cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Žvirče
Referencoj
Geografia loko: http://www.geopedia.si/#T1257_F410:10122015_x487162_y70442.5_s14_b4
Karl Friedrich Bahrdt
Karl Friedrich BAHRDT (naskiĝinta la 25-an de aŭgusto 1741 en Bischofswerda, mortinta la 23-an de aprilo 1792 en Halle (Saale), estis germana teologo.
Vivo
En 1766 li iĝis profesoro pri bibia filologio en Leipzig. Kiam li perdis la postenon pro aventuro amorada en 1768, Klotz helpis lin iĝi profesoro pri bibliaj antikvaĵoj en Erfurto. Malfamiĝinte baldaŭ pro siaj malkonformaj ideoj, li iris 1771 kiel predikisto al Gießen. Pro la akra polemiko en siaj skribitaĵoj kontraŭ la tiutempa teologa doktrino li ankaŭ de tie ĉi devis foriri. Post mallonga restado en Grizono li venis en 1776 kiel generalsuperintendanto al Dürkheim kaj fondis sur la kastelo Heidesheim apud Worms filantropian rondon. Pro pamfleto kontraŭ la helpepiskopo Von Scheben oni deklaris lin nekapabla je la plenumado de iu ajn teologa ofico. Tamen la prusa ministerio permesis al li vivi en Halle, kie li grandstile verkadis kaj faris prelegojn ĉe la filozofia fakultato.
En gastejo proksime de vitejo (kiun li aĉetis) li kverelis kun servistino, kio publike furoris. Li estis arestita en 1789 kiel skribinto de la komedio Das Religionsedikt, kiu primokis la prusan registaron. Post duona jaro amnestiite, li revenis al Halle.
Stilo
Liaj verkoj (sume 102; el ili ankaŭ pluraj romanoj) karakteriziĝas per pureca kaj plaĉa lingvo. Menciindas nur System der Moraltheologie (Eisenach 1770), Briefe über die systematische Theologie (Eisenach 1770-72, 2 volumoj) kaj la Neueste Offenbarungen Gottes in Briefen und Erzählungen (Riga 1773–75, 4 partoj), laŭdira traduko de la Nova Testamento. Ĝin primokis la juna Goeto en la konata Prolog (1774); ĝia disdono estis cenzure malpermesita. La rakonto Geschichte seines Lebens, kiun Bardt skribis malliberigite, eldonitis en Berlino en 1790/91 (4 partoj). Verko de August von Kotzebue direktita kontraŭ Bahrdt estis Doctor B. mit der eisernen Stirn.
Nekontesteble Bahrdt dissemis per siaj ege popularaj verkoj la ideojn de iluminismo kaj sukcese instigis la homojn kontraŭbatali la tiam ĝenerale akceptitan blindan obeon al regantaj pensadsistemoj.
Pavčina Lehota
Pavčina Lehota (hungare Paucsinalehota [paŭĉinalehota], (foje Pócsszabadja [pOĉsabadja])) estas vilaĝo, municipo kaj feriejo en Slovakio.
Situo
Pavčina Lehota situas laŭ traira flankovojo. Liptovský Mikuláš troviĝas je 7 km.
Historio
Arkeologoj trovis sur apuda monto teran fortikaĵon. La unua mencio okazis pri bienocentro en 1365 en formo "Lehota", poste en 1430, kiel "Hylhota". En 1600 epidemio pri ĥolero okazis. En 1715 6 familioj pagis impostojn. En 1784 180 vilaĝanoj loĝis en 18 domoj, en 1828 207 vilaĝanoj loĝis en 21 domoj. En 1897 kaj en 1935 incendioj okazis. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Paucsinalehota 276 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Liptó, al distrikto de Liptovský Mikuláš, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Pavčina Lehota 351 homoj, (302 slovakoj).
Michael Cramer
Michael Cramer (naskiĝis la en Gevelsberg) estas germana politikisto. Li membras en la Eŭropa Verda Partio kaj en ties nacia branĉo. Dum la oficperiodo 2004 ĝis 2009, Michael Cramer estas membro de la Eŭropa Parlamento kaj apartenas al la parlamenta Frakcio de la Verduloj kaj Eŭropa Libera Alianco (Verduloj/ELA).
Pola landvojo n-ro 28
La pola landvojo n-ro 28 (DK28) estas landvojo en suda Pollando, ankaŭ konata kiel "karpata ŝoseo". Ĝi estas preskaŭ paralela al laŭ subo de Karpatoj.
Kouĉa skafiopo
Distribuado
La Kouĉa skafiopo estas indiĝena de Usono en sudokcidento de sudorienta Koloradio kaj centra Oklahomo, norda Meksiko kaj la Kalifornia Duoninsulo. Ili povas troviĝi ĉe la Sonora-Dezerto, kiu inkludas partojn de suda Arizono kaj Kalifornio.
Apafi la 1-a
APAFI Mihály reganto de Transilvanujo naskita en Ebesfalva la 3-an de novembro 1632 kaj mortinta en Fortikaĵo Fogaras la 15-an de aprilo 1690).
Béla Honti
Béla Honti, laŭ hungarlingve kutima nomordo Honti Béla estis hungara notario, urbestro. Lia origina familia nomo estis Hornyák [hornjAk] ĝis 1939. Béla Hornyák naskiĝis la en Miskolc, li mortis en 1987 en Miskolc.
Biografio
Béla Honti maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 1924, poste li estis soldato (1925-1930). Dum la soldataj jaroj li ankaŭ studis en Reĝa Universitato Erzsébet kaj akiris diplomon en 1929. Post la civiliĝo li estis notario en municipo de Miskolc, iom poste ĉefnotario. En 1943 li estis nomumita vicurbestro, en la sekva jaro li estis provizora urbestro. En 1946 li estis forigita el la statuso kaj li faris simplajn laborojn, eĉ en 1951 ankaŭ la loĝejo estis forprenita. En la jaro 1952 li kun sia familio estis deportitaj al Hortobágy, post jaro ili rajtis reveni ne al Miskolc, sed al Sajószentpéter. Nur en la 1960-aj jaroj ili povis reveni al Miskolc. Li edziĝis en 1934, lia edzino naskis trifoje.
Alto (apartigilo)
La vorto havas plurajn signifojn:
Wolfgang Adam Lauterbach
Wolfgang Adam LAUTERBACH (naskiĝinta la en Schleiz, mortinta la  en Waldenbuch) estis gravega germana juristo. Li impone reprenis evoluigonte la romian juron (usus modernus pandectarum). Lia patro estis urbestro en Schleiz.
Vivo
Post humanisma gimnazitrejnado ĉe la Rutheneum-gimnazio en la naskiĝurbo li studis jursciencon ekde 1636 en Jena kaj Lepsiko. Post fino de la studoj li prelegis private en Lepsiko. Doktoriĝo fariĝis nur en 1647 en Tübingen. Lauterbach mem plukleriĝis vojaĝante studema je diversaj altlernejoj (Heidelberg, Strasburgo, Tübingen) dume li ankaŭ instruistis por nobeloj. Krom tiaj ĉeŭniversitataj restadoj li iris en 1648 plurajn monatojn al Speyer ĉe la Regna ĉambrotribunalo por studi ties procesojn. En novembro 1648 finfine li nomumitis docento universitata en Tübingen pri Corpus iuris civilis: samloke li ankaŭ universitatpolitike engaĝiĝis estante i.a. okfoje rektoro, plurfoje dekano ktp. En 1657, post la morto de la bopatro Thomas Lansius, li ekĉefinspektistis ĉe Collegium illustre en Tübingen, samtempe deklaris lin lia duka moŝto Eberhardo la 3-a (Virtembergo) asesoro de la Kortega tribunalo kaj donis al li la honorigan titolon "vera konsilisto". Bedaŭrinde li baldaŭ mortis pro malsano epidemia.
Graveco
Lauterbach rangis inter la plej ŝatataj kaj renomitaj lernigistoj de la kanona juro en la 17-a jarcento. Dokumentitis 111 disertacioj kiujn gvidis Luŭterbach.
Lia plej konata verko estas Compendium Juris: Brevissimis verbis, sed amplissimo sensu et allegationibus, universam ferè materiam juris exhibens eldonite de unu lia disĉiplo, Johann Jacob Schütz. Temis pri unu el la plej disvastigitaj komentoj de la pandektoj kaj eldonitis ĝis 1744.
386 Siegena
386 Siegena estas granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono. Ĝi estis malkovrita, la , de la germana astronomo Max Wolf, elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl, kaj ĝi ricevis la nomon de la germana urbo Siegen.
Finkenthal
Finkenthal estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rostock de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Zalaszabar
Zalaszabar [zalasabar] estas malgranda vilaĝo kaj municipo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Okcidenta Transdanubio, en departemento Zala, en Distrikto Nagykanizsa.
Finkenthal
Al la teritorio apartenas la Fürstenhof kaj Schlutow.
Zalaszabar
Historio
La unua mencio devenis el 1359 en formoj "Sabaar" aŭ "Zabaar". La komunumo ricevis rajton pri bazarado en 1384, pri doganprenado en 1459. En 1984 oni faris lagon Eta Balatono. Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, infanĝardeno, lernejo, poŝto.
Jupiter-maso
Jupiter-maso (MJ aŭ MJUP), estas unuo de maso kiu egalas al la maso de la planedo Jupitero ( 1,8986 × 1027 kg), 317,83 Termasoj; 1 Termaso egalas al 0,00315 Jupiter-masoj). La maso de Jupitero estas uzata por priskribi la masojn de la gasgigantoj, ĉu de nia Sunsistemo ĉu ĉirkaŭ foraj steloj. Ĝi ankaŭ estas uzata por priskribi brunajn nanojn.
La teoria maso kiun povas havi stelon, kaj daŭrigi fuzion de hidrogeno, estas kalkulita je 75oble la maso de Jupitero, kvankam la fuzio de deŭterio povas okazi je masoj tiom malgrandaj kiom 13 Jupiter-masoj.
Kaj jen Jupiter-maso rilate al aliaj rilataj mezurunuoj:
7632 Stanislav
7632 Stanislav estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la ukraina astronomino Ljudmila Georgijevna Karaĉkina elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno (en tiama Sovetunio, de 1992 en Aŭtonoma Respubliko Krimeo).
Nomo
Ĝi estas nomita en memoro de la ukraina sovetunia verkisto Stanislav Vladimiroviĉ Telnjuk (cirile: Станислав Владимирович Тельнюк, 1935–1990). Liaj filinoj Lesja kaj Galina estas famaj ukrainaj kantistinoj.
Hurtigheim
(jen france, origine germane kaj alemane Hürtigheim) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Psycho (filmo de 1960)
Psycho (el la angla lingvo signifas "Psiĥozulo") estas 1960-a filmo direktita de Alfred Hitchcock bazita de scenaro de Joseph Stefano kaj originala romano de Robert Bloch kiu ĝi mem estas bazita de la krimoj de seriomurdisto Ed Gein.
La filmo rakontas renkonton inter sekretario Marion Crane (rolita de Janet Leigh) kiu estas kaŝinta sin post ŝtelo de mono de ŝia dunganto. Ŝi kaŝas sin ĉe motelo kun la sola kaj psiĥoza motelestro Norman Bates (Anthony Perkins). Aliaj geaktoroj aperintaj en la filmo inkluzivas Vera Miles, John Gavin, Martin Balsam kaj John McIntire.
Ĝi estas ofte konsiderata unu el la plej bonaj filmoj de Hitchcock, kaj gajnis kvar Akademiajn Premiojn. Kvar sekvaĵoj estis faritaj, inter kiuj Psycho (filmo de 1998), kaj ĝi estas ankaŭ konsiderata kiel la fonda filmo de la "tranĉisto" horora ĝenro. La fifama "duŝo-sceno" estas unu el la plej diskutitaj kaj referencitaj scenoj en kino-historio.
10501 Ardmacha
10501 Ardmacha estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝia nomo aluda al la historia urbo Armagh, eklezia ĉefurbo de Irlando kaj situejo de la respektinda Observatorio de Armagh. La tradicio paportas, ke Sankta Patriko elektis tiun, kiu estis komune nomita Ard Macha kiel la centro de sia misio en Irlando, konstruante sian ĉefan kirkon sur unu el la sep montetoj de Armagh en 445.
Dříteň
Dříteň (Zirnau) estas municipo troviĝanta en distrikto České Budějovice en Ĉeĥio proksimume 12 km nordokcidente de Hluboká nad Vltavou kaj 21 km de České Budějovice. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1432. Ekde la jaro 1850 ĝis hodiaŭ Dříteň estas memstara municipo. En periodo de la 14-a junio 1964 ĝis la 23-a de novembro 1990 estis en la municipon Dříteň enmembrigita Nákří.
Tereftalata acido
Tereftalata acido, hidrogena tereftalato, TFA aŭ C6H4(COOH)2 estas aromata dukarboksilata acido, blanka kristala solido, uzata kiel ĉefa antaŭaĵo de la poliestero polietilena tereftalato (disvolvita de John Rex Whinfield (1901-1966) kaj James Tennant Dickson (1932-1991)) en la produktado de vestaĵoj kaj plastaj boteloj. Kiam pura, ĝi formas blankan opakan pulvoron; tamen kiam ĝi precipitiĝas el bolanta diluita alkala solvaĵo, ĝi povas estiĝi en kristalan staton. Dum hejtado, tereftalata acido sublimiĝas sen antaŭe kunfandi. La sublimiĝo, kiu estas sendistinge kristala, havas la samajn konsistecon kaj proprecojn kiel la origina acido, kaj tial, male al aliaj dubazaj acidoj, tereftalata acido ne povas esti konvertita en anhidridon nur varmigante ĝin. Pluraj milionoj da tunoj estas produktataj ĉiujare.
Proprecoj
La alkalaj tereftalatoj estas ĉiuj tre solveblaj en akvo, sed estas nesolveblaj en alkoholo. La kalia, natria, kaj amonia kombinaĵoj povas esti akiritaj en bone kristaligitajn formojn. Kalcia kaj baria saloj estas malpli solveblaj ol la antaŭe nomitaj, kaj ili povas esti produkitaj en malgrandaj skvamecaj kristaloj. La kupra salo estas palblua kristala pulvoro. La arĝenta kaj la plumba saloj okazas kiel densaj precipitaĵoj kiam estigitaj per duobla malkomponado. La komponaĵoj de tereftalata acido kun la alkoholaj radikaloj posedas apartan intereson, ĉar ili donas la plej rektan pruvon de la dubaza naturo de la acido. Ekzistas neŭtralaj kaj acidaj kunmetaĵoj. La neŭtralaj eteroj estiĝas aŭ per la agado de klorido de tereftaloilo sur la alkoholoj, aŭ per agado de jodidoj sur la alkoholaj radikaloj kaj tereftalato de arĝento aŭ de kalio.
Historio
La ftalata acido (la izomero kun formo orto de la tereftalata acido) estis preparita de la franca kemiisto Auguste Laurent, en 1836, pere de oksidiĝo de la naftalena kvarklorido. Komence, la sciencisto, kredante ke li estigis produkton derivitan el la naftaleno, alnomis la substancon naftalenata acido. Sinsekve, la svisa kemiisto Galissard de Marignac determinis la ekzaktan formulon de ĉi-produkto, elmontrante la miskomprenon de la teorio de Laurento, kiu finfine decidas realnomi la substancon tiel kiel ĝi estas nun konata.
Flago de Teksaso
La Flago de Teksaso (subŝtato en Usono) estas rektangula, dividita en du samgrandajn horizontalajn partojn, blanka supre kaj ruĝa malsupre, kun bluakolora vertikala stango, kun larĝo de 1/3 de la longo de la flago, sur kiu situas blanka stelo kvinpinta. Ĝi estis adoptita en 1839.
Teksaso estis respubliko preskaŭ dum dek jaroj, ĝis aneksiĝo al la Unuiĝintaj Ŝtatoj en 1845. La teksasa flago estas la oficiala simbolo de la ŝtato de la solula stelo, tiel nomata pro la ununura stelo de la ruĝa, blanka kaj blua flago. La koloroj de la flago reprezentas la kuraĝon (ruĝo), la purecon kaj liberecon (blanko), kaj lojalecon (bluo).
Kelkfoje oni konfuzas ĝin kun la flago de Ĉilio. Tamen, la precipa diferenco inter la du flagoj estas la blua kampo kun la blanka stelo kiu kovras nur duonon ĝis la supera duono, dum la teksasa okupas la tutan parton. Krome, la ĉilia flago estis 21 jarojn pli antikva ol la teksasa.
Onidire, la kreinto de la flago de Teksaso estis edzo de ĉilianino, pro kio li inspiriĝis sur ĝi por dizajni la teksasan flagon sed tio neniam estis konfirmita.
Historio
Kiam en 1821 Meksiko deﬁnitive sendependiĝis de la Hispana Monarkio, Teksaso estis teritorio en la nordo de tiu nova amerika ŝtato. Cele provizi per loĝantaro tiun regionon, Meksiko favorigis la alvenon de novaj kolonianoj, plejmulte el ili usonanoj. En la jaro 1836 la teksasanoj ribeliĝis kontraŭ Meksiko kaj en tiu jaro Teksaso fariĝis nova sendependa ŝtato. Sur la unua teksasa ﬂago, kiel sendependa ŝtato, aperis sola ﬂava stelo sub blua fono. En la jaro 1838 teksasa senatano William H. Wharton prezentis leĝon kun la celo adopti novan ﬂagon. Tiu nova ﬂago baziĝis sur la jam ekzistanta usona flago, kvankam sur ĝi aperis nur unu stelo, kompreneble ĉar temis pri sola ŝtato. La uzo de tiu nova ﬂago jam anoncis la estonton de la sendependa Teksaso, tio estas, ties integriĝo en la najbaran Usonon, kio okazis ﬁne en la jaro 1846.
Hirundo
La hirundoj estas sveltkorpaj, facilflugaj birdoj. Ili havas forkan voston, longajn kaj pintajn flugilojn, mallongajn bekojn. Ili kaptas insektojn dum flugo. La maskla kaj la femala birdoj estas similaj. Ili nestumas en kotnesto (krom bordhirundo) konstruita sur roko aŭ dommuro.
Ĝeneralaĵoj
Kelkaj el la plej konataj specioj de hirundoj estas la jenaj:
La vorto “hirundo” taŭgas en tri diversaj niveloj:
La hirundedoj estas grupo de paserinaj birdoj karakterizaj pro sia adapto al enaera manĝado.
Tiu ĉi familio enhavas du subfamiliojn: Pseŭdoĥelidonenaj (nur 2 specioj de la genro Pseudochelidon) kaj Hirundinenaj (ĉiuj aliaj hirundoj kaj murhirundoj). Ene de tiuj lastaj Hirundinenaj, la nomo "murhirundo" kutime estas uzata por la specioj kun kvadrataj vostoj, kaj la simpla nomo "hirundo" aŭ “kamphirundo” por la pli forkovostaj specioj; tamen, ne estas scienca distingo inter tiuj du grupoj. Tiu familio enhavas ĉirkaŭ 83 speciojn en 19 genroj.
La hirundoj havas tutmondan distribuon kaj reproduktiĝas en ĉiu kontinento krom Antarkto. Oni supozas, ke tiu familio originis en Afriko kiel tru-nestumantoj; Afriko ankoraŭ havas la plej grandan diversecon de specioj. Ili ĉeestas ankaŭ en multaj oceaniaj insuloj. Multaj specioj estas longdistance migrantaj. Kelkaj specioj de hirundoj estas minacataj de formorto pro homa agado, kvankam aliaj specioj profitis el homaj ŝanĝoj al medio kaj loĝas ĉe homoj.
Priskribo
Hirundoj havas evoluan konservan korpoformon kiu estas simila tra la tuta familio, sed estas malsimila al tiuj de aliaj paserinoj. Hirundoj adaptiĝis al ĉasado de insektoj dumfluga per disvolvigo de svelta aerodinamika korpo, kaj longaj pintaj flugiloj, kiuj permesas grandegajn lertecon kaj eltenemon, same kiel oftajn periodojn de glisado. Ilia korpoformo permesas tre efikan flugon, kiu kostas 50–75% malpli al hirundoj ol al ekvivalentaj paserinoj samgrandaj. Hirundoj manĝas kutime je ĉirkaŭ 30–40 km/h, kvankam ili kapablas atingi rapidojn de 50–65 km/h dum flugado.
Originala Literaturo Esperanta (retpaĝaro)
Eksteraj ligiloj
Originala Literaturo Esperanta
Hirundo
Priskribo
Kiel la neparencaj apusoj kaj kaprimulgoj, kiuj ĉasas laŭ simila sistemo, ili havas mallongajn bekojn, sed fortajn makzelojn kaj mallarĝan buŝtruon. La korpo longas ĉirkaŭ 10–24 cm kaj la pezo estas ĉirkaŭ 10–60 g. La flugiloj estas longaj, pintoformaj kaj havas naŭ unuarangajn flugilplumojn. La vosto havas 12 plumojn kaj povas esti ege profunde forkoforma, ĉu sendenta, ĉu fina kiel kvadrato. Longa vosto pliigas fluglertecon kaj povas funkcii ankaŭ kiel seksa ornamaĵo, ĉar la vosto estas ofte pli longa ĉe maskloj. La inoj de kamphirundo tre verŝajne elektas partneron laŭ la vostolongo.
La kruroj estas mallongaj, kaj la piedoj estas adaptitaj al alkroĉado pli ol al piedirado, ĉar la antaŭaj fingroj estas parte kunigitaj baze. Hirundoj kapablas piediri kaj eĉ kuri, sed ili faras tion per mallertpieda, anaseca irmaniero. La muskoloj de la kruroj de la riverhirundoj (Pseudochelidon) estas pli fortaj kaj fortikaj ol tiuj de la aliaj hirundoj.
La plej ofta plumaro de la hirundedoj estas brilmalhele blua aŭ verda supre kun helaj aŭ striaj subaj partoj, ofte blankaj aŭ ruĝecaj. Specioj kiuj nestumas en truoj aŭ loĝas en sekaj aŭ montaj areoj estas ofte senbrile brunaj supre (ekz Bordhirundo and Rokhirundo). Ambaŭ seksoj havas limigitan seksan dimorfismon aŭ eĉ nulan, ĉiuokaze kun pli longaj eksteraj vostoplumoj ĉe la maskla plenkreskulo, probable kiel plej ofta distingilo kie tio ekzistas.
La idoj eloviĝas nudaj kaj blindaj. Junuloj estas kutime iom pli senkoloraj versioj de plenkreskuloj.
Teritorio, vivejo kaj migrado
Hirundoj havas tutmondan distribuon, kaj ĉeestas en ĉiu kontinento krom Antarkto. Unu specio, Pacifika hirundo, loĝas kiel reprodukta birdo en multaj oceaniaj insuloj en la Pacifika Oceano, la Burbona hirundo reproduktiĝas en Reŭnio kaj Maŭricio en la Hinda Oceano, kaj multaj migrantaj specioj estas oftaj vagantoj al aliaj izolitaj insuloj kaj eĉ al kelkaj subantarktaj insuloj. Multaj specioj havas enormajn tutmondajn teritoriojn, ekzemple la Kamphirundo, kiu reproduktiĝas en plejparto de la norda hemisfero kaj vintrumas en plejparto de la suda hemisfero. Tiu familio uzas ampleksan gamon de biotopoj. Ili dependas de flugantaj insektoj, kaj ĉar tiuj estas komunaj ĉe akvofluoj kaj lagoj, ili ofte manĝas ĉe tiuj, sed ili povas troviĝi en ĉiu ajn nefermita biotopo inklude de herbejoj, malfermajn arbaroj, savanoj, marĉoj, manglejoj kaj arbustejoj, de marnivelo ĝis altaj alpaj areoj. Multaj specioj loĝas en homŝanĝitaj teritorioj inklude de agrikultura tereno kaj eĉ urbaj areoj. Ŝanĝoj en teruzo helpas kelkajn speciojn pligrandigi siajn teritoriojn, plejrimakinde la Aŭstralia hirundo kiu ekkoloniigis Novzelandon en la 1920-aj jaroj, ekreproduktiĝis en la 1950-aj jaroj kaj estas nun ofta specio tie.
Specioj kiuj reproduktiĝas en mezvarmaj regionoj migras vintre kiam la populacioj de ties predinsektoj malaperas. Specioj kiuj reproduktiĝas en pli tropikaj teritorioj ofte estas pli nemigrantaj, kvankam kelkaj tropikaj specioj estas parte migrantaj aŭ faras mallongan migradon. Antikve oni kredis, ke hirundoj vintrumas en stato de torporo, eĉ ke ili retiriĝas vintre subakven. Aristotelo atribuis tian vintrumon ne nur al hirundoj, sed ankaŭ al cikonioj kaj milvoj. Hibernado de hirundoj estis konsiderata ebleco eĉ de lertaj observantoj kiel pastro Gilbert White, en sia The Natural History and Antiquities of Selborne (1789, bazita sur jardekoj de observado). Tiun ideon povis subteni la kutimo de kelkaj specioj ripozi are sur ripozejoj dum malbona vetero, eĉ ŝajne enirante en torporon.
Kutimaro
Hirundoj estas elstaraj flugantoj, kaj uzas sian lertecon por allogi partneron kaj por manĝi. Kelkaj specioj, kiel la Mangleja hirundo, estas teritoriaj, dum aliaj ne estas kaj simple defendas siajn nestolokojn. Ĝenerale, maskloj elektas nestolokon, kaj allogas inon uzante kanton kaj flugon, kaj (depende de la specio) prizorgas sian teritorion. La grandeco de la teritorio varias depende de la specio de hirundo; en koloninestumantaj specioj ĝi estas pli eta, sed ĝi povas esti multe pli granda ĉe solecaj nestumantoj. Ekster la reprodukta sezono kelkaj specioj povas formi grandajn arojn, kaj kelkaj specioj povas ankaŭ ripozi komunume. Oni supozas, ke tio havigas protekton el eventualaj predantoj kiel Akcipitroj kaj Falkoj. Tiuj ripozantaroj povas esti enormaj; vintra ripozejo de kamphirundo en Niĝerio allogis iam 1.5 milionojn da individuoj. Nesociaj specioj ne formas arojn sed junuloj povas resti kun siaj gepatroj post la reprodukta sezono.
Dieto kaj manĝado
Plejparto de hirundoj estas insektomanĝantaj, predante dumfluge. La tuta familio predas ampleksan gamon de insektoj el plejmultaj insektogrupoj, sed la proporcio de predaĵojotipo en la dieto varias laŭ specioj aŭ jarsezono. Kelkaj specioj evitas iajn predotipojn; ĉefe pikinsektojn kiel abeloj kaj vespoj. Krom insektoj, kelkaj specioj eventuale manĝas fruktojn kaj aliajn plantomaterialon. Kelkaj specioj en Afriko manĝas semojn de arboj de Acacia, kaj ankaŭ la idoj de Granda strihirundo.
Hirundoj manĝas predojn dumfluge, sed ili eventuale kaptas ilin el branĉoj de surgrunde. La flugo povas esti rapida kaj inkludas rapidan serion de turniĝoj kaj flankeniroj kiam ili ĉasas aktive; malpli lertaj predoj povas esti kaptataj per pli malrapida kaj plezura flugo kiu inkludas flugadon en cirkloj kaj eksplodojn de flugilfrapoj miksitajn kun glisado. Kie kelkaj specioj de hirundoj manĝas kune, ili povas esti separataj en diferencaj niĉoj baze sur la alto super la grundo, kie kelkaj specioj manĝas pli proksime de la grundo, dum aliaj manĝas je pli altaj niveloj. Simila separo okazas kie manĝado koincidas kun apusoj. Niĉoseparado povas okazi ankaŭ pro la grando de la elektataj predoj.
Reproduktado
La plej primitivaj specioj nestumas en jam ekzistintaj kavaĵoj, ekzemple en malnova nesto de pegedo, dum aliaj specioj elfosas truojn en milda subtavolo kiel ĉe sablobordoj. Hirundoj de la genroj Hirundo, Ptyonoproggne, Cecropis, Petrochelidon kaj Delichon konstruas kotonestojn proksime de altaj rifuĝejoj en lokoj kiuj estas protektitaj kaj de la vetero kaj de predantoj. La kotonestumantoj estas pli komunaj en la Malnova Mondo, ĉefe en Afriko, dum la kavonestumantoj estas pli regulaj en la Nova Mondo. La kotonestumantaj specioj estas limigitaj al areoj de alta humideco, kio permesas la kotonestojn malmoliĝi. Multaj specioj kiuj nestumas en kavoj, bordoj kaj klifoj nestumas en grandaj kolonioj. Kotonestoj estas konstruitaj de ambaŭ seksoj, kaj ankaŭ ĉe la tunelelfosantoj la tasko estas kunhavata. Jam en historiaj epokoj, la ekuzado de homfarita ŝtonaj strukturoj kiel grenejoj kaj pontoj, kune kun arbarklarigado, permesis abundon de kolonioj ĉirkaŭ la mondo, pliigante la reproduktajn teritoriojn de kelkaj specioj. Birdoj loĝantaj en grandaj kolonioj tipe devis lukti kontraŭ ektoparazitoj kaj samspecifa nestoparazitado. Malnovaj maskloj profitas plej el kolonieco, ĉar ili povas havi siajn proprajn nestojn kaj profiti el oftaj ekster-partneraj sekspariĝadoj.
Paroj de hirundoj estas monogamaj, kaj paroj de nemigrantaj specioj ofte restas ĉe sia reprodukta areo la tutan jaron, kvankam la nestoloko estas defendata plej vigle dum la reprodukta sezono. Migrantaj specioj ofte revenas al la sama reprodukta areo ĉiujare, kaj povas elekti saman nestolokon, se ili estis jam sukcesaj en tiu loko. Unuajaraj reproduktuloj ĝenerale elektas nestolokon proksiman al nask- kaj kreskoloko. La reproduktado de mezvarmaj specioj estas sezona, dum tiu de subtropikaj aŭ tropikaj specioj povas ĉu esti konstanta tra la jaro aŭ ankaŭ sezona. Sezonaj specioj en subtropikoj aŭ tropikoj reproduktiĝas koincide kun centro de la insektagado, kiu okzas kutime en la humida sezono, sed kelkaj specioj kiel la Blankgorĝa bluhirundo nestumas en seka sezono por eviti inundoj en sia riverborda nestohabitato Ĉiu hirundo defendas siajn nestojn el ovopredantoj, kvankam solecaj specioj estas pli agresemaj kontraŭ predantoj ol koloniaj specioj. . La kontribuo de maskloj al idozorgado estas la plej alta inter paserinoj.
Hirundovoj estas kutime blankaj, kvankam tiuj de kelkaj kotonestumantoj estas punktitaj. La mezaveraĝa ovodemetado estas 4 aŭ 5 ovoj en mezvarmaj areoj kaj 2 aŭ 3 ĉe tropikoj. La kovado estas farata de ambaŭ gepatroj en kelkaj specioj, en aliaj la ovoj estas kovataj nur de la inoj. Inter la specioj, kie la masklo helpas ĉe kovado, la kontribuo varias laŭ specioj, kelkaj specioj kia la Klifhirundo dividas la taskojn dum la ino faras plej el la tasko en aliaj. Ĉe la Kamphirundo la masklo de la amerikaj subspecioj helpas (iom), dum la eŭropa subspecio ne. Eĉ ĉe specioj kie la masklo ne kovas, li povas sidiĝi sur la ovoj, dum la ino forestas por malpliigi la varmoperdon. Kovaderoj daŭras 5–15 minutojn kaj estas sekvataj de momentoj de manĝado. Eloviĝo okazas 10–21 tagojn post la ovodemetado, kaj 14–18 tagojn tipe.
Hirundidoj eloviĝas nude, ĝenerale kun nur kelkaj tufoj de lanugo. La okuloj estas fermitaj tiam kaj malfermiĝas tute nur post 10 tagoj. La plumoj eliras post kelkaj tagoj, kaj disvolviĝas malrapide kompare kun aliaj paseridoj. La gepatroj kutime ne manĝigas la idojn per individuaj insektoj, sed per bulo de manĝaĵo enhavanta 10 al 100 insektojn. Ĉiuj maskloj, ĉu kovantaj ĉu ne, helpas manĝigi la idojn. Malfacile oni scias kiam hirundoj elnestiĝas ĉar ili foje estas for de la nesto post tri semajnoj, sed revenas por ripozi.
Voĉoj
Hirundoj povas produkti multajn diferencajn alvokojn aŭ kantojn, kiuj povas esprimi ekscitadon, rilaton al aliaj de la sama specio, dum pariĝado, aŭ kiel alarmilo se estas predanto en la areo. La kantoj de maskloj rilatas al iliaj fizikaj kondiĉoj kaj supozeble estas uzataj de inoj por pritaksi ilin kaj eventuale elekti partneron. Idoj uzas plendemajn alvokojn por postuli manĝaĵon el la gepatroj. La tipa kanto de hirundoj estas simpla, foje muzika trilado, ege melodia foje kiel ĉe la Kamphirundo el ripozejo ekzemple surkable.
Rilatoj kun homoj
Pro preto de kelkaj specioj nestumi en kaj ĉe homaj setliĝoj kaj konstruaĵoj, homoj havas longan spertojn ĉe hirundoj kaj ekzistas multaj mitoj kaj legendoj pri ili. Kelkaj specioj estas aktive helpataj de homoj nestumi ĉe ili, ekzemple la Purpura hirundo, por kiu oni prilaboras nestoskatolojn tiom ke ili jam apenaŭ nestumas en naturaj kavaĵoj en la orienta parto de sia teritorio.
La migranta kutimaro de la eŭropaj specioj asociigis ilin kun printempo, kiel dirate en la proverbo "unu hirundo ne faras someron". Ili eniris eĉ en religiaj historioj, parte pro ties alveno en Eŭropo ĉe la tempo de la Sankta Semajno, kaj oni rakontas apokrifajn historiojn pri la krucigo de Jesuo, ĉu ke ili konfuzigis la senditojn aresti Jesuon en la olivĝardeno aŭ ke ili helpis Jesuon en la kruco (ekzemple kamphirundoj deprenis la dornojn de la kristokrono). Ili estas ankaŭ menciitaj en la Korano atakante kristanojn kiuj estis atakonta la urbon Mekko. Pli antikvaj legendoj asertas, ke Athene iĝis hirundo por eviti danĝeron.
Minacoj kaj konservado
Specioj de hirundoj kiuj estasminacataj de formorto estas ĝenerale endanĝeritaj pro perdo de habitato. Tio estas supozeble la kialo de la malpliiĝo de la draste endanĝerita Blankokula riverhirundo, specio kiu estas konata nur el kelkaj specimenoj kolektitaj en Tajlando. Tiu specio supozeble reproduktiĝas en riverbordoj, ege malpliigata habitato e sodirienta Azio. Du insulaj specioj, nome la Bluverda hirundo kaj la Orhirundo, malpliiĝis pro senarbarigo kaj konkurenco kun enmetitaj specioj kiel sturnoj kaj paseroj, kiuj konkurencas kun tiuj hirundoj por nestolokoj.
Taksonomio
Hirundoj estas morfologiaj unikoj ene de paserinoj, sed la uzado de studoj de DNA sugestis, ke estas rilatoj kun filoskopedoj aŭ paruedoj. Laŭ la taksonomio de Sibley-Ahlquist hirundoj estis lokataj en la infraordo de Passerida.
Ene de la familio de Hirundedoj estas klara divido inter la du subfamilioj, nome la Pseŭdoĥelidonenaj kiu enhavas la du speciojn de riverhirundoj, kaj la Hirundinenaj, kie estas lokataj la restaj 81 specioj. La divido de la Hirundinenaj okazigis multe da diskutado, kun taksonomistoj kiuj konsideras ĝis 24 genroj kaj aliaj nur 12. Estas iom da konsento pri la fakto, ke estas tri kernaj grupoj ene de la Hirundinenaj, nome la segilflugiloj de la genro Psalidoprocne, la murhirundoj kaj la hirundoj de la genro Hirundo kaj ties parencoj.
Specioj en taksonomia ordo
FAMILIO: HIRUNDEDOJ
Proverbo
Ekzistas proverboj pri muel(il)o en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Flago de Rod-Insulo
La Flago de Rod-Insulo (subŝtato en Usono) estas flago blanka kaj konsistas el ora ankro en la centro (simbolo pri la espero), cirkaŭata de dek tri steloj orkoloraj (la unuaj dek tri ŝtatoj de Usono, inter ili ankaŭ Rod-Insulo). Blua rubando sub la ankro portas la ŝtatan moton en ora koloro: "HOPE" (espero). La flago de la ŝtato Rod-Insulo estis oficiale aprobita en 1897. Ofte ĝi inkluzivas orkoloran franĝon ĉirkaŭ la bordoj de la flago.
Dnipropetrovska provinco
Ĝiaj plej grandaj urboj estas krom la administra centro Dnipro (Дніпро) la urboj Kamjansko (Кам'янське), Ĵovti Vodi (Жовті Води), Krivij Rih (Кривий Ріг), Marhanec (Марганець), Nikopol (Ukrainio) (Нікополь), Novomoskovsk (Новомосковськ) kaj Pavlohrad (Павлоград).
Komunumaro Rülzheim
La komunumaro Rülzheim - germane Verbandsgemeinde Rülzheim, mallonge VG Rülzheim - estas komunumaro en Germanio, do administra ligo de pluraj najbaraj komunumoj, inter kiuj du situas ĉe la orienta bordo de la rivero Rejno. Ĝi troviĝas en la distrikto Germersheim de la federacia lando Rejnlando-Palatinato, kaj ene de ĝi, en la suda parto, la historia regno Palatinato (germane Pfalz respektive historie Kurpfalz). Fine de la jaro la komunumaro havis  loĝantojn. La administrejo de la komunumaro centre plenumas iujn oficejajn servojn por la loĝantoj de ĉiuj membraj komunumoj, kiuj parte en komparo kun aliaj partoj de Germanio havas relative malmultajn loĝantojn, tial ke vivteno de administrejo kun ĉiuj servoj en ĉiu unuopa komunumo estus malekonomia.
Jalta municipo
Jalta municipo estas administra parto de Aŭtonoma Respubliko Krimeo, situanta sur la Suda Bordo de Krimeo, ege fama ripoz- kaj kurac-loko kun unika naturo kaj multaj vidindaĵoj. La regiono estas ofte nomata ankaŭ "Granda Jalto".
Geografia situo
Okcidente la Jalta municipo limas la Sebastopolan municipon, norde — la Baĥĉisarajan distrikton kaj oriente — la Aluŝtan municipon. Sude ĝi limas la Nigran maron. Laŭ la formo la teritorio de la Jalta municipo similas mallarĝan strion, kiun limas la Nigra maro sude kaj la ĉefa montoĉeno de la Krimea montaro norde. La larĝo de la teritorio — de 1-1,5 km en la okcidenta parto ĝis 4–6 km en la orienta parto. La longo de la ter-strio — ĉ. 56 km. La plej okcidenta punkto de la regiono — la kabo Sariĉo (kiu estas samtempe la plej suda punkto de la Krimea duoninsulo kaj de tuta Ukrainio); la plej orienta punkto — la monto Ajudago.
Administracia divido
En la Jalta municipo estas du urboj (Jalto kaj Alupko, kiuj havas proprajn urbestrarojn) kaj 7 komunumoj, kiuj estas regataj de komunumaj konsilantaroj kaj havas sume 21 urbotipajn loĝlokojn kaj 9 vilaĝ(et)ojn. En la listo parenteze estas menciitaj la historiaj krime-tataraj nomoj, kiuj estis ŝanĝitaj en la jaroj 1945-49 post ekzilo de la krime-tatara loĝantaro (tamen tiuj loĝlokoj sufiĉe ofte estas nomataj per iliaj historiaj kaj neoficialaj nomoj). En la suba listo la nomoj de urbotipaj loĝlokoj estas esperantigitaj, dum la nomoj de vilaĝ(et)oj — ne; vidu ankaŭ la tabelon fine de la artikolo.
Transporto
La plej proksima flughaveno estas en Simferopolo. En Jalto estas marhaveno, kiu aktivas plejparte somere (per mallong-distancaj ŝipetoj eblas atingi multajn ĉemarajn loĝlokojn de la Jalta municipo, Aluŝton kaj Sudakon).
Fervojaj linioj ne ekzistas. La plej proksimaj fervojaj stacidomoj estas en Sebastopolo kaj Simferopolo (la pli granda). En la municipo estas 1 aŭtovojo de internacia graveco (Ĥarkovo-Simferopolo-Aluŝto-Jalto, M18) kaj kelkaj aŭtovojoj de loka graveco.
La ĉefa pasaĝera trafiko estas plenumata per busoj (en Jalto estas granda aŭtobusa stacidomo, kiu ligas la urbon kun ĉiuj aliaj urboj de Krimeo kaj kun multaj urboj de Ukrainio kaj Rusio; krome multas la apudurbaj busaj itineroj). Inter Jalto kaj Simferopolo ekzistas la interurba trolebusa linio.
Vidindaĵoj
La Jalta municipo tre riĉas je diversaj vidindaĵoj kaj estas tre populara turisma kaj ripoza loko. Ĉiuj vidindaj lokoj facile alingeblas el Jalto.
Stacio Nijō-jinjaguchi
Stacio Nijō-jinjaguchi (japane: 二上神社口駅 [Niĝō-ĝinĝaguĉi-eki], angle: Nijō-jinjaguchi Station) estas fervoja stacio en Kacuragi, Gubernio Nara, Japanio. La stacio servas 1 linion de Kintetsu: Linio Kintetsu-Minami-Ōsaka.
Anisoptera
Libelo estas insekto apartenanta al la ordo Odonata, infraordo Anisoptera (el greka ἄνισος anisos "malregula" kaj πτερόν pteron, "flugilo", ĉar la malantaŭa flugilo estas pli larĝa ol la antaŭa flugilo). Plenkreskaj libeloj estas karakterizitaj de grandaj multfacetaj okuloj, du paroj de fortaj travideblaj flugiloj, foje de koloraj makuloj kaj longa korpo. Libeloj povas esti miskomprenitaj kiel la rilata grupo, nome Zigopteroj (Zygoptera), kiuj estas similaj laŭ strukturo, kvankam kutime estas pli malfortika; tamen, la flugiloj de plej libeloj estas tenitaj ebena kaj for el la korpo, dum la zigopteroj tenas la flugilojn falditajn ripoze, laŭlonge aŭ super la ventro. Libeloj estas lertaj flugantoj, dum zigopteroj havas pli fortan, agiteman flugomanieron. Multaj libeloj havas brilajn irizecajn aŭ metalecajn kolorojn produktitajn de struktura koloraro, kio faras ili rimarkindajn dumfluge. La komponita okulo de plenkreska libelo havas preskaŭ 24,000 omatidojn.
Kálmán Tóth (bibliografo)
TÓTH Kálmán estis rumania hungara bibliografo. Li naskiĝis en Braŝovo la 8-an de julio 1910 kaj mortis en Vama Veche la 30-an de aŭgusto 1962.
Biografio
Kálmán Tóth studis en komerca akademio de Kluĵo (1928–33), poste en Brünn li alvenis en pli proksiman rilaton kun bibliotekafero. Li pliperfektiĝis en Vieno, Lepsiko, Munkeno, Erlangen kaj Budapeŝto. De 1941 (interrompite en jaroj 1943–46) li fariĝis scienca kunlaboranto, de 1949 vicdirektoro, en jaroj 1958–60 reala gvidanto de la Centra Universitata Biblioteko Lucian Blaga de Kluĵo. Lia privata kolektaĵo troviĝas en la Scienca Biblioteko de Odorheiu Secuiesc.
Lommiswil
Lommiswil estas komunumo en la distrikto Lebern en Kantono Soloturno, Svislando. Ĝi havis 1,442 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010.
Geografio
Lommiswil situas sur terenteraso sude de la Ĵurasa Montaro kun bela vido al la ebenaĵo de la Aro, kiu etendiĝas inter Bielo kaj Soloturno. La komunumo konsistas el la vilaĝoj Lommiswil kaj Im Holz kaj diversaj izolitaj bienoj. La plej alta punkto de la komunumo situas sub la kresto de Hasenmattwiese sur alteco de 1360 m s.m. La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 5.76 km², de kiuj 43% estas kovritaj de arbaro, 45% servas por agrikulturo kaj 12% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Lommiswil limas en nordoriento al Oberdorf, en sudoriento al Bellach, kaj en sudokcidento, okcidento kaj nordokcidento al Selzach.
Trafiko
Lommiswil situas flanke de la gravaj aŭtomobiltrafikvojoj, tamen ĝi estas facile atingebla de Grenchen kaj de Soloturno. Tra la komunumo pasas la fervojlinio de Soloturno al Moutier, kiu estis inaŭgurita la 1-an de aŭgusto 1908. Ekzistas stacidomoj en kaj en. Ek de la jaro 2007 la komunumo ankaŭ estas konektita per buslinio al la loka busreto de la urbo Grenchen. La plej proksima alveturejo al la svisa aŭtovojo A5 situas en distanco de proksimume 10 kilometroj sudokcidente apud Grenchen respektive sudoriente apud Soloturno.
Vidindaĵoj
Inter Lommiswil kaj Oberdorf situas ŝtonminejo, kie videblas interesaj piedŝpuroj de dinosaŭroj.
Historio
La unua dokumenta mencio de Lommiswil datiĝias el la jaro 1292 kiel Lomolzwile. Dum mezepoko en Lommiswil troviĝis la Kastelo Schauenburg, kiu estis detruita en la jaro 1375 de la soldistoj de Enguerrand la 7-a de Coucy. En la jaro 1389 Lommiswil kune kun la Senjorujo Altreu fariĝis havaĵo de la urbo Soloturno kaj formis ĝis la Helveta Revolucio de 1798 parton de ties Voktejo Lebern.
Charles Pickering (natursciencisto)
Charles PICKERING (naskiĝis la 10-an de novembro 1805 en Kantono de Susquehanna (Pensilvanio), mortis la 17-an de marto 1878 en Bostono) estis usona natursciencisto kaj kuracisto Naskita en Pensilvanio, li adoltiĝis en Wenham, Masaĉuseco.
Li ricevis diplomon pri medicino en la Universitato Harvard en 1823 kaj praktikis medicinon en Filadelfio. Li estis ankaŭ bibliotekisto kaj konservisto en la Akademio pri Naturscienco de tiu urbo.
Li partoprenis al la ekspedicio de Wilkes de 1838 al 1842. En lia honoro unu markolo de la Puget Sound estis nomita Pasejo Pickering (angle : Pickering Passage).
Reveninte, li mallongtempe tenis postenon en la oficejo pri patentoj kaj, en 1843 forveturis en Afrikon kaj Baraton por studi la praloĝantajn rasojn.
Pli malfrue li iris al Bostono por praktiki medicinon.
Ruĝbrusta koturno
La Ruĝbrusta koturno (Odontophorus speciosus) estas specio de birdoj de la familio de Odontoforedoj aŭ Amerikaj koturnoj kaj de ties tipa genro de Odontoforoj, kiuj estas perdrikecaj specioj fortikabekaj kaj kun rimarkindaj nigrablankaj gorĝaj aŭ vizaĝaj markoj. Ĝi povus estis samspecifa kun tri aliaj specioj, nome Nigradorsa koturno, Odontophorus melanonotus, Ruĝfrunta koturno, O. erythrops kaj Bruna arbarkoturno Odontophorus hyperythrus. Eble ĝi estas plej rilata al Bruna arbarkoturno, Odontophorus hyperythrus.
Oni agnoskas tri subspeciojn, kiuj estas la jenaj:
Temas pri specio kun tre ruĝecbruna brusto kaj pli strieca en flankoj; la vizaĝo estas nigra kaj estas tre fajna malantaŭokula strio. La krono estas bruneca kun kresteto. La dorso estas bruna kaj tre makuleca, kaj la beko kaj kruroj estas malhelgrizaj.
Subang Jaya
Subang Jaya estas milionurbo kaj universitata urbo de Malajzio (kie estas la plej granda urbo), en Malaja duoninsulo, en subŝtato Selangoro. La urbo estis antaŭurbo de Kuala-Lumpuro, sed la loĝantaro en 2010 jam superis eĉ la ĉefurbon.
Geografio
Subang Jaya situas en valo, en okcidenta parto de la lando.
Historio
En Subang Jaya oni komencis konstruadi en 1974. Municipo formiĝis en 1997. Komence de la 21-a jarcento oni konstruis loĝturojn. En 2006 granda ŝtormo okazis.
Antibiotiko
Antibiotiko estas drogo kiu mortigas aŭ malrapidigos la kreskon de bakterioj. Ili apartenas al specifa klaso de 'kontraŭmikrobaj drogoj', pli vasta grupo kiu ankaŭ inkluzivas la kontraŭvirusajn, kontraŭfungajn, kaj kontraŭparazitajn drogojn (aliaj neoficialaj nomoj estas kontraŭmikrobaĵoj, kontraŭbakteriaĵoj, kontraŭvirusaĵoj, kontraŭfungaĵoj, kaj kontraŭparazitaĵoj). Ili estas preskaŭ nedamaĝemaj por la gastiganto, kaj tial eblas ilin uzi por kuraci infektojn. Origine la termo alludis al kemiaĵoj izolitaj el vivaĵoj, kontraŭstare al ĥemoterapiaĵoj, kiuj estas pure sintezaj. Nuntempe tamen la vorto "antibiotiko" ankaŭ aplikiĝas al sintezaj kontraŭmikrobaĵoj, kiel sulfonamidoj. La antibiotikoj estas malgrandaj molekuloj kies molekula pezo estas malpli ol 2000 mas-atomaj unuoj. Ili ne estas enzimoj.
Subang Jaya
Trafiko
Subang Jaya havas trajnan kaj aŭtovojan kontaktojn kun Kuala-Lumpuro kaj Klang. En la urbo (kaj ankaŭ al la menciitaj urboj) aŭtobusoj liveras la pasaĝerojn. La ĉefurba internacia flughaveno estas proksime.
Antibiotiko
Antaŭ la malkovro de antibiotikoj kaj antaŭ ĝia uzado, la kuracado de infektoj realigiĝis per la uzo de venenoj kiel striknino kaj arseniko, kaj pro tio la ekuzado de la nedamaĝemaj antibiotikoj tiatempe furoris. La antibiotikoj ne efikas por virusaj, fungaj kaj aliaj nebakteriaj infektoj, kaj unuopaj antibiotikoj povas havi malsamajn efektojn en pluraj malsimilaj specoj de bakterioj. Kelkaj pli specifaj antibiotikoj(la tiel nomitaj mallarĝ-spektraj antibiotikoj) trafas gram-negativajn aŭ gram-pozitivajn bakteriojn, kaj paralele la aliaj nomiĝas larĝ-spektraj antibiotikoj.
Subang Jaya
Klimato
Subang Jaya havas tropikan klimaton. En ĉiuj monatoj pluvas inter 150-280 mm. La temperaturo estas averaĝe 30 °C.
Antibiotiko
Buŝaj antibiotikoj estas la plej simplaj por plej multaj kazoj, lasante la envejnaj antibiotikoj por pli seriozaj kazoj. La antibiotikojn oni povas foje administri surloke, kiel okulgutoj aŭ ŝmiroleoj.
Historio
Sekve de preliminaraj esperimentoj kiuj pruvis kontraŭ-bakteriaj efektoj fare de pluraj bakteriaj sekreciaĵoj, la germana sciencisto E. de Freudenreich en 1888 izolis bakterian secreciaĵon kaj registris ties kontraŭbakterian econ. Piocianazo, secreciebla de Bacillus pyocyaneus, malrapidigis la kreskon de aliaj bakterioj 'in situ' kaj estis toksika por multaj malsankaŭzaj bakterioj. Malĝoje, kaj la mem-toksikeco por la produktanta bakterio kaj la malstabileco de la substanco malhelpis la ĝeneralan uzandon kiel efika, sekura antibiotiko ĉe la homa korpo.
La unua efika antibiotiko kiun oni malkovris estis penicilino. La franca kuracisto Ernest Duchesne skribis en sia tezo de 1896, ke ŝimoj de la genro Penicillium mortigis bakteriojn. Duchesne tamen mortis post kelkaj jaroj, kaj siaj eksperimentoj estis forgesitaj dum generacio, ĝis kiam akcidento ŝanĝis la aferon. Alexander Fleming estis kultivanta agaro-petroplatojn, kaj plato akcidente kontaminiĝis de fungo. Anstataŭ simple forĵeti la kontaminitan petroplaton, Fleming rimarkis malordinaran ringon ĉirkaŭ la ŝimo-kolonio. En antaŭaj studoj, li rimarkis ke la enzimo lisozimo povas mortigi bakteriojn, kaj nun Fleming ekpensis ke la ŝimo sekreciis ion kiu haltigis la bakteria kresko. Li hipotezis, ke tiu substanco povus esti ja utila kiel kontraŭbakteria medikamento. Kvankam Fleming estis malsukcesa izoli la substancon (ĉar la beta-laktamo ringo en la molekulo penicilino ne estis stabila laŭ la purigadaj metodoj kiujn li provis), li raportis pri ĝi en scienca literaturo en 1929. Ĉar la ŝimo apartenis al la genro Penicillium, li nomis la komponaĵon penicilino.
En la 1930-aj jaroj la germana esploristo Gerhard Domagk esploris la kontraŭbakteriajn ecojn de kelkaj kolorigaĵoj. Unu el tiuj apartenis al grupo de sulfonamidoj, Prontosil, kiu efektis kontraŭ infektoj en homo pro ties ŝanĝiĝo en la gastiganto al la aktiva formo, sulfanilimido. Laŭ la nuntempa pli ampleksa difino ĉi-substanco povus sin kvalifiki por la unua buŝa antibiotiko. Dum la sama dekjaro, René Dubos izolis tirotricinon, antibiotiko uzenda surloke por haŭtinfektoj, el sojl-bakterioj.
Dum la Dua mondmilito la neceso prizorgi vund-infektadojn kreskis kaj multaj rimedoj aplikiĝis por la esplorado kaj purigado de penicilino. La teamo gvidita de Howard Walter Florey sucksesis produkti uzendajn kvantojn de la purigita akvita komponaĵo de penicilino kaj oni tuj testis la izolitaĵo en klinikaj kazoj. La kuracistoj ege ĝojis pro la rapida kaj sekura kuraciĝo por kondiĉoj kiuj ĝis tiam estis ege malfacilaj kuraci, teruraj travivaĵoj kaj ofte ĝismortokondukaj. La studado de aliaj specioj de ŝimo kaj aliaj vivaĵoj videbligis antaŭe nekonatan ĥemian bataladon kontraŭbakterian. Novajn antibiotikojn oni rapide malkovris, kun ampleksa uzado, kaj nova sciencesploro-epoko kondukis al la ebleco trovi ĥemiaĵojn kiuj batalis ankaŭ kontraŭ kancero (ĥemoterapio).
La malkovrado de antibiotikoj, kune kun anestezo kaj adopto de higienaj procedoj fare de de kuracistoj (ekz-e, ofta man-lavado kaj uzado de sterilaj kuraciloj) revoluciigis medicinon.
Klasoj
Oni povas klasi antibiotikojn laŭ pluraj kriterioj.
Laŭ ĥemia strukturo:
Alia klasado temas pri la agado-meĥanismon (t.e. la meĥanismo per kiu ili mortigas/senkreskigas bakteriojn):
La antibiotikojn oni ankaŭ povas klasi laŭ la vivaĵoj kontraŭ kiuj ili efikas, kaj speco infektado por kiu ĝi povas aplikiĝi, kaj tio dependas je la rezisto de la mortigendaj vivaĵoj kaj koncentreco de la antibiotiko estebla en la afektita histo.
Flankaj efektoj
La flankaj efektoj varias de malpeza kapdoloro ĝis disa alergia reago. Unu el la plej observebla efekto estas lakso, kiu estas la rezulto de malekvilibrigo de la natura intestflora ekvilibro (la "bonaj bakterioj" kiuj loĝas en la digesta sistemo), fare de de la antibiotiko. Aliaj flankaj efektoj rezultas de la interago inter la antibiotiko kaj aliaj drogoj, kiel ekzemple la observebla alta risko por tendeno-damaĝo post administrado de kvinolona antibiotiko kune kun "sistemika" (traĉiukorpa) kortikosteroido.
Kelkaj antibiotikoj povas havi nedezirindan influon sur la efektoj de la kontraŭgravediĝa pilolo. Tiaj efektoj ŝajnas esti tro maloftaj kaj studitaj nur por eta nombro da antibiotikoj.
Misuzado de antibiotikoj
La plej ordinara misuzado estas la malĝusta administrado de antibiotikoj, inkluzive de la uzado de kontraŭbakteriaĵoj por virusaj infektoj tiel kiel la ordinara malvarmumo kaj frua ĉesado de prenado de la antibiotiko (pro ŝajna sento de bonsano). Krom la ebleco ke la kuracado ne sukcesu, ĉi du misuzoj de antibiotikoj povas konduki al la plej danĝera stato de kontraŭantibiotika rezisto.
Kontraŭantibiotika rezisto
One side effect of misusing antibiotics is the development of antibiotic resistance by the infecting organisms, similar to the development of pesticide resistance in insects. Evolutionary theory of genetic selection requires that as close as possible to 100% of the infecting organisms be killed off to avoid selection of resistance; if a small subset of the population survives the treatment and is allowed to multiply, the average susceptibility of this new population to the compound will be much less than that of the original population, since they have descended from those few organisms which survived the original treatment. This survival often results from an inheritable resistance to the compound, which was infrequent in the original population but is now much more frequent in the descendants thus selected entirely from those originally infrequent resistant organisms.