cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Johann Heinrich Zedler
Anonco de la Universala Leksikono
Zedler principe intencis resumi multajn antaŭajn referencajn verkojn disponeblajn en unu nura kaj ampleksa referenca verko. La projekto estis defio por la establitaj libroeldonistoj el Lepsiko. Ekzemple: Johann Friedrich Gleditsch (1653-1716) estis publikiginta en 1704 ia hejmuzon leksikonon, kaj dum ties tria eldono el 1708, ĝi estis iĝinta ia enciklopedio. Thomas Fritsch (1666-1726) publikigis la "Allgemeinen Historischen Lexicon", en 1709, la germanlingva egalvaloranto al la "Grand Dictionnaire historique" far Louis Moréri (1643-1680), iu plurvoluma projekto kiu ricevis kontribuaĵojn el fakuloj kaj sciencistoj. En 1721, Johann Theodor Jablonski (1654-1731) publikigis la "Ĝeneralan Leksikonon pri Artoj kaj Sciencoj". Serio da etaj referencaj libroj kaj vortaroj por la ĝenerala publiko ankaŭ sekviĝis. Ĉiuj tiuj laboroj estis nun minacataj de la projekto de Zedler.
La unua publika reago el iu establita eldonisto el Lepsiko venis kvin semajnojn post la anonco de Zedler. Kaspar Fritsch, filo de Thomas Fritsch (kiu mortis en 1726), maltrankviliĝis pri la efektoj sur la vendo de la Ĝenerala Leksikono pri Historio, kies tria eldono estis preparanta. Li anoncis specialan prezon kaj emfazis la abonosekurecon por la establita laboro.
Peto por kopirajta protekto
En la 13-a de septembro 1730 Zedler alpetis presprivilegion al la Saksiaj aŭtoritatoj por la protektado de sia leksikono, kiu estis anoncita por la Paska Foiro 1731. Ĉi-naciaj privilegioj kutime entenis periodon da kvin al dek jaroj, kaj oferis al la originala presisto protekton kontraŭ eksterlandaj represaĵoj dum tiu limtempo. La Libra Komisiono de Lepsiko, organo kiu respondecis pri la koncesio de tiaj privilegioj, sekvis la normalan procedon afiŝante klarigon pri la presprojekto.
Daŭrigo de la Eldon-milito
Zedler plu diris ke li ne estus fortimigita de siaj enviemaj malamikoj, kaj novaj gravaj verkoj estus eldonitaj. Tio rilatis al sia lasta eldonprojekto, "La Ĝenerala Kroniko de la Ŝtatoj, Militoj, Religioj kaj Erudiciaĵoj". Zedler nur povis kalkuli sur la apogo de Jakob August Franckenstein (1689-1733), profesoro pri natura kaj internacia juro en la Universitato de Lepsiko, kiu estis amiko je la eldonisto de la "Nova Gazeto de la Klera Saksio" Johann Burckhardt Mencke (1674-1732). En la 24-a de oktobro 1730, Zedler sendis al la Konsilio de la Urbo Lepsiko iu antaŭpresaĵo de la proponita frontispico, sed ĉi-foje sen la privilegiaj pretendoj.
Responde al la Lepsika Ordo, Zedler movis la produktejon de la Universala Leksikono al la preslaborejo de August Hermann Francke (1663- 1727), fondinto de orfejo en Halle (Saale).
Denove, la lokaj eldonistoj protestis, kaj la Libra Komisiono de Lepsiko ordonis al Zedler ke li haltigu la presadon kaj de sia Universala Leksikono, kaj de la Kroniko, kaj ankaŭ li devas ne plu anonci ĉi-laboraĵojn. Krom tio, la tribunalo ordonis ke Zedler presigu kaj distribuu ties verdikton aŭ li pagos monpunon je 100 talerojn. Ĉar estis granda la risko pri neeldonado de la Universala Leksikono, Zedler ŝanĝis la produktejon al la najbara Prusio. En Halle, li faris kontaktojn kun Johann Peter von Ludewig (1668-1743), advokato kaj kanceliero de la loka universitato. Ludewig ankaŭ estis direktoro kaj membro de la Konsilio por la aferoj pri la orfejo en Halle. Laŭŝajne li atribuis al Zedler la respondecon pri la orfejo interŝanĝe por la presado de la Universala Leksikono. Antaŭ ol komenci, Zedler petis reĝan privilegion en Prusio, kaj samtempe la imperian privilegion. Ĉi-foje li ricevis imperian privilegion en la 6-a de aprilo 1731 el Karolo la 6-a (1685-1740), kaj la prusa reĝa privilegio nur post kvar tagoj.
Kompletigo kaj konfiskado de la unua volumo de la enciklopedio
Zedler ne sukcesis plenumi la planitan transdonan daton, dum la Pasko 1731, por la unua volumo de la leksikono. Li tiam anoncis en la "Nova Gazeto de la Klera Saksio", en la 15-a de aprilo 1731, je la verko estus preta por la Foiro de Sankta Mikaelo, en oktobro. Li ankaŭ emfazis ke li estas indikita kaj protektita de la prusa reĝo kaj Frederiko Vilhelmo la 1-a, Elektisto de Brandenburgo.
Jacob August Franckenstein estas la eldonisto de la unua volumo, kaj Johann Peter von Ludewig skribis la prefacon. Ankaŭ eblas supozi la aliajn aŭtorojn kontribuantajn por la kompletigo de ĉi-volumo kaj de la sekvantaj. Ulrich Johannes Schneider, fakulo pri Zedler kaj direktoro de la Biblioteko de la Universitato de Lepsiko diris ke anonimeco - ĉefe en ĉi unua etapo de la entrepreno - estas decida strategio. Zedler sekrete tenis la nomojn de siaj kunlaborantoj, por protekti ilin kontraŭ procezo pri ŝtelo je intelekta propraĵo. En sia prefaco de la unua volumo de la leksikono, von Ludewig diris ke la verko estas tute rezulto de la "naŭaj muzoj" de Zedler kaj ties nomoj estus malkaŝitaj tiam kiam la verko finiĝos. Ĉi-promeso ne estis sekve plenumita, sed Schneider konsideras alte probabla pri la ekzisto de nur naŭ aŭtoroj. En ajna kazo, la aŭtoro asertas ke la lanĉo de la unua volumo estis la deirpunkto de la "Plej granda Enciklopedia projekto en Eŭropo en la 18-a jarcento".
La lokaj lepsikaj eldonistoj tuje reagis. Dum la Foiro de Sankta Mikaelo 1731, la Libra Komisiono de Lepsiko ordonis la kaptadon de ĉiuj kopioj presitaj kaj ne transdonitaj. Zedler protestis kontraŭ la konfiskon, tamen, la Komisio konservis ties verdikton. La eldonisto apelaciis al la Alta Konsistorio el Dresdeno kaj parte estis sukcesa. En la 14-a de decembro 1731, la tribunalo donis al li permeson por provizi la anticipajn abonantojn per la libroj kiuj estis presitaj ekster la saksia elektantaro. Ĉi kompromiso permesis al Zedler daŭrigi sian libroneldonadon, kvankam aldonitaj de la transportokostoj.
Ĉarlataneco kaj maljustaĵoj en la librokomerco
Pamfleto satirante la "ĉarlatanecon" de la librejo aperis tiuepoke. Preskaŭ naŭdekpaĝa, ĝi prenis la formon de dialogo inter du komercistoj en la Foiro de Sankta Mikaelo 1731 en Lepsiko. Du homoj interparolas pri la maljustaĵoj rilate al la librokomerco, duondiras ke Zedler engaĝiĝis en malhonestaj praktikoj kaj fraŭdoj, plendas kontraŭ la financomanko kaj akuzas ties aŭtorojn je stulteco. Ili diras pri Johann Peter von Ludewig, ke neniu scias el kie li akiris sian titolon kaj riĉaĵon. La respondo de Zedler al ĉi-akuzo ne konatas, tamen, en la 11-a de februaro 1732 von Ludewig proponis rekompencon por la malkovro de la aŭtoro.
La oponantoj de Zedler ne laciĝis. Ili reiris al la Alta Konsistorio el Dresdeno, kaj postulis la pagon de monpuno je 300 taleroj atribuitaj en oktobro 1730. En la 10-a de marto 1732 la tribunalo petis novan raporton el la Libra Komisiono el Lepsiko, kiu respondis per 87- paĝa listo de plagiatoduondiroj el la oponantoj de Zedler. En la 24-a de aprilo, la tribunalo decidis ke Zedler devas pagi la monpunon je 300 taleroj kaj malpermesis al li je plua presado ene de Saksio. En la 26-a de oktobro 1732 Zedler suferis alian baton. Jacob August Franckenstein publike anoncis ke li ne plu rilatas al la publikaĵoj de Zedler. Post du monatoj, en la 10-a de majo 1733, Franckenstein mortis. Post lia morto, Paul Daniel Longolius (1704-1779) ekprenis la eldonadon de la Universala Leksikono.
Aliaj publikaĵoj
En printempo 1733, tri okazaĵoj ĉefe influis pri la sorto de Zedler kiel entreprenisto. En februaro, Zedler lanĉis monatan malgrandformatan revuon nomatan "Malferma Kabineto de la Grandaj Viroj aŭ la Kuranta situacio de ĉiuj regnoj kaj ŝtatoj de la mondo". La nova revuo celis veki la publikan intereson pri politikaj, militaj kaj juraj novaĵoj. Ĝi estis sukceso, kaj 25 eldonoj publikiĝis ĝis 1735, sed, laŭ la biografo de Zedler, Gerd Quedenbaum, longatempe ĝi ne estis rimarkinda enspezofonto. En marto 1733, Zedler aĉetis la eldonejon el Johann Herbord Kloß (1657-1730), kiu mortis en 1730. La eldonoj de Kloss entenis 1014 titolojn, kaj tio volume signifis unu trionon el la lepsikaj librokomercistoj. Tamen, multaj el tiuj titoloj ne estis komerce bonaj. Meze de aprilo, Zedler anoncis novan publikaĵon pere de ĵurnala anonco, iu Latina-Greka-Germana Leksikono far Andreas Reyher (1601-1673) kaj Christian Juncker (1668-1714), eldonita de Johann Matthias Gesner (1691-1761).
Iĉikaŭa
Iĉikava aŭ Iĉikaŭa (japane: 市川 [iĉikaŭa]), laŭvorte: "bazara rivero") povas esti:
Dezső Szomory
Dezső Szomory, laŭ hungarlingve kutima nomordo SZOMORY Dezső (naskita WEISZ Mór la  en Pest (urbo); mortinta la  en Budapeŝto) estis hungara verkisto kaj dramisto.
2923 Schuyler
2923 Schuyler estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de Richard Eugene McCrosky, Cheng-Yuan Shao, G. Schwartz, J. H. Bulger kaj aliaj teamanoj de la Observatorio Oak Ridge (tiam konata sub la nomo de George R. Agassiz Station) en Harvard (Masaĉuseco).
Johann Heinrich Zedler
Aliaj publikaĵoj
Zedler uzis la malaltajn prezojn dum la unua semajno de la foiro kiel provo por akiri monapogon. La ĉefa problemo estis la kompletigo de la 11-a kaj lasta volumo de la skribaĵoj de Lutero, kies lanĉo anonciĝis por la sama Foiro de Sankta Mikaelo 1733. Ĉi tiu estis la fino da solida enspezofonto. Krom ĉio, la kostoj de la lasta volumo estis pagitaj per la anticipaj abonoj de la venonta volumo. Tamen la fakturoj devis estis solvitaj.
Dezső Szomory
Biografio
Dezső Szomory devenis el juda familio. Li komence lernis muzikon, tamen li elektis postenon en redaktejoj. En 1890 por eviti la soldatajn jarojn li rifuĝis al Francio, kie li sendis skribaĵojn al Hungario. En 1906 li hejmenvenis, post 2 jaroj li aliĝis al Nyugat. Liaj dramoj estis ofte prezentitaj en teatroj.
Johann Heinrich Zedler
Aliaj publikaĵoj
En decembro 1733, Zedler enkondukis novaĵojn en la "Kuranta militosituacio aŭ kompleta novaĵo pri okazaĵoj de la nuntempa milito" de sia "Malferma Kabineto ..." altigante la vendadojn. Sed, post kelkaj monatoj li devis alfronti konkuradon pere de la lepsika eldonisto Maŭrico Georgo Weidmann (1686-1743), havanto de elstara revuo pri novaĵoj de la eŭropaj ŝtatoj. Iom antaŭ la komenco de la Paska Foiro 1734, Zedler ree provis elĉerpi siajn stokojn pere de malmultekostaj proponoj. En la fino de 1734, li faris anoncojn por ia revuo-projekto nomita "Neuigkeiten der Stadt und neuen Universität Göttingen" sed la afero neniam kunsolidiĝis.
Unterensingen
Unterensingen estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Esslingen de la federacia lando Baden-Virtembergo. La 31-an de decembro 2005 la komunumo havis 4515 loĝantojn.
Johann Heinrich Zedler
Provoj pri releviĝo
En la printempo 1735, Zedler faris uzon de novaj rimedoj por transformi siajn produktojn en monon. Per broŝuro zorge presita, li anoncis sian libroloterion. Ĉiuj partoprenantoj ricevus librojn, per valoroj egalaj al la sumo pagita, tiamanierie ke ne estus perdantoj. Ili ankaŭ ricevus bileton por akirado de egalvaloraj libroj. La lotado okazus en la 18-a de aprilo 1735 dum la Paska Foiro, kaj tio portus novan publikecon al la aferoj de Zedler. Zedler promesis donaci parton de la enspezoj al la lepsika orfejo.
La oponantoj de Zedler, gvidataj de Weidmann, metis sin kontraŭaj al la projekto. Ili apelaciis al la Urba Konsilio de Lepsiko kaj al la Alta Konsistorio de Dresdeno por malpermesi la loterion. Ili reliefigis ke la Universala Leksikono de Zedler estis parto de la premioj, kaj insistis ke la malpermeso por produktaĵoj faritaj en Saksio ankoraŭ aplikiĝas. Ĉar Zedler ne ricevis tujan respondon el Dresdeno, li devis atendi je la lotadodato. En la 28-a de majo, li finfine estis informita ke la lotado estas aprobita, kondiĉe ke la Universala Leksikono ne estus parto de la ofertoj. Per tio la plej altira premio estis malpermesita. Aldone al tio, unu el la konkuranto de Zedler, Johann Christian Martini, estis preskaŭ bankrotanta kaj inundis la merkaton per siaj librostokoj. En la 3-a de oktobro 1735, antaŭ la Foiro de Sankta Mikaelo, Zedler anoncis ke lotadoj ankoraŭ estas disponeblaj. Iom poste, li anoncis novan aŭkcion per 6521 libroj kaj 1121 gravuraĵoj.
Financa kolapso
La cirkonstancoj pri la financa kolapso de Zedler estis obskuraj. Klare estas ke, en determinita momento, Zedler ne sukcesis plu kontentigi la pagojn al siaj kreditoroj. Albrecht Kirchhoff (1827-1902), en libro de la jaro 1892, reproduktis raporton datitan je la 10-a de oktobro 1738, el la Urba Konsilio de la Urbo Lepsiko al la registaro de Dresdeno pri la temo. Ne estas konata kiam la nesolventeco de Zedler okazis. Fritz Juntke (1886-1984) skribis en dokumento, publikigita en 1956, ke la afero pri la privilegioj bankrotis Zedler-on printempe de 1735. Elger Blühm (1923-2007), per publikaĵo en 1962, konsentas pri tio, konfirmante ke la bankroto okazis en la printempo 1735. Quedenbaum akordas ke la kolapso eble okazis ne antaŭ ol 1736. Modernaj biografiaj laboroj ĉirkaŭiras la problemon kaj ne diskutas la precizan daton nek la cirkonstancojn de la financa kolapso de Zedle.
Schultze kaj Longolius
La financa subteno flanke de la lepsika entreprenisto Johann Heinrich Wolf donis al Zedler novajn impulsojn. En la Universala Leksikono Wolf estas priskribata kiel komercisto kun aparta amo al scienco kies ŝatokupo estas la legado de bonaj kaj fakaj libroj. Quedenbaum kredis ke Wolf decidis doni financan apogon al Zedler ĉar li estis parto de la abonantoj de la Universala Leksikono, kaj celis daŭrigi la laboron anstataŭ permesi ties ĉesigon. Registritaj dokumentoj pri la kontrakto inter Zedler kaj Wolf ne ekzistas, do detaloj pri tiu interrilato ne estas konataj.
En la 5-a de aŭgusto 1737, la imperia privilegio por presado de la Universala Leksikono estis provizore nuligita. Zedler diras ke tio okazis pro lia neeblo liveri kopiojn de siaj laboroj ĝustatempe al la imperia kortego. Quedenbaum konsideras tion neprobabla kaj sugestas ke la senigo de la imperia privilegio okazis pro la influo de la libropresisto kaj eldonisto Johann Ernst Schultze (1687-1754) sur la bavara tribunalo. Schultze ja sciis pri la financa kolapso de Zedler, de kiam li envolviĝis kun la presado de la antaŭaj volumoj. Krom tio, Schultze estis trovinta bonegan eldoniston Paul Daniel Longolius (1704-1779), kiu, en 1735, estis nomumita rektoro de gimnazio Jean Paul, en Hof. Kiel iama funkciulo de Zedler, Longolius estis sufiĉe sperta por publikigi la postajn volumojn de la enciklopedio. Post la perdo de la privilegio kiu estis koncedita al li en januaro 1735, Schultze petis imperian privilegion propranome, kion li ricevis en la 11-a de junio 1738.
Schultze presis la 17-an kaj 18-an volumojn de la Universala Leksikono kaj provis vendi ilin en Lepsiko. Tiucele, li sendis la imperian notarion Bernhard Christian Groot el Offenbach am Main akompanata de du kunvojaĝantaj presistoj kiel atestantoj al la Libra Komisiono el Lepsiko. La Libra Komisiono akceptis Groot sed la Lepsika Konsilio elpelis lin for de la urbo. Per letero datita je la 10-a de oktobro 1738 la konsilio klarigis ties decidon al la Ŝtata Registaro el Dresdeno, malakceptante la validecon de la imperia aŭtoritaeco por ke Groot oficu kiel publikigisto en la urbo.
Al Zedler, ĉi-dokumento restriktante la aŭtoritaecon de la imperia privilegio estis benaĵo, ĉar tio garantiis al li la kontinuadon de sia leksikono. La profesoro pri filozofio Carl Günther Ludovici (1707-1778), samklasano de Longolius, ekoficis kiel redaktoro de la Universala Leksikono por la 19-a volumo. Schultze ĉesis la presadon de la postaj volumoj en 1745 kaŭze de financaj malfacilaĵoj.
Reveno al privata vivo
Zedler komencis reveni al sia privata vivo. Iu artikolo pri Zedler, publikigita en 1749, en la 61-a volumo de la Universala Leksikono, rememorigas ke Zedler decidis pri la vivmaniero laŭ sia prefero post la akiro de la eldonejo far Wolf. Zedler havis propraĵojn en Wolfshain, unu el la kvin palacetoj ke Maŭrico, Duko de Saksio (1521-1553) estis donacinta al la Universitato de Lepsiko, en 1544. Quedenbaum karakterizis lin kiel "impeta" kaj sugestas ke Zedler retiriĝis al la pacigaj pejzaĝoj de Wolfshain por plani novajn eldonprojektojn. Tamen, li devis publikigi sub nova nomo por evit la ligilojn de la pasinteco.
Novaj projektoj
En 1740, serion da produktoj far Zedler aperis sub la nomo de la lepsika librokomercisto kaj eldonisto Johann Samuel Heinsius (1686-1750). Unue okazis relanĉo de la "Kabineta Revuo" de Zedler, sub titolo leĝere ŝanĝita. Oni ne scias kiel sukcesoplena estis la nova magazino, aŭ kial Heinsius ĝin inkludis en siaj eldonprogramoj, ĉar de 1739 li jam havis similan monatan magazinon sub la titolo "Genealogiaj kaj historiaj mesaĝoj pri la ĉefaj okazaĵoj de la eŭropa kortego".
En 1741, sekviĝis la unua volumo de la Ĉambro de la Ĝenerala Trezoro, iu komerca kvarvoluma leksikono tradukita de Ludovici el la Universala Vortaro de la Komerco eldonita de Jacques Savary des Brûlons (1657-1716). La kvara volumo estis liverita komence de 1742, entenante la literojn "S" ĝis "Z". Post unu jaro, iu suplementa volumo estis produktita kun aldonoj kaj indekso. La fina parto de la verko avertis sub la titolo: "Komercistoj nun vivantaj ene kaj ekster Germanio" ne aperas. Pro kelkaj kialoj, Zedler ne havis ĉiujn necesajn informojn.
La nova eldonprojekto de Zedler estis "Corpus Juris Cambialis" (Juro pri bila merkato) far Johann Gottlieb Siegel (1699-1755). Heinsius anoncis la du-voluman publikaĵon en la ĵurnaloj, en aprilo 1742, serĉe de anticipaj abonantoj. Ambaŭ volumoj estis ĝustatempe preparitaj por la Foiro de Sankta Mikaelo de tiu jaro, en Lepziko, same kiel la 33-a kaj 34-a volumoj de la Universala Leksikono. La 12-a volumo de la "La Ĝenerala Kroniko de la Ŝtatoj, Militoj, Religioj kaj Erudiciaĵoj" sub la aŭspicoj de Wolf ankaŭ aperis, aktualigita ĝis la jaro 1700.
Post la Ĉambro de Trezoro kaj la "Corpus Juris Cambialis", Zedler komencis gravan eldonprojekton. La fonto por la "Historia, Politika kaj Geografia Atlaso de la tuta mondo." far Heinsius estis tradukaĵo de la Granda Vortaro Geografia kaj Kritika kompilita de Bruzen de La Martinière (1683-1746). La germana versio entenis 13 volumojn, kaj estis publikigitaj de Heinsius inter 1744 kaj 1749.
Lastaj jaroj
Zedler pasis grandan parton de siaj lastaj jaroj apud Lepsiko. La Universala Leksikono artikolo pri li diras ke li ĉiam klopodis por doni utilajn konsilojn al la firmao. La patrono de Zedler, Johann Peter von Ludewig mortis en septembro 1743. Heinsius mortis en decembro 1750, kaj lia kompanio fariĝis konata kiel "Johann Samuel Heinsius kaj heredantoj". En la 21-a de marto 1751 Zedler ankaŭ mortis, kiel menciite de la tombo-registraĵoj en Lepsiko. Lia vidvino, Christiana Dorothea lasis Lepsikon en 1754, kaj reiris al Freiberg. Ŝi mortis iom poste, en la 18-a de novembro 1755. Ŝia edzineco kun Zedler ne generis infanojn.
Mazzin
Mazzin estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la regiono Trentino kaj Supra Adiĝo/Sudtirolo kaj en ties pli suda provinco Trento, en la nordo de la ŝtato. Najbaraj komunumoj estas Canazei, Campitello di Fassa, Tires (BZ) kaj Pozza di Fassa.
8380 Tooting
8380 Tooting estas malgranda hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar (kantono San Diego, Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la suda antaŭurbo de Londono, Tooting, kies poŝtokodo estas precize SW17. La nomon sugestis Edward Bowell, kiu tie vivis 13 jarojn en sia junaĝo.
Felipe Alves
Felipe Alves (n. ) estas brazila futbalisto.
Li futbalis ĉe Matsumoto Yamaga FC.
Marsejlo
Marsejlo (Marseille, Marselha ) esta urbo en sudorienta Francio, ĉefurbo de la regiono Provenco-Alpoj-Bordo Lazura kaj prefektejo de la departemento Bouches-du-Rhône. Ĝi situas per rapidvojo je 775 km de Parizo, 396 km de Liono, 204 km de Nico, 400 km de Ĝenovo, 521 km de Milano, kaj 506 km de Barcelono. Ĝin limigas okcidente la Mediteranea maro, norde la montaro de l'Estaque kaj la montaro de l'Etoile [stelo], oriente la montaro de Allauch, kaj sude la montaro de Calanques [kalankoj].
Ĝi estis fondita proksimume antaŭ 600 jaroj antaŭ Kristo fare de la helenaj maristoj devenantaj el Foceo (en Malgrandazio) sub la nomo Masalja. La "Focea Urbo" profitas de sia marborda lokiĝo : Marsejlo estas la unua Franca kaj Mediteranea havenurbo (antaŭ Ĝenovo) kaj ankaŭ la 4a Eŭropa havenurbo. Internaciskale, Marsejlo estas la dua urbo laŭ la nombro de konsuelejoj (pli ol 70). La entreprenkvartalo Eŭromediteraneo (Euroméditerranée) kaj la atingo de la titolo de Eŭropa Kultura Ĉefurbo en 2013 estas du atutoj plifortigantaj la rolon de Marsejlo en la Mediteranea baseno.
En 2007, la loĝantaro de la urbo estis de 852 395 laŭ la nombrado de INSEE (Institut National de la Statistique et des Études Économiques - Nacia Instituto de Statistiko kaj Ekonomiaj Studoj); ĝi do estas la 2a pli loĝata komunumo en Francio. Ĝia urbunuo de 1 418 482 loĝantoj estis en 2006 la dua en Francio. Ĝia urbareo, kiu ampleksas la du ĉefajn komunumojn de Marsejlo kaj Aikso la Provenca, konsistis el 1 602 096 loĝantoj; ĝi do estas la tria urbareo en Francio post Parizo kaj Liono. Ekde 2000, Marsejlo estas la ĉefurbo de la urba komunumaro (communauté urbaine) Marsejlo Provenco Metropolo, kiu ampleksas 1 023 972 loĝantojn.
Toponimio
La nuna nomo de Marsejlo fontas el la vorto Masaljo (Massalia) el la helena lingvo. Masalja poste iĝis Masilja (Massilia) dum la romiana epoko.
Geografio
Ĝia historia teritorio konsistas el speco de amfiteatro ĉirkaŭita okcidente de la maro sude de montaroj Kalankoj [Calanques] kaj Marseilleveyre, norde de la Blua marbordo kaj l'Estaque (famigita de la pentristo Paul Cézanne) kaj nordoriente de montaroj Étoile [stelo] kaj Garlaban.
Preskaŭ duono de la komunuma areo estas en nekonstruebla natura teritorio; ĝi estas la kvina komunumo de metropola Francio laŭ sia areo. Tiel ĝia loĝdenseco (3 542 loĝantoj kvadratkilometre) estas multe pli malgranda ol tiu de urboj tute urbanizitaj kiel Liono (9 867 loĝantoj kvadratkilometre) aŭ Parizo (20 807 loĝantoj kvadratkilometre) sed komparebla al tiu de Tuluzo (3 715 loĝantoj kvadratkilometre).
Laŭ sia aero (240,62 kvadratkilometrojn), Marsejlo estas 2,5 foje pli granda ol Parizo, aŭ ankaŭ kvin foje pli granda ol Liono, kaj eĉ pli vasta ol Kairo (210 kvadratkilometroj). Laŭ nordsuda akso, la distanco inter la urbocentro (Malnova Haveno - Vieux Port) kaj la norda urbolimo (Notre-Dame-Limite) estas 14 km. Laŭ la mediteranea marbordo, la distanco inter l'Estaque kaj Callelongue estas 21 km.
Hidrografio
La rivero Huveaune kaj ĝia alfluanto Jarret, ĉi-lasta tute kovrita en la densa parto de la urbo, kaj la rivereto Aygalades, estas ĉefaj riveroj trairantaj Marsejlon. La riveroj Huveaune kaj Aygalades havas relative malfortajn fluokvantojn. La hidrografia sistemo estas tipe mediteranea : la ordinara fluokvanto estas malforta sed tiuj riveroj havas grandajn flualtiĝojn, kiam forte pluvas. La akvo estas forte kanalizita, ofte proksime de la fonto, kaj irigacias la tutan Marsejlan basenon. La troo de la kanalo de Marsejlo enverŝiĝas en ilin.
75% de la trinkebla akvo de Marsejlo venas de la rivero Durance tra la kanalo de Marsejlo kaj aliaj 25% venas de la rivero Verdon tra la kanalo de Provenco.
Seismeco
La regiono Provenco-Alpoj-Bordo-Lazura havas seismajn riskojn, pli speciale en la regionoj de Nico kaj de Aikso Provenca, sed la risko ŝajnas neglektinda por Marsejlo.
Klimato
Marsejlo profitas de escepta daŭro de suneco, pli ol 2 800 horoj da suneco jare, interalie danke al la Mistralo (forta norda seka vento), kiu averaĝe blovas 93 tagojn jare. Estas averaĝe 570 mm da precipitaĵoj jare kaj 81 pluvtagoj (el kiuj 39 superas 2,5 mm), principe aŭtune kaj printempe. La averaĝa temperaturo en Marsejlo estas 15,3 °C.
Weite (stacidomo)
Weite estas fervoja stacidomo en Wartau, Svislando. Ĝi estis fermita en 2013.
Marsejlo
Klimato
Malgraŭ ĝenerale milda klimato, ekstremaj epizodoj okazas. Tiel la temperaturo atingis -16,8 °C la 12a de Februaro 1956 kaj 40,6 °C la 26-a de julio 1983. Same, kvankam la jara averaĝo de precipitaĵoj inter 1971 kaj 2000 estis 570 mm. La 19-an de septembro 2000 kaj la 1-an de decembro 2003, oni mezuris pli ol 200 mm da pluvo dum 24 horoj. La 14-an de januaro 1987 kaj la 7-an de januaro 2009, oni mezuris pli ol 10 cm da neĝo, kio paralizis la urbon.
Historio de Marsejlo
La Historia Muzeo de Marsejlo en Centre Bourse priskribas la ĉefajn historiajn etapojn ekde la fondado de Marsejlo fare de la Foceanoj ĝis la pliampleksiĝo de la urbo en la 17-a jarcento.
Antaŭ la Helenoj
La unua topografio de la loko de la helena Marsejlo estas hodiaŭ ankoraŭ videbla malgraŭ la grandaj modifoj okazitaj en la 9-a jarcento. Ĝi estas promontoro superita de tri sinsekvaj montetoj : monteto Saint-Laurent (206 metrojn altitude en 1840), monteto de la muelejoj (42 metrojn) kaj, fine, monteto de Karmelanoj [Carmes] (cirkaŭ 40 metrojn).
La loko estas okupata jam de longe de la homoj, kiel atestas la eksterordinara malkovro inter 1985 kaj 1991 de la ekcepta groto Kosker, fare de Henri Cosquer en unu el la Marsejlaj Kalankoj, okupata inter 27 000 kaj 19 000 antaŭ nia erao. Krome, freŝdataj prifosadoj evidentigis vestiĝojn de neolitika instalaĝo, kiu datiĝas de 6 000 antaŭ nia erao, apud de la stacidomo Saint-Charles ĉirkaŭ strato Bernard Dubois.
La legendo de Gyptis kaj Protis
Marsejlo estis fondita en 600 antaŭ JK, fare de Helenoj kolonianoj venintaj el Foceo (nun Foça en Turkio), kaj estis interaliaj popolita de la Foceanoj fuĝantaj la Persiajn invadojn en 546 antaŭ JK.
La Foceanoj konstruis urbon maritiman kaj komercan. La legendo de la renkonto kaj de la interligo inter la maristo Protis (Foceano) kaj la bela Gyptis (Ligurino) firme estigis tradicion de Marsejlo kiel komerca urbo.
La evoluo de Massalia
La arkeologoj malkovris vestiĝojn, kiuj evidentigas, ke la unuaj Helenoj instaliĝis en la okcidenta ektremaĵo de monteto Saint-Laurent. Tre rapide la urbo plivastiĝis ĝis la orienta flanko de la monteto Muelejoj. Poste ĝi entenis la trian monteton de la Karmelanoj antaŭ la fino de la VIa jarcento AK. Lasta plivastiĝo en la finhelena epoko ebligas al la urbo atingi areon de ĉirkaŭ 50 hektaroj, kiu ĝi ne superos antaŭ la XVIIa jarcento.
Marsejlo forte kreskis kaj iĝis prospera urbo havanta fortajn komercajn rilatojn kun Helenio, Malgranda Azio kaj poste Romo. La urbo, tre sendependema, libere sinadministras. La Marsejla konstitucio inspiriĝis de la ioniaj civitoj. La urbo estis regata de direcktorio de 15 unuranguloj elektitaj inter 600 senatanoj (Strabon, IV, 1, 5). Tri el ili ĉefrolis kaj havis la esencan parton de la ekzekutivo.
Marsejlo, romia urbo
Dum la IIa jarcento AK, Marsejlo frontas al la pliiĝanta potenco de siaj najbaroj Gaŭloj, speciale, la Salienoj [Salyens]. Por fronti al ilia minaco, Marsejlo petas la helpon de sia romia aliancano, kiu iĝis la plej granda mediteranea potenco. Ĝi poste estas senigita de siaj kolonioj kaj devas submetiĝi al Romo. Romianoj kunligas ĝin al la Narbona provinco.
Dum la epoko de Augusto, la urbo havas novan grandan fazon de konstruado. Dum la periodo Alta Imperio, la haveno areo estis konsiderinda. Ĝi etendiĝas sur la nordabordo de la haveno, laŭlongas la korno de la haveno (nun ĝardeno de la vestiĝoj) kies kajo estas rekonstruita en la Flavia epoko kaj plilongiĝas ĝis la nuna quai des Belges.
La arkeologiaj prifosadoj dum la lastaj 15 jaroj evidentigis la vivpovon de la urbo. Poste, dum la periodo Malalta Imperio la urbo ŝajnas iomete malpliiĝi verŝajne profite al Arlezo.
Marsejlo dum la malnova antikveco
La urbo pliiĝas de nove ekde la Va jarcento PK. Interne de la urbo, la konstruado de la unua granda katedralo stampas la potencos de episkopo, probable Prokulus, kiu volas rivali kontraŭ Arlezo. La vipovo de la komerco evidentiĝas per la malkovro de ceramikaĵoj venintaj el la tuta Mediteraneo, atestantoj pri la varoj kiuj amase alvenas al Marsejlo dum la ostrogota kaj merovingia periodoj.
La mezepoka urbo
Post la jaro 1000, Marsejlo denove estas prospera haveno kiu partoprenas en la krucmilitoj.La Marsejlanoj ĉeestas en Nordafriko kaj posedas kvartalon en Saint Jean d'Acre (nuntempe Ako). La preno de la urbo fare de la Katalunoj en 1423 kaj la ĝia detruado kiu sekvas kaŭzas gravan malpliiĝon de Marsejlo en la fino de la mezepoko.
Marsejlo dum la 9a kaj 10a jarcentoj
Ni havas malmulte da informoj pri Marsejlo dum la karolida epoko. Sekvas malfacila periodo por Marsejlo kiu estas rabita de la Saracenoj en 838 kaj de la Grekaj piratoj en 848. Marsejlo rapide restariĝas el tiuj ruinigoj.
La 11a jarcenta renoviĝo
Dum la unua duono de la 11a jarcento, le politika stabileco kaj la disvolviĝo de la abatejo Sankta-Viktoro [Saint-Victor] plifortigas la kreskiĝon de la urbo. La refondo de la monaĥejo Sankta Savanto [Saint-Sauveur] sur la nuna loko de la preĝejo Accoules, ĉirkaŭ 1030, centre de la spaco la malnova grafa urbo kaj la malnova episkopa urbo, probable samtempis kun la renaskiĝo de la konstruaĝoj en tiu areo.
Marsejlo la malobeema
La tumultema karaktero periode revenas en la historio de la urbo. Pro la topografio, la mara karaktero kaj la komerca sendependenco de la Marsejlanoj, la grafoj de Provenco malfacile regis la urbon. La ekonomia kaj politika sendependecoj de Marsejlo rilate al la Francio daŭris ĝis la fino de la 15a jarcento.
Marsejlo inter la 12a kaj 16a jarcentoj
Malfeliĉe la granda pesto eniris Eŭropon tra la Marsejla haveno en 1347. La 15an de decembro 1437, la grafo de Provenco Renato de Anĵuo (René d'Anjou), kiu postvenis sian fraton Ludoviko la 3-a de Anĵuo (Louis III d'Anjou) kiel reĝo de Sicilio kaj duko de Anĵuo, alvenas en Marsejlon kaj favorigas per privilegioj la restarigon de la urbo, kiun li taksas, kiel strategia maritima bazo por rekonkeri sian reĝlandon de Sicilio.
En 1524, la Francoj defendis la urbon sieĝitan de la armeo de Romia Sankta Imperio. Tri dek jaroj post la aneksado de Marsejlo al la Franca reĝlando, Francisko la 1-a [François Ier] visitis la urbon, allogita pro la kuriozeco vidi rinoceron. Tiu besto estis donaco de la reĝo de Portugalio, Emanuel la 1-a [Emmanuel Ier], al la papo Leono la 10-a [Léon X], ĉar la ŝipo pereis, oni grundigis la beston sur la insulo If. Francisko la Ia profitis tiun viziton por konscii la geografian situon de la urbo kaj konstruigis du fortifikaĵojn por protekti ĝin. Tiel li konstruigis la kastelon If inter 1526 kaj 1529 kaj la fuorteton de Notre-Dame-de-la-Garde. Komence ĝi estis konstruita el ligno por rezisti la atakojn de Karolo la 5-a kaj poste rekonstruita el ŝtonoj laŭ la ordono de Francisko la Ia post la batalo kontraŭ Karolo la 5-a en septembro 1536 ĉirkaŭ la kapelo l'Ermitage. Tiu pafejo por protekti la urbon estis donacita de Francisko la 1-a; efektive neniu artileriero povis de la kastelo If atingi ŝipojn celantajn sieĝi la urbon.
Rapida progreso dum la 17a kaj la 18a jarcentoj
Tamen en 1720 alvenis pesto, kiu donis fortan baton al la loĝantaro de la urbo (38 000 viktimoj el 75 000 loĝantoj). La tiama episkopo konsekris Marsejlon al Sankta Koro.
Marsejlo dum Revolucio kaj Imperio
Necesis atendi la francan Revolucion kaj la unuformiĝon de la franca teritorio (lingvo, mono, juro), por ke Marsejlo perdu tiun specifecon, kiun ĝi ĉiam provis konservi. Probable tial la revolucia kanto de Rouget de Lisle plaĉis al la Marsejlanoj kaj estis nomata "La Marseljezo" [La Marseillaise]. Dum la Konvencio la kontestemo de la urbo perdigis al ĝi ĝian nomon : ĝi estis nomata la "urbo-sen-nomo" dum 4 semajnoj, ankaŭ Liono spertis la samon.
La "Marseljezo"
Rouget-de-Lisle, juna pionira oficiro, komponis en Strasburgo la «Milit-kanton de la Rejna Armeo». Ĉi tiu himno, kiu eldoniĝis, alvenis al Marsejlo, kiu entuziasme akceptis la Revolucion. La urbo sendis al Parizo 500 volontulojn, regalis ilin per bankedo, dum kiu François Mireur kantis la verkon venitan el Alsaco. Ĝi levis entuziasmon, kaj la ĉeestantoj ĥore rekantis ĝin. Kiam ili defilis en la stratoj de Parizo, iliaj varmaj sudaj voĉoj, kiuj elkantis la ardajn strofojn, elektrigis la amason. La nova himno tuj estis nomata «La Marseljezo». Memorfesta ŝildo pri Rouget-de-Lisle videblas sur strato Thubaneau en la centro de Marsejlo, kie oni troviĝas ankaŭmuzeo pri "La Marseljezo".
Haveno de la kolonioj
Dum la tuta 19a jarcento Marsejlanoj faris komercon de negristoj. Ili ŝanĝiĝis kun la afrikanaj popoloj finitajn produktojn (teksaĵojn, vitraĵetojn, pafilojn) kontraŭ sklavoj. Tiuj sklavoj estis re-interŝangitaj en Ameriko kontraŭ mono aŭ kontraŭ tropikaj produktoj (sukero, kotono, vanilo). Tiu komerco estis kvante tre malsupra al tiu de Nanto aŭ de Bordozo.
La 19a jarcento danke al sia aro da industriaj ennovaĵoj (el kiuj la apero de la vapora navigado), la fino de la araba piratado, la Francaj konkeroj ekde 1830, poste la borado de la kanalo de Suezo stimulis la maran komercon kaj la prosperon de la urbo, kies loĝantaro kreskis de ĉirkaŭ 300 000 en 1870 ĝis proksimume 600 000 en 1940.
Konsekvence la havena areo transkreskis sian historian perimetron (la malnova haveno) kaj ekde 1844 vastiĝis ĝis la nordaj bordoj; la aktualaj basenoj de la Joliette estis malfermitaj en 1853 kaj tiuj de Lazaret kaj Arenc en 1856.
Marsejlo festis tiun riĉecon per la koloniaj eksposicioj de 1906 kaj 1922 kiuj multe sukcesis. La alveno de pluraj centmiloj da traŭmatizitaj repatriguloj el Alĝerio en 1962 stampis la spiriton de la urbo.
La grandaj konstruadoj en la 19a jarcento
La teritoria kaj demografia kreskoj de la urbo kaŭzis ĉefan konstruadon de tiu jarcento : la alkondukado de la Duranca akvo, decidita jam de 1834 de la urbestro Maximin Consolat; tiu decido altrudiĝis despli ke plagis tiun ĉi jaron granda sekeco kaj ĥolero epidemio. En 1884, plagis nova epidemio de ĥolero.
En 1821 komencis la laboroj por konstrui kloakan reton konduktanta al la granda kolektujo. La konstruado de la kanalo de Marsejlo, fare de 5 000 laboristoj, longa je 87 km, daŭris dum 11 jaroj, kaj la akvo de la Duranco atingis Marsejlon la 8an de Julio 1847. En 1862, cele memorigi ĉi tiun eventon, la Nima devena arkitekto Henriko Esperandieu (1829-1874) estis komiciita por konstrui vastan monumenton "por laudegi la akvon"; ĝi estas la Longchamp Palaco, kiun oni inaŭguris en Aŭgusto 1869.
La alia granda laborado de tiu-ĉi jarcento estis, same kiel ĉie en Francio ĉi-epoke, ligita kun la alveno de la fervojo. Marsejlo estis konektita kun Avinjono komence de 1848, kun Liono en 1854, kaj Parizo en 1857. La fina stacidomo konstruita sur monteto Saint-Charles estis ĝis la fino de la jarcento multfoje modifiita.
En 1871, dum la insurekcio de la Pariza Komuno, Marsejlo spertis similan ribelon kiu daŭris 15 tagojn. La Prefektejo bombardiĝis kaj la estro de la ribelantoj, modera advokato Gaston Cremieux estis mortpafita post 6 monatoj en Pharo.
La intermilitaj skuadoj
En 1938, en Marsejlo okazis terura fajrego en magazeno Nouvelles Galeries, kiu ege difektis kelkajn pluretaĝajn domegojn sur strato Canebière. Fronte al sendisciplino de la Marsejlanoj, kaj la senkapableco de la fajrbrigadistoj regi la ordon por plenumi la helpon, Edouard Daladier, kiu ĉeestis por kongreso kaj loĝis en hotelo Noailles fronte al la flamiĝanta vendejo Nouvelles Galeries diris "ĉu do ne estas iu por regi ordon en tiu-ĉi urbo".
La registaro decidis, ke la urbo estos de nun protektita fare de trupunuo de fajrosoldatoj partoprenantoj de la nacia maristaro, kaj kreis per leĝdekreto en Julio 1939 la batajlonon de maristoj-fajrosoldatoj de Marsejlo.
La urbo Marsejlo cetere pro gravaj financaj malfacilaĵoj kuratoriĝis kaj dotiĝis per eksterordinara administristo ĝis la Liberigo en 1944.
La 2a mondmilito
Sekve de la usona elŝipiĝo en Norda Afriko, Marsejlo estis okupata fare de la Germana armeo la 12an de novembro 1942, same kiel la cetera Suda regiono. La urbo multe suferis pro la okupado ĉefe dum la "Marsejla razio", inter aliaj la kvartalo Panier norde de la malnova haveno, nomita krimkvartalo fare de la nazioj. Dum la nokto inter la 22a kaj la 23a de Januaro 1943, pluraj miloj homoj estis arestitaj, kaj du tagojn poste, la 24an de januaro, generalo SS Oberg helpita de la prefekto René Bousquet ordonis al la loĝantoj de la kvartalo Vieux-Port [malnova haveno] vakigi sian loĝejon antaŭ 2 horoj kun 30 kg da pakaĵo. 30 000 homoj estis forpelitaj. Dum la 2 sekvantaj semajnoj, 1 500 konstruaĵoj estis dinamititaj, kio postlasis ruinkampon ĝis la Liberigo.
Marsejlo suferis ankaŭ plurajn alarmojn. La usona bombado la 27an de majo 1944 estis aparte ruiniga kaj okazigis preskaǔ 2 000 viktimojn.
La 15an de Aǔgusto 1944 okazis la elŝipiĝo en Provenco. Tiam la okupantoj eksplodigis la havenajn instalaĵojn : pli ol 2 000 ŝipoj estis dronitaj, kaj la fama transĉarĝa ponto detruita.
La FFI de Marsejlo (el kiuj Gaston Deferre) pretigis la liberadon de la urbo. Lundon la 21an de aǔgusto ili ekigis la ribelon kune kun instrukcio al ĝenerala striko. Sed ĉar ili estis malbone armitaj kaj malmultaj, ilia situacio estis kriza ĝis la alveno de la algerianaj tirajonoj de Generalo Montsabert, kiuj eniris en Marsejlon Merkredon la 23an. La bataloj kontraǔ la germana armeo daǔris plurajn tagojn ĝis la kapitulaco de Generalo Schaeffer la 28an de aǔgusto. La 29an Generalo de Lattre ĉeestis la paradon de la Afrika armeo sur strato Canebière.
En 1950
Marsejlo travivis tre malfacilan ekonomian periodon ekde la jaroj 1950 kun la progresiva sendependiĝo de la francaj kolonioj kaj dum la jaroj 1970 kun la krizo, kiun suferis ĝia industria strukturo.
Fine de la 20a jarcento, la urbo de nove ekstartis kaj entreprenis tre gravajn laboraĵojn por restrukturigi la urbon, precipe pro la impulso de la programo Eǔromediteraneo.
Demografio
Post grava krizo dum la jaroj 1970aj kaj 1980aj, en kiu la loĝantaro malkreskis de pli ol 900 000 ĝis malpli ol 800 000 (malgraǔ sufiĉe pozitiva naskiĝ-kvanto), la Franca Stato kaj la marsejlaj aǔtoritatoj decidis dum la jaroj 1990aj kaj 2000 restartigi la urban ekonomion: la vasta programo Eǔromediteraneo celas venigi la entreprenojn kaj ĝi celas gravan urban restaǔrojn la kvartalojn de la urba centro apud la aǔtonoma haveno. Laǔ la lasta cenzo la loĝantaro rekreskis (la kresko superis la nacian averaĝon).
Dua komunumo de Francio havanta pli ol 850 000 loĝantoj Marsejlo estas hodiaǔ la dua urba unuo de la lando (post Parizo kaj apenaǔ antaǔ Liono) havanta 1 349 772 loĝantojn (en 1999) inklude de Aix-en-Provence (Ajkso-la-Provenca) en la Nordo, Martigues kaj Vitrolles Okcidente kaj Aubagne Oriente. La urba areo de Marsejlo estas tamen la tria en Francio post tiu de Parizo kaj apenaǔ sub tiu de Liono. La marsejla urbaro ĵus eĉ aldonis al si la komunumon de Sankta Zakario, kiu apartenas al la departemento Var.
Asociaj urboj
Marsejlo havas asociaj rilatojn kun la sekvaj urboj:
Servoj
La Stadiono Velodroma (Stade Vélodrome) estas la plej granda stadiono en la urbo Marsejlo: ĝi povas gastigi iom pli ol 67 000 spektantojn dum futbalaj aŭ rugbeaj maĉoj. Sekve ĝi estas la plej granda stadiono de sporta klubo en Francio. Pli grandas nur la francia nacia stadiono, la Stadiono de Francio en Saint-Denis. La Stadiono Velodroma apartenas al la urbo Marsejlo kaj estas la hejma stadiono de la futbala klubo Olympique Marseille. Krome ĝi estas regula matĉejo de la franca nacia teamo de rugbeo, kaj estis eventejo de la Monda Ĉampionado de Rugbeo en 1954, 1972, 1984 kaj 2007.
La hospitalo de la Timone estas la plej granda hospitalo de Marsejlo.
Marsejlo kaj Esperanto
La UK de 1940 (la 32-a) estis planita por Marsejlo en la tagoj 3-14 de aŭgusto 1940; pro la Dua mondmilito ĝi ne okazis.
En Marsejlo okazis la 42-a Universala Kongreso de Esperanto kaj la Franca nacia kongreso organizita de Espéranto-France titolita "Eŭromediteranea Kongreso de Esperanto" en 2016.
Sales (Haute-Savoie)
Sales estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento alta Savojo (france Haute-Savoie, arpitane Savouè d'Amont), en la regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj (france Auvergne-Rhône-Alpes). Fine de en la komunumo vivis.
Kalusahaĉi
La Kalusahaĉi, en angla Caloosahatchee estas nigrakva rivero de la sudokcidenta Golfa Marbordo de Florido en Usono, proksimume 108 km longa. Ĝi rivevas akvojn el ruraj areoj de la norda bordo de Evergladoj nordokcidente de Miami. Kiel grava ligilo de la interna sistemo de akvovojo de suda Florido, tiu rivero formas tajdan estuaron laŭlonge de plej fluejo kaj ĵus iĝis celo de kloposoj por rehavi kaj konservi Evergladojn.
Priskribo
La rivero elfluas el la Lago Hikpoĉio, en sudorienta kantono Glades, proksimume je 16 km okcidente de Clewiston. Ĝi fluas okcidente al sudokcidento preter La Belle, kie ĝi iĝas tajda, formante estuaron laŭlonge de ties plej malaltaj 40 km. Ĝi plilarĝiĝas proskime de la golfo, preter Fort Myers kaj Cape Coral. Ĝi eniras en la Meksika Golfo je 16 km sudokcidente de Fort Myers ĉe Golfo San Carlos, protektata de la insulo Sanibel.
Yoshiki Yamamoto
Yoshiki Yamamoto (山本 祥輝, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Kataller Toyama kaj Verspah Oita.
Charles B. Cory
Charles Barney Cory (31an de januaro, 1857 – 31an de julio, 1921) estis usona ornitologo kaj golfisto.
Biografio
Cory estis naskiĝinta en Bostono. Lia patro faris riĉaĵon de granda importkomerco, certigante ke lia filo neniam devis labori. En la aĝo de dek ses Cory evoluigis intereson al ornitologio kaj komencis haŭtokolekton. Pro sia kapablo vojaĝi ien ajn li deziris ke, tiu kolekto baldaŭ iĝu la plej bona kolekto de birdoj de Karibio kaj de la Meksikia Golfo en ekzisto.
Cory estis direktoro en multaj entreprenoj. Li nelonge studis en la Universitato Harvard kaj en la Bostona Universitato pri Juro, sed baldaŭ forvojaĝis daŭrigi sian veturadon. En 1883 li estis unu el la kvardek-ok ornitologoj invititaj por iĝi fondintoj de la American Ornithologists Union. Kiam la kolekto de Cory de 19,000 birdaj specimenoj iĝis tro granda por konserviĝi en lia domo, li donacis tiun al la Field Museum of Natural History de Ĉikago, kaj li ricevis la postenon de Kuratoron de Ornitologio. La kolekto de Cory de 600 ornitologiaj volumoj estis aĉetita fare de Edward E. Ayer en 1894, kaj siavice li donacis ĝin al la muzeo. Cory perdis sian tutan riĉaĵon en 1906, kaj prenis salajrigitan postenon ĉe la muzeo kiel Kuratoro de Zoologio, restante tie por la resto de sia vivo.
Cory verkis multajn librojn, inklude The Birds of Haiti and San Domingo (1885), The Birds of the West Indies (1889) and The Birds of Illinois and Wisconsin (1909). Lia lasta ĉefa verko estis la kvarparta Catalogue of the Birds of the Americas, kiu estis kompletata post sia morto de Carl Edward Hellmayr.
Cory estis la unua kiu priskribis la birdon Flavbeka pufino kiel species. Ĝi estis jam priskribita de Giovanni Antonio Scopoli en 1769, sed oni supozis tiam ke temas nur pri raso de alia pufino. Krome li proponis morfon Eta botaŭro de Cory kiel plena specio, kio poste estis forgesita.
Cory partoprenis en la Somera Olimpiko 1904 kiel golfisto.
NGC 6373
NGC 6373 (aliaj indikoj — UGC 10850, MCG 10-25-23, ZWG 300.22, PGC 60220) estas galaksio en konstelacio Drako.
Retinitis pigmentosa
La retinitis pigmentosa estas hereda okul-malsano, kies komencaj sindromoj similas al la noktblindeco okazita per la malestado de A-vitamino.
Komence la bastonetoj mortiĝas, poste la vidkampo pli kaj pli malgrandiĝas pro la mortiĝado de vidantaj ĉeloj, ankaŭ konusetoj, ĝis la blindeco. Ankaŭ la lenso mallumiĝas, sed ankaŭ la operacio povas nur portempe helpi.
La malsano estas nekuracebla, kaj oni ne povas ĝin reversi aŭ eĉ starigi, nur plimalrapidigi ekzemple per grandaj dozoj de A-vitamino.
Oni povas defendi la vidadon per sunokulvitro. Por la sanigado povus esti praĉela kaj gena terapio. Oni povas anstataŭigi la retinon per ilo, kiu donas iun povon de vidado.
Oni rekonas unu malsanulon kun retinitis pigmentosa el 3000–7000, sed ĝi ofte ne estas rekonita pri ĝia malrapido. Oni ĉirkaŭkalkulas la tutan malsanularon je 30 milionoj en la mondo.
Plej plie ĝi komencas en la juneco, aŭ en la mezaj jaroj kun noktblindeco. Poste la vidakreco malbonigas malrapide dum pli jardekoj, kaj povas dum jaroj halti, kaj poste pli malbonigi. Tiu estas tre forta psika pezo. Ĉe duono de malsanuloj ekestas ankaŭ katarakto.
Simptomoj
Ĝiaj ordinaraj simptomoj estas:
La malsano ankaŭ malgrandigas la vison, kaj la vidkampo plimalgrandigas, kiu kondukas al blindeco. Sed ankaŭ en pli frua stacio la malsanulo devas uzi blankan bastonon kaj helpstrategiojn de orientado de blinduloj. La proceso mem povas varii, depende de la hereda defekto.
La degradado de fotoreceptoroj komencigas en la periferio kaj iras al la centro, kie la makulo estas. Donders skribis pri pigmentaj demetoj similaj al ostokorpoj kaj mallarĝidado de arterioj kaj venoj. Tiuj donis nomon al la malsano. Tiuj komencas nur poste la degradado en la periferio.
Genetiko
Oni konas 45 genojn, kiuj mutacioj retinitis pigmentosa igi povas, sed oni povis nur halfon de ĉiuj faktoroj identifiki. El ili unu mutacio okazas la malsanon. Estas konataj dominantaj, maldominantaj kaj X-kromosomaj mutacioj.
Rekonado kaj kuracado
Oni povas rekoni la malsanon eĉ en la infaneco per elektroretinogramo. Aliaj ebloj estas testoj de kontvidado ĉe oftomatalogisto. Se la malsano estas sindroma, oni povas rekoni ĝin per aliaj simptomoj, ekzemple per aŭdaj testoj aŭ sangovaloroj. Ankaŭ la gendefekto estas rekonebla per DNA-analiso.
Oni ne povas sanigi, aŭ starigi la malsanon. Per granda doso de A-vitamino kaj hiperbara oksigenterapio oni povas plimalrapidigi ĝin. La sindromo de Refsum estas ekscepto, en kiu oni povas halti la retinitis pigmentosa per speciala dieto. La praĉela aŭ la genetika terapio povos restarigi la retinon. Per retinoimplantatoj oni povas doni iom vidpovon.. La plej pli modernaj helpiloj havas distingivon de 1500 punkto.
Robert Roze
Robert ROZE (naskiĝis en 1931; mortis en 2001) estis franca esperantisto, delegito de UEA en Toulon kaj fakdelegito pri sciencpopularigo, prezidanto de la loka Esperanto-grupo. Li estis regula kunlaboranto de Kontakto, Franca Esperantisto, Monato kaj aliaj revuoj.
Por Kontakto li verkis ĉefe biologiajn temojn.
Bannalec (stacidomo)
Bannalec estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Bannalec, en departemento Finistère, regiono.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de linio Savenay - Landerneau (470000).
Oleplanto
oleplanto aŭ oleoplanto estas planto, kiu estas utiligata por ricevi plantajn oleojn kaj grasojn. oni distingas du ĉefajn grupojn:
Reims-Maison-Blanche (stacidomo)
Reims-Maison-Blanche estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Reims, en departemento Marne, regiono Grand Est.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Grand Est.