cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Portugalio
La Revolucio de Diantoj kaj integrado en Eŭropo
En la balotoj por Konstitucifara Asembleo de 1975 venkis en la centro kaj sudo la maldekstraj partioj (socialista kaj komunista), dum la dekstraj partioj venkis en la nordo. En la balotoj por Leĝfara Asembleo de 1976 la difernco estis eĉ pli markita kun forta komunista venko en la sudo, socialista en la centro kaj dekstra en la nordo. La socialista Mário Soares iĝis ĉefministro el 1976 ĝis 1978 kaj denove el 1983 ĝis 1985. En tiu epoko samtempe en 1986 Hispanio kaj Portugalio estis akceptitaj en la Eŭropa Unio kaj tio helpis al la ekonomia disvolvigo.
T'oung Pao
La origina kompleta titolo de T'oung Pao estis T'oung Pao ou Archives pour servir à l'étude de l'histoire, des langues, la geografie et l'ethnographie de l'Asie Orientale (Chine, Japon, Corée, Indo-Chine, Asie Centrale et Malaisie) (france, en Esperanto "Tongbao aŭ Arkivoj por Uzo en la Studo de la Historio, Lingvoj, Geografio kaj Etnografio de Orienta Azio [Ĉinio, Japanio, Koreio, Hindoĉinio, Centra Azio kaj Malajzio]").
Portugalio
La Revolucio de Diantoj kaj integrado en Eŭropo
Dum la lastaj jardekoj ĉefministroj de Portugalio estis Mário Soares, Aníbal Cavaco Silva, António Guterres, José Manuel Durão Barroso, Pedro Santana Lopes, José Sócrates, Pedro Passos Coelho kaj António Costa.
Nacia Parko Banff
La Nacia Parko Banff troviĝas en la kanada Rok-Montaro, 120-200 km okcidente de Kalgario (Alberto, Kanado), kaj ĝi havas en si la urbeton Banff (Alberto). Nacia Parko Banff etendiĝas sur 6.641 km² kaj havas pli ol 1.600 km da vojoj.
T'oung Pao
Tradicie T'oung Pao estis kunredaktita de du ĉinologoj, unu el Francio kaj unu el Nederlando. Tamen la tradicio ĉesiĝis. La nunaj redaktistoj estas la franco Vincent Goossaert (laboranta en la Nacia centrejo pri scienca esploro en Parizo), la germano Martin Kern (Universitato Princeton) kaj la usonano James Robson (universitato Harvard).
Portugalio
Politiko
Prezidento estas elektata rekte por kvinjara funkcia periodo en ĝenerala baloto. Li estas ĉefkomandanto de armitaj fortoj, surbaze de rezultoj de parlamentaj balotoj li nomas ĉefministron kaj de li proponita registaron. Li havas ankaŭ plenrajton disigi la parlamenton, revoki la registaron aŭ proklami militon. Sed ili estas limigitaj pro vico da kondiĉoj, inter kiuj apartenas ekzemple devo por konsulti kun deksepmembra Ŝtata konsilantaro. Tiu servas kiel konsilanta korpuso kaj ĝi konsistas el ses eksaj civilaj oficistoj (estintaj prezidentoj) kaj dek pluaj civitanoj – kvin elektas la parlamento, kvin la prezidento mem. Abunde uzata plenrajto de la prezidento estas vetoado de leĝoj.
Nacia Parko Banff
Historio
NP Banff estis la unua nacia parko de Kanado. Origine malgranda rezervejo ĉirkaŭ nature okazanta varma fonto (la Kaverno kaj Baseno) en 1885, oni poste plivastigis ĝin ĝis 673 km2 kaj nomis ĝin "Rok-Montara Parko" laŭ la Leĝo pri Rok-Montara Parko oficialigita je la 23a de junio, 1887. La parko prenis sian nomon laŭ la stacio de la Kanad-Pacifika Fervojo, kaj ĝi siavice verŝajne prenis sian nomon de la urbeto Banff de la skota graflando Banffshire. La Kanad-Pacifika Fervoja Kompanio, kiu volis allogi turistojn, konstruigis la Hotelon Fontoj de Banff kaj Kastelon de Luiza Lago.
Benito Losada
Benito LOSADA (naskiĝis 1892; mortis 80-jara la 31-an de julio 1972) estis pioniro de la Esperanto-movado en Venezuelo.
Nacia Parko Banff
Monda Naturheredaĵo
Unesko deklaris ĉi tiun parkon esti Monda Naturheredaĵo en 1984, kune kun la aliaj naciaj parkoj kaj provincaj parkoj kiuj konsistigas la Parkojn de la Kanada Rok-Montaro, pro la monto-pejzaĝoj kun montopintoj, glaĉeroj, lagoj, akvofaloj, kanjonoj, kavernoj kaj fosilioj ĉi tie troveblaj.
Geografio
Nacia Parko Banff troviĝas ĉe la limo inter Alberto kaj Brita Kolumbio. Oni povas aŭte atingi la parkon dum horo kaj duono de Kalgario kaj dum kvar horoj de Edmontono. Norde situas Nacia Parko Jasper, okcidente Nacia Parko Yoho, kaj oriente Nacia Parko Kootenay. La Regiono Kananaskis (Alberto), en kiu estas Provinca Parko de Valo Bow, Provinca Parko de Valo Spray, kaj Provinca Parko Peter Lougheed, situas sude kaj oriente de NP Banff.
La Trans-Kanada Ŝoseo trapasas Nacian Parkon Banff, de la orienta limo apud Canmore, tra la urbetoj Banff kaj Lake Louise, ĝis Nacia Parko Yoho en Brita Kolumbio. La urbeto Banff estas la ĉefa komerca centro de la nacia parko. La vilaĝo Lake Louise situas ĉe la kuniĝo de la Trans-Kanada Ŝoseo kaj la Glacikampa Ŝoseo, kiu etendiĝas norden ĝis la urbeto Jasper.
La Valo de la Dek Pintoj estas grava geografia elemento.
La Urbeto Banff
La urbeto Banff, fondita en la jaro 1883, estas la ĉefa komerca centro en Nacia Parko Banff kaj centro de kulturaj aktivecoj. En Banff hejmas pluraj kultur-instancoj, inter ili la Centro Banff, la Muzeo Whyte, la Muzeo Lŭton de la Bizon-nacioj, Nacia Historiejo de la Kaverno kaj Baseno, kaj pluraj artgalerioj. Dum sia historio Banff gastigis jam multajn ĉiujarajn eventojn, inter ili la Indianaj Tagoj de Baff (ekde 1889) kaj la Vintra Karnevalo de Banff. De 1976 la Centro Banff organizas la Montan Film-Festivalon de Banff. En 1990, la urbeto korporaciiĝis kiel alberta municipo kvankam ĝi daŭre estas regata de la Leĝo pri Naciaj Parkoj kaj federaciaj instancoj koncerne planadon kaj evoluon. Laŭ la censo de 2005, la urbeto Banff havas 8.352 loĝantojn, de kiuj preskaŭ 7.000 loĝas tie tutjare. La Rivero Bow fluas tra la urbeton Banff, kaj oni trovas la Akvofalojn Bow ĉe la limoj de la urbeto.
Ekoregionoj
En Nacia Parko Banff estas tri ekoregionoj: antaŭmonta, submonta, kaj monta. La submonta ekoregiono, konsistanta ĉefe el densa arbaro, kovras 53% de la tereno de NP Banff dum 27% de la parko troviĝas super la arbolinio, en la monta ekoregiono. Malgranda parto (3%) de la parko, plej malalte, estas en la antaŭmonta ekoregiono.
Bestaro
Oni ĝis nun observis 56 besto-speciojn en la parko. Grizaj kaj nigraj ursoj loĝas en la arbaroj de la parko. Pumoj, linkoj, guloj, musteloj, lutroj, kaj lupoj estas la ĉefaj rabobestoj. Ruĝaj cervoj kaj blank-vostaj cervoj ofte vidiĝas en la valoj de la parko, eĉ en la urbeto Banff, dum alkoj estas pli sinkaŝemaj kaj restas en malsekejoj kaj proksime al riveretoj. En la montoj oni ofte vidas oreamnojn, montoŝafojn, marmotojn, kaj pikaojn. Aliaj bestetoj ofte observataj en la parko estas la kastoro, histriko, sciuro, kaj tamio. En la jaro 2005 oni vidis kvin karibuojn en la parko, la plej malofta besto tie trovita.
Aktivecoj
Oni povas mult-maniere ĝui la allogaĵojn de NP Banff, per naĝado en ĉe la varmaj fontoj, tendumado, grimpado, promenado, golfado, ĉeval-rajdado, skiado, kaj spektado de la belaĵoj de la montoj kaj Luiza Lago.
Por halti en la Parko necesas aĉeti uzo-permesilon, kaj oni ofte kontrolas la permesilojn dum la somero, precipe en Lake Louise kaj ĉe la komenco de la Glaĉera Ŝoseo. Oni ne bezonas aĉeti uzo-permesilon se oni veturas tra la parko senhalte, kaj la Trans-Kanada Ŝoseo trairas la Parkon. La mortado de parko-bestoj sur la ŝoseo estas problemo, kiun oni penis solvi per la konstruado de palisaroj apud la ŝoseo kaj super- kaj sub-pasejoj por la bestoj.
Kelkaj skiejoj troviĝas en NP Banff: Sunshine Village, Lake Louise, kaj Norquay sur Monto Norquay.
Portugalio
Politiko
Respublika Asembleo (portugale Assembleia da República) estas nomo de portugala unukamera parlamento konsistanta el 230 deputitoj. Ĝi estas elektata en ĝeneralaj balotoj por tempolimo de 4 jaroj surbaze de principo de proporcia reprezentado. Prezidanto de Respublika Asembleo reprezentas la prezidenton en la tempo de ĝia neĉeesto.
La Registaro de Portugalio estas la plenuma povo de la Portugala Respubliko. La registaro estas tiu kiu administras la politikan sistemon en la lando, same kiel la plej altan instancon de la portugala publika administrado.
Plenpovon tenas la registaro kun ĉefministro. La registaro devas al la parlamento prezenti sian programon. Se ĝi ne estas negociita de plimulto da deputitoj, tio signifas konfirmon de la registaro en la funkcio.
Administra divido
Portugalio havas 18 distriktojn:
Laŭ reformo el la jaro 2004 la distriktoj malaperu kaj la teritorio estu dividota en tri kategoriojn: aŭtonomaj regionoj, urbaj komunumoj, interurbaj komunumoj kaj grandurbaj distriktoj. Tiuj havos diversan nivelon de aŭtonomio depende de la nombro de loĝantoj. Nunaj regionoj estas ‎Norda, Centra, Lisbona, ‎Alentejo kaj Algarve.
Urboj (ĉefaj) de Portugalio
Lisbono, Porto, Braga, Koimbro (Coimbra), Funchal, Setúbal, Faro, Évora, Amadora, Beja, Elvas, Aveiro, Viseu, Guarda, Leiria, Ponta Delgada, Almada, Odivelas, Vila Nova de Gaia, Queluz, Póvoa de Varzim, Seia, Pinhel, Amarante, Portimão, Cascais, Covilhã, Figueira da Foz, Viana do Castelo, Castelo Branco, Maia, Matosinhos, Barreiro, Guimarães, Gondomar, Sintra, Penafiel, Amarante, Tomar, Abrantes, Fátima, Ourém, Santarém, Moura, Lamego, Chaves, Tomar, Elvas, Tavira, Serpa, Silves, Mirandela, Portalegre, Fundão, Vila Real, Valença, Angra do Heroísmo, Espinho, Peniche, Torres Vedras kaj Horta.
Geografio
Nordo de la lando estas montoriĉa, en suda parto superas plejparte ebenaĵoj kaj nealte situantaj montetoj. La plej alta punkto de kontinenta parto de la lando estas ĉe Montaro Stelo (Serra da Estrela) (1991 m super marnivelo), tamen la plej alta punkto de la tuta lando estas sur Acoroj – Monto Piko (2351 m super marnivelo).
Acoroj kaj Madejro havas vulkanan originon, sur Acoroj estas eĉ ankoraŭ senĉese unu vulkano aktiva.
Inter la plej signifaj riveroj en Portugalio troviĝas ĉefe Taĵo, kaj ankaŭ Gvadiano, Doŭro kaj Minjo, ĉiuj elfluantaj el Hispanio. Temperaturoj en la kontinenta Portugalio moviĝas inter 11 °C vintre kaj 22 °C somere.
La ekonomia ekskluda zono de Portugalio, marzono en kiu Portugaloj havas specialajn rajtojn por ekspluatado kaj uzado de marresursoj, havas 1 727 408 km². Tio estas la tria plej granda ekonomia ekskluda zono de la Eŭropa Unio kaj la 20a plej granda ekonomia ekskluda zono de la tuta mondo.
Ekonomio
Portugal iĝis ekonomio tre diversigita kaj iompostiome bazita sur la sektoro de servoj ĉefe ekde kiam ĝi eniris en la Eŭropa Unio en 1986. La diversaj registaroj vaste reformis: privatigis multajn iamajn ŝtatajn entreprenojn kaj liberigis dominantajn areojn de la ekonomio, kiel financoj kaj telekomunikado. Portugalio estas membro de la Eŭropa Monunio ekde ties komenco en 1998. La 1a de Januaro 2002 ekcirkulis la nova valuto, eŭro anstataŭ iama eskudo, santempe kiel ĉe aliaj 11 landoj membroj de la UE.
Inter 1991 kaj 2000, la ekonomia disvolvigo estis super la averaĝo de la Eŭropa Unio. La rangigo pri konkurenco de 2005 de la Monda Ekonomia Forumo metis Portugalion en la 22a rango, antaŭ landoj kiel Hispanio, Irlando, Francio, Belgio ktp. ​ Poste, la lando perdis konkurencon kaj en 2012 ĝi estis en la rango 45a, super nur Kipro, Hungario, Malto, Slovenio kaj Latvio en la Eŭropa Unio.
Benito Losada
Li fondis la unuan Esperanto-klubon en Venezuelo en la jaro 1912 kaj la landan Esperanto-asocion en 1947. Kiel ĝia prezidanto li funkciis ĝis sia morto. Inĝeniero Losada ellernis la Internacian Lingvon aŭtodidakte kaj ĝin instruis al multaj samlandanoj. Ŝatanto de beletristiko, li verkis poemojn kaj tradukis plurajn el la venezuela literaturo.
106537 McCarthy
106537 McCarthy estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Jeffrey S. Medkeff elde la Observatorio Junk Bond en Sierra Vista (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Robynn McCarthy (kromnomita "Swoopy"), kiu produktas kaj vigligas Skepticality, podkastan debaton, kiu promocias la sciencon kaj la skeptikan penson. Ŝia humuro kaj preciza raportado informis kaj inspiris milojn da aŭskultantoj.
Portugalio
Ekonomio
Agrikulturo okupigas proksimume 11 % da laboruloj. Signifa estas kulturado de tritiko, maizo, vino kaj olivoj. Plej enspezigaj produktoj estas tomatoj, citrusoj, legomoj, rizo, tritiko, hordeo, maizo, olivoj, oleo, nuksoj, ĉerizoj, mirteloj, vinberoj, vino, fungoj, laktaĵoj, kokaĵoj kaj bovaĵoj. Laŭ FAO Portugalio estas la plej granda monda produktanto de korko (50%) kaj de karobo (30%). Inter animala produktado eminentas bredado de ŝafoj kaj porkoj. Ankaŭ fiŝkaptado kaj forstado ludas gravan rolon en ruraj komunumoj kaj industrio (ĉefe paperindustrio). Portugalio havas grandajn rezervojn de ercoj volframo kaj kupro.
Al industrio gravas aŭtomobila industrio, elektroniko, kemiaĵoj, vestindustrio kaj ŝuindustrio, kaj produktado de cemento kaj papero. La fabrikoj koncentriĝas en la grandaj metropolaj urboj, ĉefe de Lisbono, Porto, Braga, Coimbra kaj Aveiro. Proksimume de 75 % da eksterlanda interŝanĝo de tiu ĉi lando iras al EU.
En la lando oni sukcesas evolui terenon de servoj, ĉefe cele al turismo. Portugalio estas inter la 20 plej vizitataj landoj en la mondo kaj ĝin vizitas ĉiujare preskaŭ 20 milionoj da turistoj. Turismaj ĉefaj celoj en Portugalio estas jenaj: Lisbono, Cascais, Fatima, Algarvo, Madeira, Porto kaj Koimbro.
Transporto
La Ponto Vasco da Gama estas la plej longa ponto en la EU (la dua plej longa en Eŭropo) kun 12 345 km. Inaŭgurita en 1998, ĝi helpis la trafikon al Lisbono el la centro kaj la sudo, ĉar antaŭe nur unu ponto el la sudo servis la transiron super la estuaro de la grandrivero Taĵo.
En kontinenta Portugalio la ĉefaj kvar internaciaj flughavenoj estas ĉe la ĉefaj urboj Lisbono, Porto, Faro kaj Beja. Krome estas gravaj du insulaj flughavenoj nome ĉe Funchal (Madeira), kaj Ponta Delgada (Azoroj). La fervoja reto traveturas la landon kaj al Hispanio. Ĉefaj marhavenoj estas en Sines, Lisbono, Leixões, Setúbal, Aveiro, Figueira da Foz, kaj Faro. Estas metroo en Lisbono kaj Porto. Krome estas linioj de enurbaj kaj interurbaj busoj kaj taksioj en urboj.
Loĝantaro
La lando havas proksimume 10,5 milionoj da loĝantoj. En la pasinteco vico da portugaloj elloĝiĝis en aliajn eŭropajn landojn kun pli alta vivnivelo. Hodiaŭ Portugalio iom post iom fariĝas unu el cellandoj de almigrintoj. Laŭ nacieco tiu ĉi lando estas tre ununacieca al kio kontribuis la hegemonio de la katolika eklezio kaj la ununura lingvo. La averaĝa vivodaŭro estis en 2022 ĉirkaŭ 82.47 jaroj.
Kulturo
Portugalio disvolvigis tre apartan kulturon, ĉar ĝi estis sub la influo de diversaj civilizacioj kiuj traveturis regionojn de Mediteraneo kaj Eŭropo, kaj krome ĝi enkondukis ankaŭ kelkajn kulturajn elementojn kiam la lando ludis gravan rolon dum la Epoko de la Malkovroj. Krome la etnaj rilatoj kun kelt-devenaj landoj markas partikularecojn de la landa kulturo.
!Kung lingvaro
!Kung IPA- prononco: [!ʊŋ] (!Xun), konata ankaŭ kiel Ju, estas dialektaro (lingva komplekso) parolata en Namibio, Bocvano kaj Angolo fare de la popolo ǃKung, konstituanta du aŭ tri lingvojn. Kune kun la ǂʼAmkoe lingvaro, la !Kung formas la Kxʼa lingvaron. !Kung konstituis unu el la branĉoj de la ombrelaj Kojsanaj lingvaroj, kaj pro tio ĝi estas nomata Norda Kojsana tiukadre, sed la unueco de la Kojsanaj lingvaroj neniam estis pruvita kaj estas nune konsiderata kiel dubinda. Tamen, la antropologia termino "Kojsana" estis retenita kiel ombrela termino por la klaketlingvoj ĝenerale.
Portugalio
Kulturo
La kulturo de Portugalio grave moderniĝis post la Revolucio de la Diantoj de 25-a de Aprilo 1974. Post la falo de la diktaturo la liberecaj influoj el Eŭropo kombiniĝis kun la tre partikularaj kulturaj elementoj de la lando. Ĉiuokaze restis gravaj diferencoj inter la diversaj regionoj, ekzemple unuarange la ĉefurbo Lisbono (kiu jam havis fortan kulturan vivon de jarcentoj), duarange la dua plej grava urbo Porto, triarange la plej suda regiono Algarve, kiu tuj ricevis eŭropajn influojn pro forta turismo, kvararange la insulojn, kiuj delonge havis apartajn kulturajn elementojn kaj kvinarange en la internaj regionoj, kun diferencoj inter la nordaj kiel Tras os Montes kaj la sudaj kiel Alemtejo.
!Kung lingvaro
!Kung estas fama pro siaj multaj klaketoj, kiel la ǃ en sia nomo, kaj havas kelkajn el la plej kompleksaj realaĵoj de kaj konsonantoj kaj vokaloj en la mondo. Ĝi havas ankaŭ tonon. Por plia priskribo, vidu Juǀʼhoan. Por prononci !Xuun (prononce [!͡χũː˦˥] en okcidenta !Kung/!Xuun) oni faras klaketon antaŭ la sono x (kiu estas kiel skota aŭ germana ch), sekvata de longa naza u vokalo kun alta altiĝanta tono.
Portugalio
Kulturo
Aparte la eduka sistemo ege disvolviĝis ekde la 1970-aj jaroj. Pli mal pli ekde tiam, la pliigo de rilatoj kun hispanaj areoj, ĉefe post la malfermo de landlimoj, kontribuis al proksimigo de kulturoj. Ĉiuokaze rilatoj kun eŭropaj landoj estis tradiciaj ekde la mezepoko. En la lastaj tempoj studentaj interŝanĝoj same kontribuis al proksimigo de kulturoj.
Kvankam jam en 1956 estis kreita en Lisbono la Fondaĵo Calouste Gulbenkian, ĉefe dum la 1990-aj kaj 2000-aj jaroj Portugalio modernigis siajn publikajn kulturajn ekipaĵojn. En Lisbono oni kreis la Kulturan Centron de Belém kaj en Porto, la Fondaĵon Serralves kaj la Casa da Música, same kiel aliajn publikajn kulturajn instituciojn kiel la municipaj bibliotekoj kaj la koncertejoj kiuj estis konstruitaj aŭ renovigitaj en multaj municipoj tra la tuta lando.
Muziko
La tradicia portugala muziko estas tre varia. Formas parton de la portugala folkloro la danças do vira, en la regiono Minho, la pauliteiros de la zono de Miranda, la corridinhos de Algarve kaj la bailinhos de Madeira. Tipaj muzikinstrumentoj estas ekzemple la cavaquinho [kavakinjo], la sakŝalmo (komuna al aliaj popoloj de kelta deveno, la akordiono, la violono, la tamburo, la portugala gitaro (tipa de fado) kaj aliaj variaj blovinstrumentoj kaj perkutinstrumentoj. Estas eĉ en malgrandaj loĝlokoj orkestroj, municipaj bandoj, muzikgrupoj, korusoj ktp., kiuj ludas la plej diversajn muzikstilojn, el popolmuziko al klasika. Populare portugaloj ĝenerale emas grupe kanti en sociaj okazaĵoj, kiel festoj, nuptoj, veturoj ktp., ekzemple pli ol aliaj najbaraj popoloj kiel hispanoj.
La plej fama populara muzikstilo estas fado, kiu fakte helpis la disvastigon de la portugala lingvo (kune kun la brazila popolkanto), kies plej fama kantistino historie estis Amália Rodrigues, kiu partoprenis ankaŭ kiel aktorino same kiel kantistino en portugalaj filmoj. Kelkaj popularaj muzikistoj kaj kantistoj estas la grupo Madredeus, kies ĉefkantistino estis Teresa Salgueiro, kaj la kantistinoj Mariza, Mísia, Mafalda Arnauth, Cristina Branco, Cuca Roseta kaj Dulce Pontes. Inter la plej konataj virkantistoj menciidas Carlos do Carmo, Alfredo Marceneiro kaj Camané. La plej ofta ensemblo por fado estas gitaristo kun gekantisto. Populare luditaj en trinkejoj en serioza etoso, tradicia ludmaniero konsistis en paro da gitaristo kaj kantisto kiu ludis po unu pecon, post kio alia paro, eble en alia parto de la salono, ludis alian pecon kvazaŭ responde. Lastatempe tio jam preskaŭ ne ekzistas, kaj la turismo maltradiciigis la ludmanieron: nun estas pli facile trovi paron da ludistoj kiuj kantas unu pecon post alia kiel spektaklo en luksaj restoracioj.
Kvankam fado plue estas la plej konata ĝenro de portugala muziko ekster Portugalio, ankaŭ la «nova» portugala muziko ludas gravan rolon. Tiel oni povas elstarigi Rui Veloso, foje nomita patro de la portugala rok-muziko; Sara Tavares, laŭ stilo de afrikaj influoj; Xutos & Pontapés, grupo de portugala rock formita en 1978; Moonspell, bando de heavy metal tre fama en Eŭropo, aŭ Blasted Mechanism, grupo de alternativa rok-muziko.
La portugala klasika muziko konstituas gravan kaj apartan parton de la okcidenta klasika muziko. Laŭlonge de la jarcentoj elstaris komponistoj kaj muzikistoj famaj kiel la menestreloj Martim Codax kaj Dionizo la 1-a; la plurfoniistoj Duarte Lobo, Filipe de Magalhães, Manuel Cardoso kaj Pedro de Cristo; la orgenisto Manuel Rodrigues Coelho; la komponisto kaj klavicenisto Carlos Seixas; la kantistino Luísa Todi; la sinfoniisto kaj pianisto João Domingos Bomtempo kaj la komponisto kaj muziksciencisto Fernando Lopes Graça. La orepoko de la portugala muziko koincidis kun la pinto de la klasika plurfonio en la 17-a jarcento (Skolo de Évora, Monaĥejo de la Sankta Kruco (Koimbro)). Inter la grandaj aktualaj referencoj, elstaras la pianistoj Artur Pizarro, Maria João Pires, Olga Prats kaj Sequeira Costa; la vjolistino Anabela Chaves; la violonisto Carlos Damas; la baritonulo Jorge Chaminé; la komponisto Emmanuel Nunes kaj la komponisto kaj majstro Álvaro Cassutto. La plej gravaj simfoniaj orkestroj estas la orkestro de la Fondaĵo Calouste Gulbenkian, la Nacia Orkestro de Porto kaj la Portugala Simfonia Orkestro. Pri opero, la Nacia Teatro de Sankta Karolo, en Lisbono, estas la plej referenca.
Literaturo
La portugala literaturo, fakte unu el la plej fruaj okcidentaj literaturoj, disvolviĝis tra teksto kaj muziko. Ĝi kunhavas siajn originon kun la mezepoka galega literaturo, en la kantigoj galeg-portugalaj, fakte en epoko en kiu nek apartiĝis ankoraŭ ambaŭ lingvoj kaj kulturoj nek Portugalio mem posedis grandan parton de sia aktuala teritorio. En la oficiala kanono de la portugala literaturo, oni valorigas speciale, jam agnoskite en la epoko, la epopeon Os Lusíadas de Luís de Camões, kiu rakontas poezie la veturojn kaj aventurojn de la portugalaj malkovrintoj survoje al Hindio dum la 15-a jarcento. Gil Vicente, siaflanke, estis unu de la fondintoj de la teatraj tradicioj kaj portugala kaj hispana.
Krom tiuj verkistoj, endas elstarigi la figurojn de Fernando Pessoa, fama interalie pro siaj heteronimoj, kaj de Eugénio de Andrade en poezio. En prozo, endas elstarigi nomojn kiel tiuj de José Saramago, ricevinto de la Nobel-premio pri literaturo en 1998; Eça de Queirós, aŭtoro de Os Maias, pinta romano de la portugala realismo, kaj de O Crime do Padre Amaro; Aquilino Ribeiro, kiu estis proponita por la Nobel-premio pri literaturo en 1960 kaj Miguel Torga, fama interalie pro sia defendo de la iberismo. En teatro, krom Gil Vicente, jam menciita, elstaras António José da Silva —kromnomita «la judo»— kaj Bernardo Santareno.
Aliaj menciindaj verkistoj estas Florbela Espanca, Bocage, Antonio Nobre, kaj Sophia de Mello Breyner Andresen.
Kuirarto
Portugala kuirarto baziĝas sur viando kutime kune kun rizo, sur fiŝo (speciale la miloj da manieroj por prepari la sekan, saligitan moruon). La rizo tre gravas kiel hidrokarbona fonto en la portugala kulturo, malkiel en Hispanio (esence terpomoj), aŭ en Italio (diverspecaj nudeloj). Ankaŭ la mar-fruktoj, speciale kelkaj konkaĵoj, pulpo kaj sepio ludas gravan rolon en la portugala kuirarto. La dolĉaĵoj formas ankaŭ grandegan ĉapitron en la portugala kuirarto - multspecaj monaĥejaj dolĉaĵoj, speciale el ovoj, lakto, sukero, cinamo, laktgraso, ktp.
La kuirarto estas tre varia. Ĉiu areo de la lando havas sian tipan pladon komponitan ĉefe el diversaj viandaĵoj (bovaĵo, ŝafaĵo, porkaĵo kaj blankaj viandoj), el diversaj kolbasoj, fiŝaĵoj (ĉefe la menciita moruo) kaj el marfruktoj. Inter popularaj fromaĝoj elstaras tiu de la Serra da Estrela, de Azeitão kaj de São Jorge, inter multaj aliaj.
Portugalio estas lando tre vinprodukta kaj tre vinkonsuma, kaj estas famaj la vinoj de la regionoj Doŭro, Alentejo kaj Dão, la verdaj vinoj de provinco Minho, kaj la brandecaj vinoj de Porto kaj de Madeira, historie eksportataj ekzemple al Britio. Pri kukofarado estas enorma vario de tradiciaj receptoj kiel la famaj pasteis de Belém, la ovos moles de Aveiro, la pasteis de Tentúgal, la sericaia de Elvas kaj la spongkuko de Ovar, same kiel multaj aliaj.
Inter plej popularaj pladoj, elstaras la cozido à portuguesa, la «bacalhau à brás», la «bacalhau à Gomes de Sá», la espetadas de Madeira, la «vulkana cozido» de Azoroj, la «leitão assado à Bairrada», la «Rojões à moda do Minho» de Aveiro kaj de la provinco Minho, la chanfana de Beira, la porkaĵo alemtejeca, rostita fiŝaĵo (en la tuta lando), la tripas à moda do Porto (de la regiono de Porto), la «pataniscas de bacalhau» ktp. Pri moruo (bacalhau) portugaloj populare fanfaronas, ke ili havas 365 diferencajn receptojn, kaj tial ili povas manĝi moruon ĉiutage en la jaro sen ripeti recepton. La portugala kuirarto influis super aliajn tutmondajn kuirartojn kiel tiu de Japanio, kiel okazis ekzemple per la enkonduko de la tempuro.
Arkitekturo
La arkitekturo de Portugalio estas esprimo kiu referencas al la arkitekturo praktikita en la teritorio de aktuala Portugalio eĉ ekde antaŭ la fondo de la lando mem en la 12-a jarcento. La termino povas referenci ankaŭ al konstruaĵoj kreitaj sub la portugala influo aŭ eĉ fare de portugalaj arkitektoj mem en aliaj mondopartoj, partikulare en la Portugala Imperio (inklude Olivenza en Hispanio).
Estas kandidatoj al la Heredo la jenaj insuloj: Berlengas, Desertas, Selvagens.
Ekster monumenta arkitekturo, la popola arkitekturo konsistas el tre mallarĝaj domoj kaj stratoj en urboj, uzado de ŝtono kiel ĉefa konstrumaterialo kaj partikulare de granito en la nordo de la lando, kaj uzado de blankaj muroj en la sudo, iel simile al la sudo de Hispanio. La plintokoloro sub la blanko en la suda regiono indikas tiun devenon, ekzemple helblua en Alentejo, flava en Algarvo ktp.
Vidaj artoj
Portugalio havas riĉan historion en pentrarto. La unuaj bone konataj pentristoj datas el la 15-a jarcento – nome Nuno Gonçalves kaj Vasco Fernandes – estis parto de la malfrugotika pentroperiodo. Dum la Renesanco, la portugala pentrarto estis tre influita de la nordeŭropa pentrarto. En la baroka periodo Josefa de Óbidos kaj Vieira Lusitano estis la plej fekundaj pentristo. José Malhoa, konata pro sia verko Fado, kaj Columbano Bordalo Pinheiro (kiu pentris la portretojn de Teófilo Braga kaj Antero de Quental) estis ambaŭ referencoj en naturalisma pentrarto.
Elstaraj internaciaj figuroj en vidaj artoj nuntempe estas pentristoj Vieira da Silva, Júlio Pomar, Helena Almeida, Joana Vasconcelos, Julião Sarmento kaj Paula Rego. Inter skulptistoj menciindas António Soares dos Reis.
Kinarto
Portugala kinarto havas longan tradicion, fakte el la propra nasko de la komunika kaj distra rimedo fine de la 19-a jarcento. António Lopes Ribeiro, António Reis, Pedro Costa, João César Monteiro, José Fonseca e Costa, Edgar Pêra, António-Pedro Vasconcelos, Fernando Lopes, João Botelho, João Mário Grilo kaj Leonel Vieira, estas inter tiuj kiuj akiris elstarecon. Famaj portugalaj filmaktoroj estas Nuno Lopes, Daniela Ruah, Diogo Infante, Soraia Chaves, Ribeirinho, Lúcia Moniz, kaj Diogo Morgado.
Famaj aktoroj el kiuj kelkaj aktivis ne nur en portugala kino, sed ankaŭ en internaciaj filmoj estas Joaquim de Almeida, Maria de Medeiros, Beatriz Costa, Laura Alves, Milú, kaj plej fama reĝisoro estas Manoel de Oliveira.
Aparte Portugalio proponas multajn interesajn scenejojn por filmi scenojn de famaj filmoj. La filmo Capitães de Abril estis kunproduktaĵo de Portugalio, Hispanio, Italio kaj Francio de 2000 verkita kaj reĝisorita de Maria de Medeiros, inspirita en la okazaĵoj de la 25a de Aprilo de 1974 en Portugal, konataj kiel la Revolucio de la Diantoj. La germana reĝisoro Wim Wenders realigis du sinsekvajn filmojn pri Portugalio kaj Lisbono respektive nome Der Stand der Dinge (1982) kaj Lisbon Story (1994). El perro del hortelano (1996) estas filmo reĝisorita de Pilar Miró kiel versio de komedio de Lope de Vega; multaj scenoj estis filmitaj en la palacoj de Sintra, Queluz, Fronteira kaj en preĝejo de Setúbal.
Lingvo
La portugala lingvo (portugale: português) estas lingvo latinida, nun parolata de preskaŭ 200 milionoj da homoj. Ĝi estas la sesa plej parolata mondlingvo, parolata en Eŭropo, Ameriko, Afriko, kaj Azio. Nur la mandarena, la hispana, la angla, la hindia, la bengala havas pli da parolantoj. Ĝi estas en la sama rango kiel la araba lingvo aŭ la rusa laŭ la nombro de parolantoj.
La historio de la portugala lingvo estas historio de la evoluo de la portugala lingvo ekde ĝia origino en la nordokcidento de la Ibera duoninsulo ĝis hodiaŭ, kiel oficiala lingvo parolata en Portugalio kaj en kelkaj landoj de portugallingva esprimo. En ĉiaj aspektoj (fonetiko, morfologio, vortaro kaj sintakso), la portugala lingvo estas esence la rezulto de organika evoluo ekde la vulgara latino alportata de la romiaj kolonoj en la 3a jarcento a.K., kun malgrandaj influoj de aliaj lingvoj kaj kun markita kelta substrato. La arkaika portugala disvolviĝis en la 5a jarcento p.K., post la falo de la Romia Imperio kaj la ĝermanaj invadoj, kiel latinida dialekto, nomita galega-portugala, kiu malsimiliĝis de aliaj iberaj latinidaj lingvoj. Uzita en dokumentoj skribitaj ekde la 9a jarcento, la galega-portugala fariĝis matura lingvo en la 13a jarcento, kun riĉa literaturo. En 1290 ĝi dekretiĝis kiel oficiala lingvo de la regno Portugalio de la reĝo Dinis la 1-a. La salto al la moderna portugala alvenis en la Renesanco, kun la Cancioneiro Geral de Garcia de Resende (1516) konsiderita kiel la normo. La normigado de la lingvo komencis en 1536, kun la kreado de la unuaj gramatikoj, de Fernão de Oliveira kaj João de Barros. Ekde la 16a jarcento, kun la ekspansio dum la epoko de la malkovroj, la historio de la portugala lingvo ĉesis okazi ekskluzive en Portugalio, ampleksante la eŭropajn portugalajn kaj la internaciajn portugalajn.
Esperanto en Portugalio
En 1924 la societo „Rondo Amikeco“ kaj aliaj fondis la Portugalan Esperanto-Asocion (PEA), kiu nacia societo laboris vigle en la sidejo de framasona lernejo, ĝis kiam militistaj diktatoroj ĝin okupis. De tiam PEA vivas kvazaŭ nur en poŝtkesto 279 Lisboa, en la espero de pli favoraj kondiĉoj. Saldanha Carreira oficiale gvidis kurson ĉe la Polico. La policistoj uzis kaj uzas Esperanto-distingilon kaj iliaj turismaj servoj estis kaj estas oficiale uzataj de la ĉefdelegito de la Portugala Teritorio de Universala Esperanto-Asocio (UEA) laŭnecese. Post fermo de la unua kurso la kursanoj malfermis asocion Portugala Esperanta Polica Asocio, bele meblitan de la ĉefkomandanto. Dum 1925 aperis 6 n-roj de la oficiala organo de PEA ĉefe per la donaco de Teixeira Lino-Fundao (Eskudoj 12.000 S 00). De 1927 ĝis 1930 la movado dormadis, nur la laboristaj Esperantistoj daŭrigis konstante kaj senlace la propagandon, kiu eĉ nun estas tre vigla. Registrindaj nomoj: Costa Junior, Irmundo Barros, Vicente Junior kaj Armando d' Almeida. La ĉefaj nunaj laboristaj asocioj estas "Ligo de l' Okcidentaj Esperantistoj", "Antaŭen" kaj "Nova Vojo".
En 1933 fondiĝis Esperantista sekcio en „Touring Club de Portugal“. Pere de ĝia agado oni sukcesis aranĝi duonoficialan nedevigan Esperanto-kurson en la komercaj lernejoj de Ferreira Borges, Veiga Beirao, Rodrigues Sampaio; oficialan nedevigan kurson ĉe la polico; kaj kurson en Touring Club, kies vicprezidanto, la fama verkisto D. Alberto Bramao prezidis ĉiujn kunvenojn kaj paroladojn organizitajn de la sekcio.
Aparte menciindas la kultura esperanto-revuo La Karavelo. Ĝi estis fondita de João José Santos (Ĝoano) en la portugala urbo Estremoz en oktobro 2007. Ĝi aperis sesfoje jare unue per Interreto kaj poste surpapere. Kunlaboris en la revuo tutmonde konataj esperantistoj. La gazeto aperigis historiajn artikolojn, tradukojn de konataj verkistoj, ĉefe portugallingvaj, sed ne nur, ankaŭ originalajn poemojn, rakontojn, ktp. La nomo de la revuo omaĝas la karavelon, kiu estas konata ŝiptipo inventita kaj uzata de la portugaloj dum la 15-a kaj la 16-a jarcentoj kaj grava en la malkovro de nekonataj lokoj, por la tiamaj eŭropanoj.
La 103-a Universala Kongreso de Esperanto (UK) okazis ekde la 28-a de julio ĝis la 4-a de aŭgusto 2018 en Lisbono (Portugalujo). UK neniam antaŭe okazis en Portugalio. La kongresa temo estis “Kulturoj, lingvoj, tutmondiĝo: Kien nun?”.
Großschönau
Großschönau ("granda bela herbejo") havas diversajn signifojn:
Wiegner
Wiegner estas familia nomo de jenaj personoj:
Index on Censorship
Index on Censorship estas organizaĵo, kiu lanĉas kampanjojn por libereco de esprimo kaj eldonas kvarfoje jare samnoman gazeton en Londono. La nuntempa estro de Index on Censorship estas ekde 2008 la aŭtoro kaj komentisto John Kampfner, ekseldonisto de la brita gazeto New Statesman. La nuntempa eldonisto de la gazeto estas ekde 2007 la eks-ĵurnalisto de radio BBC, Jo Glanville.
Szalánta
Szalánta [salAnta], kroate Salanta estas unuigita vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Baranya, en subregiono de Pécs.
Situo
Szalánta situas sur deklivoj, laŭ ĉefvojo Pécs-Kroatio. Urboj Kozármisleny troviĝas je 12, Harkány 13, Siklós 14, Pécs 18, Villány 23, Szentlőrinc 26, Bóly 27 km-oj.
Historio
La unua mencio pri Szalánta devenis el 1192 laŭ tiama hungara ortografio "Zolounta", pri Németi el 1240 en formo "Nemti". En la 17-a jarcento bosnoj alvenis. Inter 1918-1921 armeo de Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj okupis la vilaĝojn. En 1977 ambaŭ vilaĝoj unuiĝis. En 2001 vivis en Szalánta 55 % hungaroj, 32 % kroatoj, serboj kaj germanoj po 2 %-oj. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo.
Grub
Grub havas diversajn signifojn:
Arnold Luschin-Ebengreuth
Arnoldo LUSCHIN-EBENGREUTH (naskiĝinta la 26-an de aŭgusto 1841 en Lvivo, mortinta la 6-an de decembro 1932 en Graz) estis aŭstra fakulo de jura historio.
Krome li iĝis mondfamkonata numismatikisto. Li instruadis dum jardekoj ĉe la Universitato de Graz kaj estis membro de la supera ĉambro de la tiama duĉambra cislajtia parlamento (Reichsrat).
Morten Harket
Morten HARKET (naskita la, en la urbo Kongsberg, Norvegio) estas la kantisto de la norvega muzikgrupo a-ha.
Gallin
Gallin estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Ludwigslust-Parchim de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio, kaj apartenas al la administra komunumaro Amt Zarrentin. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Josef Vítek
Josef VÍTEK (naskiĝis la 29-an de majo 1911 en Horšov - mortis la 8-an de novembro 1983) estis ĉeĥa esperantisto, unua prezidanto de ĈEA kaj ĝia honora membro.
Profesie faka instruisto, kiu laboris multajn jarojn en diversaj lokoj de Ĉeĥio kaj Slovakio.
Departemento San Miguel
San Miguel estas departemento de Salvadoro. Ĝia ĉefurbo estas San Miguel de la Frontera, situanta je 138 km de San-Salvadoro. Ĝi kovras areon de kaj havas pli ol 480,000 loĝantoj. Ĝi estis deklarita departemento la 12-an de junio 1824.
Josef Vítek
Plurfoje li estis prezidanto de Esperanto-kluboj en Hradec Králové, Praha kaj Mělník. Josef Vítek enorme meritiĝis pri la renovigo de la postmilita Esperanto-movado en Ĉeĥoslovakio, pri eldono de vortaroj de fratoj Filip.
Multe li propagandis sian patrujon en fremdlando. Laŭ komisio de ministerio pri informado li prelegvojaĝis pri Ĉeĥoslovakio en Svedio, Danio kaj Norvegio en 1946 kaj 1947. Sendita al Parizo en 1949 kiel instruisto por la ĉeĥa lingvo li ligis plurajn kontaktojn kun eksterlandaj samideanoj.
Josef Vítek enorme meritiĝis pri la renovigo de la postmilita Esperanto-movado en Ĉeĥoslovakio en la 1950-aj jaroj, post kiam la esperantista organizo devis mem likvidi sin laŭ ordono de la tiama komunista reĝimo (en 1952). La ŝtataj burokratoj baldaŭ komprenis, ke esperantistoj ne ĉesis labori, nur la ŝtato likvidis sian kontrolon super ilia agado. Tial ili permesis unue duonan organizadon, poste plenan. Josef Vítek estis la unua prezidanto de Tutŝtata Konsulta Komitato en la jaroj 1955-1957, en la jaroj 1959-1969 gvidanta funkciulo de Ĉeĥoslovaka Esperanto-Komitato kaj post starigo de ĈEA en 1969 ĝia unua prezidanto (1969-1979).
Li laboris ankaŭ kiel membro de ekzamena komisiono, kiam ĈEA enkondukis asociajn ekzamenojn. En kluboj, en kiuj li aktivis, li redaktis kaj eldonadis klubajn bultenojn, ekz. kvindek numerojn de Esperantista klubo en Praha.
Eŭmenidoj
Eŭmenidoj (helene Εὐμενίδες, latine Eumenides) estas en helena mitologio repacigitaj diinoj de venĝo.Origine ili estis Erinioj, diinoj de venĝo kaj malbeno, kiuj senkompate perskutis farintojn de sangaj krimoj kaj perfortoj, murdintojn, rabistojn, ĝenantojn de hejmecaj ligoj. Ili estis teruraj per siaj aspektoj, sed precipe per nelaciĝebla persekutado de kulpintoj, kiujn ili turmentis per ĝenaj konsciencriproĉoj.
Raita Pyhälä
Raita Pyhälä (n. 1939) estas finna esperantisto, instruisto pri la angla, franca, Esperanto. Ŝi esperantistiĝis en la komenco de la 1990-aj jaroj, estis helpanto en la UKo en 1995; ŝi ofte kunlaboris en gazetoj kiaj i.a. Juna Amiko kaj Monato; ŝi aperas en la Panteono ĉe www.edukado.net.
Eŭmenidoj
Sed en helena mitologio estas konataj ankaŭ la samaj estaĵoj afablaj, indulgoplenaj. Tiuj estas nomataj Eŭmenidoj. Ili estas unuvide aliaj, ilia aspekto tute ne estas hororiga kiel tiu de Erinioj.
Raita Pyhälä
Ŝi loĝas en Hyvinkää.
Eŭmenidoj
Transformo de la unuj en aliajn, la mavajn en pli bonajn - estas klarigita en legendo pri Oresto, kiujn Erinioj persekutis precipe pro patrinmurdo. Ĝi venis eĉ tien, ke en Ateno ili minacis per ruinigo de la urbo, malrikoltado, eĉ pesto, se Oresto ne estos lasita al ili. La konflikton ebenigis diino Atena, kiu per sia decido Oreston liberigis, verŝajne koste, ke Erinioj estos en ŝia urbo omaĝataj. Transformitaj Erinioj, nun Eŭmenidoj benis homojn kaj bestojn. Ili eĉ havis proksime de Ateno, sur monteto Kolono, boskon. En tiu ĉi loko pli poste ankaŭ mortis Edipo, forpelita kaj blinda reĝo de Tebo. Tie al li atena reĝo Tezeo liveris protekton kaj tie ankaŭ Edipo trankvila kaj repacigita mortis.
Fonto
Tiu ĉi artikolo traktas helenajn diinojn Pri opero de Vasil S. Toleh traktos artikolo Eŭmenidoj (opero).
Dagmar Pecková
Dagmar Pecková (naskiĝis la 4-an de aprilo 1961 en Medlešice ĉe Chrudim) estas ĉeĥa kaj internacie aprezata operkantistino, mezosopranistino.
Jam dum sia studado en Praga Konservatorio ŝi estis opereta solistino en Pilseno kaj en Muzika teatro en Karlín (Prago). Post dujara studado en Dresdeno en 1987 ŝi estis akceptita kiel solistino de la Saksa Ŝtatoperejo (Semperoperejo) en Dresdeno, unu jaron pli poste ŝi fariĝis solistino de Ŝtatoperejo en Berlino. Krome ŝi prezentiĝis en aliaj mondaj operscenejoj (Stutgarto, Ĝenevo, Munkeno, San Francisco, Parizo, Barcelono k.a.) kaj en londona reĝa operejo en Covent Garden. Ŝi koncertis en Vieno, Madrido, Londono, Tokio, Zuriko, Montrealo, Moskvo kaj multaj aliaj urboj; ŝi kantis ankaŭ en novjorka Carnegie Hall. Ŝi partoprenis en internaciaj muzikfestivaloj en Bregenz, Salzburgo, Prago, Edinburgo kaj Sankta Sebastiano.
Ŝi ofte kunlaboras kun orkestro Ĉeĥa filharmonio (Jiří Bělohlávek, Sir Charles Mackerras, Richard Hickox, Libor Pešek k.a.), kun kiu ŝi realigis turneon en Japanio, Suda Koreio kaj Honkongo.
Al ŝiaj plej elstaraj registraĵoj apartenas KD kun arioj de Gustav Mahler kaj Wolfgango Amadeo Mozart.
En 1995 estis nomita laŭ ŝi asteroido 18460 Pecková. En 1999 ŝi ricevis premion de Thalia en fako de opero pro la rolo Carmen en Nacia Teatro en Prago.
Nuntempe ŝi vivas en Heuweiler (Germanio) kun sia edzo, germana muzikisto Klaus Schiesser. Ŝi havas du gefilojn, filon Theodor, kies patro estas violonĉelisto Aleš Kaspřík, kaj el la nuntempa geedziĝo naskiĝintan filinon Dorothea. Ŝia unua edzo estis ĵurnalisto Jiří Vejvoda.
Ray Avery
Kavaliro Raymond John AVERY estas nov-zelanda sciencisto kaj entreprenisto kiu ricevis kelkajn honorojn pro sia laboro inventi kaj produkti rimedojn por helpi triamondanojn.
Vivhistorio
Ray Avery naskiĝis en Anglio en 1947. Li pasis multan tempon en orfejoj kaj vichejmoj en Londono. Dum li estis pli-malpli senhejma li multe legis en publikaj bibliotekoj. Ek de la aĝo de 14 jaroj li havis bonan mentoron kiu instigis en li intereson pri scienco.
Migrinte al Nov-Zelando, li pasis 30 jarojn en la farmacia industrio. Li estas fonda membro de la Fako pri Farmakologio en la Universitato de Auckland. Poste li estis teknika direktoro de Douglas Pharaceuticals (farmacia kompanio), kie li ne nur reduktis la kostojn de medikamentoj, sed ankaŭ helpis evoluigi la nov-zelandan farmacian eksportindustrion. Avery estas la prezidanto de la organizo World Class New Zealand Steering Committee (Mondnivela NZ gvidkomitato) kaj membro de KEA (Kiwi Expat Association) (organizo de enmigrintoj).
Li evoluigis metodon fabriki malmultekoste por homoj kiuj suferas pro katarakto(j). Oni taksis ke ĝis 2020, 30 milionoj da homoj profitos de la intraokulaj lensoj inventitaj de Avery. Renkontite kaj inspirite de Fred Hollows, li planis kaj direktis la konstruadon de fabrikejoj en Eritreo kaj en Nepalo por produkti intraokulajn lensojn por la organizo The Fred Hollows Foundation (Funduso de Fred Hollows). Tiu fonduso provizas 13 elcentojn de la monda merkato por intraokulaj lensoj kaj utiligas la teknologion kiun inventis kaj donacis Ray Avery.
En 2003 Avery kreis la sendependan karitatan evoluigan organizon Medicine Mondiale,kiun li priskribis kiel "grupo por etika scienco". Ĝi celas evoluigi malmultekostajn daŭrigeblajn solvojn por kontraŭi tutmondan malriĉecon kaj malsanproblemojn por la plej senrimedaj kaj malatentataj socioj.
Manu Dibango
Emmanuel N'Djoké Dibango (n. la 12-an de decembro 1933 en Dualao, Kameruno, m. la 24-an de marto 2020 en Parizo) estis kameruna muzikisto kaj kantoverkisto. Li ludis la saksofonon kaj vibrafonon. Li evoluigis muzikan stilon kiu miksis ĵazon, funkon kaj tradician kamerunian muzikon. Li estis plej bone konata pro sia unuopaĵo "Soul Makossa" (en 1972),
En marto 2020, dum la tutmonda kronvirusa pandemio, Dibango testis pozitive por KOVIM-19 en Francio. La 23-an de marto 2020 li mortis en Parizo pro tiu malsano. Li estis 86-jara.
Artisto por Paco de UNESKO
Manu Dibango estis nomumita Artisto por Paco de UNESKO en 2004 pro sia elstara kontribuo al la disvolviĝo de la artoj, paco kaj kultura dialogo tra la mondo.
Manu Dibango kredis profunde en la potenco de muziko por kunigi homojn kaj kulturojn, ĉar laŭ li, kiel li konfidis al la Unesko-Kuriero en marto 1991, muziko estas "la plej spontanea kaj natura kontakto, inter homoj”.
Stefanie Tucker
Stefanie Tucker (prononco ), naskiĝis en 1936, do fine de la nuna jaro jarojn aĝa, estas germana esperantistino. Laŭ stato fine de la jaro 2014 ŝi estas la vicprezidantino de Bavara Esperanto-Ligo, la regiona organizaĵo de Germana Esperanto-Asocio en la federacia lando, kaj la prezidantino de la loka "Esperanto-lingvoklubo" en la hejmurbo Aŭgsburgo. Kun sia usona edzo Gerald Tucker, ambaŭ aktivaj esperantistoj ekde la 1950-aj jaroj, ŝi krome ekde la 1980-aj jaroj aktivas kiel gvidaj kunlaborantoj de la Germana Esperanto-Instituto, kaj aldone ekde la jaro 2007 gvidas la publikajn rilatojn de la aŭgsburga civitana centro Holzerbau.
Jean Ping
Jean PING (24a de Novembro 1942)  estas diplomato kaj politikisto el Gabono kiu estis Prezidanto de la Komisiono de Afrika Unio el 2008 al 2012. Li estis antaŭe Ministro pri eksterlandaj aferoj de Gabono el 1999 al 2008 kaj servis kiel Prezidento de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj el 2004 al 2005. Li estas la filo de ĉina patro kaj patrino el Gabono.
János Ferenczi
FERENCZI János [ferenci] estis hungara reformita pastro, dekano, etnografia verkisto naskita la 22-an de marto 1789 en Középajta kaj mortinta la 25-an de aprilo 1868 en Dálnok.
Biografio
Inter 1811 ĝis 1815 János Ferenczi studis en Göttingen. Ekde 1815 li estis pastro en Dálnok, ekde 1857 dekano en Kézdivásárhely. Li publikis en Mulattató (Braŝovo) (1838–1839) artikolojn pri etnografio kaj historio de sikuloj en Háromszék. Li fondis per sia librokolekto la bibliotekon de reformita Kolegio Székely Mikó en 1859.
Nkosazana Dlamini-Zuma
Nkosazana Clarice Dlamini-Zuma (27a de januaro 1949) estas politikisto kaj kontraŭ-apartisma aktivulo de Sudafriko. Ŝi estis sudafrika Ministro pri Sano el 1994 al 1999, sub Prezidento Nelson Mandela, kaj poste Ministro pri Eksteraj Aferoj el 17a de junio 1999 al 10a de majo 2009, sub prezidentoj Thabo Mbeki kaj Kgalema Motlanthe. Ŝi estis translokigita al la posteno de Ministro pri Internaj Aferoj en la Ministraro de la Prezidento Jacob Zuma, ŝia eks-edzo, la 10an de majo 2009 posteno en kiu ŝi servis ĝis sia rezigno la 2an de oktobro 2012.
La 15an de julio 2012, Dlamini-Zuma estis elektita de la Afrikunia Komisio kiel ties voĉparolanto, kio faras ŝin la unua virino kiu estris la organizon (inklude ties antaŭaĵo, nome la Organizaĵo por Afrika Unueco). Ŝi enposteniĝis la 15an de oktobro 2012. Ŝi estis konsiderata futura estro de la Afrika Nacia Kongreso.
Paroĥo Vernon
La paroĥo Vernon - angle Vernon Parish, france Paroisse de Vernon - estas civila paroĥo de Usono en la subŝtato Luiziano, komparebla al usona kantono. La administra centro estas la urbo . La paroĥo estis fondita la.
Laŭ la stato de la jaro en la paroĥo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Jiří Vychodil
Jiří VYCHODIL (naskiĝis la 4-an de marto 1940 - mortis la 9-an de septembro 2012) estis blinda ĉeĥa esperantisto kaj eksprezidanto de la sekcio de nevidantoj, profesie telefonisto, honora membro de ĈEA kaj de UEA.
Denaske nevidanta, post lernejo por blinduloj en Prago li studis en ŝtata konservatorio. De 1960 ĝis 1980 li laboris kiel instruisto pri pianludado kaj ĝis sia emeritiĝo kiel informisto en asekura kompanio.
Li lernis Esperanton en 1954 kaj ekzameniĝis ĉe Ĉeĥa Esperanto-Asocio kaj UEA/ILEI. En ĈEA li kunfondis la sekcion de blinduloj kaj prezidis ĝin de 1976 ĝis 1999, instruis kaj kunlaboris pri vortaroj kaj lerniloj, redaktis la porblindulan revuon Aŭroro, helpas la organon de LIBE kaj brajligas kongresajn materialojn. En 1996 li gvidis la Internacian Kongreson de Blindaj Esperantistoj kaj membris en LKK de la 81-a UK en Prago. Vychodil estas honora membro de ĈEA ekde 1999.
Estante tute blinda, li partoprenas Esperanto-aranĝojn en akompano de iu el la familianoj. Ofte li piane akompanas kantistojn dum koncertoj.
Dum la 89-a UK en Pekino li estis nomumita Honora Membro de UEA, honora membro de UEA ekde 2004.
Gábor Ubrizsy
Gábor Ubrizsy naskiĝis la  1919 en Hungara reĝlando en Ungvár (nuntempa Uĵhorodo en Ukrainio). Li mortis la 1973 en Budapeŝto.
Olonec
Olonec (Олонец, Anus, Aunus) estas urbo en la respubliko Karelio de Rusio. Laŭ la stato de en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 86230501.
La interurba telefona kodo estas 81436, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).
La loka tempo estas la sama kiel moskva tempo (en jaro 2005).
Geografiaj koordinatoj de la urbo estas.
La urbo estas ĉe kuniĝo de riveroj Olonka (Олонка) kaj Megrega (Мегрега).
En la urbo estas fervoja stacio.
Ultraviola radiado
Ultraviola aŭ transviola radiado (mallongigite UV) estas elektromagneta radiado kun ondolongo inter 380 nm kaj 10 nm.
A-ha
a-ha estas norvega muzikgrupo kiu estis plej disvastigita en la 1980-a jardeko. Tamen, la grupo plu estas populara tra la 1990-a jardeko kaj la 2000-a jardeko. La stilo de la grupo apartenas al la "Sintpopo" (Synth Pop) kaj "Roko" (Rock) stiloj.
Ultraviola radiado
La supran limon de ĝia ondolongaro formas la viola lumo, kiu estas la plej altfrekvenca lumo videbla por la homa okulo. La suba limo estas arbitre fiksita; radiadon kun pli mallongaj ondoj oni nomas rentgena aŭ X-radiado.
A-ha
Membroj de la bando
La bando estas triopo kiu konsistas el:
Ultraviola radiado
Ofte oni jene dividas la ultraviolajn radiojn (UV) laŭ la ondolongo:
16238 Chappe
16238 Chappe estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la dum la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).