cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Granda incendio de Londono
Kontraŭfajraj teknikoj de la 17-a jarcento
Fajroj estis kompreneble kutimaj en tia troloĝita, ligna urbo kun multaj fajrujoj, kandeloj, fornoj aŭ stokoj da pulvo. Ekzistis tiam ne responsa polico aŭ fajrobrigado, sed la loka milico de Londono, nomita Trained Bands aŭ Train-band, estis disponebla almenaŭ en kazo de ĝeneralaj krizoj. Nokta gardotempo kontraŭ fajroj estis cetere plenumita de la gardistaro de Londono (the watch), kiu konsistis el mil gardistoj patrolante en la stratoj. Ekzistis kutimoj aŭ proceduroj inter la variaj sociaj komunumoj en kazo de fajro, kaj ili montriĝis plejofte efikaj. La plej bonvolajn civitanojn oni avertis pri danĝera domfajro per malsonoraj frapoj sur la sonoriloj de la preĝejo: ili sekve rapide kunveniĝis por uzi la disponeblajn teknikojn kontraŭ la fajro, precipe detruadon kaj akvumadon. Konforme al la leĝo, la turo de ĉiu paroĥa preĝejo devis enteni la necesajn ilojn por tio: longaj ŝtupetaroj, ledaj siteloj, hakiloj, sed ankaŭ "fajrohokoj" (firehooks) por faligi la konstruaĵojn (vidu la bildon maldekstre). Kelkfoje, la plej altaj domegoj estis eĉ detruitaj per kontrolitaj pulvo-eksplodoj. Tiu sufiĉe drasta metodo por krei fajrobarilojn estis pli kaj pli uzita fine de la granda incendio, kaj al ĝi atribuas la historiistoj la finan venkon kontraŭ la flamoj.
Londono posedis tre avangardajn teknikojn kontraŭ fajroj, precipe danke al fajro-maŝinoj, jam uzitaj okaze de antaŭaj incendioj. Sed male de la utilaj fajrohokoj, tiuj grandaj pumpiloj nur malofte montriĝis sufiĉe flekseblaj aŭ praktikaj por havi veran influon. Nur kelkaj el ili disponis radojn, dum aliaj stariĝis sur senradaj tabuloj. Oni kutime alportis ilin el malproksima loko, kaj ili ofte alvenis tro malfrue. Plie, ĉar ili disponis buŝojn sed ne blovtubojn, ili suferis de malgranda trafpovo. Okaze de la granda incendio, nekonata nombro da fajro-maŝinoj estis transportitaj tra la stratoj, aŭ eĉ tra la tuta City. Ili normale elprenis akvon el la ĉirkaŭaj tuboj: tio ne plu eblis, sed oni povis ankoraŭ atingi partojn de la riverbordo. Kiam oni malespere provis manovri la maŝinojn ĝis la rivero por plenigi iliajn akvujojn, pluraj el ili falis en la Tamizon. Kaj la varmeco de la flamoj tiam fariĝis tiel granda, ke la ceteraj maŝinoj ne plu povis alproksimigi la incendion en konvena distanco: ili eĉ ne plu povis aliri al Pudding Lane.
Tagaltaga (kronologia) disvolviĝo de la incendio
Okaze de la fajro, multaj londonanoj redaktis leterojn aŭ memuarojn pri tiu eksterordinara travivaĵo. La plej famaj kronikistoj de la epoko, Samuel Pepys (1633-1703) kaj John Evelyn (1620-1706), ĉiutage registris la eventojn kaj siajn proprajn impresojn, kaj senĉese klopodis por informiĝi pri la lastaj okazaĵoj, kaj ene de la City kaj ekster ĝi. Ekzemple, ili ambaŭ iris merkredon (la kvaran tagon) al la areo de la parko Moorfields, norde de la City, por vidi la masivan kampadejon de la rifuĝintoj, kio ŝokis ilin. Iliaj tagolibroj konstituas la plej gravajn fontojn por ĉiuj modernaj studadoj de la katastrofo. La plej freŝdataj libroj pri la fajro, inkluzive de tiuj de Tinniswood (2003) kaj Hanson (2001), ankaŭ baziĝas sur la mallongaj memuaroj de William Taswell (1651-1682), kiu tiam estis nur 14-jaraĝa lernanto en Westminster.
Post la du pluvemaj someroj de 1664 kaj 1665, Londono spertis eksterordinaran trosekecon depost novembro 1665, kaj la lignaj konstruaĵoj estis tute sekaj post la longa, varma somero de 1666. La fajro de la bakejo en Pudding Lane unue etendiĝis okcidenten pro la influo de orienta venteto.
Dimanĉo
Fajro aperis en la bakejo de Thomas Farriner ĉe Pudding Lane iom post noktomezo je dimanĉo la 2-a de septembro. La tuta familio estis enkaptita ĉe la supra etaĝo, sed sukcese fuĝis al najbara domo per fenestro, escepte de tro timigita servistino, kiu do fariĝis la unua viktimo de la incendio. La najbaroj provis estingi aŭ almenaŭ mildigi la fajron. Unu horon poste alvenis ŝtatoficisto de la paroĥo: li opiniis, ke necesis detrui la apudajn domojn por preventi pluan kreskon. Pri tio la loĝantoj protestis, kaj la Lordo Urbestro Thomas Bloodworth, kiu sole rajtis kontraŭstari ilin, estis alvokita. Kiam Bloodworth alvenis, la flamoj jam konsumis la apudajn domojn kaj direktis al la paper-stokejoj kaj bruleblaj konstruaĵoj de la riverbordo. La plej spertaj fajrosoldatoj urĝis eki la detruadon sed Bloodworth rifuzis, ĉar la loĝejoj estis plejparte luigitaj kaj la proprietuloj ne troveblis. Oni ĝenerale konsideras, ke Bloodworth estis nomumita al la ofico de Lordo Urbestro nur kiel oportuna, servila oficisto, kaj ne pro la apartaj talentoj, kiujn tia posteno normale postulas. Li panikis kiam aperis subita urĝo. Premita de la ĉeestintaj personoj, li faris la ofte cititan rimarkon "Fi! Virino kapablus pis-estingi ĝin", kaj foriris. Post la detruo de la City, Samuel Pepys reanalizis la eventojn kaj skribis la 7-an de septembro 1666 en sian taglibron: "Oni ja tra la tuta mondo lamentas pri la simpleco [t.e. la stulteco] de mia Lordo Urbestro ĝenerale; kaj pli aparte koncerne tiun aferon de la fajro, reĵetante ĉion sur li".
Je la sepa matene, Pepys, kiu estis grava oficisto en la Navy Office, supreniris la turon de Londono por obteni aeran panoramon de la fajro: li skribis en sian taglibron, ke la orienta vento jam aliformigis la fajron en vastan incendion. Ĝi komplete detruis plurajn preĝejojn kaj, li taksis, 300 domojn, kaj plie atingis la riverbordon. La konstruaĵoj sur la ponto de Londono estis brulantaj. Utiligante boaton por ekzameni la detruaĵojn ĉirkaŭ Pudding Lane el mallonga distanco, Pepys priskribis "lamentan" fajron, "ĉiuj klopodante por forpreni siajn havaĵojn, ĵetante ilin en la riveron aŭ metante ilin sur barĝojn; malriĉuloj restante en siaj domoj kiel eble plej longe, ĝis la fajro mem apudas ilin, kaj tiam kurante en boatojn, aŭ grimpante el unu ŝtuparo al alia ĉe la riverbordo". Pepys pluiris okcidenten sur la rivero ĝis la kortego en Whitehall, "kie homoj venis al mi, kaj mi faris al ili priskribon, kiu konsternis ilin, kaj pri tio oni raportis al la Reĝo. Mi estis do alvokita, kaj ja diris al la Reĝo kaj al la Duko de York tion, kion mi vidis; ke, krom se lia Majesto ordonus la detruadon de domoj, nenio povos haltigi la fajron. Ili ŝajnis tre malserenaj, kaj la Reĝo ordonis al mi iri al mia Lordo Urbestro en sia nomo, kaj ordoni al li ŝpari neniun domon, kaj detrui ĉiudirekte antaŭ la fajro". La frato de Karlo, tiama la duko de York, Jakobo la 2-a, proponis la helpon de la regimento Life Guards por kontraŭi la fajron.
Unu mejlon okcidente de Pudding Lane, en Westminster, la juna lernanto William Taswell ĵus eskapis el la frumatena diservo en la abatejo Westminster kaj vidis kelkajn rifuĝintojn, kiuj alvenis per lueblaj boatoj, malvestitaj kaj kovritaj nur de kovriloj. La servo de la boatistoj subite fariĝis eksterkutime multekosta, kaj nur la plej bonŝancaj rifuĝintoj obtenis sidlokon en boato.
Je la posttagmezo, 18 horojn post la unua alarmo en Pudding Lane, la fajro estis fariĝinta furioza fajroŝtormo, kiu generis sian propran klimaton. La kameno-efekto kaŭzis gigantan ascendon da varma aero ĉie, kie la trablovoj estis mildigitaj de la apudaj konstruaĵoj (ekzemple ĉe la ĝetoj), kio lasis vakuon ĉe la grundo. Kontraŭ ĉia ŝajno, la rezultintaj internaj ventegoj ne helpis estingi la fajron, sed fakte alportis freŝan oksigenon al la flamoj. La aermoviĝoj kreitaj de la ascendo igis la venton blovi anarkie, kaj norde kaj sude de la ĉefa orienta vento.
Lundo
Je la mateniĝo de lundo, la 3-a de septembro, la fajro precipe etendiĝis norden kaj okcidenten, ĉar la aermoviĝoj de la fajroŝtormoj puŝis la flamojn kaj pli suden kaj pli norden ol dum la antaŭa tago. La suda progreso de la fajro estis plejparte haltigita danke al la rivero mem, sed detruis la domojn sur la ponto de Londono, kaj eĉ minacis transpasi la ponton kaj atingi la distrikton Southwark, ĉe la suda riverbordo. Southwark estis finfine ŝparita pro antaŭekzistanta fajrobarilo sur la ponto, kiu konsistis el vasta vakua spaco inter la konstruaĵoj (tio jam savis la sudan bordon okaze de la incendio de 1632 ). La norda progreso, tute male, alportis la flamojn al la koro de la City. Pluraj tiamaj observantoj emfazis la malesperon kaj la senkonsilecon, kiuj ŝajne frapis la londonanojn dum tiu dua tago. Oni ne vere strebis al la savo de la riĉaj, laŭmodaj kvartaloj nun minacitaj de la flamoj, ekzemple la Royal Exchange (kombinita borso kaj magazeno) aŭ la riĉabundaj butikoj de Cheapside. La Royal Exchange ekbrulis komence de la malfrua posttagmezo: el ĝi restis fumanta ŝelo nur kelkajn horojn poste. John Evelyn, kortegano kaj kronikisto, skribis la jenon:
Baldaŭ naskiĝis en la minacita urbo la suspekto, ke la fajro neniel akcidento estis. La turniĝantaj ventoj alportis fajrejojn kaj brulantajn defalaĵojn el longa distanco ĝis kulmaj tegmentoj kaj lignaj defluiloj, kaj tiel laŭaspekte kaŭzis nerilatitajn novajn fajrojn, kiuj situis malproksime el la originala incendio. Tio favoris la onidiron, laŭ kiu novaj fajroj estis ekflamigitaj intence. La lokaj alilandanoj tuj fariĝis la ĉefaj suspektatuloj pro la tiam okazinta dua angla-nederlanda milito. Timo kaj suspekto aliformiĝis en firman certecon dum lundo: ekfloris murmuroj kaj pri baldaŭa invado, kaj pri alilandaj spionoj, kiuj ĵetis "fajrobulojn" en domojn aŭ transportis grenadojn kaj alumetojn. Ekis serio da stratagresoj. William Taswell ekzemple spektis homamason, kiu rabis kaj frakasis la butikon de franca pentristo. Hororo frapis lin, kiam forĝisto alpaŝis al iu franco en la strato kaj batis lian kapon per fera stango. Timoj rilate al terorismo despli kreskis, ke kutimaj komunikiloj kaj vivnecesaj terinstalaĵoj estis pli kaj pli difektitaj de la fajro. La General Letter Office ĉe Threadneedle Street, tra kiu normale trapasis ĉiuj leteroj de la tuta lando, brulis komence de la lunda mateno. La gazeto London Gazette ĵus sukcesis publikigi sian eldonon de lundo, antaŭ ol la presejo estis detruita (tiu eldono precipe enhavis malgravajn klaĉaĵojn, kun nur eta noto pri fajro, kiu ekis dimanĉmatene kaj "daŭradas kun granda violento"). La tuta lando dependis de tiuj komunikiloj, kaj la rezultinta vakuo pleniĝis je onidiroj. Ekzistis ankaŭ religiaj alarmoj koncerne novan pulvan konspiron. Kiam la suspektoj aliformiĝis en panikon kaj kolektivan paranojon, la Trained Bands kaj la Coldstream Guards koncentris sin malpli sur la batalo kontraŭ la fajro, kaj pli sur la nombrado de alilandanoj, katolikoj aŭ iuj ajn strangaspektaj homoj, aŭ por aresti ilin aŭ por protekti ilin el la tumultoj (aŭ pro ambaŭ kialoj).
La loĝantoj, precipe la altklasuloj, progrese malesperis evakui siajn havaĵojn el la City. Tio kreis neatenditan renton por la plej kapablaj malriĉuloj, kiujn oni dungis kiel portistojn (ili ofte ŝtelis la havaĵojn kaj fuĝis kun ili), kaj precipe por la proprietuloj de ĉaretoj kaj boatoj. La antaŭan sabaton, la luigo de ĉareto kostis proksimume du ŝilingojn. Je lundo, la prezo povis atingi kvardek pundojn, tio estas konsiderinda sumo (ekvivalente al pli ol 4000 pundoj en 2005). Ŝajnas, ke ĉiu ĉaretisto kaj boatisto ĉirkaŭ Londono hastis al la City por profiti el tiu eksterordinara situacio: la ĉaretoj ariĝis al la mallarĝaj portaloj kaj rekte koliziis kontraŭ la konfuzegaj loĝantoj, kiuj tute kontraŭe provis fuĝi. Tiel granda estis la ĥaoso ĉe la portaloj, ke la magistratoj ordonis fermi ilin lundon posttagmeze, tiel esperante turnigi la loĝantojn el la savo de iliaj propraj havaĵoj al la batalo kontraŭ la fajro: "ke, sen espero savi ion ajn, ili eble pli despere entreprenus estingi la fajron". Tiu stulta kaj senrezulta decido estis nuligita la sekvan tagon.
Kvankam ordo en la strato ekfalegis, precipe ĉe la portaloj, kaj kvankam la fajro furiozis nekontroleble, lundo estis markita de la komenco de organizita kontraŭagado. Thomas Bloodworth, kiu kiel Lordo Urbestro responsis pri la kunordigo de la kontraŭfajra batalo, estis ŝajne foririnta el la City: lian nomon oni mencias en neniu raporto de la lundaj eventoj. En tia urĝa krizo, Karlo la 2-a denove ignoris la City-municipon kaj nomumis sian fraton Jakobon, dukon de York, kiel responsulon de la agado. Jakobo instalis komandejojn ĉirkaŭ la tuta perimetro de la fajro, dungante ĉiujn disponeblajn malriĉulojn kaj kreante teamojn da bone pagitaj kaj bone nutritaj fajrosoldatoj. Tri korteganoj fariĝis responsaj de ĉiu komandejo, kaj Karlo mem konservis la ordonpovon koncerne detruadojn. Tiu sufiĉe solidareca gesto celis malkonfirmi al la civitanoj, ke ili estis finance responsaj de la detruado de domoj. Jakobo kaj siaj Life Guards traveturis la stratojn dum la tuta tago, protektante alilandanojn el tumultoj kaj provante restarigi ordon. "La Duko de York gajnis la korojn de la homoj per siaj senĉesaj, nelaceblaj streboj tage kaj nokte por helpi estingi la Fajron", skribis vidinto en letero de la 8-a de septembro
Mardo
Mardo la 4-a de septembro estis la tago, dum kiu Londono spertis la plej multajn detruojn. La komandejo de la duko de York en la kvartalo Temple Bar, je la kuniĝo de la stratoj Strand kaj Fleet Street, celis haltigi la okcidentan progreson de la fajro direkte al la palaco Whitehall mem. Instalante firman rezistpunkton ekde la ponto super la rivero Fleet ĝis la Tamizo, Jakobo tiel esperis ke la du riveroj konsistigus naturan fajrobarilon. Komence de la marda mateno, la flamoj tamen trapasis la Fleet, pro la influo de persistanta orienta vento. La fajro simple preterpasis la fajrosoldatojn, kaj trudis al ili reorganizon. La progreso de la fajro pli okcidenten kaŭzis konsternon ene de la palaco: "Ho, kiel granda konfuzo tiam estis en tiu kortego!", skribis Evelyn.
La fajrosoldatoj de Jakobo cetere kreis larĝan fajrobarilon norde de la incendio. Ĝi sukcese retenis la fajron ĝis la malfrua posttagmezo, sed la flamoj tiam trapasis ĝin kaj ekdetruis la vastan, riĉulan straton Cheapside kun ĝiaj luksbutikoj.
Ĉiuj rigardis la katedralon Sankta Paŭlo kiel absolutan rifuĝejon pro siaj dikaj ŝtonmuroj kaj pro la natura fajrobarilo, kiun konsistigis la vasta, vakua ĉirkaŭinta placo. Ĝi estis tute plenigita de savitaj havaĵoj, kaj la kripto enhavis la dense pakitajn stokojn de la presejoj aŭ librovendistoj el la apuda strato Paternoster Row. Sed la konstruaĵo estis tiam spertanta riparadon, kaj estis kovrita de lignaj skafaldoj, kiuj ekbrulis dum la marda nokto. Elirante el lernejo, la juna William Taswell troviĝis unu mejlon for kaj spektis la flamojn, kiuj progrese ĉirkaŭis la katedralon, antaŭ ol la brulantaj skafoldoj ekflamigis la tegmentotrabojn. Apenaŭ unu duonhoron poste, la plumba tegmento ekfandiĝis, dum la libroj kaj la paperoj en la kripto samtempe aldoniĝis al la incendio. "La ŝtonoj de Sankta Paŭlo flugis samkiel grenadoj, la fandiĝanta plumbo fluis en la stratojn, kaj la pavimoj mem havis tiel feroce ruĝan brilegon, ke nek ĉevalo nek homo kapablis treti sur ili", raportas Evelyn en sia taglibro. El la katedralo rapide restis nur ruinoj.
Merkredo
La vento finfine mildiĝis ekde la marda vespero, kaj la fajrobariloj kreitaj de la fajrosoldatoj ekis funkcii akcepteble ekde merkredo, la 5-a de septembro. Pepys piediris tra la tuta, ankoraŭ fumanta urbo, ĝis la grundo hejtis liajn proprajn piedojn. Li supreniris la sonorilturon de la preĝejo All Hallows-by-the-Tower, el kie li vidis la detruitan City, "la plej tristan, dezertan vidaĵon, kiun mi iam ajn vidis". Multaj izolitaj fajroj plubruladis, sed la granda incendio mem ne plu estis. Pepys vizitis Moorfields, vastan publikan parkon tuj norde de la City, kaj li vidis grandan kamparon da senhejmaj rifuĝintoj, "povraj ruinuloj portante siajn havaĵojn, kaj ĉiuj gardante siajn proprajn havaĵojn". Li rimarkis, ke la prezo de pano ĉirkaŭ la parko duoblis. Ankaŭ Evelyn iris al Moorfields (kiu ŝajne estis la ĉefa kunvenejo de la senhejmuloj), kaj hororiĝis pri la grandega nombro da mizeraj homoj, kiuj plenigis la parkon. Kelkaj ŝirmis sin sub tendoj, dum aliaj jam loĝis en rapide manfaritaj laddomoj: "Multaj [estis] sen unu vestaĵo aŭ iu ajn necesa uzilo, lito aŭ tabulo". Evelyn estis tamen impresita de la fiereco de tiuj senhavaj londonanoj, "kiuj estas preskaŭ pereante pro malsato kaj mizero, sed ne petas unu solan pencon".
Timoj pri alilandaj teroristoj aŭ pri franca-nederlanda invado estis kiel eble plej grandaj inter la senkonsilaj viktimoj de la fajro, kaj dum la nokto de merkredo eksplodis kolektiva paniko en la kamparoj de Moorfields kaj Islington: mistera lumeto en la ĉielo super Fleet Street naskis la onidiron, ke 50 000 francaj aŭ nederlandaj enmigruloj (al kiuj oni plejofte atribuis la fajron) estis marĉantaj al Moorfields por finfari la laboron komencitan de la fajro: tranĉi la gorĝojn de la viroj, seksatenci la virinojn kaj ŝteli iliajn malmultajn havaĵojn. Hastante al la stratoj, la terorizita homamaso atakis ĉiujn alilandanojn, kiujn ili kapablis trafi. Laŭ Evelyn, nur "post senfinaj penoj kaj granda malfacileco" ili estis kvietigitaj kaj forpelitaj en la kampojn de la Trained Bands, de la regimento Life Guards kaj de la korteganoj. La humoro de la loĝantaro estis tiam tiel frenezeta, ke Karlo la 2-a timis grandskalan ribelon de Londono kontraŭ la angla monarkio. La produktado kaj disdonado de nutraĵoj kvazaŭe ne plu ekzistis, kaj la reĝo anoncis, ke stokoj da pano oni alportus ĉiutage al la City kaj al sendanĝeraj, ĉirkaŭaj vendoplacoj. En tiuj vendoplacoj oni rajtis nur aĉeti kaj vendi: tute ne temis pri urĝaj, senkostaj fordonoj.
Rezultaj mortoj kaj detruaĵoj
Nur kelkaj mortoj kaŭzitaj de la fajro estis oficiale registritaj, kaj oni longtempe supozis, ke okazis malmultaj mortoj. Porter ekzemple sugestas, ke nur ok homoj mortis. Tinniswood same taksas, ke malpli ol dek homoj mortis kvankam, li aldonas, plurajn mortojn oni verŝajne ne registris. Krom la mortoj, kiuj rekte rezultis el la fajro aŭ de la inhalo de fumo, pluraj rifuĝintoj cetere pereis en la improvizitaj tendaroj. Hanson tute kontraŭe kontestas, ke okazis nur malmultaj mortoj. Li detalas la registritajn mortojn pro malsato aŭ malforto, kiuj frapis la postvivantojn de la incendio dum la sekva, frida vintro, inkluzive de la dramisto James Shirley kaj de lia edzino. Laŭ Hanson cetere "estas ekcese kredema opinii, ke la solaj papistoj aŭ alilandanoj mortbatitaj aŭ linĉitaj estis tiuj, kiuj estis ĝuste savitaj de la duko de York". La oficialaj statistikoj plie ne okupiĝas pri la destino de la nekonitaj malriĉuloj. Laste sed ne balaste, la eksterordinara varmeco kore de la fajroŝtormo sendube sufiĉis por konsumi kompletajn korpojn, aŭ lasi nur etajn fragmentojn de la kranioj. La fajro estis subtenita ne nur de ligno, teksaĵoj aŭ kulmo, sed ankaŭ de oleo, peĉo, karbo, graso, sukero, alkoholo, terebinto kaj pulvo, ĉiuj stokitaj en la riverborda kvartalo. Tio facile fandis la ŝtalon laŭlonge de la varfoj (fandopunkto inter 1 250 °C kaj 1 480 °C), sed ankaŭ la grandajn ferajn katenojn de la portaloj (fandopunkto inter 1 100 °C kaj 1 650 °C). Nur dentoj kapablis rezisti tiajn temperaturojn, sed la malriĉuloj ofte havis neniujn. Hazarde trovitaj ostoj plie interesis nek la malsatajn homojn, kiuj serĉfosis altvaloraĵojn tra la dekmiloj da tunoj da defalaĵoj post la fajro, nek la laboristojn, kiuj formetis la ruinojn antaŭ la rekonstruado. Alvokante la juĝokapablon de la leganto kaj "la sperton de ĉiuj aliaj gravaj urbfajroj tra la jarcentoj", Hanson emfazas, ke la incendio atakis la putrajn domaĉojn de la malriĉuloj rapidege, kaj do certe enkaptis almenaŭ "la maljunulojn, la junulojn, la malrapidulojn kaj la kriplulojn", kaj enterigis la polvon kaj la cindrojn de iliaj ostoj sub la ruinoj de keloj. Tio indikus ne kvar aŭ ok mortintojn, sed fakte "plurajn centojn aŭ eble plurajn milojn".
Kamĉio
Kamĉio aŭ Kamĉia, (en bulgara Курортен Комплекс Камчия), estas distrejo, feriejo kaj banloko ĉe la marbordo al la Nigra Maro en la norda parto de la marbordo de Bulgario. Ĝi situantas je 25 km sude de la provinca centro de Varna en la municipo Avren kaj kuŝas norde de la elfluejo de la rivero Kamĉija. Ĝi estas komponata ĉefe el "restadejoj", (bulgare, Почивни Бази) kiuj estas malgrandaj ripozejoj el unuopaj vilaoj kaj bangaloj. Estas ankaŭ funkcianta vilaĝo de fiŝkaptistoj, kaj la restoj de militejo (nune nefunkcianta). La setlejo havas transiran loĝantaron kiu restas nur por la somera sezono eke en majo kaj fine ĉe la fino de septembro.
Granda incendio de Londono
Rezultaj mortoj kaj detruaĵoj
Inter la entutaj detruaĵoj, oni povas mencii 13 200 domojn, 87 paroĥajn preĝejojn, 44 negocejojn, la Royal Exchange, la ĉefan doganejon, la katedralon Sankta Paŭlo, la palacon Bridewell kaj aliajn malliberejojn, la poŝtejon General Letter Office kaj la tri okcidentajn portalojn de la City (Ludgate, Newgate kaj Aldersgate). La financa valoro de la detruaĵoj estis unue taksita je £100 000 000 (laŭ tiama valuto), sed ĝi estis poste malpliigita al necerta £10 000 000, tio estas pli ol unu miliardo da pundoj en 2005. Evelyn opiniis, ke li vidis en la kampoj proksime al Islington kaj Highgate pli ol "200 000 homojn el ĉiuj sociaj rangoj kaj statutoj dispelitaj, kuŝante apud la stakoj da tio, kion ili povis savi".
Post la incendio
Post la incendio urĝis trovi propekan kapron, kaj oni ekzemple akceptis nesingardeme la konfeson de freneza franca horloĝetisto, Robert Hubert. Li asertis, ke li estis agento de la papo kaj ekflamigis la incendion en Westminster. Hubert poste korektis sian nekredeblan rakonton kaj deklaris, ke li fakte ekbruligis la fajron en la bakejo de Pudding Lane. Malgraŭ duboj pri la konfeso kaj pri sia jura kapableco, Robert Hubert estis pendumita en Tyburn la 28-an de septembro 1666. Post lia morto montriĝis, ke li fakte alvenis al Londono nur du tagojn post la eko de la incendio. Daŭris tamen la onidiroj pri la kulpeco de la katolikoj: tion abunde uzadis kiel politikan propagandon la opizicio al la katolikfavora kortego de Karlo la 2-a, precipe dum la "papa komploto" kaj aliaj postaj krizoj de la reĝado de Karlo.
Emília Zathureczky
Emília ZATHURECZKY [zaturecki] estis hungara muzeologino, fondintanino de Székely Nemzeti Múzeum. Ŝi naskiĝis en Olasztelek la 31-an de oktobro 1823 kaj mortis en la 4-an de novembro 1905.
Granda incendio de Londono
Post la incendio
Pro la ĥaoso kaj la tumultoj kreitaj de la fajro, Karlo la 2-a timegis novan ribelon en Londono. Li kuraĝigis la senhejmulojn forlasi la ĉefurbon kaj enloĝiĝi aliloke: li publikigis proklamon, laŭ kiu "ĉiuj Urboj kaj Vilaĝoj devos, sen kontesto, gastigi la supre menciitajn mizerajn personojn kaj rajtigi al ili liberan praktikon de iliaj manmetioj". Speciala "fajrokortumo" (Fire Court) estis establita koncerne la multajn disputojn inter luantoj kaj proprietuloj, por elekti tiujn, kiuj rajtus rekonstrui (surbaze de pagkapableco). La kortumo restis aktiva ekde februaro 1667 ĝis septembro 1672. La ekzameno de averaĝa afero kutime necesigis nur unu tagon: sen la fajrokortumo, la juraj disputoj estus kritike prokrastinta la rekonstruadon, kiun Londono bezonis por resaniĝi. Iniciatitaj de Karlo, sufiĉe radikalaj rekonstruad-planoj de la ruinigita City ekfloris. Se Londono estus rekonstruita laŭ tiuj planoj, oni asertis, ĝi povus rivali Parizon koncerne barokan belegecon (vidu dekstre la planon de Evelyn). La reĝo kaj la municipo de la City kunkune provis determini, "al kiuj ĉiuj domoj kaj grundoj ja fakte apartenis", por traktadi kun la proprietuloj kaj proponi al ili kompensmonon por la plenumo de tiuj grandiozaj planoj. Sed oni rapide rezignis tiun malrealan ideon. Oni vane admonis la laboristojn, ke ili mezuru la parceloj sur kiuj antaŭe staris domoj, kvankam homoj ankoraŭ ĉefe zorgis pri ĉiutaga vivteno aŭ entute forestis el la ĉefurbo. Pro la manko de laboristoj post la fajro, ne eblis plenumi tian taskon. Krom Christopher Wren kaj John Evelyn, aliaj planoj estis proponitaj de Robert Hooke, Valentine Knight kaj Richard Newcourt.
Emília Zathureczky
Biografio
Emília Zathureczky establis en somero de 1875 kune kun Gyula Vasady Nagy la muzeon Székely Nemzeti Múzeum de Sepsiszentgyörgy. La materialo de Muzeo Cserey estis metita en Kolegio Székely Mikó (1879–1913).
Granda incendio de Londono
Post la incendio
Pro peto de Karlo la 2-a, Christopher Wren kaj Robert Hooke desegnis kaj konstruis monumenton al la granda incendio de Londono, proksime al Pudding Lane. La kolono altas 61 metrojn kaj estas simple kromnomita "La Monumento" de la londonanoj. Ĝi estas nun tradicia vidindaĵo en la londona pejzaĝo, kaj donis sian nomon al metro-stacio. En 1668, oni aldonis sur la monumento akuzojn kontraŭ la katolikoj. Legeblis interalie:
Krom la kvar jaroj de la reĝado de Jakobo la 2-a ekde 1685 ĝis 1689, la enskribaĵo restis sur la monumento ĝis 1830, kiam efektiviĝis leĝa akto pri la emancipo de la katolikoj.
Alia monumento, la ora knabo ĉe Pye Corner en Smithfield, staras sur la loko, kie la fajro haltis. Laŭ la apuda enskribaĵo, la eko de la fajro en Pudding Lane kaj ĝia fino en Pye Corner ambaŭ evidentigas, ke la fajro rezultis el kolero de Dio kontraŭ la City pro glutemeco, unu el la sep gravegaj pekoj.
4610 Kájov
4610 Kájov estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la ĉeĥa astronomo Antonín Mrkos elde la Observatorio Kleť, apud České Budějovice.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la vilaĝo Kájov en sudbohemia regiono, sude la la monto Kleť.
Noriega Erick
Noriega Erick (n. ) estas perua futbalisto.
Gonavo
Gonavo estas insulo de la Kariba Maro. Ĝia franclingva nomo transformiĝis de île de la Gonâve al île de la Gonaïve.
Geografio
Gonavo situas en la samnoma golfo, kiujn formas du duoninsuloj de Haitio, tiel ke la golfo dividiĝas en du kanaloj : la kanalo de Sankta Marko (Canal de Saint-Marc) ĉe ĝia norda bordo, kaj la Suda kanalo aŭ Kanalo de Gonavo ĉe ĝia suda bordo.
Gonavo estas montara, kalka kaj sekega insulo. Ĝia kulmino atingas alton de 778 m ĉe Morne la Pierre.
Administra organizado
Gonavo konsistigas arondismenton de la Okcidenta Departemento de Haitio. Tiu arondismento konsistas mem el du komunumoj :
Zetwa estas tute malgranda haveno nord-okcidente de la insulo.
Historio
La insulo Gonavo estis la lasta rifuĝejo de la tainoj, t.e. indianoj el la grupo de aravakoj en Haitio. Post masakro de la tainoj kaj murdo de ilia reĝino Anacaona per pendumo fare de la konkistadoroj, eskapintoj de ŝia kortego rifuĝis sur insulo, kiun ili nomis Gonavo. Gonavo estis iam uzata kiel bazo por piratoj.
Dum la dua duono de la 19a jarcento, la insulo ekallogis fiŝkaptistojn. Iom poste ekaperis ankaŭ agrikulturo.
Dum la epoko de la okupacio de Haitio fare de Usono, de 1915 ĝis 1934, Gonavo estis dividita en societoj "Congo" (nigruloj devenintaj el sklavoj) kune vivantaj kaj laborantaj. En 1925, sub influo de vodua pastrino, la loĝantaro elektis usonan serĝenton, Faustin Wirkus, kiel reĝon sub la nomo "Faustin 2". Li reiris al Usono en 1929. Li rakontis sian historion en tre kontestita verko : "The White king of La Gonâve" (La blanka reĝo de Gonavo).
En 1976, ciklono plagis la sudon de Haitio, kaj multaj postvivantoj venis por instaliĝi kiel agrikulturistoj en Gonavo.
La tertremo de la 12a de januaro 2010 detruis pli ol duono el la domoj de la insulo.
Fonto
La baza materialo de tiu ĉi artikolo fontas el la versioj angla kaj ĉefe franca de Wikipedia.
Sainte-Marie (Doubs)
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Doubs, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Fine de en la komunumo vivis. Administre la komunumo apartenas al la arondismento Montbéliard (france arrondissement de Montbéliard), la norda kaj orienta parto de la departemento, kaj al la kantono .
Terzigno
estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Kampanio kaj la provinco Napolo. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kristana patrono estas la estas la dogmo de la senmakula koncipiĝo de Maria, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.
Quéntar
Quéntar [KENtar] estas vilaĝo kaj municipo de la Aŭtonoma Komunumo Andaluzio, en la provinco Granada, sude de Hispanio. Ĝi estas en la orienta parto de la komarko Vega de Granada, lime kun la municipoj Dúdar, Beas de Granada, Huétor Santillán, Diezma, La Peza kaj Güéjar Sierra.
La municipo kentara enhavas la domarkernojn Quéntar kaj Tocón. Inter la 928 loĝantoj (INE, 2017), menciindas kvin civitanecoj en tiu loko.
Duremo
Duremo aŭ biremo, diero estis militŝipo kun du vicoj da remistoj, ĉe la antikvaj mediteraneaj popoloj.
Distrikto Limanowa
Distrikto Limanowa - pole powiat limanowski - estas distrikto en la provinco (historie vojevodio) Malgrandopolio de Pollando. Distrikta centro estas la urbo Limanowa. Fine de en la distrikto vivis.
Duremo
Ĝi estis pluevoligo de la unu-remvica militŝipo. La feniciaj duremoj havis 12 remilojn po flanko. La granda krucvelo estis muntita sur la meza masto, kun observa korbo supre de la masto. La ŝipnazo estis ornamita, por la direktado oni uzis remilon kaj la ankro estis ŝtonbloko. La ĉefa armilo de la ŝipo estis la rostroramo. Dum la bataloj, oni movis la ŝipojn nur per la remiloj.
NGC 1585
NGC 1585 (aliaj indikoj — PGC 15150, ESO 303-18, MCG -7-10-6, IRAS04259-4216) estas galaksio en konstelacio Ĉizilo.
Duremo
El ĝi evoluis la triremo.
NGC 1585
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Golfo Hauraki
La Golfo Hauraki estas marborda geografia ero de la Norda Insulo de Novzelando. Ĝi havas totalan areon de 4000 km², kaj kuŝas inter la regiono Aŭklando, la ebenaĵoj Hauraki, la Koromandela Duoninsulo kaj la Insulo Granda Bariero (kiuj ĉirkaŭas ĝin kontraŭ la horloĝa direkto). Plej el la golfo estas parto de la Marparko Golfo Hauraki.
Hauraki estas maoria vorto por Norda Vento.
Nekontaktitaj popoloj
Nekontaktitaj popoloj, ankaŭ nomitaj kiel izolitaj homoj aŭ perditaj triboj, estas komunumoj kiuj vivas, aŭ vivis, aŭ per elekto (popoloj vivantaj en libervola izoliteco) aŭ pro cirkonstancoj, sen signifa kontakto kun tutmonda civilizo. Malmultaj homoj restis komplete nekontaktitaj fare de tutmonda civilizo. Aktivuloj por indiĝenaj rajtoj plendas ke tiaj grupoj estu lasitaj solaj, deklarante ke la malo influus kontraŭ ilia rajto al mem-determinado. La plej multaj nekontaktitaj komunumoj situas en dense arbarkovritaj lokoj en Sudameriko, Nov-Gvineo, Hindio, kaj Centrafriko. Scio pri la ekzisto de tiuj grupoj venas plejparte de maloftaj kaj foje perfortaj renkontoj kun najbaraj triboj, kaj de aerfilmaĵo. Izolitaj triboj povas malhavi imunecon al oftaj malsanoj, kiuj povus mortigi grandan procenton de siaj homoj post kontakto.
Ralph Teleki
TELEKI Ralph grafo, estis hungara pentristo. Li naskiĝis en Braŝovo la 10-an de majo 1890 kaj mortis en Stokholmo la 1-an de majo 1982. Li estis la filo de Grafo Árvéd Teleki
Biografio
Teleki inter 1912-14 li studis en Parizo ĉe Paul Baudouin; en 1921 en Industriarta Altlernejo de Vieno; en 1925 en Hungara Belarta Altlernejo de Budapeŝto. Ekde 1921 li loksidiĝis en Baia Mare. En la fino de 30-aj jaroj li translokiĝis en Budapeŝton. En novembro de 1956 li rifuĝis al Svedujo.
Kemari
Kemari (japane: 蹴鞠) estas speco de piedpilkado tre populara en Japanio dum la Heian-epoko. Nuntempe ĝi iĝas denove populara.
La ludo devenas de ĉina sporto: cuju kaj estis enkondukita en Japanion ĉirkaŭ la jaro 600.
Kemari estas tre fizika sporto.
La celo de la ludo estas, ke la pilko ne tuŝu teron. Ĉiuj ludantoj kunlaboras al tiu celo. La pilko nomiĝas mari kaj estas farita el bestfeloj.
Judit Csoma
CSOMA Judit [ĉoma] estas hungara aktorino, reĝisorino naskita en Kluĵo la 14-an de oktobro 1952.
Kariero
Inter 1975 kaj 1980 ŝi estis la anino de Nagyváradi Állami Színház Szigligeti Társulat. Inter 1981 kaj 1988 ŝi ludis en Debrecen, inter 1988 kaj 1992 en Miskolc kaj poste en Budapeŝta Nacia Teatro kaj Szeged. Ŝi ankaŭ reĝisoras kaj eldonas diskojn.
Epoko Sengoku
La Sengoku-epoko (japane: 戦国時代, sengoku-jidai, laŭvorte aĝo de la militantaj provincoj) estis epoko de sociaj moviĝoj, politikaj intrigoj kaj de daŭraj militoj inter la mezo de la 15-a jarcento ĝis la komenco de la 17-a jarcento, t.e. de la Onin-milito en 1477 ĝis la fino de la Aŝikaga-ŝogunoj. En 1573 la Sengoku-epoko transiris al la Azuĉi-Momojama-epoko.
Komerco kun Ĉinio pligrandiĝis kaj uzo de mono disvastiĝis kun apero de bazaroj kaj komercaj urboj. Ĉio ĉi aldone al la evoluo de la agrikulturo kaj metioj kreis emon al pli granda aŭtonomio je ĉiuj tavoloj de la socia hierarkio.
Ekde la komenco de la 15-a jarcento doloroj kaj mizero provokitaj de naturaj katastrofoj kiel tertremoj kaj malsatego kaŭzis batalon de la kamparanoj pro troaj ŝuldoj kaj impostoj.
Karl Ferdinand Becker (muzikverkisto)
Carl Ferdinand BECKER (naskiĝis 17-an de julio 1804 en Lepsiko; mortis 26-an de oktobro 1877 en Plagwitz ĉe Lepsiko) estis germana orgenisto kaj muzikverkisto.
Vivo
Becker naskiĝis en 1804 kiel filo de kuracisto kaj verkisto en Lepsiko. Kiel lernanto li vizitis la Thomas-lernejon je Lepsiko. Liaj instruistoj Johann Gottfried Schicht (1753–1823) kaj Friedrich Schneider (1786–1853) edukis lin kiel muzikisto. Ekde 1820 ĝis 1833 li estis violonisto en Gewandhausorchester. En la jaro 1825 li fariĝis orgenisto ĉe la Petro-preĝejo kaj en 1837 ĉe la Nikolai-preĝejo. En 1848 li fariĝis instruisto por orgeno kaj muzikhistorio ĉe la Reĝa Konservatorio de Muziko je Lepsiko. En 1834 li laboris ĉe la Neuen Zeitschrift für Musik kaj estis kunfondinto de la Bach-Societo en la jaro 1850. Li mortis en 1877 proksime de Lepsiko.
Purullena
Purullena [puruĜEna] estas vilaĝo kaj municipo de la Aŭtonoma Komunumo Andaluzio, en la provinco Granada, sude de Hispanio. Ĝi estas en la centr-okcidenta parto de la komarko de Guadix, lime kun la municipoj granadaj Fonelas, Benalúa, Guadix, Marchal, Cortes y Graena kaj Darro.
La municipo estas formata de la domarkernoj Purullena kaj El Bejarín. La municipa teritorio estas trapasata de la riveroj Alhama kaj Fardes, kun averaĝa altitudo de 908 msm kaj 2312 loĝantoj (2018).
Estas arkeologia kuŝejo en Cuesta del Negro. Tie estas fortikaĵo kaj nekropolo kaj setlejo de la Bronzepoko. Meze de la 1950-aj jaroj estis pli ol tri mil loĝantoj; nun nur pli ol du mil.
La agrikulturo kaj la ceramiko estas la ĉefa enzpezofonto. Aktuale la turismo devena de Guadix kaj Granado, kaj la komerco de potfarado -kiu perdis gravon post la inaŭguro de la aŭtoŝoseo A-92- subtenas la ekonomion de la municipo.
La maldungindico estas ĉirkaŭ 16% en virinoj kaj 20% en viroj en 2009, kongrue kun la provinca averaĝo. En la lastaj jaroj ekvidiĝis iniciatoj de bonkvalita vitokulturo kun aliaj lokoj proksimaj kiel Cortes y Graena, Darro kaj Benalúa. Tio estas klopodo revivigi la ekonomion de la regiono, nome klimata zono tre simila al aliaj tradiciaj kiel La Rioja aŭ la Ribera del Duero, kun frosto vintre kaj ne tro varmegaj someroj.
Brazila Konfederacio de Flugpilkado
La Brazila Konfederacio de Flugpilkado (portugale Confederação Brasileira de Voleibol) estas la nacia organizaĵo pri flugpilkado en Brazilo. La asocio reprezentas kaj la viran nacian teamon de flugpilkado kaj la virinan nacian teamon de flugpilkado.
Mapourika
Mapourika estas lago situanta sur la okcidenta bordo de Nov-Zelanda Suda Insulo. Ĝi situas je 5 kilometroj norde de glaĉero Franz Josef kaj elfluas en lagunon Okarito. Ĝi estas la plej granda el la okcidentaj bordaj lagoj, glaĉera formaĵo de la lasta glaĉera epoko. La glaĉeraj akvoj jam ne fluas en la lagon, ĝi estas plenigata per freŝa pluva akvo. La ĉirkaŭbaranta arbara grundo donas al la akvo taninojn, pro kio la akvo havas malhelan koloron.
Geografio
La Lake Mapourika situas ĉirkaŭ sudokcidente de Hokitika kaj 6 km norde de Franz Josef / Waiau kaj  sude de la malgranda setlejo Ōkārito, kiu situas apud la okcidenta bordo de Tasmana Maro. La lago havas longecon de kaj maksimuman larĝecon de  kaj etendiĝas je areo de proksimume. Je ĝia sudorienta flanko transiras New Zealand State Highway 6 kaj tiel igas la lagon rekte alirebla por vojaĝantoj.
Provizata estas la lago, kies areo de baseno havas proksimume 90 km², de la Potters Creek kaj de MacDonalds Creek kaj de diversaj malgrandaj rojoj. La senakviĝo okazas tra Ōkārito River, kiu originas en la lago.
Administre la lago apartenas al la regiono West Coast kaj estas parto de Westland National Park.
22530 Huynh-Le
22530 Huynh-Le estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Mapourika
Geologio
La lago estiĝis per la Franz Josef Glacier, kiam tiu retiriĝis antaŭ proksimume jaroj enlanden.
22530 Huynh-Le
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Minh-Phuong Huynh-Le, finalistino en 2006 de la Intel Science Talent Search, scienca konkurso por lernantoj en lasta jaro de mezlernejo, pro ŝia projekto pri kemio. Ŝi estis lernantino ĉe la Montgomery Blair High School de Silver Spring (Marilando).
Mapourika
Klimato
La averaĝa jara temperaturo en la ĉirkaŭaĵo estas ĉe kaj la jara pluvokvanto povas esti supozata kun proksimume  (4950 mm (1989)).
Calais
Calais [ kalɛ ] (esperantigite Kalezo) estas franca havenurbo en la departemento Pas-de-Calais kaj en la regiono Nordo-Kaleza Markolo. La urbo estas ankaŭ la subprefektejo de unu arondismento kaj la ĉefurbo de kvar kantonoj.
Historio
Dum la Centjara milito ĝi estis kaptita de la angla reĝo kaj iĝis enloĝata de angloj dum pluraj jarcentoj. Nur en jaro 1558 ĝi estis rekaptita de la franca reĝo Francisko la 1-a.
Ekonomio
Calais estas la ĉefa vojaĝhaveno por transiri la Kalezan Markolon kaj iri Brition (aliaj estas Boulogne-sur-Mer kaj Dunkirko, sed ankaŭ Zeebrugge en Belgio).
Freŝdate, Calais fariĝis malĝoje fama pro la persekutado de enmigruntoj al Britio, kiujn oni malhelpas transpasi la limon, sed per ĉiaj rimedoj tamen provas, foje vivokoste, kaj post kiam, oni fermis la helpcentron de Ruĝa Kruco, vagas tra la kamparo kaj urbo persekutate de polico kaj helpate nur de kelkaj bonvolaj asocioj rigardataj kiel kontraŭleĝaj far la nunaj registaraj aŭtoritatoj kaj foje procesataj pro sia solidarecagoj.
Artikolo el la Enciklopedio de Esperanto
Calais. (kale). Havenurbo kaj banloko en Francujo; 72.000 loĝantoj; loko de la unua iom grava int. E-kunveno. La E-grupo de Calais kaj la angla havenurbo Dover, utiligante la kuradon E de la aŭtomobilaj boatoj, organizitan de la Aŭtomobila Klubo de Francujo, decidis aranĝi int. feston en E. La inviton akceptis pli ol l20 E-istoj (laŭ Privat 200, laŭ UEA-Jarlibro 1932 180) plejparte de Britujo kaj Francujo krome Capé el Alger Stavenhagen el Berlin, Seynaeve el Courtrai (Belgujo) kaj Kühnl el Praha. 7 aŭg 1904 oni malfermis la kunvenon en Calais, prezidis kapitano Capé-Montroisier. La kongreso diskutis la demandojn: Pri la akcento tonika; oni alprenis la decidon: "Ni devas ĝuste konservi la tonikan akcenton; la profesoroj devas insisti pri la utileco de tiu regulo". 2. Pri la ortografio de la personaj kaj urbaj nomo 3. Pri E-ista signeto; oni decidis: "La signo de la rekono por la E-istoj, kiun oni rekomendas por la kunvenoj k. c., estas la verda kvinpinta stelo". La 8-an la partoprenantoj per vaporŝipo "La Nord" vojaĝis al Dover, kie la E-istoj akceptis la gastojn entuziasme. Oni disiĝis nur je la 11-a vespere, kiam la gastoj forvojaĝis sur la sama ŝipo: En ambaŭ urboj de la festo okazis oficialaj akceptoj de la urbestraroj, bankedoj kun festparoloj ktp. La kongreso signas la komencon de la UK-j.
Vannoz
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la komunumaro Champagnole Porte du Haut-Jura, en la departemento Jura, nomita laŭ la montaro Ĵuraso kaj en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Lons-le-Saunier kaj al la kantono .
La teritorio havas komunan limon kun.
Benjamin Camosato
Benjamin CELESTINO CAMOSATO (foje ankaŭ skribita "Camozato") /benĵamin selestinŭ kamozatŭ/, brazilano, dentkuracisto. Fondinto kaj unua prezidanto de "Societo Sankta Katarino" (1907) en Florianopolo, kaj de "Sud-Brazila Esperantistigilo" (1927) en Porto Alegro. Dir. de la revuo "Brasil Filatélico", kiu publikigis artikolojn en kaj pri Esperanto.
Ombrelo de Sankta Petro (filmo de 1917)
Ombrelo de Sankta Petro, origine hungare Szent Péter esernyője estis muta filmo en Hungario. Origine ĝi estis romano de Kálmán Mikszáth, baldaŭe oni faris filmojn ĝis tiam trifoje. Tiu filmo estas la unua inter ili.
Benjamin Camosato
En 1923 li faris dokumentfilmon en Cachoeira do Sul pri ribelo kiu okazis en Sud-Riogrando en tiu jaro gvidita de Getúlio Vargas. Li produktis ankaŭ la filmon "La Reĝa Ŝipo Italio en Rio Grande" (1924, 26min48s), pri la alveno de tiu ŝipo, kiu vizitis sudajn landojn por propagando de la itala kulturo kaj la politiko de Mussolini. La filmo montras la komandanton kaj oficirojn en vizito al urboj de la brazila ŝtato Rio Grande do Sul, kun akcepto de aŭtoritatoj, italaj enmigrintoj kaj simpatiantoj de faŝismo. Troviĝas priskribo de la filmo (en la portugala)
Franca Katolika Ligo
La Katolika Ligo de Francio, foje referita de nuntempaj katolikoj kiel la Sankta Ligo estis grava ludanto en la francaj religiaj militoj. Ĝi estis formita de la Duko Henriko de Gizo en 1576. En tempo kie religia fundamentismo estis nekutima, la ligo estis ekstremisma grupo kon la celo ekstermi francajn protestantojn, ankaŭ konataj kiel kalvinistoj aŭ hugenotoj, dum la Reformacio. Siksto la 5-a, la jezuitoj kaj Filipo la 2-a estis ĉiuj subtenantoj de tiu Katolika partio.
Ĉar Protestantismo balais partojn de Eŭropo, gvidantoj de katolikaj nacioj, aparte de Filipo la 2-a, kaj la papo, sentis sin minacitaj. En fortostreĉo rebati la kreskantan potencon de luteranoj, kalvinistoj, kaj membroj de la Reformita Eklezio de Francio, ili formis ligon por ĉesigi la disvastiĝon de tiuj protestantaj frakcioj. La fortostreĉo (centrita en Francio) estis gvidita de Henriko, la duko de Gizo kiu utiligis ĝin ne nur por ĝia fiksita celo kiel defendanton de Katolikismo, sed ankaŭ kiel politika ilo en provo preni la francan tronon.
Jenő Karafiáth
Jenő Karafiáth [karafiAt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Karafiáth Jenő estis hungara ministro, politikisto, urbestro, parlamentano.
Jenő Karafiáth naskiĝis la  1883 en Budapeŝto. Li mortis la 1952 en Budapeŝto.
Biografio
Jenő Karafiáth lernis juron kaj filozofion, poste li laboris en la ŝtata administrado. Post falo de Hungara Sovetrespubliko li estis subministro. Inter 1922 kaj 1931 li estis parlamenta deputito kun signifa titolo. En la jaroj 1931 kaj 1932 preskaŭ jaron li estis ministro pri religio kaj eduko en Kabineto Gyula Károlyi. Inter 1937 kaj 1942 li estis urbestro de Budapeŝto.
Vignogn
Pri la komunumo
Vignogn (malnova germanlingva kaj ĝis 1983 oficiala nomo estis Vigens) estas komunumo de la komunumaro Lumnezia/Lugnez kaj la distrikto Surselva en Kantono Grizono, Svislando. Ĝi havis 178 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009.
Geografio
Vignogn situas en la valo Lumnezia. La teritorio de la komunumo etendiĝas ambaŭflanke de la rivero Glogn (germanlingve Glenner). La teritorio de la komunumo havas areon de 7,91 km², de kiuj proksimume triono, nome 2,47 km² estas kovritaj de arbaro, 4,55 km² servas por agrikulturo kaj 0,21 km² por setlado, la resto estas dezerta nome en la altmontaro. Krom la vilaĝo Vignon al la komunumo apartenas la setlejoj Prau Veder, Sumaseras, Sogn Gudegn, Seglias kaj diversaj izolitaj bienoj. La teritorio oriente de la rivero Glogn estas la valo Val Gronda, arbara kaj montara teritorio neloĝata.
Loĝantaro kaj lingvoj
Laŭ enketo de la jaro 2004 ĉiuj de la tiam 187 loĝantoj estis svisaj civitanoj. 89% parolis denaske la sursilvanan dialekton de la romanĉa lingvo kaj 10% la germanan.
Naŭdek kvin Tezoj
La Naŭdek kvin Tezoj pri la Potenco kaj Efikeco de la Indulgencoj (latine: Disputatio pro declaratione virtutis indulgentiarum), ofte konataj kiel La Naŭdek kvin Tezoj, estis verkitaj de Marteno Lutero en 31-an de oktobro 1517 kaj estas vaste rigarditaj kiel la primara katalizilo por la Reformacio. Lutero oponiĝis kontraŭ tio kion li konsideris klerikalaj misuzoj, precipe en konsidero al indulgencoj.
Vignogn
Najbaraj komunumoj
La komunumoVignogn limas en nordo al Degen, en oriento al Suraua, en sudsudoriento al Sankt Martin, en sudo al Lumbrein, kaj en okcidento al Obersaxen.
Naŭdek kvin Tezoj
Reformacio
La fono de la 95 tezoj de Lutero centriĝas en interkonsentoj ene de la Romkatolika Eklezio koncerne bapton kaj pekliberigon. Signife, la Tezoj ofertas videblon en la valideco de indulgoj (moderigoj de tempa puno konvenaj por pekoj kiuj estis jam pardonitaj). Ili ankaŭ rigardas kun granda cinikismo la praktikon de indulgoj venditaj, kaj tiel la pentofaradon pro peko reprezentanta financan transakcion prefere ol originala pento. La disertaĵoj de Lutero argumentis ke la indulgkomerco estis hontinda malobservo de la origina intenco je konfeso kaj pentofarado, kaj ke kristanoj ne povas trovi pekliberigon per la aĉeto de indulgencoj.
Laŭdo de l' Stulteco
Laŭdo de l' Stulteco (greka titolo: Μωρίας Εγκώμιον (Morias Enkomion), latina: Stultitiae Laus, nederlanda: Lof der Zotheid) estas eseo verkita en 1509 de Erasmo de Roterdamo kaj unuafoje presita en 1511. Erasmus reviziis kaj plilongigis la laboron, kiun li originale skribis en la daŭro de semajno kun sinjoro Thomas More ĉe la biendomo de More en Bucklersbury. Laŭdo de l'Stulteco estas konsiderata unu el la plej rimarkindaj verkoj de Renesanco kaj unu el la kataliziloj de la Reformacio.
Vignogn
Historio
La unua dokumenta mencio de Vignogn datiĝas el la jaro 1325 kiel Vinanne. Dum frua mezepoko Vignogn estis reĝa bieno kaj dum meza mezepoko la sidejo de la episkopaj vasaloj de Viggon. La feŭdo poste transiris al la Senjoroj de Belmont kaj en la jaro 1371 al la Senjoroj de Sax-Misox. En la jaro 1538 la loĝantoj de Vignogn sin liberaĉetis de la episkopa feŭdo.
Naŭdek kvin Tezoj
Reformacio
La Kastelo-Preĝejo en Wittenberg, Germanio, en la Sankta Romia Imperio, kie la 95 tezoj fame aperis, aranĝis unu el la plej grandaj kolektoj de Eŭropo de sanktaj restaĵoj. Tiuj estis pie kolektitaj de Frederiko la 3-a de Saksio. En tiu tempo pia admiro, aŭ rigarda, de restaĵoj estis asertita por permesi al la spektanto ricevi krizhelpon de tempa puno por pekoj en purgatorio. De 1509 Frederiko havis pli ol 5,000 restaĵojn, laŭdire inkluzive de fioloj de la lakto de la Virgulino Maria, pajlero de la trogo de Jesuo, kaj la korpo de unu el la beboj masakritaj de reĝo Herodo.
Laŭdo de l' Stulteco
La Esperanta traduko de Gerrit Berveling aperis en 1988 en la Serio Oriento-Okcidento de Universala Esperanto-Asocio.
Naŭdek kvin Tezoj
Reformacio
Kiel parto de monkampanjo komisiita de Leono la 10-a por financi la renovigadon de la Baziliko de Sankta Petro en Romo, Johann Tetzel, dominika pastro, komencis la vendadon de indulgencoj en la germanaj teritorioj. Li jesis permesi la vendon de la ĝuoj de lia teritorio. Lutero estis certe ne konscia pri tio. Eĉ kiam la princo de Lutero, Frederiko la 3-a, kaj la princo de la najbara teritorio, Georgo, Duko de Saksio, malpermesis la vendon en siaj teroj, la paroĥanoj de Lutero aĉetis ilin. Kiam tiuj homoj venis al konfeso, ili prezentis siajn plenajn indulgencojn kiujn ili pagis, asertante ke ili ne plu devis penti pro siaj pekoj, pro la dokumento promesinta pardoni ĉiujn pekojn. Lutero estis indignita ke ili pagis monon por tio kio estis libera donaco de Dio. Li sentis sin devigita eksponi la fraŭdon kiu estis vendita al la piaj homoj. Tiu malkovro okazis en la formo de publika scienca debato ĉe la Universitato de Wittenberg. La Naŭdek kvin Tezoj skizis la erojn por esti diskutitaj kaj defii ĉiujn alvenantojn. La 95 tezoj estis skribitaj en libro.