cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malsekherbejo
Flaŭro kaj Faŭno
La diverseco de la flaŭro kaj faŭno estas la rezulto el diversaj lokaj faktoroj kiel grundohumideco, alteco kaj alternado de la grundakva nivelo, strukturo de la vetetaĵaro, nurtraĵriĉeco kaj intenseco de la mastrumado. Nutraĵricaj malsekherbejoj apartenas al la plej specioriĉaj vivejoj de ĉiuj verdejah ekosistemoj en Mezeŭropo. En malsekherbejoj de nordorksidenta Germanujo oni kalkulis pli ol 1900 bestospecioj, kiuj estas je 80 % tipaj por la tiu biotopo. La plej alta faŭna diverseco havas la knidio-herbejojpost la malriĉnutraĵa herbejo.
Herbejaj Plantoj
Tipaj plantoj estas flosanta glicerio (Glyceria fluitans),  odora androksanto (Anthoxanthum odoratum) kaj  blanka agrostido (Agrostis stolonifera). Herbaj plantoj ofte havas apudgrundan roseton kaj stolonojn, ekzemple rampanta ranunkolo (Ranunculus repens). Ekzemploj kiuj profitas de la falĉado: kukolflora likKuckuckslichtnelke (Lychnis flos-cuculi), Spitzwegerich (Plantago lanceolata), Teufelsabbiss (Succisa pratensis), Sumpf-Kratzdistel (Cirsium palustre) oder auch Wasser-Greiskraut (Jacobaea aquatica).
Herbejaj birdoj
Kiel „herbejaj birdoj“ estas nomataj birdoj, kiuj vivas ĉefe en malseka verdejo. Ili havas siajn nestojn sur la tero.
Amfibioj kaj reptilioj
Amfibioj bezonas por la reproduktado apertaj akvaj surfacoj en kiuj ili metos la ovojn kaj kie evoluiĝas la larvojn. Ili vivas dum vintro kaj somero malsekherbejoj. La eŭropa hilo (Hyla arborea), la marĉrano (Rana arvalis) kaj la  flavventra bombeno (Bombina bombina) precipe vivas en malsekaj herbejoj.
Tipaj reptilioj vivantaj en malsekherbejoj estas la natrikso (Natrix natrix). En molinio-herbejoj vivas ankaŭ la vipero (Vipera berus) ukaj la  arbara lacerto (Zootoca vivipara).
Senvertebruloj
La nombro de la senvertebruloj en malsekherbejoj estas tre granda. Insektoj kaj araneoj tre bone adaptiĝis al la tieaj cirkonstancoj.
Jen la plej oftaj en tiu ekosistemo:
en knidio-herbejo:
Tagopapilioj
Tipaj specioj de la marĉ-kalto-herbejo:
Tipaj specioj en knedi-herbejoj:
Tipaj specioj en molinio-herbejoj:
Gronau (Leine)
Gronau estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Hildesheim de la federacia lando Malsupra Saksio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Saulzoir
Saulzoir estas franca komunumo lokita en la departemento Nord kaj en la regiono Nordo-Kaleza Markolo. Ĝi havis 1 701 loĝantojn laŭ censo plenumita en 2006.
Geografio
Saulzoir situas kerne de la natura regiono Cambrésis kaj proksime al ties historia ĉefurbeto, Cambrai. La ĉirkaŭa regiono ĉefe konsistas el malaltaj ebenaĵoj kaj vastaj agroj. Cambrésis situas inter du aliaj, iom pli montetaj regionoj, nome Avesnois oriente kaj Artezo okcidente.
Saulzoir etendiĝas sur 10,1 km². Ĝi situas en la valo de la rivero Selle
Historio
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la vilaĝo S-ino Germaine Forgeois, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Administrado
Saulzoir apartenas al la kantono de Solesmes, kies ĉefurbo estas Solesmes. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Cambrai, unu el la 6 arondismentoj de la departemento Nord.
Ŝova-epoko
La Ŝova-epoko aŭ Syowa (japane 昭和時代 ŝoŭa ĝidai, laŭvorte "periodo de iluminita pacharmonio") estas la periodo en la historio de Japanio, kiu respondas al la regado de la Ŝoŭa-imperiestro, Hirohito, de la 25-a de decembro 1926 ĝis la 7-a de januaro 1989. Tiu periodo daŭris pli longe ol la regado de iu ajn antaŭa japania imperiestro. Dum la unua parto de la periodo, kiu koincidis kun la Granda Depresio de la tutmonda ekonomio, Japanio descendis en totalismon, ekstreman naciismon, kaj faŝismon, kiu kulminis en la invado al Ĉinio en 1937, kaj fine la pacifika parto de la 2-a mondmilito. Post la finiĝo de la milito, kio rezultigis la okupadon de Japanio fare de Usono kaj ties aliancanoj dum sep jaroj, venis radikaj ŝanĝiĝoj en la ekonomio kaj politika sistemo de Japanio, rezultigante pli riĉan kaj pli demokratian socion.
Unimăt
Unimăt [unimət] (hungare Újnémet germane 'Neudorf (Fürstendorf)) estas vilaĝo en Rumanio oriente de Tăşnad. Administre ĝi apartenas al Acâş.
Loĝantaro
En 1910 ĝi nombris 1044 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 606 (rumanoj).
Historio
Ĝia unua skriba mencio estis en 1297. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Közőp-Szolnok, poste Szilágy).
Hedyloidea
Hediloedoj, latine Hedyloidea, estas biologia superfamilio de insektoj el la senranga familio de papilioj, konsistanta el unu familio, nomata hediledoj, latine Hedylidae. Tiu familio angle karakteriziĝas "American moth-butterflies" ("amerikaj noktopapilioj").
La superfamilio hediloedoj parencas al la aliaj du papiliaj superfamilioj papilionoedoj (latine Papilionoidea) kaj hesperioedoj (latine Hesperioidea). En 1986, la taksinomiisto Malcom Scoble grupigis ĉiujn speciojn de la superfamilio en unu genron de la nomo Macrosoma, kiu nun konsistas el 35 rekonataj specioj.
Genra nomo kaj sinonimoj
Macrosoma Hübner, 1818
Alila citrato
Alila citrato aŭ C15H20O7 estas organika nesaturita kombinaĵo rezultanta el interagado de la citrata acido kun alila alkoholo. Ĝi estas senodora blanka solidaĵo aŭ senkolora likvaĵo (viskozeca) uzata en kemiaj sintezoj kaj en polimerizaj reakcioj. Trialila citrato estas solvebla en akvo, acetono kaj etero kaj nesolvebla en etanolo kaj metanolo. Per hidrolizo ĝi donas alilan alkoholon kaj citratan acidon.
Mucilago
Mucilago estas, se citi la difinon en PIV, "[g]elateneca, glucida (precipe pektina) produktaĵo de la muro aŭ de la citoplasmo de vegetaĵaj ĉeloj; mucilago diferencas de gumo, nur ĉar malpli abunde k senlize sekreciata." Preskaŭ ĉiuj plantoj kaj iuj aliaj mikroorganismoj ĝin produktas. Iuj karnovoraj plantoj uzas sian mucilagon por kapti kaj teni manĝotajn predaĵojn. Mucilago estas manĝebla por homoj, kaj havas diversajn medikamentajn aplikojn.
Inter la plej mucilagemaj plantoj listiĝas:
Fontoj
Bazita sur la angla Vikipedio.
Vladimír Menšík
Vladimír MENŠÍK (9-a de oktobro 1929 en Ivančice, Ĉeĥoslovakio – 29-a de majo 1988 en Brno) estis ĉeĥa aktoro de filmoj, teatro kaj televido.
Biografio
Vladimír MENŠÍK aktoris en seriosbranĉaj filmroloj, ekz. en »La amo de flavharulino« (»Lásky jedné plavovlásky«, 1965) de Miloš Forman. Sed pli kaj plej li famiĝis per bonhumuraj karakteroj kaj per aktorado en televidserioj. La unua filmo en kiu li aktoris estis »Zářijové noci«, 1957.
La internacie plej konataj kinejaj filmoj liaj estas interalie »Sur la kometo« (»Na kometě«, 1970) de Karel Zeman, »Knabino sur balailo« (»Dívka na koštěti«, 1972), »Kiel dronigi d-ron Mráček aŭ La fino de la niksoj en Bohemio« (»Jak utopit doktora Mráčka aneb Konec vodníků v Čechách«, 1974), »Tri aveloj por cindrulino« (»Tři oříšky pro Popelku«, »Drei Haselnüsse für Aschenbrödel«, 1973) kaj »Kiel kisveki Dormantan Belulinon« (»Jak se budí princezny«, 1977).
Krome li kunaktoris en multaj televidserioj; ĉu oriento, ĉu okcidento, oni lin ŝatas. Kelkaj ekzemploj: »Pan Taŭ« (1974, rolo: Josef URBAN), »Malsanulejo ĉe urborando« (»Nemocnice na kraji města«, 1978 – 1981), kaj speciale »La vizitantoj« (»Návštěvníci«, 1981 – 1983), »Ferdinando la fluganta« (»Létající Čestmír«, 1983) kaj la s-ro MAJER en »Arabela« (»Arabela«, 1979 – 1981).
En lia naskiĝurbo Ivančice (apud Brno) ekzistas muzeo pri Vladimír MENŠÍK, ĝi ekspoziciigas vestaĵojn, skribaĵojn kaj fotojn de li. Krome estas skulptaĵo de la ŝatata aktoro. La muzeo ĉiutage viziteblas.
Săliștoara
Săliștoara [səliŝtŭara] (hungare: Szelistyora) estas vilaĝo en Rumanio nordokcidente de Deva. En 1910 ĝi havis 492 loĝantojn (rumanoj); en 1992 254. Ĝia unua skriba mencio estas en 1499. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Hunyad vármegye). Administre ĝi apartenas al la komunumo Vălișoara.
Ripozaĵo
Kresto havas ĉiam antaŭ kaj post finigo de ripozaĵo pli grandan falon. Dank' al tio la ripozaĵo povas dum frunta vido el valo aspekti kiel monto kun montopinto, kiu el ĉiuj flankoj elstaras super la ĉirkaŭa tereno, malgraŭe ke ĝi fakte havas nenian pinton.
Vitín (Malé Březno)
Vitín (germane Wittine) estas pereinta vilaĝo en Ĉeĥio, parto de municipo Malé Březno en distrikto Ústí nad Labem. Ĝi situis proksimume 2 km oriente de Malé Březno kaj 1,7 km norde de Leština sur okcidenta deklivo de monto Buková hora en Bohemia mezmontaro en supermara alteco 430 metrů. Ĝi pereis en la 1950-aj jaroj. Ĝis nun ekzistas katastra teritorio Vitín u Malého Března kun areo 2,28 ha.
Árpád Csurgay
Árpád CSURGAY [ĉurgai], laŭ hungarlingve kutima nomordo Csurgay Árpád (István) estas hungara elektra inĝeniero, profesoro, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio (1993), membro de Academia Europaea.
Vitín (Malé Březno)
Vitín situas en katastra teritorio Vitín u Malého Března kun areo 2,28 km².
Árpád Csurgay
Árpád Csurgay naskiĝis la  1936 en Budapeŝto.
Xanten
La urbo Xanten (foje esperantigita kiel Ksanteno) situas en Germanio ĉe la malsupra riverfluo de Rejno en la nordokcidento de Nordrejn-Vestfalio, kaj apartenas al la distrikto Wesel. Fine de la urba komunumo havis  loĝantojn.
Vitín (Malé Březno)
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1397.
Árpád Csurgay
Biografio
Li edziĝis en 1962 baldaŭe havanta 3 gefilojn. Li ricevis premiojn inter 1971-2002.
Vitín (Malé Březno)
Historio
Post ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio la vilaĝo senhomiĝis. Oni ja sukcesis enloĝigi ĝin fare de armeaj emeritoj devene de plimulte el Subkarpata Rusio, kiuj iom post iom poste forlasis ĝin. Lasta homo forloĝiĝis el Vitín en la jaro 1965. En la jaro 2014 proponis Ofico por reprezentado de ŝtato en aferoj posedaĵoj parcelojn, sur kiuj la vilaĝo situis, al vendo kontraŭ 405 mil da kronoj.
Xanten
Geografie la komunuma teritorio apartenas al la regiono Malsupra Rejno.
Historio
La romia, katedrala kaj Sigfrida urbo Ksanteno havas pli ol dumiljaran historion. Ĝi komenciĝas per la konstruo de fortikaĵo Castra Vetera kaj de urbo Colonia Ulpia Traiana ene de la Romia imperio kaj daŭras per la fondo de la monaĥejo de sankta Viktoro en la 8-a jarcento.
Post malfermiĝo de la arĥeologia parko kaj la libertempa centro Ksanteno en 1988 fariĝis la unua ŝtate agnoskita ripozloko en la distriktaro Düsseldorf.
Esperanto
Inter la 27-a de decembro 2005 kaj la 3-a de januaro 2006 en la junulargastejo Xanten Südsee apud la lago Südsee (Suda lago) en la ksantena kvartalo Wardt okazis la 49-a Internacia Seminario (IS). Kadra temo de la prelegoj kaj diskutoj estis "Religioj, kulturoj kaj vivfilozofioj".
Dua japana-ĉina milito
La Dua Ĉin-Japana Milito (7a de julio 1937 - 9a de septembro 1945), nomita tiel laŭ la Unua Ĉin-Japana Milito de 1894-95, estis armea konflikto luktita ĉefe inter la Respubliko Ĉinio kaj la Imperio de Japanio de 1937 ĝis 1941. Ĉinio kontraŭbatalis Japanion kun iu ekonomia helpo de Germanio (vidu ĉin-germanan kunlaboron), Sovet-Unio kaj Usono. Post la japana atako kontraŭ Pearl Harbor en 1941, la milito kunfalis en la pli grandan konflikton de la Dua Mondmilito kiel grava fronto de kio estas larĝe konata kiel la Pacifika Milito. La Dua Ĉin-Japana Milito estis la plej granda azia milito en la 20-a jarcento. Ĝi ankaŭ konsistigis pli ol 50% de la viktimoj en la Pacifika Milito se ankaŭ la 1937-1941 periodo estas enkalkulita.
Xanten
Naturo
Natura parko Bislicher Insel estas unu el la malmultaj agrikulturaj pejzaĝoj de Germanio, kiu apartenas al la gravaj tranoktejoj de arktaj anseroj kaj donas hejmon al la sola kastoraro de la regiono ĉe malsupra Rejno.
Dua japana-ĉina milito
Komence la japanoj gajnis gravajn venkojn en Ŝanhajo post peza batalado, kaj antaŭ la fino de 1937 konkeris la ĉinan ĉefurbon Nankino. Post malsukcesado maldaŭrigi la japanojn en Vuhano, la ĉina centra administracio estis translokigita al Chongqing en la ĉina interno. Antaŭ 1939 la milito atingis blokiĝon post ĉinaj venkoj en Ĉangŝa kaj Guanĝi. La japanoj ankaŭ estis nekapablaj venki la ĉinajn komunistajn trupojn en Ŝenŝjio, kiu elfaris ĉikanon kaj sabotadajn operaciojn kontraŭ la japanoj utiligante gerilajn taktikojn. La 7-an de decembro 1941, la japanoj atakis kontraŭ Pearl Harbor, kaj la sekvan tagon (8an de decembro, 1941) Usono deklaris militon kontraŭ Japanio. Usono komencis helpi Ĉinion per aerponta materialo super la Himalajo post la aliancita malvenko ĉe Birmo kiu fermis la Birman Vojon. En 1944 Japanio lanĉis masivan invadon kaj konkeris Henanon kaj Ĉangŝa, sed poste kapitulacis la 2-an de septembro 1945 post atombombadoj de Hiroŝimo kaj Nagasako kaj sovetinvado de Japan-tenita Manĉurio.
Tanturo
La tanturo estis konusforma kapvesto simila al la henino, populara en Levantenio dum la 19-a jarcento, sed malofte vidata post 1850.
Por teni la tanturon en pozicio oni uzis rubandojn fiksitajn ĉirkaŭ la kapo. Silka skarpo estis volvita ĉirkaŭ la bazo kun blanka vualo fiksita al la pinto. La alteco kaj kompozaĵo de la tanturo estis proporcie al la bonhaveco de ĝia posedanto, kun la plej splendaj tanturoj faritaj el oro kaj alta ĝis 75 centimetroj. Kelkaj estis inkrustitaj kun ĝemoj kaj perloj.
La tanturo estis kutima donaco prezentita al la fianĉino fare de ŝia fianĉo je la geedziĝa tago.
Vidmalkapablo
La vidmalkapablo signifikas tre malbonan vidadon. Plejfoje ĝi estas mezurita per la vidakreco. Foje ankaŭ la ne vidado de la spaco povas ĝin karakterizi. En iuj kazoj oni vidas tre malmultan kolorojn, aŭ la vidkampo estas tre malgranda. Povas esti, ke la okuloj vidas tre malsame. Plejofte la okuloj povas helpi sin, aŭ la vidado estas korektebla per okulvitro aŭ kontaktlensoj. La vidmalkapablo estas tre malpli korektebla, ankaŭ per la plej bonaj iloj. Iuj perturboj de vidado estas portempaj, sed la vidmalkapablo estas konstanta, aŭ malboniganta. Iuj malsanoj aŭ drogoj povas portempe perturbi la vidadon. La mezurunuo de vidakreco estas la viso. Oni povas kalkuli ĝin per V = d/D, kie d estas la distanco de la subjekto kaj tabulo, kaj D estas la distanco, el kiu la subjekto povas vidi la plej malgrandan figuron en 5 minuto de angulo. La viso mezurita kun nearmita okulo estas la nepurigita viso. Se la pli bone vidanta okulo per okulvitro korektite havas maksimume 33% vison, temas pri vidmalkapablo. Oni nomas la vidmalkapablon parta, se la viso estas 10-33%; sub tio la vidmalkapablo estas blindeco. La limoj ne estas rigidaj, ankaŭ la aliaj faktoroj estas konsideritaj. Ekzemple se la subjekto povas vidi nur 5% de normala vidkampo, li estas konsiderita blinda. Oni ne konsideras, se la subjekto ne povas aĉeti okulvitron. En tiu kazoj povas helporganizoj helpi. En la kortikala blindeco la subjekto ne vidas konscience. Aliaj faktoroj de la vidmalkapablo estas la perturboj de la kolorvidado. Oni ofte nomas ankaŭ la dikromacion kolorblindecon, sed tiu estas trompa. Ankaŭ la dikromacio malhelpas la elektadon de profesio, ĉar oni bezonas por multaj profesioj bonan kolorvidadon. Ĝi estas korektebla per kolorfiltro. Ofte aliĝas malgranda vidakreco kaj sensibleco de lumo al kolorblindeco.
Preter la maljuniĝo povas multaj malsanoj okazi vidmalkapablon. La plej konitaj estas la diabeto, la katarakto, la glaŭkomo,, la retinitis pigmentosa kaj la retinoschisis. Malpli konita estas la trachoma. En la sindromo de Usher la retinitis pigmentosa akompanas la aŭdmalkapablon. La malesto de vitamino A unue malbonigas la vidadon en la krepusko, sed en la evolvigantaj landoj ĝi ofte kaŭzas blindecon. Ankaŭ drogoj povas fari vidajn perturbojn. Nervaj perturboj okazas la makropsion,, la sindromon de Bálint, la kortikalan blindecon kaj la blindecon de movado. Ankaŭ la albinismo malbonigas la vidadon, se ĝi ankaŭ estas en la okulo. Ankaŭ la UV-radiado estas malamiko de vidado.
La perturbo vidi spacon povas havi nervajn kialojn, aŭ povas kaŭzi strabismo. Se la infano estas straba, lia plej malbona okulo pigras, kaj sen kuracado ĝi ĉiam vidos malakre. Se iu perturbo de vidado de infano estas ne aŭ malbone aŭ tre malfrue kuracita, liaj ambaŭ okuloj povas resti ambliopiaj. Ankaŭ la perdo de unu okulo povas rezulti la perdon de la spacvidadon.
La perturboj de vidado estas konsiderantaj laŭ la okazintaj problemoj en la legado, en la orientado, aŭ en simplaj agadoj. La spektro de helpiloj estas tre ampleksa; la malgrandajn perturbojn kompenzas okulvitroj aŭ kontaktlensoj. La parte vide malkapablaj uloj uzas lupeon kaj televidon je legado. Ili vidas la grande kontrastitajn tekstojn pli bone ol la normale kontrastitajn. Kun la evolvigado de rehabilitado kaj iloj ankaŭ tiuj povas uzi iliajn restan vidadon, kiuj frue estas konsideritaj blindulojn. Iuj povas legi la planskribon. Ankaŭ la aliaj blinduloj povas legi voĉajn librojn aŭ uzi ekranlegilojn por komputado. La brajlon scipovas nur la 10% de blinduloj. La brajlekrano estas tre multekosta.
Kiuj estas parte vide malkapablaj, tiuj povas sin orientigi laŭ vidado. La blindulojn povas helpi blanka bastono, aŭ hundo, aŭ aliaj helpiloj kiuj uzas la restan vidadon. La rehabilitado instruas por ili teĥnikojn por helpi aŭ antatŭi la vidadon, sed ofte ili ankaŭ bezonas aldonan helpon.
La kuracado dependas de la malsano. Iuj perturboj malaperigas post la sanigado; aliaj estas korekteblaj, kiel la refrakciaj difektoj, aŭ estas opereblaj, kiel la katarakto aŭ la strabismo. Oni ofte devas la malsanon plej frue rekoni, por haltigi la pluan malbonigadon.
La plej vidmalkapablo estas kaŭzita per diabeto, do oni povus en multaj kazoj antaŭmalhelpi la blindecon per antaŭmalhelpado de diabeto aŭ tre bone kuraci ĝin. Ankaŭ la defendo kontraŭ UV radiado kaj la vitaminoj povas antaŭmalhelpi multan kazojn de vidmalkapablo. Per kuracado de multaj malsanoj oni povus antaŭmalhelpi la blindecon en multaj kazoj.
Laŭ WHO en 2012 vivis 285 milionoj da vidmalkapabluloj; el ili estis 39 miliono blindaj kaj 246 milionoj parte vida malkapablaj. Ilia 90% vivis en disvolviĝantaj landoj. Globale la kialo estis plejfoje refrakciaj difektoj, sed ankaŭ la katarakto kaj glaukomo estis grandaj faktoroj. En la 80% de kazoj oni povus antaŭmalhelpi aŭ kuraci la vidmalkapablon.
Vernířovice
Vernířovice (Wermsdorf, antaŭe ĉeĥe Šumperská Teplice) estas municipo en Ĉeĥio, en distrikto Šumperk, katastra teritorio Vernířovice u Sobotína. Vivas ĉi tie.
Geografio
Vernířovice estas allogema ne nur pro turismo kaj refreŝigejaj sportoj, sed por ŝatantoj de malnovaj minejaj laboraĵoj kaj mineraloj. Ŝatata estas markita vojo tra Kosaře al Jelení hřbet kaj Čertova stěna kun belvedera roko. En ĉirkaŭaĵo estas restaĵoj de minejgalerioj kaj kavoj post minado de ercoj. La municipo estas karakteriza elirloko al entreprenado de diversaj ekskursoj ĝis Protektata pejzaĝa regiono Jeseníky. Skeleton kreas montaraj grupoj de Keprník, Praděd, Orlík kaj Mravenečník.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1558. Tiu ĉi minista domaro komune kun pluaj municipoj dum longaj 400 jaroj provizis ferajn gisejojn en Sobotín per kvalitaj magnetitaj ercoj. Tiu ĉi erco kaj el ĝi fabrikitaj feraj produktoj famigis tiun ĉi regionon tra la tuta mondo.
El Vernířovice devenis almozpetantino Marina Schuchová, kiu pro tio, ke ŝi elprenis el la buŝo en preĝejo en Sobotín dum komunio hostion, donis senperan kaŭzon al komenco de malgloraj sorĉistinaj procesoj en senjorujo Velké Losiny.
Stacio Ŝirogane
Stacio Ŝirogane (白銀駅 [ŝirogane-eki]) estas stacio de Orient-Japania Fervoja Kompanio. Ĝi lokiĝas en Haĉinohe, Gubernio Aomori, Japanio.
6358 Chertok
6358 Chertok estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la rusa astronomo Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno (Ukrainio), tiam en Sovetunio, nun en Respubliko Krimeo.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la soveta inĝeniero Boris Evsejeviĉ Ĉertok (cirile Борис Евсеевич Черток, 1912–2011), fakulo pri la aŭtomataj sistemoj de regado de la kosmoveturiloj. Li verkis plurajn librojn pri la historio de la sovetunia kosmonaŭtiko.
Chamoux
Chamoux estas franca komunumo lokita en la departemento Yonne kaj en la regiono Burgonjo. Ĝi havis 83 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.
Geografio
Chamoux etendiĝas sur 6.93 km², kaj havis 83 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 12 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Yonne, en la nordokcidenta parto de Burgonjo.
Historio
La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio.
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la komunumo S-ro Fernand Dethire, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Administrado
Chamoux apartenas al la kantono de Vézelay, kies ĉefurbo estas Vézelay. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avallon, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.
Malšice
Malšice (Malschitz) estas kampurbo situanta en distrikto distrikto Tábor en Ĉeĥio proksimume 8 km de Tábor kaj 15 km de Bechyně. En vivis ĉi tie.
Historio
Unua skribita mencio pri urbeto datiĝas de la jaro 1279. En la jaro 1868 Malšice estis kampurbo kaj ekde la 27-a de junio 2008 ĝi estas denove ĝi.
Omak (Vaŝingtonio)
Omak estas urbo en la montetaro de la Okanagna Altebenaĵo en norda parto de Vaŝingtonio, Usono. Ĝi estas la plej granda urbo en Kantono Okanogan, kaj situas proksime de la kantona ĉefurbo Okanogan; kune ili formas la bazon de la Omaka aglomeraĵeto, kun entute ĉirkaŭ loĝantoj.
Fontoj
Bazita sur la artikolo en la angla Vikipedio.
Century 21 Exposition
Ekspozicio Jarcento 21 (angle Century 21 Exposition aŭ malpli formale "La Seatla Mondfoiro") estas internacia ekspozicio okazinta en la jaro 1962 (de la 21-a de aprilo ĝis la 21-a de oktobro) en Seatlo, Usono. La 30-hektara tereno poste fariĝis urba parko kaj kultura centro sub la nomo "Seattle Center". Ĉe tiu ekspozicio debutis pluraj konataj seatlaj konstruaĵoj, interalie la Spacnadlo, la Usona Scienca Pavilono (postfoire Pacifika Scienca Centro), la Seatla Opera Domo (nun rekonstruita kiel Halo McCaw), kaj la Vaŝingtonia Koliseo (poste rekonstruita kaj renomita KeyArena). Ankaŭ la seatla unurela trajno ("Seattle Center Monorail"), kiu ankoraŭ veturadas inter la ekspozicia tereno kaj la enurba vendejodistrikto, estis ikona simbolo de la ekspozicio.
18946 Massar
18946 Massar estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Sonny Raye Massar, kiu gajnis la kvaran rangon de la Intel International Science and Engineering Fair de 2003 pro sia projekto en teamo pri konduta kaj socia sciencoj. Ŝi estis lernantino ĉe la Francis Howell North High School de St. Charles (Misurio Usono).
Ilona Silay
SILAY Ilona Ileana Silai [ŝilai] (n. 14-a de oktobro 1941, Koloĵvaro), rumanuja hungara mezdistanca kuristino, olimpikanino.
Kariero
En olimpikoj de 1968 en Meksiko ŝi gajnis arĝentan medalon je 800 m en virina platkurado.
Billy-Montigny (stacidomo)
Billy-Montigny estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Billy-Montigny, en departemento Pas-de-Calais, regiono Hauts-de-France.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Hauts-de-France.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Lens - Ostricourt (284000).
Siegelbach
Siegelbach je alteco de 324 metroj kun 291 enloĝantoj estas urboparto de Arnstadt, Germanio. Ĝi situas eoste de Gera, dume sudoriente de ĝi troviĝas la montaro Reinsberge. Ĉirkaŭ 1 kilometron for ueste, ĉe la landa ŝoseo inter Arnstadt kaj Plaue estas bela ripozumejo kaj pensiono Triglismühle, iama muelejo kun apuda rajdejo kaj kongresejo.
Historio
Fonditis la vilaĝo en Mezepoko kion atestas la vizitinda Defendkirko Sankta Remiĝo kun ŝtona altaro. La elekto de franka sanktulo je patroneco estas verŝajne en konekso kun posedaĵoj de la epikopujo de Reims en la regiono ĉirkaŭ Arnstadt en la 9-a jc. Iam la preĝejo kaj la tombejo apartenis al Käfernburg (Arnstadt) kaj estis poste filia komunumo de Oberndorf ĉe Arnstadt. Muroj ĝiaj estas gotikaj (13-a jc). Defendkaraktero ĝia montratas bone ĉe la pli alte situanta enirejo, ĉirkaŭvojeto, akvoprovizilo kaj mallarĝaj lumenlasigiloj. Unu el du galerioj estas post la orgeno. En 1769 fariĝis restaŭradego kun plilongigo de la tegmento. Nuntempe la interne barokas. Ĉe la orgeno, kiun konstruis en 1727 la orgenfaristo Johann Anton Weise el Arnstadt ludis jam Johann Sebastian Bach kaj G. Kellner. En la 24.1.1974 aniĝis al Siegelbach la vilaĝo Espenfeld, en la 1.8.1975 krome Dosdorf. Sed en la 14.4.1994 ĝi iĝis parto de Arnstadt.
Elstaruloj
Inter 1720 kaj 1733 loĝis surloke la konata geografo kaj pastoro Melissantes kiu plimodernigis la meblaron de la kirko (ekz. kandelabroj el stano) kaj instigis la konstruon de la menciita orgeno. En Siegelbach li verkis multajn gravajn verkojn geografiajn kaj regionhistoriajn.
Politiko, ekonomio kaj trafiko
Kvartalurbestro estas Karl-Heinz Trefflich kiu gvidas konsilantaron de kvar personoj. La vilaĝo estas ĉefe agrikultura kaj forstada (i.a. fagoj). Multaj enloĝantoj estas pendollaborantoj en Arnstadt. Trans la vilaĝo kondukas strato unu en la direkto de Plaue. Situante rekte ĉe al fervojlinio inter Neudietendorf kaj Ritschenhausen ĝi neniam havis haltejon. Tre ŝatatas la trans la vilaĝon kondukanta Gera-biciklomigradvojo. En 2007 inaŭguritis nova ponto trans Gera anstataŭigonte ponton malnovan de 1925.
Mutzenhouse
(jen france, origine germane Mutzenhausen, prononco, alemane ankaŭ literumata Mutzehüse) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Babimost
Babimost estas urbo en Lubuŝio en Pollando. Ĝi apartenas al komunumo Babimost en distrikto Zielonogórski.
Ryszard Kossobudzki
Ryszard KOSSOBUDZKI, angle Richard Cosby (naskiĝis la 4-an de aŭgusto 1925 en Bresto, mortis la 25-an de junio 2012 en Alexandria, Usono) estis pola soldato de Enlanda Armeo, partoprenanto de la Ribelo de Varsovio.
Biografio
Dum germana okupado li aliĝis al rezista movado, partoprenis la varsovian ribelon. Post ties falo estis internigita en germana militkaptitejo Stalag IV B en Mühlberg (Elbo), de kiu sukcesis fuĝi en 1945. Dum kelkaj semajnoj kun kolegoj kaŝis sin en arbaro, kie ekvidis lin fluganta usona aviadilo, kiu forĵetis en ilian ĉikaĵaĵon malgrandan pakaĵon kun tabulo da ĉokolado kune kun ligita folieto. ''Saluton, inter ni kaj viaj taĉmentoj jam ne estas germanaj armeoj. (...) Por trairi estas 15 mejlojn kaj vi estos liberaj''. Li sukcesis atingi aliancajn poziciojn, de kie forveturis al Britio. Post mallonga tempo iris al Usono, kie ŝanĝis sian nomon al Richard Cosby.
Dum 35 jaroj li silentis pri siaj militaj travivaĵoj ĝis la momento, kiam lian sekreton malkovris filino - konata usona ĵurnalistino Rita Cosby. Historion de sia patro kaj malkovrado de siaj polaj radikoj ŝi priskribis en la libro ''Quiet Hero. Secrets from My Father's Past'' (Silenta heroo. Sekretoj el la pasinteco de mia patro). La unuan fojon Ryszard Kossobudzki kune kun la filino vizitis Pollandon post 65 jaroj.
Tremitaj Insuloj
Tremitaj Insuloj estas nomo de insularo en Italio kaj de la komunumo kiun konsistigas la insuloj. La insulo troviĝas en la Adriatiko, norde de Gargano-duoninsulo, kaj administre apartenas al la regiono Apulio.
La insularo konsistas el la insuloj San Domino, San Nicola, Capraia, Cretaccio kaj Pianosa (nur 15 m) kun suma surfaco de ĉirkaŭ 3 km2. Tie loĝas 365 homoj.
La insuloj estis uzitaj dum regado de faŝisma diktatoro Benito Mussolini kiel puninsulo. Hodiaŭ, temas pri turisma allogaĵo pro la klara, pura akvo. La insuloj apartenas ekde 1991 al Naturprotekta areo Parco Nazionale del Gargano.
La nuraj loĝataj insuloj estas San Domino (la plej granda) kaj San Nicola. San Domino havas sole strandon.
Flavgorĝa petronio
Flavgorĝa petronio (Petronia superciliaris) estas paseroforma birdo de genro Petronio.
Ĝi loĝas en Suda Afriko kaj parte en Centra Afriko en jenaj landoj: Angolo, Bocvano, Burundio, Respubliko Kongo, Demokratia Respubliko Kongo, Gabono, Malavio, Mozambiko, Namibio, Sudafriko, Svazilando, Tanzanio, Zambio kaj Zimbabvo.
Tiu specio estas grizbruna pli malhela supre, kiel la aliaj samgenranoj, kaj same kun flava makulo en gorĝo, kio nomigas la specion kaj malfaciligas sian distigon respektive el la Flavgorĝa pasero. La latina scienca nomo P. superciliaris aludas al la hela markata superokula strio kiu komencas super okulo sed etendas al la nukoflankoj.
Corvinești
Corvineşti [korvineŝtj] (hungare: Kékesújfalu kekeŝujfalu; germane: Neudorf) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Bistriţa. En 1910 ĝi havis 889 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en 1992 823 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1305. Ĝia saksa loĝantaro en jaroj 1846-1847 transloĝiĝis. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Matei.
Tubbergen
[[Media:Nl-Tubbergen.ogg|Tubbergen]] estas municipo en la nordo de la regiono Twente, en la nederlanda provinco Overijssel. Fine de en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La municipo situas rekte ĉe la limo al Germanio. Aliflanke de la limo najbaras la komunumoj Itterbeck, Getelo kaj Halle de la distrikto Grafschaft Bentheim.
La municipo Tubbergen povas esti karakterizata kiel la plej romkatolika municipo en Nederlando. Tio i.a. rimarkeblas pro la sufiĉe amasa kirkovizitado. Speciale la vilaĝoj ĉirkaŭ la ĉefloko Tubbergen estas tre solidaj socioj.
Vilaĝoj
La municipo Tubbergen konsistas el dektri vilaĝoj. La municipejo situas en la ĉefloko Tubbergen.
Nombro da loĝantoj je la 1-a de januaro 2006:
Fonto: CBS / retejo municipo Tubbergen
Noto: Mariaparochie dividiĝas inter Tubbergen kaj Almelo.
Papiruscipero
La papiruscipero (Cyperus papyrus) estas  specio de  angiosperma akvoplanto apartenanta al la familio de la ciperacoj. Ĝi estas delikata herbeca staŭdo indiĝena en Afriko kaj Mezoriento. Ĝi konstituas vastajn papirusciperarajn marĉojn en neprofunda akvo.
La papiruscipero (kaj siaj proksimaj parencoj) havas tre longan historian homan uzadon, precipe en antikva Egiptujo — ĝi estas la fonto de la papiruso, iuj plantopartoj estas manĝeblaj, kaj kun la ege flotemaj tigoj oni povas konstrui boatojn. Nuntempe oni kultivas ĝin kiel ornaman planton.
La papiruscipero kaj la nana kulturvario C. papyrus 'Nanus' estas gajnintaj la Premion de Hortikultura Merito de la Reĝa Hortikultura Asocio (Royal Horticultural Society).
Priskribo
Tiu alta, fortika, senfolia akvoplanto povas atingi alton de 4 ĝis 5 metroj. Ĝi formas greso-similan amason de triangulaj verdaj tigoj kiuj leviĝas supren ekde dikaj, lignecaj rizomoj. Ĉiu tigo supre estas okupata de densa amaso da maldikaj, hele verdaj, faden-similaj tigetoj proksimume 10 ĝis 30 cm longaj, tiu amaso similas al plumviŝilo kiam la planto estas juna. Verdaj-brunaj floraj amasoj poste ekaperas ĉe la finoj de la "plumviŝiloj", divolviĝante brunajn, nuksecajn fruktojn. La pli junaj partoj de la rizomo estas kovrataj de ruĝaj-brunaj, paperecaj, triangulaj skvamoj, kiuj ankaŭ kovras la bazon de la kulmoj. Botanike tiuj skvamoj reprezentas reduktitajn foliojn, tiel ke strikte estas ne tre korekte nomi tiun planton tute "senfolia".
Historio
La plantmedolo de junaj ŝosoj estis manĝata kaj kuirita kaj kruda. El ĝia ligneca radiko estis farata bovlojn kaj alian ilaron kaj ĝi estis uzata kiel brullignon. De la tigoj oni faris kanboatoj (videblaj en reliefoj de la Kvara Dinastio montrante virojn tranĉantajn la papirusciperon por konstrui boaton; similaj boatoj daŭre estas produktataj en Suda Sudano), veloj, matoj, ŝtofo, ŝnuraro, kaj sandaloj. Laŭ Teofrasto reĝo Antigonus produktis la rigilaron de sia ŝiparo el papiruscipero, malnovan praktikon ilustritan per la kablo de la ŝipo, kun kiu la pordoj estis fiksitaj kiam Odiseo mortigis la aspirantojn en sia vestiblo (Odiseado xxi. 390).
La "korbo" aŭ "kanokorbo" en kiu la biblia persono Moseo estis forlasata, eble estis farita de papiruscipero. La aventuristo-antropologo Thor Heyerdahl konstruis du boatojn el papiruscipero, Ra I kaj Ra II, provante montri ke antikvaj afrikaj aŭ mediteraneaj homoj povus esti atingintaj Amerikon. Li sukcesis pri velado de Ra II de Maroko al Barbado.
Ekologio
La papiruscipero troviĝas en subtropikaj al tropikaj dezertoj sed ankaŭ en humidaj arbaroj, tolerante ĉiujarajn temperaturojn de 20 °C ĝis 30 °C kaj pH de 6,0 ĝis 8,5. La papiruscipero floras en somerfino, kaj preferas plenan sunon al parte ombraj cirkonstancoj. Kiel la plej multaj tropikaj plantoj, ĝi estas sentema al frosto. En Usono ĝi fariĝis invada en Florido kaj eskapis de kultivado en Luiziano, Kalifornio kaj Havajo.
La papiruscipero konstituas vastajn ciperarojn en marĉoj, malprofundaj lagoj, kaj laŭ riverobankoj ĉie en la pli malsekaj partoj de Afriko, sed ĝi fariĝis malofta en Nildelto. En pli profundaj akvoj ĝi estas la precipa komponanto de la flotantaj, interplektataj masoj de vegetaĵaro konata kiel sudd. Ĝi ankaŭ troviĝas en Madagaskaro, kaj en kelkaj mediteraneaj regionoj kiaj ekzemple Sicilio kaj Levantenujo.
La "plumviŝilaj" florkapoj konstituas idealajn nestejojn por multaj sociaj birdospecioj. Kiel ĉe la plej multaj ciperacoj, la polenado estas perventa, ne perinsekta, kaj la maturaj fruktoj post liberigo estas perakve disvastigataj.
En la lastaj jaroj la papiruscipero estis la temo de intensaj ekologiaj studoj centritaj ĉirkaŭ sia enorma kreskorapideco kaj kapablo por recikli nutraĵojn. Multo de tiu esplorado estis komencita en Universitato Makerere en Ugando en la fruaj 1970-aj jaroj en la marĉoj borde de Viktoria Lago kaj daŭris en Kenjo (Universitato de Najrobo) por Najvaŝa Lago.
La laboro de John Gaudet en Afriko, apogita per stipendio de la Nacia Geografia Societo, aperis en diversaj sciencaj revuoj dum la periodo 1975-1991. Krome, aliaj pioniresploristoj pri la papiruscipero ĉe Universitato Makerere en la 1970-aj jaroj estis: Keith Thompson, T. R. Milburn, kaj Mike Jones. La studoj de Thompson pri la papirusciperarmarĉa evoluo ĉie en Afriko (1976-1985) poste formis la bazon por la mastrumado kaj la konservado je naciaj niveloj.
Ampleksa esplorado pri la produktiva fiziologio de la papiruscipero estis aranĝata fare de Jones ekde la 1980-aj jaroj kaj pluen. Li komencis sian laboron en Ugando kaj poste daŭrigis sian esploradon pri Najvaŝa Lago en Kenjo kie al li estis aligata fare de nova generacio de afrikaj esploristoj inkluzive de Frank Muthuri. La plej freŝdata esploro de Jones (2002) trovis ke la papiruscipero estas C4-planto kiu konstituas tre produktivajn unuspeciajn papirusciperarojn en vastaj afrikaj malsekejaj areoj. Jones kaj aliaj mezuris la Eddy covariance de papirusciperaro kiu formis marĉon je la nordokcidenta bordo de Najvaŝa Lago, Kenjo. Ili determinis ke fluoj de CO2 kaj H2O-vaporo inter la papiruscipermarĉo kaj la atmosfero estis grandaj sed variaj, depende de la hidrologio de la malsekejsistemo kaj la cirkonstancoj de la vegetaĵaro. Tiuj mezuradoj, kombinitaj kun simuladmodeligado el ĉiujaraj fluoj de CO2, montris ke papiruscipermarĉoj havas la potencialon sekvestri grandajn kvantojn da karbono (1,6 kg da C/jaro/m²) kiam la detrito subakve malaerobie amasiĝas, sed ili estas fonto de karbonoliberigo al la atmosfero (1,0 kg da C/jaro/m²) kiam la akvoniveloj malplialtiĝas por eksponi detriton kaj rizomojn al aerobiaj kondiĉoj. La vaporiĝ-transpiro de papiruscipermarĉoj estis ofte sub la nivelo de vaporiĝo de malfermaj akvosurfacoj kaj plantofaktoroj havas fortan influon je la fluo de akvo al la atmosfero.
Esplorado en la papiruscipermarĉvivejo en la lastaj jaroj altiris la atenton de multaj pli da afrikaj biologoj, kiaj ekzemple A. O. Owino, K. M. Mavuti, S. M. Muchiri kaj S. Njuguna. Ĉiam pli, la valoro de la papiruscipero por aliaj specioj estas agnoskata. Papiruscipermarĉoj disponigas malplioksiĝenenhavajn kaj strukturajn rifuĝejojn por cikledoj kontraŭ la granda predanta nila perko kaj estas grava vivejo por pluraj endanĝerigataj birdospecioj.
La malfruaj 1990-aj jaroj ankaŭ spertis la pliiĝon de esplorado pri la papiruscipromarĉoj de Najvaŝa Lago en Kenjo fare de skipoj de la anglaj Universitatoj de Leicester kaj de Orienta Anglujo, precipe gviditaj de David Harper. La ampleksaj lastatempaj studoj de Harper pri la marĉoj kaj lagoj kondukis al tutmonda konscio pri la nuntempaj problemoj de la papiruscipermarĉoj en Afriko.
Kultivado
La kreskigado de la papiruscipero estas relative facila surbaze de semoj, kvankam en Egiptujo estas pli kutime dividigi la rizomon. La planto kreskas sufiĉe rapide post kiam ĝi estas establiĝinta. La semoj estas plantendaj proksime de la surfaco en humida plantadgrundo miksita kun torfo kaj sablo (proporcio 2:1: 1). La grundo estas tenenda humida kaj ĉe temperaturo de 25 ĝis 28 °C. En tiaj cirkonstancoj la semidoj kreskos en 25 ĝis 30 tagoj. Post kiam ili estos kreskigintaj, la grundo estas daŭre tenenda tre humida kaj la plantoj estu metataj en suna loko.
Sporto
Sporto estas aro de korpaj ekzercoj aŭ ludoj celantaj disvolvon de fizika lerteco kaj samtempe saniĝon, amuzon aŭ vetbatalon. Eblas sporti unuope aŭ grupe, ĉu por amuziĝi, ĉu kadre de konkurso, ĉu eĉ je profesia nivelo. Pli preciza difino referencas sporton (aŭ sportojn) kiel ĉiuj formoj de kutima ĉu konkurenca ĉu nekonkurenca korpekzercado kiu, pere de hazarda aŭ organizita partopreno, celas uzi, pluteni aŭ plibonigi fizikan kapablon kaj lertecon dum havigas distron al partoprenantoj, kaj en kelkaj okazoj, ankaŭ al spektantoj. Ekzistas centoj da sportoj, el tiuj kiuj postulas nur du partoprenantoj (aŭ eĉ unu se ne temas pri konkurenco), al tiuj kun centoj (kaj eĉ miloj okaze de popularaj maratonoj) da samtempaj partoprenantoj, ĉu enkadre de teamoj aŭ unuope.
Koktelsaŭco
koktelsaŭcoj estas malvarmaj spicsaŭcoj servataj en eŭropstilaj pladoj al malvarmaj viando, birdaĵo, fiŝaĵo ktp. Oni ankaŭ ŝatas tiujn saŭcojn por spici rostitaĵon.
Sporto
Sportoj estas kutime regataj fare de regularo aŭ tradicio, kiuj helpas certigi justan konkuradon, kaj permesi konsekvencan juĝadon de la gajninto. Gajni povas esti determinita per fizikaj okazaĵoj kiel ekzemple trafado de celoj aŭ transpaŝado de limo unue, aŭ de la persistemo de juĝistoj kiuj gajnas elementojn de la sportprezento, inkluzive de celo aŭ subjektivaj iniciatoj kiel ekzemple teknika efikeco aŭ arta impreso.
Koktelsaŭco
La recepto baziĝas sur majonezo kun aldono de diversaj dolĉaj, acidaj, spicaj kaj amaraj ingrediencoj. La gusto estu dolĉeta ĝis pikanta. Tipa koktelsaŭco ekzemple estas farita el majonezo, keĉupo aŭ tomata pasto, kreno, mustardo, Madejra vino kaj kromaj spicaĵoj kaj spicherboj. Alia varianto por kokaĵo enhavas krom majonezo blanka vino, ananasa- kaj citrona suko, tabaskosaŭco kaj spicoj kiel zingibro kaj kareo.
Sporto
En organizita sporto, notoj pri efikeco ofte estas konservitaj, kaj por popularaj sportoj, tiuj informoj povas esti vaste sciigitaj aŭ raportitaj en sporta gazetaro. Krome, sporto estas grava fonto de distro por ne-partoprenantoj, tiel ke spektosporto altiras grandajn homamasojn al ejoj, kaj atingas pli larĝajn spektantarojn tra dissendado. Tio okazigis tro ofte kverelojn inter sekvantoj de diversaj sportistoj kaj ĉefe de sportaj teamoj, ekzemple de futbalaj teamoj, kiuj okazigis tumultojn kaj foje eĉ mortintojn.
Laŭ A.T. Kearney, konsilista funkciulo, la tutmonda sportindustrio estas valora je pli ol 620 miliardoj da usonaj dolaroj je valoro de 2013.
Vortdeveno
La vorto sporto havas sian originon en la latina verbo deportare, kiu interalie signifis "eliri trans la pordojn", do eliri el la ĉirkaŭurba muraro por ekzerciĝi aŭ sporti en la kamparo. El tiu ĉi verbo devenas, interalie, deportar (okcitane kaj hispane) kaj desporter (france, kun la signifo de "amuziĝo"). En la angla lingvo, tiu ĉi lasta vorto ekaperis en la 14-a jarcento kiel disport, kaj en la 16-a jarcento ĝi alprenis sian nunan formon, sport. En naciaj lingvoj, estas iuj (ekzemple la angla) kiuj permesas pluralon de la vorto, kaj aliaj (ekzemple la germana), kiuj ne havas pluralan formon kaj komprenas je la vorto sporto singulare ampleksas ĉiun rilate al sportado (kiel ekzemple ankaŭ la vorto "homaro" ampleksas ĉiujn homojn kaj ne sencas vorto "homaroj"). Tial la plurala formo "sportoj" por individuaj elformiĝoj de sportado ofte evitiĝas kaj anstataŭiĝas per vortumoj "sportaj disciplinoj" aŭ "sportaj fakoj" - tio bonas por ĉiuj lingvosentoj. Tamen en Esperanto la plurala formo "sportoj" permeseblas kaj ne konsidereblas eraro: ĉar la formo nekutimas, ĝi ekzemple nur menciiĝas en malmultaj citaĵoj de la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto, sed ĝi dokumentiĝas tie.
Historio
La plej malnova grupa sporto estis tre verŝajne kurado; ĝin sekvis ĵetado kaj saltado, kiuj ĉiuj tre utilis kiel pretigado por bataloj aŭ por ĉasado, kiel oftaj aktivecoj en la ĉiutaga tiama vivo. Pro aliaj similaj bezonoj estiĝis pluraj pliaj sportoj, kiel ekzemple naĝado, remado, ĉevalrajdado, kaj lukto. Poste aperis ankaŭ pilkosportoj; la tiamaj pilkoj estis ĉefe faritaj el herbo. En tiu ĉi tempo, sportaj aranĝoj ne tuj havis konkursan karakteron, sed temis precipe pri kuna amuziĝo kaj ludado.
Pluraj prapopoloj praktikis apartajn sportojn. La hebreoj ekzemple ĉefe ludis arkpafadon, levadon de rokoj kaj ŝtonĵetadon; la egiptoj jam organizis sportajn konkursojn pri lukto, gimnastiko, bokso, naĝado, kanuado, fiŝkaptado, atletismo kaj pilkosportoj.
La antikva popolo kiu plej ligiĝas al sporto estis la grekoj, kiuj ĉefe praktikis kuradon, saltadon, lukton, bokson, ĵetlancadon, pentatlonon kaj batalĉarajn konkursojn. Tiu ĉi listo estas bona ekzemplo pri la forta ligo kiu tiam ekzistis inter sportoj kaj milito. Laŭ la legendo, la ĝuste helena heroo Heraklo ekestigis, dankeme al Zeŭso, la olimpiajn ludojn, granda ceremonio kiu kunigis sporton, kulturon kaj religian kulton. Dum la disvolvigo kaj daŭro de la olimpiaj ludoj, militoj kaj mortpunoj haltiĝis.
Rilatoj inter sporto kaj socio
Sportoj havas grandan influon en la socio; elstaras rimarkinde ties gravo en la kulturo kaj en la konstruado de la nacia identeco. El praktika vidpunkto, sportoj produktas klarajn efikojn ĉefe pozitivajn en la sferoj de edukado, ekonomio kaj la publika sano. La influo de la sportoj en la nuntempaj socioj estas enorma. Nuntempe, la sporta praktiko establis grandan parton de la distra tempo de la personoj, ĉu ili estas spektantoj ĉu agantoj de la sporto.
En preskaŭ ĉiuj modernaj socioj, sporto ludas gravan socian, politikan kaj ekonomian rolojn. Ĝia disvolviĝo kaj evoluo ofte spegulas tiun de la socio mem. Nuntempaj amaskomunikiloj ofte dediĉas rimarkindan atenton al sportaj konkursoj, kaj la plejparto el landoj havas aparte grandskale priatentitan kaj praktikitan sporton (ekz. futbalo en multaj landoj de Eŭropo, kriketo en pluraj eksaj britaj kolonioj, kaj tiel plu).
Kelkaj sportoj, kiel ekzemple kurado, postulas neniun ludilon aŭ ludejon, kaj estas same popularaj en evoluintaj kaj ne-evoluintaj mondoregionoj. Aliaj sportoj, male, havas apartajn bezonaĵojn, kiel ekzemple poraj veturiloj (okaze de aŭtosportoj kaj velado), ludejoj (ĉe naĝado aŭ glitkurado) aŭ ludiloj (ĉe golfo aŭ arkpafado). Fine, kelkaj sportoj postulas la ĉeeston de besto, kiel ekzemple en la okazo de ĉevalrajdado.
Naciismo kaj sporto ofte kunplektiĝas, ĉar sporto donas situon por simbola konkurado inter nacioj; sporta konkurado ofte respegulas konfliktojn de nacioj kaj efektive ofte uziĝis kiel instrumento de diplomatio. La penetron de politikaj celoj en la sporton kelkaj opinias kontraŭa al la fundamenta etiko de sporto plenumata pro si mem kaj por la ĝuo de la partoprenantoj, sed tiu politikiĝo efektiviĝis fakte dum la tuta historio de sporto.
Sporto estas kompleksa fenomeno kiu funkcias kiel instigo al sociebleco, nutras la kolektivajn idearojn kaj pasiojn, generas eksplodojn de naciismo, mobilizas enormajn kvantojn de kapitaloj (elitaj sportistoj estas inter la plej gravaj riĉuloj de la mondo), kaj estas pretaj suferi instrumentigojn. Sportoj montras la sociajn tendencojn de la historia etapo en kiu oni estas enkadrigataj, funkciante kiel kompleta socia sistemo: estas fenomeno tiom rimarkinda je socia nivelo ke ĝi enhavas elementojn karakterajn de la socio en si mem kaj movigas la totalon de la sociaj institucioj.
En la kampo de la eduko, sporto ludas gravan rolon en la transigo de valoroj al infanoj, adoleskuloj kaj plenkreskuloj. Kongrue kun la fizika aktiveco oni elsendas valorojn de respekto, respondeco, engaĝiĝo kaj dediĉo, inter aliaj, utile al procezo de sociigo kaj de eniro en la plibonigo de la sociaj strukturoj kaj sintenoj. La sporto kontribuas al establado de sociaj rilatoj inter diversaj personoj kaj diversaj kulturoj kaj tiel ĝi kontribuas al disvastigo de la nocio de respekto al aliuloj, instrue al konstrua konkurenco, evitante kompreni la luktadon kiel celo en si mem. Alia grava socia valoro en la sporto estas la lernado kiel venki kaj kiel kompreni la malvenkon sen nuligi la diversajn celojn. Tiukadre sporto kaj fizika agado estas studobjektoj en plej parto de la studprogramoj de la tuta mondo.
El vidpunto de ekonomio, la gravo de sporto estas nedubebla, pro la kvanto de personoj kiuj praktikas sportojn same kiel ĉe tiuj kiuj nur ĝuas la amasan spektaklon, kio faras la sportojn gravaj negocoj kiuj financas sportistojn, agentojn, amaskomunikilojn, turismon kaj ankaŭ nerekte, aliajn sektorojn de la ekonomio. Multaj varmarkoj reklamiĝas pere de patroneco al sportaj ĉampionecoj, dum multaj aliaj produktas kaj vendas varojn necesajn por la praktiko de tre diversaj sportoj, ekzemple bicikloj, pilkoj, specifaj vestaĵoj (Decathlon) ktp.
La sportoj pli kaj pli regas sin per la reguloj de la merkato (prisportaj ĵurnalistoj jam parolas pri vendado kaj aĉetado de futbalistoj), propraj de homamasa socio, kiuj influas rimarkinde, ne nur en la politika, ekonomia kaj socia medioj, sed ankaŭ en la aliaj modeloj de la nuntempa sporto.
La praktiko de sporto ankaŭ plialtigas la bonfarton kaj la vivkvaliton de la socio por la bonfaraj efikoj de la fizika aktiveco, kaj por la korpa sano kaj por la emocia vivo; la personoj kiuj praktikas sporton kaj aliajn similajn nesidajn aktivecojn regule kutime sentas sin pli kontentigitaj kaj sentas, subjektive, pli grandan bonfarton.
La fenomeno de la sporto kiel reprezento de la socio povas klarigi sian gravon kiel spektaklo. Tiukadre, la sportaj eventoj utilas por plifirmigi la valoron kaj la fizikajn kapablojn ne nur de la ludantoj, sed ankaŭ de la komunumo reprezentata. Ofte la rezultoj en la internaciaj sportaj konkurencoj estas interpretataj kiel validigo de la kulturo kaj foje eĉ de la politika sistemo de la lando reprezentata de la sportistoj. Tiu aspekto de la sporto povas rezulti en negativaj efikoj, kiel ĉe eksplodoj de violento dum aŭ post la konkurencoj. Aliflanke, la sporto estas konsiderata kiel rimedo por malpliigi la violenton kaj deliktaron en la socio.
Olimpiaj sportoj
Olimpiaj sportoj estas konkurencataj en la Someraj Olimpikoj kaj en la Vintraj Olimpikoj. La Somera Olimpiko 2020 inkludis 33 sportojn; la Vintra Olimpiko 2022 inkludos sep sportojn. Ĉiu olimpika sporto estas reprezentata de sportkontrola institucio, nome internacia sporto-federacio (ISF-oj).