cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ivano la Terura
Ivan (aŭ Johano) Vasiljeviĉ Groznij (Johano la 4-a) (Иван Васильевич Грозный) (naskiĝis la 25-an de aŭgusto 1530, mortis la 18-an de marto 1584) estis caro de Rusia Imperio. Alilingve li estis ankaŭ nomata Ivano la Kvara de Rusio, pli ofte Ivano la Terura.
Biografio
Ivano la 4-a estiĝis caro estante trijaraĝa, post morto de sia patro Bazilo la 3-a. Ĉar Ivano estis tre juna, reĝadon prenis lia patrino Helena Glinskaja. Helena reĝis nur kvar jarojn. Dum sia frua infaneco Ivano estis atestanto de oftaj konfliktoj inter bojaraj klanoj de Ŝujskij kaj Beljskij por potenco.
Kronado de Ivano, kiu okazis en Uspenskij katedralo de moskva Kremlo, koincidis kun brulego de Moskvo en 1547. De tiam Ivano estis sub influo de Elektita Konsilio, kiun li kreis. Tiu Elektita Konsilio estis gvidata de Aleksej Adaŝev kaj pastro Silvestro. Dum tiu ĉi tempo gravaj reformoj (celoj: centrigo kaj plibonigo de sistemo de ŝtata regado) estis faritaj. Novaj ŝanĝoj rezultis en konkeroj en oriento.
Dum la 16-a jarcento kazanaj tataroj rabatakis Rusion eĉ ĝis Kostroma kaj Ustjug. Ili estis subtenataj de krimeaj tataroj kaj turkoj. Interalie, tataroj kontrolis la Volgan komercan vojon. Dum militiroj en 1547-1552, la kazana ĥanujo estis aligita, kaj en 1556 la astraĥana ĥanujo. Nun, tuta Volgo estis alirebla por komerco, kaj aperis ebleco por esplorado de la orienta Siberio. En 1555 siberia ĥano Ediger agnoskis sian dependecon de la moskva caro.
Dum la reĝado de Ivano la Terura nova aro de leĝoj estis kompilita. Ivano la 4-a estis konata kiel reĝo, kiu estis inicianto de opriĉnina kaj Livona milito.
Pri la nomepiteto
La nomepiteto Terura, kiun kutimas uzi la okcidentanoj, estas mistraduko. Ĝi ne respondas al la originala грозный, ĝi respondus al ужасный. La ĝusta traduko estas timinda, epiteto kiu neniel estas malaproba, sed tute male, respektoplena. Per tiu epiteto oni nomis militŝipojn kaj urbon (fonditan kiel fortreso) Grozno.
29449 Taharbenjelloun
29449 Taharbenjelloun estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la itala amatora astronomo Vincenzo Silvano Casulli elde la Observatorio Colleverde di Guidonia en Guidonia Montecelio (Italio).
Nomo
Ĝi estas nomita en honoro de la maroka verkisto poeto kaj eseisto Tahar Ben Jelloun, kiu verkas nur franclingve.
Ivano la Terura
Pri la nomepiteto
Prave rimarkigas franca historiisto poldevena K. Waliszewski [valiŝevski] :
Prokno
Prokno aŭ Prokna (helene Πρόκνη, latine Procne) estis en la helena mitologio filino de la atena reĝo Pandiono.
La reĝo Pandiono edzinigis ŝin al trakia reĝo Tereo, sia ligano en milito. Prokno naskis ununuran filon Itison.
Kiam ŝi post kelkaj jaroj volis vidi sian fratinon Filomelon, Tereo forvojaĝis por ŝi en Atenon. Dum la reenvojaĝo li subiĝis al sia volupteco kaj belegan Filomelon seksperfortis. Pro timo ke ŝi na atestu kontraŭ li, ekscizis ŝian langon. Sed Filomelo trovis vojon kiel akuzi lin: enteksis la raporton en bildon. Kiam pri la krimo eksciis Prokno, preparis teruran venĝon. Al sia edzo prezentis por solena manĝo pecojn de la korpo de ilia filo Itiso. Furiozanta Tereo volis ambaŭ fratinojn mortigi, sed tion malebligis dioj kaj ĉiujn tri transformis en birdojn. Prokno fariĝis hirundo, Filomelo najtingalo kaj Tereo turniĝis en upupon.
La reĝo Pandiono el tio mortis pro bedaŭro.
Reflekto en arto
Tiu ĉi okazaĵo estas komponita en Ovidiaj Metamorfozoj, Libro la 6-a - Prokno kaj Filomelo. Ĝi ankaŭ multe troviĝas sur vazaj pentraĵoj.
Gergely Agócs
Gergely Agócs [gergej agOĉ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Agócs Gergely estas hungara popolmuzikisto, popolkantisto, sakŝalmisto, bekflutisto, klarnetisto, kolektistoj pri popolaj muzikoj.
Gergely Agócs naskiĝis la en Nové Zámky (Ĉeĥoslovakio).
Biografio
Gergely Agócs apartenis al la hungara minoritato en Ĉeĥoslovakio. Li frekventis bazlernejojn en Fiľakovo kaj Bratislavo, arkitektan mezlernejon en Lučenec (1983-1987), arkitektan altlernejon en Košice (1987-1988). Jam dum la lernejaj jaroj ekde 1985 li kolektis popolajn kantojn, li komencis muzikadi ekde 1987. Inter 1988-1990 li estis soldato, poste li estis redaktoro de hungarlinva gazeto en Bratislavo. En 1992 li translokiĝis al Hungario kaj ekstudis en Scienca Universitato Loránd Eötvös, li akiris diplomon en 1997. Post la diplomo li fondis popolorkestron. Li havis stipendion inter 1997-2000. En 2001 li eklaboris en etnografia laborejo. Tiutempe li kolektis kantojn precipe en Rusio inter la minoritataj popoloj. Li ricevis premiojn en 1993. Li havas edzinon, kiu naskis 4 gefilojn ekde 1995.
Jedlová
Municipo Jedlová situas en Ĉeĥio, regiono Pardubice, distrikto Svitavy, en orienta submontaro de Žďárské vrchy, 8 km sudoriente de urbo Polička. Vivas ĉi tie.
Historio
La vilaĝo estis fondita dum regado de la reĝo Přemysl Otakar la 2-a kiel lima setlejo en Bohemia-Moravia lima regiono.
Preĝejo
La preĝejo estas ununava kun kvadrata presbiterejo, kun sakristio sur norda flanko kaj oratorio en ĝia dua etaĝo, kun antaŭĉambro kruce volbita sur okcidenta flanko. Fasadoj estas membrigitaj per lizenaj kadroj, en okcidenta flanko troviĝas simpla baroka fronto. Triumfa arko estas pintarka, la navo platplafona, ĥorejo sur lignaj kolonoj. Suda portalo estas ornamita per riĉe profilita embrazuro.
Sonorilturo
Sonorilturo troviĝas okcidente ĉe la preĝejo. Ĝi estas prismoforma, la teretaĝo masonita, la dua etaĝo ligna. Ĉirkaŭ la preĝejo kaj sonorilturo estas tombejo ĉirkaŭbarita per ŝtona muro.
Estinta banejo
Ĉirkaŭ 3 km nordoriente de Jedlová troviĝas lokaĵo Balda, kie estis banejo nomata Zlatá studně (Ora puto). Banejaj objektoj jam ne ekzistas, restis nur kapelo, arbargardistejo kaj fontejo. Apud la fontejo estas refreŝiga kiosko.
Fiŝlagoj
En ĉirkaŭaĵo de Jedlová estas kelkaj novaj kaj malnovaj fiŝlagoj, kiuj prezentas eblojn por banado en natura medio.
Lambert (nomo)
Lambert estas vira persona nomo.
Deveno kaj signifo
Ĝi estas la platdiĉa formo de la persona nomo Landberht. Tiu venas espereble de la malnovgermana land = hejmregiono, lando kaj beraht = brila, fiera.
Kvartalo Naka-ku
Estas pli ol unu klartalo en Japanio, havanta la nomon Naka-ku:
26532 Eduardoboff
26532 Eduardoboff estas malgranda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Lucas Strasburg Ferreira, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2010 pro sia projekto en teamo pri materiala kaj biologia inĝenierarto. Li estis lernanto ĉe la Fundacao Escola Tecnica Liberato Salzano Vieira da Cunha de Novo Hamburgo (Suda Rio-Grando, Brazilo).
Simon von Stampfer
Simon Ritter von STAMPFER (26a de Oktobro, 1792 (laŭ aliaj fontoj 1790), en Windisch-Mattrai, Princĉefepiskoplando Salcburgo nuntempe nomata Matrei in Osttirol, Tirolo - 10a de Novembro, 1864 en Vieno) estis aŭstria matematikisto, ter-mezuristo kaj inventisto. Lia plej fama inventaĵo estas tiu de stroboskopa disko kiu estis postulita kiel la unua aparato kiu montris movantajn bildojn. Preskaŭ samtempe similaj aparatoj estis produktitaj sendepende en Belgio (nome la fenakistiskopo), kaj Britio (la zootropo).
Otto de Greiff Haeusler
Otto DE GREIFF HAEUSLER estis inĝeniero, matematikisto, muzikologiisto kaj poeto kolombia, -ankaŭ bona ŝakludisto, kiu naskiĝis la 7-an de novembro 1903 en Medellín (Kolombio) (Kolombio) kaj mortis la 31-an de aŭgusto 1995 en Bogoto (Kolombio).
Simon von Stampfer
Kiel pioniraj aparatoj por animacio estis enmetitaj la fenakistiskopo (1832), la zootropo (1834) kaj la praksinoskopo (1877). Taŭmatropo (1824) estas simpla ludilo kun malgranda disko kun diversaj bildoj ĉe ĉiu flanko; birdo en kaĝo, kaj estas ligita al du pecoj de ŝnuroj. La fenakistiskopo estis inventita samtempe de belga Joseph Plateau kaj aŭstra Simon von Stampfer en 1831. La fenakistiskopo konsistas el disko kun serio de bildoj, desegnitaj sur cirklo radie kun forlasita spaco ĉirkaŭ la centro de la disko.
Otto de Greiff Haeusler
La gepatroj de Otto estis Luis de Greiff Obregón (1869 - 1944) kaj Amalia Haeusler Rincón (1869 - 1947), kaj liaj gefratoj: Laura (1894 - 1895), Leticia (1897 - 1995), Olaf (1907 - 1943), kaj la fama poeto León de Greiff. Li devenis el sveda praavo, inĝeniero, kiu alvenis al Kolombio en 1826, kaj, flanke de sia patrino, el germana avo kiu alvenis al Kolombio en 1839.
Kiam li estis 12-jaraĝa, sia familio translokiĝis al la kolombia ĉefurbo, Bogoto, ĉar la patro, Luis, estis membro de la Kolombia Nacia Kongreso. Li studis inĝenieradon en la Nacia Universitato de Kolombio, unue en Bogoto, kaj poste en la Medellina sidejo de la sama universitato kie li finis tiun studadon. Kiel civila inĝeniero li laboris en la konstruado de ŝoseoj kaj fervojoj. En 1929 li vojaĝis al Eŭropo, kaj vizitis la patrolandojn de siaj familiaj prauloj -Germanion kaj Svedion- kaj ankaŭ Norvegion, Francion kaj Brition. Li rakontis ke pro sia amo al muziko, dum tiu vojaĝado li ĉeestis 280 muzikajn prezentaĵojn kiel konĉertoj, operoj kaj aliaj. Li revenis al Kolombio en 1930.
Li estis pli konata pro sia laboro en matematiko, sed multege pli kiel verkisto kaj komentariisto pri muziko en ĵurnaloj kaj revuoj ekde 1922, laboro kiu multe helpis la disvastigon de altnivela muzika kulturo en Kolombio en la dudeka jarcento. Li estas konsiderata plej grava kolombia muzikologiisto.
Kiel plurinteresiĝa kaj memlernema homo, Otto estis ankaŭ, ekde frua junaĝo, granda ŝatanto de lingvoj kaj lernis anglan, francan, germanan, italan, svedan rusan, danan kaj Esperanton.
Li skribis sep librojn, krom Ilustrita Historio de la Muziko el kiu oni publikigis kvaronon kiu ampleksis 14 volumojn, kun 4 sonkasedoj ĉiu volumo. Li ankaŭ verkis Kurson pri Muzika Aprezado
Lia persona biblioteko estis ampleksega, same kiel lia muzika kolekto kiu enhavis pli ol 7000 sondiskojn; kolekto kiu nun apartenas al Biblioteko Publika Piloto de Medellín.
Kuriozaĵo pri li estas lia ŝato por kolektadi signaturojn de gravuloj kiel komponistoj (Wagner, Liszt, Schumann …), verkistoj kaj aliaj famaj homoj; tiu kolekto enhavas proksimume 3000 signaturojn.
Otto de Greiff edziĝis en 1944 kun Noemí Aguirre, kaj la geedzoj estas gepatroj de unu filino: Ilse de Greiff, filozofino, profesorino, ĵurnalistino kaj verkistino, kiu direktas la Kulturan Korporacion Otto de Greiff en Bogoto.
Pri Esperanto li aktivis en Medellín en la dua kvarono de la 20a jarcento. Li lernis La Internacian Lingvon dum li laboris kiel inĝeniero kun S-ro Stanislav Tomic, patro de Anton Tomić, ĉe la konstruado de la Antjokia Ŝoseo. S-ro Tomic, fakte estis lia instruisto, kaj kaj Otto ofte diris, ke dank'al la legado de la Zamenhofa Fundamenta Krestomatio, li povis poste verki poezion en Esperanto. Ekzemplo de poemo en Esperanto de Otto de Greiff estis Malaja Pantumo (eble tradukaĵo de folklora poemo de Malaja popolo), kiu aperis en ĵurnalo El Espectador de Bogoto, la 22an de aprilo 1950:
El bela urbo Surabaja
inter la altaj palmaroj,
malrapida kanto malaja
iras super vento de maroj.
Inter altaj, altaj palmaroj,
sub suno, sub suno brilega,
iras, super vento de maroj,
vento de arbaro varmega.
Sub suno, sub suno brilega,
vento de arbaro varmega
bruliĝas sub suno kupreca.
Kun vento de l' maro saleca,
inter malhelaj jungloj diaj,
Fontaine-Lavaganne
Fontaine-Lavaganne estas franca situanta en departemento, regiono Hauts-de-France.
Otto de Greiff Haeusler
bruliĝas sub suno kupreca,
Fontaine-Lavaganne
Ĝiaj enloĝantoj nomiĝas Lavagannais.
Umberto
Umberto estas itala vira nomo.
Otto de Greiff Haeusler
Inter malhelaj jungloj diaj
kun cinamarbeto odora
la floroj de vandoj liliaj.
Kun cinamarbeto odora
ŝprucas el suno, sun' ora
9268 Jeremihschneider
9268 Jeremihschneider estas tre malgranda, tre hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usonaj geastronomoj Eleanor Francis Helin kaj Schelte J. Bus elde la Observatorio de la Monto Palomar en kantono San Diego (Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Jeremih “Jeremiah” Paul Schneider, kiu kontribuis al la misio Lucy de la NASA al la kiel Estro pri Kosmosondila Elektra Povuma Subsistemo, permesante, ke Lucy vojaĝu pli malproksimen for de la Suno ol ajna antaŭa misio uzanta la sunenergion.
Ekzilo
Ekzilo estas oficiala forigo de persono el ties hejmlando, kun malpermeso reveni. La verbo ekzili signifas forsendi en tiu senco.
Ekzilo normale estas ordonita de oficiala instanco, registaro aŭ regnestro. Ĝi foje estas aplikata kontraŭ personoj, kiuj ne kulpis aŭ iukiale ne estas puneblaj, sed tamen ne (plu) dezirataj en sia lando. Ne malofte ili estas eksaj registoj.
Oni povas konsideri ekzilon speco de puno, sed ĝi ne respondas al la principoj de leĝeco.
En modifita senco la vorto estas uzata, se reveno al la hejmlando estus ebla, sed rezultus en gravaj malavantaĝoj, ekzemple enprizonigo aŭ malpermeso profesie agi. Speciala kazo estas la ekzisto de ekzilaj registaroj, kiuj pretendas regi iun lando de ekstere, ĉar la lando mem ne havas sendependecon por havi internan registaron. Ekzemploj estas:
Famaj personoj kiuj estis ekzilitaj
Ordigitaj per familia nomo:
Ekzilo en Esperanto
"Ekzilo" estas titolo de kanto kaj KD de bando de progresiva rok-muziko el Lorca, Regiono Murcio, Hispanio, publikigita en 2020. Esperantlingva titolo estis sugestita al la grupo fare de ties iama ano Joaquín Periago (drumisto), esperantisto, pro ties konotacio al interkulturo. Spite la titolon, la disko mem estas ĉefe instrumenta kaj senvorta, escepte pri la kanto mem "Ekzilo" kiu fakte estas kantata angle sen klara rilato al la temo ekzilo.
Lorenco Bodenlos
Lorenco (ankaŭ Laŭrenco) BODENLOS (naskiĝis la 14-an de aŭgusto 1906 en Nižný Medzev - mortis ?) –  estis slovaka esperantisto, instruisto kaj verkisto; gvidis E-kursojn en la urbo Košice; estis prezidanto de la fervojista sekcio de SEA; ellernis la ŝuistan metion, poste estis administranto; post la jaro 1945 estis forkondukita en Sovetunion, en labortendaron; verkis poemojn germane, hungare, slovake kaj ekde la jaro 1962 Esperante. En la jaro 1981 li ricevis arĝentan insignon de AE SSR.
Fonto
Ján Vajs: 100 gravaj personoj (de slovaka E-movado), II-a eldono, por LEK eldonis Espero 2009.
Gyula Szabó (verkisto)
SZABÓ Gyula (sabO djula) rumania hungara verkisto naskita en Mereşti la 11-an de septembro 1930 kaj mortinta samloke la 21-an de decembro 2004.
Biografio
Post la loka bazlernejo, Gyula Szabó studis en mezlenejo de Cristuru Secuiesc kaj poste en Universitato Bolyai, kie li akiris diplomon de instruisto pri la hungara lingvo kaj literaturo. Inter 1954 kaj 1957 li estis kunlaboranto de la hungara redakcio de Állami Irodalmi és Művészeti Kiadó de Kluĵo, poste redaktoro de Utunk ĝis sia pensiiĝo (1992).
Băița (Gherla)
Băița [bǝica] (Kérő) estas vilaĝo en Rumanio nord-oriente de Cluj-Napoca. En 1910 ĝi nombris 470 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 461 (rumanoj, 32 % da hungaroj). Ĝia unua skriba mencio estis en 1214. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Gherla.
En la censo de 2002 la 453 loĝantoj deklaris jenajn etnecojn:
Metila laktato
Metila laktato aŭ C4H8O3, ankaŭ konata kiel metila estero de laktata acido estas unubaza estero formita elde laktata acido kaj metanolo, ordinare uzata kiel solvanto. Laktato de metilo apartenas al la estera grupo de kombinaĵoj kiuj estas konsiderataj netoksaj kaj alte biodegradeblaj. Metila laktato estas senkolora travidebla likvaĵo, komplete solvebla en akvo kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Ĝi estas solvanto por la nitrocelulozo, celuloza acetato, celuloza acetobutirato kaj celuloza acetopropanoato.
Hidrolizo de laktataj esteroj al laktata acido kaj alkoholo plej ofte okazas post haŭta kaj buŝa apliko. Laktata acido estas la nature okaza metabolito kaj ĝia tokseco rezultas plejparte pro ĝia acideco.
Laktata acido estis unue raportita en 1780 de la sveda kemiisto Carl Wilhelm Scheele (1742-1786) elde la acida lakto. La vorto kompreneble derivas el la latina vorto por lakto. En 1808, Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) malkovris ke laktata acido ankaŭ estas produktata en la muskoloj dum fizika klopodo. En 1873, ĝia strukturo estis estabiligita de la germana kemiisto Johannes Wislicenus (1835-1902).
Dusko Goykovich
Dušan „Duško“ Gojković, artistonomo: Dusko Goykovich (n. 14-an de oktobro 1931 en Jajce, Jugoslavio, nun Bosnio kaj Hercegovino - m. 5-an de aprilo 2023 en Munkeno), estis serba ĵaztrumpetisto kaj -flugilkornisto, aranĝisto kaj bandestro.
Vivo kaj verkado
Goykovich apartenis post sia edukado ĉe muziklernejo en Beogrado ekde 1951 ĝis 1955 al la tiea radio-dancorkestro. Post mallonga tempo ĉe la bando Frankfurt All Stars li iris en 1956 al Max Greger kaj en 1957 al Kurt Edelhagen. Post unua restado en Usono okaze de la Newport Jazz Festival de 1958 kun la International Youth Band de Marshall Brown) li laboris en 1959 ĉe Albert Mangelsdorff resp. ĉe Hr-Jazzensemble kaj muzikis en 1960 denove en la bandego de Edelhagen, Herb Pomero, Maynard Ferguson kaj Woody Herman, interrompite de studo ĉe Konservatorio Berklee en en Bostono (ekde 1961). En 1966 li revenis al Germanujo kaj fondis en Kolonjo sian International Quintet. En 1967 li estis direktisto de la ĵazbandeto en la triaflua opero The Visitationde Gunther Schuller, kiu estis unuafoje prezentata ĉe la Hamburga Ŝtata Opero kaj ĉe la Metropola Operejo en Novjorko. Ekde 1968 li laboras en Munkeno kiel soloisto i. a. En la bando de Kenny Clarke kaj Francy Boland, ĉe Heinz von Hermann, Peter Herbolzheimer, The George Gruntz Concert Jazz Band, Joe Haider kaj Nicolas Simion kaj kiel estro de propraj bandoj (i. a. Soul Connection).
En 2004 li faris kun internacia ĉiustelula bandego en Beogrado sian lumdiskon A Handful of Soul. Lia albumo Samba Tzigane aperis en 2006. Okaze de lia 75-a naskiĝdatreveno en Beogrado okazis koncerto.
136824 Nonamikeiko
136824 Nonamikeiko estas asteroido de la asteroida zono, proksima de la orbita resonanco 8:3 kun Jupitero.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la 8-an de septembro 1997 de la japana astronomo Hiroshi Abe elde la observatorio de Jacuka (urbeto nun kunfandita en la urbo Macue, gubernio Ŝimane, Japanio).
György Borbély (soldato)
BORBÉLY György estis hungara kontraŭturka bravulo, bienhavanta nobelo en Transilvanio naskiĝinta ĉirkaŭ 1540 kaj mortinta en Koloĵvaro la 15-an de decembro 1603.
136824 Nonamikeiko
Nomo
Ĝia nomo honoras Keiko Nonami, membrinon de la Astronomia Klubo de Macue. Ŝi popularigas astronomion en gubernio Ŝimane kaj estas observada kolegino de la malkovinto.
György Borbély (soldato)
Kariero
Borbély unue estis soldato en la fortikaĵo de Gyula, poste li luktis en la militaro de Stefano Báthori, reganto de Transilvanujo, poste reĝo de Pollando. En 1595 la reganto Sigmundo Báthori nomumis lin ĉeffunkciulo de Karánsebes. En tiu jaro Borbély reokupis de turkoj la fortikaĵojn Facset, Lippa kaj Jenő. La 17-an de julio 1602 li ĉeestis en la batalo de Braŝovo kiel vicmilitestro apud reganto Moseo Székely. Post la morto de reganto en 1603 oni elektis lin en Szászváros generalo, sed li baldaŭ mortis.
Gvarania lingvo
La gvarania lingvo (avañe'ẽ "la lingvo de la homoj") estas lingvo el la Tupi-Gvarania familio. La gvarania estas nacia lingvo de Paragvajo (la hispana kaj la gvarania estas la oficialaj lingvoj). La gvarania lingvo estas parolata ankaŭ en norda Argentino, en okcidenta Bolivio kaj en suda kaj sudokcidenta Brazilo, inkluzive de la urbo San-Paŭlo de ĉirkaŭ 200 homoj en aparta kvartalo. Oni taksas, ke 6 milionoj da homoj parolas gvaranie.
Ekzistas ĉirkaŭ 4 ĝis 5 milionoj da parolantoj de la gvarania. Maksimumaj taksoj eliras de ĝis 7 milionoj, ĉe kio ankaŭ estas nombrataj personoj, kiuj havas nur malgrandetajn scipovojn de la gvarania, kio ofte okazas ekzemple ĉe la loĝantoj de urboj en Paragvajo. En Paragvajo, tial ke 90 % de la loĝantaro parolas gvaranie, la lingvo estas uzata kiel lingvo de lernado kune kun la hispana lingvo.
En diversaj lingvoj estas uzataj vortoj kiuj el hodiaŭa vorto de la gvarania lingvo estiĝis aŭ tre similas. Tiuj vortoj venas pere de la hispana kaj portugala al diversaj lingvoj, kiel la germana, sorabaj ktp., kaj devenas aŭ el dialektoj de la gvarania, kiuj estis parolitaj en Paragvajo, Argentino, Bolivio aŭ Brazilo, aŭ el tre proksime parenca Tupia, kiel ekzemple: kapibaro, jaguaro, jaguarundio, tapiro, ananaso, manioko, marako, marakujo, nanduo aŭ piranjo.
Historio
La gvarania lingvo jam estis uzata en la hispania kolonia epoko por la kristana misiigo kiel skribolingvo. La Jezuita ŝtato en la hispania kolonia epoko, kiu ĉefe ampleksis parton de la hodiaŭa orienta Paragvajo kaj la hodiaŭan argentinan provincon Misiones, favoris la gvaranian lingvon, ĉar la Jezuitoj forte limigis la almigradon de blankaj setlantoj kaj uzadis la gvaranian lingvon kiel ekskludan lingvon. En la sekulara provinco Paragvajo ĉirkaŭ Asunción kontraŭe la gvarania lingvo restis ja la dominanta ĉiutaga lingvo de la loĝantaro – ĉar la nombro de setlantoj de hispana deveno estis relative malgranda kaj tiuj miksiĝis kun la indiĝenoj – sed la oficiala lingvo tie estis eksklude la Hispana lingvo, kiu influis la parolatan gvaranian lingvon multrilate. Kun la fino de la Jezuitaj redukcioj en la jaro 1767 la gvarania lingvo perdis ankaŭ tie sian apartan pozicion.
Ankaŭ en la sendependa Paragvajo la hispana restis la unusola oficiala lingvo. La gvarania lingvo estis konsiderata ja kiel grava kultura trajto de la paragvaja nacio, sed ĝia uzado restis limigita al la buŝa uzado kaj la literaturo de ĉefe folklora karaktero.
Nur en la pli juna tempo oni komencis en Paragvajo ekuzadi la gvaranian lingvon ankaŭ en la eduka sistemo kaj kiel oficialan lingvon kaj unuecigi la diversajn uzitajn ortografiajn sistemojn al unu kiel eble plej fonetika ortografio.
Dialektoj
La kun distanco plej vaste disvastiĝinta variaĵo de la gvarania lingvo estas la paragvaja gvarania [gug], kiu estiĝis el la lingvo de la almenaŭ parte hispane kulture asimilitaj loĝantoj kaj de la kolonie sekulara provinco Paragvajo kaj de la Jezuita ŝtato kaj sekve montras variajn hispanajn influojn. Ĝi havas (laŭ SIL) 4,6 milionojn de kulture mestizaj parolantoj. La paragvaja gvarania estis parolata pli frue ankaŭ en la argentinaj provincoj Misiones kaj Corrientes kaj limantaj regionoj de Brazilo, sed estas forŝovita tie hodiaŭ sub la indiĝena loĝantaro grandparte de la Hispana resp. Portugala. Sekve de almigrado el Paragvajo ekzistas tamen ankaŭ hodiaŭ en Argentino kaj Brazilo granda nombro de parolantoj de la paragvaja gvarania.
Sendepende de la Paragvaja gvarania estas parolataj de indiĝenaj grupoj, kiuj alkalkulas sin al la popolo de la Gvaranioj, nombro de variaĵoj de la gvarania, kiuj parte tre forte distingiĝas unu disde la aliaj kaj hodiaŭ plej ofte nur havas relative malgrandan nombron de parolantoj:
En pli vasta senco estas variaĵoj de la Gvarania ankaŭ:
Dum ke okazas en Bolivio, Argentino kaj Brazilo kreskanta asimiliĝo de la parolantoj de ĉi tiuj variaĵoj de la gvarania lingvo al la hispana resp. portugala lingvoj, okazas en Paragvajo ĉefe asimiliĝo al la paragvaja gvarania.
Gvarania lingvo en Paragvajo
Kune kun la hispana estas la gvarania en Paragvajo oficiala lingvo. La konstitucio de 1992, per kiu la gvarania lingvo estis difinita kiel aldona oficiala lingvo, estas ja unu el la malmultaj oficialaj tekstoj, kiuj estis tradukitaj en la gvaranian lingvon.
Oficiale Paragvajo validas kiel dulingva. La realeco estas tamen pli komplika. Preskaŭ neniu parolas unu el la lingvoj en ĝia pura formo. Pli kleraj, urbaj, eŭropcentraj tavoloj parolas rioplatensan hispanan kun enmiksitaj gvaraniaj frazoj, dum ke malpli kleraj, kamparaj, kamparanaj tavoloj parolas gvaranion kun fortaj partoj de hispana vortoprovizo, kiu estas konata kiel Jopara []. La lerneja edukado okazas per la hispana lingvo, sed krome la gvarania estas instruata kiel plia fako.
Laŭ la popolnombrado de 1992 en Paragvajo estas parolataj la sekvaj lingvoj:
Sed devas esti atentata, ke la kompetento en ambaŭ lingvoj plej ofte ne estas la sama. Multaj homoj nomas sin dulingvaj, kvankam ili regas nur unu el la lingvoj.
Skribo kaj alfabeto
Kvankam la gvarania lingvo jam estis skribita antaŭ 350 jaroj je misiaj celoj, nur ekde kongreso en Montevideo en 1950 ĝia alfabeto estas normigita. Ĝia alfabeto estas varianto de la latina alfabeto, sed kun kelkaj diakritaj signoj. Ĝi konsistas el 33 literoj, el kiuj 12 estas vokaloj kaj 21 - konsonantoj.
La ĉefa diakrita signo estas la tildo, kiu estas uzata ĉe la 6 nazalaj vokaloj ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ kaj ñ. Krome la vokaloj á, é, í, ó, ú, ý estas uzataj, se la akcento de la vorto ne troviĝas sur la lasta silabo.
Konsonantoj
Vidu ankaŭ: Gvarania alfabeto
Nazala sandio
Pro eŭfoniaj kialoj vortoj estas grupigataj en oralajn kaj nazalajn. Vorto estas nazala, se ĝi havas almenaŭ unu el ĉi tiuj nazalaj literoj: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt - ñ, kaj ĉiuj aliaj estas oralaj. Nazala vorto ricevas alian version de prefiksoj kaj postpozicioj. Ekz. la postpozicioj pe, ta fariĝas me resp. nda post nazalaj vortoj.
Ĉe tio ŝanĝiĝas /j,k,nd,mb/ al /ñ,ng,n,m/, ekz. nde póra „via fantomo“, ne porã „Vi estas bela“.
Akcento kaj eklipso
Apartaĵo estas certa maniero de la konsonanta mutacio, la eklipso: Multaj vortoj, kiuj komenciĝas per /t-/, ŝanĝas ĉi tiun komencan sonon, se ili dependas de aliaj vortoj aŭ estas kunmetataj kun ili:
La formo tetyma estas uzata nur, se la kruro estas ne posedata. Se la posedanto estas tria persono, ne estas grava aŭ estas nekonata, tiam estas uzata la formo hetyma post la koncerna vorto, dum ke estas uzata ĉe unua kaj dua persono aŭ antaŭe menciita persono la formo retyma.
Ekzistas kelkaj substantivoj, kiuj ne havas /t-/ en la bazaj formoj, sed tamen havas tian ŝanĝon.
<sup style="font-size:80%;">i Tio estas tiel nomata inkluda formo. Tio estas, ke alparolata persono estas inkludata. (mi+ci/vi resp. mia+cia/via)
Sed ankaŭ ekzistas kelkaj neregulaj substantivoj kun du formoj, ekz.
Ĉe verboj la uzata formo dependas de la hierarkio de la personoj (1.>2.>3.). Se verbo estas transitiva kaj la aganto (germane Agens) staras pli malalte en la hierarkio ol la suferanto (germane Patiens), tiam estas uzata la formo je r-, dum ke en ĉiuj aliaj kazoj estas uzata la formo je h-. Vidu ankaŭ en la ĉapitro Persona hierarkio kaj markiloj.
322 Phaeo
322 Phaeo estas granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la de la franca astronomo Alphonse Louis Nicolas Borrelly, elde la observatorio de Marsejlo.
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de la nimfo "Phaeo", unu el la Hiadoj de la helena mitologio.
Gvarania lingvo
Gramatiko
La gvarania estas forte aglutina resp. polisinteza lingvo, tio estas, oni uzas multajn afiksojn.
Substantivoj
Ne ekzistas iuj genroj en ĉi tiu lingvo. Ankaŭ difinita artikolo ne ekzistas. Anstataŭ kazoj kaj prepozicioj en gvaranio estas uzataj sufiksoj kaj postpozicioj. Distingo inter singularo kaj pluralo povas esti esprimata, sed la finaĵo por la pluralo estas malofte uzata.
La plej gravaj finaĵoj ĉe substantivoj estas la sekvaj:
Krome ekzistas kelkaj postpozicioj: Normale postpozicioj staras rekte post la substantivo. Sed guarã „por“ estas kombinata kun la finaĵo -pe resp. -ve, ekz. Agueru ko kamby nde mită'ipe guarã. „Mi alportas ĉi tiun lakton por via infano.“
Kelkfoje okazas eĉ kombino el finaĵo kaj postpozicio:
La finaĵo por la pluralo estas -kuéra (nazale -nguéra), ekz. che vakakuéra „miaj bovinoj“. Sed post numeraloj ĝi ne estas uzata, ekz. mbohapy mbarakaja „tri katoj“. La sufikso aperas post unu el la antaŭe menciitaj sufiksoj, ekz. ipopekuera „en liaj manoj“.
Apartaĵo de la Gvarania estas krome, ke substantivoj povas havi estintecon kaj estontecon. Por la estonteco estas uzata la sufikso -rã, ekz. che rogarã „mia estonta domo“. Por la estinteco estas uzata la sufikso -kue (nazale -ngue), ekz. che rogakue „mia estinta domo“. ,
Adjektivoj
Adjektivoj ne havas kazojn, nek genrojn. Ili ofte estas uzataj kiel verboj, ĉar aparta verbo por „esti“ ne ekzistas. Tiam estas uzataj la posesivaj pronomoj. Ekz. Che kyra. „Mi estas dika.“ Kame iporã. „Karmeno estas bela.“
La komparado okazas per -ve „pli“, ekz. Nde mitãve chehegui. „Vi estas pli juna ol mi.“ Sed la nomita sufikso ankaŭ povas esti uzata ĉe verboj, ekz. Arapoty iporãve. „Printempo estas pli bela.“
Kelkaj adjektivoj havas tri formojn, ekz. hasy „malsana“ havas ankaŭ la formojn tasy kaj rasy. Ĉe pronomoj de la unua kaj dua personoj estas uzata la varianto je r-, ekz. Che rasy. „Mi estas malsana.“, dum ke ĉe pronomoj de la tria persono estas uzata la varianto je h-, ekz. Hasy. „Li estas malsana.“ Peru hasy. „Pedro estas malsana.“
Kelkaj sufiksoj povas esti uzataj kiel adjektivo.
Ĉe adjektivoj povas esti uzataj kelkaj sufiksoj kaj partikloj.
Personaj kaj posedaj pronomoj
La persona pronomo distingas ĉe la 1-a persono plurala („ni“) inter inkluda (ñande) kaj ekskluda (ore), depende de tio, ĉu la alparolata persono estas inkludata aŭ ne.
Por traduki la pronomojn en dativo, estas uzata la finaĵo -ve (nazale -me) kiel varianto de -pe, ekz. chéve „al mi“, ndéve „al ci/vi“, ñandéve „al ni ĉiuj“, oréve „al ni“, peẽme „al vi“. Sed ĉe la triaj personoj la formoj ne havas similecon kun la antaŭaj formoj de la tabelo: ichupe „al li; al ŝi; al ĝi“, sed en pluralo ichupe aŭ ichupekuéra „al ili“. Formoj por la tria persono ankaŭ povas esti uzataj por la akuzativo, ekz. Ahecha ichupe. „Mi vidas lin/ŝin/ĝin.“, dum ke la akuzativo de la unuaj kaj duaj personoj estas esprimataj alie.
La kiel posesivaj pronomoj listigitaj vortoj estas uzataj ne nur posesive, sed ankaŭ ĉe adjektivoj kaj eĉ ĉe verboj. Ĉe tio la formo de la tria persono dependas de la komenca sono de la vorto.
Sekvaj pronomoj estas uzataj nur ĉe transitivaj verboj: Krome ekzistas du tiel nomataj portmanteua-morfemoj, kiuj povas esti uzataj nur transitive.:
Demonstrativaj pronomoj
''Por videblaj aŭ ĉeestantaj aferoj kaj personoj estas uzataj la sekvaj vortoj: ''Por neĉeestantaj aŭ nevideblaj aferoj kaj personoj estas uzataj la sekvaj vortoj: La nomitaj formoj estas uzataj kune kun substantivoj, do, ili estas adjektivoj. Se ili estas uzataj kiel substantivoj, tiam aldoniĝas -va. Do, estiĝas la jenaj formoj, el kiuj kelkaj havas varianton sen meza v:
Konjugacio
Gvarania havas du tipojn de verboj, kiuj havas malsamajn prefiksojn por la personoj.
Unua tipo (a-/ai-verboj)
La unua tipo (areal-verboj ) havas la prefiksojn a-, re-, o- (en singularo), ja- (nazala ña-), ro-, pe-, o- (en pluralo). Ĉe kelkaj verboj aldoniĝas -i- inter unu el la nomitaj prefiksoj kaj la radiko (aireal-verbo), kiel ekz. reikuaa „vi scias“.
Verba radiko guata („migri; vojaĝi“); orala verbo.
Verba radiko ñe'ẽ („paroli“); nazala verbo.
Ĉe kelkaj verboj oni aldonas -gue- inter la persona prefikso kaj la radiko. Ekz.
Krome ekzistas malmultaj neregulaj verboj, nome ho „iri, veturi“, ju „veni“, u „manĝi, trinki“, y'u „trinki akvon“, e „diri“ kaj yta „naĝi“.
Persona hierarkio kaj markiloj
Nordhoff nomas la prefiksojn por la arealaj verboj "A-Reihe" (a-serio) laŭ la vorto "aktiv" (aktiva). , dum ke li nomas la prefiksojn por la chendalaj verboj "I-Reihe" (i-serio) laŭ la vorto "inaktiv" (neaktiva).
La prefiksoj de la i-serio ligiĝas al ĉiuj netransitivaj semantikaj konceptoj. Ĉe konkretaĵoj (Nordhoff: Konkreta) ili montras posedon, sed ĉe abstraktaj konceptoj ili montras neagentivan partoprenon.
Ĉe transitivaj konceptoj nur eblas la neaktivaj morfemoj de la unua kaj dua personoj, dum ke la tria persono ne eblas. Se la suferanto (Nordhoff: undergoer) estas pli alta en la persona hierarkio (1>2>3), tiam ne estas marko de la aktoro ĉe la verbo.
Tio eblas eĉ en pli kompleksaj frazoj:
Negacio
La negacio estas montrata per la cirkumfikso n(d)(V)-...-(r)i en la Gvarania. La antaŭverba parto de la cirkumfikso estas nd- por oralaj radikoj kaj n- por nazalaj radikoj. Por la 2-a persono en singularo estas enmetata epentetika e antaŭ la radiko, por la 1-a persono en pluralo inkluda estas enmetata epentetika a. La predikato ankaŭ povas enhavi adverbon aŭ serian verbon.
La postverba parto estas -ri por radikoj, kiuj finiĝas per -i, kaj -i por ĉiuj aliaj.
La negacio povas esti uzata en ĉiuj tensiaj formoj, sed por la futuro aŭ ireala referenco normala tensia markilo estas anstataŭata per mo'ã, kio havas rezulton en n(d)(V)-radiko-mo'ã-i kiel en Ndajapomo'ãi, "Mi ne volas fari tion.".
Dua varianto de negacio estas tiel nomata privativa sufikso: -ỹ:
Ankaŭ la negacio de la dezira formo estas kreata per ĉi tiu sufikso.
Tensiaj kaj aspektaj morfemoj
Verba formo sen la sufiksoj entute estas prezenco aŭ eĉ aoristo: Upe ára resẽ reho mombyry, "ĉi tiun tagon vi eliris kaj foriris"
Massimiliano Mannucci
Massimiliano MANNUCCI (naskiĝis la ) estas itala amatora astronomo, profesie industria ekspertizisto.
Gvarania lingvo
Tensiaj kaj aspektaj morfemoj
Ĉi tiuj du sufiksoj povas esti kombinataj: ahátama, "Mi jam iros"
Ĉi tiu sufikso povas esti kombinata kun ma, rezultanta páma: ñande jaikuaapáma nde remimo'ã, "nun ni komplete scias ĉiujn viajn pensojn". Ĉi tiuj estas neakcentataj sufiksoj: ta, ma, ne, vo; tiel la akcento staras sur la lasta silabo de la verbo.
Massimiliano Mannucci
Li estas ano de la Associazione Astrofili Fiorentini kaj observas elde la Observatorio de San Polo a Mosciano en Scandicci. En kunlaboro kun Nico Montigiani, li malkovris la asteroidon 16847 Sanpoloamosciano la.
Krome, li kontribuis elmontri la kometan econ de la objekto 277P/LINEAR, komence identigita kiel asteroido.
Gvarania lingvo
Modaj morfemoj kaj verboj
Por modoj povas esti uzataj parte sufiksoj kaj parte apartaj verboj.
Verboj de la unua tipo, kiuj estas transitivaj, povas ankaŭ havi imperativan formon. Sed la prefiksoj ekzistas nur por la duaj personoj singulara kaj plurala, nome e- kaj ei. Plej ofte ankaŭ estas aldonata sufikso, nome -mi, -na aŭ -ke, kiuj ankaŭ povas esti kombinataj.
Krome ekzistas kelkaj neregulaj formoj, nome terehe „iru“, ere „diru“, he'u „manĝu“, hey'u „trinku“.
Participoj
En la gvarania ankaŭ ekzistas tri participoj, nome -py, -pyre kaj -pyrã.
Kaŭzativo
Laŭ Nordhoff la kaŭzativo estas tre produktiva. Laŭ Hammink mbo- funkcias ankaŭ kiel faktitivo. Ĝi originas verŝajne el la sendependa verbo (j)apo „fari“ kaj eble ankaŭ rilatas al la substantivo po „mano“.
Krom la sufiĉe oftaj variantoj mbo- kaj mo- ankaŭ ekzistas mby- (my-) kaj mbu- (mu-).
Demandoj
Demandoj povas esti kreataj per la partiklo -pa aŭ piko. Krome ekzistas kelkaj demandaj vortoj, kiuj enhavas unu el la partikloj.
Iomete pri polisintezaj trajtoj
Vorto povas enhavi relative multajn informojn.
Sintakso
Gvarania havas nur du verajn konjunkciojn:
La taskon de konjunkcioj kaj rilataj pronomoj havas sufiksoj.
Numeraloj
Gvarania havis origine nur la numeralojn 1 ĝis 4, nome peteĩ „1“, mokõi „2“, mbohapy „3“ a irundy „4“.
Por aliaj numeraloj estis kreitaj antaŭ nelonge artefaritaj vortoj, kiuj estas apenaŭ uzataj. Ĉe tio la numeralo por 5 estas po, kies vera signifo estas „mano“. La numeraloj por 6 ĝis 9 estas derivitaj el tio kaj la fina parto de la bazaj numeraloj, nome poteĩ „6“, pokõi „7“, poapy „8“ kaj porundy „9“.
Por la kreado de ordaj numeraloj estas uzata la sufikso -ha, ekz. irundyha „kvara“.
Morfologio
Tiel ankaŭ kreiĝas kunmetaĵoj el du vortoj, ekzemple mba'e guasu signifas "mirinda" (laŭvorte: "io granda"), aŭ tava guasu signifas "ĉefurbo" (laŭvorte "urbo granda"). La vorto por la gvarania lingvo, avañe'ẽ, signifas "homa lingvo" kaj la vorto por la hispana lingvo, karaiñe'ẽ, havas la signifon "sinjora lingvo". Nur hezite nun pli kaj pli ekuziĝas la ekvivalentoj guarani ñe'ẽ kaj epaña ñe'ẽ. La gvarania origine nur havis numeralojn por la nombroj unu ĝis kvar, tial la restaj nombroj kunmetiĝas morfologie, per antaŭmeto de afiksoj, ĉe kio funkcias ekzemple  po  (kvin, vere mano) kiel bazo, kiel  po  (kvin) + mboh apy  (tri) =  po apy  (ok). La nomoj de monatoj estas kreataj per la sama principo:  jasy  (monato) + pe teĩ  (unu) = jasy teĩ  (januaro). Sed ankaŭ la nomoj de la semajntagoj estas kreataj laŭ ĉi tiu principo:  ára  (tago, tempo, vetero) + pe teĩ  (unu) = ara teĩ  (dimanĉo).
Kelkaj vortoj el la baza vortoprovizo
Eĉ hispanaj vortoj estas adaptataj al la gvarania lingvo :
Ekzempla teksto
Artikolo 1 de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj en Gvarania:
Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapyty'yre ha eteĩcha tekoruvicharenda ha akatúape jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra.
(Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu la alian en spirito de frateco. )
Alemana lingvo
La alemana lingvo (ISO-Kodo 639-3: gsw) estas dialektaro de la germana lingvo, parolata de alemanoj en suda Germanio, orienta Francio (Alzaco), Svislando, Liĥtenŝtejno kaj en Vorarlberg, la plej okcidenta federacia lando de Aŭstrio. Ĝiaj regionaj formoj estas tre malsimilaj kaj ne ĉiuj reciproke kompreneblaj.
Enkonduko
Dum ĝis la komenciĝo de la industriiĝo praktike ĉiu valo, vilaĝo kaj urbo havis sian propran kaj tipan dialekton, oni nuntempe observas, en Svislando kaj Aŭstrio, ke en certaj grandregionoj la dialektoj alproksimiĝas. Tio signifas unuflanke, ke la nombro de alemanaj dialekt-variaĵoj en la lastaj jaroj draste malpliiĝis, dum aliflanke la grandregionaj variaĵoj fortiĝis. Oni do hodiaŭ (sen postulo esti kompleta) trovas la jenajn ĉefdialektregionojn en Alemanujo: Alzaco, Baden-Virtembergo, Bazelo, Berno, Forarlbergo, Grizono, Sankt Galo, Ŝvabio, Valezo kaj Zuriko. En kelkaj geografie protektitaj valoj krome konserviĝas apartaj variantoj kiel ekzemple la valeza aŭ la togenburga.
La alemanajn dialektojn en Svislando oni ofte grupigas sub la termino "svisgermana lingvo": Kvankam lingvistike ne ekzistas klara limo inter tiuj kaj la aliregionaj alemanaj dialektoj, ekzistas pragmatika diferenco: La svisgermanaj dialektoj uziĝas en preskaŭ ĉiuj konversaciaj situacioj prefere ol la altgermana lingvo, dum en la cetera teritorio de la alemana lingvo la norma germana lingvo en tre multaj situacioj estas preferata al la loka alemana dialekto kaj en multaj lokoj preskaŭ formortigis la alemanajn dialektojn.
Uzo
En la historia respektive la hodiaŭa alemana lingvoregiono, kiu konincidas kun la sudokcidento de la germana lingvoteritorio loĝas ĉirkaŭ 10 milionoj da homoj. Alemanujo (tio estas la teritorio, kie vivas la alemanoj - ne temas pri politika unuo, kio ja ne ekzistas, ja fakte de post la malapero de la Duklando Alemanio konsistas el alemana Svislando, Liĥtenŝtejno, Vorarlberg, Alzaco, Ŝvabio kaj Baden-Virtembergo. La rolo de la alemana dialekto estas tre malsama en la diversaj alemanaj regionoj. En Germanio precipe en la plej nordaj partoj de Alemanujo la lingvo estas kvazaŭ nur sublingvo, kion oni parolas nur inter kamparanoj aŭ inter apartaj sociaj grupoj kaj precipe en familio. Ju pli suden oni venas, despli vivas la dialekto tamen kiel socie grava lingvo. En Svislando, Liĥtenŝtejno kaj Vorarlberg la alemana estas la ĉiutage uzata ĉefidiomo. En Svislando kaj Liĥtenŝtejno la alemana estas la plej uzata lingvo en radio, televido kaj ankaŭ en la oficejo. En plej multaj svisaj lernejoj malgraŭ la oficiala ordono utiligi en la instruado la germanan, la plej multaj lecionoj okazas en la alemana, kaj tio validas eĉ ĝis la universitata nivelo. La kutima interkonsento estas, ke oni en tiaj rondoj utiligu la alemanan dum neniu protestas, respektive ne ĉeestas homoj, kiuj evidente ne komprenas ĝin. En Alzaco la alemana estas la historia teritoria lingvo, sed pro la enmigro de franclingvanoj en Alzaco la alemanoj en tiu historie alemana provinco fariĝis minoritato. En Alzaco la alemana estas hodiaŭ akute minacita. Tio ŝuldiĝas unuflanke al la eksploda kresko de la alzacaj ĉefurboj kiuj allogis amason da francaj laboristoj kaj aliflanke al la plurjardeka subprema kaj centrisma politiko de Parizo. Krom kelkaj maljunuloj en Alzaco fakte en tuta Alemanujo ne ekzistas homoj, kiuj parolas nur la alemanan. Plej multaj samtempe parolas la germanan kaj laŭ situacio saltas de la alemana al la germana kaj reciproke. Fakte nur tial eblas kun germanoj la interkompreniĝo. Kiam svisoj (kio ĝis antaŭ malmultaj jaroj estis konsiderata malĝentila ago, sed en la nuna tempo pli kaj pli disvastiĝas) parolas ne modifitan aŭ al fremduloj adaptitan alemanan dialekton, tiam germanoj sen konoj de la alemana restas absolute sen ŝanco al kompreno. La fenomenon de tiu kvazaŭ dulingveco en Alemanujo oni nomas en la faka lingvo diglosion.
El lingvoscienca vidpunkto
La kompreneblo de alemana por altgermanparolantoj estas divers(mal)facila depende de la dialekto. Tial kelkaj lingvistoj kiu diferencigas la lingvojn ĉefe laŭ la reciproka kompreneblo, konsideras la alemanan kiel memstara lingvo.
La uzo de la kriterio "reciproka kompreneblo" estas pridisputata ĉar la alemana kiel parto de la germanaj dialektoj sen limoj en aliajn germanajn dialektojn transiras. Pro tio la kompreneblo estas nur subjektiva faktoro dipende de aĝo, loĝloko kaj persona fono de la koncernata persono. Dependas ankaŭ kiel reciproka kompreneblo estas difinita. Oni povus tiel diferencigi plurajn alemanajn lingvojn memstarajn, ĉar la reciproka kompreneblo ankaŭ ne estas garantiita inter ĉiuj alemanaj dialektoj. Ĝenerale la kompreneblo de dialektoj kvazaŭ ĉiam ne estas garantiita por homoj venantaj de aliaj dialektregionoj.
Oni povas fakte observi, ke kutime la loĝantoj de la najbaraj dialektregionoj povas reciproke interkompreniĝi, dum ju pli granda estas la distanco, des malpi interkompreniĝo eblas. Profesoro Meinrad Scheller en prelegserio pri ĝenerala lingvistiko en la Universitato Zuriko kreis por ĉi-tiu fenomeno la nocion "dialekta kontinuo". Dum zurikanoj kaj ŝvaboj aŭ ŝvaboj kaj hesoj unuflanke kaj nederlandanoj kaj platgermanoj aliflanke bone interkompreniĝas, interkompreniĝo inter hesoj kaj zurikanoj aŭ hesoj kaj holandlandanoj malfacilas, kaj interkompreniĝo inter holandlandanoj kaj zurikanoj praktike maleblas.
Do, laŭ Meinrad Scheller en la supre menciita prelego: "El politika vidpunkto la alemana estas germana dialekto, el lingvistika vidpunkto temas pri du sendependaj lingvoj, dum ĉe la itala, hispana, kataluna kaj portugala estas ekzakte inverse."
El politika vidpunkto (Svislando)
Se oni prenas cinikan citaĵon de studento de Max Weinreich "Lingvo estas dialekto kun armeo kaj militŝiparo", tiam oni devas konstati, ke ni havas en la kazo de la alemana la escepton de la regulo. La alemana ja kvazaŭ estas la nacia ĉeflingvo de Svislando kaj tie parolata de proksimume du trionoj de la loĝantaro. Kaj Svislando ja disponas fakte post Rusio kaj Francio pri la tria plej granda kaj forte armita armeo de Eŭropo. La alemana (almenaŭ la svisgermana) do estas la dialekto kun armeo ...
Tamen, en Svislando ekzistas granda nombro da dialektaj variaĵoj de la alemana. Se oni volus oficialigi la alemanan anstataŭ la germanan kiel oficlingvon, tio kaŭzus grandan konflikton. Ĉu oni adoptu la bernan aŭ ĉu la zurikan variaĵon ĉar tiuj du kun proksimume po 1,5 milionoj da parolantoj estas certe la plej gravaj. Sed tion apencelanoj, bazelanoj aŭ valezanoj certe neniam akceptus. La germana lingvo do rolas kvazaŭ la rolon de la skriba Esperanto de alemana Svislando. Parolata la germana lingvo en Svislando ja praktike ne estas.
5394 Jurgens
5394 Jurgens estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Edward L. G. Bowell elde la Stacio Anderson Mesa de la observatorio Lowell apud Flagstaff (Arizono, Usono).
Nassau
Nassau, esperantigita Nasaŭo, estas la nomo de nobela familio kaj de pluraj urboj, vilaĝoj kaj milit-ŝipoj.
5394 Jurgens
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la usona radio-astronomo Raymond F. Jurgens de la Jet Propulsion Laboratory, kiu malvolvis la sistemon de datumakero uzita por la alta rezolucia bildigo per doplera radaro de 4179 Toutatis en 1992. Jurgen gvidis esplorojn per duobla polarizada radaro kun duobla ondolongo de 433 Eroso en 1975. Li malvolvis ankaŭ novajn teknikojn por determini la formojn de la malgrandaj korpoj per radara eĥo kaj faris radarajn observojn de Venuso.
Alemana lingvo
El politika vidpunkto (Svislando)
Pro tio, la alemanan en Svislando oni oficiale ne konsideras kiel lingvon.
Lago Pozzillo
Lago Pozzillo estas lago en centra Sicilio apud la komunumo Regalbuto en la provinco Enno, konstruita per fortika betona akvobaraĵo sur la rivero Salso (alfluanto de la Simeto) proksime al Regalbuto. Ĝi situas en la centro de la insulo, inter la lastaj branĉoj de la Ereaj montoj kaj la Nebrodaj montoj.
La lago ricevas la akvojn de Salso ankaŭ kolektante tiujn de la riveroj kiuj descendas el la ĉirkaŭaj altecoj. Ĉie ĉirkaŭe ĝi disvolvis arbaron plejparte el eŭkaliptaj arboj. Pozzillo havas kapaciton de 150 milionoj da kubaj metroj da akvo, kies uzo estas parte por loka agrikulturo. Ĉirkaŭ la lago aperis kelkaj sportaj instaladoj; aldone al plurfoca sporta centro, remado estas praktikita, sporto de kiu la akvorezervujo estas unu el la fokusoj ĉe la regiona nivelo, kun dekoj da kuroj ĉiujare, kaj gravaj naciaj eventoj. Projekto pri parko estas planita, la Regalbuto-parko, sed tio ĝis neniam vidis lumon.
Nassau
La nomo devenas de
Bodrogu Nou
Bodrogu Nou (hungare:Újbodrog) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Arad administracie apartenanta al komunumo Foeni. En 1910 ĝi havis 259 loĝantojn (rumanoj), en 1992 216. Ĝia unua skriba mencio estas en 1828. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Arad, de 1778 Temes vármegye).