cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Traktato de Waitangi
Okaze de disputoj, pri komprenigo de la traktato decidas la en 1975 fondita Waitangi-tribunalo.
Departemento Valo de Kaŭko
Valo de Kaŭko estas departemento de Kolombio. Ĉefurbo de la teritorio estas Kalio. La teritorio situas en la okcidento de la lando, borde de la Pacifika Oceano.
Vieno
Busoj
La busaj lininombroj ĝenerale laŭas la traman nombrosistemon, kaj tial busoj en similaj urbpartoj emas havi proksimajn nombrojn. Aldoniĝas al la lininombro la litero A por busoj operaciataj de Wiener Linien (aŭ sub la komisio de Wiener Linien), aŭ B por busoj operaciataj de privataj firmaoj. Krome ekzistas regionaj busoj al la ĉirkaŭo en Malsupra Aŭstrujo kaj Burgenlando, kaj specialaj busoj al la flughaveno (Vienna Airport Lines).
Petrova Ves
Situo
Petrova Ves situas laŭ traira flankovojo ĉe rojo, kie ankaŭ lago estas. Holíč troviĝas je 10 km.
Vieno
Loka Fervojo
Ekzistas trameca linio de Vieno al Baden en Malsupra Aŭstrujo, operaciata de Wiener Lokalbahnen (Vienaj Lokaj Fervojoj). En Vieno, ĝi uzas la tramajn trakojn de la operejo al la stacidomo Meidling, kaj poste kuras sur propra trakparo, kiu eliras la urbon kaj kondukas al Baden, kie tiu ĉi fervojo denove fariĝas tramo.
Fervojo
La rapidfervojo (S-Bahn) kaj regionaj trajnoj, operaciataj de la federacia fervojfirmao (ÖBB) konektas la ĉirkaŭon de Vieno al Vieno. La flughaveno de Vieno estas atingebla per rapidfervojlinio kaj la pli multekosta fervojlinio City Airport Train, kiu uzas la saman vojon kiel la rapidfervojo, sed ne haltas inter la flughaveno kaj la urbcentro.
Ekzistas pluraj kapostacioj en Vieno, sed estas planate fari el ili nurajn regionajn staciojn kaj direkti ĉiujn malproksimacelajn trajnojn al unu (trairebla) granda stacio (Hauptbahnhof, ĉefstacio). Tiu ĉi stacio estas nun konstruata en la loko de la ĝis-2009-a Südbahnhof (Sudstacio), al kiu apartenis ankaŭ la Ostbahnhof (Orientstacio). Pro la forigado de la Sudstacio, la sudcela trafiko (kaj orientocela malproksimacela trafiko) finiĝas nun en la pli malgranda stacio Meidling, dum la regiona (kaj rapidfervoja) trafiko de la orienta flanko restas en provizoraĵo sur la Sudstacio. Vieno havas rektan trajnkonekton kun Bratislava, Prago, Varsovio, Berlino, Moskvo, Zagrebo, Budapeŝto (kelkaj konektoj per Railjet), Romo kaj Zuriko.
Ĉiuj transportiloj en la urbo mem estas uzeblaj per la samaj biletoj. La ĉirkaŭo estas dividita en pluraj zonoj, kaj necesas pagi por ĉiu zono, se oni eliras Vienon. Por Vienna Airport Lines kaj City Airport Train oni bezonas malsamajn biletojn, kiuj ne validas en aliaj transportiloj.
Aŭta transporto
La urba aŭtovojo A23 (Südosttangente, Sudokcidenta Tanĝanto) pasas tra la urbo kaj estas unu el la plej veturataj stratoj. La urbon eliras multaj aliaj aŭtovojoj en ĉiujn direktojn.
Ŝipa transporto
Per la Danuba Kanalo kaj Danubo, la ŝiplinio Twin City Liner konektas la centron de Vieno al Bratislavo en Slovakujo. Ĝi servas de la komenco de printempo ĝis la mezo de oktobro.
Fluga transporto
En Vieno mem ne troviĝas aktiva flughaveno, sed en la najbara urbo Schwechat estas la internacia flughaveno de Vieno (VIE). Antaŭ ol tiu ĉi flughaveno ekestis, ekzistis flughaveno en Aspern en la oriento de la urbo. Sur tiu ĉi iama flughaveno oni nun konstruas novan urbparton Seestadt Aspern. Al la flughaveno veturas busoj de eksterlandaj kompanioj (de Slovakio, Ĉeĥio kaj de Hungario ) kaj busoj de Vienna Airport Lines kaj rapida trajno City Airport Train.
Amaskomunikiloj
La Wiener Zeitung (prononco, germane "viena gazeto") estis fondita en 1703 sub la titolo Wiennerisches Diarium (en malnoveca lingvaĵo de la tiutempa germana lingvo). Temas pri la plej malnova ankoraŭ aperanta taga gazeto en la mondo.
Der Standard estas germanlingva taggazeto, aperanta en Vieno, ĉiutage de lundo ĝis sabato. Ĝi fondiĝis en 1988 laŭ modelo de la usona gazeto New York Times, kaj en 2013 fuziis kun la gazeta retejo derStandard.at kaj la pli konciza gazeto Standard-Kompakt.
La cirkulado de la gazeto Kurier en 2007 estis de 169 481 ekzempleroj.
Sporto
Sportklubo Rapid Wien estas tre konata aŭstra futbala klubo ludanta en la ĉefurbo Vieno. La klubo fonditis en 1897 nomate Erster Wiener Arbeiter-Fußball-Club.
Muro de Hadriano
Krom sia uzo kiel militista fortikaĵo, oni kredas, ke la pordegoj tra la muro ankaŭ estis uzitaj por ebligi komercan impostadon. Granda parto de la muro ankoraŭ ekzistas, kaj ĝi povas esti sekvita piedire precipe en la meza sekcio. La muro estas la plej populara turisma vidindaĵo en Norda Anglio, kie ĝi estas ofte konata simple kiel la Roma Muro. Ĝi fariĝis Monda Kultura Heredaĵo de UNESKO en 1987, kaj en 2005 oni grupigis ĝin kun la Ĝermania Limeso en kuna, transnacia Monda Kultura Heredaĵo de UNESKO "Limeso de la romiaj provincoj Britannia, Germania Superior kaj Raetia".
Žinkovy
Žinkovy (Schinkau, arkaike Zinkau) estas kampurbo en Ĉeĥio, troviĝanta en distrikto Plzeň-sudo, en Regiono Plzeň. Ĝi troviĝas prokismume 7 km okcidente de Nepomuk. Vivas ĉi tie.
Muro de Hadriano
La Hadriana Muro estis 80 Romajn mejlojn (73,5 anglajn mejlojn aŭ 117 kilometrojn) longa, ĝia larĝo kaj alto dependas de la konstruaj materialoj kiuj haveblis apude. La Hadriana Muro etendis okcidenten de Segedunum ĉe Wallsend sur la Rivero Tyne ĝis la marbordo de la Solway Firth. La Muro estas tute en Anglio kaj 15 kilometrojn sude de la landlimo kun Skotlando en la okcidento kaj 110 kilometrojn sude de la limo en la oriento.
Vieno
Ĝemelurboj
Vieno estas ĝemelurbo kun la jenaj urboj:
Muro de Hadriano
La konstruado verŝajne komenciĝis en 122 kaj estis plejparte kompletigita post ok jaroj. Soldatoj de la tri okupantaj Romiaj legioj partoprenis en la laboro.
En la jaroj post la morto de Hadriano en 138, la nova imperiestro, Antoninus Pius forlasis la muron, tamen lasis ĝin okupita en subtena rolo, kaj komencis la konstruadon de nova muro 160 kilometrojn pli norde en Skotlando, la Antonina Muro. Antoninus Pius ne povis konkeri la nordajn tribojn kaj sekve, kiam Marcus Aurelius fariĝis imperiestro, li forlasis la Antoninan Muron kaj okupis la Hadrianan Muron refoje en 164. Ĝi restis okupita de Romiaj trupoj ĝis ilia retiriĝo el Britio dum la 5-a jarcento. Iom post iom la Muro kadukiĝis.
Vieno
Ĝemelurboj
Krome ok distriktoj de Vieno havas partnerajn rilatojn kun urboj kaj urbodistriktoj en Japanio, kaj ses distriktoj havas partnerajn rilatojn kun provincoj, urboj kaj distriktoj en Ĉinio.
Josef Kajetán Tyl
Josef Kajetán TYL (naskiĝis la 4-an de februaro 1808 en Kutná Hora - mortis la 11-an de julio 1856 en Plzeň) estis ĉeĥa verkisto de rakontoj, poemoj kaj ĉefe dramoj. Aŭtoro de la ĉeĥa nacia himno.
Traktato de Waitangi
En 2008, la registaro de Nov-Zelando kaj reprezentantoj de la maoriaj triboj subskribis interkonsenton, laŭ kiu la registaro donas 243 milionojn da eŭro pro misuzo de la traktato de Waitangi.
Žinkovy
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1177.
La 10-an de oktobro 2006 estis al la municipo redonita statuso de kampurbo.
Vieno
Ĝemelurboj
La Jozefa Urbo (Josefstadt, la 8-a distrikto de Vieno) kune kun la samnomaj distriktoj Jozefa Urbo (Józsefváros) en Budapeŝto kaj Timişoara konsistigas la "Ligon de Jozefaj Urboj".
Vieno en Esperanto
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el suda kaj centra Eŭropo kaj la venonta ĉiĉerono estas Maria Sklodovska, kiu montros al Utnoa la mirindaĵojn de centra kaj orienta Eŭropo. Jen kiel ŝi prezentas Vienon kun nura intereso al triopo formita de ĝardenoj, muziko kaj Danubo:
Esperantistaj Gravuloj
Vieno estis hejmurbo de L. L. Zamenhof (dum lia fakstudo pri oftalmologio), Theodor Fuchs, Richard Schumann, Walter Smital, Albert Mair kaj Siegfried Lederer. Vieno krome estas naskiĝurbo de Rudolf Michael Frey, Alfred Schauhuber kaj Rolf Wanka.
Bibliografio
La libro Secesio de Sten Johansson (originale verkita en Esperanto kaj eldonita ĉe la eldonejo Mondial en 2021, ISBN 9781595694250), prilumas la historion de Vieno de 1925 ĝis 1934 pere de priskribo de la tiamaj cirkonstancoj en la kampoj poltika, kultura kaj arta.
Josef Kajetán Tyl
Li estis vaganta aktoro, organizanto de kulturaj patriotismaj programoj, redaktoro de la gazeto Květy (Floroj), kiu ekzistas ĝis nun, aŭtoro de la unua ĉeĥa romano La lasta ĉeĥo kaj de multaj dramoj, el kiuj ĝis nun estas ŝatata La sakfajfisto de Strakonice (plurfoje filmita). De tempo al tempo la teatroj ludas liajn historiajn dramojn Jan Hus, Sanga baptofesto aŭ Drahomira kaj ŝiaj filoj (pri murdo de Sankta Venceslao) kaj Ercministoj de Kutná Hora. Aliaj dramoj, ekz. Obstina virino, Arbara virgulino, Filino de bruligisto, estas ŝatataj de amatotaj teatrogrupoj pro sia simpla popola naiveco.
Lia dramo Fidlovačka (ŝuista kermeso) estas duone skribita germane (tiam ĉiuj Praganoj estis dulingvaj), tial ĝi ne plu estas ludata. Sed en ĝi blinda almozulo kantas kanton Kie mia hejmo (kun muziko de František Škroup), kiu fariĝis jam en 1918 ĉeĥa nacia himno.
9445 Charpentier
9445 Charpentier estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la italdevena usona astronomo Paul G. Comba elde la observatorio de Prescott, en Arizono (Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la franca komponisto Marc-Antoine Charpentier (1643–1704), kiu verkis operojn kaj. Li estas famkonata pro sia ampleksa kaj inventema ĥora muziko kiu kombinas italajn influojn kaj francan delikatecon.
Kalia heksakloro-aluminiato
Kalia heksakloro-aluminiato estas kalia neorganika salo de heksakloro-aluminiata acido kiu estiĝas per fando de la kalia klorido k aluminia klorido.
Kovářov (Bouzov)
Kovářov situas en katastra teritorio Kovářov u Bouzova kun areo 1,59 km².
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1375.
Loĝantaro
Evoluo de nombro de loĝantoj por la tuta municipo kaj ankaŭ por ties unuopaj partoj.
3591 Vladimirskij
3591 Vladimirskij estas malgranda, ne tre hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la rusa astronomo Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno en Ukrainio (nun de fakto en Rusio).
Nomo
Ĝia nomo honoras Boris Miĥajloviĉ Vladimirskij (cirile Борис Михайлович Владимирский), rusan astronomon ĉe la Krimea astrofizika observatorio de 1958
Francis Marion Crawford
Francis Marion CRAWFORD (2a de Aŭgusto, 1854 – 9a de Aprilo, 1909) estis usona verkisto fama ĉefe pro siaj multaj noveloj, especiale tiuj kun agado okazanta en Azio aŭ Italio, kaj pro sia klasikaj raraj kaj fantaziaj rakontoj.
Țipar
Țipar [cipar] (hungare: Szapáryliget) estas vilaĝo en Rumanio 12 km okcidente de Ineu administracie apartenanta al komunumo Sintea Mare. En 1910 ĝi havis 2 758 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 1 405 (rumanoj, 40 % da hungaroj). Ĝi fariĝis memstara en 1886 el teritorio de Zărand. Unua skriba mencio estas en 1881. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Arad vármegye).
Francis Marion Crawford
Crawford naskiĝis en Bagni di Lucca, Italio, kiel nura filo de la usona skulptisto Thomas Crawford kaj Louisa Cutler Ward, ene de familio de artistoj. Li studis sanskriton en Hindio; kaj en Usono eniris en etoso de muzikistoj. En 1883 li revenis al Italio, kie li jam setlis.
Dogu
Dogu (japane: 土偶) estas tradiciaj japanaj statuoj el terakoto.
Ili kutime prezentas inan figuron, sed foje ankaŭ virojn aŭ bestojn. Ili ekzistas ekde la mezo ĝis la fino de la Ĵomon-epoko.
Dogu havas vizaĝon, apartajn krurojn kaj relative malgrandajn brakojn kaj globformajn, foje per horizontala strio apartigitajn ran-okulojn, kiel neĝokulvitroj. Tiuj skulptaĵoj estas ofte ornamitaj de tre kompleksaj geometriaj desegnaĵoj.
Fine de la Ĵomon-epoko oni trovas pli simplajn formojn, nomitajn doban, laŭ kies modelo oni kreis ankaŭ maskojn, nomitajn domen.
Oni ankoraŭ ne scias pri ilia signifo kaj ebla rilato al Hanivo, tombdonaĵoj el la Kofun-epoko.
Szczecin Słoneczne
Szczecin Słoneczne (antaŭ pole: Klęskowo, Szczecin Klęskowo) estas ferma fervoja haltejo en la pola urbo Szczecin. Ĝi lokitas ĉe la vojkruciĝo de la stratoj Przelotowa kaj Łubinowa, sur teritorio de la urba setlejo Słoneczne. Distanco de la stacioj: Szczecin Lotnisko 2,7 km, Szczecin Dąbie 4,9 km. Malantaŭe de la stacio troviĝas branĉtrako ĝis Kijewo. La plej proksimaj haltejoj de la urba amasa transporto estas "Osiedle Słoneczne" kaj "Przelotowa".
La haltejo situas sur la parte nuligata fervojlinio Szczecin Dąbie – Sobieradz.
Ruapehu
Ruapehu estas la plej granda (2797 m) vulkano de Nov-Zelando kaj la plej alta punkto de la Nord-insulo. Ĝi estas parto de la Nacia parko Tongariro.
Sur deklivoj de Ruapehu troviĝas sep malgrandaj glaĉeroj. La kratero entenas krateran lagon, kiu en marto de 2007 subiris en la valon kiel ŝlimlavango. La vulkano estas aktiva, relative granda erupcioj okazis en 1895, 1945, 1969, 1971, 1975, 1988, 1995 kaj 1996.
Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo
Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo (kurte LKS) estis neoficiala esperantista organizaĵo, funkciinta en Sovetunio. Dum aktivula konferenco okazinta en OkSEJT-23 (julio 1981, Moskva provinco) estis decidite fondi tutlandan alternativan (al ASE) organizaĵon, kiu daŭrigus agadon de Sovetia Esperantista Junulara Movado. La titolo por la organizo estis elektita modesta: "Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo". Kiel prezidanto estis elektita A.Fjodorov kaj vicprezidantoj Aleksander Korĵenkov, Alexander Shlafer, kasisto Aleksej Aleksandrov.
Apero
Iniciatinto de apero de la nova organizo estis fama SEJM-ano Boris Kolker, kiu proponis ankaŭ titolon "Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo". Dum OkSEJT-21 (1979, Kievo) okazis fermita kunsido de aktivuloj de SEJM por pridiskuto de la ideo. Realigon de la organizo surprenis fama SEJM-ano Anatolij Gonĉarov. Boris Kolker kaj Anatolij Gonĉarov pridiskutis ankaŭ kandidatojn por la estraro de LKS.
Agado
La dua konferenco de ASE (Moskvo, la ) kritikis agadon de LKS. Tamen ĝi ne povis malpermesi la grupon, ĉat tiu ne estis kreita de ASE.
Andrzej Ziemiański
Andrzej Ziemiański (naskiĝis la 17-an de februaro 1960 en Vroclavo) estas pola sciencfikcia kaj fantasta verkisto, arkitekto de profesio.
Angel Karalijĉev
Angel KARALIJĈEV (naskiĝinta la en Straĵica; mortinta la  en Sofio) estis bulgara verkisto de infana literaturo.
Andrzej Ziemiański
Vivo
Li finstudis pri la arkitekturo en Vroclava Politekniko en 1983. Li laboris en Vroclava Politekniko kaj Agrikultura Universitato de Vroclavo.
En 1979 li debutis kiel verkisto per la novelo Zakład zamknięty ("Fermita institucio"). Kaŭze de malgranda postulo por pola sciencfikcio, sian romanon Przesiadka w przedpieklu ("Ŝanĝo en antaŭinfero") Ziemiański eldonis sub la pseŭdonimo Patrick Shoughnessy.
Post pli ol dek jaroj da silento Ziemiański revenis kiel aŭtoro de Bomba Heisenberga ("Bombo de Heisenberg") kaj aliaj noveloj. Grandan popularecon Ziemiański gajnis por la romano Achaja, kiu estas enklasigita kiel fantasto kvankam la verkisto konsideras ĝin sciencfikcio. En la verkoj de Ziemiański ofte aperas milita temo. Li estas kritikata pro uzo de vulgareco en dialogoj.
Premioj
Ziemiański ricevis la Premion Zajdel por la noveloj "Autobahn nach Poznań" (2001) kaj "Zapach szkła" ("Odoro de vitro" - 2003).
(8547) 1994 CQ
(8547) 1994 CQ estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Sejĝi Ueda kaj Hiroŝi Kaneda elde la observatorio de Kuŝiro en Hokajdo (Japanio).
Insulo de Sein
Ĝi situas en la departemento Finistère kaj konsistigas kun kelkaj proksimaj insuletoj, komunumon, kies nomo estas Île-de-Sein.
En la 17-a jarcento, la reĝo de Francio, Ludoviko la Dekkvara mem agnoskis ke Sein suferis pro la koleroj de la maro de Iroise kaj tiel ofertis malmultajn riĉofontojn al siaj loĝantoj, tial li rifuzis imposti ĝin.
Situo
La insulo de Sein situas je  proksimume de la pinto de Raz. Ĝi apartenas al granita eĝo, kies mergita parto pluiras laŭ marvasten kaj konsistigas rifan baraĵon nomatan la ŝoseo de Sein. Tiu ŝoseo finiĝas iom post la lumturo de Ar-Men.
La insulo de Sein etendiĝas sur proksimume. Ĝia formo estas inversigita S el kiu la centra strangolita parto estas larĝa je apenaŭ. La oriento de la insulo estas okupita de la haveno kaj la tuto de la loĝejoj. La alta lumturo de la insulo situas ĉe la okcidenta fino.
18689 Rodrick
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Richard Jean Rodrick, kiu gajnis la trian rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2003 pro sia projekto pri plantoscienco. Li estis lernanto ĉe la Kapa'a High School en Kapaa (Havajo, Usono).
Ilha Comprida
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato San-Paŭlio de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Litoral Sul Paulista kaj en la mikroregiono Registro. Laŭ la stato de en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
10431 Pottasch
10431 Pottasch estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geastronomoj kaj geezoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la usona astrofizikisto Stuart S. Pottasch, profesoro en Groningen. Li estas spertulo pri la, pri kiuj li verkis monografion. Krome, li estas fakulo pri kaktoj kaj papagedoj.
Santiago de Cali
Cali, oficiala nomo Santiago de Cali (esperantigita kiel Kalio aŭ Kaliurbo) estas la ĉefurbo de la departemento de Valo de Kaŭko kaj la tria plej granda urbo de Kolombio, post Bogoto kaj Medeĝino.
Kiel departementa ĉefurbo ĝi loĝigas la sidejojn de la Gubernio de la Valo de Kaŭko, de la Departementa Asembleo, de la Departementa Tribunalo, de la Generala Prokurorejo kaj de aliaj ŝtataj institucioj. Ankaŭ ĝi estas sidejo de oficialaj kompanioj kiel la municipa EMCALI.
Kalio estis fondata en 1536 kaj kvankam ĝi estas unu el la plej antikvaj urboj el Ameriko, nur ĝis la jardeko de 1930 akceliĝis ĝia disvolvo ĝis fariĝi unu el la plej gravaj ekonomiaj kaj industriaj ĉefurboj el Kolombio kaj la ĉefa urba centro, kultura, ekonomia, industria kaj agrara el la sud-okcidenta parto el Kolombio.
Toponimio
Hispanlingve, la urbo havas kunmetitan nomon laŭ la kutimo de preskaŭ ĉiuj hispane fonditaj urboj en Ameriko. Santiago (unu el la plej disvastigitaj nomoj en la kontinento danke al Santiago de Compostela en Hispanujo), omaĝe al Jakobo la pli aĝa (hispane, Santiago el Mayor). Kalio fondiĝis la 25-a de julio, la tago en kiu oni festas la daton de la Apostolo Jakobo, la ĉefa patrono de Eŭropo, tial lian nomon portas la urbo.
Antaŭ-Kolumba epoko
Kalio kaj ĝenerale la interanda regiono kaj la marbordo de la Pacifika Oceano de la departemento de la Valo de Kaŭko estas interesa regiono por arĥeologio de la antaŭ-kolumba epoko. Multaj popoloj de la regiono havas rektan rilaton kun la Kariboj. Oni ankaŭ esploras la eblecon de antikvaj rilatoj kun Mezameriko. Apud Kalio oni trovas arĥeologiajn vestiĝiojn el la Kalima kulturo apartenanta al la lingvistika familio karibo.
Je la alveno de la hispanoj, la indiĝenoj Gorrones (goronoj) loĝadis inter la nuntempaj municipoj de Roldanillo (roldaniĝo) kaj Cali, la plej granda gorrona vilaĝo estis lokata sur la rivero Pescador (rivero fiŝanto), proksime al la nuntempaj vilaĝoj de Zarzal (rubusejo) kaj Bugalagrande (Bugao la granda). La Gorronoj interŝanĝis aĵojn kun la Quimbayas (Kimbaĝaj popoloj), kiuj loĝadis en la norda parto de la nuntempaj departementoj de Valo de Kaŭko kaj la Kafa akso.
Konkero
En 1534 Sebastián de Belalcázar fondis Kiton en ekspedicio sendita de Francisco Pizarro. Poste, serĉante Eldoradon li eniras al la nuntempa teritorio de Kolombio kaj fondis la urbon de Popayan (Popajano). Se la regado de la Inkaa imperio ne estis malfacila, la falo de la indianaj vilaĝoj ankaŭ ne estus tiel, pro ilia politika organizo de konfederacio de triboj. En ilia vojo al Valo de Kaŭko la hispanoj transiris la regionon el Los Timbas (Timbaj popoloj), kiuj forkuris, lasante malantaŭe sian vilaĝon kaj havaĵojn, tio estis facila milit-akiro por la eŭropanoj. En ilia trairado norden, la konkerantoj eniris la teritorion de la kaciko Jamundí (Ĥamundio) kies popolo regis la regionon inter la riveroj Panco kaj Ĥamundio. La ĥamundia popolo forte rezistis la invadintojn, batalante per ĵetlancoj kaj venenaj sagoj kontraŭ la arkebuzoj kaj glavoj de la hispanoj.
Post la malvenko kaj la kaptado de la ĥamundia popolo, la hispanoj akiris oron, kio intensigis evidente ilian ambicion kaj bravecon por antaŭeniri norde. La lasta ĉefa ĉenero de la regiono estis la milit-hardita sperta kaciko Petekujo kaj lia popolo. Ties loko troviĝis inter la rivero Lili kaj la okcidenta montoĉeno Andoj. Petekujo alfrontis la invadantojn per granda armeo formita de konfederacio de triboj. La definitiva batalo en kiu unu el la antikvaj suverenoj el la Amerikoj falis antaŭ la eŭropa povo, okazis je Sankta Mardo de la jaro 1536.
Male al Petekujo kaj Ĥamundio, la Goronoj cedis facile al la hispanoj. La indiĝenaj popoloj dominataj estis dividitaj kiel en ĉiuj naskiĝantaj nacioj, en enkomendoj kaj aliaj strukturoj de la hispana povo. Krome komenciĝis la rasmiksiĝon inter la hispanoj (kiuj alvenis al la konkero sen virinoj) kaj la indiĝenoj. Poste, kun la alportado de la afrikaj sklavoj al Ameriko, ĉi tiu proceso havus pli grandajn dimensiojn. La hispanoj mem jam estis antaŭ ol la malkovro de Ameriko miksita popolo kaj tio permesis ke la novaj rasaj miksoj ne estus problemo por la novaj mastroj de la kontinento (malsame de la angloj kaj francoj). Evidento de tio estas la fondinto mem de Kalio, Sebastián de Belalcázar havis gefilojn kun indiĝenaj virinoj, tiel kiel multaj de liaj viroj.
Fondiĝo kaj koloniigo
La 25-an de julio Belalcázar fondis Kalion, unue starigita je la nordo de la nuntempa pozicio, proksime al Viĥeso kaj Riofrio. Sub la ordono de Belalcázar la kapitano Miguel Muñoz movis la urbon al la aktuala loko, kie la kapelano Frato Santos de Añasco festis meson en la loko hodiaŭ okupita de la Preĝejo La Merced.
Dum la koloniigo, Kalio estis parto de la Provincia de Popayan (Provinco de Popajano), kiu estis parto ankaŭ de la Real Audiencia de Quito (Reĝa aŭdienco de Kito) kaj jure fiksita al la dispozicioj de la Presidencia de Quito (Prezidanteco de Kito). Kvamkam Kalio estis unue la ĉefurbo de la provinco, en 1540 Belalcázar asignis ĉi tiun funkcion al Popajano pro ĝia klimato.
Ĝis la 18-a jarcento multo el la teritorio de Cali estis okupita per ranĉoj (brutbredadejo). La urbo estis nur eta vilaĝo en la riverbordo. La ranĉoj estis havaĵoj de la hispana klaso, kiu havis multajn sklavojn kaj dediĉis siajn terojn al la bov-bredado kaj al la semado de sukerkano. El multaj de ĉi tiuj ranĉoj devenis la nuntempaj kvartaloj ekzemple Cañaveralejo (Kanjaverakeĥo), Chipichape (Ĉipiĉapo), Pasoanĉo, Arroyohondo (Arojoondo), Cañasgordas (Kanjasgordas9, Limonar kaj Melendez.
Dum la koloniiga epoko, Kalio okupis strategian pozicion por la komerco. Ĝia situo denove faris al ĝi gravan ejon en la paso inter la minaj regionoj de Antjokio, Ĉokoo kaj Popajano. En tiu epoko oni konstruis la unuan mul-vojon inter Buenaventuro kaj Kalio.
La Konfederaciaj Urboj el la Valo de Kaŭko
La 3-an de julio de 1810 Kalio proklamis sian sendependon el la Provinco de Popajano. Ĉi tiu leviĝo okazis 17 tagoj antaŭ la proklamo de sendependo en Bogoto. La sendependistoj serĉis apogon por sia kaŭzo kaj formis la "Ciudades amigas del Valle del Cauca"-on (Amikaj Urboj el Valo de Kaŭko) kiu kunvenigis la urbojn de: Kalio, Kartago, Toro, Bugo, Ansermo kaj Kaloto.
La guberniestro de Popajano, Miguel Tacón y Rosique, aranĝis armeon por kontroli la leviĝojn. La kaliaj patriotoj faris helpvokojn al la Supera Konsilio de Bogoto, kiu sendis kontingenton por subteni la sendependiĝan kaŭzon sur la komando de la koronelo Antonio Baraya. Je la 28-a de marto de 1811 en la Batalla del Bajo Palacé (Batalo de la Malalta Palace'), la armeo de Baraja kun la helpo de Atanasio Girardot venkis la reĝajn trupojn. La teritorio de Kalio kaj ĝenerale la Respubliko de Nova Granado, sendependiĝis dum la nomita Patria Boba (Stulta patrujo). Dum 1815 la reĝo Fernando la 7-a de Hispanujo sendis grandan armeon sub la komando de la Paciganto Pablo Morillo kiu redonis la povon al la hispana krono.
La Kampanjo de Bolivaro kaj la Granda Kolombio
En 1819 post la venko de la Liberiganto Simón Bolívar kontraŭ la ĉefa hispana arme-korpo en la Batalo de Bojakao, novaj leviĝoj okazis en la Valo de Kaŭko kaj la kreoloj prenis la kontrolon de la regiono finfine. Kalio havis la honoron akcepti al la Liberiganto de Ameriko, en 1822 Simón Bolívar transpasis Kalion ricevante honorojn. Kun Bolivar okupita en la milito, Francisco de Paula Santander prenis la rimenojn el la leviĝanta Grandkolombia Registaro. La progresema pensmaniero de Santander esprimita en la malkunigo de la Ŝtato kun la Romkatolika Eklezio alportis avantaĝojn al Kalio, kiel la kreado de la Lernejo Sankta Librada en la posedaĵoj de la monaĥoj de Sankta Aŭgusteno. Post la dua vojaĝo al Peruo, Bolívar revenis kaj transpasis Kalion en 1829, kie estis akceptata per brua ĝojego.
Respubliko de Nova Granado
En 1832 Santander estis elektata prezidanto de la Respubliko de Nova Granado, nova konstitucio donis aŭtonomion al la provincoj kaj Santander atingis sukcesan mandaton en politiko kaj ekonomio. En 1835 la Provinco de Popajano dividiĝis en la provincoj de Buenaventuro (Bona-sorto), Cauca (Kaŭko) kaj Popajano; oni asignis Kalion al la provinco de Buenaventura. Ĉi tiu jaro komenciĝis la laboroj de la Puente Ortiz (Ortiz Ponto), kiu unuigis la urbon kaj estuis utila por disvolvigi la nordon de la urbo.
Kiel sekvanto de Santander la kongreso elektis al José Ignacio de Márquez, kiu alfrontis ribelojn en la suda parto de la lando gvidantaj por José María Obando. En 1841 Obando incitis la ribelon de sklavoj en la sudo de la Valo de Kaŭko, kaj li formis gerilan armeon kiun fine prenis Kalion, semante la timon en la teritorioj inter Kalio kaj Popajano. Proksime 1843, antaŭ la nestabileco kiun alportis la geriloj de Obando, la Centra Registaro donis al generalo Eusebio Borrero la taskon regi la insurgentojn, tasko en kiu ĉimilitisto ne sukcesis. La ĉeso de la milito en la regiono estis aprobita por Pedro Alcántara Herrán, posteulo de José Ignacio de Márquez.
Post la Guerra de los Supremos (Milito de la Plejuloj) oni kreis la partiojn, José Hilario estas elektita kiel posteulo de Mosquera en 1849, kiu spite la nefavoraj cirkonstancoj atingis gravajn sukcesojn kiel la tutan abolicion de la sklaveco, kion signifis la fino de la ranĉoj en la Valo de Kaŭko. La delikata mano de López permesis la formadon de grupoj de banditoj kiuj alportis nestabilecon kaj ĥaoson, malhelpante la reelstarigon de la ekonomia agado.
Dum 1850 komenciĝis la konstruado de la vojo inter Kalio kaj Buenaventuro, grava neceso por tre izolita regiono kiel Kalio.
Post periodo de politika nestabileco, en 1855 la kaliano Manuel María Mallarino, kiel vicprezidento, anstataŭis al José María Obando pro lia elpostenigo fare de la Senato. kun Mallarino alvenis periodon de relativa kalmo kaj apogeo de la ekonomio en la Valo de Kaŭko pro altigo de la eksportoj de tabako, kinino, oro kaj kafo.
Pri la Granada Konfederacio oni povas diri ke la civila milito lasis la urbon en profunda ekonomika krizo, kvankam en 1860 la sukerindustrio La Manuelita estis modernigata, gvidante la postan disvolvon de la sukera industrio de la Valo de Kaŭko.
Unuiĝintaj Ŝtatoj de Kolombio
La problemoj de la Registaro dum la komenco de la Unuiĝintaj Ŝtatoj de Kolombio (1866) alprenis negativajn konsekvencojn al Kalio kaj al la Valo. La ŝtat-renverso de Santos Acosta eltenis la interrompon por kelkaj jaroj de la laboroj en la vojo Cali-Buenaventura, tio signifis la malfruiĝon de la ekonomika disvolvo de la urbo kaj la regiono.
Pri infrastrukturo, en 1869, post kvar jaroj de planado oni komencis la laborojn de la vojo inter Cali kaj Palmira. La paso super la Kaŭko rivero estis farita per kabla boato. En 1870 oni planis la konstruaĵon de la municipa akvodukto de Cali, laboroj kiuj finiĝis 30 jaroj poste. Kun Manuel Murillo Toro en la prezidanco, en 1872 oni subskribis kun la Compañía Minera y Constructora del Valle del Cauca (Mina kaj konstrua entrepreno de la Valo de Kaŭko) la kontrakto por la konstruaĵo de la Ferrocarril del Pacífico (Pacifika Fervojo). Ankaŭ en la mandato de Murillo Toro alvenis la telegrafon al Cali je februaro de 1873. La ekonomio de la regiono komencis prosperi.
Kalio dum la naskiĝanta Respubliko de Kolombio
La civila milito eksplodis per granda intenso en 1885, sub la prezidanteco de Rafael Núñez, la urboj de Kalio kaj Buenaventuro falis sur la ribelantaj manoj kaj estis reakiritaj de la generalo Juan Eleuterio Ulloa. Post la malvenko de la ribelantoj, Núñez dekretis la Constitución de Colombia de 1886-on (la Kolombia konstitucio de 1886).
En 1887 oni komencas la navigadon en boatoj antaŭenpelitaj per vaporo en la Kaŭka rivero, ideo kiu komencis esti pensitan antaŭ 15 jaroj. Proksime je la jarcentfino, la urbo fine havis akvodukton post 30 jaroj de la komenco de ĝia planado.
La Guerra de los Mil Días (La Miltaga Milito) estis kontraŭefika por la disvolvo de la urbo kiel por la cetero de la lando kaj alportis ekonomian recesion kaj paraliziĝon de la laboroj de disvolvo.
20-a jarcento
Ĝis la komenco de la 20-a jarcento Kalio estis nur malgranda vilaĝo, komparata kun aliaj Kolombiaj urboj, kaj dependis politike kaj ekonomie de Popaĝano. Je 26-a de oktobro de 1910, la urbo vidis por unuafoje la elektro-lumo, per la lumigo de la Plaza de Caycedo (Kajcedo Placo). En 1911 kun 28.000 loĝantoj, Kalio konvertiĝis en la ĉefurbo de la naskiĝanta departemento de la Valo de Kaŭko, kiu dividiĝis de Cauca. Ekde ĉiam la regiono Valokaŭka estis intense kultivita kaj sia estonteco kiel agrokultura provizanto ŝajnis certa. Tamen ne estis vojoj kiu konektiĝis la Valo de Kaŭko kun la cetero de la lando, Tio tenis izolitan al la regiono.
La malfermo de la Panama kanalo en 1914 kaj la alveno de la trajno en 1915 rompis la izolecon de Kalio kun la cetero de la lando kaj la mondo. En la 1930-aj jaroj, per la alveno de liberalaj politikaj transformoj en la lando, oni konstruis la vojon kiu kunigis la urbon kun Bogoto sur la centra montoĉeno de la Kolombia parto de la andoj. La vojo al Buenaventura kompletiĝis inter 1926 kaj 1945. Ĉi tiu baza voja infrastrukturo, kune kun la modernigo de la sukerindustrio, kaj la kreskado de la eksportoj de kafo tra Buenaventura, estis tre grava por la disvolvo de la regiono.
En 1928 en la urbo estis la kvartaloj San Antonio, El Centro, El Vallado, El Pueblo, La Loma de la Cruz y la Loma de las Mesas. Ĝis antaŭ ol la jardeko de 1930, la homoj devis proviziĝi de akvo uzante dek-unu Pilas (fontanoj), inter ili elstariĝis la de Crespo (Krespo) kaj la Peñon. Je la 31-a de decembro de 1930, antaŭ ol 14 jaroj de planado, oni malfermis la unuan modernan akvodukton el la urbo: San Antonio. Nure unu jaro poste estis kreitaj la Empresas Públicas Municipales de Cali, EMCALI (Publikaj Municipaj Enterprenoj el Cali).
Je la jardeko de 1950 Kalio (tiam kun 240.000 loĝantoj) havis planadon de industriiĝo pero ekstera mono. Nigra paĝo ĉe la historio de Kalio okazis je la 7-a de aŭgusto de 1956 kiam ĉirkaŭ 1.100 personoj mortis kiam eksplodis 7 kamionoj eksplodplenaj por la armeo, kiuj ĉeestos senresponse inter la urba areo.
Memorinda evento por la 20-a jarcento Kalio estis la festo de la Tut-Amerikaj Ludoj en la urbo dum 1971. La preparado de tiu sporta spektaklo donis la urbon iomote da disvolvo kaj beliĝo al la publika spaco. Granda parto de la infrastrukturo sporta de la urbo estas de tiu epoko.
En 1974 finis la konstruadon de la Transporta Centro de Cali. Ĉilaboraĵo, krom esti fundamenta en urbego de la grandeco de Kalio, Alportis profitojn kiel la organizaĵo de la ĥaosa trafiko kiu malfaciligis la cirkuladon tra la centro.
Dum la jardekoj de 1970 kaj 1990 la urbo eniris, kiel aliaj regionoj de la lando, en unu el la plej mallumaj ĉapitroj de la historio de Kolombio: la milito de mafioj kiu havis Kalion kiel centro de unu el la ĉefaj grupoj: la Cartel de Cali (Kartelo de Cali). La urbo estis rekte alfrontita al alia grupo: La Cartel de Medellín (Kartelo de Medellín, Tio malbonigis la famon kaj la disvolvon en ambaŭ urboj. La milito de ĉi tiu organizo kontraŭ la Kartelo de Medellín alportis selektitan violenton kaj terorismajn atencojn en la stratoj de la urbo. Same al Medellín, la urbo eniris en krizo kiam la Kartelo estis batalita kaj malordigita pro la polico kaj la centra registaro.
La urbo antaŭ la 21-a jarcento
La urba kreskado (pli ol du milionoj da personoj) kiu lokiĝis la urbo en la tria ejo post la landa ĉefurbo kaj Medeĝino, la nacia ekonomia recesio kaj aliaj faktoroj devenintaj el la sociaj problemoj de la lando, faris ke je la komenco de la 21-a jarcento la urbo suferu profundan krizon, kiel aliaj Kolombiaj urbaj centroj.
Geografio
La urbo estas lokita je la koordinatoj, en la departemento de la Valo de Kaŭko. Geografie Cali estas en la Valo de la rivero Kaŭko, la dua en graveco de la lando. Sur la latitudo de Cali Ĉi valo havas 35 km de laŭlarĝe kaj la urba zono estas sur la okcidenta flanko de la rivero. La okcidenta parto de la urbo troviĝas protektata pro la famaj Farallones de Cali (Klifoj el Cali), kiuj estas parto de la Okcidenta montoĉeno de la Kolombiaj Andoj.
La municipo de Cali limas norde kun Yumbo kaj La Cumbre, nord-oriente kun Palmira kaj oriente kun Candelaria. Sude oni trovas la municipon de Jamundí, la kampara areo de Buenaventura Sud-okcidente kaj Dagua nord-okcidente.
La urbo havas ebenan surfacon per averaĝa leviĝo de 1 000 metroj super la marnivelo. Cali lokiĝis aldone en tre grava kaj strategia punkto: Al okcidento (proksimume 100 km) konektiĝis kun la kajo de Buenaventura sur la Pacifika marbordo, kaj al nordo-uesto la industria centro de Yumbo je kiu kune konformas la Metropolan Areon de Cali. La urbo estas aldone paso de la Tut-Amerika Ŝoseo kaj tiel do devigada paso de Kolombio ĝis Ekvadoro. La ĉefa rivero de la urbo kaj la departemento estas la Kaŭko, la respektiva parto de la municipo alvenas de la enfluejo de la Rivero Jamundí ĝis la limo inter Cali kaj Yumbo. La Kaŭko estas de sinueca naturo en sia paso tra la departemento de la Valo, en 40 km navigitaj nure oni avancas 26 km en direkto Sudo-Nordo post multaj meandroj.
En la mezo de sia veturado tra Cali, la rivero ricevas la polua ŝarĝo de la Canal Intersector Sur, kiu alportis nigraj akvoj de la sud-orienta parto de la urbo. Ĉi kanalo bordas preskaŭ 1 km al Rubodeponejo de Navarro kiu troviĝas 2,5 km de la Kaŭko. Kvamkam ĉi rubodeponejo estis tute fermita (Januaro de 2008), Milaj tunoj da rubo estis metitaj malbone kaj estus filtriĝantaj perkoli al la kolekta kanalo poluanta poste la rivero.
Sekvanta la kursadon de la Kaŭko, 11 km poste de la enfluejo de la Canal Colector Sur, oni trovas la trinkebligejon de Puerto Mallarino, kie estas prenita la 80% de la akvo kiu estas trinkita en la urbo. La rivero ricevas malpeziĝon, 3,4 km poste, en la centralo de traktado de kloakaj akvoj de Cañaveralejo (PTAR-C). Fine, post 40 km, la rivero eliras de Cali por eniri la industrian centron de Yumbo, kie atendas pli poluon al ĝi.
Kelkaj riveroj malsupreniras de la Okcidenta Montoĉeno tra la Metropola Areo de Cali, ili markas la limojn inter la Corregimientos-oj kaj enfluas en la Kaŭko. Norde de la municipo naskiĝas la Quebrada el Chocho kaj la rivero Aguacatal. La Quebrada el Chocho empieza en la corregimiento de La Paz, malsupreniras en senco nordo-sudo markanta la orientan limon de la corregimiento de la La Castilla kaj finas en la rivero Aguacatal al nord-okcidento de la urbo. Samtempe, la rivero Aguacatal naskiĝas en la corregimiento de la Elvira, sia akvokvanto markas la okcidentan limon de la corregimientos La Castilla enfluas en la Cali Rivero.
En la okcidento de la municipo naskiĝas la Rivero Cali, inter la corregimientos de Felidia kaj la Leonera, eniras al la urba areo inter la altaĵoj de Cristo Rey kaj la Tres Cruces kaj fine donas ĝiajn akvojn al Kaŭko en la norda parto de la urbo. Pli al okcidento de la municipo naskiĝas la rivero Pichindé, kiu markas la limon inter la corregimiento Pichindé kaj la corregimiento Los Andes, kaj finas en la Rivero Cali ĉirkaŭ al la corregimiento de El Saladito. La riveroj Cañaveralejo, Melendez kaj Lilí naskiĝas en la mezo de la municipo kaj finas en la Canal Intersector CVC Sur, kiu verŝas siajn akvojn en la Kaŭko en la suda parto de la urbo. En la corregimiento de Pance, naskiĝas la samnoma rivero kiu donas siajn akvojn en la rivero Jamundí, Ĉi rivero samtempe enfluas en la Kaŭkon al Sud-Okcidento de la municipo.
Klimato
La klimato estas tropika savano. La Okcidenta Montoĉeno blokas la frontojn de humidaj aeroj devenintaj de la Pacifika Oceano kvankam estas notinda kio la mara brizo atingas la urbon. La Okcidenta Montoĉeno havas 2.000 m de averaĝa altaĵo en la norda parto de la urbo kaj atingas la 4.000 m sude, Tio faras ke en la urbo la Sud-Okcidenta regiono estas pli pluvema ol la Nord-Okcidenta. En averaĝo la jara precipitaĵo estas de 900 mm en la sekaj zonoj ĝis 1800 mm en la zonoj pli pluvemaj, kun 1.000 mm averaĝa sur la granda parto de la Metropola Areo de Cali. La averaĝa temperaturo estas de 23 °C (74,4 °F) kun malmaksima averaĝo de 19 °C (66 °F) kaj maksima averaĝo de 30 °C (86 °F). La sekaj sezonoj estas de decembro ĝis marto kaj de julio ĝis aŭgusto, kaj la sezono de pluvoj estas de aprilo ĝis junio.
Naturaj Resursoj
La loko ene la Valo de Kaŭko, la klimato kaj la reliefo, agas de la urbo spaco de granda natura riĉeco. La kunfluejo de riveroj kaj aliaj akvaj fontoj agas ke la regiono estas natura potenco por kultivadoj kiel sukerkano kaj la brutobredo.
Pri mineraloj, Kvankam la Valo de Kaŭko estas ne regiono de metaloj, en la minucipo de Cali estas kelkaj minoj min-karbo en la nomitaj formacioj Guachinté kaj Ferreira, lokitaj sude kaj norde de la urba areo en la centra franĝo de la municipo. En la norda parto de la urba areo, disvastigante al Yumbo estas minoj sur la ĉielo de materialoj por la konstruaĵo.
Media Poluado
La raportoj de la Departamento Administrativo de Gestión del Medio Ambiente (Administra Departemento de Elpaŝo de la Medio), DAGMA, montras plibonigo pri la kvalito de la aero el la urbod. Ĝis finoj de 2004 la norda zono, decida ĉar la proksimaĵo al la industria centro de Yumbo, enhavis pli ol 50 μg/m³ el partikloj de polvo (la maksima normo internacia); por la unua jarkvarono de 2006 la atmosfera poluado de la nordo oni estis reduktita ĝis 40 μg/m³. La aeraĝa koncentrado de partikloj en la aero de la urbo (33,90 μg/m³) estas sub la maksima permesita, sed povas konsiderarĝi alta pro la geografiaj naturoj de la urba zono lokita en valo de pli ol 30 km de laŭlarĝa, kvankam estas malalta ol aliaj kolombiaj urboj kiel Medellín kaj Bogotá kie la averaĝo estas super la 60 μg/m³. La poluado en la aero estas en granda parto kauze la granda kvanto de aŭtomobiloj, sia malrapida movebleco, kaj la malalta kvanto de benzino uzita (kun 5.000 partoj per milionoj de sulfuro).
Pri Akva poluado, la DAGMA faras mezuradojn de la biologia bezono de oksigeno kaj de la Solidoj Pendigaj Totalo (SST hispane). Laŭ raportoj de 2005 la rivero Kaŭka havas averaĝe 3,94 mg/l en la indico de oksigeno, je kio estas konsiderita meza poluado, tamen la riveroj Cali kaj Cañaveralejo havas averaĝe 55,5 kaj 79,7 mg/l respektive, superanta la limon de trinkebleco (50 mg/l).
Demografiaj aspektoj
Cali ne estas malsama ol alia kolombia tendenco de kreskado de la urbaj areoj damaĝe al kampara popolado, ĝuste tiel ke la urbo (kaj sia metropola areo) duobligis sia partopreno en la valokaŭkana kaj landa popolado, hodiaŭ pli ol 60% de la popolado el Valo de Kaŭko loĝas en Cali kaj sia metropola areo. Por detaloj vidu la tablon.
Pri la distribuo de la popolado, Cali estas urbo loĝanta pro junaj homoj laŭ la statistikoj de la DANE. La granda parto de la popolado estas sub-40 jara. Ankaŭ oni observas pli popolado da virinoj en preskaŭ ĉiuj rangoj de aĝoj, krom inter la pli juna popolado, egale oni vidas kiel la averaĝa aĝo de la virinoj estas pli granda ol viroj.
Aspekto elstara de la Cali-a demografio, kaj ĝenerale de la okcidenta kolombio, estas la granda procento de nigruloj, aproksime 24%, Kio faras de Cali unu el la latinamerikaj urbegoj kun pli popolado de nigra razo. La influo afro-kolombia en la Cali-a kulturo estas evidenta en la muzikaj aspektoj, ekzemple, la urbo estas rekonita por la grupos de salsa muziko.
Naskiĝokvanto kaj mortado
Laŭ la jaraj statistikoj de la Secretaria de Salud Pública Municipal (Sekretario de Publika Municipa Sano) de 2005 la naskiĝ-indico de la urbo estas 20,2 ĵusnaskito pro ĉiu 1.000 loĝantoj, iomete pli malgranda ol la indico de la lando (22,0) kaj la monda averaĝo (21,0). Pri statistikoj pro virinoj, la fekundeco-indico estas 1,9 gefiloj pro virino, je kio estas malalta komparita kun la averaĝo de la lando (2,6). la fekundeco-indico estas tre sentema al socio-ekonomika strato de la patrino: en la malalta socia strato onis donas la averaĝan valoron (2,1), en la meza strato estas 1,9 kaj la alta strato estas apenaŭ 1,2. Pri la civila stato de la Cali-aj patrinoj: 58% vivas en libera amo kun sia paro, 23% estas geedzigitaj kaj 17% estas needziniĝintaj patrinoj.
Pri infana mortado, la urbo havas infana-mortado-indico, 12 mortas po ĉiuj 1.000 vivonaskaj infanoj, multe malalta ol la averaĝo de la lando (26) kaj ankaŭ pli malalta ol la monda averaĝo (54). La indico estis malsupreniranta de la jardeko de 1970 kiam estis de 50 mortoj pro 1.000 naskiĝoj.
La Cali-anoj havas vivdaŭron de 71,9 jaroj al naskiĝi, tre simila al nacia averaĝo (72,0) kaj 5 jaroj plu ol la monda averaĝo. La mortado-indico estas 6,5 muertos pro 1.000 loĝantoj, pli alta ol la lando (5,0), kaj montras kreskadon en pli ol punkto komparita kun la jardeko de 1980. La 20% de ĉi mortoj estas violentaj: murdoj, sinmortigoj kaj akcidentoj pro motoraj veturiloj.
Civila sekureco
En la kvarjariĝo 2000-2004 la urbo prezentadis grandegan nombron de murdoj de 90 pro ĉiu 100.000. Laŭ statistikoj de 2006 kvankam estis leĝera plibonigo komparita al 2005, la urbo ankaŭ oni povas konsideri ĝin nesekura per murdo-indico de 74 pro ĉiu 100.000 logantoj, alta komparita kun Bogoto (18,8) kaj Medeĝino (28). Inter la tri ĉefaj urboj el la lando, Cali havas la plej grandan investadon en sekureco. Je 2006 la buĝeto en sekureco de Medeĝino estis kvaroble pli granda ol Cali, nuntempe Bogoto estis (kun 3,5 pli loĝantoj) sepoble pli ol Cali. En 2008 la mordo-indico estis 66 pro ĉiu 100.000 loĝantoj kaj dum 2009 okazis 1.775 murdoj en Cali
Politika-administra strukturo
Santiago de Cali estas regita por demokratia sistemo bazita en la procesoj de administra malcentralizado devenintaj komence la Konstitucio de Kolombia de 1991. Urbestro regas la urbon (Plenuma povo) kaj Municipa Konsilio (Leĝdona povo).
La Urbestro de Cali estas la ĉefo de registaro kaj de la municipa administro, reprezentanta leĝa, ĵura, kaj ektraĵura al la municipo. Estas posteno elektita pro popola voĉdono por periodo de kvar jaroj, kiu nuntempe (2011) estas plenumita por Jorge Iván Ospina. Inter siaj ĉefaj funkcioj estas la administrado de la propran resurcoj el la municipo, zorgi pri la bonstato kaj la interesoj de siaj samcivitanoj kaj reprezenti ilin antaŭ la Nacia Registaro, aldone de impulsi lokajn politikojn por plibonigi la vivkvaliton, tiuj kiuj programoj de sano, loĝejo, edukado, voja infrastrukturo kaj konservi la publika ordo.
La Municipa Konsilio de Cali estas korporacio administra de popola elekto, komponita pro 19 magistratanoj (ediles) de malsamaj politikaj tendencoj, demokratie elektitaj por periodo de kvar jaroj, kaj kies funkcio havas kiel ĉefa akso la demokratia partopreno de la komunumo. La konsilio estas leĝa ento de la urbo, elsendas akordojn de enda apliko en sia teritoria jurisdikcio. Inter ĝiaj funkcioj estas aprobi la projektojn de la urbestroj, zorgi por la prezervadon kaj defendon el la kultura havaĵo, dikti la organikajn normojn de la buĝeto kaj liveri jare la buĝeto de elspezoj kaj enspezoj.
Kiel organismoj de kontrolo estas la Contraloría kaj la Personería (leĝa statuso).
Administre la urbestra ofico de Cali oni dividas en du grandaj aroj: La centra administracio kaj la malcentraj entoj. La centra administracio estas aro da entoj kiuj dependas rekte de la Urbestro. Oni nomas ĉi tiajn entojn "Secretarías" o "Departamentos Administrativos" (Admnistraj departementoj).
La Sekretariejoj estas administraj entoj kies ĉefa celo estas la prestaĵoj de servoj al la komunumo aŭ al la centra administracio. La Administraj Departementoj estas entoj de teknika karaktero.
Administraciaj dividoj de Cali
La urba areo de la urbo oni dividas en 22 komunumoj, ĉi triuj ankaŭ oni dividas e kvartaloj kaj urbanizadoj. En la tuturbo estas 249 kvartaloj aprobitaj kaj 91 urbanzadoj. Laŭ la publika administrado estas 509.987 domoj kaj apartamentoj. La distribuo de la sociaj klasoj oni kontas en flankoj de domblokoj pro strato, kaj por finoj de 2005 estis: Malalta-Malalta 20,20%, Malalta 31,92%, Meza-Malalta 32,45%, Meza 6,72%, Meza-alta 7,61% kaj alta 1,10%.
Ĉiu komunumo kaj corregimiento havas Lokan Administrantan Junton (Junta Administradora Local, JAL) konformita pro ne malpli ol 5 nek pli ol naŭ membroj, elektitaj per popola voĉdono por periodo de kvar jaroj kiu devas koincidi kun la periodo de la Municipa Konsilio.