cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mark Philippoussis
Mark Philippoussis (greke Μαρκ Φιλιππούσης, Mark Filipusis) estas aŭstralia tenisisto de greka deveno (la patro estis greko kaj la patrino italino, parolanta la grekan; ambaŭ estis elmigrintaj al Aŭstralio). Li naskiĝis en Melburno, do nun estas -jara. Ekde la jaro 1994 li estas tenisa profesiulo. Interalie li partoprenis en la Someraj Olimpikoj de 1996, 2000 kaj 2004, kaj krome en 1999 kune kun la tenisistino Jelena Dokić nome de Aŭstralio gajnis la internacian Hopman-Pokalon en Perto, Aŭstralio - en tiu turniro interkonkurencas la po plej bona vira kaj virina tenisistoj de ok naciaj teamoj.
Benoît Mandelbrot
Benoît B. MANDELBROT (naskiĝis la 20-an de novembro 1924 en Varsovio, mortis la 14-an de oktobro 2010 en Kembriĝo ) estis Franca matematikisto el Pollando. Li estas responda pri la nuna intereso de fraktaloj. Lia esploro uzas la laboron de Gaston Julia.En 1993 li estis premiita la Wolf-Premio pri Fiziko.
Xuhui (Ŝanhajo)
Distrikto Xuhui (Ŝjuhŭej, ĉina simpligita: 徐汇区, ĉina tradicia: 徐匯區, pinjino: xúhuìqū, ŝanhaja: zi1 we3 chiu1) estas centra urba distrikto de Ŝanhajo.
La distrikto de Xuhui ricevis sian nomon de la historia areo Xujiahui (Ŝjuĝjahŭej), tereno historie posedita de burokrato kaj sciencisto Xu Guangqi (Ŝju Gŭangĉji) dum la dinastio Ming kaj poste donacita al la katolika eklezio. Ĝi kaj la distrikto de Luwan (Luŭan) kune estis la kerno de katolika Ŝanhajo, kun centro en la eksa Ŝanhaja franca koncesio. Postlasitaĵoj de la franca influo ankoraŭ videblas ekzemple ĉe la Katedralo de Sankta Ignatius de Ŝanhajo, la Kolegio de Xuhui, la Observejo de Xujiahui, kaj kelkaj stratoj kaj distriktoj kun franca stilo.
Distrikto Xuhui havas 12 subdistriktojn kaj du urbetojn.
Sør-Trøndelag
Sør-Trøndelag ("Suda Trøndelag") estis provinco de meza Norvegio, lime de Nord-Trøndelag, Møre og Romsdal, Oppland, kaj Hedmark. En 2002 en ĝi loĝis homoj, aŭ  de la tuta loĝantaro de Norvegio. Areo estis. La administra centro estis en Trondhejmo.
La 27-an de aprilo 2016, la du parlamentoj de Sør- kaj Nord-Trøndelag interkonsentis pri la kuniĝo de la du provincoj al nova unuo Trøndelag. La kuniĝo efektivigis la 1-an de januaro 2018.
The Advocate
La hejmpaĝo de la revuo enhavas proksimume 30% de la presita versio kaj estas aktualigata ĉiutage. La arkivoj de la revuo estas konsulteblaj en kelkaj datenbazoj nur de la abonantoj.
Historio
Komence publikigita de Dick Michaels kaj Bill Rand, la aktivula grupo de Los-Anĝeleso PRIDE, en 1967 kiel loka novaĵbulteno titolita The Los Angeles Advocate. En 1969 retitoliĝis The Advocate kaj ekcirkulis la tutan landon.. Ĉirkaŭ 1974 cirkulis 40.000 ekzempleroj po eldono. Altiris la atenton de David Goodstein, bankisto de [[Sankta Francisko (Kalifornio)|Sankta Francisko]], kiu aĉetis ĝin en 1974.
Stalin kaj Esperanto
En diversaj skribaĵoj oni trovas aserton laŭ kiu Stalino iam studis Esperanton. Malofte estas indikita el kiu fonto estis elĉerpita tiu informo. En la jaro 2007, la aŭtoro Simon Sebag Montefiore gajnis plurajn premiojn por sia biografio Young Stalin (“La juna Stalino”)*. Li jam estis renoma kiel bibliografo pri la sovetia diktatoro, pro sia antaŭa verko Stalin: The Court of the Red Tsar (“Stalino: la kortego de la ruĝa caro”), al kiu estis aljuĝita en 2004 la brita premio Historia libro de la jaro. En la verko La juna Stalino, p. 212, Montefiore skribas: “Dum siaj sep monatoj en la fama malliberejo Bajlovka en Baku... Stalino legis (kaj) studis Esperanton, kiun li rigardis kiel la lingvon de la estonteco.” En piednoto, li aldonas la frazon: “Post kiam li atingis la potencon, li persekutis kaj arestis Esperanto-parolantojn.” (Vidu "Granda purigo"). Konsultante la plenan notojn pri la libro sur la retpaĝo de Montefiore (http://www.simonsebagmontefiore.com), oni konstatas, ke la fonto de ĉi tiu informo estis iu goriano nome Ilia P. Nadiradze, kiu dividis liton kun Stalino en la malliberejo. Montefiore trovis tiun citaĵon en la Kartvela ŝtata filio de la instituto de marksismo-leninismo en Tbilisi, Kartvelujo, GF IML 8.2.1.35-49.
Fontoj
ISBN 978-0-7538-2379-8.
Vidu plie la verkon La danĝera lingvo – studo pri la persekutoj kontraŭ Esperanto de Ulrich Lins, Eldonejo Progreso, Moskvo 1990, ISBN 5-01-003136-1.
Listo de gravaj personoj de Carei
Listo de gravaj personoj de Carei
Wieland-bieno (Oßmannstedt)
Historio
En la valo de la rivero Ilm troviĝas la pli ol 1000 jaroj aĝa vilaĝo, kie vivis de 1797-1803 Christoph Martin Wieland. Jam ne eltenante la bruozan loĝejon en Weimar li aĉetis per la monon ricevitan de sia eldonisto Georg Joachim Göschen la bienon en Oßmannstedt.
Li transloĝiĝis kun ĉiuj havaĵoj kaj la tuta familio kamparon ĝojante pri estonta vivo en la naturo. En la granda unuetaĝa biena domo, en la ekonomiaj ejoj, en la ĝardeno, en la parko, sur la herbaroj kaj kampoj ekfloros lia intelektuala agado. Tri filoj prizorgis la agrikulturon, ses filinoj la mastrumadon kaj la ĝardenon. Wieland mem plantis arbojn, interrilatis kun la kamparanoj kiel kamparano kaj volonte montris al vajmaranoj sian bienon.
Inter la multnombraj gastoj venintaj tien ĉi estis Goeto kiu de la najbara bieno en Apolda-Oberroßla ofte interkomunikadis, Johann Gottfried Herder, Ŝilero, Jean Paul, Ludwig Gleim kaj Johann Gottfried Seume. En aŭtuno de 1802 laŭtlegis Heinrich von Kleist, tiam ankoraŭ nekonatulo kaj senĉese kaj maltrankvile la mondon trairanta poeto, el sia verko Robert Guiskard. Wieland gastigis la interne disŝiriĝinton kaj preparis al li lokon de ripozo kaj rifuĝo.
Kreemo kaj batoj de la sorto
La wieland-a kreiveco malgraŭ la kamparanaj taskoj ne lamis! En Oßmannstedt estiĝis la verkoj Agathodämon kun esploroj pri la kristanismo kaj Aristipp und einige seiner Zeitgenossen, historia leterromano pri greka kulturo kaj la tie plej granda filozofa personulo Sokrato. Baldaŭ tamen venis zorgoj financaj ĉar Wieland tro multe pagis por la bieno kaj ne sukcesis disponigi ĉiujn rimedojn necesajn por kultivado kaj mastrumado.
Duraj sortobatoj plue venis: mortis unu filo en akcidento kaj Sophie Brentano, nepino de la dumjunultempa amikino Sophie La Roche mortis de tifo. Finfine perdis la vivon lia ege amata edzino Anna Dorothea post 36 feliĉaj jaroj da kuneco. Por Wieland ĉiu vivosenco ĉesis: ĉe la plej bela loko de la biena parko li entombigis la amatajn personojn, adiaŭis la kamparanan vivon kaj transloĝiĝis al najbara vilaĝo Tiefurt. Dekon da jaroj poste li enterigitis mem, flanke de sia edzino. La memorŝtono surtomba tekstas: Liébe und Freúndschaft umschláng die verwándten Seélen im Lében, únd ihr Stérbliches déckt diéser gemeínsame Steín.
Muzeo
La Wieland-memorloko sur la bieno donas bonegan superrigardon pri la tempo en Oßmannstedt. En la unua muzeoĉambro videblas dokumentoj kaj manuskriptoj koncerne la vivon surbienan. Unuaj presoj de la romanoj kaj de la de Wieland eldonitaj gazetoj dokumentas la literaturan agadon. Busto farita de Johann Gottfried Schadow prezentas bone la afablecon de la trajtoj de Wieland. Bildoj survande rakontas la ĉeeston de amikoj kaj vizitantoj, leteroj la interŝanĝon intelektualan kun la resto de la mondo.
La dua salono estas instalita kiel loĝejo kaj laborejo. La skribotablon uzas Wieland mem kiel ankaŭ la pianon, sur kiu aŭdeblis la neartefarita kaj harmoniplena ludado. Surbretare staras eldono en 42 volumoj kun la tuta verkaro de Wieland, presita en 1794/1802 en Leipzig ĉe Göschen.
De la memorigloko gvidas ombra pado tra la parko al la tombo de Wieland ĉe la bordo de la Ilm-rivero. Longan tempon troviĝis Wieland-muzeo en Wittumspalais (Weimar).
Lieboch
Lieboch estas komunumo de Aŭstrio. Ĝi apartenas al la federacia lando Stirio kaj al la distrikto Graz aŭ formale distrikto Graz-Umgebung ("ĉirkaŭaĵo de Graz", germane: Bezirk Graz-Umgebung). Komence de la jaro en la komunumo vivis  loĝantoj.
Ágoston Roskoványi
Ágoston Roskoványi [Agoŝton roŝkovAnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Roskoványi Ágoston estis hungara pastro, teologo, profesoro, episkopo, kanoniko, abato.
Ernest Lluch (Metroo de Barcelono)
Ernest Lluch estas stacio sur linio 5 de la Metroo de Barcelono, situanta en Barcelono. Ĝi estis malfermita la.
Brenta
Brenta estas familia nomo de la sekvaj personoj:
Obtrée
Obtrée [] estas franca komunumo en la departemento Côte-d'Or, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo. Ĝi havis 76 loĝantojn en la jaro 2012.
Ágoston Roskoványi
Ágoston Roskoványi naskiĝis la  1807 en Hungara reĝlando en Ungszenna (nuntempa Senné (distrikto Michalovce) en Slovakio). Li mortis la 1892 en Nyitra (nuntempa Nitra en Slovakio),
Obtrée
Geografio
Le Obtrée situas en la valo de la Sejno norde de Vix.
Brenta
pliaj esprimoj
Obtrée
Historio
La nuns romanastila preĝejo sankta Klaŭdo datiĝas el 1856.
San Miguel de Serrezuela
San Miguel de Serrezuela [sanmiGEL desereZŬEla] estas municipo en la okcidento de la provinco Avilo, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al Komarko de Avilo kaj al la jurisdikcia teritorio de Piedrahíta, en la centro de la provinco. La loknomo San Miguel de Serrezuela estas komprenebla etimologie kiel Sankta Mikaelo de Montareto
Ágoston Roskoványi
Biografio
Ágoston Roskoványi post gimnazio plulernis en Eger, fine li lernis teologion en Pest (urbo) kaj Vieno. Li doktoriĝis kaj pastriĝis en 1832. Hejmenveninta unue li estis pastro, poste li estis vicrektoro en Eger. Liaj baldaŭaj ĉefaj postenoj kaj titoloj estis:
San Miguel de Serrezuela
Geografio
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 34,75 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 112 loĝantojn. Ĝi perdis 1 000 loĝantojn el la komenco de la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj. Ĝi distas 63 km de Avilo, provinca ĉefurbo.
Ĝi limas kun Alaraz (Salamanko), Cabezas del Villar, Diego del Carpio kaj Pascualcobo. Tra la teritorio fluas la rivero Gamo.
Historio
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj brutobredado kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).
Santa Ana Cuauhtémoc
Santa Ana Cuauhtémoc estas unu el la 570 komunumoj de la meksika subŝtato Oaxaca. La ĉefurbo de la komunumo same nomigas Santa Ana Cuauhtémoc. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 20 355.
Geografio
Santa Ana Cuauhtémoc apartenas al la distrikto Cuicatlán al kiuj apartenas entute 20 komunumoj. Ĝi situas en la kanjona regiono de Oaĥako (regiono Cañada), kiu apartenas al la norda parto de la subŝtato. La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 783 loĝantojn. El tiuj estis 367 viroj kaj 416 virinoj. La komunumo havas surfacon de 24,24 kvadratkilometroj. La meza alteco estas 1080 metroj super la marnivelo.
Sociogeografio
En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 419 indiĝenoj. El tiuj 357 aĝis pli ol 5 jaroj. Entute 357 personoj estis dulingvaj (hispana kaj indiĝena lingvoj).
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Ĉina normlingvo
La ĉina normlingvo (simpligita ĉina: 现代标准汉语, tradicia ĉina: 現代標準漢語, pinjino: xiàndài biāozhǔn hànyǔ, litera traduko: moderna norma lingvo de la Hanoj)  estas normigita formo de la lingvo nomata putonghua en ĉeftero Ĉinio. Putonghua estas skribita per simpligitaj ĉinaj karakteroj (plus romanigo de la Hanyu pinjino por instruaj celoj). La "mandarena" estas malnova esprimo. Nuntempe oni uzas la terminon putonghua kiu fakte estas ĉina norma lingvo, kun sama prononco en Ĉinio. La prononcoj en malsamaj regionoj malsamas pro kutimo. Tamen la skribo tute samas. Ĉiuj kapablas kompreni, se aliaj parolas per putonghua.
La lingvo estas la mandarena varianto kiel instruata en lernejoj kaj uzata de la aŭtoritatoj kaj amaskomunikiloj en la Ĉina Popola Respubliko, Tajvano kaj Singapuro. La simila tajvana mandarena varianto estas la fakta oficiala lingvo de Tajvano. La norma singapura mandarena varianto estas unu el la kvar oficialaj lingvoj de Singapuro.
Skribita formo
La skribita formo de la ĉina normlingvo nomiĝas Baihua (Simpligita ĉina skribo: 白话文; tradicia ĉina skribo: 白話文; piniino: báihuàwén).
Rolo de la ĉina normlingvo
Laŭ oficiala vidpunkto, la norma ĉina (mandarena) lingvo estas principe lingvofrankao ('lingua franca') -  lingvo kiu permesas al la hanoj, parolantaj reciproke nekompreneblajn ĉinajn lingvojn, kaj al la ne-hanaj etnoj, interkomunikiĝi. La nomo "putonghua", aŭ "komuna lingvo", plifortigas ĉi tiun ideon. Tamen, en la praktiko, pro tio ke la norma ĉina lingvo estas "lingvofrankao" kaj "publika" lingvo, la aliaj lingvoj kaj dialektoj, hanaj kaj ne-hanaj, instigas al perdo de prestiĝo kompare al la norma ĉinalingvo, kio malesperigas la subtenantojn de tiuj lingvoj.
Terminologio
Ĝi estas foje ankaŭ nomata moderna norma mandarena, norma mandarena, moderna norma ĉina mandarena, aŭ simple mandarena estas norma varianto de la ĉina lingvaro kaj unu de la oficialaj lingvo j de la Ĉina Popola Respubliko kaj ĉe la Unuiĝintaj Nacioj.
ATENTU: Simila varianto estas uzata en Tajvano (Guoyu) kaj Singapuro. Tial ĝi ankaŭ estas ofte nomata la mandarena lingvo. sed ĝi ne devas esti konfuzata kun la mandarena mem (官话 / 官話, guānhuà, "lingvo de la oficialuloj" aŭ 北方话 / 北方話, běifānghuà, "lingvo de la nordo"), kiu estas la lingvo ĝenerale parolata en la norda, centra kaj sudorienta kontinenta Ĉinio (vidu sub nordĉina dialektaro). La ĉina normlingvo estas la mandarena varianto kiel instruata en lernejoj kaj uzata de la aŭtoritatoj kaj amaskomunikiloj en la Ĉina Popola Respubliko, Tajvano kaj Singapuro. Ili ĉiuj estas skribataj en Baihua, la regiona ĉina skribolingvo.
Guoyu (tajvana norma mandarena) estas simila lingva normo en Tajvano. Krom nombro de diferencoj en prononco kaj vortprovizo, Guoyu estas skribita pertradiciaj ĉinaj karakteroj (plus Zhuyin por instruado). Multaj karakteroj estas identaj inter la du sistemoj.
La prononco de la norma ĉina lingvo estas plejparte bazita sur la pekina mandarena lingvovarianto. ĝia vortprovizo sur la mandarenaj dialektoj kaj ĝia gramatiko estas bazita sur baihuawen, la skribita ĉiutaga ĉina lingvo.
Kiel aliaj variantoj de la ĉina, la ĉina norma lingvo estas tona lingvo. Ĝi havas pli komencajn konsonantojn sed malpli da vokaloj, finaj konsonantoj kaj tonoj ol sudaj variantoj. La ĉina norma lingvo estas izola lingvo, tamen kun multaj kunmetitaj vortoj.
La norma ĉina lingvo estas ĝenerale transskribita al pinjino (kiel en plej multaj Vikipedio-artikoloj) sed ankaŭ en bopomofo.
Ĉaskastelo Oberhof
Das Ĉaskastelo Oberhof (Jagdschloss Oberhof) troviĝis en la urbokerno de Oberhof (Turingio).
Ĉina normlingvo
Terminologio
En 1982 la 'promocio de mandarena en la lando' estis oficiale adoptita en la ĉina konstitucio.
Ĉaskastelo Oberhof
Antaŭulaj konstruaĵoj
Jam en la jaro 1616 konstruigis duko Johano Ernesto la 1-a (Saksio-Vajmaro) proksime de Oberhof en la komunumo Schwarzwald ĉaskastelon sur herbejo apud tereno de princa domo kun ok salonoj. La nova konstruaĵo estis ĉirkaŭita de kvarangula muro. Du fojojn pojare organizis tie ĉi la Kortego de Vajmaro grandajn ĉasojn. En 1634 ĝi forbrulis. Post kiam la administra distrikto Schwarzwald estis enkorpigita en la nove fonditan duklandon Saksio-Gotha, oni unue ne pripensis rekonstruon de la kastelo. Anstataŭe ricevis duko Ernesto la 1-a fortimpresan domon en la centro de Oberhof.
Ĉina normlingvo
Terminologio
La oficiala lingvotago de la Unuiĝintaj Nacioj por la ĉina estas celebrata tutmonde la 20-an de aprilo.
Ĝi estas unu el ses oficialaj lingvoj de la Unuiĝintaj Nacioj.
Putonghua - ĝenerala aŭ komuna lingvo
En la ĉina norma lingvo oni nomas ĝin Putonghua. Oni lernas ekde la 1950-aj jaroj la ĝeneralan aŭ komunan lingvon - "Putonghua" - en ĉiuj lernejoj de Ĉinio. Ĉiuj junaj homoj konas la ĝeneralan aŭ komunan lingvon.
Prononco kiel tonlingvo
Pluraj el tiuj silaboj tamen havas kromajn signifojn por kiuj estas uzataj aliaj ideogramoj.
La ĉin-usona lingvisto Yuen Ren Chao (Zhao Yuanren) kreis plurajn rakontetojn en kiuj la vortoj malsamas sole per sia tono.
Jen ekzemplo: Aŭskulti
''Qí Qí qī qī. Qí qī qì qī qì. Qí Qí qì. Qì qí qī qī. Qí qí qǐ. Qī qī qì. Qǐ qí qī Qí. Qí Qí qī qī. Qì qì qī Qí.''
Traduko: Sesdekjarulo el Ĉi havis sep edzinojn. La edzinoj de la sesdekjarulo forĵetis la lakaĵojn (漆器). La sesdekjarulo el Ĉi koleriĝis, forlasis la sep edzinojn kaj forrajdis sur ĉilino (麒麟). La sep edzinoj bedaŭris kaj petis lin resti en Ĉi. La sesdekjarulo el Ĉi lasis sian koleron kaj restis en Ĉi.
En pǔtōnghuà, kun siaj kvar distingivaj tonoj, oni uzas 1277 silabojn kun specifita tono, aŭ 398 ĝis 418 bazajn silabojn sen la tonoj. Aliaj ĉinaj dialektoj ofte havas pli da tonoj.
Disvastigo
En decembro 2004 unua opiniosondo pri lingvouzo en Ĉinio montris ke nur 53 procentaĵoj de la loĝantaro de Ĉinio, do proksimume 700 milionoj da homoj, povas komuniki en la norma ĉina lingvo.
Nuntempe estas kreskanta intereso pri lernado de la norma lingvovarianto en la tuta mondo, verŝajne pro la percepto ke Ĉinio fariĝas ĉiam pli grava kaj potenca lando.
Leĝo pri la komuna parolata kaj skribata lingvo
Nuntempe, la Nacia Lingva Laborkomisiono respondecas pri gvidado de la antaŭenigo de Putonghua.
Kritiko
Multaj plendas pri la arbitra decido fari la mandarenan oficiala lingvo en 1913 kaj lokaj advokatoj rezistas al la subpremado de gepatraj lingvoj.
Debato pri unusola normlingvo aŭ diversaj lingvoj aŭ dialektoj
La debato, ĉu oni devas paroli pri unu sola lingvo aŭ pri aro da malsimilaj lingvoj, havas politikan signifon kaj estas foje afero de forta debato.
Unusola ĉina norma lingvo
La mandarena, nomata hodiaŭ putonghua [la 'komuna lingvo'] servas kiel lingvofrankao en Ĉinio, ebligante al parolantoj de diversaj ĉinaj lingvoj komunikiĝi unu kun la alia. La lando restis lingve diverseca ĝis la 1990-aj jaroj, kiam la putonghua estis aprobita kiel la ĉefa instruilo en lernejoj ,malfavora al la kantona, kiu estas pli proksima al la klasika ĉina en sia prononco kaj iom da gramatiko. Kontraŭe la normĉina putonghua kiu estas miksaĵo de nordaj dialektoj forte influitaj de la manĉura kaj la mongola.
Oficiala lingvo de Ĉinio
La plej parolata ĉina lingvo, la norma ĉina norma lingvo (Putonghua), antaŭe nomata la mandarena, estas la oficiala lingvo de Ĉinio. La centra registaro donas specialan eminentecon al la norma ĉina en ĉiuj niveloj de registarado kaj en la eduksistemo, kaj eĉ patronas la eksterlandan instruadon de la norma ĉina. Pli ol duoble da ĉinoj parolas ĉi tiun ĉinan varianton ol ĉiujn aliajn lingvojn, lingvaĵojn aŭ dialektojn kombinite. Tial, iuj ofte nomas la norman ĉinan simple "ĉina lingvo".
Bibliografio
Augusto Casquero, Ĉu ekzistas la ĉina lingvo?, revuo Esperanto, p. 20, februaro 2009, n-ro 1222 (2).
Claude Piron: ''La ĉina – mitoj kaj realo. Le chinois – idées reçues et réalité''. Du­lingva eldono (eo-fr). MAS, 2017, 82 p., ISBN 978-2-36960-081-7
Vidu ankaŭ
Nordĉina dialektaro
Gramatiko de la mandarena lingvo
Ĉaskastelo Oberhof
Antaŭulaj konstruaĵoj
Tiajn planojn daŭrigis lia nepo Frederiko la 2-a (Saksio-Gotha-Altenburg). En 1717 krome konstruitis duka eskortejo por ĉasgastoj.
Ĉina normlingvo
Eksteraj ligiloj
(germana) hànyu pīnyīn - aŭdado-tabelo
Ĉaskastelo Oberhof
La duka ĉaskastelo
De 1830-32 komisiis duko Ernesto-la 1-a (Saksio-Coburg) novkonstruon. Ĝi faritis en la kunteksto kun la samtempa konstruo de strato de Gotha al Coburg transversante la kreston de la Turingia Arbaro ĉe Oberhof. Lia duka moŝto Ernesto la 2-a plejofte gastis dumaŭtune. Ekstere kaj interne ornamis la konstruaĵon pli ol 200 ĉastrofeoj. En 1888, jaro de tri imperiestroj en Germanlando gastis plurajn semajnojn imperiestro Vilhelmo la 2-a en la kastelo.
La monumentprotektita domo uzitis dum la tempo de GDR kiel loĝdomo kaj malfunkciis en la 1990-aj jaroj. En 2006-07 faritis nuligo de la apartamentoj por ricevi la originalan arkitekturan staton. La urbo kiel posedanto komisiis en 2012 la Landan evoluigsocieton trovi interesan investonton. En 2020 finfine oni malkonstruis la kastelon pro troa kadukiĝo.
Ĉina normlingvo
Eksteraj ligiloj
(franca) hànyu pīnyīn - aŭdado-tabelo
Noto kaj referencoj
Tiu ĉi artikolo estas parte bazita sur la artikolo Mandarin standard en la franca vikipedio, listo de aŭtoroj.
Provinco Orienta Azerbajĝano
Provinco Orienta Azerbajĝano estas provinco de Irano. Aliaj gravaj urboj estas Ahar, Bostan Abad, Bonab, Ĝolfa, Sarab, Ŝabestar, Kalibar, Maragha, Marand, Malekan, Mianeh, Haris kaj Haŝtrud.
Plumbagriza ruĝvostulo
Temas pri birdo simila laŭ aspekto al la Nigra ruĝvostulo, ĉar estas ankaŭ ĝenerale nigreca kun ruĝa vosto, sed la Nigra ruĝvostulo havas kromajn blankajn flugilmakulojn kaj dukoloran voston, ĉar ties centro estas bruna dum la bordo estas ruĝecaj, dum ĉe la Plumbagriza ruĝvostulo la vosto estas tute bruneca kun iom da ruĝeca nuanco, sed kolore homogena kaj la generale nigreca koloro estas nuance al malhelgriza, kion montras la nomoj de la specio Plumbagriza ruĝvostulo kaj ''Rh. Fuliginosa'', kio aludas en la latina al malhelgriza koloro.
Jelena Dokić
Jelena Dokić estas aŭstralia tenisistino kaj de (patre) serba kaj de (patrine) kroata deveno. Ŝi naskiĝis en Osijek, Kroatio, tiutempe Jugoslavio, do nun estas -jara. Ekde la jaro 1998 ŝi estas tenisa profesiulo. Interalie ŝi en 1999 kune kun la samlanda tenisisto Mark Philippoussis gajnis la internacian Hopman-Pokalon en Perto, Aŭstralio - en tiu turniro interkonkurencas la po plej bona vira kaj virina tenisistoj de ok naciaj teamoj.
Plumbagriza ruĝvostulo
La preferata habitato estas rapidaj torentoj kun ŝtonoj. Ili ŝajne preferas ankaŭ torentojn kun granda populacio de insektoj kiaj Efemeroj.
Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj kaj subtropikaj aŭ tropikaj humidaj montarbaroj.
Moësa (distrikto)
La distrikto Moësa estas administra unuo de Kantono Grizono. Ĝi havis 7906 loĝantojn la 31-an de decembro 2009. Ĝia ĉefurbo estas Roveredo.
Geografio
La distrikto Moësa konsistas la itallingva valo de Mesoko, kiun senakvigas la rivero Moësa, kiu al la distrikto donis la nomon, sude de San-Bernardino-Pasejo kaj la valo de Calanca.
Trafiko
Tra la distrikto Moësa pasas la svisa aŭtovojo A13 kaj la kantona ĉefvojo n-ro 13, kiuj ligas trans San-Bernardino-Pasejo respektive la aŭtovojo-tunelo Grizonon kun Tiĉino.
Komunumoj de la distrikto Moësa
La distrikto Moësa konsistas (stato en 2009) el 17 komunumoj en tri komunumaroj:
Historio
La distrikto Moësa estis kreita en la jaro 1851 surbaze de la tiam nova administracia ordo de Kantono Grizono el la tri malnovaj tribunalkomunumoj Calanca, Mesoko kaj Roveredo, kiuj fariĝis komunumaroj de la nova distrikto.
Ian Dury
Ian DURY (Harrow, la 12-an de majo 1942 - Londono, la 27-an de marto, 2000) estis kantisto, kantaŭtoro kaj estro de rokmuzika grupo. Li estas plej konata kiel fondinto kaj ĉefkantisto de la grupo Ian Dury and the Blockheads, kvankam li komencis la muzikan karieron en rokmuzika trinkejo Kilburn and the High Roads.
László Kékedy
László KÉKEDY [ke:kedi] estas rumania hungara kemiisto. Li naskiĝis en Sighetu Marmației la 28-an de novembro 1920. Li estas la edzo de kemiistino Erzsébet Kékedy. Li estas la patro de kemiisto, universitata instruisto László Kékedy Nagy.
Kariero
László Kékedy diplomitiĝis pri kemio en la Universitato de Koloĵvaro (1942). Li doktoriĝis samloke (1944). Li lekciis en la sama universitato, de 1945 en la Universitato Bolyai de Kluĵo.
Thorey
Thorey estas franca komunumo lokita en la departemento Yonne kaj en la regiono Burgonjo. Ĝi havis 56 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.
Geografio
Thorey etendiĝas sur 6.93 km², kaj havis 56 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 8.1 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Yonne, en la nordokcidenta parto de Burgonjo.
Historio
La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio.
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ro Jean Marlin, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Administrado
Thorey apartenas al la kantono de Cruzy-le-Châtel, kies ĉefurbo estas Cruzy-le-Châtel. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avallon, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.
Observatorio Bosscha
La Observatorio Bosscha estas la plej malnova astronomia observatorio en Indonezio, establita en 1928 en la komunumo Lembang en la provinco Okcidenta Javo, ĉirkaŭ 15 km norde de la urbo Bandungo. Ĝi troviĝas sur monteto de ses hektaroj je supermarnivela alto de 1310 metroj ; ĝia MPC kodo estas 229.
Historio
Dum la unua kunveno de la Nederlandsch-Indische Vereeniging Sterrekundige (Nederlanda Hindia Astronomia Societo), en la 1920-aj jaroj, estis konsentita, ke oni bezonas observatorion por astronomiaj studoj en la Nederlanda Hindio. El ĉiuj eblaj lokoj en la indonezia insularo, oni elektis tean plantejon en Malabar je kelkaj kilometroj de Bandungo, en la monteta nordo de la urbo kun plena vido al la ĉielo kaj aliro al la urbo supoze iĝonta  la nova ĉefurbo de la kolonio, anstataŭ Batavia (la nuna Ĝakarto).
La observatorio estas nomita laŭ la posedanto de la tea plantejo : Karel Albert Rudolf Bosscha, filo de la nederlanda fizikisto Johannes Bosscha kaj grava kontribuanto al la evoluo de scienco kaj teknologio por la Nederlanda Hindio, kiu proponis ses hektarojn el sia posedaĵo por la nova observatorio.
La konstruo de la observatorio komencis en 1923 kaj finis en 1928. De tiu tempo, oni faris senĉesan observon de la ĉielon. La unua internacia publikaĵo pri Bosscha estis eldonita en 1932. La observadoj ĉesis dum la dua mondmilito. Post la milito, gravaj rekonstruoj estis necesaj.
La, la Nederlanda Hindia Astronomia Societo transdonis la administadon de la observatorio al la indonezia registaro. En 1959, la observatorio estas funkciigata de la Instituto de Teknologio de Bandungo kaj plene partoprenas al la scienca esplorado kaj eduko pri astronomio en Indonezio.
Instrumentaro
La observatorio estas ekipita per kvin grandaj instrumentoj :
Direktoroj
1923 - 1940 : Dr. Joan Voûte 1940 - 1942 : Dr. Willem de Sitter 1942 - 1946 : Prof. Dr. Masashi Miyaji 1946 - 1949 : Prof. Dr. J. Hins 1949 - 1958 : Prof. Dr. Gale Bruno van Albada 1958 - 1959 : Prof. Dr. Ping Hok Ong and Santoso Nitisastro (temporary officers) 1959 - 1968 : Prof. Dr. The Pik Sin 1968 - 1999 : Prof. Dr. Bambang Hidayat 1999 - 2004 : Dr. Moedji Raharto 2004 - 2006 : Dr. Dhani Herdiwijaya 2006 - 2009 : Prof. Dr. Taufiq Hidayat 2009 - 2012 : Dr. Hakim L. Malasan 2012 - nun : Dr. Mahasena Putra
Malhelpaĵoj kaj planita translokigo
Por projekto de translokigo, la astronoma esplora teamo de la Instituto de Teknologio de Bandungo elektis la urbon Kupang, Orientaj Sudorientaj Insuloj (Nusa Tenggara Timur), kies ĉielo estas multe pli klara ol tiu de Lembang,  kiel eksplikas Dr. Mahesana Putra, estro de la observatorio  ekde 2012.
Sonnenberg (monto)
La monto Sonnenberg  (esperante: sunmonto) estas  monto sur la altaĵoj de la mezmontaro Harco en la komunuma areo de de St. Andreasberg en la distrikto Goslar, Malsupra Saksio (Germanio).
Tie troviĝas la Internacia domo Sonnenberg.
6736 Marchare
6736 Marchare estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takeŝi Urata elde la Observatorio de Nihondaira en Ŝizuoka.
Ĉar ĝi estis malkovrita en marto, ĝi ricevis la nomon de la marta leporo (March Hare), rolulo en la porinfana rakonto « La aventuroj de Alicio en Mirlando » de Lewis Carroll. La marta leporo estas bona amiko de la freneza ĉapelisto kaj estas tiel freneza kiel li.
Agostino di Duccio
Agostino di Duccio (1418 – ĉirkaŭ 1481) estis skulptisto de la frua Itala Renesanco.
Naskiĝinta en Florenco, li laboris en Prato kun Donatello kaj Michelozzo, kiuj ege influis lin. En 1441, li estis akuzita pro ŝtelado de valoraj materialoj el monaĥejo de Florenco kaj estis forpelita el sia naskurbo kiel rezulto. La venontan jaron li plue laboris por la altaro de Sankta Geminiano por la Katedralo de Modeno, laboro notinda pro la influo de Michelozzo.
En 1446, li studis la gotikan skulptarton en Venecio kaj renkontiĝis kun Matteo de' Pasti, kolego skulptisto kiu nomis lin por fari la skulptartan ornamaĵon de la Tempio Malatestiano en Rimini, kie li restis el 1449 ĝis 1457. Oni supozis, ke la ornamaĵoj estu speco de mezepoka enciklopedio, kun reliefoj de zodiakaj kaj aliaj alegoriaj kaj mitologiaj figuroj.
Ajamil de Cameros
Ajamil de Cameros [aĥaMIL dekaMEros] estas vilaĝo kaj municipo de Rioĥo (norda Hispanio), nome en la suda komarko Malnova Kamero. La 16an de Majo 2008 la Parlamento de Rioĥo aprobis la ŝanĝon de la nomo de la municipo, de Ajamil al Ajamil de Cameros.
Agostino di Duccio
Inter 1457 kaj 1462 li kreis la marmoran fasadon de la preĝejo de Sankta Bernardino en Perugia kaj la venontajn jarojn ĝis 1470 li kreis multajn verkojn speciale en Florenco, kiel la Madonna de Auvillers por Piero di Cosimo de' Medici, nune ekspoziciata en Luvro.
Ajamil de Cameros
Geografio
Ĝi estas tre aparta loĝloko ĉe la valo de la rivero Leza komunikita laŭ la regiona ŝoseo LR-466 kun Rabanera norde kaj Jalón de Cameros pli norde kaj la regiona ŝoseo LR-250 kiu komunikas kun aliaj lokoj de la komarko. Ĝi estas formata per tri domaroj: nome Ajamil de Cameros, Larriba kaj Torremuña.
Agostino di Duccio
En 1473 li desegis la eksteran fasadon de Porta di San Pietro, en la urbomuregoj de Perugia, en stilo influita de Leone Battista Alberti. Aliaj verkoj estas en Amelia kaj en la Galleria Nazionale dell'Umbria en Perugia. Li mortis ĉirkaŭ 1481 en Perugia.
Ajamil de Cameros
Geografio
Estas du riveroj: nome Vargas (nomita ankaŭ Rabanera) kaj Vadillos, ambaŭ alfluantoj al Leza dekstre. En la suda zono estas la nordaj deklivaroj de la montaro Hayedo de Santiago, kiu okcidente, ligas al Cerro Castillo (1683 m), kun altitudoj super 1600 m kun pinto en Canto Hincado (1758 m). Tiu estas la plej alta zono de la municipo.
Proksime estas areoj de iknitoj, inter kiuj spuroj de dinosaŭroj.
Historio
Dum la Moderna Epoko, Ajamil prosperis pro la protekto fare de la Mesta kaj la industrio de la lano. La tolaĵoj fabrikitaj en la 18-a jarcento estis konsumitaj de la lokanoj, sed ankaŭ estis liveritaj al la reĝaj trupoj aŭ eksportataj al la cetero de Iberio.
Aktualo
La rura elmigrado okazis laŭlonge de la 20-a jarcento kaj tial oni malaltiĝis el 220 loĝantoj ĝis nunaj 66.
La ekonomio estas bazata ĉefe sur la brutobredado (bovoj kaj cevaloj, jam ne plu ŝafoj), fruktoĝardenoj, forstado, ĉasado (aproj) kaj rura turismo.
Oficperiodo
Oficperiodo aŭ elektperiodo (latine: cadentia) – leĝe difinita daŭro de ofico fare de oficisto aŭ organo devenantaj de la balotoj. Ekzemple oficperiodo de Prezidento de Pollando konstitucie daŭras 5 jarojn, kaj de Pola Sejmo kaj Pola Senato 4 jarojn. En kelkaj landoj kaj postenoj la nombro de oficperiodoj estas limigita, ekzemple ĉe la Prezidento de Usono, kiuj povas funkcii maksimume nur du periodojn de po kvar jaroj.
Him Sivorn
Him Sivorn (ហ៊ឹម ស៊ីវន) (naskita : 1970 en Ba Phnum Distrikto, Prey Veng Provinco) estas unu el pla plej popularaj kamboĝaj kantistinoj, kies kantoj varias inter tradiciaj (en 1987) kaj pop-kantoj (ekde 1989).
Videoj
__INDEKSU__ __LIGILOALNOVASEKCIO__
(17284) 2000 MJ5
(17284) 2000 MJ5 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Kenneth la 2-a
Kenneth la 2-a, Cináed mac Maíl Coluim aŭ Coinneach mac Mhaoil Chaluim (naskiĝis antaŭ 954 kaj mortis en 995) estis reĝo de Skotlando de 971 ĝis 995. Li estis la patro de Malkolmo la 2-a kaj la filo de Malkolmo la 1-a.
Li fondis monaĥejon en Brechin.
Roubaix - Wattrelos (stacidomo)
Roubaix - Wattrelos estas ne priservata franca varstacidomo sur linioj -  kaj Roubaix-Wattrelos -, situanta en  Roubaix apud Wattrelos, en departemento Nord, regiono Hauts-de-France.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF).
M93
Pri la aliaj signifoj de "M93" vidu artikolon M kun nombro.
M93 (Messier 93, aliaj indikoj — NGC 2447, OCL 649, ESO 493-SC7) estas malfermita stelamaso en konstelacio Pobo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Grafoj de Togenburgo
La Togenburganoj, respektive Grafoj de Togenburgo estis fama orientsvisa nobela familio. La centro de iliaj posedaĵoj troviĝis en la regiono de la hodiaŭa regiono kaj elektodistrikto Togenburgo, kiu nuntempe portas la nomon de la nobela familio de la Togenburganoj. La familia sidejo estis la kastelo Alt-Toggenburg, kies ruino situas en la komunumo Kirchberg SG. Alia kastelo de la Togenburganoj troviĝis en Lütisburg.
Grizon-Aŭstria familio "de Togenburgo"
Ek de la 16-a jarcento aperas en Aŭstrio kaj Grizono familio "de Togenburgo", kiu laŭ sia familia tradicio deduktas sian devenon de la Grafoj de Togenburgo, kio povas esti vera, tamen ne estas dokumente pruvebla. Tiu familio ludis gravan rolon en la historio de la Tri Ligoj en Grizono, kaj diversaj de ĝiaj membroj ankaŭ okupis gravajn postenojn en la administracio de la aŭstra ŝtato. Johano Georgo de Togenburgo fariĝis en la jaro 1832 franca grafo. Li akiris en la jaro 1934 la kastelon de Sargans kaj ek de tiam nomis sin Grafo de Togenburgo-Sargans.
Feldkirchen bei Graz
Feldkirchen bei Graz estas komunumo de Aŭstrio. Ĝi apartenas al la federacia lando Stirio kaj al la distrikto Graz aŭ formale distrikto Graz-Umgebung ("ĉirkaŭaĵo de Graz", germane: Bezirk Graz-Umgebung). Komence de la jaro en la komunumo vivis  loĝantoj.
Saules BE
Geografio
Saules situas en nordo de la Valo de Tavannes, ĉe la bordo de la rivero Trames, alfluanto de Birs. Al la komunumo apartenas, la vilaĝo Saules kaj la vilaĝeto La Citadelle norde de la vilaĝo Saules, la setlejo Montagne de Saules sur alteco de 1058 m s.m. tute en la nordo, kaj diversaj izolitaj bienoj.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 4,28 km², de kiuj 52,6% estas kovritaj de arbaro, 43,0% servas por agrikulturo kaj 3,7% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Saules limas en nordo al Sornetan, en nordoriento al Souboz, en oriento al Loveresse, en sudo al Reconvilier, kaj en okcidento al Saicourt.
Trafiko
Saules situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Tra la komunumo pasas konekta vojo de Pontenet al Le Fuet. En 2016 sude de la komunumo apud Pontenet malfermiĝos alveturejo al la svisa aŭtovojo A16. Per la buslinio de Tavannes al Les Genevez la komunumo estas konektita al la publika transportreto.
Historio
La unua dokumenta mencio de Saules datiĝas el la jaro 1179 kiel Sales. Dum la 13-a kaj 14-a jarcento ekzistis nobela familio de Saules, kies membro Alberto de Saules estis majoro de la Kapitolo Moutier-Grandval de la Princepiskoplando Bazelo, al kiu Saules dum mezepoko apartenis.
De 1793 ĝis 1797 Saules apartenis al la Respubliko Moutier, tiam estis integrita al la Franca Departemento Mont-Terrible kaj ek de 1800 al la departemento Haut-Rhin. En la jaro 1815 ĝi per la Viena Kongreso estis atribuita al Kantono Berno. En 1816 Saules fariĝis parto de la berna distrikto Moutier. En la 1970-aj jaroj la distrikto Moutier dufoje voĉdonis kontraŭ la integriĝo al la nova Kantono Ĵuraso kaj Saules tial restis parto de Kantono Berno.
1567
En la jaro 1567 post Kristo okazis, interalie:
Mokré Lazce
Mokré Lazce (Mokrolasetz) estas municipo en Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Opava, regiono Moraviasilezia. En ĉi tie vivis.
En distanco 4 km norde situas urbo Kravaře, 9 km nordokcidente la statuta urbo Opava, 12 km oriente urbo Hlučín kaj 15 km sude urbo Bílovec.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1377.
Bressana Bottarone
Bressana Bottarone estas komunumo de Italio.
Kronvirusa malsano de 2019
Kovimo aŭ kronvirusa malsano de 2019 (internacie COVID-19 aŭ esperante KOVIM-19 ) estas infekta malsano kaŭzita de kronviruso de severa akuta spira sindromo 2-a (SARS-CoV-2). La unua konata kazo estis identigita en Vuhano, Ĉinio, en decembro 2019. La malsano poste disvastiĝis tutmonde, rezultante je daŭranta pandemio.
Simptomoj de la malsano varias, sed ofte inkluzivas febron, tuson, kapdoloron, lacon, spiran malfacilecon, kaj perdon de flarosento kaj gustosento. Simptomoj povas komenci unu ĝis dek kvar tagojn post kontakto kun la viruso. Almenaŭ triono de infektitoj ne havas rimarkeblajn simptomojn. El tiuj homoj kiu havas simptomojn sufiĉe rimarkeblajn por klasifikiĝi kiel pacientoj, la plejparto (81%) spertas mildajn aŭ moderajn simptomojn (ĝis milda pulminflamo), tamen 14% spertas severajn simptomojn (dispneo, hipoksio, aŭ pli ol 50% pulma okupiĝo en imagoj) kaj 5% suferas mortigemajn simptomojn (spira nefunkcio, ŝoko, aŭ multorgana misfunkcio). Pli maljunaj homoj havas pli altan riskon de sperto de severaj simptomoj. Iuj daŭras sperti gamon de efikoj (longa COVID) dum monatoj post resaniĝo, kaj damaĝo al organoj estis okazinta. Multjaraj studoj okazas por pluesplori la longatempajn efikojn de la malsano.
La malsano pasas al homo kiam homo enspiras aeron, kiu enhavas gutetojn kaj partiklojn kun la viruso. La risko de enspiri ĉi tiujn estas plej alta kiam homoj estas proksimaj, sed oni ankaŭ povas enspiri ilin de pli longaj distancoj, precipe endome. Infektiĝo ankaŭ povas okazi kiam fluaĵo kun la viruso ŝprucas en la okulojn, nazon, aŭ buŝon kaj, malofte, kiam oni tuŝas surfacon kiu surhavas la viruson. Homoj kontaĝas ĝis 20 tagojn kaj povas pasigi la viruson eĉ se ili ne spertas simptomojn.
Evitigaj rimedoj inkluzivas fizikan aŭ socian distancigadon, kvarantenon, ventoladon de endomaj spacoj, kovradon de tusoj kaj ternoj, manlavado, kaj tenado de nelavitaj manoj for de la vizaĝo. Oni rekomendas la uzon de vizaĝaj maskoj aŭ kovraĵoj en publikaj medioj por minimumigi la riskon de transpasigo.
Kvankam oni klopodas krei kuracojn por malhelpi la viruson (kaj pluraj vakcinoj jam estis aprobitaj kaj disdonitaj en variaj landoj), la ĉefa traktado estas simptoma, inkluzivante la traktadon de simptomoj, subtenan prizorgon, izolecon, kaj eksperimentajn rimedojn.
Nomo
La Monda Organizaĵo pri Sano donis la oficialajn nomojn COVID-19 kaj SARS-CoV-2 je la 11-a de februaro 2020. La nomo COVID-19 estas mallongigo de la anglaj vortoj "coronavirus disease 2019" (kronvirusa malsano 2019), kaj de tio venis la paralelan esperantan mallongigon KOVIM-19.
Simptomoj
Simptomoj de la kronvirusa malsano de 2019 varias, de mildaj simptomoj ĝis severa malsano. Oftaj simptomoj inkluzivas kapdoloron, perdon de flarsento kaj gustumsento, naza obstrukco kaj flua nazo, tusado, muskola doloro, gorĝa doloro, febro, lakso, kaj malfacila spirado. Homoj kun la sama malsano povas havi malsamajn simptomojn, kaj la simptomoj povas ŝanĝiĝi post tempo. Tri oftaj simptomaroj estas rekonataj: spira simptomaro kun tusado, sputaĵo, malfacila spirado, kaj febro; mukolskeleta simptomaro kun muskola kaj artika doloro, kapdoloro, kaj laceco; kaj digesta simptomaro kun ventra doloro, vomado, kaj lakso. Homoj sen antaŭaj problemoj pri la oreloj, nazo, aŭ gorĝo spertas perdon de flarsento kaj perdon de gustumsento en ĝis 88% de kazoj.
El homoj kiuj havas simptomojn, 81% spertas nur mildajn aŭ moderajn simptomojn (ĝis milda pulminflamo), sed 14% spertas severajn simptomojn (dispneo, hipoksio, aŭ pli ol 50% da pulma okupiĝo en bildoj) kaj 5% de malsanuloj suferas krizajn simptomojn (spira nefunkcio, ŝoko, aŭ multorgana misfunkcio). Almenaŭ triono de infektitoj ne spertas rimarkeblajn simptomojn iam ajn. Ĉi tiuj sensimptomaj infektitoj ofte ne scias ke ili havas la viruson kaj povas disvastigi ĝin. Aliaj infektitoj spertos simptomojn pli poste (nomataj "antaŭsimptomaj"), aŭ havas tre mildajn simptomojn kaj ankaŭ povas disvastigi la viruson.
Kiel ofte pri infektoj, estas tempo inter la momento kiam homo ekinfektiĝas kaj la apero de la unuaj simptomoj. La mediana tempo por la kronvirusa malsano estas kvar aŭ kvin tagoj. La plimulto da simptomhavaj homoj spertas simptomojn ene de du ĝis sep tagoj post infektiĝo, kaj preskaŭ ĉiuj spertos almenaŭ unu simptomon ene de 12 tagoj.
Kaŭzo
La kronvirusan malsanon de 2019 kaŭzas infekto de la viruso SARS-CoV-2.
Transdono
La transdono de la kronvirusa malsano de 2019 estas la transiro de la kronvirusa malsano de 2019 de homo al homo. La malsano ĉefe transdoniĝas per spirado kiam homoj enspiras gutetojn kaj etajn aerportatajn erojn (kiuj formas aerosolon), kiujn infektitoj eligas kiam ili spiras, parolas, tusas, ternas, aŭ kantas. Infektito pli probable transdonas la kronvirusan malsanon kiam tiu estas fizike proksima. Tamen, infekto povas okazi trans pli longaj distancoj, precipe endome.
Infekteco povas okazi 1-3 tagojn antaŭ la komenco de simptomoj. Infektito povas disvastigi la malsanon eĉ se tiu estas antaŭsimptoma aŭ sensimptoma. Plej ofte, la plej granda virusa ŝarĝo en provoj de la supraj spiraj organoj okazas proksime al la tempo de komenco de simptomoj kaj malpliiĝas post la unua semajno post kiam simptomoj komencas. Nuna indiko sugestas tempodaŭron de virusa disdono kaj la periodo de infekteco de ĝis 10 tagoj post la komenco de simptomoj je homoj kun milda ĝis meza la kronvirusa malsano kaj ĝis 20 tagoj por homoj kun severa kronvirusa malsano, inkluzive inume kompromititaj homoj.
Infektpovaj partikloj varias je grandeco de aerosoloj, kiuj restas en la aero dum longa tempo, ĝis pli grandaj gutetoj, kiuj restas aerportataj aŭ falas al la tero. Cetere, esplorado pri la kronvirusa malsano estas redifininta la tradician komprenon pri la maniero de transdono de spiraj virusoj. La plej grandaj gutetoj de spira likvaĵo ne vojaĝas malproksimen, kaj povas enspiriĝi aŭ fali sur mukajn membranojn ĉe la okuloj, nazo, aŭ buŝo, kaj tiel infekti. Aerosoloj havas plej altan koncentriĝon kiam homoj estas proksimaj, kio kaŭzas pli facilan virusan transdonon kiam homoj estas proksimaj, sed aeran transdonon povas okazi je pli longaj distancoj, plejparte en lokoj ne bone ventolitaj; en tiuj kondiĉoj partikletoj povas resti en la aero dum minutoj aŭ horoj.
La nombro de homoj ĝenerale infektitaj de unu infektito varias; ĉar nur 10 ĝis 20% de homoj prirespondecas la disvastiĝon de la malsano. Ĝi ofte disvastiĝas en grupoj, kie infektoj povas esti tiritaj al indica kazo aŭ geografia loko. Ofte ĉi tiuj okazoj estas transdonegaj okazaĵoj, kie multaj homoj infektiĝas de unu homo.
Homo povas akiri la kronvirusan malsanon ankaŭ per tuŝi surfacon aŭ objekton kiu surhavas la viruson kaj poste tuŝi la propran buŝon, nazon, aŭ okulojn, kvankam forta indiko montras, ke tio ĉi ne kontribuas multe al novaj infektoj. Kvankam eblas, ne ekzistas rekta indiko de transdono de la viruso per haŭto-al-haŭta kontakto. Oni ne estas rimarkinta, ke viruso transdoniĝas per feĉoj, urino, mama lakto, manĝaĵo, rubakvo, trinkakvo, aŭ bestoj (kvankam iuj bestoj povas infektiĝi pro la viruso de homoj). Ĝi tre malofte transdoniĝas de patrino al bebo dum gravedeco.
Viruso
SARS-CoV-2 estas nova kronviruso de severa akuta spira sindromo. Ĝi estis unue izolita de tri homoj kun pulminflamo konektitaj al la grupo de kazoj de akuta spira malsano en Vuhano. Ĉiuj strukturaj ecoj de la nova viruso troviĝas en rilataj kronvirusoj en naturo.
Ekster la homa korpo, ordinara sapo detruas la viruson, eksplodante ĝian protektan vezikon.
SARS-CoV-2 rilatas proksime al la originala SARS-CoV. Oni kredas, ke ĝi havas bestan (zoonozan) devenon. Genetika analizo montris, ke la kronviruso genetike proksimas al la genro Betacoronavirus, en subgenro Sarbecovirus (idaro B) kune kun du vespert-devenaj tipoj. Ĝi estas 96% sama je la nivelo de la tuta genaro al aliaj vespertaj kronvirusoj (BatCov RaTG13). La strukturaj proteinoj de SARS-CoV-2 inkluzivas membranan glikoproteinon (M), kovertan proteinon (E), nukleokapsidan proteinon (N), kaj la pintan proteinon (S). La proteino M de SARS-CoV-2 estas proksimume 98% simila kun la proteino M de vesperta SARS-CoV, proksimume 98% simila kun manisa SARS-CoV, kaj 90% simila kun la proteino M de SARS-CoV; dum, la simileco estas nur proksimume 38% kun la proteino M de MERS-CoV. La strukturo de la proteino M similas kun la transportilon SemiSWEET de sukero.
Preventado
Preventaj metodoj por malpliigi la ŝancojn de infekto inkluzivas ricevi vakcinon, resti hejme, uzi maskon publike, eviti homplenajn lokojn, teni distancon disde aliaj homoj, ventoli endomajn spacojn, direkti tempodaŭrojn de infekteco, lavi la manojn per sapo kaj akvo ofte kaj dum almenaŭ dudek sekundoj, praktiki bonan spiran higienon, kaj eviti tuŝi la okulojn, nazon, aŭ buŝon per nelavitaj manoj.
Infektitoj aŭ tiuj kiuj kredas sin infektitaj devus resti hejme escepte por akiri kuracan prizorgon, kontroli pertelefone antaŭ ol viziti kuracejon, uzi vizaĝan maskon antaŭ ol eniri kuracejon kaj kiam ajn en ĉambro aŭ veturilo kun alia homo, kovri tusojn kaj ternojn per papero, ofte lavi la manojn per sapo kaj akvo, kaj eviti kunuzon de personaj aĵoj.
Vakcinoj
Vakcino kontraŭ la kronvirusa malsano de 2019 estas vakcino celita provizi akiritan imunecon kontraŭ severa akuta spira sindromo kronviruso 2 (SARS‑CoV‑2), la viruso kiu kaŭzas la kronvirusan malsanon de 2019 (COVID-19 aŭ KOVIM-19). Antaŭ la kronvirusa pandemio de 2019, solida korpo de scio ekzistis pri la strukturo kaj funkcio de kronvirusoj kaŭzantaj malsanojn kiel severa akuta spira sindromo (SARS) kaj mezorienta spira sindromo (MERS). Ĉi tiu scio akcelis la kreadon de diversaj vakcinoj dum frua 2020. La vakcinoj kontraŭ SARS-CoV-2 komence pricelis malhelpi simptomhavan, ofte severan malsanon. Je la 10-a de januaro 2020, la datumo de la genetika kodo de SARS-CoV-2 estis disdonita per GISAID kaj je la 19-a de marto, la tutmonda farmacia industrio anoncis gravan sindevontigon trakti la malsanon. La vakcinoj kontraŭ la malsano ricevis ĝeneraln plaŭdon pro la malpliigado de la severo kaj mortado kaŭzita de la kronvirusa malsano.
Multaj landoj efektivigis fazan disdonan planon kiu donas prioritaton al plejriskigitoj, ekzemple maljunuloj kaj tiuj kun alta risko de kontakto kaj transdono, ekzemple kuraraj laboristoj.
Je la 8-a de decembro 2021, 8,32 miliardo da vakcinoj kontraŭ la kronvirusa malsano estis donita la homoj tutmonde laŭ oficialaj raportoj de naciaj agentejoj pri publika sano. Je decembro 2020, landoj estis antaŭmendintaj pli ol 10 miliardoj da vakcinoj, proksimume duono por altenspezaj landoj kun 14% de la monda loĝantaro.