cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historio de Etiopio
Salomona dinastio
Inter kulturaj okazaĵoj menciindas, ke tiutempe la monaĥo Austateŭos vojaĝis tra Nubio, Egiptio, Palestino kaj Kilikia Armenio (1336—1352). Ankaŭ aperis «Gloro de reĝoj» («Kibre negest») — plej fama post la Biblio verko en la geeza lingvo. Ankaŭ tiutempe unue estis deklarita, ke la imperiestroj de Etiopio devenas de la Salomono. Poste iuj reĝoj uzis la sigelon kun la surskribo «Leono-venkinto el la Jehuda tribo».
Boŝmanoj
Historio
Boŝmanoj vivas de almenaŭ 20 000 jaroj en suda Afriko en la granda dezerto Kalaharo. Ili difinas sin kiel tiuj, kiuj sekvas la fulmon, migrante laŭ la pluvoj por rikolti fruktojn, radikojn kaj ĉasaĵojn.
Historio de Etiopio
Salomona dinastio
Sejfe-Arid (1344—1371), filo de Amde-Cijon la 1-a venkis kaj kaptis Ali, filon de Sabr ad-Din, kiu provis liberiĝi je kristana humiligo. En 1345 Sejfe-Arid entronigis en Jifato Ahmed Harb-Arad, filon de Ali kaj poste liberigis Ali mem, kiu reokupis la tronon en 1348. Longdaŭra batalado inter la patro kaj filo malfortigis Jifaton. Finfine en 1363 Hak ad-Din la 2-a translokigis la ĉefurbon en la provincon Adalon, kiu donis la nomon al la nova ŝtato. Li defendis sendependecon, sed islamaj teritorioj okcidente kaj sud-okcidente de Adalo (Jifato, Douaro, Hadja, Bali kaj aliaj) restis sub etiopia regado. Subulo de Sejfe-Arid, reginta en nuna Eritreo, okazigis ekspedicion en Nubion. En ĉelimaj regionoj Amde-Cijon la 1-a kaj Sejfe-Arid setligadis batalantojn-agrikulturistojn kaj penis kristanigi lokulojn, parte jam islamigitajn. Samtempe ili sufiĉe malmole kontraŭstaris al eklezio kaj kaze de neceso ŝanĝadis metropolitojn.
Boŝmanoj
Historio
Tiu popolo de ĉasantoj kaj kolektantoj vivis iam ĉie en suda Afriko. La alveno laŭvice de la bantuoj, agrikulturistoj kaj de la hotentotoj, bredistoj, decimis la boŝmanoj kaj forpelis ilin al grundoj pli kaj pli malbonaj. La alveno de nederlandaj agrikulturistoj kaj hugenotoj en 1847, poste de britoj tute forpelis ilin de iliaj prapatraj teroj.
Historio de Etiopio
Salomona dinastio
Niguaje-Marjam (1371—1382) devis batali kontraŭ la sultano Hak ad-Din la 2-a, kiu pereis en 1386 dum batalo kontraŭ etiopoj. La imperiestro Davido la 1-a (1382—1411) sendis al Eŭropo diplomatan mision sub estre de la florencano Antonio Bartolli por ke alvoki al Etiopio armilfarantojn. Dum lia regado en Etiopion alvenis grupo da mamelukoj, kiuj instruis etiopian kavalerion, aranĝis faradon de sabroj, modernigitaj lancoj, bruliga miksaĵo «nafta», maŝkirasoj kaj aliaj armiloj. Davido sukcese rebatadis atakojn el Adalo kaj postpelis retroirantajn islamanojn laŭ ilia teritorio. En 1403 la etiopia armeo atingis Zejlon kaj okupis ĝin. Dum sia regado Davido la 1-a pilgrimis tra islamaj teroj al Jerusalemo. Ene de la lando li forte subtenadis la monaĥejon Debre-Bizan, kiu multe kontraŭstaris islamanojn. En 1411 li forlasis la tronon, verŝajne influata de monaĥoj. Lia filo Teodros la 1-a (1411—1414) elpaŝis kontraŭ la majstrado de pastraro en pli ol triono de etiopiaj teroj, sed subite mortis.
Boŝmanoj
Hodiaŭ
Antaŭ 2000 jaroj vivis ĉirkaŭ 300 000 ĝis 400 000 boŝmanoj, sed hodiaŭ en la tuta suda Afriko vivas nur ĉirkaŭ 100 000. En Bocvano (49 000), Namibio (38 000), Sud-Afriko (4500), Angolo (6000), Zambio (1600) kaj Zimbabvo (1200) ili nun estas nur minoritato.
Historio de Etiopio
Salomona dinastio
Dum la regado de Jishak (1414—1429) Etiopion alvenis eŭropaj armilfarantoj kaj ankaŭ egiptanoj. Ili iĝis konsilantoj kaj helpantoj de la imperiestro pri reformado de regadsistemo kaj kolektado de impostoj. Jishak longatempe bataladis kontraŭ Saad ad-Din, kiu finfine estis venkita kaj mortis en insulo apud Zejla. Tamen liaj filoj Mansur kaj Ĝemal ad-Din la 2-a daŭrigis la lukton forme de gerilo. Subtenataj de Zejla, Adeno kaj Jemeno ili okazigis ekspediciojn funden de Etiopio, bruligadis vilaĝojn kaj preĝejojn. En 1424 Mansur estis militkaptita de Jishak, sed Ĝemal ad-Din la 2-a penetris ĝis la rivero Abaj. Fine Jishak pereis en batalo kaj pri kvar sekvaj imperiestroj informoj mankas. Jishak sukcesis konkeri multajn islamajn kaj paganajn reĝlandojn en suda parto de la Etiopia plato, kaj tributigis ilin. Daŭre ribeladis falaŝoj, kies reĝlando troviĝis apud la lago Tana. Dum tiuj ribeloj kristanoj konvertiĝadis en judismon, post malvenko oni konvertigis ilin reen al kristanismo. Same okazis pri islamana kaj kristana loĝantaro. Tamen en ĉelimaj distriktoj plejparte kreskis kristana influo.
Boŝmanoj
Hodiaŭ
La plej multaj inter ili laboras kiel bienlaboristoj. Nur malmultaj vivas hodiaŭ tradicie.
Historio de Etiopio
Salomona dinastio
Inter 1429 kaj 1434 regadis kvar imperiestroj, pri kiuj oni scias preskaŭ nenion: Indrijas (1429—1430), Tekle-Marjam (1430—1433), Sirui-Jesus (1433) kaj Amde-Jesus (1433—1434). La lasta mortis pro pesto, kiu portempe haltigis militojn kontraŭ islamanoj. En 1434 la tronon okupis Zera-Jikob, kies infanaĝo pasis en honora malliberigo sur la monto Amba-Giŝen. Li estis sagaca politikisto, lerta diplomato, sciis konservadi unuecon de la imperio sen senĉesa batalado. Li aktive vastigis eksterajn rilatojn, multe sciis pri historio, moroj kaj tradicioj de la etiopiaj popoloj. Ĉefa celo lia estis centraligo de la ŝtata potenco. Li forigis vasalajn dukojn kaj anstataŭigis ilin per siaj gefiloj, kiuj iĝis imperiestraj palatinoj. Poste li forigis ankaŭ ilin kaj ekregis provincojn per speciale nomumitaj oficistoj. Apogilo de Zera-Jikob estis la trupoj de «ŝoa», kiuj obeis nur imperiestron, ricevis konkeritajn terojn kaj estis liberigitaj de impostoj.
Boŝmanoj
Hodiaŭ
Roy Sesana, kies nomo estas Tobee Tcori en lia nomo, ricevis en 2005 la alternativan Nobelpremion por tio, kion li faris por konservi la tradician vivmanieron de la boŝmanoj.
Historio de Etiopio
Salomona dinastio
En 1445 la vasalaj regantoj de Hadja, Douaro kaj Bali ribelis kaj, kuniĝinte kun la armeo de la adala sultano Ahmed Bedlaj, ekmilitis kontraŭ la imperio. En la batalo ĉe Igube islama armeo estis frakasita, Ahmed Bedlaj mortigita. Tiu venko, kiun oni ordonis festi ĉiumonate, finis la historion de sendependa Jifato kaj por kelkdek jaroj garantiis regadon de la etiopia imperiestro super ĉelimaj provincoj, loĝataj precipe de islamanoj. En norda parto de la lando Zera-Jikob superregis Eritreon. En 1449 proksime de Masaŭa estis fondita la haveno Geraro. La imperiestro establis la novan postenon por speciala palatino «bahir negaŝ» («reĝo de maro») kaj subigis al li ĉiujn vasalojn de la provinco Tigre. En 1464 estis konkeritaj Masaŭa kaj la sultanato Dahlak. Zera-Jikob tenadis rilatojn kun Egiptio kaj aliaj arabaj landoj. Samtempe li sendis diplomatan mision al la papo kaj la reĝo de Aragono, petante ilin venigi al Etiopio metiistojn. Etiopia delegacio ĉeestis Florencan konsilion (1439—1445).
Dum la regado de Zera-Jikob la imperio atingis altan centralizon, sed unueco estis sufiĉe supraĵa. Reformojn akompanis pliiĝo de feŭda subpremado, disrabado de provincoj, krimoj de militsetlantoj kaj ŝtatoficistoj, reprezalioj kontraŭ alipensantoj. La nova rezidejo de la imperiestro en Debre-Birhan, kie li loĝis seninterrompe ekde 1454 ĝismorte, iĝis nur politika, sed ne kultura aŭ ekonomia centro. Komplika ceremoniaro, celanta diigon de la imperiestro kaj de potenco entute, daŭre estis fremda al vasaloj kaj vilaĝanoj.
Post la morto de Zera-Jikob, lia heredinto kaj filo Beide-Marjam (1468—1478) deklaris vastan amnestion, restarigis tradiciajn postenojn, agnoskis lokajn morojn, kiujn penis elradikigi lia patro. Tamen li daŭrigis la lukton kontraŭ lokaj religiaj kultoj kaj nordan politikon. Mildiginte internan politikan streĉitecon, li sukcesis aldoni kaj kristanigi la provincojn Atronse-Marjam, Doba, Celemt. La reĝo de Adalo Muhamed la 1-a ibn Ahmed propravole agnoskis sin tributanto de la imperiestro. Fine de la regado de Beide-Marjam, Adalo rekomencis okazigi atakojn kaj kristana armeo, sendita kontraŭ ĝi, estis ekstermita.
En septembro 1478 Beide-Marjam estis venenita kaj komenciĝis la lukto por regenta posteno ĉe la juna imperiestro Iskinder (Aleksandr, 1478—1494). Potencon reprenis la unua edzino de la mortinto Romane-Uork, kiun antaŭe deflankigis la bela kaj edukita imperiestrino Ileni (Elena). Romane-Uork regis armeon, akabe seat Tesfa-Gijorgis okupiĝis pri ekleziaj aferoj, gera bituoded Amdu gvidis ŝtatajn aferojn. Verŝajne plenkreskiĝinta Iskinder provis seniĝi je prizorgado kaj do trafis malsukceson kaj estis pereigita dum la ekspedicio kontraŭ ribelaj triboj en 1494.
Por malpleniĝinta trono ekluktis kelkaj grupoj. Parto da feŭdoj subtenis Naod, filon de Beide-Marjam. Aliaj, subgvide de la imperiestrino Ileni subtenis Inko-Israel, fraton de Iskinder. Bituoded Amdu okupis flankon Amde-Cijon la 2-an, junan filon de Iskinder. Venkis Amdu, sed post sep monatoj, en oktobro 1494 Amde-Cijon la 2-a subite mortis, do feŭdoj kaj pastraro surtronigis Naod. Amdu estis ekzekutita (ligita kaj distretita de brutaro).
Dum la regado de Naod (1494—1508) feŭdoj jam estis sufiĉe sendependaj de la imperiestro, ribelaj palatinoj ofte transiradis al islamo kaj subiĝis al Adalo, kie centra potenco estis malpli forta. Tamen Naod kiel klerigita poeto regis sen kruelaj reprezalioj kaj la lando disfloradis. Grandan influon ĉe la kortego havis la imperiestrino Ileni kaj negaŝ de Godĵama — armeestro Uosen-Seged («patro de malriĉuloj», Jediha-Abat). Adalo daŭrigis atakojn, sed ili estis ne tre danĝeraj, same kiel lokaj ribeloj. Naod sukcesis venki la armeon de Adalo kaj aneksis la disputitan provincon Bali.
Lime de la 15-a kaj 16-aj jarcentoj dum la regado de manipuleblaj sultanoj en Adalo ek-regis militestroj emiroj. Ĉe la sultano Muhamed la 2-a (1488-1518) regis la emiro Mahfuz. En 1516 la turkoj okupis Zejla kaj helpis al Mahfuz per liverado de pafarmiloj. La juna imperiestro estis devigita elpaŝi kontraŭ islamanoj. En la batalo ĉe la limo inter Fetegaro kaj Jifato en 1516 la emiro Mahfuz estis venkita kaj mortigita dum la duelo inter li kaj aba Gebre-Indrijas, fortika muta monaĥo.
Reveninte el la ekspedicio Libne-Dingil vaste festis la venkon, festenadis kun konkubinoj, aranĝadis ĉevalkonkurojn. Tamen la maljuna patrino Ileni komprenis gravecon de la islama danĝero. En 1509 aŭ 1510 oni sendis en Portugalion la etiopian mision subestre de la armeno Mateŭos. En 1513 li atingis Lisabonon kaj enmanigis donacojn por la reĝo Emanuelo la 1-a. Ileni proponis al la portugaloj sendi al la Ruĝa maro kristanan ŝiparon kaj okazigi dinastian geedziĝon. Tamen la responda misio de la portugala reĝo, alveninta en 1520, disrevigis la imperiestron, kiu konsideris tiun aliancon malgrava kaj deziris ricevi de la portugaloj pli. Do li konsentis nur fordoni al Portugalio kelkajn havenojn en la Ruĝa maro, kiujn li fakte ne havis. En 1521 Ileni mortis, nova etiopa misio sendita al Portugalio ne revenis kaj intertraktado finiĝis.
En 1525 Ahmed Gran unue venkis la atiopian armeon, kiu invadis Adalon tra Douaro. En 1526 aŭ 1527 li denove venkis etiopojn dum sestaga batalo, kaj disrabis Jifaton, samtempe alvo-kante lokajn tribojn al ĝihado. En 1529 la imperiestro mem elpaŝis kontraŭ la imamo. En la batalo ĉe Ŝinbira-Kure li spertis gravan malvenkon, perdinte 15 mil plej bonaj batalantoj. La imamo aĉetis sep kanonojn, reorganizis la armeon kaj akceptis multnombrajn volontulojn el Suda Arabio. En la batalo ĉe Ancokija en 1531 artilerio helpis al islamanoj venki. Pro perfido de feŭdoj la imamo penetris tra trapasejoj de Damoto.
En julio 1531 li forbruligis Debre-Libanos, spiritan centron de la imperio. En la batalo ĉe la monto Busat malvenkis kaj pereis la plej bona etiopa militestro, maljuna Uosen-Seged. En novembro la imamo estis devigita retiriĝi de la monto Amba-Giŝen, kie li alfrontis ardan rebaton de gardistaro. Sed en la boata batalo en la lago Hajk li venkis monaĥojn, kiuj savis siajn vivojn kaj monaĥejon nur per fordono de tuta havaĵo.
Ĝis 1533 islamanoj okupis multajn terenojn: Douaro, Bali, Hadja, Genz, Uoĝ, Uoreba, Fetegar, Jifato, En 1533 Ahmed Gran trairis Tigre kaj Lasta, okupis Lalibelon kaj Aksumon. Libne-Dingil provis rezisti, sed ĉiam spertis malvenkojn. En 1534 dum la nokta batalo ĉe Infiraz la imperiestro denove malvenkis kaj defensivis norden. En 1536-1537 Ahmed Gran disrabis nor-dajn provincojn, venkis regantojn de Celemt, Uoger kaj Dembio, konkeris Begemdiron. En 1538 li proponis al Libne-Dingil pacon kondiĉe de geedziĝa alianco, sed la imperiestro rifuzis tion kaj postkurado renoviĝis. Aŭtune 1539 Libne-Dingil venkis en unu batalo, sed en januaro 1540 la imamo okupis Amba-Giŝen. Do preskaŭ la tuta Etiopia imperio estis okupita kaj aneksiita al Adalo.
En septembro 1540 Libne-Dingil mortis en la rando de sia iama imperio kaj lia filo Gelaudeuos aŭ Klaŭdio (1540—1559) tuj ricevis subtenon de la feŭdoj de Tigre, de kie devenis lia patrino Seble-Uongel. Do milito tuj ŝanĝiĝis. La dum batalo kontraŭ la armeo de Gelaudeuos estis venkita kaj mortigita veziro de la imamo Ahmed, post kio la imperiestro ekiris ekspedicien al sudo. Samtempe renaskiĝis la antaŭa alianco de Etiopio kaj Portugalio. En julio 1541 en la haveno Arkiko surbordiĝis taĉmento el 400 musketistoj subestre de Cristóvão da Gama, la filo de Vasco da Gama. En 1542 Bahir Negaŝ, reganto de la ĉemara provinco Jishak, eskortis ĉi regimenton al Debre Damo. Unuiĝinta etiopo-portugala armeo eniris Tigrajon kaj komencis elpurigi la provincon Simeno de la falaŝoj, kiuj estis aliancanoj de la imamo. Baldaŭ la norda armeo de islamanoj estis frakasita, en sudo Gelaudeuos atingis Ŝoa kaj de tie komencis ofensivon funden de islamanaj teroj.
Ahmed Maldekstrulo ricevis taĉmenton el Jemeno kun 10 kanonoj kaj en aŭgusto 1542 venkis portugala-etiopian armeon. Cristóvão da Gama estis kaptita kaj ekzekutita. Sed alveninta Gelaudeuos kuniĝis kun restoj de la frakasita armeo, en novembro 1542 venkis islamanojn kaj komencis militon en Dembio. La 1543 apud la monto Zentera la imamo Ahmed pereis dum batalo, lia armeo diskuris. Tutaj provincoj subiĝis al la imperiestro kaj nur en sud-oriento islamanoj daŭre forte rezistis. Malsato helpis al estingiĝo de ĝihado. En 1545—1548 etiopanoj kaptis Douaron, en 1548 atakintaj islamanoj estis rebatitaj, Fanuel venkis jam en la teritorio de Adalo.
Dum la posta regado de Gelaudeuos komenciĝis restarigo de mastrumado, urboj kaj monaĥejoj. Sed en 1557 la turkoj okupis la havenon Masaŭa kaj la portugaloj ne plu efike helpis. En 1559 Gelaudeuos denove atakis Adalon kaj dum kvin monatoj disrabadis ĝin. Sultano de Harero ne subiĝis kaj sendis armeon subestre de Nur ibn Muĝahid, nevo de Ahmed Gran. Tiu denove anoncis ĝihadon kaj la 1559 en batalo kontraŭ li pereis Gelaudeuos kaj ĉiuj liaj altranguloj. post tio Hareron trafis malsato kaj sekego, kiuj daŭris tri jarojn. Islamanoj opiniis, ke tion kaŭzis la kapo de Gelaudeuos, starigita sur la trabo ĉe urba pordego. Ĝenerale la milito tre malbone efikis al ambaŭ landoj. La civilizo de Adalo pereis dum sekvaj cent jaroj. Ĝiaj urboj velkis, la ŝtato disfalis, de sudo premadis la paganaj oromoj, kiuj enloĝigis grandan parton de la Etiopia imperio kaj enkliniĝis inter ĝi kaj Adalo, okupinte plejparton da pridisputataj teritorioj. La iam centra provinco Ŝoa nun estis ĉe la suda rando de la ŝtato. Batalado kontraŭ la oromoj tute okupis islamanojn kaj kristanojn.
La imperiestro Minas (1559—1563), frato de Gelaudeuos, tutan sian regadon bataladis kontraŭ opoziciaj altranguloj kaj pastraro, ribeloj de la falaŝoj kaj dobaoj. Ankaŭ li subpremis la ribelon de bahir negeŝ Jishak, palatino de Tigrajo. Jishak prezentis sinsekve du pretendentojn pri la imperiestra trono — Tezkaro-Kal kaj Fasiledes. Li faris aliancon kun jezuitoj (promesante al ili akcepti union kun la Katolika eklezio), la turkoj (al kiuj li donis parton de la marbordo de nuna Eritreo) kaj Harero. En 1563 Minsa mortis en sudo dum la ekspedicio kontraŭ la oromoj. Hamelmal, la nevo de Libne-Dingil, ricevis subtenon de parto da feŭdoj. Sed la imperiestrinoj kaj gvardio deklaris la imperiestro la 13-jaran Serce-Dingil, filon de Minas, kiu okupis la tronon post milita interpuŝiĝo. Hamelmal ricevis Goĝamon kaj baldaŭ mortis. Fasiledes, pretendento el Ŝoa, tuj subiĝis al la juna, malforta, sed tre saĝa imperiestro.
Serce-Dingil (1564—1597) montris sin unu el plej grandegaj reĝoj-batalantoj de Etiopio. Li preskaŭ seninterrompe bataladis kaj kolektadis tributon. En 1577 ĉe la rivero Uabili venkis la hareran sultanon Muhamedon la 4-a, kiu subtenis Jishakon. Por tio trupoj de la oomoj disrabis Hareron kaj ĝia ĉefurbo estis traslokigita al la oazo Ausa, ĉe malsupra fluo de la rivero Avaŝ, kaj la lando mem velkis. En 1578 Serce-Dingil faris decidan baton kontraŭ Jishako kaj liaj turkaj aliancanoj — unue en Intioĉu, post ĉe Adi-Koro. Jishako kaj turka paŝao peeis, la imperiestro iris lian rezidejon Dibarua. Serce-Dingil aneksis Hamasenon kaj apenaŭ kaptis de la turkoj Arkikon. En 1589 la turkoj estis devigitaj paciĝi kaj la imperiestro nuligis la titolon bahir negeŝ. En sud-okcidento Serce-Dingil subigis la kelkajn popolojn: guragojn, hadjojn, kambatojn, kulojn, boŝojn, kafojn kaj aliajn. Li kristanigis ilin kaj disloĝigis inter ili amharajn militistojn kaj pastrojn. Tamen la oromoj daŭre ofensivis, la turkoj detenis la havenojn Masaŭa kaj Arkiko en Eritreo, portugalaj jezuitoj intrigis inter etiopaj altranguloj.
En 1597—1607 ekflamis lukto pri heredrajto inter Ze-Dingil (nepo de Minas), Susnijs (filo de Fasiledes) kaj Jaikob (bastardo de Serce-Dingil). Ĉiuj tri volis malfermi Etiopion por jezuitaj misioj, dum konservemaj altranguloj strebis izoli ĝin de la fremda influo. La eblaj imperiestroj revis pri centraligo de povo, do konsideris ideala eŭropan modelon de absoluta monarkio. Zera-Jikob en la 15-a jarcento apelaciis je tio al aksuma tradicio. Posteuloj ligis tion al okcidenteŭropa tradicio, do katolikismo. Samtempe ili strebis akiri modernajn teknologiojn, allogi eŭropajn armilfarantojn kaj aliajn metiistojn. La imperiestro Jikob (1597—1603, 1604—1607) permesis al la jezuitoj establi lernejojn, inkluzive de ĉe la kortego. Li estis eksigita kaj ekzilita de nobeloj.
Susnijos (Sisinio, 1607—1632) humiligis feŭdajn kaj kampanajn ribelojn, venkis la agaŭojn kaj falaŝojn kaj sukcesis malfortigi influon de ekleziuloj kaj la monaĥoj de la branĉo kibat. Li konfiskis terenojn de kelkaj monaĥejoj, transdoninte ilin al la oromoj, el inter kiuj li varbis militistojn.
En la 17-a jarcento islamaj landoj ne plu minacis al Etiopio. Do lokon de Adalo parte okupis la sudana ŝtato Senaro. De tiam trans ĝin oni transportis al Etiopio varojn el Egiptio, trans ĝin veturadis vojaĝantoj kaj ambasadoroj. En 1607 Etiopion vizitis la eksigita en Senaro sultano Abd al-Kadir la 2-a, kiu agnoskis sin vasalo de la imperiestro. Tio sekvigis longdaŭran konflikton kun ambaŭdirektaj atakoj.
Religiaj militoj
Antaŭ la 17-a jarcento en la etiopa pastraro formiĝis la du ĉefaj grupoj: ŝoana — touahdo (modera monofizitismo) kaj goĝama-tigrea — kibat (fervora monofizitismo) kun la centro en Debre-Uork. Post forpelo de katolikoj dum la regado de Vasilid, lukto inter ĉi grupoj iĝis la ĉefa motoro de interna politiko. Ĝi daŭris en de tempo al tempo okazigitaj ekleziaj konsilioj, ĉe la kortego kaj fojfoje estigis ribelojn kaj renversojn de imperiestroj, subtenintaj venkitan grupon.
Ekde regado de Jikob la imperiestroj loĝis precipe en Dembio. Vasilid konstruis por si belegan rezidejon en Gondero. Do la centro de politika vivo translokiĝis el Ŝoa norden kaj iama ĉefurbo iom post iom transformiĝadis en enklavon de etiopa-ŝemida (amhara kaj argoba) kristana loĝantaro ĉirkaŭita de la oromoj. Ankoraŭ dum la milito kontraŭ la sultano Ahmed Gran tie setlis Jikob, filo de Libne-Dingil. De lia filo Sigiuo-Kal spuris sian devenon lokaj reĝoj de Ŝoa ĝis la 20-a jarcento. Al ĉi dinastio apartenis ankaŭ la Meneliko la 2-a.
Ordinara flavgorĝulo
La flavgorĝulo aŭ ordinara flavgorĝulo (Geothlypis trichas) estas specio de la familio de Paruliedoj kaj genro de Flavgorĝuloj aŭ Geothlypis kiu enhavas tre similajn speciojn.
Historio de Etiopio
Religiaj militoj
La filo de Vasilid, Johan aŭ Johanis la 1-a (1667—1682) eldonis en 1668 la edikton, kiu malpermesis al islamanoj posedi terenojn kaj loĝi en samaj vilaĝoj kaj urbaj kvartaloj kun kristanoj. La edikto ne estis totale observata, do post dek jaroj ĝi estis reeldonita. Samaj limigoj estis starigitaj por la falaŝoj. En la konsilio de 1681 estis deklarita la anatemo kontraŭ sekvantoj de kibat, poste kelkfoje ripetita. La unuaj gonderaj imperiestroj – Vasilid, Johanis la 1-a, Ijasu la 1-a Granda (ankaŭ nomata la Pli Aĝa; 1682-1706) kaj Tekle-Hajmanot estis adeptoj de touahdo.
Ordinara flavgorĝulo
Ili estas abundaj reproduktantoj en Nordameriko, kun teritorioj el suda Kanado al centra Meksiko. Nordaj rasoj estas migrantaj, kaj vintras en la sudaj partoj de la reprodukta teritorio, Centrameriko kaj Karibio. Sudaj formoj estas de loĝantaj birdoj. Tiu specio estas tre rara vaganto en okcidentan Eŭropon.
Flavgorĝuloj estas malgrandaj kantobirdoj kiuj havas olivecajn dorsojn, flugilojn kaj vostojn, tre flavajn gorĝojn (kiuj nomigas kaj la specion kaj la genron) kaj brustojn kaj blankecajn ventrojn. Masklaj plenkreskuloj havas nigrajn maskovizaĝojn kiuj etendas el la kolflankoj al la okuloj kaj frunto, kiuj estas bordataj supre de blanko aŭ grizo. Ankaŭ la beko estas nigra. Inoj estas similaj laŭ aspekto, sed havas pli palajn subajn partojn kaj ne havas la nigran maskon. Nematuruloj estas similaj laŭ aspekto al ino. Masklaj unuajaruloj havas svagan nigran maskon kiu malheliĝas komplete printempe. La kruroj estas rozkoloraj.
Estas 13 rasoj de tiu birdo. Tiuj rasoj diferencas ĉefe ĉe la masklaj vizaĝobildoj kaj la brileco de la flavaj subaj partoj. La sudokcidentaj formoj de tiu birdo estas la plej brilaj kaj plej flavaj sube.
Historio de Etiopio
Religiaj militoj
Per edziĝo al filino de reganto de Hamaseno li eĉ pli alligis tigrajajn feŭdojn al sia reĝimo. La ĉefa problemo restis atakoj de la oromoj. Ijasu la 1-a multfoje rebatadis ilin, en 1699 en batalo kiun li partoprenis pereis la oroma tribestro Dilamo. Iel ajn danke al la plifortiĝo de ŝtata potenco dum la unua duono de la 18-a jarcento Etiopio spertis kulminan prosperon.
Ordinara flavgorĝulo
La reproduktaj biotopoj de tiuj birdoj estas marĉoj kaj aliaj humidaj areoj kun densa malalta vegetaĵaro, kaj povas troviĝi ankaŭ en aliaj areoj kun densa arbustaro. Tamen, tiuj birdoj estas malpli oftaj en sekaj areoj. Inoj ŝajne preferas masklojn kun pli grandaj maskoj. Flavgorĝuloj nestumas en malaltaj areoj de vegetaĵaro; la ino demetas 3-5 ovoj en tasforma nesto. Ambaŭ gepatroj manĝigas la idojn.
Historio de Etiopio
Religiaj militoj
Kiam Ijasu la 1-a eksciis pri ribelo de sia filo Tekle-Hajmanot la 1-a (1706—1708) li abdikis kaj foriris al unu el insuloj en la lago Tan. Eksciinte en 1706, ke la filo akceptis kibat, Ijasu anatemis lin, sed estis murdita laŭ la ordono de la nova imperiestro. En 1707 eklezia konsilio denove malakceptis kibat. Sed Tekle-Hajmanot la 1-a venkis kontraŭulojn ĉe Jibaba, sur la suda bordo de la lago Tan. Tamen en 1708 li mem enigme pereis dum ĉasado de bubaloj.
Lin sekvis la frato de Ijasu la 1-a — Teuoflos (Teofilo) (1708—1711), kiu estis surtronigita de beĝirond (kameristo) Jostos (Just), ricevinta pro tio la ras-titolon. Teuoflos oficialigis kibat. En 1711 Jostos, kvankam ne apartenanta al la Salomonidoj, kaptis la tronon. Li pasigis la tempon amuzante kaj ĝojante ĝis en 1715 estis strangolita aŭ venenigita de la filo de Ijasu la 1-a — David la 3-a (1715—1721). Jostos kaj David subtenadis kibat, kaj en 1720 David kruele buĉis monaĥojn, kiuj estis adeptoj de touahdo. Responde al tio Abije, reganto de Ŝoa rifuzis pagi tributon kaj aŭbmetiĝi al la imperiestro. De tiam Ŝoa fakte sendependiĝis.
Ordinara flavgorĝulo
La kanto de la Flavgorĝulo estas laŭta ŭiĉeti ŭiĉeti ŭiĉeti ŭiĉ. La alvoko estas milda jip.
Spite malpliiĝon laŭnombre en kelkaj areoj, pro perdo de preferata vivejo, tiu nearktisa specio estas ankoraŭ tre ofta.
Villanueva del Ariscal
Villanueva del Ariscal estas urbeto kaj municipo de la Aŭtonoma Komunumo Andaluzio, en la provinco Sevilla, sude de Hispanio.
Historio de Etiopio
Religiaj militoj
Familiaj konfliktoj estigis en 1755 venenigon de Ijasu la 2-a, kion faris filino de lia kuzo, dronigita de la imperiestro pro amorligo al Mintiuab). En 1756—1771 plej fortajn poziciojn havis tigraja palatino, ras Mikael Siul, sperta politikisto kaj bona militestro. Li fakte deprenis la potencon de la imestro Ijoas (1755—1769) kaj luktis kontraŭ konkurantaj feŭdoj el kuaroj kaj oromoj. En 1769 ribelis Fasil, guberniestro de Damoto. La imperiestro ne atakis lin kune kun ras Mikael kaj tiu memstare venkis ribelulon. Dum batalo senditoj de la imperiestro provis murdi Mikaelon. Do li okazigis kunsidon de ĉiuj altranguloj kaj sciigis al ili tion. Fine la imperiestro estis kondamnita al strangolo per muslina ŝalo.
Tekle-Hajmanot la 2-a tre subtenis unuigajn planojn de raso Mikael, sed ties krueleco forpuŝis multajn homojn de li. En 1770 raso Goŝu el Amĥaro kaj komandestro de la avangarda taĉmento (deĝazmaĉ) Uond el Lasta antaŭenpuŝis Susnijos, nepon de Ijasu la 2-a. Sed la 40-milkapa armeo de Tekle-Hajmanot kaj raso Mikael venkis ilin, okupis Gonder kaj dronigis la ribelon en sango. En 1771 okazis nova ribelo en Begemdir, ribelantoj sieĝis Gonder. Sude de la ĉefurbo, apud Siberkuazo la armeo de Mikael, kiu estis malpli granda, retiriĝis. Mikael estis kaptita kaj supozeble mortigita. Nome de la imperiestro ekregis Uond kaj Goŝu. Kelkajn jarojn poste Tekle-Hajmanot provis kapti la potencon. Li arestis Goŝu, sed la gvidata de Uond armeo liberigis lin. Tekle-Hajmanot estis forsendita al Ualdiba, kie li mortis post kelkaj monatoj en 1777. Post mallongdaŭra regado de la manipulebla imperiestro Selomon la 2-a (1777—1779), kiu estis filo de David la 3-a, la tronon okupis Tekle-Gijorgis la 1-a (1779—1784), frato de Tekle-Hajmanot la 2-a. Li apogis sin sur rasojn Damot kaj Tigre kaj penis haltigi kreskon de la feŭdisma disiĝo. Oni nomas lin «la lasta imperiestro». Tamen ĉiuj feŭdoj jam memstariĝis, ili alproprigadis kolektitajn impostojn dum la imperiestra buĝeto malpleniĝis. En 1784 li abdikis.
Tiutempe en Etiopio konturiĝis kvar grandaj regionoj, en kiuj estiĝis lokaj dinastioj. La unua estis Ŝoa, kie la Solomonidoj sukcesis deteni realan potencon — tie regis Asfa-Uosen (1775—1808). La dua regiono estis Tigrajo kaj Simen-montaro, kie disvastiĝis aparta versio de la religia movado kibat, sur kiu baziĝis la tigraja separatismo. Post disfalo de la imperio konfrontiĝo inter kibat kaj touahdo ne plu aktualis. La tria regiono estis Goĝamo, kie lokaj amĥaraj feŭdoj (fine de la 18-a jarcento tio estis ras Hajlu kaj lia filo ras Merid; en la unua duono de la 19-a jarcento deĝaĉi Zoude, liaj filo Goŝu kaj nepo Biru) strebis sendependiĝon. La kvara regiono estis la ĉefurbo, kie en 1784 la tronon kaptis ras Ali la Granda, filo de la baptita gvidanto de jeĝu-oromo Guangul kaj filino de la reganto de la provinco Lasta. Li aplombis esti posteulo de la araba ŝejĥo Umar. Dum preskaŭ 70 jaroj anoj de la familio Seru-Guangul regis Gonderon kaj grandparton de Etiopio, apogante sin sur taĉmentojn de la oromoj kaj agaŭoj. Potenco de imperiestro iĝis preskaŭ tute simbola, tamen lukto por ĝi nur plifortiĝis.
Kontraŭ Ijasu la 2-a (1784—1788) elpaŝis la raso Gebre-Meskel, subtenata de Beide-Marjam. Aliaj feŭdaj grupoj havis siajn pretendentojn, en 1788 entute kvar: Ijasu la 3-a, Beide-Marjam, Tekle-Hajmanot, Tekle-Gijorgis. En 1788 mortis Ali la Granda, la tronon prenis la imperiestro Beide-Marjam (1788—1789). Samtempe estis deklarita la imperiestro Hizkijas, en 1789 denove estis deklarita Tekle-Gijorgis la 1-a (1789—1794). Aligaz (1788—1793), frato kaj sukcedinto de Ali la Granda, batalis kontraŭ la feŭda koalicio, kies celo estis preventi potenciĝon de la oromoj. Poste en Gondero regis la du onkloj de la Ali la Granda — Asrat (1793—1795) kaj Uolde-Gebriel (1795—1799), kies regadon markis plena ĥaoso kaj degenerado. Tiutempe imperiestroj estis Tekle-Gijorgis la 1-a (1789-1794, 1794-1795, 1795-1796, 1798-1799, 1800), Hizkijas (1794), Beide-Marjam la 2-a (1795), Selomon la 3-a (1796—1797), Jioas la 2-a (1797—1798), Selomon la 4-a (1799), Dmetrios (1799—1800 kaj 1800—1801). Finfine, ĉe la limo de la jarcentoj la raso Merid el Goĝam portempe kvietigis la landon, bridis feŭdojn, likvidis bandojn de rabistoj kaj dizertintoj. Li estis estimata de kamparanoj, sed malamata de feŭdoj. En laŭvica milito li pereis kaj feŭda lukto renoviĝis.
La raso Jimam (1825—1827), filo de Gugsa, regis nome de la imperiestro Beide-Marjam la 3-a (1826—1830). La raso Marje, frato de Jimam, (1827—1831) post kelkaj militiroj subigis Goĝam kaj Simen. Tamen deĝazmaĉ Sebagadis, saĝa kaj sukcesa reganto de Agame, ne agnoskis lian potencon en sia teritorio. Dum regado de la imperiestro Ijasu la 4-a (1830—1832), en januaro de 1831, la raso Marje kaj deĝazmaĉ Uibe el Simen venkis Sebagadis ĉe Maj-Islamaj, apud rivero Tekeze. Sed alvenis deĝazmaĉ Hagos, filo de Sebagadis kaj en batalo kontraŭ li Marje pereis, same kiel Hagos. Tiun situacion profitis Uibe, kiu kaptis tutan predon kaj baldaŭ okupis Tigrajon, kiun li regis ĝis 1855.
Komence de la 1840-aj jaroj plifortiĝis ras Uibe el Tigrajo, kiu estis aliancano de la turkoj kaj ricevis de ili multe da pafarmiloj. En 1841 li decidis kapti la tronon, en januaro 1842 okupis Debre-Tabor kaj en februaro apud tiu urbo frakasis armeon de Ali la Malgranda. Sed la kuraĝa militestro de la venkita Ali la Malgranda, Aligaz kolektis restintajn militistojn, subite atakis la venkintojn, kiuj festenis en la urbo sian venkon, kaj disbatis ilin, Uibe estis kaptita kaj subiĝis al Ali la Malgranda.
En la 19-a jarcento en Etiopio plu ekzistis la hejma sklaveco, restaĵoj de la gento-triba ordo. Agrikulturistoj servutis en la teroj de feŭdoj kaj de la eklezio, fordonadis grandan parton de rikolto aŭ brutaro. Krome ili pagis impostojn kaj plenumis devigajn taskojn, ekzemple dirgo — devo manĝigi preterveturantajn ŝtatoficistojn, aristokratojn, militistojn kaj vojaĝantojn, kiuj havas specialan dokumenton.
La feŭda disiĝo estis tiom grava, ke pluraj princlandoj nomiĝis reĝlandoj. Regantoj de Anglio kaj Francio foje faris «amikajn kontraktojn» kun apartaj princoj, promesante milithelpon en lukto kontraŭ najbaroj. Do plej urĝa tasko de la centra registaro estis reunuiĝo de la lando.
19a jarcento
Finfine unuiĝon de Etiopio grave akcelis deĝazmaĉ Kasa, filo de malgranda feŭdo el Kuaro, nord-okcidente de la lago Tana. En junaĝo li militservis kiel ordinara soldato (aŝker) kaj en 1842 formis en Kuara la milittaĉmenton el vagantaj rabistoj kaj malkontentaj malriĉuloj. En 1846 li kaptis Dembija. Kasa sukcesis frakasi la imperiestran armeon, senditan kontraŭ li kaj venkis la egiptan armeon, invadintan de Sudano. Menen, patrino de Ali la Malgranda, sendis kontraŭ li plian armeon, sed ĝi estis same disbatita en 1847. Kasa okupis Gonderon, kaptis Johanis la 3-a kaj Menen, kaj edziĝis al ŝia nepino Touabeĉ. En novembro 1852 en batalo kontraŭ Kasa pereis deĝazmaĉ Goŝu, en aprilo 1852 en Dembija Kasa supervenkis Ali la Malgrandan, en majo li forbruligis Debre-Tabor. La li gajnis decidan batalon apud Ajŝale, post kio Ali la Malgranda kaŝis sin en Jeĝu, kie li mortis en 1866.
Kasa unuigis la tutan Centran Etiopion. Lia lasta rivalo estis Uibe, reganto de Tigrajo, en kies kortego loĝis abune Slama la 3-a. La en Deresege (provinco Simen) Kasa frakasis lian armeon kaj kaptis Uibe, kiu mortis kiel kaptito en 1867. Tio finis la «epokon de princoj» (1784—1855). La 1855 Kasa deklaris sin imperiestro Teodros la 2-a. Samjare li subigis Uolo. En oktobro 1855 Kasa invadis Ŝoa, kies reganto Hajle-Melekot subite mortis, lia armeo estis venkita, lia 12-jara filo Sahle-Marjam (estonta Menelik la 2-a) estis kaptita kaj loĝis kiel honora kaptito en forteso Mekdele.
Glutamino
Glutamino (simbolo Gln aŭ Q; simbolo Glx aŭ Z por glutamino aŭ glutama acido) estas unu el la 20 plej gravaj aminoacidoj, ero de proteinoj.
Historio de Etiopio
19a jarcento
Teodros la 2-a (1853—1868) estis aktiva reformanto, sed li ne sukcesis dum sia regado tute likvidi fortan disiĝon de la lando. Unue li estis populara, formis regularan armeon 150-milkapan, aranĝis armilproduktadon, inkluzive de artilerio. Oficiroj kaj soldatoj de la armeo unuafoje en la historio de la lando ricevis salajrojn. Teodros la 2-a subpremis banditojn, nuligis plejparton de doganimpostoj, reduktis kvanton de la internaj doganejoj. Li malpermesis sklavkomercon (rilate kristanojn), malobeintoj riskis perdi sub hakilo dekstran brakon kaj maldekstran kruron. La imperiestro estis deklarita ĉefa juĝisto, nur li rajtis fari mortoverdiktojn. Estis konstruitaj multaj vojoj. Pluraj eŭropaj teknikistoj kaj metiistoj alvenis Etiopion, invititaj de la registaro. Impostoj de agikulturistoj estis reduktitaj, ŝtataj enspezoj estis unuigitaj sub la registara povo.
Feŭdoj plurfoje ribelis kontraŭ la imperiestro, sed estis ĉiam pli severe subpremataj. De 1855 ĝis 1857 okazis 17 atencoj kontraŭ Teodros la 2-a, kiujn sekvis kruelaj reprezalioj. Reganto de Tigrajo, Vubije luktis por aŭtonomeco de sia provinco. Plej danĝera estis la ribelo de lia nepo, deĝazmaĉ Negusije en 1855. Li deklaris sin reĝo de Tigrajo kaj sendis armeon por kapti Gonderon. Esperante ricevi helpon de Francio, li akceptis katolikismon. Feŭdoj subtenis lin. En 1861 li estis venkita de la imperiestro apud Sagamo, proksime de Aksumo.
En 1860 kun granda peno estis subigita la ribelinta Ŝoa, poste ribelis aristokratoj Gared kaj Biru-Hajlu. La lasta fortikigis la insulojn de la lago Tana, sed Teodros la 2-a supervenkis lin, konstruinte floton. En 1864 abune Salam la 3-a, kiu anatemigis la imperiestron, estis enprizonigita kaj poste mortis tie. Samtempe la imperiestro ordonis al ĉiuj falaŝoj kaj islamanoj akcepti kristanismon, ĉar alikaze ili estos konsiderataj ribeluloj.
En 1854 li faris intertrakton kun la eklezio, laŭ kiu oficiala religio iĝis ekstrema monofizitismo — kibat-kara, disvastiĝinta dum la regado de Ijoas. En 1855 komenciĝis persekutado de katolikoj. Unue oni subpremis nur religiajn movadojn, ligitajn al la ideoj de separatismo. Tamen poste la imperiestro pli engaĝiĝis en ideoj de la idea unuiĝo, postulo de la deviga kristaniĝo plifortigis malamon al la centra registaro. Militiroj kontraŭ ribelintaj feŭdoj sekvigis pliajn impostojn, bruligitajn kampojn kaj vilaĝojn, rabadon de vilaĝanoj. Finfine la imperiestro perdis popularecon en la popolo.
En la ekstera politiko Teodros la 2-a estis suspektema rilate eŭropanojn. Kiam oni petis lasi misiistojn alveni Etiopion, la imperiestro nee respondis: «Mi bone konas taktikon de la eŭropanoj. Kiam ili volas kapti orientan ŝtaton, ili unue sendas misiistojn, poste konsulojn por protekti misiistojn, poste batalionojn por protekti konsulojn. Mi ne estas iu hinda raĝo por esti primokota tiele. Mi preferas tuj alfronti batalionojn».
Unue Teodros la 2-a amikece rilatis al Britio kaj en 1855 proponis al ĝi deflankigi la Nilo-fluon por endanĝerigi Egiption kaj liberigi Jerusalemon. Per tio li esperis allogi Brition por helpi lin rehavigi havenojn ĉe la Ruĝa maro, okupitajn de Egiptio en 1847. Sed li apenaŭ komprenis la kurantan mondopolitikon, interalie la Krimean militon, en kiu kristanaj okcidentaj ŝtatoj kune kun islamanoj batalis kontraŭ la kristana Rusia imperio. Samtempe la brita politiko ĉiam pli favoris al la Otomana imperio kaj malpli al la memstarema etiopia imperiestro. Britoj instigis feŭdojn al ribeloj kontraŭ la «tirano». En 1862 li sendis laŭvican leteron al reĝino Viktoria, sed ne ricevis respondon. Samtempe Britio rifuzis alvenon de la etiopiaj pilgrimantoj al Jerusalemo. Kiam en 1864 la imperiestro finfine ricevis la nuran formalan respondon, li tre koleriĝis, do arestis ĉiujn eŭropanojn, inkluzive de brita konsulo Charles Duncan Cameron, kio grave ofendis Brition.
Ekde 1863-1864 reprezalioj de Teodros la 2-a aparte plifortiĝis, li iĝis tre suspektema, liaj reformoj ne plu havis subtenon. Sahle-Marjam fuĝis el Mekdele kaj kaptis la potencon en Ŝoa. En Lasta pretigis ribelon uag ŝum Gobeze, en Tigrajo la samon faris deĝazmaĉ Bezibiz-Kasa, posteulo de Mikael Siul. En 1865 la imperiestro regis nur Begemdir, Uolo, Delanta kaj kelkajn aliajn landopartojn. En 1866 Gobeze atakis lian teritorion kaj okupis Adua. En aŭgusto 1867 Britio decidis militi kontraŭ Teodros la 2-a, militestro estis nomumita Robert Napier, kiu jam havis sperton pri subpremado de la Tajpinga ribelo kaj la ribelo de Sipajoj. La la 60-milhoma brita korpuso surteriĝis en Eritreo apud Masaŭo, komenciĝis la Brita-Etiopa milito. Oficiale estis deklarite, ke celo de la milito estas ne okupacio de Etiopio aŭ pretendo pri ies feŭdaj rajtoj, sed nur la liberigo de la ostaĝitaj eŭropanoj. Pro tio britoj preskaŭ ne alfrontis reziston de la etiopiaj feŭdoj.
Malgraŭ la malvenko de Teodros la 2-a, unuigaj tendencoj en Etiopio supervenkis kaj liaj plej povaj rivaloj tuj ekkonkuris pri la supera potenco en la lando. Antaŭ foriri, britoj lasis multe da armiloj al Bezibiz-Kasa, dum Mekdele estis transdonita al Gobeze. Jam en 1868 Gobeze forigis reganton de Dembija, subigis Begemdir, kaptis Goĝam kaj ekiris norden, kontraŭ Bezibiz-Kasa, kiu ankaŭ subiĝis al li. Do Gobeze ekregis la tutan Etiopion (krom Ŝoa), deklaris sin imperiestro Tekle-Gijorgis la 2-a. Ĝenerale li regis saĝe kaj zorgis pri regatoj. En 1869 li starigis aliancon kun Sahle-Marjam, reganto de Ŝoa, kiu formale agnoskis la povon de la imperiestro kaj ricevis liberon agi en Ŝoa kaj Uolo.
Dum sia regado Tekle-Gijorgis la 2-a (1868—1871) ĉiam militis kontraŭ ribelemaj feŭdoj. En 1871 Bezibiz-Kasa apartiĝis, dum la imperiestro subpremis ribelon en Uolo. La n en la batalo ĉe Adua 12 mil militistoj de Bezibiz-Kasa, kun pafarmiloj venkis la 60-milan armeon de Tekle-Gijorgis la 2-a, kiu estis kaptita kaj mortis en prizono post torturoj. La Bezibiz-Kasa estis surtronigita kiel Johanis la 4-a (1872—1889). Unue li regis nur Tigrajon, sed baldaŭ subigis Goĝam kaj estis formale agnoskita en Ŝoa. La surtronigo okazis en Aksumo, kiu iĝis la rezidejo de la Etiopia Eklezio, antaŭe troviĝinta en Gondoro. La etiopia historiisto Bairu Tafla karakterizas tiun neguson tiel: «Abba Bazbez Kasa, aŭ imperiestro Johanis la 4-a, estis aristokrato laŭ deveno, kleriko laŭ eduko, fanatikulo laŭ religia fervoro, moralisto laŭ inklinoj, monako laŭ praktiko, naciisto laŭ okazigita de li politiko, batalanto kaj imperiestro laŭ pozicio».
La nova imperiestro ne sukcesis plene unuigi Etiopion, sed antaŭe sendependemaj kristanaj provincoj kiel Tigrajo, Begemder, Simen kaj Amhara okazis sub rego de la centrala potenco. En 1878 eĉ Menelik, reganto de Ŝoa, agnoskis sin vasalo de la imperiestro.
Li rezignis je edziĝo, en sia parolo ofte uzis religiajn terminojn, akre rifuzis novigojn kaj ordonis fortranĉi lipojn al tabakfumantoj. Unuiĝon de la lando li ankaŭ konceptis surbaze de religia unueco. Do en 1878 koncilio decidis, ke touhado estu la oficiala religia kredo, do islamanoj akceptu ĝin ene de tri jaroj kaj paganoj ene de kvin jaroj. Ekis kruela religia persekutado, dum eksteraj minacoj iĝis ĉiam pli seriozaj. Post malfermo en 1869 de la Sueza kanalo, do apudaj teritorioj akiris strategian signifon. Tiutempe Egiptio jam posedis marbordon de Zejla ĝis Gvardafuj kaj ĉiam pli ofte atakis Etiopion el apuda Sudano. La brita registaro de Benjamin Disraeli stimulis tiun politikon, ĉar opiniis ke milito kontraŭ Etiopio igos Egiption prunti pli da mono de Britio, kio rezultigos dependiĝon de Egiptio kaj malfortiĝon de Etiopio.
En 1874 la egipta armeo subgvido de sviso Werner Munzinger, konsilanto de la egipta kedivo Ismailo okupis terojn de bilenoj en Norda Etiopio. En 1875 la egipta armeo ofensivis de Masaŭo subgvide de dano Søren Adolph Arendrup, de Taĝura subgvide de Werner Munzinger kaj de Zejla subgvide de Raŭf-paŝao. La orienta korpuso gvidata de Raŭf-paŝao okupis Hararon, sed ĉefaj armeoj de aliaj komandantoj estis frakasitaj de la imperiestro en la batalo apud Gundet la 1875. Johanis la 4-a kaptis grandajn trofeojn, inkluzive de 14 kanonoj. Post tiu sukceso la imperiestra armeo kreskis ĝis 200 mil homojn kaj li anoncis krucmiliton kontraŭ islamanoj. La 7-9-an de marto 1876 en la batalo apud Gura la egipta armeo estis disbatita, etiopoj kaptis 12 mil modernaj pafiloj. Sahle-Marjam (Menelik la 2-a) plurfoje rifuzis militiron kontraŭ egiptanoj, same kiel kontraŭ la imperiestro, eĉ kiam eŭropanoj promesis al li tronon de Etiopio. En 1878 la imperiestra armeo kun 46 mil pafistoj eniris Ŝoa. Menelik la 2-a anstataŭ batalo faris kun Johanis la 4-a pactraktaton kaj aliancon. Regantoj de Ŝoa ricevis la titolon neguse (la dua post imperiestro), same kiel Tekle-Hajmanot, reganto de Goĝam. La ambaŭ regantoj plu havis siajn armeojn kaj ĝuis preskaŭ plenan sendependecon.
En 1885 armeo de la ras Adula apud Dogali, nemalproksime de Saati, venkis italan trupon je 550 homoj. En 1876 Johanis la 4-a pere de etiopaj monaĥoj kaj la rusa konsulo V.F. Koĵevnikov sendis al la rusia imperiestro Aleksandro la 2-a leteron kaj donacojn, inkluzive grandan oran krucon. Tiu ago elvokis revigliĝon en diplomatiaj rondoj, sed evidente ne havis daŭrigon.
Tiutempe eŭropaj koloniismaj ŝtatoj ĉiam pli aktivis ĉirkaŭ Etiopio. En 1862 Francio akiris ĉe loka tribestro kolonion Obok (Ĝibutio). En 1869 itala vaporŝipa kompanio aĉetis havenon Aseb, kiu en 1882 transiris al la itala registaro. Post malsukcesa provo kapti Tunizion, Italio decidis establi ĉenon de la italaj kolonioj ĉe la Ruĝa maro, kion ĝi komencis fari helpe de Francio kaj Britio.
En 1881 ekflamis la Ribelo de Mahdi, kiu baldaŭ disvastiĝis en la tuta Sudano kaj endanĝerigis interesojn de Britio, kiu en 1882 ekregis Egiption. Do Britio decidis interpuŝigi Sudanon kaj Etiopion. En aprilo 1884 la mahdistoj sieĝis ĉeliman urbeton Galabat-Metema. La inter Johanis la 4-a, brita kontradmiralo William Hewit kaj reprezentanto de Egiptio subskribis la traktaton, laŭ kiu Etiopio rajtis libere transporti tra haveno Masaŭo varojn, inkluzive de armiloj kaj municioj. Samtempe ĝi rehavis teritorion de la bilenoj kaj promesis faciligi retiriĝon de la kediva armeo el blokitaj de la mahdistoj Kasala, Amdib kaj Sinhet. En septembro 1885 ras Alula, reganto de Tigrajo, venkis mahdistojn en la batalo ĉe Kufit. Responde al tio emiro Uad Arbaba transiris la limon kaj bruligis la monaĥejon Mahbere-Silase. En januaro 1886 Tekle-Hajmanot el Goĝam forpelis mahdistojn el Galabat-Metema kaj foriris kun riĉa predo.
En 1882 okazis la geedziĝo de Zoudito, 7-jara filino de Sahle-Marjam kaj ras Araje, 12-jara filo de Johanis la 4-a. Kaze de manko de geidoj, Sahle-Marjam heredus la tronon de la imperiestro kaj ĝis tiu tempo li jam havis permeson konkeri teritoriojn al sudo kaj okcidento de Ŝoa. En 1881 li okupis sultanaton Ĝima, provincojn Guma kaj Gera. En 1882 li konkeris terojn de la hala-hudroj, subigis reĝlandon Kefa. Samjare lia rivalo Tekle-Hajmanot atakis Ŝoa, sed la estis disbatita kaj kaptita apud Imbabo, sude de la rivero Abaj. La imperiestro igis Sahle-Marjam liberigi lin, sed sude de Ŝoa li akiris ĉiam pli da teroj. En 1886 Sahle-Marjam konkeris provincojn Arsi kaj Uolega, en 1887 Hararon en oriento kaj Ilubaboron en okcidento. Sekve de tio liaj teritorioj jam preskaŭ egaliĝis al tiuj de la imperiestro. Dume la milito kontraŭ la mahdistoj ĉiam plifortiĝis kaj de nordo alvenis novaj malamikoj — italoj.
En 1895 komenciĝis la Unua Itala-Etiopa milito. La batalantoj de la tigraja ras Mengeŝa frakasis apud Koatito antaŭajn italajn trupojn, sed alvenintaj lastmomente helpotrupoj malhelpis al li gajni finan venkon. La 1896 okazis la fama batalo ĉe Adua, por kiu la imperiestro Meneliko la 2-a kolektis 120-milan armeon. Je lia flanko la batalon partoprenis ankaŭ 3000 batalantoj de la ras Mengeŝa, ras Alula kaj ras Hagos. Kiam etiopanoj ekretiriĝis, la ras Mengeŝa eltenis la premon de la italoj kaj transiris al ofensivo, kio fine donis la venkon. Laŭ kelkaj atestoj li diris al Meneliko la 2-a: «Mi dum ok jaroj detenis la italojn kaj vi ne povas fari tion dum unu tago!» Rezulte de tiu venko pereis aŭ estis vunditaj 11 miloj da italoj kaj ĉirkaŭ 4 mil estis militkaptitaj.
20a jarcento
En 1906, Meneliko suferis duonparalizon. En 1909 elektis kiel sukcedanto sian nepon Lij-Ijasu, kvankam la vera povo pasis al regento, nome ras Tessemma. Meneliko mortiĝis en 1913.
Hajle Selasie la 1-a
En 1930, post la morto de la imperiestrino, Ras Tafari Makonnen estis kronita kiel imperiestro laŭ la nomo de Hajle Selasie. En 1931 adoptis konstitucion kiu establis reĝimon absolutisman en kiu la imperiestro ricevas la tutan povon el dia rajto, kun Privata Konsilantaro kaj Parlamento duĉambra de karaktero nur konsulta integrata de Senato kaj Deputitaro. Por eviti la italajn postulojn, li subskribis komercajn traktaĵojn kun Japanio kaj Usono por allogi ties protekton.
Itala okupado
Dum la 1930-aj jaroj Etiopio estis kolonio de Italio (Itala Orienta Afriko).
Pli precize el 2-a al 3-a de oktobro de 1935, trupoj de Italio dum reĝimo faŝista devenaj de Eritreo invadis Etiopion. La ĉefurbo, Adis-Abebo, estis konkerita de la italoj la 5-a de majo de 1936. Italio aneksis formale Etiopion la 9-a de majo de 1936, kaj kreis satelitan ŝtaton nome Itala Orienta Afriko, kaj faris serion de politikaj kaj kulturaj reformoj, fondoj de vilaĝoj kaj konstruado de nombraj verkoj de infrastrukturo.
La imperiestro ekziliĝis en Brition kaj la Ligo de Nacioj ne solvis la konflikton favore al la etiopiaj interesoj spite la reklamoj de Francio kaj Britio.
Post kvin jaroj, en 1941, en la kunteksto de la Dua Mondmilito, la italoj estis venkitaj de la britoj, kaj estis forpelitaj el Etiopio, Eritreo kaj Somalio. Hajle Selasie rekuperis la povon, kaj aneksis la teritorion de Eritreo.
Periodo de postmilito
En 1955 oni adoptis konstitucian modelon pli modernan, kun agnosko de la Universala voĉdonrajto, kvankam de facto pluis la absolutisma reĝimo. La unio federala kun Eritreo en 1952 kaj ties posta anekso en 1962 favoris la movadon de rezisto kaj sendependismo. La problemoj dum tiu tempo devenis ne nur el interno. Germanio, Francio, Britio el Eŭropo, Usono kaj Sovetunio el respektivaj sintenoj dum la Malvarma Milito kaj la najbaraj Sudano kaj Somalio defiis pri internacia politiko pri la etiopa teritorio. Tio devigis la imperiestron klopodi resti ekvilibre inter ambaŭ potencoj.