cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
-217
En la jaro 217 antaŭ Kristo okazis, interalie:
Păniceni
Păniceni [pəniĉenj] (hungare Gyerőfalva) estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Cluj-Napoca. En 1910 ĝi nombris 651 loĝantojn (rumanoj), en 1992 413. Ĝia unua skriba mencio estis en 1533. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 apartenis al Hungario (Kolozs vármegye). Administre ĝi apartenas al Căpuşu Mare.
Jekaterina Daŝkova
Princino Jekaterina Romanovna Voroncova-DAŜKOVA  (naskiĝis la 28-an de marto en 1743 en Sanktpeterburgo kaj mortis la 16-an de januaro 1810 apud Moskvo) estis kunklaĉistino de Katerino la 2-a (la Granda), fervora apoganto de rusa literaturo siaepoka, prezidantino de la Sankpeterburga Scienca Akademio kaj tiu de la Rusa Akademio.
Ŝi naskiĝis en la influhava Voroncov-familio, edziniĝis en 1759 al princo Miĥail Ivanoviĉ Daŝkov. Post kiam edzo de Katerina - kiel Petro la 3-a - surtroniĝis (la 5-an de januaro 1762), Daŝkova aliĝis al komplota grupo, kiu volis detronigi la novan caron kaj surtronigi ties filon kaj igi regento Katerina. Li partoprenis poste eĉ en la puĉo mem (28-an de junio 1762), kiu surtronigis Katerina.
Kvankam ŝi politike apogis la carinon, ŝian influon neglektis influo de Grigorij Orlov, amato de la carino, pli frua amato de Daŝkova. Tiu malgraviĝo damaĝis la junan princinon, Daŝkova tiel forlasis Rusion en aŭtuno de 1762 kaj revenis nur en majo de 1779 (aŭ en 1782) por antaŭhelpi karieron de sia filo. Dume li travojaĝis tutan Eŭropon kaj konatiĝis kun eminentuloj de la franca klerismo, partoprenis en kulturaj rondoj.
La princino verkis dramojn kaj redaktis monatan eldonaĵon (Amikoj de la rusa vorto). Ĉar povis aperi (1793) en presejo de la Akademio eldonaĵo de J. B. Knaĵin Vadim Novgorodskij pri neceso de la batalo kontraŭ la tiraneco, ŝi perdis ĉiun apogon de la carino, kiu sendis ŝin je dujara libertempo.
Ŝia kariero finiĝis tute kun la surtroniĝo de Paŭlo la 1-a en 1796. La nova caro deprenis ĉiun oficon de Daŝkova kaj malpermesis eĉ eniron en Sankt-Peterburgon. Ŝi plenumis la lastajn jarojn en bieno de Troickoje, sude de Moskvo, kie ŝi mastrumis kaj verkis siajn memoraĵojn.
Ŝiaj memoraĵoj povis aperi ruse nur en 1907, dum angle jam en 1840, en du volumoj.
Nun memorigas pri ŝi modesta obelisko ĉe la tombo.
Lom u Tachova
Lom u Tachova (Lohm) estas municipo en Ĉeĥio, en distrikto Tachov. Ĝi troviĝas proksimume 5 km nordoriente de Tachov. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1379. Ekde la 1-a de januaro 1980 ĝis la 23-a de novembro 1990 la municipo estis konsisto de urbo Tachov.
Charles Messier
Charles MESSIER (26-a de junio, Badonviller, 1730 – 12-a de aprilo, Parizo, 1817) estis franca astronomo kiu en 1774 publikigis katalogon da 45 profundaj astroj kiel nebulozoj kaj stelamasoj. La celo de la katalogo estis helpi kometajn serĉantojn (kiel li mem) kaj aliajn astronomojn distingi inter daŭraĵo kaj maldaŭraĵoj en la ĉielo.
En 1781, la katalogo estis kreskita al 110 'Messier Objektoj'. La nomoj de ĉi tiuj astroj, de M1 al M110, estas ankoraŭ uzata hodiaŭ. La katalogo enhavas iujn da la plej gravaj noktĉielaj objektoj, de la Kraba Nebulozo (M1) al tre malgranda elipsa galaksio proksime al Andromedo (M110). Dum mesiera maratono, multaj amaturaj astronomoj konkursas vidi ĉiuj 110 de la astroj en unu-nokta periodo, ofte en marto kiam la kondiĉoj estas plej favora.
La kratero Messier sur la Luno kaj la asteroido 7359 Messier estis nomataj pro li.
Tinito
Tinito estas la aŭdado de ĝena bruo (ofte fajfado), ne reale produktita de iu ajn sona fonto, nek interne nek ekstere de la korpo. Taksoj varias ke pro ĝi suferas inter 10 kaj 15 procentoj de homoj, kies plejmulto fine rezignacias kaj sufiĉe bone lernas toleri ĝin. Nur por 1 aŭ 2 procentoj de homoj ĝi fariĝas signife grava problemo, kaŭzante tre ĝenan malbonigon de ilia vivkvalito. Ĝi povas okazi pro diversaj korpaj kaj mensaj kaŭzoj. Ofte ĝi rezultas el vundo al la orela internaĵo pro laŭtegaj sonoj.
Preskaŭ ĉiam tinito estas subjektiva fenomeno kaj tial oni ne povas mezuri ĝin objektive. Ofte specifa situacio estas klinike taksata per simpla skalo el "malgrava" al "katastrofa" depende de ĝiaj influoj, ekzemple sur dormo kaj sur ĉiutagaj kutimaj agoj.
Ĉar temas pri malbonfarto ankoraŭ ne sufiĉe esplorita, bedaŭrinde ne ekzistas finofara kuracado. Ankaŭ inter la kuracistoj, eĉ inter la specialistoj mem, regnas granda nescio pri tinito kaj ili ofte nur preskribas pororelajn medikamentojn, aŭ ekzamenojn por kontroli anomaliojn en la aŭdodukto kaj finfine konsilas simple atendi esperante, ke la bruo ĉesiĝos, aŭ forsalutas la pacienton per "nenio estas farebla, vi devas lerni kunvivi kiel eble plej bone kun la problemo!".
Por serioze analizi la aferon kaj taŭge prezenti la simptomojn kaj la propran klinikan historion al kuracisto, oni devus raporti pri  la atakoj de tinito laŭ kvar parametroj: loko, ofteco kaj daŭro, kaj tipologio. Rilate la lokon, oni povas aŭdi la bruon en unu orelo, en ambaŭ aŭ en la kapo. Rilate oftecon kaj daŭron, tinito povas aperi nur de tempo al tempo aŭ senĉese. Laŭ ĝia tipologio, oni povas malkovri, ke la bruo estas sinkronigita kun la korpulsado aŭ la spirado. Kelkaj kuracistoj klopodas analizi tiniton laŭ la biologiaj ritmoj kaj aparte la "ĉirkaŭtaga" ritmo, tio estas laŭ karakteriza periodo de 24 horoj.
Do, oni povas sin dediĉi al analizo de propra tinito kiel al hobio kaj tiel pasigi iom da tempo. Sed strikte ligita al tiu ĝena malbonfarto fripone floras, aparte helpe de interreto, vera industrio de senefikaj terapioj.
Ĉiuokaze, por via persona avantaĝo aŭ por atentigi viajn konatulojn, indas ekscii pri la friponaĵoj ligitaj al nereala "kuracado de tinito". En la plej bonŝanca kazo, sufiĉe multekosta rimedo povus verŝajne havi nur etan psikologian "placeboefikon".
Jen ne kompleta listo de friponaj "kuraciloj por tinito": lasero, vazodilataj medikamentoj, vitaminoj, kuracado de nukartrozo, dentkuracistaj terapioj kaj eĉ la fama "terapio de retrejnado por tinito", kiu tre malofte havas iun hazardan efiketon.
24538 Charliexie
24538 Charliexie estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la far la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Charlie L. Xie, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2008 pro sia projekto pri medicino kaj sano. Li estis lernanto ĉe la Martin Luther King, Jr. Magnet High School de Nashville (Tenesio Usono).
Dagens Nyheter
Dagens Nyheter (traduko: novaĵoj de la tago) estas en Stokholmo aperanta ĵurnalo. Ĝi estas la plej granda ĵurnalo en Svedio. Ĝi estas fondita en la jaro 1864. En 2003, ĝia meza cirkulado estis 360 000 dum labortagoj kaj 400 000 dimanĉe. Ĝi havas pli ol 1 000 000 legantojn tage. Ĝi estas multe legata ankaŭ en Finnlando en svedlingvaj areoj. Ideologie, ĝi estis kaj estas laŭ memdeklaro liberala ĝis sendependa. Nuna ĉefredaktoro de Dagens Nyheter estas Peter Wolodarski.
Reichsthal
Reichsthal estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Donnersberg de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Caĥuroj
Caĥuroj (memnomo jiĥbi) estas orient-kaŭkazia etno, loĝanta en la sudo de Dagestano kaj en la nordo de Azerbajĝano. La komunuza nomo de la etno venas de Caĥur — nomo de granda caĥura vilaĝo en Dagestano.
Caĥuroj parolas en la caĥura lingvo, parenca al la lezga. Plejmulto de ili parolas ankaŭ la rusan, la azerbajĝanan aŭ la lezgan.
Kredantoj estas muslimoj.
La Parrilla
La Parrilla [lapaRIlja] estas municipo en la centro de la provinco Valadolido, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Tierra de Pinares (Pinartero) en la sudo de la provinco. La Parrilla estas komprenebla etimologie kiel La Rostokrado aŭ kiel La Viteto.
Geografio
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 45,05 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 482 loĝantojn. Ĝi perdis loĝantojn dum la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj, kiel ja okazis en multaj loĝlokoj de la regiono, fakte 200 el la 1991.
Ĝi distas 23 km de Valadolido, provinca ĉefurbo kaj limas kun municipoj Olmedo norde kaj okcidente, Pedrajas de San Esteban norde, Villaverde de Íscar oriente, kaj Llano de Olmedo, Fuente-Olmedo kaj Bocigas sude. Ĝia municipa teritorio estas ebeneca kaj ĉirkaŭita de montetoj. Trafluas la rivero Eresma kaj rojoj Cuadrón kaj Caño.
Historio
Estis restaĵoj de vakceoj. La areo apartenis unue al la Regno Leono kaj poste al la Regno Kastilio. En Mezepoko okazis reloĝado. En 1258 venis la reĝo Alfonso la 10-a solvi konfliktojn de limoj.
En 1597 la loka franciskano Francisco de San Miguel estis ekzekutita en Japanio, kien li iris kun aliaj kiel misiisto.
Aktualo
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj, vitejoj, legomoj kaj terpomoj) kaj brutobredado (ŝafoj) kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).
De la historia pasinteco restis vizitindaj vidindaĵoj el kiuj menciindas la gotik-mudeĥara preĝejo de la 16-a jarcento kaj la ermitejo Humilladero.
Dângău Mic
Dângău Mic [dıngəu mik] (Gyerőfidongó) estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Cluj-Napoca. En 1910 ĝi nombris 357 loĝantojn (rumanoj), en 1992 327. Ĝia unua skriba mencio estis en 1660. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Kolozs vármegye). Administre ĝi apartenas al Căpuşu Mare.
Károly Ráth (urbestro)
Károly Ráth [kAroj rAt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Ráth Károly estis hungara advokato, la unua urbestro de Budapeŝto. Károly Ráth naskiĝis la en Buda, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Károly Ráth akiris juran diplomon en Reĝa Universitato de Pest en 1841, poste li estis notario en juĝejo. Li akiris duspecajn advokatajn diplomojn en 1842 kaj 1843, poste li malfermis advokatan atelieron. Li apogis la hungaran revolucion en 1848, sed poste li ne estis kondamnita. En 1862 li studvojaĝis en Anglio. En tiu jardeko li havis plurajn jurajn kaj ŝtatajn postenojn, ekde 1871 li estis senatano. Depost fondo de Budaperŝto li estis urbestro ĝis sia morto. Li ricevis reĝan premion en 1871. Lia edzino naskis 6 gefilojn (li vidviĝis en 1890).
(17943) 1999 JZ6
(17943) 1999 JZ6 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Catalina Sky Survey elde la Stacio Catalina de la Observatorio Steward, nord-oriente de Tucson (Arizono, Usono).
-218
En la jaro 218 antaŭ Kristo okazis, interalie:
Retzbach (Malsupra Aŭstrio)
Retzbach estas komunumo de Aŭstrio. Ĝi apartenas al la federacia lando Malsupra Aŭstrio kaj al la distrikto Hollabrunn. La komunumo situas norde de Vieno, inter la aŭstria ĉefurbo kaj la limo al Ĉeĥio, kaj estas parto de la historia regiono Weinviertel (vina regiono). Komence de la jaro en la komunumo vivis  loĝantoj.
Villers-Cotterêts
Villers-Cotterêts [vilerkotre'] estas malgranda urbo en norda parto de Francio en la departemento Aisne:. Ĝi havas grandan kastelon, sed estas aparte fama en Francio, pro tio ke la reĝo Francisko la 1-a tie subskribis gravan ordonon en la jaro 1539 imponante la "reĝan lingvon", do la francan, kiel solan oficialan lingvon en la tuta reĝlando. Tio forigis la latinan lingvon el ĉiuj oficialaj tekstoj, sed samtempe ankaŭ ĉiujn regionajn lingvojn kiel la bretona, okcitana, eŭska, ktp...
La teksto de la reĝa ordono estas konata sub la nomo Ordonnance de Villers-Cotterêts, esperante "Edikto de Villers-Cotterêts".
Villers-Cotterêts estas la naskiĝloko de la fama franca verkisto Alexandre Dumas.
Franclingvio
La 20-an de marto 2018, la prezidento de la Respubliko, Emmanuel Macron, anoncis ke la estonta "Cité de La Francophonie" estos instalita en la kastelo de Villers-Cotterêts. Ĉi tiu projekto interalie per la malfermo de "Muzeo de la franclingvio" estis anoncita por 2022, estas parto de internacia strategio por antaŭenigi la francan lingvon eksterlande.
Vitilevua nestamasulo
La Vitilevua nestamasulo (Megapodius amissus), konata ankaŭ kiel Fiĝia nestamasulo aŭ Perdita megapodo, estas formortinta megapodo kiu estis endemia de Fiĝio. La epiteto amissus, el la latina "perdita", aludas al ties formorto. Restoj el subfosilioj estis kolektitaj el la kavo Udit ĉe Vainibuku en la insulo Viti Levu oktobre de 1998 fare de Trevor Worthy, G. Udy kaj S. Mataraba, kaj priskribita de Worthy en 2000. La holotipo konserviĝas en la Muzeo de Novzelando (reg. no: S.037468).
Aspekto
Tiu megapodo estis simila laŭ grando al, aŭ iomete pli granda, ol la vivanta Oranĝpieda nestamasulo, kvankam ĝi havis malgrandajn flugilojn kaj pli fortikajn krurojn, sugeste, ke ĝi eble estis nefluga aŭ preskaŭ nefluga. Plej verŝajne ĝi iĝis formortinta pro troa ĉasado sekve de la homa setlado de Fiĝioj.
Ĉiuj specioj de la familio de nestamasuloj kovas kaj kovis la ovojn ne per rekta sidado sur ili, sed per enterigo en amasnestoj el sablo, mortintaj folioj kaj alitipa rubo, el kio devenas la komuna nomo de la familio. La latina scienca nomo kaj de la genro kaj de la familio devenas el kunmetaĵo de du radikoj el la antikva greka signife respektive granda kaj piedo, alude al ties grandaj, fortikaj kruroj kaj piedoj necesaj por rasti enormajn kvantojn de tero kaj vegetala materialo, kies putriĝo poste varmigos la ovojn.
Kireno
Laŭ la helena mitologio, Kireno aŭ Cireno (el la greka Κυρήνη, «reganta reĝino») estis eksterordinare bela filino de Hipseo, la unua reĝo de la lapitoj, kaj la nimfo Klidanopo , kvankam kelkaj versioj konsideras ŝin filino de la riverdio Peneo kaj de Kreŭso, pro tio ke ŝi ne estis mortemulino, sed nimfo. Ŝi pasigis siajn unuajn jarojn en monto Peliono (Tesalio).Simile al Atalanto, Kireno estis kuraĝa ĉasistino, kromnomata «leon-mortigantino» aŭ «dua cervo-ĉasistino post Artemiso» fare de Nono. Laŭ Pindaro, ŝi rifuzis la paceman kaj trankvilan virinan vivon apud teksilo, kaj la festenajn ĝojadon, kun siaj hejmaj akompanantinoj. Anstataŭe, ŝi preferis bronzan ĵetlancon kaj glavon kiuj alvokis ŝin kontraŭbatali sovaĝajn bestojn en kamparo, do ŝi dediĉis sin al protektado de la brutaro de sia patro for de la urba bruo kaj la hejma paco.
Unu tagon leono atakis la gregaron de Hipseo en monto Peliono, do Kireno kuraĝe luktis kun ĝi ĝis venko, senarme. La dio Apolono ĉeestis tiun scenon, kaj subite ekenamiĝis de tiel eksterordinara knabino. Tamen, alternativaj versioj ignoras la lukton kontraŭ la leono kaj asertas ke Kireno estis paŝtistanta la ŝafaron ĉe la marĉo-herbejo de la rivero Peneo, en Tesalio.
Por plenumi tiun pasion kaj pli informiĝi, Apolono konsultis la saĝan ĉevalviron Ĥirono, kiu aŭguris ke li iam forkaptos kaj portos ŝin al Libio, kie Kireno iĝos la rita fondinto de samnoma urbo sur tiea fruktodona marborda ebenaĵo, proksime de la nuntempa Shahhat (Libio), kaj ankaŭ nomigos poste la tutan regionon, Cyrenaica. Malgraŭ ŝia emo resti virga, Kireno ne kontraŭstaris la dian volon, do la profetaĵo plenumiĝis kaj Apolono translokigis ŝin per lia ora ĉaro al monto Mirtesio, hejmo de nimfoj. Kompense li nimfigis ŝin, por ebligi ŝin vivi longe, kaj igis ŝin reĝino de Libio, kie ŝi daŭrigis sian manion: ĉasado.
Ŝi naskis al Apolono kvar gefilojn: Aristeon (kiu tiel elstaris en sia bonfaro al homaro ke la gedioj diigis lin), la pli juna Idmonon (profeto kiu poste partoprenis la ekspedicion de la argonaŭtoj, gvidata de Jazono), Koerano (patro de Poliido) kaj Lisimaĥo (patrino de Adrasto). Tamen, alternativa versio de la rakonto atribuas tiun idaron, krom Aristeo, al Abaso, filo de Melampo, anstataŭ al Apolono. Justino atribuis al ŝi ankaŭ la patrinecon de Nomio kaj Argeo, sed verŝajne erare, ĉar ili estis simplaj kromnomoj de la duondio Aristeo en siaj diversaj fakoj (ĉasisto kaj paŝtisto, respektive). Kireno regis la libian landon multajn jarojn, almenaŭ ĝis la reveno de sia filo Aristeo el Keoso, kiam ŝi pretigis ŝiparon por ke li atingu la insulon Sardinio.
Kun Areso, Kireno iĝis la patrino de Diomedo, la kruela reĝo de Trakio kies sovaĝajn ĉevalinojn devis preni Heraklo por la plenumo de sia oka tasko. Tamen, la partnerino de Areso verŝajne temas pri alia rolulino, kies simila nomo unuigis ambaŭ figurojn en posta tradicio. Same okazis ankaŭ al la patrino de Idmono, kiu laŭ kelkaj mitologiistoj estis malsama rolulino ankaŭ nomiĝinta Kireno. .
Kiam la abelaro de Aristeo subite mortis, li senespere vizitis la fontanon Aretuzo por ricevi konsilon fare de la akompanantinoj de sia patrino, la najadoj. Ili bonvenigis lin, kaj gastigis Aristeon en sia subakva palaco, kie li renkontis sian patrinon. Kireno konsilis lin konsulti Proteon, la mara maljunulo, kiu scias ĉiujn sekretojn de la mondo, kaj tion faris Aristeo. Perforte, li ricevis la solvon: buĉi bovaron kaj lasi la kadavrojn surĉiele. Post naŭ tagoj, novaj abel-larvoj aperis el la bova karno (laŭ la tiama kredo pri spontana generado, «bugonio» ).
La asteroido 133 Cireno ricevis sian nomon honore al tiu ĉi mita rolulino.
Variaĵoj de la rakonto
La kernon de la sube priskribita vivrakonto de Kireno verkis Pindaro, surbaze de malaperita poemo de Heziodo, sed dum la helenisma epoko, la mito iom variis. Oni rakontis ke Kireno, post alveni al Libio, ricevis la reĝlandon de Kireno de la tiama reĝo de Libio, Eŭripilo, filo de Pozidono. Ĉar terura leono katastrofis tra la lando, Eŭripilo promesis parton de sia regno al tiu, kiu sukcesos liberigi ĝin el la sovaĝa besto. Kireno plenumis tiun defion, do ŝi ricevis la premion. Laŭ tiu versio, ŝi havis du filojn: Aristeon kaj Antukon.
Pliaj rakontoj asertas ke Apolono ne portis ŝin rekte al Libio, ĉar ŝi unue restis sufiĉan tempon en Kreto. Kaj kelkaj versioj priskribas ke Apolono unuiĝis al ŝi laŭ lupa formo, pravigante tiel la tiaman kultadon en Kireno al Lupa Apolono. En sia rakonto pri Aristeo, Vergilio prezentas Kirenon kiel akva nimfo kiu loĝis ĉe la bordoj de rivero Peneo, ĉe subtera kaverno kie troviĝis ĉiuj riveroj antaŭ sia spruĉado surteren. La romia verkisto mildigas tiel la iel sovaĝan priskribon de Kireno, atentigante ĉefe pri ŝiaj nimfaj atributoj kaj ŝia oceanida deveno. Li, ekzemple, mencias nenion pri ŝia loĝado en Libio.
Alternativa fondiĝo de Kireno
Do, post konsulti Jazonon, Eŭfemo ĵetis la terbulon al maro, kaj el tie spruĉis nova insulo, Kalisto, kiu iĝis la hejmo de la minioj, la idaro de Eŭfemo kaj aliaj argonaŭtoj, post kiam la pelasgoj kaj la tirenoj forpelis ilin el Lemnoso, kaj la spartanoj el Lakedemono. Do la aŭguro plenumiĝis (fine la idaro de Eŭfemo trovis hejmon en tiu insulo). La gvidanto de la minia ekspedicio estis Teraso, kiu detronigis la iamajn reĝojn (posteuloj de Membliaro) kaj ŝanĝis la nomon de la insulo al Thera. Unu el la devenantoj de Eŭfemo, nomiĝinta Bato ricevis aŭguron de la Orakolejo de Delfo, kiu ordonis lin fondi novan urbon en Libio, do li iĝis, laŭ tiu pli "historia" rakonto, la vera fondinto de Kireno kaj la unua el la Batidoj, la tiea reĝa dinastio. Onidire, Bato akiris sian parolkapablon (li estis tartalulo) tuj post vidi leonon tie, unuafoje en sia vivo.
5043 Zadornov
5043 Zadornov estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la 19-an de septembro 1974 de la rusa astronomino Ljudmila Ivanovna Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno, tiam en Sovetunio, nun en Respubliko Krimeo.
Nomo
Ĝia nomo honoras la rusan verkiston kaj humuriston Miĥail Nikolajeviĉ Zadornov (cirile: Михаил Николаевич Задорнов).
Trevor H. Worthy
Fine de la 1980-aj jaroj Worthy malkovris fosiliajn restojn de tri ranospecioj el la familio de Leiopelmatedoj nome Aurora rano (Leiopelma auroraensis), Markhama rano (Leiopelma markhami), kaj Vaitoma rano (Leiopelma waitomoensis). En la 1990-aj jaroj Worthy malkovris kelkajn fosiliajn birdospeciojn novajn por la scienco, kiaj la Longbeka dendroskansoro (Dendroscansor decurvirostris) en 1991, la Skarleta pufino (Puffinus spelaeus) en 1991, kaj la Niua noktardeo (Nycticorax kalavikai) en 1995. Ĉe 1998 li pasis al Fiĝioj, kie li trovis subfosilian materialon de la nefluga Vitilevua giganta kolombo (Natunaornis gigoura), la Vitilevua nestamasulo (Megapodius amissus), la Vitilevua skolopo (Coenocorypha miratropica), la Giganta fiĝia grundorano (Platymantis megabotoniviti), kaj la malgranda nesalakva krokodilo Volia athollandersoni. La holotipoj de tiuj specio estas ekspoziciataj ĉe la Muzeo de Novzelando Te Papa Tongarewa.
Mortsel
Mortsel (nederlande: [MORTsel]) estas municipo en Belgio, unu el la 133 municipoj, kiuj ricevis la honortitolon "urbo". Ĝi ricevis la titolon en la jaro 1999. Komence de ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Antverpeno.
Ádám Horgas
Ádám Horgas [horgaŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Horgas Ádám estas hungara reĝisoro, koreografo, aktoro, dancisto, verkisto, komponisto, altlerneja instruisto. Lia patro estis Béla Horgas, lia edzino estas Éva Botos. Ádám Horgas naskiĝis la en Budapeŝto.
Biografio
Ádám Horgas maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 1986, post 3 jaroj li akiris pedagogian diplomon pri desegno en pedagogia altlernejo. Intertempe li lernis ankaŭ aktoradon kaj dancon en studio de malgranda teatro, eĉ en 1988 li ricevis teatretan membrecon. En 1995 li fondis propran teatran trupeton, sed en 2000 la plena trupeto ricevis statuson en alia teatro. Li ankaŭ instruis en Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto), poste ekde 2013 en privata teatra akademio. Li ankaŭ estis foje reĝisoro aŭ aktoro en diversaj teatroj. En 2018 li estis nomumita ĉefreĝisoro de Nacia Teatro (Szeged). Li ricevis premiojn inter 1990 - 2015. Li havas edzinon.
Hiroshi Fukushima
Hiroshi Fukushima (福嶋 洋, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Avispa Fukuoka, Rosso Kumamoto, V-Varen Nagasaki kaj Kamatamare Sanuki.
Araba printempo
La revolucioj kaj protestoj en la araba mondo de 2010 al 2012, nomataj laŭ diversaj amaskomunikiloj kiel Demokratia araba revolucio aŭ la Araba printempo (Araba: الربيع العربي, transliterumo: a-rabi'a al-arabi) estis serio de popolaj ribeliĝoj en kelkaj arabaj landoj, ĉefe en la nordo de Afriko, kvalifikitaj kiel revolucio fare de la internaciaj amaskomunikiloj, kiuj ekiĝis per la tunizia revolucio, kies dato estas prenita kiam la 26jaraĝa junulo Mohamed Bouazizi sinmortigis. Ili konsistas el ribeloj neniam antaŭe okazintaj en la araba mondo, ĉar, eĉ se en tiu regiono ekzistis pluraj laikismaj kaj respublikanaj revolucioj, ĝis nun ili ĉiam naskiĝis ene de militistaj ŝtatpuĉoj kaj kiel rezulto naskiĝis aŭtoritatecaj reĝimoj sen tiom da popola subteno, kaj la nunaj revolucioj estas karakterizitaj je demokratiaj plendoj kaj plibonigo de la vivkondiĉoj. Tamen en multaj kazoj islamismaj partioj malaltigis la kvaliton de laikeco, kiun oni ĝuis ekzemple en Tunizio aŭ Egipito.
-219
En la jaro 219 antaŭ Kristo okazis, interalie:
Araba printempo
Ĝis nun, okazis revolucioj en Tunizio kaj Egiptio; kaj enlanda milito en Libio kiu finis per faligado de la registaro; civiluloj manifestaciis en Barejno, Sirio, kaj en Jemeno, kies rezulto estis la rezignado de la ĉefministro; protestoj en Alĝerio, Irako, Jordanio, Kuvajto, Maroko, kaj en Omano; kaj malpli grandaj protestoj en Libano, Maŭritanio, Sauda Arabio, Sudano, kaj Okcidenta Saharo.
Protestaj manifestacioj estis akompanitaj de strikoj, marŝoj kaj amaskunvenoj. En iuj landoj protesto kaŭzis ŝanĝon de reĝimo, rezignon aŭ forigon de la reganto, en aliaj, diversaj registaraj reformoj estis efektivigitaj kiel la nuligo de krizaj regularoj, aŭ diversaj avantaĝoj estis donitaj al la loĝantoj de la lando kiel malaltigo de manĝaĵaj prezoj.
Konsekvencoj
Dum la unua ondo de revolucioj kaj amasaj protestoj finiĝis meze de 2012, iuj nomas la konfliktojn kaj civilajn militojn, kiuj de tiam eksplodis en Mezoriento kaj Nordafriko kiel daŭrigo de la Araba Printempo dum iuj aliaj nomas la periodon la "Araba Vintro" aŭ sekvantan ĉenon de eventoj "Islama Vintro".
Granda parto de la komentistoj opinias, ke retrospektive oni povas paroli pri la fiasko de la araba printempo. La rezulto en Sirio, per la jardeklonga civita milito, elstaras kiel speciala akra kazo. Laŭ la usona magazino de internacial rilatoj kaj politiko Foreign Affairs: Ĉirkaŭ jardekon post la komenco de la Araba Printempo, Tunizio estas "la sola lando, pri kiu oni povas diri, ke ĝi sukcesis transformi tipan islaman diktatorecon en novan demokration." Tamen ankaŭ homaj rajtoj en Maroko pliboniĝis, sed malpli multe ol en Tunizio.
Araba Printempo 2.0
La arabaj protestoj 2018–2021, ankaŭ konataj kiel Araba Printempo 2.0,  estas daŭraj kontraŭregistaraj ribeloj kaj protestoj en pluraj arabaj landoj  kontraŭ la registaroj en diversaj ŝtato: Maroko, Tunizio, Jordanio, Sudano, Alĝerio, Egiptio, Irako, Libio, Libano kaj Sirio. , Jemeno, Omano, Maŭritanio,Saŭdarabio, Ĝibutio, Barejno,  Somalio, Kuvajto, Ekonomiaj protestoj ankaŭ okazis en la Gaza Sektoro. kaj Irano.
Nobel premio pri paco
En 2011, la Nobel-pacpremio estis donita al tri virinoj, inkluzive de Tawakkul Karman, jemena aktivulo, kiu kontribuis al la manifestacioj kaj renverso de jemena prezidanto Ali Abdullah Saleh kadre de la manifestacioj en Jemeno, kiuj estis parto de la Araba Printempo.
La premio estis gajninta "pro ŝia neperforta batalo favore al la sekureco de virinoj kaj iliaj plenrajtaj rajtoj en la plena partopreno de la konstruaj laboroj de la paco"   Karman estis en 2011 la plej juna persono premiita (hodiaŭ ŝi estas la tria plej juna post Malala Yousafzai kaj Nadia Murad) kaj ŝi ankaŭ estas la unua kaj ĝis nun sola araba virino.
Literaturo
(franca) Drôles de révolutions, bildstrio.
Vidu ankaŭ
Arabaj ribeloj
Peveragno
Peveragno estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Piemonto kaj al la provinco Cuneo. Najbaraj komunumoj estas Beinette, Boves, Chiusa di Pesio, Cuneo kaj Limone Piemonte. Laŭ la stato de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Schmiedefeld (Lichtetal)
Schmiedefeld estas loĝloko kaj eksa komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Saalfeld-Rudolstadt de la federacia lando Turingio, kaj ekde januaro 2019 estas parto de la komunumo Saalfeld. Fine de la jaro la loĝloko havis  loĝantojn.
Lkáň
Lkáň (Lkanj) estas vilaĝo en Ĉeĥio en distrikto Litoměřice, regiono Ústí nad Labem sur ambaŭ bordoj de rojo Rosovka, troviĝanta proksimume 5 km sude de Libochovice. En la vilaĝo loĝas 159 loĝantoj (2009).
Zsigmond Simándi
SIMÁNDI Zsigmond [pr. ŝima:ndi] Rumpler estis hungara aktoro, teatrestro naskiĝinta en Máramarossziget la 26-an de februaro 1852 kaj mortinta ?.
Lia kariero
Zsigmond Simándi estis ekde 1876 dum ses jaroj ano de la trupo de Gusztáv Hubay, poste de tiu de Gyula Hegyi kaj de Károly Polgár?. Li ricevis permesilon unue en 1885 por estri teatron, sed lia unua provo malsukcesis. Li denove dungis sin al provinco, poste en jaroj 1891–97 li agadis kiel direktoro. Li estis atentanto por unu jaro en Koloĵvaro poste en la Népszínház. Inter 1900 kaj 1909 li laboris ĉe provincaj trupoj.
Adradas
Adradas [aDRAdas] estas municipo de Hispanio, en la regiono Kastilio kaj Leono, provinco Sorio kaj komarko Komarko de Almazán en la sudcentro de la provinco.
Geografio
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 67,47 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 55 loĝantojn. Ĝi perdis loĝantojn dum la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj, kiel ja okazis en multaj loĝlokoj de la regiono, fakte perdis 400 loĝantojn el la 1920-aj jaroj.
Ĝi distas 54 km de Sorio, provinca ĉefurbo. Kaj limas kun Almazán, Frechilla de Almazán, Coscurita, Morón de Almazán, Baraona, Taroda kaj Alcubilla de las Peñas. Ĝi enhavas la loĝlokojn Sauquillo del Campo kaj Ontalvilla de Almazán.
Historio
La areo apartenis unue al la Regno Kastilio. En Mezepoko okazis reloĝado fine de la 10-a jarcento.
Aktualo
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj), forstado kaj brutobredado (ŝafoj kaj bovoj). Lastatempe funkciado de servoj plej ekgravis, kune kun kultura kaj rura turismo, piedirado tra naturaj lokoj. Inter vidindaĵoj estas la preĝejoj.
Châtel-Saint-Denis
Geografio
La ĉefa urbo de la komunumo situas sur alteco de 810 m s.m.: La plej alta punkto de la komunumo estas la monto Dent de Lys sur alteco de 2014 m s.m.. La rivero Veveyse trafluas la komunumon.
Najbaraj komunumoj
La najbaraj komunumoj estas: okcidente: Remaufens; nord-okcidente Maracon (en Kantono Vaŭdo); norde: Semsales; oriente: Haut-Intyamon; sude : Blonay, Saint-Légier-La Chiésaz kaj Corsier-sur-Vevey (en Kantono Vaŭdo).
Historio
La urbon Châtel-Saint-Denis fonis Amadeo la 5-a de Savojo en la jaro 1296, post kiam li akiris la senjorujon Fruence. Châtel-Saint-Denis fariĝis la centro de samnoma senjorujo, dum Fruence dezertiĝis pli kaj pli. En la jaro 1305 estis finkonstruita la kastelo, kaj en 1336 al la loko estis atribuitaj privilegioj, kiujn konfirmis Aymo de Savojo. En la jaro 1536 Châtel-Saint-Denis submetiĝis al la regado de Friburgo.
En la jaro 1998 estis dum arkeologia fosado trovita paleolitika laborilo el kalkŝtono, kiu datiĝas supozeble el la jaro 14-a jarmilo antaŭ Kristo.
Ĝemelurboj
Châtel-Saint-Denis estas ĝemelurbo kun:
Minakademio
En Minakademio aŭ minista altlernejo studas estontaj fakuloj pri minado, terscienco kaj metalurgio.
Konataj minakademioj ekzistis/as en:
Novgoroda provinco
Novgoroda provinco (Новгородская область) estas regiono de Rusio en nord-okcidento de la Eŭropa parto de la lando, federacia subjekto de Rusio. La provinco estas parto de Nordokcidenta federacia regiono.
En la regiono, iama centro de la antikva Novgoroda ŝtato konserviĝis multaj specimenoj de la antikva rusa arkitekturo kaj aliaj historiaĵoj.
Geografio
La Novgoroda provinco etendiĝas de la okcidento al la oriento je 385 km, de la nordo suden — 278 km. Ĝi okcidente kaj sud-okcidente havas limon kun Pskova provinco, sude kaj sud-oriente — kun Tverja provinco, norde kaj nord-okcidente — kun Leningrada provinco, kaj nord-oriente — kun Vologda provinco.
La plej granda parto de la provinco estas malalta ebenaĵo, en kies centro situas la lago Ilmenj (la plej granda lago en la provinco). En la lago enfluas 52 riveroj, la plej grandaj el ili estas Msta, Ŝelonj, Lovatj kaj Pola; elfluas unu rivero — Volĥov, ĉe tiu ĉi rivero apud Ilmenj situas la ĉefurbo de provinco — Velikij Novgorod. La plej gravaj alfluantoj de Volĥov estas: dekstraj — Viŝera, Oskuja, Pĉjovĵa, maldekstraj — Kerestj, Tigoda. La rivero Luga elfluas en tiu provinco kaj poste trairas al la Leningrada provinco.
Sud-oriente de la Novgoroda provinco lokiĝas la Valdaja Altaĵo, kiu estas parto de la ĉefa akvodislimo de Orienteŭropa ebenaĵo: ĝiaj okcidentaj deklivoj apartenas al la baseno de la Balta maro, kaj orientaj — al la baseno de la Kaspio. Ĉi tiu parto de la provinco havas multon da lagoj, la plej grandaj estas: Valdajskoje (la plej profunda en la provinco) kaj Seliger (en provinco situas nur negranda parto de tiu lago). Ankaŭ tie troviĝas Uĵin (oni ofte rigardas la lagon Uĵin (ruse Ужин) kiel parto de la lago Valdajskoe), Meglino, Veljo kaj aliaj lagoj.
La Novgoroda provinco kuŝas en arbara zono. Arbaroj kovras pli ol 60 % de la provinco. Sud-oriente de la provinco situas la nacia parko Valdajskij, en ĝi troviĝas multaj lagoj. Sud-okcidente situas la naturrezervejo Rdejskij, kiu kunmetiĝas kun la najbara naturrezervejo en la Pskova provinco.
Historio
Tradicie oni opinias ke aborigena loĝantaro de ĉi tiu teritorio estis finnaj triboj, post kiuj restis multaj nomoj de riveroj kaj lagoj (ekzistas tamen opinio, ke ne ĉiuj toponimoj finnaj estas el la antaŭslava periodo ). En la 6-a jarcento tien alvenis triboj de slavoj-kriviĉoj, kaj en la 8-a jarcento alvenis plia slava tribo, kiu nomiĝis slovenoj.
Laŭ la Komenca kroniko, en la 862-a ĉi tien slavaj kaj finaj triboj alvokis varengon Rurikon kaj multajn aliajn varengojn, kies tribo nomiĝis “rus”, por Ruriko kaj du liaj fratoj estu dukoj. La urbo de Ruriko estis en nuna Novgorodo aŭ apude, ĉi tie fondiĝis la Rurikida dinastio kaj unuigita rusa ŝtato, kies centro baldaŭ translokiĝis al Kievo. Tamen Novgorodo restis grava centro en Kieva regno.
En la jaro 1134 la novgoroda duko fuĝis de batalkampo kaj en la 1136 urbanoj forpelis lin. Novgorodo fakte fariĝis sendependa respubliko.
En la jaro 1478 Grandprinclando Moskvo aneksis Novgorodon. Sed ene de Moskva ŝtato eksa Novgoroda respubliko konservis sian administran dividon ĝis 1708.
Poste teritorioj de la nuna Novgoroda provinco apartenis al diversaj gubernioj kaj provincoj. La Novgoroda provinco aperis en la.
Loĝantaro
La Novgoroda provinco havas 606 305 loĝantojn (2018). Loĝdenso estas 11,12 loĝ./km2 (2018). 71,54% estas urbanoj (2017).
Dum 2010 en la provinco naskiĝis 7203 homoj, mortis 12 751 homoj, do la loĝantaro malkreskis je 12 751 homoj. La aldono pro enmigrado estis 387 homoj.
Administra divido
La Novgoroda provinco laŭ sia statuto konsistas el 21 distriktoj kaj la urbo Velikij Novgorod.
En la provinco situas 10 urboj: Velikij Novgorod, Boroviĉi, Staraja Russa, Valdaj, Malaja Viŝera, Okulovka, Pestovo, Solci, Ĥolm, Ĉudovo kaj pli ol 110 aliaj loĝlokoj.
Industrio
En la 2014 industrio donis 40% de MNP de la provinco. La plej gravaj entreprenoj estas kemia fabriko en Velikij Novgorod, kiu produktas plejparte mineralajn sterkojn, metalurgia uzino same en la sama urbo, kiu produktas kupron, kaj fabriko de fajrorezistaj materialoj en la urbo Boroviĉi. La tuta industria produkto estas malpli ol 1% te tiu de la tuta Rusio.
Agrikulturo
La ĉefa fako de agrikulturo en la provinco estas brutbredado por produkti viandon kaj lakton. En la 2011 ĉirkaŭ 90% de farmantoj havis bovinojn, kaj 79% de la tuta agrikultura produktado de la provinco estas viando, lakto kaj ovoj. Ankaŭ oni bredas porkojn, kulturas grenon kaj terpomojn.
Mo
La literkombino havas plurajn signifojn:
40106 Erben
40106 Erben estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la ĉeĥa astronomo Petr Pravec elde la Observatorio de Ondřejov en Ondřejov (Prago-oriento, Ĉeĥio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Karel Jaromír Erben (1811–1870), kolektinto de popolkantoj, rimoj kaj ferakontoj. En 1864 li publikigis la kolekton Prostonárodní české písně a říkadla ("Popolaj Ĉeĥaj Kantoj kaj Rimoj") entenanta pli ol 2200 kantojn kaj tekstoj el Bohemio. Li estas fama pro sia poema kolekto Kytice z pověstí národních ("Bukedo").
Ogbomoŝo
Ogbomoŝo estas grandurbo en Niĝerio.
Geografio
Ogbomoŝo situas en sudokcidenta parto de Niĝerio laŭ aŭtovojo A1.
Historio
Ogbomoŝo fondiĝis en la 17-a jarcento Jam ankaŭ tiam la plimulto de homoj estas membroj de la joruboj. Precipe en la 19-a jarcento evoluis la urbo. Jimoh Oyewumi Ajagungbade III de la Olawusi Reĝa Domo estis la plej longa reganta Soun en moderna historio. Li forpasis la 12-an de decembro 2021, je la aĝo 95.
Industrio
Ogbomoŝo estas industria kaj komerca urbo, tamen ankaŭ agrikulturado karakterizas ĝin. Oni kulturas aŭ produktas kotonon, tabakon, nutraĵojn, teksaĵojn kaj ŝuojn.
Tupolev ANT-9
Tupolev ANT-9 (Туполев АНТ-9) estis soveta pasaĝera aviadilo, uzata en la 1930-aj jaroj.
Evoluigo
Ĝi estiĝis je enlanda bezono de oktobro 1927 pri trafika aviadilo. Tiutempoe flugis ĉe Deruluft - unu antaŭulo de Aeroflot - nur eksterlandaj ĉefe germanaj modeloj. La unuaj planoj estiĝis en decembro de tiu jaro, sub gvido de Aleksandr Arĥangelskij.
La unua prototipo nomiĝis Krilia Sovetov (Крылья советов, esperante: „Flugilo de la sovetoj“) kaj ricevis la francajn motorojn Gnôme-Rhône Titan. Ĝi flugis unuafoje en aprilo de 1929, publike estis prezentita la 1-an de majo 1929 sur la Ruĝa Placo en Moskvo. Poste okazis ŝtataj flugprovoj, kiuj finiĝis en junio.
Oni celis munti en la seriajn modelojn la motorojn M-26, sed post kelkaj ekzempleroj, oni ŝanĝis al usona Wright Whirlwind, ĉar la M-26 ne estis fidebla. Oni produktis el tiu serio 12 ekzemplerojn, el kiuj du ekservis en Deruluft ekde 1933 sur itinero Berlin-Moskvo.
Miĥail Gromov efektivigis per la aviadilo eŭropan rundflugon tra Moskvo-Travemünde-Berlino-Parizo-Romo-Marsejlo-Londono-Parizo-Berlino-Varsovio-Moskvo, kiu daŭris de la 10-a de julio ĝis 8-a de aŭgusto 1929. Dum tio, ĝi kunportis 8 pasaĝerojn sur flugvojo de 9.037 km, en 53 flughoroj kaj averaĝa rapido de 177 km/h.
En septembro de 1930 oni finis la provojn kaj komenciĝis seria produktado kun du sovet-konstruitaj M-17-motoroj, kiuj donis pli grandan rapidon. Oni transprenis la motorujojn de ANT-7, kiu pligrandigis la enverguron per 0,5 m. La oficiala nomumo estis PS-9 (пассажирскй самолёт = pasaĝera aviadilo) kaj oni produktis el ĝi 75. Ĝis komenco de la nazia-soveta milito, la aviadiloj servis ĉefe kiel pasaĝeraj aŭ stabaj aviadiloj en Mez-Azio kaj Kaŭkazo. Oni uzis ilin ĝis 1943 kiel transport- kaj sanitara aviadilo.
Ĝia pluevoluigo estis la kvinmotora Tupolew ANT-14 Pravda, kiu estis konstruita en unu ekzemplero kaj kapablis liveri 36 pasaĝerojn. Ĝi servis ĝis 1941.
Chardonney
Chardonney estas la nomo de la sekvantaj lokoj:
Pál Török (pentristo)
TÖRÖK Pál (teoreok) estas hungara pentristo naskita en Vadu (Vărgata) la 22-an de aŭgusto 1929.
Biografio
Inter 1948-50 li studis en Magyar Művészeti Intézet en Kluĵo, inter 1950-54 en Belarta Altlernejo Ion Andreescu ĉe Zoltán Kovács, Sándor Mohy, Gábor Miklóssy. Li estis unu el fondintoj de artiskolonio de Lăzarea, Ekde la 1970-aj jaroj li estis prezidanto de la Societo de Rumanujaj Artistoj de Târgu Mureş por kelkaj jaroj. Li ekspoziciis ekde 1954. Li elmigris antaŭ 1984. Li vivas en Svislando en Lugano.
Kaluga
Kaluga (Калу́га) estas historia urbo en Rusio, administra centro de Kaluga provinco kaj urboteritorio Kaluga. Ĝi situas en centra parto de la provinco je 190 km sud-okcidente de Moskvo sur maldekstra bordo de rivero Okao.
Historio
La urbo estas konata ekde 1371. Ĝi servis kiel okcidenta ĉelima fortikaĵo, dum kelkaj jaroj ĝi estis parto de la granda Litova Princlando.
En jaro 1959 la urbo havis 134 mil loĝantojn.
Loĝantaro
Loĝantaro: plejparte rusoj, sed ankaŭ armenoj kaj aliaj etnoj.
Transporto
En la urbo estas fervoja stacio.
Eminentaj urbanoj
En Kaluga vivis teoriisto de kosmonavigado Konstantin Ciolkovskij.
La urbo estis ankaŭ la urbo de honora ekzilo, kie loĝis ĝis la fino de sia vivo Ŝamil, gvidanto de la kontraŭstaro al la cara armeo en la montoj de Ĉeĉenio kaj Dagestano.
Kuprogravurado
Kuprogravurado apartenas al la grafikaj profundpresaj procedoj. Ĉe kuprogravurado oni „fosas“ la presotan bildon per fosgrifelo en kuproplaton, forigante metalerojn. La tiel ekestintaj linioj enprenas la farbon.
Historio de la kuprogravurado
La franca nocio gravure senvualigas la devenon de la kuprogravurado. Komence la armil- kaj arĝentforĝistoj transdonis kaj arkivis per tiu ornamaĵojn, ĉar ili ekkonis, ke ili ricevis spegulaĵdirektan bildon de la gravuro, frotante farbon aŭ fulgon en la kavaĵojn kaj ree tirante tion per malsekigita papero el la kavaĵoj. Tiamaniero oni povis transdoni la modelon ankaŭ sur aliajn objektojn. La unuaj kuprogravuristoj pro tio estis preskaŭ senescepte oraĵistoj.
La kuprogravuran teknikon oni verŝajne utiligis unuan fojon ĉirkaŭ 1420/1430 en la supragermana regiono. Eble sendepende de tio oni samtempe evoluigis la teknikon samtempe en suda Eŭropo. Ekde la 14-a jarcento la malplikosta papero iom post iom forŝovis la pergamenon kiel surskribmaterialo, ebligante tiel la inventadon de la nielan kaj kuprogravuran teknikojn kaj la presarton.
Krom la lignogravurado kuprogravurado evoluis sendepende de la libropresado, ĉar sia kavpresa procedo tiutempe nur malfacile estis ligebla kun la relieftipa presado de la literoj. Anstataŭe oni uzis la unuajn kuprogravuraĵojn por pilgrimado devotaĵoj kaj kiel ŝablono por konceptaĵoj de ludkartoj, ornamliteroj kaj simile.
Kiel plej gravaj majstroj de la frutempo de kuprogravurado en la german- kaj nederlandlingvaj regionoj validas la suprarejnlanda Majstro de la ludkartoj, la dependa de li Majstro de la Berlina Pasiono (Nederlando) kaj la Majstro de la Vivo de Maria, eble aktiva en Ĉefepiskopujo Salcburgo. Majstro E.S. verŝajne estis lerninto de Majstro de la ludkartoj kaj postlasis verkaron de pli ol 300 folioj. Ĉi tiun artiston oni rigardas kiel aparte gravan por la evoluo de la kuprogravurado al memstara artĝenro. Ankaŭ la aliaj gravaj fruaj germanaj gravuristoj estas kapteblaj nur per helpnomoj. Jen elstarigendas precipe la majstroj BM, A.G. kaj P.M.. De Majstro de la Domlibro (mez- kaj suprarejnlando) konserviĝis ankoraŭ 90 gravuraĵoj.
Giorgio Vasari erare rigardis la florencanon Maso Finiguerra kiel fakta inventinto de la kuprogravura tekniko. Tamen la stilo de la „delikata maniero“ ja devenas de ĉi tiu helpisto de Lorenzo Ghiberti. Kiel ĉefmajstro de la itala kuprogravuraĵo en la 15-a jarcento validas Andrea Mantegna, kiu alprenis la monumentecan grandon de antikvaj modeloj kaj transigis ĝin en sia arto.
Pluaj gravaj majstroj italaj de la 15-a jarcento ekz. estas Antonio Pollaiuolo, Majstro de la planedoj, sibiloj kaj tarokkartoj kaj la Majstro de la Vienaj Triomfoj de Petrarca.
La plej fruaj kuprogravuraĵoj estas kopioj de aliaj artaĵoj kiel ek. pentraĵoj kaj skulpturoj. La arthistoria graveco de la kuprogravurado pro tio ankaŭ estas rigardenda en tio, ke per ĉi tiu relative malmultkosta reproduktadmaniero bildideoj kaj bildmotivoj rapide disvastiĝis en Eŭropo. Dumpase de la 15-a jarcento pentristoj malkovris la teknikon de kuprogravurado tamen ankaŭ pli kaj pli kiel memstara esprimilo. La unua grava kuprogravuristo estis Martin Schongauer, kiu havis tiel elstaran famon, ke juna Albrecht Dürer volis lernservi ĉe li, kaj juna Michelangelo kopiante desegnis laŭ liaj verkoj. Kiel ĉe lignogravurado ankaŭ estis Dürer, kiu revoluciigis kaj perfektigis la kuprogravuran arton kaj kreis majstraĵojn kiel „Ritter, Tod und Teufel“ kaj „Melencolia I“. Helpe de kuprogravurado oni ankaŭ produktis ilustraĵojn por sciencaj traktaĵoj, ekz. en anatomio. Je tio Gerard de Lairesse estis fama ilustristo.
En la 16-a jarcento negoclertaj eldonistoj raciigis la artproduktadon. Ekestis produktadmaniero grandmezura, en kiu desegnistoj, gravuristoj kaj eldonistoj lige kunlaboris kaj disdonis foliojn de diversaj ĝenroj por diversaj aĉetemuloj. Al la plej konataj kuprogravuristoj de la 17-a jarcento apartenis Matthäus Merian kaj Wenzel Hollar. Komence de la 18-a jarcento desegnisto Friedrich Bernhard Werner sukcese produktis por Aŭsburga arteldonisto portretojn de multaj urboj, kiuj eniĝis la produktadon kiel kuprogravuraĵoj. Nur la pluevoluo de lignoĉizado al lignogravuraĵo fare de Thomas Bewick fine de la 18-a jarcento anstataŭis kuprogravuradon kiel gvida reproduktadmaniero, ĉar lignogravurado estis la pli ŝpariga tekniko.
En 1711/1712 la tekniko de kuprogravurado ankaŭ atingis Ĉinion, kiam franciskano kaj misiisto Matteo Ripa ricevis de la ĉina imperiestro Kanĝi (1662–1722) la komision, bildigi per kuprogravurado i.a. la imperiestran somerrezidejon Jehol, 250 km norde de Pekino. La kuprogravuraĵoj de ĉi tiu parko, kiun kunportis Matteo Ripa je sia reveturo al Londono la 11-an septembron, influis la aliformadon de la angla pejzaĝoparko.
La tekniko de kuprogravurado
Oni zorge frotumas kaj glatpoluras la surfacon de kuproplato dika je 1 ĝis 3 milimetroj. Sur ĉi tiun preparitan facon oni transigas la flankmaldirektan desegnaĵon kaj enĉizas ĝin per gravurilo linion post linion en la metalon. Male al akvaforto oni ŝovas la ilon for de la korpo kaj eltranĉas la materialon el la plato. Tiamaniere ambaŭflanke de la linio ne ekestas bavuroj kiel ĉe sekpingla tekniko. La presaĵoj pro tio efikas pli „malvarmaj“, pli teknikaj kaj ne tiel pentrecaj kiel sekpingla akvaforto. Ĉar oni ne povas elgravuri pli grandajn facojn el la metalplato – kiel ekz. ĉe lignogravurado –, multnombraj linioj dense starantaj unu kun la alia devas generi facecan efikon. Dum kiam la akra kontrasto inter helo kaj malhelo estas tipaĵo de lignogravuraĵo, kuprogravurado per sia fajneco kaj la ombruma supermetado de la strekoj, ebligantaj fluajn transirojn, permesas diferencigitan kaj "korpecan“ reproduktadon de la prezentaĵo. Per tio eblas detalriĉo, kiu kompare kun la lignogravurado permesas pli grandan formvariecon. Ofte oni kombinis la du teknikojn nome kuprogravurado kaj akvafortado.
La tekniko estas tre laborelspeza. Por la fama folio „Ritter, Tod und Teufel“ Albrecht Dürer bezonis pli ol kvaronjaron.
Oni farbigas la varmigitan platon, je kio pro la varmigo la presfarbo enpenetras ĝis en la plej fajnajn liniojn, kaj poste repurigas ĝin, tiel ke la farbo restas nure en la linioj. La presadon oni faras per rulpresilo, el kiu la malsekigita papero alprenas la farbon el la kavaĵoj.
Teknike ekzakte produktita kuproplato ebligas ĉirkaŭ 200 presaĵojn de plej alta kvalito. Pliajn 300 ĝis 400 foliojn oni povas produkti en bona kvalito. Poste nur mezbonaj presaĵoj eblas, kiuj pli kaj pli malkonturiĝas. Nuntempe oni uzas rulpremitajn kuproplatojn, kiuj ebligas kromajn pli etajn eldonkvantojn.
Rekoniloj de kuprogravuraĵo
Krom la ĝeneralajn rekonilojn de profundpresa procedo kuprogravurado surmontras jenajn apartajn karakterizaĵojn:
Kuprogravurado en la arto
En la renesanco kaj frua novepoko kuprogravurado kiel rimedo de libroilustrado estis ege ŝatata. Famaj artistoj produktis – ofte komisiate de princoj kaj regantoj – kuprogravuraĵojn, kiuj plenumis la celojn de hodiaŭa portretofotoj aŭ pribildigis urbojn kaj regantorezidejojn. Famkonataj artistoj el ĉi tiu epoko estis Majstro E. S., Matthias Merian, Albrecht Dürer, Lucas van Leyden, Martin Schongauer.
Sian florepokon kuprogravurado travivis en la baroko. Peter Paul Rubens dungis grandnombron da kuprogravuristoj, kiuj produktis kopiojn de liaj pentraĵoj. Ĉi tiuj estis binditaj en katalogojn kaj disvendataj en tuta Eŭropo, por varbi pri lia ateliero. La kuprogravurado kiel rimedo de pentraĵoreproduktado tamen baldaŭ estis anstataŭita, ĉar per invento de akvatinto kaj mezotinto disponiĝis teknikoj, kiuj ebligis griznuancoj.
Famaj kuprogravuristoj ankaŭ estis Heinrich Aldegrever, Jost Amman, Gian Giacomo Caraglio, Johann Heinrich Löffler, Israhel van Meckenem, Marcantonio Raimondi, Jacob von Sandrart, Christoph Weigel la pli maljuna.
Kuprogravurado en lingvoj
En la germana lingvo la vorto abkupfern (de Kupfer - kupro) signifas produkti malmultkostan kopion aŭ plagiati.
Sankta Filipo
Sankta Filipo povas rilati al:
iu el pluraj konataj kristanaj sanktuloj - inter ili aparte menciindas:
kaj al iu el multaj lokoj (kaj almenaŭ unu ŝipo), kies nacilingvaj nomoj povas esti diversaspektaj, ekz-e Saint Philip['s], Sint Philip[s], San Felipe, São Felipe ktp. Ekzemploj kun esperantlingvaj artikoloj estas la urboj