cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kvinoo
Informoj de FAO
La greno estis zorgeme gardata de ĉi tiuj popoloj kaj hodiaŭ sin prezentas kiel nemezurebla heredaĵo por la tuta homaro pro siaj unikaj ecoj: Kvinoo estas la sola planta nutraĵo, kiu enhavas ĉiujn aminoacidojn, spurajn elementojn kaj vitaminojn, sed ne enhavas glutenon.
Kvinoo povas kreski sub severaj kondiĉoj, ĝi toleras temperaturojn de -8 ° C al 38 ° C kaj kreskas de marnivelo al alteco de 4000 metroj kaj povas rezisti al sekeco kaj malbonkvalitaj grundoj.
Kontribuo al tutmonda nutraĵosekureco
Rigardante la problemon de la kreskanta produktado de altkvalita nurtraĵo por la tutmonda populacio en rilato al la ŝanĝo de klimato kvinoo ofertas alternativon al la landoj, kiuj suferas de nutraĵomalsekureco.
La Ĝenerala Asembleo de la Unuiĝintaj Nacioj tial decidis, ke 2013 estu la "Internacia Jaro de Kvinoo" por rekoni la malnovajn praktikojn de la andaj popoloj, kiuj sukcesis konservi kvinoon en sia natura stato kiel nutraĵon por la nunaj kaj estontaj generacioj pro siaj tradiciaj praktikoj de vivo en harmonio kun la naturo.
La "The Food and Agriculture Organization of the United Nations" precipe la regiona oficejo por latinameriko kaj karibio servas kiel sekretario kaj subtenas la internacian komitaton en la kunordigo de la festado. Bolivio prezidas la komitaton, dum Ekvadoro, Peruo kaj Ĉilio estas vicprezidantoj, kaj protokolantoj estas Argentino kaj Francio.
De Ameriko al la mondo
Preskaŭ la tuta produktado de kvinoo troviĝas en la manoj de malgrandaj bienuloj kaj asocioj.
Origine oni trovas kvinoon en ĉiuj landoj de la anda regiono, de Kolumbio ĝis la nordo de Argentino kaj la sudo de Ĉilio. La plej gravaj produktantoj estas Bolivio, Peruo kaj Usono. Sed la kultivado de kvinoo saltis al aliaj kontinentoj. Oni produktas ankaŭ en Francio, Britio, Svedio, Danlando, Nederlando kaj Italio. En Usono estas la ŝtatoj Colorado kaj Nevada kaj en Kanado la kampoj de Ontario. En Kenjo oni havas altajn rikoltojn kaj ankaŭ en la ebenaĵoj de Norda Hindio kaj la himalaja montaro ĝi kontentige kreskas.
Survoje al la frandemula kuirejo
Eblas ankaŭ kuiri, aldoni al supoj aŭ uzi kiel cerealon por pasto, fermenti por produkti bieron ankaŭ "chicha ", la tradician trinkaĵon de la Andoj. La kuirita kvinoo havas nuksosimilan flaron.
Intertempe kvinoo ludas rolon en la frandemula kuirejo, sed estas ankaŭ uzata en farmacio por industriaj celoj.
Mitologio
La praktika signifo de kvinoo respeguliĝas en la mitologio. Por al andaj popoloj kvinoo estas "chisiya mama", la patrino de ĉiuj grenoj. Oni pensis, ke kvinoo estas donaco de la dioj. La sankta birdo "kullku" alportis ĝin de la ĉielo. La imperiestro, kiu estas rigardata kiel dio, mem plantis la unuajn semojn de la jaro uzante la "taquiza" (bastono por planti). Ankaŭ post la rikolto okazis ceremonioj. Oni trinkis "chicha" (biero el fermentita kvinoo) kaj oferis nutraĵon, bestojn kaj eĉ infanojn.
La cindro de kvinoofolioj estas uzata por manĝi kokaon, alia sankta planto, kiu permesas travivi en la altecoj de la andoj.
Historio
[[Dosiero:Kvinoo-disvastigo.png|eta|320px|Regionoj de origina kaj aktuala produktado de kvinoo
]] La utiligo de kvinoo komenciĝis antaŭ kelkaj mil jaroj. La kultivado komenciĝis antaŭ ĉirkaŭ 5000 jaroj kune kun maizo kaj terpomoj, kiuj estas konsiderata kiel la tri sanktaj nutraĵoj, kiuj ebligis travivi en la Andoj. Semoj de kultivitaj plantoj, kiuj estas pli grandaj, estas arkeologie troveblaj en la proksimeco de la lago Titicaca. La popolo de "Hurpa" en Bolivio komencis konstrui terasojn, foje nur 4 metrojn larĝajn, en la altiplano. De ili la Inka-popolo transprenis la metodon.
Post la hispana invado en la jaro 1532 oni detruis la kvinoo-kampojn kaj malpermesis la ceremoniojn. Katolika religio kaj terpomoj regis vivon kaj kaŭzis malsaton kaj morton de infanoj. La Hispanoj enkondukis tritikon kaj hordeon kaj kvinoo estis preskaŭ forgesata dum jarcentoj. Feliĉe la planto sovaĝe kreskis kaj estis remalkovrita dum la 1970aj jaroj.
Ankaŭ en Norda Ameriko ekzistas pruvoj pri la utiligo de kvinoo, kiu kreskas sovaĝe en la sudaj kaj orientaj regionoj. La "Natchez" indianoj ĉe Mississippi uzis kultivitan formon. Arkeologoj trovis korbon kun semoj kiuj estas proksimume 2000 jarojn aĝaj.
Produktado
La historia centro de la produktado estis certaj regionoj en la Andoj, kiuj nun apartenas al Ĉilio, Bolivio kaj Peruo. Laŭ aktuala informo de FAO 2012 intertempe troviĝas en Francio, Britio, Svedio, Danio, Nederlando kaj Italio kaj en Usono en la ŝtatoj Colorado kaj Nevada. Oni atingis bonan rikolton en Kenjo kaj en la Himalajo kaj en la nordaj ebenoj de Barato.
Bolivio
Bolivio estas la plej granda produktanto. La ĉefaj regionoj estas la altiplano de La Paz, Oruro and Potosi kaj la valoj de Cochabamba, Chuquisaca, Potosi and Tarija.
Peruo
La ministerio pri agrikulturo taksas, ke la produktado por 2013 kreskos je 15% al 48.000 t jare. Speciale en Cajamarca, Callejón de Huayllas, Valle del Mantaro, Andahuayllas, Cuzco and Puno (Altiplano).
Germanio
En Germanio la Technologie- und Förderzentrum (TFZ) de la federacia lando Bavario konsilas la produktadon de kvinoo por biogaso. La rikolto de 6 t/a estas relative malgranda kompare al la plej ofte uzata maizo. Sed kvinoo, kiel aliaj nekutimaj plantoj, donas avantaĝojn en la rotacia kultivado. La verda planto havas post 3-4 monatoj la idealan kvoton de sekigita substanco (25-30 %) por konservado per ensiligo. La energia rikoloto povas esti 15 MWh/ha kaj proponas alternativon en sekaj regionoj. Pliaj informoj en la germanlingva retpaĝo de TFZ, kie troviĝas ankaŭ ligo al detala broŝuro (PDF)
Laŭ informo de TFZ oni daŭrigis la eksperimentoj en 2012 kaj planas por 2013. Rezultoj ankoraŭ ne estas konataj.
Nutra valoro
La unika avantaĝo de kvinoo estas la alta nutra valoro. La kvoto de proteinoj troviĝas inter 13,81 kaj 21,9 % depende de la vario. Pro la alta kvoto de esencaj aminoacidoj en la proteinoj kvinoo estas konsiderata kiel la sola planta nutraĵo, kiu provizas ĉiujn esencajn proteinojn kaj estas tre proksime al la normoj por nutrado laŭ FAO. Lax la rilato inter esencaj aminoacidoj la proteino de kvinoo estas pli valora ol tiu de tritiko, hordeo aŭ sojo, komparebla kun lakto.
Enhavo
laŭ "Lebensmitteltabelle für die Praxis, Deutsche Forschungsanstalt für Lebensmittelchemie, 2009"
Grava avantaĝo estas, ke greno, folioj kaj floroj de kvinoo enhavas proteinojn, kiuj estas maloftaj en cerealoj, legomoj kaj kaj aliaj grenoj. Kelkaj popoloj, kiuj uzas tion kiel ĉefa nutraĵo ricevas sufiĉe da energio, sed ne sufiĉe da esencaj aminoacidoj. Tio povas kaŭzi malnutradon. Kvinoo enhavas lisinon kaj sulfuraj aminacioj, kiuj mankas en grenoj.
Proteinoj, aminoacidoj
La ĉefa avantaĝo de kvinoo estas, ke ĝi enhavas ĉiujn esencajn aminoacidojn. Tio signifas, ke oni povas travivi surbaze de kvinoo sen alia fonto de proteinoj.
fibroj
Kvinoo konsistas je granda parto de fibroj, kiuj povas helpi forigi venenojn el la korpo. La fibroj donas la senton de satigo kaj ili helpas, ke nutraĵo restas pli longe en la stomako
Industria utiligado
Partoj de la kompleta planto, kiuj ne estas manĝeblaj, povas esti fonto de utilaj substancoj.
Saponinoj
Saponinoj estas troveblaj en diversaj plantoj, ekzemple spinaco, asparago, luzerno kaj sojo. Estas la kovrilo de la grenoj de kinuo, kiu enhavas saponinojn kaj kiu kaŭzas amaran guston kaj devas esti forigita per lavado kun akvo antaŭ konsumado. La enhavo varias inter 1,5 kaj 5%. En tre malaltaj koncentriĝoj saponinoj kreas ŝaŭmojn kaj tial ili estas uzataj en trinkaĵoj, sapoj kaj ŝampuoj.
Saponinoj estas organikaj substancoj de diversaj originoj. Ili povas esti triterpenoidaj glikosidoj (kun eta aciada reakcio) aŭ steroidaj derivatoj de perhidro 1.2-ciklopenano. Ili ne havas precizan kemian formulon, sed por la dua speco por la skeleto oni proponas la suman formulon CnH2n-8O10 (kun n ≥ 5).
Saponinoj, kiuj estas ekstraktataj de amaraj kinuoj, estas utiligeblaj en la farmacia industrio, kiu interesiĝas pri la hipokolesterolema efiko kaj la kapablo ebligi ŝanĝojn en la trapaseblo de la intesto, kiu povas helpi al la absorbo de certaj medikamentoj. Saponinoj havas antibiotikajn kaj antifungajn trajtojn kaj aliaj farmakologiajn efikojn. Ĉar la tokseco de saponinoj varias inter diversaj organismoj, ili estas eblaj insekticidoj, kiuj ne kaŭzas negativajn efikojn ĉe homoj aŭ bestoj. Ekzistas sukcesa studo pri bio-insekticido en Bolivio.
En sudamerikaj lingvoj
Nomo de la planto en diversaj landoj kaj lingvoj de Sudameriko el kie ĝi originas:
En Esperanto
La plej multaj Esperantaj vortaroj, interalie NPIV, listigas kiel Esperantan nomon por ĉi tiu planto nur "kvinoo". En la praktika uzo oni fojfoje ankaŭ renkontas "kinoo" kaj "kinuo"; "kinuo" aperis, ekzemple, en la prestiĝa Hispana-Esperanta vortaro de Fernando de Diego, en Esperanto-angla-pola vortaro de Edward Kozyra (Malbork, 2007).
Lige al la Internacia Jaro de Kvinoo en 2013, la berlina Esperantisto Roland Schnell afiŝis ĉe Libera Folio kaj en sia blogo ĉe ipernity plurajn informojn pri kvinoo kaj ĉi tiu Internacia Jaro. Ĉar li mem esprimis dubon ĉu uzi "kvinoo" aŭ "kinuo", estiĝis lige al tiuj afiŝoj lingvaj diskutoj pri tiu demando. Kiel argumento kontraŭ "kvinoo" oni indikas, ke la komenca kvino- kolizias kun la numeralo (precipe en eventualaj kunmetaĵoj) kaj ke la origina prononco en la keĉua kaj la hispana komenciĝas per "ki" kaj ne per io simila al "kvi"; "kinuo" aliflanke estas konsiderata la plej bona maniero sekvi la originan prononcon [KInŭa], se oni volas eviti kaj la Esperante malkutiman uzon de postkonsonanta "ŭ" (kiun kelkaj eĉ konsideras tute erara) kaj la malkutiman radikfinan "nv" de la teorie ebla alternativo "kinvo". Kiel argumentoj por "kvinoo" estis menciataj unuflanke ĝia jama disvastiĝinteco en Esperanto kaj aliflanke la faktoj ke "kvinoo" estas pravigebla surbaze de la scienca latina nomo Chenopodium quinoa kaj ke en Esperanto ekzistas tre forta tendenco bazi novajn planto- kaj bestonomojn sur la sciencaj latinaj nomoj.
Répcevis
Répcevis [rEpceviŝ], germane Heils estas malgranda vilaĝo en Hungario en regiono Okcidenta Transdanubio en departemento Győr-Moson-Sopron, en Distrikto Sopron. Répce estas la loka rojo, vis estas slave supra.
NGC 2511
NGC 2511 (aliaj indikoj — MCG 2-21-8, MK 1207, ZWG 59.24, PGC 22549) estas galaksio en konstelacio Malgranda Hundo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Kantono King (Vaŝingtonio)
Kantono King (angle King County [kinkaŭnti]) estas la plej multnombre loĝata kantono el la 39 kantonoj de Vaŝingtonio (kaj la 12a en tuta Usono), havinte laŭ la censo de 2000 entute 1 737 034 loĝantojn. En 2005 la loĝantoj de la kantono nombris simile al la tuta ŝtato Nebrasko.
La ĉefurbo de la kantono, kie situas la kantona administra sidejo, estas la plej granda urbo en la ŝtato, Seatlo, kaj en Kantono King situas ĝiaj antaŭurboj (i.a. Belvjuo, Kirklando, Redmondo...) La kantono etendiĝas de la marbordo (orienta flanko de Fjordego Puĝeta) ĝis la kresto de la Kaskada Montaro. Ĝi kovras areon de 5 974 km² (el kio 5 506 km² estas seka tero kaj 467 km² estas akva surfaco).
Historio
Origine (en 1852) la kantono ricevis sian nomon honore pri William Rufus King, vicprezidento de Usono sub prezidento Franklin Pierce. Lastatempe oni ŝanĝis tion, tiel ke la nomo jure honoras pri Martin Luther King.
Vidu ankaŭ
Kantonoj de Vaŝingtonio
Eksteraj ligiloj
La oficiala retejo de la kantono (plejparte anglalingva) estas www.metrokc.gov.
6744 Komoda
6744 Komoda estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Kin Endate kaj Kazuro Watanabe elde la observatorio de Kitami en Abaŝiri-subgubernio, Hokajdo.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la japana amatora astronomo Kazuyoshi Komoda (1915–1967), entuziasma observinto de Jupitero de 1944 al 1961 malgraŭ malkapablo pro poliomjelito.
(58366) 1995 OD8
(58366) 1995 OD8 estas malgranda malhela troja asteroido de Jupitero, kiu orbitas proksime de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero, do estas ano de la tiel nomata « Greka Tendaro ».
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Spacewatch elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak proksime de Tucson (Usono).
Irana Esperanto-Centro
Sabzandiŝan estas registrita kiel instituto pri disvastigo de Esperanto en Irano. Ĝi donas bazon al IREA kaj estas ekstera vizaĝo de IREA por la registaro. Sabzandiŝan registriĝis en 1996.
Beugnon
Beugnon estas franca komunumo lokita en la departemento Yonne kaj en la regiono Burgonjo. Ĝi havis 323 loĝantojn laŭ censo plenumita en 2007.
Historio
La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio.
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ino Anne-Marie Corset, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Administrado
Beugnon apartenas al la kantono de Flogny-la-Chapelle, kies ĉefurbo estas Flogny-la-Chapelle. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avallon, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.
Simin Emrani
Simin EMRANI estas irana esperantistino kaj unu el la aktivulinoj de la E-movado en Irano. Ŝi multon tradukis el kaj al Esperanto. Sekretariion de Irana Esperanto-Asocio. Ŝi loĝas en Teherano.
(16832) 1997 WR21
(16832) 1997 WR21 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
Maldekstra korno
La maldekstra korno (ˋ) estas latin-alfabeta supersigno (diakrita signo) en la formo de streko iranta de maldekstre-supre dekstren-malsupren.
Tipografie la maldekstra korno kutime havas angulon de proksimume 40° al la horizontalo.
En Unikodo la maldekstra korno havas la numeron 768 (deksesuma 0x300). Tiu signo laŭdifine kombiniĝas kun la antaŭa litero.
1753
1753 estis normala jaro komenciĝanta lunde (ligilo montras kalendaron).
Eŭropio
Eŭropio estas kemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon Eu kaj la atomnumeron 63. Ĉi-tiu lantanoida metalo similas plumbon en moleco kaj estas dratigebla. Ĝi estas la plej reaktiva de ĉiuj el la lantanoidaj kaj aktinoidaj metaloj.
Boisbaudran produktis tiun rarateran elementon en 1892 en bazaj frakcioj de samariaj-gadoliniaj koncentraĵoj, sed ĝi ne estis identigita dum pluraj jaroj. Demarcay akiris la elementon en la pura formo en 1901. La elemento estis nomita laŭ Eŭropo. Ĝi troviĝas en la naturo miksita kun aliaj maloftaj elementoj. Ĝia koncentriĝo, aliflanke, estas multe pli malalta ol la plej multaj aliaj lantanidaj elementoj. La ĉefaj raraj ercoj estas ksenotimo, monazito, kaj bastnazito.
Georgo de Kembriĝo
Princo Georgo de Kembriĝo (George Alexander Louis) (naskiĝis la ) estas membro de la brita reĝa familio. Li estas la filo de la princo Vilhelmo, princo de Kimrujo, kaj de lia edzino Catherine Middleton. Li estas ankaŭ la frato de la princino Charlotte de Kembriĝo.
Pranepo de la reĝino Elizabeto la 2-a de la Unuiĝinta Reĝlando, Georgo de Kembriĝo estas la dua en la ordo de tronheredo, kaj regos post sia avo, reĝo Karlo la 3-a de Britio kaj sia patro Vilhelmo, duko de Kembriĝo.
Lia esperantigita kompleta titolo estas: Lia reĝa Alteco la princo Georgo Aleksandro Ludoviko de Kembriĝo.
Sergej Prokofjev
Sergej Sergejeviĉ PROKOFJEV (Сергей Сергеевич Прокофьев; naskiĝis la 23-an de aprilo 1891 en vilaĝo Soncovka, Baĥmuta distrikto Ekaterinoslava gubernio, Rusia Imperio (nun - Ukrainio) mortis la 5-an de marto 1953 en Moskvo estis rusia komponisto, pianisto kaj dirigento.
Biografio
La patro Sergej Aleksejeviĉ Prokofjev (1846 - 1910) origina el familio de negocistoj estis manaĝero de la loka bieno aparteninta al Dmitrij Soncov, lia kunstudanto. La patrino Maria Grigorjevna Prokofjeva (n.Ĵitkova) (1855 - 1924) haskiĝis en Sankt-Peterburgo, kie finis gimnazion kun la ora medalo. Ŝi estis duone svedino.
Ŝi kiel perfekta pianistino estis la bona mentorino de sia talenta filo, kiu komponis sian unuan verkon por piano "La hindia galopo", kiam li aĝis nur kvin kaj duono jarojn. Ĝin notigis la patrino, sed baldaŭ Sergej mem povis enskribi notojn.
Ekde 1904 li studis en la Sankt-Peterburga Konservatorio, kiun sukcese finis kiel komponisto - en 1909, kiel pianisto - en 1914, kiam li gajnis la konkuradon inter kvin plej bonaj studentoj dum plenumo de sia "Unua koncerto por piano op. 10". Pro ĝi oni dekoraciis lin per la ora medalo, honora premio de Anton Rubinŝtejn kaj prestiĝa vostpiano.
Cabriès
(jen france, okcitane Cabriés) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bouches-du-Rhône (franca elparolo: [], "Riverbuŝoj de Rodano", okcitane Bocas de Ròse), en la regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura (Provence-Alpes-Côte d'Azur, prononcata, okcitane Provença-Aups-Còsta d'Azur). Fine de en la komunumo vivis.
Sergej Prokofjev
Biografio
En 1908 li komencis koncerti kiel pianisto kaj dirigento.
Maje de 1918 li forveturis gastroli eksterlande: en Japanio, Usono, Kubo, kelkaj eŭropaj landoj. En 1936 li revenis la patrujon kaj ekrezidis en Moskvo.
En 1948 li estis submetita al ruiniga kritiko pro formalismo. Lia "Sesa simfonio" (1946) kaj la opero "La Rakonto de Vera Viro" estis kritikitaj kiel nerespondecaj al la koncepto de socialisma realismo.
Sano de la majstro fine de la 40-aj jaroj severe malfortiĝis. Tial li preferis troviĝi en sia somerdomo situanta apud Moskvo. Li sekvis striktan medicinan reĝimon, sed laboris plu - samtempe li komponis sonaton, simfonion kaj baleton. Vintron li kutime pasigis en Moskvo, en la komuna apartamento. Tie Sergej Prokofjev mortis la 5-an de marto 1953 pro nova hipertensia krizo.
Li mortis samtage kun Josif Stalin tiama gvidinto de Sovetunio, kies funebra ceremonio okazis apude de lia loĝejo, tial aŭdiado kaj sepulto en la moskva Novodeviĉje tombejo estis tute nerimarkitaj.
Familio
Sergej Prokofjev estis dufoje edzo. Lia unua edzino nomiĝis Lina Ivanovna Kodina ( Carolina Codina) (1897—1989), kun kiu li konatiĝis en Hispanio en 1919. Ŝi estis filino de rusaj enmigrintoj. En 1923 en la germana urbo Ettal okazis ilia geedziĝo, post kiu ŝi nomiĝis Lina Prokofjeva. La geedzoj havis du filojn: Svjatoslav (1924—2010) kaj Oleg (1928—1998). Laŭ tiamaj sovetiaj leĝoj la geedziĝo okazinta eksterlande estis malvera kaj nevalida. Ekde 1941 ili vivis separe.
La 15-an de januaro 1948 en Moskvo Sergej edziĝis al Mira Aleksandrovna Mendelson (1915—1968), kiu prenis la familian nomon de sia edzo kaj iĝis Mira Prokofjeva.
Operoj
Entute 11
Baletoj
Entute 7
Vlčice (distrikto Jeseník)
Vlčice estas vilaĝo en Ĉeĥio en Regiono Olomouc. Vivas ĉi tie. La nomo (en la ĉeĥa en pluralo, en traduko Lupinoj) estas derivita memkompreneble de lupo, sed ĉar ĝi estas kunigata kun nomo de loka rojo, estis elparolita ankaŭ opinio, ke temas pri metaforo por marko "kiel de lupo sovaĝa, rapida akvo". La germana nomo Wildschütz kaj ankaŭ ties pli antaŭaj similoj atestas pri tio, ke tiel ĉi estis nur lingve transformita la devena slava nomo, sed kiu ebligis tute alian interpretadon, nome en senco de "sovaĝa pafisto", t.e. ŝtelĉasisto. En la jaro 1985 Vlčice estis formale aligita al proporcie malproksima Javorník, sed tiu ĉi eraro estis jam korektita kaj ekde la jaro 1990 tio estas denove la memstara vilaĝo, kiu havas partojn Vlčice, Bergov, Dolní Les kaj Vojtovice.
Civila juro
La civila juro estas en juro la aro de la reguloj, kiuj aplikiĝas rilate al:
Kutime por ĉiu kazo validas la civila juro de la ŝtato, en kies teritorio la koncernaj agoj okazas, aŭ kies civitanoj estas implikitaj. Escepto estas Usono, kiu per speciala leĝo (Alien Tort Claims Act) pretendas la rajton decidi pri ĉiu ajn kazo en la mondo laŭ usona juro.
La nocio "civila juro" povas ankaŭ kontrasti kun la nocioj "eklezia juro", "religia juro" kaj "armea juro" kaj tiam signifas la juron, kiu ne estas regulata de specialaj leĝoj de la koncernaj instancoj. Kontraste al "milita juro" ĝi signifas la juron, kiu validas en pacaj tempoj.
Vidu ankaŭ
Privatrecht
Erstein
Erstein (prononcita [eʁʃtain] aŭ [ɛʁʃtain],) estas franca komunumo, lokita en la departemento de Bas-Rhin (Alzaco). La urbo estis la sidejo de unu el la subprefektejoj de la departemento, ĝis la fandado de tiu arondismento kun tiu de Sélestat en 1974.
Komunumaro Putlitz-Berge
Meyenburg estas komunumaro en Germanio, do administra grupiĝo de pluraj najbaraj komunumoj por komuna plenumo de iuj civitanaj servoj. Ĝi troviĝas en la distrikto Prignitz de la federacia lando Brandenburgio. Fine de la jaro la komunumaro havis  loĝantojn.
Erstein
Geografio
La urbo estas lokita ĉe la bordoj de la rivero Ill al dudeko da kilometroj sude de Strasburgo, en la ebenaĵo de Elzaco, al deko da kilometroj de Rejno kaj de la limo kun Germanio. Ŝi laŭiras la kanalon de Rodano al Rejno.
Komunumaro Putlitz-Berge
Membras la unuopaj komunumoj (inter krampoj la unuopaj nombroj de loĝantoj same fine de ):
Erstein
Geografio
La orienta flanko de la urbo estas la « Granda Ried » de Rejno (marĉo de herbejoj kaj abundaj arbaroj) kaj ĝia okcitdenta flanko estas ebenaĵo de leǔs o, tre produktiva por la agrikulturo.
Ekonomio
Ĉefaj firmaoj.
NGC 2512
NGC 2512 (aliaj indikoj — UGC 4191, MCG 4-19-21, MK 384, ZWG 118.52, IRAS08001+2331, PGC 22596) estas galaksio en konstelacio Kankro.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Folyás
Folyás [fojAŝ] estas malgranda vilaĝeto en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Hajdú-Bihar, en Distrikto Hajdúnánás. La loknomo signifas: fluo.
Situo
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Tiszafüred-Tiszalök, Polgár estas proksime, apude fluas Okcidenta ĉefkanalo, kiu estas la plej granda branĉo de Orienta ĉefkanalo. Debrecen troviĝas je 64, Budapeŝto je 194 km-oj.
Historio
Dum la historio la loko apartenis al Polgár. En la 19-a jarcento formiĝis bienocentro kaj dise farmoj. En 1892 preĝejo konstruiĝis, kiu detruiĝis dum la tankobatalo en 1944. La vilaĝo fondiĝis en 1999.
Vilaĝservoj estas vilaĝdomo kaj migra poŝto, la infanĝardeno kaj lernejo funkcias en Újszentmargita.
Les Moutiers-en-Retz (stacidomo)
Les Moutiers-en-Retz estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Les Moutiers-en-Retz, en departemento Loire-Atlantique, regiono Luarlandoj.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Luarlandoj.
Welgersdorf
Welgersdorf, hungare Velege, kroate Velegaj estas ne memstara, malgranda vilaĝeto en Aŭstrio, en federacia lando Burgenlando, en distrikto de Oberwart, en municipo de Großpetersdorf.
Situo
Welgersdorf troviĝas je 14 km-oj de Oberwart.
Historio
La unua skriba mencio okazis en 1406 laŭ tiama hungara ortografio "Welegeh". En 1849 lernejo konstruiĝis. Post 20 jaroj ciganoj alvenis. En 1860 kaj en 1900 incendioj, en 1916 kaj en 1961 inundoj okazis. La fervojo atingis la vilaĝon en 1888, En 1910 en Velege vivis 550 homoj, precipe aŭstroj. Ĝis 1921 la vilaĝo apartenis al Vas, al distrikto de Felsőőr, poste al Aŭstrio, dume inter 1938-1945 al Germanio. En 1971 Welgersdorf aliĝis al Großpetersdorf.
Akvofaloj Rešov
Akvofaloj Rešov (Rešovské vodopády) estas akvofaloj en valo sur supra akvofluo de rivereto Huntava, proksimume 1,5 km de vilaĝo Rešov, la plej granda en montaro Nízký Jeseník. La rivereto tra ĉi tie kondukas tra profunda, malllarĝa kanjono tra kelke da akvofaloj kaj kaskadoj.
Protekto de la naturo
La teritorio estas protektata kiel nacia natura rezervejo Akvofaloj Rešov ekde la jaro 2013 (NNM jam ekde la jaro 1966), havas areon 71,6 ha. En la kanjona valo konserviĝis ĉirkaŭ la avofaloj devenaj abiofagoj kun veraj filikoj. Grandan natursciencan signifon havas muskaj biocenozoj de ombraj rokoj, humidaj ŝtobegoj kaj falintaj arbotrunkoj.
Koko
Koko (Gallus gallus domesticus) estas birdospecio kiu apartenas al la familio de fazanedoj kaj estas la plej konata ano de la genro Gallus, kiu enhavas ankaŭ la verdan kokon (Gallus varius) kaj malmultajn aliajn speciojn.
Saint-Goussaud
Saint-Goussaud estas franca komunumo lokita en la departemento Creuse kaj en la regiono Limoĝio. Ĝi havis 210 loĝantojn laŭ censo plenumita en 2006.
Koko
Ankaŭ la ovkoloroj varias, ekzistas ekzemple blankaj, brunaj, verdaj, ruĝaj kokinaj ovoj. Entreprenoj produktantaj viandaĵojn aŭ ovojn uzas plej ofte hibridajn rasojn. En Germanio ekzistas ĉirkaŭ 44 milionoj da kokinoj por produkti ovojn.
Saint-Goussaud
Geografio
La regiono ĉefe konsistas el malaltaj montoj kaj altebenaĵoj : la plej alta punkto de Saint-Goussaud situas je alteco de 693 metroj.
Koko
Priskribo
Koko estas inter 1,5 kaj 5 kilogramojn peza, depende de raso kaj sekso. Je sama raso, la virkoko estas ĝis 1 kilogramo pli peza ol la kokino. Ekzistas ankaŭ koketoj (nankokoj) kiuj estas nur inter 500 kaj 1200 gramojn pezaj. Virkokoj kaj kokinoj montriĝas kiel evidenta ekzemplo de seksa dimorfismo, kaj eblas distingi ambaŭ seksojn per simpla vido. Maskloj estas pli grandaj, ĉirkaŭ 50 cm longaj kaj pezaj ĝis 4 kg. Kokinoj estas pli malgrandaj. Ili estas nur ĝis 40 cm longaj kaj apenaŭ atingas 2 kg de pezo. Ili havas malpli allogan kaj malpli rimarkindan koloraron. Ankaŭ ties kapaj karnecaj forunkloj estas multe malpli elstaraj.
Saint-Goussaud
Historio
Antaŭ la franca revolucio de 1789 kaj la kreado de la departemento Creuse en 1790, Saint-Goussaud apartenis al la franca graflando Marche. Ekde la fino de la 15-a jarcento ĝis proksimume la jaro 1900, tiu regiono estis fama fonto da migrantaj masonistoj, kiuj ĉiujare dum la plej varma periodo laboris en grandaj urbocentroj, precipe en Parizo.
Koko
Priskribo
Specifa signo estas la ruĝa kresto, kiu povas esti diversforma. La kresto de la virkoko estas pli granda ol tiu de la kokino, kaj ĝi estas interpretata kiel simbolo de hegemonio. Krome estas loboj pendantaj ambaŭflanke de la bekobazo. La virkoko havas serpforman voston, komponita de malhelaj plumoj grandaj kaj kurvaj kiuj brilas blue, purpure aŭ verde sub lumo (irizeco). Ambaŭflanke de la kapo estas du blankaj makuloj sub la orelareoj.
Saint-Goussaud
Historio
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la vilaĝo S-ro Patrick Dourdy, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Koko
Priskribo
La videbla parto de la gambo, fakte la piedo, estas plej ofte senpluma. Sed ekzistas ankaŭ rasoj kun plumohavaj piedoj. Tri piedfingroj estas direktitaj antaŭen, la kvara malantaŭen. Kelkaj rasoj havas kvin piedfingroj, t.e. du direktitaj malantaŭen.
Saint-Goussaud
Monumentoj
La preĝejo de Saint-Goussaud datiĝas de la fino de la 12-a jarcento aŭ de la komenco de la 13-a jarcento.
Administrado
Saint-Goussaud apartenas al la kantono de Bénévent-l'Abbaye, kies ĉefurbo estas Bénévent-l'Abbaye. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Guéret, unu el la du arondismentoj de la departemento Creuse.
Koko
Priskribo
Plenkreskaj virkokoj havas ergoton kreskintan super la malantaŭa piedfingro, kiu utilas kiel armilo dum atakoj. Ĉe maljunaj bestoj tiuj ergotoj povas iĝi relative longaj kaj pintaj.
La forta "kokeriko" utilas kiel sona markaĵo de la teritorio. Plej ofte la virkoko blekas eksunleviĝe, tagmeze kaj vespere. Ĉe la romianoj la kokobleko estis tempoindiko, tiel ili nomis "gallicinum" la mezon inter noktomezo kaj sunleviĝo. Sed koko povas bleki je iu ajn momento. Ĝis hodiaŭ oni organizas kokoblek-konkursojn. En tradiciaj kulturo kaj literaturo la kokeriko estis uzata kiel indikilo de la ektagiĝo; ekde la industria revolucio tiu rolo estis anstataŭe plenumita per la vekhorloĝo.
Konduto
Temas pri birdoj nature gregemaj, kiuj estis perdintaj grandan parton de la flugkapablo pro la artefarita selektado fare de la homa estaĵo. La ruĝa natura koko bone flugas, al pli alta loko por serĉi sekurecon kaj fuĝi el eventualaj predantoj, kvankam ĝi estas ofte vidata ankaŭ fluganta al altaj branĉoj de arboj por ripozo. Kvankam hejmaj ekzempleroj preskaŭ neniam flugas, tiuj breditaj en duon-libero flugas al altaĵoj por pasigi la nokton. La hejmaj kokoj povas iĝi teritoriemaj kaj violentemaj ĉe kelkaj rasoj, kvankam kutime ili estas bonaj maskotoj, facile aldomigitaj pere de nutrado el mano.
Kanto
La koko produktas sonon nomita kanto, kokeriko, kantobleko (priskribita pere de onomatopeoj, sed diversaj laŭ la diversaj lingvoj kaj kulturoj, ĉu "kikirikI", "kokelkokeldU" ktp.), se li ne estas kastrita (kapono). La virkoko kantas dum la tuta tago, sed koncentras siajn kantojn en iaj periodoj de la tago, kiel sunleviĝo, por kio li estas programita genetike, tagmezo, vespermezo, kaj noktomezo, proksimume inter la tria kaj la kvina frumatene. Tiuj kantoj kaj aliaj esporadaj laŭlonge de la tuta tago, eskter la priskribitaj periodoj, utilas kiel teritoria defio al aliaj kokoj, por allogi proksimajn kokinojn kaj kiel alarmosignalo ĝenerale. Tio povas rilati ankaŭ al tumulto, ĝenado aŭ simila okazaĵo ĉirkaŭa. Tamen ankaŭ pri sono de tipo violenta aŭ alarma.
La virkoko elsendas ankaŭ aliajn sonojn, tiuj pli similaj al tiuj de la kokinoj, nome klukado, kun ofta onomatopeo "klo-klo" aŭ "kokO", kio koincidas kun la nomo de la birdogenro. Tiu sono estas elsendita ĉefe kiam li intencas fekundi kokinon, aŭ kiam li trovis manĝon, por alvoki la ceteron de sia familio (al kio ĉiuj alvenas kurege). Tiu sono estas pli trankvila kaj familiara.
Rimarkindas ke tiu konduto estas multe pli ofta ĉe kamparanaj kokoj, tio estas, duonliberaj, sed la kanto estas elsendita ĉiam.
Kovado kaj generado
La kokinoj nature ovodemetas ĉiutage dum kelkaj tagoj (inter 8 kaj 10) po unu ovon en kiu disvolviĝas la embrio, kaj kovas ĝin ĝis la eloviĝo, havigante varmon kaj rotaciante ties pozicion (dum 21 tagoj). Kovanta kokino estas tiu kiu ĉesas ovodemeti por koncentriĝi en kovado kaj protektado de ovoj kaj idoj.
La embrio nutras sin el la ovoflavo, kiu penetras en ĝia interno tra la umbiliko. Post la unua tago la cirkula sistemo jam funkcias ene de la ovo, kaj la kapo ekformiĝas. Post la kvina tago formiĝas la seksaj organoj, post la dektria ekkalciiĝas la skeleto uzante la kalcion de la ovoŝelo, kaj post 21 tagoj la kokido jam estas komplete disvolvigita por ekrompi la ovoŝelon, kio povas daŭri el 10 al 20 horoj. La kokino klukos kiam aŭdos ke la kokidoj pepos por instigi iin eliri el la ovoŝelo.
Ĉar ne ĉiuj idoj eloviĝas samtempe, la patrino dum du tagoj plukovas ekde la naskiĝo de la unua de la kokidoj, kiuj elĉerpas la nutraĵojn de la ovoflavo kiujn ili absorbis antaŭ naskiĝi. Post 2 ĝis 4 semajnoj la kokidoj jam havas plumojn, kaj post 8 semajnoj jam havas plenkreskan plumaron. Post 8 al 10 semajnoj ili estas elpelitaj de la grupo fare de iliaj patrinoj por ke ili formu propran grupon aŭ aliĝu al alia jam formita. Post kvin monatoj ili atingas seksan maturecon, kaj normale la maskloj atingas ĝin antaŭe.
Originoj
Galliformes, nome ordo de birdoj al kiuj apartenas kokoj, estas rekte ligita al la survivado de birdoj kiam ĉiuj aliaj dinosaŭroj formortis. Akvo- aŭ grundo-loĝantaj birdoj, similaj al la nuntempaj perdrikoj, survivis post la Kretacea-terciara evento kiu mortigis ĉiujn arbo-loĝantajn birdojn kaj dinosaŭrojn. Kelkaj el tiuj evoluciis al la modernaj kokoformaj, el kiuj aldomigitaj kokoj estis la ĉefa modelo. Ili descendis ĉefe el la Ruĝa koko (Gallus gallus) kaj estas science klasitaj kiel la sama specio. Tiel, aldomigitaj kokoj povas kaj ja libere faras interreproduktigon kun populacioj de Ruĝa koko. Poste okazis ankaŭ hibridigo de aldomigitaj kokoj kun individuoj de la specioj Griza koko, Srilanka koko kaj Verda koko kaj almenaŭ, geno por flava haŭto estis aligita en aldomigitaj birdoj tra hibridigo kun la Griza koko (G. sonneratii). En studo publikigita en 2020, oni trovis, ke kokoj kunhavas inter 71% kaj 79% de sia genomo kun la Ruĝa koko, kun periodo de aldomigo datita el antaŭ 8 000 jaroj.
La tradicia konsidero estas ke kokoj estis por la unua fojo aldomigita por kokluktado en Azio, Afriko kaj Eŭropo. En lastaj jardekoj, estis nombraj genetikaj studoj por klarigi la originojn. Laŭ unu el tiuj fruaj studoj, unusola aldomiga afero kiu okazis en tio kio nun estas Tajlando rezultis en la nuntempaj kokoj kun minoraj transiroj kiuj separis la modernajn rasojn. Tamen, poste oni trovis, ke tiu studo estis bazita sur nekompleta informaro, kaj ĵusaj studoj indikis al multaj patrinflankaj originoj, kun kladoj trovitaj en Ameriko, Eŭropo, Mezoriento kaj Afriko, originintaj el la Hinda subkontinento, kie okazis granda nombro de unikaj haplotipoj. La ruĝa koko, konata kiel bambukoko en multaj sodorientaziaj lingvoj, estas bone adaptita por ekhavi avantaĝon el ampleksaj kvantojn de semoj produktitaj dum la fino de la mult-jardeka bambusema ciklo, por akceli sian propran reproduktadon. Por aldomigo de kokoj, homoj profitis ilian pretecon por fekunda reproduktado de la ruĝa koko se eksponita al grandaj kvantoj de manĝaĵoj.
Restas kelkaj polemikoj pri la determinado de la tempok iam la kokoj estis aldomigitaj. Ĵusa molekula pruvaro akirita el tut-genoma studo publikigita en 2020 montris, ke la kokoj estis aldomigitaj antaŭ 8 000 jaroj. Tamen, antaŭe oni supozis, ke ili estis aldomigitaj en Suda Ĉinio en 6 000 a.K. baze sur paleoklimataj supozoj kio nun levis dubojn el alia studo kiu pridubas ĉu tiuj birdoj estis fakte la prauloj de la nuntempaj kokoj. La majoritato de la aldomigitaj kokoj de la tuta mondo plej verŝajne venas el la Harapa kulturo de la Indusa Valo. Finfine, la kokoj translokiĝis al la Tarim-baseno de Centra Azio. Ili atingis Eŭropon (Rumanio, Turkio, Grekio, Ukrainio) antaŭ la jaro 3 000 a.K.
Mineralo
Mineralo estas solida materialo kun difinita kemia konsisto kaj karakteriza fizika kristala strukturo. Mineralo estas ia ajn substanco, precipe malmolaĵo, kiu formiĝis nature en la terglobo, kiel ŝtono, karbo, salo, kaj divers-speca metal-havaĵo precipe tia aĵo, kia estas havebla el tero por uzado fare de homo(j).
Koko
Originoj
La enkonduko en areojn de Okcidenta Eŭropo okazis multe poste, ĉirkaŭ la 1a jarmilo a.K. Fenicoj etendis kokojn laŭlonge de la marbordoj de Mediteraneo tiom for kiom ĝis Iberio. Bredado pliiĝis dum la Romia Imperio, kaj estis reduktita en la Mezepoko. Genetika sekvencado de kokostoj el arkeologiaj kuŝejoj en Eŭropo montris, ke en la Meza mezepoko kokoj iĝis malpli agresemaj kaj ekdemetis ovojn pli frue en la reprodukta sezono.
Mineralo
Mineralo estas nature okazanta kemia kunmetaĵo, kutime de kristala formo kaj abiogeneza en origino, tio estas sen produktado fare de vivaj estaĵoj. Mineralo havas unu specifan kemian kunmetaĵon, dum roko povas esti agregaĵo el malsamaj mineraloj aŭ mineraloidoj. La studo el mineraloj estas nomita mineralogio.
Ekzistas ĉirkaŭ 5,300 konataj mineralaj specioj; ĉirkaŭ 5,070 el tiuj estis aprobitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA). La silikatmineraloj kunmetas pli ol 90% de la krusto de la Tero. La diverseco kaj abundo de mineralaj specioj estas determinataj per la kemio de la Tero. Silicio kaj oksigeno konsistigas ĉirkaŭ 75% de la krusto de la Tero, kiu tradukiĝas rekte en la superregon de silikatmineraloj.
Mineraloj estas distingitaj per diversaj kemiaj kaj fizikaj trajtoj. Diferencoj en kemia kunmetaĵo kaj kristala strukturo distingas la diversajn specojn, kiuj estis determinitaj per la geologia medio de la mineralo kiam formite. Ŝanĝoj en la temperaturo, premo, aŭ kerna konsisto de rokoj okazigas ŝanĝojn en ĝiaj mineraloj. Ene de minerala speco povas esti variaĵo en fizikaj proprecoj aŭ minoraj kvanton de malpuraĵoj kiuj estas agnoskataj de mineralogoj aŭ pli ampleksa societo kiel minerala variaĵo, por ekzemplo ametisto, nome purpura variaĵo de la minerala speco kvarco.
Mineraloj povas esti priskribitaj pere de diversaj fizikaj trajtoj, kiuj estas rilatitaj al sia kemia strukturo kaj kunmetaĵo. Oftajn distingigajn karakterizaĵojn inkluzivas kristal-strukturon kaj -habiton, malmolecon, brilon, diafaneecon, koloron, strikoloron, persistemon, kliveblecon, rompomanieron, disigeblon kaj specifan pezon. Pli specifaj testoj por priskribado de mineraloj inkludas magnetismon, guston aŭ odoron, radioaktivecon kaj reagon al acido.
Mineraloj estas klasifikitaj fare de esenckemiaj substancoj; la du dominaj sistemoj estas la Dana klasifiko kaj la Strunz-klasifiko. La silikatklaso de mineraloj estas subdividita en ses subklasojn per la grado de polimerigeco en la kemia strukturo. Ĉiuj silikatmineraloj havas bazunuon da [ SiO4] 4− -silicoksida tetraedro - t.e., silicio-katjonon kunordigitan per kvar oksigen-anjonoj, kio donas la formon de kvaredro. Tiuj kvaredroj povas esti polimerigitaj por doni la subklasojn: ortosilikatoj (neniu polimerigo, tiel ununura kvaredro), disilikatoj (du kvaredroj ligitaj kune), ciklosilikatoj (ringoj de kvaredroj), inosilikatoj (ĉenoj de kvaredroj), filsilikatoj (histoj de kvaredroj), kaj tektosilikatoj (tridimensia reto de kvaredroj). Aliaj gravaj mineralaj grupoj inkludas la indiĝenajn elementojn, sulfidojn, oksidojn, halogenidojn, karbonatojn, sulfatojn, kaj fosfatojn.
Baza difino
La ĝenerala difino de mineralo ampleksas la jenajn kriteriojn:
La unuaj tri ĝeneralaj karakterizaĵoj estas malpli diskutitaj ol la lastaj du. La unua kriterio signifas ke mineralo devas formiĝi per naturprocezo, kio ekskludas antropogenajn kunmetaĵojn. Stabileco ĉe ĉambra temperaturo, en la plej simpla signifo, estas sinonima al la fakto ke mineralo estas solida. Pli specife, kunmetaĵo devas esti stabila aŭ metastabila je 25 °C. Klasikaj ekzemploj de esceptoj al tiu regulo inkludas indiĝenan hidrargon, kiu kristaligas je −39 °C, kaj akvoglacion, kiu estas solida nur sub 0 °C; kiel tiuj du mineraloj estis priskribitaj antaŭ 1959, ili estis akceptitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA). Modernaj progresoj inkludis ampleksan studon el likvaj kristaloj, kiuj ankaŭ grandskale implikas mineralogion. Mineraloj estas kemiaj kombinaĵoj, kaj kiel tiaj ili povas esti priskribitaj per fiksa aŭ varia formulo. Multaj mineralaj grupoj kaj specioj estas kunmetitaj de solidsolviĝon; puraj substancoj ne estas kutime trovitaj pro poluado aŭ kemia anstataŭigo. Ekzemple, la olivina grupo estas priskribita per la varia formulo (Mg, Fe)²SiO⁴, kiu estas solidsolviĝon de du fin-membraj specioj, magnezi-riĉa forsterito kaj feroza faialito, kiuj estas priskribitaj per fiksa kemia formulo. Mineralaj specioj mem povis havi variajn kunmetaĵojn, kiel ekzemple la sulfidmackinaŭito, (Fe, Ni)⁹S⁸, kiu estas plejparte fersulfido, sed havas tre signifan nikelmalpurecon kiu estas reflektita en sia formulo.
Finfine, la postulo de ordigita atomaranĝo estas kutime sinonima kun kristaleco; tamen, kristaloj ankaŭ estas periodaj, tiel ke la pli larĝa kriterio estas utiligita anstataŭe. Ordigita atomaranĝo kaŭzas gamon da makroskopaj fizikaj trajtoj, kiel ekzemple kristala formo, malmoleco, kaj klivebleco. Ekzistas pluraj lastatempaj proponoj ŝanĝi la difinon por konsideri biogenajn aŭ amorfajn substancojn mineraloj. La formala difino de mineralo aprobita fare de la IMA en 1995: "Mineralo estas elemento aŭ kemia kunmetaĵo kiu estas normale kristala kaj estis formita kiel rezulto de geologiaj procezoj."
Ĵusaj antaŭeniroj
La sistemoj de klasigo de mineraloj kaj de ties difinoj estas evoluantaj por ekuzi la lastajn antaŭenirojn de la scienco priminerala (mineralogio). La plej ĵusaj ŝanĝoj estis la aldono de organika klaso, kaj en la nova Dana kaj en la skemoj de la Klasigo de Strunz. La organika klaso inkludas grupon tre raran de mineraloj enhavanta hidrokarbidojn. La «Komisiono pri novaj mineraloj kaj nomoj de mineraloj» de la IMA aprobis en 2009 hierarkian skemon por la nomigo kaj klasigo de la grupoj de mineraloj kaj de la nomoj de la grupoj kaj establis sep komisionojn kaj kvar laborgrupojn por revizii kaj klasigi la mineralojn en oficiala listo de ties publikigitaj nomoj. Laŭ tiuj novaj reguloj,
Kalolciokorte
Kalolciokorte (Calolziocorte en itala lingvo) estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la regiono Lombardio kaj la provinco Lecco. Fine de en la komunumo vivis. Najbaras la komunumoj Brivio, Carenno, Erve, Monte Marenzo, Olginate, Torre de' Busi kaj Vercurago. Kristanisma patrono de la komunumo estas la sanktulo Marteno de Tours, kies religia memortago sekve estas la komunuma festotago.
Mineralo
Ĵusaj antaŭeniroj
La ĵusaj antaŭeniroj en altnivela genetiko kaj en spektroskopio de absorbado de Ikso-radioj estas havigante utilegajn malkovrojn pri la rilatoj biogeokemioj inter mikroorganismoj kaj mineraloj kiuj povas eksvalidigi la biogenian ekskludon de Nickel (1995) kaj necesigi la biogenian inkludon de Skinner (2005). Por ekzemplo, la IAM komisiis al la «Laborgrupo por Media Mineralogio kaj Geokemio» studi la mineralojn en la hidrosfero, atmosfero kaj biosfero. La atingo de la grupo inkludas mikroorganismojn formantajn mineralojn, kiuj ekzistas en preskaŭ ĉiuj rokoj, en la grundo kaj sur la surfaco de la partikloj kiuj trairas la globon ĝis profundeco de almenaŭ 1600 metroj sub la marfundo kaj ĝis 70 kilometroj en la stratosfero (eble ili eniras en la mezosferon). La biogeokemiaj cikloj kontribuis al la formado de mineraloj dum miloj da milionoj de jaroj. La mikroorganismoj povas precipiti la metalojn de la solvaĵo, kontribuante al la formado de mineralaj kuŝejoj. Ili povas ankaŭ katalizi la solvaĵon de la mineraloj.
Antaŭ la publikigo de la listo de la Internacia Asocio de Mineralogio, pli ol 60 biomineraloj jam estis malkovritaj, nomitaj kaj publikigitaj. Tiuj mineraloj (subaro tabulita en Lowenstam (1981) ) estas konsideritaj propre mineraloj laŭ la difino de Skinner (2005). Tiuj biomineraloj ne aperas en la oficiala listo de nomoj de mineraloj de la IAM, kvankam multaj el tiuj gravaj biomineraloj estas distribuitaj inter la 78 klasoj de mineraloj kiuj estas en la klasigo de Dana. Alia rara klaso de mineraloj (ĉefe de biologia deveno) inkludas la mineralajn likvajn kristalojn kiuj havas proprecojn kaj de likvoj kaj de kristaloj. Ĝis nun oni identigis pli ol 80 000 likvokristalajn kombinaĵojn.
La difino de mineralo de Skinner (2005) atentigas pri tiu afero asertante, ke mineralo povas esti kristala aŭ amorfa, inkludante en tiu lasta grupo la likvokristalojn. Kvankam la biomineraloj kaj la likvokristaloj ne estas la plej ofta formo de mineraloj, ili helpas difini la limojn de tio kio konstituas propre mineralon. La formala difino de Nickel (1995) mencias eksplicite la kristalecon kiel ŝlosilo por la difino de substanco kiel mineralo. Artikolo de 2011 difinas la ikozahedriton, nome alojo de fer-kupr-aluminio, kiel mineralo; nomita tiel pro sia partikulara natura ikozaedra simetrio, estas preskaŭkristalo. Diference de vera kristalo, la preskaŭkristalo estas ordigitaj. sed ne laŭ perioda formo.
Rokoj, ercoj kaj gemoj
La mineraloj ne estas ekvivalentaj al la rokaĵoj. Rokaĵo povas esti agregaĵo de unu aŭ pliaj mineraloj, aŭ eĉ havi neniun mineralon. Rokaĵoj kiel la kalkoŝtono aŭ la kvarcito estas kombinaĵoj ĉefe de mineraloj — kalcito aŭ aragonito ĉe la kalkoŝtono, kaj kvarco, en la laste menciita. Aliaj rokaĵoj povas esti difinitaj per la relativa abundo de ŝlosilaj mineraloj (esence); granito estas difinita per la proporcioj de kvarco, alkala feldspato kaj plagioklazo. La aliaj mineraloj de la rokaĵo estas nomitaj akcesoraĵoj, kaj ili ne tuŝas grandmezure la totalan komponon de la rokaĵo. La rokaĵoj povas esti komponitaj tute ankaŭ de materialo neminerala; ekzemple la karbo estas sedimenta rokaĵo komponita ĉefe de karbono derivita organikdevene.
En la rokaĵoj, kelkaj specoj kaj mineralaj grupoj estas multe pli abundaj ol aliaj; tiuj estas nomitaj formadmineraloj. La ĉefaj ekzemploj estas la kvarzo, la feldspatoj, la glimoj, la amfiboloj, la piroksenoj, la olivinoj, kaj la kalcito; escepte tiu lasta, ĉiuj aliaj estas silikataj mineraloj. Ĝenerale, ĉirkaŭ 150 mineraloj estas konsiderataj partikulare gravaj, ĉu laŭ abundo ĉu laŭ estetika valoro por kolektado aŭ ornamado.
La mineraloj kaj rokaĵoj komerce valoraj estas konataj kiel industriaj mineraloj kaj rokaĵoj. Por ekzemplo, la muskovito, nome blanka glimo, povas esti uzita por fenestroj (foje konata kiel isinvitro), kiel pleniga aŭ izola materialo. La ercoj estas mineraloj kiuj havas altan koncentron de difinita elemento, normale de metalo. Ekzemploj de tio estas la cinabro (HgS), nome mineralo de hidrargo, sfalerito (ZnS), nome mineralo de zinko, aŭ la kasiterito (SnO 2), mineralo de stano. La gemoj estas mineraloj kun alta ornama valoro, kaj estas distingeblaj de la negemoj pro sia beleco, daŭreco, kaj ĝenerale, pro rareco. Estas ĉirkaŭ 20 mineralaj specoj kiuj estas konsideritaj kiel gemaj mineraloj, kiuj konstituas ĉirkaŭ la 35 plej oftaj valorŝtonoj. La gemaj mineraloj estas ofte en diversaj variaĵoj, kaj tiel mineralo povas enhavi variajn diferencajn valorŝtonojn; por ekzemplo, la rubeno kaj la safiro estas ambaŭ korundo, Al2O3.
Historia klasigo de la mineraloj
La mineraloj estis klasitah en la antikveco laŭ kriterioj de ties fizika aspekto; Teofrasto, en la 3-a jarcento a.K., kreis la unuan konatan sistematikan kvalitan liston; Plinio la Maljuna (1-a jarcento), en sia “Naturalis Historia”, realigis mineralan sistematikon, verko kiu, en la Mezepoko, utilis kiel bazo al Aviceno; Linneo (1707-1778) klopodis ideigi nomenklaturon kun bazo sur la konceptoj de genro kaj specio, sed li malsukcesis kaj tio ĉesis esti uzata en la 19-a jarcento; pro la posta disvolvigo de la kemio, la sveda kemiisto Axel Fredrik Cronstedt (1722-1765) prilaboris la unuan klasigon de mineraloj laŭ ties kompono; la usona geologo James Dwight Dana, en 1837, proponis klasigon konsiderante la strukturon kaj kemian komponon. La plej aktuala klasigo estas bazita sur la kemia kompono kaj la kristala strukturo de la mineraloj. La plej uzitaj klasigoj estas tiuj de Strunz kaj Kostov.
Moderna klasigo
La mineraloj estas klasitaj laŭ la variaĵo, speco, serio kaj grupo, en ordo kreskanta de ĝeneraleco. La baza nivelo de difino estas la tiu de la mineralaj specoj, kiuj distingiĝas disde aliaj specoj pro siaj kemiaj kaj fizikaj specifaj kaj unikaj proprecoj. Por ekzemplo, la kvarco estas difinita per sia kemia formulo, SiO2, kaj per specifa kristala strukturo kiu distingas ĝin disde aliaj mineraloj kiuj kavas la saman kemian formulon (nomitaj polimorfoj). Kiam ekzistas gamo de kompono inter du mineralaj specoj, oni difinas mineralan serion. Por ekzemplo, la serio de la "biotito" estas reprezentata per varieblaj kvantoj de la finmembroj flogopito, siderofilito, annito kaj eastonito. Kontraste, minerala grupo estas grupigo de mineralaj specoj kiuj havas kelkajn komunajn kemiajn proprecojn kaj kunhavas kristalan strukturon. La grupo pirokseno havas komunan formulon de XY (Si, Al)2O6, en kiu X kaj Y estas ambaŭ kationoj, kaj X ĝenerale estas pli granda ol Y (jona radiuso); la piroksenoj estas silikatoj de facila ĉeno kiuj kristaliĝas en ajna de la kristalsistemoj ĉu monoklina ĉu romba. Finfine, minerala variaĵo estas specifa tipo de mineralaj specoj kiuj diferenciĝas pro iu fizika karaktero, kiel la koloro aŭ la konduto de la kristalo. Ekzemplo estas la ametisto, kiu estas purpura variaĵo de kvarco.