cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Floridsdorf
Floridsdorf [FLOridsdorf] estas la dudekunua distrikto de Vieno (Wien [vin]). Ĝi formiĝis el pluraj iamaj antaŭurbetoj ekzemple Donaufeld, Stammersdorf, Jedlesee kaj Strebersdorf. Komence la setlejo nomiĝis Am Spitz (nun nomo de placo) kaj poste ricevis nomon laŭ la abato Floridus Leeb el Klosterneuburg, kiu donis grundon al setlantoj. En 1899 la esperantisto kaj aŭstra federacia prezidento Franz Jonas naskiĝis ĉi tie kaj post la dua mondmilito fariĝis estro de la distriktreprezentantaro en Floridsdorf. La distrikto havas multajn alirejojn al naturareoj, ekzemple la Danuba Insulo, la Wasserpark  (Akva parko, la plej okcidenta parto de Malnova Danubo), la Moravakampa kanalo aŭ al Bisamberg.
Praskandinava lingvo
La praskandinava aŭ pranordlanda lingvo estas la plej antikva skribita lingvo de Skandinavio. Ĝi troviĝas kiel ĉirkaŭ 200 mallongaj, runaj ĉizaĵoj dise tra Suda Skandinavio, sur menhiroj kaj tomboŝtonoj. La unuopajn vortojn kaj frazetojn (skribitaj per la plej antikva run-sistemo, la 24-litera fuþark) oni plejparte sukcesis deĉifri, sed ili estas tro malmultaj por riveli koheran gramatikon. Tamen, per la kompara metodo la sciencistoj konstruis teorian modelon de la lingvo.
La Praskandinava estas rekta ido de la senatesta Praĝermana lingvo, kaj tre proksima kuzo de la Gota. Ĝermanoj supoze ekloĝis la areon ĉirkaŭ jaro 0, kaj ĉirkaŭ 200 jarojn poste ekaperis la unuaj praskandinavilingvaj run-skribaĵoj. Inter ĉirkaŭ 500 kaj 700 (la tielnomita sinkopa epoko) la lingvo evoluegiĝis, disiĝanta al Pranorvega (kiu esence identas kun Praislanda, la fama lingvo de la sagaoj), Pradana kaj Prasveda.
La Praskandinava tiom antikvas ke kelkaj Germanaj sciencistoj opiniis ke la fama skribaĵo de la "Oraj Kornoj" (vidu sube) samegale povus esti antikvec-germana. Ĉar la Kornoj datiĝas de ĉirkaŭ 400, nur ducent jaroj post la disiĝo de la Ĝermana, kelkaj trajtoj kun tiu komuna lingvo evidente pluvivis. Malnovgermana lingvo kutime estas taksata posta al 700, do posta al la sinkopa epoko.
Strukturo
La plej fama frazo de la Praskandinava estas skribaĵo sur unu el la hodiaŭ perditaj "Oraj Kornoj" (Guldhornene) el antikva Jutlando. Ĝi legatas:
Pere de tio oni povas doni etan priskribon:
Fotolibro
Fotolibro estas libro, kiu ĉefe konsistas el fotoj. Ĝi povas esti grandkvante eldonita, kiel la fama fotolibro Italia mia de Gina Lollobrigida, eldonita en 1972, aŭ tre malgrandkvante ciferece presita kun fotoj kaj tekstoj, kiujn uzanto mem kreis ĉekomputile.
Ekzistas diversaj formatoj, kovriloj el ledo, lino, malmola aŭ mola kaj bindmanieroj fadena, gluita aŭ spirala.
Filadelfia vireo
Plenkreskuloj estas ĉefe olivecgrizaj en supraj partoj kun flavaj subaj partoj ĉefe en brusto kaj gorĝareo; ili havas malhelajn okulojn kaj grizan kronon. Estas malhela linio traokula kaj blankeca superokula strio kiu kuniĝas kun la aliflanka ĉe la suba frunto. Ili havas dikajn blugrizajn krurojn kaj fortikan bekon.
Fotolibro
Kliento
La fotoj devenas de cifereca fotilo aŭ estas skanitaj. Per programo, plejofte senpage elŝutebla de la ttt-ejo de la liveranto, la bildoj estas "gluataj" en virtualan libron kaj tekstoj aldonataj.
Filadelfia vireo
Tiuj birdoj migras al Meksiko kaj Centrameriko. Tiu vireo estas tre rara vaganto en Okcidenta Eŭropo.
Ili manĝas insektojn en arboj, foje ŝvebante aŭ flugetante por kapti ilin dumfluge. Ili manĝas ankaŭ berojn, ĉefe antaŭ migrado.
Fotolibro
Liveranto
La liveranto ricevas la menddonitaĵojn kaj produktas la personan fotolibron de la kliento. Tio estas farita per la plej modernaj ciferecaj presmaŝinoj. La kvalito estas ankoraŭ iom malpli alta ol tradicia foto, sed ĝi daŭre pliboniĝas. La rezulto estas tute komparebla kun altvaloraj bildlibroj aĉeteblaj en librovendejoj.
Filadelfia vireo
Tiuj birdoj foje imitas la alvokojn de la Ruĝokula vireo.
Ili malverŝajne vizitas Filadelfion, escepte dum migrado.
Fotolibro
Liveranto
Post kelkaj tagoj la kliento ricevas perpoŝte la presitan kaj binditan fotolibron.
Uzo
Aldone al privata uzo (ekz. ferimemoraĵoj, anstataŭo de fotoalbumo) fotolibroj ebligas eldonon de libroj en malgrandega kvanto.
7896 Švejk
Nomo
Ĝia nomo aludas al fikciulo kreita de la ĉeĥa verkisto kaj humuristo Jaroslav Hašek (1883–1923). Lia "bona soldato" Josef Ŝvejk estas sindona al la diseriĝanta aŭstra-hungara monarkio, sed per sia simpleco (aŭ eble sia inĝenio) li helpas malkaŝi ties difektojn.
Inĝija
Inĝija (Инђија) estas urbo kaj samtempe municipo en Serbio, en aŭtonomio Vojvodino, en distrikto Srem (regiono). Ankoraŭ 10 vilaĝoj apartenas al la municipo.
Situo
Inĝija situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Beogrado-Novi Sad, krome estas fervojo al Ruma. La lasta urbo troviĝas 25 km.
Historio
Komence romianoj vivis tie, poste alvenis diversaj nomadaj triboj. Fine de la mezepoko la turkoj okupis la komunumon. Ekde 1717 la loko apartenis al la Habsburga Imperio. Telegrafo ekfunkciis en 1850, fervojo en 1883, banko en 1897. Ĝis fine de la 1-a mondmilito la loko apartenis al Szerém, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, depost 1928 al Jugoslavio. En 2002 loĝis en Inĝija 26247 da homoj, (serboj 22,995 (88 %), kroatoj 538 (2 %), jugoslavianoj 530 (2 %), ukrainoj 375, hungaroj 219 po (1 %) kaj aliaj).
3857 Cellino
3857 Cellino estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Edward L. G. Bowell elde la Stacio Anderson Mesa de la observatorio Lowell apud Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la itala astronomo Alberto Cellino de la Observatorio de Torino.
12270 Bozar
12270 Bozar estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Nomo
Ĝia nomo, "Bozar", estas la kromnomo de la Palaco de la Belartoj de Bruselo (france : Palais des Beaux-Arts de Bruxelles). Ĉirkaŭ 28 000 m² estas disponitaj por la artistoj kaj la publiko, plenumante la revon de la arĥitekturisto Victor Horta de 1928.
17215 Slivan
17215 Slivan estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la programo Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Stephen M. Slivan, kiu elmontris preferan laŭliniigon de la rotaciaj vektoroj ĉe la anoj de la Koronisa familio. Konata kiel "Stato de Slivan", tiu eltrovo kondukis al nova kompreno pri la forto de la termika radiado fortoj sur malgrandaj korpoj.
Ferenc Tolvay
Informoj de la informkesto havas necertajn informojn!
Ferenc Tolvay [tolvai], laŭ hungarlingve kutima nomordo Tolvay Ferenc estis hungara matematikisto, instruisto, lernejestro, bienulo. Lia nobela antaŭnomo estis menyői, liaj familiaj nomvariantoj estis Tolvaj, Tholvay, Tholway, lia persona nomo laŭ la malnova ortografio estis Ferencz.
Ferenc Tolvay naskiĝis en 1649 aŭ en 1650 en Gyöngyös (laŭ alia informo en Menyő (Transilvanio, nuntempe Mineu en Rumanio), li mortis ie eble en 1711.
Biografio
Ferenc Tolvay studis en Gyöngyös, probable ankaŭ en Sárospatak. De 1676 ĝis 1680 li estis instruisto kaj lejnejestro en pluraj lernejoj. En 1704 li aranĝis taĉmenton kaj aliĝis al liberecbatalo de Ferenc Rákóczi la 2-a. Iom poste li estis fortikaĵestro en pluraj fortikaĵoj. Li verkis matematikajn librojn (li estis aŭtoro de unu el la plej disvastigitaj elementaj aritmetikaj manlibroj en Hungarujo) kaj poemecan kronikon pri la liberecbatalo. Li mortis sola sen idoj.
Kudrilo
Kudrilo estas speciala stanget-forma ilo kun akra pinto je unu ekstremo kaj trueto ĉe la alia. Ĝi servas por kunligi materialojn plej ofte el teksaĵoj per fadenoj. Tiun procezon oni nomas kudrado, dum kudrado per maŝino nomiĝas "stebado".
Kudriloj estas uzataj por brodado, kunkudrado kaj vestflikado.
Historio
Kudriloj jam estis uzataj en la ŝtonepoko. Konserviĝis kudriloj el osto aŭ mamuta dentego.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri kudrilo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Slavomolisano
Slavomolisano, konata ankaŭ kiel Moliseslava aŭ Moliskroata, estas variaĵo de Ŝtokavia Serbokroata lingvo parolata de italaj kroatoj en la provinco Kampobaso, en la regiono Molise de suda Italio, nome en la vilaĝoj Montemitro (Mundimitar), Acquaviva Collecroce (Živavoda Kruč) kaj San Felice del Molise (Štifilić). Estas malpli ol milo da aktivaj parolantoj, kaj malpli ol 2 000 pasivaj parolantoj.
Torsten Bendias
Torsten BENDIAS (naskiĝis la 5-an de junio 1964) estas germana esperantisto. Li estis la ĉefa aktivulo de la Esperanto-Junularo de GDR, kiun li rajtis reprezenti eĉ en la IJKoj en Zagrebo (1988) kaj Kerkrade (1989), kiam tiaj vojaĝoj por ordinaraj esperantistoj el GDR ne estis eblaj.
Slavomolisano
Tiu kroata variaĵo estis konservita ekde kiam grupo de kroatoj elmigris el Dalmatio pro la antaŭenveno de Otomanaj turkoj. La loĝantoj de tiuj vilaĝoj parolas Ŝtokavian dialekton kun Ikavia akĉento, kaj forta sudĉakavia adstratumo. La Moliskratoj konsideras sin slavaj italoj, kun sudslava heredo kaj kiu parolas slavan lingvon, pli ol simple etnaj slavoj aŭ kroatoj. Kelkaj parolantoj nomas sin mem Zlavi (slavoj) aŭ Harvati (kroatoj) kaj nomas sian lingvon simple na našo ("nia lingvo").
Torsten Bendias
Post la unuiĝo de la Esperanto-Junularo de GDR kun Germana Esperanto-Junularo (GEJ), li fariĝis estrarano de GEJ pri eksteraj rilatoj.
Galilejo
Galilejo (Galileo GALILEI, komplete Galileo di Vincenzo Bonaulti de Galilei) (naskiĝis la , mortis la ) estis tre grava itala sciencisto, unu el la fondintoj de moderna scienco (kun Bakono kaj Kartezio), nome astronomo, fizikisto kaj inĝeniero, foje priskribita kiel multfakulo, el Pisa. Malsimile al la antikvuloj, Galilejo ne nur observis kaj pensis logike pri naturo, sed ankaŭ faris eksperimentojn kaj aplikis matematikon al sia observado. Per siaj eltrovoj li ŝancelis la mondbildon de la Okcidento. Galileo estis nomita la "patro de la observada astronomio", la "patro de la moderna fiziko", la "patro de la scienca metodo" kaj la "patro de la moderna scienco".
Torsten Bendias
Li verkis kelkcentpaĝan germanlingvan libron pri la historio de la junulara Esperanto-movado en GDR, kiu publikiĝis en unua eldono je titolo Esperanto-Jugendgruppen in der DDR en 2003 (eldonejo AGG, Berlino) kaj en prilaborita dua eldono je titolo Die Esperanto-Jugend in der DDR en 2011 (eldonejo Lit, Berlino). Krome li kontribuis al la libro Berliner jüdische Kassenärzte und ihr Schicksal im Nationalsozialismus ("berlinaj judaj eksterhospitalaj kuracistoj kaj ilia sorto en Nazia Germanio") de 2009 (eldonejo Hentrich & Hentrich, Berlino).
Torsten Bendias studis juron kaj psikologion en la Humboldt-Universitato en Berlino kaj nun laboras kiel psikologo.
Galilejo
Galileo studis rapidon kaj rapidecon, graviton kaj la fenomenon de libera falo, la principon de relativeco, la inercion, la parabolan movadon de ĵetaĵoj kaj ankaŭ laboris en aplikita scienco kaj teknologio, priskribante proprecojn de pendoloj kaj de "hidrostatikaj ekvilibriloj", inventis la termoskopon kaj variajn militkompasojn, kaj uzis la teleskopon por scienca observado de ĉielaj astroj. Liaj kontribuoj al observada astronomio inkludas teleskopan konfirmon de la fazoj de Venuso, la observadon de la kvar plej grandaj satelitoj de Jupitero, la observadon de la Ringoj de Saturno, kaj la analizon de sunmakuloj.
La pionira defendo fare de Galileo por la suncentrismo kaj kopernikismo estis polemikiga dum lia vivodaŭro, ĉar plej ofte, plej defendis la tercentrismajn modelojn kiel tiu de Tycho Brahe. Li trafis opozicion el astronomoj, kiuj dubis pri suncentrismo pro foresto de observita stela paralakso. La afero estis esplorita de la Roma Inkvizicio en 1615, kio konkludis, ke suncentrismo estis "freneza kaj absurda en filozofio, kaj formale hereza ĉar ĝi eksplicite kontraŭdiras en multaj lokoj la sencon de la Sankta Skribaĵo".
Galileo poste defendis siajn ideojn en Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo (1632), kiu aperis por ataki kontraŭ la papo Urbano la 8-a kaj tiel malamikis lin kaj la Jezuitojn, kiuj ambaŭ estis subtenintaj Galileon ĝis tiu punkto. Li estis procesita de la Inkvizicio, trovita "evidente suspektinta de herezo", kaj devigita kontraŭdiri sin. Li pasigis la ceteron de sia vivo je hejmaresto. Estante tiel sub hejmaresto, li verkis Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze, en kiu li resumis la laboron kiun li estis farinta dum kvardek jaroj plej frue en du sciencoj kiuj nun estas nomataj kinematiko kaj rezistado de materialoj.
Kvenko (Hispanio)
Ĝia centro estas Monda heredaĵo de Unesko.
Galilejo
Ekvivo kaj familio
Galileo naskiĝis en Pisa (tiam parto de la Duklando Florenco), Italio, la 15an de februaro 1564, la unua el ses filoj de Vincenzo Galilei, liutisto, komponisto kaj muzikteoriisto, kaj Giulia (denaske Ammannati), kiuj estis geedziĝintaj en 1562. Ankaŭ Galileo mem iĝos lerta liutisto kaj lernos frue el sia patro skeptikismon antaŭ la establita aŭtoritato, la valoron de bone-mezurita aŭ kvantigita eksperimentado, aprezon por perioda aŭ muzika mezurado de tempo aŭ ritmo, same kiel la rezultojn atenditajn el kombino de matematiko kaj eksperimento.
Tri el la fratoj de Galileo survivis infanaĝon. Ankaŭ la plej juna, Michelagnolo Galilei (aŭ Michelagnolo), iĝis liutisto kaj komponisto kvankam li kontribuis fakte al la financaj pezoj dum la junaĝo de Galileo. Michelangelo estis malkapabla kontribui por pagi la ŝuldojn de ilia patro al siaj bofratoj, kiuj poste klopodis serĉi procesajn rimedojn por la plenumo de la pagoj. Michelangelo krome foje prunteprenis monon el Galileo por subteni siajn muzikajn taskojn kaj veturojn. Tiuj financaj pezoj eble kontribuis al fruaj deziroj fare de Galileo por disvolvigi inventojn kiuj havigu aldonajn enspezojn.
Kvenko (Hispanio)
Inter la vidindaĵoj troviĝas la Katedralo, la famaj Pendodomoj (pendantaj domoj super krutaĵo de la rivero). En la ĉirkaŭaĵo troviĝas natura pejzaĝo konata kiel la Ciudad Encantada (hantita urbo).
Galilejo
Ekvivo kaj familio
Kiam Galileo Galilei estis ok-jaraĝa, lia familio translokiĝis al Florenco, sed li estis lasita kun Jacopo Borghini dum du jaroj. Li estis edukita el 1575 ĝis 1578 en la Abatejo Vallombrosa, Reggello, ĉirkaŭ 30 km sudoriente de Florenco.
Kvenko (Hispanio)
La urbo Kvenko staras 150 km sudoriente de Madrido. La provinco Kvenko estas la 5a plej granda en Hispanio laŭ surfaco, tamen ĝi estas la 7e malplej loĝata kaj la urbo mem havas nur 56 000 loĝantojn. Ĝi estas la 2a plej malgranda provinca ĉefurbo de Hispanio post Teruelo.
Galilejo
Nomo
Galileo tendencis referenci sin mem nur per sia persona nomo. En tiu epoko, familinomoj estis elekteblaj en Italio, kaj lia familinomo havis la saman originon kiel lia foje familinomo, Galilei. Kaj lia persona nomo kaj lia familinomo finfine deriviĝis el praulo, nome Galileo Bonaiuti, grava kuracisto, profesoro kaj politikisto en Florenco en la 15a jarcento; liaj posteuloj referencis sin mem kiel Galilei siahonore jam ekde la fino de la 14a jarcento. Galileo Bonaiuti estis entombigita en la sama preĝejo, nome la Baziliko Santa Croce en Florenco, kie ĉirkaŭ 200 jarojn poste lia plej fama posteulo nome Galileo Galilei estis same entombigita.
Kiam li referencis sin mem per pli ol unu nomo, ĝi estis foje Galileo Galilei Linceo, reference al la fakto ke li estas membro de la Akademio de la Linkoj, elita pro-scienca organizo en Italio. Estis ofta meze de la 16a jarcento inter familioj de Toskanio nomi la plej aĝan filon laŭ la familinomo de ties gepatroj. Tiel, Galileo Galilei ne necese estis nomita laŭ sia praulo Galileo Bonaiuti, sed laŭ la familinomo Galilei de ties posteuloj. La itallingva maskla persona nomo "Galileo" (kaj de tie la familinomo "Galilei") deriviĝas el la latina "Galilæus", signife "el Galileo", biblimonda grava regiono en norda Israelo. El la nomo de tiu regiono, la adjekto galilaios (greka γαλιλαίος, Latina Galilæus, itala galileo), kiu signigas "Galileano", estis uzita en antikveco (partikularr de la imperiestro Juliano) por aludi al Kristo kaj al liaj sekvantoj; laŭ tiu, la adjekto estis adoptita kiel nomo kun signifo simila al Jesuo aŭ Kristano.
Kvenko (Hispanio)
La urbo dividiĝas en du partoj: la malnova urbo, kiu staras, kiel dirite, sur monto inter du ravinoj laŭ kiuj fluas la riveroj Huécar kaj Júcar, estis nomata Monda heredaĵo de Unesko en 1996 pro la bona konservo de la antikva urba pejzaĵo kaj la mezepoka fortikaĵo, ĝia riĉa civila kaj religia arkitekturo de la 12-a ĝis la 18-a jarcento, kaj la eksterordinara fuzio de la urbo kun ties belega medio.
Galilejo
Gefiloj
Spite la fakton esti konvinkita pia romkatoliko, Galileo estis patro de tri gefiloj ekster la tiam normalaj ligiloj de geedzeco, nome kun sia amatino Marina Gamba. Ili havis du filinoj, nome Virginia (naskita en 1600) kaj Livia (naskita en 1601), kaj unu filon, nome Vincenzo Gamba (naskita en 1606).
Kvenko (Hispanio)
La plej interesaj festivaloj en Kvenko estas la Sankta Semajno, Semajno de Religia Muziko kaj la festoj de Sankta Juliano (aŭgusto) kaj Sankta Mateo (septembro). Vizitinda estas ankaŭ la Muzeo de Abstrakta Arto.
Galilejo
Gefiloj
Pro iliaj eksterlegitimaj naskoj, ilia patro konsideris la junulinojn needzinigeblaj, kaj krome eventuala okazigo de problemoj pro enorme elspezaj subteno de dotoj, kio estus estinta simila al la antaŭaj etendaj financaj problemoj de Galileo ĉe du el liaj fratinoj. Ili nura meritoplena alternativo estis la eklezia vivo. Ambaŭ junulinoj estis akceptitaj en la konvento de San Matteo en Arcetri kaj restis tie por la cetero de iliaj vivoj.
Kvenko (Hispanio)
Nomo
La nomo Cuenca venas de la araba vorto قونكة (Qūnkatu), kiu komence estis nomo nur uzata por la alkazabo situinta kie hodiaŭ staras la restaĵoj de la kastelo kaj poste tiu nomo estis donita al la tuta urbo.
Galilejo
Gefiloj
Virginia adoptis la nomon Maria Celeste por eniri en la konvento. Ŝi mortis la 2an de aprilo 1634, kaj estis entombigita kun Galileo en la Baziliko Santa Croce (Florenco). Livia adoptis la nomon Fratino Arcangela kaj estis malsana plej parton de sia vivo. Vincenzo estis poste legitimigita kiel laŭleĝa heredanto de Galileo kaj edziĝis al Sestilia Bocchineri.
Kvenko (Hispanio)
Situo
La urbo Kvenko dividiĝas en du zonojn klare diferencigitaj: la antikva urbo kaj la nova urbo. La unua troviĝas sur roka monteto ĉirkaŭata de profunda valo de la rivero Júcar norde kaj ties alfluanto, la rivero Huécar sude. Ĉi lasta rivero elfluas en la malalta parto de la antikva urbo, iom antaŭ la tiel nomata Ponto Sankta Antono. Okcidente kaj sude de la antikva urbo, kaj disigita de la rivero Huécar, etendiĝas la nova urbo kun direkto nordo-sudo, kun la centra parto en la strato Carretería. La alteco de la urbo estas inter 920 msm de la nova urbo kaj iom pli ol 1000 ĉe la plej alta parto de la antikva urbo.
Galilejo
Kariero kiel sciencisto
Kvankam Galileo serioze konsideris pastrecon kiel profesio estante junulo, je instigo de sia patro li aliĝis en 1580 en la Universitato de Pizo por gradigo en medicino. En 1581, kiam li ankoraŭ estis studanto de medicino, li rimarkis, ke balanciĝanta lustro, kiun aerfluoj movis ĝis balancigo en pli grandaj kaj malgrandaj arkoj. Al li tio aspektis, per komparo kun sia korbatado, ke la lustro estis uzanta la saman kvanton de tempo por balanciĝi tien kaj reen, sen depende de kiom for ĝi estis balanciĝante. Kiam li revenis hejmen, li konstruis du pendolojn de egala longo kaj balancigis unu per granda arko kaj la alian per malgranda arko kaj trovis, ke ili faris saman tempon por rekuniĝi. Nur ĝis la verkaro de Christiaan Huygens, preskaŭ unu jarcenton poste, kiam la taŭtokrona naturo de balanciĝanta pendolo estis uzita por krei akuratan tempopecon. Tiel Galileo jam en 1583 estis malkovrinta la izokronecon (egaldaŭron) de la osciloj de pendolo.
Kvenko (Hispanio)
Klimato
La klimato en Kvenko estas mediteranea kontinenta, kun malvarmaj temperaturoj en vintro kaj mildaj en somero. La pluvado estas abunda sed dum somero pluvas malpli.
Galilejo
Kariero kiel sciencisto
Ĝis tiu punkto, Galileo estis intence apartigita el matematiko, ĉar kuracisto enspezis pli da mono ol matematikisto. Tamen, post hazarda spektado de prelego pri geometrio, li parolis al sia malpretan patro, ke li permesu al li studi matematikon kaj naturfilozofion anstataŭ medicinon. Li kreis termoskopon, nome antaŭaĵo de la termometro, kaj, en 1586, publikigis malgrandan libron pri la dezajno de hidrostatika pezilo kiun li estis inventinta (kio por la unua fojo altiris al li la atenton de la fakula mondo). Galileo studis ankaŭ disegno, kiam tiu termino enhavis belartojn, kaj, en 1588, akiris la postenon de instruisto en la Accademia delle Arti del Disegno en Florenco, kie li instruis perspektivon kaj chiaroscuro. Inspirite de la arta tradicio de la urbo kaj de la verkoj de la renesancaj artistoj, Galileo akiris ankaŭ estetikan pensmanieron. Estante juna instruisto en la Accademia, li ekhavis vivodaŭran amikecon kun la florenca pentristo Cigoli, kiu inkludis la lunajn observojn de Galileo en unu el siaj pentraĵoj.
Kvenko (Hispanio)
Islama origino
Kiam la Ibera duoninsulo estis parto de la Romia Imperio ekzistis pluraj gravaj setlejoj en la provinco, kiel ekzemple Segóbriga, Ercávica kaj Gran Valeria. Tamen, la loko kie Kvenko hodiaŭ situas estis neloĝata en tiu tempo.
Galilejo
Kariero kiel sciencisto
Li fariĝis profesoro de matematiko ĉe Pizo (Italio) en 1589. In 1591, lia patro mortis, kaj li devis ekzorgi pri sia juna frato Michelagnolo. En 1592 Galielo iris al la Universitato de Padovo por instrui matematikon, pli precize geometrion, mekanikon kaj astronomion, kion li faris ĝis 1610. Dum tiu periodo, Galileo faris gravajn malkovrojn kaj en pure fundamenta esplorado (por ekzemplo, pri kinematiko de movoj kaj astronomio) same kiel en praktikaj aplikataj sciencoj (por ekzemplo, pri forto de materialoj kaj por pionirado de teleskopo). Lia multegaj interesoj inkludis la studadon de astrologio, kio en tiu epoko estis fako tre ligita al la studoj de matematiko kaj de astronomio.
Kvenko (Hispanio)
Islama origino
Kiam la islamanoj kaptis la areon en 714, ili baldaŭ taksis la valoron de tiu strategia loko kaj konstruis fortikaĵon (nomita Kunka) inter du gorĝoj fositaj inter la riveroj Júcar kaj Huécar, ĉirkaŭitaj per murego el 1 kilometro longa. Kvenko baldaŭ sin dediĉis al agrikultura kaj teksaĵa produktado, ĝuante kreskantan prosperon.
Andrej Rymsza
Andrej RYMSZA (beloruslingve Андрэй Рымша) (1550?-1599?) estis belorusa poeto kaj fondinto de la ĝenro panegiro en antikva belorusa literaturo. Lernis eble en lernejo en urbo Ostroh ĉe Volin. De 1572 servis ĉe Krzystof Radzivwill Pierun. Partoprenanto de militiroj. De 1582 vivis en Dzevjaniŝki ĉe Oŝmjano, de 1589 vicesto en Birĵa (Litovio)
Galilejo
Kariero kiel sciencisto
En 1593 li inventis termometron. En 1604 li malkovris la leĝon de falantaj objektoj kaj observis novan stelon. Nova stelo eble ŝajnas eta afero, sed en la tagoj de Galilejo, ambaŭ la universitatoj kaj la Eklezio kredis la fizikon kaj astronomion de Aristotelo kaj Ptolemeo. Laŭ tio, Tero estas la centro de la Universo kaj, plue, ĉio super la luno—la Suno, la planedoj, la steloj, ktp—estas eterna, sendifekta kaj neŝanĝebla. Tial nova stelo maleblas. Sed tamen tio ja estas. Ĉi tiu eltrovo, same kiel multaj aliaj de Galilejo, ekfrakasis la antikvan mondbildon de la Okcidento.
En 1609, li aŭdis pri teleskopo inventita en Nederlando kaj konstruis tian ilon por si mem. Lia vera genio, tamen, montriĝis ne en la konstruo sed la utiligo: li turnis la teleskopon al la ĉielo. Kaj ŝancelis la mondon. En la ĉielo, Galilejo vidis, per la teleskopo, montojn sur la "sendifekta" luno, stelojn en la Laktovojo, kaj lunojn ĉirkaŭ Jupitero. Ĉi tiujn eltrovojn li priskribis en Sidereus Nuncius ("Stela Sendito") en 1610. En 1611 li observis makulojn sur la Suno—plua pruvo ke la ĉielo ne estas sendifekta, kiel Aristotelo diris. Ankaŭ en 1611, Galileo observis ke Venuso kreskas kaj malkreskas, simile al la Luno. Venuso kreskanta montras ke la suncentrismo de Koperniko (ke la Tero iras ĉirkaŭ la Suno kaj ne inverse) ne nur estis konvena matematika fikcio, kiu "savas la aperojn", sed estas la vero.
Teorio de tajdoj
La kardinalo Roberto Bellarmino estis verkinta en 1615 ke la Kopernika sistemo ne povas esti defendita sen "vera fizika pruvaro, ke la Suno ne cirklas la Teron sed la Tero cirklas la Sunon". Galileo konsideris sian teorion pri tajdoj kiel havigo de tia pruvaro. Tiu teorio estis tiom grava por li ke originale li intencis nomi sian Dialogo pri la du ĉefaj mondosistemoj per la titolo Dialogo pri la tienaj kaj reenaj movoj de la maro. La referenco al tajdoj estis forigita el la titolo pro ordono de la Inkvizicio.
Por Galileo, la tajdoj estis okazigitaj per la movado tien kaj reen de la akvo de la maroj en punkto de la surfaco de la Tero akcelita kaj malrapidigita pro la rotacio de la Tero sur sia akso kaj revolucio ĉirkaŭ la Suno. Li cirkuligis sian unuan priskribon de la tajdoj en 1616, adresite al la kardinalo Alessandro Orsini. Lia teorio havigis la unuan rigardon al la graveco de la formoj de la oceanaj basenoj en la grando kaj tempodaŭro de tajdoj; li akurate priskribis, por ekzemplo, la apenaŭajn tajdojn meze de la Adriatika Maro kompare kun tiuj de la pintoj. Kiel ĝenerala priskribo de la okazigo de la tajdoj, tamen, lia teorio estis malsukcesa.
Polemiko pri kometoj kaj Il Saggiatore
En 1619, Galileo enkotiĝis en polemiko kun la pastro Orazio Grassi, profesoro de matematiko en la Jezuita Collegio Romano. Tio ekis kiel disputo pri la naturo de kometoj, sed kiam Galileo estis publikiginta Il Saggiatore en 1623, nome lia lasta kanonpafo en la disputo, tiu jam estis pli ampleksa polemiko pri la vera naturo de scienco mem. La titolpaĝo de la libro priskribas Galileo keil filozofo kaj "Matematico Primario" de la Granda Duko de Toskanio.
Ĉar Il Saggiatore enhavas grandan riĉon de la ideoj de Galileo pri kiel scienco estu praktikita, oni referencis ĝin kiel lia scienca manifesto. Frue en 1619, la pastro Grassi estis anonime publikiginta pamfleton, Astronomia disputo pri la tri kometoj de la jaro 1618, kiu studis la naturon de kometo kiu estis aperinta fine de novembro de la antaŭa jaro. Grassi konkludis, ke kometo estas fajraĵo kiu moviĝas laŭlonge de segmento de granda cirklo je konstanta distanco el la Tero, kaj ĉar ĝi moviĝas en la ĉielo pli malrapide ol la Luno, ĝi devas esti pli malproksima ol la Luno.
La argumentoj kaj konkludoj de Grassi estis kritikitaj en posta teksto, nome Discorso delle Comete, publikigita sub la nomo de unu el la lernantoj de Galileo, nome florenca advokato nomita Mario Guiducci, kvankam la teksto mem estis amplekse verkita de Galileo mem. Galileo kaj Guiducci ne proponis propran definitivan teorion pri la naturo de kometoj, kvankam ili ja prezentis kelkajn provizorajn supozojn kiuj nun estas komprenataj kiel eraraj. (La ĝusta alproksimiĝo al la studo de kometoj estis jam proponita en la epoko fare de Tycho Brahe.) En sia malferma ĉapitro, la Discorso de Galileo kaj Guiducci sentiale insultis la Jezuiton Christoph Scheiner, kaj ankaŭ aliaj variaj malĝentilaj rimarkoj pri la profesoroj de la Collegio Romano estis disaj tra la tuta verko. La Jezuitoj estis ofenditaj, kaj Grassi tuj reagis per propra polemika traktaĵo nome, La astronomia kaj filozofia pesilo, sub la pseŭdonimo Lothario Sarsio Sigensano, ŝajnigante sin unu el siaj lernantoj.
La disputo de Galileo kun Grassi permanente aliigis multajn el la Jezuitoj kiuj estis estintaj antaŭe simpatiaj al liaj ideoj, kaj Galileo kaj liaj amikoj estis konvinkitaj, ke tiuj Jezuitoj estis responsaj pri la okazigo de lia posta kondamno. La pruvaro por tio estis ne pruvita, tamen.
La kazo Galileo
Kristoforo Klavo kaj aliaj jezuitaj astronomoj konfirmis la observojn de Galileo. Sed ili subtenis la sistemon de Tycho Brahe, en kiu la planedoj iras ĉirkaŭ la Suno, sed la Suno kaj Luno iras ĉirkaŭ la Tero. La sistemo estis matematike sama kiel Koperniko, sed fizike multe pli aristotela (en kiu ĉiu tera maso iras nature al la centro de la universo).
Ŝirmita per la atesto de sia teleskopo, en 1632 Galilejo verkis la libron Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo ("Dialogo pri la du ĉefaj sistemoj de la mondo"), kiu tezis, ke Koperniko pravas. Sed se Koperniko pravas, ne simple sur papero sed eĉ en la vera ĉielo, sekve Aristotelo kaj Ptolemeo kaj la Eklezio kaj la universitatoj ĉiuj malpravas.
Tial la Eklezio kontraŭstaris Galilejon kaj kondamnis Galilejon en 1633 kaj devigis lin malkonfesi la Kopernikan sistemon. (Estas ne pruvita la ofta diraĵo, ke post la malkonfeso Galilejo diris pri Tero, sub spiro, "Kaj tamen ĝi moviĝas".) Li estis malliberigita al sia domo kaj tie, blinda, li loĝis ĝis la fino kun sia filino. La reago de la Eklezio surprizis lin: la papo mem estis amiko lia kaj amiko de scienco. En 1638 li verkis libron pri fiziko, Du Novaj Sciencoj.
Morto
Li mortis en 1642. La sekvantan Kristnaskon, Neŭtono naskiĝis. Galileo estis ricevante vizitojn ĝis 1642, kiam, post suferi febron kaj korpalpitacio, li mortis la 8an de januaro 1642, estante 77-jaraĝa. La Granda Duko de Toskanio, Ferdinando la 2-a, deziris entombigi lin en la ĉefa parto de la Baziliko de la Santa Croce, apud la tomboj de sia patro kaj aliaj antaŭuloj, kaj starigi marmoran maŭzoleon liahonore. Tiuj planoj estis prokrastitaj, tamen, ĉar la papo Urbano la 8-a kaj lia nevo, la kardinalo Francesco Barberini, protestis, argumentante, ke Galileo estis kondamnita fare de la Katolika Eklezio pro "evidenta suspekto de herezo". Li anstataŭe estis entombigita en malgranda ĉambro apud la kapelo de novicoj fine de koridoro el la suda transepto de la baziliko al la sakristanejo. Li estis poste reentombigita en la ĉefa parto de la Baziliko en 1737 post starigo de monumento tie liahonore; dum tiu movo, tri fingroj kaj unu dento estis elprenitaj el liaj restaĵoj. Unu el tiuj fingroj, nome la mezfingro el la dekstra mano de Galileo, estas nuntempe ekspoziciata en la Museo Galileo en Florenco, Italio.
La galileja idearo kaj la Katolika Eklezio
La Katolika Eklezio venkis ja la homon Galilejo, sed ne liajn ideojn. Galilejo staris kontraŭ ne nur la Eklezio, sed ankaŭ kontraŭ la aŭtoritato de la universitatoj kaj la plej bona scienco de la epoko. Galilejo opiniis, ke la Eklezio estis la ilo de liaj malamikoj en la universitatoj.
Sed, kompreneble, Galilejo mem ne estis sanktulo, eĉ intelekte. Ne ĉiu pruvo de Galileo por la sistemo de Koperniko estis prava (precipe lia pruvo per tajdomovo). Kaj li ne povis malpruvi la plej fortan argumenton de Aristotelo kontraŭ suncentrismo: laŭ Aristotelo, se suncentrismo pravas, la steloj ŝajne moviĝus inter si mem pro la moviĝo de la Tero ĉirkaŭ la Suno (la fenomeno de stela paralakso). Galilejo (kaj Keplero) penis eltrovi tian moviĝon, sed tio estis super la kapablo de tiamaj instrumentoj.
Plue, Galilejo staris kontraŭ la pli ĝusta sistemo de Keplero. La sistemo de Koperniko ja klarigis la aperon de Venuso, sed ĉar ĝi uzis cirklojn, ne elipsojn (kiel Keplero), ĝi ne estis ĝusta kaj kongrua kun la faktoj. La fina venko iris nek al Koperniko nek al Galilejo sed al Keplero.
Aliflanke, Galilejo pravis, kiam li rimarkis, kontraŭ la tiama Eklezio, ke la ĝusta interpreto de la Biblio ne kontraŭdiras pruvitan fakton. En tio, Galilejo estis subtenata de ambaŭ Sankta Aŭgusteno kaj Sankta Tomaso de Akvino, du el la plej grandaj pensintoj de la Eklezio. La argumento de Galilejo estis prava, sed ĝi ne gajnis la simpation de la Eklezio, kiu tiam batalis kontraŭ herezo (protestantismo) bazita sur la rajto de privata interpreto de la Biblio.
Galilejo estis sincera, kredanta kristano ĝis sia morto, pia katoliko, kiu iris al meso ĉiutage, eĉ kiam li jam ne povis piediri. Li kredis, ke la Biblio estas la senerara Vorto de Dio. Tio estas malsimila al Darvino, kies scienco detruis lian fidon. Kiel Kartezio, Galilejo estis sincera, pia katoliko kiu penis gvidi la Eklezion al iu vero nova.
Se Galilejo vivintus cent jarojn post aŭ antaŭ 1600, Eklezio eble ne kondamnus lin; anstataŭe, liaj ideoj, same kiel la ideoj de Aristotelo, kviete fluus en Eklezion. Sed tiam, dum 1520-1650, la Eklezio luktis kontraŭ la nova protestantismo kaj sentis minacon ĉe ĉiu flanko. La protestantoj ankaŭ staris kontraŭ suncentrismo, sed ne havis la potencon de kondamno de la Eklezio. Ekzemple, Keplero, luterano, neniam estis kondamnita (kvankam lia vivo ne estis facila).
En 1822, la Eklezio repermesis la libron de Koperniko pri suncentrismo, kaj en 1835, la libron de Galilejo, la Dialogo. Kvankam Eklezio malpermesis la librojn de Galilejo kaj Koperniko kaj kondamnis Galilejon mem, ĝi neniam formale deklaris suncentrismon esti hereza.
Post 359 jaroj, en 1992, li estis oficiale rehonorita. Tiam papo Johano Paŭlo la 2-a establigis specialan komisionon nomatan la Papa Komisiono, kaj laŭ la raporto de ĝi, kiu okupiĝis pri la rehonorado, finiĝas per ĉi tiuj vortoj: «La nova scienco, kun siaj metodoj kaj la libereco de esploro, kiujn ili antaŭsupozas, devigis la teologojn pridemandi sin pri siaj kriterioj de interpretado de la Biblio. La plimulto el ili ne kapablis tion fari. Paradokse, Galileo, sincera kredanto, montriĝis pri ĉi tiu punkto pli sagaca ol siaj kontraŭloj teologoj».
En 1995 esplorilo nomita Galileo iris ĉirkaŭ Jupitero, kies lunojn Galilejo originale eltrovis.
Por reekzameno de la proceso kontraŭ Galilejo…
En 1633, la fama sciencisto estis kondamnita de la Katolika Eklezio pro bibliaj kaj sciencaj kialoj. Poste scienco montris iom post iom la pravecon de la Galileja teorio. Joël Col retrostudis la lastan parton de la proceso kontraŭ la astronomo: la kontraŭdiro inter lia nova teorio kaj la bibliaj eldiraĵoj de la Eklezio. En sia verko "Inter Galilejo kaj la Eklezio: la Biblio", la verkisto analizas la konfliktajn diraĵojn kaj montras per profundigita semantika studo, ke en la grekaj kaj hebreaj tekstoj, la Suno ne rondiras ĉirkaŭ la Tero, male al la fuŝaj tradukoj. Li konkludas, ke se la tradukoj el la Biblio estus estintaj fidelaj al la originala teksto, Galilejo ne estus estinta kondamnita pro "aserto kaj kredo je falsa teorio kiu kontraŭdiras la sanktajn tekstojn". Per tiu studo, li klarigas alimaniere la multajn debatojn laŭlonge de la jarcentoj. Li tiel pledas por ke la tradukoj el la Biblio sekvu la originalan tekston kaj por ke Galilejo estu oficiale rehonorigita.
Andrej Rymsza
Verkoj
En 1581 eldonis en Ostroh beloruslingvan "Kronologio"n. Verkis panegirajn versojn por blazonoj de nobeloj. Kelkaj versoj en antikva belorusa lingvo estis eldonitaj en "Kolekto de edifoj" (eldonita en Vilno, 1585). Aŭtoris pollingvan poemon "Dekjara novelo pri militaj agoj...de Krzystov Radziwill" (eldonita en Vilno, 1585) – la poemo estis verkita laŭ silabaj versoj kaj estis unu el la plej bonaj eposaj verkoj pri militkampanjoj en la jaroj 1572–1582 en tempo de Livonia milito 1558-1583. Tradukis el la pola lingvo verkon "Kronografio aŭ topografio de Sankta Tero (eldonita en Vilno, 1595)
Mariann Kocsis
Mariann Kocsis [koĉiŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Kocsis Mariann estas hungara voĉoaktoro, rakontanto.
Mariann Kocsis naskiĝis la.
Biografio
Mariann Kocsis frekventis mezlernejon, poste ŝi akiris diplomon en Teatra Altlernejo en 1990. Ŝia instruisto estis Miklós Szinetár. Post siaj studoj ŝi iĝis la plej aktiva voĉoaktoro. En jarfino de 1996 ŝi havis jam 1000 voĉorolojn. Ŝia voĉo povas okazi ĉion, flegmon, timon, ekciton, ion ajn. Ŝia voĉo estas aŭdebla ankaŭ en desegnofilmoj kaj diversaj televiziaj kanaloj. Pro la konstanta voĉoaktorado ŝi ĝenerale ne havas tempon por la teatrejo.
Hunoj
La hunoj estas popolo origine el Centra Azio, kiu kreis imperion en orienta Eŭropo en la unuaj jarcentoj de nia erao. La popoloj kirliĝintaj en la senlimaj stepoj de Centra Azio ne havais etnan unuecon. La unueco, kiam jam aperis unueco, baziĝis sur alija ideologiaj kaj ekonomiakaj faktoroju, apenaŭ kompreneblaj de modernuloj.
Oni foje rilatigas ilin al pli antikva popolo xiong-nu (elp. ŝiungnuoj). La unuaj ĉinaj fontoj skribas pri ili jam en la 12-a jarcento a.K. kiam ili daŭre penetris Nord-Ĉinion kaj prirabis la areon. Ilia ĉefa okupiĝo estis la nomada bestobredado kaj la ĉasado. En la 3-a jarcento a.K. formiĝis la asocio de 24 hunaj triboj, kiu kondukis prirabajn militirojn en Orient-Azion. La ĉinoj ekkonstruis la Grandan Ĉinan Muron ĉefe pro tiuj militiroj dum la Dinastio de Ĉin. La sukcesaj militiroj de Ĉinio kaj la ribeloj de la konkeritaj popoloj kondukis al la disfalo de la huna asocio en la 1-a jarcento a. K. Formiĝis du asocioj, el kiu la asocio de la sudaj triboj venis al dependa situo al Ĉinio. Tiu historia rilato inter ŝiungnuoj kaj hunoj ne estas tamen akceptata de ĉiuj esploristoj.
La okcidentaj hunoj
La nordaj hunaj triboj venis al areo de la nuna Kazaĥio kaj tie formis fortan socion. De tie ili migris okcidenten kaj en la 1-a jc. p.K alvenis al la areo inter la Kaspia maro kaj la Arala maro, poste migris al la stepoj apud la riveroj Volgo kaj Don. Ili konkeris unue la alanojn poste la orientajn gotojn (375) kaj baldaŭ alvenis al la limoj de la Romia imperio. Ili konkeris en la 4-a jarcento Panonion (de kie la romiaj legioj jam pli frue retiriĝis).
En 433 ili reĝo iĝis Atilo, sub kies estrado la Huna Imperio vivis sian oran epokon. Li gvidis la imperion per fortaj manoj. Dum lia regado, la hunoj ekis du gravajn militirojn. Unue ili atingis eĉ Galegion, dumvoje detruis la urbojn ĉedanubajn kaj transpaŝis Rejnon. La romia armeo sub gvido de Ecio venkis en la batalon de Katalunio kaj ili repelis la hunojn. La hunoj militiris al Italio, kie ili detrus la urbojn Akileion, Mediolanon (hodiaŭ Milanon) kaj ekmarŝis al Romo. Romo surprenis grandegan jaran impostpagon tiel evitinte la atakon, detruon. Post la morto de Atilo, la huna asocio disfalis kaj pro la ribelo de la jugitaj popoloj, ili reiris al la stepoj de Sud-Rusio kaj asimiliĝis.
Heftalitaj hunoj
Per la nomo blankaj hunoj aŭ heftalitaj hunoj estas konata imperio kiu dominis en centra-suda Azio, inklude Hindion. Ilia ĉefa reĝo estis Mihirakula. Ne estas klara ilia rilato kun la aliaj hunoj.
Literaturo en Esperanto
Eugene de Zilah, La princo de la hunoj, eld. Mondial
Kvenko (Hispanio)
Kristana konkero
Ĉirkaŭ la 12-a jarcento, la kristanoj, vivante en pli norda Hispanio dum la islama ĉeesto, komencis malrapide reakiri la Iberan duoninsulon. Kastilio prenis okcidentajn kaj centrajn areojn de Hispanio, dum Aragonio plivastiĝis tra la Mediteranea regiono. La islama regno, Al-Andalus, dividiĝis en malgrandajn tajfojn sub kristana premo. Kvenko estis parto de la Tajfo de Toledo. En 1076 ĝi estis sieĝita de Sanĉo Ramírez de Aragonio, sed ne konkerita. En 1080 la reĝo Yahya al-Qadir de Toledo perdis sian Tajfon, kaj lia veziro subskribis en Kvenko traktaton kun Alfonso la 6-a de Leono kaj Kastilio per kiu li cedis al li kelkajn fortikaĵojn en interŝanĝo de armea helpo. Post la malvenko de Alfonso en la batalo de Sagrajas (1086), Kvenko estis kaptita de la reĝo de Sevilo, Al-Mu'tamid ibn Abbad. Tamen, kiam liaj teroj estis atakitaj de la almoravidoj, li sendis sian bofilinon Zaida al Alfonso, ofertante al li Kvenko interŝanĝe de armea subteno. La unuaj kristanaj trupoj vojaĝis al la urbo en 1093. Tamen, la almoravidoj kaptis ĝin en 1108. Ilia guberniestro en la urbo deklaris sin sendependa en 1144, sekvita de la tuta Murcio post unu jaro.
En 1147 Muhammad ibn Mardanis estis elektita reĝo de Kvenko, Murcio kaj Valencio. Li devis defendi siajn terojn de la almohada invado ĝis sia morto en 1172, post kiu lia filo devis subskribi pakton pri tributoj kun la novalvenintoj. La reĝo Alfonso la 8a 17 jarojn aĝa, provis konkeri la urbon, sed post kvin monatoj da sieĝo, li devis retiriĝi post enmarŝo de trupoj senditaj de la almohada kalifo Abu Yaqub Yusuf. Alfonso subskribis armisticon sed kiam, en 1176 la kvenkanoj okupis kelkajn kristanajn terojn en Huete kaj Uclés, Alfonso intervenis estrante koalicion kune kun Ferdinando la 2-a, Alfonso la 2-a de Aragonio kaj la Armeaj Ordoj de Kalatravo, Santiago kaj Montegaudio, sieĝante Kvenkon ekde la tago de Epifanio en 1177. La komandanto de la urbo, Abu Bakr, denove serĉis la subtenon de Yaqub Yusuf, sed li estis en Afriko kaj ne sendis ajnan helpon. Post malsukcesa atakmisio de Kvenko kontraŭ la kristana tendaro la 27-an de julio, la sieĝita urbo estis konkerita de la trupoj de Alfonso la 21-an de septembro 1177, dum la islamana garnizono rifuĝis sin en la citadelo.
Ĉi lasta falis en oktobro, metante finon al la araba superregado en Kvenko. Alfonso la 8-a donis al la urbo titolon, kaj estis konsiderita "Muy noble y muy leal" (Tre nobla kaj tre lojala). Estis antaŭfiksitaj aro de leĝoj, la Foruo. La diocezo de Kvenko estis establita en 1183; ĝia dua episkopo estis Sankta Juliano de Kvenko, kiu iĝis patrona sanktulo de la urbo.
Dum la venontaj jarcentoj Kvenko ĝuis prosperon, danke al teksaĵo-produktado kaj brutar-ekspluato. La katedralo estis konstruita en tiu tempo, laŭ anglo-normanda stilo, kun multaj francaj laboristoj, ĉar la edzino de Alfonso la 8-a, Leonor de Plantagenet, estis franca.
18a jarcento ĝis nuntempo
Dum la 18-a jarcento la teksaĵa industrio malkreskis, aparte kiam Karlo la 4-a malpermesis tiun agadon en Kvenko por malhelpi la konkuradon kun la Reĝa Tapiŝfarejo, kaj la ekonomio de Kvenko malkreskis, tiel draste perdante populacion (5 000 loĝantoj). Dum la milito de sendependeco kontraŭ la trupoj de Napoleono, la urbo suferis grandan detruon, kaj tio pliakrigis la krizon. La urbo perdis loĝantojn, kun nur ĉirkaŭ 6 000 loĝantoj, kaj nur alveno de fervojoj en la 19-a jarcento, kune kun la lignoindustrio, povis malrapide akceli loĝigadon de Kvenko, kaj ĝi atingis 10 000 loĝantojn. En 1874, dum la Tria Karlisma Milito, Kvenko estis konkerita de la karlismaj trupoj, subtenantaj de "Karlo la 7-a", posteulo de Karlo Maria Isidro de Burbono kiel reĝo anstataŭ la reganta Izabela la 2-a, kaj la urbo suferis egajn difektojn ree.
La 20-a jarcento komenciĝis kun la kolapso de la turo Giraldo de la katedralo en 1902, kiu ankaŭ influis la fasadon. Ĝi devis esti rekonstruita de Vicente Lámperez, kun du novaj ĝemelturoj ĉe ambaŭ flankoj de la fasado kiu restis nefinita sen la supraĵo de ili.
La unuaj jardekoj de la 20-a jarcento estis tumulta same kie en aliaj regionoj de Hispanio. Ekzistis malriĉeco en kamparaj areoj, kaj la Romkatolika Eklezio estis atakita, kun monaĥoj, monaĥinoj, pastroj kaj episkopo de Kvenko, Cruz Laplana y Laguna, kiuj estis murditaj. Dum la Hispana Enlanda Milito, Kvenko estis parto de la respublikana zono. Ĝi estis okupita en 1938 de la trupoj de Generalo Franco. Dum la postmilita periodo tiu areo iĝis ekstreme malriĉa, kaŭzante la elmigradon de multaj loĝantoj al pli prosperaj regionoj, plejparte Eŭskio kaj Katalunio, sed ankaŭ al aliaj landoj kiel ekzemple Germanio. La urbo komencis bonfarti malrapide post la 1960aj kaj 1970aj jaroj, kaj la urbolimoj transiris la gorĝon al plataĵo.
En la lastatempaj jardekoj en kiuj la urbo travivis moderan kreskon laŭ loĝantoj kaj ekonomio, la du precipaj sektoroj iĝis la kreskatanta turismo, kaj tio instigis la plibonigon de vojoj kaj transportado. Kvenko forte investas por kulturo kaj kiel rezulto ĝi estis deklarita Monda heredaĵo de Unesko en 1996. En la lastaj jaroj, novaj kulturaj infrastrukturoj kiel ekzemple la municipa Koncertejo aŭ la Muzeo de Scienco troviĝas en Kvenko kaj la urbo estis kandidato por la Eŭropa Kultura Ĉefurbo en 2016.
Vidindaĵoj
En la jaro 1996, la «Historia murigita urbo Kvenko» estis deklarita Monda heredaĵo de Unesko, kun la sekvaj lokoj:
Kvenko en la historia urboparto konservas antikvan kaj riĉan arkitekturan heredaĵon inter kiuj elstaras pluraj religiaj konstruaĵoj. Granda parto de la historia urboparto similas al rigardejo sur ravino de la riveroj Júcar kaj Huécar, natura medio kiu plibeligas la urbon.
Kulturo
Kvenko estas kultura urbo. En ĝi troviĝas pluraj diverstemaj muzeoj, historia urboparto kiu estas kultura heredaĵo de Unesko kaj fama celebrado de la Sankta Semajno. La urbo altiras turistojn kiuj vizitas ĝin pro la ampleksa kultura aranĝaro. La urbo estis inter la oficialaj kandidatoj por iĝi Eŭropa Kultura Ĉefurbo de la jaro 2016. Sekve, kelkaj el la plej elstaras kulturaĵoj.
Kuirarto
La kuirarto de la provinco Kvenko konsistas el diversaj pladoj daritaj de paŝtistoj, metiistoj, ĉasistoj, homoj kiuj uzas la energion kiun la manĝaĵo donasd por elteni la krudan klimaton, kiu senŝtupe transiras de varmo al malvarmo sed favorigata de regiono kie pluraj produktoj troveblas.
La ĉasviando, precipe la perdriko, troviĝas en granda kvanto de pladoj, kiel la morteruelo, kvankam eblas ĝin anstataŭigi per kokin-viando. Aliaj viandaĵoj, kiel ŝafaĵo troviĝas en preskaŭ tuta Kastilio-Manĉo, kan ankaŭ en Kvenko. Manĝaĵoj kiaj la zaraĥoj, aŭ la kotletoj de montaraj mamsuĉaj ŝafidoj sur braĝo ankaŭ estas tre popularaj. Tradiciaj pladoj de kvenko estas la ajoarriero, ellaborita surbaze de moruo kaj ajloj (en kiuj elstaras tiuj de Las Pedroñeras). La manĉa gazpaĉo sur sengista pano, pluraj ĉasviandoj, la paneroj, la calderneta, estas parto de la kvenka kuirarto kiu pleparte uzas viandon por siaj tradiciaj pladoj.
Karesmaj pladoj
La protagonismo de la pladoj surbaze de viando malaperas en Kvenko kun la alveno de la Sankta Semajno. Dum tiu semajno La fabosupoj, kikersupoj kun moruo kaj spinacoj, la blankaj fazeoloj aŭ terpomoj, estas la precipaj pladoj kuirataj en tiuj tagoj dum kiu la tradicia kuirarto havas alian aspekton. La legomoj, kuirataj kun akvo kaj salo ankaŭ oftas. La trutoj, el riveroj kaj rojoj de Kvenko ankaŭ estas manĝataj anstataŭ viando dum la Sankta Semajno.
Dolĉaĵoj
Dolĉaĵoj en Kvenko havas longan tradicion kaj ampleksan varion de diversaj dolĉaĵoj. Inter la dolĉaĵoj plej popularaj elstaras alajú, arabdevena dolĉaĵo ellaborita kun mielo, migdaloj kaj paneroj, kvankam ekzistas aliaj versioj de la sama dolĉaĵo kiu anstataŭigas la migdalojn per nuksoj aŭ figoj. Ankaŭ menciindas la toriĥoj ŝmiritaj kun lakto (ĉefe dum la Sankta Semajno), la biskvit-panetoj el cinamo, la oblatoj, la sekvinbera pano aŭ la frititaj kringoj.
Vinoj kaj likvoroj
En ĉi tiu provinco oni produktas la vinon La Mancha, blankaj kaj ruĝaj estas same popularaj. Pli tipa trinkaĵo en Kvenko estas resolí, likvoro ellaborita per brando, cinamo, kafo, oranĝoŝelo kaj sukero.
Loĝantaro
Laŭ la revizio de la municipa loĝant-registro de la Nacia Statistik-Instituto de Hispanio (2009), la loĝantaro de Kvenko estis ĉirkaŭ 55.866 personoj: 27.006 viroj kaj 28.860 inoj. La plejpulto de la loĝanto loĝis en la urbo Kvenko kaj la cetero en loĝlokoj disaj tra la tuta municipo, distribuitaj kiel sekve:
Ekonomio
La ekonomio de Kvenko tradicie baziĝas sur la pluva agrikulturo (cerealoj, vitoj, ktp.) kaj en la arbara ekspluatado. En la lastaj jaroj turismo konsiderinde revigligis la ekonomian panoramon kiu suferis pro la konstanta elmigrado okazanta ekde la 1950-aj jaroj. Mlagraŭ tio, la Urbodomo havis ŝuldon de 70.383.000 eŭroj je la 31-a de decembro 2009, laŭ informo de la Ministerio de Ekonomio de Hispanio.