cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Organizaĵo de la muĝahidoj de la irana popolo
Usono
En aŭgusto 1997 Usono inkludis OMIP en la liston de terorismaj organizaĵoj. Laŭ asertoj de Aladin Turani, unu el gvidantoj de OMIP, tio okazis pro postuloj de la irana reĝimo, rilatojn kun kiu Usono tiutempe esperis normaligi.
Post falo de la reĝimo de Saddam Hussein en 2003 dum Iraka-irana milito, iranaj aŭtoritatoj esperis, ke Usono neniigu OMIP kiel teroran organizaĵon. Tamen malgraŭ protestoj de la irana registaro kaj kulpigo fare de tiu pri politiko de «duoblaj standartoj», Usono ne faris tion. Meze de aŭgusto 2003 ŝtata sekretario de Usono Colin Powell anoncis pri la decido fermi ĉiujn usonajn oficejojn de la «Nacia Konsilio de Irano pri Rezistado» ĉar ĝi estas agnoskita kiel terora organizaĵo. Iranaj oficialuloj aplaŭdis tion.
En junio 2012 la Apelacia tribunalo de Vaŝingtono verdiktis, ke ministro pri eksteraj rilatoj Hillary Rodham Clinton ene de kvar monatoj decidu, ĉu OMIP estas terorisma organizaĵo aŭ ne. Se ŝi ne farus tion, la organizaĵo ne plu estos konsiderata terorisma. Antaŭe ŝi diris, ke kunlaboro de OMIP rilate fermon de la tendaro Aŝrafo estos decida argumento por forigi ĝin el la listo de teroraj organizaĵoj. Grupo da usonaj spertuloj pri Irano sendis al Hillary Clinton leteron, en kiu diris, ke forigo de OMIP el tiu listo estos grava eraro kaj damaĝos veran iranan opozicion. Tamen la 2012 OMIP estis ekskludita el la listo de terorismaj organizaĵoj.
Unuiĝintaj Nacioj
En 2001 la «Movado kontraŭ rasismo kaj por amikeco inter popoloj» akreditis 4 anojn de OMIP kaj la Nacia Konsilio de Irano pri Rezistado por partopreni la 57-an sesion de la Komisio pri homaj rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj. La irana registaro plendis pri tio kaj la Movado senkulpigis sin, dirante ke ĝi ne sciis pri ligo inter la du akredititaj organizaĵoj kaj ke la Nacia Konsilio de Irano pri Rezistado mankas en listo de teroraj organizaĵoj fare de Eŭropa Unio, ĝiaj anoj ne estas serĉataj de Interpolo kaj ĝi laŭleĝe baziĝas en Francio kaj aliaj landoj, inkluzive de Usono. Sama plendo estis tiam adresita al la organizaĵo «Novaj homaj rajtoj» kaj sekvigis similan respondon.
La konferenco en Parizo en 2008
En julio 2008 OMIP aranĝis en Parizo la konferencon de la «Nacia liberiga armeo de Irano», kiun partoprenis miloj da iranaj elmigrintoj, 1000 reprezentantoj de parlamentoj de Eŭropa Unio, Usono, Kanado, Irako, Libano, Egipto, Jordanio, Maroko, Tunizo, Alĝerio kaj 15 membroj de la brita parlamento. Ankaŭ ĉeestis 23 deputitoj de la Eŭropa Parlamento kune kun ties vicprezidanto Alejo Vidal-Quadras Roca. Ĉeesto en la konferenco de jordananoj (inkluzive de vicprezidanto de la jordania parlamento Mahmud al-Abadi, ses deputitoj kaj ĉ. 25 politikistoj kaj ĵurnalistoj) kaŭzis akran proteston de Irano, kiu deportis jordanian ambasadoron en Tehrano Ahmed al-Mufalaĥ. Responde Jordanio deportis portempan solicitoron de irana ambasadorejo en Amano kaj deklaris, ke la partopreno en konferenco estis privata afero de menciitaj homoj kaj ne respegulas pozicion de la jordania registaro.
En la konferenco Mariam Raĝai postulis ke Usona Kongreso forigu OMIP el listo de teroraj organizaĵoj kaj diris, ke OMIP celas konstruadon en Irano de nova, demokratia socio. Ŝi opinias, ke renversi la «mulaan reĝimon» eblas nur per armita lukto. Ankaŭ ŝi deklaris, ke nova Irano ne havos nuklean armilon.
Kritiko
En majo 2005 Human Rights Watch publikigis raporton surbaze de 12 telefonaj intervjuoj, en kiu ĝi akuzis OMIP pri torturoj kaj murdoj de siaj anoj. Subtenantoj de la organizaĵo responde nomis atestantojn kaj viktimojn de menciitaj krimoj «iranaj agentoj».
Ĵurnalisto de The Wall Street Journal, vizitinta Aŝrafon en 1994, raportis pri altrudata propagando, ostaĝitaj infanoj apartigitaj de siaj gepatroj, fizika perforto kaj izolado de la anoj de OMIP. Historiisto Ervand Abrahamian, profesoro de Baruch College kaj aŭtoro de ses libroj pri la nuna Irano kaj iranaj muĝahidoj, diras pri kulto al personeco de OMIP-gvidantoj, superanta ĉiujn limojn kaj komparebla kun tiu en la Eklezio de la Unuiĝo.
Anufoj
La anufoj (aliaj nomoj: Chokosi, Chakosi, Kyokosi, Tchokossi aŭ Tiokossi) estas etno en Ganao, Togolando kaj Benino. En Ganao vivas 66.000 - 70.000 anufoj, en Togolando 57.800 - 64.000 kaj en Benino, depende de la fontoj, 13.800 aŭ 17.000 anufoj.
Ili vivas plejparte en la savana regiono lime inter Togo kaj Ganao. La anufoj plejparte estas muslimoj, proksimume 10% estas kristanoj, plia parto estas anoj de tradiciaj religioj.
Csátalja
Csátalja (ĉAtalja) estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en subregiono de Baja.
Situo
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ traira flankovojo, ĉefvojo Budapeŝto-Sombor preteriras. Baja troviĝas 21 km-ojn for.
Historio
Ŝajnas, antaŭ la turkoj estis en la proksimeco vilaĝoj, sed la nomo aperis unuafoje en 1543 en formo Csátallya. Tiutempe alvenis serboj, post la turka erao germanoj. Inter 1918-1920 la serboj okupis la vilaĝon kaj kun la regiono formiĝis respubliko. En 1946 la germanoj estis deportitaj al Germanio.
La vilaĝo apartenas al Hajós-Vaskút vinregiono.
Vilaĝservoj estas germana aŭtonomio, lernejo, infanĝardeno, kulturdomo, biblioteko, kuracejo, infankuracejo, dentokuracejo, klubo de maljunuloj, apoteko.
Azteka turdo
La Azteka turdo (Ridgwayia pinicola aŭ Zoothera pinicola) estas birdospecio membro de la grupo de Aziaj turdoj, sed loĝanta en Ameriko, aŭ de la genro Ridgwayia, ambaŭ genroj ene de la granda familio de Turdedoj. Ĝi troviĝas ĉefe en Meksiko, sed ankaŭ vagantoj estas eventuale vidataj en Usono. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj montarbaroj.
Temas pri malhelgriza turdo (en kapo kaj supraj partoj) kun pli helgrizaj markoj en flugiloj kaj pugo, krom la subaj partoj kiuj estas helgrizaj.
Provinco Balĥo
Balĥo (ankaŭ latinliterigita Balkh, perse بلخ) estas provinco en la nordo de Afganio. Laŭ la stato de 2009 ĝi havis 1 182 000 loĝantojn. La provinca ĉefurbo estas Mazar-i Ŝarif. Provincestro ekde la jaro 2004 estas Mohamed Ata.
Balĥo estis antikva urbo kaj centro de Budhismo kaj Zoroastrismo en kio estas nune norda Afganio.
Historio
La regiono estas inter la plej frue home loĝataj en tuta Centra Azio kaj estas la lulilo de la irana civilizo. En la antikva epoko konata per la nomo Zariaspa (malnovperse: Ora Ĉevalo), (greke: Ζαρίασπα), pli poste Baktra (greke: Βακτρα), ĝi estis parto de la legenda regno Baktrio.
En la regiono la Silka Vojo renkontis plian antikvan komercan vojon, kiu nordokcidenten laŭ la valo de la rivero Amudarjo kondikis al la Kaspia Maro, kaj sudorienten per la montpasejo Ĥajber al Suda Azio.
Ĉirkau la jaro 500 a.K. Baktrio estis konkerita de la persoj kaj integrita en la Persan Imperion. Ĝis la konkero de Persio fare de la armeo de Aleksandro la Granda, Baktrio restis unu el la plej gravaj Satrapioj de la Persa Imperio de la aĥemenida dinastio.
Fine de la 18-a jarcento la regiono estis konkerita fare de la afganoj sub gvido de ŝaho Ahmad Durrani kaj integrigita en la nove fonditan regnon Afganio.
Poste la teritorio iĝis kontrolata fare de la Rusia Imperio, ĝis ĝi meze de la 19-a jarcento - laŭ la Great Game ("granda ludo") kaj ligitaj interŝtataj traktatoj inter la eŭropaj koloniaj potencoj Rusio kaj Britio - fine estis deklarita parto de Afganio.
(120662) 1996 VK9
(120662) 1996 VK9 estas malgranda, malhela asteroido de la ekstera asteroida zono, ano de la Hilda grupo, tie estas en orbita resonanco 3:2 kun Jupitero.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Spacewatch elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Dzaoudzi
Dzaoudzi estas franca komunumo en la transmara departemento kaj regiono Majoto, kies ĉefurbo ĝi iam estis. La urbo konsistas el la du vilaĝoj Dzaoudzi kaj Labattoir.
En 2017, la urbo havis loĝantojn, kio igas ĝin la tria plej granda urbo en Majoto.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Dzaoudziens.
Geografio
La komunumo situas norde de la insulo Pamanzi kaj konsistas el la urboj Dzaoudzi kaj Labattoir.
Transporto
Sistemo de pramoj funkciigitaj de Société des Transports Maritimes ligas Dzaoudzi al la insulo Grande-Terre.
La internacia flughaveno por Majoto situas sur insulo Pamanzi en la najbara komunumo Pamandzi.
Uerkheim
Uerkheim estas komunumo en la distrikto Zofingo de Kantono Argovio, Svislando. Ĝi havis 1285 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008.
Geografio
La komunumo Uerkheim situas en la mezo de la valo de la rivero Uerke, alfluanto de la rivero Suro. En la vilaĝa centro disbanĉiĝas pliaj flankvaloj. Al la komunumo apartenas krom la ĉefvilaĝo Uerkheim mem la kvar vilaĝoj Hinterwiltal, Linden, Neudorf kaj Waldgraben.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 7,09 km², de kiuj 2,86 km² estas kovritaj de arbaro, kaj 0,79 km² de konstruaĵoj. La plej alta punkto e la komunumo situas sur alteco de 663 m s.m. kaj la plej malalta punkto je 448 m s.m. ĉe la bordo de la rivero Uerke.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Uerkheim limas en nordokcidento al Safenwil, en nordo al Kölliken, en nordoriento al Holziken, en oriento al Schöftland, en sudoriento al Staffelbach, en sudo al Bottenwil, kaj en okcidento al Zofingo.
Trafiko
Uerkheim sitas flanke de la gravaj trafikvojoj. Al la publika trafikreto la komunumo estas ligita per loka buslinio de Zofingo, kiun funkciigas la Svisaj Federaciaj Fervojoj.
La plej proksimaj alveturejoj al la svisa aŭtovojo A1 troviĝas proksimue 4 kilometrojn nordoriente en Kölliken.
Historio
La unua dokumenta mencio de Uerkheim datiĝas el la jaro 893 kiel Urtihun.
La registaroj de Uerkheim kaj Zofingo planis kunigon de la du komunumoj kun efiko je la 1-a de januaro 2011. Ĉar la popolo de la Kantono Argovio malakceptis la argovian komunumreformon, la du komunumoj nun devas restudi financajn sekvojn de la kuniĝo. La kuniĝo tial eblas nun plej frue je la 1-a de januaro 2014.
Graflando de Niebla
La Graflando de Niebla estas nobela titolo hispana devena de la Regno de Kastilio, kiun la reĝo Henriko la 2-a donis la 1-a de majo de 1368 al Juan Alonso Pérez de Guzmán y Osorio, 4a senjoro de Sanlúcar, pro ties fidelo dum la milito de tiu kontraŭ lia duonfrato Pedro la 1-a, nome la Unua Kastilia Enlanda Milito. La Graflando de Niebla estis la unua hereda graflando kiu estis agnoskata al nobelo fora de la familia reĝa kaj estas la titolo uzata tradicie de la heredantoj de la familio de Medina Sidonia. La graflando ricevis sian nomon de la vilaĝo andaluzia de Niebla, kiu tiam estis en la Regno de Sevilo kaj kiu aktuale estas en la provinco de Onubo.
Burgo Kittenberg
La burgo Kittenberg estas hodiaŭ la resto de pintburgo sur la 422 m alta monto Kittenberg apud la komunumo Gleisweiler en la distrikto Südliche Weinstraße, germana federacia lando Rejnlando-Palatinato.
Temis pri frumezepoka remparburgo. La remparo havis longecon de 193 m. De la iama burgo, de kies historio nenio estas konata, ankoraŭ ekzistas restaĵoj de burgfosaĵo kaj remparo.
Federación Obrera Regional Argentina
La Federación Obrera Regional Argentina (FORA, Regiona Argentina Laborista Federacio) estas argentina laborista federacia sindikato fondita la 25an de majo 1901 kun la nomo Federación Obrera Argentina kaj FORA el sia kvara kongreso en aŭgusto 1904. Ĝi ludis gravan rolon en la historio de la lando ĝis la 1930-aj jaroj. El sia kvina kongreso ĝi aprobis kaj rekomendis al siaj anoj la propagandon kaj klerigon pri la ekonomiaj kaj filozofiaj principoj de la liberecana komunismo inter 1905 kaj 1915.
Ĉirkaŭ la jaro 2000, ekis procezo de reaktivigo de la organizo.
Valea Târnei
Valea Târnei (valea tirnej) (hungare Hármaspatak) estas vilaĝo en Rumanio nord-nordoriente de Oradea. En 1910 ĝi nombris 968 loĝantojn (slovakoj), en 1992 485 (98% slovakoj). Ĝiaj loĝantoj estis koloniigitaj el komitato Zemplén en 1830. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 apartenis al Hungario (Szilágy vármegye). Administre ĝi apartenas al Şinteu.
Béla Jedlicska
Béla Jedlicska [jedliĉka], laŭ hungarlingve kutima nomordo Jedlicska Béla estis hungara notario, framasono.
Béla Jedlicska naskiĝis la en Martfű (tiam ekstera parto de Tiszaföldvár), li mortis la  en Szeged.
Treppo Ligosullo
Treppo Ligosullo - jen itale, friule Trèp Liussûl - estas komunumo en la pleja oriento de Italio, kiu ekestis la 1-an de februaro 2018 el la du antaŭaj komunumoj Treppo Carnico  kaj Ligosullo. Ĝi situas en la regiono Friulo-Venecio Julia, relative proksime je la limo al Slovenio. La komunumo situis en la tradicia provinco Udine, kiu ekde aprilo 2018 ne plu estas oficiala administra unuo - nun la loko formale apartenas al administra unuo nomata ''. Fine de 2021 en la komunumo vivis 680 loĝantoj. Kristanaj patronoj estas la sankta Nikolao en Ligosullo kaj Agnes de Romo en Treppo Carnico, kies memortagoj sekve estas la komunumaj festotagoj. Najbaras la komunumoj Arta Terme, Paluzza kaj Paularo.
155270 Dianawheeler
155270 Dianawheeler estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, proksima de la orbita resonanco 7:3 kun Jupitero, malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Catalina Sky Survey, elde la Stacio Catalina de la Observatorio Steward proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la entomologiistino Diana E. Wheeler, kiu faris fundamentajn kontribuojn al la kompreno pri la fiziologiaj bazoj de la determino de kasto ĉe la sociaj insektoj. Ŝiaj esploroj gvidis al la malkovron de la rilato inter la fiziologiaj kaj kaj la evoluo de la bonsociemo, kiu estas en la kerno de la interagoj geno - vivmedio.
Alpár Márki
MÁRKI Alpár (ma:rk) estis hungara biologo naskita en Temeŝvaro la 19-an de februaro 1930 kaj mortinta en Novjorko la 10-an de decembro 1984. Li estis la pli juna frato de Zoltán Márki.
Fláje
Fláje (Fleyh) estas nomo de parte pereinta municipo en Ĉeĥio, en Ercmontaro, en distrikto Most en Regiono Ústí nad Labem. Hodiaŭ temas pri loka parto de municipo Český Jiřetín. Vivas ĉi tie. La vilaĝo troviĝis en supermara alteco 745 metroj apud rojo Flájský potok, proksimume 5,5 km sudoriente de Český Jiřetín. La municipo estis detruita kaj inundigita en la jaroj 1956–1960 dum konstruado de akva rezervujo Fláje. Restaĵoj de fundamentoj de kelkaj konstruaĵoj estas videblaj en ties nordorienta bordo. Hodiaŭ la resto de la konstruareo situas norde de valbaraĵa digo.
Fláje estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 19,67 km².
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1346, kiam Fláje estas indikita en listo de paroĥoj de diocezo en Meißen. En la jaro 1398 aĉetis meisena markgrafo Wilhelm burgon Rýzmburk komune kun urbo Duchcov kaj kun ĉiu apartenaĵaro kaj Fláje estis konsisto de tiu ĉi senjorujo. Tiuj ĉi bienoj apartenis al Meißen ĝis la jaro 1459, kiam Jiří z Poděbrad akiris ilin reen. Poste iliaj posedantoj alternis ĝis la jaro 1523, kiam la senjorujon akiris Děpolt el Lobkovic. En la posedaĵo de tiu ĉi familio Fláje restis ĝis duono de la 17-a jarcento. En la jaro 1642 vidvino post grafo František Josef Lobkovic Polyxena naskita el Talmberk denove edziniĝis al grafo Maximilian el Valdštejn. Kiam en la jaro 1651 Polyxena mortis, Fláje fariĝis posedaĵo de Valdštejnidoj kaj poste ĝi estis enmembrigita en senjorujon Duchcov-Horní Litvínov. En ties ligo ĝi restis ĝis la jaro 1848. Ekde la jaro 1850 Fláje estis en distrikto Teplice kaj en la jaro 1896 ĝi estis alligita al nove establita distrikto Duchcov.
En la 2-a duono de la 16-a jarcento en Fláje, same kiel en la ĉirkaŭaĵo, disvastiĝis el saksa protestantismo. En la jaro 1653 la loĝantoj eĉ konstruis protestantisman preĝkonstruaĵon.
Rilate al montaraj arbaroj plimulto de loĝantoj vivtenis sin per minado kaj prilaborado de ligno. En la jaroj 1624–1629 estis de rojo Flájský potok ĝis Saksio konstruita akvokanalo por flosigi lignon ĝis Saksio. Ĝi servis ĝis la 7-an de majo 1874, kiam la ligno estis flosigita lastfoje. En la jaro 1898 estis konstruita distrikta ŝoseo kuniganta Dlouhá Louka, Nová Ves, Mackov, Fláje kaj Český Jiřetín. Jam en periodo de la 1-a respubliko Fláje fariĝis ŝatata somera, sed precipe vintra turisma loko. En Fláje kaj apartenantaj domaroj loĝis plejparte germana loĝantaro. Ununuraj ĉeĥoj ĉi tie estis ŝtataj okupitoj – doganistoj kaj arbaristestro el ŝtataj arbaroj. Post la dua mondmilito la germanoj estis ellandigitaj.
En la jaro 1956 municipo Fláje estis aligvidita el tiama distrikto Duchcov en distrikton Litvínov. Tiutempe jam prepariĝis likvido de la municipo pro konstruado de valbaraĵo. En la jaro 1959 estis finita elloĝigo kaj ekde la jaro 1960 Fláje fariĝis domaro de Český Jiřetín. En la 1950-aj jaroj estis en la municipo establita Meza faka metilernejo arbarista.
Nigra himantopo
La Nigra himantopo, Himantopus novaezelandiae, estas svelta kaj eleganta vadbirdo el familio de Rekurbrostruledoj kaj ordo de Ĥaradrioformaj.
Aspekto
Plenkreskuloj estas 40 cm longaj. Ili havas tre longajn ruĝajn krurojn, longan fajnan nigran bekon kaj nigran plumaron. Junuloj havas blankajn bruston, kolon kaj kapon kun nigra makulo ĉirkaŭ la okuloj.
Hugo Schiltz
Li estis unu el la fondintoj de la federaciismo en Belgio. Post la likvido de Volksunie, li elektis la novan partion Spirit.
Nigra himantopo
Minacoj
Tiu specio estas unu el la plej minacataj vadbirdoj kaj birdoj en la mondo. La nuna loĝantaro nombras eble nur ĉirkaŭ 50 plenkreskuloj, kiuj dum la reprodukta sezono estas nur en alta valo Waitaki, de la Suda Insulo en Novzelando. Malgrandaj grupoj vintras en la norda Insulo. Tamen antaŭe ili multnombris en la tuta insularo, ĝis kiam la medio malpliiĝis kaj krome la eŭropanoj enmetis mamulojn kiel kato. Krome estas problemo hibridiĝo kun loka loĝantaro de Himantopo (Himantopus himantopus) kaj fakto, ke Nigra himantopo, Himantopus novaezelandiae, bredas nur je la aĝo de 2 aŭ 3 jaroj. Loka nomo por tiu specio estas kakī.
Kutimoj
Ili loĝas humidan medion ekzemple borde de riveroj aŭ lagoj, kie manĝas akvajn senvertebrulojn, fiŝetojn kaj aliajn etajn predojn.
Doppler (apartigilo)
Doppler estas familia nomo, kiu ĉefe troviĝas en aŭstrohungara lingvio. Notindaj portantoj de la nomo estas:
Gyula Kéry
Biografio
Gyula Kéry akiris aktoran diplomon en Aktora Lernejo de la Tutlanda Aktora Societo. Li komencis sian aktoran karieron en Teatro Madách (1942-1945). En la teatra jaro 1945 li estis membro de Teatro Művész, poste li havis rolojn 3 jarojn en la filma produktejo, pli poste li apartenis al malgrandaj teatrejoj, fine li estis liberprofesiulo. En 1962 li denove membriĝis en Teatro Madách.
Attila Simon (historiisto)
Attila Simon [ŝimon], laŭ hungarlingve kutima nomordo Simon Attila estas slovakia hungara historiisto, mezlerneja kaj altlerneja instruisto, ekstera membro de Hungara Scienca Akademio (2019).
Attila Simon naskiĝis la en Rimavská Sobota (Ĉeĥoslovakio, nuntempe en Slovakio).
Biografio
Attila Simon apartenis al la hungara minoritato en Ĉeĥoslovakio, poste en Slovakio. Li maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 1984, poste li akiris pedagogian diplomon en en:Comenius University en 1989, li doktoriĝis (Ph.D.) en Universitato de Pécs en 2005, tial li estis katedrestro en Universitato Janos Selye. Post la diplomo li instruis en bazlernejo, pli poste en gimnazio. En 2001 li eklaboris en instituto en Šamorín, kie li estis nomumita institutestro en 2014. Intertempe en 2011 li habilitiĝis en Universitato de Pécs. Ekde 2019 li estas konsilisto de Zuzana Čaputová. Li ricevis premiojn inter 2009–2018.
Pasivaj participoj
EdE-P
Pasivaj participoj. -ata signifas agon daŭran, do ankoraŭ nefinitan; -ita signifas agon ne plu daŭran, do pretan aŭ finiĝintan; -ota signifas agon intencatan. Ekz: letero skribata: letero, kiun oni ankoraŭ skribas, ne finis; letero skribita: letero, kiun oni jam skribis, letero preta; letero skribota: letero, kiun oni intencas skribi.
Kiel Waringhien montris, la verbojn oni povas dividi en tri grupojn:
1. Verboj de daŭro kaj rezulto. Ĉe ili -ata signifas daŭron, -ita signifas pretecon de ago. Ekz: domo, konstruata: domo, kiun oni konstruas; domo konstruita: domo, kies konstruon oni finis, kiu estas preta.
2. Verboj de daŭro, sen posta rezulto. Ĉe ili -ata signifas, ke la ago ĝuste tiam okazas, -ita signifas, ke jam ĉesis. Ekz: mono havata: mono, kiun oni havas; mono havita: mono, kiun oni havis, sed ne havas plu.
3. Verboj de rezulto, kun momenta daŭro. Ĉe ili -ita signifas, ke la ago okazis kaj estigis certan staton; -ata signifas ripeton, ĉar ago momenta povas daŭri nur per ripetado.
Se la participoj estas ligitaj kun esti, la afero estas la sama.
La domo estas, estis, estos konstruata: okazas, okazis, okazos konstruado.
La domo estas, estis, estos konstruita: la domo estas, estis, estos preta.
La domo estas, estis, estos konstruota: estas, estis, estos intenco pri la konstruo de l' domo.
2. Ĉe verboj de daŭro, ĝuste ĉar temas ĉiam nur pri daŭro, estas uzata tiam nur -ata. Esti signas, ĉu la daŭro estas nuntempa, aŭ ĉesis, aŭ sekvos. Ekz.:
Li estas, estis, estos konata: oni lin konas, konis, konos.
Por signi antaŭtempecon (pluskvamperfekto), oni uzas la vorton antaŭe. Ekz: Antaŭe li estis amata de ŝi, sed tiam ŝi ne amis lin plu.
La ŝlosilo estas, estis, estos perdita: oni konstatas, konstatis, konstatos la perditecon de la ŝlosilo.
La popolo estas, estis, estos mortigata: oni mortigadas, mortigadis, mortigados la popolon.
Kiel ni vidas, en la unua okazo estas akcentita la rezulto, en la dua la daŭro (ripeto) de l' ago. Ĉar la ripeton oni signas per -ad, oni povas kontroli ĉe la rezultverboj (kaj ankaŭ ĉe la verboj de daŭro kaj rezulto) la ĝustecon de l' uzata participo per tio, oni transformas la pasivan frazon en aktivan kaj al la verbo oni gluas la sufikson -ad. Se tio ne donas kontraŭsencon, oni uzu -ata, se jes, oni uzu -ita. Ekz.: „La letero estis skribita jam hieraŭ“ estas ĝusta, ĉar „skribadis“ aliigus la sencon, signante nur agon, ne pretecon. „La domo estis konstruita dum du monatoj“ estas malĝusta, ĉar „konstruadis“ ĉi tie taŭgas, do oni devas meti „konstruata“. „La ŝlosilo estis perdata“ ne taŭgas, ĉar oni ne perdadis, sed simple perdis la ŝlosilon, do oni devas meti „perdita“. „Mia tempo estis perdata per bagatelaj aferoj“ taŭgas, ĉar mi perdadis mian tempon.
Sola escepto estas, kiam la supra kontrolo ne estas farebla; nome kiam oni parolas ĝuste kaj akcente pri tiu momento, en kiu la momenta ago okazis. Sed tiaokaze oni ĉiam trovas en la frazo la esprimojn „ĝuste tiam“ aŭ „en la momento“, aŭ aliajn similajn vortojn, kiuj signas daŭron tiel mallongan, kian bezonas la efektiviĝo de l' respektiva momenta ago.
Literaturo (ĝis 1933)
KALOCSAY.
Geraldine Farrar
Geraldine Farrar (28a de februaro 1882 - 11a de marto 1967) estis usona soprano operkantistino kaj kinaktorino, fama pro sia beleco, aktorkapableco, kaj "intimeca voĉotembro." Ŝi havis grandan sekvantaron inter junaj virinoj, kiuj estis kromnomitaj "Gerry-flappers".
Varieto
Varieto estas laŭ komunuza lingvo:
Historio
Tekniko
La Progreso (Jugoslavio)
La Progreso estis esperanta gazeto eldonita en Beogrado, eksa Jugoslavio, inter la jaroj 1954 kaj 1959. Ĝi estis plejparte informa, sed ĉiu numero enhavis rubrikon pri esperantlingva literaturo. En 46 numeroj oni publikigis plurajn dekojn da originalaj literaturaj tekstoj. Ĉefredaktoro de la gazeto estis Antonije Sekelj, kies granda kontribuo al la Esperanto-movado (inter alie la lernolibroj Esperanto, udžbenik za samouke (Lernolibro por aŭtodidaktoj), Esperanto u 35 lekcija (Esperanto en 35 lecionoj – tri eldonoj) kaj du vortaroj) laŭ la nuna publika atento restis en ombro de lia pli juna frato Tibor.
Koluma ŝarko
La koluma ŝarko (Chlamydoselachus anguineus) estas la sola specio el la familio de kolum-ŝarkedoj (Chlamydoselachidae). Laŭ ĝia anatomio kaj morfologio, ĝi estas t.n. vivanta fosilio.
Priskribo
Ĝi havas brunan, angilforman korpon kun longo ĝis 2 metroj. Male al la aliaj ŝarkoj, la buŝo staras pinte (ne sube) tiel ne formiĝas rostro. La koluma ŝarko havas flanke 6 parojn da brankofendoj (ĉe la aliaj ŝarkoj nur 5) kaj ili estas ventre kolumforme kunligitaj, tiel ankaŭ la populara nomo en Esperanto, germana, angla, hungara ktp. lingvoj.
Ĉe la koluma ŝarko mankas vera artikiĝo inter la supra makzelo kaj kranio. La kopulacia organo de la vira koluma ŝarko (Pterygopodium) estas pli simple konstruita kiel ĉe aliaj platbrankuloj (ŝarkoj kaj rajoj) kaj konsistas nur el du kolonformaj elementoj. La vosta naĝilo estas dificerka (rekta) kaj ne heterocerka (nesimetria), kiel ĉe la aliaj ŝarkoj, la Chorda dorsalis (dorsa ĥordo, notokordo) apenaŭ dismembrigita. Ĝi havas grandajn okulkavojn (Orbita) kaj spiralan inteston. La ŝarkotipaj skvamoj estas plilongigitaj ĉe la flanklinia organo.
Vivmedio
La koluma ŝarko vivas en profundo ĝis 1600 m, kie ĝi nutras sin per sepioj. Oni nur malofte renkontas kelkajn ekzemplerojn. Oni kaptis la unua ekzempleron en 1870 proksime al Tokio. Same okazis komence de 2007, kiam japanoj kaptis unu malsanan beston ĉe la marbordo. Tiu besto mortis post kelkaj horoj.
Kiel aliaj ŝarkoj, ili havas internan fekundiĝon. La specio estas - kiel plimulto de la kartilagaj fiŝoj - ovovivipara, tio estas: la embrioj jam ekevoluas en la ina korpo.
Konrádovce
Bazaj informoj
Konrádovce, hungare Korláti estas malgranda vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Rimavská Sobota.
Situo
Konrádovce situas sur malebenaĵo, en valo de rojo, fine de sakovojo. Fiľakovo troviĝas 23, Rimavská Sobota 28 km-ojn.
Historio
La vilaĝo estis unue menciita en la jaro 1341 en formo "Conradfeulde". En 1910 loĝis en Korláti 1145 da homoj, (1046 hungaroj, 39 germanoj, 28 slovakoj, 5 kroatoj kaj aliaj). Ĝis Traktato de Trianon Korláti apartenis al Hungara reĝlando, al Nógrád (reĝa departemento), al distrikto de Fülek, poste al Ĉeĥoslovakio, fine ekde 1993 al Slovakio. Inter 1938-1944 la vilaĝo rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis en Konrádovce 331 da homoj, (257 hungaroj, 67 slovakoj, po 1 cigano, ĉeĥo kaj ruteno).
Hodoșa (Mureș)
Hodoșa [hodoŝa] (hungare: Székelyhódos [se:kejho:doŝ]) estas komunumo en Rumanio proksime de la rivero Niraj oriente de Miercurea Nirajului. Administre apartenas al ĝi la vilaĝoj Ihod, Isla kaj Sâmbriaș.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 582 loĝantojn (hungaroj), en 1992 227 (97 % da hungaroj).
Historio
Ĝia unua mencio estas el 1332 kiel ekleziejo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi ĝi apartenis al Hungario (Maros-Torda). En 1914 Béla Bartók kolektis tie popolmuzikon.
Borovnice
Nomon Borovnice portas pluraj municipoj:
4493 Naitomitsu
4493 Naitomitsu estas malgranda, meze hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takuo Kojima elde Ĉijoda (Gubernio Gunma, Japanio).
Nomo
Ĝia nomo honoras Mitsu Naito, patrino de la unua japana kosmonaŭtino Chiaki Mukai. Mitsu Naito estas tre respektata de la japanaj kosmonaŭtoj kiel estante "Patrino de la kosmonaŭtoj".
Moskva Venko-Taga Parado 2010
La Moskva Venko-Taga Parado 2010 organiziĝis la 9-an de majo 2010 - je la "Venko-Tago", por memorigi pri la 65-jara datreveno de la kapitulaco de Nazia Germanio en 1945. La parado markis la venkon de Sovetunio en la tiel nomata "Granda Patriota Milito" - ĝeneraligita rusa termino por la batalado inter Sovetunio kaj Nazia Germanio inkluzive de la Akso-ŝtatoj dum la Dua Mondmilito.
La evento de 2010 estis la plej larĝa parado en Moskvo ekde la kolapso de Sovetunio en 1991: Partoprenis 11 135 soldatoj, kaj vidiĝis inter alia 127 aviadiloj kaj helikopteroj, kaj la nova interkontinenta raketo Topol-M. Unuafoje, la parado de 2010 ankaŭ inkluzivis armeajn unuojn el ŝtatoj ekster la teritorio de eksa Sovetunio, kun reprezentiĝo el Francio, Pollando, Britio kaj Usono. Krome forte reprezentiĝis armeaj fortoj de la ŝtatoj de la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj, kiuj en 1945 estis parto de la teritorio de Sovetunio.
Internaciaj oficialuloj
Mihai Ghimpu, oficanta prezidanto de Moldavio, fine de aprilo esprimis ke li ne venos al la evento, dirante "Mi ne havas ligojn al Moskvo. Nur la venkintoj partoprenas, kion la venkitoj faros tie?". Ebla motivo por Mihai Ghimpu estus la volo plibonigi la politikajn rilatojn inter la kulture tre parencaj landoj Moldavio kaj Rumanio, kies armeo ne estis invitita al la celebraĵo ĉar ĝi estis aliancano de Nazia Germanio dum la mondmilito. La reĝo Mikaelo de Rumanio, unu el la lastaj ankoraŭ vivaj ŝtatestroj de la epoko de la Dua Mondmilito, estis invitita fare de la rusia prezidanto Dmitrij Medvedev.
La paradon gaste partoprenis interalie la federacia kancelierino de Germanio, Angela Merkel, la oficanta prezidanto de Pollando, Bronisław Komorowski, la prezidanto de Popola Respubliko Ĉinio, Hu Jintao, la serbia prezidanto Boris Tadić, la bulgaria prezidanto Georgi Parvanov, la israela prezidanto Ŝimon Peres, la latvia prezidanto Valdis Zatlers kaj la vjetnamia prezidanto Nguyễn Minh Triết. Ankaŭ altaj reprezentantoj de Azerbajĝano, Armenio, Kroatio, Estonio, Grekio, Kazaĥio, Mongolio kaj Slovenio ĉeestis. La francia prezidanto Nicolas Sarkozy kaj la italia ĉefministro Silvio Berlusconi estis aliĝintaj, sed lastmomente rezignis por trakti la financan krizon de Eŭropa Unio. Britio kaj Usono "nur" reprezentiĝis fare de siaj ambasadoroj en Rusio.
La Progreso (Ĉeĥoslovakio)
La Progreso estis Esperanto-gazeto en Ĉeĥoslovakio, organo de ĈAE.
El Pilzeno venis impulso eldoni novan gazeton. La iniciatintoj akiris aprobon de pluraj samideanoj en Prago kaj en marto 1918 aperis en Pilzeno ĉeĥa-Esperanta propaganda gazeto "LA PROGRESO". Eldonanto estis la Esperanto-Klubo en Pilzeno, redaktoro estis Bedřich Tittl, administranto estis František Kavan.
"LA PROGRESO" turnadis sin ankaŭ al legantoj en eksterlando intencante informi ilin pri ĉeĥaj kulturaj kaj politikaj problemoj. La tri unuaj duoblaj numeroj enhavis en paralelaj kolonoj, en la lingvo ĉeĥa kaj Esperanto, artikolojn de la ĉeĥaj deputitoj Gustav Haberman (Nacio kaj nacieco), de Luděk Pik (Evoluo al demokratio) kaj de la redaktoro Karel Votava (Tasko de la demokratio). Post la naskiĝo de Ĉeĥoslovakio, kiun salutis ĝia 9-a numero, "La Progreso" daŭrigis tiun ĉi agadon. La dua numero en 1919, dekses-paĝa, estis speciala eldono dediĉita al la sepdeka naskiĝdato de la prezidento Masaryk. Eksterlandaj esperantistoj povis ricevi tiun kajeron senpage post simpla peto.
Tia agado ne restis sen rezulto. Sciigoj el "La Progreso" estis citataj en diverslandaj gazetoj. La artikolo, liverita de la ministerio por provizado, pri la mizero de la loĝantaro en Bohemio, el la marta numero en 1919, estis publikigita en naŭ eksterlandaj gazetoj. Ivan Krestanov el la bulgara legacio en Berno deklaris, ke "La Progreso" estas la unusola gazeto en Ĉeĥoslovakio, kies sciigoj estas citataj en bulgaraj gazetoj. William Main Page, redaktanto de la gazeto The Esperanto Monthly en Edinburgo, skribis, ke "La Progreso" estas por li la plej interesa gazeto, ĉar "ĝi levas la kurtenon, malantaŭ kiu la ĉeĥoj estis kaŝitaj dum la milito". Tiu tendenco restis en "La Progreso" ankaŭ post ĝia transiro al Prago en 1923. Regula rubriko superskribita per "El Ĉeĥoslovakio" enhavis en unu aŭ du kolumnoj koncizajn, ofte tre enhavo-riĉajn sciigojn pri aktualaj okazintaĵoj kulturaj, ekonomiaj kaj politikaj en nia lando. Ili estis verkataj preskaŭ ekskiuzive de Rudolf Hromada aŭ Ota Ginz. Ankaŭ tiuj ĉi artikoloj estis ofte citataj, aŭ ili estis ofta instigo por korespondado el eksterlando.
28442 Nicholashuey
28442 Nicholashuey estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Nicholas Michael Huey, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2011 pro sia projekto pri materiala kaj biologia inĝenierarto. Li estis lernanto ĉe la Camdenton High School en Camdenton, Misurio, Usono.
Urso
Remburitaj pluŝaj ursoformaj pupoj estas populara ludilo.
Priskribo
El ĉiuj grandaj karnomanĝulaj familioj, ursoj havas plej konstantan aspekton. Ili estas grandaj, fortikaj bestoj kun relative mallongaj kruroj. Ili havas iun seksan duformismon je grando, kun inoj pli malgrandaj kaj malpezaj ol virseksuloj. Ĝenerale la duformismo estas pli granda kun pli grandaj specioj, kaj estas pli varia en specioj, en kiuj averaĝa grando ankaŭ varias de populacio al populacio. Ursoj estas la plej grandaj kaj pezaj karnomanĝuloj, kaj iuj brunaj aŭ polusaj ursoj atingas pezon de pli ol 750 kg. Polusa urso havas plej grandan averaĝan pezon inter ĉiuj ursaj specioj, kvankam iuj apartaj individuoj de bruna urso povas esti eĉ pli grandaj. La plej malgranda ursa specio estas sunurso, kies virseksuloj pezas averaĝe ĉirkaŭ 65 kg kaj inoj ĉirkaŭ 45 kg.
Malsimile al aliaj karnovoruloj, ursoj estas plandomarŝaj, t.e. iliaj malantaŭaj piedoj tenas plejparton de pezo kiam ili marŝas. Ilia marŝmaniero aspektas iom malgracia, sed ili fakte kapablas de realtive rapida kurado, ekzemple, bruna urso atingadas rapidon ĝis 48 km/h (kvankam felisedoj aŭ kanisedoj estas ĝenerale pli rapidaj). Ili povas stari aŭ eĉ marŝi sur iliaj malantaŭaj piedoj kun rimarkinde bona balanco kaj uzas tiun eblon por preni ion de supre aŭ dum ĉasado, batante predon de supre. Ili havas grandajn, neretrakteblajn ungegojn, kiujn ili uzas por fosado, grimpado aŭ dum ĉaso. Iliaj oreloj estas malgrandaj kaj rondecaj.
Ursoj havas bonegan flarpovon, fakte, plej bonan el ĉiuj karnomanĝuloj kaj eble kompareblaj kun tiu de orikteropoj. Ursoj vaste uzas diversajn odorajn markilojn por komunikiĝo kun samspecianoj (ekzemple, por forpelo de malamikoj aŭ por trovo de seksuma partnero). Krome, flaro estas la plej grava senso por trovo de plimulto el ursa dieto.
Dentiĝo
Malsimile al aliaj karnomanĝuloj, ursoj havas realative nespecialan dentan sistemon kaj iliaj rabobestaj dentoj ne estas tre disvolvitaj. Iliaj kaninoj estas grandaj kaj akraj, sed la molaroj estas plataj kaj adaptitaj por kraŝado de herba manĝaĵo. Formo kaj kvanto de dentoj varias eĉ kadre de iu aparta specio. Oni supozas, ke tio signifas ke ursoj estas nun evoluantaj el karnovora al plejparte herbovora dieto. Polusaj ursoj havas ree disvolvitajn rabobestajn dentojn, ĉar ili ree transvenis al preskaŭ plene rabobesta dieto. La denta formulo de ĉiuj vivantaj ursoj estas.
(22009) 1999 XK77
(22009) 1999 XK77 estas troja asteroido de Jupitero malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Ĝi estas ano de la Greka Tendaro, tio, kio signifas, ke ĝi orbitas proksime de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero.
Urso
Ekologio kaj arealo
Ursoj plejparte troveblas en norda hemisfero, kun la sola especto la okulvitra urso, kiu loĝas en Sudameriko. La atlasa urso, formortinta subspecio de bruna urso, estis la sola endemia urso en Afriko. Ĝia arealo estis tra tuta Norda Afriko de Moroko al Libio, sed ĝi formortis ĉirkaŭ la 1870-aj jaroj. Alia subspecio de bruna urso, la amerika griza urso estas endemia en Norda Ameriko. Aliaj amerika specio estas la amerika nigra urso. La polusa urso troveblas tra tuta bordo de Arkta Oceano. Ĉiuj aliaj ursaj specioj nur troveblas en Eŭroazio.
Konduto
Malgraŭ kutima onikredo, ursoj plej ofte estas taguloj kaj plejparte aktivas dum tago. La kredo ke ili estas noktulaj plej verŝajne devenas de konduto de ursoj, kiuj vivas proksime al la homoj. Tiuj ursoj ofte invadas homajn rubujojn aŭ kampojn nokte por eviti kontakton kun homoj. La plej noktumema specio de urso estas longlipa urso de Azio, sed eĉ ĉe ĝi ekzistas sufiĉe granda vario de diurnaj ritmoj inter individuoj, ekzemple, inoj kaj idoj emas esti pli tagumemaj por eviti konkuron kun virseksuloj kaj noktulaj rabobestoj. Ursoj estas solemaj, eble malplej socialaj el ĉiuj karnomanĝuloj. Rilatoj inter partneroj dum pariĝo estas rapidaj kaj mallongaj, kaj la plejmulto de okazoj kie ursoj spekteblas grupe estas aŭ inoj kun malgrandaj idoj, aŭ apartaj grandaj fontoj de nutro, kiel, ekzemple, reproduktiĝaj migradoj de salmo.
Dieto kaj interspeciaj rilatoj
Malgraŭ sia rabobesta reputacio, dieto de plimulto de ursaj specioj enhavas pli da plantoj ol animaloj, kaj ĝenerale ursoj estas tute oportunistaj ĉionvoroj. Kelkaj ursoj surgrimpas arbojn por atingi manĝeblajn partojn de plantoj, kiel nuksoj aŭ glanoj. Pli malgrandaj specioj, kiuj pli kapablas grimpi, enhavas pli grandan kvanton de tiuj en sia dieto. Por tiuj specioj tiaj plantaĵoj estas tre grava parto de dieto, kaj ilia malhavo povas igi ursojn migri tra longaj distancoj serĉante por alternativoj. La sola escepto estas la polusa urso, kies dieto konsistas plejparte el fiŝoj kaj maraj mamuloj kaj ne enhavas iun ajn plantaĵojn (plantoj ĝenerale malfacile troveblas en ĉepolusa Arktiko). La granda pando, kontraŭe, tute forlasis rabobestajn trajtojn kaj adoptis pure plantan dieton, kiu konsistas plejparte el bambuaj ĝermoj. Izotopa analizo sugestas, ke formortinta giganta platvizaĝa urso (Arctodus simus) ankaŭ estis ekskluziva karnovorulo, plej probable kadavromanĝanto. La longlipa urso ne estas tute speciala, sed ĝi perdis du antaŭajn dentojn kaj disvolvis longan langon, preskaŭ kiel ĉe formikomanĝulo, kiel adaptiĝon por insektovoro. En certaj sezonoj, formikoj, termitoj kaj aliaj fosantaj insektoj formas ĉirkaŭ 90% de ĝia dieto. Ĉiuj ursoj furaĝas je ĉiuj atingeblaj fontoj de nutraĵo kaj naturo de iliaj dietoj varias de sezono al sezono. Ekzemple, eksploro de Aziaj ursoj en Tajvano trovis, ke ili manĝos grandajn nombrojn de glanoj kiam tiuj estas plej multnombraj, kaj transiras al ĉaso de hufuloj alisezone.
Kiam ursoj ĉasas mamulojn, ili ĝenerale preferas ataki pli malgrandajn speciojn aŭ idojn de la pli grandaj. Kvankam ambaŭ scpecioj ne nigra urso kaj la bruna urso kapablas ĉesi pli grandan predon kiel hufuloj, ili plej ofte trovas plej oldajn, malfortajn aŭ malsanajn animalojn por ĉaso. Ofte ursoj manĝas kadavrojn de grandaj animaloj, senrigarde ĉu la kadavro estas predo de iu alia rabobesto. En plimulto de siaj ekologiaj niŝoj, ursoj estas la superrabobestoj kaj kapablas mortigi aŭ forpeli iun alian rabobeston de la karkaso. Krome, ursinoj plej ofte kapablas protekti idojn de preskaŭ ĉiuj danĝeroj. La sola animalo kiu regule ĉasas ursojn estas tigro. Ĝia predo ofte inkluzivas longlipajn ursojn, aziajn nigrajn ursojn, grandajn pandojn, sunursojn kaj idojn de bruna urso.
Pariĝo
La aĝo de seksa fekundeco de ursoj estas tre varia kaj inter kaj ene de specio. Rapido de maturiĝo je nemalgranda parto dependas de sano kaj kondiĉoj de korpo, kiuj, siavice, dependas de klimato kaj kvanto de nutro atingebla por kreskanta individuo. Inoj de pli malgrandaj specioj ofte havas idojn je aĝo de 2 jaroj, dum por pli grandaj specioj oni ofte bezonas kvar ĝis naŭ jarojn por maturiĝi. Je virseksuloj la unua pariĝo povas okazi eĉ pli malfrue pro konkuro kun pli oldaj, grandaj kaj fortaj virseksuloj.
La periodo de pariĝo ĉe ursoj estas tre mallonga. Ursoj de nordaj klimatoj reproduktiĝas nur en aparta sezono, plej kutime tuj post hiberniĝo, sed pli tropikaj populacioj reproduktiĝas tutjare. Idoj naskiĝas sendentaj, senharaj kaj blindaj. Ĉe bruna urso naskiĝas 1 ĝis 3 idoj, kiuj restas ĉe sia patrino dum du plenaj sezonoj. Ili trinkas lakton de sia patrino dum tuta tiu tempo, kvankam eventuale la nutro iĝas pli rara kaj idoj komencas ĉasi kun sia patrino. Ili loĝas apude de la patrino por tri pliaj jaroj, ĝis ŝi eniras novan oestron kaj forpelas la idojn. Virseksuloj, aparte de polusaj kaj brunaj ursoj, mortigos kaj foje formanĝas idojn de aliaj patroj por rapidigi oestron de la ino. Malgraŭ ĝenerale malplia grando kaj forto, inoj plej ofte sukcesas forpeli tiujn kanibalemajn virseksulojn kaj protekti siajn idojn.
Vintra hiberniĝo
Multaj ursoj en malvarmaj areoj eniras hiberniĝon vintre. Tio ĉi estas, tamen, ne vera hiberniĝo en la senco en kiu la vorto uziĝas science. Veraj hibernuloj reduktas sian korpan temperaturon ĝis preskaŭ la temperaturo de la medio dum hiberniĝo. Ili, tamen, eliras kaj reeniras la hiberniĝon kelkajn fojojn dum vintro por urini aŭ feki aŭ manĝi ion el antaŭŝparitaj nutraĵoj. Ĉe ursoj, male, la temperaturo preskaŭ ne malkreskas kaj la ritmo de koro restas preskaŭ sama. La ursoj plej ofte ne eliras la hiberniĝon ĝis printempo, kaj do ne manĝas, ne urinas kaj ne fekas dum la tuta periodo. "Vekigita" dum vintro, urso ne povas reeniri hiberniĝon kaj kutime mortas pro malvarmo kaj malsato. Onikrede la pli alta korpa temperaturo kaj pli facila vekiĝo estas reprodukta adaptiĝo, ĉar ursinoj kutime naskas idojn tuj post aŭ eĉ dum vintra hiberniĝo.
Ursa danĝero
Iuj ursaj specioj, aparte polusa urso, amerika nigra urso, longlipa urso kaj bruna urso povas esti konsiderinda danĝero por homoj, aparte en areoj, kie ili alkutimiĝis al homoj. Ursoj estas sufiĉe grandaj kaj fizike fortaj por kaŭzi severajn traŭmojn aŭ morton kiam ili atakas homojn. Tamen ili estas timemaj, facile forpeleblas kaj ĝenerale emas eviti homojn. Ursoj atakoj estas relatives maloftaj, sed ili kutime ricevas vastan pripublikigon. Vere, danĝero de ursoj estas iom pligrandigita en homa kulturo. Tamen, ekzistas situacioj, kiam ursoj estas agresemaj kaj povas ataki neatentemajn homojn: ekzemple, kiam ino protektas idojn aŭ kiam malsata urso protektas freŝan kadavron. Por homoj estas rekomendite esti atentemaj kun ursoj kaj ne alproksimiĝi al ili, ĉar ilian konduton malfacilas antaŭdiri eĉ por plej spertaj fakuloj.
Kunekzisto kun ursoj
En multaj areoj de la mondo la ŝtatoj kreas leĝarojn kiuj protektu ursojn de ĉasistoj kaj detruo de habitato. Ĝenerale homoj havas pozitivan imagon pri ursoj kaj emas identifikiĝi kun ili pro ilia ĉionvoremo kaj ebleco stari sur malantaŭaj piedoj. Do, en multaj socioj ekzistas vasta subteno por protekto de ursoj. En pli vilaĝaj kaj malriĉaj regionoj, tamen, ankaŭ ekzistas malamikemo kontraŭ ursoj pro ilia (vera aŭ ŝajna) danĝero kaj ekonomiaj malgajnoj kiujn ili kaŭzas por kamparanoj. En areoj, kie homoj kaj ursoj kunloĝas apude, estas malpermesite manĝigi ursojn aŭ eĉ ebligi ilin atingi rubujojn kaj manĝeblajn forĵetaĵojn. La kialo de tio estas ke ursoj, kiuj alkutimiĝis al bongusta, satiga kaj facile atingebla homa manĝaĵo, ĉesas ĉasi aŭ furaĝi kaj nur serĉas por homaj forĵetaĵoj. Ekzistas okazoj kiam tiuj ursoj eĉ invadas homajn domojn, kaŭzante gravan danĝeron.
Kaptitaj ursoj estas popularaj atraktaĵoj en zooj tutmonde. Krome, ili ankaŭ ofte rolas en cirkoj, kie ilin eblas dresi danci, boksumi aŭ biciklumi. Tamen nun multaj aktivuloj kaj organizaĵoj por bestaj rajtoj protestas tiun ĉi uzadon.
Uzo de ursoj en medicino kaj kuirarto
En multaj homaj kulturoj ekzistas tradicio ĉasi ursojn kaj manĝi ilian viandon. Usa viando estas malhelkolora kaj malmola, iom simila al bovaĵo. En Kantona kuirarto piedoj de ursoj estas populara delikataĵo. La popoloj de Ĉinio, Japanio kaj Koreio uzas iujn partojn de ursaj korpoj kaj sekreciojn (ekzemple, galon kaj galajn vezikojn) en tradicia medicino. Ekzistas eĉ specialaj farmoj, kie estas tenataj t.n. "galaj ursoj" por kolekto de galo. Onikrede, tiuj farmoj en Ĉinio, Vjetnamio kaj Suda Koreio enhavas entute ĉirkaŭ 12000 ursojn. Kiam oni manĝas ursan viandon, estas rekomendite tre diligente boli aŭ rosti ĝin, ĉar ĝi estas ofte infektita de triĥineloj.
Klasado
La familio Ursedoj estas unu el naŭ familioj en subordo Caniformia, la "hundsimilaj" rabobestoj, en ordo Karnovoruloj. El nun vivantaj familioj, la plej proksime rilataj al ursoj estas fokuloj kaj musteledoj.
La sekvaj trajtoj de ostoj kaj dentoj apartigas ursedojn de aliaj rilataj familioj: Krome, membroj de la familioj havas malantaŭen-orientitajn M2-molarojn, longigitajn m2-molarojn kaj reduktitajn antaŭmolarojn.
Modernaj ursoj havas ok ĝenerale agnoskitajn speciojn en tri subfamilioj: Ailuropodinae (monotipa kun granda pando), Tremarctinae (monotipa kun Okulvitra urso), kaj Ursinae, kiu havas ses speciojn en unu, du aŭ tri genroj laŭ diversaj taksonomioj.
Moderna klasado
Laŭ plej moderna taksonomio, klasado de la ursa familio estas jena (simbolo † montras formortintaj taksonoj):
Rimarko: La klasado de subfamilio Ursenoj estas iom nebula ĝis nun. Iam la generoj Melursus kaj Helarktos ankaŭ estas inkluditaj en Ursus. La azia nigra urso kaj la polusa urso, laŭ pli malnovaj sistematikoj, havis siajn proprajn genrojn, laŭorde, Selenarctos kaj Thalarctos. Nun estas ĝenerala konsento ke tiuj taksonoj havas rangon de subgenro.
Amerika nigra urso, bruna urso kaj polusa urso povas interpariĝi kaj ekzistas iu kvanto de interspeciaj hibridoj inter ili (Ursedaj hibridoj).
Etimologio
La rekonstruita prahindeŭropa radiko kun signifo "urso" estas *h₂ŕ̥tḱos. De ĝi devenas sanskrita vorto r̥kṣa, avesta arša, kimra arth (de kiu, supozeble, devenas populara brita vira nomo Arthur), greka ἄρκτος kaj latina Ursus. La lasta eventuale ankaŭ eniris en Esperanton. Do, Ursus arctos, la dunoma nomo por bruna urso, donita fare de Linné, estas simple kombinaĵo de la latina vorto por urso kaj la greka.
Ĉar la besto estas tiom granda kaj danĝera, en multaj kulturoj estis tabuo uzi ĝin propran nomon, kaj do aperis sennombraj eŭfemismoj. Ekzemple, en preskaŭ ĉiuj ĝermanaj lingvoj vorto por "urso" devenas de praĥindoeŭropa radiko *beron, kiu signifas "bruna" (fakte, la esperanta vorto "bruna" devenas ĝuste de ĝi): germana bär, angla bear, nederlanda beren, sveda björn, dana bjørn ktp. En slavaj lingvoj oni ekuzis alian eŭfemismon pri urso: medved (ekz. ruse: медведь), laŭlitere miel-manĝulo. En kelkaj slavaj lingvoj tiu ĉi vorto havis pluan deformigon, ekz. ukraina ведмідь, pola niedźwiedź, ankaŭ en kelkaj dialektoj de la ĉeĥa nedvěd anstataŭ medvěd. Hungara vorto medve estas pruntita el slavaj lingvoj. Nun eĉ la rusoj, vivantaj en Siberio, Kamĉatko kaj aliaj regionoj kie ursoj abundas, preferas eviti uzon de la vorto медведь kaj uzas antataŭaĵojn kiel "la bruna", "la mastro", "la avo", "Miĥailo" ktp.
Ironie, nun oni suspektas ke la praĥindoeŭropa radiko mem estas tabu-eŭfemismo, rilata al sanskrita vorto rakṣas, kiun oni povas traduki kiel vundo, detruo, malbono. Ankaŭ rilatas nomo de rakŝasoj - malicaj demon-similaj kreaĵoj el mitologio de multaj barataj kuturoj.
Nomoj
En eŭropaj kuturoj urso kaŭzis timon, sed ankaŭ grandan estimon pro sia forto kaj luktkapablo. En la malnova angla lingvo vorto beorn signifis ambaŭ "urso" kaj "batalisto". Do, en ĝermanaj kulturoj ekzistis tradicio doni al knaboj la nomon de urso por ke ili iĝu fortaj kaj batalemaj viroj. Tiu ĉi uzo estas sufiĉe antikva kaj menciita en kelkaj runŝtonaj ekskriboj. Ĝis nun Björn aŭ Bjørn estas sufiĉe kutimaj viraj nomoj en Skandinavio.
La ina nomo Ursula, popularigita en multaj kristanaj kulturoj pro Sankta Ursula, laŭlitere signifas "ursineto" en la latina. En Svisio oni kutime povas renkonti viran nomon Urs, kaj la nomo de laurbo kaj la kantono Bern devenas de ĝermana radiko por urso.