cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esperanto
Esperanto kiel vivanta lingvo
Esperanto estas vivanta lingvo, kiel oficiale rekonis i.a. la Lingvoscienca Instituto de la Hungara Scienca Akademio en 2004. Pli ĝenerale notindas ke, artefarita lingvo ja povas esti vivanta; kaj ke tiu atribuo tute kaj nure dependas de la daŭra uzado, praktiko kaj apliko de ĝia lingvanaro.
Tamen estas kontraŭuloj kiuj kiel publikaj personoj laŭplaĉe asignas al Esperanto la kategorion de morta lingvo (vidu ). Sufiĉe ofte, eĉ esperantistoj pere de siaj propraj sintenoj kaj praktikoj al ilia lingvo, demonstras ke ili ne distingas nete inter Esperanto kiel vivanta lingvo kaj aliaj lingvaj projektoj (kaj specife temas pri facilanimaj proponoj al lingva reformo (interalie vidu Principaro de Frostavallen)). Tiuj projektoj ankoraŭ tute aŭ ne sufiĉe maturiĝis al nivelo de vivanta lingvo ĉar mankas al ili lingvanara komunumo, kulturo, aŭ simple kritika kvanto da ĉiaspece praktika uzado. En ĉiu vivanta lingvo tiu lingvouzado estas la sole definitivo por decidigi kaj restarigi sur ĉiuj lingvaj punktoj. Laŭ la vortoj de Zamenhof, "tiun severan unuecon, kiu por lingvo estas multe pli necesa, ol ĉiu ŝajna aŭ eĉ vera perfekteco"
Esperanta Civito argumentas, ke raŭmismo "aplikas al Esperanto la modernan lingvistikan principon, laŭ kiu vivanta lingvo estas kaj komunikilo kaj identigilo". La raŭmistoj vidas en Esperanto ne nur simplan komunikilon, sed perilon por arto kaj kulturo, samkiel identigilon de nova transnacia komunumo, perceptata kvazaŭ diaspora lingva malplimulto, al kiu iu aliĝas laŭ tute libera elekto , kio proksimigas ĝin al popolo (ne kiel ethnos, sed jam kiel demos), en kiu eblas trovi ĉiun filozofian aŭ politikan tendencon.
Efektive, por konvinki siajn skeptikajn kolegojn, ke Esperanto ja estas vivanta lingvo, eblas aĉeti por ili portempan abonon al esperantlingva revuo, por ke ili propraokule vidu, ke Esperanto estas tute normala fenomeno de tute normala kaj funkcianta lingvo.
Gramatiko
En sia "Unua Libro" de Esperanto (1887) Zamenhof prezentis la gramatikon per 16 reguloj, kiuj kompreneble ne klarigas ĉiujn detalojn de la lingvouzo. Tiu ĉi gramatiko eniris en la sistemdokumenton "Fundamento de Esperanto", kiu, laŭ decido de la unua Universala Kongreso en 1905, garantiu la kontinuecon de la lingvoevoluo.
Specifaj trajtoj
Laŭ iuj, la strukturoj de Esperanto subtenas la naturan emon de la homa pensado al analogio kaj estas pli trarigardeblaj ol tiuj de la plej multaj etnaj lingvoj. Tre produktiva sistemo de vortfarado garantias jam en frua stadio de la lingvolernado nuancitajn esprimeblecojn. Sekve fruaj sukcesoj emocie motivas la lernanton progresi. Eĉ estante sendube relative facile lernebla kompare al aliaj lingvoj, Esperanto tamen havas ankaŭ nefacilajn partojn.
Rapida lernado
Tial
Ĝenerale pluraj monatoj da studado de Esperanto egalas kelkajn jarojn da lernado de lingvoj kiel la angla aŭ la franca.
Pro la domino de eŭropdevenaj vortradikoj, ekzemple azianoj bezonas pli da lernotempo, tamen
Vortoj
La vortoj devenas de diversaj lingvoj. La plejparto venis kaj venas el la ĉefaj eŭropaj lingvoj - precipe el la latina, la itala, la franca, la germana kaj la angla.Pro la internaciemo, multaj etimoj apartenas al pluraj lingvoj eĉ se la konkreta formo en Esperanto similas pli al tiu de unu lingvo. En Esperanto preskaŭ ĉiuj vortoj havas originon en aliaj lingvoj, kaj laŭdifine neniu vorto havas historion de pli ol unu jarcento.
Vortelektaj principoj
La tagoj de la semajno estas el la latinidaj lingvoj laŭ la francaj vortoformoj (dimanĉo, lundo, mardo. sed sabato el la hebrea), multaj partoj de la korpo laŭ la latinaj (hepato, okulo, brako, koro, reno), kaj la unuoj de tempo el la ĝermanaj lingvoj laŭ formoj germanaj (jaro, monato, tago). La nomoj de animaloj kaj vegetaloj ĉefe venas de la sciencaj nomoj.
Kiel jam supre estis videble, oni povas klarigi multajn vortojn per pli ol unu devenlingvo (vidu ankaŭ "Etimologia Vortaro de Esperanto" de Ebbe Vilborg).
Plue, Zamenhof zorgeme kreis malgrandan bazon de radikaj vortoj kaj afiksoj per kiu plia multo da vortoj estas konstruita. Pro tio, oni povas esprimi sin flue post lernado de malgranda vortprovizo (eble 500-2000 vortoj kaj afiksoj).
Kvankam Zamenhof klopodis internaciigi Esperanton, ĝi estas eŭropeca pro sia vortaro. Tiu trajto ne apartenas sole al Esperanto: la plejmulto de la projektoj de internaciaj lingvoj uzas la eŭropajn komunajn vortojn. La ĉefa diferenco inter Esperanto kaj aliaj planlingvoj devenas de la ne-eŭropeco de la gramatiko, kaj tiun ne-eŭropecon Zamenhof mem agnoskis kiel volan penon de li. La vorteroj kun gramatika funkcio aperas memstare ene de la vortaro, tiel ke ĉiu teksto estas deĉifrebla eĉ sen helpo de aparta gramatika klarigo. Aliflanke, li alkonformigis la gramatikajn vortetojn (interalie la vortfinaĵojn) tiel ke la eŭropanoj eĉ ne bezonu konscii pri tiu ne-eŭropeca gramatiko de Esperanto.
Eroj
Ne ĉiuj vortoj de Esperanto havas signifon rekte diveneblan pere de aliaj lingvoj. Kelkaj el ili estas Esperantaj idiotismoj indiĝene naskitaj en Esperantujo, ĉu pro zamenhofa kaprico, ĉu pro natura lingvo-evoluo inter la parolantaro.
Laŭforme (rimarku, ke la listo enhavas mikse vortojn tute kutimajn kaj vortojn foje uzatajn sed neoficialajn):
aliĝilo, edzo, espo (slango por Esperanto), ĝi, kabei, nifo (laŭ angla UFO), pli, plej, ujo, zamenhofa.
Oni ankaŭ povus aldoni la tabelvortojn (inspiritaj de la rusaj escepte regulaj korelativoj) kaj la uzon de afiksoj kiel memstaraj vortoj (igi, ilo, ree, umi, ktp.).
Foje oni trovas la vortojn aliel, alies, -iĉ-, kaŭ (= kaj + aŭ), kaj ri, sed tiuj ne konformas al la reguloj de la Fundamento. Temas ĉe ili aŭ pri nekonsciaj pekoj kontraŭ la reguloj aŭ pri intencaj reformprojektoj.
Laŭsignife:
aligatori, fundamento, memzorganto, necesejo, kajmani, krokodili, krokodilo, fina venko, verda, verdo
Alfabeto kaj ortografio
La literumadoaŭ ortografioestas plej ofte unu fonemo por unu litero, kaj inverse.
Esperanto uzas la latinan alfabeton kun ses aldonitaj literoj, iam nomataj “ĉapelitaj”: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, kaj ŭ. Ili estas inter la ok plej maloftaj literoj en Esperanto‑literumado.
"ŭ" kutime aperas nur post "a" aŭ "e".
En Esperantlingvaj retpaĝoj estas tri ĉefaj manieroj skribi la ĉapelitajn literojn de Esperanto:
Ekzistas programoj, kiuj aŭtomate transigas vortojn skribitaj en la x-sistemo al vortoj skribitaj kun ĉapelitaj literoj. Dezirinde estas, ke pliaj programoj estos same kapablaj.
Kontraŭ la h-sistemo ofte estas argumentita, ke komputiloj povus miskompreni kelkajn vortojn. Ekzemploj: flughaveno, senchava, bushaltejo. Sed tiu argumento nuntempe ne vere gravas. Modernaj programoj povas enhavi vortareton kun listo de tiuj "problemaj" vortoj, ja nur estas tre malmultaj. Tiujn vortojn la programo ne transigu laŭlitere, sed laŭ tiu speciala vortlisto.
Prononco
Jen kelkaj oftaj frazoj, transskribitaj apude en la Internacia Fonetika Alfabeto:
Lingvoevoluo
Vidu Lingvoevoluo de Esperanto
Kvankam Esperanto montriĝis plene taŭga por la celoj de la internacia komunikado, dum ĝia tuta historio ne mankis proponoj reformi detalojn. En la jaro 1908 el reformprovo rezultis nova lingvoprojekto, kaj fine aparta planlingvo: Ido. Kontraste al ĝi Esperanto de 1887 ĝis hodiaŭ evoluis sen radikalaj ŝanĝoj, sed malrapide kaj kontinue. Tiu (iam preskaŭ ne rimarkata, iam akre pridisputata) lingvoŝanĝiĝo ampleksas (krom la ĝenerala kresko de la vortprovizo) interalie la sekvajn tendencojn: Proponoj pri reformoj de lingvaj detaloj estas lastatempe ne malofte diskutataj en la novaĵgrupo soc.culture.esperanto; ekzemple enkonduko de nova triapersona ununombra pronomo sekse neŭtra (ri, ŝli) aŭ konsekvenca uzo de ĝi en tiu rolo.
Parolantaro
La entuta nombro de Esperanto-parolantoj estas ne precize konata. Nur eblas taksoj pri la kvanto de la tutmonda parolantaro. Ekde 2001 okazis popolnombradoj en pluraj landoj, ekzemple Hungario kaj Litovio, kiuj kalkulis ankaŭ la nombron de Esperanto-parolantoj (4.565 por Hungario, 844 por Litovio); en 2011 en rusia censo oni kalkulis 992 parolantojn de Esperanto.
La plej multaj taksoj pri la tutmonda parolantaro varias inter 100 mil kaj 1,5 miliono. La diversaj taksoj verŝajne priskribas malsamajn lingvonivelojn kaj malsaman oftecon de uzado: 100 mil celas la kvanton de homoj, kiuj regule uzas Esperanton, 500.000 inkluzivas tiujn, kiuj de tempo al tempo uzas la lingvon, 2 milionoj (Culbert) ankaŭ tiujn, kiuj jam dum multaj jaroj aŭ jardekoj ne plu uzas la lingvon. Pli altaj taksoj (ĝis aŭ super dek milionoj) inkluzivas supozeble ankaŭ tiujn, kiuj nur eklernis la lingvon; ili supozeble ankoraŭ rememoras kelkajn vortojn, sed fakte ne scipovas praktike utiligi la lingvon.
Se la kriterio estas tute flua altenivela lingvouzo, komparebla al denaska nivelo en aliaj lingvoj, la taksoj eĉ reduktiĝas je unu aŭ kelkaj dekmiloj. (Kp. la artikolon pri la nombro de Esperanto-parolantoj.)
Komparo kun aliaj planlingvoj
Inter la planlingvoj (ekzemple, Interlingvao kaj Loĵbano), Esperanto estas la plej uzata kaj la sola kun evoluintaj daŭraj aplikoj en preskaŭ ĉiuj vivosferoj. Verŝajne pli ol 95% de la parolantoj de planlingvo, eble eĉ 98 aŭ 99%, parolas Esperanton; multaj planlingvuloj aldone parolas aŭ almenaŭ komprenas Esperanton. Laŭ la censo en Rusio (2011) Esperanton parolas 99% de ĉiuj parolantoj de planlingvoj, laŭ la censo en Hungario (2001) 99,5% (kp. la statistikon pri "aliaj planlingvoj").
Movado por Esperanto
La ĉefa tutmonda Esperanto-organizaĵo estas la Universala Esperanto-Asocio. Ĝi jam de kelkaj jardekoj kunrilatas kun la Unuiĝintaj Nacioj. UEA eldonas librojn, revuojn, lumdiskojn kaj jarlibron kun listoj de Esperanto-organizaĵoj kaj lokaj reprezentantoj en la tuta mondo. La Libroservo de UEA stokis en 2009 titolojn. Koncernan katalogon eblas aŭ peti perpoŝte aŭ konsulti en la retejo de la organizaĵo. La serio Esperanto-Dokumentoj, eldonata de UEA krom Esperante ankaŭ en la Angla, Hispana, Itala kaj Portugala lingvoj, enhavas fakverkojn kaj referatojn pri la aktuala situacio de la internacia lingvo. La publikaĵojn eblas akiri kaj perrete kaj persone en Roterdamo.
La plej fama simbolo de Esperanto estas la kvinpinta verda stelo, kiu simbolas la esperon (verdo estas koloro de espero) sur la kvin kontinentoj, kaj kiu ankaŭ ornamas la Esperantan flagon.
Subteno de internaciaj organizoj
Unesko (Organizaĵo de la Unuiĝintaj Nacioj pri Edukado, Scienco kaj Kulturo) adoptis du rezoluciojn favorajn al Esperanto (1954, 1985), per kiuj ĝi agnoskas la indajn atingaĵojn de Esperanto kaj instigas ĝian utiligon. Sed, malsimile al la latina en mezepoka Eŭropo kaj la angla en nia jarcento, bazo de lernejoj, universitatoj kaj lernolibroj mankas al Esperanto. La Unesko-kuriero estas legebla en Esperanto ekde 2017.
Ankaŭ aliaj eksterkomunumaj organizoj kaj konferencoj subtenis Esperanton, ekzemple en 1980 en Manilo, la ĉefurbo de Filipinoj, la Monda Turisma Konferenco (organizita de Monda Turisma Organizo) ).
Notindas krome kelkaj rezolucioj kaj proponoj ĉe Ligo de Nacioj, Unuiĝintaj Nacioj kaj aliaj organizoj.
Kulturo
Esperantistoj havas propran, nomatan Esperanta kulturo, kiu estas deirpunkto al aliaj kulturoj (ĉi tiu estas esenca trajto por ĝi, pli ol por dominantaj naciaj lingvoj). Aliflanke, kvankam kreita por faciligi internacian komunikadon, ĝi iĝis por iuj kulturilo por mem-identigo
Esperantistoj iom pli emas paroli pri temoj, kiuj povus esti konsiderataj kiel tiklaj aŭ ofendaj inter neesperantistoj (ekzemple pri politiko, rasismo k.a.), eĉ se ili ne farus tion en sia hejmlando aŭ en alia lingvo, kiun ili scias. Ĝenerale Esperanto-kulturo estas fokusita ekzemple je legado, edukado (precipe rilate novaĵojn, faktojn kaj lingvojn) kaj toleremo (precipe al personoj el aliaj kulturoj). Esperanto-parolantoj estas ankaŭ pli emaj kontraŭi tutmondiĝon, kulturo-lavadon kaj malaperon de ies gepatra lingvo, cetere ĉar ĉi tiuj elementoj igas nin unikaj.
La plimulto de la Esperanto-parolantoj estas ankaŭ kontraŭ deviga lernado de dominantaj lingvoj: tio okazas en pluraj landoj tra la mondo, kiel Svedio kaj Islando, kie lernado de la angla estas deviga de la unuagrada lernejo ĝis iafoje universitato. Esperanto-parolantoj opinias, ke deviga devus esti la lernado de rapide lernebla lingvo, kia Esperanto, aŭ alia, kiun oni povus ellerni ene de unu du jaroj. Tiel infanoj kaj gepatroj estus malpli emaj al subtaksado de la propra lingvo favore por alia taksata pli utila.
Esperanto kaj internacia uzo por pagata laboro
Ekzistas kelkaj kampoj, en kiuj oni jam hodiaŭ uzas Esperanton profesie. Kiel ekzemploj povas servi eldona agado aŭ turismo (ĝenerala aŭ kleriga). Pli pri la profesia uzo de Esperanto oni povas legi ekzemple en Petr Chrdle: Profesia uzo de Esperanto kaj ĝiaj specifaj trajtoj (KAVA-PECH, 1995).
Komparo kun la baza angla
La baza angla (Basic English [elp. bejsik ingliŝ]) estas simpligita, baza formo de la angla lingvo. La baza angla ankaŭ influis la kreadon de speciala angla (en: Special English) por novaĵdissendoj de Voĉo de Usono. Simpligita teknika angla, estas alia varianto de la reguligita angla surbaze de lingvoplanado (en: English-based controlled language) dezajnita por verki teknikajn manlibrojn.
Kiel ĉiuj internaciaj helplingvoj, ankaŭ la baza angla ricevis la kritikon ke ĝi neeviteble estas bazita sur personaj preferoj kaj tiel, paradokse, ekskludema. Kelkaj kritikantoj de la baza angla vidis ĝin kiel ne neŭtrala kaj ilo de lingva imperiismo favore al la angla. Kiel ĉiuj planlingvoj bazitaj sur natura lingvo, ankaŭ la baza angla ricevis la kritikon ke ĝi maljuste favoras la denaske parolanta komunumo de tiu lingvo. La baza angla anstataŭigas vortojn per idiotismaj frazoj, kiuj estas ankaŭ pene lernendaj de studanto.
Ekzistas vikipedio en baza angla lingvo konata sub la nomo "simple English", sed la lingvaĵo en ĝi uzata ne estas vera planlingvo, sed simpla angla en kiu estas uzata pli da vortoj ol baza angla. Mankas difinoj pri la uzendaj vortoj kaj gramatikaĵoj kaj sekve apud facile kompreneblaj tekstoj troviĝas aliaj, kies lingvo ne esence diferencas de la ĝenerale uzata angla.
Kritiko
Kelkaj kritikoj estas kontraŭ internaciaj helplingvoj ĝenerale:
Aliaj kritikoj temas pri Esperanto specife:
Zinal-Glaĉero
Zinal-Glaĉero (france Glacier de Zinal, germane Zinalgletscher) estas valglaĉero en la Valezaj Alpoj. La glaĉero havas longecon de 7,5 km, larĝecon de 0,8 km kaj kovras areon de 15 km².
Saterfrisa lingvo
La saterfrisa lingvo (saterfrise Seeltersk) estas la lasta vivanta orientfrisa variaĵo de la frisa lingvo. Ĝi parolatas en la komunumo Saterland en la distrikto Cloppenburg de la federacia lando Malsupra Saksio en nordokcidenta Germanio, proksime de la rivero Emso en historie marĉa kaj pro tio lingve relative izolita teritorio. La lingvon laŭ diversaj taksoj parolas inter 1.000 ĝis 2.500 homoj. Rezulte temas pri unu el la plej "etaj" lingvoj de Eŭropo.
Esperanto
Kritiko
Aperis klara resumo pri la kritikoj aŭ "difektoj" de Esperanto en recenzo de Jorge Camacho al la verko In the Land of Invented Languages de Arika Okrent:
Zinal-Glaĉero
Priskribo
Zinal-Glaĉero estiĝas el tri tributglaĉeroj:
Saterfrisa lingvo
Dum en la iom pli norda regiono Orientfrislando rekte sude de la Norda Maro la origina orientfrisa lingvo dum la mezepoko formortis kaj anstataŭigis per regiona dialekto de la platgermana lingvo, la saterfrisa lingvo pretervivis kaj ĝis la Dua Mondmilito estis la ĝenerale uzata komunika lingvo de la vilaĝoj en la teritorio Saterland (kiu politike ne apartenis al Orientfrislando, sed al la najbara regno Oldenburgio). Hodiaŭ la lingvo ankoraŭ parolatas en la loĝlokoj Ramsloh (saterfrise Roomelse), Scharrel (Skäddel), Strücklingen (Strukelje) kaj iom malpli multe en Sedelsberg (Sedelsbierich), kiuj baze estas sablaj "insuloj" komplete ĉirkaŭitaj de marĉo.
Zinal-Glaĉero
Mountet-Glaĉero
Mountet-Glaĉero (france Glacier du Mountet, germane Mountetgletscher) formas la orientan flankbrakon. Ĝi havas sian originon je alteco de 3800 m s.m. sur vasta firnglaĉerkampo je la okcidenta flanko de Zinalrothorn. Ĝi havas longecon de 4,5 km, larĝecon de 1,5 km kaj kovras areon de proksimume 6 km².
Durand-Glaĉero
Durand-Glaĉero (france Glacier Durand, germane Durandgletscher) alfluas de sudo. Ĝi estiĝas ĉe Porte Zinal oriente de Dent Blanche kaj fluas unue sudorienten kaj poste suden. Ĝi havas longecon de proksimume 3 km, larĝecon de 1 km kaj kovras areon de proksimume 3,5 km. Norde de ĝia origino ĝi estas ligita kun Grand-Cornier-Glaĉero, kiu poste fluas paralele al ĝi kaj estas disigita de ĝi kun la rokkresto Roc Noir, kiu estas nunatako inter tiuj du grandaj tributglaĉeroj.
Esperanto
Eraroj kaj mitoj pri Esperanto
En aperas faktaj eraroj pri Esperanto. Sekvas pri unuopaj grupoj de asertoj unue la fakta situacio kaj poste la eraroj.
Gyöngyi Likerecz
Gyöngyi Likerecz [djondji likerec], laŭ hungarlingve kutima nomordo Likerecz Gyöngyi estas hungara halterlevisto, dufoja olimpiano, trifoja mondĉampiono, oficisto.
naskiĝis la en Oroszlány.
Esperanto
Misfamigo de Esperanto
Apud kritiko kaj malveraj asertoj, aperas ankaŭ misfamigoj kontraŭ Esperanto, ties parolantoj kaj kreinto.
Saterfrisa lingvo
La dialekto konsideriĝas tre konservema, kaj unue restis forte uzata, kiam komence de la 20-a jarcento la izoliĝo de la teritorio pro konstruo de digaj stratoj kaj diga fervoja linio finiĝis. Ankaŭ la ordono, ke en la vilaĝaj lernejoj estu instruata unuavice la altgermana lingvo, kaj la apero de la radio (kun riceveblaj programoj preskaŭ nur en la altgermana lingvo, nur pene en la nederlanda kaj apenaŭ en la platgermana lingvoj), unue ne malaperigis la lingvon. Post la Dua Mondmilito la trafikaj ligoj plu pliboniĝis, aldoniĝis la televido kun loke riceveblaj programoj nur en la altgermana lingvo, kaj la lerneja edukado pliampleksiĝis, pere de instruistoj el aliaj partoj de Germanio. La unua ne-saterfrisa instruisto en la lernejo de la centra loĝloko Ramsloh estis Konrad Pusch, poste direktoro de lernejaro por la tuta teritorio, kies genepoj Thomas, Wieland kaj Birgit poste iĝis vervaj Esperanto-aktivuloj. Li penis subteni la lokajn iniciatojn pri konservo de la saterfrisa lingvo, sed samtempe kun siaj instruistaj kolegoj en la lernejoj konsekvence instruis la "fremdan" altgermanan lingvon, do iusence estis kaj amiko kaj minaco por la eta lingvo.
Esperanto
Metafora uzo de la vorto Esperanto
Tia uzo tamen povas ofte konfuzi. Ekzemplon prezentas la etikedo "esperanta monunuo", uzita por Eŭro: tiu estis kreita por anstataŭi aliajn monunuojn – Esperantistoj tamen, krom esceptoj, ne klopodas forigi la naciajn lingvojn. La komuna Eŭropa monunuo tamen estas neŭtrala, same kiel Esperanto.
Gyöngyi Likerecz
Sporta kariero
Trejnisto de estis ŝia patro. Ŝi estis halterlevisto en sia naskiĝurbo kaj ŝi akiris sukcesojn en junularaj kategorioj ekde 1997. Ŝi estis olimpiano en Hungario en la Somera Olimpiko 2000 kaj Hungario en la Somera Olimpiko 2004 sen medalo, sed en mondĉampionumoj ŝi estis la unua en 2001 trifoje. Same ŝi estis la unua en la sama jaro en eŭropa ĉampionumo trifoje en pezkategorio 75 kg. Ŝi finis sian aktivan sportan karieron en sia aĝo 21.
Zinal-Glaĉero
Grand-Cornier-Glaĉero
Grand-Cornier-Glaĉero (france Glacier du Grand Cornier, germane Grosser Corniergletscher) estiĝas en profunda glaĉertrogo inter Dent Blanche sude kaj Grand Cornier norde. Sude ĝi estas disigita de Durand-Glaĉero per la rokkresto de Roc Noir kun alteco de 3124 m s.m.. Ĝi havas longecon de 3 km, larĝecon de 1 km kaj kovras areon de proksimume 3,5 km².
Saterfrisa lingvo
Lingvistike, la saterfrisa lingvo estis praktike ne esplorata kaj dokumentata, kiam meze de la 1960-aj jaroj la usona lingvisto Marron Curtis Fort en la urbo Vechta konatiĝis kun la esperantisto Franz Ostendorf, pere de li kun la familio Pusch, kaj en Saterland ekintervjuis la lokajn parolantojn de la saterfrisa. Marron Fort verkis vortaron, gramatikon kaj dokumentigis multajn tekstojn en la lingvo, kiujn li publikigis kun tradukoj al la altgermana lingvo.
Nostalgio
Nostalgio (el klasika greka νόστος [nóstos], «reveno», kaj ἄλγος [álgos], «doloro») estas sento de sopiro por pasintaj momento, situacio aŭ okazaĵo. Laŭ PIV temas pri malgajeco, melankolio.
Saterfrisa lingvo
Post kiam ankaŭ en Germanio dum la jaro 1998 oficialiĝis la Eŭropa Ĉarto pri la Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj, la saterfrisa lingvo ekhavis apartan rajton je protekto kaj subteno. Proksimume 300 infanoj lernas la lingvon nedevige en infanĝardenoj kaj lernejoj. Ekde la jaro 2004 en la lingvo disvastiĝas radio-elsendoj en la regiona radiostacio Ems-Vechte-Welle. Kaj kompreneble ekzistas (ankoraŭ relative malgranda) vikipedia branĉo en la saterfrisa lingvo.
Zinal-Glaĉero
Plua vojo
Pluan nutraĵon Zinal-Glaĉero ricevas de krutaj deklivfirnoj je la norda flanko des Ober Gabelhorn kaj je la nordorienta flanko de Grand Cornier de Bouquetins-Glaĉero (france Glacier des Bouquetins). Sub la kunfluo de la tri ĉeftributglaĉeroj Zinal-Glaĉero fluas ankoraŭ 3 km norden tra profunda valo inter Grand Cornier en okcidento kaj Besso (3668 m s.m.) en oriento. Ĝia glacisurfaco en la malsupra parto de la lango plej parte estas kovrita de morenmaterialo el ŝtonoj kaj sablo. La frunto de la glaĉerlango situas nuntempe je alteco de 2040 m s.m.. Ĝia degelakvo fluas per la rivero Navisence tra la valo de Anniviers al Rodano.
Nostalgio
La nostalgio estas komprenita komune kiel sento kiun ajna persono povas trapasi en ajna biologia etapo. Temas pri eta sufero pensi pri io havita aŭ vivita en epoko kaj kiun oni havas nune, kiu estas forpasinta aŭ ŝanĝiĝis. La nostalgio estas ofte asocia al kara memoro de la infanaĝo, de amatulo, de loko, aŭ eĉ de ludilo, videoludo aŭ de persona estimita aĵo aŭ objekto, aŭ aliflanke de preciza okazaĵo de la vivo de la individuo aŭ de grupo al kiu tiu apartenis.
Saterfrisa lingvo
Ekzempla frazo en lingva komparo
Saterfrise: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Zinal-Glaĉero
Historio
Ek de la kulmino de la Eta Glaciepoko meze de la 19-a jarcento Zinal-Glaĉero retiriĝis je proksimume 1,2 km. En antikva tempo laŭlonge de la Zinalglaĉero kondukis multe uzata piedpado tra la pasejo Col Durand super altecon de 3443 m s.m., kiu servis por var- kaj bestotransporto inter Meza Valezo kaj Supra Italio.
Nostalgio
Specifa okazo de nostalgio estas tiu suferata de elmigrintoj, veturantoj, ekzilitoj aŭ homoj kiuj loĝas tre for de sia devenloko aŭ pro iu tialo ne povas aŭ eĉ ne rajtas reveni al tiu. Foje tia sento rezultas en lirikaj montroj de literaturo. Kiel neologismo, oni uzas la terminon saŭdado por tia sento, laŭ PIV temas pri "amara ĝuo de la rememoroj k bedaŭroj, fontinta el la portugala kulturo".
Dora Carrington
Dora de Houghton CARRINGTON, konata kiel Carrington (29-a de marto 1893 – 11-a de marto 1932) estis angla pentristino kaj dekoristino, memorita parte pro sia asocio kun membroj de la Grupo de Bloomsbury, speciale kun la verkisto Lytton Strachey.
Saterfrisa lingvo
Ekzempla frazo en lingva komparo
Nordfrise (Mooring): Di dreng aide dåt foomen am dåt kan än mäket har aw da siike.
Nostalgio
Psikologiaj studoj montras, ke multaj personoj kredas ke en pasintaj jaroj aŭ jardekoj ili fartis pli bone ol en la aktualo, kun vivnivelo pli alta aŭ bonkvalita. Tiu kredo estas tipa trajto inter la signoj de la nostalgia sufero. Ne temas pri malsano aŭ malordo ĉu psiĥa aŭ mensa patologie, sed ĝi povas inkludi verajn simptomojn nature.
Dora Carrington
Biografio
Dum sia vivo, ŝi ne famis kiel pentristino, ĉar ŝi rare subskribis siajn verkojn kaj apenaŭ ekspoziciis publike, kvankam ŝi ja laboris dum ioma tempo en la Ateliero Omega. Ŝi mem ne estis membro de la Grupo de Bloomsbury, kvankam oni asocias ĝin nerekte kun tiu, ĝenerale pro sia bohemieca vivostilo kaj sia rilato kun Lytton Strachey.
Saterfrisa lingvo
Ekzempla frazo en lingva komparo
Okcidentfrise: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Dora Carrington
Biografio
Carrington kaj la pentristo Mark Gertler havis amrilaton, kaj poste ŝi rilatis kun la verkisto Gerald Brenan. Ŝi edziniĝis al Ralph Partridge, sed vivis la plej parton de sia vivo kun Strachey. Carrington memmortigis sin pafe en marto 1932, post forta deprimkrizo en kiu influis multaj tialoj (inter kiuj la ĵusa forpaso de ŝia kunulo Lytton Strachey). La vivo de Carrington kaj Strachey estis adaptita al kino en 1995 per la filmo Carrington, kun Emma Thompson en la ĉefrolo.
Saterfrisa lingvo
Ekzempla frazo en lingva komparo
Platgermana lingvo de Orientfrislando: De Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.
Nederlande: De jongen aaide het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Altgermane: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.
Angle: The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.
En Esperanto: "La knabo karesis la knabinon ĉe la mentono kaj kisis ŝin sur la vangojn".
Dora Carrington
Biografio
Dora Carrington estis lerta portretisto kaj pejzaĝisto, kaj laboris ankaŭ en aplikitaj kaj dekoraj artoj, por kio ŝi pentris sur ajna surfaco disponebla, kiel afiŝoj, tegoloj, mebloj. Ŝi ankaŭ dekoris vazarojn. Carrington desegnis la bibliotekoj de la hejmo Ham, Wiltshire, kie ŝi loĝis kun Strachey kaj Partridge.
Hangaoj
La hangaoj (ankaŭ nomata: Anga) estas etno en Ganao. La hangaoj vivas tradicie en la centra nordo, sudoriente de la Mole-Nacia-Parko en la Damongo-Distrikto. La plej granda vilaĝo en ilia loĝregiono nomiĝas Murungu.
Konservativa Partio
Pluraj politikaj partioj, en la mondo, ĝenerale rilataj al la ideologio Konservativismo, havas aŭ havis la nomon Konservativa Partio:
Marzi
Marzi estas komunumo de Italio.
Kautenbach (Ensch)
La rojo Kautenbach estas 3,5 km longa maldekstra alfluanto de la Mozelo en germana federacia lando Rejnlando-Palatinato. Ĝia akvokolekta bazeno havas surfacon de 3,50 km². La fonto de la rojo estas piede de “Mehringer Berg“ (t.e. „la monto de Mehringen“). La rivero enfluas la Mozelon en la Ensch.
František Mlynář
František MLYNÁŘ (naskiĝis la ; mortis la ) estis ĉeĥa esperantisto, instruisto, direktoro de elementa lernejo, fake kaj hobie botanikisto, kiu postlasis manuskripton de granda botanika vortaro esperanta - latina - germana - franca - angla - rusa - ĉeĥa - slovaka.
Brundorsa solulo
Habitato kaj teritorio
Ĝi estas relative komuna en la montoj de Meksiko kaj norda Centrameriko. Ĝi troviĝas ĉefe en duonfalfoliaj montarbaroj, inklude miksita de pinoj kaj kverkoj. Ĝi troviĝas ofte ĉe riveroj.
Referencoj
Howell, Steve N.G., and Sophie Webb. "A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America." Oxford University Press, New York, 1995. (ISBN 0-19-854012-4)
Kahlenbach (Mozelo)
La rojo Kahlenbach' estas 3,35 km longa maldekstra alfluanto de la Mozelo en germana federacia lando Rejnlando-Palatinato. Ĝia akvokolekta bazeno havas surfacon de 5,3 km². La fonto de la rojo estas apud Bekond. La rivero enfluas la Mozelon vidalvide de Thörnich.
Pál Bolberitz
Pál Bolberitz [bolberic], laŭ hungarlingve kutima nomordo Bolberitz Pál estas hungara katolika pastro, altlerneja instruisto. Lia patro estis Károly Bolberitz.
Biografio
Pál Bolberitz maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 1959, poste li ne sukcesis plulerni en seminario nur post 2 jaroj en Esztergom. En 1966 li pastriĝis, post 2 jaroj li estis pastro en Szentendre, iom poste en Budapeŝto. En 1969 doktoriĝis el teologio, en 1973 li instruis en seminario de Esztergom. Inter 1974-1976 li studis en Pontifika Gregoria Universitato en Romo, ekde 1978 li instruas filozofion en Teologia Akademio. Li plurfoje estis dekano. Li ricevis plurfoje ekleziajn kaj ŝtatajn premiojn.
12112 Sprague
12112 Sprague estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Catalina Sky Survey. Tiu kampanjo estas plenumita elde la Stacio Catalina de la Observatorio Steward, sur la Monto Bigelow kaj elde la Observatorio de Monto Lemmon, ambaŭ en la montaro Santa Catalina, nord-oriente de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la usona planedosciencistino Ann L. Sprague, altranga esploristinon ĉe la Lunar and Planetary Laboratory de la Universitato de Arizono. Ŝi estas konata pro sia laboro pri la atmosferoj de Merkuro, Luno kaj Marso, kaj pro la misio MESSENGER al Merkuro.
Ĉongurio
La Ĉongurio (ჩონგური), Çoğur) estas kordinstrumento, nome speco de gitaro, de Kartvelujo kaj Azerbajĝano. Ĝi havas kvar nilonajn kordojn, kun la tonoj D3, F3, D4, A3 aŭ D3, G3, B4, D4.
Schneider (familia nomo)
Schneider estas tre ofta familia nomo en la germanlingvaj landoj. Ĝi signifas tajloro en Esperanto. La nordgermana ekvivalento de Schneider estas Schröder, kiu ankaŭ estas ofta nomo, en norda kaj meza Germanujo.
Variantoj
Kaj jenaj nomvariantoj en Nordgermanujo:
Ofteco
La familia nomo „Schneider“ estas sur la tria loko rilate la oftecon en Germanujo (vidu: listo de la plej oftaj familiaj nomoj en Germanujo), Schröder (Schroeder) staras ĉe pozicio 16.
Túrony
Túrony [tUronj] estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Baranya, en Distrikto Siklós.
Situo
Túrony situas sur mildaj deklivoj, laŭ ĉefvojo Pécs-Harkány. La lasta urbo troviĝas 6, Siklós 9, Pécs 20, Villány 22, Budapeŝto 215 km-ojn.
Historio
La loko estis loĝata dum la neolitiko kaj dum la bronzepoko. La romianoj havis tie gravan vojon. La unua skriba mencio pri la vilaĝo devenis el 1237 laŭ tiama ortografio "Turul". Dum la turka erao la vilaĝo restis daŭre viva. En 1706 la serboj bruldetruis la komunumon, en 1849 la Habsburgoj venkis la hungarojn, sekve la vilaĝo denove bruldetruiĝis. Inter 1918-1921 la serboj okupis la vilaĝon. En Túrony migra poŝto servas.
Metrolinio Tagansko-Krasnopresnenskaja (Moskvo)
Tagansko-Krasnopresnenskaja (violkolora) linio (Таганско-Краснопресненская линия) estas linio numero 7 de la Metroo de Moskvo. Ĝi estis malfermita en 1966.
Stacioj
La linio enhavas 23 funkciantajn staciojn.
Stacioj de la linio de nordokcidento al sudoriento (aŭ inverse):
Noritaka Hidaka
Noritaka Hidaka (japane 日高 憲敬, n. 29-an de majo 1947) estas japana futbalisto. Li de 1972 ĝis 1973 membris en la japana nacia teamo de futbalo.
Ferenc Vasváry
Ferenc Vasváry [vaŝvAri], laŭ hungarlingve kutima nomordo Vasváry Ferenc estis hungara juristo, profesoro.
Ferenc Vasváry naskiĝis la  en Pécs. Li mortis la en Pécs.
NGC 670
NGC 670 (aliaj indikoj — PGC 6570, UGC 1250, MCG 5-5-12, ZWG 503.24, KUG 0144+276, IRAS01446+2738) estas galaksio en konstelacio Triangulo.
Ferenc Vasváry
Biografio
Ferenc Vasváry frekventis cistercianan gimnazion, poste juran akademion en sia naskiĝurbo, tamen li plulernis en Reĝa Universitato de Budapeŝto akirinta diplomon en 1898. Post siaj studoj li estis subnotario en Pécs. En 1900 li ekinstruis en la jura akademio, en 1905 li estis nomumita privata profesoro en la reĝa universitato, post 2 jaroj ordinara profesoro en la akademio. Tiutempe li studvojaĝis al Germana Regno, Belgio, Svislando. En 1922 li estis nomumita publika ordinara profesoro en la alveninta Scienca Universitato Erzsébet. Li estis dekano en la studjaroj 1925 kaj 1937, rektoro en la studjaro 1927. Li pensiuliĝis en 1943, tamen li instruis plu ĝis 1949.
NGC 670
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Jaroslav Mráz
Jaroslav MRÁZ (naskiĝis la 30-an de aprilo 1933 - mortis la 12-an de januaro 2005) estas ĉeĥa esperantisto, pedagogo, astronomo, tradukanto de poezio.
Analogio de la horloĝisto
La analogio de horloĝisto, aŭ argumento de horloĝo, estas unu el la teleologiaj argumentoj por provi pruvi la ekziston de Dio. Sub la formo de analogio, la argumentado deklaras ke la desegno implicas desegniston. En la 17-a kaj 18-a jarcentoj, tiu analogio-komparo estis uzata de Kartezio kaj Boyle, ekzemple, kiel logika instrumento por ekspliki la strukturon de la universo kaj la rilaton de Dio kun ĝi. Sekve, tiu analogio havis fundamentan rolon en la natura teologio kaj por la argumentado pri la desegno en kiu ĝi estis utiligita por plivalorigi, krom la ekzisto de Dio, la Inteligentan dezajnon en la universo.
Birma pitono
La birma aŭ tigra pitono (Python molurus) el la ordo de skvamuloj kaj familio de pitonedoj videblas en Fuĝjano, Gŭangdongo, Gŭangŝio, Gujĝoŭo kaj Junano de Ĉinio, kaj ankaŭ en la Hindoĉina Duoninsulo. Ĝi estas primitiva serpento. Ĝi havas sur si skvametojn kaj grandajn makulojn. Ĝi estas longa je 5'6 metroj ĝenerale, iuj el la pitonoj longas eĉ pli ol 7 metrojn, ĉiu kun paro da tre malgrandaj konusaj malantaŭaj membroj ambaŭflanke de la anuso. La pitono de Ĉinio estas unu el la tri plej grandaj serpentoj en la mondo. Ĝi vivas en tropikaj kaj subtropikaj arbaroj. Cirkulas multaj onidiroj pri ĝia feroceco kaj grandeco. Efektive, ĝi malofte damaĝas homojn. Ĝi kun malbona vidkapablo estas kaj surda kaj muta, nur iom siblas. Laŭdire, pitono aŭ serpento fiksas sian rigardon sur ĉasaĵo por ĝin hipnotigi antaŭ ol ĝin kapti. Sed fakte ne. Ĝi fiksas la rigardon sur ĉasaĵo, ĉar ĝi ne povas bone distingi, kiu estas senmova ĉasaĵo kaj kiu estas senviva objekto. Tuj kiam la ĉasaĵo ekmovas sin, ĝi povas ĝin trovi kaj rapide kapti. Ĝi serĉas kaj kaptas ĉasaĵon ĉefe per siaj termogena kaj vomernaza organoj. Ĝi povas engluti beston multe pli grandan ol ĝi mem, ĉar ĝiaj vizaĝostoj estas ne firme kunligitaj. Unufoje ĝi povas engluti grandan kvanton da nutraĵoj, sed la totala kvanto de ĝiaj manĝaĵoj en unu jaro estas nur iom pli granda ol ĝia korpopezo. Satiĝinte, ĝi povas nenion manĝi dum pluraj semajnoj kaj eĉ pluraj monatoj. Estis iu pitono, kiu nenion manĝis dum 149 tagoj, sed perdis nur dekonon de sia korpopezo. Ĝi kreskas tre rapide en la komenca tempo post sia naskiĝo, sed malrapide, kiam ĝi atingas la longecon de 2-3 metroj. En la Pitsburga Zoologia Ĝardeno de Usono pitono 8 metrojn longa kreskas nur 25 cm. dum unu jaro. La virpitono kreskas maipli rapide ol la ina. Plej grandaj pitonoj kutime estas inaj. La pitonino demetas ovojn blankajn en junio, kies nombro povas atingi centon. Duni kovado ĝia korpa temperaturo estas je 3-4 gradoj pli alta ol kutime kaj ĝi nek manĝas nek trinkas.
Analogio de la horloĝisto
La plej fama plivaloriganto de la Argumento teleologia estis William Paley en 1802. Sed lia koncepto prie estis serioze endubigita pro la formuliĝo de la teorio de la Natura selektado de Charles Darwin, kaj pro la nekohereco kun la mutacio pliboniganta la supervivon de specio, ankaŭ nova.
Sed ĝin defendis, precipe en Usono, de la okdekaj jaroj de la pasinta jarcento, sciencistoj kiuj rekonsideris kaj resistemigis la teoriojn de la evolucio kaj natura selektado (kutime profititaj por forĵetigi la teleologian argumenton) por demonstri ke ili akordas kun la teorio de Inteligenta dezajno
Analogio de la horloĝisto
La analogio de la horloĝisto konsistas en la kompara aplikado de natura fenomeno (vivo) kun horloĝo. Tipe, tiu analogio rolas kiel preludo de la teleologia argumento kaj prezentiĝas tiel:
En tiu prezentado, la analogio de la horloĝo (#1) ne rolas kiel bezonata fundamento al la argumento – ĝi funkcias pli ĝustadire kiel retora kaj preambla instrumento. Ĝia alestiĝo utilas por certigi la kredindecon de la ĝenerala premiso: “simple rigardante ion, eblas kompreni ĉu ĝi estas faritaĵo de inteligenta kreinto aŭ ne.
En multaj formuladoj de la argumento, la karakterizoj indikantaj “inteligentan dezajnon” estas implicite aludita. En aliaj, la karakterizo estas “ordo” aŭ “komplekseco” (kiu estas formo de ordo). En aliaj kazoj egalvaloras al “esti klare pensita por iu funkcio“.
La argumentoj kiuj reliefigas la aspekton de la “celo” aŭ, kiel en Voltaire (vidu malsupre), ofte reirigas al biologiaj fenomenoj. Ŝajnas nature diri ke la “celo” de la okulo estas "konsenti" al organismo ricevi informojn rilate la medion, la “celo” de la kruroj estas helpi al organismo moviĝi en la medio, ktp. Eĉ por la nebiologiaj fenomenoj, sciencaj eksplikoj stile “celoj” estis tiel uzitaj en la 19-a jarcento. La naturaj fenomenoj estis raciigitaj per ilia “esti projektitaj por utili al la homaro”. Oni subtenadis, ekzemple, ke la montoj plej altaj estus poziciitaj en zonoj je varma klimato “intencite”, tiel ke ili povu kondensigi la pluvon kaj formi friskajn brizajn fluantajn tien kie la homaro sufera pro la varmo. Sed diras la subtenantoj de la teleologia argumento, ke eraroj en tiu kampo similas al tiuj de diversaj sciencaj kampoj. El ili oni eliras per falsado.
En la argumentoj kiuj emfazas “ordon” aŭ “kompleksecon”, ofte subkuŝas dua argumento, kiu stariĝas tiel: La fenomeno X (ekzemple, la strukturo de la suna sistemo, de la DNA ktp) devas esti rezulto de:
En la kazo de la horloĝo, ekzemple, nek la ebleco-hazardeco (1) nek la (2) estas kredeblaj. Kiel la komplekseco de la horloĝo povas deveni de hazarda evento aŭ pere de natura procezo, sed devas necese elveni de projekto de inteligenta horloĝisto, simile /la adumento daŭrigas], la komplekseco de “X” ne povas elveni de hazarda evento aŭ pere de natura procezo, sed ĝi devas trovi sian kaŭzon en la projekto de inteligenta kreinto.
Tiu argumentado estas, finfine, procezo de eliminado: prezentiĝas tri eksplikoj. Ekskludante la unuajn du (hazardeco kaj naturaj kaŭzoj), la inteligenta projekto restas la unika kredebla ekspliko.
Cicerono
Cicerono (106 a.K. – 43 a.K.) anticipis la analogion de la horloĝisto en la verko De natura deorum, ìì.34 (Pri la naturo de la dioj).
"Se okazas observi sunhorloĝon aŭ akvoklepsidron, vi tuj komprenas ke la indiko de horo ŝuldiĝas al la arto de la konstruinto kaj ne al la hazardo. Nu, ĉu eble koheras akcepti tion ĉion kaj tujpost malagnoski saĝon kaj racion al la naturo kiu kolektas en si mem artojn, artistojn kaj estaĵojn ĉiujn?
La Patroj de la Eklezio konsentis kun tiu vidpunkton kaj faris el tiu argumento ĉevaleto por dialogi kun la paganoj jam tiel pensantaj.
Kartezio
Unu el la unuaj esprimoj pri la ideo laŭ kiu bestaj kaj homaj korpoj estas meĥanismoj similaj el tiuj de ĥorloĝo kreitaj de Dio povas esti trovita en la verkaro de Kartezio.
Kartezio disvolvis la koncepton pri Dualismo (Kartezia dualismo), laŭ kiu la homa estaĵo estas komponita el du malsamaj substancoj: materio kaj animo. Laŭ tiu teorio, la homoj posedas materiajn korpojn kaj senmaterian animon, dum la bestoj havas nur korpojn materiajn kun neniu animo.
Kartezio rimarkigas ke oni ofte reduktas sian menson al nenio alio ol funkcio de sia korpo. En la 5-a parto de sia Parolado pri la metodo (1637), Kartezio mallonge sintezas sian penson rilate la fizikan mondon. La diskuto inkluzivas longan traktadon pri diversaj aspektoj de lia penso rilate la kaŭzojn de la ĉirkulado de la sango: li asertas ke la koro funkcias kiel forno, kiu varmigas la sangon kaj ĝin altrudas etendiĝi tra la tuta kardiovaskula sistemo. Tiu sanga movo, li diris,
”devenas nur el la dispozicio de la organoj videbla en la koro... kun impeto egala al tiu de la movo kiu en horloĝo dependas de la forto, de la pozicio kaj de la formo de la kontraŭpezoj kaj de la radoj.
Kartezio aplikadis al la cerbo sian hidraŭlikan teorion. Li eksplikas ke la “sana prudento” igas movanta la homan estaĵon aŭ beston “per distribuo de bestaj spiritoj en la muskoloj”. ”Tio tute ne aperos strange al tiuj kiuj, sciante kiom da diversaj aŭtomatoj, aŭ maŝinoj memmovantaj, kapablas konstrui la homa industrio, kaj kun malmultaj pecoj, kompare al la granda kvanto da ostoj, nervoj, arterioj, vejnoj kaj ĉiuj aliaj eroj kiuj staras en la besta korpo, pritaksos tiun korpon kiel maŝinon elirintan el manoj de Dio kaj do ordigitan senkompare plejbone kaj kapablan je movoj pli mirindaj ol tiu ajn kiun la homoj povus krei”.
Kartezio asertas, do, ke la nesciaj homoj havas neniun motivon por reĵeti tion, kaj haltas konsideri obĵeton, tiun: ke estas iuj aferoj kiujn la bestoj faras plibone ol la homoj.
Kartezio respondas ke tiu dependas ne de la volo sed de la naturo kaj ke kio aktivas en ili ne estas la dispozicio de iliaj organoj: ''“same kiel horloĝo, farita nur el radoj kaj risortoj, povas nombri la horojn kaj mezuri la tempon kun pli da precizeco ol kiom faras ni kun tuta nia saĝo”
Rimarkindas ke Kartezio verkas antaŭ ol oni inventos la poŝhorloĝon, do li referencas al horloĝoj funkciantaj per dendraro kaj radetoj.
Invento de la poŝhorloĝo
Komence de 16-a jarcento, la kreskiĝo porhorloĝaj risortoj kaj mekanismoj de ellasilo provizis al horloĝistoj instrumentojn por etigi la dimensiojn de la horloĝo ĝis igi ĝin aparato portebla. En 1524, Peter Henlein aranĝis la unuan horloĝon porpoŝan.
Invento de la planetario Orrery
Tio kio igas la horloĝon taŭga por la argumento teleologia estas ke ĝi estas komponita el mekanismoj, kiuj sin movas interagante unu sur aliaj laŭ maniero iom kompleksa.
La planetario Orrery — maŝino kunfigurita laŭ la sunsistemo kaj la movo de la planedoj, per helpo de kompleksa mekanismoj – funkcias similmaniere. Same kiel la konstruaĵo de Orrery postulas inteligenton kaj projekton, tiel (oni povas subteni) ankaŭ la konstruo de la sunsistemo vera kaj propra bezonis inteligenton kaj projekton, La unua moderna Orrery estis konstruita ĉirkaŭ 1704 de George Graham, angla horloĝisto kaj membro de la Reĝa Societo. Graham pasigis la unuan modelon (aŭ projekton) al fama inventisto John Rowley el Londono, kiu kreis la verkaĵon.
Robert Boyle
Dum la 17-a jarcento elstariĝis nova vizio pri la universo kaj la naturaj leĝoj. Dio ne plu estis vidita kiel konstante aktiva en la universo, sed kiel estulo kreinta relative fora kiu ja jes kreis la universon kaj ĝin movis sed ĝin allasis sub la kontrolo, ne sia, sed de la naturaj leĝoj.
Robert Boyle (1627–1691), ekzemple, tiel parolis pri la universo:
''”... okazas kiel en aparta horloĝo, tiu de Strasburgo ekzemple, en kiu ĉio estas tiel majstre konceptita, ke se bone finita, ĉio procedas laŭ la projekto de la kreinto, kaj la movo... ne bezonas intervenon de la kreinto aŭ de iu ajn alĝustigisto, sed ĝi efektivigas siajn funkciojn, pervirte de la unua projekto kaj ĝenerale de la tuta mekanismo”.''
Ĉiftelio
La Ĉiftelio (çifteli) estas kordinstrumento, nome speco de gitaro, de Albanio. Ĝi havas du ŝtalajn kordojn. La tonoj estas B3, E3.
Analogio de la horloĝisto
Robert Hooke
Robert Hooke (1635–1703), sciencisto kaj inventisto (li formulis la leĝon de Hooke kaj invertis novajn formojn de alasilo kaj eble la spiralan risorton de la balanciero, kaj perfektigis la mikroskopon.
Kiel kartezio, li komparis la naturajn organismojn al objektoj kreitaj de la homo, konkludante ke la objektoj ne regas la komparon kun la “ĉiopovo kaj la grandaj perfetecoj de la granda Kreinto”. Hooke komparis la manieron per kiu la horloĝoj estas kunmuntitaj kun la organismoj kiujn li ekzamenadis, kaj konkludis ke tiuj lastaj montras kiel la vivo estas frukto de dia desegno.
Kromaj verkistoj
Ekleziulo William Derham 1657-1735 publikigis “Artifika horloĝisto”/n, teleologian (1696) eseon pri la ekzisto de Dio kaj atributoj de Dio en kiu estas profitata la horloĝa analogio kiun utiligis ankaŭ Bernard Nieuwentyt (1730). Kaj ĉie - en Eŭropo kaj ne nur -, tiu argumento estis ŝatata ĉe pensuloj kaj verkistoj.
Voltaire
Voltaire (1694–1778) estimis tiun analogion de la desegno inteligenta, sed li ŝajnis inklina vidi en ĝi limigojn kaj ĝin traktis singardeme. En sia “traktado pri metafiziko” (1736), Voltaire konsideras la analogion de la horloĝo sed konkludas ke ĝi eble indikas potencan inteligenton, sed ne pruvas ke la projekto devenas el Dio.
"[Maniero] por akiri la nocion pri estulo kiu gvidas la universon... estas konsideri... la celon al kiu ĉiu estaĵo ŝajnas direktiĝi...Kiam mi vidas horloĝon kies montrilo markas la horojn, mi ĝuste konkludas ke iu inteligentulo projektis la mekanikon de tiu mekanismo por ke la montrilo marku la horojn. Tial, kiam mi vidas la mekansimon de la homa korpo, mi konkludas ke ulo inteligenta projektis tiujn organojn por ke ili estu nutritaj ene de la patrina sino laŭlonge de naŭ monatoj kaj tiel plu. Sed el tiu argumento mi ne povas konkludi nenion alian ol ke ulo inteligenta kaj supera pretigis kaj lerte donis formon al la materio; mi ne povas konkludi el tiu nura argumento ke tiu ulo kreis la materion el nenio aŭ ke li estas kelkmaniere senfina. Ĉiukaze mi intense serĉas ene de mia menso la kunligon inter tiuj ideoj: eblas ke mi estas la produkto de estulo pli potenca ol mi mem, tial tiu estulo estas eterna, do li kreis ĉion, do li estas senfina kaj tiel plu.'' Mi ne sukcesas travidi la fadenon kiu rekte gvidu al tia konkludo. Mi povas nur konstati ke estas io pli potenca ol mi, kaj nenion pluan.'' (El la ĉapitro 2-a de la eldono de 1736.
Laplace
La analogio de la horloĝisto estis utiligita kiel apogilo de la tezo laŭ kiu la komplekseco de la strukturo de la sunsistemo povas esti eksplikata nur pere de projektisto inteligenta. Hodiaŭ tiu ekspliko estas, foje, anstataŭata per la “Origino kaj evoluo de la sunsistemo/Suna nebulozo/Nebuloza hipotezo”, kiuj, tamen, ekscitas la saman demando: “Kiu aranĝis tiun kompleksecon pli kompleksan ol la horloĝon”?
William Paley
William Paley (1743–1805) utiligis la analogion, en sia libro “Teologio natura”, publikigita en 1802. En ĝi, li esploras kaj aprobas la argumenton per longaj ekzemploj kaj vastaj disvolviĝoj tiom ke lia libro fariĝis iusence klasika verko pli la temo kaj referencpunkto de ĉiuj postaj diskutoj.
Paley rekonis ankaŭ (tio estos objekto de obĵeto de Darwin) ke en naturo ekzistas granda sufero, kaj ke la naturo ŝajnas indiferenta antaŭ la doloro. Lia maniero akordigi tion kun la kredo je Dio bonkora estis ke “la vivo-plaĉo kompensas ĉiujn suferojn.
Darwin
Kiam Charles Darwin (1809–1882) eliris el siaj studoj pri teologio ĉe Christ's College de la universitato de Kembriĝo en 1831, legis la “Natural theology]] de Paley kaj taksis ke tiu verko liveras la racian pruvon pri la ekzisto de Dio. Tiu pruvo fondiĝis sur la fakto ke la vivantaj estaĵoj estis evidente kompleksaj kaj elegante adaptitaj al iliaj lokoj en feliĉa mondo.
Poste, dum la krozado sur Beagle, Darwin malkovris ke la naturo ne estas tio bonfara kaj ke la distribuo de la specioj ne eltenis la ideojn pri la dia kreado. En 1838, malmulte post sia reveno, Darwin ellaboris sian teorion, laŭ kiu la natura selektado, anstataŭ la projekto de Dio, estus la plej konvinkige eksplikiga kaŭzo de la ŝanĝoj en la vivanta estaĵaro laŭlonge de la generacioj. Li diradis: