cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hispanio
Antikvaj tempoj
Inter la unua kaj dua de la Punikaj Militoj inter Romio kaj Kartago, la kartaganoj invadis la duoninsulon. Iliaj plej gravaj kolonioj establiĝis en la insulo Ibizo kaj en Kartageno, nomo kiu rilatiĝas kun la nomo de la nova Kartago, kaj ili okupis aliajn urbojn komence fenicaj kiel Kadizo aŭ Malago. Malvenkita Kartago, Romio ekigis laŭgradan okupadon de la duoninsulo, kiu plilongiĝis laŭlonge de preskaŭ 200 jaroj. En la unuaj jardekoj de la okupado la romianoj devis konfronti Numancon, keltibera urbo situanta ĉe la riverbordoj de Doŭro, en la proksimaĵoj de la nuna Sorio, kiu daŭris ĉirkaŭ 30 jaroj kaj la militon de la gvidanto Viriato. Post la forpaso de Viriato (139 a.K.), la batalo de la antaŭromiaj popoloj kontraŭ Romio fariĝis pli sporada kaj disa, kvankam ĝi tute ne finiĝis ĝis la epoko de la imperiestro Aŭgusto kun la relativa submetiĝo de kantabroj kaj asturoj
La okupado finiĝis per la tute regado de la duoninsulo sub romia kontrolo kaj ĝia konvertiĝo en provinco per la nomo Hispania. La loĝantaro adoptis la romiajn kulturon, lingvon, leĝojn, akirante gravecon ene de la imperio, ĉar eĉ tri romiaj imperiestroj, Trajano, Hadriano kaj Teodosio, krom la filozofo Seneko la pli juna kaj aliaj gravaj elstaruloj, naskiĝis en la duoninsulo.
Mezepoko
En la jaro 409, sueboj, alanoj kaj vandaloj invadis la iberian duoninsulon. Malmultajn jarojn poste, en 416, la visigotoj eniris en Hispanion kiel aliancitoj de Romio, forpelante la alanojn kaj vandalojn de la duoninsulo kaj metante la suevojn en nuna Galegio.
En 711, la araboj, kiuj estis en malmultaj jaroj konkerintaj la nordon de Afriko, profitis la internan lukton de la visigotaj gvidantoj, kaj trapasis la Ĝibraltaran Markolon en 711. Ili baldaŭ venkis la defendantajn trupojn kaj en malmultaj jaroj okupis la tutan duoninsulon, krom kelkajn izolitajn lokojn en la nordo, kie poste organiziĝos la rezisto kaj komenciĝos la kristana reconquista (rekonkero).
La araboj organizis propran socion, kiu akiris aŭtonomion (emirejo) disde la centraj povoj en Arabio aŭ Bagdado, kaj poste sendependiĝis kaj formis la hispanan ĥalifejon. La araba dominado ricevis la nomon de Al-Andalus, kaj ĝi floradis pove kaj kulture dum multaj jaroj. La povo tamen baldaŭ diseriĝis kaj formiĝis apartaj regnoj, konataj kiel tajfoj.
Dume, plifirmiĝis la regnoj en la nordo. La plej aktiva komence estis el asturia kerno, kiu baldaŭ formis la Reĝlandon de Leono, el kiu poste splitiĝos la nukleoj, pli dinamikaj, de Portugalio kaj Kastilio. En tiu parto, oni baldaŭ rekonkeris la centrajn urbojn (ekzemple, Toledo en 1085). En la orienta parto disvolviĝis la reĝlandoj de Navaro, Aragono kaj la Kataluna Graflando , kiu kiel Marca Hispanica estis komence vasalo de la francaj reĝoj, sed kiu poste sendependiĝos kaj prenos la iniciaton en tiu parto de la duoninsulo.
Dum pluraj jarcentoj sinsekvos periodoj de kunvivado (pli-malpli paca) kun aliaj de malferma milito, ne nur inter araboj kaj kristanoj, sed ankaŭ ene de ĉiu parto aparte. La araba parto ricevos plurfoje la apogon de berberaj nordafrikaj triboj (almohadoj kaj almoravidoj). La kristanaj teritorioj fine unuiĝos en tri grandajn regnojn, Portugalio, Kastilio-Leono kaj la Kronlando de Aragono (Katalunio, Aragono, Valencio kaj Balearoj), kaj aparte la pli malgranda Navaro.
Oni devas konsideri ke ekzistis loĝantoj de alia religio en ĉiu teritorio: islamanoj en kristanaj regnoj (muladioj, poste nomotaj moriskoj), kristanoj en la araba parto (mozaraboj), plus granda malplimulto de judoj en ambaŭ partoj. La kunvivado estis plejofte paca, sed kun periodoj de granda streĉiteco en ambaŭ partoj, depende de la internaj kaj eksteraj kondiĉoj.
Dum tiuj jaroj naskiĝis la diversaj latinidaj lingvoj, kun bazo en ĉiu el la regnoj: portugala (aŭ galega-portugala), kastilia (nuna hispana), kaj kataluna. Ankaŭ estis tiam parolataj la astura kaj la aragona, nun tre minoritataj. Aparte, la mozaraboj parolis latinidan lingvon, la mozaraban, poste malaperontan. La galega-portugala parolata en la nordo, kiu apartenis al la kastilia regno, poste disiĝos de tiu parolata en la sudo, kaj fariĝos la galega.
Post diversaj bataloj, la kristanoj konkeris la plejmulton de la teritorio jam en la 13-a jarcento, kaj nur restis malgranda restaĵo kiu formis la reĝlandon Granado.
En 1469 edziĝis la reĝo de Aragono, Fernando la 2-a, kaj la reĝino de Kastilio, Izabela la 1-a, la t.n. Katolikaj Gereĝoj, kaj tiel unuiĝis ambaŭ regnoj, kvankam ili konservis preskaŭ kompletan aŭtonomecon dekomence.
Fine de tiu ĉi periodo, 1402, kaj konkure kun Portugalio, la Regno de Kastilio ekigis la konkeron de Kanariaj Insuloj ĝis tiam ekskluzive loĝataj de la guanĉoj. La komenca okupado estis entreprenita de Johano de Béthencourt kiu estis sub la vasaleco al la reĝo Henriko la 3-a de Kastilio. Ĉi tiu procezo de la konkero ne finiĝis ĝis 1496 kaj estis finigita fare de la kastilia regno mem.
Dume en la Regno de Aragono, la amasa mortado pro la epidemio de la nigra morto de 1348, kaj la malbonaj rikoltoj kiuj komenciĝis en la ciklo de 1333 («lo mal any primer»), provokis grandan nestabilecon kaj socian kaj ekonomian.
Post la forpaso de la reĝo Marteno 1-a la Homa (1410), la reprezentantoj de la ŝtatoj kiuj konsistigis la regnon de Aragono, elektis per la Kompromiso de Caspe al Fernando de Antekero, el la kastilia dinastio de Trastamaro kiel estonta reĝo Fernando la 1-a sur kiu falis per patrina heredo la dinastiajn rajtojn. Malgraŭ tumulto ĉefrolludita de la Grafo de Urgel, Fernando la 1-a estis kronita kaj komenciĝis la regado de la Trastamaroj en la Regno de Aragono.
Post la etendiĝo ĝis la Regno de Napolo en la periodo de Alfonso la 5-a, la Regno de Aragono suferis krizon en la Princlando Katalunio provokita de la disputoj inter Johano la 2-a, filo de Fernando de Antequera, kaj la Generalitat de Catalunya kaj la Konsilio de Cent (Consell de Cent), pro la arestado de sia filo kaj heredanto Karlo de Viano; kaj pro la streĉaĵoj de la sociaj klasoj inter la Biga kaj la Busca kaj la tumultoj de la kamparanoj de Remensa, kiuj koincidis kun la Kataluna Interna Milito (1462 - 1472) kaj ili malfortigis Katalunion, kiu perdis la hegemonion en la aragona regno.
Kontraŭstare, Valencio fariĝis la havenurbo kiu centralizis la komercan etendiĝon de la Regno de Aragono. Montro de ĝia graveco estis la atingo de 75.000 loĝantoj meze de la 15-a jarcento. Paralele, la regiona ĉefurbo spertis kulturan disvolviĝon konata kie la Valencia Ora Jarcento.
Aragono, sen marelirejo, restis kiel provizianto de cerealoj, bovoj kaj lano por la cetero de la ŝtatoj de la regno. Ĝia ekonomio estis bazita sur la terkultivado kaj la privilegioj de la riĉuloj kaj nobeluloj bremsis la disvolvigadon de kompetenta burĝaro, pro kio ĝia graveco ene de la regnaj ŝtatoj malpliiĝis.
Per la entroniĝo de Fernando la Katolika, dua filo kaj heredanto de Johano la 2-a, (1479) la sociaj streĉitaĵoj malpliiĝis; per la subskribo de la Arbitracia Verdikto de Guadalupe (1486) kreiĝis nova strukturo en la kataluna kamparo por finigi la konfliktojn en la kamparana medio.
Moderna epoko
En tiu periodo komenciĝis geedziĝa politiko kun Portugalio kiu finiĝis en 1580, kiam Filipo la 2-a entroniĝis, unuigante lastafoje sub sama suverenulo la tutan duoninsulon.
En 1492, dekretiĝis la forpelado de la judoj kiuj ne akceptis la kristaniĝon, imitante la reĝon Filipo la 4-a (Francio). La 12-an de oktobro samjare Kristoforo Kolumbo, nome de la Katolikaj Gereĝoj, alvenis unuafoje, al Ameriko per karaveloj (memore al tiu tago oni establis la 12-an de oktobro kiel la Nacia Hispana Festotago, antikve ankaŭ konata de la Hispaneco). Tiam komenciĝis la konkurado por la esplorado kaj konkero de Ameriko, al kiu poste aliĝis aliaj landoj kiel Portugalio, Francio kaj Britio komencante per la eŭropa koloniado de Ameriko ekde la karibaj insuloj ĝis Centrameriko sub Francisco Hernández de Córdoba (malkovrinto de Jukatano) kaj poste Hernán Cortés. La Hispana Monarkio konvertiĝis, en procezo ekigita fine de la Rekonkero, en la plej potenca kaj influa nacio de la mondo. Dum la regado de la Katolikaj Gereĝoj ekiĝis timida etendiĝo al norda Afriko, konkerante kelkajn urbojn, inter ili Melilo (1497).
Post la forpaso de Izabela la Katolika en 1504, ŝia filino Johana de Kastilio sukcedis en la trono de Kastilio. Johana estis edzino de Filipo la 1-a, konata kiel "La Bela", filo de la Arkiduko de Aŭstrio kaj Imperiestro de la Sankta Romia Imperio. Filipo forpasis tre juna kaj Johana estis deklarita kiel nekapabla je regado pro supozata frenezeco. Ŝia filo, Karlo la 1-a (Hispanio) heredis la regnojn de Kastilio kaj Aragono, krome la Sankta Romia Imperio kaj la posedaĵojn de la Dinastio de Burgonjo. En lia maturaĝo decidis retiriĝi al religia vivo en la Monaĥejo de Yuste (Cáceres) en 1556. Sia filo Filipo la 2-a heredis la hispanan regnon kun ĉiuj ĝiaj posedaĵoj kaj lia frato Ferdinando la 1-a de Habsburgo la Sanktan Romian Imperion.
Hispanio, aŭ Kastilio, pro la malpermeso de la komerco por la Regno de Aragono, daŭre prosperis sub la dinastio de la Habsburgoj, danke al la komerco kun la amerikaj kolonioj; sed samtempe ĝi havis militojn kun Francio, Britio kaj Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj. Kiam la lasta reĝo de la dinastio de la Habsburgoj, Karlo la 2-a (Hispanio), mortis sen posteuloj, Filipo de Burbono, nevo de Karlo la 2-a kaj nepo de la reĝo de Francio, Ludoviko la 14-a, sukcedis lin en la trono sub la nomo Filipo la 5-a (Hispanio), estante akceptata kaj agnoskata en ĉiuj teritorioj de Hispanio. Post malmultaj jaroj de lia regado okazis la Milito de hispana sukcedo.
Inter 1707 kaj 1716, la Dekretoj de Nueva Planta de Filipo la 5-a nuligis aŭ malpliigis la foruojn kaj morojn de la regnoj kaj teritorioj kiuj batalis kontraŭ li en la sukceda milito.
Kelkaj volas vidi en tiuj dekretoj la leĝan unuigadon de Hispanio, sed aliflanke, la dekretoj, pro ĝiaj malsamaĵoj por Valencio, Aragono (unue estis sama al tiu de Valencio sed poste modifata), Balearoj kaj Katalunio, estis modifataj en ĉiu teritorio kaj krome, Navaro, la Vaskaj Provincoj kaj la Arana valo, kiuj restis lojalaj al la reĝo Filipo la 5-a, ne perdis la foruojn. En 1713, Hispanio subskribis la Traktaton de Utreĥto per kiu ĝi perdas la eŭropajn posedaĵojn kaj pro tio ĝi ne plu estos la unua monda potenco.
La cetero de la 18-a jarcento, estis la jarcento de la politika klerismo en Hispanio. Fernando la 6-a kaj Karlo la 3-a, filoj kaj sukcedintoj de Filipo la 5-a, renovigis la politikon kiu modernigis Hispanion, kio estis konata kiel Klera despotismo. En ĉi tiu jarcento, eĉ se Hispanio restis kiel grava potenco, Francio kaj Britio okupis protagonismon ĉiam pli grava internaciskale.
Nuntempa epoko
La nuntempa epoko ne komenciĝis tre bone por Hispanio, en 1805, en la Batalo de Trafalgar la hispana-franca plotono malvenkis antaŭ Britio, per kio venis la fino de la hispana supereco en la mondaj maroj favore de Britio, dum Napoléon Bonaparte kiu prenis la povon post la venko de la Franca Revolucio, profitante la disputojn inter Karlo la 4-a kaj lia filo Fernando, ordonis la sendadon de lia armeo kontraŭ Hispanio en 1808, sub la preteksto invadi Portugalion kaj kalkulante je la kompliceco de Manuel Godoy, al kiu li promesis la tronon de unu el la flankoj en kiuj li planis dividi la landon; altrudante lian fraton Joseph Bonaparte en la trono. Tio okazigis la Militon de Hispana Sendependiĝo, kiu daŭris 5 jarojn. En tiu tempo ellaboriĝis la unua hispana konstitucio, kaj unu el la unuaj de la mondo, en la nomataj Kortumo de Kadizo. Ĝi estis promulgita la 19-an de marto 1812, festotago de Sankta Jozefo, pro kio estis populare konata kiel La Joznjo. Post la malvenko de la napoleonaj trupoj en la batalo de Vitorio en 1813; Fernando la 7-a revenis al la trono de Hispanio.
Dum la regado de Fernando la 7-a la hispana monarkio spertis la transiron de la malnova reĝimo konsistante el absolutismo al la liberala ŝtato. Post lia reveno al Hispanio, Fernando la 7-a nuligis la Konstitucion de 1812 kaj persekutis la konstituciismajn liberalulojn, ekigante la komencon de rigida absolutismo. Dume, la milito de hispanamerika sendependo daŭre okazis, kaj malgraŭ la militema peno de la defendantoj de la hispana monarkio, je la fino de la konflikto nur la insuloj Kubo kaj Puerto-Riko, en Ameriko, daŭre restis kiel parto de la nacia teritorio de Hispanio, kiu je la fino de la "abomeninda jardeko" kaj kun la liberala apogo de la Pragmata Sankcio de 1830 estis denove organizata en parlamenta monarkio. Tiamaniere ambaŭ revoluciaj procezoj originigis la novajn naciajn ŝtatojn ekzistantajn en la nuntempo, kaj fine de la regado de Fernando la 7-a finiĝis la Absolutismo en la tuta hispana mondo.
La morto de Fernando la 7-a malfermis novan periodon je nestabileco ekonomika kaj politika: lia frato Carlos María Isidro apogata de la absolutismaj partianoj, ribeliĝis kontraŭ la nomumado de Izabela la 2-a, filino de Fernando la 7-a, kiel heredantino kaj konstitucia reĝino, kaj kontraŭ la forigado de la Salfranka leĝo de la Burbonoj, kiu malpermesis la sukcedon de la virinoj en la krono, ekiĝante la Unua Karlisma Milito. La regado de Izabela la 2-a karakteriziĝis pro la alternado en la povo de progresistoj kaj moderuloj eĉ se tiu alternado estis pli motivita pro la militistaj ribeloj de ambaŭ grupoj ol pro signoj de paciĝo kun celo el elektadoj.
La revolucio de 1868, konata kiel La Glora, devigis al Izabela la 2-a forlasi Hispanion. Estis kunvokitaj la Konstituigaj Kortegoj kiuj estis favoraj al la monarkia reĝimo kaj, je la iniciato de la Generalo Prim, ofertiĝis la krono al Amadeo la 1-a, filo de la reĝo de Italio. Lia regado estis mallonga pro la laciĝo provokita de la politikistoj en la momento kaj la malakcepto de gravaj sektoroj de la socio, krome pro la perdo de lia ĉefa subtenanto, la menciita Generalo Prim, murdita antaŭ la alveno de Amadeo en Hispanion. Tuj post tio proklamiĝis la Unua Hispana Respubliko, kiu ankaŭ ne havis longan vivon, sed tre nebula: dum 11 monatoj ĝi havis kvar prezidantojn (Figueras, Pi y Margall, Salmerón kaj Castelar); dum tiu konvulsia periodo okazis gravaj teritoriaj streĉitaĵoj kiel la deklarado de la urbo Kartageno kiel "sendependa kantono" kaj finiĝis en 1874 per la ribeloj de la generaloj Arsenio Martínez Campos kaj Pavía, kiu disigis la Parlamenton.
La Restaŭrado proklamis reĝon al Alfonso la 12-a, filo de Izabela la 2-a. Hispanio spertis grandan politikan stabilecon pro la sistemo de la regado pledata de la konservativulo Antonio Cánovas del Castillo. Ĝi baziĝas sur la vico de la partioj Konservativa (Cánovas del Castillo) kaj Liberala (Sagasta) en la registaro. En 1885 forpasis Alfonso la 12-a kaj la regentado estis entreprenita de lia vidvino Maria Kristina, ĝis la adoltiĝo de ilia filo Alfonso la 13-a, naskiĝinta post la forpaso de lia patro. La sendependiga ribeliĝo de Kubo en 1895 igas al Usono interveni en la konflikto kaj post la incidento de la eksplodo de la kirasŝipo Maine la 15-an de februaro de 1898 en la haveno de Havano, deklaris la militon al Hispanio. Pro la malvenko, Hispanio perdis ĝiajn lastajn koloniojn en Ameriko kaj Azio (Kubo, Filipinoj, Guamo kaj Puerto-Riko).
20-a jarcento
La 20-a jarcento komenciĝis per granda ekonomia krizo kaj la konsekvenca politika nestabileco. Tamen, ekzistis parentezo je prospera komercado pro la neŭtraleco de Hispanio dum la Unua Mondmilito. La sinsekvo de registaraj krizoj, la malfavoraĵoj en la milito de Rif, la socia agitado kaj la malkontento flanke de la armeo ekigas militistan puĉon fare de la generalo Miguel Primo de Rivera, la 13-an de septembro 1923. Ĝi establis militisman diktaturon kiu estis akceptita de multaj politikaj fortoj inkluzive de la reĝo Alfonso la 13-a, sed ne de sociaj movadoj, kiaj tiuj de la luktemaj anarkiismaj laboristoj (CNT), de respublikanoj aŭ de la regionismaj aŭtonomistoj (Katalunio).
Dum la diktaturo estis forigataj la liberecoj kaj rajtoj. La malfacila ekonomia cirkonstanco kaj la kreskado de la respublikanaj partioj igis la situacion ĉiam pli neeltenebla. En 1930, Primo de Rivera prezentis sian rezignadon antaŭ la reĝo kaj foriris al Parizo, kie li forpasis post kelke da tempo. Sukcedis lin en la regado de la Direktoraro la Generalo Dámaso Berenguer; kaj poste dum mallonga tempo, Juan Bautista Aznar-Cabañas. Ĉi tiu periodo estas konata kiel Dictablanda (vortoludo kiu aludas al pli malmola karaktero, fronte al la dura Diktaturo).
Decidita serĉi solvon al la politika situacio kaj establi la konstitucion, la reĝimo kunvokis municipajn elektojn la 12-an de aprilo 1931, kiuj donis avantaĝan venkon al la kandidatoj de la respublikanoj-socialistoj en la grandaj urboj kaj provincaj ĉefurboj. Kvankam la totala nombro de magistratanoj estis plimulte pormonarkiaj, pro la forto de la konservativuloj en la ruralaj sektoroj, la klara venko de la opozicio okazigis manifestaciojn kiuj postulis la kreadon de la respubliko, kio igis la reĝon forlasi la landon. Kiam la reĝo rezignis sian postenon estis proklamita la Dua Respubliko la 14-an de aprilo.
La respublikanaj fortoj komencis periodon de reformoj kaj modernigado de la lando. Dum la unuaj du jaroj, regis la koalicio de respublikanaj kaj socialistaj partioj. La plej grava gvidanto dum la unua periodo estis Manuel Azaña, gvidanto de la progresema etburĝaro, kiu ricevis la apogon de la Socialista Partio, tiutempe la plej amasa partio. La reformoj (agrara distribuado, etendo de la edukado, laikigo de la ŝtato, malcentrigo kaj aŭtonomio de la regionoj, ktp) estis akre oponataj de la dekstrularo, grupigita de la katolikaj kaj monarĥemaj partioj, kaj ankaŭ ricevis kritikojn de iuj maldekstraj fortoj, pli notinde de la anarĥiistoj, tre fortaj ĉefe en Andaluzio kaj Katalunio.
En la balotadoj okazintaj en 1933, venkis la dekstruloj kaj en 1936, la maldekstruloj. La kreskanta perfort-ondo inkluzivis la konstantan staton de strikoj kaj nestabileco en la ruraj regionoj, fojan bruligon de preĝejoj en grandaj urboj, la promonarkian ribeliĝon de Sanjurjo, kaj la pli gravan eventon de la hispana revolucio de 1934 krom multnombraj atencoj kontraŭ rivaloj politikaj ĉu gvidantoj ĉu simplaj membroj.
La 17-an de julio 1936 ribeliĝis la garnizonoj de Maroko, ekigante la Enlandan Militon. Hispanio dividiĝis en du zonoj: unu sub kontrolo de la respublikanoj kaj alia sub la ribeliĝintoj, en kiu la generalo Francisco Franco estis nomumata ŝtatestro. La germana kaj itala apogoj al la ribeliĝintoj estis multe pli firma ol la helpo de Sovetio kaj Meksiko al la respublikana Hispanio, kaj la sinsekvaj konfrontoj inter la respublikanaj koterioj, permesis la venkon al la ribeliĝintoj la 1-an de aprilo de 1939.
La venko de la generalo Franco supozigis la instaŭradon de aŭtoritateca reĝimo. La disvolviĝo de akra subpremado kontraŭ la malvenkintoj, devigis al la ekzilo al miloj da hispanoj kaj ĝi mortkondamnis multajn aliajn aŭ al perfortaj laborkoncentrejoj. Malgraŭ tio ke Franco restigis Hispanion ekster la militantaj landoj dum la Dua Mondmilito, lia ne kaŝita apogo al la Akso Berlino-Romo-Tokio kondukis ĝin al la internacia izoliĝo politika kaj ekonomia. Tamen, la kondiĉoj de la malvarma milito inter Usono kaj Sovetio kaj ĝiaj respektivaj aliancitoj igis ke la frankisma reĝimo estu tolerata de la okcidentaj potencoj kaj fine agnoskata kaj per ĝi finiĝis la izoliĝo. Oni subskribis interkonsentojn kun Usono permesante la instaladon de hispan-usonaj militbazoj en Hispanio. En 1956, Maroko, kiu estis hispana kaj franca protektorato, akiris sian sendependecon kaj oni demarŝigis planon por la ekonomia stabiligado en la lando. En 1969, Franco nomumis al Johano Karlo la 1-a, nepo de Alfonso la 13-a, princo de Hispanio, lia sukcedonto kun la titolo kiel Reĝo. Malgraŭ tio ke la reĝimo ĉiam havis feran premadon kontraŭ ia ajn politika opozicio, la industria kaj ekonomia disvolviĝoj estis tre gravaj dum la dua duono de la diktaturo.
La diktatoro forpasis la 20-an de novembro 1975 kaj Johano Karlo la 1-a iĝis post du tagoj la reĝo de Hispanio. En tiu momento malfermiĝis periodo konata kiel hispana transiro. Ĝi finiĝis per la instaŭrado de parlamenta monarkio en 1978, post la rezigno de siaj historiaj rajtoj fare de Johano de Burbono kaj Batenbergo, patro de la reĝo. Post la unuaj demokratiaj elektoj, Adolfo Suárez, de la partio Unio de Demokratia Centro (centro-dekstra), estis elektita prezidanto de la registaro. Li entreprenis gravajn politikajn reformojn kaj ekigis la negocadon por la membriĝo de Hispanio en la Eŭropa Ekonomia Komunumo. Li rezignis la postenon en 1981. Dum tiu ĉi periodo la eŭska terorisma bando ETA faris plurajn atencojn speciale kontraŭ armeanoj kaj sekurgardistoj kaj aliaj sendiskriminacie. Dum la sesio de la enposteniĝo de la sukcedinto de Suárez, Leopoldo Calvo-Sotelo, la 23-an de februaro , okazis intenco je puĉo iniciatinta de altrangaj militistoj. La Kongreso de Deputitoj estis prenita de la vickolonelo Antonio Tejero. La intenco estis bremsita samtage, interalie per la intervenoj de la reĝo Johano Karlo defende de la konstitucia ordo kaj surstrate de la klara kontraŭstaro de la tuta aro de politikaj kaj sociaj movadoj. En 1981 subskribiĝis en Bruselo la protokolo por la aliĝo al NATO, ekigante procezon por la integriĝo kiu finiĝis en la printempo 1982, dum regado de la partio Unio de Demokratia Centro (UCD).
Dum tiu ĉi periodo okazis profunda modernigado de la hispanaj ekonomio kaj socio, karakterizita de la industriaj rekonvertiĝoj kaj la malfrua anstataŭado de la ekonomika frankisma modelo por alia pli liberala —kio kondukis al tri gravaj ĝeneralaj strikoj—, la ĝeneraligo de la pensmaniero kaj la tiutempaj etikaj valoroj de la hispana socio, la disvolviĝo de la statuso pri la regionaj aŭtonomioj, la transformado de la Armeo kaj la ega disvolviĝo de la civilaj infrastrukturoj. Tamen, ankaŭ ekzistis altnombra maldungado kaj fine de tiu procezo estiĝis grava ekonomika stagnado, kiu ne ekrekuperiĝis ĝis 1993 —kiam la maldungado malaltiĝis de 23% al 15%—. Dum la lastaj jaroj de la regado de la socialista partio eksplodis diversaj akuzoj pri koruptado, kaj diskoniĝis la kazo GAL de la ŝtata terorismo. La balotadoj de 1996 venkigis la dekstran Partido Popular, kun José María Aznar kiel prezidanto, posteno kiun li havis dum du regperiodoj, atingante la absolutan plimulton en la balotadoj de la jaro 2000.
21-a jarcento
La 21-a jarcento komenciĝis per la efikoj de la 11-a de septembro 2001, kiuj implikis Hispanion en du konfliktojn: en la Militon en Afganio kaj en la invadon de Irako. Ĉi-lasta konflikto kaj la traktado de la atakoj de la 11-a de marto 2004 en Madrido okazigis malproksimiĝon inter la registaro kaj parto de la hispana publika opinio. Ĉio ĉi venkigis la socialistojn en la baloto de la 14-a de marto 2004.
La eŭro, oficiala valuto en la t.n. «Eŭrozono» de Eŭropo ekde 1999, konvertiĝis en la oficiala valuto de Hispanio la 1-an de januaro 2002, per anstataŭo de la pesetoj. La civitanoj ekuzis ĝin en la ĉiutagaĵo, malgraŭ la protestoj pro la prezaltiĝo okazigata de la nova valuto. Inter 1993 kaj 2007 estiĝis grava ekspansio de la hispana ekonomio, ĉefe bazita sur la konstruado, kiu estis minacita pro la tutmondaj konsekvencoj de la ekonomia krizo de 2008.
Fine de la 20-a jarcento Hispanio ricevis grandan nombron da enmigrintoj el latinamerikaj landoj kiel Ekvadoro, Kolombio, Argentino, Bolivio, Peruo aŭ Domingo, kaj el diversaj regionoj de Afriko, Azio kaj Eŭropo. La forta ekonomika ekspansiiga kreskado en Hispanio ekde 1993 bezonis multnombrajn laboristojn por tiu celo. Laŭ anonco de la direktoro de la Banko de Hispanio en februaro 2007, Hispanio eble estas la sepa plej granda ekonomio en la mondo.
La Hispana Laborista Socialisma Partio venkis en la balotado de 2004, kaj per ĝi José Luis Rodríguez Zapatero fariĝis la kvina prezidanto de la demokratia Hispanio.
Kun Zapatero kiel prezidanto de la Registaro la hispanaj trupoj kiuj ankoraŭ troviĝis en Irako revenis hejmen. Tio okazigis konsiderindan malvarmiĝon de la diplomatiaj rilatoj kun Usono. Oni subskribis la Eŭropan Konstitucion kaj realigiĝis referendumo pri la Eŭropa Konstitucio, per kiu la hispanoj aprobis la traktaton, kiu tuteŭrope fiaskis. En tiu ĉi epoko ankaŭ estis aprobita samseksa edzeco, inter aliaj sociaj reformoj promesitaj en la elektoprogramo de la socialistoj.
Merkredon la 22-an de marto 2006 la terorisma organizo ETA anoncis sian duan halton, rompita sabate la 30-an de decembro samjare per la metado de kamioneto enhavanta bombon en la ĵus inaŭgurita Terminalo 4 de la Flughaveno Madrido-Baraĥo, atenco en kiu estis mortigataj du personoj.
La balotado de la 9-a de marto 2008 revenkigis la socialistojn kaj renovigis la registaron de José Luis Rodríguez Zapatero. La socialistoj gajnis la balotadon per 169 ŝtupoj (5 pli ol la elektoj de 2004) kontraŭ la 154 de la Partido Popular (6 pli ol en 2004). La naciismaj partioj suferis gravan falon, escepte de Convergencia i Unió kiu restigis ĝiajn 10 deputitojn. Izquierda Unida perdis sian parlamentan grupon en la Congreso de los Diputados, pro atingo de nur 2 ŝtupoj. La balotado de 2008 plifortigis la dupartiismon.
En postaj jaroj la lando suferis fortan ekonomian krizon. En regionaj kaj municipaj balotadoj en majo 2011 la socialista partio perdas grandan procenton de voĉoj. Estas kunvokataj anticipaj novaj balotadoj, por la 20-a de novembro 2011, en kiuj la ĉefministro Rodríguez Zapatero de kandidatis denove. Venkas kun absoluta plimulto la Popola Partio, kaj ĝia prezidanto Mariano Rajoy fariĝas la nova ĉefministro en decembro.
Registaro kaj politiko
Hispanio estas parlamenta monarkio, kun hereda monarko kies funkcio estas Ŝtatestro —la Reĝo de Hispanio—, kaj duĉambra parlamento, la Ĝeneralaj Kortesoj.
Povo
La plenuma povo estas formata de Konsilio de Ministroj prezidita de la landa prezidanto, kiu ekzercas kiel Registarestro. Estas la reĝo kiu proponas al la registrarestro post la balotadoj kaj kiu restigas lin/ŝin en tiu posteno dum li/ŝi konservas la fidon je la Kongreso de la Deputitoj.
La leĝdona povo establiĝas en la Ĝeneralaj Kortesoj, kiuj estas la plej reprezenta organo de la hispana popolo. La Ĝeneralaj Kortesoj konsistas el malalta ĉambro, la Congreso de los Diputados, kaj alta ĉambro, la Senato. La Kongreso de la Deputitoj havas 350 elektitajn membrojn per popola voĉdono, en fermitaj balotlistoj kaj per proporcia reprezentado elektitaj en provincaj distriktoj, por kvar-jara periodo. La sistemo ne estas tute proporcia ĉar ekzistas minimuma nombro da ŝtupoj por distrikto (3) kaj estas uzata proporcia sistemo supraĵe ĝustigata por favorigi la plimultajn listojn (la Sistemo d'Hondt). La Senato havas 259 ŝtupojn, el kiuj 208 estis rekte elektitaj per popola voĉdonado en provincaj distriktoj, en ĉiu distrikto estas elektataj 4 senatanoj, sekvante plimultan sistemon (3 por la plimulta listo, 1 por la sekva), escepte de la insuloj, Balearoj kaj Kanarioj (en kiuj la distriktoj estas la insuloj) kaj la aliaj 51 estas nomumataj de la regionaj ŝtat-organoj por servi, ankaŭ por 4-jara periodo.
La jura povo estas formata de la aro de Juĝejoj kaj tribunaloj, integritaj de juĝistoj kaj magistratanoj, kiuj rajtas administri la justicon nome de la popolo.
Statuso de la Aŭtonomaj Regionoj
Hispanio estas en la nuntempo tio kio estas konata kiel “Ŝtato el Aŭtonomaj Regionoj”, formale unitara lando sed kiu funkcias kiel malcentralizita federacio konsistanta el aŭtonomaj komunumoj, ĉiu el ili kun diversaj niveloj je memregado. La diferencoj de tiu ĉi sistemo ŝuldiĝas al tio ke la procezo pri transdono de koncernaĵoj de la centro ĝis la periferio estis elpensita komence kiel nesimetria procezo, kiu garantiu pli altan gradon je memregado nur al tiuj komunumoj kiuj serĉis federaciismajn rilatojn kun la resto de la lando –aŭtonomaj regionoj sub speciala reĝimo– (Andaluzio, Katalunio , Galegio , Navaro kaj Eŭskio ). Aliflanke, la cetero de la aŭtonomaj regionoj–sub komuna reĝimo– havas pli malaltan memregadon. Tamen, estis antaŭvidita ke laŭ la paso de la jaroj, tiuj regionoj ankaŭ akiru iom post iom pli da koncernaĵoj.
Nuntempe, Hispanio estas konsiderata kiel unu el la eŭropaj landoj malplej centralizitaj, ĉar ĉiuj regionoj administras lokaskale la eduk- kaj san-sistemojn, kaj ankaŭ kelkajn aspektojn de la publika buĝeto; kelkaj el ili, kiel Eŭskio kaj Navaro, cetere administras la publikan financadon sen kontrolo de la hispana centra registaro. En la kazo de Katalunio, Navaro kaj Eŭskio, ili posedas siajn proprajn policajn korpojn, tute aŭtonomaj kiuj anstataŭas la funkciojn de la nacia polico en tiuj teritorioj, escepte de Navaro kiu troviĝas en transdona procezo ( vidu: Mossos d'Esquadra, Ertzaintza , kaj Forua Polico de Navaro ).
Defendo
La respondeco de la nacia defendo falas sur la Armitaj Fortoj kiuj havas la respondecon pere de la oka artikolo de la Hispana Konstitucio de 1978 "garantii la suverenceon kaj sendependecon de Hispanio kaj defendi ĝian teritorian unuecon kaj la konstitucian ordon".
La Hispanaj Armitaj Fortoj tradicie dividiĝas en tri branĉoj: Ter-Armeo, Armeo kaj Aer-Armeo. Al tiuj branĉo ankaŭ kuniĝas la Reĝa Gardistaro, protokola korpo disigita kiu realigas fundamentajn sekureclaborojn.
Hispanio membras inter la plej gravaj ŝtatoj de EUFOR, kaj Eŭrokorpo, kaj ĝi okupas elstaran pozicion en la strukturo de NATO, al kiu ĝi aliĝis en 1982. Krom estis la sesa militŝiparo plej pova kaj posedas la korpon de Mar-Infanterio plej antikvan en la mondo.
Internacia politiko
Hispanio apartenas al tutmondaj organizoj kiel UN (ekde la 14-a de decembro 1955), NATO (ekde la 30-a de majo 1982) kaj la Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo; kontinentaj kiel la Eŭropa Unio (ekde la 1-a de januaro 1986), la Organizo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo, la traktato de la Okcident-Eŭropa Unio kaj la Eŭropa Agentejo pri Defendo; kaj organizoj kiuj kunigas historiajn kaj kulturajn ligojn ĉe Latinida Unuiĝo, la Iberamerika Komunumo de Nacioj, kaj ABINIA.
Teritoria organizo
Hispanio estas ŝtato teritorie organizata en 17 aŭtonomaj regionoj kaj 2 aŭtonomaj urboj. La titolo 8 de la konstitucio starigas la teritorian organizadon de la ŝtato laŭ municipoj, provincoj kaj aŭtonomaj regionoj, ĉi lastaj kun la rajto pro koncernaĵoj al iliaj propraj aferoj kun ampleksa aŭtonomio, leĝdona povo, buĝetoj, administraĵoj kaj plenuma povo koncerne al la ekskluzivaĵoj kiujn la ŝtato garantias al ili per la Konstitucio kaj ĉi aŭtonomia statuto. Kvankam Navaro ne fariĝis aŭtonoma regiono, sed Forua Komunumo, kaj pro tio ĝi ne havis sian aŭtonomian statuton, sed ĝi plibonigis la tradiciajn foruajn rajtojn, malgraŭ tio ĝi estas konsiderata kiel aŭtonoma komunumo je ĉiuj niveloj, laŭ interpreto de la Konstitucia Tribunalo.
Ĉiu aŭtonoma komunumo estas formata de unu aŭ pluraj provincoj, entute 50.
Ekde 2003 adoptiĝis la "Nomenklaturo de Unuiĝoj Teritoriaj Statistikaj ", aŭ unuaĵoj NUTS, el tri niveloj, kun statistikaj celoj laŭ la eŭropa regularo kaj fiksita de la Eŭrostat. La 50 hispanaj provincoj kaj la 2 aŭtonomaj urboj estas klasifitaj en la niveloj NUTS-3; la 17 regionoj en la nivelo NUTS-2; kaj por la niveloj NUTS-1 kreiĝis grupoj de aŭtonomaj komunumoj.
Depostulitaj kaj disputitaj teritorioj
Hispanio historie depostulas la retrocedon de la brita kolonio (nuntempe Britaj transmaraj teritorioj) Ĝibraltaro, kvankam lastatampe ĝi montriĝis favora al konsentoj pri kundividita suvereneco. La depostulado komenciĝis ekde la momento kiam angla-nederlanda truparo prenis la placon nome de arkiduko Karlo dum la Milito de Hispana Sukcedo (1704), kaj poste fariĝis proprietaĵo de la britoj per la Traktato de Utreĥto (1713). La depostulo, kiu inkluzivis militistajn operacojn, estis intensa ĉefe dum la 18-a jarcento, langvoris dum la 19-a kaj la unua duono de la 20-a kaj estis prezentita de la frankisma registaro al la UN dum la 1960-aj jaroj. Tie, inter la senkoloniigaj procezoj, Hispanio ricevis apogon al ĝia sinteno kiam agnoskis la rezoluciojn (2231 kaj 2353) ke la senkoloniiga procezo devis respekti la rajton al la teritoria unueco de Hispanio kaj ke la intereso, kaj ne la volo de la ĝibraltaranoj devis esti respektataj. Hispanio ne agnoskas, tamen, la britan suverenecon sur la terkolo kiu kunigas la kontinenton kun la roko de Ĝibraltaro.
Ankaŭ la suvereneco de la neloĝata Petrosela insulo estas disputata kun Maroko. Kvankam evakuata post la krizo en la Petrosela insulo (2002), interkonsente inter ambaŭ landoj tie ne troviĝas polica aŭ militista forto, sed neniu el la du partoj forĵetis la pretendojn je suvereneco. Aliflanke, Maroko neformale depostulas la ĉeson de la hispana suvereneco sur Ceŭto kaj Melilo, kaj de la t.n. "suverenecaj areoj" en la afrika kontinento (la distriktoj kaj posedaĵoj de la insuloj Ĉafarinoj, la roko Vélez de la Gomera kaj la roko Alhucemas). Kelkaj iredentismaj movadoj en Maroko, kiel la partio Istiqlal, ankaŭ inkluzivas en la t.n "Granda Maroko" la Kanariajn Insulojn.
Sendependismo
En Hispanio ekzistas diversaj politikaj sendependismaj movadoj, ligitaj al periferiaj naciismoj, kiel ekzemple la eŭska, la galega aŭ la kataluna, kiuj depostulas la sendependecon disde Hispanio de la teritorioj kie ili aktivas. Por-sendependaj movadoj en aliaj regionoj kiel Andaluzio, Valencilando, Asturio aŭ Kantabrio estas minoritataj. Ĉi tiuj movadoj ĉefe troviĝas en Katalunio, Galegio, Navaro kaj Eŭskio, kie ekzistas partioj eksplicite naciismaj kaj sendependismaj kiel Unión do Povo Galego, Esquerra Republicana de Catalunya , Aralar aŭ Eusko Alkartasuna , kaj la sekvantoj de la t.k. maldekstra abertzale kiu ne malligiĝas de ETA (ĝia lasta nomo estas Batasuna , neleĝigita partio en Hispanio sed leĝa en Francio). Aliflanke, partioj kiel Galega Naciisma Bloko, Eŭska Naciisma Partio kaj CiU troviĝas inter la aŭtonomismaj sintenoj ĝis la malferme sendependismaj.
Geografio
Situanta en Okcidenta Eŭropo, Hispanio okupas la plejparton de la Iberia duoninsulo kaj, ekster ĝi, du ĉefaj arkipelagoj (Kanariaj Insuloj en Atlantiko kaj Balearoj en Mediteraneo), du urboj, Ceŭto kaj Melilo, en la nordo de Afriko, la insulo Alborano kaj serio da insuloj kaj insuletoj kiuj troviĝas antaŭ la duoninsula marbordo, kiel la insuloj Kolumbretoj. Krome, ĝi havas malpli grandajn nekontinentajn posedaĵojn kiel Ĉafarinoj, la roko Vélez de la Gomera kaj la roko Alhucemas, ĉiuj ili antaŭ la afrika marbordo.
Laŭ teritoria grando, ĝia estas la kvara lando de Eŭropo post Rusio, Ukrainio kaj Francio, kaj la dua de la Eŭropa Unio.
La fizikaj limoj de Hispanio estas la jenaj: okcidente, Portugalio kaj Atlantiko; Mediteraneo oriente; la Ĝibraltara Markolo, Atlantiko kaj Mediteraneo sude; kaj Pireneoj, kune kun la Biskaja Golfo norde.
Klimato
Hispanio havas diversan klimaton laŭlonge de ĝia teritorio. La mediteranea klimato regas preskaŭ ĝian tutan geografion. La suda marbordo kaj mediteranea havas klimaton kiu estas nomata "marborda mediteranea klimato" kiu ankaŭ troviĝas en la Valo de Guadalquivir: leĝeraj temperaturoj, abunda pluvado dum la tuta jaro escepte de la somero.
En la interno de la duoninsulo la klimato estas pli ekstrema, tie troviĝas la kontinenta mediteranea klimato, kiu ampleksiĝas al preskaŭ la tuta duoninsulo, malaltaj temperaturoj dum vintro, altaj dum somero kaj neregula pluvado (depende de la geografia situo). Ĝenerale, la okcidentaj regionoj ricevas pli da pluvado ol la orientaj. Tiamaniere, Galegio kaj la Kantabra Maro posedas oceanan klimaton, karakterizita de abunda pluvado dum la tuta jaro ĉefe dum vintro, kaj temperaturo relative malvarmeta.
La montara klimato troviĝas en la altaĵoj, Kantabra Montaro, Pireneoj, altaj pintoj de la Iberia Montĉenaro, Centra Sistemo de Hispanio kaj Betika Montĉenaro, kaj ankaŭ en altaĵoj de Kanarioj, kie ankaŭ estas malaltaj temperaturoj (vintroj malvarmaj aŭ tre malvarmaj) kaj pluvado ĝenerale abundega.
La aridaj klimatoj aŭ duonaridaj (malpli ol 300 mm jare) troviĝas en kelkaj lokoj de la duoninsula oriento: Almerio (dezerto de Tabernas ) aŭ la Natura Parko Cabo de Gata-Níjar (kie registriĝas malpli ol 200 mm jare), Granado (Guadix), Murcio, Alikanto kaj Valo de Ebro kie la efekto Foehn estas la ĉefa kaŭzanto de tiom malaltaj pluvadoj.
La subtropika klimato estas karakterizo de Kanarioj, kun varmaj temperaturoj dum la tuta jaro kaj malmulte da pluvado (pli abundaj en la okcidentaj insuloj). Tamen, tiu klimato ankaŭ troviĝas en la sudaj marbordoj de la duoninsulo (Malago, Granado, Almerio), kie la temperaturo estas relative varma sed la pluvado estas pli abunda ol en Kanarioj.
Montaraj ĉenoj
La hispana reliefo karakteriziĝas pro ĝia alteco, kun meza alteco je 660 metroj, kaj montara se oni komparas ĝin kun la cetero de la landoj de Eŭropo, escepte de Svislando, Aŭstrio kaj la ŝtatetoj Andoro kaj Liĥtenŝtejno, kiel mezuma alteco estas multe pli alta. En la duoninsula Hispanio, la reliefo artikulaciiĝas ĉirkaŭ la granda Hispana Centra Altebenaĵo kiu okupas la plejparton de la centro de la Iberia duoninsulo kaj ĝi havas mezuman altecon je 660 metroj. Ekster la altebenaĵo, troviĝas la basprema zono de la rivero Guadalquivir, situanta en la sudokcidento de la duoninsulo, kaj la de la rivero Ebro, en la nordoriento de la sama. La ĉefaj montaraj sistemoj estas: Pireneoj, Iberia Sistemo, Kantabra Montaro, Hispana Centra Sistemo kaj Betika Montaro.
Loĝantaro
La INE kalkulis je 46.951.532 da personoj la loĝantoj je la 1-a de januaro 2010, dume la reala loĝantaro je la 1-a de januaro 2009 estis 46.745.807 da loĝantoj. La loĝdenso, je 91,13 loĝ/km², estas malpli ol la plimulto de aliaj landoj de Okcidenta Eŭropo kaj ĝis distribuado laŭlonge de la teritorio estas tre neregula: la zonoj dense loĝataj koncentriĝas en la marbordo, la valo de Guadalquivir (kaj iom malpli ĉe la valo de Ebro) kaj la metropolita areo de Madrido, dum la cetero de la lando en la interno estas malforte loĝata.
Natria metilparabeno
Natria metilparabeno, metilparabeno de natrio aŭ C8H7NaO3 estas organika kombinaĵo de natrio kaj metil-parabeno aŭ p-hidrokso-benzoato de metila, blanka substanco, uzata kiel nutroprezervanto kaj en kosmetika industrio. Ĝi estas fungicido, baktericido kaj estas substanco kun longedaŭra vivo. Metil-parabeno rapide absorbiĝas tra la haŭto kaj intesta sistemo kiam uzata kiel nutro-aldonaĵo. Ekzistas multe da polemiko ĉirkaŭ la uzo de ĉi-produkto en kiu raportiĝas multaj danĝeroj rilate al flankefikoj.
Hispanio
Metropolaj areoj
La kreado de administraj organizoj kiuj grupigas la municipojn kiuj konsistigas la metropolitan areon, estas koncernaĵo de la aŭtonomaj regionoj. Tamen, ĝis la nuntempo ne ekzistas metropolita areo regata de administra organismo. Tiel, ekzemple, la Metropolita areo de Barcelono estis nuligita en 1987 fare de la Generalitat de Catalunya. Kelkaj metropolitaj areoj koincidas kun komarkoj kies regulado ankaŭ koncernas al la aŭtonomaj regionoj.
Ĉiakaze, laŭ neoficialaj esploroj, la metropolitaj areoj laŭ demografia vidpunkto kiuj superis en 2009 la 500.000 loĝantojn estis la jenaj:
Loĝantaro en la hispanaj insuloj
Hispanaj insuloj laŭ loĝantaro (INE 2007):
Enmigrado en Hispanion
Laŭ la censo de la jaro 2009 de la Nacia Instituto de Statistiko, la 12 % de la hispania loĝantaro estis eksterlanda. Tamen, dum la lastaj jaroj Hispanio prezentas konsiderindan malpliiĝon en la enmigrada neta indico, per kiu ĝi perdas unu el la plej altaj indicoj da enmigrado en Eŭropo (en 2005 je 1,5% ĉiujare nur superita en EU de Kipro)
En la nuntempo tiu neta enmigrad-indico nur atingas 0,99%, okupante la lokon 15 en Eŭropa Unio. Krom tio, ĝi estas la naŭa lando kun pli granda procento da enmigrantoj en la EU, malantaŭ landoj kiel Luksemburgo, Irlando, Aŭstrio aŭ Germanio. En 2005 Hispanio ricevis 38,6% de la enmigrado en la Eŭropan Union, ĉefe de civitanoj el Latinameriko, aliaj landoj de Okcidenta Eŭropo, Orienta Eŭropo kaj Magrebo.
En 2009, ĉirkaŭ 12% de la loĝantaro havas eksterlandan devenon, kun pli granda nombro da rumanoj (796.576 personoj), marokanoj (710.401) kaj ekvadoranoj (413.715). La civitanoj de la Eŭropa Unio reprezentas 40,5% de la tuto pri eksterlandaj civitanoj.
Inter la ĉefaj kaŭzoj por enmigrado en Hispanion troviĝas la historiaj ligoj inter Latinameriko kaj Hispanio. Multaj latinamerikanoj ankoraŭ konservas hispanan devenon kaj per ĝi ili fariĝas hispanaj civitanoj aŭ alia venas en Hispanion per laborkontraktoj aŭ en aliaj kazoj pro homtrafikado. Aliaj regionoj kiel norda Afriko troviĝas tre proksime de la hispana bordo kaj per boatoj ili transiras la maron. Lastatempe la rumanoj amase ekloĝis la landon por la eniro de Rumanio en la EU.
Lingvoj
La oficiala kaj plej parolata lingvo en Hispanio, 99% de la loĝantaro, estas la hispana, gepatra lingvo por 89% de la hispanoj (kvankam kelkfoje en dulingveco kun alia lingvo), kiu en Hispanio ankaŭ ricevas la nomon kastilia lingvo. La kalkulado de la nombro da parolantoj en la tuta mondo varias inter 450 kaj 500 milionoj da personoj, estante la dua gepatra lingvo  plej parolata en la mondo post la mandarena. Oni antaŭvidas ĝian plifortiĝon kiel du internacia komuniklingvo post la angla en la estonteco, kaj estas la dua plej studata post la angla.
Krom la kastilia, en Hispanio estas parolataj aliaj lingvoj kies plimulto estas kunoficialaj en la regionoj laŭ la aŭtonomiaj statutoj de ĉiu aŭtonoma regiono. Ordigitaj laŭ la kvanto da parolantoj, tiuj lingvoj estas:
En Aragono, la Leĝo pri Lingvoj de 2009 difinas la lingvojn aragona kaj kataluna kiel originalaj kaj historiaj lingvoj de Aragono, sed tiu leĝo ne oficialigas ilin en tiu regiono.
Krom tiuj, aliaj dialektoj aŭ lingvoj latinidaj kiuj ne havas la oficialan statuson estus la jenaj: asturleona lingvo parolata en Asturio (nomata asturia lingvo aŭ "bable", agnoskata pere de la artikolo 4 de la aŭtonomia statuto de Asturio kiu promocias ĝian uzon kaj protekton), en zonoj de Kantabrio (nomata kantabra lingvo), Leono, Zamoro, Salamanko (nomata leona) kaj Ekstremaduro (nomata ekstremadura lingvo). Same, la portugala estas parolata en kelkaj ekstremaduraj landlimaj zonoj, sed preskaŭ mortinta.
Krome, en Sebto oni parolas la araban, kaj en Melilo, la tamaziĥtan.
Hispanio ratifis la 9-an de aprilo 2001 la Eŭropan Ĉarton pri la Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj de la Konsilio de Eŭropo.
Ekonomio
Nuntempe Hispanio estas la naŭa tutmonda ekonomia potenco, sed ĝi eble atingis la okan pozicion, en konkurenco kun Kanado. Tradicie Hispanio estis agrikultura lando kaj ankoraŭ unu el la plej grandaj produktantoj en Okcidenta Eŭropo, sed ekde la duono de la 1950-aj jaroj la industria kreskado estis rapida kaj ĝi fariĝis pli grava ol la agrikulturo en la landa ekonomio. Serio da disvolvigaj planoj ekiĝis en 1964, helpis disvastigi la ekonomion, sed komence de la 1970-aj jaroj la ekonomio retroiris pro la prezaltiĝo de nafto, kaj pliiĝo de la importado post la alveno de la demokratio kaj la malfermado de landlimoj. Poste, pliiĝis la evoluigo kaj ŝanĝo de la industrioj de la ŝtalo, ŝipfarejoj, teksaĵoj kaj minaĵoj. En la nuntempo, la terciarigo de la ekonomio kaj de la hispana socio videblas kaj en la MEP (kontribuado en 2005: 67%) kiel dung-indico por sektoroj (65%). La enspezoj el la turisma sektoro permesas ekvilibrigi la pagopesilon. Ekde la aliĝo de Hispanio kiel plenrajta membro de la Eŭropa Unio la ekonomiaj politikoj evoluis laŭ la marŝoj de tiu supranacia organizo.
Agrikulturo
La agrikulturo estis ĝis la 1960-aj jaroj la ĉefa produktado de la hispana ekonomio, sed nuntempe ĝi okupas nur ĉirkaŭ 5% de la aktiva loĝantaro. La ĉefaj kultivaĵoj estas tritiko, hordeo, sukera beto, maizo, terpomoj, sekalo, aveno, rizo, tomatoj kaj cepoj. La lando ankaŭ posedas ampleksajn vinberejojn kaj hortojn kun citrusarboj kaj olivarboj. En 2010 la jara produktado (en tunoj) de cerealoj estas antaŭkalkulata je 23,7 milionoj ; inter kiuj troviĝas tritiko, hordeo, maizo kaj sekalo. La jara produktado de aliaj gravaj produktoj estis: 6,7 milionoj da tunoj el beto, 2,6 milionoj da terpomoj, 5,9 milionoj da vinberoj, 3,9 milionoj da tomatoj, preskaŭ 3 mililonoj da oranĝoj, kaj iom malpli al miliono da cepoj.
La klimataj kaj topografiaj kondiĉoj igas ke la pluva agrikulturo estu deviga en la plejparto de Hispanio. La provincoj ĉe la mediteranea marbordo kalkulas je ŝpruc-sistemo de antaŭ longe, kaj tiu marborda zono kiu antaŭe estis arida en la nuntempo konvertiĝis en unu el la plej produktivaj regionoj de Hispanio, kie oftas la forcejoj. En la Valo de Ebro troviĝas projekto kiu kombiniĝas inter ŝpruca sistemo kaj akvoelektrejoj. Grandaj zonoj en Ekstremaduro estas ŝprucitaj per akvo el la rivero Guadiana pere de ŝprucsistemo instalita danke al la registaraj projektoj (Plan Badajoz kaj ŝprucigejoj de Coria, i.a.). La ekspluatado de la malgranda ŝprucsistemo estas pli ofta en zono je malseka klimato kaj en la hortoj de Murcio kaj la hortaro de Valencio.
Brutaro
Speciale la ŝafa kaj la porka, havas gravan ekonomian signifon. En 2005 la brutaro kalkuliĝis je 22,7 milionoj da brutoj, 25,1 milionoj da porkoj, 6,5 milionoj da bovoj, 3 milionoj da kaproj, 240.000 da ĉevaloj kaj 131 milionoj da kortobirdoj. En Hispanio oni produktis 32 milionojn kg da mielo en la jaro 2001.
Forstado kaj fiŝkaptado
La korko estas la ĉefa arbara rimedo de Hispanio kaj en 2001 la produktado atingis 57.581 tunojn. La produktado de la paperpulpo kaj ligno de la hispanaj arbaroj estas nesufiĉa por kovrado de necesaĵoj de la lando.
Min-industrio
La hispana min-industrio ekde 1996 estis markita de la progresiva malpliiĝo kaj la elfosado de karboj, stagnado en la metala min-industrio kaj la konstanta kreskado de la mineraloj kaj industriaj rokoj (celestino, natria sulfato, sepiolito, fluorito, gipso, feldspato, ardezo, marmoro, granito…) ĉiam pli peze en la min-sektoro. En 2003 la jara minproduktado (en tunoj) kalkuliĝis je 20,6 milionoj da karbo kaj lignito, 265.000 da fero, 70.000 da koncentraĵoj el zinko, 2.000 da plumbo, 6,5 milionoj da gipso, kaj 2.409.554 bareloj da kruda nafto jare.
En 2001 la ĉefaj energiaj minproduktaĵoj estis la lignito kaj karbo; inter la metalaj mineraloj elstaris la zinko kaj inter la rokoj kaj industriaj mineraloj, la salo kaj la specialaj argiloj. La ĉefaj karbominejoj troviĝas en Asturio kaj norde de la provinco de Leono; la ĉefaj fermineralujoj troviĝas ĉirkaŭ Santandero (Kantabrio) kaj Bilbao (Eŭskio); Almadén, en la provinco Ciudad Real estis tre produktiva en la elfosado de hidrargo; kaj Andaluzio elstaras pro la metala minindustrio, kun pli ol la duono de la landa produktado.
Industrio
En Hispanio estas produktata, i.a., teksaĵoj, fero kaj ŝtalo, motor-veturiloj, kemiaĵoj , vestaĵoj kaj ŝuoj, ŝipoj, naftorafinado kaj cemento, kaj elstaras pro ĝia valoro la industriaj sektoroj en la produktado de nutraĵoj , trinkaĵoj kaj transportaj materialoj, inter kiuj elstaras la aŭt-sektoro kaj la aeronaŭtika sektoro. Hispanio estas unu el la unuaj mondaj vinproduktantoj, la produktado de 2003 kalkuliĝis je 30 milionoj da hektolitroj. La siderurga industrio, antaŭ la rekonvertiĝo en la 1990-aj jaroj, koncentriĝis en Bilbao, Santandero, Oviedo kaj Avilés.
Internaciaj rezervoj
La internaciaj rezervoj estas depono de eksterlanda mono kontrolata de centraj bankoj kaj aliaj mon-aŭtoritatoj. La internaciaj rezervoj de Hispanio dum 2008 superis 19.000 milionojn da usonaj dolaroj.