cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shawnee
Historio
Multajn milojn da jaroj antaŭe grupoj konataj kiel paleo-indianoj vivis en kio hodiaŭ nomiĝas la amerika Mezokcidento. Tiuj grupoj estis ĉasisto-kolektantoj kiuj ĉasis larĝan gamon de bestoj, inkluzive de la megafaŭno, kiu formortis post la fino de la plejstocena epoko. Akademiuloj kredas ke paleo-indianoj estis specialiĝintaj, altagrade moviĝemaj furaĝistoj kiuj ĉasis malfruan plejstocenan faŭnon kiel ekzemple bizonon, mastodontojn, karibuon, kaj mamutojn.
Ŝoniaj originoj kiel tumulkonstruantoj
.
La grupo de kulturoj kolektive nomitaj tumulkonstruantoj sukcedis prahistoriajn sociojn en Nordameriko kiuj konstruis diversajn stilojn de kompleksaj, masivaj terremparoj: argilaj holmoj por entombigo, elitaj loĝdomaj kaj ceremoniaj celoj. Tiuj inkludis la antaŭkolumbajn kulturojn de la arkaika periodo; Woodland-periodo (Adena kaj Hopewell kulturoj); kaj la Misisipiana periodo; originante de ĉirkaŭ 3000 a.K. ĝis la 16-a jarcento p.K., kaj vivante en regionoj de la Grandaj Lagoj, la Ohio-rivera valo, kaj la Misisipa valo kaj ĝiaj alfluantoj, etendiĝante en la Sudorienton de la aktuala Usono.
Necerteco ĉirkaŭas la finan sorton de la Fort Ancient-homoj. Verŝajne ilia socio, kiel la Misisipiana kulturo en la sudo, estis grave interrompita per ondoj de epidemioj de novaj infektaj malsanoj portitaj fare de la plej unuaj hispanaj esploristoj en la 16-a jarcento. Post 1525 ĉe Madisonville, la tipejo, la domograndeco de la vilaĝo iĝas pli eta kaj pli malmulta, kun indiko de "malpli hortikultur-centrita, sidema vivmaniero". Ekzistas interspaco en la arkeologia arkivo inter la plej lastatempaj Fort Ancient-ejoj kaj la plej malnovaj lokoj de la ŝonioj, kiu okupis la areon dum la tempo de pli postaj eŭropaj (francaj kaj anglaj) esploristoj. Estas ĝenerale akceptite ke similecoj en materiala kulturo, arto, mitologio, kaj ŝonia buŝa historio liganta ilin al la Fort Ancient-uloj povas esti utiligitaj establi la ŝanĝon de Fort Ancient-socio en historian ŝonian socion.
La ŝonioj tradicie rigardis la lenapojn (aŭ delavarojn) kiel iliajn "avojn". La Algonkenaj nacioj de aktuala Kanado rigardis la ŝoniojn kiel sian plej sudan branĉon. Laŭ la Orienta marbordo, la Algonken-parolantaj triboj estis plejparte situantaj en marbordaj regionoj, de Kebekio ĝis la Karolinioj. Algonkena lingvaro havas vortojn similajn al la arkaika shaŭano (nun: shaawanwa) elvokiva "sude". Tamen, la radiko shaawa- ne signifas "sude" en la ŝonia, sed "modera, varma ( vetero)". En unu ŝonia rakonto, Shaawaki estas la diaĵo de la sudo.
Ŝonioj post 1600
Eŭropanoj raportis renkontojn kun ŝonioj trans vasta geografia areo. La plej frua mencio de la ŝonioj povas esti nederlanda mapo en 1614 montranta la Sawwanew ĵus oriente de la Delavaro. Postaj 17-ajarcentaj nederlandaj fontoj ankaŭ metas ilin en tiun ĝeneralan areon. Klarigoj de francaj esploristoj en la sama jarcento kutime lokalizis la ŝonion laŭ la Ohio-rivero, kie ili renkontis ilin dum ekskursoj de Kanado kaj la Ilinoja Lando.
Laŭ unu legendo, la ŝonioj devenas de grupo sendita fare de Tribestro Opechancanough, reganto de la Paŭhatana konfederacio 1618-1644, por ekloĝi en la Shenandoah Valo. La grupo estis gvidita de lia filo, Sheewa-a-nee. Edward Bland, esploristo kiu akompanis la ekspedicion de Abraham Wood en 1650, skribis ke en la tempo de Opechancanough, okazis kverelo inter la "Chawan" ĉefo kaj la ŭeroance de la Paŭhatanoj (ankaŭ parenco de la familio de Opechancanough). Li diris ke ĉi-lasta murdis la la unuan. La esploristoj Batts kaj Fallam en 1671 raportis ke la ŝonioj pribatalis kontrolon de la Shenandoah Valo kun la irokezoj en tiu jaro, kaj malvenkis. Antaŭ la tempo kiam eŭrop-amerikaj setlantoj komencis alveni en la Valo (ĉ. 1730), la irokezoj foriris, revenante al ilia tradicia teritorio en aktuala New York kaj Pensilvanio. La ŝonioj tiam estis la solaj loĝantoj de la norda parto de la valo.
Iam antaŭ 1670, grupo de ŝonioj migris al la Savannah-Rivera regiono. La angloj bazitaj en Charles Town, suda Karolino estis kontaktitaj fare de tiuj ŝonioj en 1674. Ili eniris long-daŭrantan aliancon. La Savannah-riveraj ŝonioj estis konataj al la Karoliniaj angloj kiel "Savannah-indianoj". Ĉirkaŭ la sama tempo, aliaj ŝoniogrupoj migris al Florido, Marilando, Pensilvanio, kaj aliaj regionoj sude kaj oriente de la Ohio-lando.
La historiisto Alan Gallay konjektas ke la ŝoniaj migradoj de la meza ĝis malfrua 17-a jarcento estis verŝajne motivigitaj per la Irokezaj Militoj, kiu komenciĝis en la 1640s. La ŝonioj iĝis konataj pro siaj multlokaj setlejoj de moderna Ilinojso kaj New York ĝis Kartvelio. Inter iliaj konataj vilaĝoj estis Eskippakithiki, Sonnionto, kaj Suwanee, Georgia (Suŭane, Georgio). Ilia lingvo iĝis lingua franca por komerco inter multaj triboj. Ili iĝis gvidantoj inter la triboj, iniciantaj kaj daŭrigantaj pan-indianan reziston al eŭropa kaj eŭro-amerika vastiĝo.
Antaŭ 1754, la ŝonioj havis ĉefsidejon ĉe Shawnee Springs ĉe nuntempa Cross Junction, Virginio proksime de Winchester. La patro de la pli posta ĉefo Cornstalk tenis sian tribunalon tie. Du aliaj ŝoniaj vilaĝoj ekzistis en la Shenandoah Valo: unu en Moorefield, Okcidenta Virginio, kaj unu ĉe la Norda Rivero. En 1753, ŝonioj en la okcidento sendis mesaĝistojn invitantajn la Virginio-homojn por forlasi la Shenandoah Valon kaj transiri la Aleganojn. La Virginia Shawnee migris okcidenten la sekvantan jaron, interligante ŝoniojn ĉe la Scioto-Rivero en la Ohio-lando.
Post la Kastoro-Militoj, la irokezoj postulis la Ohio-Landon kiel ilian ĉaskampon laŭ konkerorajto, kaj traktis la ŝoniojn kaj delavarojn, kiuj transloĝigis tien, kiel dependajn tribojn. Kelkaj sendependaj irokezaj grupoj de diversaj triboj ankaŭ migris okcidenten, kie ili iĝis konataj en Ohio kiel la Mingoj. Tiuj tri triboj - la ŝonioj, la delavaroj, kaj la mingoj - tiam iĝis proksime rilataj unu al la alia, malgraŭ la diferencoj en iliaj lingvoj. La unuaj du estis algonken-parolantaj kaj la tria irokeza.
Sesdekjara Milito
Post la Batalo de la Monongahela en 1755, multaj ŝonioj batalis kiel aliancanoj de iliaj komercaj partneroj, la francoj, dum la fruaj jaroj de la franca kaj indiana Milito (alinome Sepjara Milito). En 1758 ili packontraktis kun la britaj kolonianoj, subskribante la Traktaton de Easton) en 1758. Kiam la britoj venkis la francojn en 1763, alia ŝonioj eniris la ribelon de Pontiac kontraŭ la Britoj, kiuj jaron poste malsukcesis.
La britoj eldonis la Reĝan Proklamon de 1763 dum la Ribelo de Pontiac, por krei limlinion inter la britaj kolonioj en la oriento kaj la Ohia Lando okcidente de la Apalaĉoj. Ili provis solvi konfliktopunktojn kun la indianoj kaj establi rezervejon por ili. La Traktato de Fort Stanwix, en 1768, aliflanke, etendis tiun linion okcidenten, donante al la britoj postulon je kio nun estas okcidenta Virginio kaj Kentukio. La ŝonioj ne konsentis pri tiu traktato: ĝi estis negocita inter britaj oficialuloj kaj la irokezoj, kiuj postulis suverenecon super la areo, kvankam ŝonioj kaj aliaj indianaj triboj ankaŭ ĉasis tie.
Post tiu traktato, anglo-amerikanoj komencis alvenadi en la Ohio-rivero-Valon por setlado. Perfortaj okazaĵoj inter setlantoj kaj indianoj eskaladis en la Militon de Dunmore en 1774. Britaj diplomatoj sukcesis izoli la ŝonijon dum la konflikto: la irokezoj kaj la delavaroj restis neŭtralaj. La ŝonioj alfrontis la britan kolonion de Virginio kun nur kelkaj Mingo-aliancanoj. Lord Dunmore, reĝa guberniestro de Virginio, lanĉis dubranĉan invadon en la Ohian Landon. La ŝonia ĉefo Cornstalk atakis unu flugilon sed batalis al remizo en la nura grava batalo de la milito, la Batalo de Point Pleasant.
En la Traktato de Camp Charlotte, Cornstalk kaj la ŝonioj estis devigitaj rekoni la Ohio-rivero-limon establitan per la 1768-datita Stanwix-traktato. Multaj aliaj ŝoniaj gvidantoj rifuzis rekoni tiun limon, aliflanke. Kiam la Usona Milito de Sendependeco eksplodis en 1776, pluraj ŝoniaj tribestroj rekomendis eniri la militon kiel britaj aliancanoj, esperante movi la kolonianojn reen trans la montojn. La ŝonioj estis disigitaj: Cornstalk kondukis tiujn kiuj deziris resti neŭtralaj, dum militogvidantoj kiel ekzemple Chief Blackfish kaj Blue Jacket batalis kiel britaj aliancanoj.
Post la Revolucio, en la Nordokcidenta Indiana Milito inter Usono kaj konfederacio de indianaj triboj, la ŝonioj kuniĝis kun la miamoj en grandan bataltrupon. Post la Battle of Fallen Timbers (Batalo de Falinta Ligno) en 1794, la plej multaj el la ŝoniaj grupoj subskribis la Traktato de Greenville la venontan jaron. Ili estis devigitaj cedi grandajn partojn de sia patrujo al la nova Usono. Aliaj ŝoniaj grupoj malaprobis tiun traktaton kaj migris al Misurio, kie ili ekloĝis proksime de Cape Girardeau.
La Milito de Tecumseh kaj la Milito de 1812
La du ĉefkontraŭuloj en la konflikto, Tecumseh kaj William H. Harrison, ambaŭ estis junioraj partoprenantoj en la Batalo de Falinta Ligno ĉe la fino de la Nordokcidentaj Indianaj Militoj en 1794. Tecumseh ne estis inter la indianaj subskribintoj de la Traktato de Greenville, kiu finis la militon, kiam la ŝonioj kaj aliaj indianoj cedis grandan parton da sia historia teritorio en aktuala Ohio al Usono. Tamen, multaj indianaj gvidantoj en la regiono akceptis la Greenville-kondiĉojn, kaj dum la venontaj dek jaro pan-triba rezisto al usona hegemonio malintensiĝis.
En septembro 1809 William H. Harrison, tiam guberniestro de la Indianao-Teritorio, invitis la Pottawatomie, lenapojn, Angilrivero-popolon, kaj la miamojn al renkontiĝo en Fort Wayne. En la intertraktadoj, Harrison promesis grandajn subvenciojn kaj pagojn al la triboj se ili cedus la terojn kiujn li petis. Post du semajnoj da negocado, la Pottawatomie-gvidantoj konvinkis la miamojn akcepti la traktaton kiel reciprokecon, ĉar la Pottawatomie pli frue akceptis traktatojn malpli favorajn al ili laŭ la peto de la miamoj. Finfine la triboj subskribis la Traktaton de Fort Wayne la 30-an de septembro 1809, tiel vendante al Usono pli ol 3,000,000 akreojn (ĉirkaŭ 12,000 km²), ĉefe laŭ la Rivero Wabash norde de Vincennes, Indianao. nomo = o201203/>
Tecumseh estis indignigita pri la Traktato de Fort Wayne, kaj poste li aperis kiel eminenta politika gvidanto. Tecumseh revivigis ideon rekomenditan en antaŭaj jaroj fare de la ŝoniogvidanto Blue Jacket kaj la mohikana gvidanto Joseph Brant, kiu diris ke indiana tero estis posedata komune fare de ĉiuj triboj, kaj tiel neniu tero povus esti vendita sen interkonsento per ĉiuj. Tecumseh sciis ke tia "larĝa interkonsento estis malebla", sed tio estis kial li apogis la pozicion. Ne ankoraŭ preta por alfronti Usonon rekte, Tecumseh unue identigis kiel siajn kontraŭulojn tiujn amerikajn gvidantojn kiuj subskribis la traktaton, kaj li minacis mortigi ilin ĉiujn.
Tecumseh komencis aldoni al la instruo de sia frato, konata kiel La Profeto, kiu proponis ke la triboj revenu al siaj praulaj manieroj. Li komencis asocii la instruon kun la ideo de pan-triba alianco. Tecumseh komencis vojaĝi vaste, instigante militistojn forlasi la kompromisemajn ĉefojn kaj aliĝi al la rezisto ĉe Prophetstown.
.
Harrison estis imponita de Tecumseh, nomante lin en letero "unu el tiuj maloftaj geniuloj. " Harrison opiniis ke Tecumseh, nekontrolita, havis la potencialon krei fortan imperion. Harrison suspektis ke la ŝonia ĉefo estis malantaŭ provoj komenci ribelon, kaj timis ke se li sukcesus krei pli grandan triban federacion, la britoj ekspluatus la situacion por antaŭenigi siajn postulojn je la Nordokcidento.
En marto 1811 kometo ekaperis. Tecumseh, kies nomo (Tekomsē) signifis "Falstelo" aŭ "Pantero Trans La Ĉielo", vojaĝis ĉie en la Sudoriento por konstrui aliancojn kun la triboj; li rakontis al la Choktaw, Chickasaw, Muscogee, kaj al multaj aliaj ke la kometo signalis lian alvenon. McKenney raportis ke Tecumseh pruvus ke la Granda Spirito sendis lin per donado al ili signon. Baldaŭ post kiam Tecumseh forlasis la Sudorienton, la "signo" alvenis en la formo de sismo.
Dum la venonta jaro, malamikeco inter kolonianoj kaj la indianoj pliiĝis rapide. Kvar setlantoj estis murditaj ĉe la Misuro kaj, en alia okazaĵo, indiĝenoj konfiskis ŝarĝon de provizoj de grupo de komercistoj. Harrison alvokis Tecumseh al Vincennes por klarigi la agojn de siaj aliancanoj. En aŭgusto 1811, Tecumseh renkontiĝis kun Harrison ĉe Vincennes, certiganta al li ke la ŝoniaj fratoj intencis resti en paco kun Usono. Tecumseh tiam vojaĝis en la sudon en misio por rekruti aliancanojn inter la " Kvin Civilizitaj triboj. " La plej multaj el la sudaj nacioj malaprobis liajn pledojn, sed grupo inter la Creek'oj, kiu estis konata kiel la Ruĝaj Bastonoj, respondis al lia militvoko. Ili ankaŭ estis implikitaj en interna konflikto, kondukante al la Creek-Milito, kiu iĝis parto de la Milito de 1812 kiam senkaŝa konflikto eksplodis inter usonaj soldatoj kaj la Creek. Tecumseh faris multajn pasiajn paroladojn kaj konvinkis multajn subteni lian movadon.
La 11-an de decembro 1811, la New-adrida Sismo skuis la Muscogee-terojn kaj la Mezokcidento n. Dum la interpreto de tiu okazaĵo variis de tribo al tribo, ili konsentis ke la potenca sismo devis esti signifinta ion. La sismo kaj ĝiaj postŝokoj helpis al la Tecumseh rezista movado ĉar la Muscogee kaj aliaj indianaj triboj kredis ke estis signo ke la ŝonioj devas esti apogitaj.
The Indians were filled with great terror ... the trees and wigwams shook exceedingly; the ice which skirted the margin of the Arkansas river was broken into pieces; and the most of the Indians thought that the Great Spirit, angry with the human race, was about to destroy the world.
La Muscogee kiuj eniris la konfederacion de Tecumseh estis konataj kiel la Ruĝaj Bastonoj. Rakontoj pri la origino de la Red Stick-nomo varias, sed unu estas ke ili estis nomumitaj laŭ la Muscogee-tradicio de portado de fasko de bastonoj kiuj markas la tagojn ĝis okazaĵo okazas. Bastonoj pentritaj ruĝa simbolas militon.
[Governor William Harrison], you have the liberty to return to your own country ... you wish to prevent the Indians from doing as we wish them, to unite and let them consider their lands as common property of the whole ... You never see an Indian endeavor to make the white people do this ... Sell a country! Why not sell the air, the great sea, as well as the earth? Did not the Great Spirit make them all for the use of his children? How can we have confidence in the white people?
Post la kapitulaco de Hull da Detrojto, generalo William H. Harrisonn ricevis ordonrajton pri la usona Armeo de la Nordokcidento. Li komencis repreni la grandurbon, tiam defendita fare de la brita kolonelo Henry Procter kune kun Tecumseh. Taĉmento de la armeo de Harrison estis venkita ĉe Frenchtown laŭ la Sekvinbero-Rivero la 22-an de januaro 1813. Procter forlasis la kaptitojn kun neadekvata gardisto; ili ne povis malhelpi kelkajn el liaj nordamerikaj indiĝenaj aliancanoj ataki kaj mortigi eble nekredeblajn 60 amerikanojn, multaj el kiuj estis Kentukiaj milicsoldatoj. La amerikanoj nomis la okazaĵon la "River Raisin Massacre. " La malvenko finis la kampanjon de Harrison kontraŭ Detrojto, kaj la frazo "Memoru la Sekvinbero-Riveron! " iĝis batalkrio por la amerikanoj.
En majo 1813, Procter kaj Tecumseh eksieĝis Fort Meigs en norda. Amerikaj plifortikigoj alvenantaj dum la sieĝo estis venkitaj fare de la indiĝenoj, sed la fortikaĵo rezistis. La indianoj poste komencis disiĝi, devigante Procter kaj Tecumseh reveni al Kanado. Ilia dua ofensivo en julio kontraŭ Fort Meigs ankaŭ malsukcesis. Por plibonigi la indianan laboretoson, Procter kaj Tecumseh provis sturmi Fort Stephenso n, malgrandan amerikan instalaĵon ĉe la Sandusky Rivero, nur por esti repuŝitaj kun gravaj perdoj; tio markis la finon de la Ohio-kampanjo.
Sur Lake Erie, la amerika komandanta kapitano Oliver Hazard Perry elluktis la Batalon de Lake Erie la 10-an de septembro 1813. Lia decida venko certigis amerikan kontrolon de la lago, plibonigitan amerikan bataletoson post serio de malvenkoj, kaj devigis la britojn retiriĝi de Detrojto. Generalo Harrison lanĉis alian invadon da Supra Kanado, kiu kulminis per la usona venko ĉe la Batalo de la Tamizo la 5-an de oktobro 1813, en kiu Tecumseh estis mortigita. La morto de Tecumseh efike finis la nordamerikan indiĝenan aliancon kun la britoj en la Detrojto-regiono. Amerika kontrolo da Lake Erie signifis ke la britoj jam ne povis disponigi esencajn armeajn provizojn al siaj indiĝenaj aliancanoj, kiuj eliĝis el la milito. La amerikanoj kontrolis la areon dum la konflikto.
Sekvo
La ŝonioj en Misurio iĝis konataj kiel la " Absentee Shawnee (foririntaj ŝonioj)". Plurcent membroj de tiu tribo forlasis Usonon, kune kun kelkaj delavaroj, por ekloĝi en la orienta parto de hispano Teksaso. Kvankam proksime aliancitaj kun la ĉeroko j gviditaj fare de The Bowl, ilia ĉefo John Linney restis neŭtrala dum la ĉerokea Milito en 1839. En aprezo, teksana prezidanto Mirabeau Lamar plene kompensis la ŝoniojn por iliaj plibonigoj kaj kultivaĵoj dum financado de ilia forigo norden al Arkansaw Territory. La ŝonioj ekloĝis proksime de aktuala Shawnee, Oklahomo. Ili estis akompanitaj de ŝonioj de Kansaso kiuj partumis iliajn tradiciistajn opiniojn kaj kredojn.
En 1817, la Ohio-ŝonioj subskribis la Traktaton de Fort Meigs, cedante siajn ceterajn terojn en interŝanĝo por tri rezervejoj en Wapaughkonetta, Hog Creek (proksime de Limo) kaj Lewistown, Ohio. Ili partumis tiujn terojn kun la seneko j.
Misouri eniris la Union en 1821. Post la Traktato de Sankta Luiso en 1825, la 1,400 Misouri-ŝonioj estis perforte translokigitaj de Cape Girardeau ĝis sudorienta Kansas, proksime al la Neosha Rivero.
Dum 1833, nur la ŝonio-grupo de Black Bob rezistis forigon. Ili ekloĝis en nordorienta Kansas proksime de Olathe kaj laŭ la Kansas (Kanza) Rivero en Monticello proksime de Gum Springs. La Ŝonia Metodista Misio estis konstruita proksime por helpi al la tribo. Proksimume 200 el la Ohio-ŝonioj sekvis la profeto n Tenskwatawa kaj aliĝis al siaj Kansas fratoj kaj fratinoj en 1826.
La ĉefparto sekvis Black Hoof, kiu kontraŭbatalis ĉiun klopodon devigi la ŝoniojn rezigni je sia Ohio patrujon. En 1831, la Lewistown-grupo de Seneko-ŝonioj foriris al la indiana teritorio (aktuala Oklahomo). Post la morto de Black Hoof, la restantaj 400 Ohio Shawnee en Wapaughkonetta kaj Hog Creek transcedis ilian teron kaj moviĝis al la ŝonia rezervejo en Kansas.
En la 1853-datita Indian Appropriations Bill (Indiana Kompenso-Leĝo), la Kongreso asignis 64,366 USD por traktatdevoj al la ŝonioj kiel ekzemple anuitatoj, edukado, kaj aliaj servoj. Kromaj 2,000 USD estis asignitaj por la Senekoj kaj la Ŝonioj kune.
Dum la Usona Enlanda Milito, la grupo de Black Bob fuĝis de Kansas kaj eniris la "Absentee Shawnee" en Oklahomo por eviti la militon. Post la Interna milito, la ŝonioj en Kansas estis forpelitaj kaj devigitaj movi al nordorienta Oklahomo. La ŝoniaj membroj de la antaŭa Lewistown-grupo iĝis konataj kiel la "Eastern Shawnee" (Orientaj ŝonioj).
La antaŭaj Kansas-ŝonioj iĝis konataj kiel la "Loyal Shawnee" (Lojalaj ŝonioj). Kelkaj diras ke tio estas pro ilia fideleco kun la Unio dum la milito; aliaj diras ke tio estas ĉar ili estis la lasta grupo kiu forlasis sian Ohio-patrujon. Ĉi-lasta grupo estis rigardita kiel parto de la ĉerokea nacio per Usono ĉar ili ankaŭ estis konataj kiel la "Cherokee Shawnee". En 2000 la "lojalaj" aŭ "ĉerokeaj" ŝonioj finfine ricevis federacian rekonon sendepende de la ĉerokea nacio. Ili nun estas konataj kiel la "Shawnee Tribe" (ŝonia tribo). Hodiaŭ, la plej multaj el la membroj de la ŝonia nacio daŭre loĝas en Oklahomo.
Grupoj
Aldone al la kvin grupoj, la ŝonioj povas esti dividitaj en ses klanojn aŭ subgrupojn. Ĉiu nomgrupo estas ofta inter ĉiu el la kvin grupoj, kaj ĉiu ŝonio apartenas al grupo. La ses gruponomoj estas:
Membreco en partgrupo estis heredita de la patro, male al la patrinlinia deveno ofta ĉe aliaj triboj. Ĉiu partgrupo havis primaran vilaĝon kie la ĉefo de la partgrupo vivis. Tiu vilaĝo estis kutime nomita laŭ la partgrupo. Laŭ tradicio, ĉiu ŝonia partgrupo havis certajn rolojn, kiujn ĝi plenumi nome de la tuta tribo. Je la tempo kiam ili estis registritaj skribe fare de eŭrop-amerikanoj, tiuj fortaj sociaj tradicioj jam malintensiĝis. Ili restas nebone komprenitaj. Pro la disvastigo da la ŝonia popolo de la 17-a jarcento tra la 19-a jarcento, la roloj de la partgrupoj ŝanĝiĝis.
Hodiaŭ ekzistas tri federacie agnoskitaj triboj en Usono, ĉiuj el kiuj situas en Oklahomo:
Aktuale en 2008 ekzistis 7584 registritaj ŝonioj, kun la plej multaj en Oklahomo.
Ŝonioj en Ohio kaj aliaj ŝtatoj
Almenaŭ kvar grupo j de ŝonioj ekzistas en Ohio:
La Piqua-Ŝonia Tribo estas oficiale rekonita en Alabamo fare de la Alabamo Hindaj Aferoj-Komisiono en konformo al la Davis Strong Act (Fortleĝo), kaj en Ohio de Ohio Senate Resolution (Ohio Senatrezolucio) 188, akceptita la 26-an de februaro 1991 kaj de la Ohio House of Representatives (Ohio Reprezentantĉambro) 119-a plenkusida rezolucio n-ro 83, akceptita aprilon 3, 1991 kiel prezentite al la Agentejo de Indianaj Aferoj Washington, D.C., kaj en Kentukio per Guberniestra proklamo datita la 13-an de aŭgusto 1991.
Roncello
Roncello estas komunumo de Italio. Ĝi estas parto de la laŭ decido de 2004 kreita kaj en 2009 plene ekfunkciinta provinco Monza kaj Brianza en la regiono Lombardio - antaŭe ĝi apartenis al la provinco Milano. Fine de en la komunumo vivis.
Najbaras la komunumoj Bellusco, Busnago, Ornago, Trezzano Rosa kaj Basiano.
László Oltyán
László OLTYÁN [oltjAn] rumania hungara verkisto, ĵurnalisto. Li naskiĝis en Târgu Mureș la 19-an de aŭgusto 1935 kaj mortis samloke la 16-an de novembro 1990.
Kariero
László Oltyán estis interna kunlaboranto de gazetoj Ifjúmunkás kaj Vörös Zászló, de 1990 rubrikestro de Népújság.
La voce della luna
La voĉo de la luno (itale originale: La voce della luna) estas itala drama komedia filmo de 1990 reĝisorita de Federico Fellini kun steluloj Roberto Benigni, Paolo Villaggio kaj Nadia Ottaviani. Revenante al temoj kiujn li dekomence esploris en La strada (1954), Fellini faras halton en la rumoroj de la animo kiujn nur frenezuloj kaj vagabondoj estas kapablaj aŭdi. Bazita sur la romano Il poema dei lunatici de Ermano Cavazzoni, la filmo temas pri falsa inspektisto de putoj kaj iama prefekto kiu vagas tra la kamparo de Emilio-Romanjo kie okazis la infanaĝo de Fellini kaj malkovras distopion de televidaj reklamaĵoj, faŝismo, beleckonkurencoj, rok-muziko, katolikismo kaj paganaj ritaroj.
La filmo ricevis premiojn David di Donatello pro Plej Bonkvalita Aktoro, Plej Bonkvalita Eldonado kaj Plej Bonkvalita Produktodesegnado, kaj nomumojn por Plej Bonkvalita Reĝisoro, Plej Bonkvalita Filmo, Plej Bonkvalita Kinarto, Plej Bonkvalita Muziko kaj Plej Bonkvalita Produktoro. La voce della luna estis la lasta filmo antaŭ sia morto en 1993.
La rakonto fokusas al la kapto de la luno fare de la fratoj Micheluzzi dum Ivo, ĵus liberigita el mensmalsanulejo, klopodas seksallogi Aldina Ferruzzi pri kiu li obsediĝis. Ivo similigas ŝian blondan belecon al la luno, origino de lia frenezeco kaj frustracio. Dum liaj klopodoj, li renkontas variajn frenezecajn rolulojn kiel hobojisto kiu dormas en tombejo, homo kies hobio estas meditadi surtegmente, kaj Gonnella, la eks-prefekto maldungita pro sia pliiĝanta paranojo.
La venkinta belulino perdiĝas inter afrikaninoj kiuj kantas al la luno en abandonita grenejo. Ivo notas, ke la kaptita ŝuo de Aldina-Cindrulino kongruas al diversaj virinoj.
6922 Yasushi
6922 Yasushi estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Satoru Otomo elde la observatorio de Kijosato, en kvartalo de la urbo Hokuto (gubernio Jamanaŝi, Japanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Yasushi Sato, ano de la Astronomia Klubo de Matsue, kiu popularigas la astronomion en gubernio Ŝimane.
Johann Bernoulli
Johann BERNOULLI ([Johan Bernuli]; naskiĝis la 27-an de julio 1667 en Bazelo, mortis la 1-an de januaro 1748 en Bazelo) estis svisa matematikisto kaj fizikisto. Li naskiĝis en fama familio Bernoulli kaj estis pli juna frato de Jakob Bernoulli, patro de Daniel Bernoulli. Apartenas al unuaj ellaborintoj de matematika analizo. Post morto de Newton gvidanto de eŭropaj matematikistoj. Alilanda membro de pariza (1699), berlina (1701), peterburga (1725) akademioj de scienco kaj Londona reĝa societo (1712).
Biografio kaj verkoj
En aĝo de 18 jaroj fariĝis magistro de artoj. Poste lernis kuracadon, sed samtempe forlogiĝis de matematiko. Kune kun frato Jakob studas la unuajn artikolojn de Leibniz pri metodoj de diferenciala kaj integrala kalkuloj. Poste komencas proprajn profundajn esploradojn en matematiko.
En 1691 en Francio propagandas la novan kalkulon fondinte la unuan parizan skolon de analizo. Post returno en Svislandon korespondas kun sia lernanto markizo l'Hôpital (prononco Lopital), al kiu lasis enhavoplenon resumon de la nova doktrino, konsistinta el du partoj: objekto pri nefinitaj etoj kaj integrala kalkulo. En la sama 1691-a jaro publikigis en Acta Eruditorum sian unuan verkon: li trovis la ekvacion de la katena linio - linio formata de kateno, kiu pendas inter du finojn, fiksitajn sur la sama alteco. Samtempe detalan esploradon de tiu linio faris ankaŭ Leibniz kaj Huygens.
En 1692 obtenis la klasikan formulon de radiuso de kurbeco.
En 1693 aliĝis al korespondado de la frato Jakob kun Leibniz.
En 1694 defendis doktoran disertaĵon pri kuracado. Edziĝis, poste havis 5 filojn kaj 4 filinojn. Respondante al letero de l'Hôpital sciigis al li la regulon pri malkaŝo de nedefineco, kiu nun estas konata kiel "regulo de l'Hôpital".
Publikigis en Acta Eruditorum la verkon "Ĝenerala maniero de konstruado de ĉiuj diferencialaj ekvacioj de unua ordo". En ĝi aperis esprimoj "ordo de ekvacio" kaj "separado de varioj" (tiun terminon Bernoulli usis jam en prelegoj en Parizo). Bernoulli havis dubojn, ke ĉiu diferenciala ekvacio estas transformebla en ekvacion kun separtitaj varioj, tial proponis artifikon konstrui ĉiujn integralajn kurbojn per izoklinoj en la kampo de direktoj difinitaj de ekvacio.
En 1695 fariĝis profesoro de matematiko en Groningen laŭ rekomendo de Huygens.
En 1696 l'Hôpital publikigis en Parizo sub propra nomo la unuan libron pri matematika analizo: "Analizo de nefinite etoj por esplorado de kurboj" (en la franca), bazita sur la unua parto de resumoj de Bernoulli.
La verko havas grandan signifon ne nur ĉar ĝi estis la unua, sed ankaŭ danke al klara stilo kaj amaso de ekzemploj. Kiel la resumo de Bernuolli ĝi enhavis amason de aplikoj, propre la verko enhavis 95% de aplikoj.
Szilárd Iván
IVÁN Szilárd (iva:n sila:rd) estis hungara pentristo naskita en Újarad la 8-an de majo 1912 kaj mortinta en Budapeŝto la 7-an de aŭgusto 1988.
Biografio
Szilárd Iván studis grafikon en 1927; en 1928-29 en privatlernejo de István Szőnyi; en jaroj 1930-37 en la Belarta Altlernejo. Inter 1940-44 li laboris an Nagybánya. Li faris studvojaĝon en Nederlando, Parizo. De 1962 ĝis 1984 li instruis en la Hungara Belarta Altlernejo. Liaj majstroj estis István Szőnyi, István Réti, Nándor Lajos Varga.
Johann Bernoulli
Biografio kaj verkoj
Tia nekutima situo havas kaŭzon: financaj malfacilaĵoj de Bernoulli post edziĝo. Antaŭ du jaroj, en la letero de 17 marto 1694 Lopital proponis al Bernoulli ĉiujaran pension 300 livroj kaj promesis poste pligrandigi kun kondiĉoj:
1. J.Bernoulli esploras problemojn, kiuj interesigas l'Hôpital-on.
2. Scigas al l'Hôpital kaj nur al li ĉiujn siajn eltrovaĵojn.
3. Sendos al neniu siajn verkojn lasitajn siatempe ĉe l'Hôpital.
Dum du jaroj, ĝis apero de la libro de l'Hôpital Bernoulli plenumis tiun sekretan pakton. Poste J.Bernoulli en leteroj al amikoj kaj post forpaso de l'Hôpital (1704) ankaŭ en gazetaro defendis siajn aŭtorajn rajtojn.
La libro de Bernulli-l'Hôpital havis grandegan sukceson, estis eldonita 4 fojoj (laste en 1781).
En 1699 kune kun frato Jakob estis elektita kiel alilanda membro de Pariza Akademio de sciencoj.
Emina Messaoudi
Emina Messaoudi laŭ hungarlingve kutima nomordo Messaoudi Emina estas hungara aktoro.
Johann Bernoulli
Biografio kaj verkoj
En 1701 estis elektita alilanda membro de Berlina Akademio de sciencoj.
En 1702 kune kun Leibniz malkovris malkomponon de racionalajn frakciojn sub integralo.
Emina Messaoudi
Biografio
Emina Messaoudi maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo, poste ŝi akiris aktoran diplomon en Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto) en 2018. Ŝiaj plej gravaj instruistoj estis Gábor Zsámbéki kaj Andrea Fullajtár. Post la diplomo ŝi ne ligiĝis al teatro. Ŝi ricevis premiojn en 2018 kaj 2020.
Johann Bernoulli
Biografio kaj verkoj
En 1705 returnis al Bazelo kiel profesoro de greka lingvo. Tuj post morto de la frato Jakob (1705) estis invitita al lia katedro en Bazelo kaj posedis ĝin ĝis morto en 1748.
En 1725 estis elektita alilanda membro de Peterburga Akademio de sciencoj.
En 1743 publikigis monografion "Hidraŭliko", en kiu sukcese aplikis la leĝon de konservado de energio. Ekde tiam estas klasika la ekvacio de Bernoulli pri fluo de likvaĵo.
Johann Bernoulli estis okfoje elektita dekano de fakultato de filozofio en Bazelo, dufoje rektoro de universitato. Nedelonge antaŭ morto publikigis la korespondadon kun Leibniz, kiu estas gravega kiel fonto en historio de matematiko.
Bernoulli edukis multajn lernantojn, inter ili Euler kaj filo Daniel Bernoulli.
La franca poeto Voltaire dediĉis al Bernoulli versaĵeton kiel subskribon de lia portreto (traduko de I.Kossey):
Lia saĝeco la veron ekvidis,
Koro varmega ĝustecon eksciis.
Estas orgojlo de tuta Svislando,
Estas orgojlo de tuta homaro.
József Urbán
József Urbán [jOĵef], laŭ hungarlingve kutima nomordo Urbán József estis hungara katolika pastro, piarista monaĥo, mezlerneja instruisto.
József Urbán naskiĝis la en Budapeŝto.
Biografio
József Urbán maturiĝis en 1982, poste li aliĝis al la piaristoj. Li studis teologion en Teologia Monaĥa Altlernejo Sapientia kaj Katolika Altlernejo Péter Pázmány kun diplomo en 1993. En tiu studperiodo li studis ankaŭ en Scienca Universitato Loránd Eötvös Li monaĥiĝis en 1991, en la sekvanta jaro li pastriĝis. Inter 1993-2003 li instruis en piarista gimnazio en Szeged, eĉ li estis lernejestro ekde 1998. Inter 2003-2011 li estis estro de la hungaraj piaristoj, inter 2012-2015 li estis piarista lernejestro en Budapeŝto, poste li ricevis eklezian postenon en Esztergom. Intertempe li akiris plian diplomon en Universitato Semmelweis en 2008. Li estis nomumita vicestro de barataj jezuitoj en 2019. Li ricevis hungaran ŝtatan premion en 2015.
Sándor Badár
Sándor Badár [ŝAndor], laŭ hungarlingve kutima nomordo Badár Sándor estas hungara aktoro, humuristo, fervojisto. Sándor Badár naskiĝis la  en Jászberény.
Biografio
Sándor Badár maturiĝis en aktora gimnazio en Szentes, poste li estis fervojisto 12 jarojn. Baldaŭ li translokiĝis al Horány (ekstera parto de Szigetmonostor) kaj okupiĝas pri rajdoinstruado por infanoj. Tamen li ne plene forlasis la teatran vivon, laŭokaze li havas rolojn en teatroj, televizioj, filmoj. Li ricevis premiojn inter 2004-2013. Lia edzino naskis filon.
28277 Chengherngyi
28277 Chengherngyi estas tre malgranda, neordinare hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Cheng Yi Herng, kiu gajnis la unuan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2011 pro sia projekto pri komputado. Li estis lernanto ĉe la Mezlernejo de Matematiko kaj Scienco de Singapuro.
Kapelo Sankta Kruco (Kisapáti)
Kapelo Sankta Kruco estas romkatolika monumento historia en Hungario, en vilaĝo Kisapáti. Ĝi estas la plej malnova konstruaĵo de la vilaĝo.
Historio
La romanika preĝejo estis menciita en 1245, tamen la identeco ne estas tutcerta. Laŭ arkeologoj oni konstruis ĝin en la 13-a jarcento. Tiutempe la vilaĝo etendiĝis en tiu ĉi loko. Gotika trakonstruo okazis en 1414 kaj oni alkonstruis sakristion supozeble post jardekoj. En la 17-a jarcento la plena vilaĝo ŝanĝis lokon al la nuna loko, nur la preĝejo restis. Oni supozas, ke la forlasita preĝejo jam estis ruina pro la kontraŭturkaj bataloj, tamen oni renovigis ĝin en 1772. En la 19-a jarcento la preĝejo ne estis uzata kaj denove ruiniĝis, ja la vilaĝo havis preĝejon en la nova loko. En 1958 post arkeologiaj esploroj - kiel kapelo - ĝi plene renoviĝis, denove en 1991.
Konstruaĵo
La kapelo situas sola ĉe piedo de monto en proksimeco de vitejoj. Ĝi havas 3 partojn: la navo estas kuŝanta brikoforma, la apuda absido estas staranta brikoforma kaj iomete malpli larĝa, ol la navo. La sakristio troviĝas malantaŭ la navo. La enirejo funkcias en mezo de la laŭlonga navoflanko. Interne restis la altara ŝtono el la romaniko, arkeologoj trovis ankaŭ spurojn de freskoj.
Yasutaka Yoshida
Li futbalis ĉe Tanabe Pharmaceutical, Sanfrecce Hiroshima kaj Cosmo Oil Yokkaichi.
Idrifaia
Idrifaia [idrifaja] (Héderfája hEderfAja) estas komunumo en Rumanio sudokcidente de Târgu Mureș. Administre ĝi apartenas al Suplac.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1 090 loĝantojn (hungaroj) en 1992 733 (99% hungaroj) kaj en 2011 677.
Historio
Ĝia unua skriba mencio estas en 1331. Ĝi estis hungara servutulvilaĝo. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Kis-Küküllő).
Jaro
Jaro estas la termino por tempo-periodo, kies longeco baziĝas sur la daŭro de unu orbito de la Tero ĉirkaŭ la Suno.
Kvankam astroscienco uzas plurajn specojn de jarkoncepto, la kalendara jaro uzata por la Gregoria kalendaro baziĝas sur la tropika jaro kaj longas je 365,2425 tagoj. La frakcio de tago traktiĝas per superjaroj, kiu aldonas unu tagon fine de februaro ĉiuan kvaran jaron. Tamen, la gregoria jaro malakordos kun la tropika jaro je la longeco de unu tago post ĉirkaŭ 8 000 jaroj.
Estas dek du monatoj en la gregoria jaro.
Ankaŭ la periodoj de la orbito de aliaj planedoj nomiĝas jaroj.
Specoj de jaro
Por mezuri grandajn tempo-intervalojn homoj de antikvaj epokoj uzis tempo-periodon rilatan al la turniĝo de la Tero ĉirkaŭ la Suno. La tempo dum kiu la Suno, kiam observata de la Tero, faras kompletan vojturnon en la ĉiela sfero de iu fiksita stelo kaj revenas al la sama stelo nomiĝas stela jaro. Tiu jaro egalas al 365.25636 teraj diurnoj.
Jam antikvaj astronomoj rimarkis, ke sezonoj surtere (nome printempo, somero, aŭtuno kaj vintro) dependas de la Suna deklinacio kaj pozicio de la Suno rilate al la punkto de printempa ekvinokso. La ciklo de la sezonoj finiĝas kiam la Suno revenas al la punkto de la printempa ekvinokso. Se tiu punkto ĉiam restus en la sama pozicio kompare kun steloj, tiam la sezonŝanĝoj okazus ĝuste dum la stela jaro. Tamen tio ne ĝustas precize. Gravas ankaŭ la aksa dekliniĝo de la Tero.
Antikva greka astronomo Hiparĥo en la 2-a jarcento a.K.. rimarkis, ke pro la precesio la punkto de la printempa ekvinokso malrapide moviĝas laŭ la ekliptiko al la Suno. Sekve la Suno "renkontas" tiun punkton ĉiujare iom pli frue (tiel ke dum preskaŭ 26 000 jaroj ĝi trairas ĉiujn zodiakajn konstelaciojn).
Tempoperiodo inter du sinsekvaj sunaj trapasoj tra la punkto de printempa ekvinokso nomiĝas tropika jaro. La tropika jaro daŭras 365.24220 terajn diurnojn, t.e. ĝi estas pli mallonga je 20 minutoj kompare kun la stela jaro. Kiam oni parolas pri la jaro en ĉiutaga vivo oni kutime parolas pri tropika jaro.
Lumjaro
Unu lumjaro estas la distanco, kiun trairas lumo en vakuo dum unu jaro. Analoge ankaŭ ekzistas la unuoj lumhoro, lumsekundo ktp.
La mallongigo de “lumjaro” estas lj.
La longo de lumjaro dependas de la elektita difino por jaro. Unu kalendara Gregoria jaro egalas 365,2425 tagojn de po 86 400 sekundoj, dum unu sidera jaro (tempo de unu sun-rondiro de la Tero, rilate al la steloj) egalas 365,256 363 051 tagojn. La Internacia Astronomia Unio rekomendas uzon de unu Julia jaro, t.e. 365,25 tagoj po 86400 sekundoj, kio donas la ekzaktan distancon
En astronomio, por indiki longegajn distancojn, oni plej ofte uzas la unuon parseko egalan al proksimume 3,26 lj. La parseko pli proksime rilatas al astronomiaj observoj. En sciencopopularigaj verkoj la plej ofta unuo tamen estas la lumjaro.
Fiska jaro
Fiska jaro, financa jaro, impostojaro aŭ kalkula jaro estas 12-monata periodo uzita por kalkulado de ĉiujaraj financaj deklaroj en entreprenoj kaj aliaj organizoj. En multaj jurisdikcioj, regularoj koncerne kontadon postulas tiajn raportojn foje post dek du monatoj, sed ne postulas nepre, ke la dek du monatoj konsistigas nepre kalendaran jaron.
Ekzemple, en Kanado kaj Barato la fiskojaro ekas de la 1-a de aprilo; en Britio ĝi ekas de la 1-a de aprilo por celoj de kompania impostado kaj registaraj financaj deklaroj, sed de la 6a de aprilo por celoj de persona impostado kaj pago de ŝtataj enspezoj; en Aŭstralio ĝi ekas de la 1-a de julio; dum en Usono la fiskojaro de la federacia registaro ekas de la 1-a de oktobro.
Lernojaro
Lernojaro aŭ akademia jaro estas la ĉiujara periodo dum kiu studento partoprenas en lernejo. La akademia jaro povas esti dividita en semestroj, aŭ trimestroj aŭ kvaronoj. La lerneja jaro en multaj landoj komenciĝas en aŭgusto aŭ septembro kaj finiĝas en majo, junio aŭ julio. En Israelo la akademia jaro komenciĝas ĉirkaŭ oktobro aŭ novembro, akordigita kun la dua monato de la Hebrea Kalendaro.
Kelkaj lernejoj en la Unuiĝinta Reĝlando kaj Usono dividas la akademian jaron en tri proksimume egal-longajn tempojn (nomitajn "trimestroj" aŭ "kvaronoj" en Usono), malglate koincidante kun aŭtuno, vintro, kaj printempo. Ĉe kelkaj lokoj, mallongigita somera sesio, foje pripensita kiel parto de la regula akademia jaro kaj konsista en Norda Hemisfero plej ofte de monatoj julio kaj aŭgusto, estas sekvita fare de studentoj laŭ libervola elektobazo. Aliaj lernejoj dividas la jaron en du ĉefajn semestrojn, unua (tipe aŭgusto ĝis decembro) kaj dua semestro (januaro ĝis majo). Ĉiu el tiuj ĉefaj semestroj povas esti disfendita en duono per mezsemestraj ekzamenoj, kaj ĉiu el la duonoj estas referita kiel "kvarono" (aŭ "esprimo" en kelkaj landoj). Povas ankaŭ ekzisti libervola somersesio kaj/aŭ mallonga januara sesio.
Iuj aliaj lernejoj, inkluzive de kelkaj en Usono, havas kvar markitajn periodojn. Kelkaj lernejoj en Usono, kiaj ekzemple la Boston Latin School, povas dividi la jaron en kvin aŭ pli da markantaj periodoj. Kelkaj asertas en defendo de tio ke ekzistas eble pozitiva korelacio inter raporta frekvenco kaj akademia atingo. En hispanaj mezlernejoj la lernojaro dividiĝas plej ofte en tri malsimilaj trimestroj, el kiuj la lasta estas iomete pli mallonga.
Ekzistas tipe 180 tagoj da instruado ĉiun jaron en lernejoj en Usono, ekskludante semajnfinojn kaj paŭzojn, dum 190 tagoj por lernantoj en ŝtataj lernejoj en Britio, Nov-Zelando kaj Kanado.
En Barato la akademia jaro normale komenciĝas de 1-a de junio kaj finiĝas la 31-an de majo. Kvankam lernejoj komencas fermiĝi ĉirkaŭ meza marto, la fakta akademia fino estas la 31-a de majo kaj en Nepalo ĝi komencas de la 15-an de julio. En Hispanio la lernojaro komencas meze de septembro kaj finas komence de septembro, kaj plej ofte la somera sezono estas por superi la nesukcesajn fakojn (komence de septembro). Iam, meze de la 1970-aj jaroj, estis klopodoj por kongruigi la komencon de la lernojaro kun la komenco de la kalendara jaro, nome komence de januaro, kaj eĉ komencis unu lernojaron en universitatoj januare, post tri pliaj monatoj feriaj: tamen tiu projekto estis nuligita kaj la venontan lernojaron komenciĝis septembre kiel kutime.
Liturgia jaro
Liturgia jaro aŭ eklezia jaro estas la ciklo de la festoj kaj memortagoj en la kristanaj eklezioj. En la katolika eklezio de latina rito kaj la protestantaj eklezioj, oni kutime rigardas la 1-an dimanĉon de advento kiel komencon de la liturgia jaro. En eklezioj de bizanca rito (ortodoksaj kaj orientaj katolikaj) la liturgia jaro komenciĝas la 1an de septembro.
Jubilea jaro estas laŭ juda-kristana kredo speciala jaro por universala pardono de pekoj. Laŭ la biblia libro Levidoj, jubilea jaro supozeble okazas ĉiun 50-an jaron kaj ĝi principe kaŭzas liberigon de la sklavoj kaj kaptitoj, forviŝon de monŝuldoj kaj precipe okulfrapajn signojn de dia mizerikordo. Jubileo ĝenerale estas simple datrevena festo en ĉiu etoso, sed foje iam pliofte religia. Kutime, per tiu vorto oni referencas al jubileo laŭ la Katolika Eklezio kiu ĝin celebras universale kaj por siaj adeptoj kaj por homoj kiuj inklinas al spiritaj valoroj. Tiuj universalaj jubileoj estas ankaŭ konitaj kiel “Sanktaj Jaroj”. Jubileo, kiu reprenas sian nomon el tiu hebrea, estas la jaro de la peko-pardono, de la repacigo, konvertiĝo kaj de la pentofara sakramento.
Julia jaro
La julia jaro, kiel uzite en astronomio kaj aliaj sciencoj, estas tempounuo difinita kiel ekzakte 365.25 tagoj. Tio estas la normala signifo de la unuo "jaro" (simbolo a de la latina annus) uzita en diversaj sciencaj kuntekstoj. La julia jarcento da 36525 tagoj kaj la julia jarmilo de 365250 tagoj estas uzitaj en astronomiaj kalkuloj. Principe, esprimi tempintervalon en juliaj jaroj estas maniero ĝuste precizigi kiom multaj tagoj (ne kiom multaj "realaj" jaroj), por longaj tempintervaloj kie deklarante ke la nombro da tagoj estus malakurata kaj neintuicia. Laŭ konvencio, la julia jaro estas uzita en la komputado de la distanco kovrita per lumjaro.
Sideraj, tropikaj, kaj anomalistaj jaroj
Ĉiu el tiuj tri jarnomoj povas esti loze nomita "astronomia jaro".
Hodiaŭ la tropika jaro estas difinita kiel la tempodaŭro por la ekliptika longitudo de la suno por pliiĝi je 360 gradoj. Ĉar la ekliptika longitudo de la Suno estas mezurita kun respekto al la ekvinokso, la tropika jaro konsistas el kompleta ciklo de la sezonoj; pro la biologia kaj sociekonomia graveco de la sezonoj, la tropika jaro estas la bazo de la plej multaj kalendaroj. La moderna difino de averaĝa tropika jaro devias de la fakta tempo inter trairejoj de ekz. la norda ekvinokso pro pluraj kialoj klarigitaj malsupre. Pro la aksa precesio de la Tero, tiu jaro estas proksimume 20 minutojn pli mallonga ol la sidera jaro. La averaĝa tropika jaro estas ĉirkaŭ 365 tagoj, 5 horoj, 48 minutoj, 45 sekundoj (= 365.24219 tagoj).
Se la Tero moviĝus en ideala Kepler-orbito, t.e. perfekta elipso kun la suno interkonsentita ĉe unu fokuso, ĉiu speco de jaro ĉiam havus la saman tempodaŭron, kaj la sideraj kaj anomalistaj jaroj estus egalaj. Pro perturboj de la gravito de aliaj planedoj, la decidpropono de la Tero varias iomete, igante la siderajn kaj tropikajn jarojn varii en longo je proksimume 25 minutoj. Ambaŭ estas trafitaj laŭ la sama maniero, tiel ke la sidera jaro estas konstante 20 minutojn pli longa ol la tropika jaro, kondiĉe ke ili estas mezuritaj laŭ la sama maniero.
Tropika jaro (konata ankaŭ kiel suna jaro), por ĝeneralaj celoj, estas la longo de la tempo kiun la Suno uzas por reveni al la sama posicio en la ciklo de sezonoj, kiel ĝi estas vidite el la Tero. Tempoperiodo inter du sinsekvaj sunaj trapasoj tra la punkto de printempa ekvinokso nomiĝas tropika jaro. La tropika jaro daŭras 365.24220 terajn diurnojn, t.e. ĝi estas pli kurta je 20 minutoj kompare kun la stela jaro. Kiam oni parolas pri la jaro en ĉiutaga vivo oni kutime parolas pri tropika jaro.
Amont-et-Effreney
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Haute-Saône (prononco [],, arpitane Hiôta-Sona), en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Lure (france arrondissement de Lure), la orienta parto de la departemento, kaj al la kantono .
Jaro
Jaroj por kalkulado kaj datigo de la historio
Anno Domini (A.D.), aŭ post Kristo (p.K.), estas temporeferenco. Anno Domini estas latina esprimo, kiu signifas "en la jaro de la Sinjoro". Ĝi estas utiligata ekde la aŭroro de la kristanismo per la julia kalendaro, poste kapilare disvastiĝinta en Eŭropo dum la Karolida imperio kaj fine heredita de la aktuala gregoria kalendaro, adoptita en 1582. Analoga kaj samantikva estas la formulo “Anno Salutis” (= en la jaro de la Savo aŭ en la jaro de la Graco).
La nova kristana vidpunkto, greftita ankaŭ rilate la datadon, do, dividis la tempan arkon signante tiom profunde antaŭan kaj postan tempon, ke ĝi estis universale akceptita, kaj distingomarkis la oficialan kronologion en multege da landoj, ankaŭ kulture nekristanaj, kaj fariĝis dominanta praktiko por la aferoj komercaj, sciencaj kaj komunikaj. Kaj, krome, nun ĝi estas normo de la rilatsistemo adoptita de internaciaj institucioj kiel UN kaj Universala Poŝta Unio, kiuj sugestas aldoni, en siaj oficialaj dokumentoj, ankaŭ tiun datadon al ĉiu alia malsammaniera datado.
Samsignifa esprimo estas "post Kristo" (p.K.), al kiu ekzistas simetria esprimo "antaŭ Kristo" (a.K.). Tiuj esprimoj vere disvastiĝis nur ekde la fino de la 14-a jarcento; hodiaŭ uzatas ankaŭ “nova erao” aŭ “kristana erao” aŭ "Komuna erao”, kiuj, kvankam malpli eksplicite, aludas ĉiam al la evento: kune, nome, kalendaroj, libroj, ĵurnaloj ktp ĉiutage kaj senĉese resendas al tiu evento, kiu, laŭ konantoj de historio, ŝanĝis ĝuste la juĝon pri la historio pro la supozata enkarniĝo de Jesuo kiel Difilo. Sume, la kalendaro de la kristana erao fariĝis la kandelaro de la tuta homaro, kaj plue de la moderneco.
Jardatigo de okazintaĵoj
Nuntempe oni datigas historiajn aferojn laŭ la tago, ekzemple por la Atencoj de la 11-a de septembro 2001, sed iam oni uzis la jaron kiel unuo por la historiaj aferoj, ekzemple por la Lisbona tertremo en 1755. Tiel estis relative pli facile memori la datigon de tiaj okazintaĵoj kun certeco pri la ĝusta momento de la okazo. Foje oni resumas historion de urbo, lando, mondoregiono kaj kontinento laŭ serio de historiaĵoj markitaj sinsekve de la respektivaj jaroj. Tio nomiĝas kronologio. Ekzemple jena kronologio de mejloŝtonaj jaroj por la historio de Eŭropo kaj rilataj landoj: