cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filozofo preleganta pri sunsistema modelo
Priskribo
La unua el la kandel-lumaj ĉefverkoj de Wright, Tri Personoj rigardantaj la Gladiatoron per Kandel-lumo (: Three Persons Viewing the Gladiator by Candlelight), estis pentrita en 1765, kaj montris tri virojn pristudantaj malgrandan kopion de la "Borghese-gladiatoro". La Gladiatoro estis multe admirata; tamen lia posta pentraĵo, la Sunsistema modelo, kaŭzis pli grandan tumulton, ĉar ĝi anstataŭis la Klasikan subjekton en la centro de la sceno per iu de scienca naturo. La bildigo de Wright pri la mirigo produktita de sciencaj "mirakloj" markis turnopunkton kun la antaŭaj tradicioj en kiu la arta bildigo de tia miro estis rezervita al religia evento, ĉar al Wright la mirindaĵoj de la teĥnologia epoko estis tiom mirigaj kiom la subjektoj de la grandaj religiaj pentraĵoj. En ambaŭ verkoj la kandel-luma pozicio havis realistan pravigon. Rigardante skulptaĵon per kandel-lumo, kiam la konturoj bone videblis, kaj eĉ povus esti impreso pri moviĝo el la flagretanta lumo, estis moderna praktiko priskribita de Goethe. En la demonstro de la sunsistema modelo la ombroj ĵetitaj de la lampo reprezentanta la sunon estis esenca parto de la elmontro. Sed ne ŝajnas ekzisti alia kialo ol emfazi la draman efekton por enscenigi la aerpumpilan eksperimenton en ĉambro prilumita per unusola kandelo, kaj en du postaj pentraĵoj de la subjekto fare de Charles-Amédée-Philippe van Loo la lumado estas normala.
La pentraĵo estis unu el nombro da Britaj verkoj defiantaj la fiksajn kategoriojn de la rigida, France-diktita, "hierarkio de ĝenroj" en la malfrua 18-a jarcento, dum aliaj tipoj de pentraĵoj aspiris esti traktitaj tiel serioze kiel la kostumita "historia pentraĵo" de klasika aŭ mitologia subjekto. Kelkrilate la subjektoj de sunsistema modelo kaj Aerpumpilo similis al "grupa portreto", tiam plejparte formo de mez-klasa portreta arto, kvankam baldaŭ akironta novan statuson kiam Johann Zoffany komencis pentri la reĝan familion ĉ. la jaro 1766. Konsiderante tamen ilian solenan atmosferon, kaj ĉar ŝajnas ke neniu el la figuroj estas intencita esti komprenata kiel portreto (eĉ se modeloj povas esti identigitaj), la pentraĵoj ne povas estis konsiderataj kiel "grupa portreto". La 20-jarcenta art-historiisto Ellis Waterhouse komparas tiujn du verkojn al la "genre sérieux" (serioza ĝenro) de la samtempa Franca dramo, kiel difinita de Denis Diderot kaj Pierre Beaumarchais, vidpunkto subtenita de Egerton.
Tiu-tempa anonima recenzo nomis Wright-on "tre granda kaj neordinara geniulo en aparta maniero". La Sunsistema modelo estis pentrita sen komisio, eble esperante ke ĝi estu aĉetota de Washington Shirley, 5-a Grafo Ferrers, amatora astronomo kiu posedis propran sunsisteman modelon, kaj ĉe kiu amiko de Wright Peter Perez Burdett loĝis kiam li estis en Derbyshire. Figuroj konsiderataj kiel portretoj de Burdett kaj Ferrers elstaras en la pentraĵo, Burdett skribante notojn kaj Ferrers sidante kun sia filo apud la sunsistema modelo. Ferrers aĉetis la pentraĵon por 210 sterlingaj pundoj, sed Robert Shirley, 6-a Grafo Ferrers aŭkcie vendis ĝin, kaj ĝi nun estas posedata de Muzeo kaj artgalerio de Derby, kie ĝi estas daŭre ekspoziciata, apud funkcianta repliko de laŭskala meĥanika sunsistema modelo.
Biografo de Wright, Benedict Nicolson, argumentis en 1968, ke John Whitehurst estis la modelo de la preleganto, dum alia komentariisto rimarkigis la similecon de la figuro kun "pentraĵo de Isaac Newton fare de Godfrey Kneller". Atenta observado de la vizaĝoj en la bildo rivelas, ke ĉiu el ili montras iun aŭ alian el la ĉefaj Fazoj de la luno - lunarko, lunduono, lunĝibo kaj plenluno.
Dyleň
Dyleň (germane Tillenberg) estas monto en Ĉeĥio, en Bohemia arbaro situanta proksimume 15 km okcidente de Mariánské Lázně. Ĝia montopinto situas en supermara alteco 940 metroj kaj ĝi estas malproksima proksimume 500 metroj de ŝtatlimo de Ĉeĥio kun Germanio, pli precize kun Bavario.
Turo sur la monto
La pinto, situanta inter la limo de FRG kaj fera kurteno, kies linio estas ĝi hodiaŭ videbla proksimume kilometro direkte en la enlandon de Ĉeĥio, havis strategian signifon en la tempo de malvarma milito. Rilate al tio, ke temas pri karakteriza montopinto kun longa disvidejo en Bavario, estis konstruita sur ĝi loĝkonstruaĵo por soldatan garnizonon, observa turo kaj subaŭskultiga turo. Okazis ĉi tie monitorado de radia trafiko en preskaŭ la tuta Bavario. Simila turo servanta al la samaj celoj male de usonaj esplorservoj situas ĝis hodiaŭ en Germanio sur monto Schneeberg.
La subaŭskultiga stacio perdis sian signifon post ĉeĥoslovaka revolucio. E la 1990-aj jaroj ties ekipaĵaro estis malmuntita, la turo estis rekonstruita kaj nuntempe ĝi servas kiel televida elsendigilo, elsendigilo de televidaj kaj radiodisaŭadigaj programoj. En zono de UMO de tie elsendas Český rozhlas (ČRo1, 97,6 MHz kaj ČRo Karlovy Vary, 100,8 MHz) kaj ĥeba privata Rádio Egrensis (92,5 MHz). Dank' al avantaĝa situo de la elsendigilo eblas kapti la programojn en longa ĉirkaŭaĵo nenur en Ĉeĥio, sed ankaŭ eĉ en Supra Palatinato kaj Supra Frankonio. Rádio Egrensis tiel eblas dank' al pli alta povumo de la esendigilo ekzemple en pli altaj situoj eĉ e ĉirkaŭaĵo de Regensburg.
La montopinta turo kaj la ĉirkaŭaj objektoj estas ĝis un ĉirkaŭitaj per bariloj el pikdrato kaj nuntempe ili estas por publiko nealireblaj.
Mezo de Eŭropo
Laŭ loka tradicio Dyleň-on en la jaro 1805 proklamis Napoleon Bonaparte kiel geografia mezo de Eŭropo. Hodiaŭ rememorigas tion ŝtona kolono kun skribaĵo, sed kiu situas de la montopinto proksimume kilometro en sudokcidenta direkto kaj je pli ol cent metroj pli sube.
Listo de instruistoj en la Kolegio de Debrecen
Jen listo de la plej famaj instruistoj en la kolegio de Debrecen:
Bezvěrov (Teplá)
Bezvěrov estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de urbo Teplá en distrikto Cheb. Ĝi troviĝas proksimume 5 km sudokcidente de Teplá. Estas ĉi tie registritaj 6 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Bezvěrov situas en katastra teritorio Bezvěrov u Teplé kun areo 3,95 km².
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1273.
Semej
Semej, laŭ kazaĥa lingvo Семей estas urbego en Provinco Orienta Kazaĥio (Kazaĥio). Ĝis 2007 la oficiala nomo (pli konata nomo) estis Semipalatinsk.
Geografio
Semej situas en la nordorienta parto de la lando laŭ ambaŭ bordoj de Irtiŝo. La maldekstra urboparto estas Nova-Semej. Oskemeno troviĝas 176, Pavlodar 310, Astano 624, Kokŝetau 809, Almato 834, Petropavlo 895, Taraz 1073, Kostanaj 1182, Turkistano 1201, Ŝimkento 1214, Aktobe 1629, Atirau 2097 kilometrojn.
Historio
La iama Semipalatinsk estis fondita kiel rusa fortikaĵo en 1718, tamen je distanco 18 km de la nuna loko. Proksime estis monaĥejo, kiu konsistis el sep palacoj, pri tio Semipalatinsk ricevis la loknomon. Post jardekoj la loko iĝis komerca centro, tial en 1728 la fortikaĵo ricevis la rajton preni doganon. En 1778 pro la oftaj inundoj la homoj translokiĝis al la nuna loko. Semipalatinsk urbiĝis en 1782, tiutempe oni jam konstruis ponton. En 1854 la urbo iĝis regiona administra centro. Post jardekoj la urbo havis ankaŭ industrion. En 1930 alvenis la unua trajno.
Atombombaj eksperimentoj
En 1949 je distanco de 150 km oni tie eksplodigis la unuan sovetunian atombombon, tial la urbo ricevis fifamon. Resume okazis 456 eksplodoj.La radioaktiva elfalaĵo disvastiĝis super grandega areo, kaj entute pli ol 2 milionoj da homoj estis elmetitaj al la radiado kaj radioaktiva elfalaĵo.
En 1991 pro protesto de la loĝantoj finiĝis la eksplodadoj. En 2007 la urbo estis alinomita Semej por ne rememori pri la nukleaj eksperimentoj.
Trafiko
Semej havas flughavenon kun flugoj eĉ al Moskvo, du stacidomojn, 2 vojajn kaj fervojan pontojn, fine havenon. En la urbego aŭtobusoj servas.
Eduko
En Semej pluraj universitatoj kaj 29 mezlernejoj funkcias.
Klimato
La klimato de Semej estas seka, jare pluvas nur 275 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, en julio iom pli. La averaĝa temperaturo estas 4,3 °C, vintre iam estis −48 °C, somere ofte pli ol 40 °C.
L'Isle-Adam
L'Isle-Adam estas franca situanta en departemento Val-d'Oise, regiono Francilio.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Adamois.
Cernavodă
Cernavodă [ĉernavodǝ] estas urbo en la rumana distrikto Constanța.
La nuna rumana nomo deriviĝas de la bulgara nomo Черна вода (kun tre simila prononco), kiu signifas "nigra akvo". En antikveco la urbo havis la grekan nomon Ἀξιούπολις [aksjupolis]; ĝi estis fondita de grekaj koloniistoj en la kvara jarcento a. n. e.
Ĉe Cernavodă la Kanalo Danubo-Nigra Maro debranĉiĝas de Danubo.
Inter 1890 kaj 1895 la inĝeniero Anghel Saligny tie konstruis fervojan ponton super Danubo, kiu ankoraŭ ekzistas kaj estas registrita kiel teĥnika monumento. Kiam oni testis la ponton per vagonoj plenŝarĝitaj per rokoj, Saligny estis en boato sub la ponto por demonstri sian fidon je ĝia stabileco. En 1987 oni apude konstruis novan ponton, kaj la malnova ne plu estas uzata. Ankaŭ aŭtovojan ponton (A2) oni konstruis apude.
Suintila
Suintila (? – Toledo, 634?) estis reĝo de la visigotoj inter 621 kaj 631. Lia nomo aperas ankaŭ kiel Suínthila. Li sukcesis plenumi la unuigon de la teritorioj iberiaj.
Li estis sukcedanto de Rekaredo la 2-a, kiu reĝis nur en 621 kaj estis sukcedata de Sisenando kiu estis reĝo dum la jaroj 631–636.
Isidoro de Sevilo en sia Historia Gothorum gratulas ĉar Suintila "estis la unua kiu posedis la monarkion de la reĝlando de tuta Hispanio kiu ĉirkaŭas la oceanon, afero kiun ne havis la aliaj prauloj...". La visigota monarkio establis ĉefurbon, kiu centralizis kaj la religian kaj la politikan povon en Toledo. Tamen, la elekto-karaktero de la visigota monarkio determinis preskaŭ ĉiam enorman politikan nestabilecon karakterizita de sinsekvaj ribeliĝoj kaj murdadoj.
Suintila batalis kontraŭ la bizancanoj setligitaj en la Iberia Duoninsulo en 620, laŭ estrado de la reĝo Sisebuto. Venontjare li estis elektita reĝo, post la morto de Rekaredo la 2-a. (Samjare 621 mortiĝis Sisebuto, reĝis kaj mortiĝis Rekaredo la 2-a kaj ekreĝis Suintila).
Li batalis ankaŭ kontraŭ vaskonoj kaj klopodis kontroli la iberian teritorion.
Fine de lia regado okazis ribelo de nobeluloj kaj en la 4a Koncilio de Toledo prezidita de Isidoro de Sevilo, episkopo de Sevilo, estis elpostenigito. Suintila mortis post unu jaro.
Pilar (Paragvajo)
Pilar esta urbo en sudokcidenta angulo de Paragvajo kun 26.000 loĝantoj (2004). Ĝi situas sur la orienta bordo de rivero Paragvajo, kontraŭe al la riverdelto de Bermejo. Ĝi estas centro de departamento Ñeembucú megye.
Zenit Polar
Zenit Polar estas sistemo simpla de Kriptologio (ankaŭ Kriptografio, Ĉifriko, kaj Ĉifroscienco), per kiu oni anstataŭas la literojn de vorto per la korespondantaj al la nomo ZENIT POLAR. mis ni toin se quote i rui nalgui
Kiel uzi
Tiel ĉi, jen ekzempla frazo:
"Ĉiuj agas ne nur per ekstera devigo, sed per interna neceso" ''Albert Einstein "Se for para o bem da Nação e felicidade geral, diga ao povo que fico" ''Dom Pedro I
11069 Bellqvist
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Sven Bellqvist (1915–2008), kiu estis dum multaj jaroj responsulo de la laborejo la observatorio de Upsalo. Dum tiu tempo la Schmidt-teleskopoj ĉe la observatorioj Kvistaberg kaj de Monto Stromlo estis konstruitaj.
Zenit Polar
Kiel uzi
Iĝus tiel ĉi:
"Ĉauj igis lo lut zot oksroti dovage, sod zot alrotli locose" ''Inbotr Oalsroal "So fet ziti e bom di Licie o fonacadido gotin, dagi ie zeve quo face" ''Dem Zodte A
Henrique Marques de Oliveira Lisboa
Henrique Marques de Oliveira Lisboa (1799-1869) estis brazila marŝalo kaj politikisto, frato de la Patrono de la Brazila Mararmeo, Admiralo Tamandaré, kiu elstariĝis dum la Milito de la Ĉifonuloj, en urbo Laguno, subŝtato Sankta Katarino. Li estis filo de Francisco Marques Lisboa kaj Eufrásia Joaquina de Azevedo Lima. Inter 1835 kaj 1837 li estis deputito en la Leĝofara Asembleo de la Provinco Sankta Katarino. Inter la 16-a de julio kaj la 10-a de novembro 1845 li elektiĝis prezidanto de la provinco Alagoaso.
Vidu ankaŭ
<Center> <Gallery> MuseuJulio11.jpg| Milito de la Ĉifonuloj Pedro_de_Ara%C3%BAjo_Lima_(marqu%C3%AAs_de_Olinda).jpg| Markizo de Olindo (1793-1870) Marquis_of_tamandare_1873.jpg| Admiralo Tamandaré (1807-1897) Brasão do município de Tijucas (SC).png| Henrique Boiteux (1862-1945) </Gallery> </Center>
Ocozocoautla de Espinosa
Ocozocoautla de Espinosa estas unu el la 118 komunumoj de la meksika subŝtato Chiapas, kiu estas la subŝtato kiu situas plej sude. La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Ocozocoautla de Espinosa. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 07061.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 72426 loĝantojn. El tiuj estis 36091 viroj kaj 36335 virinoj. La komunumo havas surfacon de 2477 km². La meza alteco (de la ĉefurbo) estas 820 metroj super la marnivelo.
Sociogeografio
En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 38278 personoj pli aĝaj ol 15 jaroj. El tiuj 30311 scipovis legi kaj skribi kaj 7940 personoj estis analfabetoj. Do 79% de la personoj scipovis legi kaj skribi kaj 21% estis analfabetoj.
65673 personoj en la jaro 2000 aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj 9552 personoj estis indiĝenoj. Tio signifas ke 14.54% de la loĝantaro en la koncerna jaro estis indiĝenoj.
Chagny (Ardennes)
Chagny - prononco laŭ sistemo IFA [] - estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Ardennes (prononco []), en la regiono Grand Est (prononco [], (france, en Esperanto Granda Oriento) kaj en la antaŭa regiono Ĉampanjo-Ardenoj. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Charleville-Mézières, kaj al la kantono .
Andrij Danilko
Andrij Danilko (, legu Andrij Miĥajloviĉ Danilko, naskita la 2-an de oktobro 1973 en Poltavo, Ukrainio) estas ukrainia humura aktoro kaj kantisto. Lia plej fama sceneja rolo estas Verko Serduĉko.
Biografio
Andrij Danilko naskiĝis la 2an de oktobro 1973 en la urbo Poltavo (Ukrainio). Pri la teatro li interesiĝis ekde la lernejaj jaroj. Post fino de la lernejo li eniris teknikan lernejon, tamen aktive partoprenis la KGS-movadon (ekssovetiaj konkursoj pri spriteco kaj humuro). Ĝuste en iu el la KGS-konkuroj en la jaro 1989 li aperis antaŭ la publiko en la rolo de Verko Serduĉko. En la jaro 1993 li prezentis tiun rolon al la granda publiko en la konkurso "Jumorina". Ekde tiu tempo la rolo de Verko Serduĉko iĝis lia ĉefa rolo, malgraŭ tio, ke en la komencaj jaroj dum siaj prezentadoj li rolis multajn aliajn rolojn.
Iom post iom Andrij Danilko komencis prezenti ankaŭ la kantojn, kiujn li mem aŭtoris. Dum iom da tempo li studis en la Kieva estrad-cirka lernejo, tamen ĝin li ne finis (lasinte la lernejon laŭ sia propra deziro; laŭ liaj personaj konfesoj li ne povis trovi bonajn kontaktojn kun la instruistoj).
En septembro 1997 en la ukrainia televidkanalo "1+1" aperis la distra programero "SV-spektaĵo", gvidata de Verko Serduĉko. La programero iĝis populara ne nur en Ukrainio, sed ankaŭ en Rusio.
Ekde la jaro 1998 Andrij Danilko eldonas kanto-albumojn, kiuj rapide iĝis tre popularaj. La albumo "Ege bone" (ruse "Ха-ра-шо"), eldonita en 2003 eĉ ricevis la titolon "Diamanta albumo" dum Andrij mem ricevis la honoran titolon "Honora artisto de Ukrainio".
En la jaro 2005 aperis lia muzika disko, en kiu li prezentas sin ne en la rolo de Verko Serduĉko, sed kiel memstaran komponiston (la albumo prezentas la t.n. median muzikon, ambient-music).
En la jaro 2007 Andrij Danilko (en la rolo de Verko Serduĉko) gajnis la rajton prezenti Ukrainion en la kantokonkurso Eŭrovido en Helsinko. En la finalo li okupis la duan pozicion.
Personaĵoj
Andrij Danilko estas modesta kaj neparolema. Laŭ liaj propraj konfesoj li iam havis malagrablan sperton pri vivo kun virino, kun kiu li devis disiĝi. Nuntempe laŭ la neoficialaj informoj li konkube loĝas kun la virino, kiu rolas la panjon de Verko Serduĉko. Krom prezenti diversajn skeĉojn kaj humuraĵojn, Andrij aŭtoras divers-stilan muzikon, tamen sian popularecon li ŝuldas ekskluzive al la rolo de Verko Serduĉko.
Kritikoj
La agado de Andrij Danilko (unuavice - lia rolo de Verko Serduĉko) ricevas plej diversajn pritaksojn. Malgraŭ tio, ke ĝenerale li estas tre populara, multaj akuzas lin pri primitivismo kaj eĉ malutilo de lia agado al la prestiĝo de Ukrainio. Antaŭ lia partopreno en Eŭrovido-2007 oni eĉ lanĉis la kampanjon kontraŭ lia partopreno, tamen tiu kampanjo ne sukcesis kaj la dua loko de Verko Serduĉko en Eŭrovido-2007 estis ĝenerale akceptita kiel granda sukceso por Ukrainio.
Santo Domingo Petapa
Santo Domingo Petapa estas unu el la 570 komunumoj de la meksika subŝtato Oaĥako (Oaxaca). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Santo Domingo Petapa. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la nacia geografia instituto INEGI estas 20 513.
Geografio
Santo Domingo Petapa apartenas al la distrikto Juchitán al kiuj apartenas entute 22 komunumoj. Ĝi situas en la terkola regiono de Oaĥako (regiono Istmo), kiu apartenas al la sudorienta parto de la subŝtato kun limo al la pacifika oceano. La meza alteco estas 250 metroj super la marnivelo. Norde ĝi havas limon kun la komunumo San Juan Guichicovi; sude kun El Barrio de la Soledad kaj Santa María Guienagati; okcidente kun Guevea de Humboldt kaj oriente kun Santa María Petapa.
Vilĥivci
Vilĥivci (Вільхівці, Irhóc) estas vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Tjaĉiv.
Santo Domingo Petapa
Sociogeografio
En la jaro 2010 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis entute 8394 loĝantoj.
Vilĥivci
Situo
Vilĥivci situas en valo de rojo.
Historio
La unua mencio okazis en 1389 laŭ tiama hungara ortografio "Ilhoba" tiam apartenanta al la reĝo. En 1910 vivis en Irhóc 3150 loĝantoj (2490 rutenoj, 548 germanoj, 110 hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝo apartenis al Hungara reĝlando, al Máramaros, al distrikto de Taracköz, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon Karpata Ukrainio. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Vilĥivci. Ekde 1945 ĝi apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.
23178 Ghaben
23178 Ghaben estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Santo Domingo Petapa
Sociogeografio
Fontoj: Statistikoj de la nacia geografia instituto INEGI pri la censo de 2010 (hispane: Conteo de Población y Vivienda de 2010).
23178 Ghaben
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Alexandra L. Ghaben, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2007 pro sia projekto pri materiala kaj biologia inĝenierarto. Ŝi estis lernantino ĉe la Central York High School de York (Pensilvanio, Usono).
Manching
Manching estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Pfaffenhofen an der Ilm kaj en la distriktaro Supra Bavario de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Viktor Dvořák
Viktor Dvořák (naskiĝis la 25-an de marto 1936) estas ĉeĥa esperantisto en Moravské Budějovice, honora membro de ĈEA.
Manching
De la 3-a ĝis 1-a jarcento antaŭ nia erao en Manching ekzistis signifa kelta opidumo.
Viktor Dvořák
Biografio
Li studis ĉe teknikumo en Jihlava (1951-1955) kaj ĉe fakultato de teknika kaj nuklea fiziko en Prago (1955-1961), sekvis postdiploma studado ĉe fakultato teknika kaj fizike-inĝeniera en Prago (1974) kaj scienca aspiranteco ĉe Universitato Komenský en Bratislava (1986). Poste li laboris ĉe esplorinstituto de nukleaj aparatoj en Přemýšlení-Zdiby.
Vestarko
Vestarko estas peco da ligno, metalo aŭ plasto, plejofte en la formo de la homa ŝultro kaj havas hokon je la supra flanko. La vestarko ankaŭ povas havi transversan stangon, la t.n. pantalonstango.
Funkcio
Vestarko estas uzata por pendigi vestojn en ŝranko aŭ je rako en butiko. Ĉe normaj vestarkoj oni devas unue pligrandigi la koltruon, pro tio estas pene por pendigi kaj depreni la vestojn.
Formoj
Ankaŭ ekzistas specialaj vestarkoj por pantalonoj, tiuj plejofte havas rektan formon pinĉomekanismon.
Invento
Ne estas klara kiu inventis la vestarkon. Diversaj fontoj indikas diversajn homojn, kiel Rosalie Carwink kaj Thomas Jefferson.
Mont-le-Vernois
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Haute-Saône (prononco [],, arpitane Hiôta-Sona), en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Fine de en la komunumo vivis. Administre la komunumo apartenas al la arondismento Vesoul (france arrondissement de Vesoul), la suda kaj okcidenta parto de la departemento, kaj al la kantono .
Eteoklo
Eteoklo laŭ la vortaro PIV estas la Esperanto-formo de la greka figuro Ἐτεόκλης - Eteokles el la helena mitologio.Eteoklo estis filo el la senscie incesta geedzeco inter Edipo kaj Jokasta. Li havis unu fraton Poliniko, kaj du fratinojn, Antigona kaj Ismena.
Samkiel Edipo kaj pluraj aliaj familianoj, ankaŭ Eteoklo laŭ la mitologio iĝis viktimo de malbeno de la familio Labdakidoj. Post la foriro de la reĝo Edipo el la greka urbo Tebo, ĉefurbo de la regno Beotio, estis interkonsentite ke la fratoj Eteoklo kaj Poliniko alterne dum po unu jaro estu reĝo de la regno. Post lia unua reĝa jaro, Eteoklo rifuzis transdoni la reĝecon al sia frato. Poliniko foriris al la greka urbo Argo, ĉefurbo de la greka regno Argolando sur la duoninsulo Peloponezo, kaj tie kolektis armeon por konkeri Tebon kaj perforte preni la reĝan postenon, je kiu li rajtis. Ekestis arda batalo pri la urbo: Ĉe ses el la sep pordegoj de la fortika ĉirkaŭurba remparo, venkis la soldataro de Eteoklo, kaj ĉe la sepa pordego la du fratoj en persona interbatalo mortigis sin reciproke.
Bazo de la mitologia legendo probable estis vere ekzistinta, historia reĝo "Eteoklo" el la 13-a jarcento a.K., ĉar en antikva hitita teksto estas menciita iu reĝo de la greka urbo Tebo kun nomo "Taŭagalaŭa" (konsonantoj T-G-L), kion iuj lingvistoj laŭ komparoj de aliaj grekaj vortoj transskribitaj al la hitita lingvo opinias identigi kiel "Eteoklo" (konsonantoj T-K-L). Same en hititaj tekstoj menciiĝas la mitologia reĝo Kadmo de Tebo.
E (kanao)
え (hiragana) aŭ エ (katakana) estas litero de la japana kanao. Prononncata kiel [e]. Tiu litero estas 4-a litero de Goĵūon, 34-a litero de Iroha.
Variantoj
Malgranda E (ぇ,ェ) estas uzata por krei [-ŭe] sonon post vokalo [u]. (ekzemplo: クェ [kŭe]), poste フ [fu] havas "ファ [fe]" sonon. Ankaŭ, post vokalo [i], legata kiel [-je]. (ekzemplo: シェ [sje=ŝe])
13-a de junio
La 13-a de junio estas la 164-a tago de la jaro (la 165-a en superjaroj) laŭ la Gregoria kalendaro. 201 tagoj restas.
Je la 13-a de junio okazis, interalie:
Tagoj de semajno
La 13-a de junio estas (laŭ gregoria kalendaro):
Komputika kemio
Komputika kemio estas branĉo de kemio kiu utiligas komputilojn por helpi solvi kemiajn problemojn. Ĝi uzas la rezultojn de teoria kemio, por verki komputilajn programojn por kalkuli la strukturojn kaj atributojn de molekuloj kaj solidoj. Dum ĝiaj rezultoj kutime komplementigas informon akiritan per kemiaj eksperimentoj, ĝi povas iukaze antaŭvidi antaŭe neobservitajn kemiajn fenomenojn. Ĝi estas vaste uzata por konstrukcii novajn drogojn kaj materialojn.
Ekzemploj de tiaj atributoj estas strukturo (t.e. la atendataj pozicioj de la konsistigaj atomoj), absolutaj kaj relativaj interagaj energioj, distribuo de elektrona ŝargodenso, dupolusaj kaj pli altaj momantoj, vibraj frekvencoj, reakciemo, aŭ aliaj spektroskopiaj kvantoj, kaj kversekcoj por kolizio kun aliaj partikloj.
La metodoj kovras kaj statajn kaj dinamikajn situaciojn. En ĉiuj kazoj la komputila tempo pliiĝas rapide kun la grando de la studata sistemo. Tiu sistemo povas esti unu molekulo, grupo de molekuloj aŭ solido. La metodoj estas bazitaj sur teorioj kiuj ampleksas inter alte precizaj, sed taŭgaj nur por malgrandaj sistemo, al tre proksimumaj, sed taŭgaj por tre grandaj sistemoj. La precizaj metodoj nomiĝas dekomencaj metodoj, ĉar ili baziĝas tute sur unuaj principoj. La malpli precizaj metodoj nomiĝas empiriaj aŭ duonempiriaj, ĉar matematika trunkado aŭ iuj eksperimentaj rezultoj, ofte el akcepteblaj modeloj de atomoj aŭ rilataj molekuloj, estas uzataj kun la subtenanta teorio.
Ambaŭ aliroj necesigas proksimumojn, aŭ kiel ĝeneraligitaj formoj de ekvacioj laŭ unuaj principoj optimumigitaj por komputi, el sistemoj kun limkondiĉoj kiuj limigas la amplekson de komputado ene de antaŭe difinita fenestro, aŭ finfine el la necesa proksimumo de ekvacioj de kvantuma mekaniko, kiuj ne estas precize solvitaj krom por unuelektronaj sistemoj (ekzemple, la higrogena atomo). Praktike, dekomencaj metodoj finfine konverĝas al la ekzakta solvo se ĉiuj proksimumoj estas sufiĉe malgrandaj.
Öttevény
Situo
La komunumo situas inter Mosoni Duna kaj aŭtoŝoseo M1 inter Budapeŝto kaj Vieno laŭ la fervojo kaj ĉefvojo Győr-Mosonmagyaróvár.
Historio
Dum la romianoj la loko estis sentinelejo. En 1683 turkoj detruas la vilaĝon, germanoj refondis ĝin. En 1899 okazis granda inundo.
Vidindaĵoj
La katolika preĝejo konstruiĝis en 1786, la luterana en 1929. Alia vidindaĵo estas kastelo de Földváry. Apud la vilaĝo estas fiŝista lago.
Distrikto Nagykáta
La Distrikto Nagykáta [nadjkAta] (hungare Nagykátai járás) estas distrikto en Hungario, en regiono Meza Hungario, en departemento Pest. Ĝi situas en Granda Hungara Ebenaĵo en la orienta parto de la departemento (en la meza parto de Hungariio).
Historio
Komence nomo de tiu distrikto estis „Distrikto Supra Kecskemét” kun la ĉefurbo Nagykáta. La distrikto prenis la nunan nomon en 1898. Ĝis 1950 ĝi apartenis al departemento Pest-Pilis-Solt-Kiskun. La distrikta sistemo ne funkciis en Hungario inter 1983-2013.
1497
En la jaro 1497 post Kristo okazis, interalie:
Ibliso
Ibliso (إبليس) estas en islamo nomo de malica spirito, diablo, Satano.
Korano pli ofte uzas la pli ĝeneralan nocion شيطان [ŝajtan] (Satano).
Siculeni
Siculeni (hungare: Madéfalva [madefalva]  ) estas komunumo en Rumanio ĉe la orienta piedo de Montaro Harghita sur la maldekstra bordo de la Olt norde de Miercurea Ciuc.
Ĝis 2004 al la komunumo apartenis administre la vilaĝoj Racu, Ciceu, Ciaracio kaj Satu Nou (nun Gârcia)
Loĝantaro
En 1910 oni nombris 1 mil 908, en 1992 2 mil 811 loĝantojn (94 % da hungaroj). Siculeni estas fervoja nodo. La fervojlinio, kiu kunligas la Sikullandon kun Moldavio, estis konstruita en 1897.
Historio
Ĝia unua skriba menciaĵo estas el 1567. En 1764 okazis la Siculicidium. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Siculeni apartenis al Hungario (Csík). Dum somero 1907 Béla Bartók kolektis popolmuzikon en komunumo.
Mam-enplantaĵo
La mam-enplantaĵo estas enplantaĵo, uzata en beliga kirurgio por grandigi la mamojn. Oni enplantas dum la opereacio silikonaĵon, tiel la ĉiutaga parolo nomas tiujn brustojn silikonbrustoj.
Oni operacias plej ofte dum plena narkozo, la kirurgo faras tranĉon sube de la mamo, levas la brustan muskolaron kaj enmetas enplantaĵon kun silikona aŭ kuirsala solvaĵo. La silikona enplantaĵo montras la plej naturan senton, formon.
Medicinaj riskoj estas – krom operacia risko - kapsula fibrozo, videblaj tranĉaj cikatroj, nesimetria brusto.
Gloggnitz
Gloggnitz estas komunumo de Aŭstrio. Ĝi apartenas al la federacia lando Malsupra Aŭstrio kaj al la distrikto Neunkirchen. Krome ĝi situas en la historia regiono Industrieviertel (industria regiono). Komence de la jaro en la komunumo vivis  loĝantoj.
10084 Rossparker
10084 Rossparker estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).
Ĝi estas proksima de la orbita resonanco 4:7 kun Marso.
Nomo
Ĝia nomo honoras la kanadan Ross Parker, membron de la Centro de Regina de la Reĝa Astronomia Societo de Kanado. Li estas historiisto kaj eldonis la libron « 100 jaroj de Astronomio en Regina ». Parker estas kreditata kiel iniciinto de la ĉiujara Festo de la Steloj de Cypress Hills en 1989, kiu evoluis por iĝi la Somera Festo de la Steloj de Saskaĉevano.
NGC 3042
NGC 3042 (aliaj indikoj — UGC 5307, MCG 0-25-30, ZWG 7.54, PGC 28498) estas galaksio en konstelacio Sekstanto.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Gyula Szutrély
Gyula Szutrély [djula sutrEli ?], laŭ hungarlingve kutima nomordo Szutrély Gyula estis hungara kuracisto, infankuracisto.
Gyula Szutrély naskiĝis la  en Budapeŝto. Li mortis la en Budapeŝto.
Biografio
Gyula Szutrély frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li akiris medicinan diplomon en Scienca Universitato Péter Pázmány en 1939. Post siaj studoj li laboris en instituto en Vieno. Hejmenveninta en 1941 li laboris en la kliniko pri infanoj, baldaŭ li estis asistanto, poste lektoro. Li kandidatiĝis (CSc) en 1956. En la sekva jaro li estis nomumita ĉefkuracisto en la ĵus fondita kardiologia instituto, kie li estis motoro de establado de tutlanda reto pri kardiologia kuracado de infanoj. Li okupiĝis ekzemple pri geinfanoj havantaj kormalsanojn denaske.
Glénic
Glénic estas franca komunumo lokita en la departemento Creuse kaj en la regiono Limoĝio. Ĝi havis 593 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.
Geografio
La regiono ĉefe konsistas el malaltaj montoj kaj altebenaĵoj : la plej alta punkto de Glénic situas je alteco de 521 metroj.
Historio
Antaŭ la franca revolucio de 1789 kaj la kreado de la departemento Creuse en 1790, Glénic apartenis al la franca graflando Marche. Ekde la fino de la 15-a jarcento ĝis proksimume la jaro 1900, tiu regiono estis fama fonto da migrantaj masonistoj, kiuj ĉiujare dum la plej varma periodo laboris en grandaj urbocentroj, precipe en Parizo.
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la vilaĝo S-ro Jean-Claude Chevaliéras, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Monumentoj
La viadukto de Glénic estis konstruita por la fervojo inter Guéret kaj La Châtre : ĝi estis uzita nur inter 1906 kaj 1952.
Administrado
Glénic apartenas al la kantono Guéret-Nord, kies ĉefurbo estas Guéret. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Guéret, unu el la du arondismentoj de la departemento Creuse.
Chalandry-Elaire
- prononco laŭ sistemo IFA [] - estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Ardennes (prononco []), en la regiono Grand Est (prononco [], (france, en Esperanto Granda Oriento) kaj en la antaŭa regiono Ĉampanjo-Ardenoj. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Charleville-Mézières, kaj al la kantono .
Kantono Lons-le-Saunier-Sud
La kantono de Lons-le-Saunier-Sud (france canton de Lons-le-Saunier-Sud) estas franca kantono, kiu situas en la departemento Jura kaj en la regiono Franĉ-Konteo. Ĝi estas unu el la 19 kantonoj de la arondismento de Lons-le-Saunier. Ĝia ĉefurbo estas Lons-le-Saunier.
Komunumoj
La kantono de Lons-le-Saunier-Nord enhavas 11 komunumojn:
plus parto de la komunumo Lons-le-Saunier.
Dubodiel
Dubodiel, hungare Trencséntölgyes [trenĉEntoldjeŝ] estas malgranda vilaĝeto kaj municipo en Slovakio.
Situo
Dubodiel situas en valo, laŭ traira flankovojo. Trenčín troviĝas je 20 km-oj.
Historio
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1439 en formo "Dubowydel". En 1784 loĝis tie 626 vilaĝanoj (110 familioj) en 85 domoj, en 1828 677 vilaĝanoj en 82 domoj. Ĝis 1899 la oficiala hungara loknomo estis Dubodjel, poste ĝi ricevis hungaran nomon pro la hungariga politiko. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Trencséntölgyes 796 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Trencsén (reĝa departemento), al distrikto de Bán, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 1944 la vilaĝanoj apogis la partizanojn, poste la faŝistoj venĝis tion. En 2001 vivis en Dubodiel 911 homoj, (904 slovakoj).
Santo Domingo Roayaga
Santo Domingo Roayaga estas unu el la 570 komunumoj de la meksika subŝtato Oaĥako (Oaxaca). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Santo Domingo Roayaga. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 20 514.
Geografio
Santo Domingo Roayaga apartenas al la distrikto Villa Alta al kiuj apartenas entute 25 komunumoj. Ĝi situas en la regiono Norda montaro de Oaĥako (regiono Sierra Norte), kiu apartenas al la nordorienta parto de la subŝtato Oaxaca (vd. la mapon). La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 863 loĝantojn. El tiuj estis 407 viroj kaj 456 virinoj. La komunumo havas surfacon de 74 kvadratkilometroj. La meza alteco estas 1600 metroj super la marnivelo.
Sociogeografio
En la jaro 2000 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 801 indiĝenoj. El tiuj 672 aĝis pli ol 5 jaroj. Entute 672 personoj estis dulingvaj (hispana kaj indiĝena lingvoj).
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Forpardono
Forpardono estas pardono de krimo kaj nuligo de la koncerna puno; ĝi kutime estas rajto de ŝtatestro (kiaj reĝo aŭ prezidento) aŭ fare de dokumento eldonita de parlamento aŭ religia aŭtoritato. Indulgo estas simila termino, kiu signifas malpliigon de krimopuno (eĉ entute) sen forgeso de la krimo mem. Ĝi estas ĝenerala koncepto kiu enhavas kelkajn rilatajn procedurojn: pardono, punkomuto, kaj aliaj. Punkomuto konsistas je malpliigo de verdikto, ĉefe pri enprizonado sen pardono de la krimo.
Amnestio estas ankaŭ pardono de krimo sed kun forgeso de la krimo mem. Do, tio estas pli alta ŝtupo ol forpardono.
Eksteraj ligiloj
En Usono
Acmariu
Acmariu (akmariu) (hungare: Akmár, germane: Meergrub) estas vilaĝo en Rumanio okcidente de Sebeş. En 1910 ĝi havis 1158 loĝantojn (rumanoj); en 1992 — 1009 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1276. Ĝis 1919 apartenis al Hungario, (Alsó-Fehér vármegye). Administre ĝi apartenas al Blandiana.
Korako
La korako, nigra korvo, korvo (science: Corvus corax) estas granda tutnigra paserina birdo de la familio de Korvedoj, kiu havas korpolongon de 64 cm kaj estas la plej granda pasero. La nomo Corvus corax devenas de la latina vorto Corvus (= korvo) kaj de la vorto Corax, greka oratoro.
Ĝi troviĝas tra la tuta norda hemisfero, kaj estas la plej disvastiĝe distribuata el la Korvedoj.
Estas ok konataj subspecioj kun malmulte da diferenco laŭ aspekto, kvankam ĵusaj priserĉadoj montris signifajn genetikajn diferencojn inter populacioj el diversaj regionoj. Ĝi estas unu el la plej grandaj korvedoj, kune kun la tre simila Dikbeka korvo, kaj tre verŝajne la plej peza inter la paserinaj birdoj; mature, la Komuna korako estas inter 56 kaj 69 cm longa (mezaveraĝe 64 cm), kaj pezas de 0,69 ĝis kiam1,63 kg, dum la enverguro estas 1,20 m. Korakoj tipe vivas de 10 ĝis
15 jarojn nature, kvankam oni scias pri kazoj de ĝis 40 jaroj. Junuloj povas veturi are, sed poste pariĝas porvive kaj ĉiu paro defendas sian teritorion.
Sidonie Dlouhá
Pri ŝia vivo konserviĝis nur malmultaj informoj. La mortanonco sciigas, ke ŝi estis prezidantino de la rondeto de esperantistinoj en Prago kaj membro de Prepara Komitato de la 13-a Universala Kongreso okazinta en Prago en 1921. Ĉe la Rondeto de Esperantistinoj ŝi laboris komence kiel sekretariino sub prezidanteco de Julie Šupichová.
Korako
Korakoj kunvivis kun homoj dum centoj da jaroj, kaj en kelkaj areoj estis tiom sukcesaj ke ili estis konsiderataj kiel plago. Parto de ilia sukceso venas el ĝia ĉiomanĝanta dieto; Ili povas profiti diversajn sistemojn de nutrado, manĝante kadavraĵojn, insektojn kaj manĝorubon, krom cerealsemojn, berojn, fruktojn kaj etajn animalojn.
Sidonie Dlouhá
Dum vintra sezono 1935/1936 kunvenadis ĉiulunde inter 19-21 horoj en privata loĝejo de f-ino Sidonie Dlouhá 15 lokaj esperantistoj por aŭskulti prelegojn de Julie Šupichová pri la tutmonda literaturo kaj pri Esperanto-novaĵoj.
Korako
Oni observis, ke ili kapablas solvi problemojn, tio estas, ke oni supozas, ke ili havas grandan inteligenton. Dum jarcentoj, ili estis temo de mitologio, folkloro, kultura uzado en arto kaj literaturo ktp. En multaj indiĝenaj kulturoj, inklude tiujn de Skandinavio, antikva Irlando kaj Kimrio, Bhutano, indiĝenoj de Nordokcidenta Pacifiko, Siberio kaj nordorienta Azio, Korakoj estis konsiderataj kiel spiritaj figuroj aŭ dioj.
Aspekto
Krom ilia grando, Korakoj diferenciĝas de la parencoj, la korvoj, pro pli granda kaj peza beko, "malkombita" gorĝo kaj kojnforma vosto. La specio havas distingan, profundan, resonan alvokon prrak-prrak-prrak, kio por spertaj aŭskultantoj estas nekonfuzebla kun alvoko de aliaj korvedoj. Ilia ampleksa “vortotrezoro” inkludas altan frapantan tok-tok-tok, sekan, ĉirpantan kraa, mallaŭtan guglan krakadon kaj kelkajn alvokojn preskaŭ muzikecajn. La korako kapablas imiti aliajn bestojn kaj homan lingvon, sed la plej ofta sono estas la korvobleko.
Korakoj povas esti tre longvivaj, ĉefe en kaptiveco aŭ protektitaj kondiĉoj; individuoj de la Turo de Londono vivis pli ol 40 jaroj. En naturo la viveblo estas konsiderinde pli mallonga: tipe nur 10 al 15 jaroj. La plej longa konata vivo de naturviva ringita birdo estis de 13 jaroj.
Distribuado kaj habitato
Escepte en arktaj habitatoj, ili estas ĝenerale nemigrantaj ene de siaj teritorioj por la tuta jaro. Junaj birdoj povas disiĝi surloke.
En la insuloj Ferooj ekzistis nuntempe formortinta kolorformo de tiu specio, konata kiel la Makulkorako.
Plejparto de korakoj preferas arbarajn aŭ rokecajn areojn, kun malferma kamparo proksime, aŭ marbordajn regionojn por ties nestolokoj kaj manĝolokoj. En kelkaj areoj de densa hompopulacio, kiel en Kalifornio en Usono, ili profitas la manĝodisponeblon kaj pliiĝas.
Kutimaro
Korakoj kutime moviĝas laŭ paroj, kvankam junaj birdoj povas formi birdarojn. Rilatoj inter korakoj estas ofte kverelemaj, kvankam ili montras konsiderindan emon al samfamilianoj.
Dieto
En kelkaj lokoj ili estas ĉefe kadavromanĝantoj, kiuj manĝas ĉefe kadavraĵojn kaj la asociajn vermojn kaj silfedojn. Plantomanĝo inkludas cerealgrenojn, berojn kaj fruktojn. Ili predas etajn senvertebrulojn, amfibiojn, reptiliojn, etajn mamulojn, birdojn kaj ties ovojn. Korakoj povas manĝi ankaŭ la nedigestitajn partojn de animala fekaĵo, kaj homan manĝorubon. Ili magazenas superfluajn manĝerojn, ĉefe tiujn kiuj enhavas grason, kaj lernas kaŝi ilin por la aliaj korakoj aŭ por aliaj specioj, kiel tiu de la Arkta vulpo. Ili povas ankaŭ asociiĝi kun alia hundedo, la Lupo, kiel kleptoparazitoj, sekvante ilin por manĝi iliajn kadavraĵojn vintre.
Korakoj kiuj nestumas ĉe fontoj de homa manĝorubo inkludas altan proporcion de manĝorubo en ilia dieto, birdoj nestumantaj ĉe ŝoseoj manĝas pli da surveturitaj vertebruloj, kaj tiuj nestumantaj for de tiuj fontoj manĝas pli da artropodoj kaj planta materialo. Sukceso en idozorgado estas pli alta ĉe tiuj kiuj uzas homan manĝorubon kiel ĉefa fonto. Kontraste, studo de 1984-1986 pri la koraka dieto en sudokcidenta Idaho, agrikultura regiono, trovis, ke cerealgrenoj estis ĉefa konsisto de fekaĵoj, kvankam ankaŭ etaj mamuloj, arakidoj, brutokadavraĵoj kaj birdoj estis manĝitaj.
Reproduktado
Junaj birdoj komencas klopodi pariĝadi ege frue, sed ili ne reproduktiĝos ĝis post pliaj du aŭ tri jaroj. Aerakrobatado kaj montrado de inteligento, kaj kapablo havigi manĝaĵon estas ŝlosilaj konduteroj por pariĝado. Post pariĝo ili kutime nestumas kune porvive, kutime en la sama loko. Oni konstatis seksan malfidelecon ĉe korakoj, sed nur de maskloj vizitantaj nestojn de inoj kiam ties partneroj estas for.
Reproduktantaj paroj devas havi propran teritorion antaŭ komenci nestokonstruon kaj reproduktadon, kaj tiele agreseme defendas teritorion kaj manĝofontojn. Nestoteritorioj varias laŭ grando depende de la manĝodisponeblo de la areo. La nesto estas profunda bulo farita el grandaj bastonetoj, kovrita de maldika tavolo el radikoj, koto kaj arboŝelo kaj foje pli milda materialo, kiel haŭto de cervo. La nesto estas kutime lokita en granda arbo aŭ klifokornico, aŭ malpli ofte en malnovaj konstruaĵoj aŭ elektra fosto.
Inoj demetas el 3 al 7 palbluecverdajn, brunmakulitajn ovojn. Kovado daŭras de 18 ĝis 21 tagoj, farita nur de la ino. Tamen, la masklo povas stari aŭ kuŝi ĉe la ido, protektante sed ne kovante. Idoj elnestiĝas post 35 al 42 tagoj, kaj estas manĝigataj de ambaŭ gepatroj. Ili restas kun siaj gepatroj dum pliaj ses monatoj post elnestiĝo.
Voĉo
Kiel aliaj korvedoj, korakoj povas imiti sonojn el sia medio, inklude homan paroladon. Ili havas ampleksan gamon de "prononcado", kio iĝas interesaĵo por ornitologoj. Gwinner faris gravajn studojn en la unua duono de la 1960-aj jaroj, surbendiginte kaj fotinte la trovaĵojn ege detale.
Oni surbendigis de 15 ĝis 30 kategoriojn de voĉo ĉe tiu specio, plejparto el kiuj uzeblas por socia interagado. Surbendigoj inkludas alarmojn, ĉaskriojn, kaj flugokriojn. Nevoĉaj sonoj produktitaj de korakoj inkludas flugilfajfadon kaj bekofrapadon. Plaŭdo aŭ klakado estis observitaj pli ofte ĉe inoj ol ĉe maskloj. Se membro de paro perdiĝas, la partnero reproduktas la alvokon de la perdita partnero por kuraĝigi sian revenon.
Inteligento
Korakoj havas el la plej grandajn cerbojn inter birdospecioj, inter kiuj ili montras kapablon solvi problemojn, kaj aliajn kognajn procezojn kiel imitado kaj memrigardado.
Oni observis korakojn manipulantajn aliulojn por laborigi ilin je sia profito, kiel alvokante lupojn kaj kojotojn al loko de la mortintaj animaloj. La kanisedoj malfermas la kadavraĵojn, kiuj iĝas pli atingeblaj de la birdoj. Ili viglas kie aliaj korakoj enterigas siajn manĝaĵojn kaj memoras tiujn lokojn por ŝteli. Tio tiom oftas ke korakoj flugas eksterordinarajn distancojn el la manĝofonto por pli efike trovi kaŝejojn. Oni observis ilin ankaŭ klopodantajn trompi aliulojn per ŝajnigo de kaŝo kie fakte ne estas manĝaĵo, supozeble por konfuzigi ilin.
Oni scias ke korakoj prenas kaj kaŝas brilajn objektojn kiel ŝtonetoj, metaleroj kaj golfopilkoj. Unu teorio asertas, ke ili prenas tiajn objektojn por impresi aliajn korakojn. Alia studo indikas, ke junaj birdoj estas pli scivolemaj pri ĉiu novaĵo kaj ke korakoj atentas brilajn, rondoformajn objektojn pro ties simileco al birdovoj. Plenkreskuloj perdas tian intereson pri io nekutima kaj iĝas ege neofobiaj.
Biologoj ĵus ekakceptis, ke birdoj engaĝiĝas en ludo. Junulaj korakoj estas inter la plej ludemaj birdoj. Oni observis ilin glitantajn suben sur neĝodeklivoj, ŝajne nur por distro. Ili eĉ engaĝiĝas en ludoj kun aliaj specioj, kiel tiu de “prenu-min-se-vi-povas” kun lupoj kaj hundoj. Korakoj krome estas spektaklaj akrobatuloj.
Taksonomio
La korako estas unu el la multaj specioj origine priskribitaj de Linnaeus en sia verko de la 18a jarcento nome Systema Naturae, kaj ankoraŭ portas sian originan nomon de Corvus corax. Ĝi estas la tipa specio de la genro Corvus, devena el la latina vorto por "korako". La specifa epiteto, corax/κοραξ, estas la vorto de la antikva greka for "korako" aŭ "korvo". La nomo "korako" aplikiĝis al kelkaj aliaj (ĝenerale grandaj) specioj de la genro Corvus, kvankam ili ne nepre estas rilataj al Corvus corax. Kelkaj, kiel la Aŭstralia korako kaj la Tasmania korako, estas klare proksimaj al la aliaj aŭstraliaj korvoj. La origina korako ricevas la nomojn ankaŭ de komuna aŭ norda korako.
Klasigo
La plej proksimaj parencoj de la korakoj estas la Brunkola korvo (C. ruficollis) kaj la Makulkorvo (C. albus) de Afriko, kaj la Ĉihuahua korvo (C. cryptoleucus) de sudokcidenta Nordameriko. Estas ok agnoskitaj subspecioj:
Evolua historio
La korakoj de la resto de Usono estas pli parencaj al tiuj de Eŭropo kaj Azio ol al tiuj de la kalifornia klado, kaj la korakoj de Kalifornio estas pli rilataj al la Ĉihuahua korvo (C. cryptoleucus) ol al tiuj de la holarktisa klado. Korakoj de la holarktisa klado estas pli rilataj al la Makulkorvo (C. albus) ol al tiuj de la kalifornia klado. Tiele, la specio de la korako tradicie konsiderata estus parafiletika.
Klarigo por tiuj surprizaj genetikaj trovjaxoj estus, ke la korakoj setlitaj en Kalifornio almenaŭ antaŭ du milionoj da jaroj separiĝis el siaj parencoj de Eŭropo kaj Azio dum glaciepoko. Antaŭ unu miliono da jaroj, grupo el la kalifornia klado evoluis al nova specio, la Ĉihuahua korvo. Aliaj membroj de la holarktisa klado alvenis poste en aparta migrado el Azio, eble samtempe kiel homoj.
Alia ĵusa studo de DNA de korakoj pruvis, ke la membroj de la subspecio C. c. tingitanus havas signifajn genetikajn diferencojn el la resto de la holarktisa klado. Tiu subspecio loĝas nur en Nordafriko kaj la Kanarioj. La studo pruvis ankaŭ ke tiuj korakoj C. c. tingitanus ne interreproduktiĝas kun aliaj subspecioj.
Oni povus konsideri ankaŭ alian intermezan specion inter la Komuna korako kaj la Ĉihuahua korvo sufiĉe distinga por meriti propran nomon nome Okcidenta korako jam de la komenco de la 20a jarcento. Ĉu tiu Okcidenta korako devus esti unuigita kun la Ĉihuahua korvo devos esti solvita de studoj de genetika fluo kaj ekologia disigo. Notindas ankaŭ, ke la Brunkola korvo kaj la Somala korvo de Afriko ŝajne estas posteuloj de la komplekso de Komuna korako plus Makulkorvo kiu evoluis paralele en multaj (ĉefe ekologia) aspektoj al la okcidentaj kaj Ĉihuahuaj korakoj. Tiele, sendepende de la eventuala taksonomia traktado, la Komuna korako (kaj iom malpli, la Makulkorvo) bulke tendencas disvastiĝi al pli aridaj kaj (sub)tropikaj klimatoj el humidaj kaj mezvarmaj regionoj, produktante distingajn stirpojn. Konsidere la distingeco de la tingitanus, paralela evoluo de korakoj adaptitaj al la mediteranea klimato estus okazinta kvarfoje el la tempo kiam la prauloj de la Komuna korako kaj de la Makulkorvoj disiĝis ĝis nuntempe.
Konservado kaj administrado
En okcidenta Mojave-dezerto, homa setlado kaj terdisvolviĝo kaŭzis ĉirkaŭkalkulitan pliigon de 16obla loĝantaro de korakoj dum ĉirkaŭ 25 jaroj. Urboj, rubejoj, semodeponejoj kaj artefaritaj lagunetoj kreis havigejojn de manĝo kaj akvo por kadavromanĝantaj birdoj. Korakoj trovas ankaŭ nestolokojn en fostoj kaj ornamarboj, kaj estas allogataj de surveturitaj bestoj en ŝoseoj. La eksplodo de la populacio de korakoj en la Mojave endanĝerigis la dezertotestudo, kiu estas minacata specio. Korakoj predas junajn testudojn, kiuj havas mildajn karapacojn kaj estas malrapidaj. Planoj por kontroli la populacion inkludis pafadon kaj kaptiladon, krom kontakti administrantojn de rubejoj por ke tiuj klopodu malpliigi la kvanton de disponebla rubo. Ĉasrekompenco estis metodo de kontrolo historie uzata en Finnlando el la mezo de la 18a jarcento ĝis 1923. Mortigado okazis en Alasko, kie la pliigo de populacio de korakoj minacis la vundeblan specion de la Siberia molanaso (Polysticta stelleri).
Kulturaj referencoj
Tra sia teritorio en la norda hemisfero, kaj tra la homa historio, korakoj estis simbolo de povo kaj populara temo de mitologio kaj folkloro.