cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Framasonismo
Framasonismo kaj inoj
Plejparto de framasonoj estas nur viroj, ĉar ekde la komenco de organizita framasonismo ĝenerale inoj ne estas permesitaj aliĝi. En t. n. "regulaj" framasonaj loĝioj, la regularo plu malpermesas inici inojn. Tamen ekzistas en pluraj landoj, ĉefe en Eŭropo, Loĝiaroj kie inoj estas incitaj (en geaj aŭ inaj loĝioj) samkondiĉe kiel viroj. La plej ampleksaj estas la Internacia Gea Framasona Ordeno kaj la Granda Ina Loĝio de Francio. Ankaŭ framasonaj flankogrupoj bonvenigas inojn, kiel la Ordeno de la Orienta Stelo.
Elisabeth Aldworth
Honorinda Elisabeth Aldworth (1693/1695-1773/1775) naskiĝis Elisabeth Saint Leger. Ŝi estis konita siatempe kiel "Sinjorino Framasono", pro tio ke ŝi estis la unua inicita ino. ŜI verŝajne estis inicita inter 1710 kaj 1718 en Graflando Cork, Irlando.
Inaj kaj geaj flankogrupoj
Tiaj grupoj ekzistas ĉefe en Usono, en kelkaj angloparolantaj landoj aŭ Brazilo. Interalie ekzistas:
Flankaj grupoj ankaŭ ekzistis en Eŭropo:
KIM-11 Ĉapitro 15 : malsanoj de la muskolo-skeleta sistemo (inkluzive de tendenoj kaj kartilagoj)
Ĉi tiu artikolo provizore disvolvas Ĉapitro 15 : malsanoj de la muskolo-skeleta sistemo (inkluzive de tendenoj kaj kartilagoj) de prova versio 11 de la klasifiko internacia de malsanoj (KIM-11), publikigita de la Monda Organizaĵo pri Sano (MOS).
Felino
Felino estas komunumo de Italio.
Gara
Ne miskomprenu kun Garé!
Gara estas vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Bács-Kiskun, en Distrikto Baja.
Situo
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ la hungara-serba landlimo (sen limpasejo), laŭ traira flankovojo. Baja troviĝas 15 km-ojn.
Historio
La unua mencio devenis el 1290, la nomdonanto verŝajne estis historia familio Gara. Kroatoj alvenis en 1526. Dum liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a la vilaĝo detruiĝis. En 1734 germanoj alvenis. Okazis ĥolero en 1866. Inter 1918-1920 la serboj okupis la regionon, kiu estis aparta respubliko. Ekde 1920 la komunumo trovis sin apud la nova ŝtatlimo, sed inter 1941-1944 la limo malaperis, ĉar la pli suda regiono denove iĝis hungara. Post la 2-a mondmilito la germanoj estis deportitaj, alvenis hungaroj el Ĉeĥoslovakio.
Famuloj
En Gara naskiĝis futbalistoj Antal Dunai kaj Miklós Páncsics.
KIM-11 Ĉapitro 15 : malsanoj de la muskolo-skeleta sistemo (inkluzive de tendenoj kaj kartilagoj)
<i>Kategoristrukturo:
Framasonismo
Inaj kaj geaj flankogrupoj
La Organizo de Trianguloj Inc. (angle: Organization of Triangles Inc.) estas framasona junulara asocio por junaj virinoj en aĝo de inter 10 kaj 21 jaroj. La Organizo de Trianguloj Inc. estis fondita en la jaro 1925 de Rose E. Scherer en la ŝtato Novjorkio.
Kontraŭuloj de framasonismo
Kiel malnova kaj kaŝema organizo, framasonismo havas multajn malamantojn. Kelkaj malamas framasonismon ĉar framasonoj uzas sekretajn ritojn. Multokaze dum historio framasonoj kondamniĝis. Framasonoj estas ofte riĉaj kaj influaj. Ilia toleremo kaj interhelpo igis ilin konvenaj por burĝaj liberaluloj batalantaj aristokrataron kaj oficialan religion. Pro malhelaj antaŭjuĝoj kaj politikaj kontraŭemoj, en la Francio de la jaroj 1930-aj, la faŝismemaj dekstruloj multe parolis pri "la juda-framasona komploto". Kelkaj diras, ke framasonismo estas religio. Plue, aliaj kondamnas framasonojn pro tio, ke tiuj permesas multajn religiajn vidpunktojn, kaj ke framasonismo do minacas ilian religion. Kelkaj masonaj tendencoj estas diismaj, aliaj, ĉefe en Francio estas ateaj kaj kontraŭpastrecaj, tial la katolika Eklezio ekskomunikis ilin.
Tamen, framasonismo nek estas religio, nek instruas pri religio rekte. Tradiciaj framasonistoj ne permesas ateistojn aliĝi, sed honoras neniun specifan dion. La ritoj estas sekretaj, sed estas uzitaj por alegorio, salutado, identigado de aliaj framasonoj, kaj tiel plu.
Framasonismo kaj Katolika Eklezio
Estas sennombraj la kritikaj alprenoj de pozicio de la katolika hierarkio rilate framasonismon. El ties dokumentoj oni deduktas ke la malaprobaj kaj kondamnaj kialoj ne insistas propre en la rigida sekreteco – praktikata en la framasonaj superaj gradoj – kaj aliaj eksteraj sintenoj: prefere ili kuŝas en la racionalisma naturalismo (kiu kuntrenas la neeblecon de la supernatura revelacio), relativismo religia (laŭ kiu ĉiuj religioj estas samvaloraj – ne nur antaŭ la ŝtata leĝo: kio estas demokratia postulo -, sed precipe en ilia efektiva historia fundamento, relativismo filozofia (laŭ kiu ĉiuj priveraj asertoj samveras), absolutismo en la publika instruado kiu celas elimini la katolikajn lernejojn, la reduktemon de religia sento al fenomeno tute individua celanta forigi publikajn spacojn al religio kaj disvaniganta laikismon ktp.
Jen konciza listo de precipaj dokumentoj de la katolika hierarkio en kiuj oni admonas katolikojn ke ili ne aliĝu al framasonistaj asocioj. Rilate tion oni sciu ke, ekskomuniko aŭ malaprobo kaj malrajtiĝo partopreni en la ekleziaj oficoj aŭ sakramentoj, koncernas nur katolikon: eĉ la minaco celas konsciigi la katolikon pri la risko senscie agadi kontraŭ sian kredon.
Precipaj dokumentoj:
1738, la papa buleo In eminenti apostulatus
1751, la papa buleo Providas de Benedikto la 14-a
1884, publikigo de la encikliko Humanum Genus de papo Leono la 13-a
1917, Benedikto la 15-a entenigis en la Codex Juris Canonici (kanona kodo) la leĝerojn n. 684 kaj n. 2335.
1983, en la nova etoso de la dua Vatikana Koncilio, Johano Paŭlo la 2-a promulgis la novan kodon de kanona juro, en kiu ne aperas la vorto framasonismo kaj en kiu en la n. 1374 estas markite: “Kiu allasas sian nomon al asocio komplotanta kontraŭ la eklezio estu punata per justa puno; kiu poste tian asocion antaŭenpuŝas aŭ mastras estu punata per interdiktito”.
Sekva deklaro de la Kongregacio por la Doktrino de la Kredo klarigante la sencon de la nova koda leĝero asertis, post aprobo de la papo mem, ke nenio ŝanĝiĝis.
Ne malĉeestas katolikaj intelektuloj kiuj reliefigas ankaŭ la konstantajn similecojn aŭ principojn de framasonismo koincidantajn kun la kristana doktrino, kiel universalismo, egaleco inter la homoj, la homaj rajtoj, kaj ankaŭ atento – eble pli influa en la pasinta framasonismo – al la ununureco kaj suvereneco de Dio. Oni rimarkigas ankaŭ, ke hodiaŭ framasonismo, eble adaptiĝante al moderna opiniplureco inter la novaj adeptoj, preferas sin prezenti kiel “obediencoj” kiuj respektas la individuajn religiajn preferojn, kvankam en obeo al la tradiciaj principoj.
Fine, ŝatanto de statistikoj povus rimarkigi ke la kondamnoj entutas 586.
Decida kaj plej influa por tiuj kondamnoj, eble, estis (ĉu ankoraŭ estas?) la sinteno kaj deklaroj de la framasonaro de Italio, aparte dum la afero Risorgimento (Releviĝo) kaj la Roma problemo. Por kompreni la tiaman etoson sufiĉu jena citaĵo en La Lunga Lotta de Valerio Pierantozzi :
"Kion pri la Katolika Eklezio? «Estaĵo kapabla estigi nur ulojn senutilajn, se ne malutilajn». Kion pri la Papeca Institucio? «Nigra pesto [...] sacerdoteca hidro, Konstanta danĝero por Italio kaj la civilizo». Kion pri la klerikaro? «Amaso da hipokrituloj recitantaj preĝojn, eldirantaj blasfemojn [...], malamikaro ruza kaj kruela [...], fia koruptoperistaro, malŝatinda kaj kovarda rasaĉo. Kiam ĝi ĉesu per sia fetoro haladzigi Italion?». Tiel oni legis, ne en folio neoficiala, sed en la prestiĝa Rivista della Massoneria Italiana".
Esperantistaj framasonoj
Zamenhof ne estis framasono, laŭ la asertoj de framasonoj. Tamen framasonoj foje rigardas lin kiel "framasono sen antaŭtuko", ĉar li montris la bazajn valorojn de la framasona etiko
4500 Pascal
4500 Pascal (aŭ 4500 Paskalo) estas malgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Sejĝi Ueda kaj Hiroŝi Kaneda elde la observatorio de Kuŝiro.
Nomo
Ĝia nomo honoras la francan filozofon, fizikiston kaj matematikiston Blaise Pascal (1623–1662).
São Francisco do Conde
São Francisco do Conde [saunfransisko dukonĝj] estas municipo de la brazila subŝtato Bahio, kiu taksis 33.183 enloĝantojn en 2010.
Heuchlingen
Heuchlingen estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Ostalb kaj en la distriktaro Stutgarto de la federacia lando Baden-Virtembergo. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Berechiu
Berechiu estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio:
Felcheriu
Felcheriu [felkeriu] (Felkér) estas vilaĝo en Rumanio orient-sudoriente de Oradea. En 1910 ĝi nombris 613 loĝantojn (rumanoj), en 1992 370. Ĝi estis unue menciita skribe en 1214. Ĝis 1919 apartenis al Hungario (Bihar vármegye). Administre ĝi apartenas al Oşorhei.
Murgești
Murgești [murĝeŝtj] (hungare: Nyárádszentbenedek [njaradsentbenedek], germane: Sankt Benedikt) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente 10 km-ojn de Târgu Mureș. Administre ĝi apartenas al Acățari.
Historio
Ĝia unua mencio estas en 1332 en la latina formo Sancto Benedicto, kiel ekleziejo. Dum liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a okazis tie batalo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, al departemento Maros-Torda.
Sant Celoni
estas municipo en la eŭropa ŝtato Hispanio. Ĝi situas en la provinco Barcelono, en la aŭtonoma regiono Katalunio, kaj apartenas al la komarko Orienta Vallès. Laŭ la stato de en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Johann Georg Gmelin la Maljuna
Johann Georg Gmelin la Maljuna (1674-1728) estis kemia apotekisto kaj kemiisto, filo de la tinkturisto Samuel Gmelin (1637-1675), patro de Johann Georg Gmelin (1709-1855), kiu cetere estis profesoro de la botanikisto Joseph Gottlieb Kölreuter (1733-1806). Li ankaŭ estis patro de Johann Konrad Gmelin (1707-1759) kaj de la kuracisto Philipp Friedrich Gmelin (1721-1768).
Verko
Post labori unu jaron en la Universitato de Stokholmo, en 1699, li oficis en tiea loka kemia laboratorio. Post sep jaroj, en 1706, li reiris al sia naskiĝurbo kaj tie li edziĝis. al Susanna Barbara Haas (28.02.1687 Tübingen -11.02.1760 Tübingen), filino de la apotekisto Johann Konrad Haas (27.01.1656 Tübingen -25.03.1703 Tübingen). Tiam, li malfemis apotekon en Tubingeno kaj tie iĝis universitata profesoro.
Johann Georg Gmelin verkis laboron pri la hidrarga acetato (sperma mercurii) kiu estis publikigita de sia homonima filo, kiu siavice estis profesoro pri naturhistorio en Sankt-Peterburgo, kiu publikigis pri la altigo en pezo de metaloj sub kalcinigo. Lia filo ankaŭ estis profesoro pri medicino en Tubingeno.
11956 Tamarakate
11956 Tamarakate estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Nomo
Ĝia nomo honoras Tamara Kate Peiser; duan filinon de Gillian kaj Benny Peiser. Ŝia patro, antropologo en la Universitato de Liverpool John Moores estas konata en la tuta mondo por sia Cambridge Conference Network.
Lillers (stacidomo)
Lillers estas franca stacidomo sur linio - -Locale, situanta en  Lillers, en departemento Pas-de-Calais, regiono Hauts-de-France.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Hauts-de-France.
Kastelo de Pusztaradvány
La Kastelo de Pusztaradvány (konata ankaŭ pri la iama posedanto Kastelo de Pallavicini) estas nuntempa gastejo (komprenu hoteleto) en vilaĝo Pusztaradvány (Hungario). La kastelo mem estas la ĉefa vidindaĵo en la vilaĝo.
Historio
Ŝajnas, la kastelo estis konstruita en la 1850-aj jaroj. Post la 2-a mondmilito la ŝtato forprenis la kastelon (same la ceterajn kastelojn), poste en la kastelo okazis la vilaĝa administrado. En la 1970-aj jaroj la kastelo forlasiĝis, en la sekvaj jaroj ĝi paŝo post paŝo ruiniĝis. En 2001 firmao aĉetis la kastelon, poste ĝi plene estis renovigita. Post 3 jaroj interne ekfunkciis impona hoteleto.
Konstruaĵo
La kastelo situas sola en mezo de la vilaĝo sur deklivo en parko. Pro la deklivo la fasado havas etaĝon, la malantaŭa parto nur teretaĝon. La konstruaĵo formas simplan brikon. La fasado estas simetria, meze la enirejo kun timpano (arkitekturo) iomete reliefas. En la malantaŭa fasado same la timpana parto reliefas. Interne ĉiuj mebloj estas originaj, nature renovigitaj. Menciindas, ke ankaŭ la lampoj estas renovigitaj, eĉ la hoteleto estas kvazaŭ muzeo pri lampoj.
Sándor Benczédi (aktoro)
BENCZÉDI Sándor [bence:di] estas rumanuja hungara aktoro naskita en Praid la 31-an de julio 1945, ekde 1985 en Hungarujo. Li estas la filo de skulptisto Sándor Benczédi kaj frato de skulptistino Ilona Benczédi.
ABU TV Kanto- Festivalo
ABU TV kanto-festivalo estas muzika konkurso por landoj en Azio kaj Oceanio surbaze de la koncepto de la Eŭrovido-Kantokonkurso. Male al la Eŭrovido-Kantokonkurso, tamen la Azia-Pacifika Konkurso estas komerca entrepenado. tita plurajn fojojn.
Lajos Smidt
Lajos Smidt [lajoŝ ŝmit], laŭ hungarlingve kutima nomordo Smidt Lajos estis hungara kuracisto, kirurgo, hospitalestro, muzeestro. Lia pseŭdonimo estis laŭ hungara vicordo Érsekújvári Lajos.
Lajos Smidt naskiĝis la  en Hungara reĝlando en Érsekújvár (nuntempa Nové Zámky en Slovakio). Li mortis la en Szombathely.
Saint-Léger-Magnazeix
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Haute-Vienne, en la administra regiono Nova Akvitanio kaj en la historia kultura regiono Limoĝio. Fine de en la komunumo vivis. Administre la komunumo apartenas al la arondismento Bellac kaj al la kantono .
ABU TV Kanto- Festivalo
Historio
La koncepto estis prezentita unue en 2007, kiam Eŭropa Radio kaj Televida Unio, la organizanto de la Eŭrovido-Kantokonkurso, anoncis, ke ĝi vendos la formaton al azia kompanio, kiu okazigos similan konkurson en Azio. La nomo de la konkurso estis origine la Asiavision Kanta Konkurso, sed ĉi tiu nomo ĉesis esti uzata favore al la Azia-Pacifika Konkurso frue en 2009. Fine de 2009, la konkurso ricevis sian nomon Our Sound (Nia sono) kun la subtitolo La Azia-Pacifika Konkurso. Poste la konkurso denove ŝanĝis la nomon en ABU TV Cup Song Festival.
Lajos Smidt
Biografio
Lajos Smidt frekventis mezlernejojn laŭvice en Aranyosmarót kaj Budapeŝto. En 1926 li perpiede iris de Budapeŝto al Romo dum 43 tagoj. Li akiris medicinan diplomon en Scienca Universitato Péter Pázmány en 1930, sed samtempe li lernis operokantadon en Muzikakademio Franz Liszt. Post siaj studoj li laboris en hospitalo de Szombathely. En la jaroj 1942 kaj 1943 li laboris en armea hospitalo, en 1944 li atingis la rangon ĉefkuracisto. En la jaro 1946 li kuracadis en malsanulejo de Celldömölk, poste en malsanulejo de Szombathely. En 1950 pro la tiama politika etoso li povis esti nur simpla hospitala kuracisto, inter 1956 kaj 1966 kuracisto de laboristoj en ŝuuzino. En 1968 li pensiuliĝis. Li ricevis premiojn en 1959 kaj 1971, sed ne por la medicina agado, sed pro la muzea agado.
Saint-Léger-Magnazeix
La teritorio havas komunan limon kun.
Lajos Smidt
Biografio
Li kantadis en koruso, krome li verkis poemojn, sed lia pli grava okupiĝo estis kolektado de arkaikaĵoj jam ekde la junaj jaroj. Post la emeritiĝo li donacis sian kolekton (40 mil pecoj) al municipo de Szombathely. En 1971 malfermis Muzeo Smidt, kies unua muzeestro li estis.
ABU TV Kanto- Festivalo
Historio
La muzikaj konkursoj havis turbulentan pasintecon. De 1989 ĝis 1991, ABU okazigis ĉiujare la Konkurson pri Ora Kajto, al kiu kantistoj el multaj landoj tra la mondo povis partopreni. Post tio, de 2009 ĝis 2010, estis multaj proponoj por krei la konkurson AsiaVision Song, kiu poste estis alinomita Our Sound Song Contest. Ĉiuokaze la festivalo malsukcesis pro permesilaj problemoj.
Fine, kun la interkonsento krei konkurencan kantokonkurson en Azio en 2017, la landoj, kiuj povas partopreni ĉi tiun estontan eventon, estas:
Aŭstralio
Bangladeŝo
Butano
Brunejo
Kamboĝo
Manĉukuo
Manĉukuo (满洲國/満州国 ĉine Mănzhōu Guó; japane Manshūkoku), aŭ ankaŭ Manĝukuo estis pupŝtato kreita fare de la Japana Imperio en Manĉurio. Ĝi ekzistis inter 1932 - 1945. Ties imperiestro estis Pu Yi (1906-1967).
ABU TV Kanto- Festivalo
Historio
Ĉinio
Manĉukuo
Pu Yi estis formale Imperiestro de Ĉinio (1908-1912) kaj iĝis en 1932 prezidento kaj en 1934 imperiestro de Manĉukuo.
ABU TV Kanto- Festivalo
Historio
Egiptio
Manĉukuo
Manĉukuon pere de la Soveta invado de Manĉurio okupis en 1945 sovetaj trupoj, kiuj redonis ĝin en 1946 al Ĉinio.
ABU TV Kanto- Festivalo
Historio
Fiĝioj
Honkongo
Barato
Indonezio
Irano
Japanio
Jordanio
Kirgizio
Laoso
Makao
Malajzio
Maldivoj
Mongolio
Birmo (Mjanmar)
Nauro
Nepalo
Nov-Zelando
Norfolkinsulo
Nord-Koreio
Palestino
Pakistano
Papuo-Nov-Gvineo
Filipinoj
Samoo
Sauda Arabio
Singapuro
Salomonoj
Sud-Koreio
Srilanko
Tajlando
Orienta Timoro
Tongo
Turkio
Turkmenio
Uzbekio
Vjetnamio
Vidu ankaŭ
Eŭrovido-Kantokonkurso
Ekstera ligilo
Oficiala retejo de la kantokonkurso ABU TV Reteja arkivo de ABU TV kanto-festivalo
Scienco
Scienco (el la latina vorto scientia, kun la signifo "sci-aro") estas agadosfero de la homo, kies funkcio estas ellaboro kaj sistemigo de objektiva scio pri la realo. Scienco estas unu el formoj de la socia konscio. Ĝi inkluzivas la agadon por akiro de novaj scioj, eltrovon de la leĝoj de la naturo, ankaŭ ĝiajn rezultojn, la sumon de la scioj kaj estas bazo de la nuntempa homara mondobildo.
Laŭ la unuaj difinoj (proponitaj, interalie, de Aristotelo), scienco estas la aro da scioj, kiujn eblas logike kaj racie pruvi. Jam en la klasika tempo oni taksis sciencon kiel parton de la homa scio forte ligita al filozofio; nur en la 17-a jarcento oni apartigis la nocion filozofio disde la tiam nomata "natura filozofio", kiun oni nomus, per hodiaŭa lingvo, "naturscienco". Laŭ la nuntempa lingvouzo, scienco estas ne nur la ĉi-supre priskribita sciaro, sed ankaŭ la maniero akiri ĝin.
Historio
Se konsideri la nocion scienco laŭ ĝia plej vasta senco, ĝi certe ekzistis jam je la komenco de la homa historio, kvankam certe ĝiaj plej videblaj efikoj aperis nur dum la moderna epoko, post la scienca revolucio kaj paralele kun la evoluo de la strikte difinita kaj atente laŭirita scienca metodo.
Scienco en la pratempo
En la pratempo la ĉefaj evoluoj de la homa kono ne koncernis sciencon, sed ĉefe teknikon. Jam antaŭ 250 aŭ 300 mil jaroj (en la praŝtonepoko) oni eltrovis la manieron ekspluati fajron laŭ la bezonoj.
Per sia intuicikapablo, prahistoriaj homoj jam kapablis kalkuli kaj elkompreni regulojn laŭ simpla observado de la naturaj okazaĵoj, kio konsistigas la bazon de la scienca rezonado. Kelkaj bazaj sciencaj kapabloj, kiel ekzemple matematiko kaj geometrio, verŝajne evoluiĝis tre frue. La osto de Iŝango, datiĝita je antaŭ pli ol 20 mil jaroj, laŭ kelkaj interpretoj tiam konsistigis unu el la unuaj kalkulbastonoj. Ankaŭ la bazoj de astroscienco estis eltrovitaj dum prahistorio, per atenta kaj zorgema observado de la ĉielaj fenomenoj.
La unuaj aliroj al mondkompreno
Laŭ la scienca historiisto André Pichot, scienco naskiĝis en Mezopotamio pli-malpli en la jaro -3500, kaj ĉefe en la urboj de Sumer kaj de Elam. La unuaj demandoj pritraktataj de sciencistoj temis pri metalscienco. La ĉefa antaŭenpuŝilo por la evoluo de scienco estis la invento de skribo, kiu ebligis stoki informojn en formo de tekstoj; krome, skribado faciligis pritraktadon de abstraktaj konceptoj, ĉar la skribitaj signoj ne plu nepre havis rektan ligon al la priparolataj aferoj.
Pli poste, la Sumeroj inventis frakciojn kaj la pozician sistemon por nombroskribado, kiu ege helpis pritrakti grandajn nombrojn kaj plirapidigi kalkulojn.
En Antikva Grekio oni eltrovis la klaran distingon de la studo pri objektivaĵoj, ekzistantaj en la realo, disde la studo pri malobjektivaĵoj, kiel ekzemple kutimoj kaj tradicioj de gentoj kaj popoloj. La ĉi-unue menciita speco de sciaro ricevis la nomon scienco, kaj la akiro de ĝi ricevis la nomon filozofio. La unuaj filozofiistoj estis ĉefe teoriemuloj, ofte kun granda intereso al astroscienco. Oni ofte taksis, ke la klopodoj inspiriĝi al naturo en la homaj agadoj (teknologio) estis pli malaltvaloraj ol pura scienco, kaj ili taŭgis por nekleraj manlaboristoj, ne por altrangaj fakuloj.
Rimarkinda okazaĵo dum la historio de filozofia scienco estis la klopodo de Sokrato priskribi, per filozofio, la funkciado de la homa menso kaj de politikaj komunumoj. Tio signifis unuafoje, ke teoriaj studoj estas iel aplikeblaj al analizo kaj priskribo de realaĵoj.
Post Sokrato, Aristotelo evoluigis sciencecan mondmodelon laŭ kiu la Suno ĉirkaŭiras la Teron, kaj multaj aĵoj en naturo ekzistas ĝuste pro ilia utilo al la homo: estis la unua ekzemplo je homcentra modelo.
Scienco en Ĉinio kaj Hindio
Paralele al la evoluo de scienco en Eŭropo kaj okcidenta Azio, ankaŭ en Ĉinio okazis, sendepende, tre rimarkindaj progresoj. La ĉinoj jam konis la teoremon de Pitagoro; en astroscienco, ili rekonis la kometon de Halley kaj la periodecon de eklipsoj; en matematiko ili inventis bastonkalkulilojn kaj akiris pozician nombrosistemon sendepende de la okcidentanoj.
En la jaro 132, Zhang Heng inventis la unuan tertremmezurilon; ankaŭ en medicino okazis rimarkindaj eltrovoj, kiel ekzemple la unua tutkorpa sendolorigo, fare de Hua Tuo. En matematiko, Sun Zi kaj Qin Jiushao studis linearajn sistemojn kaj kongruecojn.
En la teritorio de la nuna Barato, kaj ĉefe en la valo de la rivero Induso, ankaŭ evoluiĝis matematiko; la tieaj simboloj por la ciferojn influis la arabajn ciferojn, kiuj sekve ekuziĝis en Okcidento. La verkoj de Hindaj matematikistoj tradukiĝis al la araba dum la sekvaj jarcentoj kaj jarmiloj.
Scienco en la Mezepoko
En la okcidenta mondo, dum preskaŭ du jarmiloj post la forpaso de Aristotelo oni plu sekvis lian mondkomprenon kaj lian sintenon pri scienco. Kvankam kelkaj sciencaj konoj perdiĝis dum la disfalo de la Romia imperio kaj la sekva, politike malstabila epoko, la kerno de la antikva sciaro konserviĝis ĝis Mezepoko, ankaŭ danke al la unuaj enciklopediecaj verkoj. Dum la frua mezepoko, sirianaj gentoj en orienta Eŭropo tradukis la plejparton de la grekaj scienclibroj en la sirian lingvon, kaj de tiu al la araba kaj aliaj arabimperiaj lingvoj. Tio ekirigis rapidan evoluon de scienco en la araba mondo. Nur dum la dua duono de la Mezepoko Eŭropo reakiris mondan stirrolon en la evoluo de scienco, danke al traduko de kelkaj pluaj antikvaj verkoj de Aristotelo, Ptolemeo, Eŭklido kaj aliaj grekepokaj gravuloj.
La scienca revolucio
Fine de Mezepoko, la kultura etoso de Italio ekricevis riĉan alfluon de verkaĵoj kaj fakuloj de la disfaliĝanta Bizanca imperio. Koperniko ekproponis sian suncentran modelon por la sunsistemo, male kiel la tercentra sistemo proponita en la Almagesto de Ptolemeo.
Samtempe, en Norda Eŭropo la invento de la presilo okazigis rapidan disvastigon de presitaj verkaĵoj pri la plej plurspecaj temoj, inkluzive de sciencaĵoj kaj publikaĵoj kiuj kontraŭis la ĝistiaman sintenon de la eklezio. Unuafoje René Descartes kaj Francis Bacon publikigis filozofiajn verkojn plede al novspeca, ne-Aristotela scienco. Descartes proponis, ke matematiko povas utili kiel perilo en la studo de naturo, kiel Galilejo jam faris; Bacon substrekis la plian gravecon de eksperimentado anstataŭ teoriumado. Bacon ankaŭ rekomendis, ke scienco celu al realigo de praktikaj eltrovaĵoj, kiuj povu plibonigi la ĉiutagan vivon de homoj. Bacon ankaŭ atakis la aristotelan opinion, ke ĉiuj naturaĵoj havu hom-rilatan celon en si; li proponis, ke scienco simple studu la efektivan funkciadon de fenomenoj, sen postuli, ke ili havu ajnan celon. La Bacon-eca aliro al scienco ricevis la nomon mekanikismo.
Ekde la 17-a ĝis la 19-a jarcento
En la 17-a kaj 18-a jarcento scienco plukonstruiĝis laŭ la bazo proponita de Descartes kaj Bacon; rapidaj progresoj okazis, paralele al evoluo kaj firmigo de novspeca scienco, bazita sur eksperimentado laŭmetoda kaj sur matematika priskribo de la fenomenoj. Newton kaj Leibniz sukcesis evoluigi tute novan fizikon, hodiaŭ konata kiel neŭtona fiziko, kiu pruviĝis per eksperimentoj kaj priskribiĝis per matematiko. Leibniz ankaŭ enkondukis en la nova scienco konceptojn fontantajn el la aristotela filozofio, kiel ekzemple energio kaj potencialo, sed li donis al ili novan signifon, senrilatan al la aristotela celismo.
34323 Williamrose
34323 Williamrose estas malgranda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo « LINEAR » (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de William Rose, mentoro de unu finalist(in)o de la Regeneron Science Talent Search de 2018, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Li estas instruisto ĉe la Montgomery Blair High School de Silver Spring (Marilando).
Scienco
Ekde la 20-a jarcento ĝis la estonteco
Dum la du mondmilitoj okazis rimarkinda uzo de nov-eltrovitaj teknikaĵoj, kies evoluigo pelis sciencon antaŭen; fine de la mondmilitoj, tiu klopodo kondukis al la tiel nomata kosmokonkuro.
Nuntempe, la evoludirekto de scienco estas multe influita de la disponeblo de novaj teknikaj rimedoj kaj aparatoj per si mem akiritaj danke al pasintaj sciencaj progresoj. Ekzemple, telekomunikado, komputiloj kaj Interreto ege revoluciis la vivon kaj laboron de sciencistoj en la tuta mondo, favorante plirapidiĝon de la scienca progreso. En kelkaj unuopaj fakoj, ekzemple astroscienco aŭ nanoteknikaro, la disponeblo de novaj, pli rafinitaj teknikaj rimedoj (ekzemple pli precizaj raditeleskopoj, aŭ pli malgrandaj konstruiloj) konsistigas la ĉefan pelilon por la progreso de nia kono pri la koncerna studkampo.
Filozofio de scienco
Scienco baziĝas je kelkaj bazaj asertoj, ofte subkomprenataj, kiuj necesas por pravigi la efikecon sciencan metodon. Tiuj asertoj jenas:
Filozofio de scienco estas la branĉo de filozofio kiu okupiĝas pri la esploro de la signifo de la ĉi-supraj asertoj, kaj pri ilia vereco aŭ malvereco.
Realismo
Realismo estas la kredo, ke ĉiuj inteligentaj estaĵoj kunobservas la saman realan mondon. La kontraŭa kredo estas malrealismo, laŭ kiu ne eblas difini absolutan verecon tiel, ke la veraĵoj laŭ unu observanto estu same taksataj kiel veraĵoj laŭ ĉiuj aliaj observantoj. La plej ofta formo de malrealismo estas idealismo, laŭ kiu la menso aŭ la spirito estas la plej kernaj partoj de la homo, kaj ĉiuj homo sekve elkreas sian propran realan mondon ĉirkaŭ si. Laŭ idealisma vidpunkto, la veraĵoj de unu observanto povas esti malveraĵoj laŭ alia observanto.
Empiriismo kaj raciismo
Empiriismo estas la filozofia vidpunkto, laŭ kiu niaj scioj devenas de rektaj spertoj kaj eksperimentoj, kaj sciencaj teorioj naskiĝas kiel ĝeneraligo de tiaj spertoj. Empiriismo ofte strikte ligiĝas al induktismo, kiu klopodas pravigi la elpenson de ĝeneralaj leĝoj kaj reguloj el neĝenerala, limitiga kvanto da eksperimentoj kaj rektaj observoj.
La kontraŭa sinteno al empiriismo estas raciismo, ofte asociita al la nomo de René Descartes, laŭ kiu la bazo de niaj scioj estas la menso, ne la observado de okazaĵoj. Grava flanka versio de raciismo evoluiĝis en la 20-a jarcento sub la nomo kritika raciismo: ĝin unue priskribis la aŭstra-brita filozofiisto Karl Popper. Popper asertis, ke teorioj ne devenas el observado, sed, male, observado okazas surbaze de teorioj; la nura ebleco ke observado havu ajnan influon sur teorio estas, kiam ĝi donas malantaŭvidatajn rezultojn. La kerna koncepto de la popera filozofio estas malverigebleco de sciencaj teorioj.
Sociologio de scienco
Robert K. Merton estas konsiderata la patro de sociologio de scienco, en la 1940-aj jaroj; la nova studkampo estis tamen forte influita de la sekvaj kontribuoj de Thomas Kuhn, kaj ĉefe de lia majstroverko La strukturo de sciencaj revolucioj, en la 1960-aj jaroj.
La plej frua sociologio de scienco distingis la enajn karakterizojn de scienco (metodologio, celoj, ktp...) disde la eksterajn faktorojn (sociologio, politiko...). Tamen, en la sekvaj evoluoj, sciencsociologiistoj parte forlasis tiun ĉi distingon. Inter ili menciindas David Bloor kaj Barry Barnes, laŭ kiuj sciencistoj estas konsiderindaj kiel kutimaj homoj, influitaj de la ĉirkaŭa socia medio kaj de siaj kredoj.
Du aliaj gravaj sciencsociologiistoj, Bruno Latour kaj Steve Woolgar, konsideris sciencon el homcentra perspektivo.
Scienca metodo
Tio, kio ekde la scienca revolucio ĉefe karakterizas ĉiujn sciencojn, estas la scienca metodo. Laŭ tiu metodo, la sciencisto komence elpensas hipotezon, kaj atente pristudas la konsekvencojn de tiu hipotezo. La konsekvencoj devas esti specifaj, klare antaŭanoncitaj kaj nekontesteble pruveblaj aŭ malpruveblaj per eksperimento; se ne estas tiel, certe temas pri ne-sciencaj hipotezoj (ekzemple pri metafizikaĵoj aŭ religiaĵoj).
Post la anonco de la antaŭviditaj konsekvencoj, la sciencisto faras eksperimenton por pruvi aŭ malpruvi la pravecon de la hipotezo. Foje la eksperimento eĉ ne necesas, ĉar la priesplorata fenomeno okazas per si mem en naturo, kaj simpla observado sufiĉas. En kelkaj sciencoj, kiel ekzemple astroscienco aŭ terfiziko, preskaŭ ĉiam temas pri observo; alifoje, kiel ekzemple en partikla fiziko, plej ofte temas pri zorge elpensitaj eksperimentoj.
Ambaŭokaze, la sciencisto komparas la antaŭviditajn kaj la efektivajn rezultojn, kaj tio estas decidiga por ke la hipotezo estu plene akceptita kiel scienca veraĵo aŭ rifuzita kaj forĵetita.
Klasado de sciencoj
Al klasado de la sciencoj estas dediĉitaj multaj esploroj kaj verkoj, sed ne ekzistas komuna vidpunkto pri la temo. Depende de la kriterio de sistemigo, oni povas konsideri iun sciencon kiel apartan sferon de la scio aŭ kiel branĉon de iu alia. En lastaj jardekoj aperis multaj studfakoj ĉe la limoj de du sciencoj, kiel ekzemple matematika lingvistiko, geografio de terkultivado, vivscienca kemio, terfiziko kaj ceteraj, por kiuj trovi objektivan lokon inter la aliaj ne estas facile solvebla problemo.
Plej ofte sistemon de la sciencoj oni distingas je sekvaj grupoj: formalaj sciencoj, natursciencoj, sociaj sciencoj, kulturaj sciencoj, aplikaj sciencoj kaj intersciencaj kampoj.
Michel Foucault diras, ke estas tri tipoj de sciencoj:
Pura kaj aplika scienco
La plej ofta klasado de scienco dividas puran disde aplikan sciencon. Eblas diri, ke baza esploro temas pri akiro de scioj, dum aplika esploro temas pri akiro de solvoj al realaj problemoj. Kvankam en la nuna epoko rimarkinda parto de la sciencaj esploroj dediĉiĝas al solvo de konkretaj problemoj, la plejparto de nia nuna kompreno pri la funkciado de la universo devenas de teoria, sencela, baza esplorado. Foje, pura esplorado liveris neatenditajn efikojn kiuj ebligis gravajn progresojn de tekniko. Tiu ĉi rimarko eble ŝuldiĝas unue al Michael Faraday, kiu respondis la demandon "Kio estas la celo de pura esplorado?" per la komento "Do, bonvolu, kio estas la celo de ĵus-naskita bebo?".
Ekzemplocele, la unuaj esploroj pri la efikoj de ruĝa lumo je la bastonetaj ĉeloj en la homa okulo ŝajnis tute senaj je praktikaj celoj; tamen, oni tiam malkovris ke la nokta vidkapablo de homoj tute ne estas influita de la ĉeesto de ruĝa lumo, pro kio krizokazaj lumoj nun ĉiam ruĝas.
Sciencistoj
Sciencisto estas homo, kiu spertas pri iu branĉo de scienco kaj irigas siajn esplorojn laŭ la scienca metodo.
En 1840 li refoje publikigis sian rekomendon, ĉifoje malpli ŝerceme. Grandskala populariĝo de la vorto tamen okazis nur kelkaj jardekoj poste, je la fino de la 19-a jarcento en Usono kaj komence de la 20-a jarcento en aliaj mondopartoj. Je tiu ĉi epoko, finfine, la nuntempa konsidero pri scienco kiel aparta sciaro, priumita de apartaj homoj kaj karakterizita per aparta metodo, jam estis tutmonde akceptata.
Sciencista komunumo
La scienca, aŭ sciencista komunumo, estas la aro de ĉiuj sciencistoj. Ĝi konsistas el pluraj subkomunumoj, kiuj okupiĝas pri apartaj sciencaj fakoj; interfakaj kaj transfakaj kunlaboradoj estas ankaŭ tre oftaj.
Aliĝo al la sciencista komunumo ne estas priskribita de reguloj, sed dependas de instruado, nuntempa laboro kaj ligiĝo al universitato aŭ alia esplorcela institucio. La ranko en la komunumo strikte dependas de la kvanto de publikaĵoj, kiujn la sciencisto subskribis propranome. Kompreneble, la plejparto de sciencistoj ricevis sian edukadon en universitato, kvankam tio ne estas deviga kondiĉo por aniĝi en la sciencista komunumo.
La sciencista komunumo interagas per gazetoj kaj renkontiĝas en sciencaj kunvenoj kaj kongresoj, kie oni prezentas la rezultojn de siaj esploroj kaj lernas pri la eltrovaĵoj de aliaj fakuloj en la sama studfako. Krom en kongresoj, la sciencista komunumo estas geografie tre disigita, kaj ĝi etendiĝas preskaŭ en ĉiuj landoj de Tero.
Inter la plej altvaloraj atestiloj en la sciencista komunumo estas sciencaj premioj, kaj ĉefe la Nobel-premio, kiu aljuĝiĝas ĉijare al elstaraj esploristoj en la fakoj de fiziko, kemio, medicino, literaturo kaj paco. Alia tre grava atestilo estas la medalo Fields, kiu enmaniĝas al elstaraj matematikistoj.
Akademioj
La unuaj asocioj por antaŭenpuŝo kaj disvastigo de scienco ekestis dum Renesanco. La plej frua tia asocio plu ekzistanta nuntempe estas la itala Accademia dei Lincei, kiu estiĝis en 1603. Naciaj Sciencaj Akademioj ekzistas en pluraj landoj; ekzemple, la angla Royal Society fondiĝis en 1660, dum la franca Académie des Sciences estiĝis en 1666.
Pli poste naskiĝis internaciaj sciencaj organizoj, cele al subteno de kunlaborado inter la sciencistaj komunumoj de malsamaj landoj.
Scienca literaturo
Scienca literaturo estas la aro de sciencaj publikaĵoj eldonitaj ĉiutage. Sciencaj gazetoj estas la ĉefa dissendilo pri la rezultoj de novaj esploroj el universitatoj aŭ aliaj sciencaj esplorejoj, kaj ili ankaŭ servas kiel arĥivoj de scienco. La unua scienca gazeto, Journal des Sçavans, ekpublikiĝis en 1665; ekde tiu tempo la kvanto da sciencaj gazetoj konstante pliiĝis. En 1981 oni taksis, ke la kvanto da sciencaj kaj teknikaj gazetoj tiutempe eldonataj estis 11 500. La Usona Nacia Biblioteko pri Medicino nuntempe enlistigas 5 500 sciencajn gazetojn en la fako de vivsciencoj. Kvankam la listigitaj ĵurnaloj aperas en 39 lingvoj, 91% da ili estas en la angla.
Plej da sciencaj gazetoj nur pritraktas unu apartan temon, kaj eldonas sciencartikolojn. La celgrupo de tiuj gazetoj estas aliaj sciencistoj; la lingvo estas faka, kaj ofte ne komprenebla al nefakuloj.
Malnetaj artikoloj ricevitaj de sciencaj gazetoj reviziiĝas kaj kontroliĝas laŭ kolega revizio: tio signifas, ke aliaj sciencistoj kiuj spertas pri la sama fako povas doni siajn rimarkojn al la verkintoj de la proponata artikolo, kaj la publikigo povas okazi nur kondiĉe ke la revizio donu jesan rezulton; aliokaze, la reviziistoj rajtas sugesti ŝanĝojn por ke la artikolo iĝu akceptebla kaj povu esti refoje proponata en ĝisdatigita formo.
Scienca popularigo
Pro la graveco de la rolo de scienco en nuntempaj socioj, pli kaj pli populariĝas sciencaj gazetoj celantaj universalan legantaron. Ili ofte provizas ne-teknikan, sed precizan skizon pri la plej interesaj esplortemoj, kun aparta atento pri rimarkindaj malkovroj kaj lastatempaj progresoj. Analoge al tio, ankaŭ sciencaj libroj logas la atenton de multaj legantoj.
Scienco kaj politiko
Ĉar grandan parton de sciencaj esploroj oni faras en universitatoj kaj aliaj publikaj, ŝtat-subvenciitaj institucioj, la sciencista komunumo de ĉiu lando klopodas ricevi apartan atenton de la politika elito. Monsubteno al esplorejoj foje dependas de la akiro de prioritataj aŭ strategiaj naciaj celoj, ekzemple akiro de apartaj teknikaj rimedoj aŭ esploro en apartaj fakoj.
Inverse, la rezultoj liveritaj de scienco foje havas grandan eĥon ĉe la politika kaj socia vivo de la lando, ekzemple kiam temas pri malkovroj aŭ eltrovaĵoj kiuj necesigas novajn leĝojn, aŭ instigas pripensadon fare de la ĝenerala publiko.
Entute, en la ekonomie plej evoluintaj landoj oni averaĝe dediĉas al scienca esploro 1,5% ĝis 3% de la malneta enlanda produkto. En la anlandoj de OECD (la Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo), tamen, preskaŭ du trionoj de la esploro en sciencaj kaj teknikaj fakoj okazas kadre de entreprenoj, dum 20% okazas en universitatoj kaj 10% rekte ŝuldiĝas al la ŝtataj instancoj. Komprenindas, ke la procentaĵo ege varias laŭ la pritraktata subjekto; ekzemple, kiam temas pri sociscienco la preskaŭ tutan esploron oni faras en ŝtat-subvenciitaj esplorejoj. La sama koncepto veras pri esploro en bazaj sciencoj, dum en kelkaj promesdonaj kampoj (ekzemple vivteknikaro) la entreprenoj havas grandan intereson investi sian propran monon. Alia klara malsamaĵo estas, ke entreprenoj multe interesiĝas pri la akiro de tujaj rezultoj, dum registaroj ofte preferas subteni projektojn kiuj disvolviĝas laŭ longa temposkalo, kiel ekzemple nuklea kunfandiĝo.
Scienco kaj religio
La rilatoj inter scienco kaj religio estas studobjekto en multaj fakoj, inter kiuj filozofio de scienco, discienco, historio de scienco kaj historio de religioj. Jam en la komenco la rilatoj inter la du konsferoj estis parte konflikta, ĉar religio jam provizis stabilan kaj fiksan sistemigon de nocioj pri la komenco de la mondo, kiam scienco ekpaŝis antaŭen por doni siajn proprajn, foje malsimilajn interpretojn.
Ŝajnsciencoj
Ekzistas pluraj stud- kaj esplorkampoj, kiuj ŝajnigas esti scienco kaj antaŭeniri laŭ la scienca metodo, dum fakte temas pri tute alispecaj fakoj. Tiuj havas la nomon ŝajnscienco.
Scienco kaj Esperanto
La ĉefa Esperanto-asocio kiu kunigas sciencistojn kaj interesiĝantojn pri sciencoj estas Internacia Scienca Asocio Esperanta (ISAE), faka asocio de Universala Esperanto-Asocio.
Ankaŭ ekzistas pria Esperanto-renkontiĝo, nomata Konferenco pri Apliko de Esperanto en Scienco kaj Tekniko (KAEST), kiu okazas kutime en Mezeŭropo.
Nomado de sciencoj en Esperanto
La plejmulto da la terminoj pri scienconomoj estas grekdevena. La plej oftaj postafiksoj de tiaj terminoj, ĉiuj neoficialaj en Esperanto, estas jenaj:
Ofte eblas formi nomon de scienco per pure Esperanteca kunmetado; tial, foje ekestas du paralelaj formoj por nomi la saman sciencon, unu kunmetita per pure Esperantaj radikoj, kaj la alia per pure grek- aŭ latin-devenaj radikoj. Ekzemple, ŝtonscienco havas tute saman signifon kiel petrologio, sociscienco estas tute sama afero kiel sociologio, kaj toksologio estas samsignifa esprimo al venenoscienco. Foje, la pure Esperanta alternativo estas pli taŭga en neformalaj kuntekstoj, dum la grekeca esprimo pli bonas en fakulaj rondoj, kie ne ekzistas risko pri nekompreno de la celata signifo.
Proverboj
Ekzistas pluraj proverboj pri scienco en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Rio das Ostras
Rio das Ostras estas municipo de la brazila subŝtato Rio-de-Ĵanejrio.
La komunumo suferis mediajn efikojn pro la poluado de strandoj, riveroj kaj lagetoj pro manko de baza sanigado kaj ekologia degradado pro kontraŭleĝaj okupacioj en zonoj de ekologia protekto por protektado kaj konservado de biotaj atributoj (faŭno kaj flaŭro). La interna malŝarĝo de kaŝa akvofalo de hejmoj kaj komercoj kaŭzis eŭtrofon en la ekosistemo agresive.
Nuntempe, granda parto de la marbordo de Rio das Ostras suferas la antaŭeniron de la maro, erozioj kaj neegulaj konstruoj. En la urba areo ekzistas grava kresko en kvartaloj, perforto, senlaboreco kaj socia neegaleco. La manko de baza sanigado influas ĉiun komunumon.
Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato
La Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato (mallonge PAA aŭ PA) estas kvazaŭŝtata institucio, kiu plenumas nominale la regad-funkciojn en la Palestinaj Aŭtonomec-Teritorioj en Cisjordanio kaj la Gaza-strio. Tiujn teritoriojn la Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato nomas palestinaj teritorioj.
La Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato estis instalita kiel parto de la Oslo-traktato inter la OLP kaj Israelo. Ĝi kompetentas en la urbaj regionoj (t.n. Areo A) pri sekurecdemandoj kaj publika administrado kaj en la kamparaj regionoj (t.n. Areo B) pri publika administrado. En kroma, surface granda, sed tre maldense loĝata regiono de Cisjordanio (Areo C) la israela armeo havas daŭre la plenan kontrolon, al tiu apartenas ankaŭ la israelaj kolonioj.
La Oslo-traktatoj ne entenis eksplicitan reguladon por la estonto de la palestina aŭtonomec-aŭtoritato, tamen estis neskriba interkonsento, ke la palestina aŭtonomec-aŭtoritato, en la kadro de fina regulado, fariĝos la bazo por fondota palestina ŝtato.
La Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato ĝuas internacian agnoskon kiel reprezentanto de la palestina popolo, tamen en restrikta senco. Ĉe la Unuiĝintaj Nacioj la Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato havas observanto-statuson. Per tio ĝi ne estas popoljura subjekto. Ĝi ricevas ampleksajn subvenciojn de la Eŭropa Unio, de Usono kaj Israelo.
Lillers
Lillers [lilɛʁ] estas franca situanta en departemento Pas-de-Calais, regiono Hauts-de-France.
Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato
La Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato tenas armitajn unuojn de ĉirkaŭ 40.000 ĝis 80.000 homoj, kiuj disponas pri kirasitaj veturiloj kaj portas aŭtomatajn armilojn. Oficiale nomataj "policaj fortoj", temas fakte pri ia milico. Laŭ la Oslo-interkonsentoj la Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato rajtas disponi pri policaj fortoj de 30.000 homoj. Estas disputate ĉu la fakta situacio kongruas kun tiu interkonsento.
Lillers
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Lillérois.
Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato
Elektoj
Depost instaliĝo de la Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato en la jaro 1993 okazis nur du elektoj. Ĉiuj ceteraj, planitaj elektoj estis prokrastitaj pro diversaj kialoj.
Unu sola elekto de la prezidanto kaj de la leĝdona asembleo okazis 1996. La venontaj elektoj estis planitaj por la jaro 2001, sed ne okazis. Post la morto de la prezidanto Jasir Arafat estis fiksita elektodato por la 9-a de januaro 2005. La palestinanoj elektis ĉe tiuj prezidant-elektoj s-ron Mahmud Abbas nova prezidanto de la palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato.
La 10-an de majo 2004 la palestina registaro unuafoje anoncis komunumajn elektojn. La lokaj urbestroj estas ĝis nun ne elektitaj, sed centre nomumataj. La elektoj devis okazi en Jeriĥo en aŭgusto 2004, poste ankaŭ en kelkaj lokoj en la Gaza-strio. En julio 2004 ankaŭ tiuj elektoj estis prokrastitaj, kaj estis tiam planitaj por printempo 2005 (angla fonto: )
La parlament-elektoj estis en somero 2005 fiksitaj por la 25-a de januaro 2006. Post komenca malklaro pri tio, ĉu la palestinanoj en la araba Orient-Jerusalemo (konsiderata de Israelo kiel aneksita, ne kiel okupata teritorio) rajtas partopreni en tiuj elektoj, Mahmud Abbas minacis rezigni pri la elektoj entute. Post premo de la usona registaro, la israela registaro fine konsentis, sed nur la 15-an de januaro 2006, do dek tagojn antaŭ la planita elektodato, kaj tiel permesis al la elekto-rajtuloj en Orient-Jerusalemo elekti en difinitaj poŝtoficejoj.
Interna strukturo
La Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato rilatas historie dense kun la OLP, kun kiu Israelo intertraktis pri la Oslo-traktatoj. Pro tio, la Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato estis gvidata ĝis nun de Jasir Arafat, kaj la ekzekutivo estis okupata el la vicoj de la OLP, ĉefe per anoj de la organizo Tanzim, armea branĉo de la OLP el la tempo de la unua intifado.
2003, Arafat, sub internacia premo, enpostenigis s-ron Mahmud Abbas (nomata Abu Mazen kiel "ĉefministron" de la Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato, ĉar kaj Israelo kaj Usono rifuzas intertrakti kun Arafat-o, ĉar li, laŭ ili, havas ligojn kun terorismo.
Verakrucaj humidaj arbaroj
La verakrucaj humidaj arbaroj estas tersupraĵa ekoregiono el la centramerika ekoprovinco de la neotropisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). Biome la ekoregiono apartenas al tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj de orienta Meksiko.
Priskribo
La verakrucaj humidaj arbaroj kovras areon de 69 100 km2, okupante parton de la meksik-golfa marborda ebenaĵo inter Orienta Patrinmontaro kaj Meksika Golfo. La arbaroj etendiĝas ekde suda Tamaŭlipaso–subŝtato tra norda Verakruco, orienta Sanktluis-Potosio, kaj partoj de orienta Hidalgo kaj nordorienta Pŭeblo.
Al nordo, la arbaroj transiras al sekaj malaltaĵaj tamaŭlipasaj prozoparoj kaj al altaĵaj tamaŭlipasaj kserofitaroj. Oriente, la orient-patrinmontaraj pinaroj-kverkaroj okupas la alta-altitudaĵojn de Orienta Patrinmontaro. Sude de la nekontinuaĵo kie Panuko-Rivero tratranĉas Orientan Patrinmontaron, la verakrucaj montarbaroj kaj oaĥakaj montarbaroj okupas la mezajn deklivojn de Sierra Madre. La verakrucaj sekaj arbaroj disigis la verakrucajn humidajn arbarojn de la petenaj-verakrucaj humidaj arbaroj pli fore suden.
Aluŝto
Aluŝto — urbo en Krimeo ĉe la Nigra Maro (en la Suda Bordo de Krimeo), fama kurac-loko. La Aluŝta regiono (urba municipo), konata ankaŭ kiel "Granda Aluŝto" (montrita flave sur la mapo), havas ankoraŭ kelkajn loĝlokojn.
Verakrucaj humidaj arbaroj
Klimato
La klimato de la regiono estas tropika kaj humida, kun pluvoj dum sep monatoj de la jaro kaj malsevera variado je temperaturo. Averaĝa jara precipitaĵo sumiĝas je 1 100 – 1 600 mm.
Aluŝto
La nomo de la urbo devenas de la originala helena nomo Aluston, kiu signifas "nelavita".
Verakrucaj humidaj arbaroj
Flaŭro
La kanopeo de tiu ekoregiono karakteriziĝas de arboj kiuj atingas altecojn de pli ol 30 m, kiaj Brosimum alicastrum, Manilkara zapota, Celtis monoica, Bursera simaruba, Dendropanax arboreus, kaj  Sideroxylon capiri. La sudaj partoj de la ekoregiono entenas grandfolian svitenion, Manilkara zapota, Bernoullia flammea, kaj Astronium graveolens.