cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tajvano
Respubliko Ĉinio
La komplikaĵoj de Tajvana historio ekde 1945 kreis kelkajn praktikajn problemojn por ĝiaj civitanoj. Ŝlosilaj inter tiuj estas la preciza naturo de Tajvana nacia identeco, la dubasenca internacia politika statuso de Tajvano, kaj la malfacilaj trans-markolaj rilatoj. En Tajvano, tiuj aferoj generas debaton inter politikaj partioj kaj kandidatoj. ĈPR daŭre asertas la Politikon pri Unusola Ĉinio, laŭ kiu ĝi estas la sola laŭleĝa registaro de "Ĉinio" kaj Tajvano estas provinco de Ĉinio. ĈPR minacis uzi militforton kiel respondon al ajna formala deklaro de Tajvana nacia sendependeco aŭ ajna decido de ĈPR-aj gvidantoj ke paca ĉina unuiĝo ne plu eblas.
Je la 16-an de januaro 2016 la Demokratia Progresema Partio, kiu kontraŭstaras amikiĝon kun Ĉinio, gajnis la balotojn por la parlamento kaj la registaro. Fariĝis la unua prezidantino de Tajvano sinjorino Tsai Ing-Wen.
Lingvoj
La ĉefaj lingvoj parolataj en Tajvano estas la ĉina normlingvo (oficiala lingvo de Respubliko Ĉinio), la hokiena (ofte nomata ankaŭ "la tajvana"), la hakaa, kaj la diversaj indiĝenaj lingvoj. Dum en ĈPR oni adaptis la simpligitan skribon, tiuj reformoj ne okazis en Tajvano. El tio sekvas, ke oni skribas la ĉinajn lingvojn en tradicia skribo en Tajvano.
Esperanto-movado
Estis aperita en 1913, en tiama Formoso, dum la Japano regada, ESPERANTA LIBRETO eldonita per  hektografio. Enhavis unuan paĝon, skribitan per la ĉina lingvo. Dua paĝo enhavas vortojn kaj notojn de himno al Mikado; tria paĝo “ La Espero". Sekvas proverboj, fabeloj kaj legendoj, kaj humoraĵoj. Lasta paĝo, reklamoj de Esperantaj Gazetoj.”
Geografio
Tajvanon apartigas disde Ĉeftera Ĉinio la Tajvana Markolo.
Ekonomio
Tajvano estas karakterizita kiel eksport-orientita kapitalisma-entreprenista ekonomio, kun malalta inflacio kaj senlaborecoprocento. Dum la lastaj tri jardekoj, la ekonomio de Tajvano kreskis kun rapideco de ĉirkaŭ 8% jare. Ekde la 1950-aj jaroj, kiam Tajvano ricevis masivan ekonomian helpon de Usono, ĝia industrio disvolviĝis rapide. La parto de agrikulturo en la malneta enlanda produkto malpliiĝis de 35% en la 1950-aj jaroj al nur 2.7% hodiaŭ.
Tajvano estas unu el la plej gravaj eksportantoj de elektraj aparatoj, maŝinaro, komputila aparataro (kiel procesoroj kaj likvokristala ekrano) kaj aliaj industriaj produktoj. Ĝiaj kvin plej grandaj komercaj partneroj estas la Ĉinio, Usono, Honkongo, Japanio kaj Singapuro, la loka valuto estas la tajvana dolaro, kaj ĝi estas membro de la Monda Komerca Organizo (MKO).
La ekonomia prospero rezultigis investon de tajvana kapitalo en la najbaraj landoj en Orienta Azio, inkluzive de Ĉinio, kiu provizas tajvanan industrion per granda kvanto da laborantaj manoj. La interspaco inter la ekonomia graveco de Tajvano por ĝia granda rivalo, kaj la konstanta politika streĉiĝo kiu regas inter ĝi kaj Ĉinio, finfine kondukas al la recesio de la politika konflikto, kaj la konservado de la streĉa status quo inter la landoj. Tajvano estas inkludita en la listo de la kvar tigroj de Azio kune kun Honkongo, Sud-Koreio kaj Singapuro.
La telekomunika merkato en la Respubliko estas regata de Chunghwa Telecom, kiu antaŭe estis parto de registara ministerio kaj estis privatigita dum 1996. La nacia flugkompanio de Tajvano estas China Airlines.
Etnaj grupoj
La ĉefaj etnaj grupoj en Tajvano estas hanoj (96.45%) kaj tajvanaj indiĝenoj (2.45%). Krome estas minoritataj etnoj el Kontinenta Ĉinio, Honkongano, Makaano, kaj eksterlandanoj (1.10% entute).
Sub la hanoj estas hokloj, la hakaoj (19.3%), kaj postmilitaj migrintoj. La postmilitaj migrintoj signifas la popoloj, kiuj venis al Tajvano kun la Kuomintanga registaro post la Dua Mondmilito kaj la sekva Enlanda Milito de Ĉinio.
Sub la indiĝenoj estas diversaj popoloj. La ĉefaj grupoj estas Amis, Atajaloj, Paiwan, Bunun, Pujumoj, Rukai, Cou, Saisiyat, Yami, Thau, Kebalan, Truku, Sakizaya, Sedekoj, Hla’alua, Kanakanavu. Ankaŭ estas ebenlandaj indiĝenoj.
Vidu ankaŭ
Insularoj:
Aude (rivero)
La rivero Aude situas en suda Francio kun longeco de 224 km. Ekzistas departemento de la sama nomo.
Etimologio
La rivero havis multajn nomojn dum la historio. Ĝi estis nomita tiele la unuan fojon en la jaro 1342 kiel Auda ou la Ribera d'Aude.
Antikvaj aŭtoroj uzis nomojn kiel Narbôn (Polibio), Atax (Strabo, Plinio, Pomponio Mela). Kaj dum la Mezepoko oni uzis Adice, denove Atax, Fluvium Atacis, Flumine Atace, Flumen Ataze kaj eĉ Jŭta Aditum fluvium. La aktuala nomo devenas de malformo de la nomo 'Atax kaj kiu devenas de la gaŭla termino atacos por tre rapida
Vojo de la rivero
La fonto troviĝas en la montaro de Carlit, ĉe Aude (lago) en alteco de 2.185 m en la komunumo Les Angles (departemento Pyrénées-Orientales) kaj ĝi iras al la mediteranea maro apud Narbonne en Grau de Vendres (proksime al Cabanes-de-Fleury), sur la limo de la departementoj Aude kaj Hérault.
De la Pireneoj ĝis Carcassonne ĝi unue iras de sudo al nordo kaj aperas kiel tipa montara akvofluo, kiu pasas Capcir, plenigas kelkajn akvoprovizejojn en (Matemale kaj en Puyvalador.
De Axat, post akcepto de la akvo de la rivero Aiguette de dekstre kaj de Rébenty maldekstre, ĝi rompas la kalkan barilon de la antaŭ-Pireneoj kaj pasas serion de malgrandaj komunumoj: Quillan, Espéraza, Couiza, Alet-les-Bains kaj Limoŭ.
Post Carcassonne la direkto estas orienten al la mediteranea maro. La ĉefaj alfluoj estas de Orbieu dektre kaj de Argent-Double kaj Cesse maldekstre.
Inter Carcassonne kaj Homps la Canal du Midi estas paralela al la rivero. La distanco foje estas malpli ol 50 metroj (ekzemple apud Trèbes, oriente de Marseillette aŭ inter Homps kaj Argens-Minvervois). La kanalo troviĝas je la maldekstra flanko de la valo kaj ĉiam estas super la rivero.
Post Ventenac-en-Minervois kun sia fama kooperativo, la canalo iras norden. Post la pitoreska vilaĝo Le Sommail la Canal du Midi estas ligata al la rivero Aude per Canal de Jonction kaj per Canal de la Robine kun la urbo Narbonne. La Canal de Jonction estis konstruita 100 jaroj post la malfermo de la Canal du Midi kaj ĝi havas 7 kluzojn por diferenco de alteco de 21 metroj sur 5 kilometroj.
Ĉi tiu linio egalas proksimume al la suda rando de la regiono Minervois, kiu estas registrita kiel AOC ekde 1985 kaj produktas 170 000 hl vino sur 5000 ha de la vinberspecoj Syrah, Grenache, Carignan, Cinsault kaj Mourvèdre per 30 kooperativoj kaj 220 individuaj vinproduktantoj.
Kleinpaschleben
Kleinpaschleben estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Köthen de la federacia lando Saksio-Anhalto. La 31-an de decembro 2004 la komunumo havis 987 loĝantojn.
598 Octavia
598 Octavia estas granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita de la germana astronomo Max Wolf elde la Nacia Observatorio de Hejdelbergo - Königstuhl la.
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de la romia nobelino Octavia Thurina Minor, fratino de Aŭgusto Cezaro kaj edzino de Caius Claudius Marcellus, kaj poste de Marko Antonio.
Rosalejo
Rosalejo (Rozujeto) estas municipo de Hispanio, en la provinco de Cáceres, regiono de Ekstremaduro.
Tanzanio
Tanzanio (Tanzania) estas lando kiu situas en orienta Afriko, ĉe la Hinda oceano, sude de la ekvatoro. Ĝi landlimas norde kun Kenjo kaj Ugando, okcidente kun Ruando, Burundo kaj Kongo Kinŝasa, sude kun Malavio, Mozambiko kaj Zambio. Ĝia teritorio okupas, inkluzive Zanzibaron , Pemba kaj Mafia. La loĝantaro nombris en 2022 ĉirkaŭ.
Rosalejo
Loĝantoj
La loĝantoj nomiĝas rosalejanos. La censita populacio en 2008 estis de 1.346 loĝantoj.
Tanzanio
La lando konsistas el kontinenta parto, kiu nomiĝas "Tanganjikio" kaj apudkuŝanta insularo "Zanzibaro". Ĝis 1961 ambaŭ estis Britaj kolonioj (nomataj konfidaĵoj). En 1961 sendependiĝis Tanganjikio, en 1963 Zanzibaro. Ili unuiĝis je unu ŝtato en 1964 kaj depost tiu dato la lando apartenas al la Komunumo de Nacioj.
Rosalejo
Situo
Rosalejo estas situa en la nordorienta parto de Ekstremaduro en la komarko aŭ distrikto Campo Arañuelo. La areo de ties teritorio estas de 41,82 km².
Tanzanio
La nomo "Tanzanio" estas konscie kreita vorto el la komencaj silaboj de la du federaciaj subjektoj: Tanganjikio kaj Zanzibaro. Antaŭe la ĉefurbo estis Daresalamo sed en 1996 plejpartoj el la registaraj administrejoj transloĝiĝis al Dodomao, kvankam daŭre estas kelkaj politikaj burooj en Daresalamo.
Rosalejo
Ekonomio
Agrikulturo de irigacio (tabako, kapsiko, maizo) kaj brutobredado (bovoj).
Tanzanio
Pro gravaj fosilioj el la prahistorio de la homaro (en Valo de Olduvai) Tanzanio estas la "lulilo de la homaro".
Geografio
La surfacon de Tanzanio okupas ebenaĵoj kaj altebenaĵoj, sed ekzistaj kelkaj montaraj regionoj. La bordon ĉe la oceano apudas mallarĝa ebenaĵo.
Rosalejo
Historio
Tiu vilaĝo naskiĝis en la 1950-aj jaroj kun iom malpli da 1500 loĝantoj (80 % el tiuj kolonoj estis ĝis tiam anoj de Talavera la Vieja). En 1985 la loĥantoj iniciatis la procezon de konvertiĝo en Entidad local Menor (submunicipo) kio havigis kelkajn rajtojn. Ekde la 1a de marto de 1994 sendependiĝis el Talayuela, ĝis tiam supra municipo kaj en kies teroj estis ekde la fondo.
Tanzanio
Geografio
La montara sistemo etendiĝas en norda-suda direkto, poste kurbiĝas sudokcidenten. Partoj de la montara sistemo estas la Ufipa-altebenaĵo, la Mbeya- kaj Rungwe-montaro. La Kilimanĝaro havas neĝkovritan vulkanan pinton kaj estas la plej alta monto de Afriko; ĝi situas en la samnoma nacia parko.
Rosalejo
Historio
Rosalejo pozedas la jurisdikcian pilorion de Talavera la Vieja, kiu alimaniere estus restinta sub la akvoj de la Akvorezervujo de Valdecañas
Tanzanio
Geografio
Apud la bordo altiĝas la Usambara- kaj la Pare-montaro. La Uluguru-montaro situas okcidente de Daresalamo kaj rigardas sude al la Malavi- aŭ Njasa-lago, la Kipengere- kaj la Livingstone-montaro.
En okcidento, en la orient-afrika fendega sistemo formiĝis la Njasa-lago, formanta la sudokcidentan limon de la lando kaj la Tanganjika-lago, kiu estas la dua plej profunda lago de la mondo. Al la fendega sistemo apartenas la Pangani-valo kaj la Malagarasi-marĉo, etendiĝanta de la Kilimanĝaro ĝis la Hinda oceano.
La sola aktiva vulkano estas la Lengai-monto, situanta okcidente de la Kilimanĝaro.
La plej granda lago de la lando estas la norde situanta Viktoria-lago (69 484 km²), la dua plej granda dolĉakva lago de la mondo. En ĝi estas la Nacia Parko Insulo Rubondo.
Tanzanio havas malmultajn konstantajn riverojn, kvankam fontas en la lando tri gravaj riveroj: la Nilo, la Kongo kaj la Zambezi. La plej longa enlanda rivero estas la Rufiji, kiu kolektas akvon sur en norda Tanzanio.
La grundo estas grandparte argila, nur meze produktema. Oni kultivas nur 5 % de la teritorio, dum 40 % estas paŝtejo. Tanzanio havas grandajn resursojn el oraj kaj aliaj ercoj, karbo kaj tergaso.
La Markolo de Zanzibaro estas markolo, kiu apartigas la insulon Unguĵo el ĉeftera Tanzanio.
Klimato
La klimato de Tanzanio estas tropika, sed pro la grandaj altovarioj ekzistas diversaj lokaj klimatoj. La jara precipitaĵo en la landointerno atingas ĉ. 700, ĉeborde. La bordo kaj ties proksimaĵo havas varmegan, humidan klimaton, la jara averaĝa temperaturo estas 27 °C. La centraj altebenaĵoj estas varmegaj kaj relative sekaj (500–750 mm), apud la Viktoria lago la precipitaĵo tre varias (750–2300 mm).
Naturo
La humidajn partojn de la landointerno kovras arbaroj. La okcidentajn kaj sudajn altebenaĵojn de la lando karakterizas miombo-savano, kun rare kreskantaj Brachystegia- kaj Isoberlinia-arbospecioj kaj kun dornaj arbustoj sur la sekaj lokoj. Kie oni forbruligis la originalan arbaron por kultivi aŭ paŝtejigi la areon, nun kreskas arbara savano. En kelkaj lokoj de la altebenaĵo, karakterizas fragmitoj kaj herbaj marĉoj, dum ĉe la bordo kreskas mangrovarbaroj. Seponon de la lando okupas naciaj parkoj kaj rezervejoj, el kiuj la plej fama estas la Nacia Parko Serengeti.
La bestaro de Tanzanio estas riĉa, plej karakterizaj estas la afrika elefanto, la rinocero, la gnuo, diversaj antilopoj, leono, pantero, ĝirafo, zebro kaj kafro. Tanzanio enhavas ĉirkaŭ 20 procentojn de la plej granda mamula populacio de Afriko, trovita tra siaj rezervejoj, protektitaj areoj, maraj parkoj, kaj 17 naciaj parkoj, disvastigitaj sur areo de pli ol kaj formantaj proksimume 38 procentojn de la landa teritorio. Sovaĝbestaj resursoj de Tanzanio estas priskribitaj kiel "senparalelaj en Afriko" kaj "la unua lando por vido de ĉasbestoj". Nacia Parko Serengeti, la dua plej granda nacia parko kun, situas en norda Tanzanio kaj estas fama pro siaj ampleksaj migrantaj gregoj de gnuoj kaj zebroj dum ĝi havas reputacion kiel unu el la grandaj naturaj mirindaĵoj de la mondo. La protektita areo Ngorongoro, establita en 1959, estas Monda heredaĵo de Unesko kaj loĝata de la Masajoj. Ĝia kratero Ngorongoro estas la plej granda netuŝita kaldero en la mondo.
La naciaj parkoj ankaŭ estas parto de la malsekejoj de Tanzanio. La sovaĝbestoj emas esti pli proksimaj al la malsekejoj, precipe la specioj ŝatantaj akvon kiel hipopotamo, akvantilopo, verukapro, elefanto, krokodilo, ŝlima tragelafo (Tragelaphus spekii) same kiel akvobirdoj kiaj flamengoj kaj anasoj.
Historio
En la 1-a jarmilo a.K., en la norda parto de la hodiaŭa Tanzanio loĝis popoloj apartenantaj al la eŭropida grandraso, plej verŝajne kuŝidoj alvenintaj el Etiopio. En la unua duono de la 1-a jarmilo p.K. alvenis bantulingvaj popoloj el okcidenta Afriko, kiuj konis la feron. Fine de la 1-a jarcento estiĝis komercaj kontaktoj kun la orient-afrika marbordo, Arabio kaj Hindio. La apudbordaj komercaj centroj estis arabaj setlejoj, kiujn la portugaloj elpremis ekde fino de la 15-a jarcento. La portugaloj ne volis penetri la kontinenton, eĉ komence de la 18-a jc. perdis la apudbordajn setlejojn, norde de la rivero Ruvuma. La internan landon malkovris la arabaj komercistoj, kiuj serĉis sklavojn kaj eburon kaj atingis eĉ ĝis la Njasa-lago (ĉ. 1825). La unua setlejo ĉe la Tanganjika-lago estiĝis en ĉirkaŭ 1840.
Tanganjikio iĝis sendependa en 1961 kaj iĝis membro de la UN. Unu jaron poste ĝi transformiĝis al respubliko sub gvido de prezidento Julius Nyerere, sed restis membro de la Brita Komunumo. Tanganjikio unuiĝis en 1964 kiel federacia ŝtato kun insulo Zanzibaro (kiu estis brita protektorato ĝis 1963) kaj ŝanĝis la landonomon al Tanzanio. Ambaŭ konstituintaj landoj estis membroj de la Brita Komunumo de Nacioj ekde 1961 kaj Tanzanio estas ankoraŭ membro de la Komunumo jam kiel unu respubliko.
La konstitucio de 1977 garantiis aŭtonomion de Zanzibaro (kaj la al ĝi apartenanta Pemba) ene de Tanzanio, sed la konstitucio rekonis nur sola leĝa politika partio la partion de Nyerere, la Tanzanian Revolucian Partion.
En la deklaro de Arusha de 1967, Nyerere anoncis la vojon de afrika socialismo de Tanzanio, kiu baziĝas je ujamaa (familieco), je familiaj mastrumejoj kaj memvolaj kooperativoj. Tiu socia eksperimento malsukcesis – spite al la eksterlanda financa kaj teknika helpo.
Dum la 1970-aj, 1980-aj jaroj, la manko de la ekonomia efikeco, la kontraŭstaro de la kamparanoj, la koruptado, la prezoeksplodo de la importita nafto kaŭzis financan ŝuldiĝon de la lando. En 1985 nova prezidento iĝis Ali Hassan Mwinyi (anstataŭ Nyerere) kaj en 1995 – post la unua plurpartia elekto – Benjamin Mkapa.
Mwinyi promesis malpliigon de la ŝtata rolo en la ekonomio, tiel esperante fluon de investoj kaj helpoj en la landon. La ekonomia krizo ne mildiĝis, sed alvenis amaso da rifuĝintoj el la najbaraj landoj.
John Pombe Joseph Magufuli estis la kvina Prezidanto de Tanzanio oficanta ekde la 5-a de novembro 2015 ĝis mortis la 17-an de marto 2021 post politiko de neado de la pandemio de KOVIM-19. Anstataŭis lin la ĝistiama vicprezidantino Samia Suluhu.
Ekonomio
Tanzanio havas socialisman ekonomion, baziĝanta sur agrara mastrumado. La Malneta Enlanda Produkto kreskas pli malrapide ol la loĝantaro, tie la pokapa MEP estas tre malalta.
Duono de la MEP venas el la agrikulturo, dum la agrara sektoro laborigas 80% el la laboristoj. La produktiveco estas malgranda pro manko de fuelo kaj maŝinoj kaj tion profundigas la sekego. La ŝtato instigas produktadon de la nutraĵaj plantoj (maizo, manioko, hordeo, milio, sorgo, rizo) kaj eksportaj plantoj (kafo, kotono, sisalo, keŝuo, teo, kariofilo sur insuloj de Zanzibaro kaj Pemba).
Kvankam la minado de diamanto retiriĝis, gravas la ekspluatado de smeraldo, safiro, rubeno, oro, tersalo, gipso, fererco, stano kaj kaolino. Oni minas terkarbonon en sudokcidenta parto de la lando, tergason sur la ŝelfo antaŭ Kilwa (sude de Dar es Salaam).
La prilabora industrio estas rudimenta, la pli grandaj uzinoj prilaboras nutraĵojn kaj produktas teksaĵojn, bieron, cigaredojn. La elektran energion donas en 70% akvocentraloj.
La lando ĉiam suferas pro deficito en la ekstera komerco. Ĉefaj komercaj partneroj estas Grand-Britio, Germanio, Barato, japanio, Italio, Nederlando. La evoluigoj okazas ĉefe per eksterlanda helpo.
Politiko
La konstitucio de 1977 donis la politikan ĉefan potencon al la sola leĝa partio de la lando al la Tanzania Revolucia Partio (Chama Cha Mapinduzi, CCM). La konstitucio en 1992 estis malvalidigita kaj en 1995 okazis plurpartiaj elektoj, en kiuj venkis la Tanzania Revolucia Partio, laŭ la opozicio, per trompo.
La plej supera leĝfara instanco estas la Nacia Asembleo, kiu konsistas parte el nomumitaj parte el elektitaj membroj. Zanzibaro havas loke aŭtonoman registaron, kun rekte elektita prezidanto kaj parlamento, ĉefministro, nomumita fare de la prezidanto.
Prezidento estis John Magufuli kaj estas Samia Suluhu ekde la 17-a de marto 2021. Ĉefministro estas Kassim Majaliwa.
Socia organizado
La registaro funkciigas la landan sanservon, la hospitalojn kaj la medikament-disdonajn centrojn. Multaj malsaniĝas je malario, sonĝomorbo, bilharziazo, aidoso kaj onchocerciasis.
NGC 791
NGC 791 (aliaj indikoj — PGC 7702, UGC 1511, MCG 1-6-31, ZWG 413.28) estas galaksio en konstelacio Fiŝoj.
Tanzanio
Socia organizado
La bazlernejo estas sepjara kaj deviga, senpaga. En mezlernejo nur malmultaj lernas, la registaro instigas la fakinstruadon. La gazetoj estas angla- kaj svahil-lingvaj.
NGC 791
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Tanzanio
Socia organizado
La oficiala gazeto de la Tanzania Revolucia Partio estas la Uhuru; tiu de la registaro estas la Daily News. La ŝtata radio elradias anglalingvajn kaj svahilajn programojn.
Lesboj, gejoj, ambaŭseksemuloj kaj transgenruloj (GLAT-uloj) en Tanzanio alfrontas leĝajn problemojn, kiujn ne-GLAT-uloj ne spertas. Samseksemo en Tanzanio estas socie tabua temo, kaj samseksaj seksumaj agoj (eĉ private kaj konsentaj) estas krimaj deliktoj, puneblaj per ĝismorta malliberigo. La leĝo ankaŭ punas aliseksemulojn, kiuj faras buŝan seksumadon kaj anusan seksumadon.
Kulturo
En Tanzanio buntas etnoj, lingvoj, tradicioj. Famaj estas la abstraktaj lignoskulptadoj de la makondoj kaj ornamaj armiloj de la masajoj. Ĉiu tribo havas la proprajn dancojn kaj popolajn artajn tradiciojn. Precipa la svahil-lingva poezio floras. La unua prezidento de la lando, Julius Nyerere estis grava literaturisto, li mem tradukis verkojn de Ŝekspiro al la svahila.
Etnoj
Estas almenaŭ 120 etnaj grupoj, ĉiuj de kiuj konservas siajn tradiciojn en diversaj manieroj. Ene de ĉiu komunumo oni lernas zorgi infanojn, maljunulojn, junulojn, handikapulojn, ktp., tiel protekti siajn valorojn.
Individuaj triboj karakterizatas parte per distingaj teatraj prezentadoj, dancoj kaj muziko, ekzemple, "Serpenta Danco" farita de la sukuma popolo en la nord-centra parto de la lando aŭ la "Baikoko Danco". Iuj el ĉi tiuj grupoj estas invititaj al Daresalamo por honori la prezidanton, ministrojn aŭ eksterlandaj dignuloj. Iafoje oni trovas privatajn aŭ ŝtatajn monrimedojn por sendi ilin al eksterlandaj ĉefurboj por ludi.
Kuirarto
La multkulturismo de Tanzanio speguliĝas en ties ekstreme diversa kuirarto. La influo de araba kaj hinda kuirartoj manifestiĝas ĉefe en la marbordaj pladetoj bazitaj sur marmanĝaĵo, kaj riĉe spicaj gustoj. En Zanzibaro, kaj la marbordaj urboj abundas hindaj kaj tutafrikismaj restoracioj, en Zanzibaro ekzistas longa tradicio vendi manĝaĵojn ĉe surstrataj vendejoj.
Literaturo
Tanzania literaturo estas ĉefe parola. La ĉefaj parolaj literaturaj formoj inkluzivas popolajn fabelojn, poemojn, enigmojn, proverbojn kaj kantojn. La plej multaj el la registrita parola literaturo en Tanzanio estas en la svahila, kvankam ĉiu de la landaj lingvoj havas sian propran parolan tradicion. Nuntempe la parola literaturo de la lando malpliiĝas pro ŝanĝoj en familia strukturo, kiuj malhelpas la transdonon de parola tradicio kaj devalorigo de parola literaturo, kiu akompanis la disvolviĝon de Tanzanio.
Kelkaj nomoj de verkistoj kiuj verkis en la svahila lingvo:
Pentroarto kaj skulptarto
Tanzania arto elstarigas diversajn stilojn de pentrarto kaj skulptarto, inter aliaj la bunta Tinga Tinga kies pentraĵoj emas regi lokajn merkatojn. Iuj el la reprezentantoj de ĉi tiu arto estas Edward Saidi Tingatinga, John Kilaka aŭ George Lilanga. La plej bonaj skulptistoj en Tanzanio estas la makondoj, kiuj loĝas en la sudo de la lando kaj produktas fajnajn skulptaĵojn en lokaj malmolaj lignoj, precipe fetiĉaj figuroj kaj maskoj.
Sportoj
La Tanzania nacia teamo de futbalo (svahile Timu ya Taifa ya Mpira wa Miguu ya Tanzania aŭ 'Taifa Stars') reprezentas Tanzanion en internacia futbalo de viroj kaj estas kontrolita de la Tanzania Futbala Federacio, la reganta korpo por futbalo en Tanzanio. La teamo hejmas je Benjamin Mkapa Nacia Stadiono en Dar-es-Salaam kaj ilia provizora ĉeftrejnisto estas Etienne Ndayiragije el Burundo.
Loĝantaro
En novembro 2006, oni taksis ke 38.329.000 homoj vivas en Tanzanio, t.e. 41/km². La kreska koeficiento estas 1,83% (2006, takso). Por unu virino estas mezume 5,24 naskitaj infanoj (2003, takso). Loĝantaro estas distribuita tra la lando kun tre malsama denseco: en la malsekaj regionoj estas 1 persono por kvadrata kilometro, en bone akvumataj montaroj 51 personoj por km² kaj 134/km² en Zanzibaro. Pli ol 80% de la loĝantaro loĝas en vilaĝoj. Ĉemara Daresalamo estas la plej granda urbo kaj la komerca ĉefurbo de la lando; Dodomao estas la nova ĉefurbo, kie la federacia parlamento situas.
Propra afrika loĝantaro de la lando konsistas el pli ol 120 etnoj, inter kiuj la plej grandaj (sukumoj, hajoj, njakjusoj, njamvezioj kaj ĉagoj) havas pli ol milionon da homoj. Plejmulto de tanzanianoj havas bantuajn radikojn. Ekzistas ankaŭ nilotaj grupoj (masajoj kaj luoj, kies plejparto loĝas en la najbara Kenjo). Ekzistas ankaŭ malgrandaj grupoj de etnoj kun lingvo de la kojsana familio kaj de la kuŝita lingvaro. Kelkaj bantuaj etnaj grupoj fuĝis el Mozambiko dum estis tie interna milito.
En Zanzibaro granda parto de la afrika loĝantaro devenas de la apuda kontinento, tamen ekzistas grupo, konata kiel ŝirazoj, kiuj estas konsiderataj restaĵo de la iama persa enloĝigo de la insulo. Neafrikanoj en Tanzanio ne superas pli ol 1% de la loĝantaro; inter ili ĉirkaŭ 70 mil araboj kaj ĉirkaŭ 10 mil etiopianoj.
Ĉiu etna grupo havas sian propran lingvon. En la lando forestas jure oficiala lingvo, sed la svahila estas fakte nacia lingvo de Tanzanio, uzata por intertriba komunikado kaj por oficialaj bezonoj. La angla rehavas sian gravecon en la lando post la malfermiĝo de la lando al internacia komerco. Iam la germana estis vaste konata dum la kolonia periodo, sed malmultaj homoj restas, kiuj konservas memoron pri tio.
Tanzanio estas religie disdividita lando. Okazigita ĉi tie censo evitis demandon pri religia aparteno, sed ekzistas jenaj pritaksoj: 35% islamanoj, 30% kristanoj kaj 35% tradiciaj paganismanoj. En Zanzibaro 99% de la loĝantaro estas islamanoj.
La ĉefa agado de la loĝantaro estas kampara, bazita sur viveltena agrikultura ekonomio.
Lingvoj
En Tanzanio parolatas pli ol cent lingvoj, ĉefe de la bantua lingvofamilio. Post la sendependiĝo, la registaro agnoskis, ke tio estas problemo por la unueco de la lando, kaj pro tio enkondukis la svahilan kiel nuran ŝtatan lingvon. La registaro enkondukis ĝin en ĉiuj unuagradaj lernejoj por disvastigi ĝin. En la tiama situacio ne eblis enkonduki ĝin en la tuta edukado, ĉar jam estis tre granda laboro skribi svahilajn lernolibrojn por la unuagradaj lernejoj. Pro tio la angla (kiu estis la kolonia lingvo de post la Unua mondmilito) ankoraŭ estas la lingvo de la duagradaj lernejoj kaj universitatoj.
Tamen la popolo grandparte akceptis la svahilan, kaj la angla estas malbone konata. Pro tiu lingva problemo multaj lernantoj foriras de la lernejo post fini la unuagradan edukadon.
Kvankam la multaj tribaj lingvoj ne estas aktive subpremataj, ili ne ĝuas la samajn rajtojn kiel la svahila, kaj pro tio iom post iom malaperas. Ĝis nun neniu el ili entute malaperis, sed oni povas antaŭvidi, ke se la lingva politiko ne ŝanĝiĝos, multaj el ili baldaŭ neniiĝos.
Ankaŭ en Zanzibaro, la araba estas parolata.
Nuntempe, junularo parolas slangon nomitan lugha ya mitaani (t.e. lingvo de kvartaloj) - opone al la instruata Kiswahili fasaha (pura svahila lingvo). Slango parolata en Daresalamo nomiĝas lugha ya kibongo (el Bongo, slanga nomo por Daresalamo).
La mpota lingvo estas bantua lingvo de Tanzanio, parolata en la Regiono Ruvuma. Masaja lingvo estas grupo de lingvoj aŭ dialektoj el la Nilota lingvaro parolata en la sudo de Kenjo kaj la nordo de Tanzanio fare de la masajoj, kiuj estas ĉirkaŭ 900 mil individuoj.
Religioj
Oficialaj statistikoj pri religio ne estas disponeblaj ĉar religiaj enketoj estis nuligitaj el la registaraj popolnombradoj ekde 1967. La religia etoso de Tanzanio estas dominata de Kristanismo kaj Islamo, sed ekzistas ankaŭ diversaj afrikaj tradiciaj religioj konektitaj al etnaj kutimoj. La vorto por religio en svahila, nome dini, ĝenerale estas aplikita al la tutmondaj religioj Kristanismo kaj Islamo, subkomprenante, ke la sekvantoj de afrikaj tradiciaj religioj estas konsiderataj de "nereligio". Religia aparteno estas ofte ambigua, kaj multaj homoj estas aliĝintaj al multaj religiaj identecoj samtempe (ekzemple oni estas kristano sed ankaŭ oni sekvas afriktradiciajn ritarojn) kio indikas ĝis kiu grado la religiaj limoj estas flelseblaj kaj dependas el la kuntekstoj.
Laŭ ĉirkaŭkalkulo de 2014 fare de la Monda faktolibro de CIA, 61.4 procentoj de la loĝantaro estis kristana, 35.2 procentoj estis islama, 1.8 procentoj praktikis tradiciajn afrikajn religiojn, 1.4 procentoj estis nealigita al ajna religio, kaj 0.2 sekvis aliajn religiojn. Preskaŭ la tuta loĝantaro de Zanzibaro estas islama. El islamanoj, 16 procentoj estas Ahmadistoj (kvankam ili ofte estas konsiderataj neislamanoj), 20 procentoj estas nenomigitaj islamanoj, 40 procentoj estas Sunaistoj, 20 procentoj estas Ŝijaistoj, kaj 4% estas Sufiistoj.
Ene de la kristana komunumo la Romkatolika Eklezio estas la plej granda nomigo (51 procentoj el ĉiuj kristanoj). Inter Protestantoj, la plej granda nombro de Luteranoj ka Moravianoj indikas la germanan kolonian kaj misian pasintecon de la lando, dum la nombro de Anglikanoj indikas la britan kolonian kaj misian pasintecon de Tanganjiko. Ankaŭ estas kreskanta nombro de Pentekostistoj kaj Adventistoj pro la etenda misia agado fare de movadoj el la Nordiaj landoj kaj de usonanoj en la unua parto de la 20a jarcento. Ĉiuj el ili havis iome da influo en variaj gradoj el la movado Ŭalokole aŭ Okulokoka (East African Revival aŭ Orientafrika revivado), kiu havis fekundan grundon por la etendo de karismaj kaj Pentekostaj grupoj.
Islamo en Tanzanio
Islamo estas religio, laŭ diversaj fontoj, de 30 ĝis 50% da loĝantoj en Tanzanio. Sur la kontinento, islamaj komunumoj estas koncentritaj en marbordaj regionoj, kun kelkaj grandaj islamaj komunumoj ankaŭ en la enlandaj urbaj areoj, precipe laŭ la iamaj karavanaj vojoj. Pli ol 99% de la loĝantaro de la Zanzibara insularo estas islamanoj. Plej multaj islamanoj en Tanzanio estas ŝafiismaj sunnitoj, kun tre signifaj malplimultoj de ŝijaitoj kaj ahmadistoj (aktivaj ekde 1934), kio estas afero nekutima por la subsahara Afriko. Laŭ la Pew-Esplorcentro, du trionoj de la islama loĝantaro de Tanzanio estas sunnitoj, kaj la cetero estas ŝijaistoj (20%) kaj ahmadistoj (15%).
Trafiko en Tanzanio
Kvankam la ĉefurbo ne plu estas ĉe-mara Daresalamo, sed enlanda Dodomao, la maraj havenoj gravas por la trafiko, nelaste al la insuloj Unguĵo (Zanzibaro), Pembo kaj Mafia. La fervoja reto estas maldensa, sed grava. Multaj urboj estas atingeblaj nur per la voja reto.
Ekstera politiko
Tanzanio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.
The Dark Knight Rises
The Dark Knight Rises (La malhela kavaliro stariĝas) filmita en la jaro 2012 estas filmo de reĝisoro Christopher Nolan.
Tanzanio
Regionoj kaj urboj
Tanzanio havas 31 administrajn regionojn kun la ĉefurboj:
The Dark Knight Rises
Bane, maskita teroristo kaj iama membro de la Ligo de Ombroj, kidnapas atomfizikiston d-ro Leonid Pavel de CIA-aviadilo super Uzbekio. Ok jarojn post la morto de policadvokato Harvey Dent, Batman malaperis. Organizita krimo estis ekstermita en Gotham City dank'al la Dent-Leĝo donanta vastigitajn potencojn al la polico. Komisaro James Gordon retenis la krimajn agojn de Dent post sia malbeliga sekreto kaj permesis al la kulpigo pro siaj krimoj fali sur Batman.
Tanzanio
Esperanto-movado en Tanzanio
En Tanzanio estas Tanzania Esperanto-Asocio.
Tibor Sekelj, en sia vojaĝlibro Ĝambo Rafiki - la karavano de amikeco tra Afriko, priskribas la unuajn momentojn de la sendependiĝo de Tanganjikio. Li rakontas, ke li havis rektajn kontaktojn kun Julius Nyerere.
UEA decidis kongresi en 2024 en Afriko. Komence de marto 2023 oni anoncis, ke la Estraro de UEA unuanime elektis Aruŝon kiel la kongresurbon. La Kongreso okazos de la 3a ĝis la 10a de aŭgusto 2024.
Fülöpháza
Fülöpháza (fulophAza) estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en subregiono de Kecskemét. La nomo signifas domo de Filipo.
Historio
Ekde la 12-a jarcento la nomadaj kumanoj vivis tie. Episkopo Filipo kristanigis ilin, memore pri tio la komunumo nomiĝis pri li. Antaŭ la turkoj la loĝantoj rifuĝis. Post la turka erao la loĝantoj fondis farmojn. Okazis pesto en 1739, ĥolero en 1831. Fülöpháza estis fora paŝtejo de Fülöpszállás ĝis 1948. Ĝermo de la vilaĝo estis lernejeto ekde 1880. La memstara vilaĝo (municipo) naskiĝis en 1948.
Vilaĝservoj estas lernejo, infanĝardeno, kulturdomo, biblioteko, kuracejo, kuratoro (zorgado pri farmistoj).
Abd-ul-Meĝid
Abd-ul-Meĝid ( – ) estis imperiestro de la Osmanida imperio kaj sekvis sian patron Mahmudo la 2-a la. Lia regno estis notinda pro interna naciismo kaj invadoj kontraŭ Eŭropaj fortoj.
Côtebrune
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Doubs, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Besançon (france arrondissement de Besançon), la okcidenta parto de la departemento, kaj al la kantono .
Inkaaj imperiestroj
La monarĥoj de la inkaa imperio estis nomata Qhapaq inka (la ĉefhomo inkao). Ilia sidejo kaj ĉefurbo estis Kuzko. Je la pinto de ilia povo la inkaa imperio etendiĝis tra partoj de nunaj Argentino, Bolivio, Ĉilio, Ekvadoro kaj Kolombio.
En pli vasta senco la inkaoj estis nobela kasto aŭ klano, el kiu venis la monarĥoj. Kaj en eĉ pli vasta senco la vorto taŭgas por la etno, popolo aŭ loĝantaro de la Inkaa Imprio. Ili apartenis al la popolo de la keĉuoj.
Listo de la Inkaoj
post divido de la inkaa imperio:
post la hispana okupo:
Miaŭ
Miaŭ estas la esperantlingva onomatopea voĉigo de plenkreskaj katoj. Miaŭo povas esti asertiveca, kortuŝa, amika, aŭdaca, bonveniganta, atenton petanta, postulanta aŭ plendanta. Ĝi eĉ povas esti silenta, kiam la kato malfermas la buŝon sed ne faras sonon. Plenkreskaj katoj ne miaŭas unu al alia kaj tiel la miaŭado de plenkreskaj katoj al homoj probable estas pro-aldomiga etendaĵo de la miaŭado de katidoj.
Lingvaj diferencoj
Aliaj lingvoj havas malsamajn vortojn por la sono "miaŭ", inkluzive de miau (en la belorusa, finna, franca, germana, hispana, hungara, kroata, litova, malaja, pola, portugala, rumana, rusa kaj ukraina), mňau (en la ĉeĥa), mjaw en la sorabaj lingvoj, meong (en la indonezia), njäu (en la estona), νιάου (latinlitere niau, en la greka), ņau (en la latva), miauw (en la nederlanda), ニャー (latinlitere njā, en la japana), 喵 (latinlitere māo, en la mandarena ĉina), miao (en la itala), miav/miau aŭ mjav/mjau (en la dana, norvega kaj sveda), mjá (en la islanda), 야옹 (latinlitere ja-ong, en la korea), میاؤں (latinlitere mijāʾūṉ, en urduo) kaj meo-meo (en la vjetnama). En la angla, la literumo "meow" unuafoje uziĝis en 1842. Antaŭ tio, la vorto literumiĝis "miaow," "miau" aŭ "meaw." En kelkaj lingvoj (kiel en la ĉina 貓, māo), la voĉigo fariĝis la nomo de la besto mem.
Dunkirk
Dunkirk filmita en la jaro 2017 estas filmo de reĝisoro Christopher Nolan.
En 1940, dum la Batalo de Francio, Aliancitaj soldatoj retiriĝis al Dunkirko. Tommy Jensen, juna brita soldato, estas la sola pluvivanto de germana embusko. Ĉe la strando, li trovas milojn da soldatoj atendantaj evakuadon kaj renkontas Gibson, soldaton kiu entombigas korpon. Post atako de Luftwaffe, ili provas veni sur hospitalŝipon sed estas forordonitaj.
Silicon Valley Bank
La  (SVB) - en Esperanto "banko de la Silicia Valo" - estis banko en Usono. Ĝi fondiĝis la 17-an de oktobro 1983 kaj havis sian centran sidejon en,.
La 10-an de marto 2023, ĝi malsukcesis, kiam klientoj amase samtempe volis elpreni siajn enpagojn. La DFPI "revokis ĝian ĉarton", do fermis kaj malfonis la bankon, transdonante la komercon en restrukturigon de ŝtata institucio nomata  Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC). En la momento de sia fermo, temis pri la dua plej granda banka fiasko en la historio de Usono (tiumomente daŭre plej granda fiasko estas kraŝo de banko nomata Washington Mutual de Seatlo en 2008).
Formikedoj
Formikedoj (Formicidae) estas bonsociema insekta familio, kies plej konata specio estas la formikoj. Ili kun la rilataj vespoj kaj abeloj, apartenas al la ordo Himenopteroj. Formikedoj evoluis el vespecaj prauloj en la mezo de la Kretaceo antaŭ inter 110 kaj 130 milionoj de jaroj kaj diversiĝis post la plialtiĝo de la florplantoj. Oni klasigis pli ol 12 500 de ĉirkaŭkalkulita totalo de 22 000 specioj. Ili estas facile identigeblaj pro siaj kubutecaj antenoj kaj la distinga nodeca strukturo kiu formas ties sveltajn taliojn.
Formikoj estis koloniigantaj preskaŭ ĉiujn teramasojn sur la Tero. La nuraj lokoj kie mankas indiĝenaj formikoj estas Antarkto kaj kelkaj tre apartaj aŭ neloĝeblaj insuloj. Formikoj prosperas en plej ekosistemoj kaj povas formi 15–25% el la biomaso de surteraj animaloj. Ties sukceso en tiom multaj medioj estis atribuata al ties socia organizado kaj ties kapablo modifi habitatojn, trovi rimedojn, kaj defendiĝi. Ties longa kunevoluo kun aliaj specioj estis kondukinta al kamuflimitaj, kunmanĝaj, parazitaj, kaj mutualismaj rilatoj.
Formikaj socioj havas labordividon, komunikadon inter individuoj, kaj kapablon por solvi komplikajn problemojn. Tiuj paraleloj kun la homaj socioj delonge estis inspirado kaj studobjekto. Multaj homaj kulturoj uzas formikojn en kuirado, medicino, kaj ritaroj. Kelkaj specioj estas valoraj pro sia rolo kiel agentoj por biologia plagokontrolo. Ties kapablo por ekspluati rimedojn povas konduki formikojn al konflikto kontraŭ homoj tamen, ĉar ili povas damaĝi rikoltojn kaj invadi konstruaĵojn. Kelkaj specioj, kiaj la Ruĝa fajrformiko (Solenopsis invicta), estas konsiderataj invadaj specioj, kiuj setlas en areoj kie ili estis enmetitaj akcidente aŭ hazarde.
Etimologio
La vorto formiko kaj de tie tiu de la familio nome Formikedoj estas derivita el la Latina formīca ("formiko") el kiuj devenas vortoj de la latinidaj lingvoj, kiaj la portugala formiga, la itala formica, la hispana hormiga, la rumana furnică, kaj la franca fourmi. Oni hipotezis ke vorto de la Hindeŭropa pralingvo nome *morwi- estis uzata, kiel la sanskrita vamrah, latina formīca, greka μύρμηξ mýrmēx, malnovslava mraviji, malnovirlanda moirb, malnovnordlanda maurr, nederlanda mier.
Kutimaro
En la kolonioj regas tri kastoj: reĝino, grandaj kaj malgrandaj laboristinoj. La grandaj laboristinoj plenumas la plej grandan parton de la laboro, nome provizas la nutraĵon kaj konstruas la neston. Ili ankaŭ zorgas pri la protektado de la nesto kontraŭ malamikoj, elĵetante metanalan acidon, kiu sekreciiĝas el venenoglando. Ĉiuminute, grandaj laboristinoj gutigas sukeran likvaĵon en la buŝon de la reĝino. Alia formiko demetas nutro-ovon, kiun la reĝino tuj glutas. Danke al tiu zorge adaptita nutraĵo, la reĝino demetas centon da ovoj tage, kiujn la laboristinoj amasigas en la kov-ĉambroj.
La malgrandaj laboristinoj zorgas pri la ovoj: ili manĝigas kaj purigas la larvetojn. La maskloj malmulte partoprenas en la vivo de la kolonio. Ili forlasas ĝin tuj kiam ili fariĝas sekse maturaj por partopreni en la geedziĝoflugoj kune kun la ontaj reĝinoj. Iom pli poste ili mortas.
Ĉe formikoj okazas interesaj kazoj de simbiozo, kaj kun vegetaloj kaj kun animaloj. Nome en la mondo estas pli ol tri mil specoj de vegetaloj, kiuj ŝatas formikojn kaj pretas kunlabori kun ili, ekzemple orkideo, artokarpo (panarbo), miristiko, irido kaj mimozo. Formikoj defendas la vegetalojn, dum kelkaj vegetaloj allogas al si formikojn per sekreciado el trunketoj aŭ folioj de dolĉa suko, dum aliaj kreskigas buletojn (panojn) kaj aliaj havigas al formikoj taŭgajn loĝejojn.
Taksonomio kaj evoluo
Formikoj estas tre proksimaj de vespoj (Vespidae). Ili aperis dum la kretaceo. La plej malnova fosiligita formikospecio estas Gerontoformica cretacica. . La formikoj ŝajne diverĝis el insektoj parencaj de la vespoj. El tiam, nombraj specioj aperis kaj specialiĝis kaj por la vivo subtera kaj por la vivo enarba. La subfamilio Martialenoj, kies nura specio konata estas Martialis heureka, povus esti la prataksono de ĉiuj aliaj subfamilioj.
La familio Formikedoj apartenas al la ordo de Himenopteroj, kiu inkludas ankaŭ segilmuŝojn, abelojn kaj vespojn. Formikoj evoluis el stirpo ene de la pikilvespoj, kaj studo de 2013 sugestas, ke ili estas frata grupo de Apoidea. En 1966, E. O. Wilson kaj liaj kolegoj identigis la fosiliajn restaĵojn de formiko (Sphecomyrma) kiu vivis en la periodo Kretaceo. La specimeno, kaptita en sukceno datita el antaŭ ĉirkaŭ 92 milionoj da jaroj, havas trajtojn trovitajn en kelkaj vespoj, sed ne trovitaj en modernaj formikoj. Sphecomyrma estis eble grundomanĝanta, dum Haidomyrmex kaj Haidomyrmodes, rilataj genroj de la subfamilio Sfekomirmenoj, estas konsideritaj aktivaj arbopredantoj. Pli malnovaj formikoj en la genro Sphecomyrmodes estis trovitaj en sukceno de 99 milionoj da jaroj el Birmo. Studo de 2006 sugestis, ke formikoj kreiĝis dek milionoj da jaroj pli frue ol antaŭe pensita, ĝis antaŭ 168 milionoj da jaroj. Post la apero de florplantoj antaŭ ĉirkaŭ 100 milionoj da jaroj, ili diversiĝis kaj ekhavis ekologian dominadon antaŭ 60 milionoj da jaroj. Oni sugestis, ke kelkaj grupoj, kiel la Leptanilenoj kaj Martialenoj, diversiĝis el la plej fruaj primitivaj formikoj kiuj ŝajne estis predantoj sub la surfaco de la grundo.
Dum la Kretaceo, malmultaj specioj de primitivaj formikoj gamis amplekse en la superkontinento Laŭrazio (nome Norda Hemisfero). Ili estis malabundaj kompare kun la populacioj de aliaj insektoj, reprezentante nur ĉirkaŭ 1% de la tuta insektaro. Formikoj iĝis hegemoniaj post la adapta radiado komence de la Paleogeno. Ĉirkaŭ la Oligoceno kaj Mioceno, formikoj estis 20–40% el ĉiuj insektoj trovitaj en ĉefaj fosiliaj kuŝejoj. El la specioj kiuj vivis en Eoceno, ĉirkaŭ unu el 10 genroj survivas nuntempe. Genroj survivantaj aktuale estas 56% ela genroj aperintaj en fosilioj de Balta sukceno (komenca Oligoceno), kaj 92% el la genroj aperintaj en sukcenaj fosilioj de Domingo (ŝajne komenca Mioceno).
Termitoj loĝas en kolonioj kaj estas foje nomataj ‘blankaj fomikoj’, sed termitoj ne estas formikoj. Ili estas subordo Isoptera, kaj kune kun blatoj ili formas la ordon Blattodea. Blattodea-oj estas rilataj al mantedoj, griloj, kaj al aliaj flugilhavaj insektoj kiuj ne trapasas plenan metamorfozon. Kiel la formikoj, termitoj estas bonsociemaj, kun sterilaj laboristoj, sed ili ege diferencas en la genetiko de reproduktado. La simileco de ilia socia strukturo al tiu de formikoj estas atribuita al konverĝa evoluo. Velurformikoj aspektas kiel grandaj formikoj, sed estas senflugilaj inoj de vespoj.
Distribuado kaj diverseco
Fromikoj troviĝas en ĉiuj kontinentoj escepte Antarkto, kaj nur en malmultaj grandaj insuloj, kiel Gronlando, Islando, partoj de Polinezio kaj de Havajo ne estas indiĝenaj formikospecioj. Formikoj okupas ampleksan gamon de ekologiaj niĉoj kaj ekspluatas multajn diferencajn manĝorimedojn kiel rektaj aŭ nerektaj herbovoruloj, predantoj kaj kadavromanĝantoj. Plej formikospecioj estas ĉiomanĝantaj ĝeneralistoj, sed malmultaj estas specialismaj manĝantoj. Ilia ekologia hegemonio estas montrita per ilia biomaso: oni ĉirkaŭkalkulas, ke fomikoj estas 15–20 % (averaĝe kaj preskaŭ 25% en tropikoj) de surtera animala biomaso, super tiu de vertebruloj.
Formikoj gamas laŭ grando el 0.75 al 52 mm, kaj la plej granda specio estus la fosilia Titanomyrma giganteum, kies reĝino estis 6 cm longa kun flugilenverguro de 15 cm. Formikoj varias kolore; plej formikoj estas ruĝaj aŭ nigraj, sed kelkaj specioj estas verdaj kaj kelkaj tropikaj specioj havas metalecan brilon. Aktuale oni koonas pli ol 12 000 specioj de formikoj (kaj pli supraj ĉirkaŭkalkuloj sugestas eblan ekziston de ĉirkaŭ 22 000), kaj la plej granda diverseco estas en tropikoj. Taksonomiaj studioj plue klopodas solvi la klasigon kaj sistematikon de formikoj. Retaj datumbazoj de formikospecioj, kiel AntBase kaj Hymenoptera Name Server, helpas montri la rilatojn inter konataj kaj ĵus priskribitaj specioj. La relativa facilo per kiu formikoj estas kaptitaj kaj studitan en ekosistemoj faris ilin utilaj kiel indikospecioj kaj bioindikiloj en studoj pri biodiverseco.
Morfologio
Formikoj estas diferencaj en sia morfologio el aliaj insektoj je tio ke ili havas kubutecajn antenojn, metapleŭrajn glandojn kaj fortan limigon de sia dua abdomena segmento en nodeza peciolo. La kapo, mezozomo kaj metazomo estas la tri tre diversaj korposegmentoj (formale nomitaj tagmoj). La peciolo formas mallarĝan talion inter iliaj mezozomoj (torako plus la unua abdomena segmento, kiu estas fuziita al tiu) kaj la gastro aŭ gastero, "gaster" (abdomeno malpli la abdomenaj segmentoj de la peciolo). La peciolo povas esti formata de unu aŭ du nodoj (nome la dua sola, aŭ la dua plus la tria abdomenaj segmentoj).
Kiel ĉe aliaj insektoj, forkikoj havas ekzoskeleton, nome ekstera kovrilo kiu havigas protekton ĉirkaŭ la korpo kaj ligejon por muskoloj, kontraste al la internaj skeletoj de homoj kaj de aliaj vertebruloj. Insektoj ne havas pulmojn; oksigeno kaj aliaj gasoj, kiel karbona dioksido, pasas tra ilia ekzoskeleto tra fajnaj valvoj nomitaj spirakloj. Insektoj ankaŭ ne havas fermitajn sangovaskulojn; anstataŭe, ili havas longan, fajnan, truitan tubon laŭlonge de la korposupro (nomita la "dorsa aorto") kiu funkcias kiel koro, kaj pumpas hemolimfon al la kapo, tiel kondukante la cirkuladon de la internaj fluaĵoj. La nerva sistemo konsistas de ventra nervokordo kiu trairas la longon de la korpo, kun kelkaj ganglioj kaj branĉoj survoje atingantaj la pintoj de la membroj.
Nordpalatinata montolando
Nordpalatinata montolando aŭ germane Nordpfälzer Bergland, mallonge ankaŭ Palatinata montolando, estas mezmontaro en la germanaj federacaj landoj Rejnlando-Palatinato kaj Sarlando. La plej granda parto situas en Palatinato.
Formikedoj
Vivociklo
La vivo de formiko ekas el ovo. Se la ovo estas fekundita, la ido estos ina diploido; male, ĝi iĝos maskla haploido. Formikoj disvolviĝas pere de kompleta metamorfozo en kiu la larvoj trapasas tra stadio de pupo antaŭ aperi kiel plenkreskulo. La larvo estas tre senmova kaj estas nutrata kaj zorgata de laboristoj. Manĝo estas havigata al la larvoj pere de trofalakso, nome procezo en kiu formiko regurgitas likvan manĝaĵon tenitan en sia kropo. Tiu procezo estas uzata ankaŭ por ke plenkreskuloj kunhavu manĝaĵojn, stokitajn en la "socia stomako". Larvoj, ĉefe en la postaj stadioj, povas ankaŭ ricevi solidajn manĝaĵojn, kiel trofikaj ovoj, pecoj de predoj, kaj semoj alportitaj de laboristoj.
La larvoj maturiĝas tra serio de kvar aŭ kvin mudoj kaj eniras en pupa stadio. La pupo havas jam liberajn membrojn kaj ne fuziitajn al la korpo kiel ĉe papiliaj pupoj. La diferenco inter reĝinoj kaj laboristoj (kiu estas ambaŭ inoj), kaj inter diversaj kastoj de laboristoj, estas influita en kelkaj specioj per la nutrado kiun la larvoj ricevas. Genetikaj influoj kaj kontrolo de genesprimo pere de la medio estas kompleksa kaj la determinado de kasto plu estas celo de esplorado. Flugilhavaj masklaj formikoj, nome virformikoj, aperas el la pupoj kun la kutime flugilhavaj reproduktaj inoj. Kelkaj specioj, kiel la armeformikoj, havas senflugilajn reĝinojn. Larvoj kaj pupoj bezonas esti tenitaj je preskaŭ konstantaj temperaturoj por certigi siajn taŭgajn disvolvigojn, kaj tiele ofte ili estas translokigitaj inter la variaj kovoĉambroj ene de la kolonio, kaj en precizaj cirkonstancoj eĉ eksteren.
Nordpalatinata montolando
Situo
La nordpalatinata montolando etendiĝas de sudokcidento al nordoriento. Ĝi situas inter la sarlanda urbo St. Wendel en la okcidento kaj kaj la jenaj tri rejnlando-palatinataj urboj Alzey, Kaiserslautern kaj Bad Kreuznach. La regiono ligas la pejzaĝojn Palatinata arbaro, Naturparko Saar-Hunsrück, Naheland kaj Rheinhessen.
Formikedoj
Vivociklo
Nova laborformiko pasigas siajn unuajn tagojn de sia plenkreska vivo zorgante la reĝinon kaj junulon. Ŝi poste "promocias" al elfosado kaj al aliaj nestotaskoj, kaj poste al defendo de la nesto kaj manĝokolekto. Tiuj ŝanĝoj estas foje preskaŭ subitaj, kaj difinas tion kio estas nomata portempaj kastoj. Klarigo por tiu procezo estas sugestita de la tre multnombraj perdoj kiuj okazas dum la manĝokolekto, kio faras tion akceptebla risko nur por la formikoj kiuj estas pli maljunaj kaj plej verŝajne mortos baldaŭ pro naturaj tialoj.
Formikokolonioj povas esti longdaŭraj. La reĝinoj povas vivi ĝis 30 jaroj, kaj laboristoj vivas el 1 ĝis 3 jaroj. Maskloj tamen estas multe pli mallongvivaj kaj survivas nur kelkajn semajnojn. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke formikoreĝinoj vivas 100 fojojn pli longdaŭre ol solecvivaj insektoj de simila grando.
Nordpalatinata montolando
Situo
La teritorioj de jenaj distiktoj etendiĝas komplete al la nordpalatinata montolando :distrikto Kusel kaj distrikto Donnersberg. Ankaŭ partoj de jenaj distriktoj apartenis parte al la nordpalatinata montolando St. Wendel, Kaiserslautern, Birkenfeld kaj Bad Kreuznach. <br style="clear:left;" />
Montoj
La plej alta monto estas Donnersberg, (alteco 686,5m).