cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Provinco Kvenko
Kvenko, kun malriĉa ekonomio ĉefe pro longdaŭra elmigrado, ŝajne rekuperiĝas lastatempe danke al turismo kaj al progresa diskonigado de ties rimarkindaj pejzaĝoj kaj rimedoj. La ekonomio estis tradicie centrita en la agrikulturo kaj la forstado: cerealoj, vitejoj, olivarboj, safrano, ajloj, kikeroj, lentoj, fungoj (Villanueva de la Jara, Altarejos, Las Pedroñeras, Los Hinojosos, Mota del Cuervo, Puebla de Almenara). La industrio centriĝas ĉefe en la sektoro devena de la forsta riĉo kvenka: segilejoj (Kvenko, Almodóvar del Pinar) kaj rezinoj (Kvenko, Arcos de la Sierra). Ties fontoj de minerala akvo de granda kvalito, ĉefe norde de la provinco, ebligas industrion pri enboteligo de kreska gravo (ekzemple, ĉe Beteta kaj Huerta del Marquesado).
Estas en ties teritorio la akvorezervejoj de Buendía, La Toba, Alarcón kaj Contreras kiuj lastatempe estas en malfacila situacio.
Ármin Schwenszky
Ármin Schwenszky [ŝvenski], laŭ hungarlingve kutima nomordo Schwenszky Ármin estis hungara bestokuracisto, altlerneja instruisto.
Ármin Schwenszky naskiĝis la en Bánát-Komlós (Transilvanio kaj Banato, Aŭstra Imperio, nuntempa Comloșu Mare en Rumanio), li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Ármin Schwenszky frekventis gimnazion en Kecskemét, poste li akiris bestokuracistan diplomon en Veterinara Instituto de Budapeŝto en 1877. Post la diplomo li estis asistanto en la sama loko (1878-1880), pli poste li gvidis la kvarantenan stacion pri porkoj en Kőbánya du jarojn. Inter 1882 kaj 1914 li instruis en la instituto (intertempe altlernejo). Li okupiĝis pri malsanoj de la hufoj. Li pensiuliĝis en 1915. Li ricevis regxan premion en 1896.
Sattelegg
Sur la pasejkulmino situas la montarrestoracio Sattelegg (germane Bergrestaurant Sattelegg), kiu estas ŝatata ekskurscelo de motorciklistoj kaj biciklistoj. La Svisa Skilernejo funkciigas sur Satteleg instrulokon.
En vintro la restoraciestroj funkciigas sur la pasejo malgrandan skilifton, kiu estas ideala por komencantoj.
Sur la pasejo troviĝas kapelo, antaŭ kiu kelkfoje en la jaro okazas alpdiservoj.
Norfolka araŭkario
Norfolka araŭkario (Araucaria heterophylla), aŭ Norfolka abio, en Mezeŭropo ankaŭ nomata ĉambra abio, estas plantospecio el la genro de la Araŭkario (Araucaria) en la familio de la Araŭkariacoj (Araucariaceae).
Disvastigo
La norfolka araŭkario kreskas en malaltaj regionoj de la Norfolkinsulo. En meza Eŭropo ĝi ne estas frostrezista. Tial oni ĉi-tie uzas la planton nur kiel endoma ornamplanto.
Priskribo
La norfolka araŭkario estas konusforma, ĉiamverda arbo. Ĝi ricevas altecon de 50 ĝis 70 m kaj trunkan diametron de  1,25 ĝis 1,75 m. Kiel ĉambroplanto ĝi fariĝas multe pli malgranda. De la grize bruna arboŝelo defalas malgrandaj skvamoj. Ĉe la pli aŭ malpli horizontalaj, pendantaj branĉoj staras branĉetoj kvarope ĝis sepope en regulaj verticiloj. La specia epiteto heterophylla (= diversfolia) jam indikas, ke la specio havas plurajn folitipojn. Junaj plantoj havas molajn pingloformajn foliojn, kiuj longas 1 ĝis 1,5 cm kaj estas kurbaj kaj pintaj. La aĝaj plantopartoj havas skvamajn foliojn, kiuj longas 4 ĝis 5 mm. Ili estas kurbaj kaj brile malhelverdaj.
Araucauria heterophylla estas monoika planto. La flave brunaj ĝis ruĝaj masklaj strobiloj staras kune kaj longas ĉ. 4 cm. La pinta mikrosporofilo havas dentan aŭ cilian randon. La inaj strobiloj estas pli larĝaj kaj longas 12 ĝis 18 cm. Ili havas triangulajn skvamojn kaj longe kurbajn skvamojn. La flugilhavaj semoj longas 2,5 ĝis 3 cm. Ekzistas kvar kotiledonoj.
La norfolka araŭkario kiel ĉambroplanto
La ĉambra abio estis ŝatata ĉambroplanto, sed hodiaŭ la tro malhumida kaj tro varma ĉambra klimato kaŭzas relative mallongan vivon de la planto en ĉambroj.
Plimultigado
La ĉambra abio estas reproduktebla per kapaj stikaĵoj, sed tio estas komplike. Tial hodiaŭ la planto estas reproduktata per semoj aŭ per histokulturo.
Sistematiko
La unua priskribo okazis en 1807 fare de Richard Anthony Salisbury en Transactions of the Linnean Society of London, 8, paĝoj 316–317 kiel Eutassa heterophylla. La publikigado de la specia nomo Araucaria heterophylla okazis en 1952 fare de João Manuel Antonio Paes do Amaral Franco en ''Anais. Instituto Superior de Agronomia'', 19, paĝoj 11–12. Sinonimoj por Araucaria heterophylla (SALISB.) FRANCO esta: Araucaria excelsa R.BR. EX AITON, Dombeya excelsa D.DON, Eutassa heterophylla SALIS.
Araucaria heterophylla apartenas al la sekcio Eutactaen la genro Araucaria.
Llupia
Llupia (Llupià) estas franca situanta en departemento Pyrénées-Orientales, regiono.
Makoto Ikeda
Makoto Ikeda (池田 誠, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Albirex Niigata.
Sepmeries
Sepmeries estas franca komunumo lokita en la departemento Nord kaj en la regiono Nordo-Kaleza Markolo. Ĝi havis 523 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.
Geografio
Sepmeries estas unu el la multaj vilaĝoj lokitaj ĉirkaŭ la urbeto Le Quesnoy. La regiono de Le Quesnoy troviĝas centre de triangulo formita de Valenciennes, Cambrai kaj Maubeuge, okcidente de la forsto Mormal.
La vilaĝo Sepmeries troviĝas proksime de la urbeto Avesnes-sur-Helpe, kaj do situas en natura regiono nomita "Avesnois", kiu ĉefe konsistas el malaltaj heĝoj, tre verdaj pejzaĝoj, boskoj, fruktarbaroj kaj etaj vilaĝoj. Sepmeries etendiĝas sur 5,99 km². Ĝi estas trafluata de la du riveretoj Honneau kaj Hugnie.
Historio
La landsinjoroj de Sepmeries posedis en la vilaĝo kastelon, el kiu restas neniu spuro. La fosaĵoj kaj akvujoj, kiuj cirkaŭis ĝin, estis antaŭ nelonge replenigitaj.
Administrado
Sepmeries apartenas al la kantono Quesnoy-Ouest, kies ĉefurbo estas Le Quesnoy. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avesnes-sur-Helpe, unu el la 6 arondismentoj de la departemento Nord.
Magda Papp
PAPP Magda [pap] (naskita la en Kluĵo; mortinta la  en Budapeŝto) estis rumanuja hungara aktorino kaj kantistino.
Kariero
Magda Papp inter 1948 kaj 1951 estis kunfondinto de la Ŝtata Hungara Operejo Kluĵo. Ekde 1951 ĝis 1973 ŝi estis primadono de la teatro Nagyváradi Állami Színház Szigligeti Társulat de Oradea. En 1991 ŝi translokiĝis en Hungarujon.
Brakel (Belgio)
Ekde 1977, la municipoj Elst, Everbeek, Michelbeke, Nederbrakel, Opbrakel, Parike, Sint-Maria-Oudenhove (parte) kaj Zegelsem apartenas al Brakel.
Brakel estas parto de la Flandraj Ardenoj, regioneto kun krutaj montetoj.
NGC 3862
NGC 3862 (aliaj indikoj — UGC 6723, MCG 3-30-95, ZWG 97.127, 3C 264, PGC 36606) estas galaksio en konstelacio Leono.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Schöneberg (Berlino)
Schöneberg estas kvartalo de Berlino, Germanio. Ĝis la administracia reformo de Berlino de 2001 ĝi estis aparta kvartalo kiu inkludis ankaŭ la urbon Friedenau. Kun la iama kvartalo Tempelhof ĝi estas nune parto de la nova kvartalo Tempelhof-Schöneberg.
Gravaj konstruaĵoj estas preĝejo de 1766 kaj la urbodomo de 1914 ĉe la Placo John-F.-Kennedy-, kie la 26an de junio 1963 la Usona Prezidento John F. Kennedy faris sian faman diskurson "Ich bin ein Berliner" (Mi estas berlinano). Fakte post la Dua Mondmilito tiu urbodomo funkciis kiel la urbodomo de Okcidenta Berlino ĝis 1991 kiam la administracio de la reunuigita urbo Berlino estis relokigita en la Ruĝa Urbodomo en la urbocentra kvartalo Mitte.
Reĝlando Algarvo
La Reĝlando Algarvo aŭ kun artikolo Reĝlando/regno de la Algarvo (portugale Reino do Algarve, de la araba Gharb al-Andalus غرب الأندلس, "okcidento de Andaluzio", aŭ mallonge al-Gharb الغرب‎, "la okcidento" ), post 1471 plurale Reĝlando/regno de la Algarvoj (portugale Reino dos Algarves), estis laŭnoma regno ene de la Regno de Portugalio, lokita en la plej suda regiono de kontinenta Portugalio, la regiono nun nomata Algarvo.
Ĝi estis la dua teritorio de la portugala krono kaj laŭnome kompreniĝis kiel aparta regno, kvankam fakte la reĝlando Algarvo neniam havis instituciojn, specialajn privilegiojn aŭ aŭtonomecon. En realeco, ĝi estis simple honora titolo por la regiono Algarvo bazita sur ties historio, dum la regiono estis tre simila al la cetero de la portugalaj provincoj.
La titolo Reĝo de Silves estis unue uzita de Sanĉo la 1-a de Portugalio post la unua konkero de la urbo Silves el la Almohada regno en 1189. Ĉar tiu konkero ne kovris la tutan regionon Algarvo, Sanĉo neniam uzis la titolon Reĝo de Portugalio kaj la Algarvo, sed anstataŭe tiun titolon adoptis lia nepo Afonso la 3-a de Portugalio kiel parto de la titoloj kaj honoroj de la Portugala Krono.
La titolo pluvivis en la nomo de la Unuiĝinta Reĝlando de Portugalio, Brazilo kaj Algarvo, formale unio de tri sendependaj reĝlandoj, inter la jaroj 1815 kaj 1825.
Port-Saint-Louis-du-Rhône (stacidomo)
Port-Saint-Louis-du-Rhône estas franca varstacidomo sur linio "Voie de desserte de Port-St-Louis-du-Rhône", situanta en Port-Saint-Louis-du-Rhône, en departemento Bouches-du-Rhône, regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF) priservata de vartrajnoj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio "Voie de desserte de Port-St-Louis-du-Rhône" (935903).
Ek
La literkombino havas plurajn signifojn:
114689 Tomstevens
114689 Tomstevens estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la usona amatora astronomo Joseph A. Dellinger elde la Observatorio George en Needville (Teksaso, Usono).
Radio-fonto SHGb02 + 14a
Tiu signalo estis observita tri foje je frekvenco de ĉirkaŭ 1420 MHz,, unu de la frekvencoj en la akvotruo.
La angla artikolo, la referencoj kaj la retaj ligiloj ne mencias ion pri modulado de tiu signalo, do ebla informo. Ankaŭ ne diras, ke modulado ne estas en la signalo. Tiu detalo ja estas treege grava, des pli stranga estas ĝia nemencio. Komparu la saman temon en la artikolo Wow!-signalo.
Ferenc Valter
Ferenc Valter, laŭ hungarlingve kutima nomordo Valter Ferenc estas hungara operkantisto, (baso).
Ferenc Valter naskiĝis en 1961 en Budapeŝto.
Induktilo
Induktilo aŭ indukta bobeno estas aparato, kies ĉefa celo estas havi induktancon en elekta cirkvito. Induktilo kutime estas konstruita surbaze de kerno aŭ magneta materialo, sur kiun estas volvita drato. La magneta kerno ofte havas grandan magnetan permeablon por pligrandigi la atingatan valoron de la induktanco.
Laŭ sia konstruo estas simila al transformatoro, sed, malsimile al transformatoro, induktilo povas havi nur unu volvaĵon.
Se induktiloj estas produktataj ĝenerale (ne speciale por iu konkreta uzo), iliaj valoroj de induktancoj ofte estas elektataj el specialaj serioj de preferaj nombroj E3, E6, E12, E24, E48, E96, E192.
La tensio de kondensatoroj ne povas rapide ŝanĝiĝi, estas la kialo laŭ kiu ili estas uzataj por stabiligi kaj glatigi tensiojn, kaj ĉitie estas la kurento de induktiloj, kiu ne povas rapide ŝanĝiĝi, estas do la kialo, laŭ kiu ili estas uzataj por stabiligi kaj glatigi kurentojn.
Difinoj
Laŭ PIV induktilo estas bobeno, kiu kontraŭstaras la pason de alterna kurento per sia induktanco. Laŭ PIV induktoro estas mane funkciigata magnetogeneratoro, uzata precipe en la telekomunika tekniko, ankaŭ nomata kranka induktoro; ĝi produktas alternan kurenton de meza frekvenco, precipe por la alvoksignalo en telefonio.
Priskribo
La induktanco de cirkvito dependas de la geometrio de la aktuala vojo same kiel la magneta permeablo de proksimaj materialoj. Induktoro estas komponento konsistanta el drato aŭ alia direktilo forma por pliigi la magnetan fluon tra la cirkvito, kutime en la formo de volvaĵo aŭ helico. Bobeni la draton en volvaĵon pliigas la nombron da temperoj en kiuj la magneta fluo linioj interligas la cirkviton, pliigante la kampon kaj tiel la induktancon. Ju pli tio fariĝas, des pli alta estas la induktanco. La induktanco ankaŭ dependas de la formo de la volvaĵo, apartigo de la turnoj, kaj multaj aliaj faktoroj. Aldonante "magnetan kernon" faritan el feromagneta materialo kiel fero ene de la volvaĵo, la magnetiga kampo de la volvaĵo stimulos magnetigon en la materialo, pliigante la magnetan fluon. La alta permeablo de feromagneta kerno povas pliigi la induktancon de volvaĵo je faktoro de plurmil super kio ĝi estus sen ĝi.
Funkciado
Ĝenerale, kurento I_L kaj tensio U_L de induktilo en momento t kuniĝas laŭ formulo:
Laboron dW oni devas fari, por transloki malgrandan flukson d\lambda en konduktilo, kiun jam havas flukson ''\lambda: la energio en la induktilo estas: kaj \Lambda estas fina flukso, kiun konservas induktilo; la fina energio do estas, laŭ la difino de induktanco:
Elektra tensio estas ŝanĝo de flukso laŭ tempo, do:
En sistemo kun konstanta tensio, la kurento kreskus lineare ĝis teorie infinita valoro; fakte estas limo Imaks, pro la rezistanco RL de la volvita drato, kaj tiam estas : tiu valoro povas esti tre alta (pro la eta valoro de induktilrezistanco) kaj detrui la induktilon, estas kialo por prefereble uzi induktilojn en sistemo kun alternaj kurentoj, ekzemple:
estas tensio: kaj
Entracque
Entracque estas komunumo de Italio, rekte ĉe la limo al Francio. Ĝi apartenas al la regiono Piemonto kaj al la provinco Cuneo. Najbaraj komunumoj estas Belvédère kaj La Brigue (en la francia departemento Alpes-Maritimes, mallongigata FR-06), Limone Piemonte, Roaschia, Saint-Martin-Vésubie (same en FR-06), Valdieri kaj Vernante.
Induktilo
Uzoj
Unu el la plej interesaj kaj gravaj aplikoj de bobeno estas la transformatoro. Ĝi estas aro de du tre proksimaj bobenoj, dividante siajn magnetajn kampojn kun alta rapideco. Ĉi tiu agordo permesas la translokigon de elektra energio de unu (primara) bobeno al alia (sekundara) kun preskaŭ neniuj perdoj - dum ŝanĝado de la impedanco de la fonto de elektra energio, aŭ alivorte - la tensionivelo de la elektra energio.
Induktoroj estas uzitaj grandskale en analogaj cirkvitoj kaj signal-prilaborado. Aplikoj intervalas de la uzo de grandaj induktoroj en elektroprovizoj, kiuj lige kun filtrilkondensiloj forigas restantajn zumojn konatajn kiel la ĉefkonduktila zumado aŭ aliajn fluktuojn de la rekta aktuala produktokvanto, al la malgranda induktanco de la ferita bido aŭ Toruso instalita ĉirkaŭ kablo por malhelpi, ke radiofrekvenca interfero estu elsendita malsupren laŭ la drato. Induktoroj estas utiligitaj kiel la konservado de energiaparato en multaj ŝanĝitreĝimaj elektroprovizoj por produkti Dc-fluon. La induktoro liveras energion al la cirkvito por konservi nunan fluiĝon dum la "for"-ŝanĝaj periodoj.
Induktoro ligita al kondensilo formas inklinan cirkviton, kiu funkcias kiel resonilo por oscila fluo. Inklinaj cirkvitoj estas vaste utiligitaj en radiofrekvencaj ekipaĵoj, kiel ekzemple ĉe radiosendiloj kaj riceviloj, kiel mallarĝaj grupŝtupaj filtriloj por elekti ununuran frekvencon el sinteza signalo, kaj en elektronikaj oscilatoroj por generi sinusoidajn signalojn.
Du (aŭ pli da) induktoroj en proksimeco kiuj kunligis magnetan fluon (indukta koeficiento) formas transformilon, kio estas fundamenta komponento de ĉiu elektra servilo elektroreta. La efikeco de transformilo povas malpliiĝi laŭ la frekvencopliiĝoj pro kirlofluoj en la kernmaterialo kaj haŭtefekto sur la serpentumoj. La grandeco de la kerno povas esti malpliigita ĉe pli altaj frekvencoj. Tial, aviadiluzo de 400 hercoj de alterna kurento prefere ol la kutimaj 50 aŭ 60 hercoj, permesas grandan ŝparadon en pezo de la uzo de pli malgrandaj transformiloj.
Induktoroj ankaŭ estas utiligitaj en elektraj transmisisistemoj, en kiuj ili kutimas limigi interŝanĝantajn fluojn kaj faŭltofluojn. En tiu kampo, ili estas pli ofte referitaj kiel reaktoroj.
Ĉar induktoroj malfaciligis kromefikojn kiuj igas ilin foriri de ideala konduto, ĉar ili povas radii elektromagnetan interferon (EMI), kaj plej grave pro sia groco kiu malhelpas ilin esti integrita sur semikonduktiloj, la uzado de induktoroj malkreskas en modernaj elektronikaj aparatoj, precipe kompaktaj porteblaj aparatoj. Realaj induktoroj ĉiam pli estas anstataŭigitaj per aktivaj cirkvitoj kiel ekzemple la giratoro kiu povas sintezi induktancon uzantan kondensilojn.
4093 Bennett
4093 Bennett estas malgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la aŭstralia astronomo Robert H. McNaught elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Nomo
Ĝia nomo honoras la sud-afrikan amatoran astronomon Jack C. Bennett.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Medicino kaj Kirurgio kaj Katolika Eklezio dum Mezepoko pritraktas krom pri historio pri medicino de Mezepoko, ankaŭ pri la rilatoj inter medicino kaj la kristana religio, kiu estas temo diskutata kaj nemalinflua en la nuna kulturo. La popola bildo pri Mezepoko ofte estis ligita al la priskribo kiu pri ĝi estis donita en la 18-a jarcento fare de la filozofiaj kleristoj, kaj fortigita poste de la penso de pozitivistoj. En tiu priskribo Mezepoko estas prezentita kiel "Malluma Epoko", aŭ epoko de barbareco kaj nesciado, regata de despotoj kaj Eklezio subpremanta kaj obskurantisma; epoko en kiu racio kaj scienca penso estis subpremitaj pro religia fanatikismo.
Tiu negativa imago estas jam superita per la plej ĵusa historiografia kritiko, kiu remalkovris en la Mezepoko aspektojn lumajn kaj kreajn kaj forigis la vizion pri epoko pure barbareca kaj nescia.
Aparte rilate sciencan sciaron, la fundamentaj studoj de Pierre Duhem envojigis al malkovro kaj al la nova kompreno pri la tuta komplekseco de la mezepoka scikampo de fiziko, matematiko, astronomio kaj naturaj sciencoj.
La nuna historia analizo de esploroj pri kirurgio kaj anatomio, ligitaj ankaŭ al la dissekcado de homaj kadavroj, kun aparta akcentoj pri la rilatoj kun la Eklezio kaj papoj, samliniiĝas kun tiu revalorigo.
Historiografia kritiko
a) Tezo de la konflikto.
En multe da literaturo de la pasinto nestiĝis erara interpreto bazita aparte sur la verko de Andrew Dickson White, kiu kune kun John William Draper estis la aŭtoro de la "Conflict thesi" (tezo de la konflikto), en kiu oni apogis disvastigon de historia bildo pri Katolika Eklezio ege kontraŭa al la scienco. Tiu tezo naskiĝis en la 19-a jarcento, en pleno de la etoso pozitivisma kaj, do, la negativa juĝo falis ankaŭ sur la medicinon de mezepoko.
Sed precipe ekde la komenco de la 1970-aj jaroj la tezo de la konflikto estis tute reĵetita de la historiografia kritiko kaj sekve ankaŭ la historio pri medicino estis «elpurigita» de la influo de la doktrino de White kaj Draper. Sed reale jam en 1908 la medicinisto kaj historiisto James Joseph Walsh oponis, serioze dokumentite, la konfliktan tezon.
Por aserti ke historie la Eklezio oponintus la medicinan progreson Andrew Dickson White utiligis argumentojn rekondukeblajn al tiutipa rezonado: homoj kiuj kredas je la ebleco de la miraklo ne povas favori al progreso pri medicino kaj kirurgio; en mezepoko homoj, kaj aparte la Katolika Eklezio, kredis je mirakloj, do en mezepoko ne povis okazi iu ajn medicina progreso. Krome, laŭ Withe, iniciati studojn pri medicino estus kontraŭe al la interesoj de la Eklezio, konsiderinte ke la kredo je mirakloj, kaj konsekve la pilgrimoj kaj la kulto kaj la vendo de relikvoj, al ĝi portis rimarkindajn avantaĝojn. Skribas White:
Estus troa pretendo el la homa naturo imagi ke la papoj, kiuj eltiris gravajn enspezojn el la vendo de Agnus Dei (ĉi-kaze, indulgencita objekto portanta bildon de la Ŝafido) [...] favorus la kreskon de iu ajn scienco minanta siajn interesojn.
Rokdentante al iuj eroj de tiutempa kanona juro kaj al iuj papaj buleoj (analizotaj ĉi-sube ), la sama White asertas ke la Eklezio metintus iujn ligilojn malhelpantajn la studon kaj la progreson de la kirurgio kaj anatomio. Temen lia analizo kaj interpreto renkontis malsamajn juĝojn ĉe la jam menciitaj historiistoj.
b) La problemo de la fontoj.
Se, kiel faris Darrel W. Amundsen, oni metas antaŭ si la demandon: «Ĉu al la mezepoka klerikaro estis iam ajn malpermesite praktiki medicinon kaj kirurgion?», kaj unue kaj definitive aliras al la pasinto serĉante la respondon ene de sekundaraj fontoj kiel iuj nunaj tekstoj enkondukaj al la ĝenerala medicino, la respondo ne estas scienca. La problemo estas ke tiaj tekstoj estas influitaj de jam vulgarigita aliro al mezepoko. Temas pri manlibroj aŭ similaĵoj eminentaj aliaspekte, sed ili komplete difektas vidpunkte de la historio.
En tiuj tekstoj oni povas trafis, tial, asertojn tiajn: ''«sub la papado de Inocento la 2-a estis promulgitaj dekretoj (koncilio de Clermont 1130, koncilio de Reims 1131, koncilio laterana 1139) kontraŭ la kuracista profesio praktikata de ekleziuloj. Plue, tiu malpermeso estis ripetita en Koncilioj de Montpellier 1162, Tours (1163), Parizo 1131, en la dua Laterana 1215.
Finfine la restriktleĝoj koncernis ankaŭ la monaĥaron, kaj aparte en koncilio de Le Mans 1247 estis malpermesitaj ankaŭ la praktikoj kiuj implicas bruligadon kaj tranĉadon (kirurgio). En aliaj tekstoj, plue, oni referencas al separo de medicino kaj kirurgio: en 1163 kanona dekreto kun sia «Ecclesia abhorret a sanguine» (la Eklezia horore forfuĝas el la sango), ordonas ke la monaĥoj komplete rezignu la permanajn operaciojn kirurgiajn: sekve, tiu profesio estis forlasita en la manoj de barbistoj-kirurgoj ; Rilate tian aspekton White mem skribas: «unu el la precipaj obĵetoj disvolvitaj en Mezepoko estis la maksimo laŭ kiu «la Eklezio abomenas sangelverŝon». Sur tiu bazo, la koncilio de Le Mans malpermesis la kirurgion al la monaĥaro[...]. Tiu ideo estis tiel enradikiĝinta en la menso de la universala Eklezio, ke la kirurgio daŭrigos esti konsiderita malhonoran laŭ mil jaroj».''
Tiaj estas la ekzemploj, kiel rimarkigas la sama Amundsen, sed temas precipe pri tekstoj enmanlibrigitaj en la unua duono de la 20-a jarcento. Necesas do aliri la originalajn kaj primarajn fontojn.
Esploro de la primaraj fontoj
Facile oni povas rimarki kiel kelkaj aŭtoroj de historio pri medicino antaŭantaj la 1970-ajn jarojn konfuze asociiĝis al certa ideo sen, fakte, rekte citi el la konciliaj aktoj kaj sen kontroli ĉu la malpermesoj referencas al la tuta klerikaro aŭ nur al malvasta ero de ĝi. Aparte estas ade forlasita la deviga distingo inter «Regula Klerikaro» (kiuj vivas kune kiel monaĥoj kaj Regularaj kanonikoj) kaj Sekulara Klerikaro, kaj inter minoraj kaj majoraj ordinoj, inter episkopoj kaj presbiteroj, inter diakonoj kaj subdiakonoj) kaj en «minoraj ordinoj» inter pordistoj, lektoroj, ekzorcistoj kaj akolitoj. Kaj gravas rememorigi ke la sekulara klerikaro kaj la «minoraj ordinoj» tiutempe konstituis larĝan parton de la klerika klaso. Pro tiu manko de scio, serioze eĉ vortaristoj (vidu ekzemple, la italan «Dizionario del Medioevo») al la voĉo «kleriko» aŭ al analogaj kutime konkludas ke la Eklezio sisteme oponis la disvolviĝon de la Medicino».
Elĉerpa studo pri la kanona juro tiutempa, male, enkondukas konkludi ke la eklezia leĝaro ĉi-kampe havis signifon tre malsaman ol tio kio povu impresi unuavide. Tion rimarkigas mem Amundsen (vidu Bibliografion). Por korekte kompreni la pozicion de la Eklezio ĉi-kampe, tial, necesas rekte ekzameni la primarajn fontojn. La primaraj fontoj ekzamenindaj estas la Koncilioj, kiuj povas esti regionaj aŭ ĝeneralaj (ekumenaj), kun la kanonoj en ili aprobitaj, la Dekretaloj kaj la buleoj de la papoj. Pro la vasteco kaj komplekseco de la materialo akumuliĝinta, laŭjarcente oni kompilis Colleptiones, tio estas kanonaj kolektoj cele sisteme ordigi la leĝojn kaj evidentigi la kontraŭdirojn kiuj iom post iom naskiĝis. La unua granda kolekto estis la Decretum (Dekreto) de Graciano (1140), kiu ne havis oficialan valoron sed kiu, fakte, estis skrupule utiligita de kanonistoj kaj juĝistoj ktp kaj fine eniris en la Corpus Iuris Canonici (Korpo de la kanona juro). Koncerne la oficialajn kolektojn, plue konsultindas ankaŭ la Compilatio tertia (Kompilaĵo tria) de 1210, la Compilatio quinta de 1226 (Kompilaĵo kvina) (dum la compilationes estis neoficialaj), kaj fine la fundamentaj Decretales (Dekretaloj) de Gregorio la 9-a) promulgitaj en 1234 kaj enirigitaj en la Korpon. Sed la Korpo de la kanona juro daŭre kreskis. Pro tio unuavida kompetenteco ne povas ekzisti.
Oni, tial, flankelasu la sekundarajn fonton kaj kontrolu rekte el la primaraj.
Kirurgio konsiderita en la primaraj fontoj
Utilas, kaj necesas, tial, ekzameni la ekleziajn leĝarojn rilate medicinon kaj kirurgion, kaj aparte ĝuste tiujn konciliojn kiujn la historio pri medicino metis al evidento.
Jaroslava Moserová
Jaroslava MOSEROVÁ (naskiĝis la 17-an de januaro 1930 en Praha, mortis la 24-an de marto 2006 en Praha) estis ĉeĥa kuracistino, sciencistino, verkistino, tradukistino kaj politikistino. Ŝi multe aktivis sur la tutmonda nivelo kaj apartenas al plej aprezataj ĉeĥaj personoj de la lastaj jaroj, pro sia multflanka agado kaj kunligo de alta profesieco kaj klereco kun profunda homeco, kiu donis al ŝi nerefuteblan karismon.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Kirurgio konsiderita en la primaraj fontoj
a) En la regionaj koncilioj Koncilio de Clermont Ferrand (1130) kaj de Reims (1131), estis aprobita la jena kanono, fine gurde ricevita en la Laterana Koncilio dua: (1139) ''"Perversa kaj malŝatinda kutimo, pri kiu ni informiĝis, tiom kreskis ke monaĥoj kaj regularaj kanonikoj, post ricevinti la veston kaj kredokonfesinti, malŝatante la regulon de Bededikto kaj Aŭgusteno, studas jurisprudencon kaj medicinon cele havigi el tio terajn avantaĝojn. Kaj vere, puŝite de avareco, ili sin igas defendantoj en juĝaj kvereloj; fidantaj en siaj fortegaj voĉoj, en la diverseco de siaj ŝarĝoj, ili konfuzas la juston kun la maljusto, kiam male ili devus sin dediĉi al himnoj kaj psalmoĉanto. La imperiaj konstitucioj eĉ tiuj ĉi atestas kiel absurdas kaj hontindas por klerikoj provi fariĝi spertaj en juĝejaj kvereloj. Per la apostola aŭtoritato ni tial dekretas, ke tiaj malobeantoj estu peze punataj. Krome, preterlasante kaj animzorgon kaj neglektante la devigojn de sia ordeno, ili eĉ promesas sanigon interŝanĝe kontraŭ fia mono, fariĝante kuracistoj de homa korpoj. Kaj konsiderinte ke malpura okulo estas signo de malpura koro, tion pro kio ruĝigas eĉ nur paroli, religio ne devus praktiki. Tial, por ke la monaĥoj kaj kanonikoj estu plaĉaj al Dio en la observo de iliaj sanktaj devigoj, ni, subtenitaj de nia apostola aŭtoritato, malpermesas ke tiu praktiko daŭru plue"''
Millas
Millas [mijas] (Millars [miˈʎas]) estas franca situanta en departemento Pyrénées-Orientales, regiono.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Millassois.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Kirurgio konsiderita en la primaraj fontoj
Je unua lego ŝajnas ke, la Eklezio volus tute forigi la praktikon de la medicino al ĉiuj kategorioj de klerikaro, kaj ankaŭ veras ke la sama kanono eksplikas ke la medicina arto estas aparte nelaŭdebla se praktikata de ekleziaj homoj, se konsideri ke tia aktivado kuntrenas vidon pri aferoj embarasaj; sed la precipa motivo de la malpermeso povas esti vidita ne propre en la praktiko de la kuracista profesio sed en la avida akirado de «malŝatinda mona gajno».
La tuta kanono evidente pivotigas la atenton ĉirkaŭ la problemo de la avideco, de la profitocelo kaj fambrilo; cetere, en la sama koncilio (Dua Laterana), estas kondamnita ankaŭ simonion kaj uzuron, tial klaras ke la monavida atentaro estis la centra temo. Evidentas plue ke tiu kanono referencas ne al la tuta klerikaro, sed nur al ties malgranda ero, nome al la monaĥoj kaj regularaj kanonikoj, kaj ne estas eksplicite direktita kontraŭ la medicino tute mallonge, sed nur kontraŭ ties praktikantoj forgesantaj la sobrecon devigan por la religiulaj medioj. Krome, kvankam tiu kanono estis promulgita ankaŭ en Ekumena Koncilio, ĝia graveco obtuziĝis rapide ĉar ĝi enmediiĝis en neniun el la postaj kolektoj. Tial, eĉ en tiu kanono oni ne vidas la kondamnon pri medicino. :
b) "La malamo de la antikva malamiko ne insiste engaĝiĝas por faligi la malsanajn membrojn de la Eklezio, sed provas tion fari eĉ ĉe la membroj plej ŝatindaj [...]. Li opinias tiam esti kaŭzinta la falon de multaj kiam li, per sia ruzo, konvinkas iujn subregulojn (monaĥoj kaj kanonikoj) forlasi la klostron por iri studi leĝojn kaj aranĝi medikamentojn, pretekste helpi la korpojn de siaj fratoj malsanaj [...]. Tial ni dekretas, kun la konsento de tiu koncilio, ke al neniu estu koncedite foriri por studi medicinon kaj sekularajn leĝojn post la votligiĝo kaj ordenpromeso en iu porreligiula loko [...]. Se iu foriras kaj ne revenas al sia klostro ene de du monatoj, ke li estu evitita de ĉiuj kvazaŭ li estas ekskomunikito[...]" kaj fine ĝi estis kolektita en la fundamentaj Decretales (Dekretaloj) de papo Gregorio la 9-a.
c) En 1219, papo Honorio la 3-a publikigis la buleon «Super speculam", kiu poste kolekte eniris Dekretalojn. Tiu buleo havis precipe tri celojn: garantii ekleziajn beneficojn al la instruistoj de teologio kaj al iliaj studentoj, rekonfirmi la kanonojn de la koncilio de Tours kaj malpermesi la studon pri civila juro ĉe la universitato de Parizo. La dispozicioj de la kanono estis etenditaj ankaŭ al la diakonoj, prioroj kaj ĝenerale al ĉiuj kiuj profitos de ekleziaj beneficoj, kaj ankaŭ pastroj reeniris en la malpermeso forlasi la propran rezidejon. En dekretalo, la papo Bonifaco la 8-a aldonigis (1298) ke tiu malpermeso malproksimiĝi el rezidejo estis aplikenda kaze de ĉiuj tipoj de studoj (do ankaŭ medicino, eksplicite menciata tie kaj tie). Klarvideblas, tial, ke la celo de tiuj dokumentoj ne estis malpermesi la studon pri medicino tute rekte aŭ pri aliaj fakultatoj, sed nur tiu garantii ke religiuloj ne neglektu siajn precipajn taskojn. Aparte tiu dokumento subtenis la studon pri teologio en tiu momento ne multe sekvata. .
Rezulte. La fakto ke oni ne celis trafi medicinon tute mallonge en ĉiuj tiuj dekretoj kaj koncilioj eltiriĝas ankaŭ el la fakto ke la vizito de la medicinaj kursoj estis permesita al la religiularo ene de limoj de la ekleziaj distriktoj al ili asignitaj, kaj la studo pri medicino ne konstituis obstaklon por la eklezia kariero: fakte Teodorico de' Borgognoni (1206 - 1298), elstara medicinisto, estis ankaŭ episkopo de Cervia kaj ankaŭ papo Johano 21-a antaŭe praktikis medicinoarton.
Tamen, la kuracista praktiko prezentis gravan riskon: ke la morto de la paciento havus kiel kaŭzon la ago de la kuracisto. Tiurilate papo Klemento la 3-a publikigis respondon al kanoniko kiu lin pridemandis pri la temo. La teksto, kiu poste gastiĝis en la dekretaloj ' tiel envortiĝis: "Al miaj oreloj venis el vi klare ke, estante vi erudicia en la arto fizika (=medicino), kuracis multajn kun la diligento propra de la medicina arto, kvankam al iuj okazis la malo, kaj tiuj al kiuj vi efike aplikis medikamenton, post surpreno de la sama, trafis en la morton. Sed ĉar, laŭ viaj diroj, vi deziras esti levita al la majoraj ordenoj kaj pro tio vi volis nin konsulti, ni al vi mallonge respondos ke, se pro tiaj promesoj via konscienco vin riproĉas, kun nia konsilo vi ne ascendu al majoraj ordenoj".
Zorgo estis, do, ke esti, pli aŭ malpli rekte, responsaj pri morto okaze de flegado per medikamento, povu konstitui malhelpon al la kompleta plenumigo pri la religiaj spiritaj funkcioj de la kleriko: prefereblis, tial, ke oni ne aliru la sanktajn ordenojn.
d) Sed la praktiko kiu plifacile okazigas la morton de paciento, per rekta agado de la kuracisto, estis certe la kirurgio . Skribaĵo de papo Inocento la 3-a publikigita 1212 kaj poste enirigita dekretalojn referencas rekte al tiu problemo. La teksto ilustras la sintenon de la papo koncerne la kazon de virino forpasinta post diligenta observo, dum la rehabilitigo, de la kuracista preskribojn de monaĥo kiu ŝin antaŭe operaciis. La papo ordonis tiam ke se la monaĥo, supozita vere zorgema kaj sperta en medicino, agintus nur pro kompato kaj ne pro monavido, ne devintus esti punita.
Tiu evento kaj la malkvietoj provokitaj influis sur la promulgon de la jena kanono okaze de Kvara Laterana Koncilio (1215), poste enkluzivita en Dekretaloj: : ''Kleriko nek subskribu aŭ verdiktu pri morto, nek efektivigu ekzekuton nek al ĝi ĉeestu. Kiu kontraŭ tiu ordono, intencus damaĝi al la eklezioj aŭ al la ekleziaj personoj, estu trafita per eklezia cenzuro. Kleriko nek skribas sentecojn implicantan mortopunon; kaj tial en la kortoj de princoj tiu tasko estu konfidita ne al klerikoj, sed al laikoj. Simile neniu kleriko regu atakantojn aŭ arbalestistojn, aŭ, ĝenerale, homojn sangoelverŝantajn; subdiakonoj praktiku eĉ ne la arton kirurgian kiu kuntrenas brulvundojn kaj incizadojn; neniu, fine, akompanu kun benoj la punojn truditajn per akvo bolanta aŭ glaciigita, aŭ per arda fero, escepte, kompreneble, de tio kio jam establite koncerne interindividuajn luktojn, nome dueloj, kiel jam dekretite.''
Jaroslava Moserová
En jaroj 1947-1949 ŝi studis medicinon en Usono. En sia origina kuracista profesio ŝi specialistiĝis pri brulvundoj. I.a. ŝi priflegis Jan Palach, post kiam li protestante kontraŭ la soveta okupacio de Ĉeĥoslovakio en 1969 publike mem bruligis sin.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Kirurgio konsiderita en la primaraj fontoj
Pri tiu punkto Amundsen konsultis ampleksan bibliografion nur partete montrita en la koncerna paragrafo, en kiu estas komentite ke la malpermeso praktiki la kirurgion koncernis ĉiujn klerikojn: interpreto evidente erara ĉar la kanono eksplicite malpermesas la kirurgion nur al sacerdotoj, diakonoj kaj subdiakonoj, nome la «majoraj ordenoj». Abunda parto de la klerikaro ne estas tuŝata de tiu malpermeso. Krome, ankoraŭfoje ne temas pri leĝo kontraŭ la kirurgio tute mallonge, sed nur pri malpermeso de profesio opiniata nekonvena al la figuro de eklezianoj, pro motivoj plisupre eksplikitaj, ligitaj al la responso pri eventuala morto de paciento. Fakte, tiu kanono estos reprenita ĉe multaj regionaj aŭ lokaj koncilioj kiuj ripetas ankaŭ la kanonon, kiu en la Dekretaloj havas por titolo Ne clerici vel monachi saecularibus negotiis ne immisceant (Klerikoj kaj monaĥoj ne enmetiĝu en sekularaj negocoj »
Jaroslava Moserová
Ŝi verkis multajn rakontojn, filmscenarojn kaj teatraĵojn. Popularaj iĝis ŝiaj tradukoj de detektivaj romanoj de Dick Francis, kies persona amikino ŝi estis.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Kirurgio konsiderita en la primaraj fontoj
Plua konkludo. Estas analizoj, kiel tiu de Andrew Dickson White, kiu en History of the Warfare of Science with Theology in Christendom (1896) kiu legas kaj interpretas iom kontraŭtekste. Tiu libro staras ĉe la origino de multaj eraraj modernaj konceptoj pri la mezepoka kulturo. Ekzemple, ĝi disvastigis la miton laŭ kiu en Mezepoko la tero estis opiniita plata kaj ke tiutempe ne ekzistis scienca scio kaj eksperimenta esploro. La moderna kritikaro ĝenerale jam taksas la libron de White kiel kontraŭhistoria, tamen liaj tezoj estas ankoraŭ multe disvastigitaj ekstere de la fakeca medio. .
«Ecclesia abhorret a sanguine» aŭ pri la edikto "fantomo"
Lasta komuna onidiraĵo pri la eklezia leĝaro rilate medicinon kaj kirurgion trovebla en la pasinta literaturo, faka kaj ne, asertis ke la kirurgio estis mallpermesita al la klerikaro pro la principo Ecclesia abhorret a sanguine (''La Eklezio abomenas la sangoverŝado»). Tiu maksimo estis foje atribuita al la Laterana Ekumena Koncilio 1215, alifoje al la regiona koncilio de Tour.
Laŭ la plej moderna historiografia literaturo tiu atribuado estas tute elpensita. Efektive la du kanonaro entenas nek tiun moton, nek ĝin oni povas elnestigi el iu ajn dokumento. Ĉi-koncerne integre raportindas tio kion asertas la historiisto C. H. Talbot: Ĝi (Ecclesia abhorret a sanguine) estas tutlitera fantomo. Ĝi devas sian ekziston al François Quesnay, senkritika historiisto pri la Medicina Fakultato de Parizo, kiu en 1774, citante pasaĵon de la Recherches de la France de Étienne Pasquier ("et comme l'eglise n'abhorre rien tant que le sang") ĝin tradukis al la latina kaj skribis kursive. Sed tiu frazo en neniu antaŭa fonto povas esti trovata. Kaj plue Quesnay citas registron de la arĥivoj de la Kirurgaro de Parizo, en kiu estus asertate ke «en la tempoj de Bonifaco la 8-a (1294-1303) kaj de Klemento la 5-a (1305 - 1314) dekreto estus promulgita en Avinjono kaj konfirmita de Filipo la Belulo ordonante ke medicino estu separita el kirurgio». Sed neniu tia dekreto troviĝas en la arĥivoj de Bonifaco la 8-a, dum inter la dek miloj da dokumentoj entenataj en la arĥivo de Klemento la 5-a nur unufojon estas aludate al la medicino, kaj tio referencas al studejoj de Montpellier.
Jaroslava Moserová
En jaroj 1991-1993 ŝi estis ambasadorino en Aŭstralio kaj Novzelando.
Longdaŭre ŝi ofereme laboris por UNESCO - en la 90-aj jaroj ŝi estis membrino de la konsilio kaj ekde 1999 prezidantino de la Ĝenerala konferenco de UNESCO.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Klerikaro kaj Medicino
Dum la unuaj mezepokaj jarcentoj, la monaĥejoj estis la ĉefaj lokoj por la konservado de gravaj tekstoj pri la antikva medicino, kiel tiuj de Hipokrato, Aleksandro el Tralles, Horibazio kaj Galeno; kaj ĉiam en la monaĥejoj medicino estis instruata kaj praktikata. Tiu tradicio daŭrigis ĝis la fino de la 12-a jarcento kiam komenciĝis iaj misuzoj. Estis, fakte, facile por la monaĥoj forlasis la klostron por ekzerci la medicinan profesion, kaj tio elmetis al tri riskoj: oro, virinoj kaj ambicio. . La kuracista tasko kuntrenis abundajn gajnojn, kaj el tiuj povis naskiĝi lukso en la vestado kaj en manĝaĵoj, frivolaj sintenoj, orgojlo, aroganteco kaj voluptamo. Pro tiaj motivoj oni malpermesis al la monaĥoj kaj al la regularaj kanonikoj praktiki kuracistarton interŝanĝe kontraŭ mono, kaj sekve estis al ili ordonite ke ili ne malproksimiĝu el siaj monaĥejoj.
Jaroslava Moserová
Krome ŝi aktive partoprenis en ĉeĥa politika vivo, en 1996-1998 ŝi estis vicprezidantino de ĉeĥa Senato. En 2003 ŝi sensukcese kandidatiĝis por ofico de prezidanto de Ĉeĥa respubliko.
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Klerikaro kaj Medicino
Sed tiuj malpermesoj ne koncernis la membrojn de la sekulara klerikaro. Tiuj ĉi jam komencis studi kaj praktiki medicinon jam ekde la 10-a jarcento, kaj ilia agado estis fundamente ligita al la malsanulejoj asociitaj al la katedraloj, ĉar tiuj ekleziuloj estis devigitaj zorgi pri religiaj ceremonioj de siaj preĝejoj kaj ne povis malprokimiĝi pli ol konsentite de tiuj oficoj. Sed kiam al la monaĥaro estis malpermisite forlasi iliajn monaĥejojn, la graveco kaj responsoj de la sekulara klerikaro multe kreskis; kaj tiel al ili estis permesite delokiĝi kaj vojaĝi.
Jaroslava Moserová
''"Jara Moserová personigis la karakteron de la tuta ĉeĥa nacio – kuraĝon, honestecon kaj persistemon. Dum sia vivo ŝi multon atingis kaj samtempe ŝi konservis nekredeblan kaj senarmigan modestecon. Ŝi multe mankos al mi." DICK FRANCIS, 24. 3. 2006''
Medicino kaj Kirurgio kaj la Katolika Eklezio dum Mezepoko
Klerikaro kaj Medicino
Fine, kaj pro la motivoj plisupre alportitaj, ligitaj al la responso pri eventuala mortoj de pacientoj, kaj por ke la klerikaj membroj ne neglektu siajn precipajn devojn pro medicina praktikado, la kanono de la Laterana Koncilio de 1215 malpermesis kirurgion nur al la membroj de la Majoraj Ordinoj, nome al parto de la klerikaro ligitaj al la sanktaj oficoj.
Pri la kialoj de la separo de la medicina el la kirurgio
Unue, krom neglekti la fakton ke la malpermeso praktiki kirurgion koncernis nur la membrojn de la majoraj ordinoj, kaj do nur tiujn kiuj jam kutime zorgadis pri aferoj malpli ligitaj al la sanktaĵoj kaj dediĉitaj al helpaj oficoj, tiu legado pri la historio akceptas pruvite ke la medicino kaj kirurgio antaŭe estis tute en la mano de la klerikaro, sed reale ankaŭ multaj laikoj ilin studis kaj praktikis. Ene de la elstarega Medicina Salerna Skolo, la medicino estis science en la manoj de laikoj. Tiu skolo produktis unu el la plej disvastigitaj traktadoj de tiel dirita Kirurgio de Bamberg, kiu restis la baza lernilo ĝis kiam ĝi estis trudanstataŭita, ĉirkaŭ la 12-a jarcento, de la «Kirurgio» de Rogerius, mem laiko. Ne kompreneblas kiel laikoj, kiuj povis legi kaj skribi en la latina, devas esti konsideritaj malpli instruitaj; tamen tio estas kio ĉiam surprenis kiuj, sen plia esplorado, diskutis pri la separado de la medicino el la kirurgio en Mezepoko. .
Sed la problemo estas ankaŭ pli malsimpla, kaj bezonanta pliprofundigon. Por identigi mediciniston dum la mezepoko oni utiligis du terminojn, nome medicus kaj physicus. Tiuj du terminoj ne estis interŝanĝeblaj: medicus indikis tiun kiu ekzercis medicinon praktike, vizitante pacientojn, farante diagnozojn kaj preskribante kuracilojn; physicus, male, identigis tiun kiu havis profundan teorian scion pri medicino kaj pri naturscienco ĝenerale, praktike «filozofo». Kiu, plue, esence praktikis kirurgion tiu estis nomita ĝuste cyrurgicus (kirurgo); la laboro de tiuj estis plurfoje permana, kaj fakte ili estis ankaŭ practici (praktikuloj), sed ili ne estis malpli instruitaj ol ilia kolegoj. Kiuj, male, havis malpli da instruo estis certe la tieldiritaj barbistoj-kirurgoj (barberus aŭ rasorius), kiuj okupiĝis esence pri Sangeltiroj, fendoj kaj simplaj kirurgiaj operacioj.
La separa distingo inter medicino kaj kirurgio jam ekzistis dum la Roma-Romia epoko, kaj mem Galeno atestas, fakte, ke en liaj tempoj ekzistis rompo inter medicinistoj kaj kirurgoj: tiu tradicio svarmis ankaŭ inter medicinistoj arabaj: araba Rhazes skribas, fakte, kiel malofte eblis renkonti kuraciston lernintan ankaŭ kirurgion, kiu restadis preskaŭ en la manon de nesciantoj. Ibn Zuhr (konita ankaŭ kiel Avenzoar) komence de la 12-a jarcento registris ke la kuracistoj ne nur ne volis malleviĝi al manaj operacioj, sed ankaŭ evitis pretigi mem medikamentojn.
Ankaŭ la okcidento estis tial influita de tiu tradicio, kiu ekzaltadis la noblecon de la physicus kaj disdegnis la permanajn praktikojn; kaj estis pro tiu tradicio ke kirurgio kaj medicino emis separiĝi. Johannes Jamatus, komentisto pri la Chirurgia de Rogerio Frugardi, eksplikis kiel la medicino estis endanĝerigita ĝuste de tiuj kiuj malŝatis kirurgion kaj ĝin separis el la physica (fiziko), ĉar ĉiuj devintus kompreni ke multaj malsanoj bezonis kirurgajn operaciojn. Kaj plue li daŭrigis dirante ke la medicinistoj pretendis kaŝi sian apation lanĉante insultojn kontraŭ la profesia objekto kiun ili ne konis, kaj asertante ke pri ĝi ne valoras la penon alpurigi la manojn. Nenio tial koncernanta la ekleziajn malpermesojn, kiuj interalie estis multe limigitaj, kiel plisupre demonstrite, kaj ne infektitaj de la fantoma "Ecclesia abhorret a sanguine" kiu neniam ekzistis. Pri la kialoj de la separado de la medicino el kirurgio oni povas vidi Talbot, Medicine in Medieval England, pagine 51-55; kaj Walsh, The popes and science, The Church and Surgery during the Middle Ages (Vidu bibliografion).
Tamen tiu separado ne estis tute absoluta kaj la kirurgio ne estis ĉie tute malŝatita: en okcidento, mezepoke, kirurgio fariĝis scienco progresinta, instruata kaj praktikata ene de ĉiuj universitatoj. Eĉ, ĝia disvolviĝo estis pli rapida ol la cetera medicino, ĉar ĝia progreso estis esence bazita sur la observado kaj sur la eksperimenta praktiko, komplete libera el fantaziaj teoriaj elpensaĵoj. Plu ekzistis ankaŭ medicinistoj kompletaj, iuj el kiuj estis ĝuste grandaj majstroj pri la mezepoka medicino, kiel ekzemple Guy de Chauliac.
Ekzemploj de klerikaj kirurgoj
Multaj studentoj vizitantaj la medicinan lernejon estis klerikoj, kaj klerikoj estis tri grandaj majstroj pri mezepoka kirurgio, Guglielmo da Saliceto, Lanfranko de Milano kaj Guy de Chauliac. Tiu lasta estas konsiderita jam de ĉiuj historiistoj unu el la plej interesvekaj kirurgoj de ĉiuj epokoj; Gabrielo Falloppio lin komparis, pro scienca precizeco, al Hipokrato; lia grandioza Chirurgia Magna, traktado de tri volumoj, daŭrigis esti unu el la plej gravaj referencaj tekstoj pri kirurgio laŭlonge de tri jarcentoj.
Praktikaj ekzemploj: en sia traktaĵo Chauliac priskribas la riskojn de kirurgio ĉe la kolo, inter kiuj la risko ruinigi la voĉon pro ĉizado de la laringa nervo; preskribas leĝerajn dietojn por la vunditoj; profunde pritraktas la kraniajn frakturojn. Interesaj sugestoj pri vundoj ĉe la brusto kiujn li konsilas fermi se sangoverŝaĵoj formovendaj ne postulas sanigon de la interna fendo; li instruas kiel bloki sanĝoelverŝaĵojn per suturoj, kaŭterado, ligoj aŭ adstringiloj. Multaj el liaj metodoj kaj sugestoj restas validaj ankoraŭ hodiaŭ. Nenio, do, kio odoru je «strangaj rimedoj», kiaj (kiel subtenis White) plastroj kaj «frotmasaĝo per kadavraj dentoj». Kaj Chauliac estis ne nur kirurgo, sed estis medicinisto vastegame kaj estis inter tiuj kiuj stigmatizis la sintenon de medicinistoj snobantaj kirurgion.