cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nombregoj
Komputiloj kaj komputa komplikeco
Tiaj limigoj estas avantaĝo en ĉifriko, ĉar iu ajn ĉifro-rompanta maniero postulanta pli ol, oni diru, la 10120 operaciojn menciitajn antaŭe neniam fareblos. Kompreneble, multaj ĉifroj jam estas rompitaj per trovo de kompetentaj teknikoj kiuj postulas nur modestajn kvantojn de komputado kaj ekspluatas malfortecon nekonatan por la ĉifra dizajnisto. Ankaŭe, multaj esploroj tra ĉiuj branĉoj de komputiko fokusas super trovi novajn, kompetentajn, bonrendimentajn solvojn al problemoj, kiuj laboras kun multe malpli grandaj rimedoj ol estas postulitaj de naiva solvado. Ekzemple, unu maniero trovi la plej grandan komunan divizoro inter du 1000-ciferaj nombroj estas komputi ĉiujn iliajn faktorojn per prov-dividado. Tiu postulus 2×10500 divid-operaciojn, tro multaj por esti reale farataj. Sed la eŭklida algoritmo, uzante multe pli kompetentan teknikon, prenas nur proksimume 7000 operaciojn por trovi plej grandan komunan divizoron de eĉ ĉi tiaj gigantaj nombroj.
Aliaj ekzemploj
La tuteca kvanto de presita materialo en la mondo estas krude 1,6×1018 bitoj; pro tio la tuta enhavo povas esti prezentita per nombro kiu estas krude
Por "potenca turo", la plej taŭga por la valoro estas la alto kaj la lasta kelkaj valoroj. Komparu kun gugloplekso:
Ankaŭ komparu:
La unua nombro estas multe pli granda ol la dua, pro la pli granda alto de la potenca turo, kaj malgraŭ la malgrandaj nombroj 1,1 (tamen, se ĉi tiuj nombroj estas 1 aŭ malpli grandaj, ĉi tio grande ŝanĝas la rezulton). Komparante la grandecon de ĉiu sekva eksponento en la lasta nombro kun, oni trovas diferencon en la grandeco de efiko sur la fina eksponento. En la nombro 3000,48, la fina eksponento, la entuta grandeco de la fina eksponento estas donacita de la 2-a eksponento (1000). La 1-a eksponento nur aldonas faktoron 3 al la mikso (1000×3). La baza nombro nur aldonas faktoron 1,00016 en la fina eksponento (1000×3×1,00016=3000,48). Tio klare montras la gravecon de la plej alta eksponento en la turo.
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
Normigita maniero skribi tre grandajn nombrojn permesas al ili esti facile ordigitaj en pligrandiĝanta ordo, kaj oni povas akiri bonan ideon pri kiom pli granda iu nombro estas ol alia.
Supereksponento kun bazo 10 povas esti uzata por tre rondigitaj nombroj, ĉiu prezentanta ordon de grandeco en ĝenerala senco.
Provincoj de Pollando
Provincoj de Pollando
Nuntempe en Pollando ekzistas:
Nombregoj
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
Nombroj interajn povas esti esprimitaj per potenca turo de nombroj 10, kun normala nombro ĉe la supro, eble en scienca notacio, ekz. , nombro inter kaj  (se la eksponento ĉe la supro estas inter 10 kaj 10^{10}, kiel ĉi tie, la nombro kiel la 7 estas la alto).
Karismo (kristanismo)
Karismo (el la greka χάρισμα, "charisma") devenas el la greka substantivo χάρις, "káris" («graco»). Malofta vorto en la profana klasika greko, kie signifas “donacon”, ĝi maloftas ankaŭ en la la greko de la Nova Testamento; fakte ĝi troviĝas nur en la epistoloj de Paŭlo kaj en la 1-a epistolo de Petro 4,1), sed grande gravas pro ĝia signifo kaj pro ĝia influo en la kristana teologio kie estis objekto kaj kaŭzo de sennombraj debatoj,
Nombregoj
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
Se la alto estas tro granda por tutskribi la tutan potencan turon, notacio kiel povas esti uzata, kie  estas la funkcia potenco de la funkcio f(n)=10^n.
Karismo (kristanismo)
Signifoj de karismo en la Epistoloj de Sankta Paŭlo
En iuj pasaĵoj “karismo” indikas savon de Dio manifestitan en Jesuo Kristo, dono de la Eterna vivo, (Rm 5,15). En tiu kazo la esprimo aludas la senpagan, nekondiĉitan karakterizon de la dia Revelacio kiu estas antaŭkondiĉo de la dono de la dia savo: Dio estas kiu donas laŭ sia mizerikordo. Ankaŭ alia pasaĵo de la sama epistolo, 1, 29, kies estas menciata la donoj de Dio, referencantaj aparte al la historio de Israelo, havas similan signifon.
Nombregoj
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
Diversaj nomoj estas uzataj por tiu prezento:
Karismo (kristanismo)
Signifoj de karismo en la Epistoloj de Sankta Paŭlo
Karakteriza estas tamen la uzo de la termino en 1Kor (1Kor 12,4. 30.31) kaj en Rm 12,6 En tiuj kazoj la karismo ne estas la “senpaga savo en la eterna vivo”, sed la dono de vivo elspezita servante al la fratoj. Tielsence esprimiĝas ankaŭ la 1-a de Petro (4,10): “Laŭmezure, kiel ĉiu ricevis donacon, tiel ĝin administrante inter vi, kiel bonaj administrantoj de la diversaspeca graco de Dio“ Greklingve: “ἕκαστος καθὼς ἔλαβε χάρισμα, εἰς ἑαυτοὺς αὐτὸ διακονοῦντες ὡς καλοὶ οἰκονόμοι ποικίλης χάριτος Θεοῦ”).
Nombregoj
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
La notacio estas en askio ((10^)^183)3,12e6, proponita plisimpligo estas 10^^183@3,12e6; la notacioj 10^^1@3,12e6 kaj 10^^0@3,12e6 estas ne bezonataj, oni povas simple skribi kiel 10^3,12e6 kaj 3,12e6 respektive.
Lamao
En Francio
La lamao Dagpo Rimpoĉeo estas la unua tibeta lamao instalita en Francio. Li fondis la monaĥejon Ganden Ling, kie li instruas, ĉe Veneux-les-Sablons proksime de Fontainebleau.
Ĝinzoŝtofo
Ĝinzoŝtofo aŭ denimo estas tre fortika ŝtofo, kutime produktita el kotono. El ĝi oni produktas jakojn kaj pantalonojn, precipe ĝinzojn. La ŝtofo ofte, sed ne nepre estas blua. Iam la blua kolorigilo indigo estis tre populara kaj tial ofte uzata por tia ŝtofo.
Nombregoj
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
Tial gugloplekso = 10^^2@100 = 10^^3@2 = 10^^4@0,301; la notacio povas esti elektita por ĉiu aparte nombro, aŭ ĉiuj nombroj elektita same. En la lasta okazo kompari nombrojn estas iom pli simple. Ekzemple, kompari nombrojn 10^^2@23,8 kun 10^6e23 postulas la malgrandan kalkuladon 10^0,8=6,3 por vidi, ke la unua nombro estas pli granda.
Ĝinzoŝtofo
Simila ŝtofo estas dreliko.
Aluvio
Aluvio estas tavolo da grundo alportita kaj delasita de la akvoj el rivero aŭ glaĉero. Aluvio tipe konsistas de vario da materialoj: koto, sablo, gruzo kaj aliaj aĵoj. Ĝi malofte eble enhavas iometon da raraj ercoj kiel oro kaj plateno, kaj malgrandaj gemoj. Aluvion oni en fizika geografio konsideras kiel formon de reliefo.
Nombregoj
Normigita sistemo skribi tre grandajn nombrojn
Por normigi la limigon de la supra valoro (post la @), oni povas elekti unu el la limigoj 0 ... 1, 1 .... 10, aŭ 10 ... 1e10:
Alia ekzemplo:
La ordo aŭ pli precize grandoordo de nombro (sur pli granda skalo ol kutime), povas esti karakterizita per la kvanto de fojoj n kiun oni devas ripete preni la logaritmon log_{10} por ricevi nombron inter 1 kaj 10. Tiam la nombro estas inter kaj. Simila al ĉi tio estas funkcio ripetita logaritmo.
Estas propraĵo:
Kio estas, se nombro x estas prezentata kiel oni povas fari la potencan turon je 1 etaĝo pli altan kaj anstataŭi la valoron x per log_{10}x.
Se la alto de la turo ne estas akurate donita tiam doni valoron ĉe la supro ne havas sencon, kaj notacio kiel povas esti uzata.
Se la valoro post la duopa sago mem estas tre granda nombro, la formulo pli supre povas rekure esti aplikita al la valoro.
Ekzemploj:
Akurateco
Por nombro 10n, ĉiu unuo de ŝanĝo de n ŝanĝas la rezulton per faktoro 10. Estu ekzemple nombro, kaj estu la 8,2 la rezulto de rondigo al plej proksima, do la preciza valoro estas inter 8,15 kaj 8,25. Tiam la vera valoro de la eksponento povas esti je 50 malpli aŭ 50 pli. Do la preciza rezulto povas esti per faktoro 1050 pli granda aŭ pli malgranda. Tiu estas kvazaŭe ege malbona akurateco, sed por ĉi tiaj grandaj nombroj ĝi povas esti konsiderata kiel normala, granda eraro en granda nombro povas esti relative malgranda kaj pro tio akceptebla.
Kun ege grandaj nombroj, la relativa eraro povas esti granda, ankoraŭ povas esti senco laŭ kiu ni bezonas konsideri la nombrojn kiel "proksima je grandeco". Ekzemple, estu
La relativa eraro estas
sufiĉe granda. Tamen, oni povas ankaŭ konsideri la relativan eraron en la logaritmoj; en ĉi tiu kazo, la logaritmoj (je bazo 10) estas 10 kaj 9, do la relativa eraro estas nur 10%.
La fakto estas, ke eksponentaj funkcioj grande pligrandigas relativajn erarojn – se a kaj b havas malgrandan relativan eraron,
ne povas havi malgrandan relativan eraron, kaj
havas ankoraŭ pli grandan relativan eraron. La demando tiam iĝas: sur kiu nivelo de ripetitaj logaritmoj oni deziru kompari du nombrojn? Estas senco en kiu oni eble bezonas konsideri nombrojn
kiel "proksimaj je grandeco". La relativa eraro inter ĉi tiuj du nombroj estas granda, kaj la relativa eraro inter iliaj logaritmoj estas ankoraŭ granda; tamen, la relativa eraro inter iliaj dua-ripetitaj logaritmoj (logaritmoj de logaritmoj) estas malgranda:
Tiaj komparoj de ripetitaj logaritmoj estas kutima ekzemple en analitika nombroteorio.
Karismo (kristanismo)
Signifoj de karismo en la Epistoloj de Sankta Paŭlo
La donaco de la savo ne fariĝas en la kredo posedaĵo de unuopa kredanto, individua trezoro, sed fonto de donacoj. La kredanto ricevis la karismon de la graco por fariĝi mem kapabla donaci.
Kiuj estas tiuj donoj kaj tiuj servoj kiujn la kreanto estas alvokata donaci al la fratoj? Neniam tio estas precize kaj kategorie establite en la Nova Testamento, Paŭlo liveras ekzemplojn, citas kazojn en la 1Kor 12 kaj en Rm 12: apostolado, sanigoj, profetioj, glosolalio kaj la kredo mem por indiki vastan sortimenton de servoj. La vastan komunuzan signifon oni renkontas komparante inter si la epistolon al la korintanoj (7.7) kun la 1-a epistolo al Timoteo (4.14); en la unua kazo “karismo” indikas la familian kondiĉon en kiu la kredanto troviĝas (geedziĝo aŭ fraŭleco) en la dua la specifan misiistan vokiĝon de Timoteo.
Paŭlo celas korekti tiun opinion pruvante ke la donoj de la Spirito, nome la karismoj de la Sinjoro estas plurspecaj, komplementaj, sammaniere necesaj. La sama Spirito kiu sin manifestas en la ekstazaj fenomenoj sin manifestas ankaŭ en la karismo de la apostola agado kaj en tiu de la karitataj aktivecoj; la Sinjoro kiu parolas en la kulto aŭ en la vespermanĝo estas la sama Sinjoro kiu alvokis al senedzineco la apostolon kaj komunikas sian volon en tiu etika sinteno. Ĉiu karismo estas valida esprimo de la potenco de Kristo, sed neniu karismo povas opiniigi ke mem estas la sola instrumento de la Spirito aŭ instrumento privilegiitaj.
La argumento de Paŭlo fondiĝas sur la ekzemplo de la homa korpo, en la de kazoj de la epistolo al la Romanoj kaj al Korintanoj, sed per du starigoj iomete malsamaj. En “al la Romanoj” la apostolo remenorigas ke en la homa korpo estas bezonataj multaj membroj por ke ĝi plenumu sian funkcion, ke la efiko de organismo estas rezultigita per la konkordo de ĝiaj partoj (12,12-31): vi do estas la korpo de Kristo (27) signifas ke oni estas en la kredo organika unueco de servoj. En la parolado kun la Romanoj elmerĝas penso multe pli alta kaj ampleksa. La vivo kaj la potenco de Kristo manifestiĝas al la mondo en la realo de konkorda komunumo kunigita per la ligo de la agapo. Ili manifestiĝas, tamen, plenefike nur en la unueco kaj totaleco de la karismoj agantaj en tiu komunumo.
Klasfikado de la karismoj
La teologio engaĝiĝis malkovri, priskribi kaj sistemigi la karismojn menciitajn en la Skriboj. Jen listo:
NGC 7721
NGC 7721 (aliaj indikoj — MCG -1-60-17, IRAS23362-0647, PGC 72001) estas galaksio en konstelacio Akvisto.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Nombregoj
Proksimuma aritmetiko por tre grandaj nombroj
Do:
Nekomputeble grandaj nombroj
La diligenta kastora funkcio Σ estas ekzemplo de funkcio kiu kreskas pli rapide ol iu ajn komputebla funkcio. Ĝia valoro por eĉ relative malgranda enigo estas giganta. La valoroj de Σ(n) por n = 1, 2, 3, 4 estas 1, 4, 6, 13. Σ(5) estas ne sciata sed estas definitive ≥ 4098. Σ(6) estas almenaŭ 1.29×10865.
Malfiniaj nombroj
Kvankam ĉiuj ĉi tiuj nombroj pli supre estas tre grandaj, ili estas ĉiuj ankoraŭ finiaj. Iuj kampoj de matematiko difinas malfiniajn kaj transfiniajn nombrojn. Ekzemple, \aleph_0 (vidu alef-nula) estas la kardinalo de la malfinia aro de naturaj nombroj, kaj alef-unua estas la sekva plej malgranda kardinalo. estas la kardinalo de la reelaj nombroj. La propozicio ke estas nomata la kontinuumo-hipotezo.
Vidi ankaŭ:
Notacioj
Ĉi tiuj notacioj estas esence funkcioj de entjeraj variabloj (kvankam iuj el ili estas ĝeneraligitaj al reelaj variabloj), kiuj pligrandiĝas tre rapide kun ĉi tiuj variabloj. Iam pli rapide pligrandiĝantaj funkcioj povas facile esti konstruitaj rekursie per apliki ĉi tiujn funkciojn kun grandaj entjeroj kiel argumento.
Notu, ke funkcio kun vertikala asimptoto estas ne helpema difini tre grandan nombron, kvankam la funkcio pligrandiĝas tre rapide: oni devas difini argumenton tre proksime al la asimptoto, kio estas uzi tre malgrandan nombron, kaj konstrui tion estas ekvivalentas konstrui tre grandan nombron, ekzemple per la inverso.
Distrikto Trier-Saarburg
La distrikto Trier-Saarburg situas en la okcidento de la germana federacia lando Rejnlando-Palatinato, lime al Luksemburgio. Ĝia administra sidejo estas la urbo Trier. La teritorio apartenas al la mezalta montaro kaj pejzaĝa regiono Hunsrück [prononco "Hunsryk"].
Najbaras la distriktoj Bitburg-Prüm norde, Bernkastel-Wittlich norde kaj oriente, Birkenfeld iom oriente, kaj al la distriktoj Sankt Wendel kaj Merzig-Wadern de la najbara federacia lando Sarlando sude. La eksterdistrikta urbo Trier komplete ĉirkaŭiĝas de la distrikto, kaj estas la administra sidejo, sed mem ne apartenas al la distrikta teritorio.
Estraro
La estraro - angle board of directors, executive board aŭ simple board, france bureau, germane Vorstand, hispane junta aŭ directiva, nederlande raad van bestuur - en organizaĵoj, institucioj kaj entreprenoj (do en juraj personaĵoj) estas tiu organo, kiu reprezentas la organizaĵon, institucion aŭ entreprenon al la ekstero. Ofte la estraro ankaŭ estas la fakte gvida instanco de la organizaĵo, institucio (ekzemple fondaĵo) aŭ entrepreno (ekzemple akcia kompanio)- kvazaŭ la ekzekutivo de ĝi. En kompanio kun limigita respondeco la gvida instanco foje alternative nomatas "ĝenerala gvidantaro" aŭ "ĝenerala sekretariaro". La jura personaĵo povas havi tre malsamajn regulojn, fiksitajn en statuto aŭ en ĝenerala regularo, kiel elekti estraranojn, por kiom longa oficdaŭro, ĉu pagi al ili salajrojn aŭ ne ktp. Kutime estraro konsistas el prezidanto kaj pluraj estraranoj, ĉu kun apartaj titoloj kaj taskoj (ekzemple ĝenerala sekretario, kasisto, estrarano pri tiu aŭ jena temaro) aŭ sen.
Letkés
Letkés [letkEŝ] estas vilaĝo en Hungario en regiono Meza Hungario, en departemento Pest, en Distrikto Szob.
Situo
Letkés situas inter montaro Börzsöny [borĵonj] kaj rivero Ipeľ (kiu estas samtempe la slovaka landlimo), laŭ traira flankovojo, for de ĉefvojo kaj fervojo. La vilaĝo havas ponton kaj iam limpasejon al Slovakio.
Historio
La komunumo estis loĝata jam dum la kuprepoko kaj bronzepoko, poste setlis keltoj kaj avaroj. La unua skriba mencio estis en 1231. La komunumo ne senhomiĝis dum la turka erao. En 1811 katolika preĝejo omaĝe al Ĉieliro de Kristo konstruiĝis. En 1920 la komunumo trovis sin ĉe la nova landolimo. En 1945 oni disdonis parcelojn al la malriĉaj kamparanoj el la grandbieno. En 1948 kolĥozo pri Bastiono formiĝis. Ekde 2008 ambaŭ landoj apartenas al interna zono de Schengen, sekve la limo estas trairebla senkontrole kaj la rivero estas boatebla.
Famuloj
En la fruaj jaroj en Letkés vivis István Pion.
Edelsfeld
Edelsfeld estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Amberg-Sulzbach de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
(119942) 2002 GJ129
(119942) 2002 GJ129 estas malgranda, malhela asteroido de la ekstera asteroida zono, membro de la Hilda grupo, tie estas en orbita resonanco 3:2 kun Jupitero.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Lincoln Near-Earth Asteroid Research (LINEAR) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Gerő Bárány
Biografio
Inter 1900 kaj 1934 Gerő Bárány laboris en la ministerio pri la publikinstruafero kaj li pensiuliĝis kiel ŝtatsekretario. Ekde 1926 li estis invitita preleganto de filozofio en la fakultato pri ekonomiko de Scienca Universitato Péter Pázmány. Li reprezentis en siaj verkoj subjektividealistan starpunkton.
Schwäbis (stacidomo)
Schwäbis estas fervoja stacidomo en Steffisburg, Svislando.
Saint-Yrieix (stacidomo)
Saint-Yrieix, plennome Saint-Yrieix-la-Perche, estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Saint-Yrieix-la-Perche, en departemento Haute-Vienne, regiono Nova Akvitanio.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Nexon - Brive-la-Gaillarde (613000).
Amonia cianido
Amonia cianido, cianido de amonio aŭ NH4CN estas malstabila neorganika komponaĵo de amoniako kaj cianida acido. Ĝenerale cianido de amonio uzatas en organikaj sintezoj. Pro ĝia malstabileco ĝi ne estas komerce transportita aŭ vendita.
La substanco aŭ ĝiaj solvaĵoj estas alte toksaj, ingestado povas kaŭzi morton kaj ekspozicio al ĝia solida formo povas esti damaĝa pro tio ke ĝi malkomponiĝas en alte toksa cianidan acidon kaj amoniakon.
Amonia cianido povas analiziĝi pere de varmigo de ĝia salo kaj kaptante la malkomponitajn produktojn en akvo sub malaltaj temperaturoj. La akvosolvaĵo povas analiziĝi pri la cianida jono per arĝenta nitrato kaj la amoniako mezuratas per tritrado aŭ elektrokemia tekniko.
Sintezo
Amonia cianido kutime prepariĝas en la organika sintezo, pere de reakcio inter la cianida acido kaj amoniako:
HCN + NH3 (aq)  → NH4CN  (aq)
En seka medio, amonia cianido prepariĝas varmigante kalian cianidon kun amonia klorido:
KCN + NH4Cl → NH4CN + KCl
Ĝi same prepareblas per reakcio de la kalcia cianido kun amonia karbonato:
Ankaŭ ĝi estiĝas pere de reakcio inter la kalcia cianido kaj amonia sulfato: Ca(CN)2 + (NH4)2SO4 → 2 NH4CN + CaSO4
Reakcioj
Amonia cianido malkomponiĝas en amoniako kaj cianida acido, ofte estigante nigran polimeron de cianida hidrogeno:
Amonia cianido reakcias kun glioksalo estigante aminoacidon glicinon: NH4CN + (CHO)2 → NH2CH2COOH + HCN
Ĝi reakcias kun ketonoj estigante aminonitriloj: NH4CN + H3CCOCH3 → (CH3)2C(NH2)CN + H2O
Timo
Timo estas ofte tre forta emocio kiu aperas kiam estas danĝero aŭ minaco. Tre forta formo de timo, kiam racia pensado forfalas, estas paniko. Kiam la timo ekestas pro subita bruo aŭ surprizo kaj tuj poste malaperas, foje povas okazi nekontrolita reflekso.
Timo estas ankaŭ finna vira nomo.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri timo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Izobutila nitrato
Izobutila nitrato aŭ C4H9NO3 estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la esteroj de la nitrata acido kaj izobutila alkoholo. Izobutila nitrato estas senkolora brulema likvaĵo kun agrabla odoro, analiza reakciaĵo uzata en kemiaj sintezoj kaj en la fabrikado de kosmetikaĵoj kaj farmaciaĵoj. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun sulfata acido kiel katalizilo. Izobutila nitrato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en alkoholo, duetila etero, kloroformo kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Izobutila nitrato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj.
(14644) 1998 XR3
(14644) 1998 XR3 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio),
Falo de la Okcidenta Romia Imperio
La Falo de la Okcidenta Romia Imperio (nomita ankaŭ Falo de la Romia Imperio aŭ pli simple Falo de Romo) estis la procezo de malpliiĝo en la Okcidenta Romia Imperio en kiu ĝi malsukcesis plenumi sian regadon, kaj ties vasta teritorio estis dividata en nombraj sukcedantaj polis. La Romia Imperio perdis la fortojn kiuj estis antaŭe ebligantaj al ĝi plenumi efektivan kontrolon; modernaj historiistoj mencias faktorojn inklude la efektivecon kaj nombrojn de armeanoj, la sanon kaj nombrojn de la romia loĝantaro, la forton de la ekonomio, la kompetentecon de la Imperiestro, la religiajn ŝanĝojn de periodoj, kaj la efikecon de la civila administrado. Ankaŭ pliiĝanta premo fare de "barbaroj" ekster romia kulturo ege kontribuis al la falo. La tialoj de la falo estas ĉefaj subjektoj de la historiografio de la antikva mondo kaj ili informas multon el la moderna diskurso pri la malsukceso de la ŝtato.
Granville T. Woods
Granville Tailer WOODS (naskiĝinta la 23-an aprilo 1856, Kolumbo, Ohio, Usono; mortinta la 30-an januaro 1910 en Novjorko-Urbo, Nov-Jorkio, Usono) estis afrikusona inventisto kun pli ol 50 patentojn. Li estas ankaŭ la unua usonano kun afrikaj prapatroj kiu povis iĝi mekanika kaj elektra inĝeniero post la Usona Enlanda Milito. Li estis memlernanto. La plejparto de lia laboro estis sur trajnoj kaj tramoj. Unu el liaj plej famaj inventaĵoj estas la “Multiplex Telegraph”, mekanismo de elektra telegrafo por sendi mesaĝojn inter trajnaj stacidomoj kaj por movi trajnojn. Lia laboro certigis pli sekuran kaj pli bonkvalitan publikan transporton por la urboj de Usono.
Teri Tordai
Teri Tordai naskiĝis la 1941 en Debrecen.
Biografio
Teri Tordai frekventis aktoran ĉeflernejon inter 1960-1964 en Budapeŝto, sed jam en 1962 ŝi ricevis rolojn en filmoj. Por publiko de Germanio ŝi komencis sian karieron en 1965 en germana filmo Ferien mit Piroschka, kie ŝi ludis kun Dietmar Schönherr kaj Götz George. Poste ŝi ricevis rolojn kaj en germanaj, kaj en hungaraj filmoj. En 1976 ŝi naskis filinon, poste ŝi ricevis rolojn ankaŭ en teatroj. Ŝi apartenis al Nacia Teatro (Budapeŝto) inter 1965–1971, al Teatro József Attila inter 1986–1995, poste al Teatro Petőfi (Veszprém). Ŝi ricevis 5 premiojn.
Béla Tormay
Béla Tormay [tormai], laŭ hungarlingve kutima nomordo Tormay Béla estis hungara agronomo, bestkuracisto, arkitekto, profesoro, membro (korespondanta en 1899) de Hungara Scienca Akademio. Lia origina familia nomo estis Krenmüller. Lia patro estis Károly Tormay, lia filino estis Cécile Tormay. Béla Tormay naskiĝis la  1839 en Szekszárd. Li mortis la 1906 en Budapeŝto.
Biografio
Béla Tormay lernis precipe agrarion en Pest (urbo), poste en 1855 li eklaboris en diversaj bienoj. Inter 1858-1860 li plulernis en la Veterinara Instituto de Budapeŝto, kie li ricevis diplomon. Unu jaron li plulernis en Bavario, poste li estis asistanto en la instituto, pli poste li instruis en Keszthely kaj Debrecen. En 1873 li estis katedrestro en la instituto, fine li estis inspektoro de ĉiuj bestkuracistaj lernejoj. Li pensiuliĝis en 1904.
Lestkov (Radostná pod Kozákovem)
Lestkov estas vilaĝo en Ĉeĥio, meza parto de municipo Radostná pod Kozákovem. Ĝi troviĝas proksimume 2 km sudokcidente de monto Kozákov. Kondukas tra ĉi tie ŝoseo II/282 kaj ŝoseo II/283. Estas ĉi tie registritaj 114 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Lestkov situas en katastra teritorio Lestkov pod Kozákovem kun areo 4,04 km². En la katastra teritorio Lestkov pod Kozákovem situas ankaŭ Kozákov.
Cuautitlán
Cuautitlán estas komunumo en la meksika subŝtato Meksikŝtato (Estado de México). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Cuautitlán.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la Inegi) 525 389 loĝantojn. El tiuj 54 461 viroj kaj 55 884 virinoj. Lau la loĝantaro la komunumo okupas la lokon 77 en la Ŝtato de Meksiko kaj la lokon 2139 en la nacia komparo. La komunumo havas surfacon de 37,30 kvadratkilometroj kaj ĝi situas je 2240 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo estas 700 milimetroj.
La geografia koordinatoj de la komunumo estas 19° 25′ norda latitudo kaj 98° 57′ okcidenta longitudo.
NGC 7722
NGC 7722 (aliaj indikoj — UGC 12718, MCG 3-60-17, ZWG 455.35, IRAS23361+1540, PGC 71993) estas galaksio en konstelacio Pegazo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Lipova
Lipova (hungare kaj germane: Lippa) estas urbo en Rumanio oriente de Arad. Administre apartenas al ĝi Radna kaj Șoimoș.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 7 864 loĝantojn (rumanoj, hungaroj) kaj en 1992 8 829 (95 % da rumanoj).
Historio
Ĝia unua skriba mencio estas el 1315. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Temes).
Gehuo
Gehuo (革胡; pinjine: géhú) estas ĉina kordinstrumento inventita en 20-a jarcento far Ĉina muzikisto Jang Jusen (杨雨森, 1926-1980). Ĝi estas io en la mezo inter huĉjino kaj Eŭropa violonĉelo. La agordo de kordoj (de malalta al alta) por gehuo estas C-G-D-A, ĝuste same kiel por violonĉelo. Malsimile al aliaj huĉinoj, la ponto de instrumento ne tuŝas la serpentan haŭton, kiu kovras flankon de sonkesto. Ekzistas ankaŭ kontrabasa varianto de gehuo, kiu nomiĝas dijingehuo.
Gehuo estas ne tre praktika instrumento, kaj pro tio ĝi estas sufiĉe malofta eĉ en Ĉinio. Nun gehu-ludistoj estas troveblaj nur en Hongkongo kaj Tajvano, kaj eĉ tie oni pli ofte uzas violonĉelojn. Krome, ekzistas aliaj ĉinaj instrumentoj, kiuj povas roli kiel baso en arĉa orkestro, ekzemple laĵŭano (basa ĵŭano), lapao (basa pipao) kaj basa matoŭĉjino.
Velické pleso
Velické pleso estas montlago, havas areon de 2,22 ha kaj profundeco de 6 m. Ĝi kuŝas 1665,5 m s.m. en Velická valo en Altaj Tatroj en  Slovakio en distrikto Popradje la teritorio de Nacia parko Vysoké Tatry. Deveno de lago estas glaciara kaj ekestis post la aliro de glaciaro de meza Eŭropo.
Ĉirkaŭaĵo
Oriente de lago milde laviĝas montadorso de Velické granáty. Je la okcidento leviĝas Čertov chrbát, kiu estas orienta branĉo de Gerlachovský štít. Norde sternas altaj partoj de Velická valo, kun kelkaj sojloj, kiu sude plilarĝiĝas. Proksime de lago troviĝas, sudokcidente montara hotelo Sliezsky dom (eo:Silezia domo).
Kalamito
Turistajmarkoj post kalamito en jaro 2004 per blovego kaj sinsekve per fajrego en jaro 2005 kaj de ĉi tempo daŭras renovigo de turista markado.
Maderaner-Valo
Maderaner-Valo (germane: Maderanertal) estas orienta flankvalo de Reuss-Valo en Kantono Urio, Svislando. En la kaŝita kaj ne tre konata montarvalo kaŝiĝas belega netuŝita naturo kaj ekzistas projekto, krei en la regiono novan nacian naturparkon.
Geografio
La Maderaner-Valo situas ĉe la norda flanko de la Gotard-Masivo kaj havas direkton de nordoriento al okcidento. Tra la valo fluas la rivero Chärstelenbach, laŭ kiu la valo en mezepoko nomiĝis kaj kiu fontas en alteco de 1634 m s.m. el la Hüfi-Lago, kiu estas nutrita de la lango de Hüfi-Glaĉero. Chärstelenbach fluas sudokcidenten kaj alfluas post proksimume 12 km apud Amsteg je alteco de 500 m s.m. al Reuss. Norde limigas la valon Gross Ruchen kun alteco de 3138 m s.m. kaj Gross kaj Chli Windgällen kun alteco de 3187 m s.m.. Sude de ĝi situas Oberalpstock, kun alteco de 3328 m s.m. Oriente ĝin flankas Gross Düssi kun alteco de 3256 m s.m. Je la norda valflanko sur suna teraso situas la Lago de Golzeren sur alteco de 1409 m s.m.. La valo estas regiono de netuŝita naturo en la Svisaj Alpoj kaj ŝatata fericelo por migrantoj.
Flankaj valoj
La du plej gravaj flankvaloj de Maderaner-Valo estas Etzlital kaj Brunnital (ne miksu kun la samnoma flankvalo de Schächen-Valo).
Etzli-Valo
Etzli-Valo (germane: Etzlital) deflankiĝas ĉe Cholplatz en Bristen de la Maderaner-Valo al direkto de sudo kaj havas longecon de proksimume 8 km. Ĉe la valfino de Eztlit-Valo situas la Etzli-Kabano de Svisa Alpismo-Klubo (SAC), de kie oni tra la Chrützli-Pasejo atingas Strem-Valon en Grizono.
Brunni-Valo
Tra Brunni-Valo (germane: Brunnital) kun longeco de proksimume 12 km fluas la rivero Brunni, kiu fontas el. En ĉi-tiu valo situas ankaŭ la Hinterpalm-Kabano kaj tra la valo kondukas la grimpvojo al Cavardiras-Kabano. Tiu vojo ĝis antaŭ kelkaj jaroj ankoraŭ pasis super Brunni-Glaĉero, sed hodiaŭ pro la retirĝo de la glaĉero somoere estas glacilibera.
Aliaj flankvaloj
Inter Etzli-Valo kaj Brunni-Valo troviĝas ankoraŭ kvar aliaj pli malgrandaj valoj: Lungen-Valo, Grieseren-Valo, Stalden-Valo kun Stalden-Glaĉero kaej Chäs-Valo. Rimarkinda estas, ke ĉiuj flankvaloj de Maderaner-Valo situas sude de ĝi.
La seteljoj
Ĉe la eniro al la valo situas la vilaĝo Amsteg. Tra la kurboriĉa montarstrato oni atingas post forta grimpado la ĉefan vilaĝon en la valo mem, nome Bristen. Post Bristen sekvas en la valo Cholplatz, Tal (kie situas la vala haltejo de la Golzeren-Aertelfero), Schattig Berg, Längi, Stössi kaj en la valfundo Balmenschachen. Sur la suna teraso en nordo situas la alpopaŝtejo Golzeren (ankaŭ skribita Golzern, en la loka alemana lingvo Golzärä) kun la setlejoj Hüsere kaj Seewen, krome en la valo ekzistas diversaj alpopaŝtejoj kaj izolitaj bienoj.
Trafiko
Tra la Bistenvojo poŝtaŭtolinio kondukas de Amsteg tra la vilaĝo Bristen ĝis al la aertelfera haltejo en Tal. Al la alpopaŝtejoj de Golzeren de la valfundo en Tal kondukas aertelfero. Al la malantaŭa valo privata taksio kondukas ĝis Balmenschachen kaj al la kuraca gastejo en la valfundo.
Ekonomio kaj turismo
La Maderaner-Valo ofertas al sia loĝantaro tri ĉefajn eblojn por pergajni sian vivon. Tradicie la ĉefa enspezofonto estis la alpopaŝtado kun fromaĝo kaj laktoproduktado pere de bredado de bovoj, ŝafoj kaj kaproj. Tiam la valo estas riĉa je ercoj kaj mineraloj kaj en la 16-a kaj 17-a jarcentoj ekzistis mineja industrio en la valo. Ankoraŭ nuntempe la mineralserĉado precipe por montaraj kvrackristaloj estas enspezofonto en la valo. Ek de la 19-a jarcento la turismo estas grava enspezofonto en la valo, kvankam pro la malfacila alveturo al la valo la amasa turismo neniam konkeris la valon. La valo tamen estas mirinda loko por ripozado kaj migrado kaj elirloko al diversaj altmontaraj migradoj kaj grimpado de la ĉirkaŭaj montopintoj. Nuntempe en la valo ekzistas kvin gastejoj, nome Gastejo Alpenblick en Bristen, Restoracio Legni kaj Hotelo Maderanertal malantaŭe en la valo kaj Gastejo Edelweiss kaj Gastejo Golzerensee en Golzeren. Krome ekzistas diversaj luantoj de privataj loĝejoj kaj la altmontaraj kabanoj Windgälle, Hüfi, Hinterbalm, Cavardiras kaj Etzli, kiujn funkciigas la Svisa Alpismo-Klubo.
Historio
Kiam la unuaj homoj ekloĝis en la Maderaner-Valo ne estas konata. La fakto, ke en Amsteg kaj Silenen jam en la bronzepoko en la 2-a jarmilo antaŭ Kristo setlis homoj, permesas la konkludon, ke tre verŝajne jam en tiu epoko ĉasistoj alvenis al la valo. Ek de la 14-a jarcento ekzistas informoj pri alpopaŝtejoj en la valo. En la jaro 1576 Jakob Madran el la tiĉina vilaĝo Madrano ricevis 100-jaran permeson por minado en la Maderaner-Valo. En la sekvaj jaroj estiĝis mina industrio en la valo, kiu tamen pro la malfacilaj geologiaj kondiĉoj kaj la malriĉeco de la ercoj post malmultaj jaroj malaperis. En la 17-a jarcento ekzistis provoj revigligi la ekspluatadojn de la minejoj, tamen la projekto ekonomie malsukcesis. Fine de la 19-a jarcento la valo estis malkovrita de montaraj turistoj. Apud la alpopaŝtado la turismo hodiaŭ estas la ĉefa enspezofonto de la valanoj.
Melanotis
Melanotis estas genro de birdoj de la familio de Mimedoj kiuj diferenciĝas el la tipaj specioj de la genroj Mimus kaj Nesomimus je tio ke tiuj estas pli grizaj, dum la birdoj de la genro Melanotis estas ĉu tute bluaj ĉu blublankaj.
Pacpastroj
Pacpastroj (ĉeĥe: Sdružení katolických duchovních Pacem in terris / SKD-PIT; germane: Friedenspriester) estis romkatolikaj pastroj ĉehoslovakaj propravole kunlaborantaj kun komunismaj ŝtataj institucioj. Ili deziris agadi eneklezie laŭ la volo de diktaturestruloj.
Periodo 1951–1968
La unuan fojon la termino aperas en 1951 kiam la ŝtato ekprovis detrui la eklezian unuecon inter katolikoj ĉeĥoslovakiaj kaj la monda eklezio kreante organizaĵon de reĝimemaj pacpastroj. La komunistoj ja sukcesis althierarkigi ne malmultajn virojn. La organizo malfondiĝis dum la Praga printempo 1968. Reprenis la agadaĉon la t.n. Laborgrupo por postkoncilia renovigo.
Melanotis
La respektivaj nomoj spegulas la aspekton kaj diferencojn kun la aliaj genroj kaj inter si.
Pacpastroj
Periodo 1971–1989
En 1971 fondiĝis la Societo de katolikaj pastroj Pacem in terris nomita laŭ la papa enciklo Pacem in terris, kies anoj malferme kunlaboradis kun la ateisma ŝtato. Sekvatis tiamaniere getigo de la eklezio katolika kaj lamigo respektive fina estingo de religia praktiko. Bazo ĝia estis katolikaj pastroj kiuj nomiĝis patrujemaj aŭ pacaj; ilia plibeliga nomo malkaŝu la kunlaboremadon. La biblia bildo pri veno de lumo el oriento (latine: ex oriente lux) ali-interpretitis en la senco de lumiĝo danke al orienta (=sovetia) komunismo-importo kiu pacigu ĉiujn popolojn. La membroj estis konvinkitaj ke neniu alia sociordo ebligus pli bone la realigon de la vera socia programo de Jesuo Kristo. Ŝajne parto de la pastroj agis malmalice kaj sindone. La oficiala organo Gazeto katolika iĝis nura propagandilo.
Kritiko
Ano de la persekutita kaŝeklezio estis ekz. la slovako Vladimír Jukl.
Hodonín (distrikto Chrudim)
Municipo Hodonín situas en Ĉeĥio, regiono Pardubice, distrikto Chrudim, en montetaro Železné hory, 2 km oriente de urbo Nasavrky. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skriba dokumento pri ekzisto de vilaĝo Hodonín estas el la jaro 1329 en raportoj de klostro Vilémov, kiun posedis sinjoroj el Lichtenberg. Post husanaj militoj la posedantoj ŝanĝiĝis ĝis en la jaro 1747 ekposedis sinjorejon Nasavrky, al kiu Hodonín apartenis, familiaro de Auersperk, kies ĉefa sidejo estis Slatiňany. Jan Adam de Auersperk posedis ankaŭ la sinjorejojn Seč (pli frue Oheb kaj Bojanov) kaj Žleby. En la jaro 1839 Hodonín estis alligita al Libkov kaj en la jaro 1920 ĝi ree memstariĝis. En la jaro 1964 ĝi kreis komunumon kun České Lhotice kaj en la jaro 1990 Hodonín memstariĝis. Loka nomo Hodonín devenas el persona nomo Hodoně (Hodona, Godona).
Ida Benza
Ida Benza, laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj kun plena nomo Benza Ida Rozália estis hungara operkantisto (soprano). Ŝia patro estis Károly Benza, ŝia edzo estis Imre Nagy (aktoro), ŝiaj geedziĝaj nomoj estis Nagy Imréné kaj Nagyné Benza Ida. Ida Benza naskiĝis la (baptotago) en Pest (urbo) (Hungara reĝlando, Aŭstra Imperio), ŝi mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Ida Benza lernis kantadon de sia patro mem. En 1863 ili iris al Vieno, kie ŝi prenis lecionojn de la plej famaj kantoinstruistoj (ekzemple ca:Anna Bochkoltz-Falconi). Ŝi debutis post 2 jaroj en la sama urbo. En 1868 ŝi kantis en Teatro alla Scala. En la sekvaj jaroj ŝi turneis en Eŭropo. Antaŭ hungara publiko ŝi debutis en 1871 en Nacia Teatro (Pest) kaj ekde la sekva jaro ŝi membriĝis. Ŝi edziniĝis en 1873, poste ŝia kantista kariero finiĝis.
Akvofalo Bobačka
Akvofalo Bobačka (aŭ akvofalo de Hutnícky potok (: Rojo de Huta)) troviĝas sur la teritorio de Muránska Huta en distrikto Revúca en Slovakio. La akvofalon kreas rojo Hutnícky potok kaj troviĝas sur la teritorio de montaro Spišsko-gemerský kras Spiŝ-gemera karsto (: Spišsko-gemerský kras) en la samnoma geomorfologia tuteco sur la teritorio de Nacia parko Muránska planina en la alteco 725 m. s. m. Ĝia alteco estas 3m, larĝeco sur la traffaleĝo estas 3m. La akvofalo estas kreita en la entranĉo de kalkoŝtona rokaĵo.
Aliro
Ĝi troviĝas 80m de ŝtatvojo Muráň - Červená Skala je la maldekstra flanko.
Vidu ankaŭ
Listo de slovakaj akvofaloj
KEFO
KEFO (Congrès 2003 de l’Espéranto en France) estis interasocia Esperanto-renkontiĝo okazinta en Francio, en Kastelo Grezijono, de la ĝis la.
Auguste de Villiers de L'Isle-Adam
Auguste de Villiers de L'Isle-Adam (naskiĝinta la en Saint-Brieuc, mortinta la  en Parizo) estis franca verkisto.
Vivo
Originante de malnova sed malriĉiĝinta nobelaro li setlis en Parizo. Unue li ne konatiĝis nek per Premières Poésies (1858) nek per siaj dramoj. Nur la unuaktaĵo La Révolte (1870) atentigis la legantaron kaj reprenitis poste ĉe Odéon. Ĉe konkurso lia dramo Le Nouveau Monde (1880) gajnis la unuan premion, tamen estis ĝia efekto surceneje malgranda.
La plej bonon li faris per siaj poeziaj-fantastikaj rakontoj, kie la brileco de stilo vere aperis: Les Contes cruels (1883), Akédysséril (1885), Histoires insolites (1888). La estonteco-romano L'Eve future (1886) aparte laŭdatis de liaj adeptoj fanatikaj sed restis al aliaj nekonata. La samo estis ĉe la satiro akra kaj kontraŭfiliŝta Tribulat Bonhomet (1887). Kelke da sukceso trovis ĉe "Theâtre Libre" la paradoksa unuaktaĵo L'Evasion (1887).
Li mortis, estante familiestro, en la publika pariza hospitalo. Postmorte liaj plej bonaj rakontoj kolektitis kune sub la titolo Histoires souveraines (Bruselo 1899).
Fonto
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 20. Leipzig 1909, p. 171, kio legeblas tie ĉi.
Silezia Esperanto-Asocio
Silezia Esperanto-Asocio estas registrita, neprofitdona, kultura regiona Esperanto-societo kun sidejo en Vroclavo, Pollando.
Celoj
La asocio celas:
Estraro
La estraro de la Asocio (de marto 2018):
Prezidanto: Teresa Pomorska (Wrocław)
Vicprezidanto: Michał Gabor (Wrocław)
Sekretario: Bogumiła Kurek (Wrocław)
Kasistino: Grażyna Wolikowska (Wrocław)
Estraranoj: Edward Wojtakowski (Wrocław) Maria Heussner(Wrocław) Maria Brylowska (Wrocław)
Revizia Komisiono
Mariusz Hebdzyński
Bogdan Dembiec
En aŭgusto 2018 la Asocio havis 45 membrojn.
Agado
La Asocio i.a. organizas ĉiujare Internaciajn Esperanto-Feriadojn en sud-okcidenta parto de Pollando. En la jaro 2009 membroj SEA, kiel LoKoKo-anoj kunorganizis 19. Ekumenan Esperanto-Kongreson. En la jaro 2018 membroj SEA, kiel LoKoKo-anoj kunorganizis 70. Internacian Kongreson de IFEF.
ISO 3166-2:KI
ISO 3166-2:KI estas subaro de la normo ISO 3166-2 rilate Kiribaton. La kodojn havas tri grupoj da insuloj. Ĉiu kodo konsistas el du partoj. La unua estas KI, la ISO 3166-1 dulitera (alpha-2) kodo de Kiribato. La dua parto estas unu litero.
Silezia Esperanto-Asocio
Kunlaboraj rilatoj
SEA konstante kunlaboras kun Silezia Genealogia Societo.
Aŭstralio
Aŭstralio (Australia), aŭ la Komunejo de Aŭstralio (angle: Commonwealth of Australia), estas lando en la suda hemisfero kiu konsistas plej grandan parton el la plej malgranda kontinento de la mondo, nome Oceanio, kaj estas formata de la tiel nomata aŭstralia kontinento, la grandega insulo Tasmanio kaj kelkaj aliaj insuloj en la suda, la hinda kaj la pacifika oceanoj. Najbaraj landoj estas Indonezio, Orienta Timoro, Papuo-Nov-Gvineo, la Salomonoj, Vanuatuo, Nov-Kaledonio kaj Nov-Zelando.
La kontinento kaj insuloj de Aŭstralio ekhavis loĝantojn ekde antaŭ 42.000 jaroj - la indiĝenaj aŭstralianoj (aborigenoj kaj torresmarkolaj insulidoj). Dum ĉirkaŭ 50,000 jaroj antaŭ la unua brita setlado en la fino de la 18a jarcento, Aŭstralio estis loĝata de indiĝenaj aŭstralianoj, kiuj parolis lingvojn grupigeblajn en ĉirkaŭ 250 lingvaroj.
La granda insulo de Aŭstralio estas samtempe sendependa lando kaj kontinento. Aŭstralio situas en la Suda Pacifiko, kaj havas 7.682.300 km<SUP>2</SUP> en areo (el kio 40 % de la teritorio estas tropika, dum unu triono estas dezerto), proksimume la grando de la kontinenta Usono. Ĝi estas la sesa plej granda lando en la mondo laŭ la totala areo.
La ĉefurbo de la lando estas Kanbero (331 mil), kiu estas en la Aŭstralia Ĉefurba Teritorio en Novsudkimrujo. La politika sistemo estas konstitucia monarĥio kaj federacia parlamenta ŝtato. La nomo "Aŭstralio" venas de la latina vorto australis, kaj signifas "suda". La aŭstralianoj ofte diras, ke ilia lando troviĝas "sube" (ang. "down under"). Willem Jansz (1606) kaj Abel Tasman (1642), nederlandanoj, kaj ŝipestro James Cook (1770), brito, estis unuaj eŭropanoj kiuj vizitis Aŭstralion. La unua brita kolonio estis apud Sidnejo (1788). Fine de la 20a jarcento Aŭstralio havis 18 783 551 loĝantojn (2000).
Aŭstralio havas multajn marsupiulojn. Estas, ekzemple, la kanguruo, la valabio, la vombato, la koalo; aliaj interesaj bestoj estas la monotremoj, kiel la ornitorinko kaj la ekidno, kaj granda birdo, la emuo. Estas multaj eŭkaliptaj arboj, ŝafoj, kaj kunikloj. Kvinslando havas tre longan koralan rifon.
La ĉefa lingvo de Aŭstralio estas la angla, sed la aborigenoj parolis 250 malsamajn lingvojn antaŭ la jaro 1800. Hodiaŭ restas nur proksimume 40.000 aborigenoj de pura raso. Ili nun parolas eble nur 50 aborigenajn lingvojn. Restas aliaj 40.000 homoj de raso miksita.
Aŭstralio estas disvolvigita lando kaj unu el la plej riĉaj en la mondo, kun la 12a plej granda ekonomio en la mondo. En 2014 Aŭstralia havis la kvinan plej altan enspezon per capita. La militista elspezo de Aŭstralio estas la 13a plej granda en la mondo. Kun la dua plej alta indico en homa disvolviĝo tutmonde, Aŭstralio estas alte rangita en multaj internaciaj komparoj de nacia plenumado, kiaj vivkvalito, sansistemo, edukado, ekonomia libero, kaj la protekto de civilaj liberecoj kaj politikaj rajtoj. Aŭstralio estas membro de Unuiĝintaj Nacioj, G20, Komunumo de Nacioj, ANZUS, Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo (OEKE), Monda Organizaĵo pri Komerco, Azia-Pacifika Ekonomia Kunlaborado, kaj la Pacifikinsula Forumo.
Etimologio kaj nomo
La nomo en Esperanto Aŭstralio derivas el la angla nomo Australia [osTREJlja] aŭ [əˈstɹæɪljə, -liə] en aŭstralia angla derivas el la latina Terra Australis ("suda lando") nomo uzata por supozataj landoj en la suda hemisfero ekde antikvaj epokoj. La plej frua registrita uzo de la vorto Australia en angla estis en 1625 en "A note of Australia del Espíritu Santo, written by Sir Richard Hakluyt", publikigita de Samuel Purchas en Hakluytus Posthumus, kiel fuŝaĵo de la origina hispana nomo "Australia del Espíritu Santo" (Suda Lando de la Sankta Spirito)  por insulo en Vanuatuo. La nederlanda adjekta formo Australische estis uzata en nederlanda libro en Batavio (Ĝakarto) en 1638, por referenci al la ĵus malkovritaj landoj sude. La unua fojo ke la nomo Australia ŝajne estis oficiale uzata estis en dokumento de Lord Bathurst de 4a de Aprilo 1817 en kiu la Guberniestro Lachlan Macquarie agnoskas la ricevon de mapo fare de Matthew Flinders de Aŭstralio. La 12a de Decembro 1817, Macquarie rekomendis al la Kolonia Oficejo ke ĝi estu formale adoptita. En 1824, la Almiraleco akceptis ke la kontinento estu konata oficiale kiel Australia.
Historio
La historio de Aŭstralio komenciĝis kiam la homoj alvenis al la aŭstralia kontinento de la nordo antaŭ pli ol 42.000 jaroj. Tamen, ĝia skribita historio ne komenciĝis ĝis kiam esploristoj nederlandaj ĝin unue rigardis en la 17a jarcento. Tamen, ili supozis ke la aŭstralia tero estis neloĝebla kaj sekve ĝin ne koloniigis, lasante tiel malferman vojon por la postaj britaj ekspedicioj. La taksado de la aŭstralia historio estas temo de diskuto ankoraŭ nuntempe, aparte koncerne al la traktado de la aŭstraliaj praloĝantoj fare de la eŭropaj koloniantoj.
Aŭstralia Unio kreiĝis en 1901, fariĝis aŭtonomio de Britio en 1942. En 1967 aborigenoj ricevis ĉiujn civilajn rajtojn. En 1999 okazis referendumo, kiu devis klarigi la demandon de landa politika aranĝo. Plimulto de la loĝantoj rifuzis modelon de respublika aranĝo kaj subtenis la ekzistantan sistemon.
Prahistorio
La ĝusta dato de la unuaj homaj setlejoj en Aŭstralio estas ankoraŭ temo de debato. Tamen, oni kredas ke la aŭstralia tero estis loĝita de homoj antaŭ inter 42.000 kaj 48.000 jaroj; en tiu epoko estis periodo de amasa ekologia ŝanĝo kiu estis kaŭzita de homaj agadoj. La unuaj aŭstralianoj estis la praavoj de la aŭstraliaj aborigenoj de la aktualeco; ili alvenis tra pontoj de tero kaj maraj trapasejoj de malmulta longeco el Sudorienta Azio. La plej granda parto de ĉi tiuj personoj estis ĉasistoj-kolektistoj kun kompleksa parola tradicio kaj spiritaj valoroj bazitaj en la adorado de la tero kaj en la kredo de la tempo de sonĝo.
Alveno de eŭropanoj
En 1770, la ekspedicio de la Endeavour sub la komando de la leŭtenanto James Cook navigis kaj mapigis la orientan marbordon de Aŭstralio, elŝipiĝante en la kontinento por la unua fojo en Botany Bay la 29an de aprilo de tiu jaro. Cook direktis sin poste al la nordo kaj, antaŭ ol marŝi, elŝipiĝis en la insulo Possession, en la toresa Markolo, la 22an de aŭgusto de 1770. Tie li postulis formale la orientan marbordon de Aŭstralio por la Reĝlando Britio kaj nomis ĝin Novsudkimrio. Pro tio ke la malkovroj de Cook ebligis la unuan eŭropan setlejon en la kontinento, li estas ofte populare konsiderata kiel la malkovrinto de la aŭstralia tero, kvankam la vera malkovro okazis pli ol 160 jarojn antaŭ la vojaĝo de Cook.
Je sia reveno al Anglio, li informis favore al tiuj teroj malkovritaj dum la ekspedicio kio generis intereson pri Aŭstralio konsiderita kiel la potenciala solvo por halti la problemon de troloĝateco de krimuloj en Britio, kiu estis pligravigita pro la perdo de la dektri amerikaj kolonioj, kiu estis estintaj la destino por la transportado de kondamnitoj. Sekve, la 13an de marto de 1787, la dek unu ŝipoj de la Unua Floto eliris de Portsmouth, Anglio, al Botany Bay.
Unuaj setlejoj kaj koloniado
Ene de la kolonioj de la brita krono de Novsudkimrio, establiĝis setlejo kaj punkolonio en Port Jackson (kiu nuntempe formas parton de Sidnejo) fonditaj de la kapitano Arthur Phillip la 26an de junio de 1788. Tiu dato fariĝis nacia festo nomita Tago de Aŭstralio. La Tero de Van Diemen, hodiaŭ konita kiel Tasmanio, estis fondita en 1803 kaj ĝi iĝis aparta kolonio en 1825. Britio postulis kiel propra la okcidentan parton de Aŭstralio en 1829. Apartaj kolonioj estis formataj de porcioj de Nova Sudkimrio: Suda Aŭstralio (1836), Viktorio (1851) kaj Kvinslando (1859). La Teritorio de la Nordo estis fondita en 1863 el parto de la provinco de Suda Aŭstralio. Viktorio kaj Suda Aŭstralio estis fonditaj kiel “liberaj”, ĉi tio signifas ke neniam estis punkolonioj, kvankam antaŭe al ilia fondo ili estis ricevintaj iujn prizonulojn devenantaj el Tasmanio sed neniam el Britio. Okcidenta Aŭstralio ankaŭ estis fondita “libera”, sed akceptis poste la krimulajn transportadojn pro la granda malabundeco de fontoj de laboro kiun ĝi suferis. Nov-Zelando estis parto de Novsudkimrio ĝis 1840, kiam ĝi iĝis kolonio por si mem. La transporto de prizonuloj estis iom post iom abolita en la tuta Aŭstralio inter 1840 kaj 1864.
La loĝantaro indiĝena aŭstralia, ĉirkaŭkalkulita en 350.000 loĝantoj en la momento de la eŭropa setlejo, reduktis sin konsiderinde en la 150 sekvaj jaroj, ĉefe pro infektaj malsanoj apud la kultura malintegriĝo kaj al la deviga relokiĝo kiun ili suferis pro la antaŭeniro de la kolonioj. La disiĝo de infanaj praloĝantinoj kaj iliaj familioj, pri kiu iuj historiistoj kaj indiĝenoj argumentas ke ĝi devus esti konsiderita genocido laŭ la juraj normoj de la aktualeco, eble faris pli malgrandan kontribuon en la popola katastrofo de la praloĝantoj.
Bonvivanto
Bonvivanto estas persono kiu ĝuas la bonajn aferojn aŭ aĵojn de la vivo, speciale nutraĵon. La vorto deriviĝis de la franca bon vivant do iu kiu bone vivas.