cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serpentoj
Vivantaj serpentoj troviĝas ĉe ĉiu kontinento escepte Antarkton, kaj ĉe plej pli malgrandaj termasoj — esceptoj estas kelkaj grandaj insuloj, kiaj ĉe Irlando kaj ĉe Novzelando, kaj multaj malgrandaj insuloj de Atlantiko kaj centra Pacifiko. Aldone, marserpentoj estas disvastigitaj tra la Hinda kaj Pacifika Oceanoj. Oni agnoskas pli ol 20 familioj nuntempe, enhavantaj ĉirkaŭ 500 genrojn kaj ĉirkaŭ 3,400 speciojn. Ili gamas laŭ grando el la eta, 10 cm-longa Leptotyphlops carlae al la Retbilda pitono de ĝis 8.7 m en longo. La fosilia specio Titanoboa cerrejonensis estis 15 m longa. Serpentoj supozeble estas evoluintaj el ĉu nestaj aŭ akvaj lacertoj dum la mezo de la Kretaceo, kaj la plej fruaj konataj fosilioj datas el ĉirkaŭ 112 Ma. La diverseco de modernaj serpentoj aperis dum la Paleoceno (ĉ 66 al 56 Ma). La plej malnovaj konservitaj priskriboj de serpentoj povas troviĝi en la Papiruso Brooklyn.
Sciuro
La cindrogriza sciuro (Sciurus carolinensis) estas specio loĝanta en Usono kaj enigita en Brition kaj en kontinentan Eŭropon, kie ĝi minacas la indiĝenan rufan sciuron (Sciuro vulgaris). Sciurus carolinensis pli prosperas en la biotopo kaj tiel forpuŝas la specion Sciuro vulgaris. Nun en Britio asocioj provas savi la indiĝenan rufan sciuron.
Serpentoj
Ili vivas kiel rabobestoj. Kelkaj serpentoj estas venenaj, aliaj sian predon strangolas. Plej specioj estas nevenenaj kaj tiuj kiuj havas venenon uzas ĝin ĉefe por mortigi kaj reteni predon pli ol por mem-defendo. Kelkaj havas venenon sufiĉe povan por kaŭzi doloran vundon aŭ morton al homoj. Nevenenaj serpentoj ĉu englutas predon vivajn aŭ mortigas per sufoko.
Sciuro
Listo de la specioj en la genro Sciurus:
Serpentoj
En ledo-industrio estas uzata serpenthaŭto, karakterizata per ŝildetoj.
Sciuro
Slango
En Esperanta slango la vorto sciuri signifas kolekti amikojn kiel sciuroj kolektas avelojn.
Serpentoj
Etimologio
La termino serpento estas el franca, kaj siavice el hind-eŭropa *serp- (rampi), kio produktas ankaŭ la vorton el la antikva greka  hérpō (ἕρπω) "mi rampas".
Sciuro
Proverbo
Ekzistas proverboj pri sciuro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof:
Serpentoj
Evoluo
La fosilia registraro de serpentoj estas relative malabunda ĉar serpentaj skeletoj estas tipe malgrandaj kaj rompiĝeblaj kio faras ilian fosiliigon io malofta. Fosilioj klare idengeblaj kiel serpentoj (kvankam ofte retenante malantaŭajn membrojn) por la unua fojo aperis en la fosilia registraro dum la Kretaceo. La plej fruaj konataj veraj serpentaj fosilioj (membroj de la krongrupo Serpentes) venas el la maraj Simoliophiidae (Simoliofiedoj), el kiuj la plej malnova estas Haasiophis terrasanctus de la Malfrua Kretaceo (epoko Cenomanio), datita de antaŭ inter 112 kaj 94 milionoj da jaroj.
Bazite sur kompara anatomio, estas interkonsento, ke serpentoj descendas el lacertoj. Pitonoj kaj boaoj — primitivaj grupoj inter modernaj serpentoj — havas restaĵojn de malantaŭaj membroj: fajnaj, ungecaj fingraĵoj konataj kiel "anusaj spronoj", kiuj estas uzataj por alpreni dum pariĝado. Ankaŭ la familioj Leptotyphlopidae (Leptotiflopedoj) kaj Typhlopidae (Tiflopedoj) posedas restaĵojn de la pelva zono, aperanta kiel kornecaj projekcioj se ili estas videblaj.
Tilototritono
La tilototritono (Tylototriton spp.) estas el la ordo de urodeloj kaj familio de salamandredoj. Sube estas ĝiaj ses specioj: La daljang-a tilototritono (T. Taliangensis) troviĝas en Siĉŭan, Ĉinio. Ĝi havas brunnigran koloron sur la dorso, mandarinan koloron ĉe la malantaŭo de la kapo kaj verukojn sur la korpoflankoj. La ĝenhaj-a tilototritono (T. Chinhaiensis), kun brunnigra dorso kaj 12 verukoj malgrandaj sur la korpoflankoj, loĝas en Ĝenhaj de Ĝeĝjang-provinco, Ĉinio. la andersona tilototritono (T. Andersoni) vivas en Hajnan-insulo. Ĝi estas kun brunnigra dorso, larĝa kaj malalta kilo ĉe la kapoflankoj, 12-16 verukoj sur la korpoflankoj kaj ruĝeta koloro sur verukoj kaj sulketoj de la supraj vostonaĝiloj kaj sen planda elstaraĵo. La nevusa titotritono (T. Asperrimus), kun brunnigra dorso, 12-16 verukoj sur la korpoflankoj, fortika kilo sur la kapoflankoj kaj planda elstaraĵo, troveblas en Gansu, Siĉŭan, Gujĝoŭ, Gŭangdong kaj Gŭangŝji. La veruka tilototritono (T. Verrucosus) de Junnan havas klarajn oranĝkolorajn makulojn sur la dorso, 14-16 tuberajn verukojn kaj oranĝkolorajn dorson, kapflankojn kaj membrojn. La gujĝoŭ-a tilototritono (T. Kweichowensis) vivas en okcidenta Gujĝoŭ. Densaj verukoj vidiĝas sur ĝiaj korpoflankoj. La malantaŭa flanko de la kapo, ungoj kaj piedfingroj estas oranĝkoloraj.
Plimulto de la nomitaj bestoj estas en cilindra formo, kun fortikaj membroj, el kiuj la antaŭaj membroj havas po kvar fingrojn kaj la malantaŭaj kvin fingrojn. Ili moviĝas helpe de svingo de la korpo kaj vosto. Dum naĝado ili alkroĉas la apendicojn al sia korpo. Surtere ili antaŭen moviĝas puŝate de la malantaŭaj membroj. Ilia haŭto estas maldelikata. Ili vivas en malseka loko mobrata de densaj arboj sur la monto. Tage ili sin kaŝas en rokfendoj aŭ sub falintaj folioj kaj iras serĉi nutraĵon nokte. Ili estas karnovoraj. Ili faras internan fekundiĝon. La bestoj enprenas la sperman veziketon en la kloakon. Ili demetas ovon en printempo. La idoj kun eksteraj brankoj kutime vivas en akvo. Ili kreskigas unue la antaŭajn membrojn kaj poste la malantaŭajn sen evidenta metamorfozo.
Serpentoj
Evoluo
Multaj modernaj serpentogrupoj originiĝis dum la Paleoceno, laŭlonge de la adapta radiado de mamuloj post la formorto de (nebirdaj) dinosaŭroj. Ankaŭ la ekspansio de herbejoj en Nordameriko kondukis al eksploda radiado inter serpentoj. Antaŭe, serpentoj estis minora komponanto de la Nordamerika bestaro, sed dum la Mioceno, la nombro de specioj kaj ties hegemonio ege pliiĝis je la unuaj aperoj de viperoj kaj elapedoj en Nordameriko kaj je la grava diversiĝo de kolubredoj (inklude la originon de multaj modernaj genroj kiel Nerodia, Lampropeltis, Pituophis, kaj Pantherophis).
Fosilioj
Estas fosilia pruvaro kiu sugestas, ke serpentoj estis evoluintaj el trunestaj lacertoj, dum la Kretaceo. Frufosilia serpentoparenco, nome Najash rionegrina, estis dukrura trunesta animalo kun sakro, kaj estis tute surtera. Unu vivanta analogo de tiuj fruaj prauloj estas la senorela varano Lanthanotus de Borneo (kvakam ĝi estas ankaŭ duonakvovivanta). Subteraj specioj evoluis al korpoj stiligitaj por trunestado, kaj finfine perdis siajn krurojn. Laŭ tiu hipotezo, trajtoj kiaj la travidebla superpalpebro, fuziitaj palpebroj kaj perdo de eksteraj oreloj evoluis por elturniĝi ĉe fostruaj malfacilaĵoj, kiel striado ĉe korneoj kaj tero en oreloj. Oni scias, ke praserpentoj posedis malantaŭajn krurojn, sed al iliaj pelvaj ostoj mankis rekta konekto kun la vertebroj. Tio okazis ĉe fosiliaj specioj kiel Haasiophis, Pachyrhachis kaj Eupodophis, kiuj estas iom pli aĝaj ol Najash.
Tiu hipotezo estis plifortigita en 2015 pro la malkovro de 113-milion-jaraĝa fosilio de kvarkrura serpento en Brazilo, kiu estis nomita Tetrapodophis amplectus. Ĝi havas multajn serpentecajn trajtojn, estis adaptita al trunestado kaj ĝia stomako indikas, ke ĝi estis predanta aliajn animalojn. Nuntempe ankoraŭ ne certas ĉu Tetrapodophis estas serpento aŭ alitipa specio de la ordo de Skvamuloj, ĉar la serpenteca korpoj sendepende evoluis almenaŭ 26 fojojn. Tetrapodophis ne havas distingajn serpentotrajtojn en siaj spino kaj kranio. Studo de 2021 metis tiun animalon en grupo de formortintaj marlacertoj el la Kretaceo konata kiel Dolichosaurus kaj ne rekte rilata al la serpentoj.
Alternativa hipotezo, bazita sur morfologio, sugestas, ke la prauloj de serpentoj estis rilataj al Mosasaŭroj — nome formortintaj akvovivaj reptilioj el la Kretaceo — formanta la kladon Pythonomorpha. Laŭ tiu hipotezo, oni supozas, ke la fuziitaj, travideblaj palpebroj de serpentoj evoluis por fronti markondiĉojn (kornea akvoperdo pro osmozo), kaj la eksteraj oreloj perdiĝis pro uzomanko en akva medio. Tio finfine kondukis ĝis animalo simila al la nuntempaj marserpentoj. Fine de la Kretaceo, serpentoj rekoloniigis la teron, kaj plue diversiĝis en nuntempaj serpentoj. Oni konas fosiliigitajn serpentorestaĵojn el marsedimentoj de frua Fina Kretaceo, kio kongruas kun tiu hipotezo; precize ĉar ili estas pli aĝaj ol la surtera Najash rionegrina. Simila kranistrukturo, reduktitaj aŭ forestaj membroj, kaj aliaj anatomiaj trajtoj troviĝas kaj en mosasaŭroj kaj en serpentoj kondukis al pozitiva kladistika rilato, kvankam kelkaj el tiuj trajtoj estas kunhavataj kun varanedoj.
Genetikaj studoj en ĵusaj jaroj indikis, ke serpentoj ne estas tiom klare rilataj al varanaj lacertoj kiel iam oni kredis — kaj tiel ne al la mosasaŭroj, nome la proponita praulo en la enakva scenejo de ilia evoluo. Tamen, plia pruvaro ligas mosasaŭrojn al serpentoj pli ol al varanedoj. Fragmentitaj restaĵoj trovitaj el Ĵurasio kaj komenca Kretaceo indikas pli profundajn fosiliajn registrojn por tiuj grupoj, kiun povas eble kontraŭis ajnan hipotezon.
Genetika bazo de la serpentevoluo
Kaj fosiliaj kaj filogenetikaj studioj pruvas, ke serpentoj eble evoluis el lacertoj, kaj pro tio la demando celis al konstato pri kiuj genetikaj ŝanĝoj kondukis al membroperdoj en la serpenta praulo. Membroperdo estas fakte tre ofta en nuntempaj reptilioj kaj tio okazis dekojn da fojoj ene de skinkoj, angvoj, kaj aliaj lacertoj.
En 2016, du studoj informis, ke membroperdoj en serpentoj estas asocia kun DNA mutacioj en la Zono de Polusigaktiveca Regula Sekvenco (ZRS), nome regula regiono de la "Sonic-hedgehog" geno, kiu estas kritike postulita por membrodisvolvigo. Pli ĵusaj serpentoj havas nek restaĵojn nek membrojn, sed bazaj serpentoj kiel pitonoj kaj boaoj havas restaĵojn de tre reduktitaj, restaĵecaj malantaŭaj membroj. Pitonembrioj eĉ havas tute disvolvigitajn stumpojn de malantaŭaj membroj, sed ilia posta disvolviĝo estas haltigita pere de DNA mutacioj en la ZRS.
Distribuado
Estas ĉirkaŭ 2,900 specioj de serpentoj kun teritorioj tiom for norde kiom ĝis la Arkta Cirklo en Skandinavio kaj sude tra Aŭstralio. Serpentoj povas troviĝi ĉe ĉiu kontinento escepte Antarkton, en la maro, kaj tiom alte kiom ĝis 4,900 m en Himalajo de Azio. Estas nombraj insuloj el kiuj serpentoj estas forestaj, kiaj ĉe Irlando, Islando, kaj Novzelando (kvankam la akvoj de Novzelando estas neofte vizitita de Pelamis platura aŭ flavventra marserpento kaj de Laticauda colubrina).
Grando
La nuna formortinta Titanoboa cerrejonensis estis 12–15 m longa. Kompare, la plej grandaj vivantaj serpentoj estas la Retbilda pitono, nome kies la plej longa registrita specimeno mezuris ĉirkaŭ 9 m longe, kaj la anakondo Eunectes murinus, kies mezuroj estas 7.5 m longe kaj estas konsiderata la plej peza serpento surtere.
Ĉe la alia pìnto de la gamo, la plej malgranda vivanta serpento estas la Leptotyphlops carlae, kun longo de ĉirkaŭ 10 cm. Plej serpentoj estas tre malgrandaj animaloj, proksimume ĝis 1 m longaj.
En kulturo
Serpentoj delonge estis bone konataj kaj klara simbolo en multaj kulturoj. En la biblia Genezo "la serpento" jam aperis kiel simbolo de la malbono kaj la diablo kiu tentas la unuan virinon nome Eva kiu siavice komplicigas la unuan viron nome Adamo: ili pekas kaj pro tio la unuaj homoj (do, la tuta homaro) estas kondamnita de Dio. Same Dio kondamnas kaj malbenas la serpentojn, kiu trenos sin sur sia brusto, kaj estos malamikeco inter serpento kaj virino; serpento mordos ŝian kalkanon; sed virino rompos ties kapon.
Tiu biblia rakonto inspiris la bildaron de la Katolika Eklezio kiu reprezentas la Virgulinon Maria kiel Senmakula koncipiĝo piedpremanta serpenton kiel rakontita en Genezo, sed la reptilio anstataŭ mordi ŝian kalkanon montras pomon enbuŝe kiel memorilo de la tento. Foje oni reprezentis ankaŭ Jesuon piedpremanta serpenton, sed ne inspirita en la geneza rakonto, sed kiel reprezento de lukto inter la bono kaj la malbono, kaj tiu simbolo ankaŭ estas aplikebla al la Virgulino Maria.
Ene de judismo kaj sekve de kristanismo estas ankaŭ aliaj versioj kiuj povas estis konsiderataj kontraŭdiraj: kelkaj teologoj bazitaj sur historio de Moseo en la biblia rakonto, por liberigi la hebrean popolon, rakontas, ke Dio konvertis la bastonon de Moseo en serpento ekde la mezo de la brulanta rubuso. Laŭ tiu historio, oni interpretas, ke Dio tra Moseo montris sian furion kontraŭ la egipta popolo kaj kontraŭ la Faraono. En tio kelkaj teologoj konsideras, ke la bastono de Moseo, estas serpento de aspekto pozitiva kaj samtempe mirakla.
En la Antikva Egipto, Uaĝet (la kobro) estis la «Senjorino de la Ĉielo», simbolo de la arda varmo de la Suno kaj de la flamo de fajro. Ĝi reprezentis la forton de la kresko, de la fekundeco de la grundo kaj de la akvo en la egipta mitologio. Estis la diino protektanta de la Malsupra Egipto kaj de la faraono. Tamen, la serpento Apofiso estis la simbolo de la malicaj fortoj kiuj loĝas en la Duato, kaj klopodis reteni la sunboaton de Reo.
En la Antikva Proksima Oriento oni konsideris la serpenton animalo de longa vivodaŭro, bonfara kaj saniga, de tie la emblemo de la kaduceo. ​
En Malproksima Oriento la serpento estas konsiderata sankta animalo, dia kaj protektanto kontraŭ la negativaj energioj, kiu reprezentas forton, energion kaj saĝecon. Krome ĝi estas adorata ĉefe ene de la hinduisma kulturo. Por ekzemplo, dum en kristanismo, la Sankta Spirito estas reprezentata kiel blanka kolombo, la similenhava Dio Ŝivo estas reprezentata kiel serpento, nome kiel kobro.
Ankaŭ la Kulturo de Ĉinio konsideras ĝin protektanta estaĵo; bilda ekzemplo de tio estas en la Granda Ĉina Muro konstruita sur montara tereno kaj situa en la centro de flava koloro. Ĝi estis reprezentata ankaŭ pare de la Drako, kiel simbolo de kelkaj el la orientaj batalartoj. En tiu animalo, inspiriĝis diversaj metodoj de persona defendo en la jarmila Ĉinio, ĉefe kreitaj kaj rekreitaj de majstroj aŭ sensejoj (batalartaj artistoj). Krome ene de la ĉina astrologio, la Signo de la Serpento, okupas la 6an lokon kaj kiel la sukceda parto de la Signo de la Drako, laŭ la ĉina filozofio ĝi ankaŭ formas parton de la Jino kaj Jango.
Simile, ankaŭ en Ameriko serpentoj estis adorataj de granda parto de la kulturoj tie florintaj. En Mezameriko, la plej fama ekzemplo estas tiu de la dio Kecalkoatlo (Mezameriko), nome la Plumhava serpento, Kukulkano por la Majaoj. La Viziserpento estas grava kreitaĵo de la mitologio de la antaŭkolumbaj majaoj, kvankam la termino lastatempe estas ne tiom uzata. La serpento estis tre gravaj socia kaj religia simbolo, adorata de la majaoj. La majaa mitologio priskribas la serpentojn kiel la vehikloj pere de kiuj la ĉielaj korpoj, kiel la Suno kaj la steloj, trairas la ĉielon. La forigo de la serpenta haŭto faris ilin simbolo de renaskiĝo kaj renoviĝo.
En Sudameriko ekzistas la mita figuro de Amaru aŭ flugilhava serpento, tre antikva dio kaj de granda gravo en la mondokompreno de la popoloj Keĉua kaj Ajmaroj. En la kulturo de Mapuĉoj oni priskribas du potencajn estaĵojn kun formo de mitaj serpentoj nome Trentren Vilu kaj Caicai Vilu; el kiuj Caicai-Vilu estas "marserpento" kiu havas la povon domini la maron kaj ĉion rilatan al tio, kaj Trentren-Vilu estas "terserpento" kiu havas la povon domini la teron, kaj ties vulkanojn.
En la antikva Romo, la dio Asklepio (dio de la medicino) adoptis formon de serpento.
La bazilisko estas foje reprezentata en kelkaj kulturoj kiel granda serpento kun makulo en la kapo kun formo de krono, kiu per rigardo, se rekta, kapablas mortigi, kaj, se nerekta, ŝtonigas.
Antônio Dias
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Vale do Rio Doce (do "Valo de Rivero Dolĉa") kaj en la mikroregiono Ipatinga. Laŭ la stato de en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun Ferros, Santa Maria de Itabira, Nova Era, São Domingos do Prata, Jaguaraçu, Timóteo, Coronel Fabriciano (de nordo en horloĝa direkto).
La subŝtata ĉefurbo Belo Horizonte situas en distanco de 172 kilometroj.
Eksteraj ligiloj
<!-- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
Hiroshi Araki
Hiroshi ARAKI (japane 荒木博志, Araki Hiroshi) estas japana astronomo, kiu laboras ĉe la observatorio VLBI de Mizusawa de la Nacia Observatorio de Japanio en Oŝu (gubernio Iŭate) kaj estis sub-estro de la scienca teamo de la misio Hajabusa. Kun kolegoj de la observatorio li kreis detalan topografian mapon de la Luno.
Laŭ Minor Planet Center li kunmalkovris 3 asteroidojn, ĉiujn la en kunlaboro kun Isao Sato kaj Masanao Abe.
Oni ne konfuzu lin kun la amatora astronomo Hiroshi Araki, en kies honoro estis nomita la asteroido 8707 Arakihiroshi.
Kastelo de Nádasdladány
La Kastelo de Nádasdladány (konata ankaŭ pri la iama posedanto Kastelo de Nádasdy) estas impona historia monumento en Hungario, en mezo de vilaĝo Nádasdladány.
Historio
Familio Nádasdy aĉetis ĉi tie bienon en 1851, kie estis jam etaĝa baroka kastelo el la 18-a jarcento. La nun videbla kastelo estis trakonstruita inter 1873 - 1876 laŭ projekto de Alajos Hauszmann kaj István Linzbauer, kie poste la Nádasdy-familio longe loĝis. Inter 1982 - 1994 la kastelo apartenis al la defenda ministerio, tamen sen iu ajn uzo. En 1993 la ŝtato deklaris ĝin grava historia monumento.
Konstruaĵo
La unuetaĝa kastelo kun keloj situas sola en mezo de granda parko. La konstruaĵo havas komplikan negeometrian formon. Super la enirejo estas videbla granda blazono de Nádasdy-familio. Interne restis preskaŭ nenio el la origino.
Parko
La parko estis kreita kiel pejzaĝa parko kun lago, insulo, ponto en la 1860-aj jaroj. Post jardekoj parto de la kreskaĵoj formortis, eĉ la lago sekiĝis. Post la 2-a mondmilito parto de la parko estis aldonitaj al la vilaĝanoj por propra uzo. Tamen ankaŭ nun videblaj en la restinta parko fagoj, alnoj, aceroj, ordinaraj fraksenoj, platanoj, kverkoj, salikoj, poploj, juglandoj, ĉinaj paŭlovnioj, juniperoj, abioj, eŭropaj larikoj, eŭropaj taksusoj, tujoj.
Dekila klorido
Dekila klorido aŭ C10H21Cl  estas alkila klorido konsistanta je 10 karbonatomoj, 21 hidrogenatomoj kaj 1 kloratomo. Ĝi rezultas en interagado de la 1-dekanolo kun klorida acido. En mediaj kondiĉoj ĝi estas senkolora likvaĵo, iomete solvebla en akvo kaj pli solvebla en nepolaraj solvantoj. Kiam varmigita, 1-dekila klorido povas produkti hidrogenan kloridon, fosgenon kaj duoksinojn.
Carona TI
Carona estas komunumo de la komunumaro Carona kaj la distrikto Lugano en Kantono Tiĉino, Svislando. Ĝi havis 827 loĝantojn je la 31-a de decembro 2011.
Geografio
Carona situas sur la duoninsulo Ceresio de la Lago de Lugano, sude de la distriktĉefurbo Lugano. Sur la komunuma teritorio situas la Monto San Salvatore, kiu ankaŭ estas la blazona simbobolo de la komunumo. Al la komunumo apartenas krom la vilaĝo Carono la vilaĝetoj Canton kaj Baslona.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 4,75 km², de kiuj 84,1% estas kovritaj de arbaro, 1,9% servas por agrikulturo kaj 13,0% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Carona limas en okcidento kaj nordo al Lugano, en oriento al Melide, en sudo al Vico Morcote, kaj en sudsudokcidento al Morcote.
Trafiko
Carona situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Tra Carona pasas konekta vojo de Lugano al Vico Morcote. La svisa aŭtovojo A2 pasas en tunelo sub la komunuma teritorio. La plej proksima alveturejo al la aŭtovojo situas 1 kilometron oriente de la komunumo en Melide. La kulmino de la Monto San Salvatore atingeblas pere de funikularo de Paradiso. Carone estas konektita al la publika transportreto pere de la loka busreto de Lugano.
Historio
La unua dokumenta mencio de Carona datiĝas el la jaro 926 kiel Calauna. Dum mezepoko Carona formis kune kun la loko Ciona subvoktejon de la episkopo de Como. Dum la tempo de la okupado fare de la Svisa Ĵurkomunumo de 1470 ĝis la Helveta Revolucio de 1798 Carono ĝuis pri aparta jura statuso kun privilegiaj rajtoj kaj impostolibereco. Hermann Hesse konatiĝis en julio 1919 en Carona kun sia dua edziono. En lia romano La lasta somero de Klingsor Carona havas gravan rolon.
Cibakháza
Cibakháza [cibakhAza] estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Norda Ebenaĵo, en departemento Jász-Nagykun-Szolnok, en distrikto Kunszentmárton. La loknomo signifas hungare: domo de Cibak, kiu estis historia figuro. Loke la mallonga loknomo estas Cibak.
Geografio
Cibakháza situas sur ebenaĵo, Tiso preterfluas, laŭ ĉefvojo Szolnok-Kunszentmárton. La lasta urbo troviĝas je 18, Szolnok je 34, Mezőtúr je 36, Budapeŝto je 120 km-oj.
Historio
La komunumo estis menciita unue en 1456, en 1465 ĝi iĝis kampurbo. La turkoj faris senhoma la urbeton, kiu refondiĝis en 1717 kaj rericevis la rangon kampurbo en 1832. La vilaĝo situis ĉe la maldekstra flanko de Tiso, kie estis grava trapasejo, sekve doganejo. En 1849 la hungaraj taĉmentoj sukcese profitis la trapasejon kaj forpuŝis la aŭstrajn militistojn. Pli poste tie okazis la plej granda kanaligo de Tiso. 16 km-ojn longa branĉo ĉesis, tio iĝis Morta Tiso, la urbeto perdis kaj la riveron, kaj la trapasejon. Sekve la vilaĝo velketas.
Famuloj
En Cibakháza naskiĝis aktorino Gizi Fekete.
Scratch (programlingvo)
Scratch estas eduka programlingvo ebliganta homojn de ajnaj sperto, fono kaj aĝo, eksperimenti kun diversutila komputila programado, kombinante blokojn por kontroli bildojn, muzikon kaj sonojn.
Ĝi estis kreita de la Lifelong Kindergarten Group ĉe MIT Media Lab per teamo gvidita de Mitchel Resnick kaj aperis unuafoje somere 2006. Scratch povas esti instalata kaj senpage redistribuata por Vindoza, Mac OS X aŭ Linuksa operaciumoj. La fontokodo disponeblas laŭ licenco ebliganta ŝanĝojn por nekomerca uzo.
Lingvoj kaj medioj
Scratch estas uzata mondvaste en pluraj, diversaj medioj: lernejoj, muzeoj,Scratch Day at Science Museum of Minnesota komunumaj centroj kaj hejmoj. Ĝi estas dediĉita speciale por 6- ĝis 16-jaraĝuloj, sed homoj de ĉiu aĝo uzas Scratch. Ekzemple, junuloj povas krei projektojn kun siaj gepatroj aŭ pli aĝaj gefratoj, kaj adoleskantoj povas uzi Scratch dum enkondukaj lecionoj pri programado.
La ĉefa prioritato de la lingvokreintoj estis prepari la lingvon kaj programadan medion intuiciajn kaj facile lerneblajn por infanoj sen priprogramada sperto. Ekzistas tamen granda kontrasto inter potenca plurmedia funkcia kaj plurfadena programadostilo, kaj relative limigita amplekso de Scratch programlingvo.
La fasado de la Scratch programada medio dividas la ekranon en kelkajn areoj: maldekstre blokaro, meze la aktuala informo pri movobjektoj skriptoareo, dekstre la scenejo kaj listo de movobjektoj. La blokaro konsistas de kodopartoj (nomataj "blokoj") kiun oni povas treni en skriptoareon por krei programon. Por igi la blokaron ne tro vasta, ĝi estas aranĝita en ok grupojn da blokoj: movo, aspekto, sono, skribilo, regilo, sentado, operatoroj kaj variabloj.
La programada medio baziĝas je esploroj de diversaj trajtoj - kiuj ne kongruis intuician lernadon - etis forigitaj, la ceteraj - kuraĝigantaj komencantojn kaj faciligantaj esploradon kaj lernadon - estis konservitaj. Kelkaj rezultoj estas surprizaj, ĉar Scratch multe diferas se aliaj instrucelaj programlingvoj (kiel Basic, Logo aŭ Alice). Ekzemple plurfadena kodo kun dissendo de mesaĝoj estas baza en Scratch, sed mankas funkcioj kaj manipulado de dosieroj. Skalaroj kaj ĉenoj ekzistas sed kun limigita ebleco de manipulado.
Komunumo
Scracth kreas ankaŭ aktivan komunumon de uzantoj, kiu ebligas prezenti siajn projektojn. Ĝi ankaŭ stimulas modifi la ekzistantajn projektojn aŭ uzi iliajn partojn por krei la novajn. Komunumo, per propra paĝaro, ankaŭ celas kunigi studentojn uzantajn Scratch, ĝiajn ŝatantojn kaj instruistojn, por komune solvi problemojn, kaj per komuna esplorado helpi unu la alian, samtempe disvastiĝante sian kreemon.
La komunumo organizas ankaŭ la t.n. "Tagon de Scratch". Ĝi kunigas la komunanojn en unu lokon, ebligante fizike ekkoni unu la alian, kaj per ludado kaj babilado atingi difinitaj taskoj. La "Tago de Scratch" instigis kreon de pluraj kluboj kaj asocioj agantajn en diversgrandaj agoterenoj.
Programado
Eĉ tute junaj infanoj kaj plenkreskuloj sen kono de programado kapablas uzi Scratch, kreante interesajn, instigan eksperimenton pri programado. La programada procezo konsistas de kunigado de grafikaj elementoj kaj bezonas malmultan tajpadon. Tio forigas sintaksajn erarojn kaj devon lerni komandojn.
Kreado de projektoj en Scratch rilatas al filmoj per uzo de esprimoj kiel scenejo, kostumo; de klaraj movkomandoj, nomoj de koloroj. Ĉiuj uzas ĉiutagajn lingvaĵojn por plifaciligi kompreni la projekton kaj minimumi eblecon erari.
Movobjektoj rilatas al testudo de programlingvo Logo sed kun pli multaj eblecoj. Oni povas ŝanĝi kostumojn, (mal)pligrandigadi ilin, paroligadi, pensigadi, ludi sonojn. La movobjektoj povas interrilati inter si kaj la scenejo ŝanĝante siajn ecojn, (mal)aperante, multiplikante, kreante novajn objektojn aŭ forigante la ekzistantajn. La objektoj povas ankaŭ reagi al konduto de la uzanto - per klavaro kaj muso.
La ĉefekrano de Scratch dividiĝas je kvar partoj:
Sicilia vespro
Sicilia vespro estas sicilia ribelo eksplodinta la 30-an de marto 1282 (paska lundo) kontraŭ regado de Karlo de Anĵuo.
Scratch (programlingvo)
Programado
La blokoj (komandoj) estas dividitaj laŭ funkcio distingita per koloro:
Sicilia vespro
Antaŭeventoj
Post kiam Sicilia Manfredo estis venkita en 1266, papo Urbano la 4-a nomumis Karlon de Anĵuo el Napolo al trono de Sicilia reĝlando. Karlo la 1-a regis per francdevenaj oficistoj kaj soldula armeo, kiuj malbone rilatos al la lokanoj. Murdo, ŝtelo, seksa perforto de virinoj estis ĉiutagaj okazoj.
Scratch (programlingvo)
Derivaĵoj
Ekzistas kelkaj derivaĵoj de Scratch http://wiki.scratch.mit.edu kiuj baziĝas je fontokodo de Scratch. Tiuj programoj kutime havas aldonajn "blokojn" aŭ ŝanĝitan fasadon. Unu de ili, BYOB http://byob.berkeley.edu (kio signifas: Build Your Own Blocks [kreu proprajn blokojn], disvastigata de Jens Mönig) kiu ebligas al uzantoj, kreadon de propraj blokoj, estas uzita por instrui programadon ĉe Berkeley. La fontokodo de Scratch baziĝas je Squeak, kiu baziĝas je Smalltalk-80. Scartch estas malfermkoda kaj elŝuteblas de sia TTT-paĝaro http://info.scratch.mit.edu.
Sicilia vespro
Kaŭzoj de la ribel-eksplodo
Komenco de la ribeloj estis – laŭ unu versio –, ke Karlo enkondukis la kutimon de la unua nokto por la siciliaj fianĉinoj. Li ankaŭ prenis altajn impostojn.
Laŭ historiisto Steven Runciman, la sicilianoj okupiĝis pri festaj antaŭpreparoj, kiam alvenis francaj oficistoj por aliĝi kaj drinki. Tiam serĝento Drouet prenis junan virinon el la homamaso kaj faris al ŝi proponojn, kaj tial la edzo de la virino atakis je Drouet per tranĉilo kaj murdis lin. Kiam la francoj volis venĝi tion, la sicilia homamaso murdis ĉiujn francojn. Tiam ĉiu kirko de Palermo alvokis je vespro.
Laŭ Leonardo Bruni, la ribelo komenciĝis, kiam la francoj serĉis pri armiloj en festivalo ekster Palermo kaj prenpalpis virinojn.
Laŭ alia versio, kiam junulinon seksperfortis franca soldato, ŝin trovis ŝia patrino en kirko preĝante. La patrino elkuris la kirkon kaj kriis: ''Ma fia! Ma fia! (Mia filino! Mia filino!''). Laŭ kelkaj klarigoj tio estas la deveno de la vorto mafio.
La ribelo
La ribelo komenciĝis la 30-an marto de 1282, antaŭpaska vendredo, dum la vespro, ĉe Kirko Sankta Spirito ekster Palermo. La ribelo daŭris 6 semajnojn kaj kaŭzis murdon de plurmil francdevenaj personoj.
La francaj soldatoj, kiuj deĵoris en Sicilio, lernis la sicilian lingvon, kelkaj geedziĝis kun lokaj virinoj. Dum la ribelo oni murdis ne nur la francojn sed ankaŭ la geedzajn parojn ofte siciliajn.
Sekvoj
Petro de Aragonio okupis la Sicilian reĝlandon.
Triviaĵoj
En la 20-a jarcento, la esprimo Sicilia vespro referencas al la nokto de la 10-a de septembro 1931, kiam gangstero Lucky Luciano ordonis murdon de multaj mafiuloj, anoj de krimulo Salvatore Maranzano kaj Joseph Masseria, finante la batalon de Castellammare en Novjorko.
Literaturo
Steven Runciman: The Sicilian Vespers, Cambridge, 1958. Germana traduko: ''Die sizilianische Vesper. Eine Geschichte der Mittelmeerwelt im Ausgang des 13. Jahrhunderts'', München 1959.
Monda Banko
Monda Banka Grupo (en ĉiutaga parolo oni diras Monda Banko nur pri IBRD, parto de Monda Banka Grupo (World Bank Group)) estas financa frato de la Internacia Mona Fonduso, per kiuj la riĉaj landoj direktas la ekonomian politikon en malfortaj landoj havigante pruntojn al tiuj. La plej ĵusa asertita celo de la Monda Banko estas la reduktado de la malriĉeco.
La ĉefa sidejo de la Monda Banko estas en Washington. La posedantoj estas la 184 membroŝtatoj; plej grandan parton posedas Usono. La voĉdonaj rajtoj estas dividitaj laŭ proprieta procentaĵo, ĉe IBRD ekz.: Usono 16,39% (23,68%) Japanio 7,87% (5,88%) Germanio 4,49% (5,37%) Francio 4,3% (5,04%) Britio 4,3% (5,04%) (stato 2004. 09. 04. )
Privat-sektora evoluigo
La Privat-Sektora Evoluigo (Private Sector Development (PSD)) estas strategio de Monda Banko pro helpi la privatsektoron en la evoluantaj landoj. La kaŭzo estas, ke en malriĉaj landoj jam povas krei propran entreprenon el malmulto da mono (relative al riĉaj landoj). Tio signifas, oni atendas pli bonan efikon je sama mono en tiuj landoj (pli da laborlokoj, evoluo).
Apartaj ekonomiaj zonoj
Oni kreis apartajn ekonomiajn zonojn per helpo de Monda Banko ekde 1960-aj jaroj.
Organizo
La ĝisnuna prezidanto de la Mondbanka Grupo estas David Malpass.
Mondbanka Grupo entenas 5 surpepere memstarajn organizojn:
La Monbanka Grupo havas tutmonde 10 500 oficistojn, el kiuj 8 000 laboras en Vaŝingtono.
Historio
La Monda Banko spertis sian oran epokon de la fino de la 1960-aj jaroj ĝis komence de la 1980-aj jaroj. Robert McNamara, iama defend-ministro de la prezidantoj John F. Kennedy kaj Lyndon B. Johnson, gvidis ĝin de 1968 ĝis 1981. Sub ilia prezido, la jara volumeno de la pruntoj pasis de 1 miliardo al 13 miliardoj da dolaroj, la personaro kvarobliĝis kaj la administra buĝeto multobliĝis je 3,5. Helpe de sia kasisto Eugène Rotberg, McNamara sukcesis akiri sur la diverslandaj kapitalmerkatoj 100 miliardojn da dolaroj da prunteprenoj. Granda parto de tiu sumo estis akirita de svisaj bankoj, ĝuste tiuj kiuj gastigas la esencan parton de la fuĝokapitalo devena de nababoj, diktatoroj kaj parazitaj klasoj de Afriko, Azio kaj Latinameriko.
Laŭ Jerry Mander, McNamara mortigis pli da homoj ĉekape de la Monda Banko ol kiam li estis ministro pri defendo de Usono, ĉefo de la masakroj dum la Vjetnama Milito. Jerry Mander desegnis lian portreton tiel: "Hontema pro la rolo kiun li ludis dum la vjetnama milito, li volis sin elaĉeti helpante la malriĉulojn de la tria mondo." Fidante la ciferojn, McNamara trudis al la triamondaj landoj akcepti la kondiĉojn ligitajn al la pruntoj de la Monda Banko kaj transformi siajn tradician ekonomion por maksimumigi la ekonomian specialiĝon kaj la tutmondan komercon. Tiuj, kiuj rifuzis tion, estis lasitaj al sia sorto." Kaj, pli sube: "Laŭ liaj urĝaj admonoj, multaj landoj ne havis alian elekton ol kurbiĝi sub la jugo de la Banko. McNamara ne detruis plu vilaĝojn por savi ilin, sed kompletajn ekonomiojn. La tria mondo retroviĝis nun kun monstraj ŝuldoj kiujn ĝi neniam kapablos repagi.
En 1993 okazis en Vieno la Monda Konferenco pri la rajtoj de la persono. Kontraŭ la usonanoj kaj kelkaj eŭropanoj, la nacioj de la tria mondo trudis la agnoskon de la "ekonomiaj, sociaj kaj kulturaj rajtoj". Tiun revolucion prezidis jena konvinko: analfabeto fajfas pri la gazetara libereco. Antaŭ ol okupiĝi pri la civilaj kaj politikaj rajtoj, do la klasikaj demokratiaj rajtoj, nepras kontentigi la sociajn, ekonomiajn, kulturajn rajtojn. James Wolfensohn publikigis tiam raporton post raporto, deklaron post deklaro. La Monda Banko estos kompreneble la avangardo de la batalo por la realigo de la ekonomiaj, sociaj kaj kulturaj rajtoj.
Kriterioj
Variaj disvolvigoj klopodas atingi la celojn de la Jarmila Evoluigo planitajn por 2015 kelkaj el kiuj ja estis atingitaj en kelkaj okazoj. Por la atingeblaj celoj, ses kriterioj devas esti konsiderataj: plu forta kaj pli inkludema kresko en Afriko kaj en malfortaj ŝtateoj, pli fortaj klopodoj en sansistemo kaj edukado, integrado de la disvolvigaj kaj mediaj proponoj, kaj plia kaj pli bonkvalita helpo, movoj al komercaj negocadoj, kaj pli fortaj kaj pli fokusa subteno el multflankaj institucioj kiel la Monda Banko.
Funkciado
La World Bank Group laborigas iomete pli ol 10 000 oficistojn. Ĝi estas verŝajne la interŝtata organizo kiu plej komplete informas la publikan opinion pri siaj propraj strategioj, intencoj kaj agadoj. Kvazaŭ seninterrompa fluo de statistikoj, de klarigaj broŝuroj, de teoriaj analizoj fontas en ĝia sidejo en numero 1818 H Street Northwest, en Vaŝingtono. La Monda Banko praktikas sur la planedo senmezuran povon, agadas prometee kaj multforme. Ĝi sola dediĉas kreditojn al la plej malprovizitaj landoj. Dum unu jardeko, ĝi tiel konsentis al la triamondaj landoj longdaŭrajn kreditojn je sumo supera al 225 miliardoj da dolaroj. Ĝi certigas la kreadon de infrastrukturoj per investokreditoj. En certaj okazoj - en Niĝerio ekzemple -, ĝi kovras ankaŭ (en dua pozicio, post la duflankaj donantoj) la buĝetan deficiton de aparte malprovizita ŝtato. Ĝi financas ankaŭ ĉiujare centojn da evoluprojektoj.
Inter la Monda Banko kaj Wall Street, la alianco estas kompreneble strategia. La Banko cetere savis plurfoje diversajn financajn instituciojn malsaĝe engaĝiĝintajn en spekuladaj operacioj ie kaj tie en diversaj kontinentoj. En sia ĉiutaga praktiko, ĝi funkcias laŭ kriterioj strikte bankecaj. Ĝia ĉarto eksplicite elkludas ĉian politikan aŭ aliajn kondiĉojn. Ĝia praktiko estas tamen superdeterminita de sumiga koncepto nebankeca, kaj tiu ĉi certe politika: nome la "Interkonsento de Vaŝingtono".
Ĉiujare la Banko publikigas specon de katekismo: nome The World Development Report. Tiu publikaĵo estas aŭtoritata en la universitataj kaj UN-aj medioj. Ĝi provas fiksi la grandajn temojn kiuj, dum iu tempo, okupas la specialajn agentejojn de la UN, la universitatojn kaj, krome, la publikan opinion. Tiu raporto portas la personan markon de la prezidanto James Wolfensohn. Ĝia eldono 2001 malfermiĝas sur tiu ĉi kredkonfeso: "La malriĉeco en riĉa mondo konstituas por la homaro plej grandan defion." La ideologoj de la Monda Banko atestas tradicie admirindan teorian fleksiĝemon. Malgraŭ la evidentaj fiaskoj de sia institucio, ili ne ĉesis, dum la lastaj kvin jardekoj, multobligi la pravigajn teoriojn.
Membroj
La Internacia Banko por la Rekonstruo kaj Disvolvigo (IBRD) havas 189 membrolandojn, dum la Internacia Evoluiga Organizo (IDA) havas 173. Ĉiu membrolando de IBRD estu ankaŭ membro de la Internacia Monunua Fonduso (IMF) kaj nur membroj de la IBRD rajtas aliĝis al aliaj institucioj ene de la Banko (kiel la IDA). La kvin membrolandoj de Unuiĝintaj Nacioj kiuj ne estas membroj de la Monda Banko estas Andoro, Kubo, Liĥtenstejno, Monako, kaj Norda Koreio. Kosovo ne estas membro de UN, sed estas membro de la IMF kaj de la Mondbanka Grupo, inklude de IBRD kaj de IDA.
Voĉdonpovo
En 2010 la voĉdonpovo en la Monda Banko estis reviziita por pliigi la voĉon de disvolvigantaj landoj, notinde de Ĉinio. La landoj kun plej da voĉdonpovo estas nuntempe Usono (15.85%), Japanio (6.84%), Ĉinio (4.42%), Germanio (4.00%), Unuiĝinta Reĝlando (3.75%), Francio (3.75%), Barato (2.91%), Rusio (2.77%), Sauda Arabio (2.77%) kaj Italio (2.64%). Pro la ŝanĝoj, konataj kiel 'Voice Reform – Phase 2', landoj krom Ĉinio kiu ricevis gravajn gajnojn estis Suda Koreio, Turkio, Meksiko, Singapuro, Grekio, Brazilo, Barato, kaj Hispanio. Plej voĉdonpovo de la disvolvigitaj landoj estis malpliigita, kun kelkaj disvolvigantaj landoj kiel Niĝerio. La voĉdonpovo de Usono, Rusio kaj Sauda Arabio restis senŝanĝe.
La ŝanĝoj estis entreprenitaj kun la celo fari voĉdonadon pli universala rilate al la normoj, regul-bazitaj kun celindikiloj, kaj travideblaj inter aliaj aferoj. Nuntempe, disvolvigantaj landoj havas pliigitan voĉon en la "Pool Model", apogite special de Eŭropo. Aldone, voĉdonpovo estas bazita su la ekonomia grando aldone al la kontribuoj al la Internacia Evoluiga Organizo.
Tutmondaj partnerecoj kaj iniciatoj
La Monda Banko ricevis provizorajn administraciajn respondecojn el la Clean Technology Fund (CTF, Fonduso por Pura Teknologio), fokuse al klopodoj por fari renoviĝantan energion kosto-konkurencebla kun la karbo-devena energio tiom rapide kiom eble, sed tio eble ne pluis post la konferenco pri klimata ŝanĝo de UN en Kopenhago en Decembro 2009, pro la kontinua investado de la Banko en karbo-devenaj energiproduktejoj. Tamen en bona vojo, en Decembro 2017, Kim anoncis, ke la Monda Banko ne plu financos fosilibrulan disvolvigon.)
Kun la Monda Organizaĵo pri Sano, la Monda Banko administras la Internacian Sanpartnerecon (IHP+), poste konata kiel UHC2030. IHP+ estis grupo de partneroj engaĝiĝntaj por plibonigi la sanon de civitanoj por plibonigi la disvolvigon de la landoj. Partneroj kunlaboras por plenumi internaciajn principojn por pibonigi la efikecon de la helpo kaj la kunlaboradon en la disvolvigo de la sansektoro. IHP+ mobilizas ŝtatajn registarojn, agentejojn por disvolvigo, la civilan socion kaj aliajn kiuj subtenas apartan, landnivelan sanstrategion en bone kunordigita maniero.
Klimata ŝanĝo
La tiama Prezidanto de la Monda Banko Jim Yong Kim diris en 2012:
"4-grada pli varma mondo povas, kaj devas, esti evitita — ni bezonas teni la varmiĝon sub 2 gradoj... Manko de agado pri la klimata ŝanĝo minacas fari la mondon kiun niaj filoj heredos komplete diferencan mondon ol tiu en kiu ni vivas nuntempe. Klimata ŝanĝo estas unu el la apartaj plej grandaj defioj kiujn frontas disvolvigo, kaj ni bezonas akcepti la moralan respondecon por entrepeni agadon je la konto de futuraj generacioj, speciale de la plej malriĉaj."
Informo de la Monda Banko pri klimata ŝanĝo jam en 2012 notis, ke (p. xiii) "eĉ kun la nuntempaj engaĝiĝoj por mildigo kaj plenumo de esprimitaj plendoj, estas verŝajno de ĉirkaŭ 20 procento de supero de 4 °C por ĉirkaŭ 2100." Tio okazas spite la fakton, ke "la tutmonda komunumo engaĝiĝis por teni la varmigon sub 2 °C por eviti 'danĝeran' klimatan ŝanĝon". Krome, "serio de ĵusaj ekstremaj okazaĵoj tutmonde enkadrigas la vundeblon de ĉiuj landoj... Neniu lando restos imuna al la efikoj de la klimata ŝanĝo."
La Monda Banko duobligis sian helpon por asaltiĝo al la klimata ŝanĝo el $2.3bn (£1.47bn) en 2011 ĝis $4.6bn en 2012. La planedo estas nuntempe 0.8 °C pli varma ol en antaŭ-industriaj tempoj. Tio antaŭdiras, ke varmiĝo de 2 °C estos atingita post 20 ĝis 30 jaroj.
En Decembro 2017, Kim anoncis, ke la Monda Banko ne plu financos la disvolvigon de la fosiliaj brulaĵoj, sed artikolo de 2019 de la Internacia Konsorcio de Esplorĵurnalistoj trovis, ke la Banko plue "financas ekspluatadon de nafto kaj gaso, oleduktojn kaj rafinejojn," ke "tiuj investoj en fosiliaj brulaĵoj formas pli grandan nuntempan partoprenon de la banko en la energia farendaĵo ol en renovigeblaj projektoj," kaj ke la Banko "devas ankoraŭ klare apartiĝi el la fosiliaj brulaĵoj."
La financministroj de la EU aliĝis al civilsektoraj grupoj, kiel Extinction Rebellion, en Novembro 2019 alvokante al finigo, ke la Monda Banko financas fosiliajn brulaĵojn.
Programoj
Kadro FRESH estas akronimo de la angla nomo Focusing Resources on Effective School Health (esperante: Koncentri Rimedojn al Efika Lerneja Sano), interagenteja kadro kreita de Unesko, UNICEF, la Monda Organizaĵo pri Sano, kaj la Monda Banko, lanĉita ĉe la Forumo pri Eduko de Dakaro de 2000, kiu inkluzivas la sperton kaj sciaron de ĉi tiuj kaj aliaj agentejoj kaj organizoj. Ĝi estas tutmonda programo por plibonigi la sanon de lernejaj infanoj kaj junuloj.
Jourdon Anderson
Jourdon (aŭ Jordan) ANDERSON estis afrikdevena usona ekssklavo. En aŭgusto 1865 li diktis leteron al sia eksmastro, kolonelo P. H. Anderson de Big Spring, Tenesio. La letero eldoniĝis en siatempaj ĵurnaloj en Ohio kaj Novjorko. Poste ĝi fariĝis malmulte konata, sed en 2012 oni rerimarkis ĝin kaj estis iom da polemikado en la Interreto pri ĝia aŭtenteco. Eldonejo Cigneto publikigis provizoran esperantan tradukon en februaro, 2012.
Villers-la-Faye
Villers-la-Faye estas franca komunumo situa en la departemento Côte-d'Or kaj en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo.
Strisilvio
La Strisilvio (Sylvia boehmi) estas specio de birdo de la familio de Silviedoj kaj de ties plej tipa genro nome Sylvia aŭ silvioj, kiuj estas grizecaj aŭ grizecbrunaj insektovoruloj.
Villers-la-Faye
Geografio
La monto Sankta-Viktoro superelstaras la vilaĝon.
Strisilvio
Ĝi troviĝas en Orienta Afriko nome en Etiopio, Kenjo, Somalio kaj Tanzanio. Ties natura habitato estas seka savano.
Villers-la-Faye
Ekonomio
Oni produktas vinon "Hautes-Côtes-de-Nuits".
Strisilvio
Ĝi estas birdo griza supre kun pli helaj subaj partoj markataj per nigreca areo en supra brusto. La ventro estas ruĝecbruna.
Villers-la-Faye
Esperanto vivo
Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 1 voĉdonon (0,74% de voĉoj) en 2004, kaj 1 voĉdonon (0,73% de voĉoj) en 2009.
Garifuna lingvo
La garifuna lingvo, ankaŭ konata sub la nomoj kariba aŭ nigra kariba ( ISO 639-3 kab) estas aravaka lingvo parolata en Honduro, Gvatemalo kaj Belizo. La lingvo ankaŭ estas parolata en Nikaragvo, sur la Miskita Marbordo.
La lingvo estas parolata de la posteuloj de la aravakoj, kiuj en la 18-a jarcento devis fuĝi la insulon Sankta Vincento ( Karibio) kaj ekloĝis sur la marbordoj de Centra Ameriko. Garifuna estas sinonimo de zambo (mestizo de nigrulo).
La garifuna lingvo jam delonge devas suferi diskriminacion kaj superregadon de eŭropaj lingvoj kaj ankoraŭ estas minacata al formorto. Ĝi kutime ne ĉeestas en lernejaj sistemoj kaj estas instruata en nur unu vilaĝo.
Vorttrezoro
Estas ankaŭ kelkaj vortoj el afrikaj lingvoj en la garifuna.
Baŭleoj
La baŭleoj estas etno en la centro de Ebur-Bordo, interalie en la urboj Bouaké, Yamoussoukro, Bouaflé, Béoumi, Sakassou, Toumodi, Dimbokro, M'Bahiakro kaj Tiassalé.
Garifuna lingvo
Unesko-listo de nemateria heredaĵo
La garifuna lingvo estis enskribitia en la liston de parola kaj nemateria heredaĵo de la homaro kune kun sia muziko kaj danco. La lingvo riĉas je tradiciaj rakontoj (úraga) rakontitaj en sociaj renkontiĝoj.
Baŭleoj
La baŭlea lingvo apartenas al la akanaj lingvoj en la fa milio de la kva-lingvoj.
Kroata-hungara interkonsento
Kroata-hungara interkonsento (ankaŭ nomata hungara-kroata interkonsento) estas la traktato inter Hungario kaj la person-unia Kroata-Slavona-Dalmatio pri juraj rilatoj kaj registara sistemo de la du landopartoj. Ĝia subskribo okazis post la aŭstra-hungara interkonsento de 1867, en 1868. Laŭ la hungara leĝo 1868/XXX. tc., Hungario kaj la kunlandoj formas unu ŝtatan komunumon kun komuna reganto kaj komuna registaro pri la komunaj aferoj. Komuna afero – fakte hungare dominata – iĝis la rilatoj al la kortego, la militaferoj kaj ekonomiaj aferoj (imposta sistemo, ŝtatŝuldoj, moncirkulo), la marŝipado, komerco, trafiko, industrio, minado, ŝtataneco kaj ĉiuj monaferoj rilataj al tiuj.
La komunaj aferoj apartenis al la jurefiko de la hungara parlamento, en kiun sendis reprezentantojn eĉ la kunlandoj, komence 29, poste 40 reprezentantojn. La kroataj ĉefnobeloj kaj ekleziaj moŝtuloj estis anoj de la hungara ĉefnobela ĉambro (supera ĉambro).
Santa Rosa do Tocantins
Santa Rosa do Tocantins estas urbo kaj municipo en la brazila subŝtato Tokantinso, kiu havis 4.568 loĝantojn en 2010.
Regulo pri la trionoj
La regulo pri la trionoj estas regulo en la fotarto, kiu povas fari bildojn pri interesaj. Multaj fotografistoj intence uzas ĝin; aliaj intuicie aplikas ĝin sen konscii pri ĝi.
La regulo pri trionoj unue trionigas la bildon, kreante du horizontalajn liniojn, kiuj dividas la bildon en tri same grandajn horizontalajn blokojn; poste ĝi denove trionigas ĝin, kreante du vertikalajn liniojn, kiuj dividas la bildon en tri same grandajn vertikalajn blokojn, tiel atingante naŭ kvadratojn.
Se la plej grava parto de foto troviĝas en la meza kvadrato, la rigardanto kutime konsideras la bildon ne alloga, tro normala. Se la plej grava parto tamen troviĝas sur unu el la kvar krucoj (nomataj fortaj punktoj), ĝi ricevas fortan dinamikan karakteron. Aliaj gravaj elementoj de la foto prefere troviĝu sur unu el la 4 linioj.
Ni ilustras tion per la ĉi-apuda bildo. La horizonto troviĝas sur unu linio. Tiel pli da atento iras al al ĉielo kaj la sunsubiro estas plifortigita. Se la fotografisto estus volinta ŝovi pli da atento al la maro kaj la insulo, li estus povinta meti la horizonton sur la plej supra horizontala linio. Du linioj kruciĝas ĉe la arbo. Alia kruciĝo troviĝas ĉe la plej hela parto de la foto, kie la suno ĵus malaperis.
Timișu de Jos
Timișu de Jos [timiŝu de ĵos] (hungare: Alsótömös, germane: Untertömösch) estas vilaĝo en Rumanio sud-sudoriente de Braŝovo. Ĝi estas turisma centro. Ĝia unua skriba mencio estis en 1850. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Brassó vármegye). Administre ĝi apartenas al Predeal.
Fonto
La vilaĝo situas ĉe nacia vojo DN1, du kilometrojn de Braŝovo. Ĝi posedas ankaŭ fervojan stacion de la linio Braŝovo–Sinaia.
Pogromo de Kielce
Kiam okazis la pogromo, la juda loĝantaro de Kielce konsistis el 200 judoj travivintaj la holokaŭston kaj reirintaj hejmen post la milito. La pogromo komencis ĉar disvastiĝis la onidiro ke la judoj de Kielce forrabis kristanajn infanojn. Ĉi tiu pogromo estas aparte signifa en la juda historio, ĉar ĝi okazis nur kelkajn monatojn post fino de holokaŭsto, kaj ĝi helpis konvinki la malmultajn judojn kiuj ankoraŭ restis en Orienta Eŭropo elmigri al Israelo kaj kontribuis al disvastigo de stereotipo pri polo-antisemito.
Post Pogromo de Kielce Czesław Kaczmarek, la dioceza episkopo en Kielce en la jaroj 1938–1963 - li establis komisionon por esplori ties cirkonstancojn de la Pogromo de Kielce. Prezidantecon de la komisiono transprenis pastro profesoro Mieczysław Żywczyński. Konkludoj de la komisiono estis fundamento de la verkita la 1-an de septembro 1946 raporto, kiun Kaczmarek transdonis al la usona ambasadoro Arthur Bliss Lane, kun kiu episkopo Kaczmarek jam de aŭtuno 1945 li ligis amikajn rilatojn kun ambasadoro de Usono, kaj de tiam (1945) tio kaŭzis ekinteresiĝon de la Ministerio de Publika Sekureco.
La 20-an de januaro 1951 episkopo Kaczmarek estis arestita kun riproĉoj de spionado favore al Usono kaj Apostola Seĝo, faŝismigo de la socia vivo, kontraŭleĝa valuto-komerco kaj kunlaboro kun germanoj. En enketa arestejo de la ministerio estis torturita la tutan tempon.