cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mobutu Sese Seko
Mobutu naskiĝis en Lisala en 1930, kiam lia lando estis ankoraŭ Belga kolonio. Li venis de la etna grupo Ngabandi, kaj liaj gepatroj estis relative malriĉaj. Post studoj en katolika lernejo, li eniris la armeon, kaj poste fariĝis ĵurnalisto. En 1958 li eniris la Nacian Movadon de Patrice Lumumba, kiu batalis por sendependeco. Li rapide fariĝis la persona helpanto de Lumumba. Post sendependeco en 1960 Lumumba decidis serĉi sovetan apogon, kaj la okcidentaj landoj helpis Mobutu liberiĝi de Lumumba kaj fariĝi la nova prezidanto post militista puĉo per kiu li forigis el la povo la ĝistiame, demokratie elektitan, prezidenton Joseph Kasa-Vubu.
Valdepeñas de la Sierra
Historio
Proksime de la urba kerno oni trovis en kavaĵo en 1990 prahistoriajn pentraĵojn de kelkaj ruĝaj homaj figuroj. En aliaj oni trovis restaĵojn de sonorilformaj pokaloj.
Mobutu Sese Seko
Kiam li eniris la povon, Mobutu malleĝigis Francajn nomojn, kaj donis al si mem novan Afrikan nomon, Mobutu Sese Seko Ngbendu Wa Za Banga, kutime mallongigita al Mobutu Sese Seko.
Valdepeñas de la Sierra
Historio
Dum la periodo de Al-Andalus, la areo kiun nuntempe okupas la provinco Gvadalaĥaro apartenis al la Lima Regiono, formante parton de la orienta distrikto malmulte loĝata, el kiu la urbo Gvadalaĥaro (Madīnat al-Faray) estis ĉefurbo. Aliaj islamaj fortikaĵoj proksimaj al Valdepeñas de la Sierra estis inter aliaj tiuj de Atienza, Talamanca aŭ Hita.
Mobutu Sese Seko
En 1994 Mobutu ŝajne apogis la amasbuĉadon ĉefe de tutsioj nomita Ruanda genocido. En 1996 oni proklamis la forpelon de tutsioj el la lando kaj eksplodis ribelo en orientaj regionoj; krome aliaj kontraŭantoj de Mobutu insurekciis kaj en majo de 1997 la ribelo eniris en Kinŝaso, Mobutu forfuĝis kaj la landon ekregis Laurent-Désiré Kabila.
Didelfenoj
La didelfenoj (science: didelphinae) estas biologia subfamilio de malgrandaj mamuloj el la subklaso de marsupiuloj kaj biologia ordo de didelfuloj. Ilin unufoje difinis la zoologo John Edward Gray en 1821. Aparte konata genro el la ordo, al kiu aludas ankaŭ la subfamilia nomo, estas la didelfoj, kaj ene de tiu genro precipe la specio ordinara didelfo didelphis marsupialis''.
Klasifiko
Pri terminoj, de kiuj esperantlingvaj nomoj ĝis nun ne indikitas, notiĝas la latina, parte ankaŭ hispana kaj/aŭ angla nomo, ĉar la bestoj hejmas en Ameriko kaj tie la hispana kaj angla estas la plej disvastiĝintaj lingvoj (portugalaj nomoj de tiuj bestoj kiuj vivas en Brazilo ankaŭ tre bonvenus). Kompreneble aparte bonos esperantlingvaj terminoj kaj koncernaj artikoloj, sed la listo en nuna formo nur estas modesta komenco de klasifiko. La ordigo cetere estas el la anglalingva samtema artikolo - tie estas referencoj pri iuj aparte novaj klasifikeroj.
Didelfenoj (Didelphinae):
Mobutu Sese Seko
Mobutu mortis en 1997 en la ekzilo en Maroko pro kancero.
Valdepeñas de la Sierra
Historio
La zono estis donita de Al-Mamun, reĝo de la Tajfo de Toledo, al Alfonso la 6-a en 1072, kaj ĝi ekformis parton de la komunumo "de villa y tierra" de Uceda. Post tiu estis donita de la reĝino Urraca al Fernando García de Hita en 1119, en 1222 la reĝo Fernando la 3-a donis tiun senjorion al la episkopo de Toledo. Tio pluis dum la tuta Mezepoko, ĝis jam en la Moderna Epoko, fine de la 16-a jarcento Filipo la 2-a donis la kategorion de villa. ​ En la 16-a jarcento la Relación de la villa de Uceda, sendita al Filipo la 2-a en 1571, kalkulis la loĝantaron de Valdepeñas de la Sierra en 150 loĝantoj. ​
En la informo de la Markizo de Ensenada de 1752, oni dokumentis ke Valdepeñas de la Sierra kultivis vinon, olivojn kaj tritikon, krom hordeon kaj sekalon. Oni produkis ankaŭ mielon (el 80 al 90 abelujoj). Inter brutobredado ŝafoj plej abundis (pli ol 5 000), sekve de kaproj (pli ol 2 000). Estis 42 paroj da muloj kaj ok da oksoj. En la vilaĝo estis tiam viandovendejo, trinkejo, apoteko, du olivmuelejoj kaj du tritikmuelejoj, krom 210 loĝejoj.
Post la Hispana Enlanda Milito la loĝantaro falis el pinto de 800 loĝantoj en 1920 al 182, tio estis oni perdis pli ol 600 loĝantojn pro diversaj tialoj: nome bataloj, prizono, politika persekutado, malsato ktp. Meze de la 20a jarcento la loĝantaro de multaj vilaĝoj de la regiono atingis pinton, kaj ankaŭ ĉe Valdepeñas de la Sierra, sed poste okazis elmigrado, senloĝigo kaj maljuniĝo de la loĝantaro ĉefe dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj, kaj ankaŭ ĉe Valdepeñas de la Sierra kie oni falis al la nunaj 182.
El la dua duono de la 20-a jarcento ĝis la aktualo, samtempe al la akra senloĝigo de la kampara medio en la provinco Gvadalaĥaro, relative al la municipo elstaras la diversaj iniciatoj kiuj el superaj administraciaj instancoj estis deciditaj por laŭleĝigi pli fortan madian protekton de Valdepeñas de la Sierra, en la ĝenerala kunteksto de la Norda Montaro de Gvadalaĥaro. En 1961 oni aprobis planon de natura rekuperado kaj rearbarigo pere de pinoj de la zono inter la rivero Lozoya kaj la rivero Jarama, kiu enhavas parton de la iamaj municipaj teritorioj de Alpedrete de la Sierra kaj de Valdepeñas de la Sierra, krom de Tortuero. ​ Post unu jardeko, en 1973, oni deklaris, kun aliaj dekdu areoj de ĉasado, la kreadon de la Ĉasrezervejo de Sonsaz, kiu inkludis ankaŭ parton de la municipo. La ĉas-specioj estis la kapreolo por granda ĉaso kaj la ruĝa perdriko por malgranda ĉaso. En 2011 oni kreis novan median protekteron, nome la Natura Parko de la Norda Montaro de Gvadalaĥaro, kiu inkludas la parton de la municipo jam inkludita ene de la Ĉasrezervejo de Sonsaz.
Ekonomio
Agrikulturo kaj brutobredado tradicie. Servoj kaj loĝejoj.
La municipo havas malfortan ekonomion. La agrikulturo okupis en 2007 la 18,2 % de la totalo de 33 laboristoj. La ĉefaj sektoroj en tiu sama periodo estis la konstruado (39,4 % de la laboristoj) kaj servoj (39,4 % de la laboristoj). Ununura laboristo (3 % de la totalo) dediĉis sin al la industrio elfosa. Ĉe la rivero Jarama, ekster la urba kerno, estas elfosejo de konstrumatrailo (sablo, gruzo ktp.) kies posedanto estas Áridos Madrigal S.L. Ties aktiveco estas limigita de la natura transformo okazigita de tiu industrio de elfosado. La municipo havas municipan subĉielan naĝejon, kiu funkcias somere.
Elemér Baló
Elemér Baló, laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj kun plena nomo Baló Elemér László Miklós estis hungara aktoro, deklamisto. Lia nobela antaŭnomo estis nagybaczoni.
Elemér Baló naskiĝis la  en Budapeŝto, li mortis la  (laŭ aliaj informoj la mortotago estas la 27-a) en Budapeŝto.
Biografio
Elemér Baló ekde 1912 partoprenis en la laborista kultura movado. Post la abituriento li akiris diplomon en Reĝa Teatra Akademio en 1916, en la sekva jaro plian diplomon en la militakademio. Li batalis dum la 1-a mondmilito, poste li aliĝis al Nacia Teatro (Budapeŝto). Li apofis la Sovetrespublikon, tial post la falo li estis forigita el la teatro. Tamen li povis aktoradi plu en la Teatro Madách. Inter 1921 kaj 1924 li apartenis al Teatro Belvárosi, poste al aliaj ĉefurbaj teatroj. Inter 1926–1932 li vivis en Rumanio, hejmenveninta li partoprenis en la neleĝa komunista movado, tial li estis arestita. Li ofte faris deklamajn aranĝaĵojn kaj spektaklojn por laboristoj. Inter 1945 kaj 1961 li estis membro de Nacia Teatro, poste li pensiuliĝis. Li partoprenis ankaŭ en la sindikata movado, eĉ li estis prezidanto kelkajn jarojn.
Li ricevis premion en 1959. Li edziĝis dufoje.
Reĝa Palaco de Bruselo
La Reĝa Palaco de Bruselo (Koninklijk Paleis van Brussel, Palais Royal de Bruxelles, Königlicher Palast von Brüssel) estas la oficiala palaco de la gereĝoj de Belgoj en la centro de la landa ĉefurbo Bruselo. Tamen ĝi ne estas uzata kiel reĝa rezidejo, ĉar la reĝo kaj lia familio loĝas en la Reĝa Palaco de Laeken ĉe ĉirkaŭaĵoj de Bruselo. Kontraste ĝi estas uzata kaj por oficialaj ceremonioj, kiel akcepto de ambasadoroj, kaj por havigo de oficialaj gastejoj por eksterlandaj invititoj.
Oĥvesnika ĵargono
Oĥvesnika ĵarkono, (en oĥvesnike: kmina ochweśnicka). Estas la sekreta ĵargono kreita en 19- jarcenta centra Pollando. Primitive ĝi estis uzita de komercistoj de sakraj bildoj de Skulsk kiuj vendigis ilin en Częstochowa. Poste la ĵargono estis adaptita de komercistoj kaj falsaj kuracistoj de la proksimaj urboj- ekz. Ślesin- kiuj agis en la orienta Pollando kaj okcidenta Sovetio. Ĝi havis ĉefan influon en la pola ĵargono de malliberejoj en la 20-a jarcento kaj multaj vortoj pasis al la komuna pola lingvo. La oĥvesnika ĵargono estis piĝino komponita de vortoj maloftaj, disformigitaj, plenumantaj ofte kontraktan, metoniman rolon, alian al la semantika uzo. Ĉi tiuj vortoj provenis de multaj slavaj lingvoj kune kun de jida, cigana, novgreka kaj germana lingvoj. Ĝi uzis la gramatikon proksimigitan al la polan.
Divenu do, kion mi faras!
Divenu do, kion mi faras!: Bildlibro por infanoj eldonita okaze de la Internacia Alfabetiga Jaro
23151 Georgehotz
23151 Georgehotz estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de George Hotz, kiu gajnis la unuan rangon kaj la "Plej bona en sia Kategorio" en la Intel International Science and Engineering Fair de 2007 pro sia projekto pri elektra kaj mekanika inĝenierarto. Li ricevis ankaŭ la premiojn Seaborg de la Stockholm International Youth Science Seminar. Li estis lernanto ĉe la Bergen County Academies de Glen Rock (Nov-Ĵerzejo, Usono).
Racovița (Timiș)
Racovița [rakovica] (hungare: Rakovica, germane: Rakowitza) estas komunumo en Rumanio okcidente de Lugoj. En 1910 ĝi havis 1 725 loĝantojn (rumanoj), en 1992 937 (rumanoj). Ĝia unua mencio estas en 1447. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Temes vármegye). Administre apartenas al ĝi Căpăt, Drăgoiești, Ficătar, Hitiaș, Sârbova.
William Stanley Jevons
William Stanley JEVONS FRS (/ˈdʒɛvənz/; 1-a de septembro 1835 – 13-a de aŭgusto 1882) estis angla ekonomikisto kaj logikisto.
Irving Fisher priskribis la libron de Jevons nome "A General Mathematical Theory of Political Economy" (1862) kiel la starto de la matematika metodo en ekonomiko. Li starigis la koncepton ke ekonomiko kiel scienco temas pri kvantoj necese matematikaj. Tiele, li eksponis la "finan" (marĝenan) utilecan teorion de valoro. La verkaro de Jevons, kun similaj malkovroj fare de Carl Menger en Vieno (1871) kaj de Léon Walras en Svisio (1874), markis la malfermon de nova periodo en la historio de ekonomiko. La kontribuo de Jevons al la marĝena revolucio en ekonomiko fine de la 19a jarcento establis lian reputacion kiel ĉefa politika ekonomikisto kaj logikisto liaepoke.
Jevons forlasis siajn studojn pri naturaj sciencoj en Londono en 1854 por labori kiel metalurgia analizisto en Sidnejo, kie li akiris intereson en politika ekonomio. Reveninte al Britio en 1859, li publikigis siajn verkojn "General Mathematical Theory of Political Economy" en 1862, skizante la marĝenan utilecan teorion de valoro, kaj "A Serious Fall in the Value of Gold" en 1863. Por Jevons, la utileco aŭ valoro por konsumanto de aldona unuo de produkto estas inverse rilata al la nombro de unuoj de tiu produkto kiujn li jam posedas, almenaŭ trans ioma kritika kvanto.
Jevons ricevis publikan agnoskon pro sia verko en "The Coal Question" (1865), en kiu li altiris atenton al la laŭgrada elĉerpigo de la dispono el karbo en Britio kaj ankaŭ starigis la punkton kiu kondukas en energia produktado efike al pli, ne al malpli, da konsumo. Tiu rigardo estas konata nuntempe kiel la Paradokso de Jevons, nomita laŭ li. Pro tiu partikulara verko, Jevons estas konsiderata nuntempe kiel la unua elstara ekonomikisto kiu disvolvigis 'ekologian' perspektivon pri ekonomio. :2.
La plej grava el liaj verkoj pri logiko kaj sciencaj metodoj estas lia "Principles of Science" (1874), same kiel liaj "The Theory of Political Economy" (1871) kaj "The State in Relation to Labour" (1882). Inter liaj inventoj estis la logika piano, nome ia mekanika komputilo.
4765 Wasserburg
4765 Wasserburg estas tre malgranda sed eksterordinare hela duopa asteroido de la interna asteroida zono, ano de la Hungaria familio. Ĝi estis malkovrita la de la usona astronomino Carolyn S. Shoemaker elde la Observatorio de la Monto Palomar, 80 km norde de San-Diego (Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la usona geologo Gerald J. Wasserburg (1927–2016), profesoro pri geologio kaj terfiziko ĉe la Kalifornia Instituto de Teknologio, pioniro de la teknikoj de izotopa datado. Li determinis kun precizo la aĝon de lunaj ŝtonoj kaj meteorŝtonoj kaj gvidis ampleksajn enketojn pri la frua historio de la sunsistemo.
Satelito
Ĝia satelito estis malkovrita la per observoj de  de B. D. Warner kaj R. D. Stephens kaj anoncita en septembro 2013.
Tiu satelito havas diametron de 0,28 ± 0,08 km, de 0,6654 ± 0,0008 tagoj (15,9696 ± 0,02 horoj) kaj orbitan  de ĉirkaŭ 2,9 km.
Ĝiaj rotacia periodo estas ankoraŭ nekonata.
(11058) 1991 PN10
(11058) 1991 PN10 estas asteroido de la intera asteroida zono (aŭ : Hungaria familio), malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar (kantono San Diego, Kalifornio, Usono).
Faggeto Lario
Faggeto Lario estas komunumo de Italio, borde de la lago de Como. Ĝi apartenas al la regiono Lombardio kaj la Provinco Como. Fine de en la komunumo vivis. Kristana patrono de la komunumo estas la Sankta Georgo, kies memortago, la 23-a de aprilo, sekve estas la komunuma festotago.
Najbaras la komunumoj Albavilla, Albese con Cassano, Caglio, Carate Urio, Caslino d'Erba, Erba, Laglio, Nesso, Pognana Lario, Tavernerio kaj Torno.
Cadalso
Cadalso (Eŝafodo) estas municipo de Hispanio, en la provinco Cáceres, regiono Ekstremaduro, Hispanio.
La loĝantoj nomiĝas cadalseños. La censita populacio en 2007 estis de 547 loĝantoj.
Situo
Cadalso estas situa en la nordokcidenta parto de Ekstremaduro en la komarko aŭ distrikto Sierra de Gata, je altitudo de 438 m; je 108 km de Cáceres, provinca ĉefurbo kaj je 168 km de Mérida, la regiona ĉefurbo. La surfaco de ties teritorio estas de nur 7 km². Ĝi situas ĉe la Rivero Árrago. La zono estas de flaŭro mediteranea komponita de olivarboj, pinoj, kverkoj, cistoj, erikoj. Tradicie la populacio dediĉis sin al agrikulturo de montaro kaj brutobredado, ĉefe de kaproj.
Historio
Je tiu areo estis prahistoriaj setlejoj, sed certe dum la araba epoko islamanoj konstruis multnombrajn fortikaĵojn defendajn kiel Almenara, proksime, kaj aliaj en la komarko de Sierra de Gata, kiel tiuj de Eljas, Santibáñez, Trevejo,... Heredaĵo de tiuj praloĝanoj estus muelejoj kaj olivmuelejoj ĉe riveroj kaj rojoj.
Poste la vilaĝo estis rilata rekte al la senjorlando de Santibáñez el Alto. Ĉirkaŭ la 11-a jarcento sendependiĝis de Santibáñez post pago de 1.500 dukatoj.
Poste setlis en Cadalso Alfonso la 11-a dum siaj ĉasadoj en la komarko; en angulo de la placo kun la strato Chorro, estas ankoraŭ la Casa del Rey (Reĝodomo). Ŝajne tiam estis ne nur aproj, sed ankaŭ eĉ ursoj kiuj jam ne estas en la regiono delongege. Laŭ legenda tradicio la reĝo tie renkontiĝis kun sia amanntino, Doña Leonor de Guzmán, antaŭ eliri al la historia Batalo de Salado).
Ekonomio
Agrikulturo (olivarboj, vitoj kaj fruktoĝardenoj) kaj brutobredado (kaproj, ŝafoj, porkoj, kokoj ktp). Al tio dediĉas sin preskaŭ 75% de la laboristaro, dum la resto distribuiĝas inter la profesioj de servoj (19 %), konstruado (4,2%) kaj malmultege en industrio.
Károly Rass
RASS Károly (prononco raŝ) estis hungara/rumania hungara literaturhistoriisto, verkisto, romkatolika pastro naskita en Aranyosgyéres la kaj mortinta en Koloĵvaro la.
Biografio
Károly Rass finis teologion en Gyulafehérvár, universitatojn en Kolozsvár, München kaj Berlin. De 1896 li estis katolika pastroinstruisto en Gyulafehérvár. De 1916 li estis prezidanto de Római Katolikus Irodalmi Társaság, de 1922 ano de Erdélyi Irodalmi Társaság, en 1930 li fondis la asocion Erdélyi Katolikus Akadémia. Li partoprenis en politika vivo kiel ano de la Magyar Párt. De 1925 li redaktis kune kun Sándor Tavaszy la libroserion Minerva Könyvtár.
Acetona peroksido
Acetona peroksido (konata ankaŭ kiel APEX aŭ TATP) estas grandeksploda materialo, kiu eksplodas je bato de inica eksplodaĵo.
Kiel plimulto de la organikaj peroksidoj, ankaŭ la acetona peroksido estas instabila kaj povas disfali kaj forte eksplodi je bato, varmo.
Oni dividas tipojn de dimera, trimera kaj tetramera acetona peroksido, kiu formiĝas inter diversaj cirkonstancoj (ekz. en dependeco de uzata katalizatoro).
Ĉiu acetona peroksido estas eksplodegema kaj tiel tre danĝera materialo. Teroristoj uzis tiujn onidire en la Londona flughaveno de 2006.
Estiĝo
Trimera acetona peroksido (degelpunkto 97 – 131,5 °C) estiĝas per aldono de hidrogena peroksido je acetono en ĉeesto de maldensigita acido kiel katalizatoro:
Historio
La acetonan peroksidon neintence malkovris en 1895 Richard Wolffenstein en la Teknika Altlernejo de Berlino.
13693 Bondar
13693 Bondar estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la projekto Spacewatch elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras la kanadan kosmonaŭtinon Roberta Bondar, elektitan kiel kosmonaŭtino en 1983, kiu flugis ĉe la kosmoprama misio STS-42 kaj inspiris la intereson de la junaj kanadanoj por la sciencoj.
Dikbeka grundokolombo
La Dikbeka grundokolombo (Trugon terrestris) estas tre specifa birdo de la familio de Kolombedoj kiu inkludas turtojn kaj kolombojn. Ĝi estas monotipa specio ene de la genro Trugon.
Ĝi troviĝas en Indonezio kaj Papuo-Nov-Gvineo.
Ties natura medio estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj malaltaj arbaroj.
Londona Deklaracio
La Londona Deklaracio estis deklaracio akceptita de la Konferenco de Ĉefministroj de la Komunumo de Nacioj de 1949 pri la afero de la pluigo de la membreco de Barato en la Komunumo, nome asocio de sendependaj ŝtatoj kiuj estis iam parto de la Brita Imperio, post la transiro de Barato al respublika konstitucio.
La Declaration Deklaracio temis nur pri Barato, konsiderita escepta kazo, kaj ĝi konfirmis, ke ankaŭ aliaj membroj de la Komunumo de Nacioj devas komuna respekto al la Krono. Tamen ĝi establis antaŭaĵon ke respublikismo ne estis neakordigebla kun la membreco en la organizaĵo.
4783 Wasson
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de John T. Wasson, profesoro pri kosmokemio en la Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso, ĉefa esplorinto pri la kemio de la ferometeoritoj. Li multe verkis pri la deveno kaj la evoluo de la meteoroidoj, pri la asteroidoj el kiuj ili devenas kaj pri la suna nebulozo.
Indonezia rupio
La indonezia rupio estas la monunuo en Indonezio ekde 2-a de novembro de 1949. La ISO 4217 kodo de la monunuo estas IDR.
Monbiletoj ekzistas en valoroj de 50 000 Rp, 10 000 Rp, 5 000 Rp, 1 000 Rp, 500 Rp kaj 100Rp, moneroj en valoroj de 1 000 Rp, 500 Rp, 100 Rp, 50 Rp kaj 25 Rp.
Bravantice
Bravantice (Brosdorf aŭ ankaŭ Brofansdorf) estas municipo en Ĉeĥio en distrikto Nový Jičín en Moraviasilezia regiono. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri municipo devenas el la jaro 1370.
Saint-Chamas
(jen france, okcitane -) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bouches-du-Rhône (franca elparolo: [], "Riverbuŝoj de Rodano", okcitane Bocas de Ròse), en la regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura (Provence-Alpes-Côte d'Azur, prononcata, okcitane Provença-Aups-Còsta d'Azur). Fine de en la komunumo vivis.
Lustadt
Lustadt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Germersheim de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Tuhanec
Tuhanec (Tuhanzel) estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de municipo Tuhaň. Ĝi troviĝas proksimume 1 km okcidente de Tuhaň. Kondukas tra ĉi tie ŝoseo II/260. Estas ĉi tie registritaj 19 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Tuhanec estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 5,6 km².
10-a simfonio (Mahler)
La 10-a simfonio de Gustav Mahler estis la lasta verko de la komponisto, la simfonio restis nekompleta.
Gustav Mahler ekverkis en julio 1910, mallonge post la finfarado (neta kopio) de lia 9-a simfonio, dekan simfonion, kiu havu kvin movimentojn kaj portu la tonalonomon F♯-maĵoro. Mahler ne povis finfari la partituron: li ĉesis la laboron jam en septembro 1910 kaj ne povis reekpreni ĝin pro la labora streĉo kaj pro sia atakita sano ĝis sia morto en 1911. Tamen komence Ernst Krenek donis al la unua movimento, adagio, kaj la tria, nomata purgatorio laŭ la skizoj prezenteblan formon, kaj la 12-an de oktobro Franz Schalk unuafoje prezentis ĝin en Vieno (Viena Ŝtata Opero). La partituro de ĉi tiuj du movimentoj estis publikigita nur en 1951.
Tuhanec
Pluaj informoj
La vilaĝo troviĝas sur teritorio Protektita pejzaĝa regiono Kokořínsko – Regiono de Mácha. Sur la katastra teritorio de la vilaĝo, kiu estas konsisto de Eŭrope signifa loko Roverské skály, estas naturrezervejo Kostelecké bory.
10-a simfonio (Mahler)
La laboro de Gustav Mahler je siaj verkoj kutime pasis en pluraj fazoj: post unuaj skizoj li komence ellaboris verkon kiel partiĉelo de ĉ. kvar notliniaro kaj poste transigis ĝin en partiturkoncepton. Dum la sekva partitura netoskribado kutime li faris pluajn aliverkadojn kaj antaŭ la presado li korektis la gravurŝablonojn denove kaj enigis instrumentoteknikajn retuŝojn, kiuj plejofte rezultis el la unuaj prezentadoj.
Neniu el la kvin movimentoj de la 10-a simfonio atingis la stadion de partitura netoskribo. Nur la unua movimento kaj partoj de la dua ekzistas kiel partiturkoncepto; la tria movimento la partiturkoncepto ĉesas post takto 30. Tamen la simfonio ekzistas komplete en partiĉelo, tiel ke Deryck Cooke kun certa praveco povis konstati, ke ĉe la simfonio ne temas pri fragmento, sed pri torso sui generis.
La skemo por la kompleta simfonio antaŭvidas jenan strukturon:
Provoj de kompletigo
En 1960 la angla muziksciencisto Deryck Cooke produktis unuan, ankoraŭ nekompletan prezentoversion de la 1-a, 3-a kaj 5-a movimentoj, kiun BBC disradiis en furoriga radiokoncerto sub direktado de Berthold Goldschmidt. En 1964 Cooke prezentis koncertversion de la kompleta simfonio, kiun multaj interpretistoj (ekz. Leonard Bernstein) strikte forrifuzis, ekde tiam tamen multaj renomaj orkestroj kaj dirigentoj, ekz. la Berlinaj Filharmoniistoj sub Simon Rattle, enigis en sian repertuaron. Cooke prilaboris sian version pli malfrue jam du fojojn, ekde 1966 ĝis 1972 (publikita en 1976), samkiel ekde 1972 ĝis 1975 (postmorte publikita en 1989).
Pluaj provoj por la kompletado de la simfonio devenas de Clinton Carpenter (en 1949, revidita en 1966), Hans Wollschläger (1954–1962, retirata), Joe Wheeler (1953–1965), Remo Mazzetti (1989, revidita en 1997), Rudolf Barshai (2000) samkiel de Nicola Samale kaj Giuseppe Mazzucca (2002).
Morro do Pilar
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Metropolitana de Belo Horizonte (Granda Belo-Horizonto) kaj en la mikroregiono Conceição do Mato Dentro. Laŭ la stato de en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Santiago Nuyoó
Santiago Nuyoó estas unu el la 570 komunumoj de la meksika subŝtato Oaĥako (Oaxaca). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Santiago Nuyoó. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 20 481.
Geografio
Santiago Nuyoó apartenas al la distrikto Tlaxiaco al kiuj apartenas entute 35 komunumoj. Ĝi situas en la Miŝteka regiono de Oaĥako (regiono Mixteca), kiu apartenas al la nordokcidenta parto de la subŝtato. La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 2173 loĝantojn. El tiuj estis 1054 viroj kaj 1119 virinoj. La komunumo havas surfacon de 48,48 kvadratkilometroj. La meza alteco estas 1640 metroj super la marnivelo.
Sociogeografio
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Vasile Alecsandri
Vasile ALECSANDRI ([ vaˈsile aleksanˈdri] ; naskiĝis la 21-an de julio 1821 en Bacău, mortis la 22-an de aŭgusto 1890 en Mirceşti) estis rumana poeto, dramisto, akademiano kaj politikisto.
Huixtla
Huixtla estas unu el la 118 komunumoj de la meksika subŝtato Chiapas, kiu estas la subŝtato kiu situas plej sude. La ĉefurbo de la komunumo estas Huixtla. La komunumo situas en la regiono Soconusco. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 0740.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 47953 loĝantojn. El tiuj estis 23101 viroj kaj 24852 virinoj. La komunumo havas surfacon de 385 km². La meza alteco (de la ĉefurbo) estas 50 metroj super la marnivelo.
Rajtoj de GLAT en Moldavio
Publika opinio
Moldava socio estas tre tradicia; politikistoj ofte faras abomenindajn rimarkojn pri GLAT-komunumo, kaj diskriminacio kontraŭ GLAT-uloj estas ofta. En jaro 2018, ILGA-Eŭropo rangis Moldavion la 43-a el 49 eŭropaj landoj koncerne rajtoj de GLAT. Ĉi tio estas plibonigo de ses jaroj antaŭe, kiam Moldavio viciĝis en lasta loko.
Huixtla
Sociogeografio
En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 30173 personoj pli aĝaj ol 15 jaroj. El tiuj 25703 scipovis legi kaj skribi kaj 4450 personoj estis analfabetoj. Do 85% de la personoj scipovis legi kaj skribi kaj 15% estis analfabetoj.
Homedoj
Homedoj (Hominidae) estas senvostaj simioj aŭ, pli precize, familio de la ordo primatoj, kiel ekzemple:
Huixtla
Sociogeografio
48476 personoj en la jaro 2000 aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj 299 personoj estis indiĝenoj. Tio signifas ke 0.62% de la loĝantaro en la koncerna jaro estis indiĝenoj.
Homedoj
Nuntempe oni opinias, ke ne nur la homoj apartenas al la homedoj (la gibonoj, kvankam parencaj, ne apartenas tamen al la homedoj). La ne-homaj membroj de ĉi-familio vivas en Ekvatora Afriko, Sumatro, kaj Borneo. La fosilioj venas de la mioceno kaj aperas en Afriko kaj Azio.
Huixtla
Sociogeografio
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Homedoj
Kelkaj ecoj pri homedoj
Homa kromosomo 2 kaj ties similecaj kromosomoj en aliaj homedoj (H= homo; C= ĉimpanzo; G= gorilo; O= orangutango) – rimarkinda estas la fakto, ke la homa kromosomo similas tiel kiel paro da kromosomoj de aliaj homedoj
Homa kromosomo 5 kaj ties simileca kromosomo en ĉimpanzo – la bildo prezentas kromosoman inversigon inter homo kaj ĉimpanzo en la regiono p14.I-q14.I
Homedoj (Hominidae)
La simbolo † indikas elmortintan grupon. Tiu ĉi listo ne estas kompleta.
Provinco Aksaray
Aksaray /aksaraj/ estas provinco en centra parto de Turkio. La nomo de la provinco estas interesa, ĝi signifas "blanka palaco". La teritorio situas en la regiono Sudorienta Anatolio. Administra centro de la provinco estas la samnoma urbo Aksaray.
Vidindaĵoj
Ruinoj de kelkaj antikvaj loĝlokoj. Madraso (islama lernejo) de 14-a jarcento.
(23152) 2000 CS8
(23152) 2000 CS8 estas troja asteroido de Jupitero malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Ĝi orbitas ĉe la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero, en la tiel nomata "Greka Tendaro".
Franz Welser-Möst
Franz Leopold Maria Möst (n. 16a de Aŭgusto 1960), konata profesie kiel Franz Welser-Möst, estas aŭstria dirigento. Li estas nune muzika dirigento de la Cleveland Orchestra.
Biografio
Franz Leopold Maria Möst naskiĝis en Linz, Aŭstrio, kaj poste studis ĉe la komponisto Balduin Sulzer. Ankoraŭ juna en Linz, li studis violonon kaj disvolvigis intereston en dirigentado. Post suferi vundojn en aŭto-akcidento kiu rezultis en nervodamaĝo, li ĉesis siajn violonajn studojn kaj ŝanĝis al dirigentaj studoj.
Liaj unuaj ĉefaj sukcesoj estis ĉe la Festivalo de Salcburgo en 1985, sekve de la Londona Filharmonia Orkestro en 1986 kaj la Orkestro Musikkollegium Winterthur en 1988.
En Usono, Welser-Möst ekkarieris ĉe la St. Louis Symphony en 1989. Li eklaboris por la Cleveland Orchestra el Februaro 1993.
Paliako (luno)
Paliako estas neregula satelito de Saturno, ano de la inuita grupo.
Ĝi estis malkovrita de teamo estrita de Brett J. Gladman, John J. Kavelaars kaj aliaj. Ĝi ricevis la maldaŭran nomon S/2000 S 2.
Ecoj
Ĝia koloro, helruĝa, kaj ĝia infraruĝa spektro simila al tiuj de Siarnako kaj de Kiviuko plifortigas la hipotezon, laŭ kiu la lunoj de la inuita grupo originas el ununura diserigata objekto
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de Paliako , inuita ŝamano en la rakonto The Curse of the Shaman de Michael Kusugak. Tia nomo estis proponita de Kavelaars, astronomo en la Universitato McMaster, por liberiĝi el la etnocentrisma helena mitologio.
Sándor Müller
MÜLLER Sándor (pro. myler) estis hungara kemiisto, universitata profesoro, ano korespondanta de la MTA (1946 kaj denove 1949), laŭreato de Kossuth-premio (1953) naskita en Arado la 12-an de oktobro 1903 kaj mortinta en Budapeŝto la 21-an de januaro 1966.
Biografio
Sándor Müller akiris diplomon de instruisto kaj doktoriĝis pri filologio en la Universitato de Budapeŝto en 1925. Li studis ankaŭ en la teknikuniversitato. Unu jaron li laboris en Berlino-Dahlem ĉe profesoro Hess. Reveninte, li estis kemiisto de Instituto Biologia de Tihany dum dek jaroj kaj li faris plurajn studvojaĝojn eksterlande. De 1936 li estis esplorkemiisto de fabriko Chinoin en Bp., de 1938 adjunkto pri organika kemio en la Universitato de Budapeŝto, de 1940 privatprofesoro, en 1943 publika eksterordinara profesoro, ĝis 1948 samtempe teknikgvidanto de la lakfabriko Krayer. De 1954 li prelegis teorian organikan kemion en ELTE, de 1957 en la universitato pri kemiindustrio de Veszprém. De 1965 li gvidis la esplorgrupon de Stereokemio de MTA. En 1953 li ricevis premio Kossuth.
Bangalaoj
Bangalaoj (aŭ Mangalaoj) estas nomataj la loĝantoj de la regiono inter la riveroj Kongo kaj Ubango. Al la bangalaoj apartenas interalie la etnoj Ngombe, Bobangi kaj Bundja.
La nomo bangala estis enkondukita de la angla esploristo Henry Morton Stanley, kiu estis la unua eŭropano kiu vojaĝis al la regiono. Unue Stanley uzis la nomon nur por aro da setlejoj je la norda bordo de la rivero Kongo. Poste la nomo estis uzata por la loĝantoj de la provinco Équateur.
La etna identeco de la bangalaoj ne estas klare difinita. La nomo estas ligita precipe al la lingvo lingala, kiu je la mezo de la 19-a jarcento iĝis lingvafrankao en la regiono de malalta rivero Kongo. En la kolonia aerao ĝi estis la lingvo de la armeo kaj post la akiro de la sendependeco ĝi disvastiĝis per amaskomunikiloj kaj muziko.
Kvankam la nomo estas artefarita inter la loka loĝantaro kreiĝis ia identeco de bangalaoj.
Mongola lingvo
La mongola lingvo estas aglutina lingvo kaj apartenas al la mongola kaj altaja lingvaroj. Ĝenerale, la mongolan lingvon oni dividas en du grandajn partojn: nordan kaj sudan, kaj multajn dialektojn. Mongoloj en Mongolio, internaj-mongoloj en Ĉinio, burjatoj en Burjata Respubliko de Rusia Federacio, kalmukoj en Kalmuka Respubliko de Rusia Federacio, kaj mogoloj en Afganio kiuj parolas nordan mongolan, sed dauroj, dunsjanoj, tuoj kaj baoanoj en Ĉinio parolas sudan mongolan. Naciaj malplimultoj: kazaĥoj, urjanĥoj kaj ĥotonoj parolas tjurkan lingvon.
Dum sia historio, mongoloj verkis kaj uzis ĉirkaŭ 10 skribojn (alfabetojn). El ili estas uzata malnova mongola skribo dum ĉirkaŭ 1300 jaroj. Alivorte, la malnovan mongolan skribon, skribatan de supre malsupren, oni ekuzis ekde 8-a jarcento pere de sogdoj (kiuj loĝis sur la Silka Vojo en la nunaj teritorioj de Taĝikio kaj Uzbekio kaj estis internacie agantaj komercistoj). La skribo permesis ke en la 12a jct okazis intensaj interŝanĝoj de ideoj kaj inventoj inter Okcidento kaj Oriento. La malnova mongola skribo estas devige instruata en mezaj kaj altaj klasoj de mezlernejoj, ankaŭ en kolegioj kaj universitatoj. Nuntempe (ekde 1940-aj jaroj) oni uzas la cirilan skribon por oficialaj aferoj.
Alivorte, la malnovan mongolan skribon, skribatan de supre malsupren, oni ekuzis ekde la 8-a jarcento pere de Sogdoj (kiuj loĝis inter meza kaj centra Azio). Kvankam nun (ekde la 1940-aj jaroj) oni uzas cirilan skribon por oficialaj aferoj, la malnova mongola skribo devige instruatas en mezaj kaj altaj klasoj de mezlernejoj, ankaŭ en kolegioj kaj universitatoj.
Lee Strasberg
Lee STRASBERG (denaske Israel STRASBERG; 17a de novembro 1901 - 17a de februaro 1982) estis usona aktoro, reĝisoro kaj aktorinstruisto naskiĝinta en la vilaĝo Budzanów en Galicio, Aŭstrio-Hungario, en kio estas nune Ukrainio. Li kunfondis, kun la reĝisoroj Harold Clurman kaj Cheryl Crawford, la Group Theatre en 1931, kiu estis nomita "America's first true theatrical collective" (la unua vera teatra kolektivo de Usono). En 1951, li iĝis reĝisoro de la neprofitcela Actors Studio, en Novjorko, konsiderita "the nation's most prestigious acting school" (la plej prestiĝa aktorlernejo de la lando), kaj en 1966, li eniris en la kreado de la Actors Studio West en Los Angeles.
Kvankam ankaŭ aliaj tre alte konsiderataj instruistoj instruis la "Metodon", estis Strasberg kiu estis konsiderita la "patro de la metodaktorado en Usono", laŭ la aŭtoro Mel Gussow, kaj el la 1920-aj jaroj ĝis sia morto en 1982 "he revolutionized the art of acting by having a profound influence on performance in American theater and movies" (li revoluciis la arton aktoradi havante profundan influon sur aktorado en usonaj teatro kaj filmoj). El sia bazo en Novjorko, li trejnis kelkajn generaciojn de la plej elstaraj talentoj de teatro, kiaj Barbra Streisand, Anne Bancroft, Dustin Hoffman, Montgomery Clift, James Dean, Marilyn Monroe, Jane Fonda, Julie Harris, Paul Newman, Ellen Burstyn, Al Pacino, Robert De Niro kaj la reĝisoro Elia Kazan.
Lia dua edzino estis la aktorino Paula Strasberg.
László Réber
László Réber [lAslO], laŭ hungarlingve kutima nomordo Réber László estis hungara karikaturisto, ilustristo, membro de Hungara Belarta Akademio (1999).
László Réber naskiĝis la en Budapeŝto, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
László Réber frekventis lernejojn en Pécs, li neniam lernis artojn, li estis memlernanto. Komence li estis atleto, en 1938 li translokiĝis al Budapeŝto. Inter 1941-1945 li estis soldato, poste militkaptito ĝis 1948 en Sovetunio. Ĝuste en la militkaptitejo li konatiĝis kun la grafiko. Inter 1949 kaj 1959 li faris karikaturojn en ŝercgazetoj, sed inter 1951-1953 li laboris en filma produktejo. Li komencis fari ilustraĵojn por libroj en 1952. Li kreis 3 animaciojn inter 1965-1967.
Li edziĝis en 1953, en la sekva jaro filino naskiĝis. Li ricevis premiojn inter 1963-1999.
Digamo
Digamo (majuskla Ϝ, minuskla ϝ) estas arkaika litero de la greka alfabeto, uzita unuavice kiel greka numeralo.
La litero havis la fonetikan valoron de voĉita labialo-velara proksimumaĵo. Ĝi estis originale nomata kiel Ϝαῦ wau. Ĝi estis poste nomata kiel διγαμμα (digamo — duopa gamo) pro ĝia formo. Ĝi estas atestita en arkaikaj kaj dialektaj antikvaj grekaj lingvaj surskriboj, kaj estis foje uzata kiel simbolo en postaj grekaj matematikaj tekstoj.
Digamo, simile al upsilono, deriviĝas el litero Waw de la fenica alfabeto, kaj el ĝi aperis la litero F de la latina alfabeto.
Numeralo
Ĝi estas ankaŭ uzita kiel la greka numeralo 6. En antikva uzado, la numeralo havis la saman formon kiel la litero digamo. Tamen, en mezepoka kaj moderna uzado, la numeralo normale estas skribita en la grafika formo de stigmo (Ϛ, ϛ), kiu historie estas plene malsama de digamo; ĝi estas mezepoka ligaturo de sigmo kaj taŭo. Por plia konfuzo, en modernaj tempoj, la du literoj στ aŭ ΣΤ estas iam uzataj anstataŭ la stigma simbolo.
La sono
La sono estis perdita je diversaj tempoj en diversaj dialektoj, plejparte antaŭ la klasika periodo.
En jona greka, la sono verŝajne malaperis antaŭ ol homeraj epopeoj estis skribitaj (7-a jarcento a.K.), sed ĝia antaŭa ekzisto povas esti detektita en multaj okazoj laŭ ĝia pretero en poetiko. Ekzemplo estas la vorto ἄναξ (reĝo) trovita en la Iliado, kiu devus originale esti kiel Ϝάναξ. Ankaŭ οἶνος (vino) estis uzita en okazoj kie vorto komenciĝanta per konsonanto devus esti atendita.
Unikoda prezento
En Unikodo digamo havas kodojn majuskla U+03DC Ϝ, minuskla U+03DD ϝ.
En julio de 2006, digamo estis aldonia al la Unikodo norma versio 5.0 kaj havas kodon 0x1D7CA.
Monero
Monero estas peco de dura materialo (kutime metalo), uzata kiel mono. Ĝi kutime estas diskforma kaj havas du partojn: la antaŭflankon kaj la dorsflankon.
Kutime, moneroj havas malaltan valoron kaj monbiletoj havas pli altan valoron. Iam la materiala valoro de moneroj pli-malpli respondis al ilia nominala valoro, sed inflacio fiaskigas tiun principon; necesas uzi materialon malpli valoran. Por tamen malhelpi monfalsadon oni ĉe iom valoraj moneroj ofte uzas kombinojn el du malsamkoloraj metaloj.
Monero estas ankaŭ anonima kriptografia valuto.
Porokazaj moneroj estas moneroj eldonitaj por rememorigi iun partikularan okazon kaj enhavantaj desegnon diferencan el la kutima kun referenco al la okazo pro kiu ili estas eldonitaj. Multaj moneroj de tiu kategorio utilas nur kiel kolektaĵoj, kvankam kelkaj landoj eldonas ankaŭ porokazajn monerojn por regula cirkulado.
Historio
La unuaj moneroj estis stampitaj de reĝo Krezo de Lidio, kie or-produktejoj estis trovitaj en rivero Paktolos.
La monpregado komenciĝis en ĉirkaŭ 650 a.K., Herodoto citas la grekan poeton Xenophanes (el la 6-a jarcento), laŭ kiu la unuajn arĝentajn kaj orajn monerojn faris la lidoj, dum la unuaj lidaj moneroj estis pretigitaj el elektrumo, alojo de arĝento kaj oro. La grekoj nomis tion „blanka oro”. Tiu monero similis al fazeolo, estis malgranda kaj dika. Sur la averso estas videbla leona kaj taŭra kapo. Pli poste oni uzis nur arĝenton aŭ oron.
Aleksandro la Granda unuecigis la tipon kaj pezon de la moneroj. En la romia imperio funkciis ekde post 64 p.K. nur unu monpregejo en Romo.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri monero en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Magdi Bódy
Magdi Bódy [bOdi], laŭ hungarlingve kutima nomordo Bódy Magdi estas hungara ŝlagrokantisto, ĵazkantisto, instruisto. Magdi Bódy naskiĝis la en Budapeŝto.
Biografio
Magdi Bódy estis ano en infankoruso de Hungara Radio inter 1965–1969. Ŝi frekventis muzikan mezlernejon inter 1972-1976. Ŝia plej grava instruisto estis György Vukán. Ŝi ne forlasis la kantadon, post la korusa periodo ŝi kantis en pluraj konataj ŝlagrorkestroj. En 1975 ŝi fondis propran ŝlagrorkestron. Inter 1981 kaj 1999 ŝi vivis en Usono kaj Kanado, kie ŝi kantis en radioj, televizioj, kluboj. Inter 1982 kaj 1987 ŝi instruis en konservatorio de Otavo, poste ŝi establis privatan kantistan lernejon, ŝi ankaŭ instruis. Ŝi ricevis premiojn inter 1975-2013.
Mongolia vizo
Eksterlandanoj kiuj volas viziti Mongolion ĝenerale bezonas mongolian vizon, se ne ekzistas oficiala interkonsento pri senviza vizitado (nur tre malmultaj landoj). Por ekscii ĉu oni bezonas vizon oni kontaktu la mongolan ambasadejon aŭ konsulejon. Sube estas listigitaj landoj kiuj en 2009 havis interkonsenton kun Mongolio pri vizo.
Aleksandro la Granda
Dum sia junaĝo, Aleksandro estis tutorita de la filozofo Aristotelo ĝis la aĝo de 16. Post la murdo de Filipo en -336, Aleksandro sukcedis sian patron en la trono kaj heredis fortan regnon kaj spertan armeon. Aleksandro iĝis generalo de Grekio laŭ la terminoj de la Ligo de Korinto kaj uzis tiun aŭtoritaton por lanĉi la tuthelenan projekton de sia patro por konduki la grekojn al la konkero de Persio. En -334, li invadis teritoriojn de la Akemenida Imperio, kaj tiam ekis serio de kampanjoj kiuj daŭris dek jarojn. Post la konkero de Malgranda Azio, Aleksandro rompis la povon de Persio en serio de decidaj bataloj, ĉefe per la bataloj de Iso kaj de Gaŭgamelo. Li sekve superis la persan imperiestron Dario la 3-a kaj konkeris la Akemenidan Imperion en sia tuto. Tiam, lia imperio etendis el la Adriatika Maro al la Indusa Rivero.
La heredo de Aleksandro inkludas la kulturan disvastigon kiun liaj konkeroj okazigis, kiaj Greka Budhismo kaj Helenisma judismo. Li fondis ĉirkaŭ dekdu urbojn kiuj portis sian nomon, ĉefe Aleksandrio en Egiptio. La setlado fare de Aleksandro de grekaj kolonoj kaj la rezulta etendo de greka kulturo orienten rezultis en nova Helenisma civilizo, kiu plu aktualis tra la epoko de la Bizanca Imperio kaj en Kapadokio kaj plej orienta Anatolio ĝis la 1920-aj jaroj (la forpeloj de la grekoj el malgranda azio). Aleksandro iĝis legenda kiel klasika heroo laŭ la modelo de Aĥilo, kaj li ege elstaras en la historiaj kaj mitaj tradicioj kaj de grekaj kaj de negrekaj kulturoj. Li iĝis la mezuro kontraŭ kio militestroj komparis sin en la estonteco, kaj militaj akademioj tra la tuta mondo ankoraŭ instruas liajn taktikojn. Li estis ofte rangita inter la plej influaj personoj en la homa historio, kun sia instruisto Aristotelo.
Stirpo kaj infanaĝo
Aleksandro naskiĝis en la sesa tago de la antikvgreka monato Hekatombaion, kio probable korespondas al la 20-a de julio -356, kvankam la preciza dato estas disputata, en Pella, nome ĉefurbo de la Regno Macedonio. Norde kaj oriente de klasika Grekio, Macedonio estis konsiderata de la plejparto de la grekoj kiel fremda kaj duon-barbara lando. Olimpia, la patrino de Aleksandro, devenis de Epiro, alia duon-greka ŝtato nordokcidenta de la greka duoninsulo.
Naskite Aleksandro la 3-a, li estis la filo de la reĝo Filipo la 2-a de Macedonio kaj de lia kvara edzino nome la epira princino Olimpia, filino de Neoptolemo la 1-a (Epiro). Kvankam Filipo havis sep aŭ ok edzinojn, Olimpia estis lia ĉefa edzino dum kelkaj tempoj, ŝajne kiel rezulto de la nasko de Aleksandro.
Laŭ kelkaj legendoj, Olimpia estis gravedigita ne de Filipo, kiu timis ŝin kaj ŝian logatecon al dormado kun serpentoj, sed de Zeŭso. Konante ĉi tiujn legendojn kaj ilian politikan utilecon, Aleksandro kutime aludis al sia patro kiel Zeŭso, anstataŭ kiel Filipo. Fakte kelkaj legendoj ĉirkaŭas la naskon kaj infanaĝon de Aleksandro. Laŭ la antikvgreka biografo Plutarko, Olimpia, la tagon antaŭ la plenumo de sia edziniĝo al Filipo, sonĝis ke ŝia ventro estis frapita de fulmo, kio kaŭzis flamon kiu etendiĝis "for kaj amplekse" antaŭ estingiĝi. Iom post la nupto, Filipo ŝajne vidis, ankaŭ en sonĝo, la sekurigon de la ventro de sia edzino per sigelo gravurita per bildo de leono. Plutarko proponis varion de interpretoj por tiuj sonĝoj: ke Olimpia estis graveda antaŭ sia geedziĝo, indikite per la sigelo de ŝia ventro; aŭ ke la patro de Aleksandro estis Zeŭso. Antikvaj komentistoj estis dividitaj ĉu la ambicia Olimpia disvastigis la historion de la dia patreco de Aleksandro, varie postulante ke ŝi estis dirinta tion al Aleksandro, aŭ ke ŝi malakceptis tiun sugeston kiel kontraŭreligia.
La tagon kiam Aleksandro naskiĝis, Filipo estis preparante sieĝon al la urbo Potidea en la duoninsulo Ĥalkidiko. Tiun saman tagon, Filipo ricevis novaĵojn ke lia generalo Parmenio estis venkinta super la kombinita armeo de Ilirio kaj Peonio, kaj ke liaj ĉevaloj estis venkintaj en la Olimpikaj Ludoj. Oni diris ankaŭ ke tiun tagon, la Templo de Artemiso en Efezo, nome unu el la sep mirindaĵoj de la mondo, incendiiĝis. Tio kondukis al Hegesias de Magnesia diri ke ĝi incendiiĝis ĉar Artemiso forestis, atendante la naskon de Aleksandro. Tiaj legendoj povis aperi kiam Aleksandro iĝis reĝo, kaj eble pro lia instigo, por montri ke li estas superhoma kaj destinita al grandeco ekde la koncipiĝo.
En siaj fruaj jaroj, Aleksandro estis edukita de zorgistino, Lanike, fratino de la estonta generalo de Aleksandro Klejto la Nigra. Poste ankoraŭ en sia infanaĝo, Aleksandro estis tutorita de la strikta Leonido de Epiro, nome parenco de sia patrino, kaj de Lisimaĥo de Akarnanio. Aleksandro estis edukita laŭ la maniero de nobelaj macedonaj junuloj, lernante legi, ludi liron, rajdi, lukti kaj ĉasadi.
Kiam Aleksandro estis dekjarulo, komercisto el Tesalio portis al Filipo ĉevalon, kiun li proponis kiel vendotaĵon kontraŭ dektri talantoj. La ĉevalo malakceptis esti rajdita kaj Filipo ordonis ke li foriru. Aleksandro tamen, konstatinte ke la ĉevalo timis sian propran ombron, petis ke li mem aldomigu la ĉevalon, li turnis lian kapon al la suno por ke tiu ne vidu sian ombron kaj tiele li sukcesis rajdi. Plutarko asertis ke Filipo, kontentega pri tiu montro de kuraĝo kaj ambicio, kisis sian filon larmoplene, deklarante: "Mia filo, vi devas trovi regnon sufiĉe grandan por viaj ambicioj. Macedonio estas tro malgranda por vi", kaj aĉetis la ĉevalon por li. Aleksandro nomis ĝin Bucefalo, signife "oksokapa". Bucefalo portis Aleksandron tiom for kiom ĝis Hindio. Kiam la animalo mortiĝis (pro aĝo, laŭ Plutarko, dektrijaraĝa), Aleksandro nomigis urbon laŭ tiu, Bucefala.
Junaĝo
Krom la legendoj oni scias malmulton pri la junaĝo de Aleksandro.
Filipo elektis Aristotelon kiel repetitoron de la juna Aleksandro por instrui al li filozofion, arton kaj matematikon. La rilato inter Aristotelo kaj Aleksandro daŭris dum la tuto de la vivo de Aleksandro; eĉ post la ekzekuto de lia nevo, Kalisteno, Aristotelo plu ricevadis donacojn de la reĝo.
Kiam Aleksandro estis dektrijaraĝa, Filipo ekserĉis tutoron, kaj konsideris fakulojn kiaj Isokrato kaj Speŭsipo, el kiuj tiu lasta malakceptis respondeci pri la posteno. Finfine, Filipo elektis Aristotelon kaj havigis la Templon de la Nimfoj de Mieza kiel klasejo. Page kontraŭ la instruado al Aleksandro, Filipo akceptis rekonstrui la hejmurbon de Aristotelo nome Stagira, kiun Filipo estis rabodetruinta, kaj reloĝigi ĝin aĉetante kaj liberigante eks-civitanojn kiuj estis sklavoj, aŭ pardonante tiujn kiuj estis en ekzilo.
Mieza estis kvazaŭ loĝlernejo por Aleksandro kaj la filoj de macedonaj nobeloj, kiaj Ptolemeo, Hefestiono, kaj Kasandro. Multaj el tiuj studentoj estos poste liaj amikoj kaj estontaj generaloj, kaj estas ofte konataj kiel la 'Kompanoj'. Aristotelo instruis al Aleksandro kaj liaj kompanoj pri medicino, filozofio, moralo, religio, logiko kaj arto. Sub la tutorado fare de Aristotelo, Aleksandro disvolvigis pasion por la verkoj de Homero, kaj partikulare por Iliado; Aristotelo donis al li notitan ekzempleron, kiun Aleksandro poste portis dum siaj kampanjoj.
Regenteco kaj plialtiĝo de Macedonio
Kiam Aleksandro estis deksesjaraĝa, lia edukado ĉe Aristotelo finis. Filipo entreprenis militon kontraŭ Bizanco, lasante Aleksandron zorgite de regento kaj kiel natura heredanto. Dum la foresto de Filipo, la trakaj medoj ribelis kontraŭ Macedonio. Aleksandro reagis tuje, forigante ilin el ties teritorio. Li koloniigis ĝin per grekoj, kaj fondis urbon nome Aleksandropolis.