cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marie Dubois
Biografio
Ĉe la altlernejo de dramarto de la Blanka strato en Parizo, Claudine Huzé lernis la modernan komedion kaj la klasikajn verkojn. Tuj post la fino de tiuj kursoj, ŝi rolis en pluraj teatraĵoj de diversaj registroj.
Rimarkita en televidaj elsendoj, ŝi estis engaĝita de la filmisto François Truffaut por la filmo Tirez sur le pianiste (Pafu la pianiston) en 1960. Li trovis por ŝi la pseŭdonimon Marie Dubois, en omaĝo al heroino de romano de la verkisto kaj poeto Jacques Audiberti, publikigita en 1952. Dum tiu filmado, la unuaj simptomoj de multloka sklerozo montriĝis, dum ŝi estis nur 23-jara. Ŝi volis forgesi tiun unuan alarmon por roli kun la reĝisoroj de la Franca Nova Ondo. Ŝi rolis en Une femme est une femme (Virino estas virino) de Jean-Luc Godard, Jules et Jim (Jules kaj Jim) de François Truffaut kaj  La Ronde (La Rondo) de Roger Vadim.
Ŝi fariĝis ankaŭ populara aktorino en filmoj de Georges Lautner, Henri Verneuil aŭ Édouard Molinaro. En 1964, ŝi estis la filino de Jean Gabin en L'Âge ingrat (La sendanka aĝo), flanke de Fernandel kaj de ties filo Franck Fernandel. En 1965, ŝi rolis en Les Grandes Gueules (La Grandaj Faŭkoj) kun Bourvil kaj Lino Ventura.
En 1966, ŝi aliris vere al la konateco danke al la rolo de Juliette en la komedio La Grande Vadrouille (La Granda vagado) de Gérard Oury, en kiu ŝiaj blondeco kaj bluaj okuloj renversigas la koron de Bourvil. La filmo, granda populara sukceso en tiu epoko, superis la rekordon de la nombro de enirbiletoj en kinejoj. Ŝi retrovis poste Jean-Paul Belmondo en Le Voleur (La Ŝtelisto), sub la direkto de Louis Malle. En 1969, ŝi partoprenis en la internacia distribuo de Gonflés à bloc (Plene sentimaj) kun Tony Curtis, Jack Hawkins, Peter Cook, Bourvil kaj Terry Thomas kie ŝi rolas feministinon flanke de Mireille Darc.
En 1972, la Nacia akademio de kino donis al ŝi la premion de interpreto por ŝia rolo de Alice en  Les Arpenteurs (La Termezuristoj). Alia populara sukceso alvenis poste: Vincent, François, Paul... et les autres (Vincent, François, Paul kaj la aliaj) de Claude Sautet en 1974. Ŝi atingis la rekonon de siaj samranguloj en 1978 kiam ŝi ricevis la Cezaron de la plej bona aktorino en duaranga rolo por sia prezentado en la filmo La Menace (La Minaco) de Alain Corneau, en kiu ŝi rolas ĵaluzan virinon.
Post la filmado, ŝia multloka sklerozo retrafis, dudek jarojn post la unuaj alarmoj. Ŝi malakcelis, ekde tiam, sian kinan aktivadon, aperante nur en duarangaj roloj kiel en televido, tiel ankaŭ en kino. En 2001, ŝi ekbatalis publike kontraŭ la multloka sklerozo, atestante en kampanja filmo reĝisorita de Alain Corneau. La, ŝi perdis sian edzon Serge Rousseau, agento kaj filmaktoro, kun kiu ŝi estis edziniĝinta ekde 1961, kaj patro de sia filino Dominiko.
Ŝi mortis en maljunulejo de Lescar, apud Paŭo. Ŝi estas entombigita en la tombejo de Ville-d'Avray.
Marprovincoj
La Maritime provincoj, nomataj ankaŭ Maritimes aŭ la Kanadaj Marprovincoj, estas regiono de Orienta Kanado konsistanta el tri provincoj, nome Nov-Brunsviko, Nov-Skotio, kaj Insulo de Princo Eduardo. En la marbordo de Atlantiko, la Marprovincoj estas subregiono de Atlantika Kanado, kiu inkludas ankaŭ la nordorientan provincon Novlando kaj Labradoro. La populacio de la Marprovincoj estis en 2008.
Apenheul
La Simiparko Apenheul estas bestoĝardeno de Apeldoorn, Nederlando. Ĝi specializas pri simioj. Ĝi malfermis en 1971 kaj estis la unua bestoĝardeno en la mondo kie simioj povis libere piediri en arbaro kaj eĉ inter vizitantoj. Ĝi startis per ĝuste malmultaj specioj, sed nune ĝi montras pli da 30 diversaj primatoj, inter kiuj eta ĉimpanzo, gorilo kaj orangutano.
Somere de 2011, tri masklaj plenkreskuloj de longnaza simio aliĝis al la kolekto alveninte el la Singapura Bestoĝardeno por rememori la 40an jariĝon de la Bestoĝardeno. Ili estas la ununuraj konataj vivantaj specimenoj for de Sudorienta Azio.
Matthäus Merian
Matthäus Merian la patro (* en Basel; †  en Langenschwalbach, Hesio) estis svisa/germana grafikisto kaj eldonisto.
Mateo Merian ĉefe konatiĝis pro sia impona verko Topographia Germaniae (1642-1654), kiu aperis en 16 volumoj, la serio estis daŭrigita post lia morto per volumoj pri aliaj regionoj en Eŭropo, precipe Francio, Italio kaj insulo Kreto. Entute aperis 30 volumoj kun 92 mapoj kaj 1486 kuprogravuraĵoj, entenantaj 2142 unuopajn bildojn de urboj, urbetoj, kasteloj, burgoj kaj klostroj.
<!--== Leben == Matthäus Merian wurde am 22. September 1593 in Basel als Sohn des Sägmüllers und Ratsherrn Walther Merian geboren. Nach dem Besuch des Gymnasiums erlernte er beim Zürcher Kupferstecher Friedrich Meyer das Zeichnen, Kupferstechen und Radieren. Von 1610 bis 1615 studierte und arbeitete er in Strassburg (bei Dietrich Brentel), Nancy und Paris (bei Jacques Callot). 1615 entstand in Basel sein großer Basler Stadtplan. Nach seinen Reisen über Augsburg, Stuttgart und die Niederlande kam Merian 1616 nach Frankfurt am Main und Oppenheim, wo er für den Verleger und Kupferstecher Johann Theodor de Bry arbeitete; de Bry besaß in Oppenheim eine Kupferstecherei und in Frankfurt ein Verlagshaus, in dem damals große Reisebücher zu den fernöstlichen Ländern vorbereitet wurden. 1617 heiratete er die Tochter Maria Magdalena de Bry und zog 1620 nach Basel, wo er das Zunftrecht erwarb und sich selbständig machte. Nach dem Tod seines Schwiegervaters (1623) führte er dessen Verlagshaus in Frankfurt fort und erwarb 1626 das Bürgerrecht. 1627 nahm er Wenzel Hollar (Prag 1607-1677 London) als Schüler in seine Werkstatt auf. Nach dem Tode seiner Frau (1645) heiratete Merian 1646 Johanna Sibylla Heim. Aus seiner ersten Ehe stammen zwei Töchter und drei Söhne, darunter die auch in seiner Werkstatt tätigen Söhne Matthäus der Jüngere und Caspar Merian; aus der zweiten Ehe ging die Tochter Maria Sibylla Merian hervor, die begabte Blumen- und Insektenmalerin. Matthäus Merian starb nach langer Krankheit am 19. Juni 1650 in Langenschwalbach bei Wiesbaden.
Weniger bekannt als seine Verlegertätigkeit ist, dass Matthäus Merian sich intensiv mit religiösen Fragen befasst und Kraft geschöpft hat aus seinem persönlichen Verhältnis zu Gott. Ihm kam es vor allem auf die Ergriffenheit des einzelnen durch den Geist Gottes an, weniger auf Kirche, Bibel und Sakramente. Im Jahr 1637 schrieb er: "… Der natürliche Mensch versteht nicht den Geist Gottes, es ist ihm eine Thorheit und große Kezerey, unnd obschon er der grösste Doctor were, unnd auf allen Schulen der Welt gelehret hette unnd alle Bücher sambt der Bibel ausswendig könnte, so hielffe und diene es doch alles zur Seligkeit nichts, wo nicht der Heilige Geist selbsten inwendigk in der Seelen lehret …" In diesem Sinn gestaltete Merian auch sein Wappen und Verlagssignet, in das er den Leitsatz "Pietas contenta lucratur" mit einem Storch als Wappentier aufnahm. -->
<!--== Verkoj == Von seinen künstlerischen Werken sind vor allem zu nennen:
Varia
In Heidelberg konnte 1967 die Stelle lokalisiert werden, von der M.M. seinen bekannten Großen Stich der Stadt des Pfälzer Kurfürsten aus skizziert hat (bei Lit. Hepp). .-->
Literaturo
(germanlingve)
2060 Ĥirono
2060 Ĥirono estas tre granda asteroido en la ekstera regiono de la sunsistemo. Ĝin malkovris la la usona astronomo Charles Thomas Kowal kaj estas la unue konata membro de la klaso de la centaŭroj.
Fakte, tiu astro estis jam observita la kaj rigardita kiel asteroido. Kowal hipotezis, ke povus esti kometo kaj proponis nomi ĝin Ĥirono: ĝia duopa eco kometo/asteroido memoriganta la duopan econ homo/ĉevalo de la centaŭro Kirono el la helena mitologio. (Ne konfuzu ĝin kun Ĥarono, la plutona luno.)
En 1988 oni mezuris pligrandigon de ĝia lumeco de preskaŭ unu videbla magnitudo, en 1989, hararo kaj vosto, tipaj de kometoj estis observitaj, pruvo ke ĝi estas ja kometo; sed kun diametro de 166 km, ĝi estas multe pli granda ol la konataj kometoj.
Nuntempe ĝi estas ano de ambaŭ klasoj kaj signifiĝas ankaŭ per la kometa nomo 95P/Ĥirono.
Orbito
Ĥirono ĉirkaŭas la sunon per distanco inter 8,470 AU (perihelio) kaj 18,917 AU (afelio) en 50,67 jaroj. La orbito situas inter la orbitoj de la planedoj Saturno kaj Urano, sed elstaras iom en la saturnan orbiton. Ĝi havas discentrecon de 0,381 kaj kliniĝas 6,936° kontraŭ la ekliptiko.
Kiel Centaŭro, ĝi ne havas stabilan orbiton. ĝi estas rigardita kiel objekton el la Kujper-zono, disorbitigita pro gravitaj perturboj. Post analizo de ĝiaj vaporiĝemaj materialoj, oni estimas ke ili tute vaporiĝos en kelkaj milionoj da jaroj se Ĥirono restas sur sia nuna orbito.
Kristiánov
Kristiánov (Christianstadt) estas parto de urbo Liberec en distrikto Liberec en Ĉeĥio. Ĝi troviĝas oriente de Liberec. Estas ĉi tie registritaj 508 adresoj. Daŭre ĉi tie loĝas.
2060 Ĥirono
Ringoj
La ebla ekzisto de sistemo de du ringoj estis anoncita la sekve al la re-analizo de plura kaŝadoj de steloj far'de 2060 Ĥirono La ideo pri tiu reanalizo venas de la malkovro de ringoj ĉirkaŭ la centaŭro 10199 Kariklo la komence de 2014 kaj la simileco de la eventoj observitaj en ambaŭ kazoj.
La ringoj de Ĥirono havas supozitan radiuson 324±10 km kaj netajn randojn. Iliaj ŝanĝoj de aspekto laŭ diversaj anguloj de vido povas kialigi la longtempan variojn de heleco (do sekve de taksata grando kaj albedo). Krome, supozante, ke estas akva glacio en la ringoj de Ĥirono, tio kialigas la ŝanĝojn de intenseco de la infraruĝaj sorbaj bendoj de la akva glacio en la spektro de Ĥirono, inklude iliajn malaperojn en 2001 (kiam la ringoj estis viditaj laŭ ties ebeno). Krome, la geometria albedo de la ringoj kiel determinata per spektroskopio kongruas ku tiu, uzita por kialigi la longtempajn variojn de heleco de Ĥirono.
Kristiánov
En Kristiánově troviĝas akva rezervujo Harcov.
2060 Ĥirono
Ringoj
Ĥirono estas ĝis nun la plej malgranda objekto, ĉirkaŭ kiu estis malkovritaj.
Konstantin Biebl
Konstantin BIEBL [bíbl] (naskiĝis la 26-an de februaro 1898 en Slavětín, mortis la 12-an de novembro 1951 en Prago – sinmortigo) estis ĉeĥa poeto.
Li naskiĝis en Slavětín ĉe Louny. Li studis realan gimnazion en Louny, li ne finstudis ĝin kaj foriris Pragon.
Post la jaro 1918 li studis en kuracista fakultato, sed profesion de kuracisto li ne praktikis.
Post la jaro 1934 li estis membro de grupo de surrealistoj en Ĉeĥoslovakio.
En Esperanto aperis
FOR LA TIMON!
Verkis ĝin H. G. Wells. Ĉu eble pravon li havas? Ne, li malpravas!
Ne volas li fari panikon, sed diras li tra konvinkite, ke baldaŭ la tuta homaro pereos subite.
Eichstedt (Altmark)
Eichstedt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Stendal de la federacia lando Saksio-Anhalto, kaj apartenas al komunumaro de pluraj najbaraj komunumoj kunlaborantaj, nomata Verbandsgemeinde Arneburg-Goldbeck. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Konstantin Biebl
En Esperanto aperis
Plej baldaŭ nepre devas perei la socio - li skribas en la verk' Bankroto de Prudento. Postrestos sole signoj de la lapona gento, paŝsignoj de la neĝo; kaj eble eĉ ne tio ...
Ĝis tiu temp' ne mankas multe, ke de l' poluso al poluso hom' homon serĉos senrezulte.
Ekzistas iometa ŝanco sava (la sanktularo estu atestantoj!) por papuana tribo perukhava aŭ la Krani-ĉasantoj.
Postrestos sole Buŝmanoj subarbedare. Eĉ tion oni ne scias ankoraŭ klare.
Jen kion diras H. G. Wells. Ĉu do pravon li havas? Ne, li malpravas!
Kiel ja estus kredebla baldaŭa pereo homara? Male: sub via gvidado vivos la mondo feliĉe, Stalin, vi nia plej kara! Malfidon pri la homaro rifuzas ja ĉiu el ni. Ĉiu, kun vi kiu kune kredas je l' klaso proleta kaj je ties grandegaj kreemo kaj energi'. Ĉiu amik' de Soveta Uni'!
Oĵoverĥ
Oĵoverĥ estas malgranda, ne memstara vilaĝeto en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Ĥust, en municipo de Lipecka Poljana.
48.32167°N, 23.38583°W
Situo
Oĵoverĥ situas fine de aĉa sakovojo.
Bromoacetata acido
Bromoacetata acido, acido de bromoacetato aŭ BrH2C-COOH estas kemia organika kombinaĵo, derivaĵo el acetata acido kie unu hidrogenatomo estas anstataŭata de bromo-atomo, senkolora likvaĵo uzata kiel peraĵo en kemiaj sintezoj kaj rilative forta alkiligagento. Bromoacetata acidoj kaj ĝiaj esteroj estas vaste uzataj por la manufakturo de aliaj kombinaĵoj kaj farmaciaĵoj.
Šumava
Šumava, aŭ Böhmerwald   = "Bohemia Arbaro", estas 120 km longa montaro surlime inter Ĉeĥio, Germanio kaj Aŭstrio. La plej alta monto en Germanio nomiĝas Großer Arber (1456 m), en la ĉeĥa parto la plej alta monto estas Plechý (Plöckenstein, 1378 m).
Bromoacetata acido
Proprecoj
La unubromoacetata acido prezentiĝas kiel senkoloraj kristaloj kun akra odoro, kiu fandiĝas je 50 °C kaj facile dissolviĝas en akvo, etanolo, duetila etero kaj aliaj organikaj solvaĵoj. Ĝia akva solvaĵo estas forte acida, pli acida ol acetata acido (pKa 2,69 kontraŭ 4,76 de ĉi-lasta), pro tio ke la bromoacetata anjono estas stabiligita de la bromoatomo, kiu estas elektronegativa kaj do ĝi permesas delokigon de la negativa ŝarĝo de la molekulo.
Šumava
Foje oni alkalkulas al ĝi alian montaron nord-okcidente de ĝi, 80 km longan, kiu ĉehe nomiĝas Český Les (Bohemia arbaro), germane Oberpfälzer Wald (Supra-Palatinata Arbaro).
George FitzGerald
George Francis FitzGerald (naskiĝis la 3-an de aŭgusto 1851 en Dublino, Irlando - mortis la 22-an de februaro 1901 en Dublino) estas irlanda fizikisto. Li estis profesoro de natura kaj eksperimenta filozofio (t. e. pri fiziko kaj kemio) en Kolegio Triunuo ĉe Dublino. Li estas konata pro sia laboro pri elektromagnetika teorio kaj pro sia hipotezo de la fama longo-kuntiriĝo de FitzGerald-Lorentz, kiu iĝis integra parto de la ejnŝtejna speciala teorio de relativeco. La FitzGerald-a kratero estas kratero de la nevidebla flanko de la Luno kaj nomiĝis laŭ lia nomo.
Merian
Merian estas la familia nomo de jenaj personoj:
Bromoacetata acido
Uzoj
Bromoacetata acido uzatas kiel deirpunkto por sennombraj sintezoj, ekzemple de pesticidoj kaj medikamentoj. Ĝi uzatas senpere kiel konservanto de manĝaĵoj, tamen nuntempe ĉi-utiligo estas malpermesata en pluraj landoj.
Šumava
En la ĉeĥa parto troviĝas samnoma nacia parko. La Bohemia Arbaro estas populara regiono por sportemuloj kaj naturŝatantoj.
Bromoacetata acido
Uzoj
Unubromoacetata acido estas forte alkiligagento kaj havas inhibo-efekton sur enzimoj posedantaj la grupon tiolon (-SH), alkoholon (-OH) aŭ aminon (-NH2) sur ĝia aktiva centro. Aliflanke, ĝi jam estis uzita por dolĉigi la francan vinon. En 1980, skandalo ekiĝis en Germanio kiam oni malkovris ĝian uzon kiel biero-konservanton.
Šumava
Geografio
La Bohemia Arbaro etendiĝas pli-malpli de Česká Kubice/Furth im Wald nord-okcidente al Vyšší Brod sud-oriente (ĉ. 120 km). Ĉe ambaŭ finoj estas vojaj ligoj inter la najbaraj landoj: transirejo Česká Kubice/Furth im Wald inter Ĉeĥio kaj Germanio resp. Studánky/Weigetschlag inter Ĉeĥio kaj Aŭstrio. Inter tiuj du lokoj estas nur du vojaj ligoj tra la Bohemia Arbaro: Ĉe Železná Ruda/Bayerisch Eisenstein kaj ĉe Strážný/Philippsreut. Ĉe Česká Kubice kaj Železná Ruda estas ankaŭ fervojoj.
Bromoacetata acido
Uzoj
La volatilaj esteroj de unubromoacetata acido uzatas kiel larmigan gason; ili estas iritaj por la okuloj kaj spirsistemo kaj povas esti danĝeraj. En pli altaj koncentriĝoj ili estas korodaj kaj povas kaŭzi vivodaŭran damaĝoj al okuloj.
Halogenidaj derivaĵoj de acetata acido
<Gallery> Fluoroacetic acid 3D.png| Unufluoroacetata acido Difluoroacetic acid 3D 2.png| Dufluoroacetata acido Trifluoroacetic acid 3D.png| Trifluoroacetata acido </Gallery> <Gallery> Chloroacetic acid 3D.png| Unukloroacetata acido Dichloroacetic acid 3D.png| Dukloroacetata acido Trichloroacetic acid 3D.png| Trikloroacetata acido </Gallery> <Gallery> Iodoacetic acid 3D.png| Unujodoacetata acido Diiodoacetic acid3D.png| Dujodoacetata acido Triiodoacetic_acid3D.png| Trijodoacetata acido
</Gallery> <Gallery> Bromoacetic acid 3D.png| Unubromoacetata acido Dibromoacetic acid 3D 2.png| Dubromoacetata acido Tribromoacetic acid3D.png| Tribromoacetata acido
</Gallery> <Gallery> MCPA molecule ball.png| Unuklorofenokso-acetata acido 2,4-Dichlorophenoxyacetic-acid-3D-balls-2.png| Duklorofenokso-acetata acido 2,4,5-Trichlorophenoxyacetic-acid-3D-balls.png| Triklorofenokso-acetata acido </Gallery>
Šumava
Geografio
Meze de la Bohemia Arbaro fontas Řasnice, Varma Vultavo kaj Malvarma Vultavo, kiuj kune formas la riveron Vultavo. Tiu fluas tra la suda parto de la Bohemia Arbaro kaj tie formas la bar-lagon Lipno.
Turismo
Ekzistas biciklovojo inter Gerlova Huť - Nová Hůrka - Prášily - Srní. Tiu vojo estas parto de biciklovojo nombro 33.
Informobroŝuro
Antverpeno (provinco)
La belga provinco Antverpeno troviĝas en la nordo de la lando. Ĝi estas unu el la 5 provincoj de la regiono Flandrio. Komence de ĝi havis  loĝantojn.
Provinco Antverpeno: 70 municipoj
(Sube estas distingo inter urbo (grase) kaj municipo)
Turnpureilo
Turnpureilo aŭ turnkaĉigilo estas kuirilo por pureigi ne tro malmolan nutraĵon, inventita de la belgo Victor Simon.
Turnpureilo konsistas el pelvoforma rando, en kiu, je la suba flanko, kribrilo estas fiksita. Je la ekstera flanko estas kranko kun tenilo kaj en la pelvo estas turnebla mekanismo, per kiu la enhavo de la pelvo estas puŝata tra la kribrilo. Per turnado de la kranko, oni daŭre presas parton de la enhavo tra la kribrilo. Ofte oni povas elekti el diversaj kribriloj kiuj varias en fajneco. Per turnpureilo oni povas fari pureon, kompoton kaj tiel plu.
Rudolf Pokorný
Li studis komercan lernejon, sed fariĝis redaktoro de bonhumora kaj satira gazeto kaj kontribuis al poezia almanako Ruch. Plurfoje li vizitis Slovakion kaj propagandis ĉeĥajn-slovakajn kulturajn rilatojn. En 1881 li fondis libroserion Knihovna československá (Biblioteko ĉeĥoslovaka) kaj en 1887 li komencis eldonadi ĉeĥlingvan antologion de la rusa liriko.
Li mem verkis poezion kaj polemikojn. Ofte li uzis pseŭdonomojn Ranko Petar kaj Heřman Městecký. Lia plej grava verko estas El vagadoj tra Slovakio, kie li priskribis folkloron de pluraj slovakaj regionoj.
Verkoj
Li enĉeĥigis ankaŭ kantojn de moskvaj ciganoj.
Kerkrade
Kerkrade (kerkrade Kirchroa, germane Kirchrath) estas municipo en la provinco Limburgo en Nederlando. La municipo kovras areon de 22,13 km² kaj la 1-an de januaro 2014 havis  loĝantojn. La najbaraj municipoj estas la nederlandaj Heerlen kaj Landgraaf kaj la germana municipo Herzogenrath.
Esperanto en Kerkrade
En 1989 la Internacia Junulara Kongreso okazis en Kerkrade.
21418 Bustos
21418 Bustos estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Miguel Angel Bustos, gajninto de la dua rango en la Intel International Science and Engineering Fair de 2006 pro lia projekto pri sciencoj de la medio. Li estis lernanto ĉe la Uniondale High School de Uniondale (Nov-Jorkio, Usono).
Temascalapa
Temascalapa estas komunumo en la meksika subŝtato Meksikŝtato (Estado de México). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Temascalapa.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la Inegi) 33.063 enloĝantojn. El tiuj 16.469 viroj kaj 16.594 virinoj. La komunumo havas surfacon de 168.26 kvadratkilometroj kaj ĝi situas je 2350 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo estas 500.0 milimetroj.
La geografia koordinatoj de la komunumo estas 19° 49′ norda latitudo kaj 98° 54′ okcidenta longitudo.
Judaj festotagoj
Judaj festotagoj, konataj ankaŭ kiel Judaj festivaloj aŭ Ĝamim Tovim (en hebrea ימים טובים, "Bonaj Tagoj", kaj en singularo יום טוב Ĝom Tov[ˈ|j|ɔː|m|_|ˈ|t|ɔː|v|,_|j|oʊ|m|_|ˈ|t|oʊ|v]), estas festotagoj celebrataj en Judismo kaj de Judoj tra la Hebrea kalendaro. Ili inkludas religiajn, kulturajn kaj naciajn elementojn, derivitajn el tri fontoj: biblia mitzvot ("ordonoj"); rabenaj ordonoj; Historio de judoj kaj la historio de la Ŝtato Israelo.
Henryk Goldberg
Henryk GOLDBERG (naskiĝinta en la 15-a de aprilo 1949 en Erfurto) estas germana ĵurnalisto, filmkritikisto kaj teatrokritikisto.
Judaj festotagoj
Judaj festotagoj okazas en la samaj datoj ĉiujare en la Hebrea kalendaro, sed la datoj varias en la Gregoria. Tio estas ĉar la Hebrea kalendaro estas Lunsuna kalendaro (baze sur la cikloj kaj de la suno kaj de la luno), dum la Gregoria kalendaro estas suna kalendaro.
Henryk Goldberg
Vivo
Li pasigis siajn junajn jaron en Erfurto. Lia patro Chaskiel Goldberg venis kiel pola judo tra la koncentrejoj de Aŭŝvico kaj Buchenwald al Mittelbau-Dora. Post la liberiĝo li instalis sin kiel pola ŝtatano en Turingio. Kiel viktimo de la naziismo li ricevis iam poste fare de la GDR rekompencon financan pri la suferoj kaj aĉetis domon. En 1957, kiam Henryk estis 8 jaraĝulo, oni kondamnis la patron Chaskiel pro fikomercado kaj instigado bojkoti publikajn instancojn al 7 jaroj da malliberigo (prizono de Bautzen); sekve Henryk gravajn jarojn de adoleskanto vivis senpatre.
Varia gamo da profesioj
Li komence trejnitis kiel kompostisto kio ĉesis post nur unu jaro. Poste li laboris ĉe la Teatro de Erfurto kiel sceneja laboristo, iluminigisto kaj hejtisto. Sekvis refaro de abiturienta ekzameno ĉe la Popolaltlernejo de Erfurto, studo de teatraj sciencoj en Berlino kaj membriĝo al la partio SED. De 1976 ĝis 1978 li denove deĵoris ĉe la erfurta teatro, sed tiutempe kiel dramaturgo.
Kariero ĵurnalista
Verki por gazetoj li komencis kiel kulturredaktoro de la taggazeto Neues Deutschland kaj la magazinoJunge Welt. En la jaro 1987-a li iĝis vicĉefredaktoro de la kineja fakrevuo Filmspiegel. Post la Turniĝo li unue laboris liberprofesie kaj estis ekde 1991 kulturredaktisto de la ĵurnalo Thüringer Allgemeine. Krome li publikigas artikolojn en aliaj amaskomunikiloj kiel Das Blättchen aŭ Getidan (=surreta blogo de Filmspiegel) kaj regule partoprenas podiajn diskutrondojn. Liaj semajnfinaj kolumnoj en la menciita taggazeto, la eseoj pri kulturaj kaj religiaj temoj kiel ankaŭ liaj kritikoj pri filmoj kaj teatraĵoj ŝatatas ankaŭ transe de la regiono de Erfurto.
Heliosfero
La heliosfero (aŭ sunsfero) estas ovoforma kosma regiono, en kiu ĉefas la influo de la suna vento. Ĝia limo, tiel nomata heliopaŭzo, markas la lokon, kie la influo de la suna vento cedas antaŭ la fluo de plasmo, gaso aŭ partikloj de la interstela medio.
La suna vento, elĵeto de plasmaj partikloj (ĉefe protonoj kaj elektronoj) el Suno, forblovas la samtipajn partiklojn venintaj de la malproksima kosmo. Tiu limo situas al ĉirkaŭ 14 miliaroj da kilometroj (1,4 x 1010 kilometroj aŭ 1,4 x 1013 metroj), aŭ 94 astronomia unuoj de Suno.
La formo de la tiel formata « bobelo » estas ankoraŭ temo de debato, sed oni pli malpli bone difinis :
La kosmosondilo Voyager 1 estas la unua artefarita objekto, kiu transiris la limon de la heliosfero.
Abelo
Abeloj estas flugantaj insektoj parencaj al la vespoj kaj formikoj, konataj pro sia rolo en polenado kaj, ĉe la plej bone konata abelspecio, nome la okcidenta mielabelo, ĉar produktas mielon kaj abelvakson. Abelo fakte estas taksonomia grupo, nome monofiletika branĉo ene de la superfamilio Apoidea, nuntempe konsiderata klado, nomita Anthophila de proksimume specioj en sep agnoskitaj biologiaj familioj. Tamen kiam malfakuloj parolas pri abelo, ili efektive reduktas la esprimon al la Apis mellifera de la genro de la mielabeloj de la familio de la Abeledoj. Ili troviĝas en ĉiu kontinento escepte Antarkto, en ĉiu habitato en la planedo kiu enhavas insekto-polenitajn florplantojn.
Kelkaj specioj inkludas mielabelojn, burdojn kaj senpikilajn abelojn vivas socie en abelkolonioj. Abeloj estas adaptitaj por manĝi el nektaro kaj poleno, el kiuj la unua ĉefe kiel energifonto kaj la lasta ĉefe kiel por proteino kaj aliaj nutraĵoj. Plej poleno estas uzata kiel manĝo por larvoj. Abelpolenado estas grava kaj ekologie kaj komerce. La malpliiĝo de abeloj en la naturo pliigis la valoron de polenigo el industrie administrataj mielabelujoj.
Abeloj gamas laŭ grando el la tre malgrandaj specioj de senpikilaj abeloj kies laboristoj estas malpli ol 2 millimetrojn longaj, al Megachile pluto, nome la plej granda specio de Megakiledoj, kies inoj povas atingi longon de 39 mm. La plej oftaj abeloj en la Norda Hemisfero estas la Haliktedoj aŭ ŝvitabeloj, sed ili estas tre malgrandaj kaj ofte estas erare miskomprenitaj kiel vespoj aŭ muŝoj. Vertebrulaj predantoj de abeloj estas birdoj kiel abelmanĝuloj kaj la vespobuteo; insektaj predantoj estas genro de solemaj vespoj nome Philanthus kaj libeloj.
Homa abelbredado aŭ abelkulturo estis praktikata dum jarmiloj, ekde almenaŭ la tempoj de Antikva Egipto kaj de Antikva Grekio. Krom mielo kaj polenado, mielabeloj produktas abelvakson, ĵeleon kaj propolison. Abeloj aperis en mitologio kaj folkloro, tra ĉiuj fazoj de arto kaj literaturo, el antikvaj tempoj ĝis nuntempe, kvankam ĉefe fokusite en la Norda Hemisfero, kie abelbredado estas multe pli komuna.
La analizo de 353 naturaj abeloj kaj similaj specioj tra Britio el 1980 ĝis 2013 trovis, ke insektoj estis perdintaj unu kvaronon el la lokoj en kiuj ili loĝis en 1980.
Evoluo de abeloj
La nuntempaj abeloj dependas de angiospermoj, florplantoj, kiel sia nutraĵo (vidu ankaŭ malsupre la sekcion pri abelo kaj planto. Inverse ankaŭ multaj florplantoj dependas de abeloj por fekundigo de siaj floroj (stamenoj).
Angiospermoj aperis en la komenco de kretaceo kaj poste disvastiĝis je la kosto de nudsemplantoj. Oni trovis fosiliojn de plantoj 110 milionojn da jaroj aĝajn, kiuj montras strukturon taŭgan por abela fekundigo. La plej malnova fosiliaĵo de abelo estis trovita en peco de sukceno en nord-orienta Ameriko (Nov-Ĵerzejo); oni supozas ĝin 80 milionojn da jaroj aĝa, sed ne estas ĝenerala interkonsento pri tio.
Ĉar ankoraŭ nun ekzistas florplantoj fekundigataj de skaraboj kaj tiuj plantoj apartenas al malnovaj specioj, supozeble skaraboj estis la unuaj fekundigantoj de florplantoj dum kretaceo. Poste okazis interdependa evoluo de abeloj kaj florplantoj, kun pli kaj pli bona adaptado reciproka. Flanke de la abeloj tio koncernis la buŝan aparaton, flanke de la plantoj la formon, kolorojn kaj odorojn de la floroj.
Abeloj disvastiĝis en preskaŭ la tuta mondo, escepte de la polusaj zonoj, plej altmontaj regionoj kaj kelkaj insuloj tre malproksimaj de kontinentoj.
Kunevolucio
La plej fruaj animal-polenigitaj floroj estis neprofundaj, tas-formaj burĝonoj polenigitaj de insektoj kiel skaraboj, kaj tiele la modelo de insektopolenigo estis jam bone establita antaŭ la unua apero de la abeloj. La novaĵoj estis ke la abeloj estas specializitaj kiel polenigaj agentoj, kun kondutaj kaj fizikaj modifoj kiuj specife plibonigas polenigon, kaj estas la plej efikaj polenigaj insektoj. Kiel procezo de kunevolucio, la floroj disvolvigis florajn "premiojn" kiel nektaro kaj pli longajn tubojn, kaj la abeloj disvolvigis pli longajn langojn por elsuĉi la nektaron. Abeloj disvolvigis ankaŭ strukturojn konatajn kiel skopaj (polenportaj) haroj kaj polenkestoj (polenportujoj) por rikolti kaj porti polenon. La loko kaj tipo diferencas inter la diversaj grupoj de abeloj. Plej abeloj havas skopajn harojn en siaj malantaŭaj kruroj aŭ sur la subaĵo de siaj abdomenoj, dum kelkaj abeloj de la familio de Apedoj posedas polenkestojn en siaj malantaŭaj kruroj dum tre malmultaj specioj ne havas tion entute kaj anstataŭe kolektas la polenon en siaj kropoj. Tio kondukis al la adapta radiado de la angiospermoj, kaj siavice de la abeloj mem. La abeloj ne nur kunevoluis kun floroj sed ankaŭ oni supozas, ke kelkaj abeloj kunevoluis kun akaroj. Kelkaj abeloj havigas hartufojn nomitajn "akarinaria" kiuj ŝajne havigas loĝejojn por akaroj; repage, oni supozas, ke la akaroj manĝas fungojn kiuj atakas polenon, kaj tiele la rilato tiuokaze povas esti de mutualismo.
Priskribo de abeloj
La abeloj estas taksonomie superfamilio kun pli ol 16 000 konataj specioj. La usona entomologo Charles Duncan Michener distingas jenajn familiojn:
Andrenedoj Andrenidae
Koletedoj Colletidae, kolektas nutraĵon en la faringo.
Haliktedoj Halictidae
Megakiledoj Megachilidae, kolektas nutraĵon sur ventra hararo.
Melitedoj Melittidae, nur malmultaj specioj.
Stenotritedoj Stenotritidae, vivas en Aŭstralio; la familio ampleksas nur ĉirkaŭ 20 speciojn.
Aparte interesaj por homoj estas la mielabeloj, kiuj produktas la manĝeblan, dolĉan mielon. Tamen multaj aliaj specioj gravas por polenigado de plantoj.
Ĝenerala aspekto
Abeloj havas longan rostron por suĉi nektaron de floroj. Ili havas du parojn da flugiloj, el kiuj dorse la pli malgrandajn.
Abeloj estas felecaj kaj portas elektrostatikan ŝargon, kiu helpas al la adherado de poleno. Abeloj periode ĉesas furaĝi kaj grumas sin por paki polenon en specialajn polenkorbojn, kiuj situas ĉe la gamboj de mielabeloj kaj kelkaj aliaj specioj, kaj ĉe la ventra abdomeno de aliaj specioj.
Ili estas adaptitaj por manĝi nektaron de floroj, kaj multe gravas en la polenigado de florantaj plantoj.
La plej multaj specioj de abeloj vivas bonsocieme kaj loĝas en kolonioj, en kiuj nur unu ino – abelreĝino – produktas ovojn. La seksaj funkcioj de la aliaj inoj estas subpremitaj; ili akiras nutraĵon, zorgas pri la idaro (ovoj, larvoj) kaj je bezono defendas la kolonion. Da maskloj estas nur malmultaj; ili ne partoprenas en la akiro de nutraĵo aŭ la flegado de la larvoj.
Buŝa aparato
La buŝa organo de abelo povas esti, depende de la specio kaj ĝia preferata nutraĵo, de unu el tri tipoj: Plej ofte ĝi estas bone adaptita al la suĉado de likva sukeraĵo, kiaj estas nektaro, mielo kaj mielroso. Ĉe tiaj specioj la mandibloj preskaŭ ne havas maĉan kapablon kaj la buŝa funkcio koncentriĝas al suĉado, pere de tuboforma suĉ-langeto. De la longo de tiu suĉ-langeto dependas, kiom profundajn florojn la abelo povas utiligi kiel nutraĵ-fonton.
Supozeble estis interrilato inter la evolucio de floroj kaj abelaj suĉiloj. Ne estas certe, sed eble, ke antaŭ tiu ambaŭflanka specialiĝo abeloj nutris sin per polenoj de plantoj fekundigataj per vento, kaj ke ilia interdependeco evoluis nur poste.
Poleniloj
La skopo estas organo de plej multaj abeloj, kiu servas por porti polenon. Nur inoj posedas ĉi tiun organon. Ĝi konsistas el harplena areo sur la malantaŭaj kruroj en plej multaj specioj aŭ sur la abdomeno en la familio de Megakiledoj. Ĝi similas al la korbeto aŭ polena korbo en sia funkcio, sed ĉi-lasta estas pli specialigita kaj estas karakteriza ĉe apedaj (Apidae) abeloj.
La korbeto aŭ polena korbo estas parto de la tibio de la malantaŭa kruro de abelo, ĉeestanta en kvar triboj Apinae aŭ Apenoj (subfamilio de la familio Apedoj): mielabeloj (tribo Apini), burdoj (tribo Bombini), nepikaj abeloj (tribo Meliponini) kaj orkideaj abeloj (tribo Euglossini). Ĉi tiuj kvar triboj estas nomataj korbethavaj abeloj. La polena korbo estas pli speciala organo ol la skopo, kiu servas ankaŭ por transporti polenon kaj troviĝas sur la kruroj aŭ abdomeno de plej multaj specoj de abeloj.
Pikabeloj
Ĉe multaj specioj de abeloj la inoj portas defendan pikilon ĉe la abdomeno. Tiu pikilo ĉe la nefekundaj inoj evoluis el la ovometilo; tial maskloj ne povas havi pikilon; fekundaj reĝinoj tamen havas ĝin.
La defenda pikilo enhavas venenon, kiun vespoj uzas por paralizi predajn bestetojn. Abeloj, kiuj vivas vegetare, uzas la pikilon por defendi sin kontraŭ bestoj, kiuj atakas individuan abelon aŭ abelujon. Pikinte alian insekton abelo povas retiri la pikilon, sed pikinte mamulon aŭ birdon kun elasta haŭto ne, ĉar la pikilo kroĉiĝas per hoketoj. Tial la pikinta abelo en tia okazo devas deŝiri sin de sia pikilo kaj mortas.
La veneno de unu abelo, ĉirkaŭ 0,1 mg, ordinare ne estas danĝera por homo, escepte se li havas alergion kontraŭ ĝi aŭ se la piko trafas en la buŝon aŭ la gorĝon.
Bonsociemo
Abeloj povas esti solemaj aŭ povas vivi en variaj tipoj de komunumoj. Bonsociemo ŝajne aperis el almenaŭ tri sendependaj originoj en haliktedaj abeloj. La plej progresintaj el tiuj estas specioj kun bonsociemaj kolonioj; tiuj estas karakterizitaj pro la fakto ke ili havas kooperativan idozorgadon kaj dividon de laboro en reproduktivaj kaj ne-reproduktivaj plenkreskuloj, plus superkoincidaj generacioj. Tiu labodividado kreas specializitajn grupojn ene de bonsociemaj socioj kiuj estas nomitaj "kastoj". En kelkaj specioj, grupoj de kunloĝantaj inoj povas esti fratinoj, kaj sed estas labordivido ene de la grupo, ili estas konsiderataj duonsociemaj. La grupo estas nomita bonsociema se, aldone, la grupo konsistas el patrino (nome reĝino) kaj ŝiaj filinoj (laboristoj). Kiam la kastoj estas pure laŭkutimaj alternativoj, sen morfologia diferencaro krom la grando, la sistemo estas konsiderata prabonsociema, kiel ĉe multaj papervespoj; kiam la kastoj estas morfologie diferencaj, la sistemo estas konsiderata tre bonsociema.
La veraj mielabeloj (genro Apis, el kiuj estas sep nuntempe agnoskitaj specioj) estas tre bonsociemaj, kaj estas inter la plej bone konataj el insektoj. Iliaj kolonioj estas establitaj pere de swarms, konsistanta el reĝino kaj kelkaj centoj da laboristoj. Estas 29 subspecioj de unu el tiuj specioj, nome Apis mellifera, indiĝena el Eŭropo, Mezoriento kaj Afriko. Afrikigita abelo estas hibrida branĉo de A. mellifera kiu fuĝis el eksperimentoj pri krucbredado de eŭropaj kaj afrikaj subspecioj; ili estas tre defendemaj.
Ankaŭ senpikilaj mielabeloj estas tre bonsociemaj. Ili praktikas amasprovizadon, kun kompleksa nestarkitekturo kaj longdaŭraj kolonioj establitaj ankaŭ pere de svarmado.
Multaj burdoj estas bonsociemaj, simile al la bonsociemaj Vespedoj kiel vespoj en tio ke la reĝino iniciatas neston de si mem anstataŭ ol per svarmado. Burdokolonioj tipe havas el 50 ĝis 200 abeloj kiel pinta populacio, kio okazas meze ĝis la fino de la somero. Nestarkitekturo estas simpla, limigita pro la grando de la antaŭ-ekzistanta nestokavo, kaj kolonioj rare daŭras pli ol unu jaro. En 2011, la Internacia Unio por la Konservo de Naturo formis la Burdan Specialistan Grupon por revizii la minacitan statuso de la burdaj specioj tutmonde uzante la kriteriojn de la Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj.
Solemaj kaj komunumaj abeloj
Plej aliaj abeloj, kiel familiaj insektoj kiel ĉarpentabeloj, folitranĉaj abeloj kaj masonabeloj estas solemaj en la senco ke ĉiu ino estas fekunda, kaj tipe loĝas en nesto kiun ŝi mem konstruas. Ne estas labordivido kaj tiele la nestoj ne havaas reĝinojn kaj laboristajn abeloj por tiuj specioj. Solemaj abeloj tipe produktas nek mielon nek abelvakson.
Solemaj abeloj estas gravaj polenigantoj; ili arigas polenon por provizi siajn nestojn per manĝo por iliaj idoj. Ofte ĝi estas miksita kun nektaro por formi pastecan konsistecon. Kelkaj solemaj abeloj disvolvigis tipojn de polen-portaj strukturoj en siaj korpoj. Tre malmultaj specioj de solemaj abeloj estas bredataj por komerca polenigo. Plej el tiuj specioj aparttenas al distinga grupo de genroj kiuj estas ofte konataj pro siaj nestokutimaro aŭ preferoj, nome: ĉarpentabeloj, ŝvitabeloj, masonabeloj, Colletes inaequalis, premabeloj, nanaj ĉarpentabeloj, folitranĉaj abeloj, alkalabeloj kaj fosabeloj.
Plej solemaj abeloj nestumas en la grundo en vario de grundaj teksturoj kaj kondiĉoj dum kelkaj aliaj kreas nestojn en vakuaj kareksoj aŭ tigoj, truoj en ligno. La ino tipe kreas kompartementon ("ĉelo") kun ovo kaj kelkaj provizoj por la rezultantaj larvoj, poste sigelas ĝin. Nesto povas konsisti el nombraj ĉeloj. Kiam la nesto estas en ligno, kutime tiu ligno (tiu plej proksima al la enirejo) enhavas ovojn kiuj iĝos maskloj. La plenkreskulo ne havigas zorgon por la ido post la ovodemeto, kaj kutime mortas post fari unu aŭ pliajn nestojn. La maskloj tipe aperas unuafoje kaj estas pretaj por pariĝi kiam la inoj aperas. Solemaj abeloj estas ĉu senpikilaj aŭ tre malverŝajne pikas (nur por mem-defendo, se eble).
Kvankam solemaj, ĉiuj inoj faras po unu individuan neston. Kelkaj specioj, kiel la eŭropa masonabelo Hoplitis anthocopoides, kaj la "Amegilla dawsoni" aŭ truabelo de Dawson estas gregemaj, kaj preferas fari nestojn proksime de aliaj de abeloj de la sama specio, kaj aspektas sociemaj. Grandaj grupoj de nestoj de solemaj abeloj estas nomitaj kuniĝoj, por distingi ilin el kolonioj. En kelkaj specioj, multoble inoj kunhavas komunan neston, sed ĉiu faras kaj provizas sian propran ĉelaron sendepende. Tiu tipo de grupo estas nomita "komunuma" kaj ne estas malofta. La unuaranga avantaĝo aperas ke la nestenirejo estas pli facile defendebla el predantoj kaj parazitoj kiam estas multaj inoj estas uzantaj la saman enirejon regule.
Vivociklo
La vivociklo de abelo, ĉu solema aŭ socia specio, postulas ovodemeton, disvolvigon tra kelkaj mudoj de senkruraj larvoj, etapon de pupo dum kiu la insekto entreprenas kompletan metamorfozon, sekvitan de la apero de flugilhava plenkreskulo. Plej solemaj abeloj kaj burdabeloj de moderaj klimatoj vintrumas kiel plenkreskuloj aŭ pupoj kaj aperas printempe kiam pliiĝantaj nombroj de florplantoj ekburĝonas. La maskloj kutime aperas unue kaj serĉas inojn kun kiuj pariĝi. La sekso de abelo estas determinita de la fakto ĉu la ovo estas fekundita aŭ ne; post pariĝo, ino stokas la spermon, kaj determinas kiun sekson oni postulas en la momento kiam ĉiu unuopa ovo estas demetita, tiele ke fekunditaj ovoj produktas inajn idojn kaj nefekunditaj ovoj, masklojn. Tropikaj abeloj povas havi kelkajn generaciojn en unu jaro kaj neniun paŭzan etapon.
La ovo estas ĝenerale oblonga, iom kurba kaj mallarĝa je unu pinto. Ĉe solemaj abeloj, ĉiu ovo estas demetata en ĉelo kun livero de mikso el poleno kaj nektaro en ĝi. Tio estas ruligita en pilko aŭ metita en amaseto kio estas konata kiel amasprovizado. En sociemaj specioj de abeloj estas iom post iom provizado en kiu la larvoj estas nutrataj regule dum ĝi kreskas. La nesto varias el simpla truo en la grundo aŭ en ligno, ĉe solemaj abeloj, al substanca strukturo kun vaksaj ovujoj ĉe burdoj kaj mielabeloj.
La larvoj estas ĝenerale blankecaj, iom ovoformaj kaj sen-pintaj ambaŭpinte. Ili havas dekkvin segmentojn kaj spirilojn en ĉiu segmento por spirado. Ili ne havas krurojn sed kapablas moviĝi ene de la limoj de la ĉelo, helpite de tuberkulo en ambaŭ flankoj. Ili havas mallongajn kornojn kape, makzelojn por maĉi sian manĝon kaj apendicojn ambaŭflanke de la buŝo kaj pinte harojn. Estas glando sub la buŝo kiu eligas densan likvon kiu solidigas en silko kion ili uzas por produkti kokonojn. La pupo estas videbla tra la duon-travidebla kokono kaj dum la paso de kelkaj tagoj, la insekto suferas metamorfozon en la formo de plenkreska abelo. Kiam ĝi estas preta por aperi, ĝi disigas sian haŭton dorse kaj forgrimpas el la "eksuvio" kiel flugilhava plenkreskulo kaj elrompas el la ĉelo.
Flugo
En la libro de Antoine Magnan de 1934 nome Le vol des insectes (La flugo de la insectoj), li verkis, ke li kaj André Sainte-Laguë estis aplikintaj la ekvaciojn de aerrezisto al insektoj kaj trovis, ke ilia flugo ne povis esti klarigita per fiksaj flugil-kalkuloj, sed ke "Oni estas surprizita, ke la rezultoj de la kalkuloj ne kongruas kun la realo". Tio estis kondukinta al komuna miskonpreno ke abeloj "rompas la aerodinamikan teorion", sed fakte ĝi konfirmas, ke abeloj ne engaĝiĝas en fiksa flugila flugo, kaj ke ilia flugo estas klarigita pere de alia mekaniko, kiel tiu uzata de helikopteroj. En 1996 oni montris, ke vento-kirloj kreitaj de la flugiloj de multaj insektoj helpis havigi levigon. Rapidega filmomontro kaj robota kopio de abela flugilo montris, ke la levigo estis generita de "nekonvencia kombino de mallongaj, ritmaj flugilfrapoj, rapida rotacio de flugiloj kvazaŭ ĝi frapas kaj inversas direkton, kaj tre rapida flugilfrapa frekvenco". La flugilfrapa frekvenco normale pliiĝas dum la grando malpliiĝas, sed ĉar la abela flugilfrapo kovras tiom malgrandan arkon, ĝi frapas proksimume 230 fojojn por sekundo, pli rapide ol drosofilo (200 fojojn por sekundo) kio estas 80 fojojn pli malgranda.
Svingodanco kaj komuniko
Svingodanco de la domabelo (Apis mellifera) estis unuafoje interpretata en 1945 de la germana biologo Karl von Frisch. Kiam furaĝ-kolektanta labor-abelo revenas de la kamparo, malkovrinte nutraĵfonton, aŭ, okaze de svarmado, kontentigan nestlokon, situantan je ioma distanco de la abelujo, ĝi indikas la situon de ĉi tiu celo al siaj kolegoj pere de la svingodanco. Ĝi moviĝas laŭ linio, kiu formas ciferon 8, ripete denove kaj denove, meze de aro da fratinoj-laboristinoj. La plej distingiĝanta kaj informa elemento de la danco estas la rekta kuro laŭ la meza linio de la cifero 8, kiun ŝi aparte emfazas per rapida dekstren-maldekstren-vibrado de la korpo. La vibrado estas plej forta je la abdomeno, malplej forta je la kapo.
La kompleta vibro tien-reen estas plenumadata 13–15-foje en sekundo. Samtempe la abelo elsendas aŭdeblan zumadon per vibrigado de la flugiloj. La rekta kuro reprezentas tute simple miniaturan bildon de la flugo de la abelujo ĝis la celo. Ĝi montras la direkton al la celo se la abelo dancas ekster la abelujo sur horizontala surfaco. La pozicio de la suno rilate al la rekta kuro provizas la necesan orientiĝon. Se la abelo troviĝas sur vertikala surfaco, interne de la malhela abelujo, la rekta kuro indikas difinitan angulon rilate la vertikalon, tiel, ke la vertikalo anstataŭas la direkton al la suno kiel orientilon. La rekta kuro plie donas informon pri la distanco de la abelujo ĝis la celo tiel, ke ju pli malproksime la celo troviĝas, des pli longe daŭras la rekta kuro. Daŭro de unu sekundo indikas, ke la celo troviĝas je distanco de ĉirkaŭ 500 m. de la abelujo, daŭro de 2 sekundoj indikas 2 km. Dum la dancado la rigardantaj abeloj etendas siajn antenojn, tuŝante la dancistinon ripetfoje. En la daŭro de kelkaj minutoj iuj komencas forlasi la abelujon, flugante al la celo. Ilia serĉado estas mirige precize: la granda plimulto malleviĝas proksime al la grundo je malpli ol 20 % de la ĝusta distanco. Supraĵe la svingodanco de la abelo povas ŝajni posedi kelkajn el la pli progresintaj ecoj de la homa lingvo. Simbolismo troviĝas en la formo de la ritiĝinta rekta kuro, kaj la informanto povas formi novajn sciigojn laŭvole pere de la simbolismo. Plie, la celo estas "priparolata" abstrakte, ĝi estas objekto sendependigita de tempo kaj spaco. Tamen, la svingodanco, same kiel ĉiuj aliaj formoj de nehoma komunikiĝo ĝis nun studitaj, estas severe limigita kompare kun la parola lingvo de la homoj. La rekta kuro estas, efektive, bildigo de la flugo, kiun la abelo realigu, kaj la zumado per la flugiloj reprezentas la necesan muskolan aktivecon. La apartaj informoj ne estas arbitre elpensitaj. La reguloj, kiujn ili sekvas, estas genetike fiksitaj kaj ĉiam indikas difinitajn direkton kaj distancon.
Simbiozo
Abeloj ĝenerale havas simbiozan rilaton al la plantoj, kies nektaron kaj polenon ili kolektas: Ili ricevas nutraĵon kaj helpas per fekundigo de la floroj. Ekzistas plantaj specioj, kiuj tute dependas de la abela fekundigo, ĉar ili ne permesas memfekundigon kaj ne havas aliajn fekundigantojn.
Inter la abelaj specioj ekzistas tute malsamaj manieroj elekti nutraĵplantojn. Iuj specioj ne estas elektemaj kaj dum la paso de sezonoj ŝanĝas de florspecio al florspecio. Aliaj dependas de malmultaj specioj aŭ eĉ tute koncentriĝas al unu, de kiu ili komplete dependas. Se tia specio spertas problemojn, ekzemple pro klimata nenormalaĵo, la koncernaj abeloj estas sen nutraĵo.
En regionoj, kie dum iuj sezonoj pro pluvo, sekeco aŭ malvarmo ne floras floroj, abeloj kolektas provizon da nutraĵo, kiu permesas al ili travivi tiun tempon kaj ankaŭ nutri dum ĝi siajn larvojn. Tiun provizon ili konservas en la formo de mielo.
Kelkfoje abeloj kolektas ankaŭ mielroson kiel nutraĵon.
Negativa efiko al plantoj
Estis konstatite, ke abeloj ofte forprenas de planta floro 95 % de la polenoj kaj krome trinkas nektaron (florsukon) por havi sufiĉe da likvo; sed ili ofte ankaŭ serĉas mineralojn kaj trovas mineralojn en fekaĵo de bestoj. Abeloj ankaŭ trinkas larmojn de bestoj kaj homoj. La larmoj enhavas multajn proteinojn. Per ekscesa forpreno de polenoj kaj nektaro abeloj povas endanĝerigi la reproduktan funkciadon de floro. Tiuokaze la plantoj devas evoluigi meĥanismon por protekti sin.
Protekto per speciala formo de floro
La planto formas ofte malgrandan floron kaj kaŝas la stamenojn.
Ĥemia protekto per speciala enhavo de polenoj
La esplorado ekzamenis polenojn, kiuj estas la nutraĵo de abeloj. Por malebligi, ke abeloj forprenu ĉiom da polenoj, kiu mankus por reproduktado, iuj plantoj produktas venenan polenon. La poleno de diversaj plantoj estas ofte tre kompleksa "ĥemia produkto". La poleno ne estas ofte tre salubra por kelkaj specioj de abeloj.
Olimpiaj ludoj
Antikvaj ludoj
En la malnovepoko, Olimpiaj Ludoj estis serio de atletikaj konkurencoj inter reprezentantoj de urboŝtatoj kaj unu el la Tuthelenaj Ludoj de Antikva Grekio. Ili estis okazigitaj por honoro de Zeŭso, kaj la grekoj donis al ili mitologian originon. La unua Olimpiko estas tradicie datata por la jaro 776 a.K. Ili plue okazis kiam Grekio venis sub la romia regado, ĝis la imperiestro Teodozo la 1-a nuligis ilin en 393 a.K: kiel parto de la kampanjo por trudi kristanismon kiel la ŝtata religio de Romio. La ludoj okazis ĉiun kvaran jaron, aŭ laŭ olimpiado, kio iĝis tempunuo en historiaj kronologioj.
La Olimpikoj havas longan tradicion. Oni ne plu scias veran originon de la antikvaj Olimpiaj Ludoj, sed estas multaj legendoj pri tiu temo. Unuafoje dokumente menciitaj ili estis en la jaro 776 a.K. en Grekio, sed tiuj certe ne estis la unuaj ludoj. Tiutempe ili estis plejparte regiona afero, kun nur unu konkuro, la stadiona kuro (192 m).
Poste aldoniĝis pliaj konkuradoj: tiutempe la sportistoj konkuris pri kurado (longaj kaj mallongaj distancoj), pentatlono (kuro, longosalto, lancoĵeto, diskoĵeto, lukto), pugnoluktado (aŭ pankracio, lukto kaj pugnobatalo) kaj ĉevalvetkuro, pentatlono. Lastan tagon de la evento poetoj kaj filozofoj povis prezenti siajn verkojn kaj ideojn. La lastaj Olimpiaj Ludoj de la antikva epoko okazis en la jaro 393 post Kristo: La imperiestro Teodozio la 1-a malpermesis Olimpiajn ludojn pro ilia pagana karaktero. Laŭ ordono de Teodozio la 2-a oni detruis la templojn de Olimpio kiel ankaŭ aliajn grekajn sanktaĵojn. Invadoj de fremdaj popoloj, superakvoj kaj terglitoj kaŭzis, ke oni forgesis pri la temploj.
Antaŭirantoj de la modernaj ludoj
Post la renesanco ekzistis en multaj Eŭropaj landoj provoj revivigi la Olimpiajn ludojn. Simile kiel la antikvaj Olimpiaj ludoj estis naciaj kaj ne internaciaj eventoj. La unua konata provo venas el la 17-a jarcento. Inter 1612 kaj 1642 plurfoje okazis la Olimpiaj ludoj de Cotswold en okcidenta Anglujo. Postiranto de la multsporta evento ankoraŭ okazas. De 1796 ĝis 1798 la Olympiades de la République dum la franca revolucio estis inspirita de la antikvaj ludoj. Pro tiuj ludoj la metra decimala sistemo estas uzata en sportoj. En la parto Ramlösa de la sveda urbo Helsingborgo Olimpiaj ludoj okazis en 1834 kaj 1836. En 1850 la anglo William Penny Brookes fondis „Olimpian klason“ en Much Wenlock. El tio evoluis la „Wenlock Olympian Games“ en 1859, kiuj ankoraŭ estas ĉiujara evento. Brooks ankaŭ aranĝis landajn Olimpiajn ludojn en la Londona Kristala Palaco en 1866.