cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Litovio
Historio de Litovio
Litovoj kaj aliaj baltaj etnoj estis fine unuigitaj al unu nacio dum la 12-a jarcente de litova duko kaj posta reĝo Mindaugas. Dum la 12-a ĝis 14-a jarcentoj Litovio (tiam "Litova Granda Duklando" (Lietuvos Didžioji kunigaikštystė) eĉ pli kreskis kaj krom Baltio ampleksis plejgrandan parton de la hodiaŭaj ŝtatoj Pollando, Belorusio kaj Ukrainio - de la Balta ĝis la Nigra Maro. Ĝis la batalo de Žalgiris la plej granda danĝero por Litovio estis la ade atakinta Ordeno de germanaj kavaliroj, germanlingva eklezia armeo de nobeloj, sed en tiu batalo dum 1410 ĝi estis venkita de unuiĝintaj litovaj kaj polaj armeoj.
La Princlando Litovio (litove Lietuvos Kunigaikštystė, ofte mallongigite LDK, en mezepoka literatura litova lingvo Kunigiste Letuvos, rutene князство Литовское, latine Ducatus Lituaniae, beloruse Княства Літоўскае, "Knjastva Litoŭskaje", ukraine Князівство Литовське, "Knjazivstvo Litovske", pole Księstwo Litewskie, ruse Княжество Литовское, "Knjaĵestvo Litovskoje") estis teritorio proksimume ekvivalenta al la kultura regiono Aŭkŝtajtio, en kiu regis la litova reĝo Mindaugas. La teritorio konsidereblas la "kerna parto" de la pli granda Grandprinclando Litovio, kiu poste ĝis la 18-a jarcento iĝis parte tre ampleksa ŝtato en orienta kaj centra Eŭropoj.
Dum la jaro 1386 la Granda Litova Duko Vladislao la 2-a Jogajlido fariĝis la reĝo de Pollando. La litova kaj pola ŝtatoj fariĝis unio havanta la saman reĝon kaj poste la sejmon. Vladislao reformigis la fonditan de Kazimiro la 3-a Granda Jagelonan Universitaton en Krakovo.
Post Pola-Litova unio kaj fino de Jogajlida dinastio pola kaj litova nobelaro decidis kunigi la landojn en la unua Respubliko de Ambaŭ Nacioj. Dum 1569-1573 Litovoj kaj Poloj faris la gravajn kaj kontroversajn reformojn ankaŭ por eŭropa opinio. Laŭ la Varsovia konfederacio en Respubliko de Ambaŭ Nacioj ordonita estis toleremo por ĉiuj religioj kaj nacioj. Jam dum la reĝado de la lasta Jogajlido Sigismondo la 2-a oni enkondukis la elekton de reĝo. Sigismondo volis eĉ krei la polan-litovan eklezion kiel en Britujo sed venkis tiam la ideo de katolikismo de reĝoj.
Poste estis elektitaj Vasa-oj Sigismondo la 3-a kaj Ladislao la 4-a kiuj malfaciligis la kontaktojn kun Svedio kaj konkeris grandan parton de Rusio. Ladislao la 4-a fariĝis caro de Rusio sed li rezignis poste. Li estis ankaŭ kreanto de nacia pola-litova opero en Varsovio. Pro la komisio de Ladislao pentris inter aliaj Peter Paul Rubens.
(11291) 1991 RZ10
(11291) 1991 RZ10 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar (kantono San Diego, Kalifornio, Usono).
Litovio
Historio de Litovio
En 1665 Svedio konkeris Respublikon de Ambaŭ Nacioj kaj reĝo Johano Kazimiro forkuris de sia lando. Svedio superregis la polan-litovan armeon. Tiam komenciĝis la amasa ribelo pri sendependeco de popolo en terenoj de Varsovio, Częstochowa kaj Litovio. La ribelo en armeo estas kondukita de Stefan Czarniecki kiu revenante al Respubliko forigis la svedan armeon de sia lando.
Poste oni elektis Johanon la 3-an Sobieski kiu aranĝis Pollandon-Litovion al la militoj kun Rusio kaj Turkio. Plej granda lia venko estis la Batalo de Vieno en 1683 kiam Sobieski venkis super Otomana Imperio haltigante la ekspansion de tiu lando al Eŭropo. Sobieski disvolvadis la arton ekzemple konstruante la grandan palacon en Wilanów kiel en Versajlo.
La malkapabla reĝado de la saksaj Wettin-oj en la Respubliko venigis ĝin al malfortigo kaj prokrasto de multaj terenoj. Post ili nur la malforta reĝo Stanislao Aŭgusto Poniatowski, amanto de Katarina la 2-a komencos reformi la Respublikon reformigante la armeon, edukon, ege plibonigante arton kaj kreante la unuajn ministeriojn. Pro la malforta reĝado la Respubliko estis dispartigita trifoje de Rusio, Prusujo kaj Aŭstrio (vidu: Dispartigoj de Pollando). Malgraŭ malvenkoj la nobelaro organizis en Varsovio la Grandan Sejmon kiu finiĝis per la enkonduko de la unua konstitucio en Eŭropo - la konstitucio de 3-a majo - kiu enkondukis ĉiujn bezonatajn reformojn por plifortigi la landon kune kun la reformo de armeo. Katarino la 2-a komencis batalon kun la Respubliko sed la pola-litova armeo venkadis. Nur kiam ŝi ekminacis al reĝo Stanislao li kunigis kun konfederacio kontraŭ konstitucio kiu ĝenerale estis ribelo kontraŭ lando de Poloj kaj Litovoj. Tadeusz Kościuszko devenanta de terenoj de Litovio organizis insurekcion sed li malsukcesis kaj tri dispartigantoj aneksis la tutan Pollandon-Litovion.
Dum la fino de la 19-a jarcento, la litova lingvo estis malpermesita en la ruse okupita Litovio, sed la Knygnešiai, kulturaj partizanoj, kontrabandis litovlingvajn librojn presitajn en la proksima germanlingva Orienta Prusio, en la landon. Litovoj kaj poloj faris du tutlandajn ribelojn: la Novembra ribelo (1830) kaj Januara ribelo (1863) sed ili vanis. La litova kulturo kaj eduko estis tamen kaŝe organizita. Krom multaj gravaj litovlingvaj artistoj, en Kaŭno kaj Vilno ankaŭ vivis la pollingva verkisto Adam Mickiewicz.
La 16-an de februaro 1918 Litovio regajnis sendependecon. Ili kreis landon apartan de Pollando sen multaj terenoj de antaŭa Litovio.
Adél Zsigmond
ZSIGMOND Adél (ĵigmond) estas rumania hungara vestofasonistino naskita en Miercurea Ciuc la 18-an de oktobro 1983. Ŝi estas la filino de pentristo Márton Zsigmond.
Litovio
Historio de Litovio
Konforme al sekretaj decidoj de nazia-soveta pakto pri amikeco - pakto Ribbentrop-Molotov - dum junio 1940 la komunista Sovetunio denove konkeris Litovion kaj instalis la Litovan Sovetan Socialistan Respublikon. Post senperforta civitana ribelo fine de la 1990-aj jaroj, la Kantanta Revolucio, Litovio denove regajnis sendependecon nur la 11-an de marto 1990.
La 29-an de marto 2004 Litovio fariĝis membro de NATO, kaj la 1-an de majo 2004 fariĝis ĉiurajta membro de la Eŭropa Unio.
Krokino
Krokino aŭ C44H64O24 estas natura karotenoido trovata en la floroj de la Crocus sativus kaj gardenio. Ĝi estas molekulo de kroketino ligita al du disakaridoj konataj kiel "gentibiozoj". Ĝi apartenas al la familio de la karotenoidoj solveblaj en akvo kun antihipertensiaj, antioksidigaj, antiinflamaj kaj antitumoraj aktivecoj. Krokinoj estas ruĝa kristaloj vaste uzata kiel nutraĵoj, en medicino, kemia industrio kaj farmakologio.
Litovio
Demografio
Ĉirkaŭ 99,6 % de la loĝantoj en aĝo de pli ol 15 jaroj estas skribsciantaj.
Krokino
Proprecoj
Krokino estas grava ingredienco ĉefe respondeca por la koloro de la safrano. La strukturo de la Krokino estis priskribita de Karreel kvankam ĝia ĉeesto estis raportita de Aschoff dum la 19-a jarcento. Krokino povas izoliĝi el la safrano per butanolo en ĝia pura formo. Ĝi estas uzata en la traktado de pacientoj kun korvaskulaj malsanoj kaj grasaj hepatoj.
La tradicia medicino kredas ke la stigmoj de kelkaj plantoj el la krokusa familio povas forigi la deprimon kaj malpliigi ŝvelaĵojn kaj dolorojn krom kontribui por malpermesi la sangan stazon. Ĝi ankaŭ estas uzata en la traktado de la anksieco, brusto-disstreĉiĝo, malregula menstruo, postnaskaj hemoragioj kaj traŭmataj vundoj. Krokusaj stigmoj estas konsiderataj kiel "la ora planto".
Litovio
Demografio
En censo el la jaro 2001 estis 466.296 loĝantoj de Litovio deklaris sin esti litovoj, 216.012 indikis polan naciecon kaj 98.790 rusan.
Probable la kategorio "rusoj" en 1923 inkludis belorusojn kaj ukrainojn (oficiale 43).
La grava juda minoritato de Litovio estis nuligita de la nazia reĝimo; Litovio estis okupita de Nazia Germanio de 1941 al 1945.
La germana minoritato ("Memelianoj" en la censo de 1925), ĉefe ĉe Memel (Klaipėda), estis forigita de la Ruĝa Armeo en 1945 okcidenten al la teritorio de FRG kaj GDR, samkiel la germana loĝantaro de Orienta Prusio (la nuna teritorio de Kaliningrado).
Litovio dum 2005 estis la lando kun la plej alta procentaĵo de memmortigoj en la mondo.
Kulturo
Vidu ankaŭ la apartan artikolon: Kulturo de Litovio La litova kulturo aŭ kulturo en Litovio estas tre influita de la indiĝena prakulturo, ekzemple pri la litova lingvo.
Inter la plej elstaraj verkistoj menciindas Vincas Krėvė-Mickevičius, romanisto kaj dramaturgo; Alfonsas Nyka-Niliunas, poeto kaj romanisto kaj la rakontisto Marius Katiliskis. Elstaras ankaŭ la lingvisto Algirdas Julius Greimas. Plej elstara komponisto kaj pentristo estas Mikalojus Konstantinas Čiurlionis.
La kulturo de Litovio ekzistis dum miloj da jaroj ekde almenaŭ la jaro 200 a.K. kiam okazis la setliĝo de la baltaj popoloj, sed sendepende de la ekzisto de sendependa litova ŝtato.
Rasos (litove, per plena nomo Rasos šventė [šventė = solenaĵo, festo], "festo de roso", ankaŭ literumata Rãsos, Rasa, Kupolės, Saulės [saulė = suno, ankaŭ suna diino] aŭ Krešės, ĵemajtie Rasas) estas malnova somermeza festo laŭ la antikvaj ritoj de la antaŭkristana religio de Litovio.
Kultura heredaĵo de Unesko
Detala artikolo: Monda heredaĵo en Litovio
Lingvoj
Por detala artikolo, vidu Litova lingvo.
Male al la aliaj baltaj ŝtatoj, Litovio ne estis submetita al agresema rusigo dum la sovetia reĝimo. Plej parolata lingvo estas la litova lingvo kun du ĉefaj dialektoj, la ĵemajtia dialekto en la okcidento kaj la aŭkŝtajtia en la cetero de la lando. En la censo 2001 la litovan lingvon kiel gepatran indikis 82 % de la loĝantaro; en kelkaj urboj multe malpli, ekzemple en Vilnius estas nur 56,4 %.
Religio
La ĉefa religio estas katolikismo kun 79 %, sed ankaŭ ekzistas ortodoksismo (4,07 %), luteranismo, judismo kaj islamo, kiel minoritataj religioj. Oni trovas same en Trakai la lastajn Karaimojn de Eŭropo. La novpaganismo estas renaskiĝanta, profitante la aperon en la lando de novaj ideologioj kaj kutimoj, sed ankaŭ la fakton, ke tradicie litovoj plej multe en Eŭropo rezistis kontraŭ la enmeto de kristanismo, ĝis la 14-a jarcento (vidu la artikolojn pri la antikva kaj moderna kulto Romuva).
Nuntempe plej multaj kredantoj estas katolikoj, en la sudokcidento eta malplimulto da protestantoj, historie ankaŭ multaj judoj kaj inter ili iom da karaimoj. La litovoj inter la popoloj de Eŭropo plej longe rezistis al kristanismo (ĝis la 14-a jarcento).
En 2008 sociologia enketo evidentiĝis, ke 80,2 % de la respondintoj konsideras sin romkatolikoj, 2,7 % — ortodoksa kristanismo, 0,7 % malnovritanoj, 0,6 % evangeliaj luteranoj, 0,4 % reformitoj. 10 % de la respondintoj apartenas al nenia religio.
Dum la nazia okupado preskaŭ 200 000 judoj, pli ol 90% de la tuta juda loĝantaro, estis mortigitaj.
Religia strukturo de Litovio laŭ datumoj de censo de 2021 jaro.
Ekonomio
En la 2003 jaro la kresko de ekonomio en Litovio estis plej granda en la tuta sudorienta Eŭropo, la komuna nacia produkto komparante kun la 2002 jara kreskis je 9,7 percentoj. La ekonomio ĝis nun tre rapide kreskas, des pli ke Litovio aliĝis al la Eŭropa Unio.
Situacia komedio
Situacia komedio (mallonge Sitkomo) estas speco de komedio, kiu en la 1930-aj jaroj formiĝis en radio, sed nun estas tipa por televido, aparte por televidaj serioj.
Litovio
Ekonomio
La Eŭropa Centra Banko antaŭvidas, ke post malpli ol 20 jaroj Litovio estos lando tre alte disvolvigita kiel Svedio, kaj estos samnivele kun ties najbaroj de la Nordo de Eŭropo, superinte eĉ kelkaj landoj de la EU-15 kiel Hispanio aŭ Portugalio. Pro la akcela kresko de la litova ekonomio, kiu estas tre supre la eŭropa mezaveraĝo, Litovio antaŭvidis adopti la komunan valuton Eŭro en 2009 kaj meze de 2004, jam aliĝis al Eŭropa Valutoŝanĝa Mekanismo II, kio garantias al ĝi interŝanĝan stabilecon. . La litovaj eŭro-moneroj jam produktiĝis.
Situacia komedio
La karakteroj de la herooj, iliaj kutimoj kaj konduto ne evoluas kiel en dramo. Spritaj dialogoj kaj konfliktaj situacioj okazas kutime en la familia hejmo aŭ lernejo, eventuale en kosma spacŝipo.
Ofte la spritaĵoj estas emfazitaj per sono de ridanta publiko.
Litovio
Ekonomio
Per ties aliro al la NATO, MKO, Monda Banko kaj Eŭropa Unio, Litovio finkonsolidiĝis kiel lando enkadrita en la "okcidenta mondo", kie la servoj kaj publikaj institucioj estas pli efikaj, kvankam ankoraŭ necesas fortostreco por finatingi la disvolviĝintajn landojn de la Eŭropa Unio. En 2007 la laŭkapa MEP Litovio estis 10.472 usonaj dolaroj, kio en monda komparo igas la ŝtaton tute disvolviĝinta lando, kvankam ĝi ankoraŭ estas je la dua duono inter la 27 landoj de la Eŭropa Unio, okupante la 16-an rangon laŭ perkapa mono.
Situacia komedio
Internacie konataj televidaj sitkomoj estas ekz. Adams-familio, M*A*S*H, Seinfeld, Friends aŭ desegnita La Simpsonoj.
La Esperanto-Movado. Ĝia Historio, Organizo kaj Nuna Stato
'La Esperanto-Movado. Ĝia Historio, Organizo kaj Nuna Stato', estas libro verkita de Carl Støp-Bowitz kaj ir J. R. G. Isbrücker kaj eldonita en 1948 de Eldonejo Esperanto (Esperantoforlaget A/S) en Oslo.
Enhavo
La verko estis libro destinata al kandidatoj sin prezentantaj al la Ekzamena Komisiono por fari la superan ekzamenon de Esperanto, precipe en Norvegujo. Ĝi estas bazita sur antaŭa verko de Isbrucker pli taŭga por nederlandaj ekzameno-kandidatoj.
Litovio
Socio
Lesboj, gejoj, ambaŭseksemuloj kaj transgenruloj (GLAT-uloj) en Litovio alfrontas jurajn problemojn, kiujn ne-GLAT-uloj ne spertas. Samseksaj seksumaj agoj, kaj inter viroj kaj inter virinoj, estas laŭleĝaj en Litovio, sed samseksaj edzeco, edzineco kaj registrita partnereco ne estas disponeblaj. Tio signifas, ke ne ekzistas leĝa rekono de samseksaj paroj, do GLAT-uloj ne havas ĉiujn rajtojn, kiujn ne-GLAT-uloj havas, kaj samseksaj paroj ne havas la saman leĝan rekonon, kiujn malsamseksaj paroj havas.
Esperanto en Litovio
La Esperanto-movado en Litovio
Sarasău
Sarasău [sarasəŭ] (hungare: Szarvaszó) estas vilaĝo kaj komunumo en Rumanio okcidente de Sighetu Marmației.
Sarasău estas la ununura vilaĝo en la komunumo. Ĝi situas sur la maldekstra bordo de la rivero Tiso, kiu tie konsistigas la limon al Ukrainio. Kontraŭe situas la urbo Solotvino, sed ne estas tie ponto. Tra la vilaĝo pasas la nacia vojo DN19.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1 252 loĝantojn (rumanoj, hungaroj, germanoj); en 1992 2 444 (rumanoj).
Historio
Ĝia unua mencio skriba estas el 1345. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Máramaros).
Barry (hundo)
Barry (1800 – 1814) estis fama San-Bernarda hundo, kiu deĵoris kiel savanta hundo en Alpoj, en la hospico de la Montpasejo Granda Sankta Bernardo. Ĝi estus savinta 40 homojn perdiĝintajn sur la neĝo.
Ĝia korpo, remburita, estas ekspoziciata en la Muzeo pri Naturscienco de Berno, kaj monumento al ĝia honoro staras en la Hunda Tombejo de Asnières-sur-Seine (Francio).
Alia leĝendo: la barileto da brando, kiun oni ĉiam bildigas pendanta ĉe la koloj de la San-Bernardaj hundoj. La monaĥoj de la hospico ĉiam neis ke tiu ekzistis.
Barra do Ribeiro
Barra do Ribeiro estas municipo en la brazila subŝtato Suda Rio-Grando, kiu havis 12.572 loĝantojn en 2010.
Arbara melampiro
La Arbara melampiro (Melampyrum sylvaticum L.) estas specio el la familio Orobankacoj (Orobanchaceae). Ĝi estas ofta floro en montaraj kaj subalpaj arbaroj, sur acida grundo, pli malofta en montetoj. Ĝi aperas en multaj regionoj de Europo.
Priskribo
Arbara melampiro estas tutjara herbo, kiu fariĝas 10-25 cm alta, kun paraj folioj lancformaj kaj malhelverdaj. Floroj estas 6-10 mm longaj, tute flavaj (esceptokaze blankaj aŭ rozkoloraj).
Tiu planto tre parencas kun la Herbeja melampiro, kiu ankaŭ kreskas en arbaroj, ofte en la samaj lokoj. Tiu ĉi, alta je 15-50 cm, havas pli grandajn florojn kun blanka tubo. Tiuj du specioj havas la saman vivmanieron kaj interalie reproduktan strategion.
Caroline Bonaparte
Maria-Annunziata Caroline Bonaparte (naskiĝis en Ajaccio, Korsiko, mortis  en Florenco), pli bone konata sub la nomo Caroline Bonaparte, estis unu el la pli junaj fratinoj de Napoleono Bonaparte.
En 1793 ŝi elmigris kun sia familio al Francio. Tie ŝi enamiĝis al militisto Joaĥimo Murat, generalo en la armeo de sia frato, kun kiu ŝi edziniĝis en 1800. Ambicia kaj potencavida, ŝi iĝis Granda Dukino de Kleve, kaj en 1808, Reĝino de Napolo. La naskiĝo de Napoleono la 2-a nuligis la esperon ke sia filo Achille Murat sukcedos al sia pli aĝa frato, kio irigis ŝin al la flanko de Klemens von Metternich. Post la ekzekuto de sia edzo ŝi fuĝis al Aŭstrio.
Idoj
Kun sia edzo, princo Joaĥimo Murat ŝi havis kvar infanojn, nome du filojn kaj du filinojn:
Priscilo
Priscilo estas malofta virina nomo. Ĝi devenis el la latina Prisca, kiu signifas: olda, estimata.
Eleazar Jiménez
En 1962 li kundividis la 15-16an pozicion en Havano (1a Capablanca Memorturniro; Miguel Najdorf venkis). En 1963 li kundividis la 2an pozicion en Havano (Zona Turniro). En 1963 li kundividis la 16-17an pozicion en Havano (2a Capablanca Memorturniro; Viktor Korĉnoj venkis). En 1963 li atingis la 14an pozicion en Moskvo (Vasilij Smislov venkis). En 1964 li atingis la 15an pozicion en Havano (3a Capablanca Memorturniro; Wolfgang Uhlmann kaj Smislov venkis). En 1965 li atingis la 15an pozicion en Havano (4a Capablanca Memorturniro; Smislov venkis).
En 1966 li kundividis la 1an pozicion kun Albéric O'Kelly de Galway en Costa del Sol, Hispanio. En 1967 li atingis la duan pozicion en Karakaso (Zona Turniro). En 1967 li atingis la 18an pozicion en Palma de Majorko (Bent Larsen venkis). En 1967 li atingis la 16an pozicion en Leningrado (Korĉnoj venkis). En 1968 li atingis la 7an pozicion en Havano (6a Capablanca Memorturniro; Ratmir Kholmov venkis). En 1969 li kundividis la 8-9an pozicion en Havano (7a Capablanca Memorturniro; Alexei Suetin kaj Korĉnoj venkis). En 1969 li kundividis la 1an pozicion kun Olavo Yépez en Kito (Zona Turniro) kaj batis lin en finalmatĉo (2½-½). En 1970 li atingis la 24an pozicion en Palma de Mallorca (Interzona Turniro; Bobby Fischer venkis). En 1971 li estis parto de la kuba teamo unua ŝaktabulo (+2-1=3) kaj gajnis teaman arĝentan medalon en Tucuman (1a Tutamerika Ŝaka Teamkonkurso). En 1972 li atingis la 16an pozicion en Cienfuegos (9a Capablanca Memorturniro; Anatoly Lein venkis).
Kubaj naciaj ĉampionumoj
En la 8 naciaj ĉampionumoj organizitaj post la venko de la kuba revolucio li atingis la plej altan efektivecon en ĉiuj tempoj. En 152 ŝakludoj li atingis 110½ poentoj (+71=79-2), neniu kuba ŝakisto eĉ alproksimiĝas al tiu rekordo. En tiu ĉi ĉampionumo li sukcesis esti ne venkita de 1960 ĝis 1970. Li sukcesis ludi 96 ludojn en kubaj ŝampionumoj sen perdi kaj akumulis efektivecon de 80,2 %.
Jumilla (Murcio)
Ĥumiljo (Jumilla [ĥumIlja]) estas urbo en la sudoriento de Hispanio, en la Murcia Regiono. Ĝi okupas 972 km² kaj havas loĝantaron de (jaro 2010). Estas fama nacie kaj internacie por siaj vinoj kaj piroj.
Geografio
Ĝia urba termino havas etendon de 972 km². Ĝia averaĝa alteco estas de 600 m. Ĝi havas grandan kvanton de altoj:
Ekonomio
La agrikulturo tradicie fokusiĝis al kultivo de vitejoj kaj produktado de fama vino kun protektita devennomigo. Lastatempe ankaŭ fruktarboj disvastiĝis, kio rezultis en fabrikado de sukoj, ekzemple de konata varmarko Don Simón.
Nordokcidente de la municipo, lime kun la provinco Albacete, estas la vulkano La Celia, konata aktuale kiel Minas de la Celia. Tiuj minejoj havas specialan geologian intereson, ĉar estas hejmo de escepta kuŝejo da apatito. Krom naturaj kaj protektitaj areoj, estas la Botanika Ĝardeno de la Estacada.
Ŝafiismo
Ŝafiismo (شافعي) estas unu el la kvar juraj skoloj de la fikho, aŭ religia leĝo, de la sunaismo. Ĝi rivcevas la nomon de la fondinto,la imamo al-Ŝafi'i. La aliaj skoloj estas Hanafismo, Malikismo, kaj Hanbalismo.
Ŝafiismo agnoskas kvar fontojn de la islama jurisprudenco. Laŭ ordo ili estas: Korano, la Sunao de la profeto, la esplorado kaj la analogaĵoj. Ĝi ankaŭ baziĝas sur la opinioj de la kunuloj. Ĝi estas la plej fleksebla el la kvar skoloj ĉar ĝi permesas la rezonadon kaj la esploron kiel jurfontojn. La plejmulto el la islamaj erudiciuloj estas sekvantoj de tiu skolo.
-72
En la jaro 72 antaŭ Kristo okazis, interalie:
Morris Levy
Morris Levy (Moishe Levy; naskiĝis la 27-an de aŭgusto 1927 en Novjorko; mortis la 21-an de majo 1990 en Ghent, Novjorkio) laboris en la usona muzika kaj distra fako kaj famiĝis pro siaj meritoj pri la ĵazklubejo Birdland kaj la parta posedo de diskeldonejoj kiel ekzemple Roulette Records.
Liĥtenŝtejno
Liĥtenŝtejno (germane: Liechtenstein) estas memstara ŝtateto, kiu estas princlando situanta inter la svisa kantono St. Gallen kaj la aŭstria provinco Vorarlberg, kiu disigas ĝin de Tirolo. Ĝi apartenas al la alemana lingvoregiono. De Svislando disigas ĝin la Rejno, sed ne estas limaj kontroloj.
Historio
La dinastio de Liĥtenŝtejno, el kiu la Princlando prenas sian nomon troviĝis inter la plej povaj kaj riĉaj nobelaj familioj de Germanio je la fino de la Mezepoko. Malgraŭ tio, kaj kvankam ĝi posedis grandajn terenojn en Germanio, tiuj ĉi multekostaj teritorioj estis donataj sub feŭda reĝimo sub la regado de la feŭdaj sinjoroj, ĉefe la Nobela Domo de la Habsburgoj. Pro tio, sen posedado de teritorio rekte sub la imperia mandato, la dinastio Liĥtenŝtejno ne plenumis la bezonatajn kondiĉojn por aniĝi en la Reichstag.
En 1699, la princo Johann Adam de Liĥtenŝtejno aĉetis Schellenberg kaj en 1712 la graflandon Vaduzo. Per la aĉetado de tiuj ĉi du graflandoj la princo celis aniĝi al la Sankta Romia Imperio. La 23-an de januaro 1719 la imperiestro Karlo la 6-a dekretis la unuiĝon de ambaŭ graflandoj por la kreado de princlando sub la nomo Liĥtenŝtejno honore al lia servanto Anton Florian de Liĥtenŝtejno. Dum tiu ĉi epoko Liĥtenŝtejno konvertiĝas en suverena ŝtato de la Sankta Romi-Germana Imperio.
En 1806, la Sankta Romi-Germana Imperio estis invadita de Francio. Tiu ĉi okazintaĵo kunportis tragikajn konsekvencojn por la lando. La laŭleĝaj kaj politikaj sistemoj de la Imperio malaperis post la abdiko de la imperiestro, Francisko la 2-a Jozefo Karlo. La imperio mem estis disigita. La rezulto de tiu disiĝo estis tio ke Liĥtenŝtejno ne plu havis devojn por alia feŭda sinjoro fore de siaj landlimoj. Kelkaj modernaj publikigaĵoj, malĝuste atribuas la suverenecon de la ŝtato al tiuj okazintaĵoj. Reale, la princo konvertiĝis en la sola suverena reganto de la princlando.
En 1806, Liĥtenŝtejno membriĝis en la Rejna Federacio, kaj 1815 en la Germana Federacio.
Ĝis la fino de la Unua mondmilito Liĥtenŝtejno estis forte ligita al Aŭstrio, sed la ekonomia krizo kaŭzata de tiu konflikto devigis la landon krei doganajn kaj valutajn rilatojn kun Svislando. En 1938, la nazia Germanio aneksis Aŭstrion kaj la princlando estis ĉirkaŭata de germana teritorio, tamen, ĝi trovis la helpon de Svislando por la neŭtraleco kvankam dum la disvolvo de la Dua Mondmilito, kiam Hitlero minacis Eŭropon kun liaj konkeroj ĝi timis pro sia propra stabileco, kaj por eviti invadon kunlaboris kun la Akso por la enigo de dubinda kapitalo en ĝiaj bankoj.
La plej juna ministro de la historio de la princlando atingis la registaron, Mario Frick, kaj en 2000 la lando aniĝis al la Eŭropa Ekonomia Areo, kio devigis ĝin redifini kelkajn terminojn de la dogana unio kun Svislando, kiu ne apartenas al tiu asocio.
Subdividoj
Vidu ankaŭ : Komunumoj de Liĥtenŝtejno
La princlando Liĥtenŝtejno subdividiĝas en 11 komunumoj (germanlingve Gemeinden). Plejmultaj komunumoj nur konsistas el unu urbo aŭ vilaĝo. Kvin el ili troviĝas en la balotdistrikto Unterland ("malalta lando"), dum la ses aliaj komunumoj situas en la balotdistrikto Oberland ("alta lando").
Politiko
La lando estas regata de la princo kaj de la popolo, kiuj havas egalan rangon. La popolo elektas parlamenton kaj ankaŭ rekte voĉdonas pri certaj decidoj. Estas devige voĉdoni. Interesa detalo estas la ekzisto de "vic-parlamentanoj", kiuj povas anstataŭi parlamentanojn dum foresto.
Liĥtenŝtejno nur en 1984 donis al virinoj la balot-rajton; en 1992 la leĝa egaleco de la seksoj estis metita en la konstitucion, kaj ĝis 1996 la leĝaro estis adaptita al tiu principo.
Servoj
La Universitato de Liĥtenŝtejno – germane Universität Liechtenstein - estas la universitato en la princlando Liĥtenŝtejno.
Religio
Liĥtenŝtejno estas tradicie rom-katolika; la konstitucio mencias la rom-katolikan eklezion kiel "landan eklezion". Ĝis 1997 la lando estis parto de la (plejparte svisa) episkopujo Koiro, kiu ekzistas jam de la 4-a jarcento. La 2-an de decembro 1997 la papo per buleo fondis novan Ĉefepiskopujon Vaduzo kaj igis la liĥtenŝtejnanon Wolfgang Haas, antaŭe ĉefepiskopo de Koiro, ĝia episkopo.
Tiu decido, tre subita, okazis ne sen rezisto de parto de la kredantaro, ĉar Haas estis malpopulara ĉe parto de la koiranoj, kaj kelkaj riproĉis, ke la papo trudus lin al la liĥtenŝtejnaj eklezianoj.
Nun eĉ diskutatas, ĉu la privilegia pozicio de katolikismo foriĝu el la konstitucio.
El EdE
Liĥtenstejno [tiel]. Eŭropa ŝtateto (12.000 loĝantoj), kiu dufoje eldonis oficialajn poŝtkartojn kun E-a surskribo kaj trifoje E-lingvajn prospektojn. Kvazaŭ rekompence multaj E-istaj propistoj faris turisman reklamon por la princlando ankaŭ en multaj nacilingvaj gazetoj. Efektiviganto de tiu ĉi propaganda maniero estis R. Kreuz.
Křešice (apartigilo)
Křešice estas nomo de jenaj vilaĝoj en Ĉeĥio:
Kolumparulio
La Kolumparulio (Myioborus torquatus) estas birdospecio de la familio de Paruliedoj kaj genro de Mjoboroj kiuj karakteras pro montrado de blankaj eksteraj vostoplumoj kaj havo de malhelaj supraj partoj kaj flavaj al ruĝaj subaj partoj. Ĝi estas endemia de la montoj de Kostariko kaj okcidenta Panamo.
La tegmentata nesto havas rondoforman flankan enirejon kaj estas konstruita sur grundo aŭ dekliva bordo, kaŝate inter rokoj, herbotufoj aŭ falita trunko. Ĝi esras konstruita el arboŝeleroj, plantofibroj, folioj kaj herbo. El marto al majo, la ino demetas 2 aŭ 3 blankajn aŭ kremokolorajn ovojn kiuj estas markataj je fajnaj brunaj punktoj. Kovado daŭras ĉirkaŭ du semajnoj, sed oni scias malmulte pri aliaj nestodetaloj.
La Kolumparulio estas 12.5 cm longa kaj pezas 11 g. Ĝi havas brunan kronon (iom krestecan) borditan je nigro kaj nigran frunton supre kaj flavan sube super bekobazo. La resto de la supraj partoj estas ardeznigra, kaj la vosto estas nigra kun blankaj bordoj (eksteraj vostoplumoj). La tuta vizaĝo kaj la subaj partoj estas brilflavaj kun nigra strio tra la brusto (tre mallarĝa centre kaj pli larĝa flanke), kiu nomigas la specion kaj utilas kiel distingilo. Okuloj, beko kaj kruroj estas nigrecaj.
Ambaŭ seksoj estas similaj, sed junuloj estas pli senkoloraj, kun pli bruna dorso, pli malfortaj flavaj subaj partoj, kaj la kapo tute ardezkolora, sen flava en vizaĝo nek ruĝeca en krono. La alvoko estas akra pit, kaj la kanto estas miksaĵo de trenataj fajfoj, pepadoj kaj triladoj.
La Kolumparulio manĝas insektojn, ofte malfermante kiel ventumilon sian rimarkindan voston dum ĝi persekutas sian predon. Ili kuniĝas al miksitaj kunmanĝantaroj, kaj sekvas gregarojn kaj foje eĉ homojn pro la insektoj kiujn tiuj movigas.
The Arockalypse
The Arockalypse estas la tria studia albumo de metalroka grupo Lordi. Ĝi enhavas la furoran kanton "Hard Rock Hallelujah", kiu gajnis en la Eŭrovido-Kantokonkurso 2006 por Finnlando. La albumo vendiĝis "trioble-platene" en Finnlando (laŭ la Internacia Federacio de la Fonografia Industrio) kaj estas ora albumo en Svedlando kaj Germanio. La album-koverto montras OX, sed Kalma ludis basgitaron por la albumo.
Pandanacoj
La pandanacoj (Pandanaceae) estas planta familio el unukotiledonaj angiospermoj. Tiu familio apartenas al la ordo pandanaloj (Pandanales). Ĝi enhavas 4 genrojn kaj ĉirkaŭ 1060 speciojn,. Ĝia tipa genro estas pandano.
Taksonomio
Laŭ World Flora Online kaj The Plant List (9 maj. 2020), , jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj, kaj ties Esperantaj nomoj :
Lamanon (stacidomo)
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Provenco-Alpoj-Bordo Lazura.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de linio Avignon - Miramas (925000).
Lē'ahi
Lē'ahi (havaje) aŭ Diamond Head (angle) estas estingiĝinta vulkana monteto sur la insulo Oahu en Havajo, proksime al la mondfama turismo-distrikto de Honolulu, Waikiki, kaj videbla el la multaj hoteloj tie. La imaĝo de Diamond Head estas unu el la plej bone konataj imaĝoj de Havajo, kaj ĝi estas videbla sur poŝtkartoj, k.t.p.
Nomata "Lē'ahi" de la indiĝenaj havajanoj, la monto ricevis sian anglan nomon ("diamanta kapo") kiam britaj maristoj pasis en la 19-a jarcento. Ili trovis kristalojn de kalcito sur la monto kaj miskredis ke ili estus diamantoj.
Tlučná
Tlučná estas municipo en Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Plzeň-nordo en Regiono Plzeň. Vivas ĉi tie.
Livorno Ferraris
Livorno Ferraris estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la provinco Verĉelo de la regiono Piemonto. Fine de en la komunumo vivis. Kristana patrono estas la sanktulo, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.
Lē'ahi
Vulkanaj eruptoj kreis Diamond Head antaŭ ĉirkaŭ 200 000 jaroj.
Tlučná
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1115. Pli grandan kreskon la municipo ĝisatendis post la jaro 1855, kiam oni komencis mini ĉi tie nigra karbo, kaj ankaŭ post finkonstruo de fervojo el Plzeň ĝis Domažlice en la jaro 1860.
Livorno Ferraris
Najbaras la komunumoj Bianzè, Cigliano, Crescentino, Fontanetto Po, Lamporo, Moncrivello, Saluggia kaj Trino.
Tlučná
Ĉiarkaŭaĵo
Tlučná najbaras okcidente kun urbo Nýřany, oriente kun vilaĝo Vejprnice, sude kun vilaĝo Líně kaj en la norda flanko estas plej proksimaj vilaĝoj Myslinka, Kozolupy kaj Vochov.
Vitrokula parulio
La Vitrokula parulio (Myioborus melanocephalus), estas birdospecio de la familio de Paruliedoj kaj genro de Mjoboroj kiuj karakteras pro montrado de blankaj eksteraj vostoplumoj kaj havo de malhelaj supraj partoj kaj flavaj al ruĝaj subaj partoj. Ĝi troviĝas en humidaj arbaroj kaj arbustaroj de Andoj el suda Kolombio al Bolivio
Gi estas tre simila al la Flavvizaĝa parulio, tio estas grizaj supraj partoj kun helbruna krono ĉirkaŭata de tre nigreca bordo kio nomigas la specion en la latina scienca nomo kiel melanocephalus, tio estas “de nigra kapo”. Ĝi havas ankaŭ similan vizaĝobildon komponitan el flavaj bridoj kaj okulareoj, sed ĉe tiu specio estas tre markatak la ĉirkaŭokulaj areoj kio ŝajnas kvazaŭ vitrokuloj, kio nomigas la specion. Sube mallarĝa malhelgriza al nigreca strio kuniĝas la orelareo al la beko, kiu estas nigreca kaj fortika. Ankaŭ la kruroj estas nigraj.
NGC 4027A
NGC 4027A (aliaj indikoj — ESO 572-36, MCG -3-31-7, VV 66, ARP 22, PGC 37772) estas galaksio en konstelacio Korvo.
Ĉi tiu objekto ne estis en la originala versio de NGC-katalogo kaj estis aldonita poste.
Dadaismo
Dadaismo estas arta stilo; kelkaj nomas ĝin arta movado, kiu floris inter 1916 kaj 1924.
Ĝi ekestis en 1915, kiam la verkisto Hugo Ball en Zuriko kunvenigis artistojn diversbranĉojn kaj hazarde (?) el vortaro germana-franca trovis la (francan) vorton "dada" (hobio, "amata ĉevaleto"), laŭ kiu li nomis la novan artstilon.
Laŭ kontraŭa tezo de Marcel Janco tiu evento estis posta inventaĵo; la nomo estis kreita laŭ la ŝampuo "DADA", tiutempe vendata (ankaŭ) en Zuriko.
Dadaismo relativigas aŭ eĉ dubindigas la tutan ĝistiaman arton, troigante ties abstraktigojn ĝis sensencaj kaosaĵoj.
Eksteraj ligiloj
(germana) 100 jaroj dada, jutuba filmeto
Dolarsigno
Dolarsigno aŭ pesosigno ($) estas simbolo ĉefe uzita por indiki la diversajn peso- kaj dolar- unuojn de valuto ĉirkaŭ la mondo. Tiu simbolo povas interŝanĝe havi unu aŭ du vertikalajn strekojn. Notu ke dum la du-streka versio estas laŭvide identa al la nomita cifrão, ne temas pri la sama simbolo.
Origino
La signo unue estas atestita ĉe brita, usona, kanada, meksika kaj alia hispan-amerika komerca korespondado en la 1770-aj jaroj, rilatante al la hispan-amerika peso, ankaŭ konata kiel "hispana dolaro" aŭ "peco de ok" en brita Nordameriko, kiu disponigis la modelon por la valuto kiun Usono poste adoptis en 1785 kaj la pli grandaj moneroj de la novaj hispan-amerikaj respublikoj kiaj ekzemple la meksika peso, peruaj ok-realaj kaj boliviaj ok-solaj moneroj.
La plej bone dokumentita klarigo rivelas ke la signo evoluis el la hispana kaj hispan-amerika skriba mallongigo- "pˢ" por pesoj. Studo antaŭ nelonge pri manuskriptoj de fino de la 18a jarcento kaj de komenco de la 19a jarcento montras ke la s iom post iom estis skribita super la p evoluigante proksime ekvivalente al la "$" marko.
Hispanaj pecoj de ok
Alia teorio estas ke la dolarsigno estis derivita aŭ inspirita el la stampomarko en la hispanaj pecoj de ok, kiuj estis monfaritaj en Potosí (en nuntempa Bolivio). La stampomarko, kunmetita de la literoj "PTSI" supermetitaj, montras fortan similecon al la unu-streka dolarsigno (vidu foton). La marko, kiu aperis sur arĝentaj moneroj monfaritaj de 1573 ĝis 1825 en Potosí, la plej granda stampejo dum la kolonia periodo, estintus vaste rekonita ĉie en la nordamerikaj kolonioj.
Kun du vertikalaj strekoj
Pluraj alternativaj teorioj rilatigas specife al la dolarsigno skribita kun du vertikalaj strekoj.
Hispana blazono
Ofta teorio diras ke la signo venas de la hispana blazono, kiuj montras la Heraklajn Kolonojn kun banderolo flirtanta inter ili. En 1492, Ferdinando la 2-a adoptis la simbolon de la Heraklaj Kolonoj kaj aldonis la latinan averton non plus ultra - elvokiva kun la signifo "nenio plia pretere", indikante "ke tio estas la fino de la (konata) mondo". Sed kiam Kristoforo Kolumbo venis al Ameriko, la legendo estis ŝanĝita al plus ultra - signifante "plia pretere".
La simbolo estis adoptita fare de Karolo la 5-a kaj estis parto de lia blazono reprezentanta la amerikajn havaĵojn de Hispanio. La simbolo poste estis stampita sur moneroj monfaritaj el oro kaj arĝento. Tiuj moneroj, prezentantaj la kolonojn ĉe du hemisferoj kaj ia "S" formanta rubandon ĉirkaŭ ĉiu, estis disvastigitaj ĉie en Ameriko, Eŭropo kaj Azio. Laŭ tiu teorio, borsistoj skribis signojn ke, anstataŭe dirado de dolaro aŭ peso, havis tiun simbolon farita permane, kaj tion en victurno evoluis en simpla S kun du vertikalaj strekoj.
39741 Komm
39741 Komm estas marsrenkonta asteroido malkovrita la de la usona astronomo Roy A. Tucker elde lia Observatorio Goodricke-Pigott, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Ĝia orbito proksime tanĝas tiun de Marso. Ĝia marsa MOID estas 0,0929802 astronomia unuo, tie estas 13,910 milionoj da km.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Rudolf Walter Komm, kiu kontribuis al la studo de la suna aktivo. Lia studo inkludas la sekvon de la movoj de aktivaj regionoj, la mezuron de la fluktuadoj en la sunaj osciladoj kaj la determinon de la fluoj en la granuloj. Li ankaŭ disvolvis plurajn novigantajn metodojn de analizo de kronologiaj serioj.
William Turner (naturalisto)
William Turner (1509-1568) estis angla kuracisto, teologo, reformisto, botanikisto, ornitologo, naturhistoriisto, kaj patro de la brita ornitologio kaj botaniko. Li studis Medicinon en Italio kaj estis intima amiko de la svisa naturalisto Conrad Gesner (1516-1565), de la profesoro Luca Ghini, fondinto de la Botanika Ĝardeno de Bolonjo, kaj mentoro de Andrea Cesalpino kaj Luigi Anguillara (1512-1570).
Inter 1547-1552 li aktivis kiel persona kuracisto de Edward Seymour, 1-a Duko de Somerset. William Turner estis vere humanisto-naturalisto, kaj sincera reprezentanto de la Renesanco. Li estis la unua angla naturalisto kun internacia reputacio. Karolo Lineo omaĝis lin per la genro "Turnera" kaj la familinomo "Turneracoj". William Turner estas pioniro pri naturhistorio en Anglio, sed li povas ankaŭ titoliĝi kiel la unua erudiciulo kun angla planto-nomo.
(14033) 1994 YR
(14033) 1994 YR estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
William Turner (naturalisto)
Biografio
Li estis edukita en la Kolegio Pembroke, Kembriĝo, inter 1526 kaj 1533, sub patroneco de Sir Thomas Wentworth (1501-1551), 1-a Barono Wentworth. Ĉirkaŭ 1538 li estis jam distingita pri sciencoj kaj erudicio, estante prave malkontenta kun la tiama informomanko. Naturfilozofio, medicino kaj ĉefe botaniko envolvis liajn ĉefajn interesojn, tamen la grandaj demandoj envolvantaj la vitalajn interesojn pri religiaj veraĵoj kaj liberecoj, ankaŭ agitigis lian menson, kaj li ankaŭ sin dediĉis al tiuj ekzamenoj, kiuj riskis lian vivon en la sincera persekutado de tiuj konoj.
Tiuepoke li iĝis privata kuracisto de 1-a Duko de Somerset, kaj liaj ekleziaj meritoj estis pli abunde rekompencitaj pere de prebendo en Jorko, kanonikejo en Windsor kaj dekanejo en la Katedralo de Wells (1551). Li ricevis ĉiujn tiujn premiojn interŝanĝe de sennombraj publikaĵoj defende de la Protestantismo, sed kies kaŭzoj devigis lin fuĝi el la persekutoj de la katolika reĝino Maria la 1-a dum la tuta tempo kiam Turner restis eksterlande.
La ascendo de Elizabeta la 1-a restarigis al li la liberecon en sia naskiĝa regiono, samkiel ĉiuj liaj ekleziaj beneficoj. La resto de sia vivo li sin dediĉis al siaj klerikaj devoj kaj al siaj botanikaj amuziĝoj, tiuj du klopodoj, kiuj piediradas kunaj ĉe multaj honestaj kaj amemaj homoj, por ilia avantaĝo kaj honoro.
En Wells li havis botanikan ĝardenon kaj alian en Kew. Kaj li ŝajne dividis sian tempon inter la dekanejo kaj lia loĝejo en Crutched Friars, Londono. Turner mortis en 1568, laŭŝajne ne pliaĝa, kaj lasis kelkajn infanojn. Li estis sepultita en la Preĝejo de Sankta Olavo, en Londono. Lia filo Peter edukiĝis kiel kuracisto, vojaĝis kaj diplomiĝis eksterlande. Ricevis postenon kiel doktoro en Kembriĝo kaj en Oksfordo, kaj mortis aĝante 72 jarojn, en 1614, tamen laŭŝajne ne heredis sian pripatran ŝaton rilate al botaniko.
Klasikisma muziko
La termino klasikisma muziko celas la klasikan epokon en okcidenta muziko, kiu okazis en granda parto de la 18-a jarcento, kaj en la frua 19-a jarcento. Kvankam la terminon klasika muziko oni uzas kiel ĝeneralan terminon, kiu signifas ĉiajn specojn de muziko en tiu ĉi tradicio, ĝi malpli ofte povas signifi ankaŭ tiun ĉi apartan epokon interne de tiu tradicio. Kiel limdatojn por la periodo oni ofte citas la jarojn 1750 kaj 1820, sed estis konsiderinda komuna tempo je ambaŭ flankoj kun la antaŭa kaj posta periodoj, same kiel okaze de ĉiuj muzikaj epokoj. Kaj iuj fontoj eĉ mencias 1730 kiel la komencan jaron.
La klasika periodo venis inter la baroka kaj romantika periodoj. Inter ĝiaj komponistoj troviĝis Joseph Haydn, Muzio Clementi, Jan Ladislav DUSÍK, kaj Carl Philipp Emanuel Bach, sed verŝajne la plej konataj komponistoj el tiu ĉi periodo estas Wolfgang Amadeus Mozart kaj Ludwig van Beethoven — Beethoven ankaŭ listiĝas kiel aŭ romantika komponisto, aŭ komponisto, kiu estis parto de la transiro al la romantikismo.
La klasika stilo kiel parto de pli granda ŝanĝiĝo en arto
La novan stilon puŝis antaŭen ankaŭ ŝanĝiĝoj en la ekonomia situacio kaj en socia strukturo. Dum la antaŭeniro de la 18-a jarcento, la nobelaro pli kaj pli fariĝis la ĉefaj patronoj de instrumenta muziko, dum okazis supreniĝo en la publika gusto por komika opero. Tio kondukis al ŝanĝoj en la maniero, en kiu muziko estis prezentata, el kiuj la plej gravaj estis la moviĝo al ĝeneralaj instrumentaj grupoj, kaj malpliiĝo de la graveco de la konstanta baso, la harmonia plenigilo sub la muziko, ofte ludata de pluraj instrumentoj. Unu metodo por sekvi tiun ĉi forpasadon de la konstanta baso kaj ties figuritaj akordoj estas ekzamenado de la forpasado de la termino "obbligato", t.e. nepra instrumenta parto en verko de ĉambra muziko. En la baroka mondo, pliaj instrumentoj povis esti libere aldonitaj al la konstanta baso; en la klasika mondo, ĉiuj partoj estis notitaj specife, sed ne ĉiam konsekvence traskribitaj, tiel ke la vorto "obbligato" fariĝis pleonasma. En 1800 la termino jam preskaŭ tute formortis, kaj tiel same la praktiko direkti verkon ĉe la klavaro.
La ŝanĝiĝoj en la ekonomia situacio ĵus notitaj ankaŭ kondukis al ŝanĝo en la ekvilibro inter la disponado kaj la nivelo de muzikistoj. Dum en la malfrua baroko, grandaj komponistoj havis por ĉerpi ĉiujn rimedojn de urbo, la fortoj disponataj ĉe ĉasloĝejo estis pli malgrandaj, kaj pli limigitaj laŭ sia kapablonivelo. Tio ĉi estis instigo por doni al muzikistoj precipe simplajn partojn por ludi, kaj en la okazo de virtuoza grupo, instigo por verki spektaklajn, idiomecajn partojn por specifaj instrumentoj, kiel en la okazo de la orkestro de Mannheim. Cetere, la apetito por konstanta fonto de nova muziko, konservita de la baroko, kondukis al tio, ke verkoj devis esti prezenteblaj post, en plej bona okazo, unu provludon. Eĉ post 1790 Mozart ja skribis pri "la provludo", komprenigante ke liaj koncertoj havos unu solan.
Ĉar la centra celo de muziko jam ne estis polifonia teksado, sed anstataŭe sola melodia linio kun akompano, oni pli emfazis la notacion de tiu linio kun intensoj kaj frazfarado. La simpligado de la teksado faris pli gravaj instrumentajn detalojn, kaj ankaŭ faris la uzon de karakterizaj ritmoj — ekz. atentigaj malfermaj fanfaroj, la ritmo de funebra marŝo, aŭ la menueta ĝenro — pli grava por starigi kaj unuigi la tonon de individua movimento.
Tio ĉi kondukis al tio, ke la klasika stilo iom post iom forlasis la barokan kutimon dediĉi ĉiun movimenton de muziko al unu sola "afekcio" aŭ emocio. Male, en la nova stilo fariĝis tiel, ke oni starigis kontrastojn inter sekcioj ene de movimentoj, donante al ĉiu propran emocian kolorigon, uzante gamon de teknikoj: apudmeto de maĵoro kontraŭ minoron; malmolaj ritmaj temoj kontraŭ pli longajn, pli kantecajn temojn; kaj aparte tio, ke oni faris movadon inter diversaj tonalaj regionoj la ĉefa rimedo por krei draman kontraston kaj unuecon. Transiraj epizodoj fariĝis pli kaj pli gravaj, kiel okazoj de surprizo kaj delekto. Tial komponistoj kaj muzikistoj pri tiaj pli atentis, emfazis ilian alvenon, kaj faris la antaŭsignojn ilin aŭgurantajn jen pli aŭdeblaj, kaj jen plie objektoj de "ludado" kaj renverso — t.e., komponistoj pli kaj pli kreis falsajn atendojn nur forglitigonte la muzikon en tute alia direkto.
Originoj de la klasika stilo (1730–1760)
Komence la nova stilo alproprigis barokajn formojn — la "tripartan arion" kaj la "simfonion" kaj "konĉerton" — kaj komponadis per pli simplaj partoj, pli da ennotigita ornamado, kaj pli emfaza divido en sekciojn. Tamen, dum tempofluo, la nova estetiko kaŭzis radikalajn ŝanĝojn en la konstruado de pecoj, kaj la fundamentaj ŝablonoj ŝanĝiĝis.
Komponistoj el tiu ĉi periodo serĉis dramajn efikojn, atentigajn melodiojn, kaj pli klarajn teksaĵojn. Unu grava rompo kun la pasinteco estis la radikala renovigo de opero fare de Christoph Willibald Gluck, kiu fortranĉis grandan parton de la tavoligado kaj improviza ornamado, kaj koncentriĝis pri la punktoj de modulado kaj transirado. Pli emfazante tiujn ĉi momentojn, kiam la harmonio ŝanĝiĝas, li ebligis potencajn dramajn moviĝojn en la emocia koloro de la muziko. Por substreki tiujn ĉi momentojn li utiligis ŝanĝojn en aranĝado, melodio, kaj modalo. Estante unu el la plej sukcesaj komponistoj, Gluck estigis multajn imitantojn, ekz. Antonio Salieri. Ilia emfazo je komprenebleco estis treege sukcesa en opero, kaj pli vaste en voĉa muziko: kantoj, oratorioj, kaj ĥoroj. Oni konsideris ĉi tiujn la plej gravaj specoj de muziko por prezento, kaj tial ili ĝuis la plej grandan sukceson en la publika estimo.
La fazo inter la baroko kaj la superiĝo de la klasika epoko, kun sia vasta miksaĵo de konkurantaj ideoj kaj provoj plenumi kune la diversajn bezonojn de gusto, ekonomio, kaj mondrigardo, havas multajn nomojn. Ĝi iafoje nomiĝas "galant", "rokoko", aŭ "antaŭklasika", aŭ alifoje, "frua klasika". Ĝi estis periodo, en kiu komponistoj, kiuj ankoraŭ verkadis en la baroka stilo, ankoraŭ prosperis, se foje ili estis opiniataj kiel pli pasintecaj ol nuntempaj — Bach, Händel, kaj Telemann ĉiuj komponadis longe preter la punkto, je kiu la homofonia stilo klare eksupreniĝis. Muzika kulturo troviĝis ĉe vojkruco: la majstroj de la malnova stilo havis la teknikon, sed la publiko malsatis por la nova. Ĝuste pro tio inter aliaj kaŭzoj C.P.E. Bach estis alte estimata: li tre bone komprenis la pli malnovajn formojn, kaj sciis ilin prezenti en novaj vestoj kun pliigita diverseco en formo; li multe atingis renovigante la pli malnovajn formojn el la baroko.
La frua klasika stilo (1760–1775)
Antaŭ la malfruaj 1750-aj jaroj jam prosperis centroj de la nova stilo en Italio, Vieno, Mannheim, kaj Parizo; dekoj da simfonioj estis komponitaj, kaj troviĝis "bandoj" de ludistoj ligitaj kun teatroj. Opero aŭ alia voĉa muziko okupis la centron de plej multaj muzikaj eventoj, dum konĉertoj kaj simfonioj, kiuj estis dum la periodo disvolviĝontaj kaj fariĝontaj sendependaj instrumentaj verkoj, servis kiel instrumentaj interludoj kaj enkondukoj, por operoj, kaj eĉ por diservoj. La normoj de arĉinstrumenta korpo kompletigita de blovinstrumentoj, kaj de movimentoj de certa ritma karaktero, jam stariĝis antaŭ la malfruaj 1750-aj jaroj en Vieno. Sed la longeco kaj pezeco de pecoj ankoraŭ konservis kelkajn barokajn trajtojn: individuaj movimentoj ankoraŭ koncentriĝis pri sola afekcio aŭ havis nur unu aparte kontrastantan mezan sekcion, ili ne estis signife pli longaj ol barokaj movimentoj. Ni notu, ke en tiu ĉi tempo ankoraŭ ne estis klare esprimita teorio pri komponado en la nova stilo. Tio estis momento preta por transsalto.
La unua granda majstro de la stilo estis la komponisto Joseph Haydn. En la malfruaj 1750-aj jaroj li ekkomponadis simfoniojn, kaj ĝis 1761 li komponis triopon da pecoj ("Mateno", "Tagmezo", kaj "Vespero"), kiu firme apartenis al la "nuntempa" modo. Kiel vickapelmajstro kaj poste kapelmajstro, lia verkaro pligrandiĝis: li enfine komponis pli ol kvardek simfoniojn en la 1760-aj jaroj nure. Kaj kvankam lia famo vastiĝis, kvankam lia orkestro pligrandiĝis kaj liaj komponaĵoj estis kopiitaj kaj disvastigitaj, lia voĉo tamen estis nur unu sola el inter multaj.
Kvankam iuj sugestas, ke lin superis Mozart kaj Beethoven, estus malfacile trodiri la centrecon de Haydn rilate la novan stilon kaj tial la estontecon de okcidenta artmuziko en ĝia tuto. En tiu tempo, antaŭ la superrego de Mozart aŭ Beethoven, kaj kiam Johann Sebastian Bach estis konata precipe de spertuloj pri klavara muziko, Haydn atingis lokon en muziko, kiu lin metis super ĉiujn aliajn komponistojn, krom ebla escepto de Georg Friedrich Händel. Iuj rimarkigis, ke li okupis lokon egalan al tiu de The Beatles, ekzemple, en la historio de roko. Li estis tiu, kiu, pli ol ĉiu alia sola individuo, konstatis tion, ke la evoluantan stilon oni bezonas direkti per novaj ideoj kaj principoj. Li prenis ekzistantajn ideojn, kaj fundamente ŝanĝis ilian funkciadon — kio meritis por li la titolojn "patro de la simfonio" kaj "patro de la arĉinstrumenta kvarteto". Oni povus ja diri, ke li estis la patro de la sonata formo — kiu, en sia klasika florado, dependis de drama kontrasto, streĉiĝo de melodio kontraŭ harmonio kaj ritmo, kaj postulis tion, ke la aŭskultantaro sekvu draman kurbon tra pli longa etendiĝo da tempo ol estis antaŭe necese.