cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historio de Unuiĝinta Reĝlando
Skotlando
La skotaj reĝoj klopodis enpraktikigi centraligitan monarkion, simila al tiu angla. Sed tio estis pli facila, ĉar la skota ekonomiko estis malpli forta kaj la jura sistemo nefiksita. Sed regantoj kiel Jakobo la 4-a, Jakobo la 5-a, Maria Stuart kaj ŝia filo Jakobo la 4-a faris grandan paŝon antaŭen. Ili klopodis akiri kontrolon super la suda limo kun Anglio kaj super la malkontentaj klanoj el la altaĵoj. Sed la klanaj gvidantoj estis bonaj batalantoj kaj do la reĝoj havis malfacilan taskon. Ili klopodis eviti al konflikto kun angloj, tial ili subskribis interkonsenton kun Henriko la 7-a. Jakobo la 4-a edziĝis kun lia filino Margareto. Sed Henriko la 7-a senĉese volis priregi Skotlandon. En la jaro 1513 tial okazis batalo apud Floddene, kie skotoj suferis pereigan malvenkon. Jakobo la 4-a kaj multaj nobeloj falis en la batalo. La skota nobelaro apartiĝis pro tio en du tendarojn: je tiuj, kiuj volis plibonigi la rilatojn kun Anglio, kaj je tiuj, kiuj turniĝis al la longjara interkonsento kun Francio. La reĝo devis trovi ekvilibron, por ke ambaŭ flankoj estu kontentaj. La reformacio, kiu tiutempe estis okazanta en Eŭropo, ankoraŭ substrekis la senton de necerteco. Oni parolis pri invado de katolikoj ĝis Anglio, kiun subtenis ankaŭ multaj skotoj. Henriko denove sendis armeon, kiu venkis Jakobon la 5-an. Tiu post nelonge mortis. Henriko klopodis edzinigi sian filon Eduardon kun Maria, la filino de Jakobo, por ke ambaŭ landoj estu sub la angla reĝo. Sed precipe ordinaraj homoj ne konsentis kun tio. La parlamento subtenis ilin kaj la interkonsenton pri la geedzeco el la jaro 1543 rifuzis. Henriko venĝis sin per neniigado kaj forbruligado de vilaĝoj en la sudo de Skotlando. Maria estis sendita en Francion, kie ŝi edziniĝis kun tiea reĝo.
Reformacio en Skotlando
Maria Stuart revenis Skotlandon en la jaro 1561 kiel vidvino. Ŝi surtroniĝis kiel katolikino, sed plimulto de la lando estis jam tiutempe protestantisma. La nobeloj, subtenantaj la aliancon kun angloj, akceptis la protestantismon pro politikaj kaj ekonomiaj kaŭzoj. La skota reĝo prenis la eklezian grundon kaj disdonis ĝin al la nobeloj. Sed la skota eklezio ne permesis al la reganto, por ke li priregu ĝin. Nova eklezio, nomata Kirk estis pli demokrata kiel la angla havante eĉ ne episkopojn. Ĝi disvastigis biblion helpante kreskon de klereco. Multaj skotoj komencis studi. La skotaj universitatoj, similaj al tiuj en Germanio kaj Skandinavio, estis protestantismaj. La nova eklezio ne ŝatis katolikojn frunte kun Maria. Tiu denove edziniĝis kun lordo Darnley, katoliko. Sed pli poste ŝi onidire igis murdi lin kaj ŝi edziniĝis kun Bothwel, lia murdisto. La publiko estis ŝokita. Maria devis fuĝi serĉante ŝirmon ĉe sia nevino Elizabeto. Sed tiu malliberigis ŝin por 20 jaroj, timante, ke ŝi povus detronigi ŝin. Elizabeto longe hezitis super ŝia ekzekuto, ĉar ŝi timis reagon de francoj kaj hispanoj. Fine ŝi igis ekzekuti ŝin en la jaro 1587 ĉefe pro tio, ke Maria markis la hispanan reĝon Filipon kiel heredonton de la angla trono. Filipo komencis prepari atakon kontraŭ Anglio.
Eksterlanda politiko
Elizabeto daŭrigis en la tradicioj de sia avo. Ŝi subtenis la urbanojn klopodante disvastigi la komercajn rilatojn. La plej granda konkurecanto en tiu ĉi tereno estis Hispanio, sub kies superregado estis ankaŭ Nederlando, sed kie vivis multaj protestantoj klopodantaj eliri el la katolika superregado. Se francoj kaj hispanoj estis rivaloj, la hispanaj ŝipoj povis alnavigacii en Nederlandon sole tra Manika Markolo, kie regis la angla ŝiparo. Elizabeto komencis helpi la nederlandajn protestantoj kaj permesis uzi al ili la britajn havenojn. Ŝi ankaŭ subtenis ilin finance kaj soldate. Ekde la 70-a jaroj, kiam hispanoj ne permesis al Anglio la komercajn rilatojn kun Ameriko, la anglaj ŝipoj komencis ataki hispanojn revenantaj el la amerikaj kolonioj. Tiujn ĉi atakojn efektivigis precipe piratoj kiel ekz. Francis Drake, sed ili dividiĝis kun la reĝino pri la ĉasakiraĵo. Tio ĉi estis plua motivo por la hispana atako. Filipo deklaris atakon kontraŭ Anglio en la jaro 1587. Li kredis, ke tio helpos lin trankviligi la situacion en Nederlando. Li kalkulis eĉ kun subteno de katolikoj sur la insuloj. Li konstruis grandan armean flotilon. Sed ties parton likvidis Drake en haveno en Kardizo. Filipo denove armilekipis sin, sed liaj ŝipoj ne sufiĉis al la anglaj, kiuj danke al pli bona, pli malpeza konstruo estis pli rapidaj. Elizabeto tiam montriĝis kiel kapabla komandantino kaj ŝi kuraĝigis siajn homojn al venko. En la jaro 1588 la granda hispana flotilo malvenkis. Sed konfliktoj inter ambaŭ landoj daŭrigis ĝis la morto de Elizabeto.
Komenco de koloniismo
Krom la subteno de piratoj kaj ŝteligado de malamikoj, Elizabeto ankaŭ subtenis priloĝadon de novaj teritorioj kaj fondadon de kolonioj. La unuaj anglaj koloniistoj albordiĝis en Ameriko fine de la 16-a jarcento. La unua kolonio estis nomita Virginio kaj ĝi provizis la landon precipe de tabako. Angloj ankaŭ komencis alveturigi nigrulojn el Afriko, por ke ili laboru sur iliaj plantejoj en Ameriko. Ekde la jaro 1650 la sklavoj estis avantaĝa komerca artiklo. Ankaŭ estis fonditaj novaj komercaj kompanioj subtenataj fare de la reĝino mem. Ili havis plenan liberecon, kio rilatis al la komerco, sed ili devis transdoni parton de profito al la krono. Signifa krudmaterio estis ankaŭ spicoj, importata precipe el Indonezio. Sed tiu estis priregata fare de nederlandanoj. La angloj ankaŭ volis profiti kaj tiel ili fondis Orient-hindian kompanion, kiu komercis kun Hindio, Persio kaj Japanio. Tiu ĉi konkurenco pli poste kondukis al tri militoj.
Irlando
Henriko la 8-a klopodis kontroligi ankaŭ Irlandon. La antaŭaj regintoj permesis regi al tieaj nobeloj, sed Henriko nuligis ilin kaj devigis la irlandan parlamenton, por ke ĝi agnosku lin kiel reganton. Li volis, por ke irlandanoj transiru al la protestantismo, sed en Irlando la katolika eklezio havis pli fortan postenon kaj precipe popularecon inter la homoj. Henriko rezignis pri sia klopodo. La ceteraj katolikaj landoj vidis Irlandon kiel konvenan lokon, de kie ekataki Anglion. Dum regado de Elizabeto la 1-a irlandanoj estis markitaj kiel primitivaj ribeluloj kaj oni traktis kun ili nekompromise kaj kruele. Tudoroj gvidis kontraŭ ili kvar militojn kaj eĉ kiam ili forigis la malnovan keltan registaran sistemon kaj enpraktikigis la anglan. Irlando fariĝis unua signifa kolonio. La superregado de angloj plej multe montriĝis norde, kie ili prenis multe da grundo al la devenaj loĝantoj. Ankoraŭ ĝis hodiaŭ la plimulto de grundo en Norda Irlando estas proprumata de protestantoj.
Socio
Tudoroj ne ŝate regis pere de la parlamento. Komence de la 16-a jarcento la parlamento eksidis nur, kiam kunvokis ĝin la reĝo. Iam tio okazis sole unufoje dum ses jaroj. Henriko la 7-a eluzis ĝin nur por eldoni leĝojn. Henriko la 8-a akiris helpe de ĝi la monon kaj eldonis leĝon pri apartigo de la anglikana eklezio. Sed pro tia ĉi eluzado de la parlamento por plifortigi sian potencon li plifortigis la aŭtoritaton de parlamento kontraŭ la reĝo. Maria la 1-a helpe de la parlamento nuligis la leĝojn pri la reformacio kaj ebligis sian geedzecon kun Filipo. Tudoroj plene ne seniĝis de la parlamento nur pro du kaŭzoj. Ili bezonis la monon kaj subtenon de urbanoj kaj proprumantoj de grundo. Fine de la jarcento la potenco enkadre de la parlamento translokiĝis en la asembleon de reprezentantoj. Tie do estis reprezentitaj la plej nombraj kaj la plej influemaj tavoloj de la socio. La nombro de ties membroj duobliĝis danke al disvastiĝo de la teritorio. Sed multaj reprezentantoj ne kontentigis la postulojn de homoj el sia regiono. La parlamento en tiu ĉi periodo eldonis novajn leĝojn proponitaj de la reganto, konservis la impostojn kaj konsilis al la reganto, se tiu petis ĝin pri tio. Sed Tudoroj baldaŭ konstatis, ke per la logado de mono de la parlamento ili nur plifortigas ties potencon. La parlamento akiris memkonscion komencante pli intervenadi en eventojn en la enlanda kaj la eksterlanda politikoj. Tial ili do klopodis akiri la monon per aliaj manieroj. Elizabeto per la fondado de komercaj kompanioj, sed ankaŭ per kontraŭleĝa vendado de pozicio en la registaro.
En la 16-a jarcento okazis rapida kresko de populacio kaj estis loĝigitaj ĝis tiam nepriloĝataj regionoj. El tio rezultis ankaŭ novaj ekonomiaj kaj sociaj problemoj. La prezoj iris energie supren, precipe sekve de abrupta kresko de la nombro de loĝantoj. Per tio malboniĝis la vivkondiĉoj. Plej bone vivis farmistoj en provincoj, kiuj proprumis sufiĉon de grundo. Ili povis permesi okupi pluajn homojn. Ankaŭ ili komencis eksperimenti kun bredado de ŝafoj, eĉ kiam ili dum tio ofte malobeis la leĝojn. Sed se la juĝistoj estis sur ilia flanko, la malriĉaj kamparanoj ne havis ŝancon. Ekde la jaro 1563 la juĝejoj difinis labordevojn kaj salajrojn. En 1536 loĝantoj protestis en Londono pro nuligo de la monaĥejoj. La monaĥejoj donis nome laboron kaj provizojn. Tiu ĉi protesto estis sange subpremita. La situacio kun la okupiteco parte pliboniĝis post enpraktikigo de produktado de pretaj vestoj anstataŭ kruda lano. La angloj transprenis la unuecon en la produktado de vestoj de Flandrio. Kun plikvalitigo de ŝtalo pliboniĝis ankaŭ armil-industrio. Muskedoj anstataŭigadis pafarkojn. Karbo kiel brulmaterialo komencis anstataŭigadi lignon. Malgraŭ tio estis proporcie grandaj diferencoj inter la vivoj de riĉuloj kaj malriĉuloj. Eĉ kiam ankaŭ subulo povis permesi al si pli kvalitajn domojn eĉ kun fumtubo.
La pozicio de virinoj pliboniĝis. Eĉ kiam ili senĉese devis obei siajn edzojn, ili estis pli memkonsciaj, ili partoprenis en la socia vivo. Sed plimulte ili havis grandan nombron de infanoj kaj multaj mortis dum naskoj aŭ en junaĝo.
Skota reĝo
Post la morto de Maria Stuart surtroniĝis sur la skota trono ŝia filo Jakobo la 6-a. Tio estis lerta reganto kaj li vidis, ke li povus akiri ankaŭ la anglan tronon, se li estis la plej proksima parenco de Elizabeto. Li firmigis la aŭtoritaton de la skota reĝo post malfeliĉoj, kiuj trafis la antaŭajn reĝojn. Li akiris sub kontrolo la katolikojn kaj la protestantojn. Li regis simile, sen la parlamento kiel Tudoroj en Anglio, eĉ kiam li ne havis financan fonejon. En la jaro 1603 post la morto de Elizabeto li fariĝis la angla reĝo kiel Jakobo la 1-a. Dinastio de Stuartoj regis en Skotlando jam ekde la 14-a jarcento, nu ĝi ekregis ankaŭ en Anglio. Ĝi ne estis tiel sukcesa kiel Tudoroj, ĉar la socio ŝanĝiĝis, en gvidantajn poziciojn venadis urbanoj kaj farmistoj, kiuj havis plimultan reprezenton en la parlamento. Stuartoj klopodis regi absolutisme kaj sen la parlamento. Sed tio en tiuj ĉi tempoj ne eblis, ĉar kiam la reĝo volis la monon, li devis turniĝis al la parlamento. La unuaj signoj de malkontenteco aperis jam dum regado de Elizabeto la 1-a. Jakobo ankaŭ klopodis regi sen la parlamento, fidante al mallarĝa rondo de konsilantoj. Li estis klera kaj influita de la skota eklezio. Li protektis opinion, ke la reĝa potenco devenas de dio kaj do la reĝo devas respondeci unusole al dio. Tiutempe la saman opinion protektis ankaŭ absolutistaj regantoj en aliaj landoj. Sed la parlamento estis memkompreneble malkontenta, precipe post tio, kiel en lasta periodo kreskis la memkonscio de la asembleo de reprezentantoj. Elizabeto lasis al la lando grandan ŝuldon, pri kies pago Jakobo devis elvoki la parlamenton, por ke ĝi plialtigu la impostojn. La parlamento konsentis sub kondiĉo, ke Jakobo limigos sian potencon kaj ebligos al la parlamento interveni en la ŝtatan politikon, kio estis ankaŭ plifortigita de leĝo. Jakobo rifuzis. Lia ĉefa juĝisto Eduard Coke subtenis la parlamenton. Li ne permesis al la reĝo eldoni kapricajn leĝojn, nur la parlamento povis eldoni la leĝojn. Jakobo revokis Coke-on, sed tiu daŭrigis en la rezisto ankaŭ kiel membro de la parlamento. Li rememorigis al la reĝo La grandan dokumenton de liberecoj el la jaro 1215. Ĝis la jaro 1621 Jakobo sukcesis regi sen la parlamento, sed nur tial, ke estis paco kaj li ne bezonis la monon. Komence de la tridekjara milito la parlamento proponis alliĝi al bataloj kontraŭ la katolikoj. Jakobo ne konsentis kaj li interkverelis kun la parlamento ĝis sia morto en la jaro 1625.
Lia filo Karolo la 1-a daŭrigis en la interkverelo. Temis ĉefe pri la mono. Fine li disigis la parlamenton. Sed la financa situacio devigis lin ĉirkaŭrigardi al aliaj fontoj. Li provis pruntepreni la monon de nobelaro kaj urbanoj, sed la parlamento (intertempe denove elektita) intervenis. Karolo devis subskribi interkonsenton, ke li akiros la monon nur pere de la parlamento kaj ankaŭ, ke li malliberigos neniun civitanon sen jura motivo. Tiu ĉi interkonsento, la t.n. Petition of Right, signifis komencon de la regado de parlamento, kiu transprenis super la ŝtata mono kaj leĝaro. Karolo konsciis la perdon de "dia potenco" kaj li disigis la parlamenton. Mirinde li mem regis tute sukcese, li forigis malfidon daŭranta ekde la tempoj de Tudoroj kaj li manipulis prudente kun la budĝeto. Li fariĝis la plej forta reĝo dum lastaj jaroj kaj ŝajnis, ke la parlamento jam ne plu kunvenos. Sed en la jaro 1637 li komencis fari erarojn. Ili rezultis pro malkonkordoj kun la eklezio. Ankaŭ en Anglio vivis homoj, la t.n. puritanoj, kiuj volis "puran" eklezion, simila al tiu skota. Problemojn havis kun ili jam ankaŭ Elizabeto kaj Jakobo, kiun ili en la jaro 1604 petis, por ke li revoku la episkopojn. (Tio estis simila ankaŭ en Skotlando.) Jakobo vidis en tio danĝeron por la monarkio, ĉar eĉ ne en Skotlando la reganto havis la potencon super la eklezio. Li ne volis allasi, ke simila situacio okazu ankaŭ en Anglio. Eĉ en la jaro 1605 estis malkovrita katolika konspiro, kiu klopodis eksplodigi la konstruaĵon de la parlamento eĉ kun la reĝo. Guy Fawkes, la gvidanto, estis kaptita. La datreveno de tiu ĉi konspiro estas senĉese solenata per artfajraĵo. Simila sinteno rilate al la puritanoj konservis ankaŭ Karolo. Li edziĝis kun katolikino Maria Kenrieta, la filino de la franca reĝo Ludoviko la 13-a, spite al tio, ke multaj influemaj homoj en la lando estis ankaŭ puritanoj. Li nomumis kontraŭ ili kiel ĉefepiskopon Laudon en Canterbury. Tiu redonis al la angla eklezio multajn katolikaj elementojn, tre nepopularajn inter la homoj. Li klopodis tiel ĉi ŝanĝi ankaŭ la eklezion en Skotlando kaj li eldonis por ili novajn religiajn librojn. Li renkontiĝis kun rezisto. En la jaro 1638 Karolo devis alfronti al la skota armeo. Se li ne havis sen la parlamento la monon por la soldataro, li ne havis ŝancon kun sensperta armeo kaj li devis doni al la skotoj la politikan kaj religian liberecojn. Li ankaŭ devis pagi al ili, por ke ili retiriĝu el li teritorio. Tio ĉi konvinkigis lin kaj finiĝis la periodo de la plena absolutismo. Li devis akcepti la limigojn de la parlamento, li devis renkontiĝi kun ĝi almenaŭ unufoje dum tri jaroj. Sed Karolo plu serĉis manierojn, kiel regi memstare.
Revolucio
Post la eventoj en Skotlando Karolo dependis de la parlamento. Sed la situacio estis streĉa ankaŭ en Irlando. Li daŭrigis en la politiko de Elizabeto kaj kolonigis la nordan parton de insulo. Li elpelis la devenajn katolikojn kaj li donis ilian grundon al protestantoj el Skotlando kaj Anglio. En la jaro 1641 eksplodis en Irlando ribelo kontraŭ novaj ekloĝintoj. Ĝi ne estis celita kontraŭ la reĝo, sed kontraŭ la protestanta parlamento. Karolo interkverelis en Londono kun la parlamento pri tio, kiu komandu al la armeo kontraŭ la ribeluloj. En la jaro 1642 li provis aresti kvin membrojn de la parlamento. Eĉ kiam tio ne sukcesis, la parlamento havis motivon timi. Londono stariĝis kontraŭ la reĝo, kiu retiriĝis ĝis Nottingham. Komenciĝis intercivitana milito, eĉ kiam partoprenis en ĝi nur malgranda parto de loĝantaro. Ili nome ne volis senvuale vidigi simpatiojn al eĉ ne unu flanko.
Reĝo Karolo havis subtenon precipe en la asembleo de lordoj. Ties samideanoj nomiĝis kavalieroj kaj ili kontrolis nordon kaj okcidenton de la lando. Iliaj kontraŭuloj, parlamentaristoj, kontrolis sudon kaj orienton. En ilia frunto staris Oliver Cromwell. Li kreis novan tipon de armeo el plejparte kleraj homoj. La parlamentaristoj estis plie subtenataj ankaŭ fare de maristaro kaj fare de plimulto de urbanoj. Sur ilia teritorio estis la plej riĉaj kaj la plej potencaj regionoj. La kavalieroj ne havis monon por reteni la armeon kaj tiel multaj soldatoj transiris al la alia flanko. La reĝa armeo definitive malvenkis en la jaro 1645. Oni ĝojis, ke la milito finiĝis, ĉar ĝi interrompis la komercojn. La parlamento enkondukis novajn impostojn por pagi la militajn enspezojn.
Lordo-Protektoro
Karolo la 1-a estis malliberigita, sed senĉese li iniciatis ribelojn kontraŭ la parlamento. Li sukcesis persvadi skotojn kontraŭ ili. La parlamentaristoj ne sciis, kio kun la reĝo. Ili havis du eblecojn: aŭ lasi lin regi plu aŭ establi novan registaran sistemon. Plimulto de homoj verŝajne konsentus kun la unua ebleco. Ili timis de parlametarista armeo, kiu estis tre kruela. Ĝi elpelis la reprezentantojn, kiuj subtenis la reĝon kaj la restintoj agnoskis lin kulpa pro la milito kontraŭ la parlamento. La 31-a de januaro 1649 Karolo la 1-a, kiel la unua angla reĝo en la historio, estis ekzekutita. Nur kiam lia kapo estis falinta, oni ekkomprenis, kiel danĝera estos regado de la parlamento. La skotoj estis ŝokitaj kaj ili komencis subteni Karolon la 2-an, filon de la reĝo, kiun ili agnoskis kiel sekvanton. Sed la armeo de Cromwell venkis ilin kaj Karolo kun feliĉo fuĝis Francion. Skotlando estis almembrigita al la respubliko. Cromwell punis ankaŭ irlandanojn pro la ribelo en la jaro 1641. La armeo en Irlando mortigis ĉirkaŭ 6.000 homojn. Ekde la jaro 1649 Britio estis respubliko. Frunte staris Cromwell kun siaj kunuloj. Post la monarkio ili seniĝis ankaŭ de la asembleo de lordoj kaj de la anglikana eklezio. La armeo, frunte kun Cromwell, fariĝis la plej forta organo en la ŝtato. Ĝi havis sub kontrolo ankaŭ la parlamenton, sed kiu ribelis. Tial ĝi estis en la jaro 1653 definitive disigita. Cromwell proklamis sin kiel Lordo-Protektoro kaj li regis mem, multe pli kruele ol Karolo la 1-a. Li enpraktikigis soldatan diktaturon kaj krom alia li malpermesis soleni Kristnaskon kaj Paskon. Sed inter la membroj de la armeo Cromwell havis nedezirantojn. Ili nomiĝis la t.n. "Levelers". Ili volis enpraktikigi egalecon inter ĉiuj homoj kaj religian liberecon. Kiam en la jaro 1658 Cromwell mortis, la respubliko komencis fali, ĉar lia filo ne kapablis pluteni ĝin kaj la armeaj komandantoj komencis interkvereli inter si. Unu el ili en la jaro 1660 proklamis liberajn balotojn kaj invitis reen en la landon la filon de Karolo. Li surtroniĝis kiel Karolo la 2-a. Li konsilis al si kun la malfacila situacio. Unue li repaciĝis kun siaj malamikoj kaj punis la ekzekutintojn de la patro. Sed al la parlamento plu restis nur malgrandaj kompetencoj. Karolo nome volis konservi la opiniojn pri la reĝa dia potenco kaj li sekvis modelon de Ludoviko la 14-a, la franca reganto en absolutismo.
Konstitucia monarkio
Karolo la 2-a klopodis egalrajtigi ĉiujn religiojn. Ĉefe li klopodis repacigi la anglikanan eklezion kun puritanoj kaj katolikoj. Sed la anglikana parlamento estis kontraŭ. Antaŭ la intercivitana milito la puritanoj serĉis en la parlamento ŝirmon antaŭ la reĝo, nun ili petis la reĝon, por ke li ŝirmu ilin antaŭ la parlamento. Karolo simpatigis kun la katolikoj. La parlamento decidiĝis malebligi al li transiri al ilian kredon kaj en la jaro 1673 ĝi eldonis Test Act-on, en kiu ĝi malpermesis al la katolikoj ofici en kia ajn ofico en la ŝtata administrado. En tiu ĉi periodo komencis formiĝi ankaŭ la unuaj politikaj partioj en Anglio. Unu el ili kreis membroj de la asembleo de reprezentantoj, la t.n. Whigs. Ili rifuzis la absolutan monarkion kaj katolikan kredon, kun kiu ĝi kuniĝis. Ili estis por la religia libereco. Kontraŭ ili staris la t.n. Tories. Ili konservis la reĝan aŭtoritaton kaj ili volis regi al la parlamento, sed subinflue de la monarkio. Tiuj ĉi du partioj fariĝis bazo de duflanka parlamenta sistemo en Britio. La batalo kulminis, kiam estis malkovrita katolika plano por murdi la reĝon kaj surtronigo de lia frato, katolikon Jakobon. Fakte ekzistis nenia plano, tio estis nur truko, por ke la parlamento eldonu ordonon, kiu malpermesis al la katolikoj fariĝi membro de kiu ajn asembleo. Sed Jakobo la 2-a fariĝis reĝo post la morto de Karolo en la jaro 1685. Li vidigis sian postenon kontraŭ protestantoj jam kiel reĝa guberniestro en Skotlando. Li klopodis nuligi la antaŭajn leĝojn kaj redoni la potencon al la katolika eklezio, kiu devis funkcii apude la anglikana. Sed la parlamento ekkoleriĝis.
Jakobo klopodis seniĝi de la nobelaro de Tory, kiu plej multe oponis. Li ankaŭ anstataŭis plimulton de juĝistoj. Liaj malamikoj ne intervenis, ĉar ili atendis alvenon de lia protestanta filino Maria, kies edzo estis Vilhelmo la 3-a de Oranje, la reganto (ankaŭ protestanto) de Nederlando. Sed kiam estis naskiĝinta filo de Jakobo en la jaro 1688, ilia espero frakasiĝis. Ambaŭ parlamentaj flankoj decidiĝis agi. Ili invitis Vilhelmon, por ke li ekataku Brition. Post timoj, se li estis tiutempe en milito kontraŭ Francio, li enpaŝis Londonon. Sed ili proponis la tronon sole al Maria. Vilhelmo proklamis, ke li forlasos Brition nur kiel reĝo. La parlamento ne havis alian eblecon. La parlamento prenis la rajtojn al Jakobo al la trono, ĉar li onidire rompis la interkonsenton inter la reĝo kaj la popolo. Tiu ĉi ideo estiĝis ankaŭ danke al John Locke, laŭ kiu la registaro estis fondita surbaze de kunlaboro inter la homoj. Tiu ĉi revolucio en la jaro 1688 fariĝis signifa pro tio, ke Vilhelmo la 3-a de Oranje ne heredis la reĝan titolon, sed ĝi estis donita al li fare de la parlamento. La parlamento fariĝis pli potenca ol la reganto kaj tio estis konfirmita en listo de rajtoj el la jaro 1689. La reĝo ne povis plialtigi la impostojn aŭ teni la armeon sen konsento de la parlamento. En la jaro 1701 estis eldonita Ordono pri aranĝo, kiu permesis sekvantecon al la trono nur al protestanta heredanto. Ĝi validas ĝis hodiaŭ.
Evoluo de klereco
Samtempe kun la revolucio en religio venis ankaŭ revolucio en scienco kaj pensado. Francis Bacon, la sciencisto, kiu okupis postenon de lordo-kanceliero en kortego de Jakobo la 1-a venis kun opinio, ke ĉiu teorio devas esti verkontrolita per eksperimento. Unu eksperimento ligus al la alia kaj tiuj gvidus al kompreno de la tuta mondo. La britaj sciencistoj klopodis ankaŭ enpraktikigi tiujn ĉi ideojn. En la jaro 1628 William Harvey malkovris sango-cirkuladon, kio gvidis al progreso dum ekkono de la homa korpo. Stuartoj mem subtenis la evoluon de scienco. La reĝa kortego fariĝis grava centrejo, kie renkontiĝis diversaj kleruloj kaj sciencistoj. En la jaro 1684 fizikisto kaj matematikisto, siro Isaac Newton publikigis gravitacian leĝon, al kiu en la 20-a jarcento ligis Albert Einstein. Ankaŭ evoluis arkitekturo. La plej signifa arkitekto estis Christopher Wren. En la jaro 1666 post granda incendio en Londono li renovigis plimulton de damaĝigitaj konstruaĵoj en nova, pli moderna stilo. En la 17-a jarcento aperis ankaŭ la unuaj ĵurnaloj. Kio rilatas al la socio, la vivo de malriĉuloj kontraŭe al la antaŭaj jarcentoj pliboniĝis. La prezoj sinkis kaj homoj jam ne estis dependaj de socia helpo. Sed ankaŭ plu plej bone fartis la meza tavolo de la loĝantaro. En duono de la 17-a jarcento la registaro komencis kontroli komercon kun cerealoj, por ke ne okazu nedezirata eksporto je konto de la enlanda konsumo. Sed jam en la jaro 1670 la situacio estis tiom bona, ke ili povis permesi al si eksporti la cerealojn en la ceteran Eŭropon, ĉefe en landojn malfortigitaj pro la tridekjara milito. Ankaŭ la komerco enkadre de la lando ŝanĝiĝis. La ekonomiaj diferencoj inter la regionoj perdiĝadis kaj danke al reto de akvaj kanaloj pliboniĝis ankaŭ trafiko. Londono estis la plej granda urbo kun 500.000 loĝantoj. Kaj ĝi estis ankaŭ ĉefa komerca centrejo. Pluaj grandaj urboj estis Norwich, Newcastle kaj Bristol. Sed la nombro de loĝantoj enkadre de la lando sinkis. Ne estas konate kial, sed la vivkondiĉoj pliboniĝis. Tio povas esti tial, ĉar homoj en Britio fermis geedzecojn en pli alta aĝo kaj tial la virinoj naskis malpli da infanoj. Enkadre de familio plifortiĝis la pozicio de edzo. Tio eblas kompari al absolutismo enkadre de monarkio kaj reganton kiel ununuran reganton. La aŭtoritato de viroj fontis precipe el la reformacio. La protestantisma kredo metis grandan emfazon al viro kiel al vivtenanton de familio.
Estiĝo de Unio
La revolucio, kies sekvo estis la detronigo de reĝo Jakobo la 2-a, kaŭzis montron de malvolo ankaŭ en Skotlando kaj Irlando. La favorantoj de Stuartoj, plimulte katolikoj el la altaĵoj en Skotlando, ekribelis kaj venkis la anglan armeon. Sed ilia ribelo finiĝis per morto de ilia gvidanto. Skotlando estis senĉese la memstara reĝlando, eĉ kiam ĝi havis komunan reĝon kun la angloj. La angloj volis ambaŭ landojn unuigi. La leĝo el la jaro 1701, kiu ebligis surtroniĝi nur al protestanta heredanto, komencis validi ankaŭ en Skotlando. Tial, eĉ kiam la skotoj povis elekti la propran reganton, ili timis reagojn, kiuj povis okazi, se ili denove surtronigus Stuartojn. Ili ankaŭ povus renovigi sian aliancon kun Francio, kiu nun estis la angla malamiko numero 1. Same ili volis seniĝi de certaj limigoj en la komerca rilato kun la angloj, kiuj damaĝis al ilia ekonomiko. La angla parlamento konsentis, ke ĝi nuligos tiujn ĉi limigojn, se la skotoj konsentos kun kreo de Unio, kiu unuigus ambaŭ ŝtatojn. La ideo tre ne plaĉis al la skotoj, sed la timoj pro la angla armeo konvinkigis ilin. En la jaro 1707 estis definitive kreita kaj per la parlamento leĝigita unio inter Anglio kaj Skotlando. La parlamento estis komuna por ambaŭ landoj, sed la skotoj havis memstaran juran sistemon kaj eklezion.
Pli poste, en la 18-a jarcento okazis en Skotlando kelke da jakobanaj ribeloj, kiuj klopodis redoni la tronon al Stuartoj. Unue en la jaro 1715 klopodis akiri la tronon filo de la detronigita Jakobo la 2-a. En la jaro 1745, princo Karolo Eduardo, nepo de Jakobo, konata kiel "Bonny Prince Charlie" albordiĝis sur okcidenta marbordo. Pluraj klanaj gvidantoj el la altaĵoj alliĝis al li, kelkaj sub minaco de forbruligo de iliaj hejmoj. Karolo sukcesis atingi Edinburgh-on kaj venki la anglan armeon, kiu estis malfortigita pro partopreno en la milito kontraŭ francoj. Multaj angloj alliĝis al flanko de Jakobanoj. Ilia armeo marŝis al Londono. Sed la skotaj soldatoj sopiris pri la hejmo kaj ili revenis Skotlandon. Tial en batalo apud Cullodene en la jaro 1746 ili suferis malvenkon kaj la ribelo finiĝis. La angloj kruele punis ilin. Ili estis mortigitaj aŭ senditaj labori en Amerikon. Iliaj domoj kaj posedaĵoj estis neniigitaj. Estis malpermesitaj ankaŭ kelkaj elementoj de ilia kulturo kiel ekzemple kiltoj kaj gajdoj.
En Irlando Jakobo ĝojis al proporcie granda populareco. Eĉ kiam li estis katoliko, la loĝantoj turnis sin kun espero, ke li povus redoni al ili la teritoriojn prenitaj fare de la protestantaj almigrintoj. Tial Jakobo post la detronigo esperis, ke la irlandanoj helpos lin por reakiri tronon. En la jaro 1689 li albordiĝis en Irlando eĉ kun helpo de francoj. La katolika parlamento en Dublino eldonis leĝon, kiu ordonis konfiski al la protestantoj ĉiujn posedaĵojn. Sed tiuj ne rezignis tiel facile pri siaj rajtoj kaj tridek mil el ili barikadis sin en urbo Londonderry. Jakobo ĉirkaŭigis la urbon, sed la ribelintoj rifuzis kapitulacii. Nur alveno de anglaj ŝipoj kun provizoj finigis tiun ĉi batalon. Vilhelmo de Oranje albordiĝis ĉe la irlandaj bordoj en la jaro 1690 kaj venkis la armeon de Jakobo apud rivero Boyne. Jakobo je kelke da tagoj pli poste foriris Francion kaj neniam plu revenis. Vilhelmo en la jaro 1702 mortis kaj surtroniĝis Anna, la fratino de Maria. En la jaro 1707 sur la brita insularo estiĝas unio unuiganta Anglion, Kimrion kaj Skotlandon en komunan reĝlandon. En Irlando dum la sekvantaj 50 jaroj ekis la parlamenton la protestantoj, kiuj per leĝo malpermesis al katolikoj partopreni en la direktado de la ŝtato. Ili povus ofici en nenia oficejo, studi en universitato nek aniĝi al maristaro. Ankaŭ estis malpermesitaj katolikaj lernejoj kaj estis enpraktikigita leĝo, kiu ebligis al katoliko, se tiu ŝanĝos sian kredon al protestanta kredo, forpreni la posedaĵon al siaj gepatroj. Koncize dirite, la katolikoj estis forte subjugataj. En la jaro 1770 la streĉo iom falis kaj kelkaj leĝoj kontraŭ la katolikoj estis nuligitaj. En la jaro 1801 Irlando estis alligita al la unio kaj la dublina parlamento estis fermita. La anglaj politikistoj nome promesis al la katolikoj, ke post la eniro en union ili egalrajtigos ilin.
La plej grandaj rivaloj de Anglio en la 17-a jarcento estis Hispanio, Francio kaj Nederlando. Kontraŭ Nederlando la angloj havis armean konflikton pro la komerco kaj transkovrado de interesoj en Norda Ameriko. En la dua duono de la 17-a jarcento okazis tri militoj. Kiam la angloj atingis la gvidantan pozicion en la internacia komerco, ili fermis la pacon kun la nederlandanoj kaj komencis prepari planojn kontraŭ la francoj. En Hispanio nome pro la morto de Karolo la 2-a formortis la dinastio de Habsburgoj kaj Ludoviko la 14-a volis surtronigi sian nepon Filipon el Anjou, por ke li disvastigu sian influon en Eŭropo. La ceteraj potencoj ne konsentis kaj tiel eksplodis milito de hispana sukcedo. Se Vilhelmo de Oranje havis konfliktojn kun la francoj eĉ antaŭe, Britio enpaŝis en la militon surflanke de Sankta Romia Imperio kaj Nederlando. Subgvide de duko el Marlbrough ties armeo venkis plurajn batalojn apud Blenheime, Ramillies kaj Malplaquet. En la jaro 1713 estis en Utrecht subskribita paco, kie la francoj konsentis kun limigo de ekspanziemo en la ĉirkaŭa Eŭropo. En tiu ĉi batalo Britio akiris Ĝibraltaron kaj per tio ankaŭ aliron al Mediteraneo. La akirado de grundo en eksterlando rolis gravan rolon en ekonomiko de ĉiuj eŭropaj landoj. Britio havis pli malgrandan kolonian senjorujon ol Nederlando kaj Hispanio. En oriento de Ameriko ĝi havis 13 koloniojn, signifaj estis teritorioj en Hindio, de kie estis importata sukero. Kresko de ties produkto plialtigis demandojn al sklavoj. Dum 40 jaroj ilia nombro en Hindio kreskis je 40.000. La ekonomikon en Hindio kontrolis Okcident-hindia komerca kompanio.
Ĉefministro
Surbaze de leĝo el la jaro 1701 la trono devis post la morto de Anna esti donita al la plej proksima protestanta parenco. Tio estis Sofia de Palatinato, la nepino de Jakobo la 1-a, kiu edziniĝis kun duko el Hanovro. Kiam Anna de Britio en la jaro 1714 mortis, la trono devis esti donita al Georgo, la pranepo de Jakobo. Kelkaj politikistoj, precipe Torioj, volis surtronigi Jakobon la 3-an, la filon de Jakobo la 2-a. Ili promesis al li la tronon, se li iros el la romkatolikismo al la protestanta kredo. Sed li estis spitema kiel la ceteraj Stuartoj kaj ne cedis. Li prefere klopodis akiri la tronon per soldata vojo. En la jaro 1715 li komencis ribelon kontraŭ Georgo la 1-a. Liaj aliancanoj en Anglio kaj Skotlando nomiĝis jakobanoj aŭ jakobitoj, subtenantoj de Stuartoj. Sed ili malvenkis kaj kiam Torioj kuniĝis kun la jakobanoj, Georgo komisiis whig-anojn pri kreo de registaro. La potenco en tiu ĉi periodo estis transportita el la parlamento al ensemblo de ministroj, nomata kabineto. En aliaj landoj la reganto havis nelimigitan potencon. Sed en Anglio la ministroj facile ekregis, ĉar Georgo ne sciis angle nek montrante grandan intereson pri la lando. Frunte de la kabineto staris Robert Walpole, la unua ĉefministro en la historio. Lia potenco fontis el liaj financulaj kapabloj. Li establis la unuan bankon, kiu donis monon. Li helpis homojn, kiuj bankrotis investinte en komercajn kompaniojn. Al la homoj ŝajnis avantaĝe investi en ilin, ĉar la eksterlanda komerco floris. En estonteco jam la kompanioj respondecis pri la mono de siaj klientoj. Ĝuste Walpole establis la kabineton. Ĉiuj ministroj respondecis pri la politika decido kaj se iu profunde ne konsentis el ili, oni atendis lian abdikon. La potenco de reĝo havis jenajn limigojn:
Por eviti al milito Walpole volis repagi la ŝtatajn ŝuldojn. Tial li enpraktikigis impostojn, por ke la registaro povu repagi ĉion. Impostita estis precipe luksa varo kiel teo, kafo kaj ĉokolado, importataj el kolonioj. Sed la ŝuldo ne sukcesis pagi kaj Walpole fariĝis nepopulara. Lia plej granda politika kontraŭulo estis William Pitt pli aĝa. Tiu opiniis, ke la komerco sekurigas por la lando riĉecon. Li decidis, ke Anglio devas en la internacia komerco antaŭkuri la francojn.
En la jaro 1733 li kreis aliancon kun Hispanio. Li volis plibonigi rilatojn kun ĝiaj kolonioj en Suda Ameriko. Li komencis konstrui fortan maristaron klopodante transpreni kontrolon super la francaj komercaj stacioj. Tiu ĉi klopodo gvidis pli poste al milito.
Koloniismo kaj libereco
Georgo mortis en la jaro 1727 dum vizito en Hanovro. Lia filo Georgo la 2-a surtroniĝis, kiu same translasis la faktan regadon al sia ĉefministro. En tiu ĉi periodo Granda Britio disvastigis sian kolonian imperion per okupo de teritorio tra la tuta mondo. La plej grava loko prenis 13 amerikaj kolonioj sur la orienta marbordo de Ameriko. En la jaroj 1743 - 1748 ili gvidis militon kontraŭ Francio pri akiro de kontrolo super Aŭstrio. En 1756 ili denove troviĝis kontraŭ si en la sepjara milito. La prusoj estis aliancanoj de la angloj. William Pitt (pli maljuna) danke al sia maristaro sukcesis limigi la movon de la francaj komercaj ŝipoj. La milito disvastiĝis en la tutan mondon. En Kanado britoj akiris de francoj en la jaro 1759 Kebekion kaj je unu jaro pli poste Montrealon, kiuj komercis precipe kun fiŝoj kaj ligno. Britio realigis sian influon ankaŭ en Hindio je konto de Francio. Tiuj ĉi profitoj ankoraŭ memkonscion kaj fieron de la angloj. Sed Georgo la 3-a, la nova reĝo, surtroniĝinta en 1760, haltigis la ekpanziemajn militojn de Pitt. Li fermis la pacon kun Francio. Sed eĉ tiel la profitoj kreskis ĝis fino de la jarcento. La Okcidenta Hindio fariĝis la plej prosperanta kolonio. En Britio fabrikitaj metalaj produktoj kaj vestoj estis ekportitaj en Afrikon, kie oni interŝanĝis ilin je sklavoj. Tiujn ili forveturigis en Hindion, por ke ili laboru sur sukerplantejoj. Georgo la 3-a, diference de siaj patro kaj avo, ne orientiĝis al Hanovro kaj li klopodis pli aktive agadi en Britio. Konkrete li mem volis elekti la ministrojn, ĉar plej bone li regis kun mallarĝa rondo de siaj konsilantoj. En la parlamento senĉese ne estis reprezentitaj ĉiuj tavoloj. La balotrajton havis nur loĝantoj, kies salajro atingis certan limon. Ĉiu regiono havis en la parlamento du reprezentantojn. Sed por influemaj proprumantoj de grundo ne estis problemo aranĝi, ke tien venu homoj, kiuj poste balotu en ilian utilon. Same ili timigis kaj subaĉetis la balotontojn, kiuj havis luigita ilian grundon. La parlamento en tiu ĉi periodo havis malproksime al demokratio. Sed John Wilkes, la membro de la asembleo de reprezentantoj klopodis atingi, por ke ĉiuj loĝantoj povu libere partopreni en la politika vivo. En la jaro 1763 li ekagis kontraŭ Georgo kaj senvuale li kritikis lian pacon kun Francio, eĉ ne avertinte Prusion, sian aliancanon. Wilkes eldonis artikolon en sia ĵurnalo. La reĝo kaj la ministroj igis malliberigi lin en la londona Tower. Sed juĝisto rifuzis juĝi lin, ĉar li rompis neniajn leĝojn. Estis agnoskite, ke la libereco de unuopulo estas superita al la interesoj de ŝtato. Ĝis tiam reganta tavolo ne kutimiĝis akcepti la opiniojn de ordinaraj homoj. Post la jaro 1750 ekkreksis nombron de ĵurnaloj. Oni komencis pli interesiĝi pri la politika agado. Same oni komencis fondi politikajn grupojn ekster la parlamento.
Ameriko
Nombro de koloniistoj en Norda Ameriko ascendis ekde la jaro 1700 el 20.000 al 2.500.000 en 1770. La britoj senĉese konsideris ilin kiel siaj subuloj klopodante dikti al ili la kondiĉojn. En 1764 eksplodis kverelo rilate al impostoj. Amerikanoj ne konsideris la pagadon de impostoj al la angloj kiel laŭleĝa. En Britio la opinioj diferenciĝis. Unuj asertis, ke la amerikanoj devus pagi la impostojn, kiuj devus esti uzotaj por ŝirmi la kolonion kontraŭ la francoj. Kelkaj politikistoj, kiel ekz. William Pitt kaj John Wilkes, opiniis, ke ili ne devus esti impostotaj, se ili ne havas reprezenton en la parlamento. En la jaro 1773 grupo da koloniistoj alivestitaj kiel indianoj enpenetris ĝis ŝipo en haveno en Bostono kaj elĵetis ties kargon da teo en la maron. Tiu ĉi evento estas konata kiel bostona tea rendevuo kaj ĝi esprimis malkonsenton de amerikanoj kun la pagado de impostoj. Ili embargis la varon importatan el Anglio. La koloniistoj havis subtenon de multaj anglaj politikistoj nomataj radikaloj. La plej signifaj el ili estis Edmund Burke kaj Tom Paine. Ĝuste Paine venis kun ideo, ke Ameriko devus akiri la sendependecon de Anglio. Sume, la milito plifortigis la ideojn de sendependeco kaj la demokratio. Britio fine malvenkis kaj en la jaro 1776 13 amerikaj kolonioj proklamis memstarecon. En Norda Ameriko restis al britoj sole Kanado. La brit-usona milito de 1812, konata ankaŭ kiel la angl-usona milito aŭ milito de 1812 (War of 1812 en angla) estis armea konflikto kiu estis luktita de Usono kaj Unuiĝinta Reĝlando apogita en ties kolonioj kanadaj kiu okazis inter 1812 kaj 1815. La bataloj okazis kaj surtere kaj mare.
Urbo kaj vilaĝo
En la 18-a jarcento la nombro de loĝantoj de Unio atingis 13.000.000.
En tiu ĉi periodo ekzistis jam pluraj grandaj, evoluintaj urboj kiel Liverpool, Manchester, Birmingham, Sheffield, eĉ kiam ili ne havis en la parlamento reprezenton. Sed la vivkondiĉoj en la urboj estis teruraj. Tra la urboj disvastiĝis haladzo, ĉar forfalaĵoj estis ellasataj rekte en la stratojn same kiel balaaĵoj. La stratoj estis kot-kovritaj kaj mallarĝaj. En la urboj disvastiĝis malsanoj, malmulte da infanoj ĝisvivis sian plenkreskecon, precipe tiuj el malriĉulaj tavoloj. Ili estis sepultitaj komune en amastomboj. Sed multaj kaŭzis la malbonan vivsituacion pro drinkado de alkoholaĵo kaj ludado de hazardaj ludoj. Tial kelkaj novestiĝintaj eklezioj klopodis malebligi ties disvastiĝon. Al la fino de jarcento aperis klopodoj plibonigi la urban vivon. La stratoj plilarĝiĝis, estis enkondukita publika lumigo kaj la loĝantoj devis pagi imposton por sekurigi la sociajn servojn. En la socio formiĝis 4 tavoloj: 1 - la riĉaj urbanoj; 2 - la ceteraj urbanoj kaj komercistoj; 3 - metiistoj; 4 - laboristoj. Plej bone vivis la nobelaro kaj la riĉaj urbanoj, eĉ kiam post la agadoj de John Wilkes ili jam ne havis super la subuloj tiel grandan potencon. Sed eĉ tiel ili perlaboris nekompareble pli ol vivante komfortan vivon plena de ĉasadoj kaj ĉevalrajdado. Ili alikonstruis siajn domojn en klasikan stilon kaj ĉirkaŭis ilin per parkoj kaj ĝardenoj. La vivo de virinoj estis bedaŭrinde pli enuiga, ili ne povis partopreni en la direktado de ŝtato, nur amuzoj kaj baloj estis destinitaj por ili. Populara estis ankaŭ vizitado de banlokoj kun kuraciga akvo. La banlokaj urboj kiel Bath fariĝis centrejoj de la socia vivo.
La vivo en vilaĝoj estis tute alia ol en la urboj. La fonto de vivtenado estis agrikulturo, ĉiu vilaĝo estis ĉirkaŭita per pluraj kampoj kaj vilaĝanoj komune decidis pri iliaj eluzoj kaj deponado de rikolto. El Nederlando venis ŝanĝoj en prilaborado de grundo. Oni devis pli kunlabori, ĉar ne ĉiu povis permesi al si ĉiun ekipaĵon neevitenda por la mastrumado. Sekve de tiuj ĉi ŝanĝoj pliboniĝis la rikoltoj, la bestoj donis pli da viando. La blanka pano, ĝis nun manĝata de pli altaj tavoloj, povis permesi al si ankaŭ malriĉuloj. La influemaj proprumantoj de grundo konvinkis la parlamenton, por ke ĝi permesu bari parton de grundo por privata mastrumado. Danke al tio ili havis pli bonajn rikoltojn kaj ili povis komerci. Ili investis monon en la grundon aŭ en minigan kaj metalurgian industriojn, kies signifo kreskis por la ekonomiko. Sed pro tio suferis la malriĉularo. Ilian situacion malfaciligis ankaŭ kresko de prezoj en periodoj kun malpli forta rikolto. Lokaj aŭtonomioj klopodis helpi ilin per stabiligo de salajroj.
En la familia vivo ŝanĝiĝis posteno de la infanoj. Oni komencis montri al ili pli da zorgo surbaze de iliaj bezonoj. La gepatroj klopodis sekurigi al ili ĉefe bonan edukon kaj klerecon. Oftaj estis laŭdoj por plifortigi la memkonscion kaj krei la fidon. Tiama idealo de la virina beleco estis svelta staturo kaj pala vizaĝo. Sed multaj gepatroj vundis la filinojn pro la konservado de tiuj ĉi principoj, kio montriĝis en ilia malforta sano. Ili sendis la filojn en internulejojn, kie ili lernis individualecon. Tial estis en la estonta vivo plimulte sukcesaj komercistoj. La geedzecoj estis senĉese fermataj surbaze de interkonsento inter la gepatroj, sed ili komencis iom post iom konsideri la opiniojn de infanoj. En la familioj oni komencis preferi privatecon. Laboroj farataj ĝis nun fare de servistaro la loĝantoj komencis fari mem. La vivo de loĝantoj plilongiĝis danke al kvalitigo de la vivkondiĉoj.
Per leĝo pri la unio el la jaro 1800 estas alligita Irlando kaj estiĝas Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando, en la jaro 1921 poste Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Norda Irlando. Ekde la kreo de unio tiuj ĉi landoj partoprenis en samaj sortoj, sed ĝis tiam ilia historio estas (parte) diferenca.
Industria revolucio
Sed la revolucio havis ankaŭ falon al la socio. Pro la enpraktikigo de la maŝinoj, multaj laboristoj perdis la laboron. Ili komencis asociiĝi en grupiĝojn, por ke ili defendu sin antaŭ la okupigantoj. Ili postulis adekvatajn salajrojn kaj laborkondiĉojn. La registaro ne respektis ilin kaj tial ili komencis realigi ribelojn. Ili eĉ enpenetris en la fabrikojn, kie ili difektigis la maŝinojn. La politikistoj komencis timi revolucion. Eviti al ĝi sukcesis danke al nova eklezia movado. Ĝi ne estiĝis danke al la eklezio, tiu ne interesiĝis pri la problemoj de la urbaj homoj. La movado, komprenanta bezonojn de la laborista tavolo, estis gvidita de John Wesley, la anglikana pastro, kiu vojaĝis tra la lando disvastigante sian doktrinon. Dum sia vivo li travojaĝis surĉevale 224 000 mejlojn predikante en ĉiu vilaĝo, tra kiu li estis ĉevalrajdanta. Post nelonge alliĝis al li ceteraj. Lia doktrino, nomata metodismo, donis al la ordinaraj homoj senson de la vivo kaj honoron. Danke al li multaj komencis dure labori kaj akiris posedaĵon. Estiĝadis ankaŭ movadoj, kiuj estis kontraŭ sklavismo. En la jaro 1807 estis la komercado kun sklavoj per la leĝo malpermesita. Sed en la kolonioj ĝi daŭris ĝis la jaro 1833.
Napoleono kaj Britio
En Francio en la jaro 1789 komenciĝis Granda franca revolucio. Ĝi estis gvidita de la meza tavolo de loĝantoj-burĝaro kaj laboristoj. Ties kaŭzoj estis ĉefe la ekonomia kaj la politika krizoj. Ili volis forigi la absolutisman potencon de la reganto kaj sekurigi por homoj la bazajn civitanajn rajtojn. En Anglio tiuj ĉi tavoloj estis tre potencaj kaj komune ili partoprenis flank-al-flanke en la parlamento. Ne ŝajnis al ili la ideo de la revolucio kaj ili timis, por ke ĝi ne influu la malpli grandajn tavolojn. Sed kelkaj radikaloj vokis je ŝanĝoj ankaŭ en Britio. Ili nomiĝis jakobanoj kaj ili kunlaboris kun Whig-oj. Kontraŭ ili staris Torioj kaj William Pitt malpli aĝa. Ankaŭ batalantoj je la sendependeco de amerikanoj Paine kaj Burke subtenis la egalrajtecon de ĉiuj sociaj tavoloj. La laboristoj komencis fondi proprajn politikajn organizojn, sed ili poste kelke da jaroj pereis. En la jaro 1793 Britio enpaŝis en militon kontraŭ la francoj post tio, kiam tiuj atakis la hodiaŭan Belgion kaj Nederlandon. La franca imperiestro Napoleon Bonaparte planis eĉ invadon al Britaj insuloj. La britoj klopodis venki lin sur la maro kaj limigi la movon de francaj komercaj ŝipoj. Admiralo Horatio Nelson ekbatalis plurajn batalojn super la francoj apud Egiptio, Hispanio kaj en la jaro 1805 li donis al ili definitivan malvenkon en batalo de Trafalgar. Poste ankoraŭ la angloj venkis super la francoj kaj iliajn aliancanojn. Napoleon estis sendita en rifuĝejon, sed li sukcesis fuĝi kaj por cent tagoj li renovigis la imperion. Britio kuniĝis kontraŭ li kun Prusio. En la jaro 1815 Napoleon estis fare de la aliancanaj soldataroj apud Waterloo definitive venkita.
Sociaj reformoj en la 19-a jarcento
Kiam la militoj estis finintaj, jam ne estis tia demando pri la varo kaj vestaro, kaj multaj homoj perdis la laboron. Ankaŭ el la armeo estis multaj soldatoj maldungitaj. Suferis ankaŭ farmistoj, ĉar pro importata maizo suferis iliaj enspezoj. Ili konvinkis la registaron, por ke ĝi fiksu la prezojn de maizo. Sed eĉ spite al tio la prezoj senĉese kreskis. La alta senlaboreco kaj la prezoj peligis kelkajn laboristojn ĝis rando de malsatego. En la jaro 1830 ili ekribelis postulante plialtigon de salajroj. Ili komencis sekurigi la vivtenadon per ĉasado de bestoj. Sed se la arbaroj estis proprumataj de bienuloj, temis pri ŝtelĉasado. Tial ili estis punataj, eĉ kiam ili nur klopodis nutri siajn familiojn. Ili estis forveturigataj en arestitajn koloniojn en Aŭstralio. Post la morto de Georgo la 3-a surtroniĝis lia filo Georgo la 4-a. Tiu regis nur dek jarojn kaj en 1830 surtroniĝis lia frato Vilhelmo la 4-a. Sed la reĝo havis tiutempe nur malgrandan potencon. Regis la kabineto de ministroj kaj la parlamento.
En la jaro 1834 estis enpraktikigita leĝo, kiu devis plibonigi la situacion de malriĉularo. Sed ĝi rilatis nur al homoj vivantaj en la t.n. laboristaj domoj. La vivkondiĉoj estis en ili malbonaj kaj la loĝantoj devis labori de matene ĝis la nokto, por ke ili vivtenu sin. Multaj prefere transloĝiĝis en urbojn esperante pri pli bona vivo. La riĉaj urbanoj ne konsentis kun ilia alveno timante, ke ili povus ekribeli kiel burĝaro en Francio. La meza tavolo ekzistis en Britio jam longan tempon. Tio estis malgranda grupo de urbanoj, farmistoj kaj komercistoj. En duono de la 18-a jarcento komencis ilia nombro kreski danke al la industria evoluo. En la 19-a jarcento ili fariĝis ankoraŭ pli riĉaj, ĉar ili protektis la plejn bonajn postenojn en la eklezio, en la jura sistemo, en medicino, en la diplomatiaj servoj, la bank-aferoj kaj la armeo. Multaj el ili devenis el malriĉularo kaj al tiuj ĉi postenoj ili perlaboris sin per dura laboro kaj la kredo en sukceso. Ili sendis siajn infanojn al privataj lernejoj, kie ili eklernis, kie atingi sukceson en la vivo. Sed laboristoj en Anglio ne estis bone organizitaj kaj ili havis eĉ ne gvidantojn. Malgraŭ tio okazis pluraj malgrandaj ribeloj. En la jaro 1819 en Manchester homamaso protestis kontraŭ la vivkondiĉoj postulante ŝanĝojn. Ili estis atakitaj fare de soldatoj kaj la ribelo finiĝis. Sed la registaro konsciis la kreskantan danĝeron. Whig-oj kiel la unuaj ekvidis, ke bezonas enpraktikigi novajn reformojn por kontentigi socian situacion. Torioj klopodis eviti al la revolucio sen reformoj. Ili volis, por ke en la parlamento estu reprezentitaj nur la mezaj kaj la altaj tavoloj. Radikaloj denove postulis, por ke estu reprezentitaj ĉiuj. La whig-oj aŭ pli poste liberaloj volis nur ŝanĝojn neevitendaj por eviti al la revolucio. En 1830 la whig-oj prenis la regadon. La ministra kabineto provis plibonigi la socian situacion per principa reformo de balotsistemo en 1832, kiam estis limigita la potenco de la malnova aristokracio kaj male plialtigitan politikan influon de urbaj centrejoj, kaj do donitan rajton de la elektado de la meza tavolo.