cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monaĥejo Muri
Ĵurkomunuma epoko
Politika sukceso dum la oficperiodo de abato Plazidus Zurlauben estis la koncedo al la Monaĥejo Muri de la rango de princabatejo en la jaro 1701. Tio garantiis al la monaĥejo voĉon inter la imperiaj princoj de la Sankta Romia Imperio. En tiu epoko Muri estis unu el la plej riĉaj monaĥejoj de Svislando. En la jaro 1750 la preĝejo estis ornamita per rokoko-elementoj.
Krizo kaj malfondo
En la jaro 1835 naskiĝis denove kontraŭ-klerikaj tendencoj kaj la kantono submetis la monaĥejon sub strikta kontrolo. La lernejo de la monaĥejo estis fermita kaj la monaĥoj devis ek de tiam pagi impostojn. Denove estis malpermesita la akcepto de novicoj. La 13-an de januaro 1841 la kantona parlamento post religiaj ribeloj decidis la malfondon de la monaĥejo, kies sekvo estis la argovia monaĥeja disputo. Fine de januaro la lastaj monaĥoj forlasis la monaĥejon.
Posta uzado de la konstruaĵo
En la jaro 1843 la monaĥejo unuan fojon servis kiel lernejo, une kiel bazlernejo kaj ĝis 1885 ankaŭ kiel distrikta lernejo. En la jaro 1861 en la iama monaĥejo estis malfermita la unua agrikultura lernejo de la kantono, kiu tamen en la jaro 1873 pro manko de intereso flanke de la kamparanoj denove estis fermita. En la jaro 1871 pli ol 1000 soldatoj de la burbaki-armeo estis internigitaj en la monaĥejo. En la jaro 1887 la argovia flegocentro estis instalita en la monaĥejo. La 21-an de aŭgusto 1889 incendio detruis la abatan kapelon kaj parton de la orienta trakto. Post la riparo de la damaĝoj la flegoinstituto en 1909 denove estis instalita en la konstruaĵo. Inter 1929 kaj 1934 la monaĥeja preĝejo estis renovigita. En 1957 la klostro kaj la ekstera fasado renoviĝis. En la jaro 1960 malgranda hospitalo de la benediktanoj estis instalita en trakto de la iama monaĥejo kaj tial ek de tiam vivas denove kelkaj monaĥoj en la konstruaĵo, kiuj laboras pastre por la pastrejo de Muri. En la jaro 1971 laŭ malnova tradicio la koroj de la lasta aŭstra imperiestro Karolo la 1-a estis entombigita en la klostro kaj en la jaro 1989 tiu de lia edzino Zita. Ek de 1996 la komunuma administracio de Muri havas sian sidejon en unu el la traktoj de la monaĥejo.
Castillejo de Robledo
Castillejo de Robledo [kastiLJEĥo deroBLEdo] estas municipo de Hispanio, en la regiono de Kastilio kaj Leono, provinco Sorio kaj komarko Tierras del Burgo. La loknomo Castillejo de Robledo estas etimologie komprenebla kiel Kasteleto de Kverkejo.
Geografio
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 52,98 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 104 loĝantojn. Ĝi perdis loĝantojn dum la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj, kiel ja okazis en multaj loĝlokoj de la regiono, fakte perdis 880 loĝantojn el la 1950-aj jaroj.
Ĝi distas 98 km de Sorio, provinca ĉefurbo. Kaj estas inter Aranda de Duero kaj San Esteban de Gormaz, iom sude. La municipo enhavas la loĝlokojn Alcoba de la Torre, Alcubilla de Avellaneda kaj Zayas de Báscones.
Historio
La areo apartenis unue al la Regno Kastilio. En Mezepoko okazis reloĝado fine de la 9-a jarcento
NGC 3442
NGC 3442 (aliaj indikoj — UGC 6001, MK 418, ZWG 184.34, KUG 1050+341, IRAS10503+3410, PGC 32679) estas galaksio en konstelacio Malgranda Leono.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Melchow
Melchow estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Barnim de la federacia lando Brandenburgio. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Amacueca
Amacueca estas unu el la 124 komunumoj de la meksika subŝtato Jalisco. La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Amacueca. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 14 004.
Geografio
Amacueca apartenas al la regiono Sur. Al tiu regiono entute apartenas 16 komunumoj. La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 5065 loĝantojn. El tiuj estis 2376 viroj kaj 2689 virinoj. La komunumo havas surfacon de 147,38 km². La meza alteco estas 1430 metroj super la marnivelo. La meza jara temperaturo estas 28,5 C. En la komunumo estas 578,3 mm da precipitaĵo jare.
Sociogeografio
En la jaro 1995 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 1527 viroj pli aĝaj ol 15 jaroj. El tiuj 1359 estis alfabetoj kaj 168 analfabetoj. Do 11 % de la viroj estis analfabetoj. En la sama jaro en la komunumo vivis 1735 virinoj. El tiuj estis 1560 alfabetoj kaj 172 analfabetoj. Do 9,91 % de la virinoj estis analfabetoj. En 1995 en Amacueca vivis 4543 personoj kiuj aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj estis 2 indiĝenoj. Tio signifas ke 0,044 %en la koncerna jaro de la loĝantaro estis indiĝenoj.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Baba (Rumanio)
Baba (hungare: Bába, germane:Altdorf) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Baia Mare. En 1910 ĝi havis 690 loĝantojn (rumanoj); en 1992 567 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1367. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Coroieni.
Hendrick Motorsports
Ĝi estas sportbranĉo de la firmao Hendrick Automotive Group.
Verdana
Verdana (1996) estas senserifa tiparo elpensita de Matthew Carter en komisio de Microsoft. Ĝi kune kun la varianto Tahoma liveriĝis al Microsoft.
Verdana speciale disvolviĝis por cifereca reprodukto, kiel komputil-ekranoj.
Březová-Oleško
Municipo Březová-Oleško troviĝas en Ĉeĥio, regiono Mezbohemia, distrikto Prago-okcidento, proksimume 20 km sude de centro de urbo Prago super la dekstra bordo de rivero Vultavo. Ĉi tie vivas.
Historio
La unua skribmencio pri ambaŭ partoj de municipo (Brsecowi, Olsek) devenas el la jaro 1310, kiam papo Klemento la 5-a konfirmis ĝian proprumadon al monaĥejo Ostrov.
En tiu mondo (filmo)
In this World - angle, en Esperanto "En tiu mondo" - estas anglia kineja filmo el la jaro 2002. Ĝin realigis la reĝisoro Michael Winterbottom. Temas - tre resume - pri du junaj afganaj kuzoj, kiuj en pakistana fuĝintejo decidas ekvoji al la celo Londono; ilia vojo al okcidenta Eŭropo montriĝas plurmonata odiseado.
La filmo en la Berlina Internacia Film-Festivalo Berlinale en 2003 gajnis la kino-premion Ora Urso.
Kvankam la angla ja estas unu el pluraj filmaj lingvoj, la verko en 2004 ricevis la premion de la Brita Akademio de Filma kaj Televida Arto (British Academy of Film and Television Arts, BAFTA) en la kategorio de plej bona neanglalingva filmo.
1307
En la jaro 1307 post Kristo okazis, interalie:
Kantono Makinaco
La kantono Makinaco - angle Mackinac County - estas kantono de Usono en la subŝtato Miĉigano. Ĝi estas en la Supra Duoinsulo de Miĉigano. Insulo Makinaco kaj pliaj ĉirkaŭaj insuloj en la Hurona Lago estas en la kantono. St. Ignace estas ĝia kantona sidejo. La kantono estis fondita la.
Grava komunikejo estas la Makinaca Ponto.
Butești
Buteşti [buteŝtj] estas vilaĝo en Rumanio administre apartenanta al Horea.
Fota plato
Fota plato (aŭ Plako) estas substrato de fotografio, konsistiganta el plato da vitro kaj tavolo da fotografia emulsio de arĝenta halogenido (ĉefe arĝenta bromido kaj arĝenta jodido) en gelateno.
Historio
En la komenca tempo de la fotarto, la fota plato estis " malseka " : la fotisto devis taŭge ŝirmi la fotografian emulsion sur la vitro ĉe la momento de uzo.
En 1855 apris la " sekaj platoj ", komence kun kolodio, inventitaj de Désiré van Monckhoven. En la 1870-aj jaroj Richard Leach Maddox kreis sekajn platojn tiel nomataj " kun gelatino-arĝenta bromido ".
La fratoj Lumière inventis kaj surmerkatigi en la 1870-aj jaroj sekan platon nomita L'Étiquette bleue, kies ekspontempo estas 1/60 de sekundo.
La fotaj platoj estis iom post io anstataŭigita de la filmo inventita de la usonano John Carbutt kaj surmerkatigita de George Eastman. Tamen en diversaj sciencaj kampoj, la plato restis uzita pro propraj ecoj.
Astronomio
La fotaj platoj estis uzitaj prefere ol filmoj pro iliaj rigideco kaj ĉar ili malpli deformiĝas aŭ ŝanĝas de grando dum la procezoj de rivelado kaj fiksado ; aŭ pro fizikaj kondiĉoj.
Multenombraj kosmaj objektoj estis malkovrita per fotaj platoj. La asteroido 323 Brucia estis la unua asteroido malkovria per astrofotografio en 1891 ; la unua natura satelito tiel malkovrita estas Febo en 1899. Plutono estis malkovrita sur fotaj platoj uzante, kaj ties luno Karono estis malkovrita en 1978 far de James W. Christy, kiu zorge ekzamenis tuberan bildon de Plutono sur fota plato.
La fotaj platoj estis daŭre uzitaj en astrofotografio, spektrografio, astrometrio ĝis la apero de la.
Benzila acetoacetato
Benzila aceto-acetato estas kemia organika kombinaĵo kaj estero derivita el la aceto-acetata acido kaj benzila alkoholo. Ĝi posedas odoron similian al tiu de la etila acetato aŭ jasmeno, estas oleeca senkolora substanco kun akre amara gusto kaj konstrubloko por sintezo de farmaciaĵoj tiaj kiaj antinflamaĵoj kaj gustigagentoj. Ĝi ĉeestas en pluraj esencoleoj kaj florodoraj substancoj. Kvankam benzila aceto-acetato ĉeestas en multaj esencoleoj, la plejmulto el la komercaj produktoj venas el sinteza origino.
Fota plato
Fiziko
En partikla fiziko, la fotaj platoj estis la unuaj detektiloj de radiaktiveco, ĉar la joniga radiado povas lasi tie malhelajn spurojn, kiel hazarde rimarkis Henri Becquerel en 1896, kun saloj de uranio, malkaŝante la ekziston de la radiaktiveco, ĝis tiam nekonata. Sammaniere, en la 1910-aj jaroj, Victor Franz Hess malkovris la, sendinte fotajn platojn en grandan alton per balono.
Benzila acetoacetato
Kunrilataj kemiaĵoj
<Gallery> Aniline.svg| Fenil-amino Alkohol_benzylowy.svg| Benzila alkoholo Benzylamine2DCSD.svg| Benzilamino Benzylaminopurine.png| Benzila adenino Benzyl-bromide-skeletal.svg| Benzila bromido Benzyl_chloride.png| Benzila klorido Benzyl-cyanide.png| Benzila cianido Benzoyl_Chloride.png| Benzoila klorido Benzylpiperazine.svg| Benzila piperazino Benzofuran_200.svg| Benzo-furano Aurone.svg| Benzo-furanono Kwas_fenylooctowy.svg| Fenil-acetata-acido </Gallery>
Masami Akazawa
Masami Akazawa (赤澤 昌美, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Kashima Antlers.
Dârlești
Dârleşti [dırleŝtj] estas vilaĝo en Rumanio administre apartenanta al Horea.
Domaslavice (Proseč pod Ještědem)
Domaslavice (Ober-Domaslowitz) estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de municipo Proseč pod Ještědem en distrikto Liberec. Ĝi troviĝas proksimume 1,5 km sudokcidente de Proseč pod Ještědem. En la jaro 2011 estis ĉi tie registritaj 21 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Domaslavice situas en katastra teritorio Javorník u Českého Dubu kun areo 4,6 km².
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1548.
Nicolas Fouquet
Nicolas FOUQUET, en esperanto Nikolao Fuketo, (naskiĝis la 27-an de januaro 1615 - mortis la 23-an de marto 1680) estis vicgrafo de Melun kaj de Vaux, markizo de Belle-Isle kaj ministro pri financoj de Francio komence de la reĝado de Ludoviko la 14-a. Li devenis de granda franca nobela familio.
Post la Frondo kaj la reveno de la kardinalo Mazarin, Fouquet petis kaj ricevis en 1653 oficon titolitan "superintendanto de la financoj", tio estas ministro pri financoj. Danke al tio kaj danke al bona edziĝo, li progrese fariĝis tre riĉa kaj estis rigardita kiel unu el la plej potencaj personoj tra la reĝlando. Li ekzemple elspezis multe da mono por starigi belegan palacon sur siaj privataj landoj, la kastelo de Vaux-le-Vicomte, kie li organizis grandajn festojn kun la plej gloraj intelektuloj de tiu epoko (Jean de La Fontaine, Pierre Corneille, Scarron...).
La juna Ludoviko la 14-a, kiu volis starigi veran absolutan monarkion, ĵaluzis pri tiu tro prospera kortegano, kaj decidis arestigi lin pro falsaj akuzoj en 1661, nur iomete post festo en Vaux-le-Vicomte. La proceso daŭris preskaŭ tri jarojn, kaj Fouquet estis fine enkarcerigita dum sia tuta vivo. Li verŝajne mortis en 1680 en sia prizono.
Rudice (distrikto Blansko)
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1247.
Memorindaĵoj kaj turismaj interesaĵoj en la ĉirkaŭaĵo
Rudice estas ankaŭ unu el haltejoj de internacia projekto de Eŭropa vojo de fero.
1308
En la jaro 1308 post Kristo okazis, interalie:
Boleslao la 1-a (Bohemio)
Boleslao la 1-a nomata La Kruela (ĉeĥe Boleslav Ukrutný; naskiĝis versimile 915, mortis la 15-an de julio 972) estis bohemia princo el la gento de Přemyslidoj, regis ekde 935 ĝis 972, filo de Vratislav la 1-a kaj Drahomíra, malpli aĝa frato de Sankta Venceslao.
De ĉeĥaj historiistoj Boleslao estas rigardata energia kaj pleje sukcesa ĉeĥa reganto, kvankam li versimile atingis la regadon per fratmurdo. Sub lia gvidado firmiĝis ĉeĥa ŝtato kaj li estas ofte rigardata vera fondinto de ĉeĥa ŝtateco.
Milito kun Saksujo
Baldaŭ post la ekregado Boleslav la 1-a rifuzis pagi la pactributon al la Sankta Romia Imperio. La rezulto estis dekkvarjara milito (936 – 950) kun reĝo Oto la 1-a, la sekvulo de Henriko la 1-a, "la Birdisto". Boleslao batalis longe kaj kelkfoje sukcese, tamen fine Oto la 1-a estis pli sukcesa kaj rezulte la tributo estis redaŭrigita. Boleslao tamen verŝajne dependis de la imperio nur formale.
Kun Oto ĉeĥa armeo poste partoprenis la batalon ĉe la rivero Lech (955), kie estis venkitaj hungaraj triboj, okupantaj ĉedanuban malaltaĵon. Boleslao povis rezulte vastigi sian influon orienten.
Ekesto de burgsistemo kaj pragaj denaroj
La pozicio de Přemyslidoj en la meza Bohemio dum la tridekjara Boleslaa regado tiom firmiĝis, ke li povis postuli de la lokaj loĝantoj regulan imposton. Ĝi estis pago por la donata princa protekto. Per la akirataj rimedoj li realigis kaj vivtenis kelkmilan bone armitan bataltaĉmenton. Tiu ĉi militpotenco ebligis al li ekstermi unu post la alia ceterajn princgentojn, kiuj ĝis tiam regadis fortikaĵojn en Bohemio kaj nur simbole dependis de la praga regado. Ĉi tiuj „subreĝoj“ estis pereigitaj kun eble tutaj familioj kaj anstataŭigitaj per princaj administrantoj. Ankaŭ iliaj fortikejoj estis detruitaj, kaj proksime ekestis novaj administraj centroj (Žatec, Starý Plzenec, Sedlec, Bílina, Litoměřice, Mladá Boleslav, Kouřim, Prácheň, Doudleby, Netolice). Pere de tiu burgsistemo Boleslao fine firme regis kaj gvidis la tutan Bohemion. Pro la kruda procedo kontraŭ la ceteraj sendependaj ĉeĥaj princoj kaj ankaŭ eble pro la fratmurdo Boleslao meritis nomon la Kruela.
Agresoj
La firmigo de sia povo ebligis al Boleslao komenci agresojn, per kiuj li alligis al si nekonatajn partojn de Silezio, Krakov-regiono kaj eĉ rusajn regionojn. Oriente li najbaris kun la rusa Kieva regno. Ne estas hazardo ke la ekspansio direktis orienten, laŭ la traso de la internacia negoca vojo al Kievo (la traso direktis ĉi tie, post kiam hungaroj ekregis la dekomencan ĉedanuban vojon), kiun Boleslao sukcesis kontroli kaj ekonomie eluzi. La plej grandan utilon alportis negoco pri sklavoj kaj plue raraj teksaĵoj, ĉevaloj k.a. Boleslao ne regis plene la regionojn, nur staris tie fortikaĵoj, kontrolantaj la magistralon kaj eksploatantaj la ĉirkaŭaĵon.
Eklezia politiko
Jam Boleslao la 1-a komencis sin direkti al plua grava politika celo, kiun sukcesis plenumi nur lia filo Boleslao la 2-a, nome propra episkopujo. Tial li subtenis la kulton de sia frato Venceslao – Ĉeĥio devus ekhavi propran sanktulon kaj tiamaniere pligrandigi la eblon akiri episkopejon. Propra episkopujo signifis por ĉeĥa reganto pli gravan postenon sur la internacia kampo kaj same pli grandan politikan kaj eklezian sendependon.
Dum la Boleslaa regado estis fondita la unua monaĥejo en Bohemio. Temis pri virina benediktana abatejo Sankta Georgo en Praga burgo. Abatino iĝis filino de Boleslao Mlada.
Doxa
La entrepenon Doxa fondis en 1889 George Ducommun (1868-1936). Ducommun evoluis (kaj patentis) horloĝon kun 8-taga funkcikapablo. Tiun tipon uzis siatempe la fervojaj oficistoj.
Boleslao la 1-a (Bohemio)
Eklezia politiko
Pluan filinon Doubravka-n (en ĉeĥaj tekstoj ŝi aperas kiel Doubravka, sed Kosmas skribas pri ŝi kiel pri „Dobrava, tio signifas Bona“) li edzinigis al la unua historie konata pola princo Mjeŝko la 1-a kaj helpis tiel la kristanigon de Pollando. Li ŝajne pritraktis ankaŭ la fondon de la praga episkopujo, kio okazis nur dum regado de lia filo Boleslao la 2-a.
Csaba András Győry
Kariero
Li estis ano de la teatro Sepsiszentgyörgyi Tamási Áron Színház de Sfântu Gheorghe inter 1968–1989.
Doxa
Inter la du mondmilitoj, tre famis la poŝhorloĝoj de Doxa. La entrepreno evoluis ekde la 1960-aj jaroj subakviĝajn horloĝojn.
NGC 3443
NGC 3443 (aliaj indikoj — UGC 6000, MCG 3-28-25, ZWG 95.56, PGC 32671) estas galaksio en konstelacio Leono.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Niederzissen
Niederzissen estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Ahrweiler de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Malaĥio el Arnagh
Malaĥio el Arnagh aŭ Máel Máedóc Ua Morgair aŭ Malaĥio el O'Morgair (Armagh, 1094 – Abatejo de Clairvaux, 2-a de novembro 1148), estis katolika ĉefepiskopo, sanktulo kaj abato, titolulo de arĥidiocezo de Arnagh.
Al Sankta Malaĥio el Armagh la popola devoteco atribuas diversajn miraklojn dum fikciisto ŝajnigis retrovi lian dokumenton priskribantan viziojn pri identeco de la estontaj papoj, nome la tieldirita profetaĵo de Malaĥio. Li estis sanktoproklamita de Klemento la 3-a, en la 5-a de julio 1190.
Hagiografio
Bernardo de Clairvaux lin priskribis kiel naske nobelo. Li estis baptita kiel Máel Máedóc (nomo kiu estas tradukita per Malaĥio) kaj estis katekizita de Imaro (Imhar O'Hagan), estonta abato de Armagh. Post longa engaĝiĝo en la studoj li estis ordinita sacerdoto 1119. Cele de perfektiĝo en liturgio kaj teologio, li translokiĝis al la distrikto de Waterford (Lismore), kie li elspezis preskaŭ du jarojn sub la gvido de Sankta Malko. Sekve oni lin elektis kiel abaton de Bangor, en 1123. Jaron poste li estis ordinita episkopo de la diocezo de Down kaj Connor, kaj en 1132 li estis alvokita ĉefepiskopi en la Armagh.
Sankta Bernardo informige kolektis interesajn cirkonstancojn pri Malaĥio, kaj laŭdas lian zorgemon klarige proponi religion, kaj en Connor kaj en Armagh. En 1127 Malaĥio revenas al Lismore, kie agadas kiel konfesprenanto de Cormac MacCarthy, princo de Desmond. Episkopo en Connor, li daŭrigas loĝi en Bangor, kaj kiam iuj irlandaj princoj disrabis Connor, li translokigis la monaĥaron de Bangor al Iveragh, en la distrikto de Kerry, kie ili estis ricevitaj de Cornac, ĵus reĝoproklamita. Okaze, fakte, de la morto de la episkopo Kelso, Malaĥio, pene konvinkita forlasi la ermitecon de la monaĥejo, estis levita al la episkopa ofico en Armagh, ŝarĝo kiun li ne povis plenumi pro intrigoj se ne du jarojn pliposte: ankaŭ tiam li devis akiri la Bachal Isu (la bastono de Jesuo = la episkopa bastono) de Niall, laika uzurpanto de la primasa eklezia ofico.
La influo de Malaĥio en la irlandaj ekleziaj problemoj estis komparata al tiu de la episkopo Bonifaco en Germanio. Li, fakte, reformis kaj reorganizis la irlandan Eklezion kaj ĝin konvinkis submite obei al Romo; kiel Bonifaco, li estis zorganto kaj iniciatinto de monaĥismo.
Dum la trijara restado en Armagh, laŭ la Bernarda fonto, Malaĥio reestablis la disciplinon en la Eklezio, kiu jam fariĝis moliĝinta en la periodo de la regado de laikaj abatoj, kaj adoptis la roman liturgion. Ĉiam laŭ Bernardo, Malaĥio, jam elaradikiginte la barbaraĵojn kaj reestablinte la kristanan moralon, kaj vidinte ke ĉio esti kalma, Mlaĥio ekpensis pri sia persona trankvilo: li forlasis Armagh en 1138, dividis la diocezon en du (Down kaj Connor) konservante la unuan kaj revenis al Connor.
Komence de 1139 Malaĥio pilgrime vojaĝis ĝis Romo, trairante Skotlandon, Anglion, kaj Francion, kaj vizitis Bernardon en la Abatejo de Clairvaux. Tiam li petis de la papoInocento la 3-a la insignon de la Paliumo por la arkidiocezoj de Armagh kaj Cashel, kaj estis nomumita papa legato por Irlando. Revenante li revizitis Bernardon kaj reforiris kun kvin monaĥoj por fondi, en Irlando, la grandan Abatejon de Melllifont, en 1142, kiu havis kiel superulo la irlandan Christian.
Malaĥio entreprenis duan vojaĝon al Romo, en 1148, sed laŭlonge de la vojo li malsaniĝis kaj haltiĝis ĉe la Abatejo de Clairvaux, kie li mortis asistate de la amiko Bernardo. Okazis la 2-an de novembro 1148.
Sankta Malaĥio estas liturgie festata, en la Katolika Eklezio, la 3-an de novembro (evidente por ke ne surmetiĝu du festoj).
Pri la enhavo de la “Profetaĵo de Malaĥio
La Profetaĵo de Malaĥio, aŭ “Profetaĵo pri la papoj,”, verko al li fikcie atribuita, estas listo de 112 latinlingvaj mallongaj frazoj kiuj pretendas priskribi iun individuigan karakterizon de unuopa papo. La listo komencas ekde 1143) kaj finiĝos kun la papo “Petro de Romo” post kiu aŭ dum kiu okazos la lasta juĝo.
Multe oni diskutis pri tiu lasta profetaĵo: tiu lasta papo, laŭ iuj filologoj de la dokumentoj eble estis aldonita al la dokumento en 1820, kaj do ne aperus en la originalo. Se tio estas, Malaĥio estus indikinta kiel lastan papon la nunan (2012).
Aliaj interpretistoj supozigas ke la profetanto ne sciigas ĉu la nuna papo kaj “Petrus Romanus” estas sekvantaj, kaj do eblas ke pri ili pludaŭrus la listo.
Pri la aŭtoreco de la verko oni vidu la historiajan-filologiajan argumentadojn en la studo de Giuseppe Fumagalli Chi l'ha detto?, Milano, Hoepli, 1989, pag. 391.
Luigi Fumi (Luigi Fumi, L'opera di falsificazione di Alfonso Ceccarelli, Perugia, 1902.) atribuis la kompiladon de tiuj pseŭdoprfetaĵoj al la fama falsisto, Alfonso Ceccarelli, senkapigita, ĝuste pro liaj falsigaĵoj, en 1583.
Mary McCarthy
Mary O'Neil McCarthy (naskiĝis en 1945) estis kunlaboristo de CIA kaj kiu lastfoje laboris ĉe Ofico de Ĝenerela Inspektado. Ŝi estis maldungita la 21-an de aprilo 2006 (kelkajn tagojn antaŭ la emeritiĝo), kiam poligrafo montris sian pekon eldoni sekretajn informojn al la gazetoj. Ŝi informis gazetojn pri sekretaj prizonoj de Usono. Ŝi laboris ĉe CIA ekde 1984, komence kiel analizisto pri Afriko.
Li apogis per 2.000 dolaroj kampanjon de John Kerry en 2004, donis 5.000 dolarojn por Demokrata Partio de Ohio.
Interkompreno
Interkompreno estas dialogpraktiko inter du personoj el malsamaj lingvoj, en kiu ĉiu esprimas sin en sia propra lingvo. Sed, oni povas konsideri ke dialogo ne okazas, verdire. Tiel, laŭ F.J. Meissner :  « Uzante la vorton Interkompreno, oni indikas la kapablecon kompreni fremdan lingvon, surbaze de alia lingvo, sen ke ĝi estis iam lernita. »
Interkompreno : kompreni sin reciproke
Interkompreno fakte estas praktiko de komunikado, kiu  konsistas en parolado aŭ skribado en sia gepatra lingvo kun parolanto de alia lingvo. Tiu ĉi, sen respondi en la lingvo de la fremdulo, tamen komprenas ĝin, sed respondas en sia propra lingvo. La temo de Interkompreno plivaste rilatas kun plurlingvismo. En la fako pri la lingva instrumaniero, Interkompreno estas difinita kiel la lernado de la nura kompreno de la lingvo, sen la neceso lerni kiel esprimi sin en ĝi, kaj ankaŭ kiel la samtempa lernado de kelkaj lingvoj el la sama lingvofamilio, nur lernante kiel kompreni ilin. La tiel kreitaj lernosistemoj rilatigas la denaskajn parolantojn de malsamaj lingvoj aŭ preparas al tiuj tipoj de dialogoj danke al la komparo kaj la traduko de tekstoj kaj registraĵoj. Tute eblas uzi la terminon : Interkompreno, tuj kiam du personoj komprenas sin reciproke, eĉ se ili esprimas sin en la sama lingvo. En lingviko, ĝi estas ofte uzata, kiam parolantoj de malsamaj dialektoj el iu lingvo, komprenas sin reciproke. Kiam la esprimo estas farata en la propra lingvo, tiam la parolpreciso kaj la lingvokapableco  nature estas pli grandaj. Do la lernado devas precipe orientiĝi al la kompreno de la alia(j) lingvoj(j). Fakte, estas multe pli simple lerni kiel kompreni lingvon, ol scipovi tutflue paroli ĝin. Tiu situacio ankaŭ postulas de tiu kiu parolas (aŭ skribas), klopodojn por komprenigi sin, farante konsekvence al tiu okazo, tutan pripenson pri la aliulo. Tiam, estas konsiderataj ĉiuj aspektoj rilate al la kontaktoligoj inter la lingvoj kaj iliaj tutaj komunaj terenoj (latinidaj, ĝermanaj kaj slavaj lingvoj, k.t.p.) La lernado devas antaŭ ĉio, konsideri la metodojn centritaj al la ĝenerala kompreno, la ekkonscion de la samecoj kaj malsamecoj inter la lingvoj, ĉio kio la Eŭropa Referenckadro defendas. Tiu komunikmodo jam ekzistas nuntempe, ekzemple en la skandinavaj landoj kie estas relative facile komprenigi sin de svedoj aŭ danoj, por norvego.
Iom da Interkompreno en tandemo
La tandema komunikado (paroluzado per du lingvoj de duopaj interparolantoj, ĉiu el du estas parolanta alternative la lingvon de la alia kaj la sian), estis praktikata de multaj skoloj. Ĝi ja estas duona Interkompreno. Tio estas dum la tempo kiam ĉiu aŭskultas aŭ legas la aliulon esprimante sin en sia lingvo. Ekde 1996, danke al la tandemo, venis la ideo laŭ kiu oni povas lerni lingvon, daŭrigante paroli la sian, almenaŭ parton da tempo.
La instruado de Interkompreno
Dum la Tandemo estas relative konata kaj praktikata, kontraste, tio ne estas la kazo pri Interkompreno, kiu ne jam reale eniris la edukajn kaj universitarajn instituciojn, krom kelkaj eksperimentoj aŭ projektoj sed malofte veraj formadoj. Tamen ekzistas abunda materialo kaj antaŭeniranta pripensado. Kvar metodoj naskiĝis ĉirkaŭ la 2000a jaroj : Galatea,, EuRom4 , , EuroComRom (La sep kribriloj) , kaj Comprendre les langues romanes. Ĉiuj metodoj celis la duman legolernadon en malsamaj latinidaj lingvoj, fondita laŭ tekstoj, laŭ la simileco inter la latinidaj lingvoj, kaj laŭ disvolvado de komprenadaj strategioj bazitaj laŭ la maniero ektrakti tekston, entute, antaŭ ol konsideri la detalojn. Ĉiuj metodoj rezultas el projektoj kiuj estas subtenataj de Eŭropa Unio. Iom poste, en 2003, ekfunkciis interreta disdonilo tiel nomita : Galanet, kaj kies la celo estas efektivigi retan eldonaĵon dum unu universitata monatseso.
Bibliografio
El hispana al portugala, al itala kaj al franca Arco/Libros, 2001, (ISBN 84-7635-473-8) • (es) Chavez Tassara Gilda, Moreno Farias Patricio, Manual Interlat Ediciones Universitarias de Valparaiso, Valparaiso, Chili 2007, (ISBN 978-956-17-0393-3.) • (es) Carullo Ana Marĩa, Manuel InterRom: Intercomprension en lenguas romances. Propuesta didactica para el desarrollo de estrategias de lectura plurilingue (2007) : 1 : De similitudes y diferencias ; 2 : Hacia el reconocimiento de los esquemas de organizacion textual. InterRom 1 (ISBN 978-987-563-134-2) et InterRom 2 (ISBN 978-987-563-135-9).
Stefano Szalánczy
SZALÁNCZY István (sala:nci) estis hungara magnato en Transilvanio, diplomato de reganto naskita en ? kaj mortinta en Istanbulo la 9-an de januaro en 1648.
Kariero
Stefano Szalánczy estis en 1613 kaj de januaro de 1631 ĝis aprilo de 1633 konstanta sendito, poste en 1634, en 1637 kaj de decembro de 1645 ĝis sia morto ĉefsendito en la turka pordego.
Boisredon
Boisredon [] estas franca komunumo en la departemento Charente-Maritime, en la regiono Puatuo-Ĉarentoj. Ĝi havis 713 loĝantojn en la jaro 2012.
Geografio
Boisredon situas en la sudo de Charente-Maritime, sude de Saintes kaj  norde de Bordeaux.
Zord Idő
Zord Idő (Malmilda Tempo) estis hungarlingva duonmonata reformita revuo aperinta en Târgu Mureș (Rumanio) inter aŭgusto 1919 kaj julio 1921.
Redaktoraro
Kálmán Osvát, Mária Berde, Kálmán Dékáni, Károly Molter, István Hajdu.
Kunlaborantoj
Lajos Áprily, Sándor Farcádi, Domokos Gyallay, Sándor Makkai, Sándor Reményik, László Ravasz, Mihály Szabolcska.
Gyula Macskássy
Gyula Macskássy naskiĝis la en Budapeŝto, li mortis la  en Budapeŝto (laŭ kelkaj biografioj la mortotago estas la 16-a).
Interlingvistiko
Interlingvistiko estas scienco, kiu studas homajn rilatojn pere de planlingvoj kaj malegalecon inter lingvoj, do, lingvan justecon, inter homoj kiuj ne povas kompreniĝi pere de siaj gepatraj lingvoj. Ĝi esploras kiel en tia komunikado rolas kaj funkcias etnaj kaj planlingvoj, tradukado kaj teknikaj iloj. Ĝi ankaŭ rilatas al lingvopolitiko. Interlingvistiko ekestis kiel scienco stariganta normojn por helplingvoj, sed tra ĝia centjara historio ĝi estas komprenata de diversaj aŭtoroj pli kaj pli vaste kiel "interdisciplina sciencobranĉo inkludanta diversajn aspektojn interalie de interkultura kaj internacia komunikado, lingvoplanadon kaj lingvonormigon, multlingvecon, lingvopolitikon, tradukarton, sociolingvistikon, historion kaj literaturon de planlingvoj".
Kantono Coleman (Teksaso)
La kantono Coleman situas en la subŝtato Teksaso de Usono. Laŭ censa takso de ĝi havis  loĝantojn. Ĝia ĉefloko kaj administra centro same nomiĝas Coleman.
Interlingvistiko
Kvankam en la 21-a jarcento la atento iras pli al la studado de fikciaj lingvoj (Konlango, Conlanging | en.wikipedia) kaj ĉar la angla lingvo jam funkcias kiel internacia, nur malgranda parto de conlangers serioze okupiĝas pri helpaj lingvoj. Iliaj motivoj plejofte ne rilatas al lingvopolitikaj kaj lingvohelpaj aspektoj de planlingvoj, sed al socia aspekto: ĝuo pri lingvokreado kaj partopreno en virtuala lingvokomunumo. Aldone, conlanging kaj interlingvistiko, havas, krom siaj sociolingvistikaj valoroj, ankaŭ gravan lingvistikan flankon kaj tial estas ankaŭ temoj en universitatoj.
Unueca koncepto de interlingvistiko ne ekzistas kaj ĝia gamo enhavas dudekon da specialaĵoj ekde etnaj lingvoj ĝis traduk-kodoj" . Laŭ Sabine Fiedler, "Interlingvistiko ankaŭ havas la taskon atentigi pri la fakto, ke nia mondo plenas je nesolvitaj problemoj kaj malegalecoj kunligitaj kun lingvaj demandoj" . Laŭ Cyril Brosch "Interlingvistiko estas sub-disciplino de la lingvistiko, kiu okupiĝas pri internacia lingva komunikado en ĉiuj ĝiaj aspektoj, t.e. funkcio, strukturo, disvolviĝo kaj uzo de etnaj kaj planlingvoj kiel internaciaj komunikiloj. En tio politikaj, lingvaj, ekonomiaj, kulturaj, historiaj, leĝaj kaj informteknologiaj aferoj ludas rolon, precipe rilate al la optimumigo de internacia lingva komunikado (inter alie kiel ekonomiaj aspektoj).
Etimologio kaj historio
En la interlingvistika scienco estas konate, ke la termino „interlingvistiko“ devenas de la belga esperantisto Jules Meysmans kiu uzis ĝin origine franclingve (interlinguistique).
La sciencfaka pozicio de interlingvistiko ne estas fiksa, sed ŝanĝiĝas tra la jaroj kaj laŭ la epokoj.
Fericet
Fericet [feriĉet] estas vilaĝo en Rumanio administre apartenanta al Horea.
Interlingvistiko
Etimologio kaj historio
La ĉefajn historiajn periodojn de interlingvistiko estas :
La periodo ĝis 1951
Kiel fondinton de la scienca studado de piĝinaj kaj kreolaj lingvoj, oni konsideras la eminentan lingviston Hugo Schuchardt. Tiu ankaŭ subtenis la ideon de konstruita internacia lingvo kaj estis membro de la Delegacio por alpreno de la lingvo internacia (tiel nomata en la Enciklopedio de Esperanto, franclingve tamen Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale). Louis Couturat, kune kun Léopold Leau, la fondintoj de la Delegacio, kontribuis al la scienca studado de la konstruitaj lingvoj kaj ties longa historio.
Studoj pri la komunikado pere de planlingvoj eblis nur post la praktika ekuziĝo kaj ensociiĝo de tiaj lingvoj, do post la apero de Volapuko (Johann Martin Schleyer, 1879) kaj Esperanto (Ludoviko Lazaro Zamenhof, 1887). Nur tiam vere aktualiĝis la demando, kiel planlingvo devus esti konstituita por plej bone plenumi la funkcion, por kiu ĝi estas intencita.
Pri la historio de la termino "interlingvistiko" skribas Sergeo Kuznecov: "Paradokse la termino interlingvistiko naskiĝis ne enkadre de la esperantista movado. Ĝin enkondukis en 1911 la belga sciencisto Jules Meysmans, kiu apartenis al kontraŭesperanta naturisma skolo. Dum du postaj jardekoj la termino interlingvistiko estis uzata praktike nur en idistaj, okcidentalistaj kaj interlingua-istaj (por Latino sine flexione) eldonaĵoj, sed esperantistoj kaj Esperanto-publikigaĵoj ĝin malagnoskis (estas notinde, ke P. Stojan entute ne registris la terminon interlingvistiko en "Alfabeta Objekta Indekso" al sia Bibliografio de Internacia Lingvo, 1929).
La situacio komencis ŝanĝiĝi en 1931, kiam interlingvistikon kiel "novan sciencon" sankciis la dana lingvisto Otto Jespersen kvazaŭ je la nomo de la 2-a Internacia Kongreso de Lingvistoj (Ĝenevo, 25-a ĝis 29-a aŭgusto 1931). Danke al tio la termino komencis penetri lingvistikajn publikigaĵojn ĝenerale, kaj esperantistajn publikigaĵojn speciale."
Ankaŭ en 1931, Ernest Drezen preterpase enkondukis la poste apenaŭ uzatan terminon kosmoglotiko por scienco "kiu sin okupas per studo de la konstruo de la universalaj tutmondaj lingvoj" en sia Historio de la mondolingvo. Tia scienco estus do subfako de interlingvistiko kaj ankaŭ de planlingvistiko.
Laŭ Jespersen, kiu ankaŭ estis membro de la Delegacio, kiu lanĉis Idon en 1907, interlingvistiko estas tiu branĉo de lingvistiko, kiu pritraktas la strukturon kaj la bazajn ideojn de ĉiuj lingvoj, konsiderante la starigon de normo por interlingvoj, t.e. por helplingvoj intencitaj por parola kaj skriba uzo inter homoj kiuj ne povas kompreniĝi per siaj gepatraj lingvoj. Laŭ tiu difino, esploroj pri la optimumigo de interetna komunikado estas centraj kadre de la fako, kaj la celo povas esti la konstruado de nova lingvo intencita por internacia uzado (aŭ por uzado ene de multlingva lando aŭ unio). Por tiaspeca konstrua interlingvistiko fondiĝis la Internacia helplingva asocio, IALA (International Auxiliary Language Association) en 1924. Ĝi aktivis ĝis la publikigo de Interlingvao fare de Alexander Gode en 1951.
Notinda kontribuo al interlingvistiko venis de René de Saussure, kiu notis diferencon inter homlingva kaj plenpreciza logiko en la vortfarado kaj proponis la principon de neceso kaj sufiĉo por Esperanto. Per tio li kontraŭis al Louis Couturat, kiu respondecis pri la rigora sistemo de derivado en Ido. Grave kontribuis al interlingvistiko ankaŭ Eugen Wüster, kiu estas konsiderata kiel fondinto de la terminologia scienco. Estis li, kiu unue uzis la terminon esperantologio.
La periodo post 1951
Post la dua mondmilito, kiu grandparte ruinigis Eŭropon, la angla lingvo, kun sia daŭre forta ekonomia bazo en Usono, iom post iom akiris la rolon de tutgloba interlingvo, kaj transprenis pli aŭ malpli ĉiujn funkciojn por kiuj la planlingvoj estis intencitaj. Sekve, aktivado en la kampo de konstrua interlingvistiko ne plu estis tiel prospera kiel antaŭe.
Tamen progresis la lingvistiko, i.a. la kompreno pri la lernado de la unua lingvo kaj de dualingvo, kaj pri la estiĝo de piĝinaj kaj kreolaj lingvoj. Baza kompreno estas tio, ke lingvokreado estas ĉiuhoma afero. Ĉiu infano devas krei (aŭ ”konstrui”) sian propran lingvon, kaj infanoj kreas por si regulan lingvon, ankaŭ se ili vivas en ĉirkaŭo, kie la plenkreskuloj uzas variajn versiojn de nestabiliĝinta piĝino. Publikiĝis multaj studoj pri piĝinaj kaj kreolaj lingvoj.
Daŭre aperis studoj pri planlingvoj, sed plej multaj estis priskribaj, komparaj, historiaj kaj socilingvistiskaj. Pri Esperanto ankaŭ kreskis la prilingva kaj filologia literaturo (esperantologio).
Lingvistoj publikigis studojn kun gravaj interlingvistikaj implicoj. Aparte interesaj estas en tiu rilato la studoj pri lingvaj universaloj (aŭ ”universalaĵoj”), al kiuj kontribuis unue Joseph H. Greenberg. Lingva universalo estas prilingva aserto, kiu validas por ĉiuj aŭ preskaŭ ĉiuj homaj lingvoj. Tre ampleksan kolekton da proponitaj universaloj enretigis la Universitato de Konstanz. En kazoj, en kiuj certa universalo ne validas por lingvo, temas pri nenormalaĵo, kiu estas evitenda en planita interlingvo.
Kadre de studoj pri semantikaj universaloj eĉ reaktualiĝis la ideoj de Lejbnico en la teorio pri ”Natura semantika metalingvo”, proponita de Anna Wierzbicka. Ankaŭ estas interesaj la universalaj fonosemantikaj aŭ ’’sonsimbolismaj’’ tendencoj.
Alia subfako de lingvistiko, kiu prosperis, estis tiu nomata lingvoplanado. Plej multaj studoj en tiu fako fakte ne temas pri la planado de lingvoj, sed pri lingvopolitiko. Gravan studon, kiu fakte temas pri planado de lingvoj, publikigis la estona-sveda lingvisto Valter Tauli.
Tauli konsideris interlingvistikon kiel subfako de lingvoplanado. La principoj rekomenditaj de li por la planado de naciaj lingvoj estas ankaŭ, kaj pli libere, aplikeblaj al konstruitaj interlingvoj. Estas notinde ke tiuj principoj konformas al la konversaciaj maksimoj de Paul Grice, kiuj en si mem havas gravajn implicojn por interlingvistiko. Tiuj maksimoj priskribas, en kia maniero efika komunikado en konversacioj estas atingata, kaj por funkcii bone, lingvo devas esti tia, ke ĝi ebligas respekti la maksimojn. Lingvoj ne ĉiam ebligas tion.
En la socio aperis pluraj interlingvistikrilataj novaĵoj dum tiu epoko. Al tiuj apartenas la utiligado de interlingvoj (Blisa skribo kaj indiana gestlingvo) por handikapuloj, la uzado de kontrolitaj lingvoj fare de grandaj entreprenoj kaj la tekniko de aŭtomata tradukado (maŝintradukado). Tiu tekniko ankoraŭ ne kontentigas, sed ĝia kampo de apliko kreskas. En la Tut-tera teksaĵo, aŭtomata tradukado estus faciligita baze de semantika reto, kiu disponigus dokumentojn, kies enhavo estus interpretebla fare de komputiloj. Tia interpretebleco ankaŭ estas kondiĉo por sukcesa aŭtomata tradukado.
Deviaj difinoj
Laŭ Vera Barandovska, interlingvistiko estas neklara fako. Ĝi certe estas lingvistika branĉo, kiu okupiĝas pri internaciaj lingvoj. En pli vasta senco ĝi esploras ĉion rilatantan internaciajn kontaktojn lingvajn, tradukojn, lingvokomparadon kaj similajn problemojn. Estas fakto, ke ĉiu lingvo, kiu komencas plenumi funkciojn de lingvo internacia, estas determinata de faktoroj ne nur lingvistikaj, sed ankaŭ politikaj kaj ekonomiaj. Interlingvistiko do ampleksas problemon de lingva komunikado kun ĉiuj ĝiaj aspektoj. Sed ĝia baza materialo estas internacia lingvo.
Laŭ citado de Detlev Blanke, la plej grava interlingvisto en la antaŭa jarcento,
(komenco de la citaĵo) : La vorto “interlingvistiko” invitas al du interpretoj :
(a) /interlingv/+[ist]iko: la scienco pri interlingvoj
La interpreto (a) estas la tradicia kaj malnova kaj (b) estas relative nova.
Cetere, la adeptoj de Occidental-Interlingue kaj Interlingua nomas “interlinguistica” la okupiĝon pri siaj lingvoj. Pri tiuj lingvoj apenaŭ aperas sciencaj studoj, kaj se tamen, tiam ĉefe en Esperanto.
Ni povas distingi tri ĉefajn “skolojn” (kun subfakoj kaj nuancoj, kiujn mi ĉi tie ignoras). Laŭ ili interlingvistiko okupiĝas
Plej disvastigita verŝajne estas varianto de la koncepto (1), nome ke interlingvistiko estas scienco pri planlingvoj, kompara, priskriba kaj (eble) konstrua. Se oni objektive aliras la problemon kaj vidas nur la strukturon de planlingvoj, oni eterne povas disputi pri ties idealaj ecoj kaj daŭre analizi la novajn projektojn. Ili senĉese aperas kaj ankaŭ estonte aperados, aparte en tiu orminejo kaj rubaĵejo, la interreto, kiun la “homo ludens” malkovris ankaŭ por lingvo-kreado.
La koncepto (2) estas pli vasta. Ĝi metas en la fokuson la procezon de internacia komunikado kun ĉiuj aspektoj (politika, ekonomia, lingva, kultura, psikologia, informadika ktp.) kaj kompreneble ankaŭ okupiĝas pri la komunikiloj, ne nur pri planlingvoj sed ankaŭ pri etnaj lingvoj. Ĝi estas interdiscipline, socilingvistike kaj lingvopolitike orientita. Laŭ mia kelkjardeka sperto por kunlaboro kun lingvistoj ĝi pruviĝis multe pli taŭga ol (1).
La koncepto (3) limiĝas ĉefe al lingvo-komparado kaj lingvo-kontaktoj de etnaj lingvoj. Tamen tiaj studoj por la tradiciaj interlingvistoj ne estas superfluaj, sed gravas la fokuso de la esploroj.
Se ni rigardas la sciencon ne kiel memcelon, tiam laŭ la koncepto (1) interlingvistiko helpu trovi la “plej bonan” el inter la ekzistantaj planlingvoj aŭ difinu la kriteriojn, laŭ kiuj oni konstruu “la plej bonan”. Laŭ la koncepto (2) interlingvistiko helpu trovi la solvon por optimumigi la internacian lingvo-komunikadon. La optimumigo laŭ mi ne nur havu teknikan sed ankaŭ socian dimension, tial eblas hipotezi, ke efika kaj samtempe demokrata komunikilo nur povas esti alte evoluinta planlingvo. Ĉe ekzistanta bezono tian planlingvon fakuloj povas pluevoluigi (ekzemple, fakaj leksikoj) per lingvo-planado (fino de la citaĵo).
Specifa studobjekto
La specifa studobjekto de interlingvistiko estas precipe tiuj lingvoj, kiuj kreiĝis unuavice por interetna komunikado. Tiaj interlingvoj aŭ helplingvoj povas ekesti spontanee aŭ rezulti el intelekta klopodado. En la unua kazo temas pri piĝinaj lingvoj, kiuj ofte evoluas al kreolaj lingvoj. En la dua kazo temas pri konstruitaj, artefaritaj lingvoj, ankaŭ nomataj "planlingvoj".
La artaj, eksperimentaj kaj apartigaj lingvoj havas aliajn funkciojn.
La inventitaj holivudaj lingvoj (klingona, navia (filmo Avatar), vulkana (filmo Star Trek), atlantida (Disney desegnofilmo Atlantis) kaj dorotraka por la tv-serio Game of Thrones (Ludo de Tronoj) estas nova fenomeno en la kampo de interlingvistiko.
La kontrolitaj naturaj lingvoj kreiĝis por faciligi komunikadon ne nur inter malsamlingvanoj sed ankaŭ inter samlingvanoj. Ili klare havas interlingvistikajn aspektojn. Tio ankaŭ validas por normaj lingvoj konstruitaj surbaze de pluraj malsamaj dialektoj.
Rimarko: La vorto interlingvo ankaŭ estas uzata kun pluraj aliaj signifoj. Krome, interlingvistiko estas foje interpretata en pli aŭ malpli devia senco.
Laŭ ilia medio kaj estiĝmaniero
Oni povas klasigi interlingvojn laŭ la medio, kiun ili uzas (parolon, skribon, geston, ktp.), kune kun ilia estiĝmaniero (spontanea aŭ laŭplana), kiel en la ĉi-sekva tabelo. Tie menciiĝas eksplicite nur kelkaj reprezentantoj.
La plej longe uzita parola interlingvo estis lingua franca, la ”franka lingvo”, aŭ lingvafrankao (kiel kelkaj preferas nomi ĝin). Ĝi uziĝis en la mediteranea regiono dum pli ol ses jarcentoj. Ne ekzistis propra skribo por ĝi. Male, ĝuste estis skriba lingvo, kiu ankoraŭ pli longe servis kiel interlingvo, nome la Ĉina skribo. Tiu servis kiel interlingvo al la klerularo en Orienta Azio (Ĉina civilizo) dum pli ol jarmilo.
La stabiliĝintaj piĝinoj kaj kreoloj menciitaj en la tria kolumno de la tabelo estas tiaj, kiuj daŭre funkcias nur kiel interlingvoj por plej multaj parolantoj. Aliaj nuntempe funkcias cefe kiel etnaj lingvoj, ekzemple la haitia kreola lingvo kaj Papiamento. Inter la planlingvoj menciitaj sube en la sama kolumno, Esperanto, lanĉita de Ludoviko Lazaro Zamenhof en 1887, estas klare la plej disvastiĝinta. Ankaŭ la aliaj, kiuj menciiĝas en la tabelo, havis notindan nombron da adeptoj, almenaŭ dum certa tempo.
La Blisa skribo, inspirita de la Ĉina skribo, estis, kiel aliaj pazigrafioj (aŭ pasigrafioj), intencita por interetna komunikado, sed troviĝis por ĝi alia kampo de apliko, nome kiel helpilo por handikapuloj kiuj ne kapablas regi ordinaran lingvon. Ankaŭ la interetna Indiana gestlingvo akiris tiun funkcion.
Laŭ ilia bazo
Ĉe konstruitaj lingvoj, oni kutimas distingi inter aprioraj kaj aposterioraj. La aposterioraj lingvoj baziĝas sur unu aŭ, plej ofte, pluraj fontlingvoj, en plej multaj kazoj reprezentantaj la Okcidentan civilizon kaj utiligante ties provizon da internaciaj vortoj. La elekto de fontlingvoj kaj la relativa pezo atribuita al ili varias inter malsamaj planlingvoj kaj sugestas por kies bezonoj planlingvo estis konceptita. . La aprioraj lingvoj, ekzemple la filozofiaj lingvoj de la 17a jarcento, Solresol kaj la logikaj lingvoj de la 20a jarcento, ekzemple Loglano kaj Loĵbano, aŭ ne baziĝas sur fontlingvoj aŭ ne faras tion en rekonebla maniero. Anstataŭe, ili baziĝas sur filozofiaj ideoj aŭ plene arbitraj decidoj.
La atributoj apriora / aposteriora aplikeblas ankaŭ al unuopaj trajtoj aŭ eroj de konstruitaj lingvoj.
Laŭ ilia memstareco
La diferenco montriĝas ĉefe en la vortfarado. Por tiu, la skemismaj lingvoj tendencas utiligi la aron da leksemoj kaj morfemoj, kiuj jam ekzistas en la lingvo, dum la naturalismaj tendencas prunti pretajn vortojn el siaj fontlingvoj. En la kazo de Interlingvao, tiuj vortoj povas esti plursignifaj, se ili havas malsamajn signifojn en la fontlingvoj. Pro tiuj falsaj amikoj, Interlingvao estas ankaŭ facile miskomprenebla por latinidlingvuloj.
Spontanee estiĝintaj interlingvoj, kiuj stabiliĝis aŭ transformiĝis en kreolajn lingvojn, kaj kies natureco apenaŭ estas disputebla, tamen ne estas naturalismaj sed altagrade skemismaj. Pro tio, ili ne estas tuj facile kompreneblaj por parolantoj de la ĉefa(j) fontlingvo(j), sed ili estas facile lerneblaj por ĉiuj. Simile, pro sia pli granda skemeco, Esperanto estas pli facile lernebla ol Interlingvao ('interlingua') almenaŭ por tiuj, kiuj ne jam konas latinidan lingvon.
Plej naturalismaj, ankaŭ en sia gramatiko, estas alfabetaj skriblingvoj konstruitaj surbaze de aro de parencaj dialektoj, kiel la novnorvega.
La atributoj skemisma / naturalisma aplikeblas ankaŭ al unuopaj trajtoj aŭ vortformoj.
Kritiko
Naturalismo ofte restis ĉe la nivelo de vehikla projekto, de internacia helplingvo, dum Esperanto kreskis ankaŭ al arta esprimilo kaj al identigilo.
Laŭ ilia ensociiĝo
Spontanee estiĝintaj interlingvoj rezultas el praktikaj komunikprovoj en socio, kaj ili do ĉiuj necese estas ensociiĝintaj. Nur ĉe la planlingvoj, oni povas distingi nurajn lingvoprojektojn disde ensociiĝintaj lingvoj. Nur malmultaj el ĉiuj konataj planlingvoj ensociiĝis. Al tiuj apartenas ĉefe damino (kiu ne estis interlingvo), la novnorvega (norma lingvo), Volapuko, Esperanto, Ido, Okcidentalo, Interlingvao kaj la Blisa skribo, kiu estis intencita kiel interlingvo sed ensociiĝis kun alia funkcio.
Bibliografio
(eo) Davide Astori, (2020), Holivuda planlingvistiko, recenzo de la libro Introduction to Interlinguistics de Federico Gobbo, München, 156 paĝoj, GRIN Publishing, ISBN (bitlibro) 9783346108043, ISBN (papera versio) 9783346108050. En: Literatura Foiro, n-ro 308, decembro 2020, p. 373-376.
(eo) Vĕra Barandovská-Frank, (2020), Interlingvistiko. Enkonduko en la sciencon pri planlingvoj, 333 pp., Poznań, Univ. Adam Mickiewicz, ISBN 9788365483539
(en) Gobbo, Federico, 2020, Introduction to Interlinguistics, München: GRIN Publishing,
(angla) Detlev Blanke, ''International Planned Languages. Essays on Interlinguistics and Esperantology'', 2018, 217 paĝoj, eld. Mondial, Novjorko, ISBN 9781595693778