cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Selaya
Ekonomio
Tradicie, la ekonomia agado de la municipo estis agrikulturo kaj brutobredado. Sed nuntempe oni transiris iome al turismo kaj industrio. Ĉiuokaze ankoraŭ 26,9 % de la laboristaro de la municipo dediĉas sin al la unuaranga sektoro, 18,3 % al la konstruado, 12,9 % al industrio kaj 41,9 % al triaranga sektoro, kiu hegemonias. En la municipo la dungiteco estas de 52,2 % kaj sendungeco de 11,9 %, dum averaĝoj en Kantabrio estas ĉirkaŭ 52,5 % kaj 14,2 % respektive.
Inter vidindaĵoj menciindas la tradicia arkitekturo, pilorio, blazondomoj kaj la preĝejoj.
Bruch
Bruch en la germana lingvo signifas rompo, ono kaj frakcio.
Bruch estas la nomo de la sekvantaj lokoj:
Bruch [elparolu: bruĥ] estas germana familia nomo.
Atolinga
Atolinga estas komunumo en la meksika subŝtato Zacatecas. La ĉefurbo de la komunumo estas Atolinga.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 2738  loĝantojn. El tiuj estas 1286 viroj kaj 1452 virinoj. La komunumo havas surfacon de 280 kvadratkilometroj kaj ĝi situas (meza punkto) je 2,120 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo (jare) estas 700 milimetroj. La geografia koordinatoj de la komunumo estas 21° 48′ norda latitudo kaj 103° 28′ okcidenta longitudo.
Sociogeografio
En la komunumo vivas 2895 personoj kiuj aĝas 5 jaroj aŭ pli. El tiuj 6 personoj parolas indiĝenan lingvon. Tio egalas al 0.21 % de la personoj, kiuj aĝas 5 jaroj aŭ pli.
2,156 loĝantoj aĝas 15 jaroj aŭ pli. Inter ili estas 1861 alfabetoj kaj 140 analfabetoj. Do 13.64 % de la loĝantoj, kiuj aĝas 15 aŭ pli estas analfabetoj.
Inter la virinoj estas 1,024 alfabetoj kaj 154 analfabetoj. Do la grado de analfabeteco inter virinoj estas 13.07%. Inter la viroj estas 837 alfabetoj kaj 140 analfabetoj, do 14.33% el la viroj estas analfabetoj.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI
Eksteraj ligiloj
http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/zacatecas/municipios/32003a.htm
Gorĝo (anatomio)
En anatomio, gorĝo estas la parto de la kolo antaŭ la spino. Ĝi konstistas el la faringo kaj la laringo.
La gorĝo enhavas multajn angiojn, multajn faringajn muskolojn, la traĥeon kaj la ezofagon. La hioido, os hyoideum, estas la nura osto situanta en la gorĝo de mamuloj.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri gorĝo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Sablo (heraldiko)
Sablo estas la heraldika nigro, unu koloro el la grupo de la farboj''.
Limbaži
Limbaži estas urbo en Latvia historia regiono Vidzeme, en la nordo de Latvio. Ĝi estas ĉefurbo de distrikto Limbaži kaj situas en centro de la distrikto. La distancoj al la plej gravaj centroj estas 45 km de Valmiera kaj 86 km de Rigo. Laŭ la stato de la jaro en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Historio
Ĝis la 13-a jarcento, en la placo de Limbaži situis livona kasteltumulo Lemisele, kiu estis la centro de la livona ŝtato Metsepole. En 13-a jarcento lando estis konkerita fare de la krucistoj, kaj eniris la parton de Arkidiecezo de Rigo. La unua mencio de Limbaži kastelo estis en 1224.
La establado de Limbaži kiel urbo estas ligita kun la konstruado de Limbaži kastelo fare de la Ĉefepiskopo de Rigo en la 13-a jarcento. Ekzistas indikoj en la literaturo ke episkopo Albert konstruis kastelon en Limbaži en 1223. Tiel, la tradicio konsideri tiun tempon kiel la fondjaron de la urbo.
En 1385 la ĉefepiskopo de Rigo, Johano la 4-a, donacis terpecon por la plua konstruado de la urbo, oficiale donante la urborajtojn, kaj fortikigis ĝin per muroj kaj ĉirkaŭfosaĵoj. La nombro da loĝkonstruaĵoj estas taksita je proksimume 400, sed laŭ populacio, en Latvio Limbaži postrestis nur Rigo. La urbo estis membro de la Hansa ligo kaj samtempe la ekonomia centro de granda distrikto de la Arkidiocezo de Rigo. Hejmaj varoj (mielo, vakso, ledo, greno) estis transportitaj de Limbaži tra rivero Svētupe ĝis la maro, kie ili estis transŝipitaj per maraj ŝipoj.
Komence de la 16-a jarcento, la graveco de la urbo kiel komerccentro malpliiĝis, ĉar Dūņezers kaj Svētupe ne plu povis esti uzitaj por rivertransporto. Krome, la urbo ofte estis forbruligita de la militantaj partioj ekde la komenco de la Livonia Milito en 1558, kaj en 1602 la svedoj konstante detruis la urbon kaj ĝiajn fortikaĵojn, kiuj ne estis rekonstruitaj.
Limbaži venis sub polan regon en Pārdaugava Duklando en 1566. Post nova longa milito, en 1629 Svedio konkeris regiono. Post la Granda Nordia Milito en 1721, Limbaži venis sub la kontrolon de la Rusia Imperio kaj apartenis al la Vidzeme (Livonia) provinco.
En 1918 Limbaži estis inkludita de la Respubliko de Latvio. La evoluo de Limbaži estis faciligita per la Riga-Limbaži fervoja linio konstruita en 1934 (trafiko ĉesis en 1999).
La rapida kresko de la urbo komenciĝis post 1967, kiam la distrikto Limbaži estis establita. Post 1989 la loĝantaro, kiel en preskaŭ ĉiuj latvaj urboj, komencis malkreski.
Geografio
Geografie, ĝi situas en la Limbaži ebenaĵo de la Idumeja altebenaĵo. La averaĝa aera temperaturo estas −5,5 °C en januaro kaj - +16,5 - +17 °C en julio. Da precipitaĵo falas 800 mm jare. La averaĝa daŭro de la senfrosta periodo estas ĉirkaŭ 145 tagoj. Sur la okcidenta flanko de Limbaži estas streĉitaj lagoj Lielezers kaj Dūņezers, kiuj estas ligitaj per la Donaviņa rivereto. Svētupe fluas de Dūņezers norde de Limbaži.
Orienta skismo
La orienta skismo aŭ granda skismo estis la disiĝo de la Ortodoksa eklezio disde la Katolika eklezio.
Lingvo
Tra la unuaj jarcentoj pli kaj pli malkutimiĝis en Romo kaj en la "Okcidento" ĝenerale ke oni parolu la grekan lingvon, kiu estis interlingvo ĉirkaŭ la Mediteraneo dum jarcentoj. Pro tio ankaŭ ene de la eklezio okazis malmulte da teologia interŝanĝo. Jam en la 4-a jarcento nur restis malmultaj okcidentaj ekleziestroj, kiuj parolis ĝin (Ambrozio de Milano, Hieronimo). Eĉ la altedukita Gregorio la Granda, kiu estis ambasadoro en Konstantinopolo en la 6-a jarcento, ne parolis la grekan. Sed ankaŭ la verkojn Aŭgusteno oni nur en la 14-a jarcento tradukis en la grekan. Ĝenerale la grekaj patriarkoj siaflanke ne parolis la latinon (rigardata "barbara lingvo"). Tial ĉiam necesis tradukistoj, sekretarioj kaj aliaj spertuloj por la interkomuniko. Ekde la papo Damaso la 1-a (380) la lingvon de la meso oni ŝanĝis de la antaŭa greka al la latina.
Kulturo
Alia aspekto estis kulturaj malsamoj rilate la valorojn kaj sintenojn. La Grekoj rigardis la Romianojn malkleraj kaj barbaraj, al la Romianoj la Grekoj ŝajnis arogantaj.
Ankaŭ klereco kaj profesia fono de la ekleziestroj malsimilis:
Interese estas ke ankaŭ en tiuj herezoj, kiuj estis plej problemecaj, similaj demandoj gravis: kaze de Donatismo en la okcidento temis pri eklezia juro, kaze de Arianismo kaj Monofizitismo en la oriento pri kristologiaj demandoj la rilato de la kredo al la okcidenta filozofio.
En la oriento tradicie estis multaj laikaj kleruloj, kiuj aktive partoprenis la eklezian vivon kaj la teologion, kaj el kiuj iuj eĉ iĝis patriarkoj (ekz. Photius). En la okcidento, la eklezio pro la politika evoluo ekde ĉ. la 5-a jarcento akiris monopolon pri klerigado - ĉiuj estontaj klerikoj povis komenci sian klerigadon nur ene de la eklezio, laikoj nur tre malofte estis klerigitaj.
Politiko
Ĉar Konstantinopolo iĝis la ĉefurbo de la romia imperio, kaj pro la disfalo de la okcidentromia imperio ekestis tre malsimilaj politikaj konstelacioj: En la oriento estis la imperiestro kaj en la eklezio pluraj patriarkoj samrangaj, el kiu neniu havis aŭtoritaton super la aliajn.
En la okcidento tamen dum jarcentoj ne plu estis centrala potenco politika, nur lokaj landestroj interkverelantaj, sed unu eklezian patriarkon (nome la papon), kiu sole povis garantii stabilecon kaj kontinuecon, kaj pro tio iĝis centrala aŭtoritato - kaj kiu pro la situacio ankaŭ devis engaĝiĝi politike kun la landestroj.
Eisingen (Badeno)
Eisingen estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Enz, en la Regiono Norda Nigra Arbaro kaj en la distriktaro Karlsruhe de la federacia lando Baden-Virtembergo. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Orienta skismo
Politiko
La politika parto de la papa ofico eĉ plifortiĝis kiam Pipino igis la papon feŭdestro de la eklezia ŝtato kaj pli kaj pli troviĝis en la rolo de laika monarĥo. Kiam la filo de Pipino, Karlo la Granda, en la jaro 800 estis kronita imperiestro fare de Leono la 3-a, ĉar ambaŭ malakceptis la regadon de la bizanca imperierstrino Irene de Ateno, tio estis plia malproksimiĝo forde la oriento. La Grekoj, politikistoj kaj klerikoj samkiel normaluloj, estis ŝokitaj, ke la roma episkopo memstare igis "barbarestron" romia imperiestro, kiel se ne ekzistus la romia imperiestro en konstantinopolo - tion ili rigardis perfido kontraŭ ŝtato kaj eklezio.
Teologio
La teologio ĉe ambaŭ flankoj jam frue evoluigis malsamajn gravajn aspektojn, kiuj en la komenco vigligis unu la alian, sed poste - pro manko de sufiĉa interŝanĝo - rezultis en disevoluo.
Rilate al la triunuo la oriento precipe reliefigis la tri personojn - inkluzive la Sanktan Spiriton - dum la okcidento koncentriĝis al la unueco kaj duarangigis la Sanktan Spiriton.
En la okcidento Aŭgusteno evoluigis la dogmon pri la prapeko, laŭ kiu ĉiu homo ekde la koncipiĝo pro la kulpo de Adamo ankaŭ estas jure kulpa (kiu sekve necesigas la senmakulan koncipiĝon de Maria) la oriento vidas la prapekon en la sekvoj de kulpo de Adamo: morto, volego kaj la homa pekemo. El tio ankaŭ sekvas malsama rigardo al saviĝo: en la okcidento ĉefe temas pri jura malkomdamno, kiun efikis Jesuo, tiel ke li mem prenis la punon por la homa peko - en la oriento lia morto kaj releviĝo efikas liberon de morto kaj peko, per kio la homo povas redieciĝi kaj vivi kun Dio eterne. La okcidenta eklezio rigardis Kriston la viktimo, la orienta eklezio rigardis lin la venkinto.
Al la Nicea Kredo aldoniĝis en la okcidenta eklezio la "filioque", en la orienta eklezio ĝi restis origina. Tiu estis konkreta konflikto, kiun oni ne povis rigardi kiel reciproka komplemento.
Graveco de la episkopeco
En la oriento estis multaj lokaj eklezioj, kies fondintoj estis apostoloj - tial ĉiuj episkopoj estis rigardataj pli-malpli samrajtaj. Decidoj pro ĉiuj devigaj tamen nur povis esti faritaj fare de ekumena koncilio, kiu ankaŭ devis havi la konsenton de la popolo. En la okcidento nur la roma eklezio legitimiĝis per apostolo, kaj tial la Episkopo de Romo havis specialan monarkecan staton. Al la orientaj eklezioj, kiuj tradicie akceptis lian preferatan staton, tio ne estis problemo, ĉar ĝi komence limiĝis nur al la okcidento. La roma episkopo tamen pli kaj pli konvinkiĝis ke sia absoluta aŭtoritato estu ne nur super la okcidento, sed super la tuta eklezio - kaj kiam la orientaj episkopoj ekrekonis sin nuraj "servantoj" de Romo, ili demandis, kiu koncilio estus tion decidinta. Tiun demandon oni rigardis en la okcidento negrava. Ankaŭ tiurilate evoluis vidpunktoj kiuj ekskluzivigis sin reciproke.
Moroj
Krome estiĝis ankaŭ malsamoj pri malpli gravaj temoj: en la oriento pastroj rajtis geedziĝi, la okcidento retenis la celibaton; ankaŭ estis malsamaj reguloj pri fasto.
Danilivka (Berehove)
Danilivka estas malgranda, ne memstara vilaĝeto en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Berehove, en municipo de Svoboda. La historia cirila loknomo estis Даніловка [danilovka].
Situo
Danilivka situas sur ebenaĵo laŭ traira flankovojo.
Historio
Rutenoj fondis la vilaĝon dum erao de Ĉeĥoslovakio en 1927. Danilovka apartenis al Hungario inter 1938-1945 pro la unua Arbitracio de Vieno. Ekde 1945 Danilivka apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio. En 2001 vivis tie 493 homoj, el ili estis 17 hungaroj.
Anastasija Savina
Anastasija Savina (Анастасия Сергеевна Савина) — naskiĝis 18-an marton de 1992 en Moskvo, Rusio) estas rusa ŝakistino, internacia majstrino (2011), grandmajstro (2010) inter virinoj, trejnistino.
Troparjovo (stacio de Moskva metroo)
Troparjovo (Тропарёво, "") estas sud-okcidenta stacio de Metrolinio Sokolniĉeskaja de la Metroo de Moskvo. Ĝi estis malfermita la. Ĝi troviĝas inter la stacioj ' kaj ', la antaŭa finstacio de la linio ĝis 2014. La stacio estis nomita laŭ la vilaĝo Troparjovo, kiu ekzistis antaŭ la ekspansio de Moskvo.
La stacio estas lokita en la sud-okcidenta parto de Moskvo, en la kruciĝejo de Avenuo Lenin kaj Strato Ruzskaja, ĉe la limo inter disktriktoj Tjoplij Stan kaj Troparjovo-Nikulino.
Henning Mankell
Henning Georg MANKELL (sveda prononco: [²hɛnːɪŋ ˈmaŋkɛl]; 3a de Februaro 1948 – 5a de Oktobro 2015) estis sveda verkisto de krimfikcio, porinfana literaturo, kaj dramaturgo, plej bone konata pro serio de enigmaj romanoj en kiuj stelrolas lia plej notinda kreaĵo, Inspektisto Kurt Wallander. Li verkis ankaŭ nombron de teatraĵoj kaj scenaroj por televido.
Li estas maldekstra socia kritikisto kaj aktivulo. En siaj libroj kaj teatraĵoj li konstante fokusas al temoj de socia malegaleco kaj maljustecoj kaj en Svedio kaj eksterlande. En 2010, Mankell estis surŝipe en la ŝiparo por la libereco de la Gaza Sektoro kiu estis atakita de armeanoj de Israelo. Li estis sub ferdeko kiam ok aŭ naŭ personoj estis pafitaj.
Mankell kundividis sian tempon inter Svedio kaj landoj en Afriko, ĉefe Mozambiko kie li fondis teatron. Li faris konsiderindajn donacojn al bonfaraj organizoj, ĉefe konektitaj kun Afriko.
Fakultato de regiona evoluo kaj internaciaj studoj de Mendel-universitato en Brno
Fakultato de regiona evoluo kaj internaciaj studoj (ĉeĥe Fakulta regionálního rozvoje a mezinárodních studií, mallonge FRRMS) estas unu el 5 fakultatoj de Mendel-Universitato en Brno. La fakultato estas la plej juna fakultato de tiu ĉi universitato, ĝi estis fondita en jaro 2008. Dekano estas Ing. Jiří Schneider, Ph.D.. Nuntempe oni povas studi unu el kvar bakalaraj programoj : ...kaj kvar magistraj :
129026 Conormcmenamin
129026 Conormcmenamin estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, en orbita resonanco 1:3 kun Marso.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Mount Lemmon Survey elde la Observatorio de Monto Lemmon sur la Monto Lemmon, en Summerhaven (norde de Tucson, Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Conor Brendan McMenamin, studento inĝeniero de la Masaĉuseca Instituto de Teknologio, kiu laboris kiel Termika Inĝeniero gvidinta la projekton kaj la temperaturan stabilecon de rendimento de la Iksoradia Bildiga Spektrometro por Regolito konstuita de sudentoj por la Asteroida Specimena Alveniga Misio OSIRIS-REx.
26271 Lindapuster
26271 Lindapuster estas tre malgranda tre hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Linda Puster, mentorino de unu finalist(in)o de la Intel Science Talent Search de 2010, scienca konkurso por lernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Ŝi instruas ĉe la Plano West Senior High School de Plano (Teksaso).
Regiono Sirdarjo
La regiono Sirdarjo, Sirdarja regiono aŭ provinco Sirdarjo (Sirdaryo viloyati) estas unu el la 12 regionoj de Uzbekio, prenante sian nomon de la rivero Sirdarjo kiu trafluas ĝin. Ĝia ĉefurbo estas Gulistano.
La regiono Sirdarjo etediĝas sur en la oriento de la lando. Ĝi estas ĉirkaŭata norde de Kazaĥio, oriente de la regiono Taŝkento, sude de Taĝikio kaj okcidente de la regiono Ĝizaĥo. En 2005 ĝi havis 648,100 loĝantojn.
Distrikto Chrudim
Distrikto Chrudim estas distrikto en Ĉeĥio situanta en Regiono Pardubice. La distrikto estas unu el kvar distriktoj de tiu ĉi Regiono. En la distrikto troviĝas 113 urboj kaj vilaĝoj.
Distrikta ĉefurbo (sidejo) estas Chrudim. En tiu urbo kaj en Hlinsko loĝas triono de la distrikta loĝantaro.
Florbela Espanca
Florbela ESPANCA (nomo kiu signifas Bela floro bategas kaj estas plumnomo de Flor Bela LOBO, kiu naskiĝis en Vila Viçosa, Evora, la 8-an de decembro 1894 kaj mortis en Matosinhos, Porto, la 8-an de decembro 1930) estis poetino portugala. Ŝi estas la plej granda ina voĉo de portugallingva poezio. Ŝiaj poemoj estas plenaj de virina amsento kaj muzikeco, kelkaj el ŝiaj sonetoj estas kantataj kiel popolmuzikoj en Portugalio kaj Brazilo.
Monaĥejo Vahanavank
Vahanavank (armene Վահանավանք) estas monaĥejo de Armenio konstruita inter la 10-a-11-a jarcentoj, kiu troviĝas je 7 kilometroj okcidente de la urbo Kapan en la marzo Sjuniko.
Florbela Espanca
Biografio
En 1903 Florbela Espanca skribis sian unuan poemon, A Vida e a Morte (La Vivo kaj la Morto). Ŝi edziniĝis en 1913 al Alberto Mountinho kaj finis la kurson pri Beletristiko en 1917, enirante, sekve la kurson pri Juro. Ŝi estis la unua studentino pri Juro en Universitato de Lisbono.
Si nature abortis en 1919 kaj ekakiris mensmalsanon. En 1921 divorcis kaj en 1922 edziniĝis al António Guimarães.
Ŝi publikigis la verkon Sóror Saudade en 1923, kiam suferis pro nova aborto, kaj ŝia edzo divorcis. En 1925 edziniĝis al Mário Lage. La morto de ŝia frato Apeles tro emociigis ŝin, kaj ŝi verkis As Máscaras do Destino.
Provis ŝi sinmortigi du foje en oktobro kaj novembro de 1930. Post la diagnozo pri pulmona malsano, ŝi sinmortiĝis en datreveno de sia naskiĝotago. Ŝia ĉefverko Charneca em Flor aperis en januaro de 1931.
La mono de sinjoro Arne
La mono de Sinjoro Arne estas rakonto de Selma Lagerlöf unue publikigita en 1904. La esperanta traduko de Stellan Engholm aperis 110-paĝa en la jaro 1933 ĉe Eldona Societo Esperanto.
(13072) 1991 RS8
(13072) 1991 RS8 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kantono San-Diego, Kalifornio, Usono).
6257 Thorvaldsen
6257 Thorvaldsen estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, de la Observatorio de la Monto Palomar (Kantono San Diego) kaj de la nederlandaj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Palomar-Leiden Enketo pri Trojanoj" (Palomar-Leiden Trojan Survey).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la dana skulptisto Bertel Thorvaldsen (1770–1884), kiu karieris en Italio.
Francisco Rangel Pestana
Francisco Rangel Pestana [fransIsku ranĵEl pestAna] estis brazila politikisto kaj ĵurnalisto. Naskiĝis en 1839 en la urbo Rio de Janeiro kaj mortis en 1903. Li estis licenciito pri Juraj Sciencoj de la Fakultato de Juro, en São Paulo. Partoprenis en la plej multo de la movadoj favore al la Respubliko. Aniĝis al la San-Paŭla Respublikana Partio kaj en la jaro 1875, li fariĝis artikolisto de la ĵurnalo Província de São Paulo (nune "O Estado de S. Paulo).
Jam en tiu epoko, oni elektis lin senatano. En 1900, li estis elektata Prezidanto de la subŝtato Rio de Janeiro.
Sorsavesi
Sorsavesi [sorsavesi] ("anasedoakvo") estas lago en Finnlando en Leppävirta kaj Pieksämäki. La areo de la lago estas, longo de bordo , la meza profundo , la plej granda profundo kaj supermara alteco. Ĝi ricevas akvon grandparte laŭ Kilpikoski el en Kuvansi, lago en Suonenjoki. Sorsavesi elfluas laŭ Sorsakoski en Osmajärvin. La kvaliteto de la akvo estas vere bona kaj preskaŭ naturstata. Sorsavesi havas multajn insulojn. Insularo de Sorsavesi estas en protektoprogramo de strandoj de Reto Natura 2000.
Werner Ruf
Werner RUF (15-a de Oktobro 1937 en Sigmaringen) estas germana politikologo, profesoro kaj pacisto.
Werner Ruf studis politikologion kaj sociologion, romanistikon kaj historion en Freiburg im Breisgau, Parizo, Saarbrücken kaj Tunizio. En la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj li specialiĝis pri Nordafriko. El 1971 ĝis 1975 Ruf estis asocia profesoro en la Universitato Aix-Marseille I. Poste li instruis en la Universitato Duisburg-Essen kaj poste en la Universitato de Kaselo. Paralele al la profesora agado, li disvolvigis projektojn pri paco kaj konfliktosolvado.
Lia teksto "La ĝihadisma internacio. Ĉu variaĵo de privata milita entreprenismo?" aperis en Esperanto en la libro Milito kaj paco.
Nicolás Guillén
Nicolás GUILLÉN [nikoLAS giJEN] (naskiĝis la 10-an de julio 1902 en Camagüey, mortis la 17-an de julio 1989 en Havano) estis kuba poeto. Kiel membro de la Komunista Partio de Kubo ekde 1937, Guillen aktive partoprenis la kulturan vivon de sia lando kaj ĝian politikon. Li estas konsiderata unuaranga figuro en la afro-antila kulturo de la dudeka jarcento kaj unu el la plej grandaj poetoj elirintaj el Karibio en nia tempo. Krom lia konstanta okupiteco pri sociaj demandoj, kaj precipe pri la problemo de malriĉeco kaj rasa diskriminacio, lia poezio montras intereson pri la radikoj de popularaj afrikaj kulturoj, kaj iliaj muzikaj ritmoj estas fidele esprimitaj en multaj el liaj verkoj.
Vivo
Li studis Juron en la universitato de La Habana, sed laboris kiel tipografo kaj ĵurnalisto. Liaj ĉefaj libroj poeziaj estas Motivos del son (Kialoj de la sonkanto)(1930), Sóngoro y cosongo (1931), West Indies Ltd. (1936), Sones para turistas y cantos para soldados (Sonkantoj por turistoj kaj kantoj por soldatoj) (1937) y El son entero (La tuta sonkanto)(1947).
Lia poezia produkto temas pri laŭdo de nigruloj kaj socia situacio. Danke al lia verko kaj al tiu de Emilio Ballagas, Adalberto Ortiz kaj Luis Palés Matos inter aliaj, la problemaro de la nigra raso reliefiĝis kaj kategoriiĝis en la literatura etoso de la hispana lingvo. Samepoke okazis simila movado en la francaj Antiloj kun specifa rilato al nigraj intelektuloj loĝantaj en Parizo - Aimé Césaire, Blaise Cendrars, ktp.-. En Guillén tiuj temoj elstaras. Kune kun komponaĵoj kuj imitas la ritmon de la nigrulaj dancoj estas tiuj de socia problemaro, kune kun ia socia mesianismo. Iu venos -ĉu nigrulo?- kaj savos la homaron. Lia komunisma aktiveco (ekde 1937) okazigis lin malliberojn kaj persekutojn.
Post la venko de la revolucia reĝimo en 1959, li estis unu el ties plej fervoraj propagandistoj. Post la revolucio verkis poemarojn kiel Tengo (Mi havas) (1964) aŭ El diario que a diario (La taglibro kiun ĉiutage) (1972). En 1961 estis elektata prezidanto de UNEAC, la Nacia Asocio de Verkistoj kaj Artistoj de Kubo. La famo de Guillén trapasis landlimojn kaj disvastiĝis ĉefe en Antiloj, sed ankaŭ en la tuta Sudameriko.
Tupaia (navigisto)
Tupaia (ankaŭ konata kiel Tupaea) (ĉ. 1725 – decembro 1770) estis polinezia navigisto kaj arioi (klerulo kaj pastro), origine el la insulo Ra'iatea en la orientpacifika insularo Societa Insularo. Liaj rimarkindaj lertoj pri navigado, interpretado kaj negogocado utilis al Lt. James Cook, R.N. dum ties serĉo por la supozata, granda, sudhemisfera kontinento Terra Australis Incognita. Tupaia vojaĝis kun Cook al kaj Nov-Zelando kaj Aŭstralio. Li agis kiel interpretisto kaj negocanto kaj plurfoje savis la ŝipanaron de embaraso kaj konflikto. Li mortis pro malsano en decembro 1770 dum la ŝipo Endeavour estis riparata en Batavio (nun Indonezio) dum la hejmenvojaĝo al Britio.
Klerigado
Ek de frua aĝo Tupaia eklernis pri vojaĝado kaj navigado, marfluoj, ŝvelo, direktado per astroj. Li lernis kapti fiŝojn, prognozi la veteron, batalartojn, ĉarpentadon, konstrui kanuon. Li frekventis lernejon (fare 'aira'a upu) por la plej elstaraj knaboj. Ĝi situis en la plej granda kunvenejo (marae) en Polinezio, ĉe Taputapuatea, en la sudo de Ra'iatea. Tie la knaboj lernis parkere historion, geografion kaj astronomion. Tupaia estis elstara lernanto, kaj li progresis al sakraj aferoj. Li fariĝis tahua, pastro. Lia specialaĵo estis navigado. Li lernis kiel mense registri vojaĝojn, detalojn pri la kursoj stirataj, la formo de la vento, vetero kaj maro, por ke li refaru la vojaĝon en la menso kaj scii la precizan deiran lokon. La flugdirekto de birdoj, la formo de nuboj kaj aliaj naturaj fenomenoj helpis la navigiston. Por longaj vojaĝoj oni utiligis grandajn duhulajn kanuojn. Polinezianoj vojaĝis orienten almenaŭ ĝis Rapa Nui kaj eble ĝis Sudameriko. Ili iris norden al Havaiio kaj revenis. Ili iris sudokcidenten al Nov-Zelando kaj revenis.
Lia korpo, krom la vizaĝo kaj kolo, estis tatuita. Li fariĝis membro de la societo arioi, bando de distrantoj kaj artistoj. Kiam Tupaia havis ĉirkaŭ 30 jarojn, militistoj el Bora Bora invadis je Ra'iatea. Dum batalo, Tupaia estis lancita tra la dorso per lanco kun pinto farita el la vosto de rajo. La lanco vidiĝis ĉe lia brusto. Tupaia iel eskapis el la batalejo kaj amikoj portis lin al vundopansisto, alia speco de pastro. Necesis eltiri la lancon el la brusto de Tupaia, lavi la vundon, kaj pansi ĝin per herba kataplasmo. Tia vundo ĝenerale estas mortiga, sed Tuapia resaniĝis. Banks skribis ke la cikatro estis glata kaj malgranda. La popolo de Raiatea estis venkita, kaj Tupaia fuĝis per kanuo al Tahitio kun certaj religiaj simboloj. Tie li fariĝis konsilanto al la ĉefo Amo Tevahitua.
Aliĝo al Endeavour
La Reĝa Societo de Britio komisiis Cook iri al la Pacifiko por observi la transiron de la planedo Venuso trans la Suno, kaj la ŝipanoj restis tie dum multaj tagoj. Tupaia konatiĝis kun ili, eklernis la anglan lingvon kaj pli kaj pli agis kiel interpretanto en komerco inter la ŝipanoj kaj la lokaj insulanoj. Joseph Banks, scienculo kiu vojaĝis kun Cook por kolekti specimenojn de plantoj ktp, persvadis Cook acepti la proponon ke Tupaia iru kun ili, pro lia evidenta lerteco pri navigado kaj mapfarado. Kiam oni demandis al Tupaia pri la loka regiono, Tupaia desegnis mapon kiu montris ĉiujn 130 insulojn en radiuso 3200 km kaj nomis 74 el ili.
Tupaia antaŭe navigis de Ra'iatea al 13 el tiuj insuloj. Li ne estis vizitinta okcidentan Polinezion, ĉar post la epoko de sia avo, la ofteco de tiaj vojaĝoj fare de Raiateanoj multe reduktiĝis. Lia avo kaj patro pasis al Tupaia la scion pri la loko de la ĉefaj insuloj de okcidenta Polinezio kaj la informon navigi al Fiĝio, Samoo kaj Tongo.
Cook ne ŝatis la evidentajn navigajn sciojn de Tupaia, kaj decidis dependi de la informo de antaŭaj eŭropaj esploristoj Samuel Wallis kaj Abel Tasman. Banks notis en sia taglibro: la kapitano rifuzas fidi lin, miaopinie sufiĉe prudente, ĉar la registaro probable neniam atentos lin.
La vojaĝo
Ĉar Cook intencis resti kelkajn semajnojn en la insularo antaŭ ol iri sudokcidenten, Tupaia helpis la ŝipanojn marĉandi por akiri freŝan akvon kaj manĝaĵojn por la venonta vojaĝo. Li laboris kun Banks por verki priskribon de Tahitio kaj ties enloĝantoj. Kuniris kun Tupaia dekdujara knabo Taiata kiel metilernanto kaj helpanto.
Tupaia kuniris kun Cook al Nov-Zelando kaj lin bonvenigis tie iuj el la maorioj kiel tohunga (pastron/klerulon). Ili donacis al li tre valoran tradician mantelon faritan el hundofelo.
Multaj maorioj eĉ nuntempe havas tradician scion pri Tupaia kaj liaj posteuloj kiuj restas en Nov-Zelando. La ŝipanoj de Endeavour ne tiom respektis lin. Markadeto Joseph Marra skribis ke Tupaia "estis viro de reala genio, pastro de la unua ordo, kaj bonega artisto: li estis tamen ne amata de la ŝipanoj, kiuj rigardis lin kiel fieran kaj severmoran, eltrudante omaĝon, kiun la maristoj, kiuj sentis sin degraditaj klini al indiĝeno, ne volontis paĝi, kaj preferis plendojn kontraŭ ili je la plej bagatelaj okazoj."
Morto en Batavio
En novembro aŭ decembro 1770, Tupaia mortis en Batavio. La dato ne estas precize konata ĉar la diversaj ŝipanoj kiuj skribis pri ĝi, donis malsamajn datojn. La kaŭzo de lia morto estas eĉ pli kompleksa. Dum la vojaĝo inter Tahitio kaj Nov-Zelando, kaj denove inter Nov-Zelando kaj Aŭstralio, Tupaia suferis pro skorbuto sed resaniĝis pro freŝa manĝaĵo en NZ kaj en Aŭstralio.
Bruck
La vorto Bruck - germanlingva prononco - havas diversajn signifojn.
Tupaia (navigisto)
Morto en Batavio
Taiata ankaŭ mortis en Batavio pro similaj malsanoj kaj oni enterigis ilin ambaŭ en la insulo Eadam (nun Damar Besar). Alia ŝipano de Endeavour, la kuracisto William Munkhouse mortis en Batavio.
Bruck
Interalie temas pri la sekvaj geografiaj objektoj
kaj en :
Lentvora
Lentvora, hungare Lentő estas tre malgranda vilaĝeto kaj municipo en Slovakio.
Geografio
Lentvora situas fine de sakovojo. Lučenec troviĝas je 25 km-oj.
Historio
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1446 en formo "Kozmalehotha". En 1828 loĝis tie 292 vilaĝanoj en 37 domoj. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Lentő 292 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Nógrád (reĝa departemento), al distrikto de Gács, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Lentvora 95 homoj, (78 slovakoj).
2086 Newell
2086 Newell estas malrapide rotacianta asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la Indianaa Programo pri la Asteroidoj elde la Observatorio Goethe Link, apud Broklino en Indianao (Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras la usonan matematikiston Homer E. Newell, Jr (1915–1983).
Kvankam giaj orbitaj elementoj similas tiujn de la anoj de la Vesta familio, ĝia spektra tipo ne kongruas kun la V-tipo de la Vestaj familianoj : ĝi do estas entrudulo.
Dolní Staňkov
Dolní Staňkov (jen ĉeĥe, historie ankaŭ Unterstankau) estas malgranda vilaĝo en Ĉeĥio, parto de urbo Sušice en distrikto Klatovy. Ĝi troviĝas proksimume 3 km okcidente de Sušice. Estas ĉi tie registritaj 60 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Dolní Staňkov estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 6,29 km². En la katastra teritorio Dolní Staňkov situas ankaŭ Páteček, Stráž kaj Volšovy.
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1045.
Andreas Wehr
Andreas WEHR (1954 en Berlino) estas germana juristo, politikisto kaj verkisto.
1215 Boyer
1215 Boyer estas asteroido de la asteroida zono, ano de la Maria familio.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la de la franca astronomo Alfred Schmitt elde la observatorio de Alĝero.
Galșa
Galșa [galŝa] (hungare: Galsa) estas vilaĝo en Rumanio nordoriente de Arad administracie apartenanta al komunumo Șiria. En 1910 ĝi havis 2519 loĝantojn (rumanoj, hungaroj, germanoj), en 1992 — 1993 (rumanoj, 10 % da hungaroj). Ĝia unua skriba mencio estas el 1202. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Arad).
1215 Boyer
Nomo
Ĝia nomo honoras la francan astronomon Louis Boyer, kolego de la malkovrinto.
Friedrichsbrunn
Friedrichsbrunn estas eksa komunumo kaj nuna parto de la urbo Thale en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Harco de la federacia lando Saksio-Anhalto, kaj ĝis administra reformo en julio 2007 estis parto de pli malgranda distrikto Quedlinburg. Fine de la jaro 2008 la loĝloko havis 1054 loĝantojn.
Nérigean
Laŭ la stato de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la najbaraj komunumoj.
Vidonci
Vidonci, hungare Vidorlak estas malgranda vilaĝo en Slovenio en provinco Prekmurje, en statistika regiono Pomurske, en municipo de Grad (Slovenio).
Situo
Vidonci situas sur deklivoj, laŭ traira flankovojo.
Historio
Dum la hungara regado oni nombris en Vidorlak 139 domojn kaj 745 homojn. Ĝis fine de la 1-a mondmilito la vilaĝo apartenis al Hungara reĝlando, al Vas (reĝa departemento), al distrikto de Muraszombat, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, ekde 1929 al Jugoslavio. En 1941 la germana armeo senbatale okupis la komunumon kaj post 10 tagoj transdonis ĝin al Hungario. Ĝis 1945 tio estis parto de Hungario, ekde 1991 de Slovenio. En 1987 vilaĝa festego okazis.
Benito Juárez (Zacatecas)
Benito Juárez estas komunumo en la meksika subŝtato Zacatecas. La ĉefurbo de la komunumo estas Florencia.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 3904  loĝantojn. El tiuj estas 1907 viroj kaj 1997 virinoj. La komunumo havas surfacon de 329 kvadratkilometroj kaj ĝi situas (meza punkto) je 2,160 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo (jare) estas 800 milimetroj. La geografia koordinatoj de la komunumo estas 21° 30′ norda latitudo kaj 103° 33′ okcidenta longitudo.
Sociogeografio
En la komunumo vivas 3832 personoj kiuj aĝas 5 jaroj aŭ pli. El tiuj 6 personoj parolas indiĝenan lingvon. Tio egalas al 0.16 % de la personoj, kiuj aĝas 5 jaroj aŭ pli.
2,676 loĝantoj aĝas 15 jaroj aŭ pli. Inter ili estas 2410 alfabetoj kaj 126 analfabetoj. Do 9.83 % de la loĝantoj, kiuj aĝas 15 aŭ pli estas analfabetoj.
Inter la virinoj estas 1,305 alfabetoj kaj 137 analfabetoj. Do la grado de analfabeteco inter virinoj estas 9.50%. Inter la viroj estas 1,105 alfabetoj kaj 126 analfabetoj, do 10.24% el la viroj estas analfabetoj.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI
Josef Terboven
Josef TERBOVEN (n. la 23-an de majo 1898 — m. la 8-an de majo 1945) estis membro de la germana nazia partio kaj plej famiĝis kiel la Reichskommissar de Norvegio dum la nazia okupacio de tiu lando.
Benito Juárez (Zacatecas)
Eksteraj ligiloj
http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/zacatecas/municipios/32004a.htm
Josef Terboven
Li memmortigis sin en 1945, kiam li sciiĝis pri la kapitulacio de Germanio.
Bruckberg
Bruckberg havas diversajn signifojn:
Sukero
La sukero estas unu tipo de la karbonhidratoj; la plej ofte uzata sukero estas la blanka kaj kristale solida sakarozo, uzata por dolĉigi trinkaĵojn kaj manĝaĵojn. La simplaj sukeroj kiel la glukozo (kiu parte konstruas la sakarozon) deponas grandan energion, uzatan en la metabolo.
Kiel kuireja termino, la sukero estas manĝaĵo, kiun karakterizas la dolĉeco. La ĉiutage uzata sukero estas aĉetebla kiel bruna aŭ kruda (kiu estas rafinaĵo de sukerkano, ne precize kruda sukero) kaj la blanka, altkvalite rafinita sukero. La kando estas purigita, kristaligita kaj preskaŭ travidebla (diafana) sukero.
Suker-produktado kaj komerco ŝanĝis la fluon de la homa historio laŭ multaj manieroj, influis la formadon de kolonioj, la pludaŭron de sklaveco, la transiron al deviga laboro, la migradon de popoloj, militojn inter sukerkomerckontrolaj landoj en la 19a jarcento, kaj la etnan komponon kaj politikan strukturon de la Nova Mondo.
La mondo produktis ĉirkaŭ 168 milionojn da tunoj de sukero en 2011. La averaĝa persono konsumas ĉirkaŭ 24 kg de sukero ĉiujare (33.1 kg en industriigitaj landoj), ekvivalento al ĉirkaŭ 260 manĝokalorioj por persono, por tago.
Ekde la lasta parto de la 20a jarcento, oni polemikis ĉu dieto alta je sukeroj, ĉefe rafinitaj sukeroj, estas bona por homa sano. Sukero estis ligita al tropezo, kaj supozeble iel responsa aŭ tute metita kiel kaŭzo de diabeto, kormalsanoj, frenezo, makula degenerado, kaj dentomalfortigo. Nombraj studoj estis entreprenitaj por klopodi klarigi tiun aspekton, sed kun variaj rezultoj, ĉefe pro la mafacilo trovi kontrolotajn loĝantarojn liberaj el uzado aŭ konsumado de sukero.
Etimologio
La etimologio montras la disvastigon de tiu varo. La anglalingva vorto "sugar" originiĝis el la araba vorto سكر sukkar, kiu siavice devenas el la persa شکر shekar, mem deriva el Sanskrita शर्करा śarkarā, kiu originiĝis el la Tamila சக்கரை Sakkarai. Ĝi plej probable venis al eŭropaj lingoj pere de italaj komercistoj. La tiutempa itala vorto estas zucchero, dum la hispana kaj portugala vortoj, nome azúcar kaj açúcar respektive, montras restojn el la araba difina artikolo. La malnovfranca vorto estas zuchre – nuntempa franca sucre. La pli frua greka vorto registrita estas σάκχαρις (sákĥaris). Kontentiga itinero kiu tute klarigu la etendon de la vorto estas ankoraŭ farata. La anglalingva vorto jaggery, nome kruda bruna sukero farita el palmosevo aŭ suko de sukerkano, havas similan etimologian devenon; portugala xagara aŭ jagara, deriva el malajala chakkarā el Sanskrito śarkarā.
Historio
Antaŭ la kristala sukero, oni uzis la sukon de la sukerkano (el Hindio aŭ Ĉinio) aŭ la mielon por dolĉigi la nutraĵojn. Unuafoje oni ellaboris la kristaligon de sukero en Hindio kaj de tie disvastiĝis en la mondo. En Eŭropo aperis la sukero en la Mezepoko kun la alveno de la maŭroj. Ankaŭ la krucmilitistoj hejmenportis ĝin, kiam ili hejmeniris post la militado en la Sankta Lando. En la jaro 1747 Andreas Sigismund Marggraf, germana kemiisto, pruvis, ke la sukero de la sukerkano estas la sama kiel tiu de la beto. La esplorojn de Marggraf daŭrigis Franz Karl Achard, kiu ellaboris la industrian produktadon de sukero el sukerbeto. Li malfermis la unuan rafinejon en 1802 en Wohlau-Cunern (ekde 1945 Wołów-Konary), Silezio, Prusio.
Azio
Sukero estis produktita en la Hindia subkontinento ekde antikvaj tempoj kaj ĝia kultivado etendiĝis el tie ĝis moderna Afganio tra la Ĥajbar-pasejo. Ĝi estis nek disvastigita nek malmultekosta en fruaj epokoj, kaj en plej multaj partoj de la mondo, mielo estis multe pli ofte uzata por dolĉigo. Origine, homoj maĉis krudan sukerkanon por elpreni ĝian dolĉecon. Eĉ post rafinita sukerkano iĝis pli amplekse disponebla dum la eŭropkolonia epoko, palmosukero estis prefereita en Javo kaj alitipaj sukeroj produktitaj en partoj de sudorienta Azio, kaj kun kokosa sukero, ĝi estas ankoraŭ uzata surloke nuntempe por kuiri desertojn.
Sukerkano estas indiĝena de tropikaj areoj kiel ĉe la Hindia subkontinento (Suda Azio) kaj Sudorienta Azio. Ŝajne diversaj specioj originiĝis el diversaj lokoj, el kiuj Saccharum barberi originiĝis en Hindio and Saccharum edule kaj Saccharum officinarum venis el Nov-Gvineo. Unu el la plej fruaj historiaj referencoj al sukerkano estas en ĉinaj manuskriptoj de la 8-a jarcento a.n.e., kiuj asertas, ke la uzado de sukekrkano originiĝis en Hindio.
En la tradicio de hindia medicino (Ajurvedo), sukerkano estas konata laŭ la nomo Ikṣu kaj la sukerkana suko estas konata kiel Phāṇita. Ĝiaj variaĵoj, sinonimoj kaj karakteroj estas difinitaj en Nighantu kaj en Bhāvaprakāśa (1.6.23, grupo de sukerkanoj). Sukero restis relative negrava ĝis hindianoj malkovris metodon igi sukerkanan sukon en grajnkristalojn kiuj estas pli facile stokeblaj kaj transporteblaj. Kristaligita sukero estis malkovrita en la epoko de la Imperiaj Guptoj, ĉirkaŭ la 5-a jarcento n.e. En loka hindia lingvo, tiuj kristaloj estis nomitaj khanda (Devanagari: खण्ड, ), kiu estas la fonto de la internaciigita anglalingva vorto candy. Hindiaj marirtoj, kiuj portis heligitan buteron kaj sukeron kiel liveraĵoj, enkondukis konon de sukero laŭlonge de variaj komercvojoj kiujn ili veturis. Vagantaj budhistaj monaĥoj portis metodojn kristaligajn de sukero al Ĉinio. Dum la regado de la imperiestro Harŝa (r. 606–647) en Norda Barato, hindiaj senditoj en la Tanga Ĉinio instruis metodojn kultivadi sukerkanon post la imperiestro Taizong de Tang (r. 626–649) diskonigis sian intereson en sukero. Ĉinio establis sian unuajn sukerkanajn plantejojn en la 7-a jarcento. Ĉinaj dokumentoj konfirmas almenaŭ du misiojn al Hindio, iniciatitaj en 647 n.e., por akiri teknologion por sukerrafinado. En la Hindia subkontinento, Mezoriento kaj Ĉinio, sukero iĝis baza ingredienco de kuirado kaj desertoj.
Eŭropo
Nearĥo, admiralo de Aleksandro la Granda, konis sukeron dum la jaro 325 a.n.e., dum sia partopreno en la kampanjo de Hindio estrita de Aleksandro mem (Ariano, Anabazo). Greka kuracisto Dioskorido en la 1-a jarcento n.e. priskribis sukeron en sia medicina traktado De materia medica, kaj Plinio la Maljuna, romiano de la 1-a jarcento n.e., priskribis sukeron en sia Natura Historio: "Sukero estas farita ankaŭ en Arabio, sed la hindia sukero estas pli bona. Ĝi estas tipo de mielo trovita en kano, blanka kiel gumo, kaj ĝi krakas inter la dentoj. Ĝi venas en pecoj grandaj kiel nukso. Sukero estas uzata nur por medicina celoj." Krucmilitistoj kunportis sukeron al Eŭropo post sian kampanjoj en Sankta Lando, kie ili trafis karavanojn portantajn "dolĉan salon". Komence de la 12-a jarcento, venecianoj akiris kelkajn vilaĝojn ĉe Tiro kaj setlis bienojn por produkti sukeron por eksportadi al Eŭropo. Ĝi suplementis la uzadon de mielo, kiu estis ĝis tiam la nura disponebla dolĉigilo. Krucmilitista kronikisto Vilhelmo de Tiro, skribante fine de la 12-a jarcento, priskribis sukeron kiel "tre necesa por la uzado kaj sano de la homaro". En la 15-a jarcento, Venecio estis la ĉefa centro por sukera rafinado kaj distribuado en Eŭropo.
Okazis drasta ŝanĝo meze de la 15-a jarcento, kiam Madejro kaj Kanarioj estis setlitaj el Eŭropo kaj sukero estis enkondukita tie. Post tio "konsumegpasio por sukero ... forbalais socion" ĉar ĝi iĝis multe pli facile disponebla, kvankam dekomence ĝi estis ankoraŭ tre multekosta. Ĉirkaŭ 1492, Madejro estis produktanta ĉirkaŭ 1 400 000 km da sukero ĉiujare. Ĝenovo, unu el la distribuejoj, iĝis konata pro sia dolĉigita fruktaro, dum Venecio specialiĝis en bakaĵoj, dolĉaĵoj, kaj sukerfiguroj. Sukero estis konsiderata havanta "valorajn medicinajn propraĵojn" kiel "varma" manĝaĵo en kelkaj kategorioj, "helpa al stomako, kuracanta malvarmumojn, kaj mildiganta pulmomalsanojn".
Moderna historio
En Aŭgusto 1492, Kristoforo Kolumbo kolektis specimenojn de sukerkiano en La Gomera en Kanarioj, kaj enkondukis ĝin al la Nova Mondo. La eltranĉaĵojn oni plantis kaj la unua sukerkana rikoloto okazis en Hispaniolo en 1501. Oni konstruis multajn sukermuelejojn en hispankaribaj Kubo kaj Jamajko ĉirkaŭ la 1520-aj jaroj. Portugaloj portis sukerkanon al Brazilo. Ĉirkaŭ 1540, estis 800 sukermuelejoj en la insulo Santa Catarina kaj aliaj 2 000 en la norda marbordo de Brazilo, en Gujana Demararo, kaj en Surinamo. Ĉirkaŭ 1600 la brazila sukerproduktado superis tiun de São Tomé, kiu estis la ĉefa centro de sukerproduktado en la 16-a jarcento.
Sukero estis luksaĵo en Eŭropo ĝis la komenco de la 19-a jarcento, kiam ĝi iĝis pli amplekse disponebla, pro la elstarigo de betsukero en Prusio, kaj poste en Francio kun Napoleono. Betsukero estis germana inventaĵo, ekde kiam en 1747, Andreas Sigismund Marggraf anoncis la malkovron de sukero en betoj kaj imagis metodon uzanta alkoholon por elpreni ĝin. Studento de Marggraf, nome Franz Karl Achard, imagis ekonomian industrian metodon por elpreni la sukeron en ĝia pura formo fine de la 18-a jarcento. Achard la unua produktis betsukeron en 1783 en Kaulsdorf (Berlino), kaj en 1801, la unua instalaĵo por produkti betsukeron estis establita en Konary, Cunern, Silezio (tiam parto de Prusio, nune en Pollando). La laboroj de Marggraf kaj Achard estis startpunkto por la sukerindustrio en Eŭropo, kaj por la nuntempa sukerindustrio ĝenerale, ĉar ekde tiam sukero ne estis plu luksa produkto nek produkto produktita preskaŭ nur en varmaj klimatoj.
Sukero iĝis tre populara kaj ĉirkaŭ la 19-a jarcento, troviĝis en ĉiu hejmo. Tiu evoluo de gusto kaj peto de sukero kiel esenca manĝingredienco rezultis en gravaj ekonomiaj kaj sociaj ŝanĝoj. Peto kreskiĝis, parte pro koloniigo de tropikaj insuloj kaj areoj en kiuj sukerkanaj planteĵoj kaj sukerfabrikaj instalaĵoj pere de laborintenseco povus esti sukcesaj. Monda konsumado pliiĝis pli ol 100 fojojn el 1850 ĝis 2000, regata de Britio, kie ĝi pliiĝis el ĉirkaŭ 2 funtoj porpersone jare en 1650 ĝis 90 funtoj je la komenco de la 20-a jarcento. Fine de la 18-a jarcento Britio konsumis ĉirkaŭ la duono de la sukero kiu venis al Eŭropo.
Post sklaveco estis aboliciita, la peto de laboristoj en kolonioj de eŭropanoj en Karibio estis plenumita per servolaboristoj ĉefe el la Hindia subkontinento. Milionoj da sklavigitaj aŭ servutigitaj laboristoj estis portitaj al diversaj eŭropaj kolonioj en Ameriko, Afriko kaj Azio (kiel rezulto de la peto en Eŭropo de diversaj varoj, inter kiuj de sukero), kio influis la etnan mikson de nombraj landoj tra la tuta mondo.
Sukero ankaŭ kondukis al ioma industriigo de areoj en kiuj oni kreskis sukerkanon. Por ekzemplo, en la 1790-aj jaroj Leŭtenanto J. Paterson, de la Bengala Prezidenteco promociis al la Brita Parlamento la ideon ke sukerkanon oni povus kreski en Brita Hindio, kie tio jam startis, kun multaj avantaĝoj kaj pli malmultekoste ol en Karibio. Kiel rezulto, oni establis sukerfabrikojn en Bihar en orienta Barato. Dum la Napoleonaj militoj, produktado de sukerbeto pliiĝis en kontinenta Eŭropo pro la malfacilo importi sukeron kiam navigado estis celo de blokado. Ĉirkaŭ 1880 sukerbeto estis la ĉefa fonto de sukero en Eŭropo. Ĝi estis kultivata en Lincolnshire kaj en aliaj partoj de Anglio, kvankam Unuiĝinta Reĝlando plue importis la ĉefan parton de sia sukero el siaj kolonioj.
Sukero estis porciumita dum la Unua Mondmilito, kvankam oni diris, ke "Neniu antaŭa milito en la historio okazis tiom multe pro sukero kaj tiom malmulte pro alkoholo", kaj eĉ pli akre dum la Dua Mondmilito. Fakte estis sukerporciumado kio kondukis al disvolvigo kaj uzado de variaj artefaritaj dolĉigiloj aŭ sukersurogatoj.
Produktado
La sakarozo estas la ekstrakto el sukerkano, sukerbeto aŭ sukerpalmo per rafinado. En la financa jaro 2001/2002, 134.1 milionoj da tunoj da sukero estis produktata tutmonde. La plej gravaj landoj, kiuj kultivas sukerkanojn (sukerenhavo 16-20 %) troviĝas en tropika klimato (Mez- kaj Sud-Ameriko, Sudorienta Azio). La sukerbeto (sukerenhavo 16-22 %) estas kultivata en la landoj de la kontinenta (mezvarma) klimato (ĉefe Eŭropo, Usono)
La kruda planto estas dispremata, la suko kolektata kaj filtrata. Tiu ĉi fluidaĵo estas traktata por eltiri malpuraĵojn (precipe per kalko) kaj poste neŭtrigata per sulfura dioksido. La suko estas bolpurigata, la sedimento surfundiĝas kaj tiel iĝas forigebla, la aliaj malpuraĵoj eliĝas per la ŝaŭmo.
La varmo estas reuzata en la sekvaj ŝtupoj (la temperaturo de la manipulado ĉiam malgrandiĝas) kaj la suko iom post iom plidensiĝas. (La malaltiĝo de la manipula temperaturo necesas por eviti la karameliĝon.) La densiĝo de la likvaĵo estas helpata per vakuo, la estiĝo de sukerkristaloj estas helpata per aldono de sukerpulvoro, kiu donas la kernon por la kristaloj. La densiĝanta sukerfluidaĵo tiel atingas la densecon de 90 % sekmaterialo. La dispartigo de la sukero kaj siropo (i.a. melaso) okazas en centrifugilo. Ankaŭ estas aliaj specoj de regionaj sukeroj.
Sukermuelejo, sukermuelilo aŭ simple muelejo estas stricto sensu la instalaĵo por muelado de sukerkano. Larĝsence tiu termino nomas ajnan agrindustrian establadon specialigitan pri transformado de sukerkano en sukeron, melason, kanbrandon kaj etanolon. La centra muelejo kaj muelejmodeloj komencis esti utiligitaj ĉe la fino de la 19-a jarcento kiam ekzistis bezono malaktivigi la malnovajn muelejojn en la bienoj kaj produkti sukeron en moderna industria fabriko kun ekonomio de skalo kaj strikta kvalitkontrolo.
Kemie
Biokemie, la sukero estas simpla molekulo, kiun oni povas nomi karbonhidrato (monosakarido kaj disakarido). La sukeroj enhavas malofte aldehidan grupon (-CHO) aŭ ketonan grupon (C=O), kie la oksigeno kaj karbono havas duoblan ligon, kio faras ĝin reakcia. La plimulto de la sukeroj havas la formulon (CH2O)n, kie la n estas inter 3 kaj 7. La notinda escepto estas la desoksiribozo, kies nomo aludas al la “foraperinta” oksigeno (el la greka deoxi-). Kvankam oni povas karakterizi kelkajn per la reakciaj grupoj, ili estas ĉefe karakterizataj per la karbonenhavo. La triozaj derivaĵoj (C3H6O3) estas la interproduktoj de la glikolizo. Inter la pentozoj la plej gravaj estas la ribozoj kaj desoksiribozoj, kiuj konstruas i.a. la nukleajn acidojn. La ribozo do estas la komponento de multaj kemiaĵoj, kiuj estas gravaj en la metabolo, kiu enhavas NADH kaj ATP. La heksozoj kiel ekz. la glukozo estas la ĝenerala substrato por la produktado de energio en la formo de ATP. La plantoj konstruas dum la fotosintezo glukozon, kiu estas deponata ameloforme.