cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio
La unuaj koptaj monaĥoj vivis en Egiptio dum la 4-a jarcento, multaj el ili mortis kiel martiroj. En la 5-a jarcento, la Kopta ortodoksa eklezio disiĝis de la greka, pro kverelo pri la naturo de Kristo.
La Kopta ortodoksa eklezio havas sian propran papon, Ŝenuda la 3-a, kiu vivas en Kairo, kaj estas la 117-a patriarko de la prediko de Sankta Marko. Ĝi ne agnoskas la neeraremecon de la Papo de la Katolika eklezio. La kopta Kristnasko okazas la 7-an de januaro, anstataŭ la 25-an de decembro. De 1954 funkcias la Kopta mezlernejo de Altaj studoj en Kairo, ĝi estas centro por la studado de la kopta kristana tradicio.
Per konsento inter la kopta papo Cirilo la 6-a kaj la patriarko de Etiopio la Etiopia ortodoksa eklezio sendependiĝis en 1959; same, en 1998, per konsento inter la papo Ŝenuda la 3-a kaj la eritrea patriarko de Eritreo, la Eritrea ortodoksa eklezio sendependiĝis. Do tiuj du patriarkatoj restas tre proksimaj al la patriarkato de Aleksandrio. En Egiptio (9% de la loĝantaro) multaj kristanoj sentiĝas diskriminaciitaj en sia propra lando, ĉefe koncerne al la aliro al laboro, kvankam ili estas elstarigitaj pri komercaj, ekonomiaj sektoroj, kaj metiistaj kiel juvelarto. Historie en Egiptio, la kopta minoritato estis respektita kiel tia, sed epizodoj da perforto, fare de membroj de la islama plimulto, okazis malabunde kaj sporade dum la lastaj jaroj.
Pro la kresko de la aktiveco de islamaj fundamentalistoj ekde la finoj de la 1970-aj jaroj, plimalboniĝis la vivkondiĉoj de la koptoj en Egiptio. Inter 1981 kaj 1985, la papo Ŝenuda la 3-a mem estis kondamnita al hejmaresto en monaĥejo de la Sketa dezerto.
Ekzistas kunularoj de diasporo en Eŭropo, Afriko, Aŭstralio kaj Ameriko, kun proksime de 200,000 membroj en Usono. La ĉeesto de la kopta eklezio alvenis dum la jaro 2001 al Meksiko, kie fondiĝis la Kopta eklezio de Sankta Maria kaj Sankta Marko, en la vilaĝo de Tlayacapan en la ŝtato Morelos.
Monofizitismo
Komence de la 5-a jarcento, la papo Nestorio, patriarko de Konstantinopolo, eldonis publikan doktrinon, kiu konsideris ke, en Kristo, kuniĝis du malsamaj personoj, dia kaj alia homa, kaj kiu emfazis la homecon de Jesuo Kristo. Ĉi tiu doktrino estis poste kondamnita de la koncilio de Efeso; kiel konsekvenco de tio, multaj antikvaj orientaj kaj siriaj kongregacioj disiĝis de la ĉefa Eklezio.
Aliaj subtenis doktrinon en kontraŭa senso, laŭ kiu la naturo de Kristo, "Dio farita viro", estas ununure dia, doktrino nomita Eŭtikanismo, reference al la monaĥo Eŭtiko (mortinta en 454), kvankam ĝi estas pli konata kiel monofizitismo.
Post la kondamno, en Kalcedono, de la patriarko de Aleksandrio, Dioskoro, fare de la imperiestro Marciano, la plimulto da egiptaj kristanoj disiĝis de la ĉefa korpo de la Eklezio. La kristologiaj instruoj de la koncilio de Kalcedono estis malakceptitaj, po parto pro opozicio de multaj episkopoj kaj fideluloj al la superregado de Bizancio, kiu iniciatis serion da persekutoj, kiuj nur pliigis la rezistadon al la bizancanoj. La respondo de la imperiestro Justiniano la 1-a estis krei alternativan patriarkaton en Egiptujo, kiu sekvas la grekan riton, kaj kiu respondas al la aktuala Ortodoksa eklezio de Aleksandrio aŭ Grek-ortodoksa patriarkato de Aleksandrio. De la 5-a jarcento la koptaj patriarkoj de Aleksandrio kaj la ortodoksaj patriarkoj de Aleksandrio, fakte, havis siajn sidejojn en tiu ĉi urbo, sed de la jaro 1032, la koptaj patriarkoj loĝas ankaŭ en Kairo.
De la araba hegemonio kaj ankaŭ dum la krucmilitoj, laŭ la religia kunteksto (t.e. sen etna konsidero), la eklezioj, kiuj sekvis la koncilion de Kalcedono, asimilis la terminon koptoj al monofizitoj, sed la koptaj ortodoksanoj, pri kiuj Eŭtikanismo estas herezo, konsideras sin ne-kalcedonaj ortodoksanoj.
Dialogoj kun aliaj kristanaj eklezioj
Dum la mezepoko la Katolika eklezio, aparta vojo de la Ortodoksa eklezio, serĉis dialogon kun la Kopta eklezio, celante unuigon, sed sen rezultoj. En la renesanco, lia iama politiko estis kuraĝigi individuajn konvertiĝojn. Per la konvertiĝo de ia kopta episkopo fondiĝis la Kopta katolika eklezio, kiu konservas ĉiujn koptajn ritojn sed agnoskas la superregadon de la Papo de Romo.
La Kopta ortodoksa eklezio estas membro de la Monda konsilio de eklezioj, kiu fondiĝis en 1948 kaj kiu konsideriĝas la centra organizaĵo por la kristana ekumeno.
Por profundigi la rilatojn inter la Kopta eklezio kaj la Katolika eklezio, kaj por viŝi obstaklojn sur la vojo de reala kunlaborado, komuna deklaro estis subskribita de Ŝenuda la 3-a kaj Paŭlo la 6-a, en 1973 :
Fakte, multaj diferencoj originis de malsamaj terminoj por priskribi samajn nociojn.
En septembro 1990, la kalcedonaj kaj ne-kalcedonaj ortodoksaj eklezioj subskribis interkonsenton pri kristologio, en kiu ankaŭ ili rekomendis al diversaj eklezioj levi la anatemojn kaj la malamikaĵojn de la estinteco, post kiam ĉiuj implicitaj eklezioj akceptintus la rezultojn de tia dialogo.
Ivan Polzunov
Ivan POLZUNOV (Иван Иванович Ползунов; Jekaterinburg, 28-an de majo 1728 – Barnaul, 27-an de majo 1766) estis rusa inventisto, kiu konstruis vapormaŝinon en Rusio kiel unua. Lia maŝino uzis duŝaftan cilindron, kie la ŝaftoj movis la saman cilindron, en sinsekva labortakto. La maŝino tiel daŭre funkciis, la divido de la vaporo- kaj akvoprovizo okazis aŭtomate.
Li naskiĝis en soldata familio, finstudis en Jekaterinburg minadon (1742) kaj laboris samloke kiel mekanika helpisto. Li veturis en 1748 al Barnaul kaj laboris tie kiel teknikisto en metalprilabora uzino. Krom tio, li intense studadis ĝistiamajn sciencajn konojn pri maŝinkonstruo, ankaŭ verkojn de Miĥail Lomonosov. Li iĝis kiel kapablulo en 1750 uzina tavolgvidanto.
Li volis anstataŭigi la ĉevalojn en arĝenta minejo. Tial li laboris ekde la 1950-aj jaroj ĝis 1763 pri iu transporta maŝino. La maŝino estis daŭre uzata en 1766 kaj fortis 1,2 kilovatojn. Pro tio carino Katerino la 2-a (Rusio) premiis lin persone per 400 rubloj kaj donacis al li eĉ pli altan oficiran rangon.
Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio
Dialogoj kun aliaj kristanaj eklezioj
Ekde 2003, okazas regulaj kunvenoj de Ambaŭflanka internacia komisio inter Katolika eklezio kaj Orientaj ortodoksaj eklezioj pri teologia dialogo kaj por progresigi unuecon de ĉiuj kristanaroj.
La Kopta Eeklezio kaj la Mariaj Aperoj
Ekde la fino de la 1960-aj jaroj, okazis en Egiptujo diversaj Mariaj aperoj, kiujn la Kopta eklezio interpretas kiel konsolojn dum tempoj de persekutado. Menciindaj estas la aperoj de Zeitun (urba distrikto de Kairo) en 1968, de Asiut (ĉ. 360 km sude de Kairo) en 2000, kaj pli freŝdate de kvartalo de El Varako (ĉ. 20 km sudokcidente de Kairo) en decembro 2009. La plimulto de ĉi tiuj aperoj okazis ĉe la kupoloj de koptaj preĝejoj. La iama kopta papo de Egiptio, Ŝenuda la 3-a, aprobis tiajn aperojn kiel verajn elmontrojn de la Benata Virga Maria.
Ivan Polzunov
Li volis konstrui pli fortan maŝinon (kun 32 ĈP), sed li malsaniĝis en 1764 pro tuberkulozo, kio malebligis rapidan efektivigon de la planoj. Li mortis tri tagojn antaŭ la provoj de la nova maŝino.
Kopta Ortodoksa Eklezio de Aleksandrio
Listo de koptaj patriarkoj de Aleksandrio
Ĉi sube estas la listo de la koptaj patriarkoj de Aleksandrio. La cifero respondas al la vicordo ekde Sankta Marko. La termino Papo estis adoptita de la episkopo Heraklas, por nomi la ĉefepiskopon de Aleksandrio.
Ivan Polzunov
Lian nomon portas altaja altlernejo.
Recreo
Recreo estas urbo situa en la sudoriento de la provinco argentina de Catamarca, gi apartenas al la Departamento La Paz de kiu krome estas ĉefurbo. Recreo estas nomata ankaŭ per la nomo de Recreo de las Carretas.
Kvankam gi havas mallongan historion kaj dum nuntempe estas ekonomia poluso kaj industria kaj komerca, same estas konata nacie por havi historion kaj atestitan kulturon en ĝia folkloro.
2282 Andrés Bello
2282 Andrés Bello estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la ĉilia astronomo Carlos Torres elde la observatorio de Cerro el Roble, sur la monto Cerro el Roble en Ĉilio.
Nomo
Ĝia nomo honoras la venezuelan humaniston, poeton, leĝiston, filozofon, edukiston kaj filologon Andrés Bello.
Meksika Altebenaĵo
Meksika Altebenaĵo (Altiplanicie Mexicana) estas vasta arida ĝis duonarida altebenaĵo kiu okupas multon de norda kaj centra Meksiko. Kun averaĝa altitudo de 1 825 metroj super marnivelo, ĝi etendiĝas ekde la uson-meksika landlimo en la nordo ĝis Neĝmontaro en la sudo, kaj estas oriente kaj okcidente limigita de respektive Orienta Patrinmontaro kaj Okcidenta Patrinmontaro. Malalta orienten-okcidenten iranta Montaro en la subŝtato de Zakateko subdividas la altebenaĵon en nordajn kaj sudajn partojn. Tiuj du partoj, nomataj Norda Altebenaĵo (Mesa del Norte) kaj Centra Altebenaĵo (Mesa Central), nuntempe ĝenerale estas konsiderataj de geografoj kiel partojn de unuobla altebenaĵo. Meksika Altebenaĵo plejofte estas kovrata de dezertoj kaj kserofitaroj, kun pinaroj kaj kverkaroj kiuj okupas la ĉirkaŭantajn montarojn kaj formas la madreajn arbarinsulojn sur iuj de la internaj montoĉenoj.
Ŝava alfabeto
La Ŝava alfabeto estas planita fonetika alfabeto por la angla lingvo. La irlanda aŭtoro kaj teatraĵisto George Bernard Shaw en 1941 priskribis, kia devus esti tia skribsistemo. Li postlasis fonduson por premii la plej bonan proponon. El la 467 proponoj venkis tiu de Ronald Kingsley Read kaj la sistemo ricevis la nomon laŭ SHAW (angle shavian).
Meksika Altebenaĵo
Geografio
Norda Altebenaĵo havas averaĝan altitudon de kaj etendiĝas suden ekde Rio Grande del Norte (Río Bravo del Norte) tra la subŝtatoj de Ĉiuaŭo, Koaŭilo, Durango, Zakateko kaj  Sanktluis-Potosio. Pluraj mallarĝaj, izolitaj krestoj trairas Nordan Altebenaĝon kaj multaj depresioj ankaŭ punktigas la regionon, la plej granda estante Bolsón de Mapimí. Rio Grande del Norte kaj sia branĉorivero, Rio Conchos, drenigas partojn de Norda Altebenaĵo, kaj Río Pánuco kaj ĝiaj alfluantoj drenigas la sudorientan angulon. Ambaŭ riveroj dreniĝas al Meksika Golfo. Multo de Norda Altebenaĵo ampleksas internajn akvokolektajn areojn kiuj ne dreniĝas al maro. Ĉiuaŭa Dezerto etendiĝas tra la norda parto de la Norda Altebenaĵo, dum la centra-meksikaltebenaĵa kserofitaro kovras la centran parton, kaj la centra-meksika kserofitaro etendiĝas ekde la suda parto de Norda Altebenaĵo tra Centra Altebenaĵo.
La Suda Altebenaĵo estas pli alta ol sia norda kontraŭparto, kaj havas averaĝan altitudon de. Ĝi entenas multajn valojn origine formitaj de praaj lagoj. Ĝi etendiĝas tra la subŝtatoj de Agvaskaljento, Ĥalisko, Zakateko, Gvanaĥŭato, Keretaro, Meksikŝtato, kaj Hidalgo. Pluraj de la plej elstaraj urboj, inkluzive de Meksikurbo kaj Gvadalaharo, situas en la valoj de Centra Altebenaĵo. Multo de tiu ĉi estas drenata per Santiago kaj ĝiaj alfluantoj, inkluzive de Lermao, kiuj dreniĝas orienten en Pacifikan Oceanon. Alfluantoj de Río Pánuco drenas la orientan parton de Centra Altebenaĵo. La centra-meksika kserofitaro kovras multon de Centra Altebenaĵo, kaj okupas kun la subtropikaj baĥiaj sekaj arbaroj la pli malaltajn partojn de la baseno de Lermao–Santiago.
Ŝava alfabeto
Interpunkcio
La ŝava skribo ne havas usklecon. Mezalta punkto markas la proprajn nomojn. Cetere, oni uzas la ordinaran interpunkcion.
Perla tradukilo
Thomas Thurman verkis Perlan modulon kiu ebligas, surbaze de angla vortaro, transskribi anglajn vortojn aŭ tutajn frazojn per la ŝava alfabeto. La modulo eĉ faras iom da analizo por distingi inter «to read a book» kaj «the book read» ktp. Jen ekzemplo pri uzo de la modulo en dialoga programeto <tt>shaw_chat</tt>: kaj ekzempla dialoga seanco kun tiu skripto (sur la apuda bildo).
Por la angla lingvo
Reed poste plu prilaboris la sistemon kaj liveris la rezulton sub la nomo rapidskribo (angle Quikscript). Paul Vanderbrink proponas modifitan version de la ŝava skribo — sen averti, ke temas pri konsiderinde ŝanĝita dizajno.
Por Esperanto
Estas pluraj adaptoj de la ŝava alfabeto por skribi Esperanton. Neniu el ili serioze celas anstataŭigi la tradician esperantan skribon novlatinan; en ĉiu okazo temas pri intelekta ludo.
La adapto Starlinga
Ĝan Ŭesli Starling kaj aliaj en 1996–1997 adaptis la ŝavan alfabeton al Esperanto, pretigante tiparon kaj publikigante broŝuran priskribon. La celon de tiu adapto la broŝuro priskribas jene:
Mi supozas ke ĝi servos bone ĝian celon: ke ĝi estu facila kaj pli rapida skribmaniero por preskaŭ ajna Esperantisto kiu tion deziras. Ankaŭ, kaj eble pli realisme, kiel sekreta skrib-maniero inter junuloj.
Ĝ.Ŭ. Starling kredas, ke la esperanta alfabeto estas fonema, kaj tial lia adapto estas izomorfa al la tradicia; nur la signobildoj estas ŝanĝitaj. Interalie, li kredas ke ŭ = /w/, tio evidentas en lia adapto kaj eĉ en la esperantigo de lia nomo (Ŭesli).
La originala angla versio de la ŝava alfabeto havas 48 signojn, la literaro de Esperanto havas nur 28. Kaj la plej oftaj literoj (aŭ parolsonoj) anglaj ne nepre estas tiaj en Esperanto. Ĝan Starling tre racie ŝanĝis la valorojn de 9 signobildoj, por doni al la pli oftaj literoj de Esperanto pli simplajn formojn; aŭ por ebligi kreon de pli elegantaj ligaĵoj. Interalie li permutis la signifojn de kaj  (w kaj j, respektive j kaj ŭ). Efektive, la pli oftaj vortofinaj -aj kaj -oj en tia atribuo aspektas pli elegante (kaj facile kombiniĝas en ligaĵojn).
Ĉi-sube emfazitaj per graseto estas sonvaloroj malsamaj de la angla alfabeta.
La diftonga adaptaĵo de Sergio Pokrovskij
Do, eblas uzi la apartajn literojn 𐑲 por aŭ kaj 𐑱  por eŭ, forprenante la literon 𐑘, kiu lasta en la Starlinga adapto respondis al ŭ kaj w. Tiu solvo konformas al la interna strukturo de la lingvo, sed devias disde la teorio prezentita en la Fundamento. Aliflanke, post la forigo de 𐑘 (yea) rompiĝas la malregula paro reprezentanta la duonvokalojn en la angla kaj en la Starlinga versioj de la Ŝava skribo, kaj tio ebligas uzi por /j/ apartan (neparan) literon 𐑰 (eat). Tio forigas tri malregulaĵojn de la ŝava alfabeto (alta litero por voĉa parolsono; eksterliniaj literoj por la duonvokaloj — dum la ceteraj sonorantoj /lrmn/ = 𐑤𐑮𐑫𐑵 estas mezliniaj; kaj malregula konsisto de la simetria paro, kiu ne estas formita laŭ la kontrasto «senvoĉa — voĉa»).
Alia afero sugestata de la trajteca sistemo estas enkonduko de aparta litero por /dz/, kiu formu paron kun la vidva ekfrota sono /ts/ = c = 𐑔. Evidente, tia litero devas esti 𐑞 (they).
Ĉi-suba bildo prezentas la ideale fonologian adapton de la ŝava alfabeto kun la diftongoj kaj sen aparta litero por ŭ; ĝin sekvas kelkaj ekzemplaj vortoj kaj ĉiuliteraĵo por tiu alfabeto:
Reale la diferenco disde la Starlinga adapto estas tre malgranda.
Disponeblas specimenaj tekstoj en tiu adaptaĵo de la Ŝava alfabeto.
Noordoostpolder
Noordoostpolder estas poldero, municipo kaj regiono en la nederlanda provinco Flevolando. La municipo havis (je la 1-a de julio 2006) 45 835 loĝantojn sur areo de 460,05 km². Kun akvoareo (precipe IJsselmeer) de 135,36 km² la totala areo estas 595,41 km². La ĉefurbo estas Emmeloord.
Ŝava alfabeto
Tiparoj
La sekvaj tiparoj disponigas plenan unikodan signaron por la ŝava alfabeto:
Literaturo
La respondo fare de Ĝan Ŭesli Starling al Pejno Simono.
Noordoostpolder
Loĝlokoj kaj vilaĝoj en la municipo
Nombro da loĝantoj je la 1-a de januaro 2023:
Ŝava alfabeto
Literaturo
Monato, internacia magazino sendependa, numero 1999/01, paĝo 15 : Ŝavaj ŝokaĵoj verkita de Pejno Simono.
Eksteraj ligiloj
Programeto en sed por traduki normajn literojn de Esperanto en la unikodan HTML-prezenton ŝavan.
La Bulonja Deklaracio en la alfabetoj kutima kaj Ŝava (paralelaj tekstoj).
Vidu ankaŭ
Esperanta alfabeto
Pleska grilbirdo
La Pleska grilbirdo (Locustella pleskei), konata ankaŭ kiel Pleska makula grilbirdo , estas birdospecio de la genro de Locustella aŭ birdoj kiuj kantas kvazaŭ insektoj (Lokusto).
Tiu malgranda paserina birdo 13-14 cm longa estas senmarka silviedo. Plenkreskulo havas uniformajn olivgrizajn suprajn partojn iom pli malhele en ŝultroj, flugiloj kaj vosto. Ne tre markata hela superokula strio kun blankeca okulringo. Blankecaj subaj partoj kun pli blanka gorĝo kaj iom helbruna nuanco en flankoj.
Ĝi troviĝas en Ĉinio, Japanio, Koreio, kaj Rusio. Ties natura habitato estas moderklimataj arbustaroj, subtropikaj aŭ tropikaj sekaj arbustaroj kaj marĉoj. Ĝi estas minacata pro habitatoperdo.
10647 Meesters
10647 Meesters estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Machiel Alberts (1887–1964), konsilanto por la amatoraj astronomoj en Nederlando. Li konstruis sian propran observatorion kaj estis aktiva observanto de. Lia libro Mijn Sterrenwacht, Speurtochten langs het Firmament ("Mia observatorio, serĉo de trezoroj en la firmamento") estas ankoraŭ konata de la amatoroj.
El Burgo Ranero
El Burgo Ranero [elBURgo raNEro] estas municipo en la oriento de la provinco Leono, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Tierra de Sahagún, en la sudoriento de la provinco. El Burgo Ranero estas komprenebla etimologie kiel vilaĝo rankaptista.
Geografio
Ĝia municipa teritorio estas formata de la loĝlokoj El Burgo Ranero, Calzadilla de los Hermanillos, Las Grañeras kaj Villamuñío, okupas totalan areon de 98,34 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 725 loĝantojn. Ĝi perdis ĉirkaŭ 1 600 loĝantojn el la mezo de la 20-a jarcento pro la migrado el ruraj zonoj al urboj. Ĝi distas 43 km de Leono, provinca ĉefurbo.
Historio
En Mezepoko okazis reloĝado. La areo apartenis al la Regno Leono. Estas proksime la Jakoba Vojo.
Gonzalo Sirio
Gonzalo Sirio - naskiĝis en 1982 - estas argentina esperantisto. Li aktivas en JEA, la landa sekcio de TEJO en Argentino. En la oficperiodo 2009 ĝis 2013 li nome de tiu nacia asocio elektiĝis kiel membro de la komitato de TEJO. Gonzalo laŭ la stato de 2015 loĝas en Bonaero kaj profesie laboras pri ekstera komercado.
La 31-an de julio 2015, kadre de la 100-a Universala Kongreso de Esperanto en Lillo (Francio), li partoprenis la duan matĉon oficialan de la futbalteamo Esperantujo kiel kapitano.
Imrali
İmralı estas la kvara plej granda insulo (laŭ surfaco) en la Marmora Maro. La neloĝata turka insulo servas kiel prizoninsulo. Konataj iamaj enprizonigitoj estis la reĝisoro Yılmaz Güney, la ĉefministro Adnan Menderes, la ministro pri eksteraj aferoj Fatin Rüştü Zorlu kaj la financa ministro Hasan Polatkan. La tri lastaj estis kondamnitaj al morto kaj estis ekzekutitaj sur la insulo en septembro de 1961.
Ekde 1999, la sola kaptito estas Abdullah Öcalan, iama prezidanto de la Kurda Liberiga Partio (PKK).
Hahn (Hunsrück)
Hahn estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rhein-Hunsrück de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Sur la teritorio de la komunumo troviĝas la flughaveno Frankfurt-Hahn.
Elfriede Jelinek
Elfriede JELINEK (naskiĝis la 20-an de oktobro 1946) estas aŭstra ĉeĥdevena verkistino. En 2004 ŝi gajnis la Nobel-premion pri Literaturo "la muzika fluo de voĉoj kaj kontraŭvoĉoj en siaj romanoj kaj teatraĵoj, kio malkaŝas kun eksterordinara lingva fervoro la absurdaĵon de sociaj kliŝoj kaj ilia sklaviga potenco."
Vivo
Elfriede Jelinek naskiĝis en Mürzzuschlag, Steiermark. Ŝia patrino estis librotenistino kaj la patro, de ĉeĥa-juda deveno, estis kemiisto. Pro sia militotaŭga profesio li ne spertis la persekuton de la nazioj, sed devis labori en la armilindustrio. En la 1950-aj jaroj li psike malsaniĝis, kaj en 1969 li mortis en psikiatria hospitalo.
Elfriede Jelinek do estis edukata ĉefe de sia patrino. La knabino vizitis katolikan infanĝardenon, poste monaĥejan lernejon kun ege striktaj reguloj. Ŝia granda moviĝemo igis la monaĥinojn, doni la knabinon en psikiatrejon por infanoj – kvankam kuracistoj konstatis ke ŝia konduto estas ene de la normo.
Krome la patrino planis fari el la knabino genian muzikistinon. Jam kiel etulino Elfriede devis okupiĝi pri pluraj muzikinstrumentoj (piano, fluto, gitaro, violono kaj aldviolono). En la aĝo de 13 jaroj ŝi krom gimnazion vizitis konservatorion en Vieno, studis tie ludi orgenon, pianon kaj fluton.
Post la abiturienta ekzameno ŝi unuafoje psike kolapsis, tamen ekstudis arthistorion kaj teatran sciencon. En 1967 ŝi pro psikaj problemoj ĉesigis la studadon, poste ŝi pasigis unu jaron izolite en sia hejmo. Dum tiu tempo ŝi komencis verki. Ŝiaj unuaj poemoj baldaŭ aperis presite, sed ŝia unua romano bukolit, verkita en 1968, publikiĝis nur 1979.
Post la morto de sia patro ŝi pli kaj pli saniĝis kaj engaĝiĝis politike. Dum kelkaj monatoj ŝi vivis en maldekstreca komunumo. En la jaro 1971 ŝi per orgeno-ekzameno finis la konservatorion.
Ŝian plian literaturan agadon forte influis la teorioj de Roland Barthes, pri kiuj ŝi verkis la eseon die endlose unschuldigkeit. En 1972 Elfriede Jelinek transloĝiĝis al Berlino, sed post unu jaro ŝi revenis al Vieno. En la jaro 1974 ŝi iĝis membrino de la Komunisma Partio de Aŭstrio, samjare ŝi edziniĝis al Gottfried Hüngsberg. Poste ŝi vivis alterne en Vieno kaj Munkeno. Sian partion ŝi en 1991 forlasis.
Literaturan famon Elfriede Jelinek gajnis per la romano Die Liebhaberinnen (1975). Ŝi tiutempe krome verkis radiodramojn. La titolo Die Ausgesperrten komence de la 1980-aj jaroj aperis sinsekve kiel radiodramo, romano kaj filmo.
Unuan skandalon ŝi kaŭzis en 1983, per la dramo Burgtheater, kiu malkaŝis kaj kritikis faŝismajn ideologiojn en la moderna aŭstra socio. En la sama jaro aperis la romano Die Klavierspielerin, temanta pri fiaskinta pianistino, kies aŭtoritatema patrino malebligis al ŝi memstaran vivon kun normalaj interhomaj rilatoj.
Grandajn disputojn rikoltis la romano Lust (= Volupto), kiu publikiĝis en la jaro 1989. Recenzentoj priskribis la verkon virina pornografiaĵo, kaj anoj de la dekstreca partio FPÖ atakis la verkistinon sur afiŝoj dum la balotbatalo.
Ĝis nun la personeco kaj la verkaro de Elfriede Jelinek estas forte pridisputataj. Ŝia stilo estas sarkasma kaj provokema, ŝia kritikemo ŝajnas senlima. En ŝia lingvaĵo abundas drastaj metaforoj, vulgaraĵoj kaj obscenaĵoj. Tamen granda aro da subtenantoj fervore laŭdas ŝian manieron, kritiki la socion kaj la klopodojn lingve vualigi maljustaĵojn.
Elfriede Jelinek gajnis aron da altrangaj literaturpremioj, i.a. la Heinrich-Böll-Preis (1986), la Georg-Büchner-Preis (1998) kaj la Premion Nobel de Literaturo en 2004.
Stilo
Jelinek forte parolas kontraŭ la maljustaĵoj de publika, politika kaj privata vivo en aŭstra socio, simile al la stilo de la aŭstra dramisto kaj verkisto Thomas Bernhard antaŭ ŝi. Ŝia stilo estas sarkasma kaj provoka, kaj ŝiaj metaforoj estas evidentaj. Ŝiaj sociaj kritikoj kaj lingva kritiko ne konas limojn: ŝiaj tekstoj estas malĝentilaj, vulgaraj kaj rektaj. Dum jaroj estis disputo inter tiuj, kiuj ofendiĝas pro ŝiaj tekstoj, same kiel ŝia malkaŝa politika statuso, kaj tiuj, kiuj laŭdas ŝin kiel talenta verkisto.
Multaj el ŝiaj tekstoj rilatas rekte al aktualaĵoj, ekzemple rilate al eksterlandanoj kaj kritikoj al la dekstra koalicio en Aŭstrio. Kiel aliaj membroj de la viena grupo, Jelinek adoptis skribon nur per minuskulaj literoj, kontraŭe al la reguloj de la germana lingvo, en kiu ĉiu substantivo malfermiĝas per majusklo.
Krom la Nobel-premio pri literaturo, Jelinek ankaŭ gajnis aliajn premiojn, inkluzive de la "Premio Bichner" (1998), la "Premio Heinrich Heine" (2002), la "Premio Elsa Lasker-Schiller" (2003), la "Franz Kafka Premio" kaj la "Lessing Premio de Kritikismo" (2004).
Lago Kalajta
Kalajta (primiere kaj itale: Calaita; IFA: [ka.ˈlaj.ta]) estas lago en Trentino, Italujo. Ĝi estas en la komunumo de Siror (valo de Primiero), sed geografie la lago estas en la valo Lòzen, postmetita valo de Vanoi.
Teminka kormorano
La Teminka kormorano havas nigran korpon kun blankaj ĉefe gorĝo kaj ankaŭ foje vangoj kaj parte flaveca beko pli griza en supra bordo. Ties supra makzelo estas iom hokoforma pinte. La nuda senpluma brido estas flaveca kaj rimarkindas foje ĉefe sub kaj eĉ trans la okulo. La okuliriso estas blua.
Ĝi estas unu el la specioj de kormoranoj kiuj estis aldomigitaj fare de fiŝkaptistoj por la tradicio konata en japana kiel ukai (鵜飼). Ĝi nomiĝas umiu (ウミウ mar kormorana) en japana. La tre konataj fiŝkaptistoj de la rivero Nagara laboras per tiu partikulara specio por kapti la fiŝojn plekoglosojn.
Kiel ĉe aliaj kormoranoj, ili fiŝkaptas per plonĝado atingante grandan profundon danke al la nekontraŭakva plumaro. Pro tio post plonĝado la birdoj devas malfermi siajn flugilojn por sekigadi ilin. Kiel ĉe aliaj kormoranoj, tiuj naĝas havante la korpon subakve kaj tiele videblas nur la kolo kaj la kapo.
NGC 135
NGC 135 (aliaj indikoj — IC 26, PGC 138192) estas galaksio en konstelacio Baleno.
Tímea Paksy
[pakŝi], laŭ hungarlingve kutima nomordo Paksy Tímea estas hungara kajakisto, mondĉampiono, trejnisto.
Biografio
estis kajakisto en pluraj ĉefurbaj sportkluboj. Ŝi estis hungara ĉampiono 12-foje inter 2002-2011 individue aŭ teame, dum ŝi apartenis al la hungara nacia teamo jardekon. Tio ne sufiĉis esti olimpiano, sed en mondĉampionumoj ŝi estis la unua naŭfoje inter 2002-2007 individue aŭ teame kaj en eŭropaj ĉampionumoj ŝi venkis dekfoje inter 2002-2009 ĉiam teame. Ŝia partnero en kajako estis ekzemple Dalma Benedek, ŝia plej konata trejnisto estis Katalin Rozsnyói. Depost sia aktiva sporta kariero ŝi estis trejnisto ankaŭ eksterlande. Hejmenveninta ŝi vivis en Gyenesdiás kaj ŝi fondis akvosportan sportklubon en la proksima Keszthely, kie ŝi estis trejnisto kun sia edzo. Intertempe ŝi naskis 3 filinojn. Ŝi ricevis premion en 2007.
3686 Antoku
3686 Antoku estas malgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Tsuneo Niijima kaj Takeŝi Urata elde Oĵima en Gubernio Gunma (Japanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la 81-a imperiestro de Japanio, Antoku (japane: 安徳天皇, Antoku Tennō ; de vera nomo Kotohito : 言仁 ; 1178–1185) kiu reĝis de 1180 al 1183.
Oldmana Formacio
La Oldmana Formacio aŭ en angla Oldman Formation estas stratigrafis unuo de fina Kretaceo (Kampaniano) kiu estas ĉe multe de suda Alberto, Kanado. Ĝi konsistas ĉefe el grejso kiu estis lasita en riveraj kanaloj kaj medio de apudrivera herbejo. Ĝi ricevis nomon pro eksponaĵoj laŭlonge de la rivero Oldman inter ties kunfluo kun la rivero Sankta Maria (Alberto-Montano) kaj la urbo Lethbridge, kaj ĝi estas konata ĉefe pro siaj restoj de dinosaŭroj kaj aliaj fosilioj.
Flago de Majno
La flago de Majno (subŝtato en Usono) konsistas el blazo sur blua fono. En la centro de la blazono troviĝas alko ripozanta apud verda pinarbo. Terkultivisto kaj maristo reprezentas la tradician dependecon al la terkultivado kaj al la maro en tiu ĉi ŝtato. La Norda Stelo reprezentas la ŝtatan moton: Dirigo ("Mi gvidas").
La Nordamerika Veksilologia Asocio realigis esploradon en 2001 kaj kategoriigis la flagon de Majno inter la plej malbone dizajnitaj flagoj. Inter la 72 flagoj de la usonaj subŝtatoj kaj la kanadaj provincoj, tiu de Majno atingis la 6-an pozicion, tio estas, la 13-a plej malbela.
9484 Wanambi
9484 Wanambi estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono) kaj de la nederlandaj geastronomoj geedzoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Aŭgustenana monaĥejo de Hallein
Monaĥejo de la aŭgustenanoj (germane: Augustinerkloster Hallein) troviĝis sur Georga Monteto en Hallein, Aŭstrio; ĝin fondis en 1682 lia arkiepiskopa kaj princa moŝto Max Gandolf von Kuenburg por aŭgustenanoj. En la kuro de sekularigo ĝi estis neniigita en 1810. La konstruaĵoj, incendie detruitaj en la 1943-a jaro, forigitaj estis en 1962 por havi spacon por moderna lernejo.
Historio
Jam en la 13-a jarcento surloke estis estinta Katerino-kirko. En indulgenco-skribaĵo de 1465 fare de episkopo Rudolfo de la Diocezo de Lavant la ejo nomiĝis Capella S. Georgii in monte S. Georgii. Pri ĝi konserviĝis nur desegnaĵo de 1632 de Johann Faistenauer kun gotika preĝejo kaj longa ŝtuparo supren kondukanta.
Sarmato
Sarmato estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Emilio-Romanjo kaj al la provinco Piaĉenco. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Borgonovo Val Tidone, Castel San Giovanni, Monticelli Pavese (PV), Pieve Porto Morone (PV) kaj Rottofreno.
Aŭgustenana monaĥejo de Hallein
Historio
Princĉefepiskopo Wolf Dietrich von Raitenau intencis jam en 1604 krei konventeton por maksimume ok personoj (el kiuj mininume kvar estu klerikoj) laŭ la modelo de Mülln (Salcburgo), kio ne realiĝis. Sed en 1650 la aŭgustenanoj estis komisiitaj zorgi pri la pilgrimantoj al najbara, enmontara Dürrnberg. En 1661 venis de tie malnova orgeno valen. Poste ili petis Salcburge pri la rajto fondi konventon vale en Hallein, ĉar la spaco rekte ĉe la pilgrimada kirko je Dürrnberg ne sufiĉis por tia celo.
Post pozitiva respondo en 1682 fare de kardinalo Max Gandolf von Kuenburg estis enkorpigita konventen ankaŭ la jam ekzistanta kirko de sur Georga Monteto. Implicite la nova konvento ankaŭ plirapidigis la kontraŭreformacion en Salcburgio kaj ĉefe en Hallein, kie la luterana kredo iam popularis inter la ministoj. Sekve ekigis oni la konstruon de klostro kiu tuŝis oblikve la ekzistantan kirkon. Jam en 1683 oni ekkonstruis novan barokan preĝejon (anstataŭigan la nebarokan) laŭ la planoj de Nicolaus Schluderpacher. La konsekriĝo festitis en la 15.10.1702. La laboroj tamen daŭris eĉ jardekojn poste: 1703 - altarbildoj, 1704 - benkaro, 1727 - ĉefaltaro, 1774 - flankaj altaroj, 1770 - predikejo, 1776 - orgeno. La enajn artaĵojn faris la pentristoj Johann Jacob Schemberger kaj Johann Michael Greiter, la ŝtonskulptisto Johann Doppler kaj la skulptisto Johann Georg Hitzl.
Neestante mem riĉa la konvento ĝuis ĉiam monajn kaj materialajn (ekz. grundajn) donacojn. Aliro konventen ĉiam eblis disde sudo, sed disde okcidento kondukis la fama baroka, ruĝmarmora ŝtuparo konstruita inter remparetoj kaj kapeloj. Monaĥejo kaj kirko kunmetitis en formo de la litero to. Meze de la kvaretaĝa konventa parto komenciĝis la okcidenta galerio de la preĝejo. Apartenis al la konvento (kies fundamenta muraro komenciĝis du etaĝojn malsupre de la kirka konstruaĵo) ĝardenoj legoma kaj frukta, somera ripozumejo kaj kegloludejo. Krome bierfarejo kun elverŝejo kaj stokejoj. Norde ankoraŭ ekzistis priora parko kun puto, ornambedoj kaj kapeleto. Unuaetaĝe (do samaltece al la preĝejo) estis, en la norda ero, refektorio kaj, en la suda ero, biblioteko. Inter ambaŭ kuŝis la sakristio kun eta kapelo de iu pia fratio. La supra etaĝo enhavis la ĉambrojn de la prioro kaj la ĉelojn de la monaĥoj.
Laŭdire temis pri unu el la plej fortimpresaj barokaj kirko de Tennengau kronite de okangula lanterno. La longa navo estis trijuga kun du flankaj kapeloj. Triumfarko dividis la longan navon de la ĥorejo. Soba kripto alireblis nur de ekstere. La stukaĵoj datumis de 1700 interrompante bildociklojn pri la vivo de Jesuo Kristo, de la apostoloj kaj de la evangeliistoj. La interno helegis danke al multo da lumaj enlasejoj. Eta orgena galerio kun Egedacher-orgeno troviĝis supre de forĝita kradaro farita de loka majstro en la 1775-a jaro.
Ĉefaltare spekteblis Sankta Georgo rajdanta kaj saltanta super du drakojn. La flankaj kapeloj kun siaj marmoraj altaroj temigis la vivon de Jozefo kaj Mario. Krome abundis ĉe la altaroj statuoj de sanktuloj.
Post sekularigo ekgastis en 1811 la distrikta tribunalo. La lasta aŭgustenano mortis en la 1815-a jaro; en 1850 la benediktanoj de Michaelbeuern estis komisiitaj administri la ejojn.
Fino de konvento kaj kirko
Dum la nazia okupado de Aŭstrio oni pensis instali montete hejmon por anoj de Hitlera Junularo kaj arĥitekto Otto Strohmayr elpensis gigantajn planojn por tio kun amasaj ĉambroj, progvidantaj salonoj, laborejoj, apelaj koridoroj. La iama kirko servu kiel nova festohalo por naziaj okazigoj.
En la 22.3.1943 ekis fajro en al suda klostra ero kiu utiliĝis tiam prizone por militkaptitoj. La fajro iĝis fajrego kaj detruis i.a. ankaŭ grandajn partojn de la paroĥa kirko kaj la stacioj de via crucis sur strato almonte kondukanta. Kirka kaj monaĥeja tegmenttrabaroj detruiĝis sed nedamaĝitaj restis la benkaro kaj la vanddekoracioj. Ankaŭ la altareja kupolo eltenis la katastrofon sed traboj falintaj de ĝi detruis la ĉefaltaron kaj grandan pendo-krucifikson. Dume la du flankaj kapeloj ne tuŝitaj estis, nek la ambono, la orgengalerio, la rokoka kradaro, la tabernaklo, la relikviaj skeletoj de la flankaj altaroj ktp.
De la artaĵoj parto transportita estis al Michaelbeuern, parto ŝtelita. Nur la juĝeje uzitaj partoj sekurigitis per provizora tegmento. La tribunalo translokita estis en la 1950-aj jaroj. En 1959 amikara societo pri lernejfondo akiris la ruinojn kaj en 1962/63 oni ekigis la forigon. Inter 1990 kaj 1993 la komplekso lerneja ankoraŭ pligrandiĝis. Nuntempe estis tie ĉi la instruigejo Bundesgymnasium und Bundesrealgymnasium Hallein. Bedaŭrinde forigita estis tiam ankaŭ granda parto de la belega baroka ŝtuparo. Iniciativoj de kompleta rekonstruo pro veto de obstina apudloĝanto ne sukcesis.
Ĉe la piedo de la ŝtuparo estas Benedikt-kasteleto kiu ŝajne iel estas en arkitekturhistoria kunteksto kun la monaĥejo.
Ambasadoro de Usono en Svedio
La ambasadoro de Usono en Svedio estas la ĉefa reprezentanto de la federacia registaro de Usono kaj de la Usona ministrejo por eksterlandaj aferoj en Svedio. Inter la jaroj 1814 ĝi 1905 la postenulo samtempe ankaŭ servis kiel ambasadoro de Usono en Norvegio, kiu estis politike vicigita kun Svedio. Ekde la 1930-aj jaroj, la ambasadoro estas loĝanta en la ambasadora rezidejo, Vilao Åkerlund, de la usona ambasadejo en la kvartalo Diplomatstaden ("diplomata urbo") de la urbodistrikto Östermalm de Stokholmo.
Formala unua ambasadoro de Usono en Svedio estis Benjamin Franklin, kiu estis nomumita la 28-an de septembro 1782 kaj negocis "traktaton de amikeco kaj negoco" kun la registaro de Svedio, samtempe havanta la funkcion de ambasadoro de Usono en Francio. Fakte unua plentempa usona ambasadoro en Svedio inter la jaroj 1814 kaj 1818 estis Jonathan Russell.
Flago de Indianao
La flago de Indianio (subŝtato en Usono) konsistas el torĉo orkolora kiu reprezentas la liberecon kaj la klerismon, sur blua fono. La sunradioj reprezentas ĝian influon longdinstance. La steloj estas simbolo la aliĝ-ordon de Indianio en la Unio (ĝi estis la 19-a ŝtato): la 13 steloj de la ringo ekstera repreentas la originajn 13 koloniojn, la 5 steloj de la interna ringo al la sekvaj 5 ŝtatoj aliĝintaj, kaj la granda stelo super la torĉo, al Indianio.
La flago estis adoptita de la Ĝenerala Asembleo de Indianio en 1917, kiel parto de la okazintaĵoj de la centjariĝo de la ŝtato, en 1916. Temas pri la venkinta dizajno en konkurso sponsorita de la Idinoj de la Usona Revolucio. Ĝia aŭtoro estis Paul Hadley de Mooresville (Indianao).
Komptometro
La Komptometro estis la unua komerce sukcesa klavara mekanika kalkulilo, patentita en Usono de Dorr E. Felt en 1887.
La Komptometro, enkondukita en 1887, estis la unua kalkulmaŝino kiu uzis klavaron kiu konsistis el kolumnoj de naŭ klavoj (el 1 al 9) por ĉiu cifero. La Dalton sumomaŝino, fabrikita el 1902, estis la unua kiu havis klavaron el 10 klavoj. Oni uzis elektrajn motorojn ĉe kelkaj mekanikaj kalkuliloj el 1901. En 1961, maŝino de la tipo de la komptometro, nome la Anita mk7 el Sumlock Comptometer Ltd., iĝis la unua surtabla mekanika kalkulilo kiu ĝuis el tute elektronika kalkulmotoro, kreante la ligilon inter tiuj du industrioj kaj markante la komencon de ties malpliigo. La produktado de mekanikaj kalkuliloj ĉesis en la mezo de la 1970-aj jaroj fermante industrion kiu daŭris 120 jarojn.
Armena Katedralo Sankta Triunuo (Gherla)
Armena Katedralo Sankta Triunuo estas armenkatolika historia monumento en Rumanio, en la urbo Gherla.
35768 Wendybauer
35768 Wendybauer estas tre malgranda, tre hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo Catalina Sky Survey elde la Stacio Catalina de la Observatorio Steward, nord-oriente de Tucson (Arizono, Usono), kaj elde la Observatorio de Monto Lemmon.
Armena Katedralo Sankta Triunuo (Gherla)
Historio
Ĉefe en la 17-a jarcento alvenis armenoj al la tiam sendependa Transilvanio. Ili konstruis la unuan kirkon en tiu ĉi urbo en 1723, sed ili devis akcepti la papon, kiel religian gvidanton; tamen ili rajtis uzi kelkajn armenajn ceremoniojn. La katedralo estis konstruita en la malfrua 18-a jarcento, sed en tiu loko pli frue estisarmena ligna kapelo. En 1759 okazis la unua meso, sed la konstruaĵo ankoraŭ ne estis plene farita. Dum la konstruado en 1780 kaj 1793 la turo surteriĝis, krome en 1788, 1800 kaj 1804 fulmoj trafis la katedralon. Laŭ legendo en 1806 Francisko la 1-a Stefano (Sankta Romia Imperio) ne povis repagi la ŝuldon al la armenoj, tial la imperiestro donis al la katedralo pentraĵon faritan de Rubens aŭ Rubens-adepto. La orgeno ekfunkciis en 1856. La katedralo estis pentrita en 1930. Pro ludoj de infanoj en 1960 la supra parto de la katedralo forbruliĝis.
Konstruaĵo
La katedralo situas laŭ la ĉefplaco. La fasado konsistas el la ĉefenirejo, pli supre la turo altiĝas. Flanke ankaŭ po unu turetoj altiĝas. Malantaŭ la fasado etendiĝas la navo, kiu finiĝas en duonronda sanktejo aŭ absido. Interne 4 flankaj altaroj estas videblaj: Sankta Maria, Sankta Gregorio la Iluminanto, Sankta Jozefo kaj Johano Nepomuko.
35768 Wendybauer
Nomo
Ĝi estas nomita en honoro de Wendy Hagen Bauer, usona emerita profesorino pri astronomio ĉe Wellesley College, kie ŝi instruas de 1979 ĝis 2015. Sindonema instruistino, ŝi donis kursojn irantajn de malaltnivelaj seminarioj pri steloj ĝis planeda geologio.
Centr-Afrika Respubliko
Centr-Afrika Respubliko (CAR) aŭ Centr-Afriko estas ŝtato en mez-Afriko. Ĉirkaŭas ĝin la landoj Kameruno (okcidente), Ĉado (norde), Sudano (nordoriente), Demokratia Respubliko Kongo (sude), kaj Respubliko Kongo (sudokcidente).
Ĉar plej da la teritorio de CAR situas en la riverbasenoj de Ŝari kaj Ubangi, la francoj nomis la kolonion, kiun ili starigis tie, Ubangi-Ŝari (Oubangui-Chari franclingve). Tiu francia kolonio Ubangi-Ŝari fariĝis aŭtonoma teritorio de la Franca Komunumo en 1958 kaj sendependa nacio en 1960. Dum pli ol tri jardekoj post sendependiĝo, regis la "respublikon" prezidentoj, kiujn oni ne elektis per vere demokratiaj balotoj, aŭ kiuj prenis potencon perforte.
Centr-Afrika Respubliko estas unu el la plej malriĉaj lokoj de la mondo, kaj unu el la 10 plej malriĉaj nacioj en Afriko, sed en 2001 la anglalingva revuo The Ecologist taksis, ke CAR estas la plej bona lando de la mondo ĉe daŭripova evoluo.
Geografio
Centr-Afrika Respubliko estas lando tute sen marbordoj. Grandan parton de la lando okupas plataj aŭ malebenaj savanoj, plej ofte ĉirkaŭ 500 metrojn super la marnivelo. En la nordoriento troviĝas la montetoj Fetit, kaj en la nordokcidenta parto estas la granita altebenaĵo Jade-Masif, kiu altas 1143 metrojn super la marnivelo.
La klimato de CAR estas ĝenerale tropika. La vento Harmatano, kiu estas seka kaj polvoplena vintra vento, blovas tra norda CAR. La norda parto de la lando ankaŭ estas sub influo de dezertiĝado, kaj la nordorienta jam estas dezerto. La cetero de la lando estas inundiĝema pro la proksimaj riveroj.
Proksimume du trionoj de la lando kuŝas en la basenoj de rivero Ubangi, kiu fluas suden en riveron Kongo, kaj la cetera triono troviĝas en la baseno de la rivero Ŝari, kiu norden fluas en lagon Ĉado.
CAR estas la 43-a plej granda nacio de la mondo, kaj estas komparebla laŭ area grandeco al Ukrainio.
Administra divido
Vidu ankaŭ : Prefektujoj de Centr-Afrika Respubliko
Centr-Afrika Respubliko estas dividita en 14 administrajn prefektujojn (préfectures), 2 "ekonomiajn prefektujojn" (préfectures economiques), nome Nana-Grébizi kaj Sangha-Mbaéré, kaj unu aŭtonoman komunumon (comune autonome), kiu estas la ĉefurba regiono Bango. La prefektujoj estas plu subdividita en 71 sub-prefektujojn (sous-préfectures).
Eksteraj kontaktoj
Ĝis la frua 19-a jarcento, la popoloj de (hodiaŭ nomata) Centr-Afrika Respubliko loĝis ekster la plivastiĝanta limo de la islama regiono ĉirkaŭ Sudano, kaj tial havis relative malmultajn kontaktojn kun abrahamaj religioj aŭ nordaj ekonomioj. Dum la unuaj jardekoj de la 19-a jarcento, tamen, islamaj komercistoj pli kaj pli penetris la regionon kaj prilaboris rilatojn kun lokaj gvidistoj por faciligi sian komercon kaj setladon.
La unuaj alvenoj de islamaj komercistoj estis iom pacaj kaj dependas de la subteno de la lokaj popoloj, sed post ĉirkaŭ 1850, sklavkomercistoj kune kun bone armitaj soldadoj eniris la regionon. De ĉirkaŭ 1860 ĝis 1910, sklavistoj el Sudano, Ĉado, Kameruno, Dar-al-Ĥuti (en norda CAR), kaj la nzakaroj kaj azandeoj (en suda CAR) "eksportis" tre multe da loĝantaro de orienta CAR, kiu rezulte havas tre malmultajn loĝantojn eĉ hodiaŭ.
Franca koloniismo
Eŭropa penetrado en centrafrikan teritorion komenciĝis en la malfrua 19-a jarcento dum la tiel nomata disdivido de Afriko (de ĉirkaŭ 1875-1900). Grafo Savorgnan de Brazza helpis establi la francian Kongon kaj ĝian estrejon en la urbo nomata pro si, Brazavilo, kaj sendis ekspediciojn por peni plivastigi la teritoriajn pretendojn de Francio en Centr-Afriko.
Germanio, la Unuiĝinta Reĝlando, kaj reĝo Leopoldo la 2-a de Belgio ankaŭ konkuris por teritorio en la mezafrika regiono. En 1889 la francoj starigis antaŭpostenon ĉe la rivero Ubangi ĉe Bango, kiu poste fariĝis ĉefurbo de kolonio Ubangi-Ŝari kaj post tio ĉefurbo de CAR. Grafo de Brazza en 1890 kaj 1891 sendis ekspediciojn laŭ la rivero Sangha en nuntempan sudokcidentan CAR-on, tra la centro de la baseno Ubangi al lago Ĉado, kaj orienten laŭ rivero Ubangi al rivero Nilo. De Brazza kaj la koloniestro en Francio volis etendi la limojn de Francia Kongo por ligi la franciajn teritoriojn en okcidenta Afriko, norda Afriko, kaj orienta Afriko. En 1894, la limojn de Francia Kongo kaj tiujn de la "Libera Ŝtato Kongo" de Leopoldo la 2-a oni fiksis per diplomatiaj konsentoj. Kaj en 1899 la limon kun Sudano oni fiksis ĉe la akvodislimo Kongo-Nilo, lasinte Francion sen ĝia tre dezirita elirejo al Nilo.
En 1911, la riverbasenojn de Sangha kaj Lobaye oni cedis al Germanio pro traktato, kiu donis al Francio rajton agi libere en Moroko, kaj tial okcidenta Ubangi-Ŝari estis sub germania regado ĝis la unua mondmilito, dum kiu Francio rekonkeris la teritorion per centrafrikanaj trupoj.
En 1925, franca aŭtoro André Gide eldonis la libron Voyage au Congo ("Vojaĝo al Kongo"), en kiu li priskribis la firezulton de perforte devigata laborado ĉe la fervojo Kongo-Oceano, kaj elmontris la daŭrajn krimegojn, kiujn la franciaj firmaoj entreprenintaj en la kolonio faris al centrafrikanoj.
En 1928 granda insurekcio, la "Milito pri la rastra tenilo", komenciĝis en okcidenta Ubangi-Ŝari kaj daŭris kelkajn jarojn. Ĉi tio eble estis la plej granda kontraŭ-koloniisma ribelo en Afriko dum la intermondmilitaj jaroj.
Dum la 1930-aj jaroj, kotono, teo, kaj kafo fariĝis gravaj eksportaj kultivaĵoj en Ubangi-Ŝari, kaj elfosado de diamantoj kaj oro komenciĝis grandskale. Al kelkaj kotonaj firmaoj oni donis ekskluzivajn rajtojn super kotonproduktado, kaj tial la firmaoj povis fiksi la salajrojn de la centrafrikanaj dungitoj por plicertigi profitojn.
Mojgan Salmanizadeh
Mojgan Salmanizadeh - naskiĝis en 1984 - estas irana esperantistino. Ŝi aktivas en IREJO, la landa sekcio de TEJO en Irano. En la oficperiodo 2011 ĝis 2013 ŝi nome de tiu nacia asocio elektiĝis kiel membro de la komitato de TEJO. Mojgan loĝas en Teherano, kie ŝi laboras kiel instruistino.
Irwin Rose
Irwin A. Rose (naskiĝis 16-a de julio 1926 en New York, Usono, mortis ) estis usona biokemiisto, kiu en la jaro 2004 ricevis la Nobelpremion pri kemio pro la malkovro de ubikvitino-direktita proteina degeneriĝo, kune kun Aaron Ciechanover kaj Avram Hershko.
Li doktoriĝis en 1952 en la Universitato de Ĉikago. Li estis specialisto ĉe Department of Physiology and Biophysics de College of Medicine de Universitato de Kalifornio en Irvine, Usono.
Centr-Afrika Respubliko
Sendependiĝo
La 1-an de decembro 1958, kolonio Ubangi-Ŝari fariĝis aŭtonoma teritorio de Francio kaj alprenis la nomon République centrafricaine ("Respubliko Centr-Afrika"), kaj la 13-an de aŭgusto 1960, CAR fariĝis plene sendependa ŝtato disde Francio. David Dako fariĝis ĝia unua prezidento en 1962, post kiam li arestis sian precipan kontraŭinton Abel Goumba.
Post milita renverso ŝtatpotencon prenis kolonelo Jean-Bedel Bokassa la 31-an de decembro 1965, per la tiel nomata puĉo de la Sankta Silvestro. Li deklaris sin "eterna prezidento" en 1972, kaj en 1976 "imperiestro Bokassa la 1-a de la Centr-Afrika Imperio". En 1979 la imperiestron detronigis Francio, por ke David Dako estu "restarigata" al ŝtatpotenco, kaj li siaflanke mem estis renversita en 1981 de generalo André Kolingba.
En 1986 oni adoptis novan konstitucion.
En 1993 la unua ajn pli-malpli demokratia baloto de CAR okazis, kaj Ange-Félix Patassé, antaŭe ĉefministro de la Centr-Afrika Imperio, gajnis la prezidentecon. En 1995 alia nova konstitucio alpreniĝis.
En 2001 Patassé venkis puĉon pere de helpo de fremdaj trupoj el Demokratia Respubliko Kongo kaj Libio, sed en 2002 el li François Bozizé prenis ŝtatpotencon per surpriza atako, kiam Patassé estis ekster la lando. Bozizé enoficigis Abel Goumba kiel vicprezidenton.
Burgo Alt-Scharfeneck
La burgo Alt-Scharfeneck estis altmezepoka spronburgo. La komencoj de la burgo estis la tempo de la salioj 1024-1125. Ĝi situas en la komunumo Frankweiler en la distrikto Südliche Weinstraße, germana federacia lando Rejnlando-Palatinato.