cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uberlândia
Edukado
Uberlândia havas lernejojn en ĉiuj regionoj de la komunumo. Pro la intensa urbanigado la malmultaj loĝantoj de la kampara regiono havas facilan aliron al lernejoj en proksimaj urbaj ĉirkaŭaĵoj. Edukado en urbaj lernejoj havas pli malaltan nivelon ol tiu de ŝtataj lernejoj, sed la urbo kreas studojn por plibonigi la urban publikan edukadon, por atingi pli bonajn rezultojn ĉe IDEB. La municipo en 2008 havis proksimume 18.493 aliĝojn, 1.149 instruistojn kaj 67 lernejojn. La unua publika lernejo en la urbo estis la Ŝtata Lernejo Bueno Brandão, kreita de tiama guberniestro Júlio Bueno Brandão kaj rajtigita de Dekreto-Leĝo n-ro 3.200 de la 20-a de junio 1911. La lernejo komencis funkcii la 1an de februaro 1915 kaj kompletigis sian centjariĝon la 20an de junio 2011.
En julio 2015, la urba reto havis 54 lernejojn: la urbo ankaŭ havas plurajn altlernejojn kaj federacian universitaton, nome Universidade Federal de Uberlândia (UFU), kun universitata loĝantaro de ĉirkaŭ kvindek mil studentoj kaj diversaj altlernejoj, kiel la Instituto de Ekonomiko kaj Internaciaj Rilatoj. Ĝi estis komence rajtigita funkcii la 14an de aŭgusto 1969 per Dekreto-Leĝo n-ro 762 kaj fariĝis federacia universitato laŭ Leĝo Nº 6.532, de 24a de majo 1978. Uberlândia, aldone al kampuso de la Federacia Instituto de la Triângulo Mineiro (Eksa Agrikultura Lernejo), situanta en la Kampara Zono, ofertas teknikajn kursojn ĉiujn ses monatojn kaj pli altajn kursojn. Ĝi ankaŭ havas unu el la plej grandaj privataj universitatoj en la ŝtato, Faculdade Pitágoras, reprezentita de UNIMINAS.
Poliglota Klubo
Uberlândia havas poliglotan klubon kiu nomiĝas Clube Poliglota de Uberlândia (Uberlândia Poliglota Klubo) kiu estas parto de la Brazila Poliglota Klubo. La unua renkontiĝo okazis en junio 2016 en la Urba Merkato (Mercado Municipal de Uberlândia). Nun la klubo kutime renkontiĝas en la Universidade Federal de Uberlândia kaj havas almenaŭ 59 membroj. En 2020, la klubon partoprenas almenaŭ 2 esperantistoj.
La Poliglota Klubo estis kreita kun la celo kunigi amantojn de fremdaj lingvoj, helpi rafini iliajn lingvokapablojn kaj ankaŭ alproksimigi eksterlandanojn al denaskuloj. La grupo bonvenigas homojn volantajn paroli en iu ajn lingvo kaj en ĉia nivelo de lernado.
Esperanto en Uberlândia
En la 15-an de decembro 1946 fondiĝis en la urbo Uberlândia Esperanto-Klubo-UEK kaj post malmulte da tempo ĝi ĉesis funkcii. Malgraŭ la klopodoj de Sincero Borges da Silva, unua prezidanto de UEK, kaj de Hélio Gardassi, la unua periodo de la Esperanto-movado en Uberlândia ne prosperis. La estraro konsistis el Prezidanto Haroldo Leite Pinto; Vicprezidanto Orozimbo Arantes; 1-a Sekretariino: Célia Vilela da Silva; 2-a Sekretariino: Elza Arantes; 1-a Kasisto: Manoel da Costa Pereira; 2-a Kasisto: Mauro Santos Del’Izola; Bibliotekistino: Amália Martins Costa; Ina Sektoro: Luiza Bueno; Sociala Direktoro kaj Ekskursoj: Adair Peres; Direktoro pri Disvastigo: Euler Lannes Bernardes; Direktoro pri Instruado: Milvar Menezes; Kontrola Konsilantaro: Nelson Cupertino, João Faria Godoy, Odilon José Ferreira, João Dorneles Santos Júnior kaj Aderindo Lannes Bernardes. Dokumentoj pri tiu periodo troviĝis en posedo de "Centro Espírita Joana D’Arc" (Spiritisma Centro Joana D'Arc). Nuntempe ili konsistigas la arkivon de Esperantista Esplorcentro en la urbo.
Dua periodo
En 1948 ekloĝis en Uberlândia la esperantista bestkuracisto Carlos de Almeida Wutke, kiu la 18-an de aŭgusto de la sama jaro sukcesis reorganizi la movadon. En tiu periodo elstariĝas ankaŭ la laboro de s-ino Dina Lima Andreani, akvokato, Delegito de UEA. Ŝi klopodis veki ĉe personoj la intereson eklerni Esperanton. La lingvon ŝi instruis en sia hejmo, kie estis ankaŭ malgranda librovendejo. Ŝi eldonis la dulingvan bultenon "Informilo", kiu enhavas movadajn temojn el Brazilo kaj el aliaj landoj. Ŝi agadis por restarigi sur "Praça Lázaro Zamenhof" [Placo Lazaro Zamenhof] buston de d-ro Zamenhof, kiu malaperis antaǔ multaj jaroj. Nova busto produktiĝis en 2017.
Ŝi agadis ankaŭ por malpermesi la ŝanĝon de la nomo de la placo Zamenhof. Ŝi transdonis al la prezidanto de la leĝodomo kolektivan peticion, subskribitan de cent kvardek kvar personoj, postulantan la subtenon de la nomo Zamenhof. Nuntempe s-ino Dina loĝas en Bauru. En 1998 Uberlândia Esperanto-Klubo okazigis Esperanto-kursojn ĉe la spiritismaj societoj: AME (Aliança Municipal Espírita, "Urba Spiritisma Alianco"), Spiritisma Grupo Paŭlo de Tarso, União Cristã Espírita kaj Spiritisma Centro Allan Kardec. Ĝis 1999 aperis ok numeroj de la bulteno Nova Sento, oficiala organo de UEK. En julio 1999 UEK okazigis seminarion kun la temo “Esperanto kaj Esperantismo”. Partoprenis ĝin dek sep personoj el Catalão, Araxá, Prata kaj Uberlândia. La Klubo nuntempe estas malaktiva.
Kisdorog
Kisdorog [kiŝdorog] estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Tolna, Distrikto Bonyhád.
Situo
Kisdorog situas en valo de rojo, laŭ flankovojoj.
Historio
Kisdorog estis loĝata dum la bronzepoko, poste keltoj kaj romianoj alvenis. La unua mencio devenis el 1334. Post la turka erao germanoj fondis la vilaĝon. Iliaj posteuloj estis deportitaj post la 2-a mondmilito al Germanio, dume alvenis rifuĝintaj hungaroj. Kisdorog famas pri bredado de bovoj.
Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno.
Famuloj
En Kisdorog naskiĝis Mihály Mayer (episkopo).
Bhivandi
estas metropolo en Barato, en subŝtato Maharaŝtro. Mumbajo troviĝas 20 km-ojn.
Geografio
etendiĝas sur ebenaĵo en la proksimeco de la okcidenta marbordo.
Klimato
En tropika klimato regas kun influo de musono. Jare pluvas iom pli, ol 2000mm. En ĉiuj monatoj pluvas.
Trafiko
En rikiŝoj liveras la pasaĝerojn. La urbo ne havas fervojan kontakton, kiu estas tre granda handikapo. Aŭtovojo tuŝas la urbon, la plej proksima flughaveno estas en Mumbajo.
Gusztáv Heinrich
Gusztáv HEINRICH [gustAv hejnriĥ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Heinrich Gusztáv estis hungara literaturhistoriisto, profesoro, instruisto, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio, membro de Societo Kisfaludy. Gusztáv Heinrich naskiĝis la 1845 en Pest (urbo). Li mortis la 1922 en Budapeŝto.
Biografio
Gusztáv Heinrich frekventis mezlernejon en Pest, universitatojn en Lejpcigo kaj Vieno. Li ekinstruis en luterana gimnazio en Pest en 1867. Inter 1873-1905 li instruis en la Universitato de Budapeŝto, kie post jaroj li atingis la rangon ordinara profesoro. Li estis dekano, poste rektoro en 1903. Li studvojaĝis al Germanio, Italio, Francio, Svislando, kie li studis la edukadon. Li multe okupiĝis pri hungara kaj germana literaturoj.
(16884) 1998 BL25
(16884) 1998 BL25 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
Kantono Skagit (Vaŝingtonio)
Geografio
La kantono kovras 4 974 km² da surfaca areo, el kio 480 km² estas akvo. Laŭ la usona Buroo Censa, en 2000 oni trovis 102 979 loĝantojn en Kantono Skagit.
Historio
La parlamento de Vaŝingtonio kreis la kantonon la el parto de Kantono Whatcom. Oni nomis ĝin laŭ la rivero Skagit, kiu fluas tra la kantonon al la maro.
Vidu ankaŭ
Kantonoj de Vaŝingtonio
Eskimoj
Eskimoj estas kolektnomo por la arktaj popoloj de la norda polusregiono. Oni taksas, ke ili nombras je ĉirkaŭ homoj (2021).
Nomoj
Laŭ ilia propra nomado oni devas distingi almenaŭ kvin grupojn, kiuj parolas malsamajn, tamen proksime parencajn lingvojn:
"Eskimo" laŭ la hodiaŭa maĵoria opinio de lingvistoj venas el la lingvo de najbaraj Kri- kaj Algonkin-indianoj. R. H. Ives Goddard de la institucio Smithsonian'a derivis la vorton de formo "ajaskimeŭ", t.s. "faranto de neĝŝuoj". La antaŭa klarigo de "eskimo" kiel "viandomanĝanto" aŭ "nekuirita-fiŝomanĝanto" hodiaŭ ne plu estas akceptita, tamen tiu misa interpretado kaŭzis intertempan malakcepton de la vorto "eskimo" inter politike-ĝustemaj persongrupoj. La proponita anstataŭiga nomado "inuito" ne taŭgas por ĉiuj eskimoj ĉar temas pri nur unu grupo el pluraj. La internacie konata kooperativo de Kabo Dorset en la Nunavut-teritorio ekde sia fondiĝo ĝis hodiaŭ senŝanĝe nomas sin "West Baffin Eskimo Cooperative (WBEC)“, t.e. Okcidenta Baffin Eskimo-Kooperativo.
Eskimoj en Esperanto
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 15an ĉapitron "Fabeloj de la Eskimoj" al komentoj pri tiu popolo; poste ŝi rakontas interesan fabelon pri virino kiu adoptas urson; dua fabelo temas pri kiel korvo estas nigra en konflikto kun ansero.
NGC 2824
NGC 2824 (aliaj indikoj — UGC 4933, IRAS09160+2628, MCG 4-22-31, ZWG 121.57, MK 394, PGC 26330) estas galaksio en konstelacio Kankro.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Cormano
Cormano - prononco , itale: Cormàn en milana dialekto, AFI : [kurˈmãː]) - estas municipo de Italio. Ĝi apartenas al la metropola urbo Milano de la regiono Lombardio. Fine de en la komunumo vivis 20.516 loĝantoj . La municipa teritorio estas preskaŭ tute urbanizita.
Najbaras la komunumoj Paderno Dugnano, Bollate, Cusano Milanino, Bresso, Novate Milanese kaj la regiona ĉefurbo Milano.
Ekzistas komunikada muzeo kaj ludila muzeo.
Estas buso (ATM) inter Milano kaj Cormano. Ekzistas ankaŭ fervoja haltejo nomata Cormano-Cusano Milanino, servata de la trajnoj de la antaŭurba fervoja servo de Milano (itale: Servizio ferroviario suburbano di Milano).
Esperanto
En Cormano ekzistas (privata) ĝardeno Esperanto.
Eksteraj ligiloj
(itala) Oficiala retejo de la municipio
(itala kaj esperanto) Retejo de la ĝardeno Esperanto
Al-Mustanĝid (Kairo)
Al-Mustanĝid (المستنجد بالله) estis Abasida Kalifo de Kairo, Egiptio en la epoko de la Mamelukaj Sultanoj. Lia estado en posteno pluis inter 1455 kaj 1479. Li sukcedis al Al-Ka'im kaj estis sukcedita de Al-Mutavakkil la 2-a.
Retadreso
Retadreso estas indiko por nomumi/akiri/kontakti ion en la interreto. La formo de retadreso estas plej ofte skemo://domajno/pado?mendo#fragmento.
Estas diversaj specoj de retadresoj. Reteja adreso estas retadreso kun skemo "http"/"https", retpoŝta adreso estas retadreso kun skemo "mailto" ( mailto::uzulnomo@domajno ). Dume, URL-adreso estas "unuforma risurca lokindiko", URN-adreso estas "unuforma risurca nomo", URI-adreso estas "unuforma risurca identigilo", IRI adreso estas "internaciigita risurca identigilo". IRI estas URI, URI estas URL aŭ URN.
Santa María Totolapilla
Geografio
Santa María Totolapilla apartenas al la distrikto Tehuantepec al kiuj apartenas entute 19 komunumoj. Ĝi situas en la terkola regiono de Oaĥako (regiono Istmo), kiu apartenas al la sudorienta parto de la subŝtato kun limo al la pacifika oceano. La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 878 loĝantojn. El tiuj estis 400 viroj kaj 478 virinoj. La komunumo havas surfacon de 267,92 kvadratkilometroj. La meza alteco estas 480 metroj super la marnivelo.
Sociogeografio
En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 443 indiĝenoj. El tiuj 365 aĝis pli ol 5 jaroj. Entute 365 personoj estis dulingvaj (hispana kaj indiĝena lingvoj).
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Lagoa Grande (Minas-Ĝerajso)
Lagoa Grande (oficiale Município de Lagoa Grande) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Noroeste de Minas (do "Nordokcidento de Minas-Ĝerajso") kaj en la mikroregiono Paracatu. Laŭ la stato de en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Eksteraj ligiloj
<!-- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
130007 Frankteti
130007 Frankteti estas tre malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono, en orbita resonanco 2:5 kun Marso.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Catalina Sky Survey, elde la Stacio Catalina de la Observatorio Steward kaj elde la Observatorio de Monto Lemmon, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Frank Teti, Direktoron de Programo por la disvolvo de la Lasera Altimetro de OSIRIS-REx. Antaŭ tio, li estis Direktoro pri Aùtonoma Robotiko ĉe la kanada firmao MDA kaj koncentris sin pri la komercaj kaj civilaj misioj por la luna esplorado/ekspluato kaj la forigo de kosmoruboj.
Baccara
Baccara estas hispana virina populara muzika grupo konsistanta el du membrinoj, Mayte Mateos (la 7-an de marto 1951) kaj María Mendolia (la 4-an de aprilo 1951). Ili estis tre sukcesaj ĉefe en la 70-aj jaroj kaj 80-aj jaroj de la 20-a jarcento. Ilia muziko estas miksaĵo de stiloj disko kaj popo, ili kantas angle kun tipa hispana akĉento. Ili famiĝis ĉefe per komponaĵoj „Yes Sir, I Can Boogie“ kaj „Sorry, I'm A Lady“.
Albumoj
Original Baccara
Baccara (Mayte Mateos)
New Baccara (Maria Mendiola)
Ŝiĥandi
Ŝiĥandi aŭ Shikhandi (en Sanskrito: शिखण्डी, Śikhaṇḍī) estas rolulo de la Hindua eposo, la Mahabarato. Ŝi naskiĝis kiel bebino, nome Ŝikandini, al Drupado, la reĝo de Panĉalo. Ŝiĥandi luktis en la Milito de Kurukŝetro por la Pandavoj kun sia patro Drupado kaj frato Dhristadĝumna.
Ameland
Ameland (It Amelân) estas municipo en la provinco Frislando, kiu konsistas el la samnoma nederlanda vadomarinsulo. La nombro da loĝantoj estis je la. La areo estas.
Stacio Ōbaku
Stacio Ōbaku (japane: 黄檗駅 [Ōbaku-eki], angle: Ōbaku Station) estas fervoja stacio en Uĝi, Gubernio Kioto, Japanio. La stacio servas 1 linion de JR Okcidenta: Linio Nara kaj 1 linion de Elektra Fervojo Keihan: Linio Keihan-Uji.
Vorarlberga fervojo
Vorarlberga fervojo (Vorarlbergbahn) estas fervojo en Aŭstrio, pasanta tra aŭstria federacia lando Vorarlbergo. Ĝi komenciĝas de germana urbo Lindau, trapasas la germanan-aŭstrian limon kaj venas al Bludenz, kie konektiĝas kun. La fervojo estas posedata kaj funkciigata de la Aŭstraj Federaciaj Fervojoj (Österreichische Bundesbahnen, ÖBB).
Planado
Jam en la jaro 1847 aŭstra entreprenisto Carl Ganahl, kiu poste iĝis la ĉefa adepto de la fervoja konstruado en Vorarlbergo, komprenis gravecon de fervoja linio en Vorarlbergo. Estis multaj problemoj pri tiu ideo. Oni bezonis montaran fervojon por transiri Arlberg, sed ankoraŭ neniu montara fervojo estis konstruita en Aŭstrio tiutempe. Sed linio sen ligo kun tirolaj areoj ŝajnis senutila. Krome, Vorarlbergo ne estis sendependa kronlando de Aŭstrio-Hungario, kaj tial ne posedis reprezentantojn en la Imperia Konsilio (Reichsrat) en Vieno.
En 1853 startis trafiko en Bavario ĝis Lindau; en 1857 fervojo venis al apudaj kantonoj de Svislando. En la aŭstria flanko aperis en 1859 konekto de Innsbruck al la fervoja reto. Jam en 1856 tiama prezidanto de ĵus fondita Vorarlberga Komerca Ĉambro Carl Ganahl komencis preparan laboron pri la unua detala projekto, kiun li pripagis el sia poŝo. En la sama jaro li faris oficialan peton al Ministerio de Komerco. Tie la decido estis provizore prokrastita, ĉar unue oni devis trakti kun najbaraj ŝtatoj. Nur en 1865 la interŝtataj traktatoj estis subskribitaj.
Antaŭ tio, en 1864, la ministerio prezentis programon de fervoja konstruado, kiu unuafoje enhavis konstruadon de linio de Innsbruck al Dornbirn. En marto 1867 la unua koncepto de la fervojo estis prezentita, en ĝi oni planis konstruadon de tunelo inter St. Anton kaj Langen. La Imperia Konsilio aprobis la peton en 1867, sed konstruado komenciĝis nur la 1-an de majo 1869.
Konstruado
Post kiam Carl Ganahl venkis du aliajn konkurantojn pri la kontrakto, konstrua laboro pri la unua fervoja linio en Vorarlbergo komenciĝis en oktobro 1870. La plejparto de la konstruado estis farita en 1871. Ĵus kreita kompanio Reĝa Vorarlberga Fervojo (k. k. priv. Vorarlberger Bahn) kun sidejo en Vieno ricevis sian permesilon la 5-an de majo 1871. Ĝi havis preskaŭ senliman kapitalon, ĉar estis multaj dezirantoj aĉeti ĝiajn akciojn.
La unua ceremonia trajno veturis la 30-an de junio 1872 de Bludenz al Lochau per vapora lokomotivo, kiu estis nomita "Bregenz". Sekvatage, la 1-an de julio 1872, la fervoja linio estis malfermita por la publiko. La 14-an de oktobro 1872 interliga linio de Feldkirch al Buchs kaj etendaĵo de Lochau al Lindau estis malfermitaj. La 23-an de novembro 1872 ankaŭ sekvis konekto al Sankt-Margreto. Unua transita rapida trajno pasis la 1-an de novembro 1873 laŭ la vojo de Zuriko al Munkeno. Tamen, Vorarlberga fervojo estis konektita al la resto de la aŭstria fervoja reto nur en 1884, post konstruado de Arlberg-tunelo. Tio ankaŭ signifis finon de sendependeco, la fervojo iĝis ŝtata posedaĵo.
Poste
En 1918 terglito damaĝis fervojan linion apud la ponto super rivereto Galgentobelbach inter Bludenz kaj Nüziders.
Plimulto de la fervojo estis elektrigita en la 1920-aj jaroj, la lasta elektrigita parto de Bregenz ĝis Lindau estis malfermita la 14-an de decembro 1954.
Nuntempo
La ĉefa linio de la fervojo nun estas dutraka (kun sola unutraka sekcio Bregenz—Lochau) kaj plene elektrigita. Sekcio ekde la ŝtata limo al Lindau estas speciala kazo, ĉar la elektraj linioj estas kreitaj fare de ÖBB-metiejo en Bludenz laŭ germanaj regularoj. Ĉar ne ekzistas konekto kun la germana fervoja elektra reto, ĉi tiu sekcio estas provizita per elektro el Aŭstrio. Pro tio ke fervoja linio de Lindau al Friedrichshafen kaj fervojo de Algovio ne estas elektrigitaj (kaj ĉar Lindau estas finaĵa stacio), preskaŭ ĉiuj internaciaj trajnoj devas ŝanĝi lokomotivojn de la elektraj lokomotivoj de Svisaj Federaciaj Fervojoj (SBB) kaj Aŭstraj Federaciaj Fervojoj (ÖBB) al dizelaj lokomotivoj de Deutsche Bahn (kaj inverse).
Linio Feldkirch — Buchs
Ĉe la norda fino de stacio Feldkirch komenciĝas unutraka, elektrigita, 18,5 km longa branĉo al Buchs. Kvankam tiu linio trairas teritorion de Liĥtenŝtejno kaj Svislando, ĝi estas plene funkciigata fare de ÖBB. Tiu interliga linio estas grava parto de la konekto inter Vieno kaj Zuriko. Tamen, ŝanĝo de direkto en Buchs kaj ŝanĝo de lokomotivo de ÖBB al SBB (aŭ inverse) estas bezonataj.
Linio Lauterach — Sankt-Margreto
Apud stacio Lauterach ekzistas triangula kuniĝo por konekto kun Svislando. La ligo de Feldkirch al Svislando estas uzata nur per vartrajnoj, sed tiun ĉi branĉon ĉefe uzas pasaĝeraj trajnoj, kaj ĝi estas parto de la ĉefa vojo inter Munkeno kaj Zuriko. En Sankt-Margreto la linio konektiĝas kun svisa linio Sankt-Galo — Sankt-Margreto — Sargans — Koiro. Tiel, por veturi al Sankt-Galo, oni ne bezonas ŝanĝon de direkto, kaj la plej multaj internaciaj trajnoj inter Svislando kaj Germanio estas tirataj per SBB-lokomotivoj, kiuj havas specialajn pantografojn por ÖBB kaj DB-linioj.
Klári Balogh
Klári Balogh naskiĝis la  en Budapeŝto, ŝi mortis ie en 1999.
Biografio
Klári Balogh frekventis mezlernejon en sia naskiĝurbo, poste ŝi akiris diplomon en Teatra Akademio en 1931. Tiutempe ŝi lernis operkantadon private. En la sekva jaro ŝi debutis en Teatro Andrássy. En fino de 1933 ŝi havis rolojn en Teatro Magyar, poste ŝi translokiĝis al Szeged, kie ŝi apartenis al la loka teatro. En 1938 ŝi ricevis stipendion, inter 1939-1942 ŝi estis membro de Gaja Teatro, post la 2-a mondmilito al Operetoteatro (Budapeŝto). Ŝi estis pupteatristo inter 1951-1973 en Pupteatro (Budapeŝto), poste ŝi pensiuliĝis. Ŝi havis edzon kaj naskis 2 filinojn.
Zoltán Tibori Szabó
TIBORI SZABÓ Zoltán (sabo:) estas rumanuja hungara ĵurnalisto, historiisto naskita en Alba Iulia la 25-an de decembro 1957.
Biografio
Zoltán Tibori Szabó finis teknikuniversitaton en Kluĵo en 1983 kaj en Universitato Babeş-Bolyai de Kluĵo en 1984. Li laboris kiel inĝeniero pri matalurgio, poste li iĝis ĵurnalisto en Kluĵo de ĵurnalo Igazság, ekde decembro de 1989 de la Szabadság, kies li estis ĉefredaktoro inter 1990 kaj 1997.
Simbirska gubernio
Simbirska gubernio estas administra teritoria unuo kun la ĉefurbo en Simbirsk en la cara Rusio. La 19-an de januaro 1943 ĝi transformiĝis je Uljanovska provinco.
Laŭ la censo de 1987 sur la teritorio de la gubernio loĝis 1 549 461 homoj (749 801 viroj kaj 799 660 virinoj) el kiuj 109 175 estis urbanoj.
La nacia konsisto de la gubernio estis tre varia: krom rusoj tie loĝis mordvoj (ersoj kaj mokŝoj), tataroj, ĉuvaŝoj.
La rusoj penetris en la regionon kiam tie jam loĝis ĉuvaŝoj, mordvoj kaj tataroj.
La Reĝo de Umo
La Reĝo de Umo estis titolo de serio da bildstrioj, verkitaj de la Papago, kiuj aperis en la jaroj 1970-aj en la revuo Kontakto, rajtigite de ELNA. Ili prezentis dialogojn inter la Reĝo kaj lia ministro, kanceliero aŭ veziro, kiuj neeviteble finiĝis per furioziĝo de la Reĝo kaj pugnobato lia al la ministro. La temoj estis rilataj al Esperanto, la reĝo ilin komentis idealisme, entuziasme kaj plena je iluzio, dum la ministro prenis realisman starpunkton. La du figuroj simbolis la du flankojn de ĉiu esperantisto.
La bildstrioj aperis kun la surskribita rimarkigo kopirajto de la reĝa presejo, sed parte ankaŭ sen kopirajto.
4-t-Butilfenila salikato
4-t-Butilfenila salikato aŭ 4-t-butilfenila 2-hidroksobenzoato estas organika kombinaĵo apartenanta al la familio de la esteroj, rezultanta el interagado de la salikata acido kaj 4-t-butilfenolo. 4-t-Butilfenila salikato estas blanka solidaĵo, nesolvebla en akvo sed solvebla en alkoholoj kaj aliaj nepolaraj organikaj solvantoj. 4-t-Butilfenila salikato prezentas salikatan grupon ligitan al 4-t-butilfenila grupo. Ĝi konsistas je 17 karbonatomoj, 18 hidrogenatomoj, 3 oksigenatomoj kaj posedas antifungajn kaj antimikrobajn proprecojn.
Librevilo
Librevilo, ankaŭ nomata Liberurbo, kaj nomata preskaŭ en ĉiuj lingvoj Libreville estas metropolo, ĉefurbo, samtempe la plej granda urbo de Gabono.
Situo
La ĉefurbo situas laŭ riverobordo, proksime de maro.
Historio
Francoj fondis komunumon en 1835, kiu ricevis la nomon Libreville en 1848, poste Pierre Savorgnan de Brazza faris ĝin grava urbo en 1875. Bataloj okazis en 1940 inter naziemaj kaj kontraŭstarantaj francoj. Librevilo iĝis ĉefurbo en 1960. Nuntempe tie loĝas duono de la lando.
Trafiko
Internaciaj haveno kaj flughaveno, fervojo, interne aŭtobusoj.
Gentlemen Prefer Blondes (1953)
Gentlemen Prefer Blondes (Sinjoroj preferas blondulinojn) estas usona filmo de 1953, nome adaptaĵo de samnoma muzikalo de 1949, elsendita de 20th Century Fox, reĝisorita de Howard Hawks, kaj kun stelulinoj Jane Russell kaj Marilyn Monroe kun Charles Coburn, Elliott Reid, Tommy Noonan, George Winslow, Taylor Holmes, kaj Norma Varden en duarangaj roloj.
Priskribo
La scenaro de Charles Lederer estis bazita sur samnoma broadvaja muzikalo de 1949, kiu estis reĝisorita de John C. Wilson, kun Carol Channing kiel Lorelei Lee, kiu estis verkita de Anita Loos kaj Joseph Fields. Siavice la muzikalo estis bazita sur samnoma novelo Gentlemen Prefer Blondes: The Intimate Diary of a Professional Lady, de 1925 verkita de Anita Loos. Ĝi estis adaptita por la scenejo en 1926, kaj poste en 1928 por muta filmo, kie stelulinis Ruth Taylor, Alice White, Ford Sterling, kaj Mack Swain, kiu nun estas perdita.
Dum la brila akra ingenio de Russell estis notita de plej kritikistoj, estas Monroe kiel la blondulino Lorelei Lee pro kio tiu filmo estas ofte rememorata. La ludado de Monroe de la kanto "Diamonds Are a Girl's Best Friend" (Diamantoj estas la plej bona amiko de junulino) kaj ŝia rozkolora robo estas konsiderataj ikonaj, kaj ŝia ludado inspiris omaĝojn de Madonna, Geri Halliwell, Kylie Minogue, Nicole Kidman, Anna Nicole Smith, Christina Aguilera, kaj James Franco.
La filmo estas plena je komediaj skeĉoj kaj muzikaj scenoj, koreografiitaj de Jack Cole, dum la muziko estis verkita de kantoverkaj teamoj de Hoagy Carmichael & Harold Adamson kaj Jule Styne & Leo Robin. La kantoj de Styne kaj Robin estas el la Broadvaja muzikalo, dum la kantoj de Carmichael kaj Adamson estis verkitaj speciale por la filmo.
Intrigo
La historio temas pri du amikimoj kaj korusulinoj nome Lorelei Lee (Marilyn Monroe) kaj Dorothy Shaw (Jane Russell). Lorelei amegas diamantojn, en la kredo ke allogi riĉan edzon estas unu el vojoj per kiuj virinoj povas sukcesi ekonomie. Ŝi estas engaĝita al Gus Esmond (Tommy Noonan), kiu ĉion aĉetas por ŝi. Tamen, Gus estas sub la kontrolo de sia riĉa, altklasa patro. Dorothy, aliflanke serĉas diferencan tipon de amo, allogita nur de viroj kiuj estas belaj kaj agrablaj.
Fiorella Mannoia
Biografio
Ŝi komencis labori kiam estis 13-jara kiel figuranto en italaj filmoj kiel Non cantare, spara!.
En 1970-aj jaroj komencis ŝian laboradon en muzika mondo sed debutis en 1981 ĉe Sanremo Festivalo kun la kanzono Caffè nero bollente. Ĉi tiu festivalo estis vere grava por ŝi kaj tien reiris plurfoje kun famaj kanzonoj kiel Come si cambia (1984), L'aiuola (1985), Quello che le donne non dicono (1987) kaj Le notti di maggio (1988) de Ivano Fossati.
Aliaj gravaj kanzonoj en sia kariero estas I treni a vapore de Ivano Fossati, Il cielo d'Irlanda de Massimo Bubola kaj Sally di Vasco Rossi.
Lastatempe ŝi prezentadis la diskon In tour CD kun Pino Daniele, Francesco de Gregori kaj Ron kun koncertoj tra la tuta lando.
En 2-a de oktobro 2009 aperis la singlo L'amore si odia kantato kun Noemi; la singlo estas platinaj diskoj.
Lili Marleen
Teksto
La originala teksto de Hans Leip (tradukenda) estas la sekva:
19625 Ovaitt
19625 Ovaitt estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Elena Kurtz Ovaitt, finalistino en 2003 de la Discovery Channel Young Science Challenge, scienca konkurso de mezlernejoj, pro ŝia projekto pri biokemio, medicino, sano kaj mikrobiologio. Ŝi estis lernantino ĉe la West Platte Middle School de Weston (Misurio Usono).
4719 Burnaby
4719 Burnaby estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Hiroŝi Kaneda kaj Sejĝi Ueda elde la observatorio de Kuŝiro en Hokajdo.
Ivor Roberts
Siro Ivor ROBERTS (naskiĝis en 1946) estas la brita ambasadoro en Italio (2003-(2005)).
4719 Burnaby
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la kanada urbo Burnaby en Brita Kolumbio. Burnaby kaj Kuŝiro estas ĝemelurboj de 1965.
Ivor Roberts
La 18-an de septembro de 2004 li nomis George Bush kiel "la plej bonan rekrutigan serĝenton" de la terorisma organizaĵo Al-Qaeda.
NGC 2825
NGC 2825 (aliaj indikoj — MCG 6-21-10, ZWG 181.17, PGC 26345) estas galaksio en konstelacio Linko.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
4-a de julio
La 4-a de julio estas la 185-a tago de la jaro (la 186-a en superjaroj) laŭ la Gregoria kalendaro. 180 tagoj restas.
Je la 4-a de julio okazis, interalie:
Tagoj de semajno
La 4-a de julio estas (laŭ gregoria kalendaro):
Peyrolles-en-Provence
(jen france, okcitane Peiròla de Provença) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bouches-du-Rhône (franca elparolo: [], "Riverbuŝoj de Rodano", okcitane Bocas de Ròse), en la regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura (Provence-Alpes-Côte d'Azur, prononcata, okcitane Provença-Aups-Còsta d'Azur). Fine de en la komunumo vivis.
György Antal
ANTAL György []djordj estis hungara dirigento, altlerneja instruisto. Li naskiĝis en Gyimesbükk, (hodiaŭ Rumanio) la 9-an de decembro 1917 kaj mortis en Pécs la 12-an de decembro 2007.
Kariero
György Antal studis en Pécs, poste inter 1940 kaj 1943 en Muzikakademio de Budapeŝto. Inter 1942–1949 li instruis en la porinstruista lernejo de Pécs, poste en la pedagogia altlernejo. Inter 1949–1952 li estis lernejestro de la urba konservatorio, inter 1952–1967 lernejestro de la muzikarta faklernejo, inter 1965–1987 direktoro de la sekcio de Pécs de Muzikarta Altlernejo Liszt Ferenc. En 1951 li partoprenis en fondo de orkestro, baldaŭ de koruso en Pécs.
Vilmos Komornik
Vilmos Komornik [vilmoŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Komornik Vilmos estas hungara-franca matematikisto, profesoro, membro (ekstera (2016)) de Hungara Scienca Akademio. Lia "nombro Erdős" estas 1.
Vilmos Komornik naskiĝis en 1954 en Budapeŝto.
Biografio
Pri lernojaroj de Vilmos Komornik mankas informoj. Li akiris sciencan gradon Ph.D en 1981, li kandidatiĝis (CSc) post 3 jaroj, li doktoriĝis (DSc) en 1991. Li instruas en Universitato de Strasburgo. Li okupiĝas pri analizoj, diferenciala ekvacio kaj nombroteorioj. Li publikigis 162 artikolojn kaj 10 librojn. Li ricevis hungaran premion en 1981.
Robert D. Schaldach
Robert D. SCHALDACH estas usona astronomo.
Minor Planet Center kreditas lin de la kunmalkovro de la asteroido 6277 Siok la kun Henry Lee Giclas.
Laŭ JPL Small-Body Database, li kunmalkovris ankaŭ la asteroidon 1886 Lowell, ankaŭ kun Henry Lee Giclas.
Kun Pelageja Ŝajn, li kunmalkovris la 61P/Shajn-Schaldach la.
Al-Mutavakkil la 2-a
Al-Mutavakkil la 2-a (المتوكل على الله) estis Abasida Kalifo de Kairo, Egiptio en la epoko de la Mamelukaj Sultanoj. Lia estado en posteno pluis inter 1479 kaj 1497. Li sukcedis al Al-Mustanjid kaj estis sukcedita de Al-Mustamsik.
Flamkardelo
La Flamkardelo, Carduelis flammea, estas specio de la familio de Fringedoj. Ili reproduktiĝas iom pli sude ol la Arkta flamkardelo, ankaŭ en biotopoj kun makiso aŭ arbustaro. Nomiga subspecio C. f. flammea (Mealy Redpoll en angla) reproduktiĝas en nordaj partoj de Nordameriko kaj Eŭrazio. Estas ankaŭ subspecio de Islando, C. f. islandica, kaj alia kiu reproduktiĝas en Gronlando kaj Bafina Insulo, C. f. rostrata (Granda flamkardelo). Krome oni priskribis alian subspecion nome C. f. holboellii kiel Longbeka flamkardelo. Ĉiuj formoj migras suden vintre al suda Kanado, norda Usono kaj plej parto de Eŭrazio. Tiuj holarktisaj birdoj estas rimarkinde rezistaj al malvarmaj temperaturoj kaj vintraj movoj direktiĝas ĉefe al manĝodisponeblo. La ordinara flamkardelo estas malpli granda, malpli blanka, pli bruna, pli roza kaj pli strieca ol la Arkta flamkardelo. Estas du distingaj populacioj (unu pli hela, dua pli malhela) unuigitaj en islandica, kies rilatoj estas nesolvataj.
Ordinara flamkardelo
La ordinara flamkardelo estas pli granda kaj pli pala ol la Malgranda flamkardelo kun kiu ĝi ofte miksiĝas, ŝajne sen grava interreproduktado spite simpatrio tiom ĵuse starigita ke malhelpas firmajn konkludojn.
Aspekto
Temas pri specio kun tre markata seksa duformismo, laŭ kiu masklo montras tre klaran ruĝecan markon en supra brusto kiu nuanciĝas al gorĝareo supren kaj amplekse al brustoflankoj suben, dum ino havas tie nur iom da helbruna nuanco, kvankam ambaŭsekse estas nigra mentono. Ĝenerale la ino estas iom pli senkolora kaj ne havas tiom markatan kapobildon, kvankam ja similan. Masklo montras krom la menciitan nigran mentonon tre malhelruĝan frunton super nigreca brido kiu ĉirkaŭas la bazon de helflava beko al la okulo, kiu montras iom da hela ringo. La orelareo estas pli bruna ol la grizeca nuko, la dorso estas bruna kun malhela strieco kaj la flugilplumoj kaj forkoforma vosto pli nigrecaj. La suba ventro estas blankeca.
Moviĝo de la vertebruloj
Por la plimulto de la bestospecoj havas grandan signifon la rapida moviĝo (fuĝado, ĉasado).
Fiŝoj
La medirezisto de la akvo estas tre granda, estas malfacile en ĝi naĝi, moviĝi. La plej konvena formo por tiu medio estas la platforma, flulinia formo de la fiŝoj. La rajo estas plata dorse-ventre, la plimulto de la fiŝoj estas deflanke plataj, spindelformaj. La fiŝoj direktas sin en la akvo per la diversaj naĝiloj, kiuj karakterizas ankaŭ la diversajn speciojn. La plej grava naĝilo estas la vosta, ĝi direktas la naĝadon. Ju pli pluetendas la fiŝkorpon la vosta naĝilo, des pli bone direktas ĝi la naĝadon. La fiŝo naĝas per la frapado de la vosta naĝilo (helpe de la serpentuma moviĝo de la korpo).
La fiŝo ŝparas energion, kiam ĝi modifas - konvene al la akvodenseco - sian specifan pezon (ekz. ŝvebado). La gaso konsistas ĉefe el N2 kaj iomete el O2, CO2. Ĉe la fiŝoj kun malfermita naĝoveziko, la naĝoveziko komunikas kun la ezofago per aerdukto, ĉe la fiŝoj kun fermita naĝoveziko tiu dukto mankas. La gasoŝanĝo okazas (ankaŭ ĉe la fiŝoj kun aerdukto) per speciala metodo: sub la epitelio de la gasoglando troviĝas abunda kapilara sistemo, kies ĉeloj ligas la gasojn de la sango kaj liberigas ilin en la kavo de la naĝoveziko. La glukozo devenanta el la sango malkonstruiĝas en la naĝoveziko en laktoacida fermentado, tiel malgrandiĝas la sango-pH kaj pro tio liberiĝas la hemo-globin-ligita oksigeno kaj la karbon-dioksido el la natrio-hidrokarbonatoj. La ovala organo estas angioriĉa ĉelgrupo, kiu kapablas ligi la gasojn. Ĝian aktivan surfacon izolas de la naĝovezika kavo speci-ala muskolringo. En malfermita stato ĝi ligas daŭre la ga-sojn, ĉe fermo malaperas la sorbado. La naĝoveziko mankas ekz. ĉe la ĥondrosteoj, gobio, skombro.
La vertebruloj, kiel la fiŝoj moviĝas per striaj muskoloj ligitaj al la interna skeleto. La bazo de la interna skeleto (pasiva movorgano) estas la vertebra kolumno, kiu staras el unuopaj vertebroj. La procesoj de la vertebroj estas ventroflanke la ripoj, kiuj fermas la nutrokanalon; la dorsaj procesoj fermas, protektas la mjelon t.e. la nervosistemon. La nervosistemo evoluas ĉe la korpa parto pli forte, formiĝas la cerbo. La ostoj ĉirkaŭfermas ankaŭ la cerbon, tiel formanta kranion. La ostaj radioj de la naĝiloj estas ĝenerale molaj, ne disbranĉantaj (karpoj) aŭ rigidaj kaj unuecaj (sandro). Kelkfoje nur la unua osta radio estas rigida, sed la sekvaj estas molaj. La salmonedoj havas post la ordinara dorsa naĝilo naĝilon sen ostaj radioj (gras-naĝilo).
La skeleta muskolaro de la fiŝo estas tre simpla. La muskolaro ĉe la trunko dividiĝas horizontale je ventra kaj dorsa parto, vertikale je dekstra kaj maldekstra parto. Tiuj faskoj ambaŭflanke movas la vostan naĝ-ilon, tiel la fiŝon. La korpo moviĝas serpentume, la segmentumoj kuntiriĝas onde. La skeletaj muskoloj evoluis konvene al la vertebroj, segmente. Tiun ondan segmentumitecon oni povas bone vidi ĉe la flanka muskolaro de la fiŝoj. Inter la segmentoj troviĝas la mioseptumoj.
Diferenciĝis por la movo de la diversaj naĝiloj ankaŭ muskoloj, makzeloj, okuloj ktp. En la mioseptumoj inter la muskolaj faskoj est-iĝas Y-formaj fiŝost-etoj ĉe multaj fiŝoj. Ti-uj aristoj apartenas ne al la skeleto, sed al la muskolaro.
amfibioj
La amfibioj evoluis dum la filogenezo el la prafiŝoj, ĉe tiuj bestoj aperas unuafoje la kvinfingra membro. La vostohavaj amfibioj (urodeloj ekz. makula salamandro, kresta trituro) havas kvinfingran membron sur la malantaŭaj piedoj kaj ĝenerale kvarfingran sur la antaŭa. La muskolaro ĉe la trunko estas ankoraŭ segmentumita. La vostohavaj amfibioj naĝas kiel la fiŝoj, serpentume per la vostofrapado. Ili moviĝas sur la tero per la vosto,-korpomovo, apogante sin per la kurtaj piedoj. La senvostaj amfibioj (batrakoj, ekz. ranoj) naĝas en la akvo per ritma puŝado de la malantaŭaj piedoj, kion helpas la naĝmembrano inter la piedfingroj. Ili saltadas per la fortaj malantaŭaj piedoj.
La muskolaro de la ranlarvo - ĉefe la vosta - estas segmentumita. Fine de la metamorfozo la muskoloj de amfibioj diferenciĝas, formiĝas la movmuskoloj de la membroj: la fleksantaj kaj etendantaj (ekstensantaj) muskoloj. La skeleto de amfibioj montras la bazajn partojn de la vertebruloj (skapola, pelva zonoj ktp.). En suplemento ni analizas pli profunde la pelvan kaj la skapolan zonojn de la vertebruloj.
reptilioj
La reptilioj evoluis el la praaj amfibioj, kiam ili okupis la pli sekajn mediojn. Ĝenerale ili havas kvar kvarfingrajn piedojn, sed la serpentoj ne havas eĉ unu. Ili uzas la piedojn por irado, rampado, saltado. La plimulto de la reptilioj kapablas naĝi, la krokodiloj per flanke platpremita vostego, la testudo per plilarĝantaj piedoj. La lacerto rapide serpentumas. La reptilioj havas pli diferencan muskolsistemon ol la amfibioj, konvene al la lokoŝanĝa maniero kaj al la pli evoluinta skeleto. Aperas la kola muskolo, la interripa muskolo, tiu lasta helpas la spiradon. La kruroj de la lacerto ne kapablas levi la korpon tute super la teron, tiel iliaj ventroj tuŝas la teron. La kruroj de la testudoj estas pli fortaj, ili ofte suprenlevas la korpon.
Se la serpento ĉasas kaj ĝi volas singardeme proksimiĝi al la estonta viktimo, ĝi iras rekte, neserpentume. Ĝi moviĝas per la plastrono (brustokiraso) kaj per la ripaj muskoloj. Tiam la plastrono fiksiĝas 2-3 parte al la tero, la kapoparto etendiĝas antaŭen kaj posttiras la malantaŭan parton. La serpentoj kapablas saltadi, kiam ili rektiĝas abrupte el faldita situo kiel risorto.
La membroj kaj la zonoj (pelva, skapula) de la serpentoj tute mankas. Oni povas dividi la vertebraron nur al toraka kaj vosta parto. La torakaj vertebroj estas similaj kaj portas nur ŝvebantajn ripojn. La vertebroj estas pli mallongaj kaj larĝaj ol tiu de la aliaj vertebroj, kio helpas la fleksiĝemon de la vertebraro. La ripoj ludas gravan rolon en la moviĝo. La testudoj povas movi nur la kolajn kaj vostajn vertebrojn, ĉar la aliaj vertebroj kaj la ripoj kreskis al la karapaco.
birdoj
La skeleto de la birdo estas ne nur forta, sed malpeza. Kelkaj longaj ostoj estas pli malpezaj ol la aliaj, ĉar la procesoj de la aersakoj disbranĉantaj el la pulmo etendiĝas en la internon de la osto. La ostoj estas maldikaj, sed rigidaj, ĉar ilia kalka¢enhavo estas 80%. La skeleton fortikigas kunkreska¢oj.
La atlaso kaj la aksiso (1. kaj 2. kola vertebro) helpas la facilan kapturniĝon. La dorsaj vertebroj fiksiĝas rigide per ligamento. La lastaj dorsaj vertebroj kaj la lumbaj, sakraj vertebroj kunkreskis al sinsakro. La kunkresko de la lastaj vostaj vertebroj estas la pigostilo aŭ kokcigo (pygostyl), sur kiu evoluas la direktiloj.
Dum la flegado streĉiĝas la pektoralo al la brusto, pro tio necesas rigida brusto. La ripojn firmigas vertikalaj apofizoj. La birdoj havas sternumajn (verajn) ripojn, kiuj fiksiĝas sur la sternumo. La plej karakteriza osto de la flugantaj, naĝantaj specioj estas la sternumo. Sur ĝi insertiĝas la eta kaj granda pektoraloj. La skapola zono staras el la skapolo, klaviklo, korakoido. La plej forta osto estas la korakoido, kiu situas inter la vertebraro kaj la sternumo kaj moviĝas kun la muskoloj. La skapolo estas mallarĝa, glavosimila, ĝi kuŝas sur la ripoj paralele kun la vertebraro. La finoj de la du klavioj kunkreskas kaj estiĝas la specifa osto: furkolo (furcula). La ostoj de la flugilo similas al tiu de la mamuloj, sed ekde la tarso ilia nombro malpliiĝis, ili kunkreskis. Ekz. 3 tarsoostoj kunkreskis kun la metakarpaloj (karpo-metakarpo). La plej bone evoluinta fingro estas la meza, sur kiu evoluas la unua manplumo. Sur la ekstera fingro evoluas la alolo (alula). La pelva zono staras el la kunkreskintaj ilio, iskio, pubio. La pelvoformo interrilatas kun la ovoformo. Je pli ronda estas la ovo, des pli kurbiĝas la pelvo. Ankaŭ la piedostoj malpliiĝis. La femurosto estas forta, la tibio kunkreskis kun la supera parto de la tarso kaj kun la rudimenta fibulo (tibio-tarso). La suba parto de la tarso kunkreskis kun la metarso (tarso-metatarso). La birdoj ĝenerale havas 4 fingrojn, 3 montras antaŭen kaj unu kontraŭdirekten. Sed ekz. la otido havas nur tri fingrojn, la strutoj nur du! Kelkaj birdoj (strigo, pego) havas turneblan (navetan) eksteran fingron. Por la flugado necesas granda forto, granda muskolaro. La eta pektoralo de la birdo insertiĝas sur la karino. Super tio troviĝas la granda pektoralo, kiu movas dum kuntiriĝo la humeron per larĝa tendeno, la flugilo frapas suben. La eta pektoralo direktas supren-, antaŭenlevadon de la flugilo. La pektoralo interplektiĝas kun grandnombra flugila muskolo. La pektoralo pezas 50 % de la korpo, ĉe etaj birdoj (hirundo) tio povas esti 80%. La intensivaj flugantoj havas pli multe da ruĝa ol blanka muskolo. La muskoloj de la posta membro similas al tiu de la vertebroj. La fleksantaj muskoloj de la birdoj estas pli malfortaj ol la etendantaj, kiuj funkcias ankaŭ dum starado. Sur la piedoj de la plej multaj birdoj troviĝas specifa tendeno, kiu fleksas la piedfingrojn en sidanta, kaŭranta situo. La rolo de tiu estas, ke la sur la arbo ripozanta birdo povas sen energiforuzo preni la arbobranĉon.
Kelkaj birdoj kapablas naĝi (pingveno, ansero) per la naĝmembranaj piedoj. Kelkaj birdoj perdis la flugkapablon (struto, pingveno). La postaj membroj evoluis dum la filogenezo tiel, ke ĉe la birdoj ili portas la tutan pezon de la birdo. La piedo fortiĝis kaj la ekvilibro de la korpo ŝanĝiĝis. La piedo gravas dum la ekflugo kaj surteriĝo en la rapidigo aŭ malrapidigo de la korpo. La birdopiedoj evoluis konvene al la vivmedio (fig. 40)
La flugado foruzas multan energion, pro tio havas grandan avantaĝon la ŝvebanta, glisanta flugado. Tiam la birdo uzas la levoforton de la varma aero (termiko) kaj ŝvebas, glisas dum horoj per etenditaj flugiloj. (Super la birdo estiĝas suĉforto pro la diversrapida aerofluo, sub la birdo ŝovforto.) La alia flugtipo estas la remanta flugado, kiam la levoforto venas el la muskolforto.
mamuloj
La mamuloj evoluis dum la filogenezo el la prareptilioj, ilian korpon kovras haroj kiuj helpas la konstantan korpan temperaturon. Ĝenerale karakterizas ilin la irpiedoj (la reptilioj havas ŝovpiedojn), kiuj portas la tutan pezon. La membroj de la mamuloj modifiĝis konvene al la vivmedio. ekz.:
La vespertoj estas la sola ordo, kies reprezentantoj flugas. La ornitorinko (anasbeka mamulo) de Sud-Aŭstralio bone naĝas per la naĝhaŭtaj piedoj. Ankaŭ la fokuloj (foko, rozmaro) havas naĝmembranan piedon. La cetacoj vivas en akvo (delfeno, baleno). La antaŭaj membroj de cetacoj modifiĝis al naĝiloj, la malantaŭaj rudimentiĝis, kiuj ne estas videblaj sur la korposurfaco. (Simile al la sirenoj do dugongo en Azio kaj manato en Ameriko). Horizontala naĝilo helpas la moviĝon en la akvo (cetacoj) aŭ vosto sur la arboj (kelkaj simioj).
La mamuloj estas la plej evoluintaj bestoj. La ĉefaj ostoj de la mamula skeleto similas al tiuj de la aliaj vertebruloj kaj funkcias simile (kranio, femuro, skapolo, ripoj ktp.).
La osta skeleto de la kapo estas la kranio, kiu entenas la plej gravajn perceptilojn. La kranio havas grandan signifon en la ordosistemo de la mamuloj, ĝi helpas la distingon de la specioj kaj subspecioj. La du ĉefaj partoj de ĝi estas la vizaĝokranio kaj la cerbokranio.
La vertebraro estas fleksa kaj forta. La ĉefaj partoj estas: kola, toraka, lumba, vosta vertebraro. La torako konstruiĝas el torakaj vertebroj, ripoj kaj sternumo. La ripoj staras el osta kaj kartilaga partoj. La ripoj ligiĝas al la sternumo direkte (veraj) aŭ kunkreskinte per ripa arko (falsaj) aŭ ne ligiĝas (ŝvebantaj ripoj). La karino aperas ĉe la vespertoj, kiu donas surfacon por la insertiĝo de la muskoloj gravaj por la flugado.
La zono de la antaŭaj membroj estas la skapola zono. Komence ĝi konsistis el tri ostoj: klaviklo, korakoido kaj la skapolo, sed la korakoido de la mamula plimulto rudementiĝis kaj aperas kiel korakoida apofizo de la skapolo. La skapolo estas ĝenerale triangula, plata osto, sur kies ekstera surfaco oni trovas la longan skapolan spinan apofizon, kies parto estas la akromio. La kaviklo ligiĝas al la akromio kaj al la sternuma manubrio. Ĉe mamuloj, kies membroj moviĝas kiel pendolo (en unu surfaco/flanko kune ekz. hufuloj) mankas la klaviklo. Kelkaj mamuloj havas nur rudimentiĝintajn klaviklojn (rabobestoj), aliaj havas fortan kaviklon (mamuloj, kiuj fosas, rampas aŭ flugas).
La karpoostetoj situas en du vicoj, ilia nombro estas ĝenerale 3 ostetoj en la supra vico kaj 4 en la suba. La praa kvinparta metakarpo ŝanĝiĝas konvene al la piedofunkcio. Tiel ĉe la ĉevalo forte evoluiis la 3-a fingro, kiu portas la korpopezon. La metakarpo de la remaĉuloj formiĝis el la kunkresko de la 3. kaj 4. metakarpaloj, la 5. metakarpalo restis kiel rudimento. La metakarpo de la porko konsistas el 4 ostoj, el kiuj la 3. kaj la 4. estas pli grandaj ol la 2. kaj 5. metakarpa-loj. Ĉe la rabobestoj aperas ĉiu 5 metakarpaloj. La falangoj evoluis konvene al la metakarpaloj aŭ rudimentiĝis. La dika fingro konsistas el du falangoj la aliaj el tri. La formo, grandeco de la falangoj dependas de la funkcio. Ekz. la vespertoj havas longajn falangojn, kiuj helpas la streĉadon (rigidigon) de la haŭtflugilo (velo); la fosantaj mamuloj (talpo) havas mallongajn falangojn kaj la lasta falango estas per granda ungo ekipita.
La zono de la posta membro estas la pelva zono, kiu konsistas el du ostoj (koksostoj). La koksosto kunkreskis el la ilio, iskio, pubio. La plej supra osto de la posta membro estas la femuro, kiu estas la plej forta osto de la skeleto. La tibio ligiĝas al femuro per la patelo kaj estas pli evoluinta ol la fibulo (tiu rudimentiĝis ekz. ĉe la hufuloj). La tarsoostetoj troviĝas en du vicoj, sur la osteto kalkaneo insertiĝas la Aĥila tendeno. La metatarsaloj kaj falangoj similas al tiu de la antaŭa membro.
Depende de la rilato inter la piedfino kaj la tero, ni parolas pri plandoirado se la tarso, metatarso, falangoj tuŝas la teron; se nur la fingroj pri fingroirado; se nur la fingrofinoj pri hufoirado.
Ankaŭ la grandnombro de la mamula muskolo havas la saman funkcion, nomon kiel ĉe aliaj vertebruloj. La muskolaro de la mamuloj estas pli bone diferenciitaj. Aperas la diafragmo, kiu helpas la spiradon. Ili havas evoluintajn mimikajn muskolojn.
Hampton (Virginio)
Hampton estas grandurbo en Usono, en subŝtato Virginio (ŝtato). Ĝi estas eksterkantona urbo (ne parto de iu kantono). La urbo estas hejmo de Langley Research Center (NASA-centro).
Geografio
Hampton situas fine de duoninsulo sur ebenaĵo laŭ Atlantiko en la orienta landparto de Usono, en la sudorienta parto de la subŝtato.
Historio
En 1606 angla ŝipo alvenis. En la sekva jaro la ŝipanoj establis la unuan permanentan anglan setlejon. (Hampton asertas esti la plej malnova daŭre loĝata angla setlejo en Usono), kiu estis nomita pri Henry Wriothesley, tria grafo de Southampton. En 1610 ili jam havis preĝejon. Hampton iĝis oficiale urbeto en 1705, urbo en 1849. En 1619 alvenis la unua ŝipo portinta sklavojn. Tio estis komenco de sklaveco en Nordameriko. Baldaŭe oni konstruis fortikaĵojn apud la urbo, kiuj ludis gravajn rolojn dum la Usona Enlanda Milito (1861-1865): ekzemple la loko estis rifuĝejo aŭ kontrabandejo de la sklavoj. En 1908 Hampton laŭjure iĝis eksterkantona urbo. Nepre menciinda, ke la unua aerbazo de Usono tie formiĝis.
Klimato
Hampton situas en subtropika klimato laŭ klimata klasifiko de Köppen. La temperaturo averaĝe varias inter 11-21 °C. La varmo kulminas en aŭgusto rekorde 41 °C, la malvarmo kulminas en januaro rekorde -22 °C. Jare pluvas po 1162 mm, en ĉiuj monatoj pluvas, vintre malofte neĝas.
Trafiko
Hampton havas 2 komercajn flughavenojn, bonajn kontaktojn fervoje kaj aŭtovoje, se ne paroli pri la haveno.
Georg Kustosz
Georg KUSTOSZ (naskiĝis la en Breslaŭ, tiam en Germanio) estas germana esperantisto.