cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
TCP-IP
Transporta tavolo
TCP estas fidinda/konekteca protokolo, dum UDP estas nefidinda/senkonekteca protokolo. Adreso de TCP kaj UDP nomiĝas kontaktoskatolo (angle socket) kaj estas duopo de IP-adreso (vidu malsupre) kaj pordo aŭ porda numero (angle port (number); 16-bita nombro inter 0 kaj 65535) ordinare skribita kiel IP-adreso ligita per dupunkto al dekuma numero (ekzemple 10.1.125.244:80).
Reta tavolo
La reta tavolo zorgas pri la pakado de la datenoj en datagramoj de maksimuma grandeco, pri la enkursigo kaj por tio ĉi la adresado al la plej proksima enkursigilo. Protokoloj de tiu ĉi tavolo estas ekzemple IP, ARP, ICMP kaj IGRP.
Adreso de IP nomiĝas IP-adreso kaj estas kutime skribita kiel kvaropo de dekumaj nombroj inter 0 kaj 255 kun punktoj (ekzemple 10.1.125.244).
Kanala tavolo
La plej malsupra tavolo de sistemo TCP/IP ebligas la aliron al la fizika transiga medio. La protokoloj uzataj sur tiu ĉi tavolo estas ekzemple la Eterreto-familio de IEEE-protokoloj 802.3 kaj la senkablaj protokoloj de IEEE 802.11.
La adresoj de la kanala tavolo nomiĝas MAC-adresoj (angle Media-Access Control address, Medio-akira kontrolo). Eterreto-adreso estas 48-bita kaj skribita kiel sesopo de deksesumaj nombroj inter 00 kaj FF kun dupunktoj (ekzemple 00:0e:a6:74:50:f4).
Otradnoje (stacio de Moskva metroo)
Otradnoje (Отрадное) estas stacio de la Metroo de Moskvo sur Serpuĥovsko-Timirjazevskaja linio, ĝi situas inter la stacioj ' kaj ' norde de Moskvo.
Perforto
Perforto estas uzo de forto por trudi sian volon. Oni distingas inter fizika perforto (ekz. batoj aŭ uzo de armiloj) kaj psika perforto (ekz. fortaj aŭ daŭraj insultoj, humiligoj, kulpigoj, ofendoj aŭ minacoj).
Violento estas senbrida uzo de forto (perfortego), ekzemple por vundi homon aŭ detrui aĵon. Nocio kontraŭ estas senperforto.
Konsidereblas pluraj specoj de perforto kiel seksa perforto kaj perforto kontraŭ infanoj.
Hejma perforto, hejma violento, familia violento aŭ familiperforto, estas modelo de konduto kiu implikas perforton aŭ alian fitraktadon de unu persono kontraŭ alia en hejma kunteksto, kiel ekzemple en geedziĝo aŭ kunvivado. Ĝi povas esti nomita intimpartnera perforto kiam transigita fare de edzo aŭ partnero en intima rilato kontraŭ la alia geedzo aŭ partnero, kaj povas okazi en aliseksemaj aŭ sam-seksemaj rilatoj, aŭ inter iamaj geedzoj aŭ partneroj. Hejma perforto ankaŭ povas impliki perforton kontraŭ infanoj, gepatroj, aŭ maljunuloj, kaj escepte povas esti farita por mem-defendo. Ĝi prenas kelkajn formojn, inkluzive de fizika, parola, emocia, ekonomia, religia, genera, kaj seksa misuzo, kiu povas intervali de subtilaj, trudaj formoj ĝis edzeca seksperforto kaj ĝis perforta fizika fitraktado kiel ekzemple sufokado, batado, ina genitala kripligo kaj acidĵetado kiu rezultas ofte en deformado aŭ morto. Hejmaj murdoj inkludas ŝtonumon, bruligon de novedzino, honormurdojn, kaj dotmortigojn.
Kontraŭvirina violento estas tiu fifarita kontraŭ virino pro ŝia kondiĉo de virino. Tio estus «konsekvenco de la diskriminacio suferita kaj jure kaj en la praktiko, kaj la persistado de malegaleco pro ĝenraj tialoj».
22260 Ur
22260 Ur estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la ĉeĥa astronomo Antonín Mrkos elde la Observatorio Kleť apud České Budějovice, en tiama Ĉeĥoslovakio (nun en Ĉeĥa Respubliko).
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la antikva urbo Ur en Mezopotamio, proksime de Eŭfrato. La prifosadoj ĉe Ur malkovrigis arkitekturajn monumentojn, inklude la ziguraton, kaj multe pligrandigis nian konon pri la mezopotamia historio. La nomo estis sugestita de Jana Tichá.
NGC 535
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Reizo Fukuhara
Reizo Fukuhara (japane 福原 黎三, n. 2-an de aprilo 1931, m. 27-an de februaro 1970) estis japana futbalisto. Li en 1955 membris en la japana nacia teamo de futbalo.
Minoraj sokratanoj
Per la termino "minoraj" oni volas distingi tiujn disĉiplojn de Sokrato kiuj fondis skolojn post la morto de la majstro aŭ fondinte skolojn lasis sin influi de la sokrataj ideoj, kaj ne havante la grandiozecon de la ideoj de Platono. Oni kalkulas kvar disĉiplojn nome, Antisteno la fondinto de la cinika skolo, Aristipo el Cireno la fondinto de hedonismo aŭ cirenismo, Fedo el Elido fondinto de la elida skolo kaj Eŭklido el Megaro fondinto de la megara skolo.
La skolo de Antisteno kulminis poste en cinikismo de la helenisma kaj imperiisma periodo kun Diogeno el Sinopo kiu levis tiun filozofion al la lastaj konsekvencoj, sekvite de la romiaj filozofoj.
Stoikismo ankaŭ ensuĉis el tiu ĉi fonto.
La skolo de Aristipo nutris la hedonisman korpon de epikurismo.
Eŭklido provis doni al sokratismo metafizikan trajton de elajismo de Parmenido, kies sukceso nur okazis kun Platono.
La skolo de Fedo ne longe daŭris.
Kvadrilo
Kvadrilo estas je la fino de la 18-a jarcento en Francio kreita societa danco el kelkaj partoj, en kiu du grupoj el po du paroj dancas unu kontraŭ alia. Kvadrilojn verkis ekzemple la komponistoj Johann Strauß (patro), Johann Strauß (filo), Josef Strauß. Ankoraŭ oni dancas kvadrilon ĉe la mondfama Viena Opereja Balo.
Hrdějovice
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1350.
Partoj de municipo
Municipo Hrdějovice konsistas el du partoj, kiuj ambaŭ situas en la katastra teritorio Hrdějovice. Al Hrdějovice apartenas ankaŭ solejo Nová Obora.
Linio Seishin-Yamate
Linio Seishin-Yamate (japane: 西神山手線 [Seiŝin-Jamate-sen], angle: Seishin-Yamate line) estas metroa linio en Kobe, Japanio. Ĝi estas unu el 2 linioj de metroa sistemo Kobe Urba Subtera Fervojo. La simbola koloro de linio estas verda koloro.
Surdoux
- jen france, prononco [], okcitane Surdòu - estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Haute-Vienne, en la administra regiono Nova Akvitanio kaj en la historia kultura regiono Limoĝio. Fine de en la komunumo vivis. Administre la komunumo apartenas al la arondismento Limoĝo kaj al la kantono .
La teritorio havas komunan limon kun.
Barĉo
Barĉo (pole barszcz barŝĉ, litove barščiai, ukraine kaj ruse борщ borŝĉ, beloruse боршч borŝĉ, latve borščs, jide באָרשט borŝt, de kie germane Borscht kaj angle borsht) estas varma supo de ukraina origino,  kiu estas populara de kelkaj slavaj kaj baltiaj popoloj kaj de iliaj judaj najbaroj. Ĝi estas konsiderata nacia plado en diversaj landoj.
Ĝi estas kuirata el ruĝa beto, brasiko, cepo, karoto kaj (aŭ) diversaj specoj de viando (plej ofte el porkaĵo). Tipaj ingrediencoj estas aneto kaj acidkremo. Iuj preferas manĝi barĉon kun speciala ajligita pano — pampuŝko.
Ingrediencoj por 4 porcioj: 2 grandaj betoj; 250g da blanka brasiko aŭ saŭrkraŭto; 2 terpomoj; 1-2 karotoj; 1 petrosela radiko; 1-2 cepbulboj; 1 manĝkulero da tomata pasto (tomatpureo) aŭ 2 freŝaj tomatoj; 2 manĝkuleroj da porka graso; 100g da lardo; 1 manĝkulero da sukero; 1 manĝkulero da triprocenta vinagro; salo laŭguste; 1,5 litroj da vianda buljono, verdaj petroselo kaj aneto po 25g; 2 ajleroj; 1 manĝkulero da faruno; 2-3 laŭraj folioj; 100g da acidkremo.
Preparo: en bolantan buljonon metu bone distranĉitan brasikon kune kun terpomoj kaj kuiru 10-15 minutojn. En alia ujo brezu raspitajn betojn, petroselan radikon, karotojn kaj cepbulbojn kune kun tomatoj, sukero kaj vinagro dum 20-25 minutoj. En bovlo pistu ajlerojn kune kun mola graso. Distranĉu lardon kiel kubetoj. 5-7 minutojn ĝis fino de preparo aldonu miksaĵon el faruno kaj buljono, miksaĵon el ajleroj kaj graso, kubetojn de lardo, laŭrajn foliojn kaj enhavon de la alia ujo. En ĉiun teleron metu acidkremon, distranĉitajn verdan petroselon kaj aneton.
La juda (kaj la moderna) varianto anstataŭ porkaĵon uzas kokidaĵon (kokidaĵan buljonon) kaj grason de ansero aŭ anaso anstataŭ lardon kaj porkan grason.
En 2022 la interregistara komitato de la Listo de nemateria kultura heredaĵo de Unesko enkondukis la kulturon de preparado de ukraina barĉo kiel tio, kio bezonas urĝan protekton.
Miyajima
Miyajima aŭ Mijaĝima (japane 宮島町) estis urbeto en Japanio, sur insulo Icukuŝima en Distrikto Saeki, Gubernio Hiroŝimo, Japanio. En 2003, la komunumo havis la loĝantaron de 2.018 personoj.
En aŭgusto 2004, Hatsukaichi kaj la urbo de Hiroŝimo esprimis isan intereson je anekso de la komunumo. La loĝantoj de Mijaĝima apogis Hatsukaichi.
La 3-an de novembro 2005, Mijaĝima, kune kun urbeto de Ōno, estis aligitaj al urbo de Hatsukaichi.
Tommaso Gulli mezlernejo
La lernejo fondiĝis post la tertremo en 1908 kiel ina magistrata altlernejo. Iom post iom la lernejo kreis diversajn branĉojn aldonante la homajn kaj poste lingvojn. En 2020, la lernejo establis muzikan praktikan programon.
Joachim Zehner
Joachim ZEHNER, latine Decimator (naskiĝinta la en Themar, mortinta la  en Schleusingen) estis kleriko kaj superintendanto en Schleusingen fondante la t.n. Zehner-bibliotekon kiu troviĝas hodiaŭ en la Naturhistoria Muzeo de Schleusingen.
Vivo
Joachim estis la filo de la tiama rektoro Balthasar Zehner. Post komenca privata edukado fare de la patro li ekfrekventis en 1576 la princujan Hennebergian landan lernejon de Schleusingen. En la 15.6.1581 li enmatrikuliĝas ĉe la Universitato de Wittenberg, kie li jam en la 5.9.1583 magistriĝis pri filozofiaj sciencoj. Post finstudo teologia li nomumitis en 1585 diakono en Meiningen, kie li kariere promociiĝis samjare ja arkidiakoneco. En 1587 li ekparoĥestris en Mühlfeld (Mellrichstadt) antaŭ translokiĝo je Suhl en 1589 (paroĥestre, dekane) kaj je Schleusingen en 1596 (superintendante). Aŭtomate li iĝis inspektisto lerneja, gimnazia profesoro pri teologio. Parlele li konsistori-asesoris en Suhl. Lia saksia princelektista moŝto Kristiano la 2-a nomumis lin en 1608 ĝenerala superintendanto de la princa Graflando Hennebergio.
Biblioteko zehner-a
Zehner komencis gravegan kolekton de presitaĵoj kaj manuskriptoj baziĝantan sur fondaĵo de la lasta hennebergia grafo Georgo Ernesto (1511–1583) por la en 1577 malfermita gimnazio. Tiu ĉi kolekto kontinuigitis de la filo de Zehner, la superintendanto Samuel Zehner (1594–1635), kiu inter 1632 kaj 1635 lernejestris. La sekvintaj direktoroj kaj inspektistoj daŭrigis la floron bibliotekan kaj pligrandigis ĝin. La tuto konatiĝis sub la nomo Zehnersche Bibliothek kaj aĉetitis en 1658 fare de la gimnaziaj bibliotekistoj de Schleusingen. En la kuro de la jarcentoj ĝi kreskis je 5000 volumoj kaj transdonitis en 1958 fine al la regionhistoria muzeo Schleusingen. Hodiaŭ ĝi troviĝas je Kastelo Bertholdsburg. Temas ĉi-tie pri malofta aĵo, nome pri kvazaŭ komplete konserviĝinta lerneja biblioteko el la 16-a/17-a jarcentoj. En ĝi estis 199 inkunabloj, 24 manuskriptoj kaj letero de Marteno Lutero.
Zehner edzinigis en la 12.5.1585 Brigitta Schaller, filino de superintendanto en Meiningen kun kiu li havis tri filojn kaj kvin filinojn. Ekz. Johannes iĝis medicinisto en Meiningen, Samuel superintendanto en Schleusingen, Salomo ĉefadministranto je Sprinzenstein en Supra Aŭstrio.
Ekfluga proceduro por pasaĝeroj
La ekflugaj proceduroj por pasaĝeroj en flughavenoj iom varias laŭ la flughavenoj. Ĝenerale validas la sekva skemo.
Haloj por foriro kaj alveno
Flughavenoj havas malsamajn halojn por alveno kaj foriro. En la halo por forflugo la unuopaj fluglinioj funkciigas giĉetojn por akcepti la pasaĝerojn; ofte anonctabuloj montras la numeron de la giĉeto(j) por specifa flugo. Ofte la giĉetoj malfermas ĉ. 2 horojn antaŭ la forflugo. Ĉe la giĉeto la oficisto kutime kontrolas la pasporton de la pasaĝero kaj akceptas valizojn kaj eble aliajn pakaĵojn. Plej ofte en valizo rajtas enesti aferoj, kiujn oni ne rajtas kunporti en la mansako kiel poŝtranĉiloj ks. La oficisto informas la pasaĝeron pri la sidloko, se la disdono de sidloko ne jam okazis antaŭe, ekzemple rete.
Kontrolo de vestoj kaj mansakoj
Bone kontrolu, ke vi ne forgesis vian mansakon nek viajn vestojn en necesejo (aŭ en alia loko).
<!-- Bv. lasi la suban tekston, ĝis kiam ĝia enhavo eniris en la artikolon mem. Antaŭdankon Lu Atentu: donu ĉiujn „armilojn“ (poŝ-tranĉilo ktp.) al via granda pakaĵo, ĉar vi ne estos permesata kunporti ĝin en la aviadilon. Atentu: Ĉar ekzistas fluaj eksplodaĵoj, vi eĉ ne rajtas kunporti trinkaĵojn (escepte de 100 ml en transparenta plastika saketo(!), ne en botelo). -->
Singida
Singida estas urbo en Tanzanio. Ĝi estas ĉefurbo de samnoma regiono kaj konsistigas unu el ties distriktoj.
La koordinatoj de la urbo estas. Kiel distrikto ĝi estas dividita al 13 subdisktriktoj (ses klasitaj kiel "urbaj") kun sume 115.354 loĝantoj (censo de 2002), el kiu ĉirkaŭ 60.000 loĝas en la urbo mem. La urbo situas sur ebenaĵo ĉirkaŭ 1.500 metrojn alta. Proksimas du salaj lagoj.
Singido havas iomete da trafika signifo, situante ĉe vojbranĉo de la vojo el Nzega (okcidente) al la ĉefurbo Dodomao (sude) kaj Arusha (nord-oriente).
Ĝemela urbo
Singida en 1984 ĝemeliĝis kun Salzburg en Aŭstrio.
Kirchenpingarten
Kirchenpingarten estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Bayreuth kaj en la distriktaro Supra Frankonio de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
12075 Legg
12075 Legg estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Tiffany Amelia Legg, finalistinon de la Intel International Science and Engineering Fair 2002 pro ŝia projekto pri scienco de la Tero kaj kosmo. Ŝi estas lernantino ĉe la Duncan Senior High School en Duncan (Oklahomo, Usono).
Károly Szkála
Károly Szkála [kAroj skAla], laŭ hungarlingve kutima nomordo Szkála Károly estas kroatia hungara altlerneja instruisto, ordinara membro de kroata teknika akademio (2001), ekstera membro de Hungara Scienca Akademio (2019).
Károly Szkála naskiĝis la en Subotica (Jugoslavio, nuntempe en Serbio).
Biografio
Károly Szkála apartenis al la hungara minoritato en Jugoslavio, depost ties ĉeso en Kroatio. Li akiris diplomon en universitato en Zagrebo en 1974, li doktoriĝis en 1983. Post la diplomo li eklaboris en esplora instituto pri Roĝero Jozefo Boŝkoviĉ. En 1984 li estis nomumita laboratoriestro. Li ankaŭ instruas en 2 universitatoj en Zagrebo kaj Osijek. Li okupiĝas pri komputiko, elektroniko, lasero, holografio, en tiuj branĉoj li publikigis artikolojn. Li ricevis hungaran premion en 2010.
21-a IS
La 21-a Internacia Seminario de la Esperanto-Junularo okazis inter la 27-a de decembro 1977 kaj la 3-a de januaro 1978 en la urbo Rotenburg de la federacia lando Hesio en la centro de Germanio. La kiel dum antaŭaj aranĝoj science altnivelajn prelegojn kaj laborgrupojn dumtage kaj la tutnoktan interkonatigan kaj festan programon partoprenis cento da lernantoj kaj studentoj (plus iuj lastmomentaj aliĝintoj) el dek eŭropaj kaj tri pliaj landoj (Barato, Brazilo kaj Novzelando). La organizan teamon de GEJ konsistigis Elisabeth Schwarzer, Otto Gessner, Thomas Bormann, Klaus Schubert kaj Guido Brandenburg. Kiel dum antaŭaj jaroj, la Federacia ministerio pri familioj, maljunuloj, virinoj kaj junuloj de Germanio subvenciis la aranĝon per plurdekmil germanaj markoj, tial ke ne nur la kotizoj estis parte pagitaj de la ŝtato, sed ĉiu partoprenanto sub 26 jaroj rericevis procentaĵon de siaj vojaĝkostoj (plejparte duonon), kio do aparte kuraĝigis partoprenantojn el pli foraj landoj alvojaĝi kaj kundiskuti.
Ĉi-foje la temo de la semajno estis "edukado - kun kiuj celoj?"
La internaciaj partoprenantoj memoris la eventon interalie pro tio, ke malgraŭ la ripetaj avertoj de la organizantoj pluraj seminarianoj origine alvenis ne en la ĝusta urbo "Rotenburg", sed en alia samnoma loĝloko, aparte en la pli suda Rothenburg ob der Tauber inter Hajdelbergo kaj Nurenbergo (en distanco de 230 kilometroj) kaj en la pli norda Rotenburg an der Wümme inter Bremeno kaj Hamburgo (en distanco de 320 kilometroj).
Fago (Huesca)
Fago [FAgo] estas municipo de Hispanio​, en la nordokcidento de la komarko Jacetania (kies ĉefurbo estas Ĥako) apartenanta al la nordokcidenta pinto de la Provinco Huesko (regiono Aragono). Ĝi estas unu de la malplej loĝataj municipoj en la regiono, nome nur 25 loĝantoj (2022). Ĉu etimologie aŭ ne la loknomo Fago koincidas kun la latinida adapto de la latina "fagum" (fago), kaj tiukadre estas fago en la municipa blazono inter du fagofruktoj, gravaj por brutobredado.
Geografio
Ĝia municipa teritorio estas en la nordokcidento de la komarko Jacetania, ĉe la rivero Majones, proksime al la limo kun Navaro. Ĝi estas norde de Salvatierra de Esca kaj Canal de Berdún kaj okcidente de Ansó.
La loĝloko Fago mem (888 msm) estas je 106 km nordokcidente de Huesca kun konekto al Ansó nordoriente kaj al la nacia ŝoseo N-240 kaj Berdún. La loĝloko estas tipa domaro karaktera de montaro ĉe Pireneoj, kun tre deklivaj tegmentoj, trunkokonusaj kamenoj kaj balkonoj kun lignaj prilaboritaj apogreloj.
Historio
Ekde la 11-a jarcento la loko estis defendejo el la apuda Regno Navaro.
Multaj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento pro rura elmigrado, kaj same ĉe Fago: oni malaltiĝis el 590 loĝantoj en 1877 ĝis nunaj 25 loĝantoj (2022). Tio estis unu el plej drastaj senhomigoj en la regiono.
Tradicie oni parolis pri "emigración golondrina" (hirunda migrado), ekde fino de la 19-a jarcento, kiel portempa migrado de junaj virinoj por labori en fabrikoj de "espardeñas" (tolŝuoj) en suda Francio. Tio okazis el aŭtuno ĝis printempo: tial la nomo "hirunda".
Fago aperis en la tutlandaj novaĵoj post la 13a de januaro 2007, kiam la loka urbestro, nome Miguel José Grima Masiá (PP), aperis mortpafita. Oni kulpigis prie iaman rivalon Santiago Mainar Sauras (PSOE), kiu inter multaj aliaj lokanoj kaj de la najbara Ansó havis konfliktajn rilatojn kun la iama urbestro. En decembro 2009 Mainar estis kondamnita je 20 jaroj kaj naŭ monatoj de prizono. ​
Aktualo
La loka ekonomio evoluis el la tradiciaj agrikulturo (cerealo, vitejoj, kaj fruktarboj) kaj brutobredado (ŝafoj, porkoj, kortobirdoj) al irigaciaj kultivoj, plus natura, kultura kaj rura turismo.
Ĉefaj vidindaĵoj estas preĝejo kun gravaj retabloj, du ermitejoj, kaj ekstere naturaj lokoj.
Natria fumarato
Natria fumarato, fumarato de natrio aŭ Na-OOC-(CH)-2-COO-Na estas natria salo kaj organika derivaĵo el fumarata acido kaj natria hidroksido. Ĝi uzatas kiel acida kontrolanto en procezitaj nutraĵoj, en kosmetikaĵoj kaj produktoj por la haŭto kaj hararo.
Natria fumarato kaj fumarata acido kelkfoje estas uzataj kiel gravaj elektrono-akceptantoj en kultivado de certaj anaerobaj mikroorganismoj. Ĝi estas komerce disponebla kiel blanka kristala pulvoro kaj akvosolvebla.
Natria fumarato estas izomero de natria maleato.
Batalo de Dunkirko
La Batalo de Dunkirko (en angla: Battle of Dunkirk, en franca: Bataille de Dunkerque) estis milita operaco kiu okazis en Dunkirko (Dunkerque), Francio, dum la Dua Mondmilito. La batalo estis luktita inter fortoj de la Aliancanoj unuflanke kaj de Nazia Germanio duaflanke. Kiel parto de la Batalo de Francio en la Okcidenta Fronto, la Batalo de Dunkirko konsistis en la defendo de marborda zono fare de francaj trupoj, kaj evakuado al Britio de la britaj trupoj kiu estis jam en Eŭropo de la 26a de Majo ĝis la 4a de Junio 1940 (Brita Ekspedicia Korpuso), kaj de multaj francaj divizioj, 85% de la tie ĉirkaŭitaj trupoj sukcesis atingi Brition.
Post la Stranga milito, la Batalo de Francio komenciĝis frue la 10an de Majo 1940. Oriente, la Germana Armegrupo B invadis Nederlandon kaj antaŭeniris okcidenten. Reage, la Suprema Aliancana Komandanto — nome franca Generalo Maurice Gamelin — startigis la "Planon D" kaj eniris en Belgion por ataki la Germanojn en Nederlando. La plano forte fidis sur la fortifikaĵoj de Maginot Linio laŭlonge de la German–Franca landlimo, sed la Germanaj fortoj jam estis trapasintaj tra plej el Nederlando antaŭ la Francaj fortoj alvenis. Gamelin anstataŭe metis la fortojn sub sia komando, nome tri mekanizitaj armeoj, la Francaj Unua kaj Sepa Armeoj kaj la Brita Ekspedicia Forto (BEF), al la rivero Dejlo. La 14an de Majo, la Germana Armegrupo A entrudiĝis tra la Ardenoj kaj antaŭeniris rapide okcidenten al Sedano, poste turniĝis norden al la Manika Markolo, uzante la planon de la Generalfeldmarschall Erich von Manstein nome Sichelschnitt laŭ la Germana strategio Fall Gelb, efektive flankigante la fortojn de Aliancanoj.
Serio de Aliancanaj kontraŭ-atakoj — kiel la Batalo de Arras — malsukcesis tranĉi la germanan ekatakon, kiu fakte atingis la marbordon la 20an de Majo, apartante la britan BEF ĉe Armentières, la Francan Unuan Armeon kaj la Belgan Armeon pli norde el la majoritato de francaj trupoj sude de la germana penetrejo. Post atingi la Kanalon, la germanaj fortoj moviĝis norden laŭlonge de la marbordo, minacante per la kapto de havenoj kaj la kapto de Britoj kaj Francoj antaŭ ili povus esti evakuataj al Britio.
En unu el la plej debatitaj decidoj de la milito, la Germanoj haltigis sian antaŭeniron al Dunkirko. Male al la populara kredo, kio iĝis konata kiel "Haltiga Ordo" ne originiĝis ĉe Adolf Hitler. Male la Generalobersten (kolonel-generaloj) Gerd von Rundstedt kaj Günther von Kluge sugestis, ke la Germanaj fortoj ĉirkaŭ la Dunkirka sakostrato ĉesu sian antaŭeniron al la haveno kaj male plifirmigu sin por eviti trarompon fare de Aliancanoj. Hitler aprobis la ordonon la 24an de Majo pere de la subteno de la Oberkommando de la Wehrmacht (OKW). La aliancana armeo haltis dum tri tagoj, kio havigis al la Aliancanoj sufiĉe da tempo por organizi la Dunkirkan evakuadon kaj la konstruon de defenda linio. Spite la aliancanajn ĉirkaŭkalkulojn de la situacio, el kiuj kelkaj en Britio eĉ konsideris kondiĉan kapitulacon al Germanio, finfine pli ol 330,000 aliancanaj trupoj estis savitaj.
Finaj ĉirkaŭkalkuloj indikas 61,774 totalajn perdojn de aliancanoj, inter mortintoj kaj vunditoj, dum germanoj perdis "nur" 20,000 (same inter mortintoj kaj vunditoj).
Kim Koo
KIM Koo (koree: 김구, 金九, 29-a de aŭgusto 1876 - 26-a de junio 1949) estis korea sendependeco-aktivulo, politikisto. Ĉefministro (1923 - 1924) kaj prezidanto de Provizora Registaro de Koreio 1940 ĝis 1948. Lia plumnomo estis Baikbum (백범 白凡).
Popol Vuh
La Popol Vuh (libro de konsilio/komunumo), skribita laŭ nuna kiĉea skribo Popol Wuj, estas la sankta libro de la kiĉeoj (majaoj) el Mezameriko. La Popol Vuh temas pri mitaj kaj historiaj aspektoj de la kiĉeoj.
Historio
La Popul Vuh enhavas praajn informojn, kiuj estis konataj en la tuta kulturspaco de la majaoj kaj estis skribita en majaa skribo. La hispanoj post konkerado malpermesis la uzon de la majaa skribo kaj neniigis altvalorajn skribaĵojn kiel satanaĵojn. Tamen, kelkaj majasacerdotoj sukcesis kopii malnovajn librojn, foje uzante la latinan skribon. Unu el tiuj dokumentoj trovis en la jaro 1702 la hispana pastro Francisco Ximénez en la gvatemala urbo Chichicastenango, sed anstataŭ bruligi ĝin, li faris kopion kaj tradukon en la hispanan. Tiu teksto kuŝis neatentite en la biblioteko de Universidad de San Carlos (Universitato de Sankta Karlo) en Gvatemalurbo, ĝis la abato Charles Etienne Brasseur de Bourbourg kaj Carl Scherzer malkovris ĝin en 1854. Ili publikigis post kelkaj jaroj francan kaj hispanan tradukojn post kiuj sekvis tradukoj al aliaj lingvoj.
La manuskripto de Ximénez enhavas kelkajn lingvajn erarojn, kiuj laŭ opinio de iuj spertuloj, venas de la ekzakta transliterumado de la antaŭa teksto majaa, kio povas esti pruvo, ke la originala teksto estis jam multe pli aĝa (antaŭkolonia). Kelkaj partoj de la tekstoj tamen estis evidente aldonitaj dum la hispana koloniado, kiel ekzemple la nomoj de la hispanaj guberniestroj de Gvatemalo kiel posteuloj de la fruaj kiĉeaj regnestroj.
La originala manuskripto de Ximénez troviĝas nun en la biblioteko Newberry Library en Chicago, Usono.
Tero
Hejmo por milionoj da specioj, inkluzive homoj, la Tero estas la sola loko en la universo, pri kiu oni scias, ke tie ekzistas vivo. La planedo formiĝis antaŭ 4,54 miliardoj da jaroj, kaj vivo aperis sur ĝia surfaco ene de la unua miliardo. Ekzistas faktoj, kiuj por oni ebligas proponi, ke la vivo jam ekzistis antaŭ 4,1 miliardoj da jaroj. Ekde tiam la biosfero konsiderinde ŝanĝis la atmosferon kaj aliajn kontraŭvivajn kondiĉojn en la planedo, ebliginte la dismultiĝon de aerobiaj organismoj kaj la formadon de la ozona tavolo, kiu kune kun la magneta kampo baras vundeman sunradiadon kaj permesadas vivon preskaŭ ĉie sur la planedo. La fizikaj ecaroj de la Tero, samkiel ĝia geologia historio kaj orbito, permesas la daŭriĝon de vivo. Oni atendas, ke la mondo povos teni vivon dum 1,5 miliardoj da jaroj plie, post kiam la kreskanta lumpovo de Suno estingos la biosferon.
Popol Vuh
Enhavo
La libro komence rakontas pri la kreada mito de la majaoj, post kio sekvos la historio de la ĝemelaj herooj Hunahpu (Junajpu) kaj Xbalanque (Xb‘alanke), kiuj estas vaste konataj mitaj figuroj de la majaoj. Sekvas detala priskribo de la fondaĵo kaj de la historio de la kiĉea imperio kaj klarigo de la dia deveno de ĝia regnestra familio.
22-a IS
La 22-a Internacia Seminario de la Esperanto-Junularo okazis inter la 27-a de decembro 1978 kaj la 3-a de januaro 1979 en tiutempe tre moderna kaj nur malmultajn semajnojn antaŭ la evento finkonstruita seminariejo de la loĝloko Dümmerlohausen, parto de la urbo Damme de la federacia lando Malsupra Saksio en la nordokcidento de Germanio, borde de la lago Dümmer. La kiel dum antaŭaj aranĝoj science altnivelajn prelegojn kaj laborgrupojn dumtage kaj la tutnoktan interkonatigan kaj festan programon partoprenis cento da lernantoj kaj studentoj (plus iuj lastmomentaj aliĝintoj) el dek eŭropaj kaj du pliaj landoj (Japanio kaj Israelo). La organizan teamon de GEJ konsistigis Elisabeth Schwarzer, Otto Gessner, Guido Brandenburg, Ursula Felhölter, Elisabeth Kuhl, Judith Brandenburg kaj Thomas Bormann. Kiel dum antaŭaj jaroj, la Federacia ministerio pri familioj, maljunuloj, virinoj kaj junuloj de Germanio subvenciis la aranĝon per plurdekmil germanaj markoj, tial ke ne nur la kotizoj estis parte pagitaj de la ŝtato, sed ĉiu partoprenanto sub 26 jaroj rericevis procentaĵon de siaj vojaĝkostoj (plejparte duonon), kio do aparte kuraĝigis partoprenantojn el pli foraj landoj alvojaĝi kaj kundiskuti.
Popol Vuh
Tekstoekzemploj el la libro
La unuaj linioj, laŭ eldono de Sam Colop, estas jenaj:
22-a IS
Ĉi-foje la temo de la semajno estis "Homaj rajtoj - teorio kaj realeco".
Elstaris interalie prelegoj de Perla Martinelli (Italio), Klaus Schubert (Svedio kaj Germanio), Paŭlo Ereno (Brazilo), Amri Wandel (Israelo), Walter Zelazny (Pollando), Ian Tarrant (Britio) kaj Roland Schnell (FRG), laborgrupoj de la prelegintoj kaj interalie de Giorgio Silfer, Ursula Felhölter, Frans Stein kaj Yashovardhan, sed aldoniĝis multaj pliaj programeroj. Korespondaj artikolo al pluraj seminariaj prelegoj legeblis en la esperantlingva revuo Kontakto de TEJO (numero 59).
La internaciaj seminarianoj aparte memoris la eventon pro nekutime frosta vetero kaj impresa kvanto da neĝo. Komence la migradoj tra la laciiĝinta lago kaj observo de la multaj glaciŝukurantoj (bedaŭrinde ne multaj seminarianoj pensis pri kunporto de glaciŝuoj...) kaj tra la neĝoplenaj ĉirkaŭaj ebenaĵaj kampoj tre agrablis, sed kiam aldoniĝis pli kaj pli da neĝo, fine de la semajno por tri tagoj ĉiuj stratoj de la seminariejo al la resto de la mondo estis nepaseblaj, tiel ke multaj seminarianoj maltrafis siajn flugojn kaj devis aranĝi alternativan vojon hejmen, se ili alvenis per aŭto aŭ fleksebla trajnbileto, almenaŭ devis atendi eje kroman tempon kaj maltrafis la unuan hejman stud- aŭ labortagon. Eĉ pli kurioze estis, ke la principe tre agrablaj kaj spacaj seminariaj apartementoj ne estis konstruitaj por tiom peza kvanto da neĝo sur la tegmento, tiel ke en pluraj apartementoj la tegmento kraŝis kaj la litoj kaj valizoj estis kovritaj per montoj da tegoloj kaj neĝo. Tiuj aventuroj tamen ne bremsis la popularecon de la evento: en la sekva jaro la nombro de partoprenantoj (proksimume 300) tiom altis kiom neniam antaŭe.
Popol Vuh
Tekstoekzemploj el la libro
La komenco de la kreadomito estas jena:
Tero
La surfaco de la Tero konsistas en rigida tavolo nomata terkrusto, kiu estas dividita en pluraj rigidaj segmentoj, aŭ tektonikaj platoj, kiuj laŭtempe migras sur la interna parto de la planedo. Ĉirkaŭ 71% de tiu surfaco estas kovrata de sala oceanaro, dum la resto konsistas en superoceanaj partoj, do kontinentoj kaj insuloj. Likva akvo, kiu estas necesa al ĉia konata vivformo, abundas sur la Tero. Sub la terkrusto estas daŭre aktiva (ekde sia formiĝo) tavolo nomata mantelo; ĝi estas relative solida, tamen malpli rigida ol krusto. La planeda interno estas dunatura kerno, ekstere likva, kiu naskas la magnetan kampon de la Tero, kaj interne solida (fera).
La Tero interagas kun aliaj objektoj en la spaco, inkluzive kun la Suno kaj la Luno, distingeble ĝia unusola natura satelito. Nuntempe la Tero orbitas kompletan ciklon ĉirkaŭ la Suno unufoje je la sama tempo dum kiu ĝi rotacias laŭ sia akso 366,26 fojoj. Tia tempmezuro estas konata kiel sidera jaro, kiu egalas al 365,26 sunaj tagoj (aŭ suntagoj). La nombro da sunaj tagoj estas unu malpli ol la nombro da sideraj tagoj pro tio, ke la orbita movo de la Tero ĉirkaŭ la Suno rezultas en unu plia rotacio. La tera rotacia akso estas 23,4° klina rilate al la normalo de ĝia orbita plano, kaŭzante sezonajn variadojn en la planeda surfaco en periodo de unu tropika jaro (365,24 sunaj tagoj). La unusola tera natura satelito, la Luno, kiu verŝajne ekorbitis la Teron ĉirkaŭ antaŭ 4,53 miliardoj da jaroj, respondecas pri oceanaj tajdoj, stabiligas la aksan klinecon kaj laŭgrade malrapidetigas la planedan rotacion. Antaŭ inter ĉirkaŭ 4,1 kaj 3,8 miliardoj da jaroj, la Tero suferis larĝan impaktadon de asteroidoj, kio ankaŭ kontribuis per ŝanĝoj en la surfaca medio.
Gösta Knutsson
Gösta KNUTSSON (naskiĝinta la en Stokholmo, mortinta la  en Uppsala) estis radimoderigisto, verkisto porinfana kaj tradukisto sveda.
Tero
Mineraloj kaj la produktoj de biosfero mem kontribuas por tenado de vivo, inkluzive homa, kio donas al ili gravan ekonomian rolon en la homa socio. La homa tutmonda socio estas geografie dividita en ĉirkaŭ 200 suverenaj ŝtatoj, kiuj interagas per diplomatio, vojaĝoj, komerco kaj militaj agadoj. La homa kulturo kreis plurecan vidmanieron pri ilia hejmplanedo, inkluzivante personigon de la Tero kiel dia esto, defendon de plata formo por la planedo kaj la rigardon, ke ĝi estas la centro de la Universo. Nuntempe la planedo estas plej ofte rigardata science, tamen grandiĝas la emo rigardi ĝin ankaŭ morale, ĉefe pro la kreskanta ekologia konscio, kiu forpelas poluemon kaj laboras por teni la tersistemon ekvilibra.
La Tero estis unuafoje agnoskita kiel planedo de Koperniko. Ĝia astronomia simbolo estas aŭ.
Gösta Knutsson
Li estas konata speciale kreanto kaj skribanto de Pelle Svanslös. Lia alia figuro estas ekzemple Nalle Lufs. Knutsson ankaŭ tradukis porinfanan literaturon al la sveda. Asteroido 8534 Knutsson estas nomita por Knutsson kaj aliaj asteroidoj por liaj katfiguroj en Pelle-Svanslös-libroj.
Tero
Historio
La jenaj datoj estas laŭ miliardoj da jaroj antaŭ la nuntempo:
Pro nekonataj kialoj, de tempo al tempo okazas grandaj mortiĝoj, kiu estas kapablaj profunde ŝanĝi la aspekton de surtera vivo. La lasta amasa mortiĝo okazis antaŭ 65 milionoj da jaroj kaj formortigis la dinosaŭrojn, kaj eble estis kaŭzita de alfrapo de granda asteroido. La plej granda formortiĝo okazis antaŭ 248 milionoj da jaroj: 90% da animalaj specoj formortiĝis, lasinte la reptiliojn superi sur la grundo de la tero. Alia formortiĝo okazis antaŭ 438 milionoj da jaroj.
Gösta Knutsson
Vivo
Post studoj ĉe la Universitato de Uppsala li magistriĝis pri filozofio en 1931. Inter 1936 kaj 1938 li estris sindikaton altlernejan kaj kunredaktis la periodaĵon "Ergo" inter 1940 kaj 1942. Li programestris por la loka sekcio de la ŝtata radifonio Sveriges Radio je Uppsala inter 1936 kaj 1969 kaj evoluigis tre frue la formon de radiaj kvizoj.
Tero
Konsisto kaj strukturo
La Tero estas tersimila planedo. Male al la gasgigantoj kiel Jupitero, ĝi havas solidan surfacon.
Gösta Knutsson
Vivo
Lia plej konata kreitaĵo verkistece estis la kato "Pelle Svanslös" kiu unuafoje aperis en radifonia elsendo en 1937 kaj iĝis ĉefa rolludanto en 12 romanoj por infanoj kiuj publikigitis ekde 1939. Laŭ verkista konfeso Pelle ankaŭ parte memportretigas la aŭtoron kaj la personoj ĉirkaŭkataj similas (karikature) ulojn el la vivo de Knutsson. Ekzemple lia edzino Erna modelis por Maja Gräddnos, la koramikino de Pelle.
Mehetia
Mehetia estas vulkaninsulo kun relative juna stratovulkano kiu ankoraŭ daŭre aktivas. Ĝi apartenas al la Alventaj insuloj de Franca Polinezio kaj situas 110 km oriente de Tahitio.
Tero
Konsisto kaj strukturo
Pluraj tersimilaj planedoj ekzistas en aliaj stelaj sistemoj, kiel la ekstersunsistema planedo Gliese 581 c.
Kemia konsistiĝo
La maso de la Tero estas ĉirkaŭ 5,98×1024 kg. Ĝin konsistigas ĉefe fero (32,1 %), oksigeno (30,1 %), silicio (15,1 %), magnezio (13,9 %), sulfuro (2,9 %), nikelo (1,8 %), kalcio (1,5 %), aluminio (1,4 %). La entutaj aliaj elementoj totaligas 1,2 %. Tamen, pro gravito, plej pezaj elementoj "dronis" en la kernon de la Tero. Oni opinias, ke la kerno konsistas ĉefe el fero (88,8 %) nikelo (5,8 %), sulfuro (4,5 %), kaj malpli ol 1 % da aliaj elementoj.
Gösta Knutsson
Vivo
Knutsson vere nomiĝis familinome Johansson. Knutson ŝuldiĝas al la antaŭnomo de la patro (Knut).
Mehetia
La insulo estas iom pli granda ol 2 kvadrataj kilometroj. La plej alta punkto estas 435 metroj.
Tero
Kemia konsistiĝo
La geokemisto F. W. Clarke kalkulis, ke 47 % da maso de la terkrusto konsistas el oksigeno en oksidoj, kiuj ĉefaj estas oksidoj de silicio, aluminio, fero, kalcio, magnezio, kalio, natrio (kaj 1,5 % da oksido de hidrogeno, pli konata kiel akvo).
Mehetia
Historio
Mehetia ekestis dum la lasta miliona jarnombro. Antaŭ ol eŭropanoj koloniigis la areon, polinezianoj loĝis sur la insulo kaj ĝi estis komercostacio inter Tahitio kaj la Tuamotuoj. En 1776 Samuel Wallis vizitis la insulon. Li estis la unua eŭropano kiu albordiĝis. En la sama jaro ankaŭ Louis Antoine de Bougainville vizitis ĝin. Ĝis 1806 la insulo estis loĝata. En tiu jaro soldatoj el la Tuamotua arkipelago suprizatakis la insulanaron. La tuta populacio estis fortransportita.
Tero
Kemia konsistiĝo
Laŭ seismaj mezuroj la Tero konsistas ĉefe el tri tavoloj: la terkerno, la termantelo kaj la terkrusto. Tiuj tavoloj estas disigitaj unu de la aliaj pro seismaj malkontinuoj. La terkrusto kaj la supera parto de la supera mantelo kune estas nomitaj litosfero. Ĝi estas nun inter 50 kaj 100 km dika kaj estas diserigita en grandaj kaj pli malgrandaj tektonaj eroj, la tektonaj platoj.
Mehetia
Historio
Pliposte en la 19-a jarcento la insulo estis uzata kiel punkolonio. Post tio ĝi definitive estis forlasita. En 1982 por la lasta fojo la vulkano erupciis. En 1986 ankoraŭ forta tertremo sekvis.
Tero
Surfaco
La tersurfaco estas la limtavolo inter la solida terkrusto aŭ la akvoj unuflanke kaj la atmosfero aliflanke. Je la tersurfaco oni distingas kontinentojn, insulojn kaj marojn.
La ĉirkaŭmezuro de la ekvatoro estas 40.075,017 km, t.e. je 67,154 km aŭ 0,17 % pli granda ol la polusa ĉirkaŭmezuro de 40.007,863 km; kialo de ĉi tiu diferenco estas la centrifuga forto de la rotacio. La polusa diametro de 12.713,504 km same estas je 42,816 km aŭ 0,34 % pli malgranda ol la ekvatora diametro de 12.756,320 km.
Pro la diferencoj de la ĉirkaŭmezuro, oni povas kompreni nocion "la plej granda monto sur la Tero" malsame. Laŭ la alteco super marnivelo, la Everesto en Himalajo estas la plej granda, sed laŭ la distanco de la pinto al la centro de la terkerno temas pri la vulkano Ĉimborazo en la Andoj. Mezurita de la propra bazo, la Mauna Kea (Havajo) staranta sur la pacifika marfundo estas la plej alta.
Kiel multaj solidaj planedoj kaj preskaŭ ĉiuj grandaj lunoj de la Sunsistemo, la Tero montras evidentan duonigon de sia surfaco en apartaj duongloboj. La surfaco (de entute ĉirkaŭ 510 milionoj da km²) konsistas el kontinenta duonglobo kaj oceana duonglobo. La kontinenta duonglobo havas la plej grandan parton de lando ne kovrita de akvo (ĉ. 47 %). La surfaco de la aliflanka oceana duonglobo enhavas nur 11 % da lando.
La akva parto reprezentas en la nuna geologia epoko 70,7 % de tersurfaco. El la 29,3 % de la landa parto la ĉefan parton reprezentas la sep kontinentoj, laŭ grandeco: Azio, Afriko, Nordameriko, Sudameriko, Antarkto, Eŭropo, Aŭstralio. Kiel tektona plato, Eŭropo, kiu estas granda okcidenta duoninsulo de Eŭrazio, verŝajne neniam estis sendependa unuo. La klasiga limo inter Aŭstralio kiel la plej malgranda kontinento kaj Gronlando kiel la plej granda insulo, estas nur konvencia. La areon de la mondaj oceanoj oni disigas kutime al kvin oceanoj: la Pacifiko, la Atlantiko, la Hinda oceano, la Arkta oceano kaj la Suda oceano. La plej malalta profundo situas en la Mariana Fosego, je 11.034 m sub la marnivelo. La meza marprofundo estas 3.800 m. Tio estas ĉirkaŭ la kvinoblo de la meza alto de kontinentoj, kiu estas ĉirkaŭ 800 m.
Tridimensia modelo de la surfaco de la Tero estas nomata globuso.
Platotektoniko
La plej grandaj tektonaj platoj, krom la Pacifika Plato, respondas al kontinentoj kaj ĉirkaŭprenas partojn de oceanoj apud la kontinento. Ĉiuj tiuj platoj moviĝas laŭ tektoniko unu relative al la aliaj sur la parte fandiĝintaj, dikfluaj ŝtonmasoj de la supera mantelo nomata astenosfero (kies dikeco estas de 100 ĝis 150 km).
Terkrusto
La terkrusto estas la ekstera, solida tavolo de la Tero. Ĝi kompareblas, koncerne sian dikecon, al pomo kun ties ŝelo. Sub ĝi kuŝas la solida ĝis tenaca termantelo, kaj 2900 km pli profunde la plejparte likva terkerno. La terkrusto kunmetiĝas el mozaiko de multaj terplatoj, kies moviĝon (po 2-10 centimetroj en jaro) priskribas la teorio de la platotektoniko. Tertremoj ekestas, kiam tensioj je la petrolimoj aŭ terplatoj puŝsubite solviĝas.
Terkerno
La terkerno estas la materio en kaj ĉirkaŭ la centro de la Tero. Pro la disvastiĝo de sismoondoj en la terinterno oni povas distingi la terkernon de la termantelo ĝin ĉirkaŭanta. La terkerno dividiĝas je la solida interna terkerno el fero kaj la likva ekstera terkerno. La interna terkerno kun diametro de 2600 kilometroj estas proksimume 6.700 °C varmega (proksimume 900 °C pli varma ol la surfaco de la Suno). Ĝi pligrandiĝas iom post iom per la kristaliĝo de fero el la ekstera terkerno. Tie troviĝas proksimume 2900 °C varmega, rapide fluanta nikel-fer-alojo. La konvekto de la ekstera terkerno kaŭzas la ĉefan kampon de la tera magnetkampo.
Geomagnetiko
La magneta kampo, kiu ĉirkaŭas la Teron, estas kreata de geogeneratoro. Proksime de la tersurfaco la kampo similas al magneta dupoluso. La magnetaj kamplinioj eliras el la Tero ĉe la suda duonsfero kaj eniras ĝin denove ĉe la norda duonsfero (t. e., en la suda duonsfero situas de vidpunkto de fiziko la norda poluso de la Tero kiel magneto, kaj kontraŭe; pli detalan eksplikon vidu en artikolo Magneto). Ene de la termantelo la formo de la magneta kampo transformiĝas. Super la teratmosfero la dipola kampo estas modifita pro suna vento.
La geomagnetaj polusoj de la Tero ne kongruas tute kun la geografaj polusoj. En la jaro 2007 la akso de la geomagneta dupolkampo kliniĝis je ĉirkaŭ 11,5° rilate al la tera akso.
Atmosfero
La Tero posedas atmosferon ĉirkaŭ 640 km altan. Ĝia maso estas 5,13 x 1018 kg kaj reprezentas do preskaŭ unu miliononon de la termaso. La meza aerpremo ĉe marnivelo estas 1.013 hPa. En grundproksimaj tavoloj la aero konsistas ĉefe el 78 % da nitrogeno, 21 % da oksigeno kaj el 1 % da noblaj gasoj, ĉefe argono. Aldoniĝas ŝanĝema kvanto da akvovaporo, inter 0 kaj 5 %, kiu influas la veteron. La parto de karbondioksido, influanta la forcejan efikon nuntempe altiĝas pro homa influo (vidu Tutmonda varmiĝo kaj Homa efiko sur la medio); ĝi reprezentis ĉirkaŭ 0,038 % en 2005.
Temperaturekstremoj mezuritaj sur la Tero situas inter –89,6 °C (la 21-an de julio 1983 en la stacio Vostok en Antarkto ĉe alto de 3.420 metroj, kio korespondas al temperaturo de –60 °C ĉe marnivelo) kaj +58 °C (la 13-an de septembro 1922 en Al 'Aziziyah en Libio ĉe alto de 111 metroj). La meza temperaturo ĉe la grundo estas 15 °C; la rapido de sono ĉe tia temperaturo estas je marnivelo ĉirkaŭ 340 m/s.
La teratmosfero disĵetas la mallongondan bluan spektroparton de la sunlumo (ultraviola radiado) ĉirkaŭ kvinoble pli forta ol la longondan ruĝan (Infraruĝa radiado); tial la ĉielo estas blua (je la tagmezo ĉe alta sunpozicio). Kialo de blua aspekto de la surfaco de oceanoj kaj maroj el la kosmo (kio donis la nomon "blua planedo" al la Tero ekde la unuaj kosmaj flugoj) estas pli forta absorbo de ruĝa lumo fare de akvo mem. La speguligo de la blua ĉielo ĉe la marsurfaco partoprenas nur malmulte al tio [citaĵo bezonata].
Sezonoj
Tial, ke akso de rotacio de la Tero estas klinita (t. e. ne perpendikla rilate surfaco de rotacio ĉirkaŭ la Suno), sur la Tero ŝanĝiĝas sezonoj de la jaro.
Klimatzonoj
La sezonaj temperaturŝanĝoj estas des pli fortaj, ju pli la klimatzono troviĝas pli fore de la ekvatoro kaj de iu oceano.
Polusa regiono
La polusaj regionoj estas: 1) la regiono ene de la norda polusa cirklo, nomata Arkto; 2) la regiono ene de la suda polusa cirklo, nomata Antarkto, kiu enhavas la pli grandan parton de la kontinento Antarktio.
Ecoj de la polusaj regionoj: malvarma klimato; multe da neĝo kaj glacio; polusa tago kaj polusa nokto; norda brilo.
Modera regiono
[[Dosiero:Klimagürtel-der-erde.svg‎|eta|
]] La modera regiono streĉiĝas de la polusa cirklo ĝis la latitudo 40° kaj estas dividita en malvarman, malvarmetan kaj varman zonojn.
En tiu zono okazas grandaj diferencoj inter sezonoj, kiuj malgrandiĝas alproksimiĝante la ekvatoron.
Alia aparta eco estas la temperaturdiferenco inter tago kaj nokto, kiu varias ege laŭ sezono. Alproksimiĝante al la poluso tiuj diferencoj grandiĝas.
La vegetaĵaro (flaŭro) estas karakterizita de arbaroj koniferaj, miksaj kaj foliaj. Alproksimiĝante al ekvatoro koniferarbaroj maloftiĝas.
Subtropikoj
La subtropikoj troviĝas en geografia latitudo inter la tropikoj kaj la moderaj regionoj, ĉirkaŭ inter 23,5° kaj 40° norde kaj sude. Aparte eco de tiuj regionoj estas tropikaj someroj kaj netropikaj vintroj. Oni povas dividi ilin en sekajn, vintromalseketajn, somermalseketajn kaj malseketajn subtropikojn.
Laŭ disvastiĝinta difino, klimato estas subtropika tie, kie la meza temperaturo de la jaro situas super 20 °C, la meza temperaturo de la plej malvarma monato tamen restas sub 20°.
La temperaturdiferenco inter tago kaj nokto estas relative malgranda.
Vegetaĵaro povas esti tre diversa (kiel ekzemple ĉe Mediteraneo), malriĉa (kiel en seka savano) aŭ preskaŭ neekzistanta (en dezertoj, ekzemple en Saharo).
Tropikoj
La tropikoj situas inter latitudo 23,5° kaj la ekvatoro. Eblas dividi la tropikojn en ŝanĝmalseketajn kaj malseketajn tropikojn.
En tropikoj daŭro de tago kaj nokto estas ĉiam pli-malpli sama (inter 10,5 kaj 13,5 horoj). Klimataj sezonoj ekzistas nur en la ŝanĝmalseketaj tropikoj kaj estas divideblaj nur en sekan kaj pluvan sezonojn.
Aparta eco de la ŝanĝmalseketaj tropikoj estas malseketaj savanoj, kiuj troviĝas norde kaj sude de grandaj pluvarbaroj. Ekzemploj estas afrika savano kaj pantanalo en suda Brazilo kaj Paragvajo.
En la malseketaj tropikoj ĉirkaŭ la ekvatoro estas grandaj tre specidiversaj pluvarbaroj, kiel tiuj de la amazona regiono.
Mezurado
La rotacio de la Tero estas unu el la movoj de la planedo kiu konsistas en la turniro ĉirkaŭ ties propra akso. La Tero turniras el okcidento al oriento, same kiel la cetero de planedoj de la Suna Sistemo (kun la escepto de Venuso). Konsiderante la punkton de la norda poluso kiel vidpunkto, la Tero turniras laŭ kontraŭhorloĝa direkto. Kompleta turniĝo rilate al fiksa stelo daŭras 23 horojn, 56 minutojn kaj 4 sekundojn. Tiu movo evidentiĝas pere de la pendolo de Foucault kies konsiderinda maso pendas el punkto je granda alto por sendependigi sian movon disde la propra movado de terrotacio, tio estas, de la planko (kvankam oni ne povas sendependigi absolute de la movado de la punkto de la tegmento el kiu ĝi pendas).
Vivo sur la tero
La plej disvastigita formo de vivo sur la Tero estas la domanio de la bakterioj. La plej disvastigita klaso de animaloj estas insektoj, precipe skaraboj. Antaŭ kelkaj milionoj da jaroj aperis la homo, la plej inteligenta vivo (laŭ nia scio).
Estonteco de la Tero
La estonteco de la Tero dependas de multaj faktoroj, inkluzive de la kreskanta heleco de la Suno, perdo de hejta energio de la tera kerno, perturboj fare de aliaj korpoj en la Sunsistemo kaj la biokemio ĉe la surfaco de la Tero. La teorio de la cikloj de Milankoviĉ antaŭvidas, ke la planedo suferos glaciajn periodojn pro orbita ekscentriĝo, aksa dekliniĝo kaj precesio de la tera orbito. Laŭ la cikloj de Wilson, platotektoniko verŝajne kreos kontinentegon post kelkaj 250 ĝis 350 milionoj da jaroj. Iam en la venontaj 1,5 ĝis 4,5 bilionoj da jaroj la aksa dekliniĝo de la Tero povus suferi kaosajn variojn kun ŝanĝoj de la aksa dekliniĝo ĝis 90°.
Gaja hipotezo
La Gaja hipotezo, ankaŭ nomata biogeoĥemia hipotezo, estas debatata hipotezo, unue proponita en 1970 de la angla klimatologo James Lovelock kunlabore kun la usona mikrobiologo Lynn Margulis sed ankaŭ prialudita de aliaj scientistoj antaŭ ili, laŭ kiu Tero estus
La vivantularo sur la Tero tiel konsistigus vastan superorganismon – nomatan «Gaja», laŭ la nomo de la greka diino personiganta la Teron – kiu plenumas memreguladon de siaj komponantoj por favorigi la vivon. Ekzemplo menciita de Lovelock kiel argumento de lia hipotezo estas la konsisto de la tera atmosfero, kiu reguliĝis dum la paso de la jarmilionoj tiamaniere ke ĝi ebligas la disvolviĝon kaj la pluigon de la vivo.
La Gaja hipotezo estas disvolvita de James Lovelock en pluraj verkoj : La Aĝoj de Gaja, (1990), La Tero estas vivanta estulo, la Gaja hipotezo (1999), ''Gaja. Kuracilo por la planedo (2001), La revenĝo de Gaja'' (2006) ; ĉi lasta portretas planedon iĝintan neloĝebla por la homaro. Aliaj sciencistoj, inter kiuj Lynn Margulis, plu uzas la Gajan hipotezon, kiu post la verkoj de Lovelock, estas la temo de abunda scienca kaj filozofa literaturo. El la geobioĥemia modelo fontas la geofiziologio, kiu, sekvante la Gajan hipotezon, proponas studi ĉiujn ekzistantajn interagojn ene de la Ter-sistemo.
Mariana Pineda
Mariana de Pineda y Muñoz (n. la 1-an de septembro 1804 – m. la 26-an de majo 1831 en Granado, Hispanio), ĝenerale konata kiel Mariana Pineda, estis andaluza nacia heroino.
Tero
Tero en kulturo
Ekzistas multaj mitoj pri Tero ĉe diversaj popoloj, kiuj koncernas al nia planedo, ĝia ekesto kaj evoluo. La antikvaj grekoj pensis, ke la Tero estas plata kaj havas glatan, iom konveksan formon de ronda ŝildo. Ĝin ĉirkaŭiras vasta rivero - oceano kaj desupre kovrita de la ĉielo kiel kupolo.
Hindoj iam kredis, ke la Tero estas grandioza ŝarĝo, kiun per sia dorso portas elefanto. Siaflanke elefanto staras sur la testuda ŝelo. Kaj mem testudo naĝas en senlima maro de elefanta lakto.
Mariana Pineda
En jam tre juna aĝo, ŝi geedziĝis kun Manuel Peralta Valte, liberala armeoficiro, sed ŝi restis vidva en 1822 kun du infanoj. Ŝi tre engaĝiĝis en liberalaj aferoj. En 1828 ŝi helpis la fuĝon de malliberejo de sia kuzo, la kapitano Fernando Álvarez de Sotomayor, konata liberalulo kiu estis mortkondamnita pro partoprenado en la ribelo de la generalo Rafael del Riego.
Tero
Tero en kulturo
Laŭ imago de antikvaj loĝantoj de Egiptio, la tero estas dio. Sur ĝia korpo kreskas arboj, herboj, ĉiaspeca plantaro. Laŭ skandinaviaj mitoj, Tero similas al sfero.