cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vidnavka
Paso de la fluo
Fonto de Vidnavka troviĝas en Riĥleba montaro inter tri montoj, kiuj nomiĝas Medvědí kámen, Na Radosti kaj Studniční vrch, en supermara alteco 870 m. Unue ĝia fluo direktas al sudo ĝis preskaŭ nordokcidento. La rivero baldaŭ ŝanĝas tiun ĉi direkton kaj iom post iom per granda arko turniĝas norden al Vápenná, tra kiu ĝi trafluas. Plu ĝi fluas al Žulová, kie ĝi akceptas de maldekstre rojon Stříbrný potok. De tie ĝi plu daŭrigas norden al municipo Kobylá nad Vidnavkou, kie plifortigas ĝin de maldekstre rojo Skorošický potok kaj en municipo Velká Kraš, kie ĝi turniĝas orienten ĝis preskaŭ nordorienten al urbo Vidnava. En tiu ĉi sektoro ĝi akceptas de dekstre rojon Černý potok, kiu estas ĝia plej grana alfluanto. Sub Vidnava ĝi forlasas la teritorion de Ĉeĥio kaj enfluas suur la teritorion de Pollando. Post proksimume 7 km ĝi enfluas en riveron Kladská Nisa (Nisa lago) en supermara alteco 198 m.
Akva reĝimo
Mezproksima trafluo en Vidnava faras 1,62 m³/s.
Anonca profilo:
Boris Berezovskij
Boris Abramoviĉ Berezovskij, ankaŭ Platon Jelenin, Борис Абрамович Березовский, Платон Еленин; naskiĝis la en Moskvo, mortis la  en Londono) estis rusa doktoro pri matematikaj-fizikaj sciencoj, membro-korespondanto de Rusia Akademio de Sciencoj, politikisto.
Vivo
Oni lin alkalkulis al t.n. kremla familio kiel proksiman kunlaboranton de prezidento Boris Jelcin (financis lian balotan kampanjon). En la unua duono de la 90-aj jaroj de la 20-a jarcento dum mallonga tempo akaparis grandan personan superhavaĵon – en 1997 usona revuo pri ekonomio Forbes pritaksis lian posedaĵon ĝis ĉ. 3 mld da $.
Li estis kverelinta kun prezidento Vladimir Putin. De 2001 estis inter elmigrantaro en Londono. En 2003 sen anonco de kaŭzoj ŝanĝis konsente kun ministerio pri eksteraj aferoj de Britio personajn donitaĵojn, ĉe kio sian familian nomon faris verŝajne de la antaŭnomo de sia edzino Jelena. Li posedis britan vojaĝdokumenton kiel Platon Jelenin kaj kun ĝi estis interalie en Kartvelio. La 29-an de novembro 2007 juĝejo en Moskvo kondamnis lin kontumace al ses laborjaroj en puna kolonio.
Laŭ atesto de Aleksandr Litvinenko li mem ricevis ordonon mortigi Berezovskij, sed rifuzis.
Ernő Király (instruisto)
Ernő Király [kirAj], laŭ hungarlingve kutima nomordo Király Ernő estis hungara instruisto, turisto. Lia nobela antaŭnomo estis barcsfai [barĉfai], lia patro estis József Pál Király.
Ernő Király naskiĝis la  en Sopron, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Ernő Király frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li studis juron en Universitato de Vieno, poste filozofion en Reĝa Universitato de Budapeŝto. Post siaj studoj li eklaboris en tutlanda luterana orfejo, poste li estis familia edukisto en Budapeŝto. Jam tiam li estis ankaŭ turisto (ne nur enlande), li vojaĝis al Germanio. En 1878 li estis soldato en Bosnio. Inter 1885 kaj 1913 li instruis en luterana liceo de Selmecbánya, kie li estis lernejestro ekde 1903. En tiu periodo li estis tre aktiva en la regiona turista vivo. En 1919 la alvenanta ĉeĥa armeo deportis lin, sed iom da tempo li povis translokiĝi al Budapeŝto. Li instruis unu jaron, poste li pensiuliĝis, sed li daŭre faris turismajn vojaĝojn aŭ ekskursojn. Li havis edzinon, kiu naskis 2 filojn.
Nigra egreto
La Nigra egreto (Egretta ardesiaca) konata ankaŭ kiel Nigra ardeo aŭ Nigra egretardeo, estas ardeo de Afriko.
Aspekto
Temas pri mezgranda (42.5–66 cm alte kaj 270 ĝis 390 g peze kun enverguro de 90 al 95 cm), nigra-plumara ardeo kun grizaj aŭ bluecaj irizecoj. La beko, bridoj kaj kruroj estas same nigraj kaj tiele ege kontrastas la flavaj irisoj kaj la flavaj al oranĝecaj (en reprodukta sezono) piedoj. En krono kaj nuko estas krestecaj plumoj kie abundas la blua irizeco. La flugoplumoj longas kio utilas por la manĝokutimo (vidu sube). Ne estas seksa duformismo, do diferencoj inter maskloj kaj inoj. Ĝi povas esti konfuzata kun la Ruĝgorĝa egreto aŭ kun la nigra fazo de la Malgranda egreto, sed tiuj povas esti diferencataj pro la gorĝokoloro nome ruĝa aŭ blanka, dum nur la Nigra egreto havas ĉiam nigraj bridoj.
Manĝo
La Nigra egreto havas interesan ĉasmetodon nome ekzemple kanopemanĝo aŭ ombrelmanĝo — ĝi uzas ties flugilojn kiel ombrelo, kaj uzas la ombron kiun ĝi kreas por allogi fiŝojn, kiuj pro instinto serĉas ombrajn kaŝejojn, kaj por vidi ilin pli bone sen ĝenado respegula; krome la ombro helpas koncentri al grandaj predoj kaj malatenti malgrandajn: poste venas subita harpunfrapo per beko kiam la fiŝo kvietas. La ardeo povas piediri por sekvi predon kaj povas malfermi kaj fermi siajn flugilojn depende de la sukceso akirita. Tiu tekniko estis bone dokumentata en epizodo 5a de la programo de BBC nome The Life of Birds. Ne nur tiu specio uzas tiun teknikon, ankaŭ aliaj ardeoj konas ĝin. Foje la harpunfrapo okazas sen bezono de la ombreltekniko.
Kelkaj nigraj egretoj manĝas solece (kaj eĉ povas defendi la manĝoteritorion), dum aliaj manĝas en grupoj de ĝis 50 individuoj, kaj eĉ ĝis 200 kiel plej alta nombro registrita; foje eĉ oni akceptas aliajn egretojn aŭ la Bovardeon. La Nigra egreto manĝas dumtage kaj ĉefe preferas la tempon ĉirkaŭ krepusko. Ili ripozas komunume nokte, kaj marbordaj aroj ripozas je alta tajdo. Ĉefa manĝo de la Nigra egreto estas malgrandaj fiŝoj, sed ili manĝas ankaŭ akvajn insektojn, krustulojn kaj amfibiojn.
Reproduktado
La nesto de la Nigra egreto estas konstruata el bastonetoj lokitaj super akvo en arboj, arbustoj, kaj kareksejoj, formante solidan strukturon 1 al 6 m supergrunde. La reprodukta sezono estas komence de la pluvsezono, sed tio povas ege multe varii depende el la regiono, en solaj aŭ miks-speciaj kolonioj kiuj povas nombri ĝis centoj, foje kun aliaj ardeoj, sed el kiuj tiu ĉi specio povas forpeli la bovardeojn. La ino demetas 2 al 4 malhelbluajn ovojn 44 por 33 mm. La junuloj estas nutrataj el insektoj kaj fiŝetoj. La entrudo de homoj estas ofte kaŭzo de malalta produktiveco de la nestoj.
Leopoldina de Braganzo kaj Burbono
Leopoldina de Braganzo kaj Burbono (1847-1871), ŝia kompleta nomo estis Leopoldina Teresa Francisca Carolina Micaela Gabriela Rafaela Gonzaga kaj ŝi estis la tria infano kaj dua filino de la brazila imperiestro Dom Petro la 2-a (1825-1841) kaj ties edzino Tereza Kristina de Burbono (1822-1889). Ŝi naskiĝis unu monaton post la morto de sia frato Afonso, Imperia princo de Brazilo (1845-1847) kaj ŝi estis unu jaron pli juna ol sia fratino Princino Izabela (1846-1921). Alnomita Via Princina moŝto Leopoldina de Brazilo, ŝi baptiĝis en la Imperia Kapelo de la episkopo Manuel do Monte Rodrigues de Araújo, Grafo de Irajá (1798-1863) kaj ricevis tiun nomon omaĝe al sia pripatra avino, la arkidukino Dona Leopoldina (1797-1826) de Aŭstrio.
Edziniĝo kaj familio
Ekde sia edziniĝo, la princino Leopoldina komencis vivi inter Brazilo kaj Aŭstrio, kaj ĉiam reiris al sia naskiĝlando okaze de la naskiĝoj de sia infanaro. Kiam ŝi konstatis sian kvaran gravedecon, ŝi kaj la edzo decidis ne plu reveni al Brazilo, kaj en la 15-a de septembro 1870, la princo Ludoviko Gastono naskiĝis en la Kastelo de Ebenthal.
Morto
En la unuaj monatoj de la jaro 1871, estante 23-jara, Leopoldina elmontris la unuajn simptomojn de la malsano kiu estonte ŝin mortigis. Atakita de tifoida febro, Leopoldina mortis en Vieno. Omaĝe al la princino, la Imperiestro Francisko Jozefo la 1-a de Aŭstrio dekretis oficialan funebron dum 30 tagoj. Post solena funebro celebrita de la Apostola Nuncio, Monsinjoro Mariano Falcinelli Antoniacci (1806-1874), ŝia korpo estis translokiĝinta al Koburgo, kie reprezentantoj de ĉiuj reĝaj domoj ĉeestis la ceremonion. Ŝia korpo kuŝas en la kripto de la Preĝejo de Sankta Aŭgusteno, en Koburgo, apud la tomboj de siaj edzo kaj infanoj.
Vidu ankaŭ
<Gallery> William Carr Beresford, Viscount Beresford by Sir William Beechey (2).jpg| William Carr Beresford (1768-1854) Metternich.png| Klemens von Metternich (1773-1859) Martimfrancisco_I.jpg| Martim Francisco (1775-1844) Coat_of_arms_of_Hesse.svg| Barono de Eschwege (1777-1855) 29-_Imperatriz_rainha_D._Leopoldina.jpg| Dona Leopoldina (1797-1826) Bispo_Conde_de_Iraj%C3%A1.jpg| Grafo de Irajá (1798-1863) Template-Cardinal.svg| Mariano Falcinelli (1806-1874) Marie-Clémentine d'Orléans.jpg| Fraŭlino de Beaujolais (1817-1907) Augusto_de_Saxe-Coburgo-Gotha.jpg| Grafo Aŭgusto (1818-1881) Victor_Meirelles_-_Dona_Tereza_Cristina.jpg| Tereza Kristina de Burbono (1822-1889) Pedro_II_circa_1887b_transparent.png| Dom Petro la 2-a (1825-1841) Franz-Joseph-%C3%96sterreich-1885.jpg| Francisko Jozefo (1830-1916) Gaston_conde_1870_002.JPG| Grafo d'Eu (1842-1922) Pes_18339.jpg| Ludoviko Aŭgusto (1845-1907) Afonso_01_1846.png| Afonso, Imperia princo (1845-1847) Dona_Isabel.jpg| Princino Izabela (1846-1921) Zar_Ferdinand_Bulgarien.jpg| Ferdinando la 1-a (1861-1948) D._Pedro_Augusto_de_Saxe-Coburgo_e_Bragan%C3%A7a.jpg| Petro Aŭgusto (1866-1934) Dom_Augusto_Leopoldo_de_Saxe-Coburgo_e_Bragan%C3%A7a_1889.jpg| Aŭgusto Leopoldo (1867-1922) Jos%C3%A9_de_Saxe-Coburgo_e_Bragan%C3%A7a_(detalhe).jpg| Josefo Fernando (1869-1888) Lu%C3%ADs_de_Saxe-Coburgo_e_Bragan%C3%A7a.jpg| Ludoviko Gastono (1870-1942) </Gallery>
Casacanditella
Casacanditella estas komunumo de Italio.
2-Okteno
2-Okteno aŭ C8H16 estas alkeno aŭ nesaturita rektoĉena hidrokarbonido kun 8 karbonatomoj kaj 16 hidrogenatomoj. En normalaj kondiĉoj ĝi estas senkolora brulema likvaĵo, nesolvebla en akvo sed solvebla en organikaj nepolaraj solvantoj tiaj kiaj kloroformo, benzeno, benzino, etanolo, metanolo, eteroj kaj acetonoj. Strukture ekzistas 87 malsamaj kombinaĵoj kun la sama kemia formulo. Ĝiaj izomeroj povas prezentiĝi sub la cis aŭ trans formo aŭ kun branĉa kateno.
Anthony Quinn
Anthony Rudolph Oaxaca QUINN (naskiĝis la 21-an de aprilo 1915, mortis la 3-an de junio 2001) estis usona aktoro.
Li naskiĝis en Chihuahua, Meksiko. Sian filmdebuton li havis en la jaro 1936: Pro sia ekzotika aspekto li tiutempe ĉefe aperis en la rolo de malicema meksikano aŭ indiano. Internacian famon li gajnis en 1953, kiam li gajnis Oskaron pro la plej bona epizoda rolo la filmo Viva Zapata. Sekvis neforgeseblaj karakteraj roloj, kiel ekz. tiu de la perfortema Zampano en la Fellini-filmo La strada kaj tiu de la greko Aleksis Sorbas, surscenigita ankaŭ en la Broadway-teatro. Ekde la 1970-aj jaroj Anthony Quinn dediĉis sin ankaŭ al verkado, pentrado kaj skulptado. Li mortis en Bostono, Masaĉuseco.
(14703) 2000 AX243
(14703) 2000 AX243 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la dum la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
377 Kampanio
377 Kampanio estas granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita de la franca astronomo Auguste Charlois elde la observatorio de Nico la 20-an de septembro 1893
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de la itala regiono Kampanio.
Robert Bosch GmbH
Robert Bosch GmbH estas internacia teknologia kaj servodona kompanio kiu ekzistas el la divizioj aŭtomobilteknologio, industria teknologio, konsumantproduktoj, energi- kaj konstru-teknologio. Dum la kontojaro 2014 la grupo konsistis el proksimume 290 000 kunlaborant(in)oj kun debito de 49 miliardoj da eŭroj. La Bosch Grupo konsistas el "Robert Bosch GmbH" kaj proksimume 440 filiaj kaj regionaj kompanioj en proksimume 60 landoj.
Historio
Robert Bosch GmbH fondiĝis en 1886 kiel 'Werkstätte für Feinmechanik und Elektrotechnik' de Robert Bosch (1861-1942) en Stutgarto. Robert Bosch en 1897 sukcese instalis sian magnetsparkilon en aŭtomobilo. Per tio li solvis unu el la plej grandajn problemojn per kiu luktis la aŭtomobiltekniko. Li tuj fariĝis sukcesplena liveranto en la aŭtomobilsektoro.
En 1913 sekvis lumsistemoj, en 1927 dizel-injektosistemoj kaj en 1951 benzin-injektosistemoj. Jam en 1979 - post la alveno de la cifereca elektroniko en la aŭto - sparkadiloj kaj benzin-injektiloj estis integritaj en kompletaj motor-mastrumado-sistemoj.
Aŭtomobilteknologio
Aŭtomobilteknologio estas la plej granda divizio de Bosch. Tiu divizio produktas proksimume 68% de la totala debito. Bosch aktivas en la sekvaj kampoj: injektoteknologio por eksplodmotoroj, flankaparatoj por propulsaj sistemoj, alternativaj propulskonceptoj, sistemoj por aktiva kaj pasivaj sekureco en veturiloj, veturigasisto- kaj komfortfunkcioj, teknologio kaj konceptoj por informado kaj komunikado en aŭtoj, teknologio kaj servado por la aŭtokomerco.
Industria teknologio
En la industria teknologio Bosch aktivas en la kampoj aŭtomatigo- kaj enpakadoteknologio kaj fotovoltaikaj sistemoj. Filia entrepreno Bosch Rexroth oferas bazita sur sia sperto en hidraŭliko, elektro, mekaniko kaj pneŭmatiko ĉiujn teknologiojn por propulsaj, direktaj kaj translokaj aplikoj. En la enpakadoteknologio Bosch specialigis sin en procezo- kaj enpakadoinstalaĵoj por la farmacio-, nutraĵo- kaj frandaĵoindustrio.
Konsumantproduktoj
Ekde 2013 la divizio Konsumantproduktoj ampleksas la elektrajn ilojn de Power Tools kaj la 50%-akcion en la firmao Bosch und Siemens Hausgeräte GmbH. Je la fino de 2014 oni tute tranprenis tiun firmaon per la aĉeto de akcioj de Siemens.
Energio- kaj konstruteknologio
Ekde 2013 la divizio Energio- kaj konstruteknologio enhavas la sekcion Termoteknologio, produktisto de hejtigaj produktoj kaj varmakvosolvaĵoj kiuj malpli ŝarĝigas naturajn riĉaĵojn, la sekcion Securecaj Sistemoj, ofertisto de sekurecteknologio, komunikadoservoj kaj aliaj servoj al entreprenoj, kaj la sekcion Suna Energio kiu ofertas fotovoltaikajn solvojn. Komence de 2014 Bosch forlasis la fotovoltaikan sektoron.
Posedanta strukturo
La kapitalakciojn de Robert Bosch GmbH, por 92%, posedas Robert Bosch Stiftung GmbH per asocio sen profitcelo. Robert Bosch Industrietreuhand posedas la plejmulton de la voĉdonrajtoj. Tiu industria trusto plenumas la kompanian posedantan funkcion. La ceteraj akciojn posedas la familio Bosch kaj Robert Bosch GmbH.
(10496) 1986 RK
(10496) 1986 RK estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la dana astronomo Poul Jensen elde la Observatorio Brorfelde en la municipo Holbæk (Danio).
Vijfheerenlanden
Vijfheerenlanden estas municipo en la Provinco Utreĥto en la centro de Nederlando, ĝi ekestis je la 1-a de januaro 2019 pro kunfandiĝo de tri antauŭaj municipoj: Leerdam, Vianen kaj Zederik.
Vilhelmo la 1-a (Sicilio)
Vilhelmo la 1-a de Sicilio (Palermo aŭ Monreale, 1130 - Palermo, 7-an de majo 1166), reĝo de Sicilio, filo de la reĝo Roĝero la 2-a kaj Elvira de Kastilio, nepo de Alfonso la 6-a de Leono. Li estis moknomita Vilhelmo la malbona, pro la kronikoj de lia regado raportitaj de Hugo Falcandus.
Kun malpli da energia karaktero ol lia patro, kiu fakte regis ĉe la komenco de la regado estis Maio de Bari, kun la titolo de ammiratus ammiratorum, kiu anstataŭigis Thomas Burn. Ekskludita la nobelaro de la administrado kaj provis tranĉi la liberecon ĝuatan de la urboj.
Papo Adriano la 4-a mobilizis la nobelojn kontraŭ li. Tio baziĝis sur la fakto, ke la aŭtoritato de Vilhelmo ne estis rekonita de la bizanca imperiestro, Manuelo la 1-a Komneno, aŭ de la Sankta Romia Imperio, Frederiko la 1-a.
En 1155, grekaj trupoj okupis la urbon Bari kaj komencis sieĝi Brindizion. Vilhelmo tamen ne estis senpova de milita forto. Je la alveno en Italion, li detruis la grekan floton kaj armeon ĉe la sieĝo de Brindizio la 28-an de majo 1156 kaj reakiris Bari. Adriano devis koincidi en Benevento la 18-an de junio 1156, konfirmante Vilhelmon kiel leĝa reĝo, kaj en 1158 subskribis la pacon kun la grekoj.
Unio Internacia de Advokatoj Esperantlingvaj
Fondo
Kadre de la 107-a Universala Kongreso en Montrealo, okazis la fond-asembleo de UIAE. La kunordiganto, Miguel Faria de Bastos, klarigis la kialon de la estigo de nova asocio, surbaze de tio, ke juristeco estas kvalifiko kaj advokatado estas profesio. Krom la koincidaj celoj inter Internacia Jurista Esperanto-Asocio kaj UIAE, ĉi-lasta havas specifajn celojn, unu el kiuj estas la videbligo de Esperanto kaj de advokata Esperanto-asocio funkcianta Esperante antaŭ la neesperantlingvaj advokatoj. La statuto estis unuanime aprobita.
Esprimiĝis la volo havi estontece privilegiitan interrilatiĝon kun IJEA (juristoj) kaj IKEF (komercistoj), pro la parta koincido de la celoj kaj pro la neceso de konsistigo de termina jura vortaro.
Estraro
Laŭ stato komence de 2022 la estraron gvidas prezidanto Miguel Faria de Bastos, portugalo kaj advokato de la Ordono de Advokatoj de Angolo kaj ankaŭ de Portugalio. Li estas honora prezidanto de la Portugala Esperanto-Asocio kaj membro de lingvaj, kulturaj kaj homrajtaj asocioj, kaj estas aŭtoro de la libro “Timoro, la plej granda ekstermejo en la mondo” (1998), ankaŭ kun versio en la portugala lingvo.
Konsisto de la nova estraro, unuanime elektita, por 2022-:
Peredelkino (stacio)
Peredelkino (Переделкино) estos haltejo sur la Linio MCD-4 Kijevsko-Gorkovskij de la Moskvaj centraj diametroj en Moskvo.
Kancero
Kancero estas klaso de malsanoj karakterizataj per foje malbonprognoza, solida tumoro, kiu emas ĉiam pli disvastiĝi, ankaŭ al aliaj organoj, kaj renaskiĝi post fortranĉo.
Tabakfumado estas la kaŭzo de ĉirkaŭ 22% de la kancermortoj. Alia 10% estas rilata al trodikiĝo, malbonkvalita dieto, manko de fizika aktiveco aŭ troa drinkado de alkoholaĵoj. Aliaj faktoroj povas esti kelkaj infektoj, ekspono al joniga radiado kaj al mediaj poluantoj. En la evolulandoj, 15% de kanceroj rilatas al infektoj kiel Helicobacter pylori, hepatito B, hepatito C, HPV, Epstein–Barr viruso kaj homimunmanka viruso (HIV). Tiuj faktoroj funkicas, almenaŭ parte, ŝanĝante la genojn de ĉelo. Tipe, multaj genŝanĝoj estas okazintaj antaŭ la kancero disvolviĝas. Proksimume 5–10% de kanceroj estas okazigitaj pro hereditaj gendefektoj el gepatroj. Kancero povas esti detektita per kelkaj signoj kaj simptomoj kaj per medician analizoj. Tio estas poste tipe plu esplorita per medicina bildigo kaj konfirmita per biopsio.
Multaj kanceroj povas esti preventitaj per nefumado, pluteni sanigan pezon, nedrinkado de tro multa alkoholaĵo, manĝado de vegetaĵoj, fruktoj kaj integraj cerealoj, vakcinado kontraŭ kelkaj infektaj malsanoj, nemanĝado de tro multa procezita kaj ruĝa viando kaj evitado de tro multa ekspono al sunradioj. Frua detekto pere de kancerbildigo estas utila kontraŭ uterkola kaj kojlorektuma kanceroj. La profitoj de bildigo en pulma kancero estas polemikigaj. Kancero estas ofte traktita per kelkaj kombinoj de raditerapio, kirurgio, kemiterapio kaj celterapio. Doloro kaj simptomkontrolo estas foje grava parto de la traktado (kuracado). Paliativa zorgado estas partikulare grava en personoj kun tro antaŭeniĝinta malsano. La ŝanco survivi dependas el la tipo de kancero kaj el etendo de la malsano en la komenco de la traktado. En infanoj sub 15 en la diagnozo, la kvin-jara survivindico en la disvolviĝintaj landoj estas averaĝe 80%. Por kancero en Usono, la averaĝa kvin-jara survivindico estas 66%.
Ekesto de la nomo
La nomo "kancero" estas etimologie parenca al kankro kaj signifas ankaŭ genron de grandaj kraboj. Laŭ Galeno de Pergamono ĝin instigis la simileco inter ŝvelintaj vejnoj de ekstera tumoro kaj la gamboj de kankro. Supozeble la unua, kiu uzis la nomon de la malsano, estis Hipokrato, kiu rimarkis tiun similecon ĉe brusta tumoro. Plia interrilato por li estis, ke la astrologio atribuas la bruston al la zodiaka signo kankro.
Aristotelo difinis kanceron kiel tumorojn supraĵe konstateblajn, enkreskantajn en aliajn organojn.
Specoj
Oni distingas specojn de kancero laŭ la organo trafita. Ĉe homo okazas ekzemple jenaj tipoj, kiuj ĉiuj povas esti mortigaj:
Hepatokancero
Hepatokancero estas kancero kiu ekas en la hepato. Kancero kiu etendiĝas el aliloke al la hepato, konata kiel hepata metastazo, estas pli ofta ol tiu kiu ekas en la hepato. Simptomoj de hepatokancero povas esti ŝvelo aŭ doloro en la dekstra flanko sub la riparejo, ŝvelo de abdomeno, flaveca haŭto, facileco al ekimozo, pezoperdo kaj malfortiĝo.
La ĉefa kaŭzo de la hepatokancero estas cirozo pro hepatito B, hepatito C aŭ alkoholo. Aliaj kaŭzoj estas la aflatoksino, la nealkohola grashepata malsano kaj hepatovermoj. La plej oftaj tipoj estas hepatoĉela karcinomo (HĈK), kio faras ĝis 80% de kazoj, kaj kolangikarcinomo. Malpli oftaj tipoj estas mukoza kista neoplasmo kaj intradukta papila galneoplasmo. La diagnozo povas esti subtenita per sangekzamenoj kaj medicina bildigo, kun konfirmo per hista biopsio.
Preventaj klopodoj estas imunigo kontraŭ hepatito B kaj traktado de tiuj infektita per hepatito B aŭ C. Kanceranalizo estas rekomendata en tiuj kun kronika hepatomalsano. Traktado povas esti kirurgio, celita terapio kaj radioterapio. En kelkaj kazoj, ablaciterapio, emboliziga terapio aŭ hepatotransplanto povas esti uzata. Malgrandaj ŝveloj en la hepato povas esti deproksime kontrolitaj.
Unuaranga hepatokancero estas tutmonde la sesa plej ofta kancero (6%) kaj la dua ĉefa kaŭzo de morto pro kancero (9%). En 2018, ĝi okazis en 841 000 perosnoj kaj rezultis en 782 000 mortoj. En 2015, 263 000 mortoj pro hepatokancero estis okazigitaj de hepatito B, 245 000 de alkoholo kaj 167 000 de hepatito C. Plej altaj indicoj de hepatokancero okazas kie hepatito B kaj C estas komunaj, kiel en Azio kaj Subsahara Afriko. Maskloj estas plej ofte atakitaj de HĈK ol inoj. Diagnozo estas plej ofta inter tiuj kiuj aĝas 55 ĝis 65 jarojn. La kvinjara survivindico estas de 18.4 % en Usono, kaj de 40.4% en Japanio.
Sarkomo
Sarkomo estas kancero evoluinta el konektivo, ekzemple : ostosarkomo aŭ liposarkomo.
Priskribo
Genetika ŝanĝiĝo de korpa ĉelo povas kaŭzi kanceron. Nenormala ĉelo multobliĝas kaj neregulitaj ĉeloj formas tumoron, kiu povas formi metastazojn.
Kirurgio
La tumoro estas fortranĉita.
Iksradiado
Iksradiado mortigas ĉiujn ĉelojn, kiuj multiĝas neregule. Oni alcelas la tumoron.
Kemiterapio
Kemiterapio ne estas cela terapio. La drogo mortigas ĉiujn ĉelojn, kiuj multiĝas. La drogo cirkulas en tuta korpo.
Imatinib
Imatinib estis la unua cela terapio (Glivec® 2001). Ĝi celas tirozino-kinazon en mieloida leŭkemio kaj sarkomon nomita GIST.
Interago MDM2-p53
La drogo nutlin agas kontraŭ la detruado de la p53.
Angioformado
Malfaciligi la angioformadon en la tumoro bremsas la tumoron. bevacizumab (Avastin® 2005) estas antikorpo kontraŭ ricevanto de VGEF, kiu malfaciligas la angioformadon. Alie faciligi la angioformadon en la tumoro povas malpliigi la metastazojn.
Albertstadt
Albertstadt estas urbodistrikto de Dresdeno, la ĉefurbo de la germania federacia lando Saksio. Ĝi kovras areon de 7,5 kvadrataj kilometroj kaj fine de la jaro 2012 havis 2817 loĝantojn. Historie la urbodistrikto iam estis unu el la plej grandaj kazernaj areon en Germanio. Ĝi ricevis sian nomon honore al reĝo Alberto la 1-a de Saksio 1828-1902), kiu en kronprinca aĝo estis armeestro en la Francia-Prusia Milito de 1870-1870 - du jarojn antaŭ la fondo de la urbodistrikto. La kvartalo estas la norda el kvin urbodistriktoj, kiuj konsistigas la "novan urbokernon", norde de la rivero Elbo kaj de la historia urbokerno ĉe la suda rivera bordo, kaj estas unu el kvar distriktoj, kiuj havas sian nomon honore al saksa monarko - la aliaj tri estas Friedrichstadt, Johannstadt kaj Antonstadt. Inter la diversaj urbopartoj, la distrikto Albertstadt kiel "armea urbokvartalo" tamen havas apartan rolon kaj historion.
La rolo de la distrikto kaj ĝia strukturo ŝanĝiĝis plurfoje. Tiel, la distrikto gastigis unu el la plej grandajn najbarecajn industriajn areojn de la urbo kaj nuntempe ŝanĝiĝis al "kultura kaj administra urboparto".
Hispana literaturo de la Romantismo
La Romantismo aŭ Romantikismo estas revolucia movado en ĉiuj fakoj de la vivo kiu, ĉe artoj, rompis la skemojn starigitajn dum la Novklasikismo, defendante fantaston, imagemon kaj la malraciajn fortojn de spirito. La Novklasikismo restis ankoraŭ ĉe kelkaj verkistoj, sed multaj, kiuj iniciatiĝis en la novklasikisma sinteno, konvertiĝis entuziasme al Romantismo, kiaj la Duko de Rivas aŭ José de Espronceda. Aliaj tamen estis dekomence konvinkitaj romantistoj.
La origino de la termino "romantismo" ne estas tute klara. Krome, la evoluo de la movado varias laŭ la lando. En la 17a jarcento ĝi aperis en Anglio kun la signifo de "nerealo". Samuel Pepys (1633 - 1703) uzis ĝin en la senco "emocia" kaj "amtema". James Boswell (1740 - 1795) uzis ĝin por priskribi la aspekton de Korsiko. Romantic aperas kiel ĝenra adjekto por esprimi ion "pasian" kaj "emocian". En Germanio, tamen, ĝi estis uzita de Johann Gottfried Herder kiel sinonimo de "mezepoka". La termino romanhaft (noveleca aŭ romaneca) estis anstataŭata per romantisch, kun konotacioj pli emociaj kaj pasiaj. En Francio, Jean-Jacques Rousseau uzis ĝin en priskribo de la Lago Lemano. En 1798, la Dictionnaire de l’Académie française montras kaj la naturan kaj la literaturan sencojn de romantique. En Hispanio oni devas atendi ĝis 1805 por trovi la esprimon romancista. Dum la jaroj 1814 kaj 1818, post sinsekvaj polemikoj, oni uzis ankoraŭ necertece la terminojn romanesco, romancesco, románico kaj romántico (romantisma).
La pioniroj de la Romantismo, kiu etendiĝis tra Eŭropo kaj Ameriko, estis Rousseau (1712 - 1778) kaj la germana dramaturgo Goethe (1749 - 1832). Sub la influo de tiuj figuroj la romantistoj ekkreis verkojn malpli perfektajn kaj malpli regulajn, sed pli profundajn kaj intimajn. La moto estis libero en ĉiu aspekto de la vivo.
Tendencoj de la Romantismo
En Hispanio, la romantismo estas konsiderata kompleksa kaj konfuza, kun grandaj kontraŭdiroj kiuj iras el ribelemo kaj revolucia idearo ĝis reveno al la tradicio katolika-monarkia.
La ĝenrismo
La ĝenrismo interesiĝis pri tiutempa kutimaro, ĉefe el vidpunkto de popolaj klasoj, kaj uzis purisman kaj surlokan lingvaĵon. La ĉefa aŭtoro por tiu subĝenro estis Mesonero Romanos, situanta marĝene de la Romantismo kun ironia sinteno antaŭ tiu. La ĝenrismo, generita ene de la Romantismo kiel montro de melankolio por la valoroj kaj kutimoj pasintaj kaj perdotaj, kontribuis al la dekadenco de la movado romantisma kaj al komenco de la Realismo kiam tiu burĝiĝis kaj iĝis nur priskriba esprimmaniero.
Historia enkadriĝo
La Romantikismo kovris la unuan duonon de la 19a jarcento, kiu estas epoko de fortaj politikaj konfliktoj post la industria, la usona, la usona kaj la klerisma revolucioj. La konservativuloj defendis siajn privilegiojn sed la liberaluloj kaj progresemuloj luktis por ties nuligo. Aperis la laikismo kaj la framasonismo ĝuis el granda influo. La katolika tradicia pensmaniero defendiĝis antaŭ la novaj ideoj de la liberpensuloj kaj de sekvantoj de la germana filozofo Karl Christian Friedrich Krause. La laborista klaso ekrealigis protestajn agojn de anarkiista aŭ socialista tendencoj, pere de strikoj kaj atencoj. Dum en Eŭropo disvolviĝis forte la industrio kaj pliriĉis kulture, Hispanio montris la bildon de lando neprogresinta kaj pli kaj pli ĝi malproksimiĝis el la cetero de Eŭropo.
Unuaj aperoj
La Romantismo eniris en Hispanio tra Andaluzio kaj tra Katalunio (El Europeo):
Poezio
Variaj estas la temoj de la romantika poezio:
Menciindas, ke la nova spirito tuŝis la versarton. Kontraŭ la monotona ripetado novklasika de kantoj, proklamiĝis la rajto uzi ĉiajn metrikajn variojn ekzistantajn, alklimatigi tiujn el aliaj lingvoj kaj renovigi se nepras. Romantismo antaŭeniras je tio, kiel ĉe aliaj aspektoj, al kuraĝaj ŝanĝoj de la modernismo jarcentfina.
José de Espronceda
Naskiĝis en 1808, en bieno proksime de Almendralejo, Badajoz. En Madrido estante ankoraŭ studento aliĝis al kontraŭleĝa sekreta asocio liberala kaj kontraŭabsolutisma nome "La Numantinoj" kiel venĝo de mortigo de la liberala partiestro Rafael del Riego. Li estis denoncita kaj arestita en monaĥejo -ĉar li estis neplenaĝa- en Guadalajara [Guadalaĥara] dum kvin jaroj. Poste li vivis ekzile en Belgio, Francio kaj Britio, kie li enamiĝis je Teresa Mancha [Manĉa] al kiu li dediĉos gravajn ampoemojn kaj kun kiu li vivis tre ardan kaj probleman amhistorion. Li revenis en Hispanion kun aliaj liberaloj danke al amnestio por morto de la reĝo Ferdinando la 7-a en 1833 kaj dediĉis sin al literaturo kaj politiko -li iĝis eĉ deputito en 1842- kun vivo ege diboĉa kaj agitita, pro kio Teresa Mancha abandonis lin en 1838. Li kaj lia familio suferis netrankvilan familian vivon. Li malsaniĝis kaj mortis en 1842 en Madrido ankoraŭ juna post esti produktinta grandegan kvanton da verkaro kaj kiam li estis edziĝonta denove.
Espronceda kultivis la ĉefajn literaturajn ĝenrojn, kiaj la historia romano, pere de Sancho Saldaña o El castellano de Cuéllar (1834), la eposa poemo, pere de El Pelayo, sed liaj plej gravaj verkoj estas poeziaj. Publikigis Poesías en 1840 post reveno el ekzilo. Temas pri heterogena poemkolekto kiu kunigas junpoemojn, iom novklasikajn, kun aliaj el romantismo pli ekzalta. Tiuj lastaj plej gravas, ĉefe tiuj kiuj pligrandiĝas plej marĝenajn tipojn: Canción del pirata (pirato), El verdugo (ekzekutisto), El mendigo (almozulo), Canto del cosaco (kozako).
La plej gravaj longaj verkoj estas la jenaj El estudiante de Salamanca (1840) kaj El diablo mundo:
Carolina Coronado
Menciindas Carolina Coronado (Almendralejo, 1820 - Lisbono, 1911). Ŝi pasis grandan parton de infanaĝo ĉe la kamparo de Ekstremaduro kaj tre june manifestiĝis kiel poetino. Edzino de usona diplomato, ŝi loĝis en variaj eksterlandaj landoj. La familiaj malbonaĵoj serĉigis ŝin solecon kaj retiriĝon en Lisbonon, kie ŝi mortiĝis en 1911. Ŝia plej grava verko estas Poesías (1852).
Aliaj poetoj
Spite la mallongecon de la romantika poezio en Hispanio, aperis ankaŭ aliaj elstaraj poetoj menciindas kiaj la barcelona Juan Arolas (1805 - 1873), la galega Nicomedes Pastor Díaz (1811 - 1863), Gertrudis Gómez de Avellaneda (1814 - 1873), Salvador Bermúdez de Castro (1817 - 1883) kaj Pablo Piferrer (1818 - 1848). Tiu lasta, spite verki nur en kastilia, estis unu el pioniroj de la romantisma movado en Katalunio.
Prozo
Dum Romantismo estis granda deziro de literatura fikcio, romanemo, kontaktemo kun aventuroj kaj mistero, tamen la hispana produktado estis malabunda, limige foje al traduko de eksterlandaj romanoj. Pli ol mil tradukoj cirkulis tra Hispanio antaŭ 1850, el verkistoj kiaj Aleksandro Dumas, Chateaubriand, Walter Scott, Victor Hugo, ktp., el ĝenroj historia, sentema, flirta, feljetona... La hispana prozo limiĝis ĉefe al romano, eseo, ĵurnalismo kaj ĉefe ĝenrismo.
En la unua kvarono de la jarcento distingiĝis kvar tipoj de romanoj: morala kaj eduka, amafera, horortema kaj kontraŭklerika. El ĉiuj, la plej pure romantika estas tiu de tipo kontraŭklerika. Tamen, la romantisma influo kristaliĝos ĉefe en la historia romano.
La historia romano
La historia romano disvolviĝis imite de Walter Scott (el kiu estis jam tradukitaj 80 verkoj), kies plej reprezenta estas Ivanhoe. Estas du tendencoj: liberala kaj modera. Ene de la tendenco liberala estas kontraŭklerika skolo kaj alio popolema. Aliflanke, la tendenco modera elfluis foje en romanoj de ekzalto kaj tradicia kaj katolika. Ambaŭokaze oni klopodas elsendi aktualan mesaĝon pere de historia kunteksto.
La hispanaj verkistoj plej elstaraj tiuterene estis la jenaj:
Eseo
La plej parto el tiuj verkoj naskiĝis el diskutado dum la konstitucifara asembleo por la Konstitucio de Kadizo. La plej reprezentaj aŭtoroj tiuterene estas la jenaj: Juan Donoso Cortés (1809 - 1853) kaj Jaime Balmes (1810 - 1848):
Ĝenrismo
Dum la jaroj 1820 al 1870, disvolviĝis en Hispanio la ĝenrisma literaturo, kiu manifestiĝas en la nomita ĝenrisma pentraĵo, nome artikolo en prozo ne tro etenda kiu publikiĝas kun aliaj tekstoj en gazetoj aŭ libroj. Tiu ĝenrismaj artikoloj malhavis historion aŭ reduktis ĝin al skizo, kaj priskribis la vivmanieron de la epoko, popolan kutimon aŭ stereotipon de persono. Ofte (kiel ĉe la artikoloj de Larra) ili enhavis grandan satiran intencon.
La ĝenrismo aperis pro la romantisma deziro starigi diferencojn kaj partikularecojn, influe de la franca emo al tiu ĝenro. Oni publikigis milojn da ĝenrismaj artikoloj, kaj tio limigis la disvolvigon de la romano en Hispanio, ĉar en tiu ĝenro hegemoniis la rakonto kaj la individuaj roluloj, dum en la ĝenrisma pentraĵo oni limigas al priskribo de roluloj kiel ĝenraj (taŭrludisto, maronvendistino, akvovendisto, ktp.). Oni verkis grandajn kolektivajn kompilojn de artikoloj tiuĝenraj, kiaj Los españoles pintados por sí mismos (Madrid: Ignacio Boix, 1843-1844 2 vol., represitaj en unu sola en 1851). En tiu subĝenro elstaris la madrida Ramón Mesonero Romanos kaj la andaluza Serafín Estébanez Calderón.
Ramón de Mesonero Romanos, El curioso parlante (la scivolema parolemulo)
Mesonero Romanos naskiĝis kaj mortiĝis en Madrido (1803-1882). Apartenis al la Hispana Akademio pri Lingvo kaj estis pacema burĝulo. Lia pensmaniero estis kontraŭromantika kaj estis granda observanto de la ĉirkaŭa vivo. Famis sub la pseŭdonimo El curioso parlante (la scivolema parolemulo). Lia ĉefa literatura produktaĵo estis dediĉita al ĝenrismo, tamen li verkis ankaŭ romantikajn Memorias de un setentón (memoroj de sepdekjarulo), aludo al personoj kaj eventoj kiujn li konis el 1808 al 1850. Li kolektis siajn ĝenrismajn pentraĵojn en Panorama matritense kaj Escenas matritenses.
Serafín Estébanez Calderón, El solitario (la solulo)
Naskiĝis en Malago (1799) kaj mortiĝis en Madrido (1867)). Li ricevis altrangajn postenojn politikajn. De tendenco konservativa, en junaĝo li estis liberala. Publikigis diversajn poemojn kaj historian romanon, Cristianos y moriscos (kristanoj kaj moriskoj), kvankam lia plej fama verko estas la kolekto de ĝenrismaj pentraĵoj nome Escenas andaluzas (1848), kun "pentraĵoj" kiaj El bolero, La feria de Mairena, Un baile en Triana, Los Filósofos del figón...
Ĵurnalismo: Mariano José de Larra
Dum la agitita 19a jarcento la rolo de la gazetaro iĝis decida. La barcelona gazeto El Europeo (1823-1824) publikigis artikolojn pri romantismo kaj, danke al tiu, oni ekkonis en Hispanio la nomojn de Byron, Schiller kaj Walter Scott. Sed la gazetaro estis ankaŭ armilo por la politika lukto. Tiele menciindas la politika-satira gazetaro de la Liberala Jartrio (El Zurriago, La Manopla), kie aperis ne nur sociaj temoj, sed ankaŭ ĝenrismaj skizoj klaraj antaŭantoj de la produktado de Larra.
Post la morto de Fernando la 7-a en 1833, okazis gravaj ŝanĝoj en ĵurnalismo. La ekzilitoj post la reago absolutista de 1823 revenis kaj kun la nova generacio (tiu de José de Espronceda kaj Larra) markis la stilon de la epoko, ĉar ili lernis dum la ekzilaj jaroj el multe pli progresemaj angla kaj franca gazetaroj.
Mariano José de Larra, El pobrecito hablador
Kvankam Larra famas pro sia ĵurnalisma verkaro, ekzemple pere de la gazeto El duende satírico del día, li kultivis ankaŭ aliajn ĝenrojn, kiaj poezio, novklasikema kaj satira (Sátira contra los vicios de la corte); teatro, per la historia tragedio Macías; kaj laste, la historia romano, per El doncel de don Enrique el Doliente, pri galega menestrelo kiun murdis ĵaluza edzo.
Ĵurnalismaj artikoloj de Larra
Larra verkis pli ol 200 artikoloj, subskribe per diversaj pseŭdonimoj: Andrés Niporesas, El pobrecito hablador kaj ĉefe, Fígaro. Liaj verkoj dividiĝas en tri grupoj: ĝenrismaj, literaturaj kaj politikaj.
Teatro
La novklasika teatro ne sukcesis venki en la hispana gusto. Komence de la 19a jarcento oni plu plaŭdis la verkojn de la Hispana Ora Jarcento. Tiuj teatraĵoj estis malaprezataj de la novklasikuloj ĉar tiuj ne obeis la regulon de la tri unuoj (ago, loko kaj tempo) kaj miksis humoron kun tragediecon. Tamen tiuj teatraĵoj allogis ekster Hispanio, precize ĉar ili ne estis limigitaj al idealo kiun defendis la novklasikuloj. La Romantismo triumfis en la hispana teatro per La conjuración de Venecia, de Francisco Martínez de la Rosa; El Trovador, de Antonio García Gutiérrez; Los amantes de Teruel, de Juan Eugenio Hartzenbusch; sed la ŝlosila jaro estas 1835, kiam oni premierigis Don Álvaro o la fuerza del sino, de la Duko de Rivas (1791-1865).
Plej kultivita estas dramo. Ĉiuj teatraĵoj enhavas poeziajn elementojn, kune kun dramaj kaj romaneskaj.
Imperas en teatro la libereco ĉiatipa:
Ángel de Saavedra, duko de Rivas
Ángel de Saavedra y Ramírez de Baquedano (Kordovo, 1791 - Madrido, 1865), luktis kontraŭ la franca invado de Hispanio kaj, en politiko, agadis kiel progresisto. Pro tio li estis kondamnita je morto, kvankam sukcesis eviti tion. En Malto li konis anglan kritikiston, kiu lernigis lin valorigi la hispanan klasikan teatron kaj konvertigis lin al Romantismo. Loĝis en Francio dum ekzilo, kaj revenis al Hispanio dek jarojn poste, en 1834. Se, kiam li eliris el Hispanio, Ángel de Saavedra estis konsiderata kiel liberala novklasikulo, kiam revenis al Hispanio estis jam konservativa romantikulo.
Li plenumis gravajn publikajn postenojn. Kiel plej parto de la tiamaj verkistoj, li dekomence adoptis la novklasikan estetikon en poezio (Poesías, 1874) kaj en la teatra ĝenro (Lanuza, 1822). Lia aliĝo al la Romantismo estis iompostioma kaj videblas en poemoj kiaj El desterrado. En Romances históricos li klare montris sian konverton.
La famo de Rivas fondiĝis sur Leyendas (legendoj), sed ĉefe sur Don Álvaro o la fuerza del sino, kiu premieriĝis en la Teatro de la Princo (nuna Teatro Español) de Madrido en 1835, antaŭ ĉirkaŭ mil tricent ĉeestantoj, kiuj spektis la unuan romantikan hispanan dramon, kun novaĵoj kiaj kombino de prozo kaj verso.
José Zorrilla
José Zorrilla y Moral (n. 21-an de februaro 1817. Valladolid, Hispanio – m. 23-an de januaro 1893. Madrido) famiĝis en 1837, kiam li deklamis sian elegion dum entombigo de Mariano José de Larra. Li vivis ekde 1855 ĝis 1866 en eksterlando, postlasante la edzinon (eksvidvino 16 jarojn pli aĝa) kaj la financajn zorgojn. Dum tiu tempo li verkis multe, sed finance ne boniĝis lia situacio. Oni deklaris lin en 1889 poeto de la nacio kaj li ricevis pension.
Verkaro
Li verkis facile, ŝatis improvizi. Komence li sukcesis per legendoj (malgrandaj dramoj rakontitaj verse), kiuj okazas en la fora pasinto kaj rakontas ekzotajn historiojn. Margarita la Tornera kaj A buen juez, mejor testigo plej gravas. Li verkis abunde.
Aliaj verkistoj
Francisco Martínez de la Rosa, verkisto de transiro
Martínez de la Rosa (1787 - 1862), naskiĝis en Granada. Kiel politikisto arde partoprenis en la Kadiza Kortumo. Pro siaj liberalaj idealoj, li suferis enprizonigon. Elmigris al Francio kaj estis nomumita ĉefministro en 1833 post sia reveno al Hispanio. Lia politiko de "ĝusta mezo" malsukcesis inter la ekstremismoj kaj de dekstre kaj de maldekstre. Liaj samtempuloj kromnomis lin "Rosita la pastelera" (nome kukistino, peregino), kvankam li fakte suferis karceron, ekzilon kaj atencojn pro sia lukto por la liberala libereco.
Liaj unuaj verkoj estas ĉefe novklasikaj, kiaj La niña en casa y la madre en la máscara. Poste, pro praktiko de la "ĝusta mezo", adoptis la novan romantisman estetikon, kaj verkis siajn plej gravajn verkojn: nome Aben Humeya kaj La conjuración de Venecia.
Antonio García Gutiérrez
Naskiĝis en Chiclana de la Frontera, Kadizo, en 1813 kaj mortis en Madrido, en 1884. De familio de laboristoj, li dediĉis sin al beletroj kaj, malriĉa, enarmeiĝis. En 1836 li premierigis El trovador (la menestrelo), kiu ege sukcesis, tiom ke oni devigis lin saluti el la scenejo, kio inaŭguris en Hispanio kutimon jam uzatan en Francio. Danke al siaj sukcesoj li eliris el malriĉo. Pro la eksplodo de la revolucio nome la "Gloriosa", li unuiĝis al la revoluciuloj, kaj verkis himnon kontraŭ la Burbonoj, kiu ege populariĝis.
Juan Eugenio Hartzenbusch
Juan Eugenio Hartzenbusch Martínez (Madrido, 1806 - Madrido, 1880) estis verkisto, dramaturgo, poeto, filologo kaj kritikisto hispana, unu el plej elstaraj reprezentantoj de la romantisma teatro en Hispanio, sed dekomence nur meblisto. Li estas konata ĉefe pro sia teatraĵo Los amantes de Teruel (la geamantoj de Teruelo, 1837). Li plu verkis kaj publikigis rakontojn, poemojn kaj ĝenrismajn artikolojn.
Manuel Bretón de los Herreros
Naskiĝis en Quel, Rioĥo, en 1796 kaj mortis en Madrido, en 1873. Li ekverkis jam tre juna por verkoj kiaj A la vejez viruelas, Muérete y verás kaj El pelo de la dehesa. Satirigis la Romantismon, kvankam foje kelkaj ties trajtoj filtriĝas al liaj komedioj, kiaj Muérete y verás (vi mortu kaj vi vidu).
Malfrua Romantismo
Poezio, male al romanaro kaj teatro, pluestis romantika (la romanaro kaj la teatro sekvos la realisman novan skolon). En poezio la formo perdis parton de sia intereso por atentigi pri emociemo kiun povas montri la poemon. Rakontemo falis favore al liriko. Poezio estas pli individua kaj intima. Oni malpliigis retorikon kaj pliiĝis lirikismo, kies ĉefaj temoj estos amo kaj pasio por la mondo kaj por la beleco. Oni serĉis novajn metrikajn formojn kaj novajn ritmojn. La homogeneco kiun ĝuis la Romantismo transformiĝis en plureco pri la poezia idearo. La poezio malfruromantika do reprezentas la transiron el Romantismo al la Realismo.
La plej reprezentaj poetoj tiuperiode estas Gustavo Adolfo Bécquer, Augusto Ferrán kaj Rosalía de Castro. Ili ne multe sukcesis en tiu socio de la Burbona Restaŭro, praktika kaj malmulte idealisma, ĉar tiam oni miris plie la verkistojn kiuj pritraktis temojn el la tiutempa socio, kiaj Ramón de Campoamor kaj Gaspar Núñez de Arce, kvankam ĉi tiuj nuntempe ne estas tiom agnoskitaj kiom tiuj.
Gustavo Adolfo Bécquer
Li naskiĝis en Sevilo en 1836. Kvankam liaj familinomoj estis Domínguez Bastida, li subskribis per la dua familinomo de sia patro, devena el Flandrio. Li frue orfiĝis kaj ne povis laŭdezire studi naŭtikon, kvankam poste li trovis sian veran alvokiĝon, nome tiu de verkisto. Kiam li estis 18jaraĝa translokiĝis al Madrido, kie li klopodis atingi la literaturan sukceson sed suferis malriĉegon. Kiam li estis nur 21jaraĝa li eksuferis tuberkulozon, kio poste mortigos lin. Li enamiĝis arde de Elisa Guillén, kiu korespondis al li, sed ambaŭ rompis ilian rilaton, okazigante grandan doloron al la poeto. En 1861 li edziĝis al Casta Esteban kaj eklaboris kiel ĵurnalisto de tendenco konservativa. Poste li ricevis 500 pesetojn ĉiumonate (ege multe por la epoko) kiel cenzuristo de romanoj, sed li perdis tiun postenon en la revolucio de septembro de 1868. Li separiĝis el sia edzino kaj ekfaris vivon de maliluziigo kaj bohemio. En 1870 mortiĝis lia frato Valeriano, kiu ege helpis lin kiel kunulo. Gustavo Adolfo reamikiĝis kun Casta malmultajn monatojn antaŭ sia morto en Madrido, en 1870. Tio okazis preskaŭ neatendite kaj liaj restoj estis entombigitaj, kun tiuj de la frato, en Sevilo.
Prozo
Lia proza verkaro konsistas el Leyendas (legendoj), nome dudekok historioj, kie laŭ la romantisma idealo dominas mistero kaj transa mondo. Krome li verkis ankaŭ Cartas desde mi celda (leteroj el mia ĉelo), nome aro de kronikoj komponitaj dum estado en la monaĥejo de Veruela.
Poezio: Las Rimas
Bécquer kolektis la poemojn kiujn li komponis laŭlonge de sia vivo, en Rimas (rimaĵoj). Temas pri 79 mallongaj poemoj, de du, tri aŭ kvar strofoj (escepte malmultaj esceptoj), ĝenerale asonancaj, kun kombinoj de liberaj versoj, kiuj elstaris pro sia originaleco kaj nova lingvaĵo konsistanta en oftaj elipsoj kaj sugestoj.
Rosalía de Castro
Ŝia geedzeco ne feliĉis. Ili suferis ekonomiajn problemojn, kaj estis neceso vivteni ses gefilojn. Ŝi mortiĝis pro kancero en Iria Flavia, sed ŝiaj restoj estis translokigitaj al Santiago de Compostela, kie amashomoj akompanis ilin, ĉar Rosalía estis kaj estas ege amata en tuta Galegio.
Verkaro
Kvankam ŝia proza verkaro ne estis abunda, ĝi inkludas kvin novelojn, unu rakonton kaj kelkajn eseojn. Menciindas "La hija del mar" (la marfilino) kaj "Flavio", ambaŭ noveloj ege feminismaj, kaj El caballero de las botas azules (la kavaliro de bluaj botoj), de filozofia kaj satira fono, novelo kritika kontraŭ la hispana ĉefurbo kaj la malbonkvalita literaturo. Poezio havigas al Rosalía pli gravan lokon en literaturo. Ŝiaj unuaj libroj, La flor (la floro, 1857) kaj A mi madre (al mia patrino, 1863) posedas karakterajn trajtojn de la romantismo, kun versoj esproncedecaj. Tamen, ŝiaj tri ĉefaj verkoj estas la jenaj: <blockquote style="font-size: 95%; margin-right: 25%; ">
(ventetoj de mia tero, portu min tien)
<blockquote style="font-size: 95%; margin-right: 25%; ">
(Dio permesu, kastilianoj, kastilianoj kiujn mi malamegas, ke galegoj mortu antaŭ peti al vi vivtenon) <blockquote style="font-size: 95%; margin-right: 25%; ">
(tiuj senfinaj ridoj, tiuj sendolora ludado, tiu freneza kontento, kial finis?)
Gaspar Núñez de Arce
(Valadolido, 1834 - Madrido 1903). Li estis civila guberniestro kaj deputito, krom ministro. Li verkis la teatraĵon El haz de leña (lignofasko), kies agado okazas ĉirkaŭ la mistera morto de la princo don Carlos, filo de Filipo la 2-a. Liaj plej gravaj poeziaj verkoj estas La última lamentación de lord Byron (lasta lamento de LB), nome longa monologo pri la misero de la mondo, la ekzisto de supera kaj ĉiopova ento, politiko, ktp., kaj La visión de Fray Martín (la vizio de FM) Núñez de Arce prezentas la rolulon de Marteno Lutero kontemplanta ekde rokaĵo la landojn kiuj sekvos lin.
Puskás
Puskás havas plurajn signifojn:
Aesch LU
-