cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ĉeĥa vitro
Ĉeĥa vitro pli konata tutmonde kiel Bohemia vitro estas unu el signifaj atributoj de Ĉeĥio. Elparolinte vorton kristalo plimulto da homoj imagos tiun ĉi landon, kiu en sia teritorio kaŝas tiel grandan kvanton da vitrofarejoj, kvalito de kies produkto estas tiu la plej alta. Tio estas ĉefe neinterrompita tradicio, kiu faris el tiu ĉi metio artan lertecon.
Historio kaj evoluo de la ĉeĥa vitrofarado
La plej malnovaj trovaĵoj de vitro (kolieroj...) en la ĉeĥaj landoj estas el kelta medio (proksimume la 3-a jarcento antaŭ Kristo) kaj temis verŝajne pri importaĵoj. Kelkaj kolieroj el la tempo de Grandmoravia regno eble povus esti jam de hejma deveno. Skribdokumentoj pri la konoj de vitrofarado en la ĉeĥaj landoj devenas el la 12-a jarcento. La plej malnovaj vitrofarejoj estas en arkeologiaj kaj la skribaj trovaĵoj dokumentitaj ekde fino de la 13-a jarcento.
Tiutempe okazis nekutima evoluo de tiu ĉi produktado. Preskaŭ en la tuta zono de limregionaj montaroj aperas dekoj da virtofarejoj, kiuj eluzis tamen riĉecon de arbaroj (ligno estis necesa materialo nenur por hejtigado en fornoj, sed ankaŭ por produkti potason), tamen riĉecon de la ĉeĥa socio. En la dua duono de la 14-a jarcento la vitro estis malgraŭ sia alta prezo kutima ekipaĵo de hejmo nenur de nobelaro, sed laŭ multnombraj arkeologiaj trovaĵoj ankaŭ de burĝoj. El medio de mezepokaj urboj estas hodiaŭ dokumentitaj jam centoj de trovaĵoj de vitro, kiun uzis la burĝa loĝantaro.
Signifan rolon en la evoluo ĉiam rolis ĉeĥaj vitrofaristaj familioj, kiuj influis teknologian evoluon en la tuta meza Eŭropo. Arto fandi vitron estis sekreto, kiun transdonis la patro al la plej aĝa filo kaj tial la tradicio estis signifa faktoro por konservado kaj plua evoluo. El la plej signifaj kontribuoj de la ĉeĥaj vitrofaristoj eblas mencii fandadon de blua kobalta vitro de familio de Schürer en norda Bohemio en la 16-a jarcento aŭ malkovro de ĉeĥa kristalo en vitrofarejo de Müller en montaro Šumava en la 17-a jarcento aŭ malkovro de lazuroj kaj hialita vitro de B. Egermann en la unua duono de la 19-a jarcento.
Jam gotika vitro el la ĉeĥaj landoj portis en si tiujn elementojn, kiuj poste dum jarcentoj karakterizigis ĉeĥan produktadon. Krom la teknologia pureco ĝi ja ligis al laŭtempa vortordo, sed en la spirito de tempo ĝi alikreiĝis ĝin en karakterizan artan stilon, kiun faka literaturo markas kiel ĉeĥa vitro.
Renesanco
En renesanco proporcie baldaŭ, ĉirkaŭ duono de la 16-a jarcento, aperas post venecia modelo ankaŭ en la ĉeĥaj landoj tekniko de emajla pentrado de vitro. En la ĉeĥa medio tiu ĉi tekniko rapide modifikas kaj diference de fajna dekora stilo de venecia vitro aperas iom pli tera pentrado en spirito de mezeŭropa renesanco. Oftaj estas motivoj kun blazonoj, plu figuraj aperaĵoj el medio de kutima vivo kaj ankaŭ bildigo de regantoj. La emajla pentrado rapide disvastiĝis nenur pro siaj dekoraj eblecoj, sed same tial, ke per la pentrado oni povis kovri etajn difektojn en la vitro. La vitrofarejoj senperde validigis ankaŭ produktado de dua kvalito. Cetere tiu ĉi praktika maniero influis signifon de pentrado de vitro en la ĉeĥaj landoj ankaŭ en pli malfruan jarcentoj.
La tempo de regado de Rudolfo la 2-a trafis en arto plej forte ĝuste la ĉeĥajn landojn, ĉar la kortego de la imperiestro Rudolfo la 2-a havis sidejon en Prago. En la vitrofarado fino de la 16-a jarcento kaj komenco de la 17-a jarcento alportis tre ege signifajn provojn kun gravuraĵo de vitro. Pioniro de tiu ĉi fako estis Caspar Lehmann, devene gravuristo de diamantoj, kiu kiel la unua kreis pokalojn el vitro, dekoritaj per riĉa gravuraĵo. Tiu ĉi tekniko antaŭmarkis pli postan barokan kreadon.
Ĉeĥa kristalo
Post la tridekjara milito oni komencis fandi en la ĉeĥaj landoj travideble puran vitron, markata kiel ĉeĥa kristalo. Ĝi fariĝis la enlanda specialaĵo kaj ĝi estis en la mondo tiel postulata, ke en la dua duono de la 18-a jarcento la ĉeĥaj landoj fariĝis la plej signifa eksportanto de vitro en la mondo. Tiutempe estiĝadis en norda Bohemio komercaj kompanioj, kiuj havis siajn uzinojn en multaj signifaj havenurboj, nenur en Eŭropo, sed ankaŭ en Azio kaj eĉ en Suda Ameriko.
Ĉeĥa gravurita vitro karakterizas sin per perfekteco de farado kiel de vitraĵo, tiel precipe per fajna majstre farita gravuraĵo. Tiu ĉi de komence ekskluziva laboro rapide disvastiĝis kaj en la ĉeĥaj landoj estiĝis dekoj da gravuraĵejoj, kiuj sputis kiel produkton luksan por kortegoj de regantoj, tiel baldaŭ vitron komercan por nobelaron kaj burĝaj konsumantoj. Al ĉefaj motivoj de barokaj pokaloj apartenis alegoriaj kaj figuraj aperaĵoj, oftaj estis surskriboj, donacteksto, nomo aŭ monogramo kaj kompreneble dato.
Pri teknika progresemo de la ĉeĥa vitrofarado en la 18-a jarcento atestas ankaŭ diversaj randaj produktoj, kiuj ja ne influis la stilon de tempo, sed ili estas rimarkindaj pro sia farado. Apartenas ĉi tien ekz. dumuraj ujoj, kiuj estis en simpla aspekto faritaj jam antaŭe, sed nur en dum nekonata nordbohemia vitrofarejo ties produkto estis alkondukita ĝis perfekteco. Principo de tiu ĉi pretendema produktado estas farado de du ujetoj de la sama formo, precize facetitaj tiel, ke ili precize enfalos unu en la alian. Inter la muroj oni metos oran folion, kreanta interesan dekoron.
Bedřich Egermann
En la unua duono de la 19-a jarcento vivis kaj agadis en nordbohemia urbo Nový Bor „sorĉisto“ de vitrofarista produktado, Bedřich Egermann. Dum Eŭropo tiutempe similigis anglan faceton, sukcesa komence de la 19-a jarcento, Egermann komencis eksperimenti kun koloraj vitraĵoj. Lia tekniko alportis novan arta direkton, ili malfermis novan vidon al la vitro kiel artefakton. Dank‘ al li sukcesis superi dum jarcento alkutimiĝintan opinion pri la vitrofarista produkto, eliranta el travidebla vitro, kiel kulmina zenito estis klasicisma kreado.
Tio estis ankaŭ ĉeĥa vitrofarado, kiu meritis je venko de novaj principoj de secesa kreado, aplikita al produkto de la vitro. Jam en la jaro 1873 fandejo Adolfov kaj Annín ekspoziciis en Monda ekspozicio en Vieno iriziitan vitron. Monde fama nocio fariĝis produkto de vitrofarejo Lötz en ŝumava Klášterský Mlýn. Jam en la jaro 1893 ĝi akiris prezon en Monda ekspozicio en Chicago, sed vera triumfo de la ĉeĥa secesa vitro estis aprezo en Monda ekspozicio en Parizo en la jaro 1900.
La ĉeĥa vitro havis ekde mezepoko en Eŭropo sian apartan postenon. Ĝi estis mezurunuo de la tempa modo, ĝi alportis teknikajn kaj teknologiajn plibonigojn, dank‘ al grandega amplekso de produkto kaj kapablecoj de ĉeĥaj komercistoj ĝi baldaŭ fariĝis varo, kun kiu eblis renkontiĝi en la tuta mondo. Ĉeĥaj vitrofaristoj agadis en multaj landoj dum fondado de lokaj entreprenoj, ili helpis konstrui fornojn, ili edukis vitrofaristojn. Ĉio ĉi kreis grandegan tradicion, kiun la ĉeĥa vitri portas en si.
Estas malfacile diri, kien en nuna tempo de nova jarmilo la homaro paŝos. Kien kondukos aŭtomatigo, revolucio de informaciaj teknologioj. Estas verŝajne, ke principa parto de vitrofarista kreado estos maŝina, sed ĉiam ĉi tie restos spaco ankaŭ por laboraĵoj artaj, metiaj, laboraĵoj, kiaj eliras el la monoj de vitrofaristoj. Kaj ĝuste en grandega tradicio de permana arta-metia kreado estas potencialo de la ĉeĥa vitrofarado.
Egaleo (monto)
Aigaleo aŭ Egaleo (en greka: Αιγάλεω), kaj konata en antikveco kiel Poikilon Oros (Ποικίλον Όρος), estas monto en Atiko, Grekio. Ĝi kuŝas okcidente de Ateno, sudoriente de Eleŭziso, oriente de la insulo Salamino kaj nordokcidente de Pireo. Plej el la monto estas roka (kalkoŝtono). Ĝi estas pli malalta ol Himeto. Plej el la arbaro estas norde kie situas la Monaĥejo Dafni. Estas ankaŭ parko en ties norda areoj.
Torfejo Skály
Torfejo Skály (ĉeĥe: Skalské rašeliniště) estas natura rezervejo en Ĉeĥio, registra nuero. 393 troviĝanta proksimume 1 km norde de municipo Horní Město en distrikto Bruntál. La regionon administras Agentejo de protekto de naturo kaj pejzaĝo de Ĉeĥio.
Malliberejo de Abu Ghraib
La malliberejo de Abu Ghraib (سجن أبو غريب, Sijn Abū Ghurayb) estis prizona komplekso en Abu Ghraib, Irako, 32 km okcidente de Bagdado. La prizono de Abu Ghraib estis malfermita en la 1950-aj jaroj kaj servis kiel prizono de maksimuma sekureco kie okazis torturo, ĉiusemajnaj ekzekutoj, kaj penigaj vivkondiĉoj. El la 1980-aj jaroj, la prizono estis uzata de Saddam Hussein kaj poste de Usono por reteni politikajn prizonulojn. Ĝi disvolvis reputacion por torturo kaj eksterjuraj ekzekutoj, kaj estis fermita en 2014.
La prizono de Abu Ghraib atigis internacian atenton en 2003 post la invado de Irako, kiam estis disvastigita skandalo pri torturoj kaj fitraktado de arestitoj faritaj de militistoj en parto de la komplekso funkciigita de la uson-koaliciaj okupaciaj fortoj. Ankaŭ israelaj pridemandistoj estis en Irako, kun la Koalicio, ĉar ili parolas la regionan araban.
4-a jarcento a.K.
La 4-a jarcento antaŭ Kristo komenciĝis la 1-an de januaro 400 kaj finiĝis la 31-an de decembro 301 antaŭ nia erao.
Nőtincs
Situo
Nőtincs situas en valo de rojo, sub monto Naszály, laŭ traira flankovojo. Rétság troviĝas 7, Vác 14, Balassagyarmat 26, Budapeŝto 52 km-ojn.
Historio
La nuna Nőtincs estis loĝata jam dum la neolitiko. Antaŭ la hungaroj avaroj kaj slavoj vivis tie. La unua mencio devenis el 1317 en formo Newtyth. Komence la kampoj apartenis al la reĝo. Inter 1544-1594 kaj iom ankaŭ poste la vilaĝo apartenis al la Osmana Imperio. En 1735, 1856 kaj en 1896 incendioj, en 1813 tertremo, en 1873 ĥolero okazis. Fine de la 2-a mondmilito la Ruĝa Armeo deportis civilojn al trudlaboro.
Famuloj
En Nőtincs naskiĝis Tibor Scitovszky (ministro).
Flago de la Manksinsulo
La nacia flago de la Manksinsulo estas triskelo, kunmetita de tri kirasaj gamboj kun oraj spronoj, sur ruĝa fono. Ĝi estis la oficiala flago de Mankso ekde 1931 kaj estas bazita sur la Mankso-blazono, kiu datas de la 13-a jarcento. La tri gamboj estas konataj en Mankso kiel niarbocasin ("la tri gamboj"). La Triskelo estas antikva simbolo, uzita de la Mikenanoj kaj la Likianoj. Oni ne scias kial la simbolo estis originale adoptita en Manksinsulo. Antaŭ ĝia adopto en 1931, la oficiala flago de la Manksinsulo estis la Union Jack.
Ekzistas ankaŭ civila flago por Manksinsulo. Tiu flago unue estis aprobita la 27-an de aŭgusto 1971. Alia Mankso-flago estas la flago de la insula parlamento Tinvaldo, kiu flugas ekster la Leĝdonaj Konstruaĵoj ekde 1971.
Valladolid
Valladolid (elp. Baljadolid' ) estas la nomo de jenaj urboj
Ĝi estas ankaŭ la antikva nomo de la meksika urbo nun nomata Morelio
Koridoro
Koridoro estas kutime longa ejo ene de domo aŭ apartamento, kiu ebligas atingon (plej ofte tra pordoj) de ĉiuj ĉambroj sen trairi aliajn ĉambrojn. Ĝi povas ankaŭ ebligi la aliron de pluraj apartamentoj.
Laŭ Francisko Azorín koridoro estas Mallarĝa irejo komunikiĝanta ĉambroj [tiele: sen akuz.] de sama apartamento aŭ dometaĝo. Li indikas etimologion el la latina currere (kuri).
En politika geografio la vorto koridoro nomas mallarĝan parton de teritorio, kiu interligas du ties partojn aŭ ligas la teritorion al maro. Historia ekzemplo estis la Pola koridoro,
Preĝejo Sankta Nikolao (Aurachkirchen)
La Kirko Sankta Nikolao (germane: Nikolauskirche, Römerkirche) troviĝas en Aurachkirchen, vilaĝoparto de Ohlsdorf, Distrikto Gmunden. Ĝi estas unu el la plej bone konserviĝintaj romanikaj preĝejoj de Aŭstrio.
Historio
"Konstruite kiel romia gvatturo en la jaro 9 a.K." - tiel legeblis ĝis la granda restaŭrado en 1968 sur la suda muro. El pluretaĝa turo laŭdire estiĝus romanika konstruaĵo ĉ. el la jaro 1140. La romanika halo pligrandigitis - kio konkludeblas el la formo de la volbaĵo - je la fino de la 15-a jarcento per la malfrugotika ĥorejo. Tion atestas ankaŭ la malkovrita jarenskribo "1472".
La interno havas plurajn altvaloraĵojn! La du statuoj de Sankta Barbaro kaj Sankta Katarino estas malfrugotikaj (ĉ. 1500) kaj la grupo de Anna Triopa estas laŭtradicio el la ateliero de Lienhart Astl (ĉ. 1520). Ankaŭ la granda triumfarka kruco datumas de tiam. Barokaj ĉefaltaro kaj ambono kompletigas bele la internon.
Post la restaŭradlaboroj de 1968 oni sukcesis unuigi la gotikan altarejon kaj la romanikan navon al impona tuto. Pro bonega akustiko la kirko ankaŭ uzatas kiel koncertejo.
Alia apartaĵo estas la t.n. Merovida sonorilo, ĉar oni iam pensis ke teksto sur la sonorilo estus el al tempo de la Merovidoj. La latinlingva teksto estas enigmo ĝis hodiaŭ. Verŝajne la sonorilo estas tamen "nur" el la 13-a jarcento.
Agentejo pri Fundamentaj Rajtoj de Eŭropa Unio
La Agentejo pri Fundamentaj Rajtoj de Eŭropa Unio estas komunuma agentejo kreita la 15-an de februaro 2007 per regularo de la Konsilio anstataŭanta la Eŭropan Observatorion por Fundamentaj Rajtoj, Rasismoj kaj Ksenofobiaj Fenomenoj. Ĝi havas sidejon en Vieno, Aŭstrio.
Kreo
La Agentejo pri Fundamentaj Rajtoj estis kreata de la regularo No 168/2007 de la Konsilio de la 15-a de februaro 2007, kiu asertas:
Priskribo
Respekto al homaj rajtoj kaj fundamentaj liberecoj estas komuna valoro, kunhavata de ĉiuj membroŝtatoj de Eŭropa Unio. Laŭ Artikolo 6 de la Traktato pri Eŭropa Unio: "La Unio respektas fundamentajn rajtojn, kiel garantias la Eŭropa Konvencio por Protekto de Homaj Rajtoj kaj Fundamentaj Liberecoj, subskribita en Romo la 4an de novembro 1950, kaj kiel ili rezultas el la konstituciaj tradicioj komunaj al la membroŝtatoj, kiel ĝeneralaj principoj de la komunuma juro. "
La celo de la Agentejo estas provizi al la kompetentaj institucioj kaj aŭtoritatoj de la Unio kaj de la membroŝtatoj helpon kaj kompetentecon en la fako de fundamentaj rajtoj kiam ili efektivigas la komunuman juron, same kiel helpi ilin efektivigi rimedojn kaj difini taŭgajn agojn.
Roloj de la agentejo
Ĝi havas kvin respondecojn:
La elekto de temoj por plua studado estas temo de diversaj konsultoj, inkluzive ene de la Eŭropa Parlamento.
Organizo
Ĝi konsistas el la jenaj kvar instancoj:
Ĝi kunlaboras proksime kun civila socio por interŝanĝi informojn per kunlabora reto nomata "Fundamenta Rajta Platformo" konsistanta el neregistaraj homrajtaj organizaĵoj, sindikatoj kaj dungintaraj organizoj, kompetentaj soci-profesiaj organizaĵoj, eklezioj, religiaj, filozofiaj kaj ne-konfesiaj organizaĵoj, universitatoj kaj aliaj kompetentaj fakuloj de eŭropaj kaj internaciaj organizaĵoj kaj instancoj.
Federacia vojo 38
La federacia vojo 38 - germane Bundesstraße 38 - estas parto de reto de duarangaj interregionaj vojoj en Germanio, kiuj kompletigas la unuarangan reton de la germanaj aŭtovojoj. Ĝi vojas ĉ. 100 kilometrojn tra la federaciaj landoj Hesio, Baden-Virtembergo kaj Rejnlando-Palatinato. La plej nordorienta punkto estas la komunumo Roßdorf oriente de Darmstadt, kie la vojo konektatas al la federacia vojo 26 (kaj al Darmstadt okcidente, Dieburg kaj Aschaffenburg oriente) kaj la plej orienta estas la limtransirejo al Alzaco, do la limo al Francio, ĉe Wissembourg kaj Schweigen-Rechtenbach.
Submarŝipa bazo
Submarŝipa bazo estas militŝipa bazo, kiu ŝirmas submarŝipojn, ties infrastrukturon kaj servistaron.
Bonina palumbo
La Bonina palumbo (Columba versicolor) estis birdospecio de la familio de Kolombedoj, Columbidae, kiu estis endemio de la insuloj Nakodo-ĵima kaj Ĉiĉi-ĵima en la Ogasavaroj, sude de Japanio. Ĝi estis konata nur el kvar registritaj specimenoj, el kiuj la unua el 1827 kaj la lasta el 1889. Ili averaĝe estis 45 cm longaj. Tiu kolombo estis formortinta fine de la 19-a jarcento kiel rezulto de senarbarigo, ĉasado kaj predado fare de enmetitaj ratoj kaj katoj.
Description
La Bonina palumbo estis mezgranda kolombo, kun averaĝa longo de 45 cm. La supraj partoj de la korpo de tiu kolombo estis grizec-nigraj kun irizeco escepte en flugiloj kaj vosto. Kapoverto havas verdec-purpuran irizecon, dum mantelo ĝis pugo irizeco montras violajn, ametistajn kaj turkisajn brilojn. Skapularaj kaj ceteraj mantelplumoj estas orverdece brilaj kun bronzaj briloj; flugilkovriloj estas malhelturkize verdecaj kun blua nunaco. La supra vosto havas orverdecajn plumopintojn. Brusto al ventro havas verdajn kaj violajn irizecon, pli forte en la brusto.
Lasta konfirmita vidaĵo
La Bonina palumbo estis konfirmita formortinta en la printempo de 1889 kaj la lasta vidaĵo okazis en la arbaroj de Nakodo-Jima, Japanio.
Reproduktado
La Bonina palumbo kutime pariĝas en arboj en la arbaroj. Ties ovoj estis partikulare predataj de korvedoj kaj de aliaj naturaj predantoj. Ili normale demetis du ovojn kaj eloviĝo okazis post 17 ĝis 19 tagoj, same kiel nuntempaj aliaj palumboj.
Brazila Spiritisma Federacio
Brazila Spiritisma Federacio - BSF ( Federação Espírita Brasileira - FEB) estas civila, religia, kultura kaj filantropa organizo kies celo estas i.a. kunigi la brazilajn spiritistajn societojn. Ĝia sidejo estas en Braziljo. Ĝin fondis en sia hejmo la 2an de januaro 1884 en Rio-de-Ĵanejro la portugala fotisto Augusto Elias da Silva. Ĉeestis la fondon pliaj dek unu personoj, inter kiuj estis marŝalo Francisco Raimundo Ewerton Quadros, kiu fariĝis la unua prezidanto de la Federacio.
Esperanta Fako
Leopoldo Cirne, kiel prezidanto de la Brazila Spiritisma Federacio, publikigis en Reformador artikolon de J. Camille Chaigneau (franca spiritisto) pri Esperanto kaj ties utileco por spiritismo. Laŭ Reformador la artikolo estis jam aperinta en 1908, en la revuo de Gabriel Delanne, kaj poste represita en La Vie d’Outre-Tombe, el Charleroi, sub la titolo Esperanto kaj Spiritismo. . En 1937 establiĝis en Brazila Spiritisma Federacio Esperanta Fako sub la gvidado de Ismael Gomes Braga, kiu tiam komencis eldonadi per la eldona fako de BSF diversajn Esperantajn verkojn (i.a. tradukojn, lernolibrojn, legolibrojn kaj antologiojn). Ismael direktis la departementon ĝis sia forpaso. Nuntempe la direktoro de la departemento estas Affonso Borges Gallego Soares. La Federacio ofertas Esperanto-kursojn en ambaǔ sidejoj.
Fontvieille
(jen france, okcitane Fòntvielha, historie ankaŭ literumita Fònt Vièlha, do "fonto malnova") estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bouches-du-Rhône (franca elparolo: [], "Riverbuŝoj de Rodano", okcitane Bocas de Ròse), en la regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura (Provence-Alpes-Côte d'Azur, prononcata, okcitane Provença-Aups-Còsta d'Azur). Fine de en la komunumo vivis.
La romia akvomueleja komplekso de Barbegal, konstruita fine de la 1-a jarcento en Gallia Narbonensis kaj tiam aktiva dum 200 jaroj, eble estis la plej granda mekanikaĵo de la antikva mondo.
Japana palumbo
La Japana palumbo (Columba janthina) estas birdospecio de la familio de Kolombedoj, Columbidae, kiu estas loĝanta reproduktanta birdo laŭlonge de marbordoj de la Orientĉina Maro. Oni konsideris ĝin la plej granda reprezentanto de la genro Columba, kun 550 gramoj de pezo kaj 43 cm de longo. Ties naturaj habitatoj estas moderklimataj arbaroj kaj subtropikaj aŭ tropikaj malsekaj arbaroj de malaltaj teroj. La specio estas malpliiĝanta pro habitatoperdo, habitatodegenerado, senarbarigo kaj ĉasado. Tiu kolombo estas endemia de habitatoj de laŭrarbaroj.
Priskribo
Estas la plej granda kolombo en Orienta Azio, kun longo de 37 cm ĝis 40 cm kaj foje ĝis 43.5 cm. La kapo estas malgranda. Estas almenaŭ tri subspecioj de "Columba janthina", kun kelkaj diferencoj en plumaro.
Ĝi estas tre malhela, kun malgranda kapo, longecaj kolo kaj vosto. Ĝenerale la korpo estas fulgo-nigra kun briloj verdaj aŭ purpuraj sur verto, dorso, ŝultroj kaj kolflankoj. La irisoj estas brunaj kaj dtiu kolombo havas ruĝajn krurojn kaj longan voston. La tuta korpo estas kovrita per brilaj nigraj plumoj kun verto kaj pugo kun metalbrila purpuro. La beko estas longeta, mallarĝa kaj malhele verdecblua kun ebura al palflava bekopinto. La vaksaĵoj estas malgrandaj.
Tiu specio ne montras seksan dimorfismon, ambaŭ seksoj estas similaj laŭ aspekto, sed junuloj havas ĝenerale pli palan plumaron, kun malgranda aŭ nenioma palflava kolmakulo. Tarsoj estas ruĝaj en plenkrekuloj sed pli palaj en junuloj. Tiu birdo aspektas kruco dumfluge, kun grandaj flugiloj kaj iomete ventumilforma vosto.
Distribuado
Columba janthina estis registrita en malgrandaj insuloj de suda Honshu, Shikoku kaj Kyushu, la Riukju-insularo, Iwo Jima kaj Ogasavaroj. Ŝajne ĝi malpliiĝis en Okinavo dum la 1980-aj jaroj pro forsta agado. La subspecio Columba janthina nitens, kiuj vivas en Ogasavaroj kaj Iwo Jima, estas tre rara.
Ekologio
Temas pri kolombo endemia de kelkaj insuloj de la Japana Maro, Flava Maro, kaj Orientĉina Maro. Ĝi estas ĉefe izola insula arbarkolombo (palumbo), fortika kaj fidema arbara birdo kun la samaj karakteroj de aliaj kolomboj de la genro Columba adaptitaj al habitatoj kaj vegetaĵaro de insulan laŭrarbaro. Kiel kelkaj insulaj rasoj de palumbo kaj kelkaj specioj de kolomboj el insuloj de Makaronezio kaj de Pacifiko, tiuj kolomboj havas malaltan indicon de reproduktado.
(16848) 1997 XN12
(16848) 1997 XN12 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la dum la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Japana palumbo
Ekologio
Plej el la dieto de tiu kolombo estas vegetala, kvankam Columba janthina estas ĉiomanĝanta. Ili manĝas ankaŭ vermojn kaj malgrandajn helikojn, sed ĉefe nutras sin el semoj, beroj, burĝonoj kaj fruktoj kiujn ili kolektas rekte el arboj, kaj foje surgrunde, sed ĝenerale proksime de lagetoj kaj riveroj.
La Japana palumbo demetas unu blankan ovon en malfortika nesto el bastonetoj, en arbokavo aŭ en rokoj. La ovodemeto okazas en Septembro. La flugomaniero estas rapida kaj per regulaj flugilbatoj.
La ĉefa tialo de populacia malpliiĝo estas habitatoperdo pro arbarklarigado, sed ankaŭ ĉasado kaj nestopredado fare de enmetitaj specioj kaj ratoj estas kontribuaj faktoroj.
Albatrosoj
La albatrosoj estas grandaj marbirdoj de la familio de diomedeedoj kiu rekte rilatas al petreloj, fulmaroj kaj pufinoj de la ordo Procelarioformaj. Ili vivas en la Suda Oceano kaj norda Pacifiko, sed ne en norda Atlantiko, kie ja aperas fosilioj, kiuj pruvas, ke iam ili estis tie. Albatrosoj estas inter la plej grandaj flugantaj birdoj; la grandaj albatrosoj de genro Diomedea havas la plej grandan enverguron inter birdoj - nome ĝis 3,7 metroj.
El 21 specioj de albatrosoj agnoskitaj de la IUCN, 19 estas minacataj al formorto. Nombroj de albatrosoj malpliiĝis pasintece pro kolektado por plumokomerco, sed nune la albatrosoj estas minacataj de enmetitaj specioj, kiaj ratoj kaj sovaĝiĝintaj katoj kiuj atakas ovojn, idojn kaj nestumantajn plenkreskulojn; de poluado; pro grava malpliiĝo en la fiŝkvanto en multaj regionoj ĉefe pro troa fiŝkaptado; kaj pro multhokado. Multhokadaj fiŝkaptejoj metas la plej grandan minacon, ĉar manĝantaj birdoj estas allogitaj de la allogaĵo, iĝas hokokaptitaj kaj droniĝas. Identigitaj respondecaj instancoj kiaj registaroj, konservadismaj organizoj kaj stabanaro de la fiŝkaptada industrio teorie kunlaboras por malpliigi la suferadon de albatrosoj kiel aldona kaptado.
La nomo albatroso venas el araba vorto “alkadou” por “pelikano”, tra la portugala “alcatraz” por “sulo”.
La taksonomio albatrosa estas malfacile realigebla kaj en la lasta jarcento kaj duono ŝanĝis multfoje el 1 genro ĝis 12, poste 2, poste la nunaj 4, kiuj estas ĝenerala akceptitaj. Pri specioj same okazis inter 24, 14 kaj la nunaj 21.
Almenaŭ 19 el 21 specioj estas endanĝerigitaj. Antaŭe ili estis kaptitaj pro plumkomercado; hodiaŭ la danĝeron igas ratoj kaj katoj kiuj estis alportitaj de homoj al iliaj reproduktejaj insuloj, kie ili manĝas ovojn, idojn kaj eĉ kovantajn plenkreskulojn. Ankaŭ poluado kaj fiŝkaptado per multhokado, ĉar birdoj kaptas ties allogaĵon kaj dronas.
Taksonomio kaj evoluo
La albatrosoj enhavas inter 13 kaj 24 speciojn (la nombro de specioj estas ankoraŭ pridebatita, dum 21 estas plej komune akceptita nombro) en 4 genroj. La kvar genroj estas la grandaj albatrosoj (Diomedea), la talasarkoj (Thalassarche), la nordpacifikaj albatrosoj (Phoebastria), kaj la malhelaj albatrosoj aŭ fulgalbatrosoj (Phoebetria). El la kvar genroj, la nordpacifikaj albatrosoj estas konsiderataj frata taksono de la grandaj albatrosoj, dum la fulgalbatrosoj estas konsiderataj pli proksimaj al la talasarkoj.
La taksonomio de la albatrosa grupo estis fonto de granda debato. La taksonomio de Sibley kaj Ahlquist lokigas la marbirdojn, rabobirdojn kaj multajn aliajn en ege grandigitan ordon, nome Cikonioformaj, dum la ornitologiaj organizoj en Nordameriko, Eŭropo, Sudafriko, Aŭstralio kaj Novzelando retenas la pli tradician ordon Procelarioformaj. La albatrosoj povas esti separataj el la aliaj Procelarioformaj kaj pro genetiko kaj pro morfologiaj karakteroj, grando, kruroj kaj a dispono el ties nazaj tuboj (vidu sube: Morfologio kaj flugo).
Ene de tiu familio la atribuo de genroj estis pristudita dum ĉirkaŭ cento da jaroj. Origine lokitaj en unika genro, Diomedea, ili estis rearanĝitaj de Reichenbach en kvar diversaj genroj en 1852, poste disigitaj denove kelkajn dojojn, akirante 12 diferencajn genronomojn totale (kvankam neniam pli ol 8 unufoje) ĉirkaŭ 1965 (Diomedea, Phoebastria, Thalassarche, Phoebetria, Thalassageron, Diomedella, Nealbatrus, Rhothonia, Julietata, Galapagornis, Laysanornis, kaj Penthirenia).
Ĉirkaŭ 1965, dum klopodo reordigi al la klasigo de albatrosoj, ili estis grupigitaj en du genroj, Phoebetria (nome fulgalbatrosoj kiuj plej proksime ŝajnas simili al procelariedoj kaj estis iam konsiderataj "primitivaj" ) kaj Diomedea (la resto). Kvankam tio celis la simpligon de la familio (ĉefe pro la nomenklaturo), la klasigo estis bazata sur morfologiaj analizoj de Elliott Coues en 1866, kaj atentis malmulte al pli ĵusaj studoj kaj eĉ malatentis kelkajn el la sugestoj de Coues.
Pli ĵusa studaro fare de Gary Nunn de la Usona Muzeo de Natura Historio (1996) kaj de aliaj fakuloj tutmonde studis la mitokondrian DNA de ĉiuj el la 14 akceptitaj specioj, kaj trovis ke estas kvar, ne du, monofiletikajn grupojn ene de la albatrosoj. Ili proponis la restarigon de du el la malnovaj genronomoj nome, Phoebastria por la nordpacifikaj albatrosoj kaj Thalassarche por la talasarkoj, kun la grandaj albatrosoj retenanta Diomedea kaj la fulgalbatrosoj reste en Phoebetria. Kaj la British Ornithologists' Union kaj la sudafrikaj fakuloj disigas la albatrosojn en kvar genroj kiel Nunn sugestis, kaj la ŝanĝo estis akceptita de plej fakuloj.
Dum estas iome da interkonsento pri la nombro de genroj, estas malpli interkonsento pri la nombro de specioj. Historie, ĝis 80 diferencaj taksonoj estis priskribitaj de diversaj fakuloj; plej el tiuj estis malĝuste identigitaj junuloj.
La molekula studaro fare de Sibley kaj Ahlquist pri la evoluo de la birdofamilioj metis radiadon de la Procelarioformaj en la periodo de la Oligoceno (antaŭ 35–30 milionoj da jaroj), kvankam tiu grupo probable originiĝis pli frue, kun fosilio foje atribuita al la ordo, nome marbirdo konata kiel Tytthostonyx, kiu estis trovita en rokoj de Kretaceo (antaŭ 70 mj). La molekula pruvaro sugestas ke la ŝtormopetreloj estis la unuaj kiuj diverĝis el la prabirdaro, kaj la albatrosoj la venontaj, kun la procelariedoj kaj la plonĝopetreloj separante pli poste. La plej fruaj fosiliaj albatrosoj estis trovitaj en rokoj de Eoceno al Oligoceno, kvankam kelkaj el tiuj estas nur provizore atribuitaj al la familio kaj neniu ŝajnas partikulare proksima al la vivantaj formoj. Ili estas Murunkus (Meza Eoceno de Uzbekio), Manu (komenca Oligoceno de Novzelando), kaj nepriskribita formo el fina Oligoceno de Suda Karolino. Simila al tiu lasta estis Plotornis, iam ofte konsiderita petrelo sed nune alceptita kiel albatroso. Ĝi estas el meza Mioceno de Francio, kiam la disigo inter la kvar modernaj genroj estis jam survoje kiel pruvis Phoebastria californica kaj Diomedea milleri, ambaŭ mezmiocenaj specioj el Sharktooth Hill (monteto Ŝarkodento), Kalifornio. Tiuj montris, ke la disigo inter la grandaj albatrosoj kaj la nordpacifikaj albatrosoj okazis antaŭ 15 mj. Similaj fosiliaj trovoj de la suda hemisfero metis la disigon inter la fulgalbatrosoj kaj la talasarkoj ĉe antaŭ 10 mj.
La fosilia registro de albatrosoj en la norda hemisfero estas pli kompleta ol tiu de la suda, kaj multaj el la fosiliaj formoj de albatrosoj estis trovitaj en Norda Atlantiko, kiu nune ne havas albatrosojn. La restoj de kolonio de Mallongvosta albatroso estis malkovritaj en la insulo Bermudo, kaj majoritato de fosiliaj albatrosoj el la Norda Atlantiko estis de la genro Phoebastria (nome la nordpacifikaj albatrosoj); unu, Phoebastria anglica, estis trovita en kuŝejoj de kaj Norda Karolino kaj de Anglio. Pro konverĝa evoluo en partikularo de ostoj de kruroj kaj piedoj, restoj de la prahistoriaj Pelagornitedoj (Pelagornithidae) povus esti miskomprenitaj por tiuj de formortintaj albatrosoj; Manu povus esti tia kazo, kaj tre verŝajne la supozita gigantalbatrosa femuro el komenca Pleistoceno de la kuŝejo Dainiĉi de Kakegavo (Gubernio Ŝizuoka, Japanio) fakte estas el unu el la lasta falsodentuloj. Por pli informo pri la fosiliaj specioj de la vivantaj albatrosaj genroj, rigardu la genrartikolojn.
Morfologio kaj flugo
La albatrosoj estas grupo de grandaj al tre grandaj birdoj; ili estas la plej grandaj el la procelarioformaj. Ties beko estas granda, forta kaj akraborda, kun la supra makzelo fina en granda hoko. Tiu beko estas komponita de kelkaj kornecaj platoj, kaj laŭlonge de la flankoj estas la du "tuboj", nome longaj naztruoj kiuj havigas al la ordo ties iaman nomon tubenozoj. La tuboj de ĉiuj albatrosoj estas laŭlonge de la bekoflankoj, malkiel la cetero de la Procelarioformaj en kiuj la tuboj estas laŭlonge de la bekopinto. Tiuj tuboj permesas al albatrosoj mezuri la precizan ventorapidon dumfluge, tiuj naztruoj estas same al la pitotaj tuboj en moderna aviado. La albatrosoj bezonas akuratajn ventorapidajn mezurojn por plenumi siajn dinamikajn glitadajn manovrojn. Ĉar la albatroso trovas manĝon dumfluge, flaro estas malmulte utila, ĉar neniu aĵo surmare povas esti flarata de rapidfluganta birdo. La ĉefa manĝotrova sento estas vidkapablo. Kiel ĉe aliaj Procelarioformaj ili uzas tiun kapablon por flaro dum manĝo por trovi eventualajn manĝofontojn. La piedoj ne havas malantaŭan fingron kaj la tri antaŭaj estas tute retecaj (membranecaj). La kruroj estas fortaj inter Procelarioformaj, fakte, preskaŭ unike inter la ordo nur ili kaj la gigantaj petreloj kapablas bone piediri surtere.
Albatrosoj, kun ĉiuj Procelarioformaj bezonas forigi siajn salenhavon ĉar ili trinkas maran akvon. Ĉiuj birdoj havas grandan nazglandon ĉe la bazo de la beko, super siaj okuloj. Tiu glando estas neaktiva en specioj kiuj ne bezonas ilin, sed la Procelarioformaj ja postulas ties uzon. Sciencistoj necertas pri ties precizaj procezoj, sed scias ĝenerale ke ĝi forigas salon kiu formas 5% salsolvaĵon kiu eliras el siaj nazoj aŭ eĉ estas forpelita (ĵetita) kaze de kelkaj birdoj.
La plumaro ĉe plenkreskuloj de plej el la albatrosoj estas kutime variantoj de malhelaj supraflugiloj kaj dorso, blankaj subflugiloj, ofte kompare al tiu de mevo. El tiuj, la specioj gamas el la Sudreĝa albatroso kiu estas preskaŭ komplete blanka escepte ĉe la finoj kaj antaŭaj bordoj de flugiloj en tute maturaj maskloj, al la Amsterdama albatroso kiu havas preskuax junulecan reproduktan plumaron kun granda kvanto de bruna, ĉefe forta bruna bendo ĉe la brusto. Kelkaj specioj de talasarkoj kaj de nordpacifikaj albatrosoj havas vizaĝojn markojn kiel okulareoj aŭ havas grizon aŭ flavon en kapo kaj nuko. Tri albatrosaj specioj, nome la Nigrapieda albatroso kaj la du fulgalbatrosoj, varias komplete el la kutimaj bildoj kaj estas preskaŭ tute malhelbrunaj (aŭ malhelgrizaj foje kaze de la Heldorsa albatroso). Albatrosoj bezonas kelkaj jarojn por akiri sian kompletan reproduktan plumadon de plenkreskuloj.
Efikaj flugantoj
La Albatrosoj estas la plej flugillongaj el ĉiuj birdoj. Per iliaj longaj kaj mallarĝaj flugiloj ili toboganas inter la fortaj ventoj de sudaj maroj kie ili kaptas meduzojn kaj aliajn bestojn inter la ondoj. Per sia lerta ŝvebmetodo tiu birdo povas entute profiti la ventokondiĉojn.
La enverguro de la plej grandaj grandaj albatrosoj (genro Diomedea) estas la plej grandaj el iu ajn birdo, supere la 340 cm, kvankam la enverguroj de aliaj specioj estas konsiderinde pli malgrandaj (1.75 m). La flugiloj estas rigidaj kaj kurbiĝaj, kun diketaj aerodinamikaj antaŭaj bordoj. Albatrosoj veturas grandajn distancojn danke al du teknikoj uzitaj de multaj longflugilaj marbirdoj, nome dinamika ŝvebado kaj dekliva ŝvebado aŭ toboganado. Dinamika ŝvebado inkludas ripeta levedon sur vento kaj descendon suben tiele gajnante energion el la vertikala ventogradado. La birdo descendas per ventakcelado, poste turniĝas al la malalta vento super akvo, supreniras al ĝuste antaŭ senmova rapido, kaj denove descendas por akceli per pli alta altitudo, pli forta vento kaj gravito. Kaj tiel plu. Tiu manovro permesas al birdoj kovri preskaŭ 1,000 km unutage, sen flugilfrapi siajn flugilojn eĉ unufoje. La ununura penomovo estas turniĝo kaj dekstre kaj maldekstre ĉe ĉiuj turno. Dekliva ŝvebado uzas la levantan aeron el la grandaj ondoj. Albatrosoj havas altan glitadan proporcion, de ĉirkaŭ 22:1 al 23:1, signife ke por ĉiu unu metron kiun ili falas, ili povas veturi antaŭen 22 metrojn. Ili ricevas helpon al ŝvebado per ŝultra fermilo, nome ero de tendeno iku blokas la flugilojn kiam tute etendaj, permesante al la flugiloj resti foretendaj sed iu ajn muskola elspezo, nome morfologia adapto kiun ili kunhavas kun la gigantaj petreloj.
La albatrosoj kunuzas tiun lertan suprenirantan flugmetodon kun veterprognozo. Kiam ili flugas en la suda hemisfero norden, ili faras tion laŭ horloĝmontrila direkto; kiam ili veturas suden, ili flugas inverse. Ili tiom bone sen energieluzo flugas, ke ilia korbatado samas dumfluge kaj dumripoze. Ili penas ne por distanco, sed plie nur por ekflugo, haltigado aŭ kaptado. Estas komuna supozo, ke albatrosoj povas dormi dumfluge, kvankam ne estas pruvaro akirita.
Ili dependas tiom el veter- kaj ventkondiĉojn, ke se hazarde ili venas for de siaj vivzonoj, penas poste por reveni kaj restas kvazaŭ eksile en tiu fora regiono. Tiele unu konata ekzemplero de Nigrobrova albatroso restis dum jardekoj en Norda Atlantiko kaj eĉ revenis multajn jarojn al sula skota kolonio malsukcese klopodante reproduktiĝi senpare.
Tiu efika longdistanca veturado respondecas pri la albatrosa sukceso kiel longdistanca manĝanto, kiu kovras grandajn distancojn kaj uzas malmultan energion serxcante dise distribuatajn manĝoresursojn. Ties adaptado al glitada flugo faras ilin dependaj el vento kaj ondoj, tamen, ĉar ties longaj flugiloj estas kongruaj al pova flugo kaj al plej specioj mankas la muskoloj kaj energio por entrepreni daŭran flugilfrapadon. Albatrosoj en trankvilaj maroj estas devigitaj resti sur la oceana surfaco ĝis la vento pelas ilin denove. La nordpacifikaj albatrosoj povas uzi flugmanieron konata kiel flap-glitado, kiam la birdo antaŭflugas per eroj da flugilfrapado sekve de glitado. Por ekflugo, albatrosoj bezonas kureti supren por havigi sufiĉe da aero por movi siajn flugilojn kaj atingo levoforton.
La dinamika ŝvebado de albatrosoj inspiris aviadilajn dezajnistojn; germana aviadila inĝeniero Johannes Traugott kaj liaj kolegoj kopiis la albatrosan flugmanieron kaj serĉas vojojn por apliki tiun al aviado, ĉefe en la fako de senhomaj avioj.
Distribuado kaj teritorioj mare
Plej albatrosoj havas teritoriojn en la suda hemisfero el Antarkto al Aŭstralio, Sudafriko kaj Sudameriko. La esceptoj al tio estas la kvar nordpacifikaj albatrosoj, el kiuj tri loĝas nur en la Norda Pacifiko, el Havajo al Japanio, Kalifornio kaj Alasko; kaj unu el ili nome la Vagalbatroso, reproduktiĝas en Galapagoj kaj manĝas ĉe la marbordoj de Sudameriko. La bezono por vento kiu ebligu ties glitadon estas la tialo kial albatrosoj estas ĉefe limigitaj al pli altaj latitudoj; ĉar estas netaŭgaj por daŭra flugilfrapado tio malfacilas ties trapasadon de trankvilaj oceanaj areoj. La escepto estas la Vagalbatroso, kiu kapablas vivi en la akvoj ĉe Ekvatoro ĉe Galapagoj pro la marlvarmaj akvoj de la Humboldta Marfluo kaj la rezultaj ventoj.
1644
1644 estis superjaro komenciĝanta vendrede (ligilo montras kalendaron).
Meursault (stacidomo)
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Burgonjo-Franĉkonteo.
Albatrosoj
Distribuado kaj teritorioj mare
Oni ne bone konas kial la albatrosoj iĝis formortintaj en la Norda Atlantiko, kvankam leviĝo de la marnivelo pro interglaciaĵa varmiĝoperiodo ŝajne submerĝis la lokojn de la reproduktaj kolonioj de la Mallongvosta albatroso kiu estis elfosita en Bermudo. Kelkaj ekzempleroj de sudaj specioj eventuale turniĝis vagantaj en Norda Atlantiko kaj povis iĝi ekzilaj, restantaj tie dum jardekoj. Unu el tiuj ekzilitoj, nome Nigrabrova albatroso, revenis al kolonio de suloj en Skotlando dum multaj jaroj klopodante reproduktiĝi, malsukcese kompreneble.
Meursault (stacidomo)
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Paris-Lyon - Marseille-St-Charles (830000).
Albatrosoj
Distribuado kaj teritorioj mare
La uzo de satelita monitorado havigas al la fakuloj grandan konon pri kiel la albatrosoj serĉas manĝon tra la oceanoj. Iil entreprenas neĉiujaran migradon, sed disiĝas amplekse post reproduktado, kaze de la sudhemisferaj specioj, ofte entreprenante ĉirkaŭpolusajn veturadojn. Estas ankaŭ pruvaro ke estas separo de teritorioj de diferencaj specioj mare. Komparo de la manĝaj niĉoj de du rilataj specioj kiuj reproduktiĝas en Kampbelinsuloj, nome Kampbela albatroso kaj Grizkapa albatroso, montris, ke la Kampbela albatroso manĝas ĉefe ĉe la Kampbela Altebenaĵo dum la Grizkapa albatroso manĝas en pli pelagaj oceanaj akvoj. Ankaŭ la Vagalbatroso forte reagas al batimetrio, kaj manĝas nur en akvoj pli profundaj ol 1000 m; tion tiom klare markis la satelio ke unu fakulo remarkis, "Preskaŭ ŝajnas kvazaŭ la birdoj notas kaj obeas signalon de 'Eniro malpermesata' kih la akvo profundas malpli ol 1000 m". Estas pruvaro ankaŭ de diferencaj teritorioj por ambaŭ seksoj de la sama specio; studo pri la Tristana albatroso reproduktantaj en Insulo Gough montris, ke maskloj manĝas okcidente de Gough dum inoj oriente.
Manĝo
Ili manĝas fiŝojn, krustacojn kaj cefalopodajn moluskojn; ankaŭ bestorestaĵojn kaj planktonon. Foje eĉ ili mortiĝas kiam ili klopodas preni la allogocelajn sardinojn el hokoj.
Oni scias malmulte pri ties dieto. Nur pristudeblas tio kion ili manĝas dum reproduktado ĉar ili revenas surtere kaj tiam eblas pristudado. Malfacile oni povos priserĉi kion ili manĝas en malferma maro, tio estas, ilia ĝenerala kutimo. Eble tio dependas el specioj, regionoj, grupanaro, ktp. Oni scias ekzemple, ke ili manĝas ĉefe dumtage. Oni scias ankaŭ ke kelkaj koncentriĝas al kalmaroj, dum aliaj prenas pli da krilo aŭ fiŝoj.
Oni studis ekzemple kion manĝas la du specioj de albatrosoj troveblaj en Havaja Insularo; tiel, oni eksciis, ke la Nigrapieda albatroso manĝas ĉefe fiŝojn, dum la Lajsana albatroso ĉefe kalmarojn. Oni scias ankaŭ ke multaj el tiuj manĝitaj kalmaroj estas tro grandaj (pro la regurgigitaj bekoj), do, ili estis kaptitaj jam mortintaj. Tiuj mortintaj kalmaroj estas prenitaj el fiŝejoj, sed ankaŭ el natura mortiĝado okazinta post ovodemetado, el balenvomaĵo, ktp. Foje temas pri kalmaraj specioj de meza profundeco neatingeblaj por albatrosoj, do temas pri mortintaj ekzempleroj.
Kvankam plej ofte ili sin nutras surface, kelkaj albatrosoj, kiel nigruloj de la genro Phoebetria, merĝas elaere iomete por kaptado.
La dieto de aliaj specioj, kiaj la Nigrabrova albatroso aŭ la Grizkapa albatroso, estas riĉa ĉae la plej malgrandaj specioj de kalmaroj tendencas sinki postmorte, kaj tiele kadavraĵomanĝo de tiaj kalmaroj ne ludas gravan rolon en sia dieto. Ankaŭ la Vagalbatroso estis observita praktikanta kleptoparazitismon, per ĉikanado al suloj por ŝteli ties manĝon, kio faras ĝin la ununura membro de sia ordo kiu faras tion regule.
Ĝis ĵuse oni supozas, ke albatrosoj estis ĉefe surface manĝanotj, pernaĝe surface kaj kaptante kalmarojn kaj fiŝojn pelitajn el la surfaco fare de marfluo, predantoj aŭ morto. Disvolvigo de modernaj profundoregistriloj, kiuj registras maksimumajn plonĝoprofundojn de birdo, montris, ke dum kelkaj specioj, kiel la Vagalbatroso, ne plonĝas pli profunde ol unu metron, kelkaj specioj, kiaj la Heldorsa albatroso, havas ĉefan plonĝoprofundojn de preskaŭ 5 m kaj povas plonĝi tiom profunde kion ĝis 12.5 m. Aldone al la surfaca manĝo kaj plonĝo, ili estis observataj ankaŭ plonĝante el aero por katpi predon.
Reproduktado
Albatrosoj estas monogamiaj kaj kutime pariĝas nur unu fojon dumvive.
Ili reproduktiĝas en apartaj insuloj kie ili formas koloniojn foje kun aliaj specioj. En tiuj insuloj tradicie ne estis mamuloj. Tiuj kolonioj estas en grandaj terareoj, nome sur eksponitaj areoj kun bona eblo por alproksimiĝo el la maro el diversaj direktoj, kiaj la kolonio en la Duoninsulo Otago en Dunedin (Novzelando). Multaj paroj de Bulera albatroso kaj de Nigrapieda albatroso nestumas sub arboj en malferma arbaro. La kolonioj varias el tre densaj grupigoj preferataj de talasarkoj (kolonioj de Nigrabrova albatroso en la Malvinoj havas densojn de 70 nestoj por 100 m²) al la multe pli izolaj grupoj kaj amplekse disaj unuopaj nestoj preferataj de la Malhelaj kaj de la Grandaj albatrosoj. Ĉiuj albatrosoj estas tre filopatriaj, tio estas ke tradicie albatrosoj revenas al sia naskiĝinsulo por reproduktiĝi. Iu studo montris, ke Lajsana albatroso ekzemple venis je 22 m de sia naskiĝloko por reproduktiĝi.
La albatrosoj dediĉas siajn plejan forton al reproduktado kaj vivas pli ol aliaj birdoj, eĉ pli ol 60 jaroj. La plej aĝa registro estas Nordreĝa albatroso kiu estis ringita jam kiel plenkreskulo kaj survivis ankoraŭ aliajn pliajn 51 jarojn, kio donas ĉirkaŭkalkulitan aĝon de 61 jaroj. Ĉar plej albatrosaj ringoprogramoj estas konsiderinde pli novaj ol tio, oni supozas, ke plej verŝajne aliaj specioj povas vivi ankaŭ tiom kaj eĉ plue.
Reserva do Iguaçu
Reserva do Iguaçu estas municipo de la brazila subŝtato Paranao, kiu taksis 7.307 loĝantojn en 2010.
Albatrosoj
Reproduktado
Ankaŭ malrapide ili atingas seksan maturecon: post 5 aŭ pli da jaroj ili komencas lerni la pariĝadan ceremoniadon: unue “parolas”, sed nek komprenas nek respondas, poste ja, ĉefe se la junuloj estas ĉe aĝaj reproduktuloj. Junaj nereproduktuloj alvenas al kolonio antaŭ ekreproduktiĝi, pasante multajn jarojn praktikante la prilaboritan pariĝadan ritarojn kaj "dancojn" pro kiuj la familio famas. Finfine post du pliaj jaroj kaj ĉirkaŭ sia 10jaraĝo por kelkaj specioj ili pariĝas. Albatrosoj plenumas tre komplikajn pariĝajn ceremoniojn, kiuj enhavas plumaranĝadon, memmontradon, indikadon (ĉielindikado), staradon, alvokadon, bekoklakadon, starigadon kaj diversajn kombinojn. Ili bezonas tion ĉar la malrapida reproduktado (laŭ jaroj) ne permesas erarojn. Kiam birdo la unuan fojon revenas al la kolonio ĝi dancoj kun multaj partneroj, sed post nombro de jaroj la nombro de birdoj kun kiuj individuo interagas falas, ĝis unu partnero estas elektita kaj la paro estas formita. Ili poste perfektigas unuopan lingvaĵon kiu eventuale estos unika por la unuopa paro. Oni devas trovi la taŭgan partneron per tiom da prilaborado, kiu jam estos porĉiama kaj por multe da investado portiom longa reprodukta sezono kaj idozorgado, do, tiuj ceremonioj (aŭ almenaŭ parte) poste malutilos. Eĉ specioj kiuj povas kompleti la reproduktadon dum malpli ol unu jaro rare ovodemetos en sinsekvaj jaroj. La grandaj albatrosoj (kiaj la Vagalbatroso) bezonas ĉirkaŭ unu jaro por produkti unu idon el la ovodemeto al la elnestiĝo.
La ino demetas nur po unu blankecan ovon por ĉiu reprodukta sezono, kiu estas blanka kun ruĝecbrunaj punktoj,. Se la ovo perdiĝas pro predantoj aŭ pro akcidenta rompo, ne okazos pluaj reproduktaj klopodoj tiujare. La plej grandaj ovoj pezas el 200 al 510 g. Iliaj ovoj estas la plej grandaj inter ĉiuj de marbirdoj. La "divorco" de paro rare okazas, kaj plej ofte okazas nur post kelkaj jaroj de reprodukta malsukceso.
Ambaŭ gepatroj kovas la ovon, laŭ vicoj de 1 tago ĝis 3 semajnoj. Kovado daŭras ĉirkaŭ 70 ĝis 80 tagoj (plu por grandaj albatrosoj). Tio estas la plej longdaŭra kovado inter ĉiuj birdoj kaj iĝas forta peno por plenkreskuloj kiuj povas pezperdi eĉ 83 g dum unu tago.
Post eloviĝo la ido, kiu estas duon-malfrumatura, estas kovata kaj zorgata ankoraŭ tri semajnojn ĝis kiam ĝi povas defendi sin kaj gardi sian varmon. Ĝis tiam la ido estas nutrita per malgrandaj manĝaĵoj alportitaj laŭvice. Post la kovado ĝi estas nutrita regule laŭvice per manĝoj kiuj povas pezi ĉirkaŭ 12% el ties korpopezo (nome ĉirkaŭ 600 g) kaj nur poste neregule. Foje la gepatroj alportas pli, foje malpli da freŝaj kalmaroj, fiŝoj, krilo kaj planktono, krom stomakoleo, energimanĝaĵo pli facile transportebla ĉar kreita el jam digestitaj predoj en stomaka ejo, kio krome kaŭzas konatan albatrosan malbonodoron (haladzon).
La plenplumiĝo daŭras el 5 ĝis 9 aŭ 10 monatoj. Dume la ido ricevas manĝaĵon tute neregule. Tiu estas longa reprodukta periodo. Kaze de grandaj albatrosoj, ili povas bezoni ĝis 280 tagoj; eĉ por la pli malgrandaj albatrosoj, ili povas bezoni inter 140 kaj 170 tagoj. Sed ĝi profitas por plipeziĝi (eĉ pli ol gepatroj) kaj ekhavi la tutan plumaron antaŭ ekflugi. Antaŭ elnestiĝo la junuloj uzas siajn rezervojn por konstrui korpokondiĉon (ĉefe keskante ĉiujn siajn flugoplumojn), kaj tiele kutime elnestiĝas havante similan pezon al la gepatroj. Inter 15% kaj 65% el elnestiĝintoj survivas por reproduktiĝi. La nova flugbirdo povas forlasi sian neston sen gepatra ĉeesto. La gepatroj povas veni ĉe ĝi sen tion scii. Studoj pri junuloj disiĝante almare sugestis denaskan migrotendencon kaj genetike kodigitan navigoitineron, kiu helpas al junuloj kiam ili estas la unuan fojon ĉemare.
Etimologio
La nomo albatroso estas deriva el la araba al-câdous aŭ al-ġaţţās (nome pelikano; laŭvorte, "plonĝulo"), kiu veturis al aliaj lingvoj tra la portugala formo alcatraz ("sulo"), kiu estas ankaŭ la origino de la hispanlingva nomo de la insulo kaj ties fama iama prizono, Alcatraz. La OED notas ke la vorto alcatraz estis origine aplikita al la fregatedoj; la modifo al albatroso okazis eble pro influo de la latina albus, signife "blanka", kontraste al fregatedoj kiuj estas nigraj. En moderna portugala, la vorto uzata por la birdo, albatroz, estas siavice deriva el la angla albatross.
La nomo Diomedea, atribuita al la albatrosoj fare de Linnaeus, referencas al la mita metamorfozo de la kompanoj de la greka heroo Diomedo en birdoj. Fine, la nomo por la ordo, Procelarioformaj, devenas el la latina vorto procella signife violenta vento aŭ simple ŝtormo.