cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rabia Kazan
Biografio
Ŝi naskiĝis en 1976, kaj komencis labori en 1996 por du jaroj kiel raportisto en Later hosting Istanbul, en Turkish Flash TV. Poste, kiam ŝi estis ĵurnalisto en Ortadogu firmao, ŝi intervjuis Mehmet Ali Ağca, la teroristo respondeca pri la atenco kontraŭ Johano Paŭlo la 2-a.
Ŝi fondis la ĵurnalon Haber Revizyon kies redaktoro ŝi estas hodiaŭ. En 2007 ŝi verkis la artikolon Tahran Melekleri (Anĝeloj de Teherano) pri la virina kondiĉo en Tehrano, parolante pri Mut'a (arabe متعة), provizora geedziĝo kiu ofte kaŝas formojn de legalizita prostituado.
Ŝi edziniĝis en 2008 kun la itala komunista politikisto kaj advokato Giacinto Licursi. En 2012 ŝi forigis la vualon, do ŝi estas minacata de morto. En la sama jaro, ŝi estis volontulo de WFUNA (Monda Federacio de UN Asocioj).
Didelfo
Didelfo (Didelphis) estas genro de malgrandaj mamuloj el la ordo de marsupiuloj, grimpanta sur arboj, kaj vivanta en Ameriko. Ĝi estas tre ofta kaj ne estas endanĝerita, ĉar ĝi sukcesas vivi eĉ en urboj.
Ptolemea dinastio de Egipto
Historio
Ties regado daŭris 275 jarojn, el 305 al 30 a.K. Ili estis la lasta dinastio de Antikva Egipto.
Didelfo
La felo de ordinara didelfo (Didelphis marsupialis) estas uzata en peltindustrio: ĝi havas longan, iom maldelikatan kaj maldensan hararon kaj estas nomata oposumo.
Ptolemea dinastio de Egipto
Historio
Ptolemeo, unu el sep somatofilakoj (korpo-gardistoj) kiuj servis kiel generaloj kaj deputitoj de Aleksandro la Granda, estis nomumita satrapo de Egipto post la morto de Aleksandro en 323 a.K. En 305 a.K., li deklaris sin mem Ptolemeo la 1-a, poste konata kiel Sōter "Savanto".
Didelfo
Ĝi estas manĝebla besto kaj ĝia viando estas ŝatata ĉefe en kamparaj regionoj de Ameriko. La gusto tre similas al kuniklo, havas malmultan grason kaj estas mola. Ĝenerale, ĝia manĝado estas simbolo de malriĉeco, pro tio, multaj homoj hontas konfesi ĝian manĝadon.
Ptolemea dinastio de Egipto
Historio
La Egiptoj tuj akceptis la Ptolemeidojn kiel sukcedantoj de la faraonoj de sendependa Egipto. La familio de Ptolemeo regis en Egiptio ĝis la Romia konkero de 30 a.K.
Ĉiuj la masklaj regantoj de la dinastio prenis la nomon Ptolemeo. Ptolemeidaj regantaj reĝinoj, kelkaj el kiuj estis fratinoj de siaj edzoj, estis kutime nomataj Kleopatra, Arsinoe aŭ Berenice. La plej fama membro de la linio estis la lasta reĝino, Kleopatra la 7-a, konta pro sia rolo en la Romiaj politikaj bataloj inter Julio Cezaro kaj Pompeo, kaj poste inter Oktaviano kaj Marko Antonio. Ŝia ŝajna memmortigo post la konkero fare de Romio markis la finon de la Ptolemea regado en Egiptio.
14914 Moreux
14914 Moreux estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla en Ĉilio.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la franca astronomo kaj meteologiisto Théophile Moreux, konata kiel "La Abato Moreux" (1867–1954), fondinto de observatorio en Bourges, kie li estis instruisto pri scienco kaj matematiko. Li observis la surfacajn detaloj de Luno kaj Marso kaj verkis plurajn popularajn libroj pri astronomio.
Paulo Sérgio Viana
Paulo Sérgio VIANA [paŭlu 'sεRĵju vi'ânə]. Aktiva brazila esperantisto, kuracisto. Tradukis la verkojn La alienisto, Postmortaj rememoroj de Brás Cubas kaj Dom Casmurro de Machado de Assis kaj Sano: Strategio por Ŝanĝo de Mário M. Chaves. Li ankaŭ estas la tradukinto de la verko Socia Rolo de Kromamantoj de Agenita Ameno. Li publikigis plurajn primedicinajn artikolojn en la gazeto Monato. Plurfoja laŭreato de Belartaj Konkursoj de UEA en 2002-2008.
Lian novelon Sekretoj, premiita dum la Belartaj Konkursoj de UEA 2002, tradukis en la ukrainan Viktor Pajuk (Vsesvit, 2007, 2-3).
En recenzo pri antologio de mikronoveloj Paulo S. Viana resumas la gravecon de rakontado por la homa vivo:
Belfir
Belfir (hungare: Bélfenyér [be:fenje:r]) estas vilaĝo en Rumanio sude de Oradea. Administre ĝi apartenas al Tinca.
Loĝantaro
En 1910 ĝi nombris 1 551 loĝantojn (hungaroj, rumanoj), en 1992 539 (rumanoj, 81 % hungaroj).
Bruligo de libroj
Bruligo de libroj estas ceremonio, en kiu homoj intence bruligas iujn librojn, kiel signo de kompleta abomeno pri ĉi tiuj libroj kaj kian kulturon ili reprezentas. Ĉi tio eble ŝuldiĝas al religiaj aŭ politikaj motivoj, kaj estas konsiderata tre ekstrema ago kontraŭ la kulturo kaj kontraŭ la grupo kies libroj estas bruligitaj.
Belfir
Historio
Ĝi estis unue menciita skribe en 1552. Dum la turka submetiĝo ĝi senpopoliĝis. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Bihar).
Bruligo de libroj
Foje libroj ankaŭ estas sekrete detruitaj, ago kondukanta al ilia malapero, sed la spito per publika fajro ne okazas. Kun la disvolviĝo de teknologio, simila paŝo estas iam farata al aliaj rimedoj por disvastigi informojn, kiel diskoj, vidbendoj, poŝaj kaj saĝaj telefonoj.
Kelkaj okazoj de bruligo de libroj estas aparte malbone memorataj en la mensoj de homoj, ĉu pro la kompleta malapero de la bruligitaj libroj, ĉu ĉar la bruligo de la libroj simbolas la esencon de la despoteco, kiu kondukis al la plenumo de la bruligo.
Antikva tempo
Konataj okazoj de bruligado de libroj en antikvaj tempoj estas la bruligo de libroj kaj entombigo de la akademiuloj de la Konfuceismo en Ĉinio en la tria jarcento a.K. dum la dinastio Qin, kaj la detruo de la Biblioteko de Aleksandrio.
La mezepoko
La fajro de vanteco de la dominikana monako Girolamo Savonarola, rezultis en ekbrulo la 7-an de februaro 1497. Savonarola kaj liaj sekvantoj kolektis de pordo al pordo spegulojn, kosmetikaĵojn, bildojn, paganajn librojn, ludtabulojn, belajn vestaĵojn, la verkojn de malmoralaj poetoj (laŭdifine) kaj eĉ artaĵojn. Ĉio estis bruligita en la centro de Florenco. Tamen ĉi tiu operacia reĝimo ne estis inventita de Savonarola, kaj en la sama jarcento Bernardino de Siena ekbruligis similan ĝojfajron.
Nazia Germanio
Rimarkinda evento en la dudeka jarcento estis publika brulado de libroj okazinta la 10an de majo 1933 en la Operplaco (Opernplatz, ekde la falo de Nazia Germanio kaj Babilona Placo) en Berlino, Nazia Germanio. SA-membroj, kune kun studentoj, bruligis ĉirkaŭ 20 000 librojn de verkistoj de juda deveno kaj tiujn malpermesitajn de la nazia reĝimo. Dum la dua mondmilito, la nazioj okazigis dekojn da ceremonioj, en kiuj centoj da miloj da libroj estis forbruligitaj kaj rabitaj de multaj bibliotekoj kaj privataj kolektoj.
Kultura revolucio
Dum la Kultura Revolucio fare de Mao en Ĉinio, multaj libroj estis bruligitaj - plejparte budhanaj kaj islamaj religiaj libroj - kiel parto de pli vasta klopodo detrui ĉiun restaĵon asociitan kun antikva ĉina kulturo.
Literaturaj referencoj
En sia alegoria teatraĵo "Almansor" (1820), Heinrich Heine skribis: "Loko, kie libroj estas bruligitaj, kie finfine homoj ankaŭ estos bruligitaj." Sur la intriga nivelo de la teatraĵo, la frazo rilatas al la bruligado de la Koranaj libroj fare de kristanoj en la 16-a jarcento en Hispanio, sed ĝi rilatas al la bruligado de libroj, kiuj estis konsiderataj "kontraŭgermanaj", okazinta en Wartburg, Germanio en 1817. La aferoj evidentiĝis profetaj, kiam kelkajn jarojn post brulado de libroj en Nazia Germanio, la kremaciejoj en la ekstermejoj komencis sisteman ekstermadon de la juda popolo.
Brajlo
Brajlo estas planskribo inventita de Louis Braille por blinduloj aŭ homoj kun tre malbona vidkapablo. Ĝi estas reliefa skribo kaj konsistas el punktoj, kiuj elstaras el papero aŭ alia surfaco. Oni legas brajlon tuŝe, palpante per fingropinto.
Ĝi estis la unua binara karakterkodo, en formo de punktoj kaj ne-punktoj. Matrikso de ĉiu karaktero havas du kolumnon kaj tri liniojn. Punktoj kaj ne-punktoj eblas 2×2×2×2×2×2=64 variojn. Oni kodas ĉiun varion per aro de nombroj. Tiujn nombrojn montras imago kun skribo brajla ĉelo.
Multa blinduloj iĝis blinda maljune, kaj havas malfacilaĵojn kun lernado de brajlo. Junuloj preferas ekranlegilojn kaj sonlibrojn. Nur 10% de blinduloj konas brajlon; sed kiuj konas ĝin, havas plian sukceson en lernado kaj laboro. Iuj hontas lerni ĝin. Estas disputita, kiel disvastigi ĝin.
Por la blinduloj kiuj legos tiun ĉi paĝon kaj ne povos vidi la supran bildon, jen tabelo de la Esperanta Brajla Alfabeto:
Brajlo konsistas el aranĝo de punktoj, kiu formas literojn de la alfabeto, ciferojn kaj interpunkciojn. La baza kadro de brajla simbolo nomiĝas "brajla ĉelo", kiu havas lokon por 6 punktoj ordigitaj en la formo de ortangulo kun 3 punktoj vertikale kaj 2 horizontale. Brajlan signon formas punktoj en kelkaj el tiuj ĉi 6 lokoj. La punktoj ofte aludiĝas per numeroj laŭ la pozicio en la ĉelo. Ekzemple, 124 estas numera kodo por la litero "F".
Kiam majuskla litero estas bezonata, oni faras simbolon "punktoj 4-6" en la ĉelo antaŭ la litero. La unuaj dek literoj de la alfabeto estas ankaŭ la ciferoj. Por montri ciferon, oni uzas helpan signon, kiu konsistas el la punkto 6. Do, se estas unue tiu ciferiga signo kaj poste "A", oni legu "1" anstataŭ "A". Simile, kiam aperas "B" post la ciferiga signo, oni legu "2". En sinsekvo de ciferoj, oni metas la ciferigan signon nur antaŭ la unuan ciferon.
Laŭ la Nacia Federacio por la Blinduloj en Usono, spertaj homoj povas legi brajle po 200–400 vortojn minute. Tiu nombro dependas de lingvo kaj do konsiderendas, ke la angla lingvo havas multe da tre mallongaj vortoj.
Transskribo
Karakteroj de brajlo estas multe pli grandaj ol printitaj leteroj: A4 paĝoj povas enhavi nur 25 liniojn kaj 43 karakteroj en linioj. Estas lingvoj, kiuj havas mallongigojn por havi pli multan informon. Anglaj libroj preferas Grade 2 Braille, escepte de libroj por infanoj, kiuj ankoraŭ ne lernis Grade 2 Braille. Hungara brajlo havas ankaŭ 2. nivelan brajlon, sed oni uzas ĝin malmulte. Hungaraj libroj estas pleje skribite per baza brajlo kun kelkaj mallongigoj. Oni ellaboris ankaŭ stenografgion por Angla lingvo. Transskribisto devas esti eksperto.
Komputado
La 64 kombinaĵo de brajla ĉelo estas tro malmulta por komputado; do oni donis plus linion al ĝi. Tiu ebligas 256 kombinaĵojn. Ĝi estas translaborita: por komputado oni devas lerni novajn kombinaĵojn por grandliteroj, nombroj, literoj kun supersignoj, kaj aliaj 30 signojn.
Tiu brajlo havas Unicode-on el 2800 ĝis 28FF. Binara kodo estas uzita: lasta du ĉiferoj estas nombroj, kiujn povas legi el kombinaĵo, kiel binara nombro kun pozicioj el la ĉelo laŭ tiu: kaj skribi en 16-a nombrosistemo.
Uzantoj povas skribi per normala aŭ brajla tajpilo, kaj povas legi ĝin per brajla linio aŭ per ekranlegilo. Blinduloj preferas ekranlegilon, ĉar ĝi malmulte kostas, estas uzebla ankaŭ ĉe amikoj kaj en laborejo, pli rapidas, kaj uzebla ankaŭ kono de brajlo. Blinduloj preferas klavkombinoj kontraŭ muso.
Legado kaj skribado
Oni devas alie legi brajlon ol planan skribon, kiun oni povas legi nur per okuloj. Oni devas sekvi la liniojn per liaj fingroj, kaj se medio estas papero, atenti la preson, por preservi tekston. Oni havas teĥnikojn por tiu.
Lowenfield & Abel proponas uzadon de ambaŭ montrofigroj. Dum dekstra fingro legas lastan vorton en linio, maldekstra serĉas unuan vorton de venontan linio. Sed ili ankaŭ skribis, ke tiu estas malfacile lernebla por infanoj.
Por skribi brajlon, oni povas uzi tajpilon aŭ skribi per mano. La tajpilon por brajlo konstruis en la fino de la 19-a jarcento germana instruisto Oskar Picht. Por skribi per mano, oni uzas stilon kaj ŝablonon. Literoj estas punktitaj malantaŭe, laŭ iliaj spegulaj bildoj.
Rilate al Esperanto
Ankaŭ ĉiun Esperantan literon oni povas skribi brajle. Ĉapelitan literon indikas punkto aldonita al pozicio 6 de la literoj c, g, h, j kaj s; la litero ŭ estas spegulaĵo de litero u.
La norvega brajlo-specialisto Otto Prytz, kiu okupiĝas ankaŭ pri esperanta blindulskribo, skribis : La sistemo necesigas ankaŭ modifon de alia litero: La konvencia reprezento de "w" en brajlo estas punktoj 2-4-5-6, simbolo egala al tiu de la Esperanta "ĵ". Se en Esperanta teksto aperas "w" (ekzemple en propra nomo), oni transskribas ĝin per punktoj 23456, do aldonante punkton 3 al la konvencia signo."
La Ligo Internacia de Blindaj Esperantistoj (LIBE) zorgas pri la kreo kaj disvastigo de brajlaj publikaĵoj en Esperanto.
Rav Zarruvo
Rav Zarruvo estas arta lingvo kreita de iu kiu uzas pseŭdonimon Bob. La projekto havas tre kompleksan fonologion iom influita de la angla, ĝia vortprovizo estas apriora kaj havas propran skribon iom stranga kaj vortordo estas VOS. La korelativoj ŝajnas iom, sed malmulte, influitaj de Esperanto.
Eksteraj ligiloj
http://www.angelfire.com/super2/bobgreenwade/Zarruvo.PDF
Brajlo
Historio
La unua brajlo estis farita por la franca lingvo, poste oni adaptis ĝin al aliaj lingvoj. Helena Gal, svisa, kun Théophile Cart, Roza Vogt kaj kun Harald Thilander adaptis la brajlan alfabeton por Esperanto.
Zam (Hunedoara)
Zam (hungare: Zám) estas komunumo en Rumanio okcident-nordokcidente de Deva. Administre apartenas al ĝi Almășel, Almaș-Săliște, Brășeu, Deleni, Cerbia, Godinești, Micănești, Pogănești, Pojoga, Sălciva, Tămășești kaj Valea.
Pojoga kaj Sălciva situas aliflanke de Mureș. La aliaj vilagoj situas laŭlonge de tri flankaj valoj de la Mureș-valo:
Okcidente la komunumo limas al distrikto Arad.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1062 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 763 (rumanoj).
Historio
Ĝia unua mencio estas en 1407. Ĝi estis ekleziejo de 1332. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Hunyad vármegye).
Kantono Warren (Indianio)
Laŭ la stato de la jaro en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Libereco, Egaleco, Frateco
Libereco, Egaleco, Frateco estas la moto de la Franca Respubliko, de la Haitia Respubliko kaj de asocioj kiaj la framasonaj Granda Loĝio de France kaj Grand Orient de France. Ĝi figuras en la artikolo 2a de la Franca konstitucio de 1958. Ĝi trovas sian fundamenton en tio kio koncernas la liberecon kaj la egalecon, en la artikolo 1a de la Deklaracio pri Homaj kaj Civitanaj Rajtoj de 1789, kiu estas parto de la konstitucia bloko de Francio, dum frateco estas valoro tradicia de kristanismo kaj de framasonismo.
Tiu triobla moto aperis dum la Franca Revolucio kaj en la ribelo de la sklavoj de Haitio. Ĝi estis originale proponita de Robespiero kiel nur unu formulo inter aliaj, kaj uzita dum la periodo revolucia laŭ la formo: Liberté, Égalité, Fraternité ou la Mort (L, E, F aŭ la morto). Ĝi estis adoptita oficiale en Francio la unuan fojon en 1848 de la Dua Respubliko, kaj ekde 1879 de la Tria Respubliko kaze de la konstitucia revizio.
La devizo servis pliajn revoluciojn de la "Printempo de la Popoloj", inkluzive de la Hungara Revolucio de 1848.
Ekde la komenco de la 20a jarcento francaj moneroj portas la devizon kaj eĉ post kiam Francio aliĝis al la eŭrozono la devizo daŭre reprezentas Francion en ĉi tiu valuto, la eŭro. Dum kelka tempo la devizo estis uzata por marki preĝejojn posedatajn de la franca ŝtato, male al preĝejoj posedataj de la katolika eklezio.
Pluraj aliaj nacioj adoptis tiun devizon kiel valoran esprimon: Haitio, Ĉado, Niĝero kaj Gabono, kiuj estas eksaj francaj kolonioj. La tri valoroj ankaŭ aperas en la antaŭparolo de la Barata Konstitucio adoptita en 1950.
Tanado
Tanado estas kemia procedo, en kiu oni prilaboras bestajn felojn (kruda eksteraĵo de la besto) per senharigo kaj apliko de kemiaĵo, la tanino, produktante tiel ledojn por plua prilaboro.
La tanaĵo anstataŭigas akvon en spaco inter la proteinaj fibroj kaj interligas la fibrojn. La tri plej ofte uzataj tanaĵoj estas la planta tanaĵo, la mineralaj saloj similaj al krom-sulfat kaj la fiŝa aŭ ĝenerala la besta oleo.
Planta tanado
La plej malnova metodo estas la tanado per planta tanacido. Tanacidon uzis jam la judoj (kverka ŝelo), la egiptujanoj (guŝo de iu akacio), la romianoj kaj araboj (diversaj arboŝeloj kaj radikoj).
En la 18-a jarcento, en Eŭropo oni uzis kverkan ŝelon, anakardiacojn, valoneon kaj konion. La metodo estis simila kiel hodiaŭ: oni mergis la pelton en ujoj, plenaj de tanaĵo (planta tanacido).
Kemia tanado
La tanado kun kemiaĵoj aperis en fino de la 19-a jarcento. Tio okazis per kromaj saloj. Ĝi havis du tipojn: en la unu oni mergis la pelton unuafoje en kromacidan ujon, duafoje en miksaĵon de natria tiosulfato kaj alia acido. Tiel estiĝis bazaj kromacidoj kaj precipitas sur fibroj de la pelto.
Alia metodo estis la mergado de la pelto en pli kaj pli densan krom-sulfatan solvaĵon. Oni uzas ankaŭ aluminiajn kaj cirkoniajn salojn.
Olea tanado
La perolea tanado estas praa metodo kaj uzis je peltoj de ĉamo (nomiĝas ŝamo!) kaj de cervo. Tiuj iĝas molaj kaj truetaj (porozaj) kaj povas humidiĝi kaj sekiĝi plurfoje sen iu ajn damaĝo.
Oni ŝprucigas je la pelto fiŝan aŭ cetacan oleon (moruhepatoleo aŭ balenoleo) kaj batadas la pelton per maŝina martelo. Oni poste pendigas la pelton en bakforno, kaj la oksidiĝanta oleo adheras je la ledaj fibroj kaj kaŭzas tanadan efikon. Post la sekado, oni ellavas la superfluan tanaĵon kaj denove sekgigas la ledon. Ia specifa post-tanado ne necesas.
Proverbo
Ekzistas proverboj pri tanado en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof :
Gonneville-sur-Mer
Gonneville-sur-Mer estas franca situanta en departemento Calvados, regiono Normandio.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Gonnevillais.
John Willard
John WILLARD estas la nomo de pluraj personoj :
Aŭtokodoj en Belorusio
La aktualaj aŭtokodaj licencplatoj de Belorusio validas ekde majo 2004. Ili havas nigrajn literojn sur blanka fono. Maldekstre troveblas la nacia flago, kaj sub ĝi la nacia kodo BY.
La aŭtokodo konsistas el kvar ciferoj kaj du literoj; poste sekvas, dividite per horizontala streketo, regiona kodo. Tiun kodon reprezentas cifero:
Aliaj aŭtokodoj
Aŭtoj de la policoj de la armeo, poŝto, registaro kaj unuopaj ministerioj havas apartajn aŭtokodojn.
Erzsi Fóthy
Erzsi Fóthy [erĵi fOti], laŭ hungarlingve kutima nomordo Fóthy Erzsi estis hungara aktoro. Ŝia edzo estis Jenő Léner.
Erzsi Fóthy naskiĝis la en Győr, ŝi mortis depost 1949.
Biografio
Erzsi Fóthy maturiĝis en gimnazio en Sopron, poste ŝi studis en Reĝa Teatra Akademio, dum ŝi ricevis stipendion de Nacia Teatro (Budapeŝto). En 1928 ŝi estis la unua en talenta konkurso de ĵurnalo, tial ŝi povis viziti la plej gravajn germanajn teatrojn. Inter 1929–1933 ŝi estis membro de Gaja Teatro, inter 1933-1935 de de:Volkstheater (Wien), poste de Teatro Magyar. Baldaŭe ŝi akompanis sian edzon. Ekde 1949 ŝi vivis jam kiel vidvino en Novjorko. Onidire ŝi estis kosmetikisto.
Zloto
La pola zloto (pole: polski złoty) estas la nacia valuto de Pollando. Ĝi valoras 100 groŝojn. Post la monreformo de 1995 ekzistas monbiletoj po 10, 20, 50, 100, 200 kaj 500 zlotoj kaj metalaj moneroj po 1, 2, 5, 10, 20, 50 groŝoj kaj 1, 2, 5 zlotoj.
La vorto "złoty" (elparolu [zŭoti] aŭ IPA: [zwotɨ]) en la pola lingvo signifas "ora".
Kolĥida drako
Laŭ la helena mitologio, la Kolĥida aŭ Kolĉida drako (el la greka Δρακων Κολχικος, kartvelie კოლხური დრაკონი) estis giganta serpento, kiu gardis la oran ŝaffelon pendantan sur kverka branĉo apud la sakrala kaverno de Areso en Kolĥido. Laŭ Metamorfozoj, de Ovidio, la kolĥida drako havis kreston kaj tri langojn , kaj ĝi estis eĉ pli granda ol 50-remilhava ŝipo. Ĝi estis filo de la monstraj Tifeo kaj Eĥidno, aŭ alternative naskiĝis el la sango verŝita de Tifeo sur la tero dum batalado kontraŭ Zeŭso en Kaŭkazio.
Onidire, ĝi neniam dormis, ripozis aŭ reduktis sian senĉesan gardadon. Tamen, kiam Jasono alvenis en Kolĥido ĝuste por preni la oran ŝaffelon, la princino Medeo enamiĝis al li, kaj helpis lin venki la drakon: ŝi dormigis ĝin pere de sia magio, alvoko al Hipno kaj drogoj kaj poste prenis la ŝaffelon kaj portis ĝin al la argonaŭta ŝipo. Laŭ alternativa versio, la heroo sukcesis akiri la trofeon ĉu ĉar li mem dormigis la monstron per drogoj kaj kantoj ĉu danke al la interveno de Orfeo, kiu lulkantis per sia liro. Tiajn versiojn, laŭ kiu la drako ne mortis, sekvas ankaŭ Likofrono. Laŭ sia Alekxandra, la Kolĥida drako sekvis la argonaŭtojn ĝis la insulo de la feakoj en sia klopodo reakiri la oran ŝaffelon. Troviĝas ankaŭ fontoj, laŭ kiu Medeo dresis tiun serpertegon per dolĉaĵoj kaj karesoj, kaj lokigis ĝin en subtera ĉambro de la palaco, por sia uzo. Tamen, laŭ Diodoro Sicila Medeo ne nur dormigis la drakon, sed mortigis ĝin per veneno.
Sed laŭ la plejmulto de la versioj, tuj post ĝia dormiĝo Jasono mortigis la drakon kaj forkuris kun la famega ŝaffelo, celo de la ekspedicio de la argonaŭtoj. En variaĵo de la rakonto kiu nur aperas sur vaz-pentraĵoj, komence la drako sukcesis forgluti Jasonon, sed vomis lin poste danke al trinkaĵaco verŝita en ĝia buŝo fare de Medeo aŭ al interveno de Ateno.
Tamen, la mortigo de la drako estis nur la unua el la plenumendaj defioj nepraj por ke la reĝo Eeto permesu Jasonon reveni hejmen. Post tio, li devis jugi du bronzajn bovojn fajro-spirantajn, plugi kamparon per ili kaj semi tien la dentojn de la ĵusvenkita drako. Medeo denove helpis sian amaton, kaj donis al li ungventon fajroprotektantan kiu ebligis Jasonon jugi la taŭrojn. Poste, kiel ordonite, li semis la dentojn de la drako, sed el ili spruĉis armitaj soldatoj (la spartoj) kiu minacis lin. Bonŝance, la ĵusnaskitaj soldatoj komencis interbalati ĝismorte kiam Jasono, laŭ konsilo de Medeo, konfuzigis ilin per ĵetado de pezega ŝtono inter ili. Versio de la rakonto ĉefroligas la argonaŭtan komandanton, ĉar laŭ ĝi li profitis la konfuzon por mortigi ilin perglave. Iel ajn, li sukcesis plenumi sian taskon kaj pretiĝis reveni hejmen.
La rakonto pri semado de la drakaj dentoj tiel similis al tiu de Kadmo, ke multaj versioj asertas ke la dentoj semitaj fare de Jasono ne apartenis al Kolĥida drako, sed al tiu Ismena. Laŭ ili, Ateno donis al Kadmo nur duonon de la dentaro, kaj donacis la ceterajn al Eeto. La reĝo gardis ilin, por estonta uzo kaze ke iu kuraĝu aspiri la akiron de la ora ŝaffelo.
Verŝajne, la proverba or-avidemo atribuita al la drakoj (kiu supervivis ĝis Mezepoko en multaj kulturoj) naskiĝis ĝuste el tiu rakonto (serpento kiu sendorme gardas oran ŝaffelon) krom tiu pri Ladono, la drako kiu gardis la orajn pomojn en Hesperio.
Interpretado
Laŭ Diodoro Sicila, la figuro de la Kolĥida drako estas misinterpreto de la originaj rakontoj. La fontoj priskribas ke Eeto starigis muregon ĉirkaŭ la arbo sur kiu li pendigis la oran ŝaffelon, kaj postenis multajn soldatojn tie por gardi ĝin. Tiu gvardio devenis el Taŭrido aŭ Taŭrida Kersoneso, do la grekoj mislegis tiun nomon kaj elpensis la miton pri la du taŭrojn jugindaj per Jasono. La fakto ke ili spiris fajron simbolus la proverban kruelecon de la taŭridanoj, kiuj kutime mortigis ĉiun fremdulon alvenintan al sia lando. Same okazis kun la vorto Drako, kiu laŭ Diodoro estis simple la nomo de la fortega kaj kruela estro de tiu gardistoj, sed kies konfuziga nomo generis legendon pri monstra timinda serpento.
Törökszentmiklós
Situo
Törökszentmiklós situas ĉe grava fervojo kaj vojo inter Budapeŝto kaj Debrecen, krome ne tro for de rivero Tiso.
Historio
La loko estis loĝata jam en la bronzepoko. En 1552 la turkoj okupis grandan parton de Hungario, ankaŭ Sanktan Nikolaon, sekve iĝis Turka Sankta Nikolao. La turkoj konstruis fortikaĵon, kiu servis antaŭfortikaĵo de Szolnok. Törökszentmiklós refondiĝis en 1720. La komercistoj trairis la loĝlokon, ĉar tie estis vojo inter Szolnok kaj Debrecen. Inter 1738 kaj 1877 la komunumo ricevis rangon kampurbo, poste iĝis urbo en 1952. En la 19-a jarcento Törökszentmiklós perdis la riveron Tiso pro la kanaligado.
Călacea (Olcea)
Călacea [kəlaĉa] (hungare: Bélkalocsa) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Salonta. En 1910 ĝi nombris 911 loĝantojn (rumanoj), en 1992 1 258. Ĝi estis unue menciita skribe en 1214. Ĝia loĝantaro estis hungara, sed dum la turka submetiĝo ĝi pereis. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Bihar vármegye). Administre ĝi apartenas al Olcea.
14961 d'Auteroche
14961 d'Auteroche estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla en Ĉilio.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la franca astronomo Jean Chappe d’Auteroche, konata kiel "Abato Chappe d’Auteroche" (1728–1769), kiu dediĉis sin al la observa astronomio. Li observis en 1761 la pasadon de Venuso elde Tobolsko kaj poste publikigis sian Voyage en Siberie. En 1769, li iris observi la sekvantan pasadon de Venuso en Baja California kaj mortis pro epidemio mallonge post farinte siajn observojn.
Nili
Nili (perse kaj paŝtoe نیلی) estas urbo en la centro de Afganio. La urbo estas la administra centro de samnoma distrikto, kaj de la provinco Daikondi, kreita nur en marto 2004. Nili situas proksimume 260 kilometrojn sudokcidente de la urbo Kabulo, en alteco de 2022 metroj super la marnivelo.
En decembro 2008, la afgania prezidento Karzai nomumis sinjorinon Azra Ĝafari urbestro de Nili, kaj sekve ŝi iĝis la unua virina urbestro de Afganio.
Belo
La belo kaj beleco estas abstrakta koncepto rilate al multaj elementoj de homa ekzisto. Tiun ĉi koncepton ekzamenas ĉefe la filozofia disciplino de estetiko, sed ankaŭ aliaj kampoj, kiel historio, sociologio, psikologio, kaj artoteorio. Arto estis la celo de multnombraj artistoj laŭlonge de la jarcentoj.
Beleco estas kutime difinita kiel la specifa trajto de aĵo, kiu dum sensa renkontiĝo fidinde donas senton de plezuro aŭ senton de kontentigo al pacienca observanto; la beleco troviĝas en pluraj formoj, sed ĉefe laŭ vida aŭ sona aspekto. Plej ofte la beleco estas koncepto tre aparta disde tiu de utileco: io povas esti ege utila, sed ne bela, aŭ eĉ malbela, dum io bela povas esti tute neutila, ekzemple ruino submara, valorega artaĵo kaŝita en kofro ktp.
La distingo inter kio estas bela, kaj kio ne, ege varias laŭ erao kaj laŭ juĝanto. Tamen, ĝenerala konsento ekzistas pri granda nombro da verkoj kaj vidindaĵoj. En la kadro de tiu varieco iam aperis eĉ konceptoj pri la belo de malbelo, ekzemple en kelkaj artistoj aŭ artaĵoj (pentrarto kaj literaturo ĉefe) de la Baroko, moderna arto ktp.
Historio de la belo
La historio de la belo povus esti datita reen al la propra ekzisto de la homaro kiel unu el ties mensaj kvalitoj. La pitagora skolo vidis gravan konekton inter matematiko kaj belo. Partikulare, ili notis ke la objektoj kiuj havas simetrion estas pli allogaj. La greka klasika arkitekturo estas bazata sur tiu bildo de simetrio kaj proporcio. Platono realigis abstraktadon de la koncepto kaj li konsideris la belon ideo, de ekzisto sendependa de tiu de la belaj aĵoj. Laŭ la koncepto platona, la belo en la mondo estas videbla de ĉiuj; tamen, tia belo estas nur manifestado de la vera belo, kiu kuŝas en la animo kaj al kiu oni povas aliri nur se oni eniras en ties kono. Sekve, la surtera belo estas la materiigo de la belo kiel ideo, kaj ĉia ideo povas konvertiĝi en surtera belo pere de sia reprezentado.
La belo, ĝenerale, estis asociita kun la bono. Same, la malo de belo, nome la malbelo, ofte estis rilatigita kun la malbono. Al sorĉistinoj, por ekzemplo, ofte oni atribuas fizikajn trajtojn malagrablaj kaj malakcepteblaj personecoj. Tiu kontrasto aperas reprezentata en fabeloj kiel La dormanta belulino, de Charles Perrault. En sia romano Die Wahlverwandtschaften, Goethe deklaris ke la homa belo funkcias per multa pli granda forto sur internaj sentoj ol sur tiuj eksteraj, tiele ke tio kion li kontemplas estas sena de malbono kaj kongruas harmonie kun li kaj kun la mondo.
La simetrio ludas gravan rolon ĉar ĝi havigas la impreson ke la persono kreskiĝis sane, sen videblaj difektoj. Kelkaj esploristoj estis sugestintaj ke novnaskaj trajtoj estas esence allogaj. La juneco ĝenerale estas asocia kun la belo.
Estas pruvoj kiuj faras travidi belan vizaĝon en la infana disvolviĝo, kaj ke la reguloj por la allogo estas similaj en diferencaj kulturoj. La proporcio, la simetrio kaj la seksa dimorfismo por determini la belon povas havi bazon evolucia. La metaanalizoj de la empiria esplorado indikas ke la tri karakteroj produktas allogon kaj en viraj kaj en inaj vizaĝoj tra diferencaj kulturoj. La vizaĝa allogkapablo povas esti adaptaĵo por la rilatoj kun kunuloj, eble ĉar la simetrio kaj la manko de difektoj indikas gravajn aspektojn de la fizika kvalito de la kunulo, ekzemple la sano. Estas probable ke tiuj preferoj estas simple instinktoj.
Ankaŭ la grekaj kaj romiaj artistoj havius la normigon de vira belo en la okcidenta civilizo. La romia idealo estis difinita kiel alta, muskolhava estro, de longaj kruroj, kun brusto plena de hirta hararo, alta kaj ampleksa frunto -signo de inteligenteco-, grandaj okuloj, forta nazo kaj perfekta profilo, malgranda buŝo, kaj pova makzelo. Tiu kombino de faktoroj estus produktinta rigardon impresan de bela vireco. Kun la elstaraj esceptoj de la korpa pezo kaj la stiloj de modo, la normigoj pri belo estis sufiĉe konstantaj en tempoj kaj lokoj.
En la antikva ĉina oni skribis signon kiu signifas "belo", sed nuntempe oni kombinas ĝin kun aliaj du signoj kiuj signifas "granda" kaj "ŝafo". Eble granda ŝafo estis reprezenta de belo.
La majaoj konsideris ke havi strabismon estas belo, kaj por atingi ĝin, la patrinoj metis kruĉojn plenaj je akvo antaŭ la infanoj por ke ili kreskiĝu havante tiun difekton; la koncepto de belo ja povas varii inter kulturoj.
Antikvaj grekoj
La klasika greka vorto kiu plej bone tradukas la esprimojn "belo" aŭ "bela" estis κάλλος, kallos, kaj la adjektivo estis καλός, kalos. Tamen, kalos povas kaj estas ankaŭ tradukitaj kiel ″bona″ aŭ ″bonkvalita″ kaj tiele ĝi havas pli ampleksan signifon ol simple fizika aŭ materia belo. Simile, kallos estis uzita diference el la vorto bela je tio ke dekomence estis aplikita al homoj kaj portas erotan konotacion.
La kojnegreka vorto por bela estis ὡραῖος, hōraios, adjektivo etimologie derivita el la vorto ὥρα, hōra, signife "horo". En Kojnea greka, belo estis tiele asocia kun "unuhora". Tiele, freŝa frukto (de tiu temmpo) estis konsiderata bela, dum juna virino klopodanta aspekti pli aaĝa aŭ pli aĝa virino klopodanta aspekti pli juna ne estus konsiderata bela. En Atika greka, hōraios havis multajn signifojn, inklude "juna" kaj "matura".
La plej fruaj teorioj pri belo en la Okcidenta mondo povas esti trovita en la verkoj de fruaj Grekaj filozofoj el la periodo de Antaŭsokrataj filozofoj, kiel Pitagoro. La Pitagora skolo vidis fortan konekton inter matematiko kaj beleco. Partikulare, ili notis ke la objektoj kiuj estis proporciaj laŭ la ora proporcio aspektas pli allogaj. La antikva greka arkitekturo estis bazita sur tiu rigardo al simetrio kaj proporcio.
Platono konsideris belon kiel la Ideo super ĉiuj aliaj ideoj. Aristotelo vidis rilaton inter la belo (to kalon) kaj la virto, argumente ke la "Virto celas al la belo."
La klasika filozofio kaj skulptaĵoj de kaj viroj kaj virinoj produktitaj laŭ la principoj de la grekaj filozofoj pri la ideala homa beleco estis remalkovritaj en la Renesanco de la tua Eŭropo, kio kondukis al re-adopto de tio kio iĝis konata kiel "klasika idealo". Laŭ terminoj de ina homa belo, virino kies aspekto kongruas kun tiuj principoj estas ankoraŭ nomata "klasika belaĵo" aŭ oni diras ke ŝi posedas "klasikan belon", dum ankaŭ la kreaĵoj faritaj de la grekaj kaj romiaj artistoj havigis la normigon por la vira belo en la civilizacio de Okcidento. Dum la epoko de Gotiko, la klasika estetika kanono de belo estis amlakceptita kiel pekiga. Poste, la pensuloj de la Renesanco kaj de Humanismo remalakceptis tiun vidpunkton, kaj konsideris ke la beleco estas la produkto de racia ordo kaj harmoniaj proporcioj. La renesancaj artistoj kaj arkitektoj (kiel Giorgio Vasari en sia "Vivoj de artistoj") kritikis la Gotikan periodon kiel neracia kaj barbara. Tiu vidpunkto pri la Gotika arto daŭris ĝis la Romantismo, en la 19a jarcento.
Klerismo
Dum la Klerisma epoko okazis plialtiĝo de la intereso en belo kiel filozofia temo. Por ekzemplo, la skota filozofo Francis Hutcheson argumentis ke la belo estas "unueco en vario kaj vario en unueco". Ankaŭ la poetoj de la Romantismo iĝi tre implikitaj pri la naturo de la belo, kaj John Keats asertis en "Ode on a Grecian Urn" (Odo al greka urno) ke
La sintenoj de la plej parto de artistoj kaj artoteoriistoj de la Klerismo plifortigis la teoriojn de la klasikaj pensuloj per la nova reveno de la emo al la klasika antikveco kiu konsistigis la Novklasikismon. La barokaj troigoj tamen ankoraŭ dum la tuta 18-a jarcento daŭris iel ĝis la definitiva venko de la klasika remodigo.
Sâncraiu (Ilieni)
Sâncraiu (Ilieni) [sınkraju] (hungare: Sepsiszentkirály ŝepŝisentkiraj) estas vilaĝo en Rumanio sud-sudokcidente de Sfântu Gheorghe. Administre ĝi apartenas al Ilieni.
Belo
La Romantika periodo
En la Romantika periodo, Edmund Burke postulis diferencon inter belo kaj ties klasika signifo unu flanke kaj la Sublimo. La koncepto de sublimo, kiels estis klarigita de Burke kaj de Kant, sugestis la revizion de la Gotikaj arto kaj arkitekturo, kvankam ne kongrue kun la klasika normigo de belo, kiel sublima. La miisma sinteno de la fieregaj poetoj kaj artistoj ĝenerale ŝnaĝis la vidpunkton de belo, nun kuŝanta en la propra konsidero de la artisto kiel ia dieca estaĵo. Krome la dekoracio aldonis al la tipaj agrablaj printempaj pejzaĝoj tre ampleksan gamon de aliaj etosoj antaŭ konsideritaj nebelaj, kiel ruinoj, tombejoj, la nokto, ŝtormoj, la enormega forto de la koleriĝinta marforto ktp. Kaj fronte al tio la terura kaj kortuŝa esto de la solema kaj foje eĉ diablema heroo romantika.
La 20a jarcento kaj poste
Dum la 20a jarcento okazis pliiĝanta malakcepto de la belo fare kaj de artistoj kaj de filozofoj, finante en la kontraŭestetiko de la postmodernismo. Tio okazis spite la fakton ke belo estis ŝlosila afero de unu el ĉefaj influantoj de postmodernismo, nome Friedrich Nietzsche, kiu argumentis ke la Povemo estas la Belemo.
Sekve al la malakcepto de belo fare de la postmodernismo, la pensuloj revenis al konsidero de belo kiel grava valoro. La usona analiza filozofo Guy Sircello proponis sian Novan Teorion pri Belo kiel klopodo por refirmigi la statuson de belo kiel grava filozofia koncepto. Elaine Scarry argumentas ke belo estas rilata al justeco.
Sâncraiu (Ilieni)
Historio
La unua skriba mencio de vilaĝo datiĝas en 1334 kiel ekleziejo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Sepsiszentkirály apartenis al Hungario (Háromszék).
Renomaj personoj
= Eksteraj ligiloj =
Belo
Helenaj konceptoj
La helenaj filozofoj ĝenerale konsentis pri la ideo ke beleco estas objektiva kaj sekvas matematikajn regulojn, ekzemple simetrio kaj la ora proporcio. Tamen, la kunteksto, en kiu la koncepto de beleco troviĝis, malsamis ege.
Platono
Laŭ la verkoj de Platono, ĉefe per amo (eroso) oni deziras, kaj malkovras, aĵojn pli kaj pli belajn.
La antikva greka vorto por beleco, kalos (καλός), aludas ĉion harmonian (sumetron), t.e. objektoj kies partoj interrilatas en maniero nek timiga nek ridinda. Tio, kio estas bela, donas plezuron al la homo kiu ĝin vidas aŭ tuŝas, kaj la plezuro estas estetika aŭ erotika.
En La Simpozio, Paŭzanio asertas: "Konsiderata sola, unu ago estas nek bela nek hontinda. Ekzemple, nun ni faras, trinkas, kantas, babilas, kaj neniu el tiuj estas, en si, bela ago; sed troviĝas, en la maniero per kiu ago fariĝas, la eco kiun ni diskutas. Kiam farita kun beleco (kalos) aŭ justeco (orthos), ago iĝas bela (kalon); kaj kiam la sama ago estas farita sen justeco, ĝi iĝas hontinda (aiskhron)."
Do, laŭ Platono, beleco rilatas kun vero kaj bono, kiel unu el la plej altaj ideoj. La intuicio de beleco en si estas pli grava ol la ĝuado kiun iu ajn specifa bela objekto kaŭzas. En La Simpozio, li montras, kiel oni povas moviĝi, de simpla deziro de belaj korpoj, al amo de belaj animoj, kaj poste al kontemplado de beleco en si. Beli estas alproksimiĝi al idealo, kaj esti tio, kio devas esti.
Aristotelo
Aristotelo skribis ke "koncepto de beleco okazas kiam ĉiuj partoj labori kune en harmonio por ke neniu parto altiras tro da atento al si" kaj komentis ke "la ĉefaj formoj de beleco estas ordo (taxis) kaj simetrio (summetria) kaj difiniteco (orismenon)." En Poezio, li skribis: "Por esti bela, vivanta estaĵo, kaj ĉiu unueco formita de partoj, devas ne nur prezenti ordon en sia aranĝo de partoj, sed ankaŭ havi specifan grandecon. Beleco estas afero de grandeco kaj ordo, kaj sekve neeblas en tre malgranda besto ... aŭ tre granda besto ... ĉar la unueco ne percepteblas por la vidanto." La koncepton de "absoluta belo" li ignoras. Ĉi tiu sinteno kontrastas kun Platono pro la centra loko de la homa vidanto; plue, Aristotelo estimas la homan artiston pli alte ol Platono, kaj defendas la ideon ke arto ne devas esti "utila", per sia distingo inter bono kaj belo.
Plotino
En la unua Eneado, Plotino diskutas belon, kaj ligas ĝin al la Dia Penso. "Beleco alparolas ĉefe al la vidsenso; sed ekzistas beleco por la aŭdsenso ... kaj mensoj kiuj levas sin super la regnon de senso al pli alta ordo konscias belecon en vivkonduto, en agoj, en karaktero, en intelektaj studoj; kaj tie troviĝas la beleco de la virtoj. Ĉu ankoraŭ pli alta belo povus ekzisti, nia diskuto lumigos." Li skribis ke, se la bela aĵo estus esence simetria kaj harmonia en partoj, neniu senparta objekto, kiel koloroj aŭ sunlumo, povus esti bela.
Podlesí (Světlá Hora)
Podlesí situas en katastra teritorio Podlesí pod Pradědem kun areo 7,82 km².
ISO 3166-2:AO
ISO 3166-2:AO estas subaro de normo ISO 3166-2 rilate Angolon. Ĉiu kodo konsistas el du partoj. La unua estas AO, la ISO 3166-1 dulitera (alpha-2) kodo de Angolo. La dua parto estas tri literoj.
Belo
Plotino
Plotino asertas ke ĉiu beleco de ĉi tiu mondo alvenas per komuna sento je Idealo-formo. "Ĉiu senformeco kies speco permesus fasonadon kaj formon, dum ĝi restas ekstere de Racio kaj Ideo, estas malbela pro tiu izoleco for de la Dipenso. Kaj ĉi tio estas la Absoluta Malbelo: malbela aĵo estas io, kiun Fasonado ne majstrintas, t.e. Racio: la materio ne cedas je ĉiu punkto kaj je ĉiu maniero al Ideala-formo."
Hume
Homoj havas malsamajn opiniojn pri la beleco de la sama objekto. David Hume skribis: "Beleco ne estas ena eco de objektoj en si; ĝi ekzistas sole en la spirito de la homo kiu kontemplas, kaj ĉiu spirito perceptas malsaman belecon." Tamen, ĉi tiu rimarkigo ne sekvigas absolutan relativismon pri estetiko. Hume indikas edukadon kaj la unuecon de homa naturo por ekspliki la ĝenerala konsento kiu ŝajnas ekzisti pri belaj objektoj.
Substrekado de la rolo de la individuo en estetika juĝado ne difinas belecon, do Hume daŭrigas per aserto ke la ideo de beleco, kiel eco, estas projekcio de la plezuro kiun produktas objekto. Li skribas: "Plezuro kaj doloro estas ne nur akompanantoj de beleco kaj malbeleco, ili estas la esenco." Tamen, lia difino ne estas akceptita de ĉiuj.
Baumgarten
En sia Metafiziko (1735), kaj poste por la titolo de libro (1850), Alexander Baumgarten proprigis la vorton aesthetica (sentpovo, ricevemo je sentoj) al la studado de arta gusto, aŭ la jam delonge ekzistanta filozofio koncerne sagacan kaj ĝustan sencon pri la kvalitoj kaj mankoj de artaj verkoj.
En § 451 de Metafiziko, Baumgarten difinis bongusto, en ĝia plej larĝa signifo, kiel la kapablo juĝi laŭ la sensoj, anstataŭ laŭ la intelekto. Tia juĝo de gusto, liaopinie, baziĝas sur sentoj de plezuro aŭ malkontento. Scienco de estetiko estus, laŭ Baumgarten, deduktado de la reguloj aŭ principoj de arta aŭ natura beleco surbaze de multaj ekzemploj de individua gusto. Sen tia scienco, ekzistus neniu kialo diskuti arton.
Burke
Edmund Burke distingis en 1757 inter belo kaj sublimo. Por li, la belo estas harmonia kaj alloga, kaj la sublimo estas misproporcia kaj terura. Li asertis ke ĉiu koncepto ekskluzivis la alian. Ĉi tiun distingon diskutis Schopenhauer (en la unua volumo de La mondo kiel volo kaj ideo) kaj Kant (en eseo de 1764, kaj poste).
Kant
Immanuel Kant, en Kritiko de pura racio (1781), nomis Baumgarten kiel respondeca pri la provinceca ideo ke "scienco de bongusto" povus ekzisti. Li skribis: "...tiu klopodo estas senutila. Ĉar koncerne iliajn precipajn fontojn, tiuj supozitaj reguloj aŭ kriterioj estas nure empiriaj. Sekve ili neniam povas servi kiel aprioraj leĝoj al kiuj nia juĝado de gusto devas subiĝi. Male, nia juĝado de gusto konstituas la taŭga testo por la ĝusteco de tiuj normoj aŭ kriterioj."
Malgraŭ tiuj komentoj, en Kritiko de juĝkapablo (1790), li komencis uzi la vorton "estetiko" laŭ la uzado de Baumgarten. Tamen li forte disigis la ideon de beleco kaj la senton de plezuro. Laŭ Kant, beleco estas "kontentigo senpartia"; neniu persona profito kontribuas al la juĝado. Plue li atentigas, ke en iu ajn juĝo ekzistas aserto de universaleco. "Bela estas kio plaĉas universale sen koncepto."
Karl Jaspers
La filozofo Karl Jaspers, kiu post la Dua Mondmilito klopodos, kiel psikiatro, trovi sencon al tiu teruraĵo kiu estis la milito, estis kondukita al meditado pri la koncepto de belo. Laŭ Jaspers, la belo estas aplikata fakte al du diferencaj duopecoj: nome esti unuaranga (morta materio) kontraŭ esti kompleksa (individuo), krom la natura duopeco de la fundo kontraŭ la formo.
Pri la unua duopeco, oni povas resumi dirante, simple, ke la belo de la simplaj estaĵoj (dekoracioj, pejzaĝoj) nomiĝas la medio,, la etoso, la atmosfero kiujn ili eligas. Pri la belo de kompleksa estaĵo, por ekzemplo homa estaĵo, ĝi nomiĝas ĝia personeco. Individuo male al senviva dekoracio estas aŭtonoma generanto de senco, ĝi generas sian propran etoson, kaj oni nomigas ĝin efektive la personeco. Tiu personeco estas la ĉarmo, la savanto de la persono. Temas preskaŭ pri ĝia estomaniero, pri la logiko de ĝia ekzisto.
La teorio de la evoluismo kaj la ideo de allogeco
La teorio de la evoluismo ne permesas rekte klarigi la senton de beleco kiel tio, sed permesas klarigi la koncepton de allogeco. La studoj tamen metas atenton ĉefe al la homa estaĵo, kiesprofito aperas pli klare el la vidpunkto de la evolucio. La psikologiaj studoj klopodis pritaksi la kriteriojn laŭ kiuj oni juĝas la belon de persono, kaj pli precize, tion kiu igus individuon «alloga». Fakte, la seksallogo estas eksplikata pli facile ol la sento de belo laŭ la teorio de la evoluismo. Laŭ tiu, la seksallogo devas esti konsiderata kiel konsekvenco de la adapto al ia medio. La personoj juĝataj seksallogaj estus dekomence tiuj kiuj havigus la plej grandajn avantaĝojn, partikulare tiuj kiuj permesus certigi nombran idaron kaj bonan sanon.
La simetrio
Psikologoj klopodis analizi kiuj fizikaj trajtoj estas konsiderataj kiel allogaj. Tiele, laŭ Judith Langlois, psikologa de la 20-a jarcento, la vizaĝoj kiuj plej alproksimiĝas al la averaĝo estas juĝataj plij allogaj ol tiuj kiuj havas markitajn fizikajn partikularaĵojn. Tio povas klariĝi pro la fakto ke la genetikaj mutacioj estas plej ofte malprofitaj, kaj la individuoj havas tendencon serĉi partnerojn kiuj prezentu plej malmulte eble, tiele alproksimiĝante fizike al la averaĝo. Alia klarigo estas ke la simetrio duflanka fundamenta de la korpo estas ŝanĝita de akcidentoj de kreskiĝo plej ofte pro la kaŭzo de malsanoj, kio pruvus la malfortigon de la imuna sistemo. Laŭ Thierry Lodé, elektante seksajn partnerojn de simetriaj trajtoj, la animalo selektas partneron kiu disponas de imuna sistemo tranpasebla al sia idaro libera el malsanoj. La malsimetriaj fluktuoj evidentigas la staton de sano kaj la genetikajn malfortecojn de la partneroj.
Studo farita en la Universitato St. Andrews montris tamen ke la vizaĝo konsiderita kiel la plej bela ne estas la averaĝo de ĉiuj vizaĝoj sed la averaĝo de la vizaĝoj konsiderataj kiel la plej belaj. La sociologo Jean-François Amadieu deduktis el tio ke
La troeco
En la 1960-aj jaroj, la etologoj rimarkigis ke la stimulaj situacioj artefaritaj povas preterpasi la naturajn situaciojn. La allogo kiun kreas la belo venus biologie el la efiko de la supernormala stimulo. Malkovrita de Konrad Lorenz, Nikolaas Tinbergen kaj Irenäus Eibl-Eibesfeldt, la supernormala stimulo aŭ trostimulo estas troa stimulo kiu postulas pli intensan reagon. Tiele, ovo de impona grando estas preferata de anserino al siaj propraj ovoj. Por Thierry Lodé, la ekzisto de tiu stimulo montrus ke la tendenco al la troigo estas esenca komponanto de la biologio kiu povus klarigi la superriĉon de la seksaj trajtoj ĉe la animaloj, same kiel la vosto de la pavo aŭ la pinĉilo de la luktokrabo. La seksa selekto kongruus en luktema kunevolucio de la specifaj trajtoj ligita al la seksa konflikto. La seksa selekto amplifikus la plutenon de tiu fremdaj karakteroj pliigante la seksan deziron. La fizika belo estus nur la rezulto de la impreso produktita per la kombino de tiuj eksterordinaraj karakteroj kiuj kondukus al la disvovligo de la deziro. Tiele, la belo, kiel supernormala stimulo, estus dekomence kanono de la sekseco. Tiu tendenco al la troigo troviĝus el la plej fruaj artaĵoj el la prahistoriaj venusoj tra la unuaj grekoj al Picasso aŭ Botero.
Homa belo
La karakterizo de persono kiel «belo», ĉu individue aŭ por konsento de la komunumo, ofte baziĝas sur kombino de interna belo, kiu inkludas la psikologiajn faktorojn —kiaj kongruo, eleganteco, ĉarmo, gracio, integreco, inteligenteco kaj personeco —, kaj ekstera belo, tio estas, fizika allogo, kio inkludas fizikajn faktorojn —kiaj juneco, mezeco, korpa sano, sens-amo kaj simetrio—.
Tre ofte oni mezuras la eksteran belon kun bazo sur ĝenerala opinio aŭ interkonsento de grupo de personoj. Ekzemplo de tio estas la beleckonkursoj, kiel tiu de Miss Universo. La interna belo, tamen, estas pli malfacile kvantigebla. Grava indikilo de fizika belo estas la «mezeco» aŭ «mezaveraĝeco». Kiam oni averaĝigas la bildojn de homaj vizaĝoj por formi komponitan bildon, tiu alproksimiĝas iompostiome al la «ideala» bildo kaĵ ĝi videblas kiel pli alloga. Tiu fenomeno notiĝis la unuan fojon en 1883, kiam Francis Galton, kuzo de Charles Darwin, konstruis komponitajn bildojn per supermetado de fotoj de vegetaranoj kaj deliktuloj en serĉado de aspekto karaktera por ĉiu el ili. Farinte tion, li konstatis ke la komponitaj bildoj rezultintaj estis pli allogaj kompare kun ajna el la unuopaj fotoj. Ankaŭ la moderna esplorado sugestas ke la personoj kies vizaĝaj trajtoj estas simetriaj kaj posedas perfektan proporcion estas pli allogaj.
Belo en arto
En la Klasika Grekio, unu de la ĉefaj temoj de la unua duono de la verko Fedro de Platono estas la Belo. La temo daŭre estas centra afero de la scienca fako estetiko kaj la celo de la artaĵoj laŭlonge de la jarcentoj.
Eĉ artoj kiuj ekis per kaj por praktikaj tialoj, kiaj fotografio, komputiko kaj aliaj, iom post iom devenis al traktado cele al produktado de artaĵoj.
Sona beleco en aŭdado
vidu Belsoneco
Malbelo
Malbelo estas propreco de persono aŭ aĵo kiu ne estas agrable rigardebla. En multaj socioj la juĝo esti konsiderata "malbela" egalas esti malmulte estetika, abomeninda aŭ ofenda. Same kiel sia malo, nome la belo, la malbelo implicas subjetivan juĝon kaj tiu almenaŭ parte, en la "okulo de la observanto"; oni ne forgesu ankaŭ la influon faritan de la kulturo de la "observanto". Tiele, la percepto de la malbelo povas esti erara aŭ misa, kiel en la fabelo de La malbela anasido de Hans Christian Andersen.
Spite la fakton ke la malbelo estas normale konsiderata kiel videbla karaktero, ĝi povas esti ankaŭ interna atributo. Por ekzemplo, persono povas estis konsiderata alloga ekstere sej interne mispensa kaj kruela. Oni povas ankaŭ esti "malbonhumore", kiu estas interna stato de portempa malaprezo.
La malbelo havas sian originon en la konsideron de la "okulo observanta" kaj de la memestimo kiu disvolviĝas en la personoj kiam oni vidas la stereotipojn de viroj kaj virinoj agrablaj al oniaj sentoj de percepto.