cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
902 Probitas
Nomo
Ĝia nomo, "Probitas", estas la latina vorto por "honesto". Tiu nomo estis elektita post la morto de la malkovrinto, por honori ties ĉefan kvaliton.
Ágota Tóth
Ágota Tóth [tOt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Tóth Ágota estas hungara kemiisto, altlerneja instruisto.
Ágota Tóth naskiĝis la en Szeged.
Biografio
Ágota Tóth maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo, poste ŝi akiris kemiistan diplomon en Scienca Universitato Attila József en 1990. Post 4 jaroj ŝi akiris Ph.D. en Universitato de Virginio, kiun Scienca Universitato Attila József akceptis valida en 1996. En 1995 ŝi havis postenon en la hungara universitato, inter 1996–1999 ŝi estis asistanto, inter 2000–2004 lektoro, poste docento, inter 2009–2012 vickatedrestro, ekde 2013 katedrestro. Intertempe en la studjaro 1998 ŝi esploris en Japanio. Ŝi doktoriĝis (DSc) en 2010 ĉe la Hungara Scienca Akademio, post 3 jaroj la habilitiĝo okazis en Scienca Universitato de Szeged. Ŝi ricevis premiojn en 1999, 2008 kaj 2011.
Bolaños
Bolaños estas unu el la 126 komunumoj de la meksika subŝtato Ĥalisko. La ĉefurbo de la komunumo estas ankaŭ Bolaños. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 14 019.
Sociogeografio
En la jaro 1995 (laŭ INEGI) en la komunumo vivis 1332 viroj pli aĝaj ol 15 jaroj. El tiuj 1082 scipovis legi kaj skribi kaj 250 viroj estis analfabetoj. Do 18.77 % de la viroj estis analfabetoj. En la sama jaro en la komunumo vivis 1386 virinoj pli aĝaj ol 15 jaroj. El tiuj 886 sciis legi kaj skribi kaj 500 virinoj estis analfabetoj. Do 36,08 % de la virinoj estis analfabetoj. En 1995 en Bolaños vivis 4339 personoj kiuj aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj estis 2045 indiĝenoj. Tio signifas ke 47,131 % de la loĝantaro en la koncerna jaro estis indiĝenoj.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Bustillo de Chaves
Bustillo de Chaves [busTIljo deĈAbes] estas municipo en la nordo de la provinco Valadolido, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Tierra de Campos en la nordo de la provinco.
Geografio
Ĝia municipa teritorio estas formata de la loĝlokoj Bustillo de Chaves kaj Gordaliza de la Loma, okupas totalan areon de 21,90 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 63 loĝantojn. Ĝi perdis loĝantojn el la 1950-aj jaroj pro migrado al urbaj areoj. Ĝi distas 73 km de Valadolido, provinca ĉefurbo.
Parto de ĝia municipa teritorio estas integrita ene de la Birdoprotekta Areo ZEPA La Nava - Campos Norte apartenanta al la Reto Natura 2000.
Historio
En Mezepoko okazis reloĝado. La areo apartenis al la Regno Leono kaj poste al la Regno Kastilio.
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj brutobredado kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).
De la historia pasinteco restis vizitindaj vidindaĵoj el kiuj menciindas la preĝejo kiu havas mudeĥaran turon kaj kelkaj vinkeloj.
Gugunjana Ekspedicio
La Gugunjana ekspedicio estis la provo de grupeto de armenaj naciistoj de rusa Armenio lanĉi armean ekspedicion laŭ la limo kun la Otomana Imperio en 1890, kun subteno de la lokaj la armenoj.
La gvidanto de la ekspedicio estis eksa studento, Sarkis Gugunjan (1866-1913). Kiel multaj aliaj rusaj armenoj, li zorgis pri la estonteco de la otomanaj armenoj vivantaj sub la despota sultano Abdul Hamid la 2-a. Kun la financa subteno de riĉaj armenoj loĝantaj en Tbiliso kaj Bakuo, Gugunjan povis aĉeti armilojn kaj organizi volontulan trupon de 125 viroj. Komence, Gugunjan havis la subtenon de ĉefa armena naciisma partio de Rusio, Daŝnako, sed baldaŭ ili provis deadmoni ilin pro komencado tia nerealisma projekto.
Gugunjan gvidis tiun ekspedicion, kaj lia volontula forto foriris je la 27-a de septembro 1890. Ili transiris la limon, sed mankis provizoj, kaj post bataletoj kun turkaj kaj kurdaj trupoj, ili retiriĝis al Rusio. Tie ilin kaptis la kozakoj, kiuj arestis 43 membrojn de la ekspedicio. La rusaj aŭtoritatoj portis ilin al proceso. Ili batalis sub flago, kiu metis la inicialojn "MH", kiu povus esti por "Patrino Armenio" aŭ "Unio de Patriotoj" en la armena lingvo. La proceso de la prokuroro, kiu okazis en Kars en 1892, argumentis, ke ĉi tiuj leteroj signifas "Unuiĝinta Armenio", alia ebleco, sed kun multe pli subfosa interpreto. 27 akuzitoj estis kondamnitaj kaj ekzilitaj al Siberio. Kvankam la ekspedicio estis fiasko, ĝiaj membroj fariĝis herooj de la kaŭzo de la Armena Nacia Movado, kaj ĉefroluloj de patriotaj kantoj.
Yan Levasseur
Yan LEVASSEUR (ankaŭ Esperante Jano LEVASOR) estas esperantisto el Montrealo, Kanado.
Jano naskiĝis en Halifakso, en la kanada provinco Nov-Skotio, dum la jaro 1981. Lia patro estis kanada armea maristo kaj multe vojaĝis el unu oceano al alia. Jano havas du gefratojn kaj studis ĝis post la gimnazia (CEGEP) nivelo en Sherbrooke, en la provinco Kebekio. Sekve Jano eliris el la familia hejmo por loĝi en Montrealo. Tie li studis inĝenierarton kaj ekhavis diplomon en fino de majo 2005. Li poste mastriĝis: lia projekto temis pri aŭtomata rekonado de diversaĵoj (li ĉefe laboras kun naturaĵoj) en bildoj, uzante nociojn de artefarita intelekto.
Jano estas multlingva parolanto (lia nasklingvo estas la franca, kaj li regas la anglan, hispanan, kaj Esperantan. Li estas amatora lingvisto, studas diversajn naciajn kaj konstruitajn lingvojn. Li ankaŭ fondis senprofitan neregistaran organizaĵon. Ĝi nomiĝas La Teresto kaj situas en Montrealo, Kanado. La agadoj de La Teresto temas pri naturmedio, komunumaj kamparaj kaj ekologiaj projektoj, saneco, interhelpado, divastigo de diversaj kulturoj kaj de la internacia lingvo Esperanto. Dum 2006 kaj 2007, Jano estraranis ĉe la Esperanto-Societo Kebekia (ESK).
Taha Hussein
Unu de liej plej konataj verkoj estas Mustakbil al-thaqafa fi Misr (La estonteco de la edukado en Egipto) estis publikigita en 1938. Taha estis poste rektoro de la Universitato de Kairo, membro de la Akademio de la Araba Lingvo kaj ministro de edukado de Egipto, posteno de kiu li atingis, ke la baza edukado estus deviga kaj senpaga.
Lia verkaro fokuziĝas al analizo de la Araba literaturo, la Historio de Islamo, kvankam li verkis ankaŭ pri sociaj kaj politikaj temoj. Inter aliaj aferoj, li tradukis al la araba multajn verkojn de la literaturo de Eŭropo. En 1973, li ricevis la Premio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj, nome rekono atribuita de la Unuiĝintaj Nacioj al personoj kaj organizoj kiuj faris gravajn atribuitan en «la promocio kaj protekto de la homaj rajtoj kaj la fundamentaj liberecoj».
Coqueiro Baixo
Coqueiro Baixo estas municipo en la brazila subŝtato Suda Rio-Grando, kiu havis 1.528 loĝantojn en 2010.
Muzeo de Arthistorio de Vieno
La Muzeo de Arthistorio de Vieno (Kunsthistorisches Museum) estas unu de la plej gravaj muzeoj de belartoj kaj ornamartoj de la mondo. Ĝi havas sidejon en palaco de la Ringstraße, kronita per oklatera kupolo. La termino Kunsthistorisches Museum aplikeblas kaj al la institucio kaj al ties ĉefa konstruaĵo.
Ĝi inaŭguriĝis en 1891 samtempe kiel la Muzeo de Natura Historio (Naturhistorisches Museum) fare de la imperiestro Francisko Jozefo de Aŭstrio-Hungario. Ambaŭ muzeoj havas identajn eksterojn kaj estas unu antaŭ alia flanke de la Placo Maria-Terezia. Ambaŭ konstruaĵoj estis starigitaj inter 1872 kaj 1891 laŭ la planoj desegnitaj de Gottfried Semper kaj Karl Freiherr von Hasenauer.
Ambaŭ muzeoj de la Ringstraße estis menditaj de la imperiestro por havigi taŭgan hejmon por la enorma artokolekto de de la familio de Habsburgoj kaj fari ĝin alirebla al la granda publiko. La fasado konstruiĝis el sabloŝtono. Ĝi havas ortangulan planon kaj finas per kupolo 60 metrojn alta. Tiu estas kronita de kolosa statuo de Palas Atena. La interno de la konstruaĵo estas lukse ornamita per marmoro, ornamaĵoj el stuko, orfolioj kaj pentraĵoj, kio faras ĝin jam artaĵo mem.
Tiu muzeo estas hejmo de la plej bonkvalita kolekto de Rubens kaj de lia etoso, kun tiu de la Muzeo Prado, same kiel de variaj gravaj portretoj de Velázquez, kiuj estis senditaj de la reĝo Filipo la 4-a pro la parencaj ligiloj kiuj ekzistis inter ambaŭ kortegoj. La grupo de pentraĵoj de Pieter Bruegel la pliaĝa estas ĉirkaŭ unu triono de ties tuta enhavo.
Otohiko Kiyono
Otohiko Kiyono (清野 乙彦, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Nagoya Grampus Eight kaj Osnabrück.
Peder Sørensen
Biografio
Ĝi ankaŭ estis haveno, kiu subtenis regulan komercon kun Nederlando, Anglio kaj aliaj havenoj ĉe la frisa marbordo. Ribe ankaŭ estis administra centro kun la katedralregistaro, kiu estis unu el la plej gravaj en Danio de la 16-a jarcento.
La gepatroj de Severinus verŝajne estis prosperaj kaj bonstataj, kaj kiel aliaj infanoj, Severinus enskribiĝis en la latina lernejo en la Katedralo de Robe antaŭ ol iri al universitato eksterlande aŭ al Kopenhago. Post la reformacio, la katolika hierarkio estis anstataŭigita de luteranaj majstroj kaj administrantoj, sed la instruplano malmulte ŝanĝiĝis.
La Katedralo de Ribe estis administrita fare de kelkaj el la plej grandaj reformitaj humanistoj de la 16-a kaj 17-a jarcentoj, kaj aparte Hans Tausen (1494-1561), Peder Hegelund (1542-1614) , kaj Jens Dinesen Jersin (1588-1634) kiuj donis al Severinus la plej bonan edukon haveblan en Danio en tiu epoko.
Sørensen estas la aŭtoro de "Idea medicinæ philosophicæ" (1571). Li precipe plibonigas la ideon de Paracelsus (1493-1541) pri la ĉeesto de nevideblaj agentoj, kaŭzoj de la malsanoj, kiu establas la superecon de la ideoj de Paracelsus super tiuj de Galeno.
Daniel Sennert, profesoro en la Universitato de Wittenberg, skribis, en 1619, ke plej multaj kemiaj kuracistoj sekvis la instruadon de Severinus kaj eĉ aludis al la "lernejo de Severinus" kiel medicina teorio, kiu baziĝis sur la filozofio de Paracelsus. La nunaj studentoj, kiuj inkluzivas Jole Shackelford kaj Hiro Hirai, asertis, ke Severinus estas grava antaŭulo de kaj Jan Baptista van Helmont kaj Pierre Gassendi.
23325 Arroyo
23325 Arroyo estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Alejandro Arroyo, kiu gajnis en 2007 la duan rangon de la Intel International Science and Engineering Fair pro sia projekto en teamo pri komputado. Li estis lernanto en la Mezlernejo de Scienca kaj Teknologia Studoj de Chignahuapan (Puebla, Meksiko).
Vidiŝa
Vidiŝa, laŭ (विदिशा, marate मराठी) estas urbego kaj municipo en centra Barato, en subŝtato Madja-Pradeŝo, en la samnoma distrikto, kie ĝi estas ties sidejo. Vidiŝa estis dum la historiaj tempoj Besnagar.
Demografio
Vidiŝa havis populacion de en 2011 kun legopovo 87%, signife pli alta, ol la barata mezumo. Vidiŝa atingis la internacian kvalifikon (pli granda, ol cent mil) en la 1990-aj jaroj.
Historio
Vidiŝa jam estis menciita en la Ramajana epopeo. Ĝi estis grava komerca centro en la 6-a kaj 5-a jarcentoj antaŭ Kristo. En la 6-a aŭ 7-a jarcento la inundo detruis Besnagar-on, la rekonstruo okazis 3 km pli sude sub la nomo de Bhelsa. Baldaŭ ĝi apartenis al la Mogola Imperio. En 1956 la loko estis renomita Vidiŝa.
Ekonomio
Ĉirkaŭaĵo de Vidiŝa estas agrikultura, sed la urbo mem estas grava komerca nabo. Ankaŭ metiaj kaj servaj kompanioj havas gravan parton en la ekonomio.
Lingvoj
En Vidiŝa la ĉefaj lingvoj estas la hindia lingvo kaj la urduo.
Religioj
76% de la populacio estas hinduoj, krome islamanoj 20%, ĝajnistoj 2% kaj iomete ankaŭ aliaj religioj.
Eduko
En Vidiŝa la plej alta instruo okazas en instituto kaj kolegioj.
Trafiko
La alveninta fervoja linio en Vidiŝa rekte kuras plu al Bopalo. 4 signifaj vojoj kuras al la urbego. Ponto helpas la trafikon tra la rivero. La plej proksima flughaveno funkcias en Bopalo.
Klimato
Vidiŝa havas tropikan klimaton kun influo de musono. La plenjara pluvokanto estas 1047 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, sed plej ofte inter junio-septembro pro la musono. La averaĝa jara temperaturo varias inter 17-33 °C.
Miavojo
Miavojo estas la nomo de eventa kaj kongresa centro ĉe la rando de la biosfera rezervejo Vessertal, kun panoramo ĝis la Turingia Baseno. Ĝi troviĝas en Oehrenstock, urboparto de Langewiesen, Germanujo (Frauenwälder Straße nr. 22).
Historio
En 2012 vendas la Thomas kaj Ralf Leipoldt sian entreprenon Falcom - sendrataj komunikadoj kaj datumtransferado en Langewiesen, aĉetonte ferian kolonion sub la altebenaĵo Morgensonne surmonte en Oehrenstock. Inter la klientoj de la eventa kaj plukleriga spaco i.a. estas anoj de la universitato de la najbara grandurbo Ilmenau.
Dum la GDR-tempo la nurtegmantaj domoj estis someraj rezidejoj de la kombinumo Autobahnbau/Straßenbau Weimar; poste nesukcese du privatuloj umis, kiuj volis privatigi la komplekson. Malfermo estis en somero de 2013; estas bonvenaj ankaŭ uloj kun hundoj.
Vico de la nurtegmentaj domoj
Ĉefe ĉe la nurtegmentaj domoj - krom investado de pluraj centmiloj da eŭroj - bezonis altkvalita manlaboro: necesis renovigi aŭ refari ĉiujn internojn laŭ la plej modernaj normoj. Por tio en propra ateliero faritis tabloj, benkoj kaj etmeblaro stile konvenanta. Ĉiu kabano havas du hejtilojn, tagĉambron, banĉambron, kuireton kaj - en la supra etaĝo - dormoĉambron. La lasta ĉaleto (nr. 12) apud la arbaro estas saŭno. La kabanoj unu post la aliaj finkonstruitis kaj ekluitis.
La trunkodomego
La 29 metrojn longa trunkodomo en nordamerika stilo kun kuirejo kaj tagĉambroj estas el menzies-pseŭdocugo. La hunsruka konstrufirmao OCB Kanada-Blockhaus jam malpost la surloka starigo estis pruvkonstruinta ĝin antaŭ transportigi la tuton sur 4 specialajn kamionojn en la Distrikton Ilm. La plano instali oficejon en la supra etaĝo baldaŭ estas forĵetita pro la rava belvido: finfine la ĉambro nun servas ĉefe kiel geedziĝsalono.
Situo
La eventokolonio en altitudo de netute 600 metroj tre avantaĝe situas: de tie ĉi multaj migradopadoj kondukas ĝis Rennsteig. Dumvintre ĉirkaŭas ĝin vasta skikuradsulka retaro.
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von GOETHE, esperantigite Johano Volfgango Goeto (naskiĝis la en Frankfurto ĉe Majno, mortis la  en Vajmaro) estis germana poeto kaj dramverkisto, krome ŝtatministro, juristo, filozofo kaj natursciencisto. Li estas ofte konsiderata la plej grava germana poeto.
Inter la beletraj verkoj de Goethe troviĝas poemoj, dramoj, eposoj (versaj kaj prozaj), membiografiaj, estetik-, art- kaj literatur-teoriaj kaj natursciencaj tekstoj. Ankaŭ lia vasta korespondado havas gravan literaturan signifon. Goethe estis unu el la unuaj kaj la plej grava el la reprezentantoj de la literatura movado Sturm und Drang. Lia romano Die Leiden des jungen Werther (La suferoj de la juna Werther) famigis lin en 1774 en la tuta Eŭropo. Poste li orientiĝis enhave kaj formale laŭ la idealoj de la antikvo, kaj iĝis ekde la 1790-aj jaroj kune kun Friedrich Schiller unu el la plej gravaj reprezentantoj de la vajmara klasikismo. Maljunulo, li estis konsiderata eksterlande kiel reprezentanto de la spirita Germanio.
Dum la aprezo de Goethe unue malaltiĝis post lia morto, li iĝis en la Germana Imperiestra Regno ekde 1871 kronatesto de la nacia identeco de la germanoj. Estiĝis adoro ne nur de la verkoj, sed ankaŭ de la personeco de la poeto, kies vivokonduto estis konsiderata modela. Ĝis nun Goethe estas konsiderata la plej grava germana poeto, kaj lia verko estas unu el la pintoj de la monda literaturo. Li apartenis al la literatursocieta rondo de Merck.
Deveno kaj junaĝo
Johann Wolfgang von Goethe naskiĝis la en la nuna Goethe-domo ĉe la frankfurta Großer Hirschgraben (Granda cerva fosejo) n-ro 23. Lia patro, Johann Caspar Goethe (1710–1782) estis juristo, sed ne aktivis profesie, ĉar li vivis de la enspezoj de sia riĉeco, kiu ebligis ankaŭ al lia filo postan vivon sen financaj problemoj. Li havis multajn interesojn kaj estis klera, sed ankaŭ severa kaj pedanta, kio ripete estigis konfliktojn en la familio.
La patrino de Goethe, Catharina Elisabeth Goethe, naskiĝinta Textor (1731–1808), devenis de riĉa kaj konata frankfurta familio. Ŝia patro kiel Ŝoltiso estis la plej grava homo de la urbo. La vivoplena kaj kontaktema virino edziniĝis 17-jaraĝa al la tiam 38-jaraĝa konsilisto Goethe. Post Johann Wolfgang ŝi naskis ankoraŭ kvar aliajn infanojn, el kiuj tamen nur la pli juna fratino Cornelia supervivis infanaĝon, kaj poste estos edzino de la verkisto Johann Georg Schlosser, amiko de Goethe. Inter la gefratoj ekzistis proksima konfida rilato.
Jam frue la knabo kontaktiĝis kun literaturo. Unue la patrino legis enlitiĝajn rakontojn, sekvis bibliaj legaĵoj en pieca luteran-protestanta familio. Kristnaske 1753 Johann Wolfgang ricevis pupteatron kiel donacon de la avino. Por tiu scenejo li verkis siajn unuajn teatraĵojn kaj enscenigis ilin entuziasme kun amikoj. Oni multe legis en la hejmo de Goethe; la patro havis bibliotekon de ĉirkaŭ 2 000 libroj. Tiel Goethe jam kiel infano konatiĝis kun verkoj kiel la popola libro de D-ro Faust. En la sepjara milito, de 1759 ĝis 1761 loĝis franca oficiro en la gepatra domo. Al li kaj la kunvojaĝanta teatra trupo Goethe dankas sian unuan renkontiĝon kun francaj dramoj.
Leipzig
Laŭ postulo de sia patro Goethe ekstudis aŭtune de la jaro 1765 juron en Leipzig. Kontraŭe al la malnovfranka Frankfurto, Leipzig estis monduma urbo malfermata al la mondo. Por akceptiĝi de siaj novaj kunurbanoj, Goethe devis unue adapti siajn vestaĵojn kaj konduton al la tiea eleganta vivmaniero.
Jam rapide li neglektis la devigan studadon. Li preferis aŭskulti poeziprelegojn de Christian Fürchtegott Gellert, kiu tamen malalte taksis la poeziprovojn de sia lernanto. Grava renkontiĝo estis tiu kun la pentristo Adam Friedrich Oeser, ĉe kiu li daŭrigis sian desegnolernadon kaj kiu prezentis al li la instruiston Johann Joachim Winckelmann kaj ties artidealon, kiu orientiĝis je antikva orienta arto. Oeser plialtigis liajn artokomprenon kaj kapablon taksi artaĵojn. Ĉe gravuristo Goethe lernis la teknikojn de lignogravurado kaj akvaforto.
Sed la 16- kaj 17-jarulo profitis ankaŭ la liberecon fore de la gepatra hejmo. Li vizitis teatrejojn kaj kuniĝis vespere kun amikoj por bierumado, ekzemple en la fama gastejo Auerbachs Keller. En Leipzig Goethe unue enamiĝis, sed la amafero kun Käthchen Schönkopf, filino de metiisto, finiĝis post du jaroj laŭ komuna interkonsento. La efervesko de sentoj dum tiuj jaroj influis la skribostilon de Goethe; antaŭe liaj poezioj estis verkitaj en vera stilo de rokoko, sed nun la tono iĝis pli libera kaj sturma. Kolekto de 19 poemoj, kopiitaj kaj ilustritaj de lia amiko Ernst Wolfgang Behrisch, konsistigis la libron Annettenlieder (Poemoj al Annette). Alia malgranda poemaro estis presita en 1769 kiel la unua de la verkoj de Goethe sub la titolo Neue Lieder (Novaj kantoj).
Julie 1768 Goethe suferis sangofluon (verŝajne pro tuberkulozo). Pli-malpli vojaĝkapabla li revenis hejmen en aŭgusto.
Frankfurto kaj Strasburgo
Pro la vivendanĝeranta malsano necesis longa resaniĝo, dum kiu amikino de la patrino, Susanna Katharina von Klettenberg, ano de la unuiĝo de fratoj, parolis al li pri pietismo. Li interesiĝis ankaŭ pri mistikismo kaj alkemio, kies ideojn li poste uzis por sia Faŭsto. Sendepende de tio, li verkis en tiu epoko sian unuan komedion Die Mitschuldigen (La kunkulpuloj).
Aprile de la jaro 1770 Goethe daŭrigis sian studadon en Strasburgo. Ĉifoje li pli celstrebe interesiĝis pri la jura studo, sed tamen trovis tempon por kelkaj personaj renkontiĝoj. La plej grava inter ili estis tiu kun la teologo, art- kaj literatur-teoriisto Johann Gottfried Herder. Tiu malfermis liajn okulojn al la origina potenco de lingvo fare de aŭtoroj kiel Homero, Shakespeare kaj Ossian, kaj ankaŭ al popola poezio. Tio estis grava influo al la posta poeta evoluo de Goethe.
Dum ĉevalrajdado en la ĉirkaŭaĵo, Goethe konatiĝis en Sessenheim kun Friederike Brion, filino de la tiea pastro, kaj enamiĝis en ŝin. Kiam li forveturis el Strasburgo la juna, rilatotimema Goethe ĉesis la rilaton, sed tamen poste verkis al Friederike poemojn konatajn kiel Sessenheim-aj kantoj, inter kiuj Willkommen und Abschied (Bonvenon kaj adiaŭo), Mailied (Majokanto), Heidenröslein (Rozeto).
En la somero 1771 Goethe transdonis sian juran disertaĵon, De legislatoribus, kiu tamen pro iuj herezaĵoj kontraŭ la eklezio ne estis akceptita kaj ne konserviĝis. La universitato proponis al li tamen atingi licencion. Bazo de la disertacio la, kiun li sukcesis "cum applausu" (kun aplaŭdo), estis 56 tezoj en la latina sub la titolo Positiones Juris. En la antaŭlasta tezo li aludas la problemon, ĉu infanmortigintino suferu mortpunon. En arta formo li poste traktis la temon en la Gretchentragödie (tragedio de Gretchen).
Sturmo kaj impeto
En majo de 1772 — do inter la du verkadoj de Götz — Goethe aliĝis, denove laŭ postulo de sia patro, kiel plulernanto al la anaro de la kortumo de la imperia ĉambro en Wetzlar. Lia tiea kolego Johann Christian Kestner priskribis la tiaman Goethe jene: "Li havas tion, kion oni nomas genio, kaj tute eksterordinaran imagopovon. Lia afekcio estas impeta. Li havas nobelan pensmanieron. Li estas homo de karaktero. [...] Li estas stranga kaj havas en siaj konduto kaj aspekto diversaĵojn, kiuj povus ŝajnigi lin malagrabla. Sed ĉe infanoj, virinoj kaj multaj aliaj, li ŝajne ja havas sukceson. Li faras tion, kio plaĉas al li, sen zorgi ĉu tio plaĉas al aliaj, ĉu estas modo, ĉu la vivmaniero permesas tion. Ĉian devigon li malamas [...]"
Denove Goethe malmulte atentis la jurajn studojn. Anstataŭe li studis la antikvajn aŭtorojn kaj enamiĝis en Charlotte Buff, la fianĉino de Kestner. Kiam post kelkaj monatoj la situacio minacis dramiĝi, li fuĝe forlasis Wetzlar. Unu jaron kaj duono poste li enteksis tiun kaj aliajn proprajn kaj fremdajn spertojn en sian romanon Die Leiden des jungen Werther (La suferoj de la juna Werther), kiun li manskribis komence de 1774 ene de nur kvar semajnoj. La emociega verko famigis sian aŭtoron en mallonga tempo tra tuta Eŭropo. Goethe mem klarigis la grandegan sukceson de la libro kaj la de li instigitan Wertherfebron poste per tio, ke li ĝuste trafis la bezonojn de la tiama epoko. La poeto mem saviĝis per krea laboro ĉe Werther el propra kriza vivsituacio: "Mi sentis min, kiel post ĝenerala konfeso, denove ĝoja kaj libera, kaj rajtigita al nova vivo.
En Pasko de la jaro 1775 Goethe fianĉiĝis kun Lili Schönemann, filino de frankfurta bankisto. La rilato baldaŭ suferis pro la diferencoj de la familioj rilate al socia nivelo kaj vivostilo. Krome la poeto timis, ke edzeco ne kongruus kun siaj vivoplanoj. Por distanciĝi li akceptis inviton de la fratoj Christian kaj Friedrich Leopold zu Stolberg-Stolberg al plurmonata vojaĝo tra Svislando. En oktobro li eksfianĉiĝis. Goethe, kiu suferegis pro la disiĝo, akceptis inviton de la 18-jaraĝa duko Karolo Aŭgusto al vojaĝo al Vajmaro.
Ministro en Vajmaro
Novembre 1775 Goethe atingis Vajmaron. Lia unua loĝloko tiea estis Sächsischer Hof, la tiama domo de la Kalb-oj. La ĉefurbo de la duklando Saksio-Vajmaro-Eisenach havis tiam nur ĉirkaŭ 6.000 loĝantojn (la tuta duklando ĉirkaŭ 100.000), sed evoluis, danke al la agado de la dukpatrino Anna Amalia, al kultura centro. Goethe rapide gajnis la konfidon de la duko. Kiam tiu proponis, ke li helpu pri la estrado de la ŝtato, Goethe akceptis post iom da pripensado. Pelis lin la bezono praktike kaj efike agadi: "Eĉ se temus nur pri kelkaj jaroj, tamen estus pli bone ol la senagada vivo hejme, kie mi nenion povas fari per plej granda emo. Ĉi tie mi ja havas kelkajn duklandojn antaŭ mi."
Ŝtata ofico
La agado de Goethe en la „Consilium“ estas tre diverse taksita en la bibliografio. Laŭ iuj li estis reformema politikisto, kiu interalie liberigis la kamparanojn de pezaj impostoj, aliaj mencias, ke li jesis en oficiala funkcio kaj la devigan rekrutigon de idoj de la lando por la prusa armeo, kaj akceptis malpligrandigi liberecon de parolado. En alia okazo li voĉdonis la ekzekuton de fraŭla patrino, kiu mortigis sian novnaskiton pro malespero - kontraŭe al la komprenema kaj kompatema konduto, kiun li poste esprimis en la Tragedio de Gretchen. Ne certas, ĉu li agis pro konvinko aŭ ĉu li kliniĝis antaŭ pli altaj konsideroj.
Ne plenumiĝis fine lia espero pri efika agado en ŝtata servo. La ĉiam novaj problemoj, la sensukceso de liaj multaj klopodoj dum li estis superŝarĝita de laboro baldaŭ rezignigis lin: "Neniu scias, kion mi faras kaj kontraŭ kiom da malamikoj mi luktas por sukcesi malmulton." li skribis en 1779 en sian taglibron. La postenon de Goethe akompanis socia altiĝo, tiel li ricevis la titolon de Geheimrat kaj estis nobeligita en 1782. Pro servaj devoj Goethe entreprenis plurajn vojaĝojn dum siaj unuaj dek jaroj en Vajmaro, inter kiuj unu al Svislando en 1779 kaj plurajn al la Harco. En 1785 komenciĝis per saniga restado en Karlsbad kutimo de jaraj banvojaĝoj.
Poezio
En siaj unuaj dek jaroj en Vajmaro Goethe publikigis nenion, krom kelkaj poemoj en diversaj gazetoj. La ĉiutaga laboro lasis al li malmulte da tempo por verki poezie, ĉar li devis zorgi ankaŭ pri la organizado de kortegaj festoj kaj verki teatraĵojn kaj kantoteatraĵojn por la kortega amatoroteatro. Aldoniĝis al tiuj okazaj produktaĵoj, kiujn li ofte konsideris malŝatata devigo, nova versio de la Jahrmarktsfest zu Plundersweilern (la Plundersweiler-a kermeso). Pli postulemaj verkoj de tiu epoko estis la unua proza versio de Iphigenie auf Tauris (Ifigenio en Taŭrido); krome li ekverkis Egmont, Tasso kaj Wilhelm Meister. Estiĝis ankaŭ kelkaj el la plej famaj poemoj de Goethe; ne nur la ampoemoj por Charlotte von Stein (ekzemple Warum gabst du uns die tiefen Blicke (Kial vi donis al ni la profundajn rigardojn)), sed ankaŭ la Erlkönig (Elforeĝo), Wandrers Nachtlied (Noktokanto de migrulo), Grenzen der Menschheit (Limoj de homaro), Das Göttliche (La dieca) kaj aliaj.
Jen du specimenoj de la poezia verkaro de Goethe. Ambaŭ poemojn lernas ĉiu germanlingvano parkere jam en la lernejo.
Same
En Septembro de la jaro 1780 estiĝis liaplume la tre mallonga, sed des pli fama poemo – Ein Gleiches (Same). Tiun malgrandan majstroverkon li notis per krajono sur la vando de ĉaskabano sur la monto Kickelhahn, apud Ilmenau en Turingia Arbaro. La iomete stranga titolo donita al tiu ĉi grafitiaĵo rilatas al la rekte antaŭa poemo en pli malfrue aperinta kolekto kaj ĉi-aplike signifas pri la sama temo. Nome, jen la dua specimeno de Wandrers Nachtlied, do de Noktokanto de Migrulo. Jen ĝi nun en Esperanta robo.
Pli poste en 1823 Franz Schubert, kiu tre admiris Goethe-n kaj sin sentis de li inspirita, muzikigis Ein Gleiches kiel Opus 96, n-ro 3 (D 768).
Elforeĝo
La dua vere pinta kaj tutmonde konata poemo de Goethe estas Erlkönig (Elforeĝo). Fakte temas pri balado.
La temaro venis el la dana lingvo, jen Ellerkonge, do Elforeĝo. Strange, en la Germana Erl- estas alno, ne elfo. Do ĉe Erl-könig temas laŭŝajne pri mistraduko de la danlingva titolo. Goethe verkis sian baladon kiel interludon en la muzikteatraĵo Die Fischerin (La fiŝkaptistino). Tie oni kantas ĝin laborade. Jen ĝi en la traduko de Ŝulco Rikardo.
Natursciencoj
Ĉirkaŭ 1780 Goethe komencis sisteme trakti natursciencajn problemojn. Li poste pravigis tion per sia oficiala zorgo pri minado kaj agrikulturo, lignoekonomio ktp. Liaj ĉefinteresoj estis komence geologio kaj mineralogio, botaniko kaj osteologio. En lasta fako li sukcesis en 1784 la supozitan malkovron (fakte re-malkovron) de la intermakzela osto (latine: Os incisivum) ĉe la homo. Samjare li verkis la tekston Über den Granit (Pri granito) kaj planis libron titolotan Roman der Erde (Romano de la tero).
Rilato al Charlotte von Stein
La plej grava kaj influa rilato de Goethe dum tiu jardeko en Vajmaro estis tiu kun la kortega damo Charlotte von Stein. Ŝi estis sep jarojn pli aĝa ol li, perdis kvar el siaj sep gefiloj kaj vivis en "procela" edzeco. Preskaŭ 2.000 leteroj, biletoj kaj slipetoj de Goethe kaj multaj poemoj estas dokumentoj de ilia eksterordinare profunda amrilato. La leteroj de sinjorino von Stein ne konserviĝis. Evidentiĝas per tiuj leteroj de Goethe interalie, ke la amatino utilis kiel edukistino al la poeto: ŝi instruis al li kortegan konduton, trankviligis lian enan malpacon kaj fortigis lian memdisciplinon.
Ne certas, ĉu temis pri nur pura animamikeco aŭ ĉu ankaŭ pri seksa rilato. La plej multaj aŭtoroj supozas, ke Charlotte von Stein rifuzis la erotikajn dezirojn de la amato. Ofte estas akceptita la tezo de la psikanalisto Kurt Eissler, laŭ kiu Goethe havis unuajn seksajn spertojn nur kiel 38-jarulo en Romo.
Vojaĝo al Italio
En 1786 Goethe enkriziĝis. Li ne trovis en sia posteno la esperitan plenumiĝon, la rilato al Charlotte von Stein pli kaj pli malkontentigis lin, li suferis pro la devigoj de la kortega vivo. Sed temis ĉefe pri identeckrizo: li ne plu sciis, kia estis lia destino kaj ne vivis en akordo kun li mem. Tian situacion li eskapis per vojaĝo al Italio. Septembre 1786 li ekvojaĝis sen adiaŭo; nur lia servisto, Philipp Seidel, sciis pri liaj planoj. La sekreta forveturo kun nekonata celo estis verŝajne parto de strategio por ebligi Goethe-n forlasi siajn postenojn, sed tamen daŭre enspezi la rilatan salajron. Por esti trankvila, ĉar ja mondkonata kiel aŭtoro de Werther, li vojaĝis sub pseŭdonimo. Post etapoj en Verona, Vicenza kaj Venecio Goethe atingis Romon novembre. Tie li restis, krom kvarmonata vojaĝo al Napolo kaj Sicilio, ĝis fine de aprilo 1788. Du monatojn poste, post etapoj en Siena, Florenco, Parma kaj Milano, li estis denove en Vajmaro.
En Romo Goethe loĝis ĉe la germana pentristo Wilhelm Tischbein, sed proksime rilatis al aliaj anoj de la germana artistaro en Romo, inter kiuj estis Angelika Kauffmann, Philipp Hackert, Friedrich Bury kaj la sviso Johann Heinrich Meyer, kiu poste sekvis lin al Vajmaro kaj tie iĝis lia arta konsilisto. En amikeca rilato li estis ankaŭ kun la verkisto Karl Philipp Moritz.
Goethe konatiĝis en Italio kun la arkitekturo kaj artaĵoj de antikvo kaj renesanco kaj ĉefe admiris Rafaelon kaj la arkitekton Andrea Palladio. Sub gvidado de liaj artistaj amikoj li ambicie trejniĝis pri desegnaĵo. Ĉirkaŭ 850 desegnaĵoj de Goethe konserviĝis el lia itala epoko. Sed fine li decidis, ke li naskiĝis ne artisto, sed poeto. Li ankaŭ okupiĝis pri literatura verkado en Italio: interalie li versigis la prozan version de Ifigenio, finis la 12 jarojn antaŭe komencitan Egmont kaj pluevoluigis Tasso-n. Krome li okupiĝis pri botanikaj studoj. Sed antaŭ ĉio, li vivis: protektata de anonimeco (kvankam liaj germanaj amikoj ja sciis pri lia vera identeco) li povis moviĝi en simplaj socitavoloj, libere ludi, ŝerci kaj travivi erotikajn spertojn.
La vojaĝo estis por Goethe gravega sperto; li mem parolis pri ĝi kiel renaskiĝo, kiun li spertis en Italio. Je ĝia fino, li retrovis sin mem kaj decidis limigi sian agadon estonte al tio, kion li taksis laŭ sia eco.
Rilato al Christiane Vulpius
Kelkajn semajnojn post sia hejmenreveno Goethe igis la 23-jaran Christiane Vulpius sia amatino kaj baldaŭ poste ankaŭ vivkunulino. Decembre 1789 naskiĝis ilia filo August; kvar sekvaj gefiloj vivis po nur kelkaj tagoj. Al la virino malmulte klera, devena el simplaj kondiĉoj, restis fermita la vajmara socio, en kiu Goethe moviĝis. Oni tie taksis ŝin ordinara, plezurema kaj priparolis la neleĝecon de la rilato. Sed plaĉis al Goethe ŝia natura ĝojeco. Li daŭrigis la rilaton kun sia malgranda erotikulino ĝis la vivofino de Christiane en 1816, sed faciligis ŝian socian pozicion per edziĝo nur en 1806.
Oficaj taskoj kaj politiko
Post sia hejmenreveno el Italio Goethe petis al la duko liberigi lin el liaj oficaj devigoj; tamen li konservis la anecon al la Consilium kaj tiel la eblo pri politika influo. Li transprenis serion de taskoj el la kultura kaj scienca fakoj, inter ili la estradon de desegnolernejo kaj la kontrolon de la publikaj konstrulaboroj. De 1791 ĝis 1817 li estris la vajmaran kortegteatron - taskon, kiu postulis multan tempon, ĉar li devis zorgi pri ĉio, de la elekto de teatraĵoj, tra surscenigo ĝis financa planado. Krome Goethe estis konsilisto por la Universitato de Jena, kiu dependis de la duklando. La enpostenigon de kelkaj konataj profesoroj, inter kiuj Johann Gottlieb Fichte, Georg Hegel, Friedrich Schelling kaj Friedrich Schiller oni atribuas al li. Post kiam en 1807 li ricevis la taskon kontroli la universitaton, Goethe agadis ĉefe por la naturscienca fakultato.
Unu el la devoj de Goethe estis trimonata vojaĝo al Venecio en 1790 por akompani la hejmenvojaĝantan dukpatrinon. Ne ripetiĝis la entuziasmego de la unua vojaĝo al Italio. Elrevigita, la poeto nun konstatis ankaŭ la politikajn kaj sociajn misstatojn en la lando.
En 1789 skuis Eŭropon la franca revolucio, kiun Goethe observis kritike. Li preferis iompostiomajn reformojn kaj malalogis lin ĉefe la perfortaj troigoj en la sekvo de la revolucio, pri kio li kulpigis la malnovan reĝimon. Retrorigardante li diris poste: "Mi ankaŭ tute konvinkiĝis, ke pri ia granda revolucio neniam kulpas la popolo, sed la registaro. Revolucioj estas tute ne eblaj, kiam registaroj estas daŭre justaj kaj daŭre vekas, tiel ke ili proponas temprilatajn plibonigojn kaj ne kontraŭstaras ilin tiom longe, ĝis kiam la necesaĵo devigiĝas de malsupre." Laŭ peto de la duko, Goethe akompanis lin en 1792 al la unua napoleona milito kontraŭ la revolucian Francion. Tri monatojn poste li spertis kiel observanto la mizeron kaj perfortaĵojn de tiu milito, kiu finiĝis per franca venko. Denove survoje la poeto estis somere 1793 dum tri monatoj, laŭ peto de la duko por partopreni la sieĝon de Majenco.
En 1796 la duklando aliĝis al la prusi-franca paco de Bazelo. La sekvanta dekjara pacepoko ebligis meze de Eŭropo, skuita de militoj, la floriĝon de la vajmara klasikismo.
Natursciencoj, poezio, ligo kun Schiller
En la jaroj post sia vojaĝo al Italio, Goethe okupiĝis unue ĉefe pri naturesplorado. En 1790 li publikigis sian Versuch die Metamorphose der Pflanzen zu erklären (Provo klarigi la metamorfozon de plantoj), krome li komencis siajn esplorojn pri la kolorscienco, pri kiu li okupiĝos ĝis sia vivofino.
Kontraŭe la poezia produktado unue preskaŭ ĉesis; kialo estis la malproksimiĝo de iama amikaro kaj ties neintereso, skuiĝoj pro la revolucio kaj la tuja sukceso publika de verkoj, kiuj tute kontraŭstaris la novakiritan klasikan artan vidpunkton de Goethe.
Inter la verkoj de la fruaj 1790-aj jaroj estas la Römische Elegien (Romaj Elegioj), kolekto de erotikaj poemoj, kiuj esprimas lian pasion por Christiane en formo de antikva erotika poezio. El la dua vojaĝo al Italio naskiĝis Venezianische Epigramme (Veneciaj epigramoj), kolekto de ŝercetoj kaj mokpoemoj rilate al la vivkondiĉoj en Eŭropo. En 1792/93 li heksametrigis la faman besteposon Reineke Fuchs. Sub influo de la revolucio estiĝis serio de satiraj kontraŭrevoluciaj, sed ankaŭ kontraŭabsolutismaj komedioj: Der Groß-Cophta (1791), Der Bürgergeneral (La burĝogeneralo) (1793) kaj la fragmento Die Aufgeregten (La ekscititoj) (1793). ''"Ili ĉiuj dokumentas la malsukcesan klopodon de Goethe, ĝuste transpozi revoluciajn agadojn en teatraĵon".
Somere de la jaro 1794 Friedrich Schiller, kiu laboris kiel profesoro pri historio en la proksima Jena (ekde 1799 en Vajmaro), petis Goethe-n pri ties kunlaborado ĉe planata gazeto pri kulturo kaj arto, Die Horen (La Horoj ). Ambaŭ poetoj jam antaŭe plurfoje renkontiĝis, sen ke el tio estiĝis pli proksima rilato. Post la akcepto de Goethe ili konsciiĝis, ke ili konsentis pri la malakcepto de la revolucio, kaj dividis ankaŭ sian emon al antikvo kiel plej alta arta idealo. Tio estis la komenco de intensa kunlaborado, kiun karakterizis profunda kompreno de la eco kaj labormaniero de la alia.
En la interŝanĝo pri estetikaj fundamentaj aferoj ambaŭ evoluigis literaturan kaj artan komprenon, kiun oni poste nomis vajmara klasikismo. Goethe, kies literatura produktado estis malrapideginta same kiel tiu de Schiller, akcentis plurfoje la stimuligan efikon de la kunlaboro kun la dek jarojn pli juna: "Vi disponigis al mi duan junecon kaj refaris min poeto."
Ambaŭ poetoj vigle partoprenis kaj teorie kaj praktike la verkaron de la alia. Tiel Goethe influis Wallenstein de Schiller, dume tiu kritike akompanis la estiĝon de la romano Wilhelm Meisters Lehrjahre (La lernojaroj de Wilhelm Meister) de Goethe kaj kuraĝigis lin daŭrigi Faŭston. Gravaj estis ankaŭ kune publikigitaj projektoj. Kvankam Schiller apenaŭ partoprenis la mallongvivan artogazeton Propyläen de Goethe; tiu lasta ja publikigis multajn verkojn en la Horen kaj ankaŭ en la de Schiller eldonata Musen-Almanach (Muza almanako). La Muza almanako por la jaro 1797 prezentis kolekton de kune elaboritaj mokversoj, la Xenien. En la Muza almanako de la sekva jaro aperis iuj el la plej konataj baladoj de ambaŭ aŭtoroj.
Krom la jam menciitaj verkoj Goethe realigis en tiu epoko la Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten (Konversacioj de germanaj elmigrintoj) kaj la verseposon Hermann und Dorothea (Hermann kaj Dorothea), kiu enmetis aktualajn okazaĵojn en la veston de la klasika heksametro. Per tiu verko Goethe atingis la ununuran klasikan publikan sukceson.
Per la morto de Schiller en 1805 finiĝis la grava epoko de la vajmara klasikismo.
Malfruaj jaroj
La morton de Schiller en la jaro 1805 Goethe taksis grandega perdo. En tiu epoko lin suferigis pluraj malsanoj, kiel vizaĝa zostero kaj renaj kolikoj. Krom la perdo de la amiko, grava afero en la vivo de Goethe estis la milito kontraŭ Napoléon Bonaparte. Mense Goethe jam vidis sin almozpetante trapaŝi Germanion akompanata de sia duko: sian emon al pesimismo Goethe nomis sia nigra flanko.
La edziĝo al Christiane tamen ne malhelpis al Goethe jam en 1807 enamiĝi al Minna Herzlieb, la 18-jara adoptita filino de la librovendisto Frommann en Jena. Sekvo de liaj enaj spertoj en tiu epoko estis lia lasta romano Die Wahlverwandtschaften (La afinecoj) (1809). Aparta eco de Goethe en tiu verko estas la miksaĵo de poezio kaj naturesplorado: en la tiama kemio oni uzis la terminon afineco de elementoj. Goethe ŝatintus esti ĉioscia universala genio, sed devis rezigni antaŭ la „millionenfachen Hydra der Empirie“ (milionobla hidro de la empirio). La kvantego de la materio ne plu estis kaptebla. Ekde 1806 li preparis novan eldonon de ĉiuj siaj verkoj (ĉe Cotta en Stuttgart); kaj pro tio li ankaŭ fine finis la unuan parton de Faŭsto.
En 1809 Goethe komencis verki aŭtobiografion. Unu jaron poste li publikiĝis la Farbenlehre (Koloroscienco). Goethe esploris eksterlandajn kaj ĉiatempajn literaturojn. Kiam homoj ekstaris kontraŭ la francan fremdregadon, Goethe fuĝis mense al la proksima oriento: li ekstudis la araban kaj la persan, legis la Koranon kaj versojn de la persa poeto Hafizo. Kiam Bettina Brentano aperis en Vajmaro, ŝi helpis per siaj scioj rilate al la junaĝo de Goethe konataj de lia patrino por la vivopriskribo ''Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit.'' (El mia vivo. Poezio kaj vero.). Kiel sekretario Friedrich Riemer, kiu estis ekde 1805 instruisto de lia filo, iĝis baldaŭ ne malhavebla. Kun Carl Friedrich Zelter, kies muziko estis pli agrabla al liaj oreloj ol la bruaĵo de Ludwig van Beethoven, kaj de kiu Goethe sentis sin bone komprenata, ne nur rilate al muziko, li komencis korespondadon, kiuj daŭris entute 30 jarojn (1799–1832).
En 1814 Goethe vojaĝis al la regiono de la riveroj Rejno kaj Majno. En Frankfurto li renkontis la bankiston Johann Jakob von Willemer kaj ties partnerino Marianne Jung, kiuj kelkajn semajnojn poste, ankoraŭ dum la restado de Goethe kaj laŭ ties konsilo, geedziĝis. Goethe jam estis 65-jaraĝa, sed tamen ne sentis sin tro maljuna por enamiĝi en Marianne-n. Ŝi iĝis liaj muzo kaj partnerino pri poezio. Goethe vizitis la paron Willemer denove en la sekva jaro — tiam lastan fojon li vidis la patrujon. Al sekvaj invitoj de la Willemer-oj li ne plu respondis. Sed daŭre estiĝis versoj pri najtingalo kaj rozo, vino kaj amo, ĝis kiam li finis la verkon West-östlicher Divan (Okcident-orienta divano). Poste Marianne malkovrigis, ke granda parto de la ampoetoj de tiu kolekto estis fakte ŝia verkaro.
Vidvo
En 1816 post longa malsano mortis Christiane, la edzino de Goethe. En 1817 li povis forlasi la estrecon de la kortega teatro. Lia bofilino zorgis de tiam pri li. La malgranda duklando supervivis - kontraŭ la timoj de Goethe - sendamaĝe la napoleonajn militojn. Dum okazis multe en la kapoj de la studantoj de Jena kaj aliaj lokoj, Goethe ordigis siajn paperojn. Dum tiuj jaroj estiĝis Geschichte meines botanischen Studiums (Historio de miaj botanikaj studoj) (1817), kaj ĝis 1824 sekvis en la tekstoserio Zur Naturwissenschaft überhaupt (Pri natursciencoj ĝenerale) ideoj interalie pri morfologio, geologio kaj mineralogio. Inter ili ankaŭ la Morphologie der Pflanzen (Morfologio de plantoj) en formo de elegio, kiun li jam pretigis ĉirkaŭ 1790 por sia amatino. En tiu epoko li havis kontaktojn kun la arbarsciencisto Heinrich Cotta, kiun li jam vizitis unuan fojon en 1813 en Tharandt.
Li amikiĝis kun Karl Friedrich Reinhard kaj Kaspar Maria von Sternberg. Dumtempe Goethe sin dediĉis al mistikaj aspektoj, kiuj troveblas en ''Urworte. Orphisch.'' (Pravortoj. Orfe.). La taglibroj kaj longe forgesitaj notoj estis prilaboritaj al Italienische Reise (Itala vojaĝo). En 1821 sekvis Wilhelm Meisters Wanderjahre (Migrojaroj de Wilhelm Meiter), kolekto de malgrandaj noveloj. Goethe elektis tiam Marienbad kiel ripozloko.
Lastaj verkoj kaj vojaĝoj
En 1823 Goethe malsaniĝis pro perikardiito. Post kiam li resaniĝis, li estis mense eĉ pli vigla ol antaŭe. Sincere la maljunulo petis la manon de la 19-jara Ulrike von Levetzow, kun kiu li konatiĝis en Karlsbad. Sed ŝi tamen rifuzis. Hejmenvojaĝante li skribis pri la elreviĝo en la Marienbader Elegie (Elegio de Marienbad). Poste ĉio trankviliĝis en kaj ĉirkaŭ li. Siajn tagojn li pasigis pli kaj pli ermita, ĉiam okupata uzi la fortojn, kiuj ... ankoraŭ restis. Li denove laboris pri la dua parto de Faŭsto. Li preskaŭ ne plu mem skribis, sed diktis. Tiel li sukcesis ne nur realigi grandan korespondadon, sed ankaŭ konfidi siajn spertojn kaj vivosaĝecon en longaj konversacioj al la juna poeto Johann Peter Eckermann.
En la jaro 1827 Goethe ricevis en Vajmaro la viziton de la bavara reĝo Ludoviko la 1-a, kiu transdonis al li la grandan krucon de la meritordeno de la bavara krono. En 1828 mortis Karl August, mecenato de Goethe. En 1830 forpasis lia filo en Romo. Samjare li finis la laboron pri la dua parto de Faŭsto. Tio estis verko, kies jarlonga estiĝo gravis al li, formale teatraĵo, sed fakte apenaŭ surscenigebla. Geologio kaj teorio pri evoluo interesis lin, same kiel la ĉielarko, kiun li jam klarigis per sia Kolorscio. Ankaŭ la afero, kiel kreskis plantoj, fascinis lin. Nur kelkajn semajnojn antaŭ sia morto Goethe diktis al Ferdinand Wackenroder:
Aŭguste 1831 Goethe denove vizitis la Turingian Arbaron, kie iam li entuziasmiĝis pri natursciencoj kaj iris al Ilmenau. Ĉirkaŭ 51 jarojn post kiam en 1780 li skribis sur lignan vandon de la ĉasdometo "Goethehäuschen" (Goethedometo) sur la Kickelhahn ĉe Ilmenau sian faman poemon Wandrers Nachtlied (Noktokanto de migrulo), li vizitis denove tiun lokon en 1831 mallonge antaŭ sia lasta naskiĝdatreveno. Kortuŝita li legis, laŭte ripetante al si mem, la lastajn liniojn de sia poemo: Atendu nur, baldaŭ ankaŭ vi ripozos.
Morto
La mortis Goethe, verŝajne pro korinfarkto. Pridubeblas ĉu liaj lastaj vortoj estis kiel oni diras: „Mehr Licht!“ (Pli da lumo!). La paroloj estus tiuj laŭ lia kuracisto, Carl Vogel, sed tiu ĉi ne troviĝis kun la mortonto en tiu momento. Goethe estis entombigita la en la vajmara duka kripto.
Natursciencaj verkoj
La rimedo de Goethe por konsciiĝi pri naturo estis observado. Li kritike rigardis helpilojn, kiel ekzemple la mikroskopon: La homo mem, se li uzas siajn sanajn sensojn estas la plej granda kaj plej preciza fizika aparato, kio povas ekzisti, kaj tio ja estas la plej granda malbonaĵo en la pli nova fiziko, ke oni disigis eksperimentojn de la homo, kaj rekonas la naturon nur per tio, kion montras artefaritaj instrumentoj, kaj eĉ limigas kaj volas pruvi tion, kion ĝi povas fari.
Li strebis rekoni la naturon kiel tutaĵon inkluzivante ankaŭ la homon. La distancigon de la objekto de la observanto pro la tiama abstraktiĝo de la scienco, Goethe vidis malfide.
Lia okupado pri natursciencoj ofte eniris lian poezion, kiel en partoj de Faŭsto aŭ en la poemoj Die Metamorphose der Pflanzen (La metamorfozo de plantoj) kaj Ginko biloba.
La vivan naturon Goethe imagis daŭre ŝanĝema. Tiel li provis unue en botaniko trovi la praplanton de la diversaj plantospecoj, el kiu ĉiuj evoluiĝintus. Poste li atentis pri unuopaj plantoj kaj kredis rekoni, ke partoj de la floro kaj de la frukto reprezentis aliformitajn foliojn. La rezultojn de siaj observoj li publikigis en la verko Versuch die Metamorphose der Pflanzen zu erklären (Provo klarigi la metamorfozon de plantoj) (1790).
En anatomio Goethe sukcesis en 1784 kune kun la profesoro pri anatomio Justus Christian Loder, la (supozitan) malkovron de la intermakzela osto ĉe la homa embrio (li ne vidis, ke en pasinteco oni jam plurfoje priskribis tiun oston). La intermakzela osto, kiun oni ĝis tiam konis nur ĉe mamuloj, kunkreskas ĉe homoj antaŭ la naskiĝo kun la najbaraj makzelaj ostoj. Lia malkovro estis konsiderata pruvo de la parenceco inter homoj kaj bestoj, kiu estis tiam ankoraŭ pridubata de multaj sciencistoj.