cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maksimilian Voloŝin
La infanaĝo
En la jaro 1881 la patro de la poeto mortis, kaj ekde tiu tempo la knabo estis edukata nur de la patrino (kun kiu la poeto subtenis bonajn rilatojn dum la tuta vivo). Ĝis la 16-jara aĝo la familio de Voloŝin loĝis ĉefe en Moskvo, ĉi tie la poeto studis en gimnazio kaj komencis verki la unuajn versaĵojn kaj okupiĝi pri la tradukado (el Heine). En la jaro 1893 la patrino aĉetis ter-pecon en Koktebelo (en Krimeo, apud Teodozio), kaj ekde tiam la tuta vivo de la poeto estis ligita al tiu loko.
En la jaro 1897 Voloŝin finas la Teodozian gimnazion kaj revenas en Moskvon. Laŭ la familia tradicio li eniras la juran fakultaton de la Moskva universitato.
La memstariĝo
Studante en la universitato Voloŝin aliĝis al revoluciemaj grupoj kaj pro la partopreno en la tutrusia studenta striko (februare 1900) li estis eksigita de la fakultato. Por eviti pli seriozajn postsekvojn, li kiel laboristo veturis en Centran Azion por konstrui la Taŝkent-Orenburgan fervojon. Kiel poste substrekis la poeto mem, tio estis la decidiga momento en lia spirita vivo: "Ĉi tie mi eksentis Azion, la Orienton, la antikvecon, la relativecon de la eŭropa kulturo".
Tamen ĝuste la studado de la okcident-eŭropa arta kaj intelekta kulturoj iĝis lia vivo-celo. Komence de la XXa jarcento la poeto multe vojaĝas tra diversaj landoj de Eŭropo, tamen ĉefe loĝas en Parizo, studas en diversaj bibliotekoj, frekventas la art-kursojn en Sorbono. Por pli bone kompreni la pentro-arton en Parizo li mem ekstudis ĝin, vizitante la lecionojn de Je. S. Kruglikova.
Jam ekde la jaro 1900 Voloŝin publikigas multnombrajn kritikajn kaj artajn artikolojn en la revuoj "Vesi" ("La pesilo"), "Rus" ("Rusujo"), "Zolotoje runo" ("La orfelo"), "Apollon" ("Apolono") kaj aliaj. Liaj multnombraj artikoloj proklamas kaj defendas la ideologion de modernismo, enkondukas la novajn detalojn de la rusa literaturo (precipe la kreaĵojn de la "pli junaj simbolistoj") en la kuntekston de la moderna eŭropa kulturo. Samtempe la poeto poeziumas (tamen, ankoraŭ ne tro multe, la unua verskolekto aperas nur en 1910) kaj tradukas la versaĵojn de francaj poetoj.
Kelkajn jarojn antaŭ la Unua mondmilito la poeto pasigas jam en Koktebelo. Li multe pentras, la ĉefa poezia figuro por Voloŝin en tiu tempo iĝas la belga poeto Verhaeren. En la jaro 1914 li veturas en Svislandon, kie partoprenas la konstruadon de la templo de Sankta Johano (templo de antropozofoj, la simbolo de frateco de la nacioj kaj religioj); poste li loĝas en Parizo. Tiutempe la ĉefaj temoj de lia kreado estas la kontraŭmilitaj. En la jaro 1916 li revenas en Koktebelon, en kiu li loĝas seninterrompe jam ĝis la morto.
La viv-kulmino
La Oktobran Revolucion la poeto diference de multaj aliaj rusiaj artistoj akceptis kiel neeviteblan historian eventon: li opiniis, ke ĝi estas elprovo, kiun Rusio devas trapasi. La revolucio kaj la interna milito provokis ankoraŭ unu seriozan ŝanĝon en la viv-konceptoj de Voloŝin: li plene turnis siajn animon kaj pensojn al Rusio. La ĉefa bildo de liaj versaĵoj de tiu ĉi periodo iĝas la Patrio-patrino.
Dum la interna milito Voloŝin loĝis en Krimeo, kiun intermite regis jen la bolŝevikoj, jen la invadantoj. En tiu malfacila tempo Voloŝin sukcesis resti "ekster la batalo"; en sia domo li konstante kaŝis kaj savis jen tiujn, jen la aliajn. Laŭ liaj propraj vortoj, li savadis nek "ruĝulojn", nek "blankulojn", sed simple homojn.
Angico (Tokantinso)
Angico estas municipo en la brazila subŝtato Tokantinso, kiu havis 3.175 loĝantojn en 2010.
Maksimilian Voloŝin
La viv-kulmino
Malgraŭ tio, ke Voloŝin subtenis la revolucion kaj dum la interna milito eĉ savis gravan ruĝarmean gvindanton Béla Kun, post la jaro 1923 oni ĉesis publikigi liajn versaĵojn kaj forgesis lian nomon ĝis la jaro 1961. Laŭ la esprimo de unu el la "oficialaj" ideologoj de tiu tempo, Voloŝin "estis unu el la plej sensignifaj dekadencistoj, kiuj ne subtenis la revolucion". Tial post la jaro 1926 la poeto preskaŭ plene distanciĝas de la literatura agado (de tiam li verkis nur kelkajn grandajn versaĵojn kaj filozofiajn poemojn). Li loĝas en Koktebelo, pentras, foje organizas art-ekspoziciojn en Moskvo, Leningrado, Teodozio, Odeso kaj aliaj lokoj. Sian domon li transformis en la gastejon por la verkistoj. Tiun gastejon vizitis multaj elstaraj artistoj de Sovetunio. En la jaro 1931 Voloŝin testamentis la domon al la Unuiĝo de la sovetiaj verkistoj. Nuntempe en la domo funkcias la muzeo de Voloŝin.
Budho Krakuĉando
La budho Krakuĉando estas unu el la praaj budhoj, kies biografio estis kronikita en la ĉapitro 22 de la Budavanso, unu el la libroj de la Palia Kanono.
Laŭ teravada budhismo, la budho Krakuĉando estas la dudek-kvina el la dudek ok budhoj, la kvara el la sep prabudhoj kaj la unua el la kvin budhoj de la nuna eono.
La kvin budhoj de la nuna eono, kiu en Sanskrito nomiĝas bhadrakalpa (aŭspicia eono), estas la jenaj:
Vivo
La budho Krakuĉando naskiĝis en la cerva parko Kemavatio, kiu troviĝis en Sobavatio,, hodiaŭ konata kiel Gotihavo, kaj troviĝas ĉ. 4 km sudoriente de Kapilavastuo, Nepalo. Aŝoko vizitis Gotihavon kiam li vizitis Lumbinion kaj starigis enskribitan kolonon por marki sian viziton. Ankaŭ estas stupao en la vilaĝo.
Lia patro estis Agidato, bramano kiu servis la raĝon Kemankaron el Kemavatio. Lia patrino estis Visako. Lia edzino estis Viroĉamano (aŭ Roĉanio) kaj ilia filo estis Utaro. Li vivis kvarcent jarojn kaj loĝis en tri palacoj. Kiam li estis kvarcent jarojn aĝa li rezignis sian socian vivon kaj praktikis severan asketismon dum ok monatoj. Ĝuste antaŭ atingi budhecon, li akceptis kiribaton kiel manĝaĵon de la filino de la brahmano Vaĝirindo el la vilaĝo Suĉirindo kaj greson kiel sidkusenon de hordefarmanto nomita Subado. Li atingis budhecon sub albizio kaj donis sian unuan predikon al grupo de okdek kvar mil bikŝuoj ĉe parko proksime al Makilo.
Dum la epoko de la budho Krakuĉando, la bodisatvo kiu fariĝus la budho Gotamo naskiĝis kiel la raĝo Kemo kaj, dum oferado de roboj kaj kuraciloj, la budho Krakuĉando antaŭvidis ke li fariĝus budho en la estonteco.
Barbara Piasecka Johnson
Barbara PIASECKA JOHNSON (fraŭlina nomo Piasecka; naskiĝis la 25-an de februaro 1937 en Staniewicze (Grodna regiono), mortis la 1-an de aprilo 2013 en Sobótka) estis pola historiistino pri arto, entreprenistino, filantropino kaj kolektisto.
Vivo
Post ŝanĝo de ŝtataj landlimoj en 1945, la familio Piasecki setlis en Zacharzyce (Distrikto Wrocław). Diplomitino de bildartohistorio en Vroclava Universitato. Ŝi daŭrigis studojn en Romo, post kio alvenis al Usono. Laborigita de la dua edzino de S. J. Johnson kiel kuiristino kaj ĉambristino. Barbara tamen ne scipovis bone kuiri. Baldaŭ iĝis ĉambristino. Post unu jaro rezignis. Tiam J. Seward Johnson proponis al ŝi, konforme al ŝia edukiteco, postenon de kuratoro de sia nova kolekto de artverkoj. En 1971 iĝis ŝia tria edzino. La geedzeco daŭris 12 jarojn, ĝis morto de ŝia edzo en 1983, post kio komenciĝis juĝa proceso farita de la infanoj de Seward pri havaĵo post la edzo de Barbara, en tio de la konzerno Johnson & Johnson. La proceso finiĝis per atribuo al Barbara 350 milionojn da usonaj dolaroj kaj po 30 milionoj por ĉiu el la infanoj de Johnson. Barbara la hereditan havaĵon pligrandigis.
En 2001 „Forbes” enkalkulis Barbara Piasecka Johnson inter 20 la plej riĉaj virinoj en la mondo. En 2011 Barbara Piasecka Johnson ektroviĝis en la 393-a loko inter la plej riĉaj homoj de la mondo, laŭ la sama revuo. Ŝian havaĵon oni pritaksis al 2,9 miliardoj da usonaj dolaroj. Post morto de la edzo ŝi trakonstruis la familian bienon en Princeton nomante ĝin Jasna Polana (Jasnaja Poljana). En ŝia kolekto da artverkoj ektroviĝis interalie pentraĵo Sankta Praxedis Romana, atribuata al Johannes Vermeer, pentraĵoj de Atremisia Gentileschi kaj Filippo Lippi. Partoj de la kolekto estis prezentitaj en muzeaj ekspozicioj, interalie dufoje en la Reĝa Kastelo en Varsovio. Ŝi loĝis en Montekarlo, kaj dum la lastaj jaroj antaŭ morto en Sobótka. Ŝi fondis en 1974 The Barbara Piasecka Johnson Foundation financantan interalie edukajn restadojn de polaj sciencistoj kaj studentoj en Usono. Ŝi partoprenis en pluraj bonfarantaj kampanjoj en Pollando, kiel fondistino de la Domo de Patrino kaj Infano en Gniezno aŭ Instituto pri Helpo al Evoluo de Infano en Gdańsk (helpanta al infanoj malsanaj je aŭtismo) kaj kunfondintino de diagnoza centro de onkologio en Legnica. Ŝi transdonis artverkojn favore al la Reĝa Kastelo, ankaŭ financis kapelon de la monaĥejo Jasna Góra en Częstochowa.
Ŝi estis entombigita en la tombejo al Sankta Laŭrenco de Romo en Vroclavo.
21516 Mariagodinez
21516 Mariagodinez estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Maria Estela Godinez, kiu gajnis la unuan rangon kaj la "Plej bona en sia Kategorio" en la Intel International Science and Engineering Fair de 2006 pro sia projekto pri komputado. Ŝi estis lernantino ĉe la CBTIS No.139 en San Francisco del Rincón (Guanajuato, Meksiko).
2137 Priscilla
2137 Priscilla estas mezgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la germana astronomo Karl Wilhelm Reinmuth elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl.
Nomo
Ĝi ricevis la virinan antaŭnomon "Priscilla" en honoro de la usonan astronomino Priscilla Fairfield Bok, edzino de la astronomo Bart Jan Bok (omaĝitaj ankaŭ de la asteroido 1983 Bok).
Steve Dodd
Steve DODD aŭ Steve Mullawalla Dodd (naskiĝis en 1928, mortis ) estis indiĝena aŭstralia aktoro konata pro aktorado pri indiĝenaj karakteroj trans sep jardekoj da aŭstraliaj filmoj. La preciza loko kaj dato de lia naskiĝo ne estas fidinde dokumentitaj. Li estas ano de la popolo Aranda.
Komencinte kiel vakero kaj sportrajdisto, li ricevis siajn unuajn filmajn rolojn de la eminenta aktoro Chips Rafferty. Li servis ses jarojn en la armeo dum la Korea milito. Malgraŭ tiu interrompo, kaj spite al antaŭjuĝoj kaj stereotipado, ĝis 1985 li jam aperis en 55 filmoj aŭ televidaj programeroj. Li rolis en kelkaj el la plej elstaraj aŭstraliaj filmoj, inkluzive de Gallipoli kaj The Chant of Jimmie Blacksmith (kie li rolis kiel Tabidgi, la murdanta onklo de la ĉefrolulo). Li ludis etajn rolojn ankaŭ en pluraj internaciaj filmoj bazitaj en Aŭstralio, ekzemple The Coca-Cola Kid, Quigley Down Under kaj The Matrix. Li havis rolojn ankaŭ en pluraj aŭstraliaj televidaj programoj, interalie la fruaj Homicide kaj Rush kaj la pli lastatempa The Flying Doctors.
Yushi Yamaya
Yushi Yamaya (山谷 侑士, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Yokohama F. Marinos.
J. Stuart Blackton
James Stuart BLACKTON (5a de Januaro, 1875 – 13a de Aŭgusto, 1941), kutime konata kiel J. Stuart Blackton, estis angl-usona filmo produktoro kaj reĝisoro de la epoko de muta filmo. Unu el la pioniroj de kinarto, li fondis Vitagraph Studios en 1897. Li estis unu el la unuaj filmofaristoj kiuj uzis la teknikojn de movohalto kaj desegna animacio, estis konsiderita la patro de usona animacio, kaj estis la unua kiu metis multajn klasikajn teatraĵojn kaj alianj verkojn al la ekrano. Blackton estis ankaŭ la komodoro de la Atlantic Yacht Club.
Stuart Blackton faris animacian filmon en 1906: nome Fantomo en la hotelo (Humorous Phases of Funny Faces). Tiu ĉi filmo estis riĉa je hororaj elementoj kaj validas kiel premiero de la animacia filmo, farante lian aŭtoron konsiderita patro de la usona animacio. En la filmo, la objektojn movas nevidebla mano en la spaco.
Bohunice (distrikto Levice)
Situo
La vilaĝo situas en valo de rojo, laŭ flankovojoj. Levice troviĝas 17 km.
Historio
La unua mencio devenis el 1270 en formo "Bagana". En 1910 loĝis tie 515 da homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝo apartenis al Hont, al distrikto de Bát. Poste ĝi iĝis parto de Ĉeĥoslovakio, dume inter 1938-1945 al Slovakio. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la slovakoj vivas en majoritato, apartenu al la sendependa Slovakio. En 2001 loĝis tie 158 homoj (156 slovakoj).
Neuhaus
Neuhaus havas diversajn signifojn:
Henry Enfield Roscoe
Henry Enfield Roscoe (1833-1915) estis angla kemiisto kiu famiĝis dank'al siaj studoj pri la kemia elemento Vanado kaj pro siaj klopodoj en la kampo de la fotokemio. En 1857, li sukcedis al Edward Frankland kiel profesoro pri kemio en la Kolegio Owens, en Manĉestro. Li estis tre influita de Thomas Graham, en la Universitata Kolegio de Londono, kaj dum multaj jaroj li kunlaboris kun Robert Bunsen en la Universitato de Hajdelbergo. Li ankaŭ laboris longatempe en la laboratorioj de Alexander William Williamson. Li faris sennombrajn laborojn pri la niobo, volframo, perklorata acido kaj la solvebleco de la amoniako.
Vidu ankaŭ
<Gallery> dosiero:Martin_Archer_Shee_-_William_Roscoe_-_Google_Art_Project.jpg| William Roscoe (1753-1831) dosiero:Dalton_John_desk.jpg| John Dalton (1766-1844) dosiero:J%C3%B6ns_Jacob_Berzelius.jpg| Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) dosiero:Graham_Thomas_full.jpg| Thomas Graham (1805-1869) dosiero:Robert Wilhelm Bunsen (HeidICON 116097).jpg| Robert Bunsen (1811-1899) dosiero:George_James_Allman.JPG| George James Allman (1812-1898) dosiero:William_Crawford_Williamson02.jpg| William Williamson (1816-1895) dosiero:ThomasAnderson(1819-1874).jpg| Thomas Anderson (1819-1874) dosiero:Williamson_Alexander_W.jpg| Alexander Williamson (1824-1904) dosiero:Gustav_Robert_Kirchhoff.jpg| Gustav Robert Kirchhoff (1824-1887) dosiero:H_C_Sorby_2729.jpg| Henry Clifton Sorby (1826-1908) dosiero:Schorlemmer_Carl.jpg| Carl Schorlemmer (1834-1892) dosiero:Picture_of_jevons.jpg| William Stanley Jevons (1835-1882) dosiero:Thomas_Edward_Thorpe.jpg| Thomas Edward Thorpe (1845-1925) dosiero:Schuster Arthur signature.jpg| Arthur Schuster (1851-1934) dosiero:Bohuslav_Brauner.jpg| Bohuslav Brauner (1855-1935) dosiero:ArthurHarden.jpg| Arthur Harden (1865-1940) dosiero:Beatrix_Potter1.jpg| Beatrix Potter (1866-1943) </Gallery>
1254 Erfordia
1254 Erfordia estas mezgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la germana astronomo Johannes Franz Hartmann elde la Observatorio de La Plata en Argentino.
Gurre-Lieder
La Gurre-Lieder de Arnold Schönberg estas oratorio por soloistoj, ĥoro kaj orkestro. La vortoj devenas de la novelo „En cactus springer ud“ de la dana poeto Jens Peter Jacobsen (1847–1885) en la germana traduko de Robert Franz Arnold.
Ekestohistorio
La komponado de la verko, kiu grandparte jam estis finfarita en la jaroj 1900/01, etendiĝis trans intervalo de pli ol 11 jaroj. Ekigaĵo por la komponado estis la atribuado de komponkonkurso de la Tonartisto-Asocio je Vieno. Schönberg komponis selekton el la poemoj kiel lidociklo por kantado kaj piano, ilin tamen ne prezentis pro la noveco de la lidoj kaj la pro tio supozataj malmultaj ŝancoj je premiado. Anstataŭe li decidiĝis transverki la komponaĵon en tripartan oratorion por solooj, ĥoro kaj orkestro. Sekvatempe - ĉiam denove interrompate de iom longaj paŭzoj - li verkis pri aliformado kaj instrumentado de la partituro. En la jaro 1911 Schönberg finfaris la verkon. La unua prezentado okazis la 23-an de februaro 1913 per la Viena Tonartisto-Orkestro en la granda salono de la Viena Muzikasocio en Vieno direktate de Franz Schreker. Estis la plej granda sukceso, kiun atingis Schönberg dumvive.
Hejma kato
Hejma kato (latine Felis silvestris catus, iam ankaŭ: Felis catus ) estas jam de inter 3.500 kaj 8.000 jaroj hejma besto. De siaj antaŭuloj ĝi heredis eminentan aŭd- kaj vidkapablon, kaj korpon perfekte akomoditan por ĉasado. Ankoraŭ antaŭ nelonge la kato estis neforpripensebla parto de ĉiu provinca domo. Sed kun evoluo de civilizo la provinca medio senĉese malplimultiĝas kaj la kato perdas sian postenon de utila hejma besto. En urboj ĝi fariĝas nebonvenigata problemo pro siaj reprodukta kapablo kaj pro ebla danĝero de kontaĝo de toksoplasmozo kaj diversaj parazitoj. Aliflanke, dank' al relativa nepretendema zorgeco kaj kapablo aldoni al loĝejo emocian varmon de hejmo ĝi estas senĉese tre multe ŝatata hejma besto.
Antaŭuloj de katoj
La familio de felisedoj apartenas al mamuloj. La unuaj mamuloj evoluis el reptilioj antaŭ proksimume 200 milionoj da jaroj. Kiam dinosaŭroj estis formortintaj antaŭ proksimume 65 milionoj da jaroj, la mamuloj komencis akiri dominan postenon, kiun ili konservis ĝis hodiaŭ. Evoluis kelke da karnomanĝuloj, al kiu apartenas ankaŭ genro de Miacis. Tio estis rabobestoj, kies grandeco estis proksimuma de mustelo al lupo. En periodo de terciaro, do antaŭ 60 – 35 milionoj da jaroj unuopuloj el la genro Miacis disvastiĝis el Norda Ameriko tra Beringa Markolo ĝis la tuta Eŭropo kaj Azio. Iom post iom evoluis el ili antaŭuloj de hodiaŭaj karnovoraj genroj, inkluzive de katoj. La unuaj felisedoj aperis en eoceno antaŭ proksimume 40 milionoj da jaroj. Diference de aliaj specioj la felisedoj evoluis rapide kaj jam en plua periodo, en oligoceno, ili estis similaj al hodiaŭaj katoj.
Hodiaŭ ni distingas tri speciojn de katoj: Panthera, Felis kaj Acinonyx. Panthera estas katoj grandaj kaj ili havas sur la suba parto de lango malgrandan ansan cervikon, kiu libere moviĝas kaj ebligas al la kato dank’ al ĝi elbuŝigi fortajn sonojn. Felis estas katoj malgrandaj, ili havas firman ansan cervikon, ili do ne povas elbuŝigi fortajn sonojn. En genron de Acinonyx apartenas sole gepardo, ĉar ĝi havas ungegojn, kiujn ĝi ne povas tute entirigi.
Kiel el sovaĝa rabobesto fariĝis hejma kato
La plej malnovaj konataj pruvoj pri interrilato inter homo kaj kato devenas el periodo antaŭ 4500 jaroj. La aldomigo okazis en la valo de Nilo en Egiptio. Temas pri bildoj de katoj pentritaj sur muroj de kriptoj, statuetoj de katoj kaj mumiigitaj katoj. Diference de plimulto de ceteraj hejmaj bestoj la kato verŝajne elektis homon kaj ne male. Homoj nome allogis musojn kaj ratojn pro sia deponado de nutraĵoj kaj la katoj vivtenas sin ĝuste per tiuj ĉi ronĝuloj.
Tiuj ĉi katoj apartenis al la specio de afrika kato (latine Felis silvestris lybica) kaj ili fariĝis antaŭuloj de hodiaŭaj hejmaj rasoj. Tio estas kato vivanta en stepoj de Afriko kaj Arabio. Ĝi havas grandajn orelojn, ĝi estas svelta kaj longkrura. Estas verŝajne, ke sovaĝa kato ne estis unusola antaŭulo de hodiaŭaj katoj.
Aldomigitaj estis ankaŭ evidente arbaraj katoj (Felis silvestris silvestris) kaj stepaj katoj (Felis silvestris ornata). Hejmlando de la kato arbara estas Eŭropo, Malgrand-Azio kaj Irano. Tio estas relative grandega kato kun mallongaj oreloj kaj dika, bone hararhava vosto. La stepa kato denove devenas el antaŭa kaj Mez-Azio kaj ĝi estas pli dika ol la afrika kato.
Antikvo
La antikvaj egiptanoj adoris kaj estimis ilin kiel diaron. Ili kredis, ke ili havas influon ŝirmi homon antaŭ ĉio malbona. Ĉeesto de la kato en hejmo signifis en la antikva Egiptio benon, bonan sanon por ĉiuj kaj longan vivon. Kiam en ilia domo mortis kato, domloĝantoj razis sian brovon malĝojante post ĝi. La plej sanktaj egiptaj katoj estis nigraj, ili gardis templojn al pastroj kaj al dioj. Ties mortigon oni punis per morto. Trovejoj de balzamitaj kataj korpoj kaj kataj amuletoj en kriptoj de regintoj (ekz. ĉe faraono Tutanĥamono aŭ Ramseso la 2-a) estas pruvo de preskaŭ kulta adorado de katoj en Egiptio. La katoj havis propran diinon – Bastet, kiu estis krom alia ankaŭ diino de la eliranta suno, Luno, fekundeco, malavareco, sekseco, danco ktp. Egiptoj bildigis ĝin kiel malgrandan katon kun maldekstra kapo aŭ kiel virinan korpon kun kata kapo priskribante al ĝi kelkajn katajn ecojn – sed tio venis nur kun evoluo, ties devena funkcio estis ŝirmo de menenfera sepultejo. Egiptoj adoris ĝin jam ekde la plej malnovaj epokoj. En la jaro 500 antaŭ Kristo la kata kulto atingis sian zeniton.
Tiutempe grekoj kaj romanoj konsideris katon kiel aparta hejma besto kaj por kaptado de musoj ili preferis mustelojn (latine Mustela putorius furo). Pli malfrue la greka diino Artemisa, romia diino Diana kaj skandinava diino Freja ricevis certan similecon kun la kato. Ili estis patroninoj de fekundeco kaj nasko, kiam la katoj tiel zorgeme zorgas pri siaj idoj. Por kapableco de la kato ŝanĝi la formon de pupiloj oni alskribis al la diinoj ankaŭ patronecon super lunaj fazoj.
Validis severa malpermeso eksporti la katojn el Egiptio. Feniciaj maristoj tial kontrabandis la katojn en Italion, Gaŭlion kaj Brition. Sed en Eŭropon, precipe en Grekion la aldomigitaj katoj pli signife venis tra komercvojoj el Okcidenta Azio. La unuaj pruvoj pri disvastigo de la katoj en Eŭropo oni trovas sur vazoj el la 5-a kaj 4-a jarcentoj antaŭ Kristo. Pri pli ampleksa disvastigo de la katoj tra Eŭropo ekzorgis denove fenicianoj dum granda transloĝiĝo de la nacioj, kiam la katoj venis sur romiaj batalŝipoj ĝis Mez-Eŭropo. Surprizon inter felinologia publiko faris arkeologiaj trovaĵoj el ĉirkaŭaĵo de Amsterdamo, kie oni trovis korprestaĵojn el proksimume el la jaro 2000 a. K.
Ĉinion kaj de tie pli malfrue ankaŭ Japanion la katoj venis el Barato. La katoj estis en tiuj ĉi regionoj gravaj partoj de religiaj ceremonioj kaj en Ĉinio ilia tasko estis ŝirmi valorajn kokonojn de silkoraŭpo kaj en temploj denove malnovajn manuskriptojn antaŭ ratoj kaj musoj. Ĉinoj kredis, ke nur homo kaj kato havas animon. La kato alportis al ĉinoj longan vivon kaj feliĉon, ĝi estis simbolo de feliĉaj, riĉaj homoj. Sed kun pereo de la malnova ĉina kulturo perdis sian postenon kaj ili fariĝis bestoj destinitaj sur paton.
Mezepoko
La katoj venis en Eŭropon ĉirkaŭ la jaro 500 a.K. Unue ili navigaciis sur feniciaj komercŝipoj el Egiptio ĝis Grekio kaj pli malfrue ĝis Italio. Dum regado de romia imperiestro Aŭgusto siriaj monaĥoj alportis kelke da katoj ankaŭ en Romon, kie ili fariĝis ornamo de salonoj de riĉaj homoj. Sed baldaŭ romianoj malkovris kapablecon de la katoj ĉasi musojn kaj romiaj legianoj do kunprenis ilin en militiroj norden. Kaj tiel ankaŭ katoj konkeris komune kun romianoj Anglion. La katoj akiris grandan ŝatatecon ĉe skotoj. En la 10-a jarcento la katoj estis indaj je posedaĵo kaj ili estis tiom valoraj, ke en la jaro 936 estis eldonita malpermeso mortigi ilin (puno pro mortigo de kato dependis de ties aĝo kaj prezo). Ili vivis en burgoj kaj ŝirmis grenejojn kontraŭ ronĝuloj. En Anglio, Skotlando, Irlando kaj Kimrio la kato ĝis hodiaŭ alportas feliĉon. Similan pripensadon havis ankaŭ ĝermanoj, kies diino Freya, edzino de dio de suno Balduro, havis veturilon tirita per katoj. Sed akceptinte kristanismon en la 4-a jarcento la dioj devis rezigni kaj kun ili ankaŭ la katoj. Pri Freya oni forgesis rapide, sed la katoj dank‘ al siaj ĉasistaj kapablecoj trovis ankoraŭ por kelke da jarcentoj sian validigon. Sed ĉiuj iliaj bonaj faroj fine en periodo de malhela mezepoko venĝis al ili.
La kato en la Novaj Mondoj
Spite al la persekutado de katoj en la kulmina mezepoko maristoj uzis la katojn por ĉasado de musoj en siaj ŝipoj, por ke ili tiel ŝirmu siajn rezervojn de nutraĵo kontraŭ ronĝuloj. Tiel la katoj iom post iom aldomiĝis ankaŭ en Nordameriko, Aŭstralio kaj sur Nov-Zelando. En Amerikon onidire alveturis ĝin Kristoforo Kolumbo mem. La skribdokumento pri trovo de la katoj en Ameriko devenas el la jaro 1626. En malgrandaj insuloj ĉefe de Hinda Oceano kaj de Oceanio, katoj iĝis plago nenecese alportitaj de maristoj. Pro sia ĉaskapabloj ili formortis multajn speciojn kiuj antaŭe ne havis predantojn. Fakte la sinsekvo okazis tiel: ratoj estis alportitaj nevolonte, kaj poste maristoj alportis volonte katojn por finigi ratojn, sed ambaŭ mamuloj okazigis katastrofan rezulton al la ekologio kaj al formorto de endanĝerigitaj specioj.
Novepoko
Kun veno de la novepoko la situacio turniĝis. En periodo de baroko la katoj fariĝis ornamoj de salonoj. Sed iom post iom ĝi fariĝis tro "ordinara" kaj oni komencis kun ties kultivado. En la 17-a jarcento en Eŭropon venis informo pri la kultivitaj katoj bredataj en nordorienta persa provinco Ĥorasano. De komence ĉiuj longharaj katoj estis nomataj ankaraj laŭ ĉefurbo de Turkio.
En la 20-a jarcento la kato fariĝis interesa por medicino kaj sciencistoj esploris ĝin el diversaj aspektoj (fiziologio, psikologio, genetiko). En la 1960-aj jaroj okazis etologia esplorado kiel pri sovaĝaj tiel pri hejmaj katoj. Ekde la 1990-aj jaroj la kato apartenas inter la plej disvastigitaj hejmbestoj en la mondo. Sed subinflue de la historia evoluo homoj en multaj landoj havas disunuiĝintan rilaton al la katoj. Multe da homoj estas ekzemple konvinkitaj, ke se nigra kato transkuros antaŭ ili la vojon, tio alportos al ili malfeliĉon.
Sistema bredado de katoj ekzistas en Eŭropo de proksimume 150 jaroj. La unua ekspozicio de katoj en la mondo okazis en Londono en la jaro 1871. Estis en ĝi videblaj ankaŭ kelkaj siamaj katoj, kiuj estis tiutempe alveturigitaj en Eŭropon. Bredantoj kaj ŝatantoj de katoj komencis unuiĝi en diversajn societojn, por ke ili interŝanĝu spertojn, aranĝu ekspoziciojn, eldonu genealogiojn, registru raslibrojn kaj destinu signojn de la rasoj. Hodiaŭ ekzistas la tuta vico de organizaĵoj de bredantoj de katoj. En Eŭropo estas la plej konata FIFe (Fédération Internationale Féline).
Anatomio de kato
La hejma kato apartenas per sia zoologia envicigo inter malgrandajn felisedojn. Ĝi havas plilongigitan korpon, sur proporcie malaltaj kruroj, kun mallonga kolo kaj larĝa, proporcie mallonga kapo, mezlonga vosto kaj mallonga, rekta kaj aliga hararo. Ĉe la kultivitaj rasoj de la katoj estas poste intence kultivitaj kelkaj diferencaj korpformoj kaj signoj.
La kato estas predanto. Ties korpo estas akomodiĝinta por ĉasado. La perfekte evoluiĝintaj sensaj organoj ebligas al ĝi registri ĉasaĵon je pli granda distanco kaj lerte kapti ĝin. La korpo de la kato estas plena de forto, eleganta kaj ĝi kapablas evoluigi grandan rapidecon kaj alte salti. Ĝi havas akrajn dentojn kaj ungegojn, la kaptitan ĉasakiraĵon ĝi kapablas rapide mortigi.
Skeleto kaj dentaro
Pri la fleksebleco, rapideco kaj moviĝemo de la kato zorgas 244 ostoj kaj 512 muskoloj. La spinon kreas 7 kolaj, 13 torakaj, 7 lumbaj vertebroj, la sakra osto (3 vertebroj kunkreskitaj) kaj 20 ĝis 26 vertebroj de la vosto. Ĉe la senvostaj katoj la vertebroj de la vosto mankas aŭ estas evoluintaj sole la unuaj kvar. La vertebroj de la spino estas kunigitaj tiel, ke la kato fakte kapablas fleksiĝi preskaŭ je 180 gradoj.
Sur la torak-kruroj la kato havas po kvin kaj sur la pelvaj po kvar entiriĝeblajn ungegojn. La kato surtretas sur la subajn areojn de la fingroj, kiuj havas elastajn kusenetojn. Tiuj ebligas al la kato elegantan kaj ĉefe silentan iradon. La katoj akrigas la ungegojn sur la antaŭaj piedoj per regula gratado, ĉefe je lignaj objektoj, en la naturo tio estas arboj. La ungegojn sur la malantaŭaj piedoj la kato mallongigas per mordado.
La skeleto de la kato konsistas el ostoj de la kranio, la spino, la ripoj kun la sternumo kaj el la ostoj de la ekstremaĵoj. Ĝi fakte indikas la formon de la korpo de la besto ŝirmante la internajn, por la vivo gravajn organojn kontraŭ eksteraj influoj. Ties konsisto ebligas al la muskoloj kaj al la ligamentoj ekonomie eluzi la forton je la movo. La levilsimila konsisto de la pelvaj ekstremaĵoj kaj la fortaj dorsaj muskoloj donas al la kato eblecon tuj evoluigi rapidecon aŭ salton. Sed tiu ĉi rapideco estas mallongtempa, pli longe daŭranta alta faro ne estas por la kato fiziologie ebla.
La kranio de la kato estas mezlonga, kun bone evoluinta cerbejo kaj forta mandiblo. En la makzelo la kato havas 16 kaj en la mandiblo 14 daŭrajn dentojn. Regula kunmordo estas tenajla, tio signifas, ke tranĉareoj de incizivoj de la mandiblo tuŝas sin je tranĉareoj de incizivoj de la makzelo, samkiel pecoj de tenajlo. Dum ŝovado de reguleco de kunmordo ĉe kultivitaj rasoj de la katoj la tolero estas permesita en la kunmordo de la incizivoj ĝis 2 mm. Se distanco de la tranĉareoj de la incizivoj estas pli granda ol 2 mm kaj la incizivoj de la mandiblo estas antaŭ la incizivoj de la makzelo, oni markas tion kiel antaŭmordo kaj male tio estas submordo. Ambaŭ tiuj statoj estas difekto, kiu povas esti herede kondiĉa kaj en la bredado ĝi estas nepostulata.
La dentaro el la laktodentoj de la kato havas 26 dentojn. La katidoj naskiĝas sendentaj kaj iliaj laktodentoj tratranĉas sin en la aĝo de 10 ĝis 30 tagoj. Interŝanĝo de la laktodentoj por la dentoj daŭraj komenciĝas post la tria monato kaj finiĝas proksimume en la sesa monato. La daŭra dentaro de la kato havas 30 dentojn.
Sensorganoj
La sensorganoj estas komplika aparataro, kiu servas al reguliga sistemo de la organismo. La sensorganoj akceptas iniciatojn el la ekstera medio kaj en formo de nervaj iniciatoj ili transdonas ilin en la cerbon kaj la mjelon, kiuj prilaboras ilin. Laŭ speco kaj intenseco de la iniciato la organismo reagas. La plej bone evoluiĝinta senso de la hejma kato estas sendube vidkapablo, kiel la plejmalmulte evoluiĝinta sensorgano oni konsideras ĝian gustkapablon.
Vidkapablo
La okulo de kato havas tre similan konsiston kiel la homa okulo. Sed diference de la homo la kata okulo havas kelke da gravaj modifaĵoj, kiuj ebligas al la kato percepti objektojn alie ol al homoj. Ĝi ekzemple ne povas movi per la okuloj tiel kiel la homo (vidkampo de la kato estas proksimume 205 gradoj, dume ĉe homo tio estas preskaŭ 220 gradoj). Sed diference de tio ĝi havas pli konkavan korneon ol homo, kio rebrilas de kvalito de vidado kaj ĝi ankaŭ pli kapablas turni la kapon. Oni tradicias, ke la kato vidas same bone dumtage samkiel dumnokte. Sed tio ne estas vero. En absoluta mallumo ĝi vidas neniel pli bone ol homo, sed ĝi kapablas tre bone vidi ankaŭ dum duonlumo. Ĝi estas dankema por tio al specialaj ĉeloj troviĝantaj sur la angia tavolo malantaŭ la retino (la t.n. tapetum lucidum), kiuj estas kapablaj rebrili eĉ minimuman kvanton de lumo. Tiu ĉi eco de la kata okulo montriĝas per ties karakteriza ora aŭ verda brilado en mallumo. Plua kaŭzo, kial la kato vidas eminente, estas kapablo de la pupilo karakterize ŝanĝi sian grandecon. Dum intensiva lumo la pupilo havas kravaĵsimilan formon kaj dum duonlumo la pupilo kovras preskaŭ la tutan areon de la iriso. Tio ebligas maksimuman eniron de lumradioj en la okulon. La kato havas diference de la homo ankaŭ la t.n. trian palpebron, kiu humiligas la okulon kaj la kato ne devas senĉese palpebrumi.
Aŭdkapablo
La aŭdkapablo estas post la vidkapablo plua bone evoluiĝinta kata senso. La orelo konsistas el la ekstera orelo, la ekstera sondukto, la meza orelo kun aŭdaj ostetoj kaj el la interna orelo, en kiu estas metita ankaŭ statokinetika akceptilo (vidu Senson por ekvilibro). La movon de la ekstera orelo sekurigas 27 diversaj muskoloj kaj la kato tiel povas turni la orelon direkte al fonto de la sono sen tio, por ke ĝi devu turni la kapon. La kato aŭdas sonojn ekde 30 ĝis 45 kHz, kelkaj fontoj indikas eĉ 65 kHz. La diferenco inter la kata kaj la homa oreloj estas rimarkebla precipe dum pli altaj tonoj: la homo ekaŭdos maksimume tonon kun frekvenco 20 kHz. Sed la blankaj katoj kun bluaj okuloj estadas ofte surdaj. Kulpaj estas genaj antaŭdisponoj, kiuj aperas en kombino de la blanka hararo kun bluaj okuloj.
Palpkapablo
La palpkapablo estas ĉe la kato alte evoluiĝinta senso. Perigas ĝin akceptiloj metitaj en profunda tavolo de haŭto. Plej multe da akceptiloj troviĝas en la piedoj, kiujn la kato uzas por pripalpi nekonatajn objektojn. La kataj akceptiloj por varmo eltenos pli altan temperaturon ol akceptiloj de la homo. Gravaj palporganoj de la kato estas palpviloj, populare nomataj lipharoj. Ili troviĝas ne nur sur la vizaĝo de la kato, sed ankaŭ sur la antaŭaj piedoj. Tiuj ĉi viloj estas ekipitaj per sentemaj nervoj. Ili estas sentemaj ne nur je tuŝo, sed ankaŭ je vibradoj aŭ eĉ je ŝanĝoj en premo de aero kaj ŝanĝoj de temperaturo. La kato estas dankema al ili ankaŭ por ĝis nun neklarigita kapablo prognozi tertremon, eksplodon de vulkano aŭ tornadon.
Flarsento
Ĉasante la kato ne fidas al la flarsento en tia mezuro kiel hundo, sed per siaj 200 milionoj da flarsentaj akceptiloj troviĝantaj sur flarsenta mukozo ĝi havas multe pli bone evoluiĝintan flarsenton ol la averaĝa homo. Tiu ĉi senso havas ankaŭ gravan signifon en socia sfero de la kata konduto. La unua proksima kontakto inter du katoj estas reciproka priflarado. Sur flankoj de la kapo, sur la mentono, la lipoj kaj la vosto la kato havas odorglandojn. Per frotiĝado je objektoj, kreskaĵoj, arboj ĝi markas sian teritorion. La homo ne sentas tiujn ĉi odorspurojn, diference de la odorspuroj, kiujn postlasas virkato helpe de siaj anusglandoj. Krom la flarado la kato kapablas snufi. La snufado estas percepto rilatanta al la flarsento kaj gustosenso. Ĝi havas signifon por nutraĵaj kaj seksaj perceptoj. Tiun ĉi percepton la kato povas uzi dank‘ al la t.n. organo de Jacobson. La snufanta kato aspektas strange – ĝi havas la malfermitan buŝegon kaj la lipojn kuntiriĝintaj malantaŭen. Plej ofte eblas la snufantan katon observi dum oestro. La plej agrablan bonodoron por la katoj eldonas kreskaĵo nomata katario (Nepeta cataria). Ĝi enhavas oleon, kiu estas perkemie parenca kun materio, enhavita en maskla urino kaj tial ĝi allogas virkatojn, kiuj ĝojkuŝas en la kreskaĵo entiriĝante kvazaŭ en ekstazo. Por virkatoj havas similan efikon valeriano.
Gustosenso
Gustosenso estas onidire plej malforte evoluiĝinta senso de la kato. Sed plimulto da bredantoj de katoj argumentus per tiu ĉi opinio, ĉar la kato havas ofte tre elekteman langeton kaj ĝi distingas sian ŝatatan manĝaĵon. Oni diras, ke la kato ne havas akceptilojn por dolĉa gusto kaj tial ĝi ne kapablas percepti ĝin.
Spirorganoj
La spirorganoj de la kato servas ne nur por spirado, sed ankaŭ kiel grava termoreguliga aparato. Spirante la kato, la sango fluanta en angioj de la spirorganoj malvarmiĝas. La kato en ĉambro havas frekvencon de spirado de 30 ĝis 50 enspiroj dum minuto. Dum peno, varmo kaj malsano la frekvenco plialtiĝas.
Sangocirkula sistemo
La koro de la kato estas kvarkamera kaj ties frekvenco de la pulso moviĝas inter 100 kaj 140 pulsoj dum minuto. La sango de la kato havas kompare kun la homa pli altan koagulecon. Ĝi enhavas pli da ruĝaj korpuskloj kaj blankaj korpuskloj. La oksigenigita sango fluas tra arterioj en diversajn partojn de la korpo. La deoksigenigitan sangon kondukas vejnoj reen al la koro. La sango oksigeniĝas en la pulmoj. Ĉirkaŭ 15 ĝis 20 % de sanga kapacito la kato bezonas por la oksigenigo de la cerbo. Okaze, ke la kato devas forkuri, preskaŭ 90 % de sango oksigenigas la internajn organojn kaj la sango destinita por la oksigenigo de la cerbo estas uzita por la oksigenigo de la muskoloj.
Digestaj organoj
Komence de la digesta sistemo estas buŝego. Krom la dentoj en la buŝego troviĝas la muskola lango. Ties surfaco estas kruda, ĉar troviĝas sur ĝi kvanto da krudaj papiloj, per kiuj nutraĵo estas ŝovata direkte en faringon. La lango servas al la kato ankaŭ al purigado de la hararo. Rilate al ties kruda surfaco ĝi funkcias kvazaŭ broso. La digesta sistemo de la kato estas akomodiĝinta por digestado de viando kaj tial intesto ĉe la kato estas pli mallonga ol ĉe ĉiovoraj animaloj. La stomako de kato havas formon de litero U kaj en plena stato ĝi estas granda proksimume kiel homa pugno. En la stomako kreiĝas stomakacidoj, kiuj tuj koagulos lakton. Tio estas poste por la kato malfacile digestebla, tial estas bone doni al la kato trinkakvon. Digestitaj nutraĵoj ensorbiĝas en la maldika intesto, longa ĉirkaŭ 1 ĝis 1,5 m. En la dika intesto el restaĵoj de la nutraĵo ensorbiĝas akvo kaj tra rektumo unufoje ĝis dufoje potage eliminas duonmola ekskremento.
Urinaj organoj
La urinajn organojn kreas du renoj, urinduktoj, urinveziko kaj uretro. La renoj havas funkcion de filtrila ekipaĵo, tra kiu el la organismo eliĝas malpuraĵoj el metabolo. La sana kato urinas kutime 2 ĝis 3 foje dum la tago. Kutima kvanto de urino estas 100 ĝis 200 mililitroj tage. Virkato havas longan kaj mallarĝan uretron, kio iam kaŭzas problemojn dum urinado.
Seksaj organoj
Seksajn organojn ĉe virkato kreas testikoj kaŝitaj en skroto. Iam aperas difekto, dum kiu unu aŭ ambaŭ testikoj ne malsupreniros dum evoluado el abdomena kavaĵo. Tiu ĉi difekto nomiĝas kriptorĥideco. Ĝi ne kondukas al sterileco de la virkato, sed temas pri hereda malsano kaj tia virkato devas esti eliminita el bredado.
Seksajn organojn de katino kreas ovarioj kaŝitaj en abdomena kavaĵo. La kata utero havas formon de litero Y. Evoluo de fetoj okazas en relative longaj anguloj de la utero.
Glandoj kun la interna sekreciado
Tiuj ĉi glandoj estas parto de reguliga mekanismo de metabolo, kresko, seksaj funkcioj kaj aliaj korpaj funkcioj de la kato. Ili sekrecias hormonojn en la sangon. Inter glandojn kun la interna sekreciado estas hipofizo, tiroido, surrenaj glandoj, pankreato, ovarioj kaj testikoj.
Cerbo
La kata cerbo pezas ĉirkaŭ 26 ĝis 32 g kaj ĝi kreas proksimume 1% de la pezo de la kato. La frunta lobo direktas movaparaton, la parieta lobo kaj la okcipita lobo direktas sensorganojn taksante la akceptitajn informojn el tiuj ĉi organoj. Pri la konduto kaj la memoro respondecas la temporalaj loboj. La cerebelo direktas motormoviĝon.
Hararo
La hararo ŝirmas la katon antaŭ malfavoro de la ekstera medio – ne nur antaŭ malvarmo kaj varmo, sed ankaŭ kontraŭ humideco. La hararo de libere vivantaj katoj estas perfekte akomodiĝinta al la eksteraj kondiĉoj. Somere estas la hararo pli maldensa, vintre tre densa, do ĝi ŝirmas la katon ankaŭ antaŭ frosto. Tial la katoj en nordiaj landoj kapablas vivi tutjare ekstere. Sufiĉas, se ili havas je dispozicio sekan, postventan trankvilejon.
La hararo de kato konsistas el du specoj de hararo, nome subhararo kaj kovrigaj viloj. La densecon de la hararo destinas medio, en kiu la kato vivas. La katoj vivantaj en loĝejo havas malpli densan hararon ol la katoj vivantaj libere. La funkcieco (ŝirmo kontraŭ la ekstera medio) kaj fajneco de la hararo sekurigas grasaj glandoj, kiuj grasigas ĝin.
Oni distingas 15 bazajn kolorojn de la hararo de katoj. Ekde nigra, tra ĉokolada, blua, lila, krema, ruĝa, nigratestuda, bluatestuda, cinama ĝis blanka. La hararo diferencas sin ne nur per koloroj, sed ankaŭ per desegnaĵoj – marmora, tigra, punkthava. La vilo ne bezonas esti unukolora. Ĝi povas esti cirkligita aŭ havi alian koloron sur finaĵo, la koloro povas esti kombinita kun arĝenta aŭ ora.
La hejmaj katoj troviĝas fakte en kiaj ajn koloraj kombinoj. En Eŭropo oni trovas surstrate plimulte grize makulajn, unukolorajn aŭ diverse makulajn. En Azio kaj Afriko oni trovas pli prefere hejmajn katojn kun siamaj signoj (la blankaj katoj kun signoj sur la ekstremaĵoj, la vizaĝo, la oreloj kaj la vosto en diversaj koloroj).
Fiziologiaj signoj
La interna korpa temperaturo de la hejma kato estas 38,0 – 39,5 °C kaj oni mezuras ĝin en la rektumo per kuracista aŭ veterinara termometro. Katidoj kaj junaj bestoj havas temperaturon prefere pli altan, plenkreskaj kastritoj prefere pli malaltan.
Spirfrekvenco de la sana nelaca kato en trankvilo dum kutima ĉambra temperaturo moviĝas inter 20 kaj 30 spiroj dum minuto.
Nombro de korbatoj estas de la samaj kondiĉoj same kiel ĉe la spirado 110 ĝis 130 batoj dum minuto. Plimulto de katoj sekse plenmaturiĝas en la 7-a ĝis la 9-a monato, sed ĉe kelkaj unuopuloj povas veni seksa plenmaturiĝo jam post la sesa monato, do estas necese de tiu ĉi aĝo bredi la katinojn aparte de virkatoj, por ke okazu nedezirata kopulado. Korpe la katoj plenmaturiĝas multe pli malfrue kaj ĝenerale oni konsideras konvenan tempon por kopulado post la 18-a monato de la aĝo.
Multiĝado
La libere vivataj katoj signalas la oestron per la urino kaj insistema vokado, per kiu ili alvokos plurajn amindumantojn. Simile kiel kato vivanta interne, ankaŭ ekstere vivanta kato viŝas sin je objektoj ruliĝante sur la tero. Kiam la virkato alproksimiĝos al la katino en tiu ĉi fazo, la katino lin per spitado kaj tipa movo de la antaŭaj piedoj forpelos lin. La virkataj amindumantoj ĵetas unu al la alia minacigajn rigardojn elbuŝigante laŭtan kriadon. Ili ĉirkaŭiradas unu la alian per rampemaj movoj kaj ofte ili interbatalas. Tial estas mortofteco de la nekastritaj virkatoj neproporcie pli granda ol ĉe la kastritaj.
Kiam la katino estas preparita por kopulado, ŝi donos signon al la virkato per tio, ke ŝi ekokupos la kopuladstarigon (vidu pli supre), La tuta kopuladagado daŭras nur kelke da sekundoj kaj ĝi finas per perforta forŝovo de la virkato far la katino. La oestranta katino povas kopulacii kun pluraj virkatoj. La oestro finiĝas per gravedeco.
La gravedeco de la katino daŭras proksimume 9 semajnoj kaj laŭ lastaj esploroj ĝi estas indikata kiel normala en intervalo ekde 56 ĝis 68 tagoj, dum kio la eŭropaj hejmaj katinoj havas kutime la gravedecon sur pli malalta limo, la katinoj de la kultivitaj rasoj ĉe valoro ĉirkaŭ 63 ĝis 65 tagoj. La gravedaj katinoj estadas pli trankvilaj kaj ili pli voras. En la dua triono de la gravedeco estas ĉe plimulto de katinoj videbla la pligrandiĝinta ventro kaj plenigado de flankoj. Same laktoglandoj estadas pligrandiĝintaj kaj sangiĝintaj. En la lasta triono de la gravedeco estas, ĉefe ĉe pli granda nombro de idoj, okulfrape pligrandiĝinta la ventra volumeno, la katino pli voras, ŝi estas pli trankvila kaj ŝi pli ripozas. En la abdomena kavaĵo eblas palptrovi utero kun fetoj. En lastaj tagoj antaŭ la nasko poste okazas pli karaktera pligrandiĝo de laktoglandoj, liberiĝo de la pelvo kaj ŝveliĝo de vulvo. Ĉe siamaj katinoj kaj iam ankaŭ ĉe aliaj kultivitaj rasoj, se la graveda katino portas sole unu aŭ du katidojn, eĉ ne en la lasta triono de la gravedeco povas esti la eksteraj ŝanĝoj rimarkeblaj kaj destini de la gravedeco sen rentgena esploro estas iam tre malfacila. La nasko ĉe la libere bredataj hejmaj katinoj okazas proporcie rapide, ĝi estas finita dum 15 ĝis 20 minutoj kaj ne estas bezonata dum ĝi la homa mano. Kutime naskiĝas 4 ĝis 6, sed iam ankaŭ 10 idoj. Ĉe la katinoj de kultivitaj rasoj estas kutime nombro de la idoj pli malalta, la nasko okazas pli longe kaj estas plimulte postulema dum ĝi asistado de bredanto.
Evoluo de katidoj post la naskiĝo
La katidoj naskiĝas kun hararo, sed blindaj kaj surdaj. Ili pezas proksimume 100 gramojn. Helpe de la palpkapablo kaj flarsenso ili trovos cicon de sia patrino. La unua lakto, kiun la katidoj ektrinkos, estas maldensa, sed plena de antimaterioj kaj imunaj materioj, kiujn enhavas ŝia organismo. La katidoj subtenas produktadon de la lakto per masaĝado de ĉirkaŭaĵo de la cicoj kaj per ŝpinado. La katidoj kutimas ekŝati unu cicon, al kiu ili revenas. La katidoj trinkas plurfoje dumtage ĝis kiam ili ne ekdormos. La katino masaĝas per la lango iliajn rektuman kaj generilan aperturojn, per kio ŝi subtenas eliminado de urino kaj ekskremento, ĉar la katidoj mem ankoraŭ ne kapablas elimini. Dum la unuaj tagoj post la naskiĝo la katino preskaŭ ne malproksimiĝas de la katidoj. Nutraĵo, akvo kaj kata necesejo tial estus troviĝantaj en ŝia senpera proksimeco. Dusemajnaj katidoj malfermas la okulojn, ili atenteme aŭskultas disvolvante siajn sensojn. Ili pezas ĉirkaŭ 200 gramoj. En tiu ĉi periodo ili komencas percepti siajn gefratojn kaj la proksiman ĉirkaŭaĵon, en kiu ili troviĝas. Ili lernas moviĝi kaj ekde la tria semajno eblas rimarki la unuajn katajn ludojn, dum kiuj ili lernas kuri, salti, rampi, ĉasi kaj ili ekkonas pli vastan ĉirkaŭaĵon. Fine de monato de la vivo ili pezas ĉirkaŭ 300 gramoj kaj ili komenciĝas purigi sin mem. En tiu ĉi periodo eblas komenci alnutri ilin per firma nutraĵo (se la nasko estas tro granda aŭ ili perdis la patrinon kaj bredanto mem nutras la katidojn). La katidoj estas puremaj bestoj kaj jam en tiu ĉi periodo eblas lernigi ilin iri sur katan necesejon. Periodo inter la kvina ĝis la sepa semajno estas grava por socialigo de la katidoj. La katidoj kreas por si interrilaton al propra specio kaj ankaŭ al specioj, kun kiuj ili interkontaktiĝos en tiu ĉi periodo. La katidoj, kiuj ne havis eblecon interrilati kun homo, evitos al homoj dum la tuta vivo kaj neniam plu estos el ili tiaj karesalpremiĝantaj katoj ol katoj, kiuj havis eblecon de socialigo je homo. En la aĝo de 10 semajnoj la katidoj jam estas pli gardemaj rilate al novaj objektoj kaj ili havas pli evoluiĝintajn karakterojn.
Ekde la dua, en la libera naturo nur ekde la kvara monato, komenciĝas por la katidoj lernojaroj. Ili sekvas la patrinon en ŝia ĉiutaga agado lernante mestare purigi sin, ĉasi ks. En tiu ĉi periodo la katidoj estas tre ludemaj kaj ili surrampos sur ĉio, ili ĉasas moviĝantajn objektojn kaj gefratojn, ili akrigas siajn ungegojn je objektoj (en okazo, ke ili ne havas eblon akrigi la ungegojn sur konvena akrigilo, ili uzos rezervan solvon – meblojn). Ili lernas ankaŭ socian konduton enkadre de la specio. La trimonataj katidoj manĝas jam ekskluzive firman nutraĵon kaj ili ne trinkas patrinan lakton. Ĉirkaŭ la kvina monato permanentaj dentoj anstataŭigas la laktodentojn. En la sesa monato la katidoj estas sendependaj de la patrino.
Seksa maturiĝado
La kato sekse maturiĝas inter la 6-a kaj la 8-a monato de sia vivo. Sed la tutan korpan evoluon finas pli malfrue (ĉirkaŭ unu jaro). Dank‘ al la seksa maturiĝado montriĝos seksaj diferencoj inter virkato kaj katino. La virkato estadas pli granda ol la katino, li havas pli larĝan kolon kaj dank‘ al pli grandaj glandoj ankaŭ pli grandan kapon. La katinoj estadas malpli grandaj kaj pli sveltaj kun kapo en formo de triangulo (sed dependas de raso).
Sed diferencoj inter la virkato kaj la katino estas videblaj en la konduto. La virkato estas teritorie orientita markante sian teritorion per urino kaj frotado je objektoj (arboj, ŝtonoj, arbustoj…). Ili elpelas entrudulojn el la teritorio. Diference de la katinoj ili kutimas vagabondi kaj iam ili pasigas ĉasante kaj serĉante oestrantan katinon kelke da tagoj ekster la hejmo. Reveninte ili serĉas nutraĵon kaj trankvilan lokon por dormi.
El ludoj je batalo ĉe virkatoj fariĝas vera batalo, en kiu masklo pruvas, ke li estas kapabla mezuri la fortojn kontraŭ alia masklo. Inter la 10-a kaj la 14-a monato la virkato forlasas grupon. Restas sole kastritaj virkatoj, kiuj enviciĝas en funkciantan grupon.
Teritorio de virkato estas proksimume trioble pli granda ol teritorio de katino. La grandeco de la teritorio de la kato dependas de kvanto de nutraĵo, kiu troviĝas en la teritorio. El tiu ĉi vidpunkto katino estas pli konvena hejma dorlotanto ol virkato. Sed katino pli malbone toleras ŝanĝon de medio ol virkato kaj plimulte ŝi ne ŝatas vojaĝi. Sed ludante ŝi ne kutimas esti tiel agresema kiel virkato.
Kun kreskanta aĝo la kato trankviliĝas, ne eldonas tiom da energio, ĝi ludas malpli multe. Katinoj vivantaj en hejmo estas pli karesemaj. La virkato kutimas esti pli nefidema rilate al fremdaj homoj kaj oni tradicias, ke li estas pli karesema.
Aĝo de kato
La katoj vivantaj ekstere mezproksime ĝisvivas 7 ĝis 8 jaroj. Ĉe la katoj bredataj hejme estas mezproksima longeco de la vivo 15 ĝis 20 jaroj. Al la aĝo influas kelke da faktoroj – la sekso de la kato, viva reĝimo, kutimoj ks. Laŭ statistikoj la kastritaj bestoj ĝisvivas pli altan aĝon ol la nekastritaj. Bestoj vivantaj en loĝejoj povas ĝisvivi tre altan aĝon. Inter bredantoj estas konataj okazoj de ekstreme maljunaj katoj.