cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Keeshond
La hundorason bredis komence ĉefe laboristoj, la hundo iĝis en la 18-a jarcento simbolo de la Nederlanda Patriota Partio. La hundoraso ricevis la nunan nomon de Kees de Glyselaer.
La hundo devenas de norvegaj paŝtistaj hundoj kaj ŝpic-rasoj. Ĝia muzelo estas vulpo-simila, la vosto estas hirta kaj staranta super la dorso. Ĝia dika, griza pelo konsistas el longaj grizaj kaj mallongaj subaj helaj haroj kaj pli longaj nigrofinaj kovraj haroj.
Muzeo de Esperanto de Subirats
Muzeo de Esperanto de Subirats, siatempe nomita Hispana Esperanto-Muzeo (HEM) nun estas nomata oficiale Museu d'Esperanto de Subirats, estas granda privata kolekto de esperantaĵoj, kolektitaj de Luís Maria Hernández Yzal (1917-2002) kaj lia edzino, Maria Teresa Massana, en la vilaĝo Sant Pau d'Ordal, municipo Subirats, en la regiono de Katalunio, Hispanujo. Konata ĝi estas precipe pro sia riĉa kolekto de planlingvaj periodaĵoj, precipe Esperantaj gazetoj. En 2023 estis subskribita interkonsento inter Kataluna Esperanto-Asocio kaj la urbestro de Subirats por krei Esperanto-spacon (katalune Espai-Esperanto) .
Keeshond
La plenkreska kees-hundo altas 43–46 cm, pezas 14,5–18 kg.
Muzeo de Esperanto de Subirats
Ĝi estis inaŭgurita en 1968, en la apoteko de la vilaĝo, kie laboris Hernández. Pro la kresko de la kolekto, la familio konstruis apartan domon, kien la muzeo estis translokita. Post la morto de la fondinto, la aktivado de la muzeo malpliiĝis, sed en aprilo de 2010 estis atingita interkonsento inter la familio, la patronaro de turismo de la municipo Patronat de Turisme de Subirats kaj la Kataluna Esperanto-Asocio, por ebligi regulan malfermon kaj organizadon de aktivaĵoj. La remalfermo eĥiĝis en multaj amaskomunikiloj en Katalunio.
Keeshond
Vidu ankaŭ
Internacia Cinologia Federacio
Muzeo de Esperanto de Subirats
Laŭ indikoj de sinjoro Hernández Yzal, la muzeo posedis en septembro 1995 el 7.450 konataj titoloj de revuoj parte aŭ komplete 3.147. Tiam estis 12.851 jarkolektoj, el kiuj 6.929 kompletaj, kaj 9.401 libroj kaj broŝuroj (laŭ Kataluna Esperantisto 1996/1 ). Laŭ indikoj en La Gazeto de junio 1986 krome troveblis tiam i.a.: 1.215 turismaj broŝuroj, 1 864 skatoloj kun korespondaĵoj de diversaj esperantistoj, 1 625 esperantaj poŝtkartoj, 423 fotoj pri esperantaj okazaĵoj, 17 neeldonitaj manuskriptoj ktp. Inter la plej valoraj eroj estas manskribaĵoj de L.L. Zamenhof, ekzemple la manuskripto de La Rabistoj, kiun La Revuo ricevis la 11-an de aprilo 1907.
La 15an de decembro 2012 kunvenis en la muzeo proksimume 40 personoj por celebri la zamenhofan tagon; kunorganizis la eventon la muzeo kaj Kataluna Esperanto-Asocio (KEA). Anna Rosselló ĉeestis kaj ricevis omaĝon; ankaŭ Mireille Grosjean el Svislando partoprenis.
La Muzeo fermiĝis en 2021. La dokumentaro nun estas parto de la Municipa Arĥivo, kie oni nun planas krei Centron de Interpretado pri Esperanto.
Katalogoj pri la kolektoj
[1980]: Provisorischer Ausdruck einer Zeitschriftenbibliographie. Bestand des Hispana Esperanto-Muzeo = Provizora bibliografio de la revuo-kolekto de la Hispana Esperanto-Muzeo. Sant Pau d' Ordal: Hispana Esperanto-Muzeo s.j. [1980], 107 folioj.
Inercia kadro de referenco
En fiziko, inercia kadro de referenco (ankaŭ inercia referenca kadro aŭ inercia kadro) estas kadro de referenco kiu priskribas tempon homogene kaj spacon homogene, |izotrope, kaj en tempa sendependa maniero. Ĉi tiu permesas ke moviĝo kaj interagoj estas priskribita sen la ekzisto de fikciaj fortoj. Ambaŭ, la neŭtona fiziko kaj speciala teorio de relativecaj statas ke estas reale malfinie multaj ĉi tiaj kadroj, kaj la fizikaj leĝoj havas el ili la samajn formojn kiel ili havas en ĉiu alia inercia kadro de la sama dekstreco. En plataj spactempoj, ĉiuj inerciaj kadroj estas en stato de konstanta, uniforma moviĝo kun respekto unu al la alia.
9796 Robotti
9796 Robotti estas malgranda, hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la italaj astronomoj Francesco Manca kaj Paolo Chiavenna elde la Observatorio de Sormano en Lombardujo (Italio).
Naeim Giladi
Naeim Giladi ( נעים גלעדי ; نعيم جلعدي) (naskiĝis la 18-an de marto 1926 en Irako kiel Naeim Ĥalasĉi, arabe نعيم خلاصجي, hebree נעים חלסצ'י‎, mortis 2010) estis kontraŭcionionisma iraka judo kaj aŭtoro de aŭtobiografia eseo kaj historia analizo nome "La judoj de Irako". La artikolo poste formis la bazon de lia originale mem-eldonita libro La skandaloj de Ben Gurion: Kiel Haganah kaj Mossad eliminis judojn.
9796 Robotti
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Aurelio Robotti (1913–1994), leŭtenanto ĉe la Italaj Aeronaŭtikaj Inĝenieroj kaj poste profesoro pri aerospaca inĝenierarto ĉe la Politeknika Lernejo de Torino. Li komencis studojn pri raketa brulaĵo uzante likvan oksigenon kaj etanolon, kaj testis la unuan likvobrulaĵan misilon konstruita en Italio.
Igbolando
Igbolando (igbe: Àlà Ị̀gbò), ankaŭ konata kiel Sudorienta Niĝerio, estas la indiĝena hejmregiono de la igboj. Ĝi estas kultura kaj komunlingva regiono en suda Niĝerio. Ĝi dividiĝas geografie per la Niĝero. La loĝantaro enhavas diversan igban kulturon kaj la same diversajn igbajn lingvojn.
Igbolando dividiĝas je pluraj sudaj niĝeriaj ŝtatoj. Ĝi dividiĝas kulture je pluraj subgrupoj, inkluzive la jenaj etnoj:
Limoj
Ĉirkaŭas Igbolandon je ĉiu flanko grandaj riveroj. Ĉirkaŭas ĝin ankaŭ aliaj niĝeriaj indiĝenaj triboj, nome la igaloj, tivoj, jakoj, idomaoj, kaj ibibioj. La plej frua enloĝiĝoj en Igbolando aperis je la jaro -4500 en la centra areo, el kie oni kredas ke la plimulto da igbo-parolantoj elmigris. La norda igba Reĝlando de Nri, kiu aperis proksimume je la 10a jarcento fondis la kulturon, uzancojn, kaj religiojn de Igbolando. Ĝi havas la plej malnovan ankoraŭ daŭrantan monarkion en nuntempa Niĝerio. En suda Igbolando pluraj grupoj kreskiĝis, el kiuj la plej rimarkinda estis la Konfederacio de Aro.
Je la fina parto de la 19-a jarcento, Igbolando fariĝis parto de la Sudniĝeria Protektorato de la Brita Imperio kaj estis kunmetita en Niĝerio je 1914. Niĝerio akiris sendependecon je 1960. Post mallonga tempo, ĝi spertis konflikton pro la movado de Biafra sendependeco, kiu finiĝis je 1970 kiam la registaro de Niĝerio venkis.
En Niĝerio, Igboland hodiaŭ konsistas el pli malpli la ŝtatoj Abia, Anambra, Ebonji, Enugu, Imo, Norda Delto, kaj Riveroj, kaj malgrandaj partoj de Akwa Ibom. Pli ol 30 milionoj da homoj loĝas en Igbolando. La loĝdenso varias de po 140 al 390 loĝantoj por kvadrata kilometro. Ĝi eble estas la plej dense loĝata areo en Afriko krom la Nila Valo. Entute Igbolando havas areon de 40,900 al 41,400 km2.
Vidu ankaŭ
Ekpejoj
Edoj
Igboj
Naeim Giladi
Frua vivo en Irako
Li deklaris, ke li aliĝis la subteran cionisman movadon kiam li aĝis 14 jarojn, sen la scio de liaj gepatroj, kaj okupiĝis pri kaŝaktivado. Li estis arestita kaj enprizonigita de la iraka registaro en 1947, kiam li aĝis 17 jarojn. Dum siaj du jaroj en la prizono de Abu Ghraib, li atendis kondamnon al morto pro kontrabandado de irakaj judoj al Irano, kie ili estis poste prenitaj al Israelo. Li sukcesis eskapi prizonon kaj vojaĝis al Israelo, alvenante en majo 1950.
Spertoj en Israelo
Giladi raportis, ke post sia eniro en Israelon en 1950, oni "demandis kien mi deziras iri kaj kion mi deziras fari" kaj li volonte iris al Dafna, agrikultura kibuco en Galileo. Li rilatis ke li daŭris nur kelkajn semajnojn ĉar "al la novaj enmigrintoj doniĝis la plej malbona de ĉio…la manĝaĵo estis sama, sed nur tion ĉiu havis komune. Por la enmigrintoj, malbonajn cigaredojn, eĉ malbonan dentopaston. Ĉion. Mi forlasis ĝin."
Post lia forlaso de Dafna, Giladi iris al la juda agentejo por peti reasignon. Li diris, ke oni diris al li, ke li iru al Mejdil, araba urbo proksimume 15 kilometrojn de Gaza-urbo kaj nun parto de Aŝkelon, kiu estis transformota al agrikultura komunumo. Kiam la oficialuloj ĉe la laborista oficejo tie eltrovis, ke li flue parolas la araban, li rilatas ke ili instigis lin serĉi dungiĝon kun la oficejo de la militista guberniestro. Li diris, ke oni asignis al li la taskon akiri la subskribojn de la palestinaj loĝantoj de Mejdil sur registaraj formularoj, kiuj deklaras ke ili vole forlasas siajn landojn por iri al Gaza, tiam okupata de Egiptio. Li rilatas kiel li konsciiĝis, en mallonga tempo, ke tiuj palestinanoj, kiuj subskribas tiajn dokumentojn, faras tion sub minaco. Li argumentas, ke al ili estis rifuzita la rajto aliri siajn agrikulturajn landojn kaj ili estis ĉirkaŭbaritaj en malgrandan areon kaj do kelkaj subskribis simple por fini sian angoron. Li skribis, "Tiuj palestinanoj, kiuj ne subskribis por translokiĝo estis prenitaj perforte – oni simple metis ilin en kamionojn kaj forĵetis ilin en Gaza." Li forlasis la laborpostenon naŭzita kaj provis akiri registaran laboron aliloke.
Giladi deklaras, ke poste, li tre malfacile trovis dungiĝon pro diskriminacio kontraŭ arabaj judoj. Li memoras, ke kiam li alvenis en Israelon, en majo 1950, lia iraka pasporto havis lian nomon kiel skribitan en la araba kaj transliterumo, kiu uzas la latinan alfabeton. Giladi deklaras, ke ĉar "la angloj ne povus kapti la 'ĥ' sono…ĝi estis skribita simple kiel Klaski." Ĉe la landlimo, israelaj enmigradaj oficialuloj aplikis la anglan version de lia nomo, kiu havis orient-eŭropan, aŝkenazan sonon. Giladi skribis, ke "iumaniere, tiu ĉi 'eraro' estis mia ŝlosilo al mia rapida eltrovo, kiel la israela kastosistemo funkcias. Post sia eliro de Mejdil, li raportas ke li skribis leterojn provante trovi registaran laborpostenon aliloke kaj sukcesis trovi multajn intervjuojn, sed kiam oni lernis, ke lia vizaĝo ne egalas lian polecan/aŝkenazecan nomon, oni malakceptis lin, konsilante tempon post tempo, ke "ni telefonos vin." Poste, li ŝanĝis sian nomon al "Giladi", kiu estis "egala al la kodnomo, Gilad, kiun mi havis en la subtera cionisma movado."
Dum lia loĝado en Israelo, liaj vidpunktoj pri cionismo ŝanĝiĝis. Li skribas, ke li "estis persone seniluziigita, seniluziigita pri la instituciigita rasismo, seniluziigita pri kion mi eklernis pri la krueleco de cionismo. La ĉefa intereso Israelo havis pri judoj el islamaj landoj estis kiel provizo de malmultekosta laboro, precipe por la biena laboro, al kiu la urbanaj orienteŭropaj judoj ne kliniĝus. Ben-Gurion devigis la 'orientajn' judojn kultivi la milojn da akreoj da lando lasitajn de palestinanoj, kiujn israelaj fortoj elpelis en 1948".
2486 Metsähovi
Nomo
Ĝia nomo aludas al la Radioastronomia observatorio Metsahovi, en Kirkkonummi (Finnlando).
Naeim Giladi
Spertoj en Israelo
Giladi rakontas, ke li politike aktiviĝis post sperto ĉe la socialisma/cionisma partia centra oficejo. Li ricevis leteron, kiu petas helpon kun sia araba ĵurnalo, kaj kiam li aperis ĉe la oficejo kaj provis montri al ili la leteron, li estis senaŭskulte ordonita, ke li raportu al la "Departemento por judoj el islamaj landoj," fare de multaj homoj, kiuj eĉ ne rigardis lian leteron por vidi kial li estis invitita. Li diras ke li "estis naŭzita kaj kolera. Aŭ mi estas membro de la partio aŭ mi ne estas. Ĉu mi havas malsaman ideologion aŭ malsaman politikon ĉar mi estas araba judo? Ĝi estas apartigo, mi pensis, same kiel departemento de negroj. Mi reenturniĝis kaj elpiediris. Tio estis la komenco de miaj malfermaj protestoj. Tiun saman jaron mi organizis manifestacion en Aŝkelon kontraŭ la rasismaj politikoj de Ben-Gurion kaj 10,000 homoj venis."
2486 Metsähovi
Satelito
Ĝia satelito estis malkovrita de M. Pikler, M. Husarik, G. Cervak, W. Cooney, J. Gross, D. Terrell, P. Pravec, P. Kušnirák, A. Galád, J. Vilagi, L. Kornoš, Ŝ. Gajdoš, V. Reddy kaj R. Dyvig per observoj de ĝia luma kurbo inter la kaj la  kaj anoncita la.
Inercia kadro de referenco
Per kontrasto, en ne-inercia referenca kadro, la leĝoj de fiziko dependas de la aparta kadro de referenco, kaj la kutimaj fizikaj fortoj devas esti ĝisplenigitaj per tio kio estas nomata kiel fikciaj fortoj. Ĉiuj ne-inerciaj kadroj estas akcelantaj kun respekto al ĉiuj inerciaj kadroj.
113622 Serafinacarpino
113622 Serafinacarpino estas malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita en la kadro de la astronomia kampajno Campo Imperatore Near Earth Object Survey (CINEOS) la elde la Stacio de Campo Imperatore de la Observatorio de Abruco (L'Aquila, Italio).
Steventon (Hampshire)
Steventon estas vilaĝo en norda Hampshire, en Britio. En 2001, ĝi havis 1502 loĝantojn. Ĝi troviĝas tuj sud-okcidente de la urbo Basingstoke.
Ĝi estis naskiĝloko de Jane Austen kaj de ŝia fratino Cassandra Austen.
Naeim Giladi
Spertoj en Israelo
Post sia servado en la israela armeo inter 1967 kaj 1970, Giladi aktiviĝis en la movado Israelaj Nigraj Panteroj.
Vivo en Usono
En la 1980-aj jaroj, li eliris Israelon por Nov-Jorko. En Usono, li skribis aŭtobiografian rakonton kaj historian analizon pri cionismaj misfaroj en Irako, Palestino kaj pli lastatempe Israelo en artikolo, kiun li titolis "La judojn de Irako." La artikolo poste formis la bazon por lia originale mem-eldonita libro La Skandalo de Ben-Gurion: Kiel Haganah kaj Mossad eliminis judojn.
Li mortis la 6-an de marto 2010, en resanigejo en Nov-Jorko post longa lukto kontraŭ malsano, kaj oni entombigis lin laŭ juda tradicio de la Hebrea Senpaga Entombiga Asocio.
2486 Metsähovi
Satelito
Tiu satelito havas diametron de 2.27 km, orbitan de ĉirkaŭ 67 km kaj orbitan periodon de 172,608 horoj (7,192 tagoj), ĝia rotacia periodo estas 2.6404 horoj.
1629
La jaro 1629 post Kristo estis normala jaro komenciĝanta lunde (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1629 okazis interalie:
NGC 2591
NGC 2591 (aliaj indikoj — UGC 4472, MCG 13-7-1, ZWG 349.29, ZWG 350.1, IRAS08307+7811, PGC 24231) estas galaksio en konstelacio Ĝirafo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
7850 Buenos Aires
7850 Buenos Aires estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la argentina astronomo Lucas M. Macri elde la Observatorio Fred Lawrence Whipple en Amado (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de Buenos Aires [bŭenos ˈajɾes], ĉefurbo de Argentino kaj naskiĝa urbo de la malkovrinto.
Inercia kadro de referenco
kun F la suma forto (vektoro), m la maso de partiklo kaj a la akcelo de la partiklo (ankaŭ vektoro) kiu devus esti mezurita per rigardanto ripozanta en la kadro. La forto F estas la vektora sumo de ĉiuj realaj fortoj sur la partiklo, kiel elektromagneta, gravita, nuklea kaj tiel plu. En kontrasto, neŭtona dua leĝo en turnanta kadro de referenco, turnanta je angula kurzo Ω ĉirkaŭ akso, prenas la formon:
kiu aspektas same kiel en inercia kadro, sed nun la forto F'  estas la rezulta de ne nur F, sed ankaŭ de aldona ero
Sagrera-TAV (Metroo de Barcelono)
Sagrera | TAV aŭ Barcelona - Sagrera estas estonta stacio sur linio 4, linio 9 kaj linio 10 de la Metroo de Barcelono, situanta en Barcelono.
113622 Serafinacarpino
Nomo
Ĝia nomo honoras la italan astronominon Serafina Carpino, kiu dediĉis sian karieron por diskonigi planedosciencon en lernejoj per instruo kaj multaj edukaj agadoj. Dum multenombraj jaroj, ŝi laboris por plibonigi la atingeblecon kaj inkludecon de la sciencaj muzeoj.
Inercia kadro de referenco
kie la angula turnado de la kadro estas esprimita per la vektoro Ω direkte laŭ la rotacia akso, kaj kun grandeco egala al la angula kurzo de turnado Ω;
La superfluaj termoj en la forto F'  estas la fikciaj fortoj por ĉi tiu kadro. La unua superflua termo estas la forto de Coriolis, la dua estas la decentrokura forto, kaj la tria la eŭlera forto. Ĉi ĉiuj termoj havas ĉi tiujn propraĵojn: ili nuliĝas se Ω=0; tio estas, ili estas nulaj por inercia kadro (kiu, kompreneble, ne turniĝas); ili povas havi malsamajn grandecojn kaj direktojn por malsamaj turnantaj kadroj, dependante de ĝia aparta valoro de Ω; ili estas ĉieestaj en la turnanta kadro (influas ĉiun partiklon, sendistinge de cirkonstanco); kaj ili ne havas montreblan fonton en identigeblaj fizikaj fontoj, aparte en materio. Ankaŭ, fikciaj fortoj ne malpligrandiĝas kun distanco (malsimile, ekzemple, al nukleaj fortoj aŭ elektraj fortoj); ekzemple, la decentrokura forto pligrandiĝas kun distanco de la akso.
Ĉiuj rigardantoj konsentas pri la reala forto, F; nur ne-inerciaj rigardantoj bezonas fikcian forton. La leĝoj de fiziko en la inercia kadro estas iusence pli simplaj ĉar la fortoj por konsidero estas pli malmultaj je sia kvanto.
Neinerciaj kadroj povas esti evititaj. Kompreneble, mezuroj kun respekto al ne-inercia referenca kadro povas esti konvertitaj al inercia kadro, adiciante senpere la akcelon de la ne-inercia kadro kun akcelo vidata de la inercia kadro. Ĉi tiu maniero evitas uzon de fikciaj fortoj, sed ĝi povas esti malpli oportuna de intuicia, observa, kaj eĉ, ebena, para) komputa vidpunkto.
Ekzemple, oni kalkulu la movadon de aero de la tera atmosfero kaj akvo de la teraj oceanoj. Oni bezonas la rezultojn relative al la turnanta kadro ligita kun la tero, tiel estas pli bone kalkuli en ĉi tiu koordinatsistemo. La alia varianto estas uzo de pli inercia kadro, kies fonto estas ligita kun iu centro de la turnado de tero (la pli fajnan neinerciecon, ekzemple pro turnado ĉirkaŭ centro de la Lakta vojo, tamen necesos neglekti). Sed tiam la rezultaj rapidoj de aero kaj akvo estos tre grandaj, preskaŭ same grandaj kiel rapidoj de eroj de solida surfaco de la tero en la samaj situoj, kaj ilia diferenco estos la signifa rezulto.
Ŝanĝo de speco de koordinatsistemo, ekzemple de kartezia al polusa, ne influas la aspekto de fikciaj fortoj, malgraŭ tio ke la matematika formo de la leĝoj de moviĝo varias de unu speco de koordinatsistemo al la alia.
Inercieco de universo
En neŭtona tempo la fiksitaj steloj estis uzataj kiel referenca kadro, supozite je ilia senmoveco relative al absoluta spaco. En referencaj kadroj kiu estis je senmoveco kun respekto al la fiksitaj steloj aŭ en uniforma moviĝo relative al ĉi tiuj steloj, la leĝoj de Neŭtono pri movado estis supozitaj al esti veraj. En kontrasto, en kadroj akcelantaj kun respekto al la fiksitaj steloj, kun grava okazo estanta je kadroj turnantaj relative al la fiksitaj steloj, la leĝoj de moviĝo ne veras en ilia plej simpla formo, sed devas esti ĝisplenigitaj per la aldono de fikciaj fortoj. Du interesaj eksperimentoj estis proponitaj per Neŭtono por demonstracii kiel ĉi tiuj fortoj povas esti esploritaj, per tio rivelante al rigardantoj ke ili estas ne en inercia kadro: la ekzemplo de la potenciala diferenco en la kordo liganta du sferojn turnantajn ĉirkaŭ ilia centro de gravito, kaj la ekzemplo de la kurbeco de la akva surfaco en turnanta sitelo. En ambaŭ okazoj, apliko de neŭtona dua leĝo devus ne laboru por la turnado de la rigardanto sen uzo de fikciaj fortoj por iliaj observadoj (potenciala diferenco ĉe la sferoj; parabola akva surfaco ĉe la turnanta sitelo).
Kiel oni nun scias, la fiksitaj steloj estas ne fiksitaj. Tiuj steloj kiuj rezidas en la Lakta vojo turniĝas kun la galaksio, eksponante proprajn moviĝojn. Tiuj kiuj estas ekster la galaksio (kiel nebulozoj iam erare konsiderataj al esti steloj) partoprenas en sia propra moviĝo same bone, parte pro elvolvado de la universo, kaj parte pro strangaj rapidoj. La koncepto de inerciaj kadroj de referenco estas jam ne ligita al la fiksitaj steloj aŭ al absoluta spaco. Anstataŭe, la identigo de inercia kadro estas bazita sur la simpleco de la leĝoj de fiziko en la kadro. Aparte, la foresto de fikciaj fortoj estas identiganta propraĵo de inercia kadro.
En praktiko, kvankam ne nepre, uzo de kadro de referenco bazita sur la fiksitaj steloj kvazaŭ ĝi estis inercia kadro de referenco donas tre malgrandan malkoincidon. Ekzemple, la decentrokura akcelo de la Tero pro ĝia turnado ĉirkaŭ la Suno estas proksimume je tridek milionoj fojoj pli granda ol pro turnado de la Suno ĉirkaŭ la galaksia centro.
Plu, konsideru la demandon: "ĉu la universo turniĝas?". Por respondo, oni povus provi ekspliki la formon de la Lakta voja galaksio uzante la leĝojn de fiziko. (Aliaj observadoj povus esti pli definitivaj (tio estas, provizi malpli grandan mezuran necertecon), kiel ekzemple la malizotropeco de la mikroonda fona radiado aŭ praeksploda nukleosintezo.) Ĝusta grado de plateco de la disko de la Lakta vojo estas dependa de ĝia kurzo de turnado en inercia kadro de referenco. Se oni atribuas ĝian ŝajnan kurzon de turnado plene al turnado en inercia kadro, malsamaj platecoj estas antaŭdiritaj kompare al se supozi ke parto de ĉi tiu turnado reale estas pro turnado de la universo kaj devus ne esti inkluzivita en la turnado de la galaksio mem. Bazite sur la leĝoj de fiziko, modelo estas konstruita en kiu unu parametro estas la kurzo de turnado de la universo. Se la leĝoj de fiziko konvenas pli precize kun observadoj en modelo kun turnado ol sen ĝi, oni povas elekti la plej bone adaptantan valoron por turnado, kondiĉe ke ĝi estas sub ĉiuj aliaj laŭaferaj eksperimentaj observadoj. Se neniu valoro de la turnada parametro estas sukcesa kaj teorio ne trafas en limigojn de observa eraro, ŝanĝo de leĝo estas konsiderata (ekzemple, malluma materio estas aldonata por ekspliki la galaksian turnadan kurbon). Tiel, observadoj montras ke turnado de la universo estas tre malrapida, ne pli rapida ol unu foje dum 60·1012 jaroj (10−13 rad/jaro), kaj debato estas pri tio ĉu estas iu ne nula turnado. Tamen, se turnado estas trovita, ekzegezo de observadoj en kadro ligita al la Universo devus esti alĝustigita por la fikciaj fortoj imanentaj en ĉi tiu turnado. Evidente, ĉi tia maniero adoptas la konsideron ke inercia kadro de referenco estas tiu kie la leĝoj de fiziko aplikatas (aŭ bezonas la plej malgrandan ŝanĝon).
Absoluta spaco
Referenca kadro en kiu masa punkto ĵetita de la sama punkto en tri malsamaj (ne en la sama ebeno) direktoj sekvas rektliniajn vojojn ĉiufoje kiam ĝi estas ĵetita, estas nomata kiel inercia kadro.
La neadekvateco de la komprenaĵo de "absoluta spaco" en neŭtona mekaniko estas pro tio ke laŭ la galilea principo de relativeco, neniu el la inercia kadroj povas esti elektita kiel la ĉefa. Tiel la ekzisto de absoluta spaco ne estas laŭ la ena logiko de klasika mekaniko.
Tamen, malfermo de la kosma fona radiado donis eblecon difini la absoluta spaco. La refrenca kadro de absoluta spaco povas esti elektita tiel, ke en ĝi la ruĝenŝoviĝo de la kosma fona radiado alvenanta de ĉuj direktoj estu kiel eblas la plej sama.
Inercia kadro de referenco en neŭtona mekaniko
Nun la komprenaĵo de absoluta spaco estas forlasita, kaj inercia kadro en la klasika mekaniko estas difinita kiel:
Inercia kadro de referenco estas tiu en kiu la moviĝo de partiklo, ne estanta sub ago de realaj fortoj, estas laŭ rekto je konstanta rapido.
De ĉi tie, kun respekto al inercia kadro, objekto aŭ korpo akcelas nur kiam fizika forto estas aplikata.
Inercia kadro de referenco en speciala teorio de relativeco
Lakona komparo de inerciaj kadroj en speciala teorio de relativeco kaj en neŭtona mekaniko, kaj la rolo de absoluta spaco estas sekva.
Laŭ la unua postulato de speciala teorio de relativeco, ĉiuj fizikaj leĝoj prenas ilian plej simplan formon en inercia kadro, kaj ekzistas multaj inerciaj kadroj interrilataj per uniforma movo: Speciala principo de relativeco: Se sistemo de koordinatoj K estas elektita tiel ke, en rilato al ĝi, fizikaj leĝoj veras en ilia plej simpla formo, la samaj leĝoj veras en rilato al ĉiu alia sistemo de koordinatoj K' moviĝanta en uniforma movo relative al K.
La principo de simpleco de fizikaj leĝoj povas esti uzata en neŭtona fiziko kaj ankaŭ en speciala teorio de relativeco.
En praktikaj terminoj, la ekvivalenteco de inerciaj referencaj kadroj signifas ke sciencistoj en skatolo moviĝanta uniforme ne povas difini sian absolutan rapidon per ĉiu eksperimento (alie la diferencoj devus konstrui absolutan norman referencan kadron). Laŭ ĉi tiu difino, ĝisplenigita kun la konstanteco de la lumrapideco, inerciaj kadroj de referenco konvertiĝas inter si laŭ la grupo de Poincaré de simetriaj transformoj, kies subgrupo estas la lorencaj transformoj. En neŭtona mekaniko, kiu povas esti konsiderata kiel limiganta okazo de speciala teorio de relativeco en kiu la lumrapideco estas malfinia, inerciaj kadroj de referenco estas rilatantaj per la galilea grupo de simetrioj.
Pro la limigoj sur rapidoj pli grandaj ol la lumrapideco, rimarku ke turnanta kadro de referenco (kiu estas ne-inercia kadro, kompreneble) ne povas esti uzata ekster certa radiuso for de la akso de turnado, ĉar je tro grandaj radiusaj ĝiaj komponantoj devus moviĝi pli rapide ol la lumrapideco.
Inercia kadro de referenco en ĝenerala relativeco
Ĝenerala relativeco estas bazita sur la principo de ekvivalenteco, kio estas ke ne ekzistas eksperimentoj kiujn rigardantoj povas plenumi por distingi ĉu akcelo estas pro gravita forto aŭ ĉar ilia referenca kadro estas akcelanta.
Ĉi tiu ideo estis prezentita en artikolo "Principo de Relativeco kaj Gravito" de Albert Einstein de 1907 kaj poste ellaborita en 1911. Subteno por ĉi tiu principo estas trovita en la eksperimento de Eötvös, kiu difinas ĉu la rilatumo de inercia al gravita maso estas la sama por ĉiuj korpoj, sendistinge de amplekso aŭ komponaĵo. Ĝis nun neniu diferenco estas trovita kun precixeco de kelkaj partoj en 1011.
La ĝenerala relativeca teorio modifas la distingon inter nominale inercia kaj neinercia efikoj per anstataŭado de plata eŭklida geometrio de speciala teorio de relativeco kun malrektigita ne-eŭklida metriko. En ĝenerala relativeco, la principo de inercio estas anstataŭita kun la principo de geodezia kurba moviĝo, laŭ kiu objektoj moviĝas kvazaŭ pro la kurbeco de spactempo. Sekve de ĉi tiu kurbeco, estas ne donite en ĝenerale relativeco ke ĉe inerciaj objektoj moviĝo je aparta kurzo kun respekto unu al la alia daŭros tiel same. Ĉi tiu fenomeno de geodezia kurba dekliniĝo signifas ke inerciaj kadroj de referenco ne ekzistas malloke (tutmonde) kiel ili estas en neŭtona mekaniko kaj en speciala teorio de relativeco.
Tamen, la ĝenerala teorio malpligrandiĝas al la speciala teorio en sufiĉe malgrandaj regionoj de spactempo, kie kurbecaj efikoj iĝi malpli gravajn kaj la pli fruaj argumentoj pri inerciaj kadraj povas reveni. Sekve, speciala teorio de relativeco estas iam priskribata kiel nur loka teorio; tamen, ĉi tiu lokeco temas pri apliko de la teorio, sed ne pri derivaĵo de la teorio.
Ĝeneraligitaj fikciaj fortoj en malrektoliniaj koordinatoj
Malsama uzo de la termino "fikcia forto" iam estadas en malrektoliniaj koordinatoj, aparte en polusaj koordinatoj. Ĉi tiu uzo de la termino "fikcia forto" estas nerilata al neinerciaj kadroj.
Ĉi tiuj estas difinataj per difinado de la akcelo de partiklo en la malrektolinia koordinatsistemo, kaj tiam apartigo de la simplaj dua-ordaj tempaj derivaĵoj de koordinatoj de la ceteraj termoj.
La simplaj dua-ordaj tempaj derivaĵoj de koordinatoj respektivas al fortoj en karteziaj koordinatoj. Tial la ceteraj termoj tiam estas nomataj kiel "fikciaj fortoj".
Pli zorga elekto de termino estas "ĝeneraligitaj fikciaj fortoj" por indiki ilian ligon al la ĝeneraligitaj koordinatoj de mekaniko de Lagrange.
Ettore Sottsass
Ettore Sottsass (Innsbruck, 14-an de septembro 1917 - Milano, 31-an de decembro 2007) estis italia arkitekto kaj fasonisto el la malfrua 20-a jarcento. Li estis fondinto de la Memphisgrupo.
Biografio
Sottsass naskiĝis kiel filo de itala arkitekto kaj aŭstria patrino. En 1929 la familio transloĝiĝis al Torino. Sottsass studis tie arkitekturon kaj diplomiĝis en 1939 je la Politeknika Lernejo de Torino. Sottsass cetere pli okupiĝis per pentrado kaj skulptado. Dum la Dua Mondmilito li estis mobilizita. En Sarajevo li fariĝis militkaptito.
Post la milito en 1947 li malfermis sian unuan fasonstudion en Milano, kaj konstruis karieron per fasonado kaj produktado de industrie formigita fasonado. En 1956 li staĝis en Novjorko ĉe la usona fasonisto George Nelson. Dum la sekvaj jaroj Sottsass estis grava renoviganto kun karakterizaj fasonoj por mebloj, kontorekipaĵo, lumigo kaj juveloj. Lia elpensinta fasonado forte influis la avangardan arkitekturon de la 1960-aj- kaj 1970-aj jaroj.
La fasonisto mortis mallonge post kiam gripo kondukis lin al korokomplikaĵo.
Nepomuceno
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Campo das Vertentes kaj en la mikroregiono Lavras. Laŭ la stato de en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Rosales (komunumo)
Rosales estas unu el la 67 komunumoj de la meksika subŝtato Chihuahua, kiu situas en norda Meksiko kun limo al Usono. La ĉefurbo de la komunumo estas Santa Cruz de Rosales. La kodnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 08055.
Rosales signifas en la hispana "Rozujoj".
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 15935 loĝantojn. El tiuj estis 8046 viroj kaj 7889 virinoj. La komunumo havas surfacon de 1716,6 km². La meza alteco (de la ĉefurbo) estas 1180 metroj super la marnivelo.
Klimato
En la komunumo jare falas averaĝe 200,0 mm/m2 de precipitaĵo. La averaĝa jara temperaturo estas 18,3 °C.
Tempozono
La komunumo, kiel la tuta subŝtato apartenas al la tempozono UTC -7 (Monta Tempo – Tiempo de la Montaña). Al tiu tempozono la subŝtato Chihuahua nur ŝanĝis en 1998. Antaŭe ĝi apartenis al la centra tempo (UTC -6).
Sociogeografio
En la jaro 1995 en la komunumo vivis 13226 personoj, pli aĝaj ol 5 jaroj. El tiuj 121 personoj sciis paroli indiĝenan lingvon. Tio signifas ke 0,91 % de la loĝantaro en la koncerna jaro sciis paroli indiĝenan lingvon.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Al-Mansur
Al-Mansur aŭ Abu Ĝa'far Abdallah ibn Muhammad al-Mansur (naskiĝis en Heĝira jaro 95, mortis en Heĝira jaro 158; resp. 714 – 775); (en araba أبو جعفر عبدالله بن محمد المنصور) estis la dua abasida kalifo de 136 Heĝira ĝis 158 (754 – 775). Li estas ĝenerale konsiderita la reala fondinto de la Abasida Kaliflando.
Dum lia regado, Islama literaturo kaj kulturo ĝenerale en la Islama mondo ekfloris, eltenita de la nova toleremo fare de Abasidoj por Persanojn kaj aliaj grupoj kiuj estis subpremitaj de Umajadoj.
Abulfaz Elĉibej
Əbülfəz Qədirqulu oğlu Elçibəy en la azera (Ebulfez Elçibey en la turka; Абульфаз Эльчибей en la rusa; naskiĝinta la, mortinta la en Ankaro, Turkio. Li estis azera politikisto, eksa prezidanto de Azerbajĝano ekde junio 1992 ĝis junio 1993.
Lia familinomo origine estis « Alijev », sed li ne havas parencecon kun Hejdar kaj Ilham Alijev. Dum la komunisma epoko, li gvidis kontraŭkomunismajn aktivaĵojn kaj ŝanĝis sian nomon al Abulfaz Elĉibej.
Li estis elektita prezidanto la 7-an de junio 1992 flanke de la Azera Popola Fronto kun 64 % da voĉdonoj. Li fariĝis la unua prezidanto ne komunisma de Azerbajĝano. La lando preskaŭ estis perdante la militon kontraŭ Armenio pro la disiĝo de Montara Karabaĥo. Li elpostenigis Husejnov (komandanto) pro la kritikataj militaj taktikoj ĉe la milito en Montara Karabaĥo.
Alianco formiĝis inter Hejdar Alijev, la prezidanto de la azera parlamento kaj malnova generalo de la KGB kaj Surat Hüseynov por venki Elĉibejon. La alveno de armitaj milicanoj de Husejnov en la ĉefurbon devigis lin forfuĝi la 7-an de junio 1993 al sia regiono Naĥiĉevano kaj lasi la prezidadon al Hejdar Alijev, Husejnov fariĝis la Ĉefministro.
En 1997, Elĉibej revenis al Bakuo por repreni la politikan karieron kaj ekkritikis la prezidanton Alijev. Li estis juĝita en 1999 ĉar li denuncis la apogon de Alijev al la Kurda Laborista Partio, sed la procezo fine ne okazis kaj li foriris de la lando. Elĉibej mortis en Ankaro, Turkio pro prostatkancero.
Ŝiboleto
La lingvistika termino ŝiboleto (שיבולת) devenas de biblia vorto, kiu havis la signifon "spiko" aŭ "akvofluo", kaj aperas en Juĝistoj 12,5-6:
''Kaj la Gileadanoj baris al la Efraimidoj la transirejojn de Jordan. Kaj kiam iu el la forkurantaj Efraimidoj diris: Mi volas transiri, tiam la Gileadanoj diris al li: "Ĉu vi estas Efraimido?" Se li diris: "Ne", tiam ili diris al li: "Diru: Ŝibolet"; li diris: "Sibolet", ĉar li ne povis elparoli ĝuste; tiam ili kaptis lin kaj buĉis lin ĉe la transirejo de Jordan.''
Masakro de Hoĝali
La Masakro de Ĥoĝali kaŭzis la morton al plurcentoj da azeraj civiluloj en la urbo Ĥoĝali inter la 23-an kaj la 26-a de februaro 1992 dum la milito en Montara Karabaĥo. Laŭ la azeraj aŭtoritatoj, la masakro estis okazigita de la armenaj armitaj fortoj helpataj de la regimento 366 de la rusa armeo. La oficiala kvanto da viktimoj de la azera registaro estas 613 civiluloj, inter ili 106 virinoj kaj 83 infanoj. El la armena flanko, oni raportas ke la masakro estis konsekvenco de militistaj agoj, parte ĉar la azeraj fortoj bremsis la evakuadon de la loĝantaro aŭ ĉar la registaro enmiksis civilulojn kun militistoj. La armenoj ankaŭ deklaris ke la plejparto de tiuj kiuj povis eskapi danke al la homama helpo de la armenoj, estis murditaj de la azeroj mem kiam ili troviĝis en la rajono Agdamo pro politikaj kialoj
Tiu versio ankaŭ estis konfirmita de malsamaj azeraj ĵurnalistoj. Inter ili, Ejnulla Fatullajev, fondinto de Realnij Azerbajĝan kaj de Gundalik Azerbajĝan, publikigis artikolon kie li asertis ke la azeraj fortoj ankaŭ kundividis kune kun la armenaj fortoj la respondecon pri la morto de centoj da civilaj viktimoj mortigitaj dum la atako al Ĥoĝali. Tiu artikolo okazigis la pli ol 2-jaran enkarcerigon de la ĵurnalisto Ejnulla Fatullajev pro akuzo je difamado kaj insultoj kontraŭ la azeroj.
4667 Robbiesh
4667 Robbiesh estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la aŭstralia astronomo Robert H. McNaught elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Hans-Christian Robert (Robbie) Wade Schmidt-Harms, filo de Soo Hoay Tan kaj stif-filo de la malkovrinto. La asteroido estis malkovrita tri semajnojn post la naskiĝo de Robbie.
Pálfa
Bazaj informoj
Pálfa estas vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, en subregiono de Paks. La historia nomo estis Pálfalva.
Situo
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ dekstra bordo de Sió, laŭ traira flankovojo. Simontornya troviĝas 8, Paks 26 km-ojn for.
Historio
La unua mencio devenis el 1241. La turkoj okupis la vilaĝon en 1543. Poste sudslavaj rifuĝintoj alvenis, tamen la vilaĝo senhomiĝis. La refondiĝo en 1720 okazis. En 1966 najbara vilaĝo Rácegres aliĝis al Pálfa.
Vilaĝservoj estas aŭtonomio de ciganoj, lernejo, infanĝardeno, biblioteko, interretejo, kuracejo, poŝto.
Famulo
En Rácegres naskiĝis poeto Julio Illyés (ijEŝ), nun muzeo pri lernejo estas videbla.
Gao Xingjian
Vivo
Post la studo de la francaj lingvo kaj literaturo kaj tradukistaj laboroj li suferis je malfacilaĵoj dum la t.n. Kultura Revolucio kaj devis vivi en internigejoj kaj fari punlaborojn. De 1981-88 li estis dramaturgo en Pekino. Lia teatraĵo "La bushaltejo" (premiero 1983), alegorio je la fiaskinta malfaldiĝo post la Kultura Revolucio, estis kritikata kaj en Ĉinio kaj en la okcidentaj landoj: en Azio por esti tro nihilisma, en Eŭropo por esti simpla imitado de la verko Atendante Godoton de Samuel Beckett.
Post la malpermeso de siaj verkoj la verkisto ekvivis en Parizo en 1988 kaj akiris la francan ŝtatanecon en 1998.
Temoj kaj literatura tekniko
Liaj avangardaj dramoj rezignas pri divido en scenoj kaj aktoj kaj funkciigas voĉojn kaj internajn monologojn. Ili ne bezonas luksajn kaj elspezigajn scenejajn dekoraciojn sed aplikas lumajn kaj sonajn efektojn. Iliaj temoj estas elĉerpita el la ĉiutaga vivo kaj ĝis nun ofte tabuitaj en Ĉinio, p.e. pri konfliktoj inter la generacioj aŭ pri la junula kriminaleco.
Premio nobela
En 2000 oni aljuĝis al li la nobelpremio pri literaturo.
Galápagos (Guadalajara)
Galápagos [gaLApagos] (Emidoj, kiuj aperas en la blazono) estas municipo de Hispanio, en la Provinco Gvadalaĥaro, regiono de Kastilio-Manĉo.
Loĝantoj
La loĝanto nomiĝas galapagueño. La censita loĝantaro en 2016 estis de 2 395 loĝantoj kaj la denseco estas de 70,46 loĝ/km².
Situo
Galápagos situas en la nordorienta parto de Kastilio-Manĉo en la komarko aŭ distrikto Kamparo de Gvadalaĥaro en la centr-okcidenta parto de la Provinco Gvadalaĥaro, lime kun la Madrida Regiono, je altitudo de 736 m super marnivelo; je 23 km el Gvadalaĥaro, provinca ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 33,99 km². La geografiaj koordinatoj estas 40°41′43″N 3°20′17″Ok.
Historio
Ne estas restaĵoj de antikveco ĝis la unua mencio kiel "loko" dependa de la tiam ekzistanta kaj nun malaperinta domaro de Alcolea de Torote, de kiu ja estas referencoj el la 8-a jarcento. En 1133 oni citas la nomon de Galápagos kiel limo de la teritorio alfoz de Gvadalaĥaro, sed ne klaras ĉu estas nur toponimo de simpla loko aŭ kiel loĝata loko.
Ĉe la citita domaro de Alcolea de Torote, ĝi estis parto unue de la senjorio de la Monaĥejo de la Vito, proksima al Aranda de Duero, kaj poste estis de la ordeno de la monaĥinoj de Sankta Klara de Gvadalaĥaro, precize en 1311. Poste tiuj donis la senjorion en 1332 al la Ĉefepiskopujo de Toledo. Tiel ĝi restis ĝis 1430, kiam la reĝo Johano la 2-a donis la rajton kolekti la impostojn al la Monaĥejo de Sankta Bartolomeo de Lupiana.
En 1585, la reĝo Filipo la 2-a donis al Galápagos la titolon de Urbeto (urbo)|Villa, kun municipa teritorio, kontraŭ pago. Poste pro ŝuldoj de la villa, la jurisdikcio venis al la grafo de Moriana del Río, Juan de Orcasitas y Avellaneda en 1698. Tio pluis ĝis la desamortización de Mendizábal kaj la malapero de la senjorio, date ambaŭ de 1812.
Post la Hispana Enlanda Milito la loĝantaro falis en multaj lokoj, tio estis oni perdis loĝantojn pro diversaj tialoj: nome bataloj, prizono, politika persekutado, malsato ktp. Meze de la 20a jarcento la loĝantaro de multaj vilaĝoj de la regiono atingis pinton, kaj ankaŭ ĉe Galápagos, sed poste okazis elmigrado, senloĝigo kaj maljuniĝo de la loĝantaro ĉefe dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj, kaj ankaŭ ĉe Galápagos ĉe Chueca. Poste okazis rekuperado pro proksimeco al la provinca ĉefurbo kaj al la industria akso de Koridoro de Henares ĝis la nunaj pli ol 2 000.
Ekonomio
Agrikulturo kaj brutobredado tradicie. Servoj kaj loĝejoj. Industrio, transporto.
1626
1626 estis normala jaro komenciĝanta ĵaŭde (ligilo montras kalendaron).
En la jaro 1626 post Kristo okazis, interalie:
Unua Libro
Titolo
La originala titolo de la verko, en la rusa lingvo, estas „Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ“ (Meĵdunarodnij jazik. Predislovie i polnij uĉebnik, Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro), sed en priskriboj de la historio de Esperanto oni kutime nomas ĝin Unua Libro. Al la naskiĝo de tiu kromnomo certe kontribuis posta verko efektive titolita Dua Libro de l' Lingvo Internacia (1888). Oni uzas la nomon Unua Libro por ĉiuj lingvoversioj kaj ĉiuj eldonoj de la verko. Laŭbezone, precipe se temas pri alia versio ol la originalo rusa de julio 1887, oni precizigu, ekz. „la germana Unua Libro“, „la dua eldono de la rusa Unua libro“.
Dato de eldono
La broŝuro estis eldonita en Varsovio, sub la kaŝnomo Докторъ Эсперанто (laŭ la originala arĥaika rusa ortografio; nune Доктор). La kovrilpaĝo montras la prezon de la broŝuro kiel 15 kopekojn. La kovrilpaĝo estas komplete en la rusa lingvo, krom la indiko "por Rusˌoˌj" (kun la morfemo-dividantaj streketoj). La libro konsistas el 40 paĝoj, kovrilo kaj granda folio.
Laŭ la leĝoj de la tiama Rusa Imperio, ĉiu libro devis esti aprobita de la registara cenzuro antaŭ eldonado; por la Unua Libro, la cenzuro aprobis ĝin por presado je la 21-a de majo de 1887 (laŭ la tiama Julia kalendaro, respondanta al la 2-a de junio de 1887, laŭ la Gregoria kalendaro).
La dua aprobo de la cenzuro, por la permeso de disvastigo post la presado, portas la daton de la 14-a de julio de 1887 (laŭ la Julia kalendaro; 26-a de julio laŭ la Gregoria kalendaro).
Inter Esperantistoj, la gregoria dato (la 26-a de julio) de la dua aprobo estas ĝenerale festata kiel la naskiĝtago de Esperanto.
Eldonoj en diversaj lingvoj
La originala eldono estis nur ruslingva, sed antaŭ la fino de 1887 la libro aperis ankaŭ en la pola, germana kaj franca lingvoj kaj duaeldone en la rusa.
La unua angla versio aperis en 1888, tradukita de Julian Steinhaus. Laŭ Marjorie Boulton, tiu traduko estis "katastrofe malbona", kaj laŭ Humphrey Tonkin, "malbone tradukita". Zamenhof mem haltigis ĝian vendadon, kiam Richard H. Geoghegan, irlandano loĝanta en Britio, retradukis la libron. Tria traduko, farita de Henry Phillips (de la Usona Filozofia Societo), eldoniĝis en 1889.
En 1889, Zamenhof (sub pseŭdonimo Hemza) tradukis la Unuan Libron en la hebrean. Jida, sveda, kaj litova tradukoj ankaŭ aperis en 1889, kaj dana, bulgara, itala, hispana, kaj ĉeĥa tradukoj en 1890.
En Esperanto mem, la unua duono de la antaŭparolo aperis en Esperanto-versio en Fundamenta Krestomatio. La tutan Unuan Libron en Esperanto-versio publikigis Ludovikito en Unuaj Libroj por Esperantistoj, Nagoya, 1987, p. 7-41; li skribas en la 'postparolo', p. 111-112, ke la tria parto de la antaŭparolo venas el represo de s-ro Setälä (preciza fonto ne indikita). La titol-folio sur p. 7 restis en la rusa originalo - eblas do supozi, ke la tuta teksto estas tradukita el la unua rusa versio de julio de 1887.
Enhavo
La Unua Libro estas samtempe enkonduko al la origino kaj idealoj de la lingvo kaj priskribo de ĝia simpla gramatiko (kun ekzemploj el prozo kaj poezio kaj aldonita vortaro de oftaj vortoj).
La Unua Libro konsistas el la jenaj tri partoj.
Antaŭparolo: La Tri Celoj
Post la klarigo de tiuj tri celoj, la Antaŭparolo priskribas kiel Esperanto plenumas tiujn tri celojn.
Pri la unua problemo de facila lerneblo, Zamehof argumentas ke Esperanto estas facila ĉar ① ĝia gramatiko estas tre simpla; ② la sistemo de vortfarado estas ŝparema, uzante multajn afiksojn; kaj ③ ĝi uzas internaciajn formojn de vortoj troveblaj en pluraj Eŭropaj lingvoj.
NGC 2592
NGC 2592 (aliaj indikoj — UGC 4411, MCG 4-20-55, ZWG 119.102, PGC 23701) estas galaksio en konstelacio Kankro.
Unua Libro
Antaŭparolo: La Tri Celoj
Pri la dua problemo de la tuja uzeblo, Zamenhof asertas ke, se oni uzas ortografion apartigantan morfemojn (kiujn Zamenhof nomas vortoj) per streketoj, neparolantoj de Esperanto povas facile kompreni Esperantan tekston nur per uzo de Esperanta–nacilingva vortaro, ĉar oni ne devas scii la regulojn de fleksio por trovi leksemon en vortaro. Kiel pruvon de tiu aserto, Zamenhof donas la ses specimenojn de Esperanto.
NGC 2592
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Unua Libro
Antaŭparolo: La Tri Celoj
Pri la tria problemo de disvastigo de la lingvo, Zamenhof proponas ke lia plano de la Promesoj ebligos kunlaboradon de la interesatoj.
Specimenoj
Ene de la Antaŭparolo, la Unua Libro enhavas ses Esperantajn tekstojn kiel ekzemplojn kaj ekzercojn. Tiuj ekzemploj apartenas al diversaj ĝenroj: tri versaj, tri prozaj; tri originalaj, tri tradukitaj; iuj religiaj, iuj komercaj, iuj beletraj, montrante la esperon de Zamenhof ke Esperanto estu utila por diversaj celoj.
La Promeso
Zamenhof provis kolekti, kaj fakte ricevis, multe da tiuj Promesoj, sed ne tiom, kiom li esperis. Zamenhof plu diskutis la Promeson en la Dua Libro.
Plena lernolibro
Post la Antaŭparolo kaj la ekzemploj, la Plena Lernolibro priskribas la lingvon Esperanto mem. Ĝi estas mallonga (6 paĝoj), kaj konsistas nur de listo de la 28 literoj de la Esperanta alfabeto kaj la 16 gramatikaj reguloj.
Internacia–rusa vortaro
La lasta parto de la Unua Libro estas faldita folio, titolita Internacia–Rusa Vortaro (Интернационально-русский Словарь) kaj subtitolita Vortˌarˌo por Rusˌoˌj, kiu enhavas 917 radikojn de Esperanto. Iuj radikoj uzataj aliloke en la Unua Libro erare mankas: esper/, kaf/, kaj propon/; tiuj estis aldonitaj en la pli posta ruslingva reeldono de 1904 (La Internacia lingvo Esperanto). En la tradukitaj versioj, la vortaro kompreneble estis anstataŭita per alilingvaj versioj kaj retitolita Internacia–Germana Vortaro (Vortaro por Germanoj), Internacia–Franca Vortaro (Vortaro por Francoj), ktp.
Laŭ Pierfrancesco Naccarato, citanta Gaston Waringhien, la vortaro sufiĉis por "etburĝa ĝenerala komunikado", sed gravaj sciencaj fakterminoj kaj eĉ iuj ĉiutagaj terminoj mankis.
Stilo
La originala Unua Libro uzas la tiaman ortografion de la rusa lingvo, antaŭ la reformo de rusa ortografio en 1918.
La Esperanta parto de la Unua Libro enhavas 947 radikojn (inkluzive de 11 propraj nomoj), el kiuj 917 troviĝas en la aldonita Internacia–Rusa vortaro. Eksterorde folio ni trovas 917 radikojn ordigitajn kaj 10 ekster la ordo. Preserara folieto donas ankoraŭ 2, sed nuligas la radikon sper. En la teksto kaj titolpaĝo ni trovas ankoraŭ 19 radikojn. Entute 947.
Arĥaikaj formoj
La unua eldono de la rusa „Unua Libro“ entenas vortojn, restojn de antaŭaj Zamenhofaj provoj aŭ pro skriberaro, kun formo alia ol en la sekvaj eldonoj franca, pola, dua rusa, ktp.: speri (esperi), vinki (venki). La vortoj ian, kian, nenian, … en ĉiuj kvin naciaj Unuaj Libroj signifas ‘iam, kiam, neniam…’; la modernaj formoj estis enkondukitaj en la Aldono al la Dua Libro (1888).
Aliaj radikoj havas modernajn formojn, sed montras (aŭ ŝajnas havi pro okaza erareto de Zamenhof) arĥaikajn sencojn: erari (ankaŭ tradukita: ‘vagi’), militi (tradukita per sama vorto kiel ‘batali’), forko (ankaŭ: ‘forkego’), stalo (‘ŝtalo’; eble temas pri preseraro), ŝtofo (‘materio, substanco’), vaksi (‘kreski’), tombi (‘fali’).
La Unua Libro ne nomas la lingvon kiun ĝi priskribas, escepte per la esprimo Internacia Lingvo. La nomo "Esperanto" por la lingvo estiĝis nur poste, laŭ la pseŭdonimo "Doktoro Esperanto" de Zamenhof, uzita en la Unua Libro.
Konjunktivito
Konjunktivito estas medicina fakesprimo por inflamo de la konjunktivo (Tunica conjunctiva) de la okuloj. Ĝin povas estigi diversaj kaŭzoj. Kelkaj virusaj malsanoj havas konjunktiv-malsanigan efikon.
kaŭzoj
Alergio
Terapio
Per antibiotikoj.