cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nuklea akcidento de Ĉernobilo
La institucio por Ĉernobilo kaj la projekto de konstruo de ŝirmo
La institucio por la ŝirmo ĉernobila (Chernobyl Shelter Fund) estis kreita en 1997 dum la kunigo G8 en Denvero por krei la fondaĵon de konstruo de ŝirmo Shelter Implementation Fund. La projekto de konstruo de ŝirmo Shelter Implementation Plan celas la transformon de la loko en sendanĝeran lokon per stabiligo de la sarkofago, kaj poste per la konstruo de New Safe Confinement (NSC). Unua kosto por SIP estis 768 milonoj de usonaj dolaroj. SIP-on kondukis la industria grupo Bechtel, Battelle, kaj Electricité de France. La koncepto por NSC konsistas el tegmento arka, konstruita for de la ŝirmo por protekti ĝin kontraŭ fortaj radiadoj. Tiu tegmento estos ŝovita super la sarkofago. NSC estos la plej granda movebla strukturo konstruita. En la eko de 2008 ĝi estos konstruita laŭ la projekto.
Dimensioj Larĝo: 270 m Alto: 100 m Longo: 150 m
La reakiro de la ekologiaj, sociaj, ekonomiaj konsekvencoj de la katastrofo
La programo de la Unuiĝintaj Nacioj por la disvolviĝo lanĉis en 2003 apartan programon por la disvolviĝo de regionoj afektataj de la akcidento. Bazita sur la raporto de la Unuiĝintaj nacioj, « La konsekvencoj de la nuklea akcidento de Ĉernobilo, por strategio de reakiro » (2002), la Programo de Reakiro kaj Disvolviĝo de la Regionoj afektitaj de Ĉernobilo (Chernobyl Recovery and Development Programme, CRDP) instigas la daŭripovan disvolviĝon de tiuj regionoj.
Literaturo
Klarigo: Fascina prezento de la homa fono al la nuklea akcidento en 1986.
Apatiti
Apatiti (Апатиты) estas urbo en Rusio. Ĝi estis fondita en 1929 por minado de apatito, de kiu ĝi prenis sian nomon.
12276 Izero
12276 Izero estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Apatiti
En 1959 la urbo havis proksimume 15.200 loĝantojn. Ĝis 2005 tiu nombro proksimume kvarobliĝis.
12276 Izero
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la flandra rivero Izero. Kun sia fonto en norda Francio kaj longo de 78 km, tiu rivero trankvile fluas tra Francio kaj okcidanta Flandrio, trovante sian vojon al Norda Maro proksime de la urbo Nieuwpoort.
Apatiti
En la urbo estas fervoja stacio. La flughaveno de la urbo servas ankaŭ la najbaran urbon Kirovsk, kiu situas 25 km oriente.
Junior Kimbrough
David "Junior" Kimbrough (28a de Julio, 1930 – 17a de Januaro, 1998) estis usona muzikisto de bluso. Liaj plej bone konataj verkoj estas "Keep Your Hands off Her" kaj "All Night Long".
Bretonio
Bretonio aŭ Bretonujo estas vasta duoninsulo situanta okcidente de la Eŭropa kontinento inter la manika markolo norde kaj la atlantika oceano okcidente kaj sude. Ĝi estas unu el la ses keltaj nacioj, laŭ vidpunkto lingvistika, etnologia kaj historia. Ekzistas flago, la Gwenn ha Du (blanko kaj nigro) kaj nacia himno, Bro gozh ma zadoù (Antikva lando de miaj patroj). Nuntempe estas parolataj du endogenaj lingvoj – la galoa kaj la bretona lingvo – kaj unu ekzogena lingvo – la franca lingvo – kiu estas la ununura oficiala kaj komprenata de ĉiuj.
Ekde la fino de la romia imperio, miloj da migrantoj devenantaj de Britio ekloĝas la okcidentan parton de tio kio estis tiam nomita Armoriko. Tiuj konstituis reĝlandon en la 9-a jarcento kiu poste fariĝis duklando. En 1532, ĝi iĝas "fremda provinco" en la Franca reĝlando ĝis la franca revolucio, dum kiu, en 1790, ĝi perdis sian apartan statuton. Ĝi estas poste apartigita en du francajn regionojn: 80 % en Bretonio (franca regiono) kaj 20 % en Luarlandoj.
La nomo Bretonio estas parenca al tiu de Britio, ĉar temis pri la sama popolo. Cetere, en aliaj lingvoj, la du nomoj estas tutsamaj, malsamigataj per la prefikso malgranda (Bretonio) kaj granda (Britio). Ĝia bretonlingva nomo, Breizh (/bʁejs/ laŭ IFA) estas literumita per ZH por akordigi la eksan skribmanieron, kiu ekzistis por la nordo kaj okcidento (Breiz), kun tiu de la sudo (Breih). Breizh estas kutime mallongigata BZH. ISO-kodo de la regiono estas <tt>FR-E</tt>. En la galoa lingvo ĝi nomiĝas Bertaèyn kaj en la franca lingvo, Bretagne.
Geografio
Bretonio kuŝas sur 34 034 km², el kiuj 27 209 km² estas en la franca regiono Bretonio. La bretona marbordo estas tre rifa, kun multnombraj najbaraj insuletoj kaj la tuta longeco proksimas 3 000 km. Tradicie oni distingas la marbordajn regionojn (Arvor en la bretona) de la centraj regionoj (Argoat, t.e. la arbaro). En centra Bretonio situas la Arbaro de Brocéliande, plej granda arbaro de Bretonio kaj hejmlando de multaj legendoj, interalie la artura legendo.
La klimato estas tre ŝanĝiĝema kaj, pro la marborda situo, konstante mezvarma kaj pluvema. Sed nebulpluvoj estas multe pli kutimaj ol veraj ŝtormaj pluvegoj. La komuna klaĉo pri Bretonio estas ke ĉiam pluvas, sed tio ne estas vera.
En la okcidenta Bretonio staras la montaron Menez Are (aŭ Monto Are en la esperanta), parto de la armorika montaro, naskita dum la paleozoika erao. Nuntempe ĝi estas nur granitaj montetoj, kies plej alta monto, la Roc'h Ruz, kulminas je 385,01 m super la marnivelo. Tiu montaro, kiu emerĝas el la erikejo, tre similas al tiuj de Irlando kaj Kimrio.
Departementoj
La oficiala dividaĵo de Bretonio estas en francaj departementoj:
Hekla
Hekla estas 1488 metrojn alta vulkano en la suda Islando. Ĝi estas parto de 40 km longa vulkana fendego kaj havas almenaŭ 6600 jarojn.
Bretonio
Diocezoj
La bretona teritorio estis tradicie dividita per diocezoj, kiuj, eĉ se ili ne plu validas nuntempe, ankoraŭ estas ofte aludita.
Ferenc Sükösd
SÜKÖSD Ferenc (sukOesd) estis rumanuja hungara pentristo nskita en Ocna de Jos la 5-an de marto 1933 kaj mortinta en Târgu Mureş la 22-an de decembro 1972.
Biografio
Inter 1949-1953 Ferenc Sükösd lernis en Muzika kaj Belarta Liceo de Târgu Mureş, inter 1953-1959 en la Belarta Altlernejo Ion Andreescu en Kluĵo. Liaj majstroj estis: Tibor Kádár, Gábor Miklóssy. Inter 1960-1972 li estis muzeologo de bildarejo de Târgu Mureş.
Hekla
Kun la vulkano Grímsvötn ĝi estas la plej aktiva de Islando. Dum la mezepoko oni kredis, ke la pordego de la infero troviĝis tie.
Bretonio
Historio
La bretona kulturo estas tre malnova, en Bretonio staras megalitoj de la jaro 2000 a.K. Bretonio estas konsiderata kiel unu el la ses keltaj nacioj. Post la unua mondmilito aperis naciisma politika movado favore al la revivigo de la bretona kulturo, ĉefe rilate la lingvon. En 1927 fondiĝas la Bretona Aŭtonomista Partio, kelkajn jarojn antaŭe, en 1923, Morvan Marchal, unu el la ĉefaj bretonaj naciistoj, kreis la nuntempan bretonan ﬂagon, bazita sur tradiciaj nigra kaj blanka koloroj de la mezepoka bretona armeo. La aŭtoro de la ﬂago tiris inspiron el la flagoj de Usono kaj Grekio, konsiderataj de li kiel la luliloj de la libereco kaj la demokratio. La strioj reprezentas la bretonajn provincojn kaj sur la supra kantono aperas la simbolo de la bretona duk-lando.
Hekla
Hekla estas miksformo el ŝilda vulkano kaj stratovulkano. Ĝi havas kvin kraterojn.
Bretonio
Lingvoj
La ĉefa lingvo uzata hodiaŭ en Bretonio estas la franca. Eĉ se antaŭ cent jaroj nur kelkaj ĝin parolis, la franca registaro sukcesis uzigi sian lingvon perforte ekzemple en lernejoj, ktp... (en 1950 oni taksis, ke nur 100.000 bretonoj ne parolis la francan; kaj tiu cifero ĝismalsupreniris nulen.)
Bretonio povas esti dividita en du partojn: okcidente (de la mezo de Côtes-d'Armor kaj Morbihan) tiel nomata la "Malalta Bretonio". Tie, oni parolas la bretonan lingvon. Tiu-ĉi keltida lingvo estas nun instruata en la lernejaro Diwan kaj la lingvo verŝajne restos vigla. En 1992, je la demando "ĉu indas konservi la bretonan?", 92 % de demandataj bretonoj jese respondis.
Sed oriente de Bretonio, en la "Alta Bretonio" (inkluzive orienta parto de Côtes-d'Armor kaj Morbihan, Loire-Atlantique kaj Ille-et-Vilaine) estas tutmalsama lingvo, la Galolingvo. Estas latinida lingvo malpli parolata ol la bretona (precipe de maljunuloj) kaj kiu ankoraŭ ne havas fiksan alfabeton.
Kelkaj vortoj en la tri lingvoj de Bretonio
Eksteraj ligiloj
Jean-Yves Santerre, Bretonio, Kie akvo kaj ĉielo najbaras, Monato, la 9-a de majo 2017.
Geobreizh (bretone kaj france)
Ĵje
Ĵje (Җ җ, kursive Җ җ) estas litero de la cirilaj alfabetoj por la lingvoj dungana, kalmuka , tatara kaj turkmena. Krome, җ troviĝas en la alfabeto de Molodcov, kiu estis la unua oficiala alfabeto por la komia lingvo. La alfabeton de Molodcov nun estas anstataŭita per alia cirila alfabeto.
Җ estas derivita de la cirila litero Ж per aldono de pendaĵo malsupre dekstre, samkiel la pli malnova litero Щ estas derivita de Ш.
Muzeo Somera palaco (Greiz)
La Muzeo Somera palaco (Staatliche Bücher- und Kupferstichsammlung Sommerpalais Greiz) gastigas kolektojn de libroj, kuprogravuraĵoj kaj karikaturoj troviĝante en Greiz, en la parko ĉe la bordo de la rivero Weiße Elster.
Historio
La konstruiginto Henriko la 9-a de Reuß-Greiz (1722-1800) nomis la ejon Maison de belle retraite - Domo de bela rifuĝo, kio videblas ĝis hodiaŭ per la enskribo frontona. Ĝi estis konstruita en fruklasicisma stilo inter 1769-79.
La somera palaco situas idiliece en vastega parka ensemblo, kies komenco datumas de 1650. Hodiaŭ ĝi prezentas sin kiel angla pejzaĝparko, kies nuna aspekto estas produkto de aliaranĝo el 1873 farita laŭ planoj de Eduard Petzold kaj de ties disĉiplo Rudolph Reinecken. Ĝis 1918 la dinastia familio uzis la palacon por loĝi en ĝi. Post la Novembra Revolucio de 1918 kaj la sekvintaj intertraktoj inter la dinastianoj kaj la Popolŝtato Reuß la ejoj kun ĉiuj kolektoj iĝis ŝtata fondaĵo. En 1922 estis aranĝita la Somera palaco kiel muzeo kaj malfermita al la publiko. Ekde tiam ĝi sorĉas la vizitantojn per riĉeco kaj beleco.
Gravuroj
La kolektoj pri grafikaĵoj konsistas nuntempe el pli ol 30,000 presitaj grafikaĵoj de diversaj teknikoj. La plej gravan parton konsistigas ĉ. 1200 folioj faritaj en skrapmaniero de elstaraj anglaj artistoj kiel Valentine Green, John Raphael Smith, John Faber la maljuna, Edward Fisher kaj James Watson. Tiel Greiz posedas unu el la plej ampleksaj kolektoj de tiaj gravuraĵoj en altega kvalito, kiam tiu ĉi tekniko estis en prospera stato. Ili originas el la posedo de la angla princidino Elizabeth (1770-1840), la posta landgrafino de Hessen-Homburg.
Apartenas al la kolekto krome multnombraj kuprogravuraĵoj de eminentaj artistoj kiel Wenzel Hollar, Francesco Bartolozzi, William Hogarth, Daniel Chodowiecki kaj aliaj. Kompletigas la tuton granda aro da ofte antaŭ 1850 faritaj atlasoj, mapoj, batalplanoj kaj lindaj pejzaĝbildetoj.
Castillazuelo
Castillazuelo (Kasteleto) estas loĝloko kaj municipo de Hispanio, en la centro de la komarko Somontano de Barbastro (kies ĉefurbo estas Barbastro) apartenanta al la centro de la Provinco Huesko (regiono Aragono).
Muzeo Somera palaco (Greiz)
Biblioteko
La princa biblioteko (fondita en 1747 fare de lia princa moŝto Henriko la 11-a) enhavas ĉ. 30,000 volumojn el la 17-a ĝis la 19-a jarcentoj kaj entenas ankaŭ gravajn verkojn el la epoko de franca raciismo. Krome menciindas verkoj teologiaj, historiaj, natursciencaj. Aldonitis al ĝi en 1922 parto de la biblioteko de la princa gimnazio Rutheneum (Gera). Inter tiuj ĉi libroj estis ankaŭ serio da belegaj humanismaj teksteldonoj de klasikaj romiaj kaj helenaj aŭtoroj el la plej malfrua epoko de presarto, ekz. presitaĵoj el Basel kun lignogravuraj ilustraĵoj de Hans Holbein la malpliaĝa.
Castillazuelo
Geografio
Ĝia municipa teritorio estas en la centro de la komarko Somontano de Barbastro, sur la valo de la rivero Vero, je ties maldekstro, sed kun kvartalo sur la dekstra bordo. Ĝi limas okcidente kun Pozán de Vero, norde kun Salas Altas kaj Salas Bajas, kaj oriente kun Barbastro.
Muzeo Somera palaco (Greiz)
Biblioteko
Krome ekzistas ampleksa libraro pri arto kaj granda nombro da monografioj kaj periodaĵoj pri satiro kaj karikaturado. La biblioteko povas esti uzata por sciencaj kialoj kaj estas parto de la tutlanda biblioteka retaro.
Castillazuelo
Geografio
La loĝloko Castillazuelo mem (368 msm) estas je 58 km oriente de Huesca kaj je 6,5 km de Barbastro. Ĝi estas komunikata laŭ la ŝoseo A-1232 kun Huerta de Vero kaj Pozán de Vero norde, kaj kun Barbastro sude.
Historio
La areo ja estis loĝata de araboj, kiu lasis inter alia reton de irigacio kaj loknomojn. Pri la kristana mezepoka historio estas multaj dokumentoj. Estis iam islama fortikaĵo. Petro la 1-a konkeris la lokon fine de la 11-a jarcento kaj en 1095 jam aperis mencio de la loko Castellazol en dokumento de tiu monarko. Post la konkero de Barbastro en 1100 kaj probable ekde tian omi ekkonstruis romaniakn preĝejon reuzante la tiamajn islamajn dependaĵojn.
Inter 1126 kaj 1199 almenaŭe, la loko estis de reĝlando (ne de senjorlando) kaj havis tenantojn. En 1330 ĝi apartenis al Ruy Pérez de Castillazuelo. En 1610 ĝi apartenis al la Barono de la Laguna. En la 16-a jarcento la loĝloko disvolviĝis sur la aktuala loko trans la rivero.
Muzeo Somera palaco (Greiz)
Kolekto SATIRICUM
Pro la granda ekzisto de karikaturoj el la 17-a ĝis la 19-a jarcento oni decidis en la jaro 1975-a fondi apartan muzeosekcion nomitan Satiricum. En la kuro de la tempo alvenis multo da GDR-karikaturoj, tiel ke nuntempe la kolektoj havas pli ol 11000 ekzempleroj entute. Ekde 1980 okazis ĉiun duan jaron la festivalo Karikatur-Biennale kiuj igis la urbon Greiz ĉefurbo de la karikaturo. Tiaj festivaloj estis tre ŝatataj kaj de la artistoj kaj de la vizitantoj. Ekde 1994 tiu laŭdenda tradicio kontinuiĝas per la aranĝo de la festivalo Karikatur, Cartoon & Komische Zeichenkunst ĉiun trian jaron.
Castillazuelo
Historio
Kiel atesto de la pasinteco en la municipa blazono videblas ponto (gravo de la rivero) super kastelo (defenda gravo).
Muzeo Somera palaco (Greiz)
Eksteraj ligiloj
Hejmpaĝo de la muzeo.
Castillazuelo
Historio
Komence de la 19-a jarcento la tuta komarko estis damaĝita pro la franca invado.
Dum la Hispana Enlanda Milito la loĝloko suferis pro operacoj kadre de la atakoj de la respublikanoj klopode al konkero de la provinca ĉefurbo Ŭesko kaj fina kontraŭatako de frankistoj.
Multaj loĝlokoj de la areo perdis loĝantaron laŭlonge de la 20-a jarcento pro rura elmigrado, kaj same ĉe Castillazuelo kie oni malaltiĝis el 780 loĝantoj en 1900 ĝis nunaj 164 loĝantoj (2022).
Aktualo
La loka ekonomio evoluis el la tradiciaj agrikulturo (cerealoj, migdalarboj, olivarboj, kaj ĉefe vinproduktado) kaj brutobredado (ŝafoj, kaj ĉefe bovoj) al natura, sporta, kultura kaj rura turismo.
Ĉefaj vidindaĵoj estas la preĝejo, ermitejo, ruinoj de la kastelo, interpretejo pri la rivero, azudo, akvedukto, rigardejo kaj aliaj naturaj lokoj ĉefe ĉe la rivero kaj la ravinoj kaj rojoj, kiuj ĉirkaŭas la loĝlokon.
Ĉilia pintvostanaso
La Ĉilia pintvostanaso (Anas georgica spinicauda), konata ankaŭ kiel Bruna pintvostanaso, estas subspecio de la Flavbeka pintvostanaso (Anas georgica), nome anaso de la grupo de plaŭdanasoj de la subfamilio de Anasenoj. Ties lokaj nomoj estas Pato jergón grande, Pato maicero kaj Pato piquidorado en hispana, kaj Marreca-parda aŭ Marreca-danada en portugala.
Distribuado kaj habitato
La Ĉilia pintvostanaso estas unu el la tri subspecioj de la Flavbeka pintvostanaso, kaj multe la plej multnombra kaj disvastigata. Ĝi troviĝas tra multe de Sudameriko el pleja suda Kolombio suden al Fuegio, same kiel ĉe la Falklandoj. La du aliaj subspecioj estas la pli malgranda Sudgeorgia pintvostanaso kiu estas limigita en la ĉeantarkta insulo de Suda Georgio kaj kiu estas foje konsiderata separata specio, kaj la formortinta Nicefora pintvostanaso, kiu loĝis iam en centra Kolombio.
Ĉiliaj pintvostanasoj loĝas ĉe nesalaj lagoj, riveroj, marĉoj, lagunoj kaj inunditaj herbejoj ĝis 4600 m super marnivelo en la punaaj areoj de Andoj. Populacioj en la nordaj partoj de la teritorio estas ĉefe de loĝantaj birdoj; sed tiuj pli sudaj migras por la aŭstrala vintro tiom for norden kiom ĝis suda Brazilo.
Aspekto
Ĉiliaj pintvostanasoj estas ĉirkaŭ 65 cm longaj. Maskloj pezas 740-830 g kaj inoj 660-770 g. La kapo kaj kolo estas brunaj kun fajna nigreca makuleco; la gorĝo kaj antaŭa kolo pli palaj. La korpo estas ĉefe sablobruna kun malhelaj centroj de plumoj, kio aperas kiel punkteco ĉe brusto, kaj pli pala ĉe subaj partoj. La plumoj de la supraj partoj estas brunecnigraj kun sablokoloraj bordoj. La flugiloj estas grizbrunaj kun sablopintaj pli grandaj kovriloj kaj brilnigraj duarangaj kun sablokoloraj pintoj. La speguleto estas brilnigra kun sablokoloraj bordoj. La inoj estas similaj al maskloj kvankam iom pli senkoloraj laŭ aspekto. Junuloj estas similaj al plenkreskuloj, sed pli grizaj, kaj kun strieco en brusto kaj subaj partoj. La Ĉiliaj pintvostanasoj estas ĝenerale pli palaj ol la Nicefora pintvostanaso, kaj ambaŭ pli grizaj kaj distinge pli grandaj ol la Sudgeorgia pintvostanaso.
Reproduktado
En la sudo de sia teritorio, la pintvostanasoj ekreproduktiĝas el oktobro al decembro, dum norde, en Peruo, ili reproduktiĝas el aŭgusto al marto. La kremokoloraj al helrozecaj ovoj estas ĉirkaŭ 56 x 40 mm grandaj, kun pezo de 42 g. La kovado daŭras ĉirkaŭ 26 tagojn kaj la periodo el eloviĝo al ekflugo daŭras 45-60 tagojn.
(17227) 2000 CW80
(17227) 2000 CW80 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la aŭstralia amatora astronomo Frank B. Zoltowski elde la Observatorio Tebbutt en Windsor (Novsudkimrio, Aŭstralio)
Lapua
Lapua (Lappo) estas urbo de Finnlando en provinco Suda Ostrobotnio. Ĝia areo estas, el kio estas tero kaj  akvo. Ĝi havis 14,221 loĝantojn la 31.12.2020. Parto de Lappajärvi estas ligita al Lapua en 1938. Lapua fariĝis kampurbo en 1964 kaj urbo en 1977.
Iapu
Eksteraj ligiloj
<!-- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
Onkisalo
Onkisalo estas insulo de Päijänne en Luhanka.
Flughaveno Schiphol
Flughaveno Schiphol (Luchthaven Schiphol) [Sĥiphol] (IATA-kodo: AMS) estas la plej grava flughaveno de Nederlando. Ĝi situas proksimume 16 kilometrojn sude de Amsterdamo kaj 46 km de Utrecht kaj 45 km Hago, sur teritorio de la municipo Haarlemmermeer.
47 milionoj da pasaĝeroj uzas la flughavenon ĉiujare kaj flugas al pli ol 200 vojaĝceloj (2007)
La flughaveno situas rekte super la stacidomo , de kie oni povas rapide kaj ofte atingi la stacidomojn Amsterdamo, Hago kaj Utrecht.
Vojmontriloj
En aprilo 2007 ekestis en la nederlanda politiko bruo pro la vojmontriloj de la flughaveno. Sur granda nombro da montriloj la indikoj nur estas en la angla lingvo, kiel parking por parkadejo. Speciale la parlamentano Maarten Haverkamp de la partio CDA - subtenata de parlamentmajoritato de la partioj PvdA, SP kaj PVV - indignis pro la vojmontriloj. La aŭtoritatuloj de la flughaveno rezignacie reagis.
Kalvinana preĝejo (Mezőcsát)
Historio
Laŭ dokumentoj kirko funkciis jam dum la 14-a jarcento en la tiama vilaĝo. Ĉirkaŭ 1550 la loĝantoj konvertiĝis al kalvinismo, samtempe ili akiris la kirkon. En 1596 la komunumo senhomiĝis pro la turka atako, la rehomiĝo okazis depost 1686. La kalvinanoj denove uzis la preĝejon, sed pro kadukiĝo en 1743 ĝi estis malkonstruita, poste rekonstruita en la jaroj jaroj 1744 kaj 1745. Tamen iom da partoj restis, kiel parto de la nova kirko. Pro manko de turo sonorilostablo funkciis ĝis konstruo de kampanilo en 1777. En 1786 oni kunligis la kampanilon kaj navon. En 1856 oni konstruis 2 aldonajn partojn al la navo. En 1890 incendio okazis, sed la valora kasona plafono estis parte savita (22 pecoj) kaj liverita en muzeon. Post 2 jaroj la konstruaĵo estis renovigita. La orgeno estis kreita en 1891 fare de József Angster. En 2000 nova kasona plafono kun 231 kasonoj estis kreita laŭ la origina, malnova el 1746.
Konstruaĵo
La konstruaĵo situas sola ĉe stratangulo en korto. La fasado estas simetria, meze la kvadrata turo (iam kampanilo) plene reliefas. La turpinto estas bulboforma. La turo havas 3 sonorilojn.
Traktato de Windsor (1386)
La Traktato de Windsor estas la diplomatia traktato signita inter Portugalio kaj Anglio la 9-a de majo 1386 ĉe Windsor. Ĝi estas la plej malnova ankoraŭ reganta diplomatia alianco en la mondo. Ili signis post angla helpo al la Dinastio Aviso dum la Batalo de Aljubarrota la antaŭa jaro.
Historio
Anglio kaj Portugalio kreis traktaton en 1373, kiu garantiis angla milita subteno ĉe la batalo de Aljubarrota kontraŭ la Reĝlando de Kastilio en 1385.
19436 Marycole
19436 Marycole estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Traktato de Windsor (1386)
Historio
Post la venko de Aljubarrota, la kastilia armeo estis tiel malbonkondiĉe, ke Johano la 1-a ne eblis klopodi invadon en la sekvaj jaroj. Johano la 1-a de Portugalio estis agnoskita kiel reĝo, tiel finante krizon de postsekvanto de 1383-1385 kaj la politika malordo, kiu reĝis en la portugala lando. Tiu agnosko de Kastilio nur okazis en 1411, post la signo de la Traktato de Ayllón-Segovia.
19436 Marycole
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Mary Elizabeth Cole, kiu gajnis la kvaran rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2003 pro sia projekto pri scienco de la medio. Ŝi estis lernantino ĉe la Demopolis High School de Demopolis (Alabamo, Usono).
Traktato de Windsor (1386)
Historio
La angla-portugala alianco estis reviglita maje 1386. Portugalio kaj Anglio (Johano la 1-a kaj Rikardo la 2-a) signis la Traktaton de Windsor, konfirmante formale la aliancon kiu restis bazon en la duflanka rilatoj ĝis hodiaŭ. La lasta ago por firmigi la aliancon estis la edziĝo inter Filipa de Lancaster, filino de Johano de Gento, grafo de Lencaster, kaj Johano I, realigita en 1387. La duflanka komerco viglis, kaj la du landoj interŝanĝis moruon, histon, korkon, salon, olivoleon kaj vinon. La plej juna virfilo de la geedzoj, Henriko estis la ora epoko de Portugalio pro liaj vojaĝoj kaj maraj eltrovoj.
La Traktato de Windsor establis pakton de reciproka subteno inter la landoj. Tiu dokumento estas konservata ĉe la Nacia Arkivo de Portugalio.
Alvokoj al la traktato tra historio
La traktato, ankoraŭ funkcianta, estis alvokitaj tra la historio.
Nathaniel Palmer
Nathaniel Brown PALMER (1799 en Stonington en Connecticut; 1877) estis usona maristo, kiu veturis je komisio de la usona mararmeo.
Li apartenas al la unuaj tri homoj, kiuj unuafoje vidis la Antarkton; inter ili la unua usonano. Li ekvidis la kontinenton la 17-an de novembro 1820, kiam li serĉis novajn ĉasareojn por fokoj en la suaj maroj. Li ŝipo estis "Hero" kaj ĝin komandis Benjamin Pendleton. Palmer partoprenis en 1821 eĉ en malkovro de la insuloj Sudaj Orkadoj.
Oni nomumis post li regionon Palmer-lando sur la Antarkta duoninsulo, la Palmer-stacio, kaj la glacirompilo RV Nathaniel B. Palmer.
3858 Dorchester
3858 Dorchester estas marsrenkonta asteroido malkovrita la de la dana astronomo Poul Jensen elde la Observatorio Brorfelde en la dana municipo Holbæk.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la brita urbo Dorchester en Dorset, ĝemelurbo de Holbæk.
Merkato
Merkato estas stato de aĉetkapablo kaj aĉetemo pri iu komercaĵo aŭ borsa valoro. Temas pri virtuala "ejo" (neniam reala ejo, vidu bazaron), kie mendado kaj ofertado renkontiĝas, determinante la prezon, plej ofte danke al la meĥanismo de mendado kaj ofertado. La merkato estas centra koncepto por la ekonomika teorio.
La mona merkato koncernas la kostojn (interezojn) por kreditoj. La borso estas la merkato pri akcioj, opcioj kaj similaj valorpaperoj.
Socialismo kaj komunismo proponas ekonomion sen la merkataj principoj, en kiu prezoj ne ekzistas aŭ determiniĝas nur de la produktadkostoj de varoj.
En multaj lingvoj la vorto por "merkato" egalas al aŭ deriviĝas de la vorto por "bazaro", ejo, kie historie evoluis la merkataj konceptoj.
Aĉetant-merkato
Aĉetant-merkato estas formo kie vendantoj konkure aspiras al la favoroj de aĉetantoj.
Germanio
Germanio aŭ Germanujo estas demokrata federacia ŝtato en Mezeŭropo. Najbaraj ŝtatoj estas Danio, Pollando, Ĉeĥio, Aŭstrio, Svislando, Francio, Luksemburgo, Belgio kaj Nederlando; la Norda Maro kaj la Balta Maro estas la naturaj ŝtataj limoj en la nordo.
La oficiala titolo estas Bundesrepublik Deutschland, kiu estas vortkreaĵo de la unua ŝtata prezidanto post la Dua Mondmilito, Theodor Heuss - en Esperanto Federacia Respubliko Germanio laŭ la gazetara kaj informa centro de la federacia registaro de Germanio aŭ Federacia Respubliko Germanujo laŭ listo de la ŝtata ministerio pri eksteraj rilatoj. La federacia ĉefurbo kaj registara centro estas Berlino laŭ artikolo 22/1 de la konstitucio; sed multaj ministraj laborlokoj kaj kelkaj federaciaj institucioj ankoraŭ restas en la eksa ĉefurbo (nun: federacia urbo) Bonno. Ekde la germana reunuiĝo de la 3-a de oktobro 1990 ĝi daŭrigas la ŝtatan agadon de la du antaŭaj laŭ la Malvarma Milito dividitaj germanaj ŝtatoj, neformale kutime nomataj okcidenta kaj orienta Germanio, kiuj ambaŭ establiĝis en 1949.
Germanio havas pli ol 80 milionojn da loĝantoj kaj post Rusio estas la due plej popolriĉa ŝtato de Eŭropo. La Federacia Respubliko Germanio apartenas al la Eŭropa Unio kaj estas interalie membro de la Unuiĝintaj Nacioj, Nato kaj la G8-ŝtatoj.
Geografio
Germanio situas en Mezeŭropo, inter 47°16'15" kaj 55°05'33" laŭ norda latitudo kaj inter 5°52'01" kaj 15°02'37" laŭ orienta longitudo. Germanio norde limas al Danio (sur longeco de 67 km), nordoriente al Pollando (442 km), oriente al Ĉeĥio (811 km), sudoriente al Aŭstrio (815 km, sen la limo tra la Bodenlago), sude al Svislando (316 km, inkluzive la limon de la eksklavo Büsingen, sed sen la limo tra la Bodenlago), sudokcidente al Francio (448 km), okcidente al Luksemburgo (135 km) kaj Belgio (156 km) kaj nordokcidente al Nederlando (567 km). La tuta longeco de la limo estas 3 757 km. La nordokcidentaj marbordoj de Norda Maro kaj Balta Maro formas naturan limon. En la sudo, Germanio havas porcion da Alpoj (vd. Montaroj kaj mallevaĵoj).
La Nordgermana Ebenaĵo aŭ Nordaj Malaltaj Teroj (germane Norddeutsches Tiefland) estas unu el la ĉefaj geografiaj regionoj de Germanio. Ĝi estas la germana parto de la Nordeŭropa Ebenaĵo. La regiono limas kun la marbordoj de la Norda Maro kaj de la Balta Maro norde, kun la Germanaj Centraj Altaj Teroj (die Mittelgebirge) sude, kun Nederlando okcidente kaj kun Pollando oriente.
Akvovojoj
La plej grava rivero de Germanio estas la Rejno, venanta el Svislando, limanta al Francio, transiranta okcidentan Germanion (interalie Rejnlandon) kaj forlasante al Nederlando. Ĝin alfluas interalie la riveroj Neckar, Majno, Mozelo, Ahr, Sieg kaj Ruhr.
En la sudo fluas la Danubo, fontanta en Ŝvabio, survoje al Aŭstrio.
Grandaj lagoj estas interalie la Bodenlago kaj Müritz. La lagoj de Bavario, ekzemple Ammersee, Chiemsee, Kochelsee, Simssee, Staffelsee, Starnberger See, Tachinger See, Tegernsee kaj Waginger See, havas apartan ĉar fone de iliaj bordoj videblas la impresa montara panoramo de la Alpoj.
Gravas por la lando ankaŭ la kanaloj, subzorge de la Akvotransporta oficejo de Germanio.
Insuloj
Mezurita laŭ la marborda linio, Germanio havas rimarkindan kvanton da insuloj. En la Norda Maro la insuloj plej ofte estas en arkipelagoj, kiuj antaŭsituas la firmteron kaj kiuj reprezentas reziduan firmteron separitan de marbordo per landmalaltiĝo kaj sekvanta superakvigado. Tiuj estas subdividitaj en nordfrisajn kaj orientfrisajn insulojn, kiuj estas konsisteroj de la germana Vadmaro. La nord-frisaj insuloj apartenas al Ŝlesvigo-Holstinio kaj konsistas el la pli grandaj insuloj Sylt, Föhr, Amrum, Pellworm kaj Nordstrand kaj la konsiderinde pli malgrandaj haligoj (insuletoj). La orientfrisaj insuloj, kiuj apartenas al Malsupra Saksio, estas tre similaj laŭ grandeco kaj konstruo. La plej granda el tiuj insuloj estas Borkum. Speciala kazo estas la tre malproksime situanta insulo Helgoland, la sola germana insulo en libera maro.
La insuloj situantaj en la Balta maro tendence estas pli grandaj kaj pli reliefiĝaj. La plej granda el tiuj kaj samtempe la plej granda insulo de la tuta lando estas Rügen. Dua laŭ grandeco estas Usedom, kies orienta anguleto jam apartenas al Pollando.
Montaroj kaj mallevaĵoj
La plej bone konata, parte germana montaro estas la Alpoj, situanta en la sudo de Germanujo kaj estanta la sola altmontaro en la tuta nacio. Tie situas la plej alta monto nomata Zugspitze (2.962 m, elparolata kiel Cúgŝpice). De la sudo ĝis la nordo la mezaltaj montaroj tendence plialtiĝas kaj vastiĝas. Tiel, la federacia subŝtato, en kiu la alpoj komenciĝas, nome al Bavarujo, dividiĝas en la tiel-nomata Supra Bavario, kiu jam enkondukas la alpojn per pli alta grundo, kaj la Malsupra Bavario, kiu estas altece malpli alta ol la Supra parto de la subŝtato.
Alia konata montaro estas la Harco-montaro situante meze de Germanujo kiel plej norda montaro de la lando. Ĝi situas en la subŝtatoj Malsupra Saksio, Saksio-Anhalto kaj Turingujo. En la harca montaro ankaŭ situas la konata esperanto-urbo Herzberg am Harz. La pejzaĝa regiono Rhön estas mezalta montaro en la centro de Germanio. La teritorio etendiĝas tra partoj de tri federaciaj landoj – nome la oriento de Hesio, la nordo de Bavario kaj la sudokcidento de Turingio. La plej alta punkto estas la monto Wasserkuppe, 950 metrojn super la marnivelo, kies pinto apartenas al la komunumo Gersfeld en Hesio.
Aliaj gravaj montaroj en Germanujo estas la Elba Grejsmontaro, la Ercmontaro kaj la Luzacia Montaro. La plej alta mezmontara pinto estas la Feldberg (1.493 m) en la Ŝvarcvaldo.
Vidu ankaŭ artikolon Listo de vulkanoj en Germanio.
Mezepoko ĝis Franca Revolucio de 1789
La etnogenezo, la estiĝo de la germana popolo, estis longdaŭra procezo. Post la disigo de latinidalingva okcidento kaj ĝermanlingva oriento, la orientfranka regno fariĝis la lulilo de posta Germanio.
Je la fino de la mezepoko, ĉirkaŭ 1500 p.K., la tiel nomata Sankta Romia Imperio de Germana Nacieco, la tiutempe unuiĝinta Unua Germana Regno kaj la posta orientfranka regno, konsistis el centoj da pli malgrandaj ŝtatoj. Sed ĝi estis nur loza lando, ĉar la princoj kaj reĝoj de la subŝtatoj ankoraŭ havis multe da politika potenco.
La Ostsiedlung (laŭvorte orienta setlado), nome Germana orienta etendo, estis la mezepoka orientena migrado kaj setlado de German-parolantoj el la Sankta Romia Imperio, speciale el ties sudaj kaj orientaj partoj, al malpli loĝataj regionoj de orienta Centra Eŭropo kaj okcidenta Orienta Eŭropo. La koncerna areo proksimume etendis el Slovenio en la sudo al Estonio en la nordo, kaj etendis en Transilvanion sudoriente. Parte, Ostsiedlung sekvis la teritorian etendon de la Imperio kaj de la Teŭtona Ordeno.
La Germana Renesanco, parto de la Norda Renesanco, estis kultura kaj arta movado kiu etendis inter germanaj pensuloj en la 15a kaj 16a jarcentoj, kiu originiĝis en la Itala Renesanco. Multaj areoj de artoj kaj sciencoj estis influitaj, ĉefe pro la etendo de la Renesanca humanismo al variaj germanaj ŝtatoj kaj princlandoj. Estis multaj avancoj faritaj ĉe la disvolvigo de novaj teknikoj en la kampoj de arkitekturo, artoj kaj sciencoj. Germanio produktis du antaŭenigojn kiuj hegemonios en la 16a jarcento tra tuta Eŭropo: presarto kaj Protestanta Reformacio.
Kiam eksplodis la Tridekjara Milito de 1618 ĝis 1648, la Imperio estis malplifortigita, ĉar en ĝiaj limoj estiĝis religiaj malsamoj inter la katolika kaj la protestantisma eklezio.
Fine de la 18-a jarcento, okazis unu el la plej gravaj okazaĵoj de la eŭropa historio: Per la franca revolucio de 1789 komencis la nova Epoko de la Respubliko kaj la franca absolutismo estis detruita. Sed jam post iom da tempo akiris Napoleono Bonaparte, la revolucia estro, la ŝtatan potencon kaj nomis sin mem Imperiestro de la francoj. Tio ankaŭ influis la germanan politikon, ĉar Napoleono volis pligrandigi la teritorion de Francujo.
1814 ĝis 1871
Post dudek jaroj da sangoplena batalado, la Napoleonaj militoj, dum kiuj Napoleono provis aneksi aliajn landojn, finiĝis kaj la militintaj kontraŭuloj de Francujo (tiuj estis Britujo, Aŭstrujo, Rusujo, Prusujo kaj la aliaj germanaj ŝtatoj) faris konferencon en Vieno (nomita Viena Kongreso de 1814), en kiu estis decidiĝonta la futuro kaj la nova strukturigo de la eŭropa kontinento. Eksaj ŝtatoj estis nun kunigitaj en pli grandaj, ekzemple en Bavarujo. Tiel la germana teritoria formad-proceso progresis. Sed la Viena Kongreso ankaŭ havis aliajn rezultojn por Germanujo: La Germana Federacio estis fondita, loza ŝtata alianco, kiu iomete rememorigas pri la eksa Sankta Romia Imperio, kiu estis disbatita per Napoleono en la jaro 1804. En tiu federacio lokiĝis ankaŭ la grandpotencoj Prusujo kaj Aŭstrujo, kiuj jam delonge konkuradis.
Baldaŭ post la Revolucio de 1848, la plej grandaj potencoj ene de la Germana Federacio, Aŭstrujo kaj Prusujo, komencis kontraŭagi. La ministroprezidanto de la reĝlando Prusujo, Otto von Bismarck, celis unuigi la germanajn ŝtatojn sub la prusa regado. Kiam Prusujo aneksis la teritoriojn de Ŝlesvigo kaj Holstinio, kiuj estis regionoj en norda Germanujo, Aŭstrujo vidis danĝeron en la prusa potenco. En la jaro 1866 eksplodis milito inter la du grandpotencoj, kaj la Germana Federacio, fondita en la Viena Kongreso, disfalis. La sudgermanaj landoj aliĝis kun Aŭstrujo kontraŭ Prusujo, sed tamen ili ne povas venki super la tre progresema reĝlando.
Plua milito kontraŭ Francio, kiu vidis la rapidan kreskon de la prusa potenco timante tro fortan najbaron, instigis la sudajn germanajn ŝtatojn aliĝi al la Nordgermana Federacio. Post venko super la Franca Imperio en 1871, Prusio estis venkanta mondpotenco, kaj nun ĝi povis esperi, havi sufiĉe da influo al la aliaj germanaj ŝtatoj. Por finigi la Germanan Unuigon, Bismarck sendis leteron al la bavaria regno, kiu jam havis grandan influon al la sudgermanaj landoj kaj persvadis lin fari alvokon al ĉiuj reĝoj de tiuj regnoj, proponi al la prusa reĝo titolon de Germana Imperiestro. Akceptinte tion, la prusa reĝo Vilhelmo la 1-a iĝis Unua Imperiestro de la Dua Germana Imperiestra Regno - nun estante ne interŝtata alianco, sed tute firma imperia ŝtato.
1871 ĝis 1918
Kun ĉirkaŭ du trionoj de ĝia teritorio kaj loĝantaro, Prusujo estis la dominanta parto de la nova Germana Imperio; la reĝo de Prusujo ankaŭ agis kiel Germana Imperiestro, kaj Berlino iĝis ĝia ĉefurbo. La politiko de Bismarcko celis formi aliancojn kun aliaj eŭropaj potencoj, izoli Francujon kaj eviti militon.
Sed kiam Vilhelmo la 2-a iĝis Imperiestro de la regno fine de la 19-a jarcento, Germanujo serĉis mondvastan agnoskon per kolonioj, ekzemple en Germana Orient-Afriko, Germana Sudokcidenta Afriko, Togolando, kaj Kameruno. . La tempo sekva estis akompanata de granda industriigo en Germanujo, precipe en la Ruhr-regiono. La plej multaj aliancoj, en kiuj Germanujo estis iĝinta parto, ne estis renovigataj, kaj novaj aliancoj eksklusivis la landon.
La 28an de junio 1914, okazis la tiel nomata atenco de Sarajevo, la mortigo de arkiduko Franz Ferdinand kaj lia edzino. Tio estis la finfina instigo de la Unua Mondmilito. Germanujo, kiel parto de la alianco de Centraj Potencoj, devis suferi malvenkon kontraŭ la entento (granda alianco, interalie kun Francujo kaj Britujo) en unu el la plej sangoplenaj konfliktoj de ĉiuj epokoj. Ĉirkaŭ du milionoj da germanaj soldatoj mortis en la Unua Mondmilito. Kiam Usono eniris en la militon, ĝia prezidanto Woodrow Wilson postulis, ke Germanujo demokratiiĝu antaŭ ol iuj traktatoj estis farotaj. Novembre 1918, Germana Revolucio eksplodis kaj devigis kaj Vilhelmon la 2-an kaj ĉiujn regantajn princojn eksiĝi. Armistico finigis la militon, la 11-an de novembro, kaj Germanujo devis subskribi la traktaton de Versajlo junie 1919. En Germanujo oni konsideris la traktaton kiel humiligan kontinuigon de la milito, kaj ĝi estas ofte citata kiel influo al la ascendo de naziismo. Dume, 1917, eksplodis Soveta Revolucio en Rusujo, kaj la lando fariĝis komunisma reĝimo, laŭ la ideo de la germana filozofo Karl Marks: Sovetunio fondiĝis.
1918 ĝis 1945
En Vajmaro, kultura urbo en Germanujo, estis malfermita la Nacia Asembleo, kiu havis la taskon, doni al Germanujo novan konstitucion post la malvenkita milito. Ĉar la Imperiestro jam estis eksiĝinta, la ŝtata formo iĝis demokratia, kaj pro tio la nova ŝtato nomiĝis Vajmara Respubliko. Sed rekte en ĝia komenco, la respubliko devis suferi krizajn jarojn, dum kiuj okazis mortigoj de politikistoj, protestoj kontraŭ la traktato de Versajlo, mona krizo kaj okupo de la Ruhr-regiono per francoj kaj belgoj. Krome la nova regno ne estis parto de la Ligo de Nacioj, mondvasta organizaĵo, kiu reprezentis la ŝtataron je tiu tempo kiel antaŭanton de Unuiĝintaj Nacioj. Tion ŝanĝis Gustav Stresemann, kiu iĝis Regna Kanceliero en la plej krizoplena jaro 1923, en kunlaboro kun la franca ĉefministro Aristide Briand, kaj por ebligi al Germanujo la vojon al la ŝtataro, ili ambaŭ ricevis la nobel-premion pri paco.
Sed la germana dekstro konsideris la Versajlan Traktaton kiel nacian insulton, kaj kiam mortis Stresemann (kiel fondanto de paco inter Germanujo kaj Francujo) en 1929, la naziismo povis kreski kaj gajni anojn. En la jaro 1933 iĝis Adolf Hitler Regna Kanceliero, kiu estis ideologie tre dekstra politikisto, kiu devenis el Aŭstrujo. Li estigis diktaturan Germanujon. En tiu diktaturo li lasis persekuti naciajn minoritatojn kaj jam tri jarojn post lia kancelieriĝo, 1936, Germanujo helpis al la faŝisma revolucio en Hispanujo. Kaj tri jarojn post tio, 1939, germanaj soldatoj ekatakis Pollandon; la komenco de la Dua Mondmilito. Kiam ankaŭ Francujo kaj la Sovetunio estis atakitaj de Germanujo, kaj kiam Usono eniris en la militon, la milita fato sin turnis. La milito finiĝis en la jaro 1945, kiam Hitler sin mortigis kaj la armeo de Germanujo kapitulacis.
Post la milito, en kiu la germanoj denove estis venkitaj, la nazioj estis starigitaj antaŭ la tribunalon de Nurenbergo, kie juĝistoj el la venkintaj ŝtatoj faris juĝojn super la ĉefkrimuloj de la milito. Oni vidis, ke la reĝimo de Hitler ne nur faris suferigan militon, sed ankaŭ estis opresinta ĉiujn, kiuj ne volis esti parto de tiu krimo. Ili praktikis genocidon per mortigi 6 milionojn da Judoj (vd. Holokaŭsto), kaj ili mortigis ĉiujn aliajn homojn, kiuj ne similis al la modelo, kiu estis - laŭ la personeca impreso de Hitler - «arja».
Dum la lastaj etapoj de la Dua Mondmilito kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la iamaj orientaj teritorioj de Germanio, kiuj estis aneksitaj ĉefe de Pollando kaj de Sovetunio post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de Pollando, Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la Baltaj ŝtatoj. La Nazioj estis farintaj planojn — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj. La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la Dua Mondmilito, kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj. Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.
1945 ĝis 1990, du germanaj ŝtatoj
1945: La Dua Mondmilito ege detruis multegajn urbojn en la tuta Eŭropo. La venkintoj konstatis, ke tiu milito estis eĉ pli vasta, pli detruiginta ol la Unua Mondmilito. Por tio, ke la mondpaco estu garantiota en la futuro kaj ke neniam denove ekestu militoj kiel tiaj, ili decidis je la fondiĝo de Unuiĝintaj Nacioj. Sed kvankam preskaŭ ĉiuj landoj de la mondo estis partoj de ĝi, la UN ne povis eviti la tiel nomatan Malvarman Militon: La malsimilecon kaj konkuradon inter la komunisma sistemo de la Sovetunio kaj de la kapitalisma sistemo de Usono. La komunismo en la Sovetunio ne estis tia, pri kia Karl Marks estis pensinta, sed ĝi havis reĝiman estraron.
Kiam Germanujo estis dividita en kvar okupitajn zonojn, la franca, usona kaj brita zonoj unuiĝis, dum la sovetunia zono en la oriento restis sola. Sub la superforto de Usono, la okcidentaj nekomunismaj ŝtatoj fondis la tiel nomatan NATO-n, militan pakton, en la jaro 1949. Poste fondiĝis alia milita pakto, nome la Varsovia Kontrakto, kiel ekvivalenta komunisma interŝtata alianco, dominata de la Sovetunio. La limo de la nekomunismaj al la komunismaj ŝtatoj estis nomata Fera Kurteno. Kun la Plano Marshall, projekto por restarigi Eŭropon, lanĉita en 1947, Usono volis plibonigi siajn rilatojn al Germanujo.
En la sovetunia parto de Germanujo baldaŭ kreiĝis ŝtato nomita Germana Demokratia Respubliko (GDR), dum en la nekomunisma, de Usono dominita parto, kreiĝis ŝtato kun la nomo Federacia Respubliko Germanujo (FRG), kiel la lando, kiu hodiaŭ estas nomata Germanujo. La eksa ĉefurbo, Berlino, estis dividita kaj konsistis nun el okcidenta parto, kiu apartenis al la FRG, kaj el orienta parto, kiu estis parto de GDR. En la Germana Konstitucio (de la FRG) estas deklarita la reunuiĝo de Germanujo en libera Eŭropo kiel ŝtata celo.
Aŭguste de 1961 estis kreita la Berlina Muro, kiel forigo de la Fera Kurteno kaj kiel signo de la divido de Germanujo. La kialo por tio estis tumultoj en la GDR en 1953 kaj daŭraj fuĝoj el la GDR.
La Ostpolitik estis politiko gvidita de okcidentgermana kanceliero Willy Brandt, kiu celis kompromiti rilatojn inter Okcidenta Germanio kaj la komunistaj blokaj landoj uzante la sloganon "Ŝanĝo per proksimiĝo".
Per la Glasnost- kaj Perestrojko-politiko de Miĥail Gorbaĉov, kiu plibonigis la rilatojn inter la Sovetunio kaj la NATO-ŝtatoj kaj precipe ŝanĝis aferojn koncerne la enlandan politikon, kaj per la konsentema politiko en la ambaŭ germanaj ŝtatoj kaj en Usono, la limo transpasebliĝis. Sed la instigon donis la popoloj mem, kiuj trapasis amase la limojn inter la komunismaj kaj nekomunismaj landoj en la jaro 1989. Finfine, la 3-an de oktobro 1990, okazis ŝtata akto en Berlino por la reunuiĝo de la du Germanujoj al la unuiĝanta Federacia Respubliko Germanujo.
Ekde la reunuiĝo
Post kiam la tiel-nomata demando pri unueca germana ŝtato estis solvata, la politikistoj faris kelkajn decidojn por pliunuigi ambaŭ germanajn partojn. Oni decidis, ke la riĉaj federaciaj landoj pagu monon al la plimalriĉaj, inter kiuj estis precipe la orientgermanaj federaciaj landoj, al kiuj mankis ekonomia forteco, post kiam la socialisma ekonomio ne estis bone funkcianta dum ĉirkaŭ 40 jaroj. Krome, la ĉefurbo de la Federacia Respubliko moviĝis de Bonn al Berlino en la jaro 1999.
Paradokse, en la subŝtatoj, kiuj antaŭe estis partoj de la Germana Demokratia Respubliko kaj do estis socialismaj, la partio NPD ekis havi grandan influon al la popolo. Alie ol en la okcidenta landoparto, tiu ekstreme dekstra partio gajnis seĝojn en du orientaj federaciaj landoj, nome al Meklenburgo-Antaŭpomerio kaj Saksio.
Politika sistemo
La Federacia Respubliko estas federacia ŝtato laŭ popola suvereno. Centra organo estas la unuĉambra parlamento (germane Bundestag), elektita laŭ personigita proporcia baloto de la germanoj. La parlamento elektas interalie la ĉefministron (Kanceliero) kaj la superajn juĝistojn; la ĉefa laboro estas decidi pri la federaciaj leĝoj (kaj la ŝtata budĝeto). Oficperiodo estas kvar jaroj.
Krom la parlamento ekzistas la Federacia Konsilio (germane Bundesrat), kiu estas propra organo (ne konsiderata kiel parto nek ĉambro de la parlamento) kaj daŭrigas la federaciisman tradicion de la malnova Reichstag antaŭ 1806. La Federacia Konsilio konsistas el reprezentantoj de la regionaj subŝtatoj kaj kundecidas pri la federaciaj leĝoj (se ili tuŝas la interesojn de la regionaj subŝtatoj).
Kiel dirite, la parlamento elektas nur la Federacian Kancelieron (germane Bundeskanzler) laŭ propono de la Federacia Prezidanto. La Kanceliero mem proponas al la Federacia Prezidanto la ministrojn. Estas iom specialaj la reguloj rilate al elekto kaj malelekto de Kanceliero; plej gravas, ke la parlamento povas forelekti ĉefministron nur se ĝi samtempe elektas novan. Tiu procedo nomiĝas konstrua mocio de demisio (germane Konstruktives Misstrauensvotum).
La plej alta reprezentanto estas la Federacia Prezidanto, elektita de speciala organo nomata Federacia Kunveno. Tiu organo kunvenas nur por elekti Federacian Prezidanton, kutime ĉiun kvinan jaron. Ĝi konsistas el ĉiuj anoj de la (federacia) parlamento kaj same granda nombro de homoj elektitaj de la parlamentoj de la regionaj ŝtatoj. Kvankam la Federacia Prezidanto havas ĉefe nur reprezentajn taskojn, restas certaj kompetentecoj specialaj por krizaj kazoj. Ekzemple, la prezidanto rajtas dissolvi la parlamenton.
La Federacia Kabineto aŭ la Federacia Registaro (Bundeskabinett, mallongigita: BReg, plennomo: Die Bundesregierung der Bundesrepublik Deutschland, kio signifas la Federacia Registaro de la Federacia Respubliko de Germanio) estas la plenuma povo de Germanio. La kabineto konsistas el la kanceliero (ĉefministro) kaj diversaj ministroj. Kabinetaj proceduroj estas bazitaj sur Artikoloj 62 ĝis 69 de la Germana konstitucio.
Kutime Germanio estas regata de koalicio el du partioj, unu granda, unu malgranda. Tiuj du partioj havas la (absolutan) plimulton en la parlamento kaj komune formas la registaron. La du grandaj partioj estas la Kristandemokrata Unio (CDU) (en Bavario: Kristansociala Unio) kaj la Socialdemokrata Partio (SPD). Krom tiuj en la nuna parlamento (elektita lastfoje en 2013) sidas la frakcioj de la verduloj (Alianco '90/La Verduloj) kaj de la Maldekstra Partio, kiu antaŭe nomiĝis PDS (Partio por Demokratia Socialismo). La libera partio (FDP), kiu ĉiam apartenis al la parlamento ekde la kreiĝo de la respubliko, ne plu apartenas al ĝi ekde la federacia elekto de 2013.
La Registaro de Germanio disponas je sia servo de la agado de Gazetara kaj informa centro kiu kolektas ĉiujn informojn de la unuopaj ŝtataj ministerioj kaj de la oficejo de la federacia kanceliero de Germanio, kiun ĝi peras al novaĵagentejoj, amaskomunikiloj, unuopaj ĵurnalistoj kaj al la ĝenerala publiko.
Politika subdivido
La regionaj ŝtatoj estas nomataj en Germanio federaciaj landoj (Land aŭ Bundesland, pl. Länder). Ili estas ŝtatecaj politikaj unuoj. Ekde 1990 estas 16 landoj:
Ano de federacia lando estas ĉiu loĝanto kiu havas tie sian oficialan loĝejon minimume ekde tri monatoj. La limoj de regiona ŝtato estas ŝanĝeblaj nur per plebiscito de la koncernaj loĝantoj.