cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pelikano
Fosiliaj registroj
La fosiliaj registroj montras ke la pelikana stirpo ekzistis dum almenaŭ 30 milionoj da jaroj; la plej malnova konata pelikana fosilio estis trovata en kuŝejoj de la komenca Oligoceno ĉe Luberon en sudorienta Francio kaj estas rimarkinde simila al modernaj formoj. Ties beko estas preskaŭ kompleta kaj estas morfologe identa al tiu de la nuntempaj pelikanoj, montrante ke tiu progresa manĝaparato estis jam funkcianta je tiu epoko. Fosilio de komenca Mioceno estis nomata Miopelecanus gracilis sur la bazo de kelkaj karakteroj origine konsiderataj unikaj sed poste supozeble ligataj al la rango de inter-specifa variado en Pelecanus. La Protopelicanus de fina Eoceno povas esti pelikanoforma aŭ suloforma – aŭ simila akvobirdo kia pseŭdodentulo (Pelagornitedoj). La supozata pelikano de Mioceno nome Liptornis el Patagonio estas nomen dubium (de dubinda valido), baze sur fragmentoj havigantaj nesufiĉan pruvaron por subteni validan priskribon.
Antikva Armenio
Antikva Armenio estis la diversaj lokaj reĝlandoj en la nunaj teritorioj de la Armena Respubliko, granda parto de Turkio, Naĥiĉevano kaj Irano. La Antikva Armenio estis fondata laŭ la legendo de Hajko, pranepo de Noa kaj Patriarko de la armenoj. La unua reĝlando estis Urarto.
Pelikano
Fosiliaj registroj
Fosilioj trovitaj en Nordameriko estis malmultaj, kompare kun Eŭropo, kiu havas pli riĉan fosilian registraron. Kelkaj specioj de la genro Pelecanus estis priskribitaj el fosilia materialo, kiaj:
Vivantaj specioj
La ok vivantaj pelikanaj specioj povas esti dividataj en du grupoj, el kiuj unu enhavu kvar surgrundonestumantojn kun ĉefe blanka plenkreska plumaro (nome Aŭstralia, Krispa, Blanka, kaj Amerika blanka pelikanoj), kaj unu enhavanta kvar griz- aŭ brun-plumarajn speciojn kiuj nestumas prefere ĉu en arboj (Rozdorsa, Makulbeka kaj la Bruna pelikanoj), aŭ sur marrokoj (Perua pelikano). La tre maraj Bruna kaj Peruaj pelikanoj, iam konsiderataj samspeciaj, estas foje separataj el la aliaj per lokigo en la subgenro Leptopelicanus. La Krispa pelikano estis konsiderata subspecio de la Makulbeka, kvankam ĝi diferencas kaj laŭ nestokutimoj kaj laŭ morfologio; ĝi estas nune akceptata kiel plena specio.
Aspekto
Maskloj estas ĝenerale pli grandaj ol inoj kaj havas pli longajn bekojn. La plej malgranda specio estas la Bruna pelikano, kies malgrandaj individuoj povas esti ne pli ol 2.75 kg kaj 1.06 m longaj, kun enverguro tiom mallonga kiom ĝis 1.83 m. La plej granda ŝajne estas la Krispa, ĝis 15 kg peza kaj ĝis 1.83 m longa, kun maksimuma enverguro de 3 m. La beko de la Aŭstralia pelikano povas kreskiĝi ĝis 0.5 m longe ĉe grandaj maskloj, plej longe inter ĉiuj birdoj.
Pelikanoj havas ĉefe helkolorajn plumarojn, escepte pri la Bruna kaj la Perua pelikanoj. La bekoj, sakoj kaj nudaj vizaĝaj haŭtaĵoj de ĉiuj specioj iĝas pli brilaj antaŭ la komenco de la reprodukta sezono. La gorĝosako de la kalifornia subspecio de la Bruna pelikano iĝas brilruĝa, kaj nuanciĝas al flava post la ovodemetado, dum la gorĝosako de la Perua pelikano iĝas blua. La Amerika blanka pelikano kreskas elstaran karunklon sur sia beko kio foriras post la ovodemetado. La plumaro de nematuraj pelikanoj estas pli malhela ol tiu de plenkreskuloj. Ĵus eloviĝintaj idoj estas nudaj (senplumaj) kaj rozkolorecaj, kaj malheliĝas al griza aŭ nigra post 4 al 14 tagoj, kaj poste disvolviĝas kovro de blanka aŭ griza lanugo.
Aersakoj
Anatomiaj dissekcoj de du Brunaj pelikanoj en 1939 montris, ke la pelikanoj havas reton de subhaŭtaj skeletaj aersakoj situantaj tra la ventra surfaco inklude la gorĝon, bruston kaj subajn partojn de la flugiloj, same kiel havas aersakojn en siaj ostoj. La aersakoj estas konektataj al la aervojoj de la spirsistemo, kaj la pelikanoj povas teni siajn aersakojn aerigitaj per fermado de sia gloto, sed ne estas klara kial oni aeras la aersakojn. La aersakoj utilas por teni la pelikanon rimarkinde surflosanta sur akvo kaj povas ankaŭ kusenbremsi la frapon de la korpo de la pelikano sur la akvosurfaco kiam ili plonĝas el flugo en la avo por kapti fiŝojn. Surfacaj aersakoj povas ankaŭ helpi kuseni la korpan konturon (ĉefe ĉe la ventro kie la surfacaj elstaraĵoj povas esti kaŭzataj de internaĵoj ŝanĝante grandon kaj pozicion) por permesi la troajn plumojn formi pli efikan varmizolecon kaj ankaŭ permesas la plumojn esti en bona sinteno por bona aerodinamiko.
Distribuado kaj habitato
Modernaj pelikanoj troviĝas en ĉiuj kontinentoj escepte Antarkton. Ili ĉefe loĝas en varmaj regionoj, kvankam reproduktejaj teritorioj etendas al latitudoj de 45° Sudo (Aŭstralia pelikano en Tasmanio) kaj 60° Nordo (Amerika blanka pelikano en okcidenta Kanado). Ili estas birdoj de internaj kaj marbordaj akvoj, kaj forestas el polusaj regionoj, profunda oceano, oceanaj insuloj (escepte Galapagojn), kaj internan Sudamerikon, same kiel el la orienta marbordo de Sudameriko el la elfluo de la Rivero Amazono suden. Subfosiliaj ostoj estis malkovritaj el tiom for sude kiom el la Suda Insulo de Novzelando, kvankam ties malabundo kaj izola ekzisto sugestas, ke tiuj restoj povas tie esti el vagantoj el Aŭstralio (kiel multe okazas nuntempe).
Kutimaro kaj ekologio
Pelikanoj bone naĝas per siaj fortaj kruroj kaj retecaj piedoj. Ili frotas siajn kapomalantaŭojn por atingi, ke ties uropiga glando produktu olesekrekcion, kiun ili transmetas al sia plumaro por protekti ilin kontraŭakve. Tenante siajn flugilojn nur iome kontraŭ siajn korpojn, la pelikanoj flosas kun relative malmulte el ties korpoj sub la akva surfaco. Ili forigas troan varmon pere de skuado de la gorĝosako – ondigante la haŭton de la gorĝo kaj de la sako havante le bekon malferma helpas la vaporigan malvarmigon. Ili ripozas kaj pigremas komunume sur strandoj, sablejoj kaj en neprofundaj akvoj.
Fibra neprofunda tavolo de la brustaj muskoloj povas teni la flugilojn rigide horizontale por glitoflugado kaj ŝevbado. Tiele ili uzas termikojn por ŝvebado super altoj de 3000 m aŭ plie, kombine kaj kun glitoflugado kaj kun flugilfrapado en V-formado, por superi distancojn de ĝis 150 km al manĝareoj. Pelikanoj ankaŭ flugas malalte super malgrandaj akvejoj, uzante fenomenon konata kiel grundefiko por malpliigi la induktan reziston kaj pliigi la levoforton. Ĉar la aero fluas inter la flugiloj kaj la akvosurfaco ĝi estas premita al pli alta denseco kaj faras pli fortan suprenan forton kontraŭ la birdo supre. Tiele oni ne elspezas troan substancan energion dumfluge.
Plenkreskaj pelikanoj fidas je vidaj memmontradoj kaj kutimaro por komunikiĝi, partikulare uzante siajn flugilojn kaj bekojn. Agonia kutimaro ĉe pelikanoj konsistas el puŝado kaj premado kontraŭ kontraŭuloj per siaj bekoj, aŭ el levi kaj malfermi siajn flugilojn per minaca maniero. Plenkreskaj pelikanoj gruntadas ĉe kolonio, sed estas ĝenerale silentemaj aliloke aŭ for de la reprodukta sezono. Inverse, kolonioj estas bruecaj kiam idoj ekvoĉas etende.
Manĝo
Grandajn fiŝojn oni kaptas per la bekopinto, poste oni lanĉas supren ĝin en la aero por esti kaptata kaj enmetita en la gorĝo komence de la kapo. Foje mevo staras sur la pelikana kapo, profitas malatenton, kaj kaptas fiŝojn el malferma beko. Pelikanoj siavice foje rabas predojn el aliaj akvobirdoj.
La Bruna pelikano kutime plonĝas por sia predo, ĉefe por anĉovoj kaj klupeoj. Kvankam ĉefe fiŝomanĝanto, la Aŭstralia pelikano estas ankaŭ eklektika kaj oportunema kadavromanĝanto kaj karnovorulo kiu manĝas en rubodeponejoj same kiel manĝas kadavraĵojn kaj "ĉion ajn el insektoj kaj malgrandaj krustuloj al anasoj kaj malgrandaj hundoj". Manĝo ne estas stokita en la pelikanaj gorĝosakoj, male al popola kredo.
Fenetila glutamato
Fenetila glutamato aŭ C21H25NO4 estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la esteroj de la glutamata acido kaj fenetila alkoholo. Fenetila glutamato estas kemia reakciaĵo, uzata kiel gustigagento kaj odorigagento en la nutrondustrio kaj en la fabrikado de kosmetikaĵoj kaj farmaciaĵoj. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun sulfata acido kiel katalizilo. Fenetila glutamato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en alkoholo, duetila etero, kloroformo kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Fenetila glutamato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj kaj posedas antifungajn kaj antibakteriajn proprecojn.
Pelikano
Manĝo
Konsumo de aliaj birdoj fare de pelikanoj estas rara, kvankam la Blankaj pelikanoj estis observataj englutante kolombojn en Sanktajakoba Parko en Londono. Parolantino de la Reĝaj Parkoj Louise Wood opiniis, ke manĝo de aliaj birdoj estas pli verŝajna ĉe kaptivaj pelikanoj kiuj loĝas en duonurba medio kaj estas en konstanta proksimeco kun homoj. Tamen en la regiono Okcidenta Kablando de Sudafriko, biologino Marta de Ponte registris la saman specion manĝante idojn de Kaba sulo ĉe la Insulo Malgas same kiel Kabajn kormoranojn, Kronkormoranojn, Dominikajn mevojn, Grandajn krestoŝternojn kaj Afrikajn pingvenojn en la Insulo Dassen kaj aliloke. Oni registris Brunajn pelikanojn predantajn junajn Longbekajn uriojn en Kalifornio same kiel ovojn kaj idojn de Bovardeoj kaj idojn de Granda egretardeo en Baja California, Meksiko.
Reproduktado kaj vivodaŭro
Pelikanoj estas gregemaj kaj nestumas kolonie. Paroj estas monogamaj por unu sezono, sed la parligo etendas nur al la nestareo; partneroj estas sendependaj for el la nestareo. La surgrundonestumantaj (blankaj) specioj havas komplikan komunuman pariĝadon laŭ kiu grupo de maskloj persekutas ununuran inon en la aero, aŭ surtere, aŭ sur akvo dum ili indikas, malfermas kaj frapas per siaj bekoj unu al aliaj. Ili povas fini la procezon en unu tago. La arbonestumantaj specioj havas pli simplan procezon laŭ kiu ripozaj maskloj reklamadas por inoj. La loko de la reprodukta kolonio estas kondiĉita per la disponeblo de ampleksa kvanto de manĝotaj fiŝoj, kvankam pelikanoj povas uzi termikojn por ŝvebi kaj veturi al centoj da kilometroj tage por manĝoserĉi.
La Aŭstralia pelikano havas du reproduktajn strategiojn depende el la loka grado de media antaŭvideblo. Kolonioj de dekoj da centoj, rare miloj, da birdoj reproduktiĝas regule sur malgrandaj marbordaj aŭ ĉebordaj insuloj kie manĝo estas laŭsezone aŭ konstante disponebla. En arida interna Aŭstralio, ĉefe ĉe la baseno de la lago Eyre, la pelikanoj reproduktiĝas oportuneme en tre grandaj nombroj de ĝis 50,000 paroj, kiam neregulaj ĉefaj inundoj, kiuj povas okazi multajn jarojn aparte, plenas efemerajn sallagojn kaj havigas grandajn kvantojn de manĝo por kelkaj monatoj antaŭ resekiĝi.
Ĉe ĉiuj specioj kopulacio okazas ĉe la nestolokoj; ĝi ekas tuj post pariĝado kaj pluas dum 3–10 tagoj antaŭ ovodemetado. La masklo alportas la nestomaterialon, ĉe surgrundonestumantaj specioj (kiuj povas eĉ ne konstrui veran neston) foje en la gorĝosako, kaj ĉe arbonestumantaj specioj trae ĉe la beko. La ino poste ordigas la materialon por formi simplan strukturon.
La ovoj estas ovalformaj, blankaj kaj krudaj laŭteksture. Ĉiuj specioj normale ovodemetadas almenaŭ du ovojn; la kutima ovokvanto estas 1 al 3, rare ĝis 6. Ambaŭ gepatroj kovas la ovojn kiuj estas sur aŭ sub la piedoj; ili povas memmontradi dum la ŝanĝoj de kovovicoj. Kovado daŭras 30–36 tagojn; reprodukta sukceso ĉe neĝenitaj paroj povas esti tiom alta kiom ĝis 95 % sed pro idokonkurenco aŭ kainismo, en naturo kutime ĉiuj escepte unu ido mortiĝas en la unuaj kelkaj semajnoj (poste ĉe la Rozdorsa kaj la Makulbeka specioj). Ambaŭ gepatroj nutras siajn idojn. Malgrandaj idoj estas nutrataj per regurgitado; post ĉirkaŭ unu semajnoj ili kapablas meti siajn kapojn en la patrajn gorĝosakojn kaj nutri sin mem. Foje antaŭ, aŭ ĉefe post, esti nutrataj, ili ŝajnas enirontaj en konvulsio kiu rezultajs en falo al senkonscio; la tialo ne estas klare konata.
Gepatroj de surgrundonestumantaj specioj foje trenas siajn plej aĝajn idojn akre el la kapo antaŭ nutri ilin. El ĉirkaŭ 25 tagoj aĝaj, la idoj de tiuj specioj ariĝas en "infanvartejoj" de ĝis 100 birdoj kie la gepatroj rekonas kaj nutras nur siajn proprajn idojn. Ĉirkaŭ 6–8 semajnoj ili vagadas, eventuale naĝas, kaj povas praktiki komunuman manĝadon. Elnestiĝo por ĉiuj specioj okazas 10–12 semajnojn post eloviĝo. Ili povas resti kun siaj gepatroj poste, sed rare aŭ neniam estos nutrataj. Ili estas maturaj post 3 al 4 jaroj. Ĝenerala reprodukta sukceso estas tre varia. Pelikanoj vivas 15 al 25 jarojn en naturo, kvankam unu atingis aĝon de 54 jaroj en kaptiveco.
Populacioj
Tutmonde pelikanaj populacioj estas kontraŭe tuŝitaj de kvar ĉefaj faktoroj: malpliiĝantaj disponoj el fiŝoj pro troa fiŝkaptado aŭ akvopoluado, habitatodetruo, rektaj efikoj de homa agado kiaj ĝenado ĉe nestokolonioj, ĉasado kaj selektomortigado, enplektiĝo en fiŝkaptadaj iloj kaj hokoj, kaj familia nomoe la esto de poluantoj kiaj DDT kaj endrino. Populacioj de plej specioj estas pli malpli stabilaj, kvankam tri estas klasitaj de la IUCN kiel subriske. Ĉiu specioj pretas reproduktiĝi en bestoĝardenoj, kio eventuale utilas por konservada administrado.
La kombina populacio de Bruna kaj Perua pelikanoj estas ĉirkaŭkalkulata je 650,000 birdoj, kun ĉirkaŭ 250,000 en Usono kaj Karibio, kaj 400,000 en Peruo. La National Audubon Society ĉirkaŭkalkulis la tutmondan populacion de Bruna pelikano je 300,000. Nombroj de Bruna pelikano falegis en la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj, ĉefe kiel konsekvenco de media poluado pro DDT, kaj la specio estis listita kiel endanĝerita en Usono en 1970. Post la malpliigoj en la uzado de DDT en Usono el 1972, ties populacio rekuperiĝis, kaj ĝi estis ellistita en 2009.
La Perua pelikano estis listita kiel Preskaŭ Minacata ĉar, kvankam la populacio estas ĉirkaŭkalkulata de BirdLife International super 500,000 maturaj individuoj, kaj estas eble pliiĝanta, ĝi estis multe pli alta en la pasinto. Ĝi malpliiĝis draste dum la eventoj de 1998 pro El-Ninjo kaj povus suferi similajn malpliiĝojn en la futuro. Konservadaj necesoj inkludas regulan kontroladon tra la teritorio por determini la populacitendencojn, ĉefe post la jaroj de El Niño; malpliigon de homa aliro al la gravaj reproduktaj kolonioj; kaj studi interagadon kun fiŝkaptejoj.
La Makulbeka pelikano havas ĉirkaŭkalkulatan populacion inter 13,000 kaj 18,000 kaj estas konsiderata Preskaŭ Minacata en la IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj. Nombroj malpliiĝis substance dum la 20a jarcento, por kio grava faktoro estis la nuligo de grava reprodukta kolonio ĉe la valo de la Sittaung en Birmo pro senarbarigo kaj la perdo de manĝolokoj. La ĉefaj minacoj kiujn tiu specio frontas devenas el habitatoperdo kaj el homa ĝenado sed la populacioj ĉefe stabiliĝis sekve de pliiĝanta protektado en Barato kaj Kamboĝo.
La Rozdorsa pelikano havas grandan populacion kun teritorioj ĉe multe de Subsahara Afriko. Pro foresto de substancaj minacoj aŭ montroj de malpliiĝoj tra ties teritorio, ties konservostatuso estas taksata kiel malplej zorgiga. Regionaj minacoj estas la drenado de humidejoj kaj pliiĝanta ĝenado en suda Afriko. Tiu specio eble suferas pro bioakumulado de toksinoj kaj pro detruo de nestarboj pro lignoproduktado.
La Amerika blanka pelikano pliiĝantis laŭ nombroj, kun ties populacio ĉirkaŭkalkulata je ĉirkaŭ 157,000 birdoj en 2005, kaj iĝante pli nombra oriente de la kontinenta divido dum malpliiĝantas okcidente. Tamen ne klaras ĉu ties nombroj estis tuŝitaj pro ekspono al pesticidoj kaj ĉu ĝi suferis ankaŭ pro habitatoperdo pro humideja drenado kaj konkurenco kun distradaj uzadoj de lagoj kaj riveroj.
La Blankaj pelikanoj havas teritorion ĉe granda areo de Afriko kaj suda Azio. La ĝenerala tendenco laŭ nombroj estas necerta, kun mikso de regionaj populacioj kiuj pliiĝantas, kiuj malpliiĝantas, kiuj stabilas aŭ oni ne konas, sed ne estas pruvo de rapida ĝenerala malpliiĝo kaj tiele la statuso de la specio estas markata kiel malplej zorgiga. Minacoj estas la drenado de humidejoj, persekutado kaj sporta ĉasado, ĝenado ĉe la reproduktaj kolonioj, kaj poluado pro pesticidoj kaj pezaj metaloj.
La Krispa pelikano estas la plej rara specio kun populacio ĉirkaŭkalkulata je inter 10,000 kaj 20,000 sekve de amasaj malpliiĝoj en la 19a kaj 20a jarcentoj. La ĉefa pliiĝantaj minacoj estas ĉasado, ĉefe en orienta Azio, ĝenado, marborda disvolviĝo, kolizio kun elektraj linioj kaj tro-ekspluatado de fiŝkaptadaj areoj. Ĝi estis listita kiel Vundebla ĉe la IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj ĉar ties populacitendenco estas subena, ĉefe en Mongolio kie ĝi estas preskaŭ formortinta. Tamen kelkaj kolonioj estas pliiĝantaj en grando kaj la kolonio ĉe la lago Malgranda Prespo en norda Grekio havas preskaŭ 1,000 reproduktantajn parojn.
Disvastigata tra Aŭstralio, la Aŭstralia pelikano havas populacion ĝenerale ĉirkaŭkalkulata je inter 300,000 kaj 500,000 individuoj. Ĝeneralaj populacinombroj fluktuas amplekse kaj senmezure depende el kondiĉoj de humidejoj kaj reprodukta sukceso tra la kontinento. La specio estas taksata kiel malplej zorgiga.
Selektomortigado kaj ĝenado
Pelikanoj estis persekutataj de homoj pro ties sentita konkurenco por fiŝoj, spite la fakton ke ties dieto malmulte koincidas kun la fiŝoj kaptataj de homoj. Ekde la 1880-aj jaroj, la Amerikaj blankaj pelikanoj estis batitaj kaj mortpafitaj, ties ovoj kaj junuloj estis intence detruitaj, kaj ties manĝo- kaj nesto-lokoj degraditaj pro akvoadministraj skemoj kaj drenado de humidejoj. Eĉ jam en la 21-a jarcento, pliiĝo en la populacio de Amerikaj blankaj pelikanoj en sudorienta Idaho en Usono estis vidata kiel minaco al pordistra fiŝkaptado de Klarka truto tie, konduke al oficialaj klopodoj malpliigi la pelikanajn nombrojn pere de sistema ĉikanado kaj selektomortigado.
La Blankaj pelikanoj de la insulo Dyer, en Okcidenta Kablando de Sudafriko, estis selektomortigitaj dum la 19a jarcento ĉar ties predado de ovoj kaj idoj de guano-produktaj marbirdoj estis vidata kiel minaco al vivteno de la guanokolektistoj. Pli ĵuse, tia predado ĉe sudafrikaj marbirdaj kolonioj tuŝis la konservadon de minacataj marbirdaj populacioj, ĉefe de Kronkormorano, Kaba kormorano kaj Banka kormorano. Tio kondukis al sugestoj ke pelikanaj nombroj estu kontrolataj ĉe vundeblaj kolonioj.
Venenado kaj poluado
Poluado pro DDT en la medio estis la ĉefa kaŭzo de malpliiĝo de la populacioj de Bruna pelikano en Nordameriko en la 1950-aj kaj 1960-aj jaroj. Ĝi eniris la oceanan manĝoreton, poluante la akumuladon en kelkaj specioj, inklude unu el la pelikanaj ĉefaj manĝofiŝoj – nome la norda anĉovo. Ties metabolito DDE estas reprodukta tokso ĉe pelikanoj kaj ĉe multaj aliaj birdoj, kaŭzante maldikiĝon de la ovoŝelo kaj ties malfortiĝon, kaj sekve la reproduktan malsukceson pro la akcidenta premfrakaso de ovoj fare kontraŭvole de la kovantaj gepatroj. Ekde kiam efika malpermeso de uzado de DDT estis proklamita en Usono en 1972, la ovoŝeloj de reproduktaj Brunaj pelikanoj plidikiĝis kaj ties populacioj ege rekuperiĝis.
Fine de la 1960-aj jaroj, sekve de granda malpliiĝo de la nombroj de Bruna pelikano en Luiziano pro venenado el DDT, 500 pelikanoj estis importitaj el Florido por pligrandigi kaj re-starigi la populacion; ĉirkaŭ 300 sekve mortiĝis en aprilo kaj majo de 1975 pro venenado el la pesticido endrino. Ĉirkaŭ 14 000 pelikanoj, inklude 7 500 amerikajn blankajn pelikanojn, pereiĝis el botulismo post esti manĝantaj fiŝojn el la Lago Saltono en 1990. En 1991 nenormalaj nombroj de Bruna pelikano kaj de Penika kormorano mortiĝis ĉe Santa Cruz (Kalifornio), post ties manĝofiŝoj (anĉovoj) estis poluitaj el neŭrotoksa domoika acido, produktita de la diatomeo Pseudo-nitzschia.
Kiel akvobirdoj kiuj manĝas fiŝojn, pelikanoj estas tre suferantaj pro naftoverŝo, kaj pro esti rekte oleigitaj kaj pro la efiko sur ties manĝoresursoj. Informo de 2007 fare de la Kalifornia Fiŝ-ĉasa Komisio ĉirkaŭkalkulis, ke dum la antaŭaj 20 jaroj, ĉirkaŭ 500–1000 Brunaj pelikanoj estis tuŝitaj de naftoverŝoj en Kalifornio. Informo de 2011 fare de la Centro por Biologia Diverseco, unu jaron post la katastrofo de Deepwater Horizon de aprilo 2010, diris, ke 932 Brunaj pelikanoj estis kolektitaj post esti tuŝitaj de naftigado kaj ĉirkaŭkalkulis, ke dekfoje tiu nombro de pelikanoj estis damaĝita kiel rezulto de la naftoverŝo.
Kie pelikanoj interagadas kun fiŝkaptistoj, ĉu pro kunhavado de la samaj akvoj aŭ per kadavromanĝado de la fiŝkaptaj forĵetaĵoj, ili estas ĉefe vundeblaj pro iĝi hokigitaj aŭ interplektitaj kaj en aktivaj kaj en jam elprenitaj fiŝkaptadaj iloj. Fiŝhokoj estas englutataj aŭ hokiĝas en la haŭto de la bekosako aŭ de la membranaj piedoj, kaj fortaj fiŝfadenoj povas vundi ĉe bekoj, flugiloj aŭ kruroj, rezulte en kriplado, malsatego, kaj ofte morto. Lokaj helporganizoj setlis en Nordameriko kaj Aŭstralio fare de volontuloj por trakti kaj rekuperi vunditajn pelikanojn kaj aliajn naturajn bestojn.
Parazitoj kaj malsanoj
Kiel ĉe aliaj birdofamilioj, pelikanoj estas suferantaj el vario de parazitoj. Specialistaj birdopedikoj de la genro Piagetella estis trovataj en la bekosakoj de ĉiuj specioj de pelikano, sed estas aliflanke konataj nur el amerikaj kaj antarktaj kormoranoj. Birda malario estas portata de la moskito Culex pipens, kaj alta denseco de tiuj pikantaj insektoj povas devigi la pelikanojn abandoni la koloniojn. Hirudoj povas ataki la kloakojn aŭ foje eĉ la internon de la gorĝosakoj. Studo pri la parazitoj de la Amerika blanka pelikano trovis 75 diferencajn speciojn, inklude cestodojn, trematodojn, muŝojn, pulojn, iksodojn kaj nematodojn. Multaj el tiuj faras malmulte da damaĝo, sed muŝoj povas esti responsaj ĉe idomortoj, partikulare se ili estas malfortaj aŭ malsanaj, kaj la argaseda iksodo Ornithodoros capensis foje kaŭzas ke plenkreskuloj abandonas la neston. Multaj pelikanaj parazitoj troviĝas ankaŭ en aliaj birdogrupoj, sed kelkaj laŭsoj estas tre specifaj pri gastigantoj.
Sanaj pelikanoj povas kutime elteni siajn laŭsojn, sed malsanaj birdoj povas porti centojn da individuoj, kiuj akcelas ties mortiĝon. La sakolaŭso Piagetiella peralis, kiu loĝas en la gorĝosako kaj tiele ne povas esti forigita per plumaranĝado, estas kutime neserioza problemo, eĉ kiam ĉeestas en tiomaj nombroj ke ĝi kovras la tutan internon de la gorĝosako, kaj foje ŝvelado kaj elsangado povas damaĝi la gaston. La Bruna pelikano havas simile etendan gamon de parazitoj. La nematodoj Contracaecum multipapillatum kaj C. mexicanum kaj la trematodo Ribeiroia ondatrae kaŭzis malsanojn kaj mortojn en la portorika populacio, eble endanĝerigante la pelikanon sur tiu insulo. En Majo 2012, oni informis, ke centoj de Peruaj pelikanoj estis pereintaj en Peruo pro kombino de malsatego kaj infesto de nematodoj.
En kulturo
Pro ties longa beko kaj sako kaj pro ne malfidi je homoj, la pelikano estis simbola birdo en multaj tradicioj. Oni diris, ke pelikano multe zorgas idaron eĉ kaze de malsato ĝi povas vundigi sian bruston por ke la idoj trinku ĝian sangon. Do, ili devenis simbolon je memofero, ekzemple por kristanismo aŭ heraldiko.
Mitologio kaj popola kulturo
La pelikano (Henet en egipta) estis asocia en Antikva Egipto kun morto kaj postmorto. Ĝi estis priskribita en arto sur muroj de tomboj, kaj aperas en funebraj tekstoj, kiel protekta simbolo kontraŭ serpentoj. Henet estis ankaŭ aludita en la Piramidaj Tekstoj kiel la "patrino de la reĝo" kaj tiele vidata kiel diino. Referencoj en nereĝaj funebraj papirusoj montras, ke oni kredis, ke la pelikano posedas kapablon antaŭdiri sekuran pason al la submondo por iu kiu estis mortinta.
Origina mito de la Murioj de Kvinslando, citita de Andrew Lang, priskribas kiel la Aŭstralia pelikano akiris sian blankanigran plumaron. La pelikano, iam nigra birdo, faris kanuon dum inundo por savi dronantajn homojn. Li enamiĝis el virino kiun li tiele savis, sed ŝi kaj ŝiaj amikoj trompis lin kaj eskapis. La pelikano sekve prepariĝis militi kontraŭ ili fuŝpentrinte sin per blanka argilo kiel farbo. Tamen antaŭfine alia pelikano vidinte tian strangan nigrablankan beston, mortigis lin per sia beko, kaj ekde tiam ĉiuj tiaj pelikanoj estis blankanigraj.
La popolo Moĉe de antikva Peruo adoris naturon. Ili emfazis pri animaloj kaj ofte priskribis pelikanojn en sia arto.
Kristanismo
En mezepoka Eŭropo, oni kredis, ke la pelikano estis partikulare atentema al siaj idoj, ĝis la punkto havigi al ili sian propran sangon per vundado de sia brusto kiam ne estis disponebla alia manĝo. Kiel rezulto, la pelikano venis iĝi simbolo de la Pasiono de Jesuo kaj de Komunio, kaj konkurencis kun la bildo de la ŝafo kaj la flago. Referenco al tiu mita karaktero estas ekzemple en la himno de Tomaso de Akvino, "Adoro te devote" aŭ "Humile mi adoras vin", kie en la antaŭfamilia nomoa verso li priskribas Kriston kiel "amata dia pelikano, kapabla havigi nutraĵon el sia brusto". Elizabeto la 1-a (Anglio) adoptis la simbolon, kaj portretigis sin kiel "patrino de la Eklezio de Anglio". Nicholas Hilliard pentris tiun Pelikanan Portreton ĉirkaŭ 1573, nune posedata de la Walker Art Gallery en Liverpool. Pelikano nutrante sian idon estas montrata en ovala bildo ĉe la titolpaĝo de la unua (1611) eldono de la Reĝjakoba Biblio. Pli fruaj mezepokaj ekzemploj de la bildo aperas en pentritaj murpentraĵoj, ekzemple de ĉ. 1350 en la paroĥejo de Belchamp Walter, Essex, Anglio.
La memofera aspekto de pelikano estis plifortigita de la amplekse legitaj mezepokaj bestarlibroj. La moto de "pelikano pietata" aŭ "pelikano vulniĝanta (el la latina vulno, vundi)" estis uzita en heraldiko. Pli malnova versio de tiu mito estas ke la pelikano kutimis mortigi siajn idojn kaj poste revivigi ilin per sia sango, denove simile al memofero de Jesuo.
Rakonto el Barato diras, ke pelikanino mortigis siajn idojn per akra traktado sed poste iĝis tiom penta ke ŝi revivigis ilin per sia propra sango.
La legendoj de memvundo kaj havigo de sango povis leviĝi el impreso ke pelikano foje havigas ke ĝi ponardas sin mem per sia beko. Reale, ĝi ofte premas tiun en sian bruston por tute malplenigi la sakon. Alia ebla deveno estas tendenco de la birdo ripozi havante sian bekon en sia brusto; la Krispa pelikano havas sangoruĝan gorĝosakon komence de la reprodukta sezono kaj tio povis kontribui al la mito.
Heraldiko
Pelikanoj aperis etende en heraldiko, ĝenerale uzante la kristanan simbolismon de pelikano kiel patro zorgema kaj memofera. La bildo ligiĝis al la mezepoka religia festo de Corpus Christi (la korpo de Kristo). La universitatoj de Oksfordo kaj de Kembriĝo havas kolegojn nome laŭ la religia festivalo plej proksima de ties starigo, kaj ambaŭ, nome kaj la Kolegio Corpus Christi (Kembriĝo), kaj la Kolegio Corpus Christi (Oksfordo), aperigas pelikanojn en siaj blazonoj.
Ankaŭ la medicinaj altlernejoj de la Universitato de Karolo en Prago havas pelikanon kiel blazono. La simbolo de la Irlanda Sangotransfuza Servo estas pelikano, kaj dum plej el ties ekzisto la sidejo de la servo estis ĉe la Pelican House (pelikana hejmo) en Dublino, Irlando. La heraldika pelikano finis kiel trinkejaj nomo kaj bildo, kvankam foje kun la bildo de la Golden Hind. La fama ŝipo de Siro Francis Drake estis dekomence nomita Pelican, kaj ornamis britan duonpencan moneron.
Moderna uzado
La pelikano estas subjekto de populara limeriko origine komponita de Dixon Lanier Merritt en 1910 kaj ricevinta kelkajn variojn fare de aliaj aŭtoroj. La origina versio diras:
Ties traduko povus esti io kia "Mirinda birdo estas la pelikano. Lia beko tenas pli ol lia "belikano" (ol lia stomako povas). Li povas preni en sia beko, sufiĉe da manĝo por unu semajno, sed mi damniĝos vidi kiel "helikano" (kiel je infero mi povus)." Oni anoncis, ke la korbopilka teamo de NBA de Nov-Orleano ŝanĝos sian nomon el Hornets al Pelicans, starte de la sezono 2013-2014.
Se oni konsideru nur la landojn, kie nature loĝas la diversaj specioj, almenaŭ la jenaj landoj eldonis poŝtmarkojn pri la diversaj pelikanoj: nome pri la Blanka pelikano 37 landoj el Eŭrazio kaj Afriko, pri la Rozdorsa pelikano 11 landoj el Afriko, pri la Makulbeka pelikano 2 landoj el Suda Azio, pri la Krispa pelikano 11 landoj el Eŭrazio, pri la Aŭstralia pelikano, kompreneble nur Aŭstralio eldonis almenaŭ du poŝtamrkojn, pri la Amerika blanka pelikano nur Kanado kaj Kubo, dum pri la Bruna pelikano almenaŭ 26 landoj eldonis poŝtmarkojn. Oni ne enkalkulas la stilizitajn bildojn, kie ne eblas distingi la specion.
Pri temoj juro (justica etoso) kaj medikonservado aperis en 1992 fama romano The Pelican Brief (pelikana informo) de John Grisham. El ĝi oni produktis samnoman filmon en 1993, en kies ĉefaj roluloj aktoris Julia Roberts kaj Denzel Washington.
En porjunulara literaturo oni povas noti verkon de la verkistino Odette Leclerc kun titolo La Pelikano, eldonita de Kody Blue en 2006.
Katherine Paterson verkis en 2009 la novelon The Day of the Pelican (pelikana tago) pri familio el Kosovo kiu rifuĝiĝis el milito en la montoj kaj poste estis translokigita al Vermonto, Usono, nome rakonto tra la sperto de knabino 11-13jaraĝa, la plej aĝo filo el la familio.
Grenatbrusta grundokolombo
La Grenatbrusta grundokolombo (iam Claravis mondetoura kaj nun Paraclaravis mondetoura) estas specio de birdoj de la familio de Kolombedoj kiu inkludas turtojn kaj kolombojn.
Disvastigo
Ĝi troviĝas el suda Meksikio tra Salvadoro, Gvatemalo, Honduraso, Kostariko, Panamo, Kolombio, Ekvadoro kaj Venezuelo ĝis Peruo kaj Bolivio.
Ties natura medio estas subtropikaj aŭ tropikaj malsekaj montetoj.
Aspekto
Plenkreskuloj masklaj havas blugrizajn suprajn partojn kaj pli palajn grizajn subajn partojn, iĝante blankeca en vizaĝo kaj tute grenatkolora en brusto (de kie venas la nomo). La flugilplumoj estas nigrecaj, la vosto estas malhela kun grizaj centroplumoj kaj la flugiloj estas markitaj je nigro kun du flugilstrioj.
Santiago Papasquiaro
Santiago Papasquiaro estas unu el la 39 komunumoj de la meksika subŝtato Durango, kiu situas en norda Meksiko (sed sen limo al Usono). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Santiago Papasquiaro. Al Santiago Papasquiaro apartenas entute 283 tiel nomataj loĝlokoj (statistike por urboj, vilaĝoj kaj domaroj). La kodnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 10032.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 41539 loĝantojn. El tiuj estis 20600 viroj kaj 20939 virinoj. La komunumo havas surfacon de 7238,4 km². La meza alteco (de la ĉefurbo) estas 1740 metroj super la marnivelo.
Klimato
En la komunumo jare falas averaĝe 600,0 mm/m² de precipitaĵo. La averaĝa jara temperaturo estas 17,7 °C.
Sociogeografio
En la jaro 2000 en la komunumo vivis 37340 personoj, pli aĝaj ol 5 jaroj. El tiuj 80 personoj sciis paroli indiĝenan lingvon. Tio signifas ke 0,21 % de la loĝantaro en la koncerna jaro sciis paroli indiĝenan lingvon.
El la loĝantoj (pli aĝaj ol 5 jaroj en la jaro 1995), 33303 personoj apartenis al la katolika religio kaj 905 personoj al la protestantisma religio. 471 personoj apartenis al aliaj religioj kaj 1264 personoj statistike apartenis al neniu religio.
Purpura Perigordo
Purpura Perigordo estas, kun Blanka Perigordo, Nigra Perigordo kaj Verda Perigordo, unu el la kvar turismaj nomoj en Perigordo.
Prezento
Situanta sude kaj sudokcidente de departemento Dordogne, ĝi respondas al la arondismento Bergerac aŭ al la Lando de Granda Berĝerakio.
Treppenstraße
La strato Treppenstraße (laŭvorte: Ŝtupara strato) estis, post la rekonstruadoj urbaj de post la Dua mondmilito, objekto modela de moderna urboplanado en Kassel, Germanio.
Priskribo
Tiŭ ĉi strato unuigu la butikumbulvardon Obere Königsstraße kun la Ĉefa stacidomo de Kaselo. La ŝtupararanĝo finfaritis laŭ la planoj de Werner Hasper en 1953. Temis pri unu el la unuaj piediraj zonoj de Germanio. La en 1957 finfaritaj bordaj konstruaĵoj faritis regule duetaĝe inter la pli altaj angulaj konstruaĵoj. La supera kaj pli larĝa parto de Treppenstraße ricevis sur la ebenaĵoj duonvojaj viridajn areetojn kaj florbedojn, dume pli malsupre estas nur ŝtupoj. Ĉe la transversa strato Wolfsschlucht faritis en 1958 florpavilono ĉe la placo Florentiner Platz. Ĝi estas dediĉita al la itala ĝemelurbo de Florenco.
Graveco
La promena strato kaj la placo en ĝi estas tre karakteraj ekzemploj de la arkitekturo de la 1950-aj jaroj kaj sekve monumentprotektitaj aĵoj. Tamen oni ne sukcesis konservi nek la aranĝan unuecon de la tuto nek ĉiujn detalojn.
Fonto
Wurzel, Thomas (red).: ''Kulturelle Entdeckungen Nordhessen. Band II'', eldonita fare de Sparkasse-Kulturstiftung Hessen-Thüringen, Stuttgart 2002, p. 74
790 Pretorio
790 Pretorio estas granda malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, ano de la Cibela grupo.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita de la sud-afrika astronomo Harry Edwin Wood, la elde la Observatorio de la Unio en Johanesburgo.
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de la sud-afrika ĉefurbo Pretorio.
Gábor Veress
VERESS Gábor [vereŝ] estis rumania hungara verkisto pri muziko, lernolibroverkisto. Li naskiĝis en Marosvásárhely en 1869 kaj mortis en Aiud la 10-an de februaro 1937.
Kariero
Gábor Veress akiris diplomon en Muzikakademio Franz Liszt de Budapeŝto. Li instruis en sia naskiĝurbo, de 1896 en Nagyenyed ĝis sia pensiuliĝo en 1933. Komence de la 1900-aj jaroj li kolektis popolmuzikon per fonografo kun sia pli juna frato.
István Máday
István Máday naskiĝis la en Budapeŝto, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
István Máday akiris diplomon el ŝtatscienco en Reĝa Universitato de Budapeŝto en 1900, poste li estis armea oficiro ĝis 1909. Iom poste li studis medicinon en universitatoj de Budapeŝto, Prago, Vieno kaj Innsbruck. Li estis asistanto en Prago (1912-1914) kaj li akiris medicinan diplomon en 1916. Li partoprenis ankaŭ en la 1-a mondmilito ĉefe kiel armea kuracisto. Inter 1921-1928 li estis asistanto en Scienca Universitato István Tisza kaj en 1927 li habilitiĝis, fine li instruis plu jam en pli alta instrua rango. Inter 1928 kaj 1950 li estis ankaŭ privata kuracisto en Budapeŝto, poste li estis ĉefkuracisto en ŝtata kuracejo. Li kontribuis en koncernaj revuoj. Li havis edzinon, kiu naskis 3 gefilojn.
Gusinoozjorsk
Gusinoozjorsk (Гусиноозёрск) estas urbo en Burjatio en Rusio.
Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 81248501.
La urbo estis fondita en jaro 1939.
Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro 1953.
La urbo antaŭe estis nomita kiel:
La interurba telefona kodo estas 30145, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).
Diferenco de la loka kaj moskva tempoj estas 5 horoj (en jaro 2005).
Geografiaj koordinatoj de la urbo estas: latitudo 51°17' norde, longitudo 106°31' oriente.
Kastelo de Gyula
La Kastelo de Gyula (konata ankaŭ pri la iamaj posedantoj Harruckern–Wenckheim–Almássy [harukern-venkhejm-almAŝi] estas historia monumento, nuntempa parte muzeo en urbo Gyula.
Historio
En 1722 milita mapo prezentas la fortikaĵon, kie estis ankaŭ domo en ekstraj partoj de fortikaĵo. En la sekva jaro familio Harruckern ricevis la bienon, antaŭ ol 1745 estis konstruita teretaĝa kastelo. Baldaŭ la konstruaĵo havis jam etaĝon kaj pluraj trakonstruoj okazis. La kastelo en 1795 bruldetruiĝis, sed post 3 jaroj jam pli nova kastelo etendiĝis fare de familio Wenckheim. En 1801 denove estis incendio, post 2 jaroj jam la plej nova kastelo etendiĝis. Post la Hungara revolucio de 1848 kelkaj hungaraj generaloj tie kapitulacis. La pli nova posedanto (Almássy) en 1888 kaj 1902 faris diversajn trakonstruojn. En 1944 la kastelo estis forlasita, poste la ŝtato profitis la kastelon ĉefe kiel lernejo. En 1983 la kastelo estis renovigita. En 2011 municipo de Gyula akiris la kastelon, poste plenaj renovigaj laboroj okazis. Interne plejparte muzeo funkcias.
Gusinoozjorsk
La urbo estas sur nord-orienta bordo de lago Gusinoje (Гусиное).
Kastelo de Gyula
Konstruaĵo
La parte unuetaĝa klasikisma kastelo kun mansardoj situas sola. Formo de la kastelo iomete similas al L-majusklo. La fasado estas simetria, meze troviĝas la ĉefenirejo kun portiko, kiun kolonoj tenas. En supro de la portiko teraso etendiĝas. Laŭ la fasado ankaŭ aliaj 2 enirejoj funkcias, kie estas po unu pli malgrandaj portikoj. La kastelfino estas restaĵo de la iama fortikaĵo, tio estas turo kun portego.
Gusinoozjorsk
En jaro 1959 la urbo havis 11.6 mil loĝantojn.
Ventosa
Ventosa [benTOsa] estas vilaĝo kaj municipo de Rioĥo (norda Hispanio), nome en la norda Komarko de Logronjo kun ĉefurbo en la provinca kaj regiona ĉefurbo Logronjo. La loknomo Ventosa estas etimologie komprenebla kiel Ventejo.
Gusinoozjorsk
En jaro 2002 la urbo havis 26.5 mil loĝantojn.
Ventosa
Geografio
Ventosa estas sur la nordaj deklivaroj de la montaro Sierra de Moncalvillo, kio havigas ondecan orografion, kun abundaj montetoj. Ĝi fakte kuŝas inter la basenoj de la riveroj Najerilla kaj Iregua, kaj tial la klimato, orografio kaj vegetaĵaro dependas de la trajtoj de la zono de transiro inter montaro kaj valo. La totala agrikultura areo estas de 783 ha, nome 404 ha de kultivitaj teroj, 156 ha de forsta arbaro, 69 ha de paŝtejoj kaj 153 ha en aliaj teroj neforstaj. Sekve, la uzata agrikultura areo estas de 473 ha.
Kastelo de Gyula
Parko
Jam en la 17-a jarcento estis tie ankaŭ baroka parko. En la frua 19-a jarcento parto de la fortikaĵo estis malkonstruita, poste oni kreis ĝardenon, en 1832 vintroĝardeno kun fruktoarboj etendiĝis en la parko. En 1959 komencis konstrui termalan banejon, tial la parko paŝo post paŝo iĝis ripozejo de la banejo. En la ceteraj partoj hotelo kaj loĝdomoj estis konstruitaj.
Ventosa
Geografio
La municipa teritorio limas kun Sotés oriente; Huércanos, Alesón kaj Manjarrés okcidente kaj Santa Coloma sude. La regiona ŝoseo LR-341 komunikas kun Sotés sudoriente kaj kun la aŭtovojo A-12 el Logronjo al Vigo.
Historio
La plej frua dokumenta mencio datas de la 11-a jarcento, kiam la reĝo de Nájera Sanĉo la 3-a la Plejaĝa donas la senjorlandon de Ventosa al la Monaĥejo de San Millán de la Cogolla en 1020. Aliaj reĝaj donacoj de la sama jarcento aludas al Troseca, nun malaperinta domaro de Ventosa kiu estus inter Santa Coloma, Ventosa kaj Manjarrés. Troseca estis donita de la reĝo García la 3-a de Nájera en 1046 al sia edzino Estefanía, kaj la saman jaron de la morto de la reĝo (1054), la vidvino aligis ĝin al la Monaĥejo de Santa María la Real de Nájera. Ventosa estis menciita ankaŭ en la foruoj de Nájera (1076) kaj Logroño​ (1095), ambaŭ havigitaj de Alfonso la 6-a de Leono.
Ĝi formis parton de la Jakoba Vojo, kaj tial estis hospitalo de pilgrimantoj ekde 1162, kaj preĝejo de Sankta Saturnino. La 3a de Aprilo 1367, la loko estis parto de la batalkampo de la fama batalo de Nájera en 1367 kadre de la Unua Enlanda Milito de Kastilio.
Aktualo
La rura elmigrado okazis el la 1840-aj jaroj kaj tial oni malaltiĝis el preskaŭ 800 loĝantoj ĝis 129 en 2001; poste proksimeco al provinca kaj regiona ĉefurbo kun plibonigo de komunikvojoj rezultis en stabiligo de la loĝantaro ĝis nunaj 214.
La ekonomio estas bazata ĉefe sur la brutobredado, agrikulturo, kaj rura turismo. La ĉefa sektoro estas agrikulturo, kun cerealoj kaj vitejoj kiel ĉefaj kultivoj. La censo de 1999 distribuis 404 ha de kultivitaj teroj de tiu municipo en 212 ha por herbokultivoj (inklude ripozitajn kultivejojn kaj familiajn fruktoĝardenojn), 191 ha por vitejoj kaj cetera 1 ha por fruktarboj.
La brutobredado estis tre grava laŭlonge de la historia ĝis nuntempe, dum nombraj familioj partoprenis en la bredado de porkoj kaj ŝafoj en malgrandaj gregaroj ĝenerale, dum aliaj familioj vivtenis sin per aĉet-vendado de gragoj aliloke. Tamen, labormigrado al industrio okazinta dum la lasta triono de la 20-a jarcento, kun la malnovigo de la tradiciaj metodoj de brutobredado kompare kun la novaj intensivaj sistemoj, metis la brutobredadon de Ventosa duarangen fine de la 20-a jarcento. Tiukadre, la censo de 1999 registris por Ventosa 160 bovojn, 96 ŝafojn kaj 17 porkojn.
Kontraste, kelkaj entreprenetoj, esence familiaj, iniciatiĝis kaj evoluis lastatempe: transporto de gregoj, fabrikado de kolbasoj, produktado de mielo, konstruado, vinkeloj kaj gastigado, estas ekzemploj de nuna ekonomio. Krome, preterpasado de pilgrimantoj de la Jakoba Vojo kaj ĝenerala turismo helpis en Ventosa la sektoron de servoj, kun instalo de gastejo (2000) kaj restoracio.
Vizitindaĵoj estas la preĝejo, kaj ties rigardejo, la kvartalo de la vinkeloj, artaĵoj ĉepade kaj rigardejoj al pejzaĝo ktp.
Amarillo
Amarillo estas grandurbo en Usono, en subŝtato Teksaso, en distrikto Potter kaj parte en distrikto Randall. Amarillo estas ankaŭ universitata urbo kaj memdeklarita " Heliumo-ĉefurbo de la mondo".
Geografio
Amarillo situas sur altebenaĵo en la suda landparto de Usono, en la nordokcidenta parto de Teksaso.
Historio
En 1877 ranĉo ekfunkciis en tiu loko. En 1887 oni komencis konstrui la fervojan linion. Tiu poste helpis komercadon de brutoj, kiu okazis tiutempe je impona kvanto. La setlejo origine havis la loknomon Oneidan. La nuna nomo de Amarillo verŝajne venis de flavaj floroj, kiuj estis abundaj dum la printempo kaj somero ĉe la proksima Amarillo-Lago. (Amarillo estas hispana vorto por la koloro flavo). Oni malkovris gason en 1918, poste ankaŭ nafton. En 1927 heliumo-uzino ekfunkciis. Ekde 1950 oni produktis atombombojn.
Ekonomio
Amarillo estas regiona ekonomia centro, kie menciindas la viandoprilaboro. En la ĉirkaŭaĵo oni kultivas maizojn, tritikojn kaj kotonojn, sorgojn, sojfabojn.
Trafiko
Amarillo havas internacian flughavenon. Aŭtoŝoseo kuras al Lubbock, Oklahomaurbo kaj Los Angeles, ĉefvojoj kuras al Dallas kaj Clovis, fervojaj linioj kuras al Dallas, Clovis, Kansasurbo kaj Pueblo.
Klimato
Amarillo havas mildan dezertan klimaton. La temperaturo averaĝe varias inter 6-21 °C. La varmo kulminas en junio kun rekordo 44 °C, la malvarmo kulminas en februaro kun rekordo - 27 °C. Jare pluvas po 501 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, plej ofte en junio. Vintre foje neĝoŝtormoj okazas.
3182 Ŝimanto
3182 Ŝimanto estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Tsutomu Seki elde Geisei en la Gubernio Koĉi (Japanio).
Nomo
Ĝia nomo aludas al la rivero Ŝimanto (japane 四万十川, Shimanto-gawa) plej longa rivero de la Gubernio Koĉi, (196 km) fama pro la pureco de ties akvo.
ABC-insuloj
ABC-insuloj (Malgrandaj Antiloj) estas esprimo por la insuloj Aruba (Arubo), Bonaire (Bonero) kaj Curaçao (Kuracao), kiu apartenas geografie al la Sud-Ameriko, ĉar ili troviĝas sur la sudamerika kontinenta soklo. Aldone al ĉi tiuj tri ĉefaj insuloj, ekzistas la neloĝataj insuletoj Klein Curaçao kaj Klein Bonaire.
Lingvo
La ĉiutaga lingvo sur la ABC-insuloj estas Papiamento. Kontraŭe al la aliaj (antaŭaj) Nederlandaj Antiloj (la tn. SSS-insuloj) kie ĝi estas la angla.
Historio
Arubo (Aruba) estis malkovrita la 6-an de julio 1499 de la hispana maristo Alonso de Ojeda kaj tiam ricevis la nomon Oro Hubo.
Bonero (Bonaire) estis malkovrita la 6-an de septembro 1499 de la hispana maristo Alonso de Ojeda dum ekspedicio gvidata de Amerigo Vespucci kaj ricevis la nomon Isla de Palo Brasil.
Kuracao (Curaçao) estis malkovrita la 26-an de julio 1499 de la hispana maristo Alonso de Ojeda kaj ricevis la nomon Isla de los Gigantes (Insulo de la gigantoj).
La insuloj unue nederlandiĝis per la konkeroj de la Nederlanda Okcident-hinda Kompanio en la 17-a jarcento. Poste, la insuloj apartenis al Britio, Francio kaj Nederlando.
Kun la Brita-Nederlanda Traktato de 1814, Nederlando finfine ekposedis la insulojn en 1816. La kolonio Curaçao en Onderhorigheden inkluzivis Kuracaon, Arubon kaj Boneron. En 1828 tio estis kunfandita kun la kolonio Sint Eustatius en Onderhorigheden, kiu inkluzivis la SSS-insulojn (Bovenwindse Eilenden Sint Eustatius, Saba kaj Sint Maarten) en la nordorienta Karibio, kaj la kolonion Surinamo por formi kolonion de la Gouvernement-Generaal van's rijks West-Indische bezittingen kaj administrita el Paramaribo en Surinamo. En 1845 ĉi tiu kolonio disiĝis denove. La kolonio Curaçao en Oderhorigheiden nun konsistis el Kuracao, Arubo, Bonero, Sint Eustatius, Sint Maarten kaj Saba.
En 1951 la insuloj ricevis siajn proprajn reguligajn povojn ene de la kolonio per la Eilandenregeling Nederlandse Antillen.
Fine de 1954, la kolonio de Nederlandaj Antiloj ricevis la statuson de interne aŭtonoma lando de la Reĝlando de Nederlando per la Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden (Esperanto: Statuto de la Reĝlando de Nederlando).
En 1986, Arubo forlasis la landon kaj ekde tiam estas sendependa lando ene de la Reĝlando de Nederlando.
La 10-an de oktobro 2010 dissolviĝis la Nederlandaj Antiloj. La interne aŭtonomaj landoj Curaçao kaj Sint Maarten kaj la specialaj komunumoj Bonaire, Sint Eustatius kaj Saba, kiuj apartenas al Nederlando, ekestis. La tuto de la nederlanda Karibio estis de tiam oficiale nomata Caribisch deel van het Koninkrijk.
Ekstera ligilo
(en) ABC Islands Compared
9815 Mariakirch
9815 Mariakirch estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Por tiu kampanjo, Tom Gehrels fotis la noktan ĉielon en septembro kaj oktobro 1960 per la Schmidt-teleskopo de la Observatorio de la Monto Palomar. La fotaj platoj, senditaj en Leiden (Nederlando), estis ekzamenitaj de la geedzoj Ingrid kaj Cornelis van Houten dum la sekvantaj jaroj.
La asteroido estis nomita en memoro de la germana astronomino Maria Margarethe Kirch naskiĝinta Maria Winkelmann (1670–1720) ; edzino kaj patrino de astronomoj. Ŝi faris observojn kaj publikigis kalendarojn. La malkovro de kometo de 1702 (C/1702 H1) estis unue kreditita al ŝia edzo Gottfried Kirch ; Maria estis pli malfrue agnoskita kiel ĝia malkovrintino.
2-a Iberia Kongreso de Esperanto
La 2-a Iberia Kongreso de Esperanto okazis en Bilbao, Hispanio, en 1924. Ĝi estas enkalkulita kiel 4-a Hispana Kongreso de Esperanto por respekti antaŭajn kunsidojn kiuj havis aliajn nomigojn el la unua kunveno iberia okazinta en Barcelono en 1920. Ĝi estis prezidita de inĝeniero Allende. Estis multnombra partoprenantaro.
Insuloj San Benito
La Insuloj San Benito (Sankta Benedikto) kuŝas en la Pacifika Oceano ĉe la okcidenta marbordo de la ŝtato Baja California, Meksiko, je 25 km okcidente de Insulo Cedros. Iil estas parto de la administraĵo de Insulo Cedros, nome subdivido de Ensenada (komunumo), Baja California.
Metriopelia
Metriopelia estas genro de birdoj de la familio de Kolombedoj kiu inkludas turtojn kaj kolombojn. Tiu ĉi enhavas kvar speciojn de grundokolomboj kiuj estas jenaj:
Julius Streicher
Julius STREICHER (naskiĝinta la en Dinkelscherben-Fleinhausen, ekzekutita la  en Nurenbergo) estis germana politikisto kaj publicisto nacisocialisma.
Vivo
Streicher aktivis ekde 1919 en diversaj organizoj ekstremisme naciemaj, aparte en la kontraŭjudisma partio Deutsch-Sozialistische Partei, kiu kunfandiĝis kun NSDAP en la jaro 1922-a. En 1923 li partoprenis la Hitler-puĉon en Munkeno. En 1925 li ekestris NSDAP en Norda Bavario. Inter 1928-40 li estis goviestro en Frankonio kaj inter 1933-45 li estis deputito Reichstag en Berlino. Pro diversaj skandaloj li demisiis el ĉiuj partiaj oficoj.