cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekologio (scienco)
La ekologio entuta
UNESKO estis lanĉinta en 1971 esplorprogramon Homo kaj Biosfero (Man and Biosphere), kun la celo plibonigi konojn pri la reciprokaj rilatoj inter homo kaj Naturo. Kelkajn jarojn poste, la sama organizo difinas la nocion biosferrezervejo. En 1972, la unua internacia konferenco de Unuiĝintaj Nacioj pri homa medio, okazis en Stockholmo, preparita interalie de la fakulo René Dubos. Okaze de tiu konferenco estis agnoskita la slogano « entute pensi, surloke agi » La lastaj gravegaj eventoj en la ekolgia kampo estis la disvolviĝo de la nocio de biosfero kaj la apero de la terminoj biologia diverseco kaj de biodiverseco en la jaroj 1980. Tiuj tri terminoj estis agnoskitaj okaze de la kulmin-konferenco de Tero en Rio-de-Ĵanejro en 1993. Tie la koncepto de biosfero estis agnoskita de la grandaj internaciaj organizaĵoj kaj ankaŭ la risko de perdo de biodiverseco. Fine la danĝeroj kiujn la biosfero devas alfronti estis aparte internacie agnoskitaj en Kyoto en 1997. Tiu konferenco aparte reliefigis la pliiĝon de la forceja efiko ligita al la pliiĝanta koncentriĝadon de forcejekifaj gasoj en la atmosfero, kaŭzante entutajn klimatajn ŝanĝiĝojn. Tiuokaze estis agnoskita la graveco konsideri ekologion laŭ entuta nacia vidpunkto, mondskale, kaj kalkuli kun la premo de la homa specio.
La diversaj fakoj
La ekologikampo arigus la lastajn kategoriojn. Efektive ĝi estas holisma scienco, kiu studas ne nur ĉiujn elementojn tra ĝiaj rilatoj kun la aliaj, sed ankaŭ la evoluon de tiuj rilatoj laŭ la modifiĝoj suferitaj de la medio, de la animalaj kaj vegetaĵaj populacioj. Tiuj rilatoj estas priskribitaj de la plej malgranda ĝis la plej entuta nivelo. Kelkaj el tiuj subfakoj estas:
Biosfero kaj biodiverseco
La vivo unue disvolviĝis en la hidrosfero, malprofunde en la lumohava zono. Plurĉelaj estaĵoj poste aperis kaj kapablis ankaŭ kolonii la bentajn zonojn. La surtera vivo pli malfrue disvolviĝis, post kiam la ozontavolo formiĝis ŝirmante la vivulojn kontraŭ la ultraviola radiado. La surteraj specioj des pli diversiĝos, ju pli la kontinentoj diseriĝos aŭ kontraŭe unuiĝos.
Por la modernaj ekologoj, ekologion alireblas laŭ pluraj niveloj : la populacio (samspeciaj individuoj), la biocenozo (specikomunumoj), la ekosistemo kaj la biosfero. Ni unue konsideru la biosferan nivelon. La Tero laŭ ekologia vidpunkto, konsistigas la sinon aŭ la mamojn de pluraj fakoj : hidrosfero (akvosfero), geosfero (grundsfero) kaj atmosfero (aersfero).
La biosfero enhavas grandajn kvantojn da elementoj kiel karbono, nitrogeno, kaj oksigeno. Aliaj elementoj kial fosforo, kalcio kaj kalio estas ankaŭ nepraj por la vivo. Je nivelo de la ekosistemoj kaj de la biosfero, ekzistas ĉiama reciklado de ciuj tiuj elementoj, kiu ŝanĝiĝas de la minerala stato ĝis la organika stato kaj inverse.
Efektive la funkciado de la ekosistemoj esence baziĝas sur la transformado de sunenergio en kemian energion dank'al la fotosintezo. Tiu ĉi estigas liberigadon de oksigeno, kiu ebligas al la evoluintaj estaĵoj (kiel mamuloj) diserigi la sukerojn per la ĉelspirado, tiel liberigante akvon kaj karbonan dioksidon. Tiel la aparta konsisto de la teratmosfero originas el la aktivado de la vivuloj, la cirkuladon de la gasoj estigante de la grandaj aerfluoj. Akvo same interŝanĝas inter la fakoj. La oceanoj estas ujegoj, kiuj stokas akvon, certigas varmstabilecon kaj klimatstabilecon, kaj la tranportadon de elementoj dank’al la grandaj oceanfluoj. Por pli bone kompreni la biosferofunkciadon kaj la fuŝojn ligitaj kun la homa aktivado, usonaj sciencistoj estigis sub forcejo, reduktitan bisfermodelon nomitan Biosfero 2.
La nocio de ekosistemo
La unua principo de ekologio estas, ke ĉiu vivulo senĉese ligiĝas kun cio, kio konsistigas ĝian ĉirkaŭaĵon. Oni diras, ke estas ekosistemo, ĉiufoje kiam estas interago inter organismo kaj ĉirkaŭaĵo. Ekosistemo konsistas el du aroj, la vivularo nomita biocenozo kaj la medio nomita biotopo. Ene de la ekosistemo, la specioj nutre interdependas kaj interŝanĝas inter si kaj kun la medio energion kaj materion. La nocio ekosistemo taŭgas por diversdimensiaj eroj, lageto, kampo aŭ mortinta lignospeco. Malgranddimensian unuon oni nomas mikroekosistemo. Povas ekzemple temi pri ŝtoneto kaj la vivo, kiu kaŝiĝas sube. Mezekosistemo povus esti arbaro kaj Macroekosistemo regiono. La ĉefaj demandoj por la ekologo, kiam li studas ekosistemojn estas: La ekosistemojn oni ofte ordigas laŭ la biotopoj priparolitaj. Oni parolos pri: Alia klasifikado eblas laŭ la biocenozoj : ekzemple arbara ekosistemo aŭ homa ekosistemo.
Biosfero kaj biodiverseco
La biosfero, kelkfoje kvalifikita kiel kvara koverto, estas la planedparto, kie le vivo disvolviĝis. Temas pri maldikega surfaca tavolo alta ĝis 15000 metroj kaj profunda ĝis 11000 metroj, kvankam la plimulto de la specioj vivas en zono situanta inter -100 metroj et +100 metroj.
Biosfero kaj biodiverseco estas ne disigeblaj, karakterizaj de la planedo Tero. Oni difinas la biosferon kiel la sfero de vivo kvankam la biodiverseco estas ĝia diverseco. La sfero esta la ujo kvankam la diverseco estas ties enhavo. Tiu diverseco esprimiĝas kaj je ekologia nivelo (ekosistemoj), populacio (enspecia diverseco) kaj specio (interspecia diverseco).
ISO 639-3/indekso
Jen plena listo de la 7618 kodoj en la malneta kodtabelo de ISO 639-3: