cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nederlanda Orient-hinda Kompanio
Fino
Dum la 18-a jarcento la Nederlanda Orient-hinda Kompanio malprosperis, pro la kresko de angla kaj franca konkurenco. Sed ankaŭ la enazia komerco, komence granda financilo por la Nederlanda Orient-hinda Kompanio, ekde la fino de la 17-a jarcento estis malprofita. Ekde tiu tempo la Nederlanda Orient-hinda Kompanio sin apogis sur la profitoj faritaj en Amsterdam per la vendo de produktoj. Kiam tamen pro la 4-a Angla-Nederlanda Milito (1780-1784) la irorevenoŝipoj ne plu povis atingi Nederlandon, la fino alvenis rapide. En 1781 la kompanio decidis halti la pagadon de dividendoj. La invado de la francoj kaj la fondo de la Batava Respubliko signifis la finon. La 17-an de marto 1798 la Nederlanda Kompanio de Orientaj Indioj malfondiĝis. La ŝtato transprenis ĝiajn ŝuldojn kaj posedaĵojn.
Entute pli ol 4700 vojaĝoj al Azio okazis sub la flago de la Nederlanda Orient-hinda Kompanio.
La Nederlanda Orient-hinda Kompanio (nederlande: VOC) kaj la Okcident-hinda Kompanio (nederlande: WIC) kaŭzis multe da katastrofoj: ekzemple, por akiri novan terenon kaj komercon, la VOC faris militojn kontraŭ popoloj en Orienta Azio. Ambaŭ organizaĵoj ankaŭ faris signifajn profitojn el grandskala sklavkomerco.
Kolibabovce
Historio
La unua mencio pri la vilaĝo devenis de 1567. En 1910 loĝis en Bölcsős 229 da homoj, (221 rutenoj, 7 germanoj). Ĝis Traktato de Trianon Bölcsős apartenis al Hungara Reĝlando, al Ung, al distrikto de Szobránc, poste al Ĉeĥoslovakio, fine ekde 1993 al Slovakio. Dum disfalo de Ĉeĥoslovakio en 1939 la hungara armeo okupis tiean zonon loĝatan de ankaŭ rutenoj. Tiu loko estis parto de aŭtonomio rutena kune kun iama Karpata Ukrainio. Tio apartenis al Hungario ĝis apero de Ruĝa Armeo fine de 1944. En 2001 loĝis en Kolibabovce 178 da homoj, (173 slovakoj, po 2 ĉeĥoj kaj ukrainoj).
Magna Carta
Magna Carta (The Great Charter) aŭ Magna Carta Libertatum) estas privilegia dokumento, subskribita de la angla reĝo Johano, "Johano sen Tero", la . Oni reeldonis ĝin en 1216, 1217 kaj 1225 kun etaj modifoj.
Ĉar Johano efektivigis malsukcesan internan kaj eksteran politikon (li lezis privilegiojn de urboj, feŭduloj, vasaloj), la landaj ordoj armile ekbatalis kaj devigis akcepti la privilegian dokumenton.
La dokumento havas 66 artikolojn (klaŭzojn kaj preambulojn). Ĝi certigis la rajtojn kaj privilegiojn de la urboj, laikaj kaj ekleziaj vasaloj, ties personajn kaj posedajn sekurojn. La privilegia dokumento enhavis artikolojn pri komerco, dogano, financa afero, ordonis unuecigon de la pezo- kaj mezurunuoj. La Magna Carta ordonis fondon de 24-taga komisiono, konsistanta el baronoj kaj kiuj rajtas eĉ per armiloj devigi la reĝon ne neglekti la privilegiojn.
Ĉefaj partoj
Johano ne efektivigis ordonojn de la dokumento – papo Inocento la 3-a liberigis lin de la ĵuro –, sed la dokumento gravis en la sociaj movadoj de la sekvaj jarcentoj.
39-a artikolo: „liberan homon [...] oni rajtas enprizonigi aŭ senposedigi [...] nur laŭ leĝa juĝo de samranguloj aŭ leĝo de la lando”. La usona konstitucio kaptis el Magna Carta ideojn kaj eĉ vortkunmetojn.
La Magna Carta el 1215 havas kvar ekzemplerojn: po unu en katedraloj de Lincoln kaj Salisbury, du en la British Museum. En la katedralo de Durnham troviĝas ekzempleroj el 1216, 1217 kaj 1225.
155083 Banneker
155083 Banneker estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la 30-an de septembro 2005 de la usona astronomo Lawrence A. Molnar elde la Observatorio Calvin–Rehoboth, kiu uzas du teleskopojn, unu en Grand Rapids (Miĉigano, Usono), la alian en Rehoboth (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Benjamin Banneker (1731 – 1806), denaske libera afrik-usonana bienisto, horloĝisto, verkisto kaj scientisto. Memlerninte pri matematiko kaj astronomio, li verkis ses eldonitaj almanakojn venditaj en la mezatlantika regiono. Li helpis al la termezurado de 1791 de la Federa Teritorio (la Distrikto Kolumbio).
Deklivglitado
Deklivglitado, teramasmoviĝo aŭ  deklivmoviĝo estas geomorfologia procezo, ĉe kio la grundoj, regolito kaj rokoj sub enfluo de la gravito glitas alvalen. La glitado de la teramasoj povas okazi en formo de malrapida glitado, aŭ pli rapida fluado, sed ankaŭ la teramasoj povas fali aŭ renversigi. La proceso povas daŭri sekundojn aŭ jarojn. Tiu amasa moviĝado povas okazi ĉe la tera surfaco aŭ ĉe submara tereno. Eĉ sur Marso kaj Venuso oni povis observi similajn okazaĵojn.
Okazoj
Oni distingas jenajn surfacajn eroziojn (denudacio):
La signifo de akvo en amasmoviĝo
Akvo povas pligrandigi la stabilecon de deklivo aŭ malpligrandigi. Tio dependas de la akvoamaso. Malgrandaj amasoj povas pligrandigi la stabilecon de grundo pro la surfaca tensio de la akvo.
Se estas tro da akvo, la akvo fariĝas glitrimedon kiu pligrandigas la procezojn de la erozio. Oni povas kompari tion kun sablejo. Oni povas konstrui sablejon nur el humida sablo. Tro da akvo kaŭzas la forfluon de la sablo kaj se estas tro seka sablo ĝi ne povas teni la formon.
Kialoj de amasmoviĝoj
Grundoj kaj regolitoj restas sur la deklivo, tiom longe kiam la gravito estas malpli forta ol la frota potenco. Faktoroj, kiuj povas malgrandigi la froton povas esti:
(7652) 1991 RL5
(7652) 1991 RL5 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar en kantono San Diego (Kalifornio, Usono).
Dinastio Xin
La dinastio Xin (en tradicia ĉina: 新朝, en simpligita ĉina: 新朝, en pinĝino: Xīn Cháo, Wade-Giles: Hsin Ch'ao, laŭvorte «Nova Dinastio») estis ĉina dinastio (kvankam strikte dirite ĝi havis nur unu imperiestron) kiu daŭris el la jaro 9 al la 23. Ĝi sukcedis la dinastion Okcidenta Han kaj antaŭis al la dinastio Orienta Han.
La nura imperiestro de la dinastio Xin, Ŭang Mang (王莽), estis nevo de la Granda Vidvina Imperiestrino Wang Zhengjun. Post la morto de la bonevo de la imperiestrino, nome la imperiestro Ai en la jaro 1 a.K., Ŭang Mang alvenis al la povo. Post kelkaj jaroj kultivante la kulton al personeco, finfine li memproklamiĝis imperiestro en la jaro 9.
Referencoj
Kategorio:9
Ray Bradbury
Ray Douglas BRADBURY (naskiĝis la 22-an de aŭgusto 1920 en Waukegan, Ilinojo; translokiĝis plurfoje kaj ekde 1934 loĝis en Los Angeles; mortis la 5-an de junio 2012 ) estis usona verkisto. Famaj estas antaŭ ĉio liaj socikritikaj, pesimismaj sciencfikciaj romanoj kaj rakontoj. Krome li verkis dramojn, poemojn kaj filmscenarojn (ekzemple Moby Dick de John Huston en 1956 kaj King of Kings de Nicholas Ray en 1961), kaj eseojn pri arto kaj kulturo.
B. vendis siajn unuajn rakontojn komence de la 1940-aj jaroj al tiel nomataj pulp magazines, gazetoj presigitaj sur malbonkvalita papero.
En Esperanto aperis
La sono de la tondro / Ray Bradbury. Trad. Krys Ungar. - En: Orbito nula 1: sciencfikcio kaj fantasto / Eld.: Miguel Gutiérrez Adúriz, (Liven Dek); p.7 – 24
Tuta somero dum unu tago (orig.: All Summer in a Day) / Ray Bradbury. Trad. Frank Lappe. - En: Esperanto-Informilo, eld. de Esperanto Societo Frankfurto, julio-aŭgusto 2020 kaj en: Turka Stelo, n-ro 56, aŭgusto 2020
Anda Vulkana Zono
La Anda Vulkana Zono estas grava vulkana zono en marborda Kolombio, Bolivio, Peruo, Ekvadoro kaj Argentino, en Sudameriko. Ĝi formiĝis rezulte de dronigo de la Nazka Plato sub la Sudamerika Plato. La zono enhavas multajn aktivan kaj lastatempe aktivajn vulkanojn. Nevado del Ruiz estas la plej norda membro de la Anda Vulkana Zono.
Michael Naura
Michael Naura (naskiĝis la 19-an de aŭgusto 1934 en Memel, Litovujo) estas germana ĵazpianisto, redaktisto kaj publikigisto.
Israela lernejo de scienco kaj arto
La "Israela Lernejo de Scienco kaj Arto" (התיכון הישראלי למדעים ואומנויות), aŭ "IASA" (pro la angla nomo - "Israel Arts and Science Academy") estas gimnazio-pensiono ĉe Jerusalemo por talentplenaj studentoj de tuta Israelo. La gimnazio estis fondita en 1990 de la "Asocio de Plejboneco tra Edukado" de Israelo. Proksimume 200 studentoj loĝas kaj lernas tie.
Michael Naura
Verkado
Naura alkresis en Berlino kaj studis ĉe la Libera Universitato Berlino publicistikon, filozofion kaj sociologion. Poste li muzikis kiel pianisto en svingobandoj. Ekde 1953 ĝis 1964 li direktis unu el la plej sukcesaj ĵazbandoj en Germanujo, la kvinopon Michael Naura Quintett. La muziko de ĉi tiu multstila kvinopo estis komence treege influita de George Shearing, poste la bando enprenis influojn de Dave Brubeck. Pli malfrue ĝi orientiĝis je malmolbopo laŭ Horace Silver, sed ankaŭ je la ĉambromuzika ludidealo de la Modern Jazz Quartet. Plej grava improvizanto en la kvinopo de Naura ĉiam estis vibrafonisto Wolfgang Schlüter. Aliaj muzikistoj en liaj ensembloj estis la aldosaksofonistoj Klaus Marmulla aŭ Peter Reinke, la kontrabasistoj Hajo Lange aŭ Wolfgang Luschert kaj la frapinstrmentistoj Heinz von Moisy aŭ Joe Nay.
Israela lernejo de scienco kaj arto
Studentoj povas elekti unu elekton de la kvar subjektoj - naturscienco, arto, muziko kaj homa scienco.
Tamen, ĉiuj studantoj studas subjektojn kiuj ne interrilatas kun iliaj elektitaj subjektoj, ĉar oni devas studi tiujn sobjektojn en Israelo devige.
Michael Naura
Verkado
En 1964 Naura devis pro poliserozito restadi unu jaron en la Resanigejo Wintermoor. Elstaraj ĵazmuzikistoj de Germanujo benefickoncertis, por kolekti la necesajn monrimedojn por la kuracado.
Israela lernejo de scienco kaj arto
La sciencaj studentoj devas studi du sciencojn en la unua duonjaro - la tri elektoj estas Fiziko, Ĥemio kaj Biologio. Plue, ili devas studi komputadon. Poste, ili povas elekti studi ĉiujn de tiuj subjektoj, aŭ ĉesi lerni komputadon aŭ unu el la natursciencoj. Ili devas elekti "ĉefan sciencon" - kiun ili lernos pli multe ol ĉiu ajn alia subjekto.
Michael Naura
Verkado
Post resaniĝo Naura plejparte retiriĝis el la aktiva muzikista vivo kaj fariĝis ĉefa ĵazredaktisto ĉe radiostacio NDR. Sub lia estrado la radiostacio evoluigis la „plej ampleksan kaj plej interesan ĵazprogramon de Eŭropo“. En 1999 li pensiiĝis.
Naura estas fama verkisto pri ĵazo en Germanujo. Krom siaj artikoloj en kolektverkoj, revuoj kaj ĵurnaloj li verkis ankaŭ akompantekstojn por sondiskoj. Li disponas pri ampleksan scion. Lia lingvaĵo distingiĝas per fortikaj, parte drastaj metaforoj. Fojajn atakojn li ne evitas. (vd. malsupran citaĵon)
Kun verkisto kaj lirikisto Peter Rühmkorf li tenis intiman kaj longdaŭran personan kaj artan amikecon.
Osterseen
Osterseen [Ostaze-en] estas grupo da lagoj en Supra Bavario. Ili situas iom sude de lago Starnberger See, ĉirkaŭ 50 km sude de Munkeno kaj 20 km oriente de Weilheim.
De 1981 la regiono estas naturprotektejo. El ĝia areo de 1.083 ha proksimume triono estas akva; 494 ha estas marĉaj. 172 ha estas arbaro. La protektejo ampleksas ankaŭ lagon Frechensee, kiu formale ne apartenas al la grupo.
20 lagoj havas konsiderindan areon kaj nomon; ili kune mezuras ĉirkaŭ 225 ha kaj havas mezan profundon de naŭ metroj. Lago Kleiner Gröbensee kaj ĉirkaŭ 15 sennomaj lagetoj havas nur po kelkcent kvadratajn metrojn; sep el ili jam preskaŭ sekiĝis.
Situo
La apuda mapo montras la situon de la lagaro en Supra Bavario. Pro la proksimeco al Munkeno ĝi estas ŝatata ekskursejo, sed por protekti la naturon oni restriktis la nombron de la parkejoj kaj pagigas por parkado.
La rivereto, kiu ĉene trafluas multajn de la lagoj, nomiĝas Ostersee-Ach; ĝi inter la urboj Seeshaupt kaj St. Heinrich fluas en lagon Starnberger See. Mezume ĝi kontribuas ĉirkaŭ 1 m³/s al la lago.
La plej suda lageto, Waschsee, situas je 594 metroj super marnivelo. Al la enfluo en Starnberger See estas niveldiferenco de 10 metroj.
Kolorigadlibro
Kolorigadlibro aŭ plisimple kolorlibro estas libro ilustrita per liniaj desegnaĵoj, al kiuj la leganto, kiu ankaŭ estas kontribuonto kaj koloristo, povas aldoni koloron per koloraj krajonoj, feltkrajonoj, farbo aŭ iu ajn alia arta materialo.
La kolorlibroj kutime estas por infanoj, tamen ekzistas ankaŭ kolorlibroj por plenkreskuloj. En modernaj tempoj multaj bildlibroj por infanoj prezentas popularajn bildstrifigurojn.
Strukturo kaj enhavo
Tradicie koloraj libroj kaj koloraj paĝoj estas presitaj sur papero aŭ kartono. Iuj koloraj libroj havas truitajn paĝojn tiel, ke ili povas esti forigitaj de la libro kaj uzataj kiel individuaj folioj. Tamen estas ankaŭ legolibroj, kiuj prezentas iun intrigon, ke por konservi ĝian integrecon la paĝoj en ili ne celas forigon.
Kolorigotaj libroj ankaŭ povas enhavi eblojn por aldonaj agadoj kiel ligado de punktoj, kelkarceroj kaj aliaj kvizoj. Iuj kolorigotaj paĝoj ankaŭ inkluzivas uzadon de glumarkoj.
Historio
Kolorigotaj libroj estis unue publikigitaj en Usono kiel parto de la procezo de demokratiigado de arto.
Slovenské Ďarmoty
Slovenské Ďarmoty estas vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Veľký Krtíš, laŭ dekstra bordo de Ipeľ. La hungaroj nomis la vilaĝon Tótgyarmat.
Kolorigadlibro
Evoluaj aspektoj
La uzo de koloraj libroj povas kontribui al motora kaj kogna disvolviĝo en infanaĝo. La kolora ago praktikas la kunordigon kaj manokulan kunordigon sur kiuj baziĝas pli kompleksaj agoj kiel skribado, kiu estas instruata en elementa lernejo kiel parto de la legopova evoluo de la studento. Sekve, ĉi tiuj libroj estas ofte uzataj en infanĝardeno, kiel parto de la preparo por unua grado. En la fruaj stadioj la kolorigo povas esti dekroĉita de la desegnaĵo presita sur la paĝo kaj kun la tempo la kapablo kolori ene de la linioj kaj elekti kolorajn kombinaĵojn laŭ la responda reprezento en la realo aŭ pro estetikaj konsideroj kaj persona gusto.
Slovenské Ďarmoty
Historio
La komunumo estas resturbo de Balassagyarmat, kiu dum la historio etendiĝis en ambaŭ riverobordoj. En 1919 la ĉeĥa armeo okupis parton de la urbo, sed la hungaroj kontraŭstaris en la maldekstra urboparto, kiu estas la pli granda kaj tie funkciis la oficejoj. La ponto iĝis limtrapasejo inter 1920-2007. Inter 1938-1945 la urbo denove unuiĝis, ĉar Hungario rericevis la restaĵon. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Ekde 2008 la regiono apartenas al interna parto de Eŭropa Unio, la ŝtatlimo ĉesis.
Kolorigadlibro
Edukaj aspektoj
En lerneja aĝo, koloraj libroj por infanoj estas vaste uzataj pro kelkaj kialoj, inkluzive krei intereson kaj kuraĝigi memoron per ekspozicio al vida reprezento. La kolorlibro povas esti uzata kiel enkonduka agado por instrui kaj prezenti la temon, aŭ kiel agado por ilustri kaj asimili la studitan materialon.
Kiel nevorta komunikilo, koloraj libroj havas multajn edukajn aplikojn por celgrupo, kiu ne komprenas la instruan lingvon aŭ primaran komunikadon.
Koloraj libroj povas esti uzataj kiel iloj en arta edukado. Kiam la rolulo pretas por la studento, li rajtas fokusiĝi krei la nuancojn kaj eksperimenti kun malsamaj koloraj kombinaĵoj.
Ekde la okdekaj jaroj, pluraj eldonistoj publikigis edukajn kolorajn librojn por la studado de temoj de instruplano kiel anatomio kaj fiziologio.
Viena Konvencio pri Vojsignoj kaj Signaloj
Viena Konvencio pri Vojsignoj kaj Signaloj (Vienna Convention on Road Signs and Signals) estis internacia komisiono kiu okazis en Vieno, ĉefurbo de Aŭstrio, en 1968, kaj redaktis la Konvencion pri trafiksignaloj kaj trafiklumoj de vojoj. La Konvencio celas pliigi vojan sekurecon per la formulado de unuformaj internaciaj normoj.
Usono ne estas partio al la Konvencio kaj en ĝiaj landoj estas signoj signife malsamaj al la instalaĵoj de la komitato. Rusujo adaptis sian signalan sistemon al la postuloj de la Konvencio en 2006. Sekvis ĝin kelkaj aliaj landoj en la postsovetia spaco kiel Azerbajĝano.
Distrikto Gorodec (Niĵnij-Novgoroda provinco)
Distrikto Gorodec (Gorodeckij, Городецкий район) estas municipa distrikto de Niĵnij-Novgoroda provinco (Rusio). Ĝi situas en nord-okcidenta parto de la provinco kaj limas kun distriktoj Balaĥna, Ĉkalovsk (akva limo), Kovernino, Sokolskoje kaj kun urbaj municipoj Niĵnij Novgorod kaj Bor.
Administra centro de la distrikto estas urbo Ĉkalovsk.
Preston
Preston estas urbo de Britio, lokita en nordokcidenta Anglio. Ĝi estas la ĉefurbo de la graflando Lancashire, kaj situas ĉe la rivero Ribble. Preston obtenis urbo-statuton en 2002, kaj tiel fariĝis la 50-a urbo de Anglio okaze de la 50-a jaro de la reĝado de Elizabeto la 2-a.
Friedrichshain-Kreuzberg
Friedrichshain-Kreuzberg estas unu el 12 urbodistriktoj de Berlino, la ĉefurbo de Germanio. La urbodistrikto kovras areon de 20,16 kvadrataj kilometroj kaj fine de novembro 2009 havis 269 398 loĝantojn - tio rezultigas loĝdenson de 13 357 loĝantoj po km². Kreuzberg, la pli okcidenta parto de la distrikto, inter la jaroj 1949 kaj 1990 situis en la okcidenta parto de Berlino, "insule" ĉirkaŭita de la teritorio de GDR, dum Friedrichshain, la orienta parto, situis en orienta Berlino, la ĉefurbo de GDR. En la reunigita urbego ĝi troviĝas sudoriente de la urbocentro, proksimume same for de la norda kaj suda urbolimo. Dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj la okcidenta urboparto Kreuzberg konsideratis havi pli grandan koncentraĵon da turkoj ol iu alia urboparto en Eŭropo - iuj moketis, ke Kreuzberg estus la kvara plej granda turka urbo post Istanbulo, Ankaro kaj Izmiro. Post la reunuiĝo de Germanio kaj de Berlino la loĝantoj de la diversaj urbodistriktoj pli intermiksiĝis, tiel ke nun ĉie troveblas eksaj okcident- kaj orient-berlinanoj, turkaj kaj alietnaj urbanoj.
Preston
Preston estas parto de vasta urbaro, kiu cetere inkluzivas Chorley kaj Leyland. Laŭ takso en 2001, la urbaro tiam entenis proksimume loĝantojn. El ili, vivis en la urba areo de Preston, kaj ĉirkaŭ  en la urbo propre.
Friedrichshain-Kreuzberg
Internacie
Ŝĉeĉino / Szczecin, Pollando – ekde junio 1996
Preston
Rilatoj al Esperanto
Laŭ informo de la Enciklopedio de Esperanto, en la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj en la urbo aktivis aparte menciinda Esperanto-societo, kies prezidento tiam estis Walter Haydn Staveley. Post la perturboj de la Dua Mondmilito, la agado de la loka Esperanto-societo restrukturiĝis, kaj lokaj Esperanto-renkontiĝoj okazas ankaŭ post la komenciĝo de la 21-a jarcento.
Friedrichshain-Kreuzberg
Internacie
Istanbulo-Kadıköy, Turkio – ekde aŭgusto 1996
Sofio-Oboriŝte'', Bulgario – ekde majo 1999
Sámuel Gergely
GERGELY Sámuel (gergej) estis hungara historiisto naskita en Lukafalva la 2-an de aprilo 1845 kaj mortinta en Hosszúfalva la 28-an de marto 1935. Li estis la pli juna frato de pedagogo Lajos Gergely.
Nevado del Ruiz
Nevado del Ruiz, konata ankaŭ kiel La Mesa de Herveo, estas anda stratovulkano en la Departemento Caldas en Kolombio kaj ene de la Nacia Parko Los Nevados.
Ĝi estas la plej norda vulkano de la Anda Vulkana Zono kaj situas ĉ. 15 mejlojn sudoriente de la urbo Manizales, kun la urbo Armero en la valo malsupre. Ĝi estas la plej norda kaj plej alta kolombia vulkano, kiu daŭre estas aktiva. Ĝia erupcio de 1985 produktis laharon kiu tute entombigis la urbon kaj kaŭzis proksimume 23,000 mortojn en kio estis nomata la Armero tragedio.
Nevado del Ruiz estis produktita de subdukcio de la oceana Nazka Plato sub la kontinenta Sudamerika Plato. Stratovulkanoj en la Andoj estas plejparte Pliniaj, kiel ankaŭ Nevado del Ruiz, kaj produktas piroklastajn fluojn. Nevado del Ruiz konsistas el andezito kaj dacita lafo.
Nevado del Ruiz estas nomita la "Dormanta Leono" fare de la lokanoj. Ĝi estis neaktiva vulkano dum preskaŭ 150 jaroj.
Erupcio de 1985
La 13-an de novembro 1985, je la 9:08 pm, Nevado del Ruiz erupciis. Piroklastaj fluoj degelis glacion kaj neĝon ĉe la pintokunveno kiu formis laharojn kiuj rapidis laŭ kelkaj rivervaloj. La laharoj estis ĝis 50 metroj dikaj kaj veturis pli ol 100 kilometroj.
Multaj domoj kaj urboj estis detruitaj de la laharoj. La urbo Armero estis tute kovrita de derompaĵo(j), kiuj mortigis proksimume 21,000 homojn (el 28,700). La erupcio kaŭzis proksimume 23,000 mortojn, 5,000 vunditojn kaj detruis pli ol 5,000 domoj. Ĉi tiu estis la dua plej mortiga vulkana katastrofo en la 20-a jarcento (la erupcio de Granda Pelée de 1902 estis la plej malbona). La katastrofo akiris unue gravan internacian fifamecon ŝuldata parte al filmeto, kiun faris fotisto Frank Fournier, pri knabino nomita Omayra Sánchez, kiu estis kaptita en koto dum tri tagoj antaŭ ol ŝi mortis.
Postvivintoj kiuj fuĝis al aliaj urboj en la loko estis laŭpaŝe (en)loĝigantaj en novaj registaraj planoj, sed problemoj por la delokigo de la loĝantaro okazis dum multaj jaroj poste.
Estis centoj de okazoj kie homoj kelkaj futoj dise estis aŭ mortigitaj de la masiva kotoŝtona ondo aŭ postvivis la katastrofon. Inter la teruraj sekvoj por postvivintoj estis tio, ke la temperaturo de la koto kaj roko lavango servis kiel giganta kulturo por ĉiuj specoj de patogenaj fungoj kaj bakterioj.
Sekvoj
La erupcio kostis al Kolombio 7.7 miliardojn da dolaroj; ĉirkaŭ 20% de de la landa MEP por la jaro koncernata. Manko de preparo kontribuis al la alta nombro de mortintoj. Armero estis konstruita rekte sur malnova kotofluaĵoj kaj respondeculoj malagnoskis danĝer-zonan mapon kiu montris la potencialan difekton de la urbo, se laharoj aŭ lavangoj venus laŭ la monto. Loĝantoj estis ankaŭ ordonitaj resti tie kaj eviti la falon de cindro.
Kelkajn jarojn poste la cikatraj flankoj de la riveretoj, laŭ kiuj la laharo fluis, estis klare videblaj de komercaj aviadiloj. Ankoraŭ en la mezo de la 1990-aj jaroj la urbo estis superŝutita per ĝis 6 metroj de cindro kaj derompaĵo(j). Lokaj vilaĝanoj rikoltis ŝtonojn por konstrulaboro kaj ofte, ankoraŭ trovis homajn ostojn kiujn ili lokis sur la sanktejoj.
Fajroturo
La fajroturo estis tia turo en la historio, el kies supro gardanto rigardis, ĉu estas fajro.
Persa fajroturo
La malnovaj persoj faris tion por sanktejo, tie ili adoris la fajron.
Eŭropa koloniado de Ameriko
La Eŭropa koloniado de Ameriko komenciĝis fine de la 15-a jarcento post kiam Kristoforo Kolumbo alvenis en 1492 per la mecenado de la reĝlando de Kastilio. Ekde tiu momento, la Hispana Imperio, la Portugala Imperio, la Brita Imperio, Francio, konkeris kaj koloniis kelkajn teritoriojn kiuj jam estis loĝitaj de aliaj popoloj de la amerika kontinento (nomataj fare de la eŭropanoj Indianoj kaj Unuaj nacioj). Aliaj eŭropaj landoj kiuj ĉe unu parto de la historio partoprenis en la koloniigo de Ameriko inkluzivas Rusion, Svedion kaj Nederlandon.
La hispana kaj portugala imperioj estis la unuaj kiuj konkeris kaj ekloĝis precipe en Nordameriko, Centrameriko kaj en la anda areo de Sudameriko. La hispana imperio estis la potenco kun pli grava ĉeesto altrudita en Ameriko. Ĝi perforte prenis la posedon de la du grandaj ekzistantaj imperioj en Ameriko en tiu epoko: en Nordameriko prenis la kontrolon kaj posedaĵojn de la Azteka Imperio, en la nuna Meksiko, ekloĝante en iliaj urboj. Ekde tiu momento ĝi kontrolis grandan parton de Centrameriko: ekde la anda zono de Sudameriko ĝis la centra zono de la nuna Ĉilio, inkluzive de la Inkaa Imperio en nuna Peruo. En Karibio, ĝi regis super Kubo, Hispaniolo, Puerto-Riko, Jamajko, inkluzive de la duoninsulo Florido ene de siaj karibiaj posedaĵoj.
Portugalio prenis la plejparton de la atlantika marborda strio de la norda parto de Sudameriko, kie pli malfrue naskiĝis Brazilo. Anglio establis dek tri koloniojn en la maborda strio de la nordamerika atlantika parto, krom kelkaj karibiaj insuloj.
Francio okupis la teritorion de la nuna Franca Gujano en Sudameriko (ankoraŭ sub ĝia regado), Luiziano ĉe la Meksika Golfo, kelkaj karibiaj insuloj kaj la kanada regiono Kebekio. Nederlando establis koloniojn en Nordameriko (Nov-Amsterdamo kiu poste estos Nov-Jorko), Nederlanda Gujano hodiaŭ Surinamo kaj kelkaj setlejoj en karibiaj insuloj (Nederlandaj Antiloj kaj Arubo).
Intervalo (muziko)
En muzikteorio, intervalo estas la diferenco je tonalto inter du tonoj. Ĝi ofte indikas tiujn du tonojn mem (nomatajn ankaŭ duto). Intervalklaso estas mezurata per la plej mallonga ebla distanco inter siaj du tonaltoj.
Etikedo de intervaloj
Intervaloj povas esti etikeditaj laŭ sia tonalta kvociento, kiel oni kutime faras en pura agordo. Intervaloj ankaŭ povas esti etikeditaj laŭ sia diatona funkcieco, kiel oni kutime faras en tonala muziko, kaj laŭ la nombro da tonoj, sur kiuj ili ampleksas en diatona gamo. La intervalo inter tono kaj difinita toniko estas ĝia gamgrado; tial la kvina grado de gamo estas kvinton pli alta ol la toniko. Por netonala muziko, kiel tia, kia estas skribita per la dekdutona tekniko aŭ seriismo, entjera notacio estas ofte uzata, ekz. en muzika teorio. Fine, estas eble ankaŭ etikedi intervalojn per la logaritma mezuro de cendoj, kiel oni faras por kompari aliajn intervalojn kun tiuj de dekdutona egalŝtupa agordo.
Oni povas priskribi intervalojn kiel mallarĝajn kaj larĝajn aŭ malgrandajn kaj grandajn, konsonancajn kaj disonancajn aŭ stabilajn kaj malstabilajn, malfortajn kaj fortajn, simplajn kaj malsimplajn, vertikalajn (aŭ harmoniajn) kaj liniecajn (aŭ melodiajn), kaj, se ili estas liniecaj, kiel kunligitajn/paŝojn aŭ neligitajn/saltojn. Simplaj intervaloj estas tiaj, kiaj kuŝas ene de okto, kaj malsimplaj estas tiaj, kiaj estas pli grandaj ol sola okto. Tial dekto estas nomata malsimpla trito. Liniecaj intervaloj estas sinsekvaj tonaltoj, kaj vertikalaj intervaloj estas samtempaj. Paŝoj estas liniecaj intervaloj inter sinsekvaj gamgradoj, sed saltoj ne.
Fine, la specifo de ia ajn intervalo povas plu rafiniĝi per la terminoj perfekta, maĵora, minora, aŭgmentita, kaj diminuita. Ekz., en tradicia okcidenta tonala teorio, kvarto estas kvarto pro la liternomoj de la koncernaj tonoj (ia ajn C sube kaj ia ajn F supere, ekz.: C, D, E, F, do estas kvar liternomaj tonaltoj de C ĝis F). Sed ĝi povas esti plu distingita kiel perfekta kvarto (C natura kaj F natura, aŭ C diesa kaj F dudiesa, ktp.), augmentita kvarto (C natura kaj F diesa, C diesa kaj F dudiesa, ktp.), aŭ diminuita kvarto (C diesa kaj F natura, aŭ C natura kaj F bemola, ktp.). Kelkaj intervaloj (unuto, oktoj, kvartoj, kaj kvintoj) povas esti kvalifikitaj nur en la maniero ĵus ilustrita; la aliaj (dutoj, septoj, tritoj, kaj sestoj) povas esti kvalifikitaj nur kiel maĵoraj, minoraj, diminuitaj, aŭ aŭgmentataj. Maĵora intervalo estas ĉiam unu duontonon pli larĝa ol la responda minora intervalo; aŭgmentita intervalo estas ĉiam unu duontonon pli larĝa ol la responda perfekta aŭ maĵora intervalo; kaj diminuita intervalo estas ĉiam unu duontonon pli mallarĝa ol la responda perfekta aŭ minora intervalo.
Estas grave noti, ke kvankam intervaloj nomataj per iliaj harmoniaj funkcioj, ekz. maĵora duto, povas esti priskribitaj per kvociento, cendoj, aŭ entjero, ne ĉiu intervalo priskribita per tiuj pli ĝeneralaj terminoj povas esti priskribita per la nomo de harmonia funkcio. Ekz., ĉiuj maĵoraj dutoj (en dekdutona egalŝtupa agordo) mezuriĝas je 200 cendoj, sed ne ĉiu intervalo de 200 cendoj estas maĵora duto.
Simplaj diatonaj intervaloj
Jene listiĝas la plej ofte uzataj harmonia funkcio, kvociento, entjero, cendoj, kaj relativaj konsonanco aŭ disonanco de oftaj diatonaj simplaj intervaloj. Estas multaj aliaj intervaloj kaj kvocientoj; nur kelkajn ni montras jene.
Inversigo
Kiel oni povas tiri el la ĉi-supra diskuto, ĉia intervalo povas suferi inverson, interŝanĝante la poziciojn de la supra kaj la malsupra tonaltoj (kvankam estas malpli kutime paroli pri inverso de unutoj aŭ oktoj). Ekz., la kvarto inter pli malalta C kaj pli alta F povas esti inversita por fari kvinton, kun pli malalta F kaj pli alta C. Determini la ekzaktan naturon de la inverso de ia ajn intervalo estas facile. Jen estas du reguloj, kiuj aplikiĝas al ĉiuj simplaj intervaloj, kaj per memkomprenebla etendo ankaŭ al malsimplaj intervaloj:
1. La numero de ĉiu intervalo kaj la numero de ĝia inverso ĉiam faras naŭ (kvar + kvin = naŭ, en la ekzemplo ĵus donita).
Plena ekzemplo: E bemola sube kaj C natura supere faras maĵoran seston. Per la du reguloj ĵus donitaj, C natura sube kaj E bemola supere devas fari minoran triton.
Mallongigite
Intervaloj estas ofte mallongigitaj per P por perfektaj, m por minoraj, M por maĵoraj, d por diminuita, A por aŭgmentita, sekvataj de la diatona intervalnumero. La okto estas P8, kaj unuto estas kutime nomata simple "unuto", sed povas esti etikedita P1. La tritono, aŭgmentita kvarto aŭ diminuita kvinto estas ofte π aŭ TT. Tial minora duto estas m2, perfekta kvinto estas P5, diminuita 3to estas d3, kaj aŭgmentita kvarto estas A4.
La intervaloj en la kromata gamo estas (en supreniranta melodia ordo): P1, m2, M2, m3, M3, P4, π, P5, m6, M6, m7, M7, P8.
Generacioj de intervaloj
La intervaloj povas dividiĝi en kvin "generaciojn", kiuj respondas al negativaj potencoj de du:
Nula generacio (1+2−0): P1, P8.
Unua generacio (1+2−1): P4, P5.
Dua generacio (1+2−2): M3, m3, M6, m6.
Tria generacio (1+2−3): M2, m7.
Kvara generacio (1+2−4): m2, M7, π.
Jen estas la derivo de ĉiu generacio de la antaŭa: Komencu per la kvociento de la okto, 2:1. Multipliku ĉiun el ĝiaj du nombroj per du, farante 4:2. Tiam enmetu la mankantan nombron mezen, kio donas 4:3:2. Tio ĉi rompiĝas en paron da kvocientoj — 4:3 kaj 3:2. La minora estas 4:3 kaj la maĵora estas 3:2. Tio estas la perfekta kvarto kaj la perfekta kvinto, respektive, kaj ili estas la unua generacio.
Nun prenu la kvocienton de la perfekta kvinto, 3:2. Multipliku ĉiun el ĝiaj du nombroj per du por ricevi 6:4. Tiam enmetu la mankantan nombron mezen, farante 6:5:4. Tio ĉi rompiĝas en paron da kvocientoj — 6:5 kaj 5:4. La minora estas 6:5 kaj la maĵora estas 5:4. Tio estas la minora trito kaj la maĵora trito, respektive. Iliaj inversoj estas 5:3 kaj 8:5, kiuj estas la maĵora sesto kaj la minora sesto, respektive. Tiuj do estas la dua generacio: M3, m3, M6, m6.
Prenu nun la kvocienton de la maĵora trito, 5:4. Multipliku ĉiun el ĝiaj du nombroj per du, kio donas 10:8. Tiam enmetu la mankantan nombron mezen, kio donas 10:9:8. Tio ĉi rompiĝas en paron da kvocientoj — 10:9 kaj 9:8. La minora estas 10:9 kaj la maĵora estas 9:8. Ambaŭ tiuj estas plendutoj, t.e. maĵoraj dutoj. La inverso de 9:8 estas 16:9, minora septo. Tiuj do estas la tria generacio: M2, m7.
Nun prenu la kvocienton de la plenduto, 9:8. Multipliku ĉiun el ĝiaj du nombroj per du, kio donas 18:16. Tiam enmetu la mankantan nombron mezen por ricevi 18:17:16. Tio ĉi rompiĝas en paron da kvocientoj — 18:17 kaj 17:16. La minora estas 18:17 kaj la maĵora estas 17:16. Ambaŭ tiuj estas duondutoj, t.e. minoraj dutoj. La inverso de 18:17 estas 17:9, maĵora septo. La lasta intervalo estas la tritono. La tritono ideale egalas al la dua radiko de du, kiu estas neracia, sed kiu povas esti alproksimigita per aldono de duonduto al perfekta kvinto: aŭ kiu estas la inverso de 17:12. 24:17 havas la saman denominatoron kiel 18:17, kaj 17:12 havas la saman numeratoron kiel 17:16. Tiuj do estas la intervaloj de la kvara generacio: m2, M7, π.
Orditaj kaj neorditaj intervaloj de tonaltoj kaj tonaltklasoj
En netonala aŭ muzika arteorio estas multaj specoj de intervaloj, el kiuj la unua estas ordita tonaltintervalo, la distanco inter du tonaltoj supren aŭ malsupren. Ekzemple, la intervalo de C ĝis G supren estas 7, sed la intervalo de G ĝis C malsupren estas −7. Per 12 en entjera notacio kaj modulo, ordita tonaltintervalo ip povas esti difinita, por iuj ajn du tonaltoj x kaj y, kiel: kaj: inverse.
Oni povas mezuri la distancon inter du tonaltoj tamen ne kalkulante pri direkto per la neordita tonaltintervalo, kiu similas al la intervalo de tonala teorio. Tio ĉi povas esti difinita kiel: *
La intervalo inter tonaltklasoj povas esti mezurita per orditaj kaj neorditaj tonaltklasintervaloj. La orditan, ankaŭ nomatan direktita intervalo, oni povas konsideri la mezuron supren, kiu, ĉar ni pritraktas tonaltklasojn, dependas de tio, kiun tonalton ni elektas kiel 0. Tial la orditan tonaltklasintervalon, i<x, y>, ni povas difini kiel: mod 12, kompreneble.
Intervalcikloj
Intervalcikloj "malvolvas ununuran revenantan intervalon en serio, kiu fermiĝas per reveno al la unua tonaltklaso", kaj estas ennotigitaj de George Perle per la litero "C", por ciklo, kun intervalklasa entjero por distingi la intervalon. Tial la diminuitan septakordon reprezentus C3, kaj la augmentitan trisonon C4. Oni povas aldoni superskribon por distingi transponojn, uzante 0–11 por indiki la plej malaltan tonaltklason en la ciklo. "Tiuj ĉi intervalcikloj ludas fundamentan rolon en la harmonia organizo de postdiatona muziko kaj ilin oni povas facile rekoni nomante la ciklon." (Perle, 1990)
Intervalforto
David Cope sugestas la koncepton de intervalforto, laŭ kiu la forton de intervalo determinas ĝia aproksimo al pli malalta, pli forta, aŭ pli alta, pli malforta, pozicio en la harmona serio.
Intervalradikoj
Paul Hindemith kaj David Cope ambaŭ sugestas la koncepton de intervalradikoj. Por determini radikon de intervalo, oni trovas ĝian plej proksiman aproksimon en la harmona serio. La radiko de perfekta kvarto, tial, estas ĝia supra tono ĉar ĝi estas okto de la fundamento en la hipotezita harmona serio. La malsupra tono de ĉiu nepara diatone numerita intervalo estas la radiko, kaj same estas la suproj de ĉiaj paraj numeritaj intervaloj. La radiko de kolekto da intervaloj aŭ de akordo estas tial determinita per la intervalradiko de sia plej forta intervalo.
Rilate ĝian utilecon, Cope provizas la ekzemplon, ke la finan tonikan akordon de kelke da populara muziko oni povas analizi tradicie kiel "submediantan ses-kvin-akordon", aŭ kiel septan akordon en la unua inverso (eble la dominanton de la medianto V/iii). Laŭ la intervalradiko de la plej forta intervalo de la akordo (en la unua inverso, CEGA), la perfekta kvinto (C-G), estas la malsupra C, la toniko.
Aliaj intervaloj
Estas ankaŭ multaj intervaloj ne troviĝantaj en la kromata gamo aŭ etikeditaj per diatona funkcio, kiuj havas propran nomon. Multaj el tiuj ĉi intervaloj priskribas diferencetojn inter tonoj agorditaj laŭ la uzata agorda sistemo. La plej multaj el jenaj intervaloj povas esti priskribitaj kiel mikrotonoj.
Intervaloj naturaj tonsilabe
Tonsilabante oni indikas per matematika esprimo la relativan diferencon (intervalon) inter ĉiu tonsilabo kaj la toniko. Do, en la difino mem de tonsilaba gamo kuŝas la preciza difino de ĉiuj uzataj intervaloj, ĉu naturtonaj, ĉu egaltemperaj, ĉu aliaj. Ekzemple, naturtone la kodaja gamo havas kompare kun la toniko:
Jen tiuj ĉi tonsilaboj difiniĝas kiel onoj kaj kiel milonoj dekume proksimume, sed ne logaritme.
Ĉiuj iliaj intervaloj estas kalkuleblaj el la dua kaj tria naturtonoj ([Do] kaj [So])
Rimarkeblas ke la sepa naturtono estas eĉ pli malgranda septo ol [Ta]: [Tu] = 7/4 = 1,750
Eksteraj ligiloj
Angle:
Universitato Simon Fraser
Universitato Simon Fraser (Simon Fraser University, mallonge SFU) havas ĉefan kampuson en Burnaby (Brita Kolumbio) (Kanado), parto de Aglomeraĵo Vankuvero. Ĝiaj studprogramoj grupiĝas en ses fakultatoj: Aplikataj Sciencoj, Artoj kaj Sociaj Sciencoj, Komerca Administrado, Edukado, Sanosciencoj, kaj Scienco.
Diabeto
Malgraŭ ke la termino diabeto kutime rilatas al sukera diabeto (tiel nomata de la antikvaj grekoj pro la ĉeesto de dolĉa urino), ekzistas ankaŭ alia afekcio nomata nesukera diabeto. Komuna simptomo de tiuj malsanoj estas nur la granda kvanto da urino produktita, ĉar la kaŭzoj, kaj aliaj simptomoj, estas tute malsamaj.
Sukera diabeto
Daŭra hipergluk(oz)emia stato estas karakteriza por la afekcio nomata sukera diabeto (medicin-latine: Diabetes mellitus). Sukera diabeto estas kronika malsano. Ĉe tiu ĉi afekcio, la sangosukera nivelo estas tiom alta (pli ol 7,0 mmol/l (125 mg/dl) da glukozo en la sango, post manĝ-fasto), ke ĝi aperigas glukozon en la urino post ekmanĝado, efiko kutime uzata por diagnoza urin-testo. Karakterizaj simptomoj de sukera diabeto estas: pliiĝo de malsato, soifo ĝis soifego, troiĝo de urinado. Notindas ke 85-90% de la pacientoj kun sukera diabeto estas dikuloj. Tio montras al ni la gravecon adekvate manĝi por preventi la malsanon kaj por helpi ekvilibri la glukozemion, kiam la malsano jam estas.
Gravas do, unue, korekte manĝi, kaj samtempe praktiki fizikajn ekzercojn. Nur poste oni devas uzi medikamentojn.
Sukera diabeto estas la rezulto de inhibita kapablo metabole disigi glukozon. Ĉar la glukozo ne estas oksidigita aŭ ŝanĝita en stok-formojn je normala rapido, ĝi akumuliĝas en la sango.
Sangosukeraj niveloj reguliĝas per hormonoj sekreciataj el iaj glandoj. Ĉi tiuj hormonoj inkludas epinefrinon (adrenalinon) el la surrena medolo, kaj insulinon kaj glukagonon el la pankreato. Altaj sangosukeraj niveloj stimulas la adekvatan kvanton de produktiĝo de insulino. La insulino tiam helpas formeti glukozon el la sango, transdonante ĝin en ĉelojn kaj akcelante la rapidon, je kiu ĝi ŝanĝiĝas en glikogenon kaj lipidojn. Epinefrino kaj glukagono havas efikon kontraŭ tiu efiko de insulino; ili ekscitas la ŝanĝon de glikogeno en glukozon. Ordinare ĉi tiuj sekreciaĵoj ekvilibras tiel, ke la glukoza nivelo en la sango restas inter normalaj limoj. Sed teruro aŭ kolero kaŭzas la ellason de plia epinefrino, tiel stimulante la ŝanĝon de glikogeno en glukozon, kaj la sangosukera nivelo leviĝas.
Oni kuracas diabeton per injektado de insulino aŭ per dozado de drogoj kiuj stimulas la korpon produkti pli da insulino. La diabeto mem povas nun bone esti kontrolata per modernaj metodoj. Laŭregula kontrolo estas grava.
Se la terapio ne estas bone farita, rezultas gravaj sekvaj malordoj:
Situacioj eblaj:
La pankreato produktas kaj insulinon (en la insuletoj de Langerhans) kaj enzimojn. Ĝi sekrecias la insulinon en la sangvazojn; ankaŭ ĝi ekskrecias la enzimojn en la duodenon, kie ili partoprenas en la metabolo de la manĝaĵoj.
pankreato ne produktas insulinon
La rolo de hepato
Nokte, malfru-matene kaj posttagmeze estas la hepato, kaj ne la pankreato, kiu regulas gluk(oz)emian ekvilibron. Pro tio necesas trakti ĝin kiel eble plej atente. Se en la hepato estas tro da graso ekzemple...
Eble vi jam aŭdis pri insulino ‘baza’ kaj ‘postmanĝa’.
La hormono estas la sama, sed ĝi funkcias en du malsamaj manieroj. Post manĝoj, kiam glukozo transiras de intesto al sango, insulino permesas al glukozo ‘eniri’ en ĉeloj. Sed ekstere de la tempodaŭro, kiam la bezonata energiliveranto glukozo estas elĉerpebla el la manĝaĵo, de kie venas la glukozo necesa por la cerbo kaj la tuta organismo? Ĝi estas ellasita fare de la hepato kaj muskoloj, kiuj agas kiel ‘stoko de glukozo’: ili prenas glukozon el de la sango post la manĝoj kaj ĝin ‘gardas’ en formo de glikogeno. Hepato povas akumuli ĝis 100 gramojn da glukozo. Tiun ĉi proceson reguligas la niveloj de insulino kaj de sia ‘kontraŭa’ hormono, la glukagono. La hepato estas tre sentiva je insulino kaj pliigo, eĉ malgranda, de insulinokoncentriĝo povas rimarkinde malpliigi la ‘interna’ produktado de glukozo, krome, post la manĝoj, la insulinoresistanta hepato ne ĉesas, kiel ĝi devus, enmeti glukozon en la sangon, pliigante la glukemion postmanĝa. En homoj kun diabeto, kaj eĉ pli en homoj tro pezaj (sufiĉas iom da abdomen-graso), tiu ĉi mekanismo funkcias malpli bone. Hepato kaj muskoloj ellasas tro da glukozo nemanĝinte kaj pludaŭras ellasi ĝin eĉ post la manĝoj, kiam ne estus iu ajn bezono. Tiu ĉi fenomeno nomita hepata insulinoresisto havas precizan kaŭzon: tro da grasoj en hepato (kaj muskoloj).
Notu bone: tiu ĉi paragrafo estas (parta) traduko el teksto de itala revuo pri sano.
Fiziopatologio
Kiam glukozemio estas pli ol 10,0 mmol/dL (180 mg/dL):
La reno ekskrecias glukozon en la urinon; la glukozurio kuntrenas akvon, kaj aperas poliurio. Pro tio estas granda soifo kaj ankaŭ kelkaj infanoj urinas en la liton. La glukozo en kontakto kun la vagino favoras la elkreskadon de fungoj (mikozo), aperigante prurigon.
Kiam gluk(oz)emio estas malpli ol 7,0 mmol/L (125 mg/dL), aliaj fakaj fontoj indikas malpli ol 4,4 mmol/dL (80 mg/dL):
Mankas glukozo en la ĉelo; do la persono malsatas, kaj ingestas pli da manĝaĵoj. Kiel nia organismo bezonas la saman energion, ĝi konsumas:
En ambaŭ situacioj la korpo nur uzas aŭ grason aŭ proteinon pro manko de glukozo en la ĉeloj, kaj la paciento maldikiĝas.
Klasifiko
Tipo-1: insulina dependeco; aperas ĉefe en infanoj kaj adoleskantoj, sed povas okazi en ĉiuj aĝoj.
Tipo-2: insulina sendependeco; 85% de ĉiuj pacientoj
Tram-metroo
(proponita termino) Tram-metroo estas ilo de publika transporto evoluinta el tramo, sed kun trajtoj de metroo. La konkreta karaktero povas varii:
Diabeto
Klasifiko
en la sangvazo okazas:
Tram-metroo
Multaj retoj iom post iom evoluis el tramretoj kaj ofte daŭre komune uzas trakojn. Ili kutime ekestis en tempo, kiam ankoraŭ ne ekzistis tramoj kun malaltaj plankoj. Tie oni uzas altajn kajojn en nivelo de tiamaj tram-plankoj.
En kelkaj urboj, kie oni antaŭe tute forigis tramojn, lastatempe estiĝis novaj tram-metroaj retoj kun malaltaj plankoj kaj kajoj.
Diabeto
Klasifiko
ankaŭ: koro
Kontraŭsocia karaktero
Kontraŭsocia karaktero estas psiĥa malsano ĉe kiu mankas empatio. Homo kun kontraŭsocia karaktero alterne nomiĝas psikopato, tamen kelkaj homoj argumentas, ke kontraŭsocia karaktero kaj psikopateco ne samas.
Diabeto
Klasifiko
Dum gravedeco; 20% de ĉiuj gravedaj inoj post gravedeco:
Testmetodoj
Ĉefe ĉe la pacientoj, ĉe kiuj la gluk(oz)emio estas pli ol 16,7 mmol/L (300 mg/dL) mikroalbumin en la urino; testo, kiu montras la alterojn (???) ĉe la renoj, la koro, kaj la okuloj. Ne forgesu ĝin fari ekde la unua fojo post la diagnozo de la patologio. Kaj la daŭra kontrolmaniero dependas de la unuaj diagnozrezultatoj.
Mezurado kaj adekvata injektado
Tradicie oni nur povis konstati tro altan nivelon de sukeroj (sakaridoj) en la urino, kio nur okazas super la nivelo de pli ol ĉ. 10,0 mmol/L (180 mg/dL) en la sango (pro la sojlo-nivelo de la reno de statistika averaĝulo). Nun oni povas mezuri la nivelon rekte en la sango kaj kontraŭagi kaj kontroli bonan nivelon.
Ne nur la kuracisto povas fari mezuradon, ankaŭ la paciento mem povas fari tion ĉiutage, se necesas aŭ bezonas. Komfortaj mezuriloj estas disdonitaj, ofte eĉ tute senkoste. Laŭ la mezurita nivelo la adekvata kvanto de insulino estas poste injektita. Tiu metodo estas multe pli preciza ol la nura kontrolo kaj prikalkulado de la manĝaĵoj. Kaj tio ebligas pli normalan vivon al la pacientoj.
Se la paciento bezonas regulajn injekciojn de insulino, li antaŭ ĉiu manĝado elprenas guteton de sango el fingro kaj metas ĝin sur eron el plasto metita en glukozometron. Post kelkaj sekundoj aperas la mezurita valoro. Depende de la mezurita valoro kaj la planita kvanto (karbonhidrata ekvivalento) de la manĝotaĵo oni injekcias pli aŭ malpli grandan kvanton de insulino.
Ĝis antaŭ kelkaj jaroj (ĉ. 2000) oni ofte sendis pacientojn al speciala kliniko kie ekzakta plano por manĝaĵoj estis trejnita kaj adekvataj kvantoj de insulino estis fiksitaj. Tiu proceduro estis nomita alĝustigo. Tio devis esti ripetita post kelkaj monatoj. Malgraŭ disciplino pri manĝado okazis deviadoj, parte eĉ danĝeraj, de la atingitaj valoroj de sanga sukero, des pli grandaj estis la deviadoj ĉe ne bone disciplinaj pacientoj.
Kuracado
En la kazo de diabeto de maljunuloj eblas la perbuŝa apliko de acarboso.
la eniron de la glukozo en la sangon, kaj sammaniere de la graso. Estas fantasta kuracilo (???) por la kontrolo de la diabetulo kaj ĝia malsano. en la komenco de la malsaneco ni povas uzi nur korektajn manĝaĵojn, ekzercojn kaj SoyBeanon. Post kelke da tempo ni devos uzi ankaŭ sulfonilureojn, kaj poste bigvanidojn, kaj finfine ĉiuj pacientoj devos uzi insulinojn. a) porka insulino b) bova insulino c) porka + bova insulinoj d) tiel nomata "homa", kiu fakte estas sinteza insulino: d.1) semisinteza d.2) biosinteza futuro: - Vakcinoj kontraŭ Diabeto de la tipo 1
Socia agado
Internacia Diabeto-Tago estas la tago specifita tutmonde ĉiujare sur la 14-a de novembro por levi la konscion pri la diabeta malsano. La Internacia Kampanjo pri Konscio pri Diabeto estas okazigita ĉiujare ĉirkaŭ malsama temo kiu koncernas la komunumon, kiel selektite fare de la Internacia Diabeta Asocio. Temoj kiujn la diabetaj tagoj traktis tra la jaroj estis, ekzemple, diabeto kaj homaj rajtoj, diabeto kaj vivostilo, diabeto kaj malsana obezeco, diabeto ĉe infanoj kaj adoleskantoj, kaj pli. En la jaroj 2009-2013 la ĉefa temo elektita estas edukado kaj prevento de diabeto. En Internacia Diabeta Tago, diversaj okazaĵoj rilataj al la ĉiujara temo, prelegoj, renkontiĝoj, radio- kaj televidprogramoj, ekspozicioj, gazetarkonferencoj, sporteventoj kaj pli estas okazigitaj tra la tuta mondo, por levi konscion pri la temo.
Kontraŭsocia karaktero
Simptomoj
La ĉefa apartaĵo de kontraŭsocia karaktero estas tuta malobservado de la reguloj de homa socio. La malsanulo povas distingi inter bono kaj malbono, sed ne zorgas pri ĉu liaj/ŝiaj agoj estas malbonaj, ĉu bonaj. Ofte li/ŝi havas malprofundan ĉarmon kiu rapide malaperas post signifa parolado kun li/ŝi. Li/ŝi eble vivas parazite kaj ofte enuas.
Kuracebleco
Ne ekzistas kuraco por kontraŭsocia karaktero. Terapio ne helpas ĉar la malsanulo simple lernas kiel pli bone manipuli aliajn.
Eichhoffen (stacidomo)
Eichhoffen estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Eichhoffen, en departemento Bas-Rhin, regiono Grand Est.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Sélestat - Saverne (111000).
Seksa skandalo de John Brownlee
La seksa skandalo de John Brownlee okazis en 1934 en Alberto (Kanado), kaj devigis la eksiĝon de la ĉefministro de Alberto John Edward Brownlee. Brownlee estis akuzita pri la delogo de Vivian MacMillan, familia amikino kaj sekretariino de la ministro pri justico, kiam ŝi estis 18-jara. La rilato daŭris tri jarojn.
Brownlee protestis, ke la tuta afero estis inventaĵo de pluraj el liaj politikaj kontraŭuloj de la Liberala Partio de Alberto.
Tram-metroo
Ekzemploj de urboj kun tram-metroa sistemo:
Ladislav Hejdánek
Profesoro doktoro Ladislav Hejdánek, dr. h. c. (honora doktoro) (* naskiĝis la 10-an de majo 1927 en Prago, mortis la 28-a de aprilo 2020), estis ĉeĥa filozofo, kritika disĉiplo de Emanuel Rádl, Josef Lukl Hromádka kaj Jan Patočka, unu el publikparolantoj de Ĉarto 77 kaj emerita profesoro de Evangelia Teolofia Fakultato de Universitato de Karolo en Prago.