cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Novjorko
Historio
Dum la Usona milito, la plej granda batalola Batalo de Long-Insulo, okazis en aŭgusto 1776 entute en la nuna arondismento (angle borough) Broklino. Post la batalo, kie la usonanoj estis venkitaj, preterlasante pli malgrandajn konfliktojn, la urbo iĝis la brita militista kaj politika operac-bazo en Nordameriko. La urbo estis kvazaŭ paradizo por la lojalaj promonarkaj rifuĝintoj, ĝis la fino de la milito en la jaro 1783. La nura intenco trovi pacan solvon por la milito okazis en la Konferenca Domo en Staten-Insulo inter usonaj delegitoj inkluzive de Benjamin Franklin, kaj la Brita generalo Lord Howe la 11-an de septembro 1776. Iom post la brita okupado okazis la Granda Incendio de Novjorko, kiu detruis ĉirkaŭ kvaronon el la konstruaĵoj de la urbo, inkluzive de la Preĝejo Triunuo.
Ĉagreniĝo pro la militservo dum la Usona Enlanda Milito (1861–1865) okazigis tutmultojn en 1863, unu el la plej gravaj civilaj incidentoj en la historio de Usono.
En 1898, la moderna urbo Novjorko estis formita per la aldono de Broklino (ĝis tiam sendependa urbo), la Provinco Novjorko (kiu inkluzivis partojn de Bronkso), la Provinco Richmond, kaj okcidenta parto de la Provinco Kvinzo. La malfermo de la metroo en 1904 helpis la unuiĝon de la nova urbo. Dum la unua duono de la 20-a jarcento, la urbo iĝis monda centro por industrio, komerco, kaj komunikado. Tamen, tiu disvolviĝo ankaŭ havis malbonajn okazintaĵojn. En 1904, la vaporŝipo General Slocum forbrulis en la Orienta Rivero, mortigante 1,021 pasaĝerojn kaj skipanojn.
En 1911, la brulado de Triangle Shirtwaist Factory, okazigis la plej gravan industrian katastrofon, ĝis la atencoj de la 11-a de septembro 2001, mortiginte 146 laboristojn. Tiu evento inspiris la kreadon de la International Ladies' Garment Workers' Union por la plibonigo de laborkondiĉoj.
La ne blanka loĝantaro de Novjorko estis kalkulata je 36,620 en 1890. En la 1920-aj jaroj, Novjorko estis la unua urbo al kiu la afrikdevenaj usonanoj enmigris dum la Granda Migrado el la sudaj ŝtatoj de Usono. En 1916, Novjorko iĝis la plej granda urbo kun afrikdevena diasporo en tuta Nordameriko. La Harlema renesanco floris dum la Prohibicio, koincidante kun ampleksa ekonomia florado kiu spertis kaj la desvolviĝon de la nubskrapuloj kaj la konkuradon inter ties konstruistoj.
Novjorko konvertiĝis en la plej grandan loĝitan areon de la mondo en la 1920-aj jaroj, superante Londonon, kaj la metropolita areo havis pli da 10 milionoj da loĝantoj en la 1930-aj jaroj, iĝante tiel, la unua grandega urbo en la historio de la homaro. Dum malfacilaj jaroj de la Granda Depresio okazis la elekto de la reformisto Fiorello LaGuardia kiel urbestro kaj la falo de Tammany Hall post okdek jaroj da politika dominado.
Post la fino de la Unua Mondmilito ekfloris ekonomia bonfarto kaj la disvolviĝo de ampleksa domkonstruado oriente de Kvinzo. Novjorko eliris el la milito sen vundoj, kiel unu el la plej gravaj urboj de la mondo, kun Wall Street kiel la ĉefa usona kaj monda ekonomia centro. La sidejo de la Unuiĝintaj Nacioj (finkonstruita en 1950) emfazigis la influon de Novjorko. Ascendo de la abstrakta ekspresionismo tuj delokigis Parizon kaj Novjorko iĝis la nova centro de monda arto.
En la 1960-aj jaroj, Novjorko eksuferis ekonomiajn problemojn kaj altiĝon de la krimeco, kio daŭris ĝis la 1970-aj jaroj. Tamen, ĝi vidis la kreskantan pliboniĝon de la financa industrio kiu sanigis la ekonomion en la 1980-aj jaroj. La krimeco de ŭrba vivo altiĝis dum la jardeko ĝis la komenco de la 1990-aj jaroj. En la 1990-aj jaroj, krimsituacio abrupte pliboniĝis pro la plimultiĝo de la polica ĉeesto kaj la pliboniĝo de la vivkondiĉoj, kaj multaj enmigrintoj venis el Azio kaj Latinameriko. Gravaj novaj sektoroj kiel Silicon Alley, naskiĝinta el la urba ekonomio kaj el la novjorka loĝantaro, atingis historiajn rekordojn dum la censo de la jaro 2000 kaj poste dum la censo de la jaro 2010.
La urbo estis unu el lokoj kie okazis la atencoj de la 11-a de septembro 2001, kiam ĉirkaŭ tri mil homoj pereis pro la detruado de World Trade Center. La rekonstruado de nova komplekso sur la loko de World Trade Center inkluzivas One World Trade Center, Memorejon kaj Muzeon pri la 11-a de septembro, kaj tri oficejajn turojn, estis jam konstruataj. Laboro devas finiĝi en 2014.
Geografio
Novjorko situas en la Nordorienta Usono, en sudorienta ŝtato Novjorkio, duonvoje inter Vaŝingtono kaj Bostono. Ĝia situo en la elfluejo de la rivero Hudsono, kiu kreas grandan ŝirmitan havenon nome Novjorka Haveno ĉe la elfluo de Atlantiko, helpis ĝin kreski kiel grava komercurbo. La plejparto de Novjorko estas konstruita sur la tri insuloj: Manhatano, Staten-Insulo, kaj Long-Insulo, pro kio la tereno konstruebla estas malabunda kaj la loĝdenso altiĝas. Estas ankaŭ aliaj insuloj kiel Insulo Roosevelt.
La rivero Hudsono fluas tra la samnoma valo ĝis la golfeto de Novjorko. Inter Novjorko kaj Troy, Novjorkio, la rivero iĝas estuaro. La rivero Hudsono apartigas la urbon Nov-Ĵerzejo. La Orienta rivero fluas ekde la markolo de Long-Insulo kaj apartigas Bronkson kaj Manhatanon de Long-Insulo. La rivero Harlem, alia markolo inter la riveroj Orienta kaj Hudsono, apartigas Manhatanon de Bronkso. La rivero Bronkso, kiu fluas tra la distriktoj Bronkso kaj Westchester, estas la sola tute dolĉoakva rivero en la urbo.
La tereno de la urbo estis sufiĉe transformita pro homa interveno, kun konsiderinda terakirado ĉe la akvorandoj, jam ekde la fruaj nederlandaj koloniaj tempoj. Tio estas pli rimarkebla en la sudo de Manhatano, kie evoluis konstruplanoj kiel Battery Park City en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj. Kelkaj el la naturaj varioj en la topografio estis egaligitaj, precipe en Manhatano.
La kampara regiono de la urbo estas taksita je 831,4 kvadrataj kilometroj. La plej alta pinto en la urbo estas la monteto Todt sur la Staten-Insulo, kiu troviĝas je 124,9 metroj super la marnivelo kaj ĝi estas estas la plej alta pinto sur la orienta marbordo sude de Majno. La pinto estas plejparte kovrita de arbaro kiel parto de la verda areo de Staten-Insulo.
Klimato
Laŭ la klimata klasifiko de Köppen, Novjorko havas humidan subtropikan klimaton, kaj uzante la sojlon 0 °C (32 °F) ĝi estas la plej norda grava urbo sur la kontinento apartenata al tiaj kategorioj. La areo havas 234 tagojn kun almenaŭ ia ĉiujara sunbrilo, kaj averaĝas 58% el ebla sunbrilo ĉiujare, akumulante 2 400 ĝis 2 800 horojn da sunbrilo jare.
Vintroj estas malvarmaj kaj malseketaj, kaj domina ventado kiu blovas enmare minimumigas la moderigajn efikojn de la Atlantiko. Ankoraŭ la Atlantiko kaj la parta ŝirmado de Apalaĉoj konservas la urbon pli varma en la vintro ol enlandaj nordamerikaj urboj situantaj en similaj aŭ pli malaltaj latitudoj kiel ekzemple Pittsburgh, Cincinnati, kaj Indianapolis. La averaĝa temperaturo en januaro, la plej malvarma monato de la areo, estas 0.1 °C (32.1 °F).
Tamen temperaturoj en vintro povas dum kelkaj tagoj atingi −12 °C kaj kiel maksimumo 10 °C. Printempo kaj aŭtuno estas neantaŭvideblaj, kaj ili povas varii de malvarmetaj al varmaj, kvankam ili estas kutime mildaj kun malalta humideco. Someroj estas tipe varmaj kaj humidaj kun julia mezumo de 24.7 °C. Noktaj kondiĉoj ofte estas pliseverigitaj pro la urba varmeca insulfenomeno, kaj temperaturoj superas 32 °C averaĝe dum preskuax 18 tagoj ĉiusomere kaj povas superi 38 °C ĉiun 4-6 jaron.
Medio
La uzado de la publika transporto en Novjorko estas la plej alta en Usono, kaj benzinkonsumo en la urbo montras la saman indicon kiel tiu de la 1920-aj jaroj. La altnivela publika transporto de la urbo ŝparis 1.8 miliardojn da galonoj da petrolo en 2006; Novjorko ŝparas la duonon de la tuta petrolo ŝparita per trafiko tutlanda. La loĝdenseco de la urbo, malalta aŭtuzo kaj altkvalita publika transporto metas ĝin inter la plej energi-efikaj urboj de Usono. Ĝiaj gasemisioj estas 7.1 tunoj por persono kompare kun la landa averaĝo de 24.5.
Novjorkanoj respondecas pri 1% el la gasemisioj de la nacio kvankam ili konsistigas 2.7% de la enlanda loĝantaro. La mezuma novjorkano konsumas malpli ol la duonon de la elektro uzita de loĝanto en San Francisco kaj preskaŭ unu kvaronon de la elektro konsumita de loĝanto de Dallas.
En la lastaj jaroj, la urbo intencis malpliigi la median impakton. Grandaj kvantoj da densa poluo en Novjorko kondukis al alta nombro da malsanuloj je astmo kaj aliaj spiraj problemoj inter la loĝantoj de la urbo. La urbestro estas postulata aĉeti nur la plej energi-efikan ekipaĵon por uzo en urboficoj kaj publikaj ejoj. Novjorko havas la plej grandan kvanton da dizel-hibridaj busoj en la lando, kaj ankaŭ en 2010 la urbo havis 3, 715 hibridajn taksiojn kaj aliajn purajn dizelveturilojn, reprezentante ĉirkaŭ 28% el la taksiofloto de Novjorko, la plej granda en ajna urbo de Nordameriko.
La urbo estas provizita de trinkebla akvo danke al la Monto Catskill. Kiel rezulto de la integreco de la akvodislimo kaj neinfluita natura akva filtradosistemo, Novjorko estas unu el la nur kvar gravaj urboj en Usono kies trinkakvo estas sufiĉe pura kaj ne postulas purigadon por la homa uzado.
Arkitekturo
La tipa konstruaĵo de Novjorko estas la nubskrapulo. La urbo Novjorko havas ĉirkaŭ 4.493 tiajn konstruaĵojn, pli ol iu ajn alia urbo de la mondo. La loĝdenseco de la urbo, ĉirkaŭata ĉefe de akvo, kaj la alta prezo de la tereno en la komercaj distriktoj aperigis la plej grandan kolekton de altaj konstruaĵoj por oficejoj kaj rezidejoj de la mondo. Novjorko havas gravajn konstruaĵojn de diversaj arkitekturaj stiloj. Inter ili troviĝas la konstruaĵo Woolworth (1913), novgotiko. En 1916, municipa rezolucio markis minimuman devigan spacon inter la konstruaĵoj kaj la stratlinio, por ke la sunradioj atingu la stratojn. La dizajno art déco de la konstruaĵo Chrysler (1930) montras tiujn novajn kondiĉojn. La konstruaĵo estas konsiderata de multaj historiistoj kaj arkitektoj la plej bone en la urbo, kun unikaj ornamaĵoj, konsistantaj el agloj kaj V-forma lumigado. Aliflanke, grava ekzemplo de la internacia stilo en Usono estas la konstruaĵo Seagram (1957).
La grandaj loĝdistriktoj de Novjorko distingiĝas pro la elegantaj terasoj kaj "petit hôtel"-oj (tradicie konataj kiel brownstone pro la surkovrado de muroj per sablokoloraj ŝtonetoj), kiuj estis konstruitaj dum la ekspansia perido inter 1870 kaj 1930. La ŝtono kaj la briko konvertiĝis en la plej ŝatataj konstrumaterialoj de la urbo, post la limigoj metitaj al la konstruado de domoj el ligno kiel konsekvenco de la granda incendio okazinta en 1835. Male al Parizo, kiu ĉiam estis konstruata per sia propra ŝtonrezervo, Novjorko ĉiam akiris la ŝtonojn por la konstruado el diversaj ŝtonminejoj for de ĝi, kio donas al la konstruaĵoj grandan variecon laŭ koloroj kaj formoj. Distingaĵo de multaj konstruaĵoj de la urbo estas la ĉeesto de la akvoturoj metitaj sur la tegmento. En la 1800-aj jaroj, la urbo postulis ĝian instaladon en konstruaĵoj el pli ol ses etaĝoj por preventado de la troe alta akvoforto, kio krevigus la municipajn akvotubojn.
Parkoj
Novjorko havas pli ol 113 km² da parkoj kaj 22 km da publikaj plaĝoj. Inter ĝiaj ĉefaj verdaĵoj estas:
Central Park, el 3,41 km² (en rektangulo de 4 km x 800 m), situas en Manhatano. Ĝi estas la plej vizitata parko de Usono, kun 25 milionoj da turistoj ĉiujare, kaj ĝi aperas en multaj filmoj kaj televidprogramoj, pro kio ĝi estas unu el la plej famaj urboparkoj de la mondo. La parko estas gvidata de Central Park Conservancy, privata neprofitcela entrepreno, kiu havas kontrakton kun la Novjorka Departemento de Parkoj kaj Distrado. Central Park norde limas kun ka Strato 110, okcidente kun la strato Central Park Okcidente, sude kun la Strato 59 kaj oriente kun la Kvina Avenuo. La sekcioj de la stratoj kiuj ĉirkaŭas ĝin estas komune nomataj Central Park Nortde, Central Park Sude kaj Central Park Okcidente, respektive. La Kvina Avenuo, tamen, konservas sian nomon malgraŭ tio ke ĝi limas kun la parko en la orienta bordo. La parko estis dizajnita de Frederick Law Olmsted kaj Calvert Vaux, kiuj pli malfrue kreis la Brooklyn's Prospect Park. Dum la plejparto de la parko ŝajnas tute natura, ĝi havas plurajn artefaritajn lagojn, du glaciglitejojn, kaj herbejon por diversaj sportaj aktivaĵoj.
La dua plej granda parko de la urbo estas Flushing Meadows–Corona Park, situanta en Kvinzo. Ĝi estis sidejo de la Universalaj Ekspozicioj de 1939 kaj 1964.
Prospect Park, en Broklino, estas publika parko el 2,1 km². Ĝi estas prizorgata de la Novjorka Departemento de Parkoj kaj Distrado. Ĝi ankaŭ estis dizajnita de Olsmted kaj Vaŭ post la finkonstruo de Central Park. Inter ĝiaj allogaĵoj troviĝas: La Long Meadow, 36-hektara prato, la plej granda en usonaj parkoj, la Piknikdomo, sidejo de oficejoj kaj eventejo por 175 personoj, Litchfield Villa, antikva domo de la proprietulo de la suda parto de la parko, la bestparko Prospect kaj la lago Broklino, 24-hektara. Ĝi antaŭ havas ilojn por praktikado de sportoj, kaj sep basbalejojn. Ĝi ankaŭ havas kvakeran tombejon en sektoro nomata Quaker Hill.
La kerno de la placo Madison Square estas la parko Madison Square Park, 2.5-hektara publika parko, kiu estas limigita oriente de Avenuo Madison (kiu startas ĉe la sudorienta angulo de la parko ĉe la 23a Strato); sude de la 23a Strato; norde de la 26a Strato; kaj okcidente de la Kvina Avenuo kaj Broadway ĉe la kruciĝo.
Ekonomio
La MEP de Novjorko en 2001 konsistis el 826.488 milionoj da usonaj dolaroj, ĉ. 8,2% de la totalo. Se Novjorko estus sendependa lando, ĝi troviĝus inter la 15 plej gravaj ekonomioj de la mondo.
Novjorko ankaŭ havas kelkajn el la plej profitdonaj nemoveblaĵoj de la mondo. La numero 450 de Park Avenue estis vendita la 2-an de julio 2005 kontraŭ $510 milionoj, superante la rekordon de la antaŭa monato kiam estis vendita la numero 660 de la Madison Avenue.
La Borso de Novjorko, situanta en Wall Street, kaj la NASDAQ estas la unua kaj la dua borsoj de la mondo, respektive, laŭ la kvanto da interŝanĝoj kaj ĝenerala kapitaligo de la merkato. La negoco pri proprietaĵoj estas unu el la ĉefaj potencoj de la urba ekonomio, ĉar entute ĉiuj proprietaĵoj de la urbo atingis en 2006 $802.400 milionojn.
La kinindustrio kaj la televido de la urbo estas la dua de la lando, tuj post Holivudo. La industrioj nomataj «kreivaj», kiel novaj amaskomunikiloj, reklamoj, modo, dizajno kaj arkitekturo, estas inter ĉefaj dungantoj, kaj Novjorko havas fortan konkurecon en tiuj industrioj. La alt-teknologiaj industrioj kiel vivscienco, evoluigado de softvaroj, dizajno de videoludoj kaj interretaj servoj ankaŭ multe kreskis. Inter aliaj gravaj sektoroj estas la esplorado kaj kuracista teknologio, NRO-j kaj universitatoj.
Turismo
Turismo estas unu el la ĉefaj ekonomiaj aktivecoj de la urbo, akceptanta 40 milionojn da turistoj enlandaj kaj eksterlandaj ĉiujare. Inter la ĉefaj turismaĵoj troviĝas la Empire State Building, la insulo Ellis, teatroj de Broadway, muzeoj kiel la Metropolita Muzeo de Arto, Central Park, Rockefeller Center, Times Square, la Bestoĝardeno de Bronkso kaj la Novjorka Botanika Ĝardeno. La luksaj butikoj ĉe la avenuoj Kvina kaj Madison ankaŭ estas grava allogaĵo por la plej riĉaj sektoroj. Aliaj el la novaj allogaĵoj estas kvar impresigaj artefaritaj akvofaloj 30 kaj 40 metrojn altaj, verko de la dan-islanda artisto Olafur Eliasson. Ĉi tiuj akvofaloj situas en la Orienta rivero kaj eblas vidi ilin surtere aŭ de sur ŝipetoj.
Demografio
La du ŝlosilaj karakterizaĵoj de la demografio de la urbo estas la alta loĝdenseco kaj la kultura diverseco. Ĝi havas la plej altan loĝdensecon (10,194 loĝ/km²) el ĉiuj usonaj municipoj kun pli ol 100.000 loĝantoj. La loĝdenseco de la arondismento Novjorko (25,846 loĝ/km²) estas la plej alta el ĉiuj arondismentoj de la lando.
Novjorko estas tre diversa. Laŭlonge de ĝia historio, la urbo estis unu el la ĉefaj havenoj tra kiu amase venis la enmigrintoj. La termino melting pot estis farita por priskribi la kvartalojn de enmigrintoj, dense loĝataj, de Lower East Side. En la nuntempo, 36% el la loĝantoj de la urbo naskiĝis en la eksterlando, cifero superita en Usono nur de la urboj Los-Anĝeleso kaj Miami. Tamen, dum la komunumoj de enmigrintoj el tiuj urboj estas ĉefe regataj de malmultaj naciecoj, en Novjorko neniu nacieco regas super aliaj. La dek plej gravaj landoj el kiuj la loĝantoj venas estas: Dominika Respubliko, Ĉinio, Jamajko, Gujano, Pakistano, Ekvadoro, Haitio, Trinidado kaj Tobago, Kolombio kaj Rusio. En la urbo estas inter 170 kaj eĉ 800 malsamaj lingvoj parolataj.
La metropolita areo estas la hejmo de la plej granda juda komunumo ekster Israelo. Fakte, la juda loĝantaro de Tel Aviv estas superita de la novjorkiaj judoj. Ĉirkaŭ 12% el la novjorkanoj estas judoj aŭ juddevenaj. La urbo ankaŭ gastigas gravan komunumon el barata deveno, kaj la negran komunumon plej granda en ajna urbo de Usono.
La kvin plej grandaj etnaj grupoj de la urbo estas la portorika, la itala, la antila, la dominik-respublika kaj la ĉina. La portorika loĝantaro en Novjorko estas la plej granda ekster Portoriko.
Novjorko havas grandan malegalecon rilate al enspezoj. En 2005 la mezuma enspezo por hejmo en la plej riĉa regiono estis $188.697 ĉiujare, dum en la plej malriĉa estis $9.320. La urbo ankaŭ spertis unikan fenomenon inter la usonaj urboj. Ekde 2000, la nombro de infanoj kun malpli ol kvin jaroj en Manhatano kreskis ĝis 32%.
Ĉirkaŭ 33% el la novjorkanoj estas la posedantoj de siaj proprietaĵoj kie ili loĝas, pli malalta cifero ol la nacia mezumo el 69%. La libera luado estas kutime inter 3% kaj 4,5%, sub la 5% kiu difinas la regon de la luado fare de la urbo. Trovado de bonprezaj loĝejoj en Novjorko estas tre malfacila afero.
Regado
Ekde sia konsolidiĝo en 1898, Novjorko estas metropola municipo, kun registara sistemo gvidata de Urbestro kaj Konsilio de la urbo. La novjorka registaro estas pli centralizita ol tiuj de aliaj usonaj urboj. Ĝi okupiĝas pri la publika edukado, malliberejoj, bibliotekoj, publika sekureco, distrejoj, sano, akvoprovizado kaj sociaj servoj. La Urbestro kaj la Konsilio estas elektataj ĉiun kvaran jaron, reelekteblaj unu fojon. La Konsilio de Novjorko estas unuĉambra organo konsistanta el 51 membroj kies distriktoj estas difinitaj de la geografiaj limoj.
La nuna urbestro estas Michael Bloomberg, eksa demokrato kaj nuntempe sendependa, elektita kiel respublikano en 2001 kaj reelektita en 2005 kun 59% de la voĉdonoj.
Li estas specife konata pro la gvidado de la eduksistemo fare de la ŝtato, la ekonomia disvolviĝo kaj pliampleksiĝo de la publika sansistemo. Dum lia dua regperiodo, la precipaj prioritatoj de la administracio estis la reformo de la lernejoj, la malpliiĝo de la malriĉeco kaj strikta kontrolo de la armiloj.
Kune kun la urbestro de Bostono, Thomas Menino, li fondis en 2006 la Koalicion de Urbestroj kontraŭ la neleĝaj Armiloj, organizo kies celo estas «sekurigi la publikon forigante la neleĝajn armilojn el la stratoj». La Demokrata Partio havas la plimulton el la publikaj postenoj. Ĉirkaŭ 66% de la registritaj voĉdonantoj estis demokratoj.
La politika geografio de la urbo Novjorko estas malkutima por Usono. Ĝi konsistas el kvin arondismentoj, kaj ili ĉiuj koincidas kun la kvin provincoj de la urbo. Manhatano koincidas kun la Provinco Novjorko, Kvinzo kun la Provinco Kvinzo, Broklino kun la Provinco Kings, Bronkso kun la Provinco Bronkso kaj Staten-Insulo kun la Provinco Richmond. Post la konsolidiĝo de la urbo, ĉiuj antaŭaj registaroj estis nuligitaj kaj anstataŭitaj de la nuna centralizita kaj unuigita registaro. Tamen, ĉiu provinco havas sian propran fiskan distrikton, kaj la plejmulto el la kortumoj estas organizitaj laŭ provincoj. Kiel sidejo de la Unuiĝintaj Nacioj, Novjorko havas la plimultan kvanton da konsulaj institucioj, ĝeneralaj konsulejoj kaj oficejoj de honoraj konsulejoj.
Distriktoj
La urbo Novjorko konsistas el kvin arondismentoj, ankaŭ nomataj distriktoj aŭ komunumoj (angle Borough), malkutima registara sistemo uzata por la administrado de la kvin provincoj el kiuj la urbo konsistas. Inter ĉiuj distriktoj ekzistas centoj da kvartaloj, multaj el ili kun identeco kaj pasinteco historiaj. Se ĉiu el la arondismentoj estus sendependaj urboj, Broklino, Kvinzo, Manhatano kaj Bronkso troviĝus inter la dek plej loĝataj urboj de Usono.
Krimoj
Esploro farita de la fama revuo Forbes en 2007 lokigas Novjorkon kiel unu el la plej sekuraj urbegoj de tuta Usono, kun 7,3 murdoj por 100.000 loĝantoj, kio metas ĝin en la numero 50 el 72 urboj kun pli ol 250.000 personoj, multe pli sube de la unua, Detrojto, kun 47,3 murdoj por 100.000 loĝantoj.
La organizita krimo havis gravan disvolviĝon ekiĝante kun Forty Thieves kaj Roach Guards en Five Points en la 1820-aj jaroj. La 20-a jarcento spertis la altiĝon de la mafio regata de la Kvin Familioj. Bandoj, inter kiuj troviĝas Black Spades ankaŭ kreskis dum la pasinta jarcento.
La pinto de la krimado en Novjorko estis dum la 1980-aj kaj komenco de la 1990-aj jaroj, pro la tiel nomata «krako-epidemio» kiu forte batis la urbon. En 1990 la Polica Departemento de Novjorko adoptis la COMPSTAT kaj aliajn strategiojn por malpliigi la deliktadon. La grandega falo de la krimoj en la urbo estis atribuita al la esploristoj de la krimoj, al la politikaj taktikoj, fino de la krakepidemio kaj la demografiaj ŝanĝiĝoj.
Pro tiuj aferoj, la violentaj krimoj okazantaj en Novjorko draste malpliiĝis ĝis 75% en la lastaj dek du jaroj kaj la mezumo de murdoj en 2005 havis la plej malaltan nivelon ekde 1963.
Edukado
La sistemo de publikaj lernejoj dependas de la Departemento de Edukado de Novjorko, kaj ĝi estas la plej granda en tuta Usono. En la urbo ekzistas ĉirkaŭ 1,1 milionoj da studentoj disaj en pli ol 1.200 baz- kaj mezlernejoj. Ekzistas aliaj 900 privataj lernejojlaikaj kaj religiaj, inter ili kelkaj estas konsiderataj la plej prestiĝaj privataj lernejoj de la lando. La sistemo de publikaj bibliotekoj de Novjorko konsistas el la Novjorka Publika Biblioteko, la Kvinza Publika Biblioteko, kaj la Broklina Publika Biblioteko.
Kvankam ĝi ne estas urbo kun tradicia studenta etoso kiel Bolonjo, en la urbo loĝas ĉirkaŭ 594.000 universitataj studentoj. En 2005, tri el kvin rezidantoj de Manhatano estis universitataj diplomiĝintoj, kaj unu el kvar havis postkarieran diplomon, formante unu el la plej grandaj en Usono koncentriĝoj de homoj kun superaj studoj. Novjorko ankaŭ estas la sidejo de gravaj kaj prestiĝaj studcentroj, kiel Barnard College, la Kolumbia Universitato, la Universitato de Fordham, la Universitato de Novjorko, la Urba Universitato de Novjorko, la Universitato Pace, Berkeley College, Brooklyn College, Universitato St. John's, kaj la Universitato Yeshiva. Ankaŭ ekzistas dekoj da aliaj pli malgrandaj privataj universitatoj, inkluzive de multaj religiaj kaj fakaj, kiel Lernejo Juilliard, la Universitato Rockefeller kaj la Lernejo de Vidartoj.
La plejparto de la scienca esploro de la urbo koncernas medicinon kaj biologion. En la urbo troviĝas ĉ. 40.000 kuracistoj kaj 127 gajnintoj de la Nobel-premio havas ian rilaton kun la lokaj edukaj institucioj.
La Novjorka Akademio de Arto, aŭ en angla New York Academy of Art, estas privata, neprofitcela arta altlernejo, situanta ĉe 111 Franklin Street en la manhatana borough Tribeca de Novjorko.
La Nova Lernejo (angle The New School) estas privata universitato en Novjorko situanta ĉefe en Greenwich Village.
Kulturo
La verkisto Tom Wolfe rilate al la urbo diris «[la] Kulturo simple ŝajnas esti en la aero, kiel plia parto de la klimato». Pluraj el la plej gravaj usonaj kulturaj movadoj ekiĝis en la urbo, kiel la Harlema renesanco, kiu enkondukis la afrikdevenan literaturon en la lando. La urbo estis la epicentro de jazo en la 1940-aj jaroj, de la abstrakta ekspresionismo en la 1950-aj kaj la lulilo de la hiphopa kulturo en la 1970-aj jaroj. La punko kaj peza punko] pintis en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj. Inter la bandoj de sendependa roko plej gravaj de la lastaj jaroj troviĝas The Strokes, Interpol, The Bravery, Scissor Sisters kaj They Might Be Giants. La urbo ankaŭ ludas gravan rolon en la nacia kaj tutmonda kina industrio. En ĝi filmiĝis Manhatta (1920), la unua avangarda filmo de la lando. La urbo havas pli ol 2.000 kulturajn kaj artajn organizojn kaj pli ol 500 diversgrandajn artgaleriojn. La urba registaro financas la artojn per buĝeto pli alta ol tiu de la Nacia Fondaĵo por la Artoj. Riĉaj industriistoj de la 19-a jarcento konstruis reton da gravaj kulturaj institucioj, kiel la fama Carnegie Hall kaj la Metropolita Muzeo de Arto, kiuj nun havas internaciajn famon kaj prestiĝon. La evoluo de la elektra lumigado kondiĉigis la ellaboradon de teatraĵoj, kaj en la 1880-aj jaroj, la teatroj de la stratoj Broadway kaj 42 ekigis novan ĝenron nuntempe konata kiel muzikalo de Broadway.
Forte influitaj de la enmigrintoj de la urbo, produktaĵoj kiel tiuj de Harrigan kaj Hart, George M. Cohan kaj aliaj, uzis rakontojn en kantoj kiuj ofte bildigis esperon kaj ambicion. En la nuntempo, ĉi produktaĵoj troviĝas inter la precipaj eventoj de la teatra novjorka sceno. La 39 teatroj plej grandaj (kun pli ol 500 sidlokoj) estas komune nomataj Broadway, pro la avenuo kiu transiras la distrikton.
La Lincoln Center for the Performing Arts, kiu inkluzivas la Ĵazo ĉe Lincoln Center, la Metropolan Operejon, la Operon de Novjorko, la Novjorka Filharmonio, la Baleto de Novjorko, la Teatro Vivian Beaumont, la Lernejo Juilliard kaj la Halo Alice Tully, estas la plej granda en Usono centro de scenaj artoj. Central Park SummerStage senpage prezentas teatraĵojn kaj muzikalojn en Central Park kaj 1.200 eventojn pri muziko, danco kaj teatro en la kvin arondismentoj dum la somersezono.
La kuirarto de la urbo estas tre diversa kaj varia, precipe influata de la enmigrintoj kaj ties nutraĵaj kutimoj. La italaj kaj judaj enmigrintoj famigis la urbon pro iliaj bageloj, fromaĝkukoj kaj la pico novjorkstila. La manĝaĵ-ĉaroj sur strato estas alia karakterizaĵo de la loka kuirarto, kun pli da 4.000 surstrataj leĝigitaj vendistoj. Ĉi tiu kutimo faris de la azia kuirarto, kiel falafeloj kaj kebaboj gravan elementon en la dieto de la urbo, kvankam la hotdogoj kaj la brecoj ankoraŭ estas la precipaj nutraĵoj vendataj surstrate. Aliflanke, la urbo ankaŭ gastigas kelkajn el la plej luksaj restoracioj de la altnivela kuirarto de la lando.
Amaskomunikiloj
Novjorko estas monda centro por la industrioj kiaj la televido, reklamoj, muziko, preso kaj publikigado de libroj. Kelkaj el la amaskomunikiloj de la urbo estas Time Warner, News Corporation, Hearst Corporation kaj Viacom. Sep el la ok precipaj amaskomunikilretoj sidejas en la urbo, samkiel tri el kvar grandaj diskeldonejoj. Triono el la usonaj sendependaj filmoj estas produktataj en Novjorko. Pli ol 200 ĵurnaloj kaj 350 revuoj havas oficejon ĉi tie kaj la eldona industrio dungas ĉ. 25.000 personojn.
Ankaŭ estas eldonaĵoj dediĉataj al specifaj etnaj grupoj, inkluzive de 270 tagĵurnaloj kaj revuoj publikigitaj en pli ol 40 lingvoj. El Diario La Prensa estas la hispanlingva tagĵurnalo plej grava kaj antikva en la lando. Aliflanke, The New York Amsterdam News, publikigita en Harlem, estas tagĵurnalo cele al la afrikdevenaj usonanoj. La televido disvolviĝis en Novjorko kaj estas grava faktoro por la ekonomio de la urbo. La kvar ĉefaj televidĉenoj de la lando, ABC, CBS, FOX kaj NBC, sidejas en Novjorko, same kiel multaj perkablaj televidkanaloj, kiel MTV, Fox News, HBO kaj Comedy Central. En 2005, estis pli ol 100 televidprogramoj filmitaj en lokaj studioj.
La nekomercaj amaskomunikiloj ankaŭ ludas gravan rolon en la urbo. La senpaga televidkanalo plej antikva de Usono estas Manhattan Neighborhood Network, fondita en 1971. WNET estas la ĉefa publika televidstacio plej grava en la urbo kaj unu el la ĉefaj proviziantoj de la Nacia Servo de Publika Elsendado. La publika radiostacio WNYC, kiu apartenis al la urbo ĝis 1997, havas la plej altan aŭskultantaron de la urbo.
Novjorka akĉento
Unu el la plej rimarkindaj karakterizoj de tiu ĉi dialekto estas la preterlasado de la litero r. La akĉento forigas la sonon fine de silabo aŭ tuj antaŭ konsonanto, pro kio la prononcado de kelkaj vortoj kiel park estus, butter estus  kaj here,. Aliaj karakterizaĵoj estas la pli alta entonacio kaj longigado de la vokalo de vortoj kiaj talk, law, cross, kaj coffee kaj kelkfoje la samsona  de core aŭ more.
En la plimulto de la plej antikvaj kaj ekstremaj variantoj de ĉi tiu akĉento, la vokalaj sonoj de vortoj kiel girl aŭ oil iĝas diftongo. Ofte tio percepteblas inter parolantoj de aliaj akĉentoj kiel konfuziĝo de la sonoj er kaj oj, pro kio girl estas pronocata kiel goil kaj oil estas erl; tio karikaturigis novjorkanojn dirante Ĵoizej (Ĵerzejo), Tojdi-Toid Street (33rd Street) kaj terlet (toilet).
Sportoj
Novjorko havas teamojn en la kvar ĉefaj sportaj grandaj ligoj de Nordameriko, kaj ili ĉiuj sidejas en la urbo.
Basbalo estas la plej populara sporto inter la loĝantoj. En ĝi okazis Mondaj Serioj disputitaj inter la lokaj teamoj. Novjorko estas unu el la kvin metropolitaj areoj de Usono (aliaj estas Ĉikago, Vaŝingtono-Baltimoro, Los-Anĝeleso kaj areo ĉe la golfeto de San-Francisko) kiu havas du basbalteamojn. La du teamoj kiuj nuntempe estas en la Grandaj Ligoj de Basbalo estas New York Yankees kaj New York Mets, kiuj havas rivalecon komparebla al tiu rivaleco inter la Jankioj kaj Boston Red Sox. La jankioj akiris 26 titolojn, dum la Mets-oj atingis ĝin nur du fojojn. La urbo ankaŭ estis hejmo de New York Giants (nun San Francisco Giants) kaj de la Brooklyn Dodgers (nuntempe konataj kiel Los Angeles Dodgers). Ambaŭ teamoj translokiĝis al Kalifornio en 1958. Ankaŭ estas du teamoj en la malgrandaj ligoj, ili estas la Staten Island Yankees kaj la Brooklyn Cyclones.
La urbo estas reprezentata en la National Football League pere de New York Jets kaj New York Giants, kvankam ambaŭ teamoj ludas loke en la Giants Stadium, en Nov-Ĵerzejo.
La New York Rangers estas la reprezentantoj de Novjorko en la National Hockey League.
En futbalo, Red Bull New York estas la teamo kiu reprezentas la urbon en la Major League Soccer. Ĉi tiu teamo ankaŭ loke ludas en la Giants Stadium. Krome, Novjorko kalkulis je aliaj legendecaj teamoj, jam malaperintaj, kiel MetroStars aŭ Cosmos, teamo en kiu ludis mondaj steluloj kiaj Pelé, Beckenbauer, Carlos Alberto aŭ Johan Neeskens.
La Novjorka Atletika Klubo, aŭ en angla New York Athletic Club (NYAC), estas privata societa klubo kaj atletika klubo en Novjorko. Fondita en 1868, la klubo havas proksimume 8,600 membrojn kaj du instalaĵojn: nome la City House ĉe 180 Central Park South en Manhatano kaj la insulo Travers en la Kantono Westchester ankaŭ en Novjorkio.
La Novjorka maratono aŭ en angla The New York City Marathon (markita kiel TCS New York City Marathon kaj antaŭ kiel ING New York City Marathon pro sponsorecaj tialoj) estas ĉiujara maratono (42.195 km aŭ 26.219 mejloj) kiu estas okazigata tra la kvin boroughs de Novjorko. Ĝi estas la plej granda maratono en la mondo, kun 51,394 finintoj en 2016 kaj 98,247 kandidatoj por la konkurenco de 2017.
Multaj sportoj havas rilatojn kun la komunumoj de enmigrintoj. Stickball, strata versio de basbalo, estis popularigita de la laboristaj junuloj en la italaj, germanaj kaj irlandaj kvartaloj de la 1930-aj jaroj. En la lastaj jaroj, aperis multaj amatoraj sportligoj de kriketo kiel konsekvenco de la alveno de enmigrintoj el Barato kaj Karibio.
Muzeoj
En la areo de la sciencoj kaj teknologio, troviĝas la Novjorka Halo de Scienco, la Muzeo de Nubskrapuloj kaj ankaŭ la Instituto de Staten-Insulo de Artoj kaj Sciencoj. Tamen, la plej prestiĝa estas Usona Muzeo de Natura Historio kun 32 milionoj da specifaĵoj kaj objektoj, kaj planetario.
Transporto
La publika transporto estas ĉefa transportilo de la novjorkanoj. Novjorko estas la sola urbo de la lando kie pli ol la duono da hejmoj ne havas veturilon. En Manhatano, pli ol 75% de la loĝantoj ne havas propran veturilon; je nacia skalo, ĉi tiu procento estas 8%.
La metroo de Novjorko estas la plej granda en la mondo laŭ amplekso de ĉiuj fervojoj (1.062 km) kaj ankaŭ estas la metroo kun plej multaj stacioj (468). Krome, ĝi estas la kvara laŭ la kvanto de ĉiujaraj uzantoj, kun 1.400 miliono en 2005. Elstaras ankaŭ la 24-hora funkciado en la preskaŭ tuta reto (kvankam kun kelkaj hordiferencoj de la trajnoj en la diurno kaj nokto), en kontrasto kun la nokta fermado de la metroo en urboj kiel, Bonaero, Londono, Parizo, Vaŝingtono, Tokio, Madrido, Meksikurbo kaj San-Paŭlo.
Tamen, Novjorko estas la usona urbo kie la loĝantoj plej malfrue atingas sian laborejon, kun mezuma tempo de 36,2 minutoj.
La vojreto estas la plej granda kaj kompleksa. Inter ili ankaŭ troviĝas la pendoponto plej longa en Nordameriko, la ponto Verrazano-Narrows; la Tunelo Holland, la unua tunelo por veturiloj mekanike ventumita, pli ol 12.000 taksioj kaj telfero kiu komunikas la insulon Roosevelt kun Manhatano. La Ponto George Washingtonkonata neformale kiel the GWestas dunivela pendoponto spane super la rivero Hudson, konektante la neighborhood Washington Heights kun la borough Manhatano al Fort Lee (Nov-Ĵerzejo). Je 2015, la Ponto George Washington eltenas ĉirkaŭ 106 milionojn da vehikloj jare, kio faras ĝin la plej aktiva motorvehikla ponto en la mondo, laŭ la Havenaŭtoritato de Novjorko kaj Nov-Ĵerzejo, nome la duŝtata registara agentejo kiu posedas kaj funkciigas en la areo kelkajn pontojn, tunelojn, kaj flughavenojn.
La busaro kaj fervojreto estas la plej grandaj en tuta Nordameriko. Ĉi tiu fervojreto, kiu ligas la suburbojn de la limaj regionoj inter la ŝtatoj Novjorkio, Konektikuto kaj Nov-Ĵerzejo kun la urbo, havas pli ol 250 staciojn kaj 20 fervojojn. La sistemo kuniĝas en la du plej uzataj stacioj de Usono: Granda Centra Stacidomo kaj la stacidomo Pensilvanio.
La urbo estas ĉefa enirpordo de eksterlandaj vojaĝantoj. La areo havas tri gravajn flughavenojn: la Internacia Flughaveno John F. Kennedy, la Internacia Flughaveno Libereco de Newark kaj la Flughaveno LaGuardia. Nun estas planoj por akirado de nova flughaveno, la Internacia Flughaveno Stewart, proksime al Newburgh, kiu estus pligrandigita kaj kondiĉigita por mildigi la kreksantan kvanton da pasaĝeroj. Cent milionoj da pasaĝeroj uzis la tri flughavenojn en 2005 kaj la aera spaco de la urbo estas la plej ŝtopita en la mondo.
Krome, ekzistas ampleksa reto de aŭtoŝoseoj kiuj ligas la urbon kun la suburboj norde kun Nov-Ĵerzejo, la arondismento Vesĉestero, Long-Insulo kaj sudoriente de Konektikuto.
Novjorko en Esperanto
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma kaj poste Neil Armstrong la ĉiĉerono kiu vidigas la civilizajn atingojn de Novjorko:
Esperanto en Novjorko
La urbo gastigis la landajn kongresojn de ELNA en 1957, 1964, 1981 kaj 1995.
Gluteno
Gluteno (de la latina gluten, gluo) estas nomo de grupo de proteinoj kiuj, samkiel amelo troviĝas en la albumeno de ĉiuj grenoj, (tritiko, sekalo, hordeo, maizo, rizo, spelto, aveno kaj tefo) kaj de la produktoj faritaj de ili. La proteino de tritiko konsistas de proksimume 80% el gluteno. Durum-tritikon oni nomas malmolan, ĉar ĝia glutenokvanto estas tre alta. Gluteno estas en akvo nesolvebla kaj estas de la planto konservita en grenero kiel rezerva nutraĵo.
Ne-grenoj kiel sovaĝa rizo, fagopiro, kvinoo, amaranto, sojofaboj kaj sunfloraj semoj ne entenas glutenon. Animalaj produktoj neniam entenas glutenon.
Gluteno estas dividita en du grupoj da proteinoj, gluteninoj kaj gliadinoj. Nur la gliadinofrakcio povas kaŭzi celiakion (gluteno-netoleremo). Grenoj kiuj entenas malmultajn aŭ tute neniujn gliadinojn (rizo, maizo, tefo), povas estas manĝataj de celiaki-uloj.
Graveco ĉe panfarado
Gluteno konsistas el la proteinoj gliadino kaj glutenino. Ili elastigas la manĝaĵojn faritajn el la faruno. Pli da glutenoj en la faruno plifortikas la faritan produkton.
Ĉe panbakado la gluteno utilas pro la tenado de liberigita karbona dioksido en pasto, kiu leviĝas. Tio ĉi ĉefe gravas ĉe pli pezaj panpreparaĵoj, kiel plengrena pano, resina pano aŭ pano kun multaj grajnoj. Gluteno ĉefe formas panskeleton, do ĝi devas esti sufiĉe fortika por teni la farĉaĵon. Post bakado, la malfluidigita gluteno prizorgas strukturtenadon de la finpreparaĵo.
Viandanstataŭa manĝaĵo
Bolita gluteno fortiĝas kaj forsuĉas akvon de la najbara fluidaĵo (kaj ĝia gusto). Tial oni ofte uzas ĝin en la vegetara kuirarto. Unu el tiuj aĵoj nomiĝas sejtano. Certaj homoj konsideras ĝin konvinkema viandimito, kiam oni aldonis la bonajn spicojn.
Produktado de gluteno
Ĉar gluteno ne solviĝas en akvo, ĝi povas facile esti izolita de la faruno de tritiko kaj aliaj grenoj. El facile pretigebla pasto de faruno kaj akvo amelo estas ellavita kaj la gluteno sekigita. Por ne-nutraĵaj aplikoj sala solvaĵo donas pli bonajn rezultojn. La restanta gluteno ekhavas fortikan, maĉgumecan strukturon. La tritika amelo estas prilaborita ĉefe kiel glukozaj siropoj.
Celiakio
Homoj kiuj suferas je celiakio (parollingve: netolero je gluteno) ne toleras certan frakcion de glutenoj, la gliadinoj kaj devas sekvi tutvivan senglutenan dieton. Oni distingu glutenojn kiuj kaŭzas celiakion (kiel tritiko, hordeo, sekalo kaj - malpli - aveno) kaj glutenoj kiuj ne kaŭzas celiakion (kiel rizo, maizo kaj tefo).
Englutado de gliadinoj ĉe ili kaŭzas per aŭtoimunan reagon domaĝon je la intestaj viloj de la jejuno, kiu kaŭzas malplibonigon de la absorbo de vitaminoj kaj mineraloj el nutraĵo. Kiam ĉiuj produktoj kun gliadino estas evitataj, la intestaj viloj resaniĝas kaj povas ree normale absorbi nutraĵerojn. La intestaj viloj cetere ne permanente resaniĝas (oni ne povas komplete resaniĝi), denove manĝi glutenenhavajn produktojn kaŭzus re-malboniĝon.
Senglutena manĝaĵo
Pli kaj pli da firmaoj proponas tiajn sengliadinajn (senglutenajn) produktojn. Grenojn kiel tefo, maizo, rizo kaj ne-grenoj kiel kvinoo kaj fagopiro oni uzas anstataŭ gliadinriĉaj grenoj kiel tritiko. Aveno normale ne enhavas glutenojn, sed ofte en praktiko ĝi estas preparita per la sama maŝino per kiu oni prilaboras glutenenhavajn produktojn (kaj do kontaĝita). Glutenojn oni uzas amase en manĝoproduktado kaj ofte kontaĝoj okazas. Estas do malfacile sekvi sengliadinan dieton; tial estas konsilinda akompanado de dietisto por zorgi pri tio ke al celiaki-ulo ne manku gravajn nutraĵerojn.
Glutenalergio
Alergio kontraŭ diversaj proteinoj glutenaj estas konata je la kuniga nomo glutenalergio, ĉar ofte persono ne scias je kiu specifa proteino li aŭ ŝi alergie reagas. Temas pri 'normala' alergia reago kiu ne estas ligita kun celiakio. En parollingvo ofte oni parolas pri glutenalergio, dum vere temas pri celiakio (gliadino-alergio).
Aŭtismo
Foje oni sugestas ke aŭtismuloj kaj homoj kun aŭtismecaj malsanoj kiel la Sindromo de Asperger estus sentemaj je opioidaj peptidoj kiuj devenas de parte digestitaj glutenoj (glutenaj eksorfinoj, gliadorfino kaj/aŭ kazeino). Tiuj ĉi ligiĝus al opioidaj riceviloj kaj al la cerbo. Opidoidaj peptidosistemoj en la cerbo ludas gravan rolon en motiviĝo, emocio, korligiĝo, reago al streso kaj doloro kaj la kontrolo de manĝado. Ne ĉiuj sciencistoj estas konvinkitaj de la ligo intero glutenoj kaj/aŭ kazeino en nutraĵo kaj la ekesto de aŭtismo. En 2008 en renoma scienca artikolo (Cochrana meta-analizo) oni konkludis ke gluten- kaj/aŭ kazeinlibera dieto apenaŭ havas efikon je aŭtismo.
AHP
Nutrado havus laŭ certaj kuracistoj kaj terapiistoj gravan influon je la simptomoj de Atentomanka-hiperaktiva perturbo (AHP, angle ADHD). Interalie senglutena, senlaktaĵa kaj sensukera dieto estas konsilitaj. Gluten-, laktaĵ- kaj sukersentemaj homoj produktaj naturajn endorfinojn (opioidaj peptidoj) kompareblaj kun morfino.
Malsano de Dühring
Ekzistas multe da pruvo ke la Malsano de Dühring, malofta inflama malsano de la haŭto (dermatitis herpetiformis), estas simptomo de celiakio. Oni pristudas ĉu ankaŭ aliaj haŭtomalsanoj kiel psoriazo estas ligeblaj al netolero de gluteno.
Kaŝitaj glutenoj
Ne manĝi glutenenhavajn grenojn kaj farunojn, ŝajnas esti facile. Tamen oni devas pripensi ke oni ankaŭ ofte uzas glutenojn en neevidentajn manĝagojn. Foje oni aldonas glutenenhavajn produktojn al maizflokoj, kelkaj viandaĵoj, frandaĵoj, buljonkuboj, sojo, keĉupo, majonezo, glaciaĵoj, supoj ktp. Foje ankaŭ okazas ke oni kontaĝas produktojn kiuj ne enhavas glutenenojn, kun glutenenhavaj grenoj dum pakado, farado, transporto, kunservado, ĉefe kiam ili trairas saman maŝinon. Kosmetikaĵoj plejofte ne enhavas glutenojn, sed gluoj kaj manlaboraĵoj samkiel kelkaj drogoj enhavas glutenojn kaj tritikan farunon.
Produkti senglutene
Sur la etikedo de kelkaj produktoj, oni aldonis simbolon kiu indikas ke ĝi ne enhavas glutenon. La Brita celiaki-asocio kreis la plej konatan simbolon. Temas pri registrita simbolo kiun oni nur rajtas uzi kun la konfirmo de tiu ĉi asocio. La uzadbazo de la simbolo estas atestita kvalitosistemo (ekzemple BRC Food, IFS aŭ HACCP), kiu aldone kontrolas ĉu la postuloj de la senglutena normaro estas inkluzivigitaj.
Antaŭ nelonge la glutenenhavo estu maksimume 200 ppm (partoj per miliono). La subbordo plimalaltiĝis en 2008 en la Codex Alimentarius ĝis 20 ppm glutenenhavo. En la Eŭropa ordono (EK) 41/2009 la pretendo "senglutena" registriĝis ankaŭ la maksimuma normo de 20 ppm. Ĉe produktoj kun glutenenhavaj grenoj, faritaj por celiakiuloj, oni rajtas mencii "tre malalta glutenenhavo" ĝis 100mmp.
Scheidt (distrikto Rejno-Lahn)
Scheidt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rhein-Lahn de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Jasenná (distrikto Zlín)
Jasenná estas municipo en Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Zlín, en Regiono Zlín proksimume 5,5 km nordoriente de Vizovice. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1468.
Champbenoist - Poigny (stacidomo)
Champbenoist - Poigny estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Poigny, en departemento Seine-et-Marne, regiono Francilio.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF) priservata de trajnoj de linio P de Transilien.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Longueville - Esternay (003000).
Preĝejo Sankta Triunuo (Erfurto)
La (kastela) Preĝejo Sankta Triunuo troviĝas en la urbokvartalo Molsdorf de la turingia ĉefurbo Erfurto.
Historio
En la malsupra vilaĝo estis unue sur la loko de la nuna malnova tombejo kirko De Nia Kara Sinjorino, kiu jam je la komenco de la 17-a jarcento kadukiĝis. La komencon de la 18-a jarcento la Preĝejo Sankta Albano malkonstruitis kaj anstataŭitis per novkonstruaĵo de inter 1717-21, komisiite fare de la hanovra ĉefoficisto Otto Christoph Schulze. En 1720 ĝi nomitis laŭ Sankta Triunuo, okaze de festa diservo en la 20-a dimanĉo post la Triunuofesto.
De 1945-89 la kirko tre kadukiĝis kaj estis finfine savita nur fare de engaĝiĝintaj molsdorfanoj.
Priskribo
La konstruaĵo konsistas el alta meza navo, du malaltaj flankaj navoj, unu kvadrata orienta turo kun krono, lanterno kaj duonronda absido oriente.
20772 Brittajones
20772 Brittajones estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Haller Lake (Seatla kvartalo)
Haller Lake (Lago Haller) estas malgranda lago kaj ĉirkaŭanta kvartalo en la norda parto de Seatlo. Ĝin limas norde strato North 145th, sude North 110th, oriente la ŝoseego I-5, kaj okcidente la ŝoseo/strato SR-99 (Aurora Avenue North). Krom la limaj stratoj, la kvartalo estas preskaŭ tute loĝata.
1138 Atiko
1138 Atiko estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la 22-an de novembro 1929 de la germana astronomo Karl Wilhelm Reinmuth, elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la greka regiono Atiko.
Adriano de Oliveira Santos
Adriano de Oliveira Santos (n. ) estas brazila futbalisto.
Kargila Milito
La Kargila Milito, konata ankaŭ kiel Kargila konflikto, estis armita konflikto inter Barato kaj Pakistano kiu okazis inter majo kaj julio 1999 en la Kargila distrikto de Kaŝmiro kaj aliloke en la Linio de Kontrolo (LK). En Barato, la konflikto estas referencata kiel Operaco Vijaj (Hinda: विजय, laŭvorte "Venko") kiu estis la nomo de la barata operaco organizita por kontroli la Kargilan sektoron.
La tialo de la milito estis la enfiltrigo de Pakistanaj soldatoj maskitaj kiel Kaŝmiraj aktivuloj en poziciojn en la barata flanko de la LK, kiu utilis kiel de facto limo inter ambaŭ ŝtatoj. Dum la komencaj stadioj de la milito, Pakistano plendis, ke la lukto estis tute el sendependaj Kaŝmiraj insurekciantoj, sed dokumentoj lasitaj de "perdoj" (mortintoj, vunditoj kaj militprizonuloj) kaj postaj asertoj de la Pakistana Ĉefministro kaj Ĉefa Armea Stabanaro montris implikon de Pakistanan paramilitistaj fortoj,  estritaj de la Generalo Aŝraf Raŝid. La Barata Armeo, poste apogita de la Barata Aerforto, rekonkeris la majoritaton de lokoj de la barata flanko de la LK enfiltrita de Pakistanaj trupoj kaj aktivuloj. Fronte al internacia diplomata opozicio, la Pakistanaj fortoj retiriĝis el la ceteraj barataj bazoj laŭlonge de la LK.
En-tibi-herbario
En tibi perpetuis ridentem floribus hortum - el latinlingva heksametro konsistas la titolo de belega sekplantaro, t.e. partoj de 473 kreskaĵoj zorge presitaj kaj malkovrotaj inter kodeksaj paĝoj. Ĝi troviĝas hodiaŭ en Leiden.
Kargila Milito
Tiu milito estas unu el la plej ĵusaj ekzemploj de alt-altituda milito en montara tereno, kio okazigis gravajn loĝistikajn problemojn por la batalantaj flankoj. Ĝi estas ankaŭ unu el la tre malmultaj ekzemploj de rekta, konvencia milito inter ŝtatoj kun nukleaj armiloj (t.e., tiuj kiuj havas atombombojn). Barato estis plenumante sian unuan sukcesan teston en 1974; Pakistano, kiu estis disvolvigante sian atombomban kapablon sekrete ekde ĉirkaŭ la sama epoko, faris siajn unuajn konatajn testojn en 1998, ĝuste du semajnojn post dua serio de testoj fare de Barato.
En-tibi-herbario
Iam oni pensis ke ĝi datumas jam de 1542 dume nuntempaj esploristoj konvinkitaj estas ke ĝin kreis ĉirkaŭ la jaro 1558 la bolonja botanikisto Francesco Petrollini. Ĉu ĝi donacitis al imperiestro Ferdinando la 1-a malklaras. Ĉiuokaze certas ke ties nevo kaj imperiestra moŝto Rudolfo la 2-a konservis ĝin en Prago en kolekto sia de artaĵoj en 1611.
Valtiendas
Valtiendas [balTJENdas] estas municipo en la nordo de la provinco Segovio, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Tierra de Pinares (Pinartero) en la nordo de la provinco. La loknomo Valtiendas estas etimologie komprenebla kiel valo de tendoj.