cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bombaŭto
Priskribo
Bombaŭto, aŭtobombo, aŭ kamionbombo, estas preskaŭ improvizita eksploda aparato metita ene de aŭto aŭ alia simila veturilo kaj tiele ĝi estas detonaciigita. Ĝi estas ofte utiligita kiel armilo por atenco, terorismo aŭ gerilo, por mortigi la uzantojn de la veturilo, homojn proksime de la eksplodejo, aŭ por difekti konstruaĵojn aŭ alian posedaĵon. Aŭtobomboj funkcias per siaj propraj mekanismoj kaj povas porti relative grandan kvanton de eksplodaĵoj sen altirado de suspekto; en pli grandaj veturiloj kaj kamionoj, masoj ĝis 3200 Kg estis jam uzitaj. Aŭtobomboj povas esti aktivigitaj je gamo de manieroj : La brulaĵo (plej ofte benzino) en la benzinujo de la veturilo povas fari la eksplodon de la bombo pli potenca per ties disiĝo kaj ekbruligo.
Ise-Sanktejo
Oficiale sciata simple kiel Ĵingū aŭ "La Sanktejo", Ise-Sanktejo estas efektive sanktejo kompleksa, konsistata el super cent individuaj sanktejoj, dividata en du ĉefaj partoj. Gekū (外宮) aŭ la "Ekstera Sanktejo" estas dediĉata al la diaĵo Toyokune-no-ōmikami, dum Naikū (内宮) aŭ la "Intera Sanktejo" estas dediĉata al Amaterasu.
Laŭ la oficiala kronologio, la sanktejoj estis originale konstruata en la jaro 4 a.K. pro Yamatohime-no-mikoto, filino de Suinin, sed la plimulto suspektas, ke ĝi estis jarcente posta, prefere al 690 p.K.. Legendoj diras, ke Naikū estis establata de Yamatohime-no-mikoto. La sanktejoj estas menciata en la kronikoj de la Kojiki kaj la Nihon Ŝoki. La malnovaj sanktejoj estas malmuntitaj, kaj tiuj novaj estas konstruaditaj al penigaj desegnoj en ĉiuj 20 jaroj, kun sufiĉa elspezo. La nunaj konstruaĵoj, okazite en 2013, estas la 63-aj fojaj kaj estas rekonstruotaj en 2033.
Großröhrsdorf
Großröhrsdorf (jen germane, suprasorabe Wulke Rědorjecy) estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Bautzen de la federacia lando Saksio kaj estas la centro de samnoma komunumaro el pluraj najbaraj komunumoj proksime kunlaborantaj. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Barbaroux (apartigilo)
Barbaroux estas la nomo de
kaj la familia nomo de jenaj personoj:
Ĵongĉeng
Ĵongĉeng estas milionurbo kaj havenurbo en Ĉinio.
Historio
La unua imperiestro de Ĉinio Qin Shihuangdi vizitis Ĵongĉengon dufoje. En 1735 dum Dinastio Qing, imperiestro Ĵongĉeng donis al la urbo ĝian nunan nomon.
Klimato
Klimaton de Ĵongĉeng la musono influas. Tial dum somero varmo kaj pluvo regas, dum vintro sunbrilo kaj sekeco estas. La jara averaĝa temperaturo estas proksimume 12 °C.
Trafiko
Ĵongĉeng estas alirebla per aŭtovojo 309. La urbon multe da turistoj vizitadas.
Vidindaĵoj
En la proksimeco multe da cignoj vivas laŭ lago, kiu estas grava medioprotektata tereno.
Trivigno
Trivigno estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Basilikato kaj al la provinco Potenco. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Albano di Lucania, Anzi, Brindisi Montagna kaj Castelmezzano.
Jón Trausti
Jón Trausti (1873-1918) estas pseŭdonimo por la verkisto Guðmundur Magnússon. Li naskiĝis en la plej nordorienta landpinto de Islando kaj elkreskis en granda malriĉeco, laborante sur tero kaj maro. Poste li fariĝis presisto kaj loĝis en Reykjavík. Li multon verkis, sed ne ĉiam egale bone. Liaj tre popularaj romanoj kaj noveletoj ofte montras multflankan konon de vivo kaj pensmaniero de la islanda popolo. Li havis riĉan fantazion, li estis bona observanto kaj priskribis multespecajn homojn vive kaj kompetente. Li ankaŭ verkis poemojn.
En esperanto aperis
La marlupo en Voĉo de Islando, II-a jaro, 1-a numero, en traduko de Ólafur S. Magnússon.
Reinhard Haupenthal
Reinhard HAUPENTHAL (naskita la en Kronach, mortinta la  en Vaison-la-Romaine) estis pensiiĝinta instruisto pri la germana lingvo kaj katolika religio en Saarbrücken. En Esperantujo li aktivis kiel tradukisto, esperantologo kaj interlingvisto (interalie okupiĝis pri Volapuko kaj la verkaro de Schleyer). Li estis multjara afergvidanto de la Sarlanda Esperanto-Ligo (SEL) kaj en tiu funkcio redaktis gazeton kun granda recenza parto, prizorgis libroeldonadon kaj -vendadon kaj aranĝis renkontiĝojn. Haupenthal estis membro de la Akademio de Esperanto. Li eldonis verkaron de Karolo Piĉ.
Li mortis la 29-an de septembro 2016 je 2:33 nokte post longa suferiga malsano.
Orașu Nou-Vii
Orașu Nou-Vii [oraŝu noŭ vij] (hungare: Nagyhegy (Avasújfalu)) estas vilaĝo en Rumanio administre apartenanta al la komunumo Orașu Nou.
Blankula naciismo
La plimulto da blankulaj naciistoj uzas limigitan difinon de blankeco. En Usono ĝi ofte, sed ne ekskluzive, implicas nejudan eŭropan etnan fonon; ekzemple la Nacia Socialisma Movado diras, ke "Partia Membreco estas limigita al neŝemidaj aliseksemuloj el eŭropa etna fono." Iuj blankulaj naciistoj uzas rasan taksonomion el la 19-a jarcento. La Nazioj konsideris homojn kun almenaŭ unu juda avo aŭ avino kiel miksrasuloj kaj rezulte ne blankuloj. Aliaj blankulaj naciistoj, kiel Jared Taylor, argumentis, ke judoj povas esti rigardataj kiel blankuloj. Kvankam multaj blankulaj naciistoj kontraŭas Israelon kaj cionismon, aliaj esprimis subtenon por Israelo kaj pretendis paralelojn inter sia ideologio kaj cionismo. Malsamaj rasaj teorioj difinas malsamajn grupojn kiel blankuloj, ekskludante ekzemple sudajn eŭropajn kaj orientajn eŭropajn gentojn pro perceptita "rasa malpureco." Kelkaj havas vastan difinon, inkludante iranajn, hind-arjajn, kaj berberajn homojn.
Orașu Nou-Vii
Orașu Nou-Vii situas ĉe la distrikta vojo DJ109L inter Orașu Nou kaj Seini. Male al Orașu Nou malpli ol 10 el ĝiaj loĝantoj estas hungaroj, la aliaj estas rumanoj.
Blankula naciismo
Vaste konataj historiaj blankulaj naciismaj grupoj inkludas la Naziojn kaj Ku-Kluks-Klanon. En lastaj jaroj kreskis diversaj blank-naciismaj movadoj helpe de anonimaj bildforumoj, ekzemple la grupo alt-right en Usono.
Torralba (Cuenca)
Torralba (blanka turo, kio aperas en la blazono) estas municipo de Hispanio, en la Provinco Kvenko, regiono de Kastilio-Manĉo.
Loĝantoj
La loĝanto nomiĝas torralbeño. La censita loĝantaro en 2016 estis de 121 loĝantoj kaj la denseco estas de 2,18 loĝ/km².
Situo
Torralba estas situanta en la orienta parto de Kastilio-Manĉo en la komarko aŭ distrikto Kvenka Alkario en la norda parto de la Provinco Kvenko, je altitudo de 994 m super marnivelo. La areo de ties teritorio estas de 55,49 km². La geografiaj koordinatoj estas 40°18′08″N 2°17′11″Ok. Ĝi situas je ĉirkaŭ 36 km de Kvenko, provinca ĉefurbo.
Historio
Aperis romiaj ruinoj de duaranga vojo kiu ligis Kartago Nova kun Komplutum. Ankaŭ restaĵoj de distra vilao, krom de la mino el gipso (lapis specularis) nome vitra gipso, tre aprezita de romianoj kaj uzita kiel vitro por fenestroj kaj por ornamado de muroj kaj plankoj. De tiu mino konserviĝas enirejo en la loko de "La Dehesa".
La teroj de Torralba eble estis konkeritaj de kristanoj el la islamanoj sufiĉe antaŭ la propra urbo Kvenko, kiu estis konkerita en 1177. Pro tio oni supozas ke ĝi iel dependis el la Ordeno de Santiago, aŭ de la Konsilantaro de Guadalajara kaj ke tre probable ties unuaj setlantoj akompanis la reĝon Alfonso la 8-a de Kastilio en la konkero de Kvenko.
Demografie la urbeto gravis dum la Mezepoko, sed meze de la 18a jarcento dekadencis pro krizo de la merkato de lano.
Post la Hispana Enlanda Milito la loĝantaro falis, tio estis oni perdis loĝantojn pro diversaj tialoj: nome bataloj, prizono, politika persekutado, malsato ktp. Ĝis meze de la 20a jarcento la loĝantaro de multaj vilaĝoj de la regiono atingis pinton, kaj ankaŭ ĉe Torralba kun 390 loĝantoj, sed poste okazis elmigrado, senloĝigo kaj maljuniĝo de la loĝantaro, kaj ankaŭ ĉe Torralba kie oni alvenis al la nunaj 121.
Ekonomio
Agrikulturo (olivoj kaj cerealoj) kaj brutobredado tradicie. Servoj kaj loĝejoj, konstrusektoro. Produktado de vino, mielo kaj turismo.
Komitato de UEA 2007-2010
Dum oficperiodo 2007-2010 en Komitato de UEA membris jenaj personoj. La elektoj de komitatanoj B ne okazis ĉar por 7 seĝoj kandidatiĝis nur kvin personoj, kiuj estis elektitaj sen balotado.
Ĉi-momente mankas komitatanoj por Argentino, Bosnio-Hercegovino, Grekio, Kolombio, Slovenio kaj Togolando.
András Makó
MAKÓ András (mako:) estas hungara pentristo naskita la 26-an de junio 1959 en Halmeu.
Biografio
Makó finis inter 1989 en la Arta Altlernejo Ion Andreescu de Kluĵo. Li laboris ĝis 1995 en Baraolt, de 1995 en Paks.
Kalvinana preĝejo (Kecskemét)
La Kalvinana preĝejo estas religia historia monumento en Hungario, en urbo Kecskemét, en la urbocentro.
Historio
Inter 1540-1564 la kalvinanoj uzis la katolikan preĝejon. Poste la kalvinanoj konstruis apartan lignan preĝejon, kiu baldaŭe cindriĝis pro incendio. Poste venis permeso de la turkoj, kiu estis unika en la tiama Osmana Imperio. En la 1680-aj jaroj la preĝejo pretiĝis. En la 18-a jarcento konstruiĝis al la preĝejo ankaŭ pli nova navo.
Konstruaĵo
La konstruaĵo situas sola laŭ la ĉefplaco, tamen duone ĝi estas ĉirkaŭbrakumita de bazardomoj. Tial la fasado estas malsimetria. La enirejo estas tra porĉo kaj la kvadrata turo, kiu plene reliefas. La tegmento estas ŝela. Komence la interna parto estis riĉkolora, sed baldaŭe ĝi iĝis plene blanka.
Kameloto
Kameloto, la kastelo de Reĝo Arturo, kie situis la Ronda Tablo.
Estas malklare kie situis Kameloto. Laŭ Thomas Malory Kameloto estis Winchester, la antaŭa ĉefurbo de la reĝoj de Wessex. En 1542 la antikvisto John Leland raportis ke la ĉirkaŭuloj kredis ke Kameloto estis la Kastelo Cadbury, feraĝa fortikaĵo en Somerset. Dum la jarcentoj, estis multaj aliaj sugestoj.
Kantono Warren (Misurio)
La kantono Warren (Warren County) estas kantono de Usono en la subŝtato Misurio. La administra centro estas la urbo . La kantono estis fondita la.
Aladár Tamás
TAMÁS Aladár (tama:ŝ) estis hungara poeto, verkisto, redaktoro naskita la 10-an de marto 1899 en Halmi kaj mortinta en Budapeŝto, la 17-an de oktobro 1992.
Heroldsbach
Heroldsbach estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Forchheim de la federacia lando Bavario. La 30-an de junio 2005 la komunumo havis 5016 loĝantojn.
120324 Falusandrás
120324 Falusandrás estas asteroido de la ĉefa asteroida zono en 1:4 kun la Tero kaj 3:1 kun Jupitero.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la de la hungara astronomo Sárneczky Krisztián elde la Stacio de Piszkéstető de la Konkoly Observatorio, proksime de Mátraszentimre (Hungario).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la hungara imunologo András Falus (hungarlingve Falus András), plena profesoro de la Universitato Semmelweis kaj ano de la Hungara Scienca Akademio. Lia ĉefa fako estas la imunogenomiko, alergio kaj onkologenomiko. Li estas gajninto de la ĉiujara premio 2001 pri scienca komuniko de la Hungara Klubo de la Sciencaj Ĵurnalistoj.
Árpád Horváth (verkisto)
Árpád Horváth [horvAt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Horváth Árpád estis hungara verkisto, kemiisto, instruisto, profesoro.
Árpád Horváth naskiĝis la  en Győr. Li mortis la en Budapeŝto.
Biografio
Árpád Horváth frekventis benediktanan gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li iĝis teknikisto kaj horloĝisto. Li akiris pedagogian diplomon en Scienca Universitato Pázmány Péter en 1934. Li komencis labori en 1933 en kemia laborejo en Győr, en la sekva jaro li instruis jam en la sama urbo. Inter 1939 kaj 1941 li faris administran laboron en uzino, poste li havis postenon en la ministerio pri industrio. En 1941 li doktoriĝis en Hungara Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato József. Depost la 2-a mondmilito li denove instruis en diversaj lernejoj, ekde 1967 en Trafika Altlernejo de Győr. Dum sia vivo li verkis multe da libroj por la junularo. Li ofte kontribuis pri Ányos Jedlik, Loránd Eötvös, Thomas Alva Edison, Jules Verne.
Kaskonumido
La Kaskonumido (Numida meleagris) estas la plej bone konata el la birdospecioj de la familio de Numidedoj, kaj la nura membro de la genro Numida (monotipa). Ĝi reproduktiĝas en Afriko, ĉefe sude de Saharo, kaj estis amplekse enmetita en Karibio, Brazilo, Aŭstralio kaj suda Francio.
Taksonomio
En la komenco de la koloniigo fare de eŭropanoj en Nordameriko, la indiĝena meleagro (Meleagris gallopavo) estis konfuzita kun tiu specio. Tio kondukis al la angla nomo de la amerika birdo. La vorto meleagris, greka por numido, estas kunhavata en la sciencaj nomoj de la du specioj, sed ĉe la numido ĝi estas la specinomo, dum ĉe la meleagro, ĝi estas la nomo de la genro kaj (en ŝanĝita stato) de la familio.
Subspecioj
Estas naŭ agnoskitaj subspecioj:
Aspekto
La Kaskonumido estas granda (53–58 cm) birdo kun rondoforma korpo kaj malgranda kapo. Ili pezas ĉirkaŭ 1.3 kg. La korpa plumaro estas grizecnigra kun blankaj punktoj. Kiel ĉe aliaj numidoj, tiu specio havas senpluman kapon, tiukaze ornamita per sablokolora flaveca aŭ ruĝeca osta karunklo, kio nomigas la specion laŭ la komuna nomo, kaj ruĝaj kaj bluaj makuloj de haŭtaĵoj. La flugiloj estas mallongaj kaj rondoformaj, kaj ankaŭ la vosto estas mallonga. Variaj subspecioj estis proponitaj, kaj la diferencoj laŭ aspekto estas ĉefe granda variado en grando, formo kaj koloro de la kasko kaj de la vizaĝaj bridoj.
Kutimaro kaj ekologio
Tiu estas gregema specio, kiu formas arojn for de la reprodukta sezono tipe de ĉirkaŭ 25 birdoj kiuj ankaŭ ripozas komunume. Numidoj emas partikulare konsumi amasajn kvantojn de iksodoj, kio povus aliflanke disvastigi malsanojn kiaj la Boreliozo Lyme. Tiuj birdoj estas surteremaj, kaj pretas kuri pli ol flugi kaze de alarmo. Kiel plej kokoformaj birdoj, ili havas mallongdaŭran eksplodan flugmanieron kaj fidas al glitado por kovri ampleksajn distancojn. Kaskonumidoj estas grandaj kurantoj, kaj povas piediradi 10 km kaj plie en unu tago. Ili faras laŭtajn akrajn alvokojn kaze de ĝenado. Ties dieto konsistas el vario de animala kaj planta manĝoj; semoj, fruktoj, muŝoj, helikoj, araneoj, vermoj kaj insektoj, ranoj, lacertoj, malgrandaj serpentoj kaj malgrandaj mamuloj. Numidoj havas fortajn krifojn kaj skrapas surgrunde por serĉi manĝon kiel aldomigitaj kokoj, kvankam ili rare elradikas kreskantajn plantojn tiele. Kiel ĉe la aliaj numidedoj, ili ne havas spronojn.
Maskloj ofte montras agresemon unu al alia, kaj partoprenas en ardaj luktoj kiuj lasas masklojn sangoverŝantaj aŭ alimaniere vunditaj. Ili klopodas iĝi timigaj levante siajn flugilojn el la flankoj kaj hirtigante siajn plumojn laŭlonge de la tuta korpo, aŭ ili povas ankaŭ kuri antaŭen montrante malfermegan bekon. La nesto estas bone kaŝita, ĝenerale nekovrita skrapaĵo kaj la tipa ovaro estas normale de 6-12 ovoj kiujn la ino kovas dum 26–28 tagoj. Nestoj enhavantaj pli grandajn nombrojn de ovoj estas ĝenerale supozeble rezulto de pli ol unu numidino kiuj uzis la neston; la ovoj estas grandaj kaj kovanta birdo povus ne realisme kovri signife pli ol unu normala ovaro.
Aldomigitaj birdoj almenaŭ, elstaras pro produktado de tre dikŝelaj ovoj kiuj estas malpligrandigitaj al fragmentoj post la ido eloviĝas, pli ol lasi du grandajn partojn kaj malgrandajn erojn. Oni konstatis, ke aldomigitaj numidinoj ne estas la plej bonaj el la patrinoj, kaj ili ofte abandonas siajn nestojn.
La numididoj estas kamufle koloraj kaj rapida flugilkresko permesas al ili flugi al malaltaj branĉoj nur unu semajnon post eloviĝo. Tiuj numidoj vivas tiom longe kiom ĝis 12 jaroj en naturo.
Habitato
Ili reproduktiĝas en varmaj, tre sekaj kaj malfermaj habitatoj kun disaj arbustoj kaj arboj kiaj savanoj aŭ farmoj. Aroj de Kaskonumidoj svarmis dum ĵusaj jaroj en sudaj ĉeurboj de Kaburbo, kie ili ŝajne adaptiĝis rimarkinde bone. Tiuj aroj moviĝas malrapide laŭlonge de la plej trankvilaj ĉeurbaj ŝoseoj, serĉante manĝon sur herbecaj 'pavimoj' kaj en ĝardenoj kie la bariloj estas sufiĉe malaltaj kaj kelkaj povas eniri sen senti sin separataj el la aro. Ili ofte ripozas nokte sur tegmentoj de bangaloj. Ĉar loĝantoj ĝenerale ŝatas la lokan naturon, ĝi povas esti ĝeno, malhelpante la trafikon kaj farante tro da bruo frumatene. Ties sukceso probable rilatas al la grandaj sed prudentaj aroj – ili povas fuĝigi katojn, ne eniri en ĝardenoj kie estas hundo, kaj estas sufiĉe videblaj en la trankvilaj ŝoseoj kie ili loĝas por ne esti surveturigita. Kvankam multaj junaj numidoj forfalas (kaj estas lasataj de la aro), tio ne sufiĉas por malpliigi ties nombrojn. Plenkreskaj birdoj estas foje kaptataj kaj manĝataj de senhejmuloj.
Aldomigo
Kaskonumidoj estas ofte aldomigitaj, kaj estas tiu specio tiu kiu estas vendata en okcidentaj vendejoj.
Phytolacca americana
Amerika fitolako (Phytolacca americana) estas granda duonsukulenta herba staŭda planto, kiu altas inter unu kaj 3 metroj. Ĝi estas apartenanta al orienta Nordameriko, la Mezokcidento kaj la Golfbordo kun pli disaj populacioj en la malproksima Okcidento. Ĝi ankaŭ estas konata kiel simplefitolako, ruĝa inkoplanto kaj kuiksu-Shanglu (en ĉina medicino). Partoj de tiu planto estas tre toksaj al brutaro kaj homoj, kaj ĝi estas konsiderita grava ĉagreno fare de terkultivistoj. Tamen, kelkaj partoj povas esti utiligitaj kiel manĝaĵo, medicino aŭ veneno.
La planto havas grandan blankan pivotradikon, verdajn aŭ ruĝajn tigojn kaj grandajn, simplajn foliojn. Blankaj floroj estas sekvitaj per purpuraj ĝis preskaŭ nigraj beroj, kiuj estas bona nutraĵfonto por kantobirdoj kiel ekzemple Katbirdo, Norda kardinalo, Bruna mokturdo kaj Norda mokbirdo.
Morfologio
Plantotipo: Plurjara herba planto kiu povas atingi altecon de 3 metroj, sed kutimas alti iom malpli. La tigo ofte estas ruĝa kiam la planto maturiĝas. Vertikala, rekta centra tigo frue en la sezono. Ŝanĝiĝas al disvastiĝanta, horizontala formo pli poste en la sezono sub la pezo de la beroj. Planto mortas ĝis radiknivelo ĉiun vintron. Tigo havas kavernigitan plantmedolon.[necesas citaĵo]
Folioj: La folioj estas alternaj kun kruda teksturo kun modera poreco. Folioj povas atingi 16 colojn en longeco. Ĉiu folio estas tuteca. Folioj estas mezverdaj kaj glataj, kun kion kelkaj karakterizas kiel malagrablan odoron.[necesas citaĵo]
Floroj: La floroj havas 5 regulajn partojn kun vertikalaj stamenoj kaj estas ĝis 0.2 colojn larĝaj. Ili havas blankajn petal-similajn sepalojn sen veraj petaloj, sur blankaj pediceloj, kaj pedunklojn en vertikala aŭ pendanta grapolo, kiu malheliĝas kiam la planto fruktas. Floraroj unue aperas en somerkomenco kaj daŭras ĝis frua aŭtuno.[necesas citaĵo]
Frukto: brila malhelviolkolora bero tenita en racemozaj aretoj sur rozkoloraj pediceloj kun rozkolora tigo. Pediceloj sen beroj havas karakterizan rondetan kvin-partan kalikon. Fruktoj estas rondaj kun plataj indentitaj pinto kaj fundo. Nematuraj beroj estas verdaj, turniĝantaj blankaj kaj tiam nigrece purpuraj.[necesas citaĵo]
Radiko: Dika centra pivotradiko kiu iĝas profunda kaj disvastiĝas horizontale. Rapida kresko. Bruna kortekso, blanka pulpo, modera nombro da radiketoj. Laŭlarĝe tranĉitaj radikotranĉaĵoj montras samcentrajn ringojn. Neniu nitrogenofiksado-kapablo.
Vivejo kaj disvastiĝo
Larĝe distribuita en kampoj kaj rubejoj, kaj kutime trovita en randovivejoj. La semoj ne postulas tavoliĝon kaj estas disigitaj per ber-manĝantaj birdoj. Adaptite al krudaj aŭ bonaj grundoj kun modera malsekeco, alta kalciotoleremo sed malalta salecotoleremo, pH-toleremo de 4.7-8. Kreskas bone en suno aŭ ombro kaj facile postvivas fajron pro sia kapablo al reĝermado el la radikoj. En la lastaj jaroj la planto ŝajnas esti pliiĝinta en loĝitaj lokoj. Trovite en la plej granda parto de Usono krom la Monto-Ŝtato, Alasko kaj Havajo.
En Eŭropo ĝi estas invada specio.
Konataj enplantaj substancoj
Triterpenaj saponinoj: fitolokozidoj A, B, C, D, E, F, G (eskulentozido E), fitolakagenino, jaligona acido, eskulentia acido, 3-oxo-30-carbomethoxy-23-norolean-12-eno-28-oic-acido, fitolakagena acido, oleanola acido. Triterpenaj alkoholoj, ekz. alfa-spinasterolo
Alia: fitolakotoksino, kantomikrolo, astragalino, proteino CIC-R, mitogeno (fitolakomitogeno, PMW, serio de glikoproteinoj), kariofileno, lektinoj, tanino, amelo.
Nutro-informoj je 100 gramoj (seka pezo) de ŝosoj:
Normigado: Fitolako ne estas ĝenerale normigita ĉar ĝi ne estas surmerkatigita al la publiko, kaj malsamaj trajtoj bezonas normigon por malsamaj uzoj. Ekzemple fitolakozidoj A, B, C et al. de folioj estas pripensitaj por antivirusa uzo kaj fitolako-antivirusa proteino, kun subtipoj prenitaj de folioj en malsamaj sezonoj, kontraŭ aidoso. Oleanola acido estus la ero de elekto por normigado rilate al kancero ĉar ĝi ĉeestas en etanola radikeltiraĵo kaj havas signifajn kontraŭkancerajn trajtojn, por pluraj specoj de karcinomo same kiel leŭkemio.
Tokseco
Fitolakoveneniĝoj estis oftaj en orienta Nordameriko dum la 19-a jarcento, precipe de la uzo de tinkturoj kiel kontraŭreŭmatismaj preparaĵoj kaj de konsumado de beroj kaj radikoj kiuj estis konfuzitaj kun pastinako, terpiro, aŭ kreno. Mortoj estas nuntempe nekutimaj, kvankam ekzistas kazoj de vomado kaj katarso, sed okazis almenaŭ unu morto de infano kiu manĝis dispremitajn semojn en suko.[necesas citaĵo]
La toksaj komponentoj de la planto estas saponinoj surbaze de la triterepenaj geninoj fitolakagenino, jaligona acido, fitolakogena acido (fitolacina acido), eskulenta acido, kaj fitolako-bergenino. Tiuj inkludas fitolakozidojn A, B, D, E, kaj G, kaj fitolakosaponinojn B, E, kaj G. Fitolakogenino kaŭzas sango-aglutiniĝon.
Manĝo-uzoj
Kvankam la semoj estas tre toksaj, la beroj ofte estas kuiritaj en ĵeleon aŭ torton, kaj semoj estas forkribitaj aŭ trapasas se ne morditaj. Kelkaj kredas ke kuirado inaktivigas la toksinojn en la beroj, kaj aliaj atribuas toksecon al la semoj ene de la beroj. La folioj de junaj plantoj foje estas kolektitaj kiel printempverda kuirejherbo kaj manĝitaj post ripetaj brogadoj. Ŝosoj ankaŭ estas brogitaj kun pluraj akvoŝanĝoj kaj manĝitaj kiel anstataŭaĵo por asparago. Ili iĝas katarsaj kiam ili atingas maturecon. La kuiritaj legomoj estas venditaj komerce en la Usonaj Sudŝtatoj, sed ĉiu manĝuzo de la planto estas kontestata pro toksinoj en la planto.[necesas citaĵo]
Aliaj uzoj
Patento estis arkivita por uzi fitolakajn toksinojn por kontroli zebrokonkojn.
La beroj povas esti utiligitaj kiel natura tinkturfarbo.
Suda Kaŭkazio
Suda Kaŭkazio, oficiale Suda Kaŭkazujo, estas parto de Kaŭkaza regiono. Ĝi vastiĝas de Nigra Maro ĝis Kaspia Maro sude de Kaŭkazoj. Dum soveta epoko ĝia pli konata nomo estis Transkaŭkazio. La termino havis politikan sencon kaj montris ĝian situon rilate al la norda politika centro.
Zlatý chlum
Zlatý chlum, ofte ankaŭ skribata kiel Zlatý Chlum (germane Goldkoppe; 891 m s. m.) estas montopinto en Ĉeĥio situanta en Zlatohorská vrchovina proksimume 2,5 km sudoriente de la distrikta urbo Jeseník. Ofte indikata alteco 875 m rilatas al nivellinio apud belvedero. Sed la propra pinto de la monto troviĝas de la belvedero proksimume 200 m sudoriente kaj laŭ Baza mapo 1:10000 ĝi atingas 891,1 m s. m.
Proksime de la pinto troviĝas la belvedero, malfermita en la jaro 1899 kun belvidoj al Jeseníky kaj ĝis Pollando. Preter Zlatý chlum kondukas Minista lerniga pado.
Johann Friedrich Agricola
Johann Friedrich Agricola (* 4-an de januaro 1720 en Dobitschen ĉe Altenburg; † 12-an de novembro (2-an de decembro) 1774 en Berlino) estis germana muzikisto, komponisto kaj muzikverkisto.
Vivo
Lia patro, Johann Christoph Agricola, estis „Princa Altenburga kaj barona Bachofeny ĉambroagento kaj juĝeja direktoro“ en Dobitschen, edziĝinta kun Maria Magdalena. La fundamenton de lia muzika edukado metis inter 1725 kaj 1738 instruisto el Dobitschen, Johann Paul Martini.
En la jaro 1738 Johann Friedrich komencis 18-jare jurstudon ĉe la Universitato de Lepsiko. Krome li lernis ĝis 1741 ludadon de klavarinstrumentoj kaj kompozicion ĉe Johann Sebastian Bach, sub kies direktado li ludis klavicenon en „Collegio musico“. Post finado de sia edukado en Lepsiko Johann Friedrich Agricola iris al Berlino, kie li trovis kontakton kun Johann Joachim Quantz, kortega komponisto de Frederiko la 2-a kaj Carl Philipp Emanuel Bach, ĉambroklavicenisto de la reĝo.
Sicilio
Sicilio (Sicilia, Sicìlia sicililingve, Səcəlia gaŭl-itale, Siçillja en arbereŝa dialekto , Σικελία en la greka lingvo), estas la plej granda insulo de la mediteranea maro. La Sicilia Regiono havas specialan aŭtonoman statuson kaj ĝia ĉefurbo estas Palermo. Ĝi apartenas al Italio kaj troviĝas en ties plej suda parto. Sicilio situas en la centra Mediteraneo kaj etendiĝas ekde la pinto de la Apenina duoninsulo, de kiu ĝi estas apartigita nur per la mallarĝa Mesina Markolo, direkte al la nordafrika marbordo. Ĝia plej konata elstaraĵo estas Etna, kiu, je metroj estas la plej alta aktiva vulkano en Eŭropo kaj unu el la plej aktivaj en la mondo. La insulo havas tipan mediteranean klimaton.
Johann Friedrich Agricola
Vivo
Post sensukcesa kandidatiĝo pri la sukcedo de Gottfried Heinrich Stölzel en Gotha komence de la jaro 1750 Agricola estis nomumita en majo 1751 ĉambromuzikisto kaj kortegokomponisto de Frederiko la 2-a. Jen li komponis i.a. la interludon "Il filosofo convinto in amore". En sia pozicio li ne nur kompetenis pri la komponado de novaj pecoj kaj la okazigo de privataj koncertoj, sed ankaŭ laboris kiel dirigento, kantisto, espertizisto, tradukisto, recenzisto, muzikverkisto kaj muzikinstruisto.
Sicilio
La plej frua arkeologia pruvo pri homa ekloĝado en la insulo originas el la frua -a jaro a.K. Je proksimume 750 a.K., Sicilio estis la loko por kelkaj fenicaj kaj grekaj kolonioj, kaj dum la sekvaj 600 jaroj, ĝi estis la batalkampo de la grek-punikaj kaj romi-punikaj militoj, kiuj finiĝis per la romia detruo de Kartago. Post la falo de la Romia Imperio en la 5-a jarcento, Sicilio ofte havis malsamdevenajn regantojn, kaj dum la frua Mezepoko, ĝi estis regata laŭ victurno, de la vandaloj, ostrogotoj, bizancanoj, araboj kaj normandoj. Poste ĝi estis regata de la dinastio Anĵuo, de la kronlandoj Aragonio, Hispanio, kaj la Sankta Romia Imperio, kaj tiam finfine unuigita sub la Burbonoj kun Napolo, kiel la Reĝlando de la Du Sicilioj. Sekvante la Ekspedicion de la ruĝĉemizuloj, Giuseppe Garibaldi gvidanto de ribelo dum la Itala Unuiĝo ĝi iĝis parto de Italio en 1860. Post la naskiĝo de la Itala Respubliko en 1946, Sicilio ricevis apartan statuson kiel aŭtonoma regiono.
Johann Friedrich Agricola
Vivo
La geedziĝo kun la itala kantistino Emilia Molteni (* 1722 en Modena; † 1780 en Berlino) de la Itala Opero je Berlino ankaŭ okazis en la jaro 1751.
Sicilio
Sicilio havas riĉan kaj unikan kulturon, aparte en kampoj kiel la artoj, muziko, literaturo, kuirarto kaj arkitekturo. Ĝi ankaŭ gravas pro arkeologiaj kaj prahistoriaj ejoj kiel ekzemple la Nekropolo de Pantaliko, la Valo de la Temploj kaj Selinunte.
Johann Friedrich Agricola
Vivo
Post la morto de Karl Heinrich Graun en la jaro 1759 Johann Friedrich Agricola estis nomumita prusa kortega kapelmajstro far Frederiko la 2-a. Ĉi tiun postenon li tenis ĝis sia morto la 2-an de decembro 1774.
Sicilio
Sicilio havas ĉirkaŭ 5,1 milionojn da loĝantoj kaj areon de 25.710 km², pro kio ĝi estas la plej ampleksa regiono de Italio kaj la 45a plej granda insulo en la mondo.
Oficiala lingvo de la insulo estas la itala, sed parto de la loĝantaro parolas la sicilian lingvon, parolatan ankaŭ en Kalabrio kaj Apulio.
Johann Friedrich Agricola
Verkaro
La komponaĵoj de Johann Friedrich Agricola (ĉefe kantverkoj kiel oratorioj, kantatoj, lidoj kaj operoj) klare montras la influon de Hasse kaj Graun. Kiel komponisto de lidoj Agricola estas tipa reprezentanto de la Unua Berlina Lidskolo kun ĝia preferado de anakreonta poeziado.
Sicilio
Geografio
Sicilio estas insulo situanta en la sudo de Italio. Tri kilometroj de la Mesina Markolo disigas ĝin disde la duoninsulo. Ĝi situas je 140 km de Tunizio, en la nordo de Afriko, disigata de ĝi pere de la Sicilia markolo. La Tirena maro banas la nordan marbordon. Geologie ĝi apartenas al la sama tektona plato kiel la Itala duoninsulo, kaj orografie temas pri apenina regiono (same okazas al multaj italaj regionoj).
Chablis (Yonne)
Chablis estas vilaĝo kaj komunumo en la departemento Yonne en Francio en la norda parto de la regiono Burgonjo. Ĝi situas en la valo de la rivero Serein.
Johann Friedrich Agricola
Verkaro
Pli ol komponisto Agricola renomiĝis kiel orgenisto kaj muziksciencisto. Lia ĉefverko estas la priverkado de "Opinioni de’ cantori antichi, e moderni o sieno osservazioni sopra il canto figurato" ("Instrukcio al kantarto", Berlino 1757) de Pier Francesco Tosi.
Sicilio
Geografio
Ĝi konsistas ankaŭ el malpli grandaj insuloj kiel la arkipelago de la sep Liparaj insuloj kaj Ustiko norde, kaj tiu de la tri Egadoj okcidente kaj sude, la insuloj Pantelerio, Lampeduzo, Linozo kaj aliaj pli etaj. La arkipelago Malto geografie apartenas al Sicilio. Malto estis kunigita al Sicilio, eĉ politike, ĝis la jaro 1798, kiam ĝi estis okupata fare de Napoleono dum du jaroj. La Pelagaj insuloj, integritaj en la provinco Agriĝento estas, tamen, geografie pli proksimaj al Tunizio.
La reliefo de la insulo precipe estas montara, ĉefe en la nordo kun plilongigo de la Apeninoj kiuj formas la tiel nomatajn sikelajn Apeninojn: nome montoj de Palermo, de Trapani, Nebrodi, Madonie kaj Peloritani. En la sudoriento troviĝas la Ibleaj montoj. La centro kaj sudo konsistas el montetoj. Ekzistas kelkaj plataĵoj, kiaj la Katania ebenaĵo kaj la tiel nomata Ora Baseno kie situas la urbo Palermo. En la centro estas la Ereaj montoj, sur kiuj staras, je 948 metroj super la marnivelo, la urbo Enna. Okcidente staras aliaj montoj el konsiderinda alteco, kiaj la Sikanaj, kiuj pintas en Roko Buzambro (1613 m) kaj Kamarato (1578 m).
Situanta inter la Eŭrazia plato kaj la Afrika plato, la insulo famas pro sia aktiva vulkano Etna, kiu estas la plej alta pinto de la insulo kun 3 323 metroj super la marnivelo. Ekzistas aliaj vulkanoj ene de la Liparaj insuloj nordoriente, Strombolo kaj Vulkano, kiu aktivas. Sicilio suferas riskon je tertremoj, kiel en Mesino en 1908 aŭ en la valo de la rivero Beliĉo en 1968.
La hidrografia reto konsistas el multaj riveroj, sed mallongaj kaj kun malmulta akvokvanto. La plejparto el ili fluas el la centro suden. La rivero Salso (144 km) trairas la provincojn Enna kaj Kaltaniseto antaŭ elflui ĉe la Mediteraneo tra la haveno de Likato. Oriente troviĝas la rivero Alkantaro (52 km) en la provinco Mesino, kiu elfluas en Giardini-Naxos; kaj la rivero Simeto (113 km) kiu elfluas ĉe la Ionia Maro sude de Katanio. Aliaj gravaj riveroj de la insulo situas sudokcidente: Beliĉo (107 km) kaj Platani (103 km).
La insulo ĝuas mediteranean klimaton, kun mildaj kaj humidaj vintroj kaj someroj varmaj kaj tre sekaj. En la printempo la pejzaĝo estas verda kaj florplena, la someroj estas flavecaj kaj senfloraj. La arideco estas pli videbla en la sudo. La arideco estas rekte okazigata de la siroko, kiu venas el Afriko kaj okazigas subitajn temperaturŝanĝojn. La pluvado estas malofta. Sicilio suferas je grava akvomanko, kio okazigas la oftan ĉesigon de akvoprovizado. Tamen, tio ĉi ne malhelpas ke la terkultivado estu unu el ĝiaj ĉefaj ekonomiaj rimedoj.
Johann Friedrich Agricola
Verkaro
Muziko por la teatro:
Chablis (Yonne)
Vino
La vilaĝo Chablis donis sian nomon al unu el la plej famaj francaj blankaj vinoj. Chablis vino estas farata kun la Chardonnay, vinbero kiu tre bone kreskas en la regiono.
Esperanta vivo
Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 3 voĉdonojn (0,49% de voĉoj) en 2004, kaj 1 voĉdonon (0,17% de voĉoj) en 2009.
Sicilio
Geologio
Sicilio parte apartenas al la sekela-iblea plato, kiu siavice apartenas plejparte al la Afrika plato kaj al la Eŭrazia plato pro malgranda nordorienta areo. La glitado de la Afrika plato kiu, pro subdukcio mergas sub la Eŭrazia plato, fiksis la kreon de la reliefoj de la montoj en la regiono, samkiel la ĉeesto de oftaj tertremaj aktivecoj kaj pro tio la tektona origino de vulkano.
Antaŭ 5,96 ĝis 5,3 milionoj da jaroj, dum la Mesiniano (lasta fazo de la Mioceno), la Mediteraneo restis izolita disde la Atlantika oceano plej probable pro pliiĝo de tektona aktiveco. Ĉi tio kaŭzis krizon je saleco: la Mediteranea maro rapide forvaporiĝis kaj la sala koncentriĝo kreskis. Karbonatoj kaj sulfatoj sedimentiĝis en grandaj kvantoj sur la marfundo kaj restis dum longa tempo en la salaj minoj el kreto kaj gipso, kiuj ankoraŭ troviĝas en la provincoj Agriĝento, Kaltaniseto kaj Enno.
Stranga geologia fenomeno estas la sedimenteca vulkanismo konata kiel makalubo kaj trovebla en Aragona, en la provinco Agriĝento, kaj en Kaltaniseto. Ĉi tiu rara fenomeno faras la damaĝitan areon senkolora, blankeca kaj plena je ŝlimaj vulkanoj, ĉirkaŭ unu metron altaj. La fenomeno estas ligita al la ĉeesto de ne tre firmaj argilaj grundoj, intermetitaj kun niveloj de saleta akvo, kiuj regas metanan vezikon submetitan al certa premo. La gaso, pro la malkontinueco de la grundo, eliras surfacen, trenante kun ĝi argilajn sedimentojn kaj akvon, kiuj estigas kotan konuson, kies pinto estas tre simila al vulkana kratero. La fenomeno foje akiras eksplodeman karakteron, kun la elpelo de argila materialo miksita kun gaso kaj akvo ĵetita je konsiderinda alteco.
Klimato
La klimato en Sicilio estas ĝenerale mediteranea, kun varmaj kaj sekaj someroj, mildaj kaj pluvaj vintroj kaj tre ŝanĝiĝantaj mezaj sezonoj. Sur la marbordoj, precipe la sudokcidenta marbordo, la klimato estas frapita de afrikaj fluoj, do someroj povas esti varmegaj. Dum la vintra sezono, en la internaj areoj, la temperaturoj estas pli rigidaj, tiel havante mediteranean klimaton sed kun tipaj karakterizaĵoj de la kontinenta klimato.
La neĝo falas abunde vintre super 900-1000 metroj, sed ĝi povas neĝi ĉe montetaj kaj eĉ marbordaj niveloj dum malvarmaj ondoj. La internaj montoj, precipe la Nebrodi, la Madonie kaj la Etna, havas apeninan klimaton. Etna estas kutime neĝkovrita de oktobro ĝis majo. Precipe en somero ne strange estas, ke la siroko blovu, la vento el Saharo. Pluvokvanto estas ĝenerale malabunda kaj nesufiĉa por certigi akvoprovizadon en kelkaj provincoj kie veraj akvokrizoj povas okazi.
Vulkanoj
La ĉirkaŭa regiono kaj insuloj karakteriziĝas je intensa vulkana agado. La plej gravaj vulkanoj estas: Etna, Strombolo kaj Vulkano. Ilia unikeco konsistas je aparteno al tri malsamaj specoj: erupcioj de bazaltaj lafoj intermetitaj kun periodoj de trankvilo (la unua); kontinuaj erupcioj, kaj lafantaj fontoj (la dua), kies karakterizoj estis prenitaj kiel tipologia modelo de la sciencistoj de la sektoro, kiuj elpensis la terminon strombolia tipo por nomi similajn agadojn de teraj vulkanoj; fine la tria tipo estas eksplodaĵoj, karakterizita per longaj periodoj de ŝajna trankvilo kaj perforta erupcio.
En la 19-a jarcento, en la areo de la Sicilia markolo, hodiaŭ nomata sablobenko de Graham, tiel aperis la efemera insulo Ferdinando.
Marbordoj
Pro triangula formo, Sicilio en antikva tempo ricevis la nomon Trinacria. La nordaj, altaj kaj rokaj marbordoj malfermiĝas al la Tirena maro kun oftaj kaj larĝaj enfluejoj, kiel la golfoj de Castellammare del Golfo, Palermo, Termini Imerese, Patti, Milazzo kaj multaj aliaj pli malgrandaj, kiuj gastigas grandajn strandojn dense kovritajn de fajna sablo.
Reliefo
Sicilio estas ĉefe monteta regiono (61,4% de la teritorio), dum 24,5% estas monta kaj la restanta 14,1% estas ebena (la plej granda estas la Katania ebenaĵo). La reliefo estas diversa kaj, dum en orienta Sicilio oni povas vidi en la siciliaj Apeninoj la idealan daŭrigon de la kalabriaj Apeninoj, la centro kaj la okcidento de Sicilio gastigas izolitajn masivojn. En la Madonie estas la dua plej alta pinto de la insulo: Pizzo Carbonara (1979 metroj).
En la centro de Sicilio estas la Eraj montoj, sur kiuj situas je 948 metroj alte, la urbo Enno; dum en la sudorienta areo inter la provincoj Raguzo kaj Sirakuzo oni trovas la Ibleajn montojn, kies plej alta pinto, Monto Laŭro, atingas altecon de 986 m. Okcidente estas aliaj montoj kun variaj altecoj, kiel la Sikanaj montoj, kies plej alta pinto estas Monto Cammarata (1578 metroj), kaj la montoj, kiuj ĉirkaŭas la Or-Basenon, la ebenaĵo kie, super la maro, kuŝas Palermo, ĉefurbo de ĉi tiu regiono.
Oriente staras, videbla ekde la Markolo de Mesino, kaj ankaŭ de la kalabria pinto de Aspromonte, la neĝkovrita pinto de Etna, 3 343 metrojn alta. Kun ĝiaj oftaj erupcioj, Etna kovris la ĉirkaŭan teritorion per sia nigra lafo. Kontraŭe al tio, kion oni povus pensi, la proksima ebenaĵo de Katanio havas ne vulkanan originon, sed la aluvian, kreita el restaĵoj dum jarcentoj portitaj de la riveroj Dittaino, Gornalunga, Simeto kaj San Leonardo.
Riveroj kaj lagoj
La siciliaj riveroj havas limigitajn amplekson kaj longecon. Tiuj en la Apeninoj norde nomiĝas fiumare, kaj havas karakteron torentan ĉar en somero ili estas preskaŭ konstante sekaj. La solaj akvovojoj, kiuj atingas rimarkindajn dimensiojn, estas la Suda Imera, la plej longa en la insulo, kaj la Simeto, la plej granda en la regiono. En la Ionia Maro la Simeto, la Alkantaro, la Agrò, la Ciane kaj la Anapo, en la Tirena Maro la Norda Imera kaj la Torto fluas, dum en la sicilia Platanio, la Salso kaj la Beliĉo.
La konstruado de digoj kreis grandajn artefaritajn akvorezervejojn, kiel la lago Ancipa kaj la lago Pozzillo (la plej granda en la insulo). Lago Arancio, lago Disueri, lago Piana degli Albanesi kaj lago Ogliastro ankaŭ estas menciindaj.
Pli malgrandaj insuloj
Sicilio estas tute insula regiono: ĝi konsistas, krom la ĉefa insulo, el grupo de insularoj kaj pli malgrandaj insuloj kiuj formas ĉirkaŭ 1.11% de la tuta regiona surfaco (ĉirkaŭ 285,4 km² el 25,711 km²). Inkluzive de la insulo Sicilio, estas 19 loĝataj insuloj (33,172 loĝantoj en nur la pli malgrandaj insuloj).
La ĉefaj grupoj de insuloj de la granda insularo Sicilio estas la insuloj Liparaj, Egadaj kaj Pelagaj; la insuloj Stanjonaj kaj Ciklopaj, aliflanke, konstituas du malgrandajn insularojn respektive okcidente kaj oriente de la sicilia insulo, fronte al la marbordoj de Marsala, en la regiono Trapanio, kaj de Aci Trezza, en la regiono Katanio.
Ustiko kaj Pantelerio, ĉe la Tirena maro kaj en la Sicila markolo, formas du apartajn municipojn en la provincoj de Palermo kaj Trapanio. La historiaj centroj de Sirakuzo kaj Aŭgusto, en Sirakuza areo, situas sur du insuloj ligitaj al la kontinento.
La maltaj insuloj, kiuj formas la Respublikon Malto, estas ligitaj al la sicilia insularo, nur el geografia vidpunkto; kontraŭe, du el la Pelagaj insuloj (Lampeduzo kaj Lampiono) reprezentas ekstercentran teritorion de la Itala Respubliko, trovante sin geografie en la afrika kontinento.
Floraro kaj bestaro
Sicilio estas ofte citita kiel ekzemplo de homfarita senarbarigo, kiu ja okazadis ekde romiaj tempoj, kiam la insulo fariĝis kultivregiono. Tio iom post iom malsekigis la klimaton, kaŭzante malkreskon de pluvokvanto kaj sekigadon de riveroj. Pro tio la centraj kaj sudokcidentaj provincoj estas preskaŭ sen arbaroj. En norda Sicilio, ekzistas tri gravaj arbaroj, proksime de Etna, en la montaro Nebrodi kaj en la naturrezervejo Bosco della Ficuzza proksime de Palermo. La Nebrodaj montoj estas regiona parko, establita la 4-an de aŭgusto 1993 kaj kun siaj 86 000 hektaroj ĝi estas la plej granda protektita natura areo en Sicilio. La plej granda arbaro de Sicilio, Caronia, ankaŭ estas la dua nomo de la Nebrodaj montoj. La Centĉevala kastanarbo, situanta ĉe Linguaglossa survoje al Sant'Alfio, sur la orienta deklivo de Etna, estas la plej granda kaj plej maljuna konata kaŝtanarbo en la mondo kaj aĝas 2000 ĝis 4000 jarojn.
Sicilio havas bonan nivelon de bestara diverseco. Kelkaj el la specioj estas la ĉirneko, vulpoj, vizeloj, martesoj, kapreoloj, aproj, kresthistrikoj, erinacoj, komuna bufo, aspido, reĝa aglo, migrofalko, upupo kaj himantopoj. En kelkaj kazoj, Sicilio estas markita punkto de speciintervalo. Ekzemple, la subspecio de griza korniko troveblas en Sicilio, Sardio kaj Korsiko, sed ne en la sudo.
La Naturrezervejo Zingaro estas unu el la plej bonaj ekzemploj de nedifektita marborda sovaĝejo en Sicilio.
Politiko
Sicilio estas regiono kun speciala statuto (Artikolo 116 de la Konstitucio), nomata Sicilia Regiono, kun vasta speciala aŭtonomio, politika, administra kaj financa. La leĝdona korpo konsistas el la regiona asembleo de Sicilio, la plenuma estraro de la prezidanto de la Sicilia regiono kaj la regiona konsilantaro, konsistanta el 12 regionaj konsilistoj, kiuj ekde 2001 povas ne esti anoj de la Regiona sicilia asembleo (tiel oni nomas ilin, unikaĵo en Italio) laŭ la Konstitucia Kortumo, la regionaj konsilistoj en Sicilio.
La speciala sicilia statuo, eldonita de reĝo Umberto la 2-a, la 15-an de majo 1946 (tial do, antaŭa al la Konstitucio de la Itala Respubliko, kiu plene enkorpigis ĝin kun la konstitucia leĝo n. 2 en 1948, vivigis la Sicilian Regionon, eĉ antaŭ la naskiĝo de la Itala Respubliko, kiu okazis la 2-an de junio.
La oficiala nomo estas "Regione Siciliana" (Sicilia Regiono) kaj ne "Regione Sicilia" (Regiono Sicilio) pro historia kialo kaj ankaŭ pro la institucia rilato kiu ligas la insulon al Italio. La Sicilia Regiono (akorde kun la "Itala Respubliko") naskiĝis kiel ento origine suverena kaj ligita al Italio per komunaj kaj eble egalaj rilatoj. Ĉi tiu jura kondiĉo, kiu kaŭzas la saman uzon de la adjektivo post la oficiala nomo de la ento, ŝuldiĝas al kialoj ĉefe politikaj, kiuj dependas de la fakto, ke la sicilia administra unuo estas konsiderata ĉefa fonto de la rajto aŭ paro de la Itala Respubliko. Pro la suvereneco kaj la volo de la sicilia popolo mem doni sian aŭtonoman statuson, fakte, la fondopatroj de la sicilia statuto volis marki gravan egalecon, sed ne juran, historian kaj politikan inter la sicilia kaj la itala popoloj. Ne estas hazardo, ke Sicilio estas la sola regiono de Italio, kie la leĝdona korpo ankaŭ nomiĝas parlamento.
La ofte ripetata politika temo estas la sicilia aŭtonomismo. Ĉi tio estis maniero malplenigi la separisman movadon, kondukitan de la Sicilia Sendependisma Movado, kiu post la alteriĝo de la aliancanoj en julio 1943 eliris el kaŝejo en kiu ĝi estis sub la faŝisma periodo, postulante la liberigon de Sicilio disde la Reĝlando Italio kaj eĉ ekzistis militista organizo, la Volontula Armeo por la Sendependeco de Sicilio (EVIS itallingvaj sigloj) gvidita de Antonio Canepa. Tamen, la ideo ke Sicilio fariĝu la 49-a ŝtato de Usono, malaperis preskaŭ tuj. Kiam Usono sukcesis bloki eblecon de la soveta kaj jugoslava ofensivo al nordorienta Italio, ili forlasis la volontulan armeon.
Ekde 2001 la prezidanto de la Sicilia Regiono ne plu estas elektita de la Sicilia regiona asembleo, sed rekte de la civitanoj. La prezidanto de la 59-a konsilio de la regiono, elektita la 5-an de novembro 2017, estas Nello Musumeci, fondinto de la regionista partio #DiventeràBellissima kaj subtenata de centro-dekstra koalicio. La regiona prezidanteco sidejas en Palermo, en la Palaco de Orleano.
La Sicilia regiona asembleo estas la leĝdona korpo de la Sicilia Regiono elektita por la unua fojo en majo 1947. Laŭ reformo planita en 2018, ĝi konsistas el 70 deputitoj elektitaj per rekta universala voĉdonado. Ĝi havas sian idejon en Palermo, en la Palaco de la Normandoj. La sicilia parlamento, establita en 1130, estas konsiderata la plej malnova parlamento en Eŭropo.
Speciala statuto
Danke al la aŭtonoma Statuto, la regiono havas ekskluzivan kompetentecon (t.e. la ŝtataj leĝoj ne validas tie) pri pluraj sferoj, inkluzive de kultura heredaĵo, agrikulturo, fiŝkaptado, lokaj aŭtoritatoj, medio, turismo kaj arbara polico. La rilata dungitaro estas do, afero de la regiono kaj ne de la ŝtato ĝenerale, kaj estas pli multnombra ol en la aliaj regionoj kun ordinara statuto. Ajna amendado al la speciala statuto, kiel parto de la konstitucia juro, estas submetita al la tiel nomata pligravigita proceduro, t.e. duobla aprobo, laŭ kvalifikita plimulto, de la ĉambroj.
Ĉiuj impostoj kolektitaj en Sicilio devas resti, fakte, en la teritorio kaj ĉiujare la itala registaro devas provizi kvanton establitan, laŭe al kvinjara plano, de publika mono venanta el aliaj regionoj por financi Sicilion, kiel postulas la artikolo 38 de la Statuto de la Sicilia Regiono.
Alia grava aspekto estas en la artikolo 37 de la Statuto de la Sicilia Regiono:
Prahistorio
La homa ĉeesto en la regiono de Palermo estas atestita ekde la pratempo per la grafitioj kaj la kavernaj pentraĵoj de la groto Adaŭro: figuroj dancantaj dum magia rito, eble "ŝamanoj" de neidentigita popolo kiu loĝis en la insulo. La groto de Ĝenovanoj en la insulo Levanzo estis loĝita de homoj inter 10 000 kaj 6000 jaroj a.K. Aliaj gravaj grotoj de la insulo, dei Porci, de Cala Tramontana, de Punta Capperi provizis materialon el la Alta Paleolitiko. La statigrafia analizo indikis la jaron 9230 a.K. (Evoluinta Epigraveto): la ĉeesto en la stratigrafia sekvenco de kalka fragmento multege granda, kun gravurita bovo, laŭ stilo tre simila al la bildoj sur la muroj, permesis akiri ĉi tiun absolutan datadon. La groto Uzzo ene de la Naturrezervejo Zingaro havas similajn spurojn de kompromiso.
Elfosadoj en Lipari produktis taŭgajn pruvojn de civilizacioj, kiuj ekde Neolitiko (6-a jarmilo a.K.) setlis la insulon. Lipari estis centro de produktado de obsidiano kaj ceramikaĵoj. La ruinoj de neolitika vilaĝo sur la promontoro Capo Graziano en Filicudi estas signifaj. Tamen, la identeco aŭ deveno de la unuaj loĝantoj de la insulo ankoraŭ ne estas klara.
Fenica koloniado
La sicilia ĉefurbo estis fondita kiel havenurbo fare de la fenicaj kolonianoj el Tiro (hodiaŭa Libano) ĉirkaŭ 734 a.K. Kiel setlejon ili elektis promontoron el roko super la maro ĉirkaŭitan de du riveroj, kiuj apartenas al la areo nuntempe okupita de la katedralo de Palermo kaj la vilao Bonanno.
En la 6-a jarcento la okcidenta marbordo de la insulo apartenis al la kartaganoj, fondintoj de Zyz, Motja kaj Solunto. La ĉeesto de elimianoj, kiuj estis la fondintoj de la urboj Eryx kaj Segesta, ankaŭ restis grava.
Greka koloniado
Sicilio eniris pli grave en la historion dum la greka koloniado, kiu komenciĝis per la fondiĝo de Naxos fare de la ĥalkidoj kaj Sirakuzo fare de la korintanoj, meze de la 8-a jarcento a.K. (preskaŭ samtempe kun la fondiĝo de Palermo); krome la ĥalkidoj iam fondis Zankle-on. Post Naxos siavice fondiĝis Katane kaj Leontinoi kaj la megaraj grekoj fondis Megara Hyblaea. En la unua duono de la 7-a jarcento a.K. Gelas estis konstruita fare de la rodoso-kretanoj kaj poste Akragas kaj Heloro fare de la sirakuzanoj.
Ekde la 6-a jarcento a.K., la grekoj fondis novajn koloniojn ene de la jam koloniita perimetro. Komence de la 6-a jarcento a.K. Akragas estis fondita de la gelasanoj, dum la sirakuzanoj fondis Kamarinon. Ĉirkaŭ la mezo de la 6-a jarcento grekoj de ĥalkida origino venis al Morgantina, tre enradikiĝinta en la interno de la insulo.