cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Madrido
Enmigrado
Laŭ la censo de 2008 la eksterlanda loĝantaro en Madrido estas de 547 282 personoj sur totalo de 3 238 191, (16,9%). La distriktoj kun pli da enmigrantoj estas Usero kun 28,37%, Centro kun 26,87%, Karabanĉelo kun 22,72% kaj Tetuano kun 21,54%. Male, la distriktoj kun malpli da enmigrantoj estas Fuenkaralo-Pardo kun 9,27%, Retiro kun 9,64%, Ĉamartino kun 11,74% kaj San-Blazo kun 13,43%.
Regado de la municipo
La urbo Madrido estas regata de la Madrida Urbodomo, kies reprezentantoj estas elektataj ĉiun kvaran jaron de ĉiuj adoltaj civitanoj (ekde 18-jariĝo). La balotoj estas kunvokataj samtempe por cìuj municipoj de Hispanio, kun kandidatoj en listoj de politikaj partioj aŭ grupoj. Oni elektas urbkonsilistojn, kiuj siavice elektas la urbestron. La nuna (2020) urbestro estas José Luis Martínez-Almeida, post interkonsento inter la tri dekstraj partioj.
Urbestroj
Jen listo de urbestroj de Madrido ekde la unuaj demokratiaj balotoj en 1979 post la fino de la diktaturo en Hispanio:
Distriktoj
Madrido estas dividita en 21 distriktoj, kiuj samtempe dividiĝas en kvartaloj, kiuj ne ĉiam koincidas kun la tradiciaj kvartaloj. Ĉiu distrikto estas administrata de distrikta municipa konsilantaro. La lasta administra divido de Madrido okazis en 1988 kaj ĝi strukturigas la urbon en la sekvaj distriktoj kaj kvartaloj:
Situo
La urbo Madrido troviĝas en la centro de Iberio, je malmultaj kilometroj norde de la Monteto de la Anĝeloj, geografia centro de la ibera duoninsulo. La meza alteco sur la marnivelo estas 667 m, kio igas ĝin la plej alta ĉefurbo de Eŭropo.
La geografia kaj klimata kunteksto de Madrido estas tiu de la Suda Altebenaĵo, ene de la Centra Plataĵo. La urbo troviĝas je malmultaj kilometroj de la Gvadarama Montaro kaj hidrografie ĝi troviĝas ĉe la baseno de la rivero Taĵo.
Hidrografio
La ĉefa rivero de Madrido estas la rivero Manzanaro, kiu eniras en la municipon en la ĉirkaŭaĵo de la Monto Pardo nutrigante la samnoman akvorezervujon, al kiu ankaŭ alvenas la akvoj de la rojoj Manina kaj Tejada. Preterpasata tiu natura regiono, la rivero komenciĝas trairi ĉirkaŭ la Universitata Urbo, poste enirante la Parkon Casa de Campo, kie ĝi ricevas la akvojn de la rojo Meaques.
En la sekvanta sekcio, la rivero funkcias kiel limo por multnombraj distriktoj, lasante sian sudokcidentan bordon al la distriktoj Latino, Karabanĉelo, Usero kaj Vilaverdo kaj en la nordoriento al la distriktoj Centro, Arganzuelo, Ponto de Valjeko, Valjeko kaj al la cetero de la urbo. En tiu ĉi fazo, pli konkrete inter la distriktoj Arganzuelo kaj Ponto de Valjeko, ĝi ricevas la fluejon de la subterigita rojo Abroñigal, kies trafluado preskaŭ entute koincidas kun la aŭtoŝoseo M-30, pro la uzado de la depresio kaŭzita de ĝia fluejo; ĝi ankaŭ ricevas la akvojn de la rojo Butarque, ĉirkaŭ la distrikto Vilaverdo.
Je ĝia eliro de la urbo, la rivero eniras en la orientan ekstremon de la municipo Getafe, kie ĝi ricevas la akvojn de la rojo Culebro, kaj poste enfluas en la rivero Ĥaramo, ĉirkaŭ Rivas-Vaciamadrid.
Klimato
La klimato de Madrido estas kontinenta mediteranea klimato kaj tre influata de la urbaj kondiĉoj. La vintroj estas malvarmaj, kun temperaturoj je 4-5 °C, oftaj frostoj kaj porokazaj neĝofaloj. Someroj estas varmaj mezume 24 °C en julio kaj aŭgusto kaj kun maksimumaj kiuj kelkfoje superas la 35 °C. La ĉiutaga oscilado gravas en la urba periferio, sed ĝi reduktiĝas en la urbocentro pro la antropika efekto. La ĉiujara termika oscilado estas alta (19 gradoj) kiel konsekvenco de la granda distanco de la maro kaj la alteco (ĉirkaŭ 600 m). La ĉiujaraj pluvadoj superas la 400 mm, kun la minimumoj tre markitaj somere (kvar sekaj monatoj, de junio ĝis septembro) kaj grandaj osciladoj inter la nordokcidenta zono, multe pli pluva, kaj la sudorienta zono kiu estas pli arida.
Ekonomio
La industrio en la urbo iom post iom perdas gravecon kaj ĝi translokiĝas al la municipoj de la metropola areo, speciale en la sudo-sudoriento. Malgraŭ tio la industrio ankoraŭ estas rimarkinda procento en la MEP de la urbo.
Edukado
La edukado en Madrido dependas de la Konsilantaro de Edukado de la Madrida Regiono, kiu okupiĝas pri la edukado je regiona nivelo.
Baza, meza kaj gimnazia edukado
Oni ĉirkaŭkalkulas, ke en Madrido estas 167 000 studentoj en bazlernejoj, 320 800 en mezlernejoj, ĉirkaŭ 4 500 en specialaj lernejoj, kaj je 50 000 por profesiiĝo. La totalo de studentoj ne-universitataj superas la milionon da studentoj, el kiuj 600 000 studas en publikaj centroj, 260 000 en privataj interkonsentitaj centroj kaj ĉirkaŭ 150 000 en privataj centroj ne interkonsentitaj.
En la 21 distriktoj de la urbo ekzistas 520 infanvartejoj (98 publikaj kaj 422 privataj), 235 publikaj lernejoj por infanedukado kaj 106 gimnazioj, 309 privataj lernejoj kaj 24 eksterlandaj centroj.
Universitata edukado
La Madrida Regiono estas la sidejo de ses publikaj universitatoj. El ili, kvar havas sian aŭditorion aŭ iun el siaj fakultatoj aŭ lernejoj en la urbo Madrido:
En la distrikto Monkloo-Aravako troviĝas la Universitata Urbo de Madrido, kvartalo kie koncentriĝas la plejparto de la fakultatoj kaj superaj lernejoj de la universitatoj Komplutensa kaj Politeknika. En la centro mem troviĝas la Palaco La Moncloa, Prezidentejo de la Registaro.
Turismo
Madrido estis en 2006 la kvara plej vizitata urbo de Eŭropo kaj la unua de Hispanio pro akceptado de pli ol 3,9 milionoj da turistoj tiujare. Ĝi ankaŭ estas la sidejo de la Monda Organizaĵo pri Turismo kaj de la Internacia Foiro de Turismo.
Arkitekturo
La plejparto de la turismaj lokoj de Madrido troviĝas en la eno de la nomata "centra migdalo" (la zono ĉirkaŭata de la aŭtoŝoseo M-30), ĉefe en la distriktoj Centro, Salamanko, Ĉamberio, Retiro kaj Arganzuelo.
La kerna centro de Madrido, sendube estas la Pordo de la Suno. En ĝi, antaŭ la Reĝa Poŝt-Oficejo, troviĝas la Kilometro Nulo, teoria startpunkto de ĉiuj hispanaj ŝoseoj kaj stratoj. El tiu ĉi placo eliras dek stratoj.
La strato Alkalao komenciĝas en la Pordo de la Suno ĝis la nordoriento de la urbo. Per ĝi atingeblas la Placo Cibelo, en kiu troviĝas simbolaj lokoj kiel la fontano Cibelo, la Banko de Hispanio aŭ la Palaco de Komunikaĵoj (Antonio Palacios, 1918), nuna sidejo de la Madrida Urbodomo. Poste la strato atingas la placon de la Sendependiĝo, kie troviĝas la Pordo de Alcalá kaj unu el la enirejoj al la Ĝardenoj de la Parko La Ripozo, kiu gastas simbolaĵojn kiel la Vitra Palaco, ĉe la baseno (1887, Ricardo Velázquez Bosco). Proksime al la aŭtoŝoseo M-30 ĝi atingas la Toreejo Las Ventas, de José Espeliús, malfrua ekzemplo de la novmudeĥara stilo (1929).
Per la strato Mayor atingeblas la placo Mayor, konstruita kaj rekonstruita laŭ sinsekvaj intervenoj de la Plejaj Majstroj de Agoj de Madrido, la arkitektoj plej elstaraj en la madrida plano, kiel Juan Gómez de Mora (1619) aŭ Juan de Villanueva (1790); la vojo daŭras tra la nomata Madrido de la Habsburgoj — reference al la dinastio de la Habsburgoj— fine atingante la straton Bailén, proksime de la Katedralo de la Almudeno, kaj la Reĝa Baziliko Sankta Francisko la Granda (Francisco Cabezas kaj Francesco Sabatini, 1784). La Reĝa Palaco konstruita de la arkitektoj Johano Baptisto Sacchetti kaj Francesco Sabatini, estus unu el la rezidejaj palacoj plej grandaj de Eŭropo, grava pro ĝiaj kolektoj de meblaro, tapiŝoj, pentraĵoj kaj horloĝoj, konservataj preskaŭ sendifekte ekde ĝia konstruado, en la 18-a jarcento.
Proksime de tiu ĉi punkto troviĝas la placo Plaza de la Villa kun la Domo kaj Turo de Lujanes kaj la domo Cisneros, kaj aliflanke la ruinoj de la muzulmana murego de Madrido kaj de la Turo de la Ostoj antikva fortikaĵo de Mayrīt (muzulmana Madrido), kaj de la posta kristana murego. En tiu ĉirkaŭaĵo troviĝas unu el ĝardenigitaj zonoj plej belaj de la urbo, kiel la Ĝardeno Kampo de la Maŭro kaj la Ĝardeno Sabatini. Iom pli okcidenten troviĝas la Parko Kampardomo kaj la ĉirkaŭaĵo de la rivero Manzanaro, transirata de la ponto Segovio (Juan de Herrera) kaj de la Ponto Toledo (Pedro de Ribera).
De tie la Strato Bailén iras ĝis la Placo de Hispanio kie troviĝas la monumento al Miguel de Cervantes, la Konstruaĵo Hispanio kaj Turo Madrido kaj la Templo de Debod. Ankaŭ en tiu ĉi placo komenciĝas la Granda Vojo. Meze de la Granda Vojo troviĝas la alternativa kaj gejetosa kvartalo Chueca. Ĝi finiĝas en la kruciĝo kun la strato Alkalao.
La strato Arenal iras de Pordo de la Suno ĝis la Reĝa Teatro, en la Placo de la Opero, daŭrigante la vojon ĝis la Reĝa Palaco. Dise tra la urbo estas gravegaj konstruaĵoj kaj palacoj kiaj la Domo Gallardo ĉe angulo antaŭ la Placo de Hispanio.
Nubskrapuloj
Nuntempe la listo de konstruaĵoj laŭ la alteco estas la jena. La konstruaĵoj kiuj montriĝas en pli malhela nigro ankoraŭ konstruiĝas.
Urba skulptaĵaro
La rajdaj skulptaĵoj estas tre specialaj, kronologie komencante per du el la 17-a jarcento: tiu de Filipo la 3-a, en la Placo Mayor, tiu de Filipo la 4-a, en la Placo de Oriento (sendube la plej grava de Madrido). De la 19-a jarcento estas la statuo de Espartero, en la strato Alkalao antaŭ la Parko Retiro kaj tiu de la Markizo de Doŭro en la Avenuo de la Kastilia. En Novaj Ministerioj estis la rajda statuo de Francisco Franco, de José Capuz, kiu retiriĝis en 2004 laŭ registara decido de José Luis Rodríguez Zapatero, tio kaŭzis kelkajn skandalojn, koincidante kun la debato pri la historia memoro; dum la regado de Felipe González estis starigita ĉirkaŭ ĝi la statuojn de Indalecio Prieto kaj Francisco Largo Caballero. Sur la placo Antón Martín estas la monumento al la advokatoj mortigitaj en Atoĉa en 1977.
La Avenuo de la Kastilia ankaŭ gastigas rimarkindajn statuojn, kiaj tiu de Kolumbo, tiu de Emilio Castelar kaj la Monumento al José Calvo Sotelo en la Placo Kastilio, kiu ĵus metis en la centron de la placo la Obeliskon de Ŝparkaso Madrido.
Disaj en tuta Madrido, sed ĉefe en la urbocentro, troviĝas multaj aliaj rimarkindaj skulptaĵoj: la plej famaj estas la leonoj de la Kongreso de la Deputitoj, antaŭ kiuj troviĝas iom kaŝita statuo de Miguel de Cervantes. En la tri pordoj de la Prado-Muzeo troviĝas statuoj de Goya, Velázquez kaj Murillo, kaj antaŭ la Domego de la Bona Ripozo estas statuo de la reĝino regento Maria Kristina Burbono. En la Placo de la Lojaleco troviĝas la obelisko de la mortintoj pro Hispanio, kaj en la Placo Dua de Majo, kie estis la atilerikazerno de Monteleón, la skulptaĵara grupo de Daoiz y Velarde. En la ŝtuparo de la Nacia Biblioteko de Hispanio troviĝas serio de statuoj de hispanaj beletristoj, kaj en ĝia interno rimarkinda statuo de Marcelino Menéndez y Pelayo. En la Placo de Hispanio ankaŭ estas granddimensia skulptaĵo: la Monumento al Cervantes, de Federico Coullaut-Valera.
Kulturaj eventoj
Fine de majo kaj komence de junio, estas celebrata ĉiujare en la ĝardenoj de la parko Retiro, la Librofoiro de Madrido, kiu komenciĝis en la epoko de la Dua Respubliko, en 1933.
Muzeoj
Madrido havas gravajn muzeojn, inter ili elstaras la pinakotekoj, kiuj estas unu el la ĉefaj turismaj allogaĵoj de la urbo. La tiel nomata Triangulo de la Arto arigas unu proksime de la aliajn, tri rimarkindajn kaj elstarajn centrojn: la Prado-Muzeo, la Muzeo Thyssen-Bornemisza, kaj la Muzeo Reĝino Sofia:
Ankaŭ aliaj madridaj muzeoj gravas:
Aliaj gravaj muzeoj de la ĉefurbo estas la Muzeo de la Kostumo, la Romantika Muzeo, la Muzeo de Publika Arto, Muzeo de la Originoj, inter aliaj.
Parkoj kaj ĝardenoj
Madrido estas unu el la eŭropaj urboj kun plej alta proporcio de verdaj areoj por loĝanto, precize 70 m² kontraŭ 20 m² de averaĝo en Eŭropo. Krome, kun ĉirkaŭ 300 000 arboj, estas la dua urbo de la mondo laŭ nombro de tiuj sur stratoj kaj promenejoj, superita nur de Tokio. Du el tri regionaj parkoj ekzistantaj en la Madrida Regiono protektas partojn de la municipo Madrido. Pli ol kvarono el la municipa teritorio troviĝas protektita danke al la Regiona Parko de la Alta Baseno de Manzanaro, kie oni inkludas areojn Monto El Pardo kaj Soto de Viñuelas, nome naturaj spacoj situantaj nordoriente kaj norde respektive de la urba kerno. Sude de tiu estas protektitaj 783 ha ene de la Regiona Parko de la Madrida Sudoriento.
Madrido kaj la modo
Madrid estas referenckadro de la hispana modo kaj ĝi disponas el diversaj internaciaj eventoj de tiu sektoro, kiaj la Cibeles Madrid Fashion Week.
La Cibeles Madrid Fashion Week, el 2012 Mercedes-Benz Fashion Week, estas la kvara paradeja modmontrejo plej grava en la mondo post tiuj de Novjorko, Milano kaj Parizo. Ĝi okazas dum la monatoj de februaro kaj septembro en IFEMA. Estas la unua modmontrejo kiu postulas sanan aspekton al ties modeloj.
Nokta vivo
Madrido estas ĉefe konata pro sia nokta vivo, trinkejoj kaj dancejoj. Tio estas konata populare kiel «marcha» aŭ «fiesta» (marŝado, festo). Ĝi okazas ĉefe ĉe la distrikto Centro, kie kuniĝas ĉiatipaj stiloj kaj naciecoj, per riĉa mikso, de multaj ebloj, ĝis ege malfrue nokte, do mateniĝe (3:30–6:00h). Estas diferencoj inter lokoj por enlanda turismo kaj por internacia. La zonoj tradicie orientitaj al la koncentro de distrejoj estas la placo Santa Ana, en la nomita «Barrio de las Letras» (beletra kvartalo), kaj la kvartaloj Malasaña, ĉirkaŭ la placo Dua de Majo, La Latina, Lavapiés, kaj Chueca. Elstaras ankaŭ zonoj kiaj Monkloo, la Avenuo Brazilo aŭ la kvartalo Salamanko. La Beletra kvartalo aŭ Huertas, estas konata pro sia socia heterogeneco, ĉar oni miksas tie grandan nombron de internaciaj turistoj kun turismo de enlandaj provincoj, kaj la surlokan madridan. Ankaŭ la aĝo ege varias.
Malasaña estis tradicie distra kvartalo ege aparta aŭ eĉ bohemia, kaj komunas trinkejoj de «alternativa» muziko, ĉu de rok, pop aŭ elektronika muziko. Ĝi estis unu el pioniroj de la fenomeno «botellón» (botelego, nome surstrata alkohola diboĉado amasa) en Madrido. Lavapiés estas konata pro sia multkultureco, kaj trinkejoj kaj dancejoj, nome marokaj, barataj, flamenkaj, rokaj kaj koncertejoj.
La plej komuna horaro estas de 22:30–00:00, komence per bierumado (ankaŭ de vino), ĉe centraj trinkejoj, ĝis la 3:00h, kiu estas plej komuna horo por la fermo de tiaj lokoj. El la 3:00h nokte, plej rekomendinda estas veni al dancejo, kiu tiam estas kutime plenaj. Ili fermiĝas ĉefe ĉirkaŭ la 6.00h frumatene. Poste oni matenmanĝas ĉokoladon kun churro, kaj lastatempe oftas plua «marcha» survoje al nomataj afterhours (posthorarejo), nome trinkejoj el la 6:00h frumatene eksterleĝaj en la municipo Madrido.
Elstaras okazigoj de grandaj festivaloj de elektronika muziko, ĉefe gravaj tiuj de la 1-a de januaro (nome Space of Sound) kaj dum la festoj de Geja Fiero.
Kuirarto
La tradicia kuirarto de Madrido enkadriĝas ene de la hispana kuirarto ĝenerale, kaj partikulare en la kastilia kuirarto, el kiu ĝi konservas ĉe kelkaj pladoj la kuirkarakterojn hereditajn de la tempo de la instalo de la kortego de Filipo la 2-a: nome la madrida kocido, madridaj tripoj, la ajlsupo, la triparo ĝenerale kaj desertoj kiaj anizkringoj, la sanktulostoj aŭ la madridaj pankukoj.
Ofte, la tipa odoro de la madrida kuirarto montras la ecojn de fritado en olivoleo kiel ĉe la popularaj trinkejoj, restoracioj kaj aliaj similaj lokoj en la urbo: churro, hispana omleto, sandviĉoj de kalmaroj servitaj en la trinkejoj de la Plaza Mayor, patatas bravas, sepi- aŭ polpo-kruroj aŭ kok- aŭ ŝaf-tripoj.
Lokaj festoj
Kelkaj popularaj festoj estas la jenaj:
Sporto
En 1979 kaj en 2001 la Federacia Pokalo (nova nomo ekde septembro 2020 Pokalo Billie Jean King), la plej grava konkurso pri naciaj virinaj naciaj teamoj de teniso, okazis en Madrido.
Aŭtoŝoseoj
Ĉi tiuj aŭtoŝoseoj estas la heredintoj de la antaŭaj radiaj (numerigitaj laŭ romiaj numeraloj: N-I, N-II, ktp.). Kelkaj sekcioj de tiuj ĉi aŭtoŝoseoj estas de paspago nomumataj AP-X. Sed ankaŭ eblas daŭrigi la veturadon per ĝi sen la paspago. Aliaj aŭtoŝoseoj kiuj havas sian originon en Madrido kaj gravaj pro ilia graveco laŭ trafikado estas la A-42 kiu unuigas Madridon kun Toledo kaj la Aŭtoŝoseo M-607, aŭtonomia aŭtoŝoseo kiu unigas Madridon kun la Montopasejo de Navacerado. Madrido ankaŭ havas multajn aliajn periferiajn ŝoseojn, ili estas la Aŭtoŝoseo M-30, kiu kreas la limojn de la centra migdalo de la urbo, la Aŭtoŝoseo M-40 en la rezidejaj kvartaloj de la urbo, la Aŭtoŝoseo M-45, bordigante la municipon sudoriente, kaj la Aŭtoŝoseo M-50. Ĉi tiuj ŝoseoj celas iri de unu loko al alia en la periferioj sen trairi la urbon.
Metroo
Nuntempe la Metroo de Madrido estas la dua plej ampleksa metroreto de Okcidenta Eŭropo post la metroo de Londono. La metroreto entute havas 281 780 km longe kun 13 linioj. El ili, naŭ en la tuta municipo kaj la Branĉa Linio (de al ), tri el ili eliras la municipon kaj unu el ili funkcias ekster la municipo. Ekzistas 238 metrostacioj-lineo (190 per se), el kiuj 151 estas unuliniaj, 26 duliniaj, 10 triliniaj kaj 1 kvarlinia. 46 el ili estas ekstermunicipaj. Al la tradiciaj linioj aldoniĝas tri linioj de leĝera metroo, kiuj du el ili estas ekstermunicipaj. Krom tio ekzistas korespondeco kun 19 trajnstacidomoj de Proksimaĵoj Madrido la Nacia Reto de la Hispanaj Fervojoj.
Fervojo
La publika fervoja kompanio (Renfe) funkcias en preskaŭ ĉiuj hispanaj trajnlinioj. La plej gravaj trajnstacidomoj de Madrido estas Atoĉo, Ĉamartino kaj, por var-transportado la stacidomo por klasifikado de Vikalvaro, oriente de la urbo. Ekde la trajnstacidomoj de Atoĉo kaj Ĉamartino, eliras trajnoj al ĉiuj ĉefurboj de la hispanaj provincoj. La trajnoretoj, proksimaĵoj kaj metroo estas amplekse interkomunikitaj per interŝanĝigiloj kiel tiuj de Atoĉo, Ĉamartino, aŭ. Krom tio ankaŭ ekzistas reto de alt-rapidaj trajnoj, en kreskado, kiu ekiĝas en Madrido. La nunaj funciantaj linioj estas: Kaj la sekvaj nun konstruadas:
Aŭtobusoj
Ekzistas urba busreto kontrolata, kiel la cetero de la publika transportreto, de la Regiona Konsorcio de Transportoj de Madrido kaj de la Municipa Entrepreno de Transportoj de Madrido, kiu havas pli ol 2 000 veturilojn kaj 194 busliniojn. Multaj loĝantoj de la periferiaj kvartaloj de la ĉefurbo, la Madrida Regiono kaj la najbaraj provincoj uzas la fervojservon kaj la interurbajn busojn por atingi la ĉefurbon kaj poste uzi la metroon. Pro tio la busreto estas amplekse ligata al la fervojoj. La ĉefaj interŝanĝiloj troviĝas en kaj, kvankam ekzistas aliaj pli malgrandaj kiel ,  kaj.
Aera transporto
La ĉefa flughaveno de Madrido estas la Flughaveno Madrido-Baraĥo (Internacia Asocio de Aera Transporto, Internacia Organizo de Civila Aviado), situanta en la nordoriento de la urbo, je 12 kilometroj de la centro. Ekfunkciis en 1928, kvankam ĝi estis oficiale inaŭgurita en 1931 kaj unu gvidata de Hispanaj Flughavenoj kaj Aera Navigado. Ĝi estas la ĉefa flughaveno de Hispanio laŭ la pasaĝer-kvanto. En 2005 la flughaveno movis 45,5 milionojn da pasaĝeroj, kun kreskado kompare al la antaŭa jaro de 8%. Ĝi estis la 13-a mondskale kaj la kvina en Eŭropo laŭ kvanto de pasaĝeroj. En 2007, la trafiko kreskis al 52 122 702, konvertante la flughavenon Barajas en la deka en la mondo laŭ kvanto de pasaĝeroj kaj la kvara en Eŭropo, superante al la flughaveno Amsterdam-Schiphol. La flughaveno estas komunikita kun la urbo pere de la linio 8 de Metroo kaj pluraj aŭtobusoj kaj taksioj. La urbo ankaŭ havas dukategorian flughavenon, nome la Flughaveno Madrido-Kvar Ventoj, destinata por militistaj uzoj kaj fluglernejo. Ĉi lasta estis la unua konstruata en Hispanio.
Madrido kaj Esperanto
La esperantista grupo de Madrido nomiĝas Madrida Esperanto-Liceo. Troviĝas en Madrido ĉefsidejo de Hispana Esperanto-Federacio.
Esperanto en Madrido antaŭ la unua mondmilito
Esperanto ekfloris en Madrido en la fino de la 19-a jarcento. La unua persono kiu interesiĝis pri Esperanto en Hispanio estis Joaquín de Arce y Bodega, tiam bibliotekisto de la hispana Senato en Madrido. En 1889, li respondis al la publika alvoko de D-ro Zamenhof, kaj ricevis tri ekzemplerojn de lia gramatiko. En 1899, Ramón Andreu gvidis la unuan publikan kurson en Madrido, en la sidejo de la Ateneo, kaj publikigis resumon de la esperanta gramatiko en la Revuo pri Stenografio kaj Fonetiko. Baldaŭ poste sekvis aliaj kursoj, gramatikoj kaj vortaroj.
En 1904, Andrés Bravo del Barrio, kiu estis publikiginte en Santandero la unuan hispanan gazeton "Esperanto", translokiĝinte, fondis en Madrido esperantan fakon en la kultura societo Fomento de las artes, kie li gvidis kurson.
En 1907 estis fondita Madrida Esperanto-Grupo, kies unua prezidanto estis kapitano José Perogordo. En 1908 estis fondita en Madrido la revuo "Hispana revuo", ĉefredaktita de José Menéndez, kiu vivis nur tri monatojn (junio-aŭgusto), kaj "El Esperantista" (dulingva). Sendepende de la grupo, Mangada, Emilio González Linera kaj Redondo publikigis "Luz Española" (Hispana Lumo) hispane kaj Esperante, framasona monata revuo (marto 1911 - januaro 1912), al kiu sekvis "Homaro" tute en Esperanto (majo 1912 - jul. 1914). En 1911 fondiĝis en Madrido socialista grupo "Libera homo". En 15-a de aŭgusto 1911, ministra ordono permesis aranĝi kursojn de Esperanto en ĉiuj oficialaj lernejoj; sekve de tio, je la 1-a de oktobro 1911 komenciĝis la unua kurso de Esperanto en la Centra Universitato de Madrido (Lingva Fako).
Periodo intermilita
Kaŭze de la tutmonda milito, malgraŭ la neŭtraleco de Hispanio, Esperanto suferis malprogreson; post malapero de Hispana Societo, stariĝis en Madrid "Zamenhofa Federacio" por propagandi Esperanton en la ceteraj hispanaj regionoj, krom Katalunio kaj Eŭskio (1916). Ĝia oficiala organo estis "Hispana Esperantisto", revuo plej bela aperinta ĝis tiam en Hispanio, fondita de Mangada (Madrido, januaro 1917 - marto 1923; eldonis Linera, San Lucas 5). Posteulo de tiu Federacio estis Hispana Esperantista Asocio (HEA), kiu havis sian sidejon en strato Sagasta, 10, ĉe la madrida fako de la Ruĝa Kruco.
En Madrido okazis la 6-a Hispana Kongreso de Esperanto (junio 1926), kiu starigis Hispanan Esperanto-Instituton, kaj la 9-a (15-22 majo 1932). Pastro Mariano Mojado disaŭdigis sep kursojn de Esperanto per la radio en Madrido, 1928-32. Dum multaj jaroj okazis kursoj kaj konferencoj en la kultura ejo Ateneo de Madrid.
Post la interna milito
La enlanda milito okazigis, ke la normala agado por Esperanto haltis. Esperanto tamen estis uzita en propagandaj agadoj, ĉefe de la respublikana flanko, kaj kelkaj esperantistoj ĉefrolis en la milito. La supozata ligo de esperantismo kun separatismo kaj maldekstrismo kaŭzis ĉagrenojn por la agado por Esperanto post la venko de Francisco Franco. Tamen, fine de la 1940-aj jaroj, esperantistoj reaperis kaj komencis agi je loka nivelo. En 1950 fondiĝis Madrida Esperanto-Grupo, kaj la sekvan jaron estis lanĉataj novaj kursoj.
Post la reveno de la demokratio
MEL multe revigliĝis dum la 1980-aj jaroj, danke al la agado de aktivuloj kiel Augusto Casquero, Juan Carlos Ruiz Sierra, Pedro Garrote, Lupe Sanz, Carmen Suárez, Miguel Fernández, Angelita Sanz, Manuel Parra, Ana Manero, Ana Montesinos kaj aliaj. Multe helpis la loĝado en Madrido dum pluraj jaroj de la paro Gian Carlo Fighiera kaj Ada Fighiera-Sikorska. Multaj kursoj kaj aktivadoj okazis en sidejo en strato Atocha. La perdo de tiu sidejo multe malhelpis pluan disvolviĝon en postaj jaroj.
Madrido estis sidejo de novaj hispanaj kongresoj: la 40-a en 1980, kaj la 47-a en 1987, centa datreveno de la naskiĝo de la lingvo. Hispana Kongreso okazis ankaŭ en tri urboj de la regiono, Alcobendas en 1992, San Sebastián de los Reyes en 2000 kaj Alcalá de Henares en 2005.
Esperanto en Madrido nuntempe
Loĝas en Madrido famaj esperanto-verkistoj de la ibera grupo (nomata ankaŭ Ibera Skolo), nome Jorge Camacho kaj Miguel Fernández. Ĉiusemajnaj kunvenoj organizitaj de la Madrida E-Liceo okazas en la sidejo de Hispana Esperanto-Federacio, en strato Rodríguez San Pedro, 13.
La 86-a Kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda okazis inter la 28-a de julio kaj 4-a de aŭgusto 2013 en Madrido, nome studenta restadejo Chaminade. En julio 2018 okazis en Madrido tuthispana Kongreso kaj samtempe la 51-a ILEI-Kongreso. Aliĝis 256 personoj. Ĝi okazis en la Universitato Complutense, pli precize en la fakultato pri neĉeesta instruado UNED. La du lastaj tagoj de la Kongreso estis por simpozio en kunlaboro kun la profesoroj de UNED.
Torrazza Piemonte
Torrazza Piemonte estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Piemonto kaj al la provinco Torino, kiu ekde la 1-a de januaro 2015 havas la nomon metropola urbo Torino. Najbaraj komunumoj estas Saluggia (VC), Rondissone kaj Verolengo.
8967 Calandra
8967 Calandra estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Palomar-Leiden Enketo pri Trojanoj" (Palomar-Leiden Trojan Survey).
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la Miliaria Calandra, komune nomita grenemberizo. Tiu birdo de la genro Emberiza estis foje, pro ĝia pligrandeco, klasifikita en la genro Miliaria, kies ununura ano ĝi estas.
.ba
''Ĉi tiu artikolo estas pri domajno de plej alta nivelo. Pri la aliaj signifoj de la dulitera kombino vidu apartigilon Ba''.
Dezerto Simpson
La Dezerto Simpson estas granda areo de seka, ruĝa sableca ebenaĵo kaj dunoj en partoj de la Norda Teritorio, Suda Aŭstralio kaj Kvinslando en centra Aŭstralio. Ĝi estas la kvara plej granda aŭstralia dezerto, kun areo de 176,500 km² kaj estas la plej granda sabloduna dezerto en la mondo.
.ba
.ba estas interreta nacia domajno de plej alta nivelo de Bosnio kaj Hercegovino.
Melgven
(jen france, bretone Mêlwenn) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Finistère (jen france, Penn-ar-Bed), en la regiono Bretonio (Bretagne, Breizh). Fine de en la komunumo vivis.
.ba
Eksteraj ligiloj
Toppdomän
64-a SAT-Kongreso 1991
La 64-a Kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) okazis de la 27-a de julio ĝis la 3-a de aŭgusto 1991 en Ottignies-Louvain-la-Neuve, Belgio. La kongreson partoprenis 165 homoj.
Kandidatiĝis por organizi la tiujaran kongreson Sarajevanoj, sed militaj okazintaĵoj en la regiono malhelpis tion.
Ĉivava hundo
Ĉivava hundo aŭ ĉivavo (laŭ la meksika provinco Chihuahua, prononcu [] ) apartenas al la plej malgrandaj hundrasoj, apartenanta al dorlothundoj.
Tiu hundo havas 2 tipojn:
La hundo originas el Meksiko, provinco Chihuahua. Indianoj jam konis ĝin antaŭ Kolumbo. Laŭ perado de Usono tiu hundo-raso disvastiĝis internacie.
-278
En la jaro 278 antaŭ Kristo okazis, interalie:
Ĉivava hundo
La mallongharara hundo aspektas kiel malgranda kapreolo. La oreloj estas starantaj, baŭmaj. Dum la ida aĝo la oreloj estas ankoraŭ pendaj, tiam oni ne tuŝu ilin. Baldaŭe ili ekstaros.
La vosto de ĉivavo estas baŭma kaj rekliniĝas direkte al la kapo.
Tiu hundo estas taŭga por tiuj, kiuj loĝas en negranda loĝejo sen korto. La mallongharara tipo povas vivi en varmo. La oreloj malvarmigas la hundon, tial nur escepte pendas la lango. Al hundoposedanto, kiu ofte forvojaĝas, malkonvenas ĉivavo, ĉar la hundo bezonas akompanon.
Micuko Aojama
Micuko, grafino Coudenhove-Kalergi (germane Mitsuko, Gräfin von Coudenhove-Kalergi; 7-an de julio 1874 – 27-an de aŭgusto 1941), unue konata kiel Micu Aojama (青山みつ), estis post tio, kiam ŝi edziniĝis al aŭstra diplomato Heinrich Coudenhove-Kalergi en Tokio, unu el la unuaj japaninoj, kiu venis Eŭropon. Ŝi estis patrino de Richard Coudenhove-Kalergi.
Vivo
Ŝi naskiĝis en familio Aojama – en la familio de komercisto kun antikvaĵoj en Tokio. Kiam ŝi estis deksepjara, ŝi renkontis aŭstra-hungaran diplomaton Heinrich, grafo von Coudenhove (ekde la jaro 1903 Coudenhove-Kalergi). Heinrich unue okupigis ŝin en ambasadorejo kiel hejm-zorgantino, poste ili enamiĝis unu la alian. Peto pri permeso de geedziĝo estis unue malaprobita, sed pli poste konsento estis donita, kaj do la 16-an de majo 1892 ili geedziĝis en Tokio kun konsento de aŭstra kaj japana ministerioj de enlando. Pro la geedziĝo ŝi konvertiĝis al katolika kredo, baptis ŝin katolika ĉefepiskopo Pierre Osouf. En la jaro 1896 estis fare de imperiestrino Eishō akceptita en klubon de edzinoj de eksterlandaj diplomatoj (normale ŝi neniam ricevus tian atentemon, sed kiel la baronino kaj edzino de ambasadoro jes).
Memoro
Micu estas populara figureto en japana filmo. Ŝi estas ankaŭ ĉefa rolulo en komikso de mangao kun nomo Lady Mitsuko de aŭtorino Waki Yamato.
Votivkirche (Vieno)
Votivkirche estas preĝejo en Alsergrund de Vieno (Aŭstrio).
Atenco
Temas pri la promeso, ligita al saviĝo de la imperiestro Francisko Jozefo la 1-a de la atenco okazinta la. En tiu tago la 23-jaran imperiestron promenantan kun sia oficiro ĉirkaŭ palaco Hofburgo, atakis la 21-jara hungara naciisto, tajloro János Libényi. Li alkuris de malantaŭe kaj ponardis la imperiestron, eniginte longan tranĉilon en lian kolon. La dika ora brodaĵo, kovrinta la altan kolumon de la imperiestra jako, savis lin de neevitebla morto, sed la vundo sangis multege kaj vivminaco estis pli ol reala. La akompana oficiro kaj hazarda preterpasanto kaptis la teroriston, kiu baldaŭ estis forkondukita de polico, kriante: “Vivu Kossuth!” Laŭdire la imperiestro insistis, ke oni traktu la hungaron honeste kaj post ties antaŭvidebla ekzekuto eĉ donis etan pension al lia patrino.
Konstruado
Post tio la imperiestra frato, arkiduko Ferdinand Maximilian alvokis loĝantaron de la imperio kolekti monon por konstrui la preĝejon honore al tiu mirakla saviĝo. La kampanjon partoprenis 300 mil homoj, danke al kio aperis 99 metrojn alta preĝejo, kiu cedas tiukampe nur al la Katedralo de Sankta Stefano.
La konstruado komenciĝis en 1856 kaj la sakrado okazis la, je la tago de la arĝenta geedziĝofesto de la imperiestro kaj lia edzino Elizabeto pli konata kiel Sisi.
La 26-jara arkitekto Heinrich von Ferstel elektis la novgotikan stilon, pro kio la preĝejo similas al la francaj gotikaj katedraloj. Tiutempe la urbomuro ankoraŭ ekzistis, do la preĝejo estis inter la unuaj konstruaĵoj lokitaj sur la Ringostrato. La paroĥanoj mankis, do la imponan kolosaĵon vizitis ĉefe soldatoj el apudaj garnizonoj, speciale multiĝintaj post la Hungara revolucio en 1848.
Kiel materialon oni uzis sabloŝtonon, kio necesigas ĉiaman renovigadon kaj atentan prizorgadon. Tamen ĝi travivis jam pli ol 150 jarojn, estis restaŭrita post damaĝoj de la Dua mondmilito kaj eĉ ricevis sekvantojn forme de tre similaj Gedächtniskirche en Speyer (Germanio) kaj Sint-Petrus-en-Pauluskerk en Oostende (Belgio).
NGC 4639
NGC 4639 (aliaj indikoj — UGC 7884, IRAS12403+1331, MCG 2-32-189, ZWG 71.8, ZWG 70.230, VCC 1943, PGC 42741) estas galaksio en konstelacio Virgo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Tamás Gergely
Tamás GERGELY [gergej] estas rumania hungara novelisto. Li naskiĝis en Braŝovo la 19-an de aŭgusto 1952.
Biografio
Tamás Gergely akiris diplomon pri hungara-franca lingvoj en UBB de Kluĵo (1975). De 1979 li estis redaktoro de kultura suplemento de gazeto Ifjúmunkás. De 1987 li vivas en Svedujo.
Manĝilo
Manĝ'il'o estas ilo uzata por preni kaj enbuŝigi eron da manĝo (kaj kelkfoje trinkaĵon), kiel tranĉilo, kulero, forko, bastoneto aŭ simila objekto. Ĝi do ne inkludas aliaj ilojn por manĝo, kiel bovlojn aŭ telerojn (uzita por teni la manĝaĵon sed ne enbuŝigi ĝin), kaj ankaŭ ne glasojn (uzata por kaj teni kaj enbuŝigi, sed nur trinkaĵo kaj ne por preni de alia ilo). Dum kulero kaj forko servas por preni aŭ teni manĝaĵon, tranĉilo servas por ĝin dispartigi.
La plej simpla ilo por manĝi estas la homa mano, kaj en multaj kulturoj oni uzas precipe ĝin. Tamen por varma aŭ grasa manĝo, tiu metodo malbone taŭgas, kaj do homoj evoluigis novajn rimedojn. Unu solvo estas teni la manĝon per alia manĝaĵo, ekzemple oni povas teni viandon per panaĵo (hamburgero, nan, pico). Alia ebleco estas uzi artefaritajn ilojn, kaj tio oni nomigas manĝilo.
Ĉefaj manĝiloj estas en la Orientazia civilizo:
La okcidentecan "triopon" oni ofte nomas manĝilaron.
Csaba Hadnagy
HADNAGY Csaba (hadnadj) estis rumanihungara kuracisto naskita en Kovászna la 7-an de decembro 1919 kaj mortinta en Târgu Mureș ? 2004?.
Reinhardsbrunn
En Reinhardsbrunn, parto de Friedrichroda, estas kastelo en novgotika stilo, kiu bedaŭrinde en tre kaduka stato estas. Belegas la Stacidomo Reinhardsbrunn kun princa pavilono kiu paŝon post paŝo restaŭrotas. Tuj apudas haltejo de Turingia Arbarfervojo.
Funkcio
Longtempe ĝi funkciis kiel hotelo. Belaj estas la novromanika kapelo, la halo de la prauloj kaj la Galerio de la cervoj.
Historio
Kiam en 1083 la palatina grafo Frederiko la 2-a forlasis sian kortegon Zscheiplitz proksime de Freyburg (Unstrut), la kavaliroj Dietrich kaj Ulrich von Teutleben kiel ankaŭ Reinhard von Reinstedt atakis kaj murdis lin. Mallonge post tiu fiago la grafo Ludoviko la Saltanto, la konstruiginto de Wartburg, edzinigis la junan vidvinon Adelheid. La popolo kaŝe supozis ke Ludoviko mem estus estinta la komisiinto de la krimo. Monaĥoj prenis tiajn onidirojn kaj skribis, ke la la geedziĝo estis malheligita per pento kaj timo pri la spirituala saneco. Tial Ludoviko fondus en 1085 la benediktanan monaĥejon kun frokuloj el monaĥejo Hirsau - restis hodiaŭ nur la fiŝlagetoj kaj kelkaj mureroj de ĝi - kaj donacus en Sangerhausen la Kirkon Sankta Ulriko. Por protekto de la klostro konstruitis Kastelo Schauenburg en Friedrichroda.
Ludoviko la Saltanto nombriĝis inter a plej elstaraj personuloj de feŭdisma Turingio. Li akurate sciis kiel realigi siajn proprajn interesojn, kio videblas ankaŭ ĉe la konstruitaj burgoj. Post la finkonstruigo de Wartburg estiĝis supre de Freyburg Kastelo Neuenburg sur grundo de la edzino. Lia plej maljuna filo iĝis landgrafo turingia, Ludoviko la 1-a.
Reinhardsbrunn kiel ankaŭ Wartburg reprezentas la spiriton kaj potencon de la regantoj ĝis la detruo de la monaĥejo dum la Kamparanaj ribeloj en 1525. La sekvintajn jarcentojn Reinhardsbrunn iĝis oficejo kaj kelkajn jarojn loĝejo de certa vajmara dukvidvino. Aparte Ernesto la 2-a (Saksio-Gotha-Altenburg) tre interesiĝis pri Reinhardsbrunn kaj farigis aliaranĝojn de la parko.
En la jaro 1826 formitis la Duklando Saksio-Koburgo kaj Gotao kies unua duko Ernesto la 1-a komisiis la restaŭradon de la konstruaĵoj kaj de la parko. Novgotika estu la kastelo, la ĝardenoj laŭ angla stilo. Reinhardsbrunn iĝis renkontiĝcentro de gravaj eŭropaj nobeloj: Reĝino Viktoria, imperiestro Vilhelmo la 2-a, la saksaj reĝoj, la reĝo de la belgoj Leopoldo la 2-a ktp. Ĝis la eksplodo de la Dua mondmilito Reinhardsbrunn estis somera palaco, ĉaskastelo kaj gastejo de la eksaj monarkoj de Gotha.
Malantaŭ 1945
Post la milito estis diversaj funkcioj de ĝi: ekde 1961 ĝi estis unuakategoria hotelo; la hotela utiligo finiĝis en 1995. Restaŭradlaboroj post la Turniĝo faritis nur en la t.n. Kavalira domo, kio funkciis ĝis oktobro 2001.
Ekde du jardekoj la komplekso kadukiĝas, same kiel ankaŭ la parko. Pluraj ŝanĝoj de la posedantoj ne alportis iun plibonigon. Ekde 2014 la Liberŝtato Turingio pensas ankaŭ pri deviga senproprietigo pro neglekto kompleta de la trezoraĵo arkitektura fare de la posedanto.
Palagruža
Palagruža (Pelagosa) estas eta neloĝata insulgrupo en la Adriatiko, apartenanta al Kroatio. La samnoma ĉefa insulo longas 1400 m, larĝas 300 m, havas mediteranean vegetaĵon.
La insuloj estas naturaj rezervejoj kun endemaj plantoj kaj bestoj. Ili estas la plej foraj teritorioj de Kroatio, situas 120 km sude de Split kaj 160 km oriente de la itala Pescara.
Ekde 1875, troviĝas sur monteto (alta 90 m) de la ĉefinsulo grava lumturo.
Laura Sajter
SAJTER Laura (ŝajter) estas hungara lingvistino naskita en Săcele la 2-an de julio 1962.
Biografio
Laura Sajter finis siajn studojn en UBB de Kluĵo (1987), kaj li doktoriĝis samloke. Ŝi instruis en Mironea (1986–87), en Ditrău (1988–89), en Săcele (1990–93) kaj en Liceo István Zajzoni Rab. En 2000 ŝi traslokiĝis Hungarion.
Dekila trifluoroacetato
Dekila trifluoroacetato aŭ C12H21F3O2 estas kemia kombinaĵo rezultanta el interagado de la trifluoroacetata acido kun dekanolo, senkolora aŭ flaveca likvaĵo uzata en kemiaj sintezoj. Dekila trifluoroacetato ne estas solvebla en akvo, sed estas solvebla en etanolo, propilena glikolo, kloroformo, eteroj, kaj oleoj. Saloj kaj esteroj de la trifluoroacetata acido estas malstabilaj kaj malkomponiĝas kiam temperaturo altiĝas formantaj liberan fluoron, fluoroformon kaj karbonan duoksidon.
Fontano Trevi
La Fontano Trevi (en itala Fontana di Trevi) estas la plej granda (ĉirkaŭ 40 m larĝa) kaj plej ambicia de la fontoj barokaj de Romo (Italio). Laŭ la aktuala administra divido de la centro de Romo, ĝi estas situanta en la "rione" de Trevi.
Historio de la akvedukto kaj de la fontano antaŭ 1629
La fontano estas situanta ĉe la kruco de tri stratoj (tre víe), markante la finan punkton de la Aqua Virgo (en itala Acqua Vérgine), unu de la antikvaj akveduktoj kiuj havigis akvon al Romo. Danke al la supozata helpo de virgulino, la romanaj teknikistoj lokigis fonton el pura akvo nur je 22 km de la urbo (sceno reprzentata en la aktuala fasado de la fontano). Tiu Aqua Virgo fluis tra la plej mallonga akvedukto de Romo rekte ĝis la Banejo de Agripo kaj estis uzata dum pli da kvarcent jaroj. Tion rompis la detruon de la akveduktoj fare de la gotaj sieĝantoj en la jaro 537. La mezepokaj romianoj devis akiri akvon nur el poluitaj putoj kaj el la rivero Tibero, kiuj estis uzata ankaŭ kiel elirejo de malpura akvo.
La romia kutimo konstrui belan fontanon fine de la akveduktoj kiuj liveris akvon al la urbo revivigliĝis en la 15a jarcento, kun la Renesanco. En 1453, la papo Nikolao la 5-a finreparis la akvedukton Aqua Virgo kaj konstruis simplan akvujon, desegnata de la arkitekto kaj humanisto Leon Battista Alberti, por anonci la alvenon de akvo.
Popola kulturo
Anita Ekberg (Malmo, 29a Septembro 1931) estas sveda aktorino, manekeno, kaj seksosimbolo kiu estas ĉefe konata pro sia rolo kiel Silvia en la filmo de Federico Fellini nome La Dolce Vita (La dolĉa vivo, 1960), kiu montras ĉefe scenon de petolemo en la Fontano Trevi kun Marcello Mastroianni.
Schülp (apud Nortorf)
Schülp b. Nortorf estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rendsburg-Eckernförde de la federacia lando Ŝlesvigo-Holstinio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La teritorio estas parto de la komunumaro Nortorfer Land, administra ligo de pluraj formale sendependaj politikaj komunumoj, kun administra centro en Nortorf.
Péter Kuszálik
KUSZÁLIK Péter (kusa:lik) estas rumanuja hungara bibliografo, leksikografo, publicisto, verkisto naskita en Kluĵo la 4-an de marto 1949. Li estas la filo de Piroska Kuszálik.
Biografio
Péter Kuszálik finis la mezlernejon en sia naskiĝurbo (1966), li akiris diplomon de inĝeniero pri mekaniko en la teknikuniversitato de Kluĵo (1973). Ekde 1990 li laboris kiel inĝeniro en Târgu Mureş kaj kiel sendependa esploristo. Li publikis en Ifjúmunkás, A Hét, Művelődés.
Kensaku Abe
Kensaku Abe (阿部 謙作, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Ventforet Kofu kaj Vissel Kobe.
Jiquilpan
Jiquilpan estas komunumo en la meksika subŝtato Michoacán. La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Jiquilpan. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 16 045.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 31730 loĝantojn. El tiuj estas 14732 viroj kaj 16998 virinoj. La komunumo havas surfacon de 289.95 kvadratkilometroj.
Sociogeografio
En la jaro 2000 (INEGI) en la komunumo vivis 32197 personoj, kiuj aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj 151 personoj parolis indiĝenan lingvon. Tio egalas al 0.47 % de la loĝantoj.
.bb
''Ĉi tiu artikolo estas pri domajno de plej alta nivelo. Pri la aliaj signifoj de la dulitera kombino vidu apartigilon Bb''.
.bb estas interreta nacia domajno de plej alta nivelo de Barbado.
Jiquilpan
Sociogeografio
Fontoj: Statistikoj de la INEGI
.bb
Eksteraj ligiloj
Toppdomän
Homaj rajtoj
Homaj rajtoj estas jura, filozofia kaj politika koncepto.
Jiquilpan
Eksteraj ligiloj
http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/michoacan/mpios/16045a.htm
Homaj rajtoj
Historio
Supozeble la unua leĝa kodekso estis kreita de la reĝo de Ur, ĉirkaŭ 2050 antaŭ nia erao. En Mezopotamio estis kreitaj aliaj leĝaroj, ekzemple la kodekso de Hamurabi (ĉirkaŭ 1780 antaŭ nia erao), unu el la plej bone konservitaj specimenoj de tiuspecaj dokumentoj. Ĝi listigis la leĝojn kaj la punojn pro lezo de la leĝoj pri granda kvanto da problemoj kaj inkluzivis la rajtojn de virinoj, la rajtojn de infanoj kaj la rajtojn de sklavoj.
La nocio de "minimumaj" aŭ "bazaj rajtoj" ligitaj al la nura homeco, tiel nomataj naturaj rajtoj, estas tre malnova kaj ankaŭ tre nespecifa. Kio karakterizas la ideon de homaj rajtoj, estas la fakto, ke ili estas parto de la juro kaj leĝaro (parola aŭ skriba), ke oni agnoskas ilian universalan aplikon kaj ilian plifortecon ol ĉiu alia normo. Ili do ofte estas ne tiom deciditaj, aprobitaj kaj promulgitaj kiel aliaj leĝoj, sed pli proklamitaj, uzante terminojn de antaŭe ekzistinta, ne diskutebla evidenteco, kiun oni malkovris kaj agnoskas, ne de simpla, diskuteble konvencio. Unuanimeco implicite servas kiel fonto de la legitimado de ĉi tiuj rajtoj. Eĉ se foje troviĝas referencoj al io dia aŭ religiaj influoj, ili diferencas diese religia regulo per sia universala kaj laikeca karaktero.
Inter la unuaj, kiuj okupiĝis pri la temo el konjekta-duba vidpunkto, estis supozeble antikvaj grekaj filozofoj, precipe Aristotelo kaj la stoikismanoj, kiuj asertas la ekziston de natura rajto, tio estas aro da kondutaj normoj, kies esencon la homo konkludas el la naturleĝoj. Tiu penso, nomata naturrajtismo, estas tre malnova kaj ofte estas subdividita al diversaj historiaj branĉoj. Tiun naturrajtismon Aristotelo resumis en sia Etiko al Nikomako:
Praktike aplikis la koncepton pri homaj rajtoj unuafoje en la historio Kiro la Granda, reganto de Persio, en la 6-a jarcento a. K.. Konkerinte Babilonio en la jaro 539 a.K. li eldonis deklaracion en formo de teksto gravurita sur la Kiro-cilindro, retrovita inter la ruinoj de Babilono en 1879 kaj nun konservata en la Brita Muzeo. Ĉi tiu dokumento ofte estas menciata kiel la "unua ĉarto de homaj rajtoj", ĉar ĝi esprimas respekton por la homo kiel tia kaj subtenas elementan formon de religiaj libero kaj tolero. Ĝi diras:
Kiro do esence konstatis, ke la civitanoj de la imperio estis liberaj manifesti sian religian kredon, kaj krome abolis la sklavecon, permesante reiron de la deportitaj popoloj en siajn devenlandojn, el kio rezultis ankaŭ la biblia fino la babilona kaptiteco de la izraelidoj.
En Romio ekzistis la nocio de "civitana rajto", kiu esence estis aro da rajtoj konceditaj al ĉiuj romiaj civitanoj.
Ĉiuj antikvaj socioj okupiĝis pri la principoj de la homaj rajtoj en siaj religiaj tekstoj. La hinduismaj Vedoj, la judisma Tanaĥo, la kristanisma Biblio, la islama Korano kaj la Analektoj de Konfuceo estas inter la plej malnovaj skribaĵoj, kiuj okupiĝas pri la demando de la homaj rajtoj, devoj kaj respondecoj. Tamen tio ne garantiis respektadon de homaj rajtoj. En la ĉina socio de la tempo de Konfuceo (551–479 a. K.) sendube la fundamentaj homaj rajtoj ne estis respektataj, ĉar la ideo de naturaj, neperdeblaj rajtoj posedataj de ĉiu ajn ekde la naskiĝo ne ekzistis; rajtoj estis konceditaj nur laŭ pozicio kaj rolo de la individuo en la socio (kp. la verkojn de Hans-Georg Möller, Brock-Universitato, Kanado). Ankaŭ la juda popolo ne respektis la homajn rajtojn de siaj malamikoj, ekzemple kiam la gileadanoj venĝe mortigis 42.000 sendefendajn efraimidojn. Same la kristana eklezio subtenis eĉ inter siaj anoj sklavecon (kp. Nigrula preĝokanto kaj la unuan epistolon de Paŭlo al la korintanoj, en kiu li ja ne defendas sklavecon, sed tamen eksplicite permesas, ke kristano havu kristanan sklavon ). En la islama otomana imperio sklaveco estis permesita, se la sklavo ne estis islamano.
Mezepoko
Nur en mezepoko troviĝas la unuaj konkretaj, praktike efikaj manifestiĝoj de la ideo de homaj rajtoj.
En la 8-a jarcento la naturrajtismo, kies plej grava reprezentanto estis Tomaso de Akvino, priskribas la naturajn rajtojn kiel "aron de ĝeneralegaj unuaj etikaj principoj", kiuj kondiĉas la leĝdonanton en la pozitiva juro, kvazaŭ dia sigelo en la kreado de aferoj. La homaj rajtoj do ne plu estas aro da aferoj pli-malpli bonvole konceditaj de iu aŭtoritato. Estas rajto de la homo postuli sian liberon kiel naturan rajton.
En 1215 reĝo Johano de Anglio estis devigita de la nobeloj de la regno koncedi kaj subskribi la Magna Carta Libertatum (granda ĉarto de la liberoj). Ĝi estas la unua fundamenta dokumento, kiu koncedas rajtojn al la civitanoj, devigante la reĝon respekti certajn procedurojn, kiuj leĝe limigas lian suverenecon. Inter la artikoloj de la Ĉarto estas malpermeso al la suvereno postuli novajn impostojn sen antaŭa konsento de la parlamento kaj la garantion por ĉiuj homoj, ke ili ne estu malliberigitaj sen antaŭa laŭregula proceso, kiu reduktis la arbitran povon de la reĝo prevente aresti kaj teni mallibera. Kvankam la Ĉarto dum paso de jarcentoj estis plurfoje modifita per ordinaraj leĝoj deciditaj de la parlamento, ĝi konservas ĝis nun la statuson de fundamenta ĉarto de la brita monarĥio. Papo Inocento la 3-a (1160–1216) per buleo de la 24-a de aŭgusto 1215 kondamnis la ĉarton kajen decembro 1215 ekskomunikis la nobelojn.
Fine de la jaro 1222, la tagon de la kronado de Sundjata Keita kiel suvereno de la Imperio Malio, estis solene proklamita la Ĉarto Manden, deklaro de esencaj homaj rajtoj kia la rajto je vivo kaj la rajto je libero. La Carta Manden turniĝas al la "kvar anguloj de la mondo" per sep asertoj:
En ĉi tiu ĉarto troviĝas la temoj traktotaj plurajn jarcentojn poste en la deklaro de la homaj rajtoj: Respekto al la homa vivo kaj de la libero de la individuo, justeco kaj laŭleĝeco, solidaro. Ĉar ĝi kontraŭas sklavecon, ĝi disvastiĝas en okcidenta Afriko; la ĉarto identigas la perforton de la juro kiel antaŭkondiĉon al la perforto milita. Abolo de sklaveco kredeble estis la granda merito de Sundjata Keita. La Ĉarto Manden estas konsiderebla kiel unu el la unuaj deklaracioj de la homaj rajtoj.
En Anglio ekde 1305 sub regado de Eduardo la 1-a disvastiĝis, kvankam jam antaŭe ekzistis analogaj dokumentoj, la uzo de mandatoj Habeas Corpus, mandato kiu postulas ke iun prizonulon oni aŭ konduku antaŭ tribunalon por laŭleĝa proceso aŭ liberigu. Per eldono de tia mandato reĝa kortego povis ordoni al ajna alia juĝ-instanco la transdonon de prizonulo, protektante lin de feŭdestra arbitro. La gravecon de tiu leĝa ago oni komprenas konsiderante, ke en la origina angla juro ĉiu suzereno povis esti submetita al pluraj lokaj kaj feŭdestraj jurinstancoj, kiuj povis korpe disponi pri la suzereno. La rajto je habeas corpus estis longe glorata kiel la plej efika akto por savi la liberon de la individuo. El la angla juro la baza ideo de habeas corpus pasis al ĉiuj okcidentaj konstitucioj kaj eĉ en la Universalan Deklaracion de Homaj Rajtoj, kies artikolo 9 diras: Neniu individuo povas esti arbitre arestita, tenata en mallibero aŭ ekzilita.