cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Greftado
Ĉe la vegetaloj kaj en agrikulturo kaj hortikulturo, grefti signifas unuigi vivantan parton de iu planto (la greftaĵon) kun alia planto (la bazotigo aŭ greftobazo), por ke la greftaĵo spontanee kaj solide fiksiĝu sur tiu bazotigo kaj tie, senĝene daŭrigu sian kreskadon. Tia operacio nomata greftado ĉefe utilas por obligi plantojn, plej ofte plurjarajn, jen ne kapablajn por semoreproduktiĝo, jen malfacile stikeblajn, aŭ kies propra radikaro tro trafeblas de iuj malsanoj. Ankaŭ ĝi estas uzebla, ekzemple por reguligi la kreskoformon de ornamaj arbustoj akcidente senigitaj je iuj branĉoj, diversigi sur la sama kreskaĵo la florkolorojn aŭ floradoperiodojn, aŭ, ĉe la dioikaj specioj, t.e. kies individuoj estas ĉu viraj, ĉu inaj, kunigi ambaŭ seksojn sur la sama planto, tiel faciligante fekundiĝon... kaj frukto- aŭ semproduktadon ktp.
En medicino, greftado (aŭ transplantado) estas enigi al sur individuo organon aŭ pecon el histo, deprenitan aŭ el la sama individuo aŭ el alia.
SAT-junulfako
La "junulfako" estas la junulara sekcio de Sennacieca Asocio Tutmonda. Male al formale organizitaj Esperanto-asocioj nejunularaj kaj junularaj, kiuj havas konstantan strukturon, ĝi estas "nur" neformala sekcio de asocio, kaj ekde la Dua Mondmilito havis agadofazojn tre viglajn, kun motoraj aktivuloj tre engaĝitaj, kaj fazojn tre trankvilajn. Organo de la junulfako estas la eldonaĵo La Juna Penso, kreita en 1954 fare de Andreo Andrio, kiu redaktis la unuajn 12 numerojn; ĝi estis sufiĉe prospera sub la gvido de diversaj skipoj ĝis proksimume la jaro 1980, paŭzis ĝis vana provo revivigi ĝin en 1994 kaj denove aperis pli malpli regule inter decembro 1997 kaj aŭgusto 2003 (12 numeroj entute). Krome estis malmultaj pliaj eldonaĵoj de la junulfako, ekzemple kantokolekto de 1986, kiu titoliĝis Verda Trobadoro.
Eŭkaristiaj fratinoj
Eŭkaristiaj fratinoj (Eucharistieschwestern; Eucharistinnen; Kongregation der Schwestern von der Heiligsten Eucharistie von Leitmeritz) estas romkatolika virina kongregacio malgranda kun sidejo en la Dia setlejo Sankta Erentrudis en Aŭstrio. Ilia mallongiĝo ordena estas CSSE.
Historio ordena
Fondis la kongregacion grafino Ada Chotek (poste fratino Maria Annuntiata) (1890–1939) estinte lernantino ĉe la lernejo Sacré Coeur Riedenburg en Bregenz. Ŝia patro Karl Maria Paul Anton Boguslaw Chotek von Chotkow und Wognin (1853–1926) estis kuzo de Žofie Chotková, edzino de Franz Ferdinand de Aŭstrio-Este, la aŭstria tronheredanto. En 1930 en Velké Březno en Regiono Ústí nad Labem fonditis la kongregacio apogite fare de la konata jezuito Karl Maria von Andlau. en la libro Antwort der Liebe, Leben und Werk von Mutter Maria Annuntiata Chotek (Haus Königstein-Institut für Kirchengeschichte von Böhmen-Mähren-Schlesien, 1997) la aŭtoro Rudolf Grulich taksis la jezuiton Andlau kvazaŭa kunfondinto kongregacia. En 1937 iĝis la eklezia aprobo en Litoměřice.
Post la Dua mondmilito devis forlasi Bohemujon la ordenaninoj en 1946 kaj trovis rifuĝon sub la ŝirmo de ĉefepiskopo Andreas Rohracher en la sudo de Salcburgo.
Ordena vivo
Ekde la komenco la Eŭkaristiaj virinoj laboris animzorgade kaj karitate. Post la Dua Vatikana koncilio la statutoj iomete reformitis en la senco de la koncilia dekreto Perfectae caritatis. En niaj tagoj la virinoj aktivas en la paroĥujojn Salzburg-Liefering, Puch bei Hallein, Hallein-Rif kaj Waidring/Distrikto Kitzbühel. Tie ili akompanis mortontojn kaj helpis malsanulojn. Krom la enordena agado ofertatas ankaŭ malferma komununa vivo Brot und Leben.
(63249) 2001 BW35
(63249) 2001 BW35 estas malgranda malhela asteroido de la ekstera asteroida zono, ano de la Hilda grupo, tie estas en orbita resonanco 3:2 kun Jupitero.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la observatorio de la Laboratorio Lincoln en Socorro (Nov-Meksiko, Usono).
42585 Feidipido
42585 Feidipido estas tre malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la itala amatora astronomo Vincenzo Silvano Casulli elde la Observatorio Colleverde di Guidonia en Guidonia Montecelio (Italio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la legenda atena heroldo Feidipido (floruit -490), kiu estus kurinta je 240 km de la batalejo ĉe Maratono ĝis Ateno en du tagoj por anonci la venkon sur la persoj. La moderna maratono ŝuldas sian nomon al tiu legendo.
Roĝero la 2-a (Sicilio)
Roĝero la 2-a de Hauteville (Mileto, naskiĝis la 22-an de decembro 1095, forpasis en Palermo, la 26-an de februaro 1154) estis grafo de Sicilio (1105-30) kaj duko de Apulio (1127-30), samkiel reĝo de Sicilio ekde 1130 ĝis sia morto.
Filo de Roĝero la 1-a, li sukcedis sian fraton Simono kiam ankaŭ li estas infano. Li ekregis en 1112, kaj dum la vasta regado li konvertis la normanan konkeraĵon de suda Italio en unuigita teritorio kun reĝlanda kategorio, kun personeca kaj centralizita registaro. Kiel reĝo li sin dediĉis al la plifortigado de sia potenco en la duoninsulo. La baronoj de Apulio rifuzis subiĝi kaj dum la jardeko de 1130 estis pluraj konfliktoj inter diversaj ribeliĝintoj kaj la centra potenco kronlanda.
Filharmonio de Janáček Ostrava
Filharmonio de Janáček Ostrava estis fondita en la jaro 1954. Nuntempe ĝi havas sidejon en strato ''28. října'' en Ostrava en Domo de kulturo de urbo Ostrava.
La ostrava simfonia orkestro prezentiĝas kaj en eksterlando, kaj en enlando kaj en la proksima ĉirkaŭaĵo. La orkestro estas ankaŭ regule invitata por partopreni en enlandaj festivaloj (Praga printempo, Internacia muzika festivalo Majo de Janáček, Litomyšl de Smetana kaj pluaj). Direktoro de la orkestro estas Peter Krajniak, ĉefdirigento Theodore Kuchar.
Distrikto Louny
Distrikto Louny estas distrikto en Ĉeĥio situanta en Regiono Ústí nad Labem. La distrikto estas unu el sep distriktoj de tiu ĉi Regiono. En la distrikto troviĝas 70 urboj kaj vilaĝoj.
Preĝejo Stefano la 1-a (Rácalmás)
La preĝejo Stefano la 1-a (Hungario) estas sakrala konstruaĵo en urbo Rácalmás (Hungario).
Historio
En 1805 estis konstruita la unua katolika kirko de Adony, sed la paroĥo estis fondita nur en 1848. Pli frue la katolikoj eklezie apartenis al Adony, ekde 1752 al Dunapentele. La kapelo estis konstruita en 1935. La kirko estis malkonstruita en 1969 kaj pli nova estis konstruita inter 1970-1972. La sakristio bruliĝis en 2022.
Konstruaĵo
La malalta konstruaĵo situas en korto. La fasado estas simetria, meze malsupre la enirejo havas pluvŝirmilon. La plej supre tureto kun piramida turpinto estas videbla, sed ĉe la absida flanko. La navo havas dekstre 5 fenestrojn, maldekstre sakristion.
Kermeso okazas en la 20-an de aŭgusto.
Mongola buteo
La Mongola buteo (Buteo hemilasius) estas azia rabobirdo de la familio de Akcipitredoj, kiu inkludas ankaŭ aglojn kaj vulturojn. Kiel membro de la genro Buteo, ĝi ne estas akcipitro spite komunaj nomoj en kelkaj lingvoj.
Aspekto
Tiu estas la plej granda buteo, kvankam samgranda kiel la nordamerika Reĝa buteo. La totala longo estas 57–67 cm kaj enverguro estas 143–161 cm. Pezo estas ĉirkaŭ 1350 g averaĝe. kun kaj pala kaj malhela morfoj. Simila laŭ plumaro al aliaj buteoj. Pala morfo havas helmarkajn blankecajn kapon, nukon kaj subajn partojn kun grandaj brunaj punktoj neregule distribuataj en supra brusto kaj ventro. Flankoj kaj ventroflankoj estas malhelaj, la vosto estas kun grizeca centro kaj malhelaj flankoj, vostobendoj estas rimarkinde malhelaj, kun tre markata antaŭfina bendo. Tarsoj estas tute (aŭ almenaŭ trikvarone) kun malhelbruna plumaro. Malhela morfo havas suprajn partojn, suban korpon kaj flugilkovrilojn tre malhelajn, kun bildo de flugilplumoj simila al tiu de pala morfo.
Taksonomio kaj sistematiko
Tiu specio estis unuafoje priskribata de Temminck kaj Schlegel en 1844 kaj estas monotipa. Nune konsiderata kiel formanta superspecion kun Buteo rufinus ĉar ili ne interreproduktiĝas, kvankam ties teritorioj koincidas.
Distribuado kaj statuso
Ĝi troviĝas en Butano, Ĉinio, Barato, Pakistano, Irano, Japanio, Kazaĥio, Koreio, Mongolio, Nepalo, Rusio, Taĝikio kaj Uzbekio.
Kutimaro kaj ekologio
Kutime troviĝanta en malferma montaro de herbejoj kaj kultivejoj somere, vintras en pli malaltaj altitudoj. Ofte flugohaltas. Ĉasas el aero surgrunde. Reproduktiĝas inter aprilo kaj aŭgusto en rokejoj kaj klifokornicoj. Nestoj estas farataj el bastoneteroj kaj bone kovrata. Manĝas malgrandajn mamulojn, birdojn kaj insektojn.
Béla Purjesz
Béla Purjesz [purjes], laŭ hungarlingve kutima nomordo Purjesz Béla estis hungara kuracisto, kuracisto pri internaj malsanoj, profesoro.
Béla Purjesz naskiĝis la  en Mindszent. Li mortis la en Szeged.
Biografio
Béla Purjesz devenis el juda familio. Li frekventis gimnazion en Szentes, poste li akiris medicinan diplomon en Reĝa Universitato de Budapeŝto en 1907. En la sekva jaro li laboris en kliniko de Kolozsvár, ekde 1913 li ankaŭ instruis en Scienca Universitato Ferenc József. En 1914 li studvojaĝis 3 monatojn en Germana Regno. En la sekva jaro li estis nomumita privata profesoro, sed li estis ankaŭ armea kuracisto dum la 1-a mondmilito. Post la rumana okupado de plena Transilvanio li forlasis la universitaton kaj li iĝis hejma privata kuracisto. En 1920 li fondis hungarlingvan medicinan gazeton Erdélyi Orvosi Lap. En la sekva jaro li translokiĝis al Szeged, kie li partoprenis en establado de la universitato kaj kliniko. En 1930 li estis nomumita klinikestro, en la sekva jaro publika ordinara profesoro en Scienca Universitato Ferenc József. Li estis dekano en la studjaro 1944, rektoro en la sekva studjaro. Li pensiuliĝis en 1950.
(119946) 2002 JD53
(119946) 2002 JD53 estas malgranda, malhela asteroido de la ekstera asteroida zono en orbita resonanco 3:2 kun Jupitero, tie estas membro de la Hilda grupo.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo LINEAR (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la observatorio de la Laboratorio Lincoln en Socorro (Nov-Meksiko, Usono).
Gore Vidal
Gore VIDAL (naskiĝis la 3-an de oktobro 1925 kiel Eugene Luther Vidal jr. en West Point — mortis la 31-an de julio 2012 en Losanĝeleso ) estis usona verkisto, aktoro kaj politikisto. Gore Vidal venas el politikista familio kaj estas fora parenco de Al Gore, la iama vic-prezidanto de Usono.
Vivo
Gore Vidal studis en 1940–1943 en la Philips Exeter Academy. Li estis apoganto de America First Committee, porizola movado de 1940/41 kaj kiu provis obstakli partoprenon de Usono en la dua mondmilito. Li do servis en la usona armeo en administra tereno.
Li laboris ekde 1945 kiel unua matroso sur transporta ŝipo. Sur tiuj spertoj baziĝis lia debuta romano, la Williwaw (1946), kiu estis tiel sukcesa, ke Gore en 1947/48 veturis en Gvatemalon kaj en Eŭropon. Li ŝanĝis en 1950 al Novjorko kaj ekverkis scenlibrojn kiel ekz. por la filmo Ben Hur. Li ankaŭ verkis por Broadway (Visit to a Small Planet estis 400-foje prezentita).
Li kandidatiĝis en 1960 per la slogano „You'll get more with Gore“ („Gore proponas pli“) sensukcesa al Domo de reprezentantoj de Usono. En 1970 li estis kunfondinto kaj prezidanto de la maldekstra liberala People's Party. Li same partoprenis kandidatiĝon en 1982 por la usona senato, sed same sensukcese.
Lia politika kredo estas, ke Usono estas polica ŝtato, en kiu la Respublikana Partio kaj la Demokrata Partio agadas por interesoj de la grandaj konzernoj, dum la telekomunikiloj estas nuraj propagandiloj. Tie Vidal en 2003/04 elparolis dum manifestacioj kontraŭ la Iraka milito.
Gore Vidal apartenis al tiuj 5 personoj, kiujn akceptis Timothy McVeigh (amasmurdisto) kiel okulatestantojn por sia ekzekuto.
Gore Vidal vivas ekde 2004 en Los Angeles, post kiam li pasis tempon en Italio, kun sia amatino.
Jilotzingo
Jilotzingo estas komunumo en la meksika subŝtato Meksikŝtato (Estado de México). La ĉefurbo de la komunumo estas Santa Ana Jilotzingo.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la Inegi) 13.825 loĝantojn. El tiuj 6.818 viroj kaj 7.0070 virinoj. La komunumo havas surfacon de 117.09 kvadratkilometroj kaj ĝi situas je 2750 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo estas 1,200.0 milimetroj.
La geografia koordinatoj de la komunumo estas 19° 32′ norda latitudo kaj 99° 24′ okcidenta longitudo.
Logan Lerman
Logan Wade LERMAN (naskiĝis la 19-an de januaro 1992) estas usona aktoro, konata pro rolo en la filmoj de fantazia aventuro Percy Jackson. Li aperis en reklamvideoj meze de la 1990-aj jaroj, antaŭ ol ĉefroli en la serio Jack & Bobby (2004-2005) kaj la filmoj The Butterfly Effect (2004) kaj Hoot (2006). Lerman akiris plian agnoskon pro siaj roloj en la vakera 3:10 to Yuma, la suspensfilmo The Number 23, la komedio Meet Bill kaj Gamer and My One and Only de 2009. Li poste ludis d'Artagnan en 2011 La Tri Musketistoj, ĉefrolis en la adoleskulaj dramoj The Perks of Being a Wallflower (2012), Indignation (2016) kaj The Vanishing of Sidney Hall (2017), kaj havis ĉefajn rolojn en la filmoj Noah and Fury (2014). En 2020, li revenis al televido kun la serio Hunters ("ĉasistoj").
3553 Mera
3553 Mera estas tre malgranda marsrenkonta amora asteroido, malkovrita la de la usona astronomino Carolyn S. Shoemaker elde la Observatorio de la Monto Palomar, apud San-Diego (Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de "Maera", filino de la reĝo Preto en la helena mitologio.
Kaŝamarko (Peruo)
Cajamarca [kaĥamarka], kelkfoje esperantigita kiel Kaĥamarko aŭ Kaŝamarko, estas montara urbo en Peruo en la samnoma regiono Cajamarca.
La urbo Cajamarca situas 2800 metrojn alte, norde de Limo. Ĝi estas fama pro tio, ke oni kaptis tie la lastan inkaan reĝon Atahualpa. La hispanaj konkerantoj liberlasis lin en 1533 kontraŭ 6 tunoj da oro, sed poste ekzekutis lin kaj la inkaa imperio kolapsis.
En la urbo loĝas ĉirkaŭ 300.000 homoj. Cajamarca havas mildan, sekan kaj sunan veteron kaj produktemajn agrojn. La urbo estas konata ankaŭ pro la fromaĝoj kaj laktoproduktoj. Krom tio troviĝas en la urbo kirkoj, varmegaj fontoj kaj inkabanejoj kaj en la proksimo minejoj.
Partneraj urboj
Inter la partneraj urboj estas
Kohelet
Kohelet (hebree קהלת, “kuniganto” el la pseŭdonimo de la aŭtoro; greke Εκκλησιαστής, ekklesiastés; latine Ecclesiastes aŭ Qoelet) aŭ Libro de la Predikanto estas verko listigita kiel kanona en la Biblio de judoj kaj kristanoj (en la Tanaĥo respektive Malnova Testamento).Por la judoj ĝi apartenas al la tria parto de la Tanaĥo (nomata Ketuvim, כְּתוּבִים, "la skribaĵoj"). Ene de tio, ĝi estas unu el la kvin solenaj volvolibroj (מגלות Megilot), malgrandaj libroj, kiujn oni legas okaze de kelkaj festoj:
Imre Géza Sántha
Kariero
Imre Géza Sántha akiris diplomon en 2002 pri historio-arthistorio en Universitato Babeş–Bolyai de Kluĵo. Li organizis ekspoziciojn, redaktis fakdatumarojn pri artmonumentoj de Distrikto Covasna, pri iamaj kaj kuntempaj artistoj. Li laboras en Székely Nemzeti Múzeum de Sfântu Gheorghe.
Kohelet
Hebree verkita (kun multaj arameismoj), redaktita en Judujo dum la Persa epoko de la 4-a aŭ 3-a jarcento, kies aŭtoro, nekonata, metas sian pensadon en la buŝon de reĝo Salomono ĉar tiutempe oni kutimis atribui signifajn verkojn al historiaj personuloj konsideritaj saĝaj.
Dekdu ĉapitroj dividas la verkon enhavantan saĝecajn meditojn pri la homa vivo. Ĝia sentencaro estas trafita je pesimismo kiel oni vidu en la suba citaĵo, kie estas proklamate ke la obskura ŝeola sorto de la forpasintoj preferindas al tiu de la vivantoj (ĉio estas vantaĵo).
Etimologio kaj stilo
Etimologoj jene eksplikas la originon kaj sintaksan transformiĝon de la vorto Kohelet: ĝi devenas el la prezenca participo de la verbo Qahal (kunvoki, asembleen kunigi). Laŭlitere oni devus traduki Qohelet per animantino, nome la ulino kiu ekscitas la paroladon.
La Septuaginto tradukis per Ekklesiastès, termino restinta ankaŭ en la kristana biblio sen tamen iu ajn ligo al la kristanaj lingvaj apartaĵoj rilatantajn al klerikaro. Literaturistoj memorigas ke jam Plutarko sin servis je tiu greka termino duoblece ĉu por indiki la prelegantan sintenon de la majstro ĉu la sintenon de kunvokita spektanto.
La stilo estas plana kaj sentencema, asertema sen iu ajn sanĉeliĝa opiniado. La lingvo enhavas diversajn arameajn vortojn (estas la epoko kiam la aramea ekforgesigas la hebrean); aperas ankaŭ kelkaj persaj vortoj.
Enhavo
Malfacile en la monda literaturo, des pli religia, troviĝas libro tiom pesimisma kaj senvaloriganta la vivplezuron kaj samtempe malkaŝanta la ruzecon por plikonsideriĝi en la socio kaj senutilecon de la homa penado por daŭre ekzisti. Se kompari kun la senvalorigo de la materio en Budhismo, oni trovas ja jes, ion similan, sed trovas ankaŭ ke Kohelet estas kredanta je Dio trascenda kaj kreinta kaj tute malsimila ol la kreitaĵaro.
En Qohelet estas prezentita, laŭ replikeca formo, diskuto pri la bono kaj malbono se tamen sin demandis kial la malbono eblas en mondo kreita de Dio tre saĝa kaj bona. La pripensado turniĝas ĉirkaŭ du demandoj, nome al kio utilas agadi laŭbone kaj agadi laŭ malbone. Se la morto estas la komuna sorto, tiam ĉio ŝajnas vana. Kohelet tial instigas (12,13-14) : ''“Ni aŭskultu la finon de ĉio: timu Dion, kaj plenumu ordonojn Liajn, ĉar ĈI tio estas ĉio por la homo. Ĉar ĉiun Faron Dio venigos al juĝo, kaŝitan ĉion eĉ, ĉu ĜI estas malbona aŭ bona”.'' La timo al Dio kaj obeo al Ordonoj estas insista sugesto kiel bonŝanca rimedo por eliri aŭ rezignacii al la aĉa stato. Tamen tiu invito al timo antaŭ Dio ŝajnas necesigita nur el la fakto ke per ĝi oni obtenus la dian benon kaj terajn facilaĵojn: Dio ŝajnas nur timata se ne algluita preskaŭ hazarde.
La tuta pensado kaj argumenta stilo montras ke la aŭtoro estas homo “de la jerusalema templo”, nome ankoraŭ ne tuŝita de helenisma etoso. Por diri "Dio" li uzas ha-Elohim, "Dio" laŭ 32 fojojn, neniam sin servas je la tetragramo.
Kritika analizo pri la enhavo
Se ekzamenita subaspekte de la toraa leĝo, la doktrino de Qohelet harmonias kun Genezaj instruoj: homo enmondiĝas per la dia kreado kaj komponiĝas el polvo kaj spirita elemento enblovita de Dio; la homo estis kreita perfekta kaj virta, sed li mem libere elektis malobei kaj morale malperfektiĝi; kaj, fine, la tuta universo daŭre ekzistas nur per la dia volo.
Pri la morta homo la Predikanto ŝajnas dubi eĉ pri ekzisto de la ŝeolo kiel loko de la mortintoj kaj ĝuste tio fariĝis batalĉevalo de neantoj de la supervivo laŭ Biblio kiel facile konstateblas ankaŭ en aliaj libroj (Psalmoj, Genezo), sed oni rimarkas iom penan procedon en la provo konsoli la konstatanton pri la mizero de la vivo kaj plian penon en la sugesto laŭ kiu sufiĉus la timo antaŭ Dio por superi kaj forigi la tristan konstaton de la koheleta filozofo. Kristanaj interpretistoj vidas en Kohelet la ekstreman konsciiĝon ke la necerta tera feliĉo ne sufiĉas satigi la homajn aspirojn.
Al Kohelet respondos alia libro, kanona por katolikaj kaj ortodoksaj eklezioj, nome Makabeoj kaj Saĝo de Salomono, en kiu la supervivo estas triumfe asertata. Cetere, la dia revelacio kompletiĝas per la Evangelioj kies centro estas la resurekto de Kristo, celo de ĉiuj.
Alia ĉagreno trafas niaepokan leganton de la libro koheleta: se la saĝulaj libroj kutime rezervas por la virino konsiderojn de malsupereco kaj danĝereco por la viro (kiel cetere en ĉiuj mezorientaj iamaj kultoj), ĉi tie la malŝato atingas la ekstremon. Atestu tion la versegoj 7,26ss: “Kaj mi trovas, ke pli malbona ol la morto estas la virino, kiu estas kaptilo, kaj kies koro estas reto, kaj kies manoj estas katenoj; tiu, kiu plaĉas al Dio, sin savos de ŝi, sed pekulo estos kaptita de ŝi. Jen, kion mi trovis, diris la Predikanto: oni devas kunigi unu fakton kun alia, por veni al konkludo. 28 Jen, kion ankoraŭ serĉis mia animo kaj ne trovis: viron unu inter mil mi trovis, sed virinon inter ĉiuj mi tute ne trovis“.
Se tiu biblia libro nun estas kanona, iam oni diskutis, inter hebreoj, ĉu ĝi meritus tian noton: skolo de Hillel favoris, skolo de Shammai dubis, fine ĝi estis inkluzivita en la kanono dum la hebrea Koncilio de Jamnia. En la kristana medio nur Teodoro de Mopsuestio ĝin kritikis pro ĝiaj skeptikeco kaj epikurismo. Fragmentojn de Kohelet oni trovis en manuskriptoj de Qumran.
11754 Herbig
11754 Herbig estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Ĝi estis fotita de Tom Gehrels sur unu el la 130 fotografiajn platojn eksponitaj en septembro kaj oktobro 1960, per la Schmidt-teleskopo de 122 cm de la Monto Palomar (Kalifornio). La fotaj platoj estis poste senditaj en Leiden (Nederlando), por esti ekzamenitaj de la geedzoj Ingrid kaj Cornelis van Houten dum la sekvantaj jaroj.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la usona astronomo George Herbig (1920–2013), kun-malkovrinto de la objektoj Herbig-Haro. Spektroskopiisto, li studis la junajn stelojn, la formiĝon de la steloj kaj la. Li laboris ĉe la Observatorio Lick de 1948 ĝis 1988 kaj poste en la Universitato de Havajo.
Busot
Busot estas hispana municipo lokiĝanta en Valencilando kaj en provinco Alakanto. Tiu havas areon de 33,84 km2 kaj havis loĝantaron de 3075 en 2020.
La urba kerno kuŝas sur monteto en la suda deklivaro de la montaro Cabezón de Oro. Distas sep kilometrojn de la marbordo (Campello).
Restas ruinoj de la iama araba kastelo (devena de la 12-a jarcento); krome estas ermitejo de San José; kaj la Grotoj Canelobre, ĉefa turisma allogaĵo. La montopinto Cabezón de Oro estas unu de la grandaj altaĵoj de la areo kun 1 209 m super marnivelo.
Eritrocito
La eritrocitoj (hematioj, ruĝaj globuloj) estas rondaj, plataj ĉeloj de la sango. Ili aperas sub la mikroskopo kvazaŭ samgrandaj platoj, kiuj estas meze enpremataj. La diametro de la eritrocito estas ĉirkaŭ 8 mikrometroj, alto 1-2 mikrometroj. La maturiĝintaj eritrocitoj de la homo (kaj la mamuloj) ne havas ĉelkernon (kontraste al birdoj kaj reptilioj, kiuj havas ĉelkernon en la eritrocito). La protoeritrocitoj (kiel ekz. normoblasto) ankoraŭ havas la ĉelkernon, kiu dum la maturiĝo iom post iom malkonstruiĝas, malaperas. La ĉelplasmo de eritrocitoj estas riĉa je ruĝa sangokolorigaĵo, la hemoglobino, per kiu ili fiksas kaj transportas la oksigenon. Ili estiĝas en la ruĝa medolo kaj vivdaŭras averaĝe 120 tagojn. Post la forkonsumo de la deponita energio, ili surfundiĝas. Sed ili ĉiam denove estiĝas en la ĉeloj de medolo, kie la ĉeloj produktas eritroblastojn kun hemoglobino, el kiuj transformiĝas normoblasto, post la elfalo de la ĉelkerno estiĝas la retikulocito, poste eritrocito, kiu enpaŝas la sangocirkulan sistemon. En plenkreskuloj troviĝas ĉirkaŭ 5 millionoj/mm³ da eritrocitoj.
La tasko de la eritrocitoj estas la oksigentransporto en la kardiovaskula sistemo. Ili akceptas en la pulmokapilaroj oksigenon kaj transportas tion tra la arteria sangocirklo al la arteriaj kapilaroj de histoj aŭ organoj, de kie la oksigeno transdoniĝas al la ĉeloj.
Kaze de anemio aŭ sangomanko, la nombro de la eritrocitoj malaltiĝis. La serpoĉela anemio estas genetike ligita malsano, ofte ĉe nigrahaŭtuloj.
Jan Schröder
Jan SCHRÖDER estas germana DĴ kaj repisto. Kvankam lia repertuaro estas grandparte germanlingva, li ankaŭ faris du esperantlingvajn hiphopkantojn kiuj tre famiĝis inter repemuloj: "Seksperanturismo" kaj "Manĝu bananojn". Jan Schröder koncertis interalie dum la Internacia Junulara Kongreso (IJK) 1996 en Güntersberge kaj la Internacia Seminario (IS) 1998/99 en Kassel (ambaŭ en Germanio). Li intertempe regule laboras dum la IS kiel DĴ.
7527 Marples
7527 Marples estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takeŝi Urata elde la Stacio de de Ōhira de la Observatorio de Nihondaira en Ŝimizu (kvartalo de Ŝizuoka).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la aŭstralia amatora astronomo Peter Marples, malkovrinto de la supernovao 2008fa en NGC 6722.
Félix Savart
Félix Savart (1791-1841) (n. en Charleville-Mézières, 🇫🇷, 30-a de junio 1791 - m. en Parizo, 🇫🇷, en la 16-a de marto 1841) estis franca kuracisto, fizikisto kaj inĝeniero, ĉefe konata dank'al la Leĝo Biot-Savart, pri la elektromagnetismo, kiun li malkovris kune kun sia kolego Jean-Baptiste Biot. Lia ĉefa intereso estis akustiko kaj la studoj pri vibrokorpoj. Iu privata intereso pri la violono kondukis lin al la kreado de la eksperimenta trapezoida modelo. Li donis sian nomon al la "savart", mezurunuo por la muzikaj intervaloj, kaj "rado de Savart", ia ilo kiun li uzis por esplori la atingon de la homaŭdado.
Jiquipilco
Jiquipilco aŭ Hikipilko estas komunumo en la meksika subŝtato Meksikŝtato (Estado de México). La ĉefurbo de la komunumo same nomiĝas Jiquipilco.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la Inegi) 59.969 enloĝantojn. El tiuj 29.032 viroj kaj 30.9370 virinoj. La komunumo havas surfacon de 276.46 kvadratkilometroj kaj ĝi situas je 2750 metroj super la marnivelo. La kvanto de precipitaĵo estas 1,200.0 milimetroj.
Fujaro
Fujaro estas tipa slovaka ligna popola blova muzika instrumento. Ĝi similas al gotika basa tri-trua fajfilo, kiu estis amase disvastigita kaj konata en Eŭropo dum 12-a kaj 13-a jarcentoj.
Sono de fujaro estas malgaja kaj melankolia. Laŭ slovakaj spertuloj pri fujaro estas ĝia devenloko en areo norde de Banská Bystrica en ĉirkaŭaĵo de Slovenská Ľupča.
Fujaron paŝtistoj uzadis dum ŝafpaŝtado, dum diversaj solenaj kaj malĝojaj okazoj. Ĝi estis uzata ankaŭ kiel signala komunik-instrumento. Fujarludo estas pretendema kaj postulas bonan aŭdsenton de la ludanto. Fujarludisto kutime akompanas sian fujarludon per kantado, kutime unu post la alia. Fujarludado estas sufiĉe libera, ludanto ne nepre kantas la saman melodion kiun ludas. Areo de fujar-uzado en centra Slovakio (teritorio Podpoľanie) estas ĉirkaŭ 500 km². Ĝian melodian sonon uzis en siaj komponaĵoj ankaŭ slovakaj muzikaj komponistoj (Svetozár Stračina kaj aliaj).
De la 25-a de novembro 2005 fujaro estas en listo de (nemateria) monda kultura heredaĵo UNESCO.
Priskribo
Fujaro estas de 70 cm ĝis 190 cm (laŭ agordado) longa ligna fajfilo kun tri truoj. Pro sia longo ĝi havas helpan fajfileton por alkondukado de aero, alie ne povus fujaron ludi tre malaltaj ludantoj.. Tiuj ĉi partoj estas kunligitaj per ledaj rimenetoj. Fujaroj estas ornamitaj en pluraj manieroj: profunda kaj malprofunda lignoskulptado, kolorigo per natura koloro de juglandarbaj fruktujoj aŭ per hidrogena klorido kaj per enbatado de maldikaj metalaj strioj. Ankaŭ eblas lasi fujaron en naturala, kruda aspekto.
La plej ofte uzata ligno por elfarado de la instrumento estas ligno de nigra sambuko. Nuntempe oni foje produktas fujaron ankaŭ de plasto, plejparte de PVC. Avantaĝo de plasto estas multoble malpli alta kosto kaj ĝia disponeblo (kiel akvokonduk-tuboj). Tamen multaj kontraŭas uzadon de plasto ĉar laŭ ili plasto estas maltaŭga materialo por fujaro. Laŭ ili plasto tute detruas senton de natura instrumento, kiun povas doni nur ligno. Ekzistas multaj popolaj konsiloj pri materialo por fujaro, ekz. ke "la ligno aŭdu nek rivereton nek kokojn nek preĝejan sonorilon". Aŭdado de rivereto kaj kokoj rilatas al fekundeco de grundo, se la grundo estas tre fekunda do arbo kreskas tro rapide kaj ties ligno estas maltaŭga. Aŭdado de preĝeja sonorilo rilatas al libereco kiu estis limigata de multaj flankoj, inkluzive religian liberecon limigitan fare de kristanoj.
En centra Slovakio en vilaĝo Korytárky (distrikto Zvolen) efektiviĝas dum somero fujara festivalo.
Skalara multipliko
Pli aparte, se K estas kampo kaj V estas vektora spaco super K, do skalara multipliko estas funkcio de K × V al V. La rezulto de aplikado de ĉi tiu funkcio al c en K kaj v en V estas cv.
Skalara multipliko en ĉi tiu senco aplikas ankaŭ al matricoj.
Skalara multipliko obeas jenajn regulojn: (vektoro en grasa tiparfasono): Ĉi tie + estas adicio en la kampo aŭ en la vektora spaco; kaj 0 estas la adicia idento.
Skalara multipliko povas esti konsiderata kiel ekstera operacio aŭ kiel grupa ago de la kampo sur la vektora spaco. Geometria interpretado de skalara multipliko estas streĉigo aŭ ŝrumpigo de la vektoro.
Kiel speciala okazo, V povas esti prenita al esti K mem kaj skalara multipliko povas tiam esti prenita al esti simple la multipliko en la kampo. Se V estas Kn, do skalara multipliko estas difinita laŭkomponante.
Ottó Bodó A.
Kariero
Ottó Bodó A. diplomitiĝis pri dramaturgio en UBB de Kluĵo en 1998, li doktoriĝis en en 2011 en Universitato de Teatro- kaj Filmarto de Budapeŝto. De 1998 li instruas en UBB de Kluĵo.
Monto Beuvray
Sur siaj flankoj troviĝas muzeo pri kelta civilizacio, malfermita al publiko en 1996.
Naturaj pejzaĝoj
Kiam flankoj de Monto Beuvray estas tute kovritaj per arbaroj, kun kelkaj senarbejoj, precipe sur arkeologiaj lokoj, la gazono sur la supro (konsistiganta altan herbejon) ebligas spekti ebenecon de la supro kaj faciligas vidon al pejzaĝoj. De la supro de Monto Beuvray, panoramo estas vasta, precipe al sudo kaj okcidento, ebliganta vidon al Morvan. Panoramtablo montras kulminojn, vojojn kaj vilaĝojn.
Historio
Jacques Lacarrière skribis : « Si l’on veut essayer de retrouver quelque chose des Gaulois, j’entends quelque chose que le paysage porte encore, même après tant de siècles, c’est à Bibracte qu’il faut aller, sur ce Mont Beuvray dominant les plateaŭ du Morvan », Se oni volas retrovi ion el gaŭlaj popoloj, kion la pejzaĝo ankoraŭ montras, eĉ post tiom da jarcentoj, al Bibracte oni devas iri, sur Monto Beuvray superanta altebenaĵojn de Morvan.
Monto Beuvray gastigis sur sia supro urbon-opidumon Bibracte, ekonomia, religia kaj politika ĉefurbo de aeduoj, gaŭla popolo aliancito al Romio. Bibracte tiris sian profiton el alta situacio, kiu simboligis potencon, kruciĝe de trans-eŭropaj vojoj kaj el grundaj minoj. En 52 a.K., Vercingetoriks estis proklamita ĉefo de koaliciintaj Gaŭlioj, kaj Julio Cezaro, post sia venko en Alesia, pasigis vintron tie por skribi siajn komentojn pri Gaŭla Milito.
François Mitterrand, tiama prezidanto de respubliko, venis por celebri tiun okazaĵon kaj pensis pri sia entombigo sub unu el la kverkoj, kiu kreskas sur la supro. La, kelkajn monatojn antaŭ sia morto, li aĉetis parcelon vastan je unu aro (100 kvadrataj metroj) kontraŭ simbola franko, en loko nomita La Chaume cele al sia entombigo. Fine, la malnova prezidanto estis entombigita en Jarnac, en Charente.
Multaj prifosadoj okazis sur tiu monto kaj ĝi gastigas ekde 1996 muzeon pri kelta civilizacio.
Monumentoj kaj konstruaĵoj videblaj supre de Monto Beuvray
Sur supro de Monto Beuvray estas kelkaj memorigaj konstruaĵoj kaj monumentoj : Al Jacques-Gabriel Bulliot, naskiĝinta en Autun la, mortinta en Autun la, prezidanto de aedua asocio de 1861 ĝis 1902, reprezentato de Institut de France, kiu Monto Beuvray retrovis kaj elgrundigis la gaŭlan opidumon de Bibracte, ĉefurbo de aeduoj en tempo de Julio Cezaro, daŭrigis kun sindonemo kaj konstanta kaj modesta de 1867 ĝis 1895 siajn laborojn sur tiu kulmino kaj indis agnoskon de aeduoj kaj kleruloj.
Spuroj de Bibracte videblaj surloke estas pli kaj pli multaj sinsekve de elgrundiĝoj okaze de kampanjoj de arkeologiaj prifosadoj, inter ili :
Protektita natura areo
La natura loko kun ekologia, faŭna kaj flaŭra intereso ( Zone naturelle d'intérêt écologique, faunistique et floristique aŭ ZNIEFF) laŭ tipo 1 de Monto Beuvray, konsistanta el fagejo kovras hektarojn. Tiu arbaro tre karakterizas Supra-Morvano ( Haut-Morvan), en kiu precipe kreskas adonisfolia senecio (Senecio fuchsii), ruĝa sambuko (Sambucus racemosa), alizarbo blanka (Sorbus aria) kaj Cicerbito de Plumier (Cicerbita plumeri). Marĉa alnejo okupas pli malsekajn lokojn. Estas ankaŭ plantoj kiaj reĝa osmundo (Osmunda regalis) en torfejo el sfagnoj, daŭra jaziono (Jasione perennis) kaj konopodio (Conopodium majus).
Plano por longtempa (unu jarcento) pejzaĝa regado estis elpensita de publika organizaĵo responsa pri la loko por iom post iom redukti efekton de pinalplantado kaj pli bone riveli la tutan arkeologian lokon.
Mazuto
Mazuto estas bruligebla rekremento de la distilado de la kruda petrolo. Ĝi bolas inter 280 kaj 320 oC: Ĝi utiligitas por hejtado, en dizeloj aŭ en kaldronegoj de lokomotivoj, vaporŝipoj. (peza oleo)
Mazuto povas esti uzata por hejtado de domoj en la eksa Sovetunio kaj en landoj de la Malproksima Oriento, kiuj ne havas la instalaĵojn miksi aŭ malkonstrui ĝin en pli konvenciajn petro -emiaĵojn. En la Okcidento, fornoj, kiuj bruligas mazuton, estas ofte nomataj hejtiloj "uzitaj oleo" aŭ fornoj "uzantaj oleon".
La plej grava faktoro, kiam oni klasifikas ĉi tiun brulaĵon, estas la sulfura enhavo, kiu plejparte povas esti trafita de la fonta krudmaterialo. Por sendaj celoj, ĉi tiu produkto estas konsiderata kiel "malpura oleo", kaj ĉar viskozeco draste influas ĉu ĝi povas esti pumpita, sendado havas unikajn postulojn. Mazuto multe similas al Numero 6-Oleo (Bunkro C), kaj estas parto de la produktoj postlasitaj post benzino kaj pli malpezaj eroj forvaporiĝis el la nafto.
Terra Nova (televida serio)
Resumo
Familio Shannon, al kiu apartenas la patro Jim, la patrino Elisabeth kaj la tri infanoj Josh, Maddy kaj Zoe havas jurajn malfacilaĵon, ĉar la tria infano estas kontraŭleĝa. Kiam la polico malkovras tion, la patro Jim atakas policanon. Al Jim oni malliberejigas. Du jarojn poste Elisabeth, kiu havas plurajn akademiajn gradojn havas la ŝancon partopreni kune kun siaj du leĝaj infanoj translokiĝon al Terra Nova (10-a translokiĝa ondo). Kune kun la helpo de Elisabeth, Jim sukcesas fuĝi de la malliberejo. Pere de falsaj dokumentoj Jim kune kun la filineto Zoe (kiu kunvojaĝas en dorsosako) ankaŭ atingas Terra Nova kaj tie denove retrovas la familion.
La familio Shannon devas alkutimiĝi al la nova situcio. Tio ne estas tiom facila kiom ŝajnas je unua vido, ĉar la homora devas vivi kune kun dinosaŭroj, strangaj bestoj kaj malsanoj kaj kun homa grupo, kiu ribelis kontraŭ la resto de la komunumo.
Salmo
Salmo estas la komunuza nomo por pluraj fiŝ-specioj de la salmonedoj. Oni nomas truto aliajn fiŝojn de la familio, kiu vivas en nesala akvo. Salmoj vivas kaj en la Atlantiko kaj en la Pacifiko, kiel ankaŭ en la Grandaj Lagoj kaj aliaj enlandaj lagoj. La duoninsulo Kamĉatko en orienta Rusio havas la plej grandan salmo-rezervejon de la mondo.
Priskribo
Kutime salmoj estas revenemaj: ili naskiĝis en nesala akvo, ili migras al oceano, kaj ili plenkreske revenas al nesala akvo por reproduktado. Onidire la fiŝoj revenas al tiu preciza loko kie ili elkoviĝis por fraji, kaj moderna scienco montris ke almenaŭ 90% de la fiŝoj frajante en certa rivereto ja elkoviĝis tie. En Alasko la transirado al aliaj riveretoj permesas al salmoj ekloĝi en novaj riveretoj, ekzemple en tiuj kiuj kreiĝas kiam glaĉero retiriĝas. Oni ankoraŭ ne scias precize kiel la salmoj navigas, kvankam certe iel rilatas al ilia bona flar-senso. En ĉiuj specioj de la pacifika salmo, la plenkreskuloj mortas baldaŭ post la frajado, sed eĉ en tiuj salmo-specioj kie plenkreskuloj povas pluvivi post frajado kaj reveni al la oceano por plumaturiĝi kaj fraji denove en alia jaro la post-frajada mortemo estas tre alta (eble ĝis 40 aŭ 50%); en ĉi tiuj specioj kie post-frajada pluvivado eblas, unuopuloj meze frajas du aŭ tri fojojn.
Homoj loĝantaj ĉe la marbordo jam delonge respektas la salmon. La plimulto de la popoloj loĝantaj laŭ la marbordoj kaj grandaj riveroj de la pacifika nordokcidento de Nordameriko ĉiujare okazigis ceremonion por honorigi la unue revenintajn salmojn. Dum multaj jarcentoj la homoj kaptis salmojn dum ili naĝis river-supren por fraji. Fama loko por fiŝkaptado per lancoj ĉe la Akvofaloj Celilo de la rivero Kolumbio inundiĝis post kiam grandaj akvobaraĵoj konstruiĝis en la rivero. La ajnuoj de norda Japanio trejnis hundojn kapti salmojn kiam ili amase revenis al siaj frajejoj. Nun oni kaptas salmojn en golfoj, krekoj, riveroj kaj proksime al la marbordo. Oni malpermesis la uzadon de longaj drivretoj krom apud la marbordo de Irlando.
La nombro de salmoj estas zorgige malalta en la Atlantiko kaj en iuj partoj de la Pacifiko, sed en apud norda Brita Kolumbio kaj Alasko la salmoj ankoraŭ estas abundaj. En la Skino ekzemple, rivero de norda Brita Kolumbio, milionoj da sovaĝaj salmoj revenas ĉiujare, kio subtenas komercan fiŝkaptadon, la fiŝkapajn bezonojn de lokaj indiĝenuloj, sportaj fiŝkaptistoj, kaj la diversaj vivestaĵoj kaj komunumoj de ĉi tiu regiono kiuj dependas je la salma revenado por siaj nutrado kaj enspezoj.
Kaj la atlantikaj kaj la pacifikaj salmoj estas gravaj por sporta fiŝkaptado en la tuta mondo.
En la suda hemisfero vivas la aŭstralia salmo, kiu estas salakva specioj tute ne parenca al la salmonedoj. Oni trovas ĝin laŭborde de suda Aŭstralio kaj Tasmanio. Kutime kaptata tie per grandaj plaĝretoj, ĝia uzado kiel komerce utiligebla fiŝo malpliiĝis dum la pasintaj 20 jaroj.
Vivhistorio
La salmino elfosas malprofundan kavaĵon en la gruzo de rivereta bedo kaj tie deponas siajn ovojn. La koloro de la ovoj kutime varias de oranĝa ĝis ruĝa. Unu virseksa fiŝo (aŭ pluraj) alproksimiĝas al la fiŝino dum ŝi deponas siajn ovojn kaj ilin fekundigas. La fiŝino sekve kovras la ovojn per perturbigo de la gruzo ĉe la river-supra rando de la kavaĵo. La ovoj elkoviĝas kaj la fiŝidoj rapide evoluigas vertikalajn striojn por sin kamufli. La salmidoj restas unu ĝis tri jarojn en la rivereto kie ili elkoviĝis antaŭ ol ili eniras la sekvan evoluetapon, dum kiu ilia haŭto kovriĝas per facile forfroteblaj arĝentecaj skvamoj kaj ilia korpo-kemio ŝanĝiĝas por permesi al la salmidoj vivi en salakvo. Sekve la salmidoj migras al la oceano, pasigante iom da tempo en saleta akvo por permesi al siaj korpoj alkutimiĝi al la sistemo de oksigen-reguligo en la oceano.
Atinginte la maron, la junaj salmoj pasigas tie du ĝis ok jaroj (laŭ la specio) dum ili sekse maturiĝas en sala akvo. Plenkreskaj ili revenas al la riveretoj kie ili elkoviĝis. Antaŭ la frajado la salmoj ŝanĝiĝas. Iuj kreskigas ĝibon, aliaj kaninojn, pliaj kurbiĝon de la makseloj; ĉiuj alprenas malpli helan haŭtkoloron. La ŝanĝiĝo progresas ju pli multe la fiŝoj restas en nesala akvo kaj, se ili pluvivas, ankoraŭ poste. Salmoj povas longe vojaĝi por atingi sian frajejon, foje naĝante centojn da kilometrojn kontraŭ la akvofluo, preterpasante akvofalojn kaj kaskadojn. Ĉinukoj kaj nerkoj de centra Idaho, ekzemple, vojaĝas pli ol 1200 kilometrojn kaj grimpas 2000 metrojn por veni de la Pacifiko ĝis sia frajejo.
Oni povas scii la aĝon de salmo de la kreskoringojn sur ĝiaj skvamoj, se oni rigardas ilin sub mikroskopo. Ĉiujare la salmo spertas periodon de rapida kresko, kutime dum la somero, kaj alian de malrapida kresko, kutime dum la vintro. Ĉi tio rezultigas kreskoringojn similaj al tiuj videblaj ĉe arboj. Kreskado de nesala akvo montriĝas kiel densaj ringoj, kreskado en salakvo kiel maldensaj ringoj; la frajadon akompanas signifa erozio de la salma korpo dum la korpo konvertiĝas al ovoj kaj laktumo.
Nesalakvaj riveretoj kaj estuaroj provizas gravan vivejon por multaj salmospecioj. Tie la junaj salmoj manĝas terinsektojn kaj akvoinsektojn, amfipodojn, kaj aliajn krustacojn, la pli aĝaj manĝas aliajn fiŝojn. Ovoj deponiĝas en iom profunda, malvarma akvo kun gruzo kie estas bona akvofluo por provizi oksigenon al la embrioj. Estas alta mortokvanto inter la junaj salmoj pro natura predado kaj home kaŭzitaj ŝanĝoj al la vivmedio kiel ŝlimado, altaj akvotemperaturoj, malaltaj niveloj de oksigeno, manko de gruzo en riveretoj, kaj malpliigo de la akvofluo. Estuaroj kaj apudaj malsekejoj provizas gravajn vivejojn por junaj salmoj dum ili pretiĝas eniri la oceanon. Malsekejoj ne nur bufras la estuarojn de ŝlimo kaj poluaĵoj sed ankaŭ provizas gravajn lokojn kie salmidoj povas manĝi kaj kaŝi sin.
Salmo kiel manĝaĵo
Salmaĵo estas manĝaĵo populara kaj ankaŭ saniga danke al tio ke en ĝi estas alta nivelo de proteino kaj grasacidoj Omego-3, kaj ĝia ĝenerale malalta nivelo de graso. Laŭ raportoj en la revuo Science, en kultivitaj salmoj tamen estas altaj niveloj de dioksinoj. Niveloj de PKB (Poliklorizita bifenilo) povas esti ĝis okoble pli altaj en kultivitaj salmoj ol en sovaĝaj salmoj, kaj niveloj de grasacidoj Omego-3 estas malpli altaj ol en sovaĝaj salmoj. La viando de sovaĝaj salmoj certe estas sana manĝaĵo, kaj laŭ la brita Agentejo pri Normoj de Manĝaĵo la avantaĝoj kiujn oni ricevas manĝante kultivitajn salmojn daŭre estas pli gravaj ol la malavantaĝoj. Krome estas notinde ke el ĉiuj komerce haveblaj fiŝaĵoj, salmaĵo havas la plej malgrandan influon de metilhidrargo.
Salmaĵo kutime estas laŭ koloro oranĝa ĝis ruĝa, kvankam la viando de sovaĝaj salmoj foje estas blanka. La natura koloro de salmaĵo venas de karotenoidaj pigmentoj de astaksantino (E161j), kiun sovaĝaj salmoj alprenas manĝante krilon kaj aliajn etajn mariskojn. Pro tio ke la manĝaĵo de kultivitaj salmoj ne enhavas mariskojn, oni arte aldonas la pigmenton, kune kun kantaksantino (E161g) kaj aliaj vitaminoj, al la manĝaĵo kiel kolorigilojn. Astaksantino estas potenca antioksidanto kiu stimulas la sanon kaj evoluon de la fiŝa nervosistemon kaj plibonigas la fekundecon kaj kreskadon de la salmoj. Kantaksantino aliflanke estas konata havi negativajn efikojn je la homa okulo kaj manĝita grandkvante difektigas la retinon.
Ĝenerale oni povas diri ke la vasta plimulto (pli ol 99%) de atlantika salmaĵo komerce havebla sur la monda merkato venas de kultivitaj salmoj, dum la plimulto (pli ol 80%) de salmaĵo de la Pacifiko venas de sovaĝaj salmoj. La ladsalmo aĉetebla en Usono kutime venas de sovaĝaj pacifikaj salmoj, kvankam oni enladigas ankaŭ iom da salmaĵo de kultivitaj salmoj. Alaska salmaĵo preskaŭ ĉiam venas de sovaĝaj (pacifikaj) salmoj. Bukana salmo ankaŭ estas populara kaj povas serviĝi aŭ varme aŭ malvarme. Salsalmaĵo estas aŭ malvarma bukansalmo aŭ salmo konservita en salakvo.
Kruda salmaĵo povas havi en si la fadenvermon anisakiso, maran paraziton kaŭzantan anisakiazon. Pro tio la japanoj ne manĝis krudan salmaĵon antaŭ ol fridigado fariĝis ĝenerale havebla. Sekve la uzado de salmo kaj salmaj ovoj nur lastatempe populariĝis en la farado de saŝimio (kruda fiŝaĵo) kaj suŝio.
Mediaj premoj
En multaj lokoj la nombro da sovaĝaj salmoj malpliiĝis dum la lastaj jardekoj, precipe se temas pri atlantikaj salmoj frajantaj en riveroj de okcidenta Eŭropo kaj pri salmoj frajantaj en la riversistemo Snake de nordokcidenta Usono. Ĉi tio verŝajne havas diversajn kaŭzojn, inter ili:
Akvokulturo
Akvokultivado de salmoj estas grava ekonomia kontribuanto al la monda produktado de kultivitaj naĝil-fiŝoj, kun valoro de pli ol miliardo da usonaj dolaroj jare. Inter aliaj ofte kultivataj fiŝoj estas la tilapioj, siluredoj, karpoj, bramoj, kaj trutoj. Kultivado de salmoj estas tre vigla industrio en Norvegio, Svedio, Skotlando, Kanado, kaj Ĉilio, kaj ĝi provizas la plejmulton de la salmaĵo manĝata en Nordameriko kaj Eŭropo. Oni ankaŭ kultivas atlantikajn salmojn en Rusio kaj en Tasmanio (Aŭstralio).
Salmoj estas karnovoraj kaj oni manĝigas ilin per nutraĵo farita el aliaj fiŝoj kaj aliaj marestaĵoj. Sekve, ju pli multiĝas la nombro de kultivitaj salmoj, des pli kreskas la bezono kapti aliajn fiŝojn por nutri la salmojn. Oni daŭre laboras je anstataŭigado de bestoproteinoj en la salma dieto per vegetalaj proteinoj, sed ĉi tiu anstataŭigo rezultigas malaltiĝon de la nivelo de la valoraj grasacidoj de tipo Omego-3 en la kultivitaj salmoj. En intensa kultivado salmoj suferas parazitojn kiel marlaŭsojn kaj Gyrodactylus salaris, kaj infektojn kiel bakterian renmalsanon, infektan globulestiĝan nekrozon, infektan salman anemion, infektan pankreatonekrozon, piŝirikecian sangosepson, ameban brankomalsanon, fiŝan furunkozon, kaj turniĝan malsanon. Oni nun plejofte uzas malfermajn ret-kaĝojn, kio ebligas salmokultivadon kun malaltaj kostoj; tiu metodo tamen ankaŭ permesas ke malsanoj kaj marlaŭsoj disvastiĝu al sovaĝaj salmoj.
Alia formo de salmokultivado, kiu estas pli sekura sed malpli regebla, estas la tenado de salmidoj en frajejoj, ĝis ili estas sufiĉe aĝaj por vivi sendepende. Oni tiam liberigas ilin en riveroj, penante plimultigi la salmaron. Ĉi tion oni ofte faris en landoj kia Svedio antaŭ ol la norvegoj ekuzis malferm-retajn salmokultivejojn, sed privataj firmaoj malofte faris tion, ĉar iu ajn povas kapti la salmojn, kiam ili revenas por fraji, kio limigas la eblecon de la firmao ricevi financan kompenson de sia investaĵo. Pro tio precipe publikaj instancoj subtenas la frajejojn celante plimultigi la salmojn tie, kie ili estis endanĝerigitaj de troa fiŝkaptado, baraj-konstruado, kaj media detruado. Bedaŭrinde, ĉi tia manipulado de la salmaro povas havi negativajn sekvojn, kiel ekzemple la genetikan "diluadon" de la sovaĝa salmaro, kaj en multaj regionoj oni nun malkuraĝigas la suplementan bredadon de salmoj kaj preferas la limigon de rikoltado kaj la plibonigadon kaj protektadon de la naturaj vivmedioj de la salmoj. Variaĵo de fiŝstokado nomata oceana ranĉado evoluas en Alasko: tie oni liberigas salmidojn en la oceano malproksime de la riveroj kie frajas sovaĝaj salmoj; maturiĝinte ili revenas al la loko, kie oni enoceanigis ilin, kaj tie fiŝkaptistoj povas ilin kapti.
Specioj
La diversaj salmospecioj havas multajn nomoj kaj diversajn vivmanierojn.
Specioj de la Atlantika Oceano
Specioj de la atlantika oceano apartenas al la salma genro. Inter ili estas:
Specioj de la Pacifika Oceano
Specioj de la pacifika oceano apartenas al la genro Onkorinko. Inter ili estas:
Lev Trockij
Lev Trockij (Лев Давидович Троцкий latinlitere Lev Davidoviĉ TROCKIJ; en Esperanto: Leo Trocko; naskiĝis je la 7-a de novembro [aŭ 26-a de oktobro j.k.] 1879, mortis je la 21-a de aŭgusto 1940) estis politikisto kaj grava partoprenanto en la Oktobra revolucio en Rusio.
Li naskiĝis kiel Lev Davidoviĉ Bronŝtejn (Лев Давидович Бронштейн) de judaj gepatroj en Janovka, nun Bereslavka (Бересла́вка), Ĥersona provinco, Rusia imperio. Li aktive kaj decide partoprenis en la Rusa Revolucio de 1917 kaj estris la ruĝan armeon dum la Rusa Enlanda Milito. Li estas kreinto de la simbolo de serpo kaj martelo (kun stelo). Antaŭ kaj post la morto de Lenino li oponis la mallojalan kaj kontraŭleninan konduton de Stalino. La adeptoj de Trocko konsistigis novan movadon ene de la komunismo, Trockismo. Iliaj referencoj estas Karlo Markso, Frederiko Engelso, Roza Luksemburgo, Vladimir I. Lenino kaj Leo Trocko. Trockij estis elpelita el Sovetio kaj finfine murdita de la stalina agento Ramón Mercader en Coyoacán, Meksikurbo en 1940, post la fondo de la 4-a Internacio en 1938.
Li estis modelo por la fikcia revoluciisto Emmanuel Goldstein en la politika romano 1984 de George Orwell.
Verkoj en Esperanto
- Leo Trocko: La malsano de Lenino. En: Leo Trocko: Antaŭparolo kaj enkonduko al la germana eldono de "La konstanta revolucio" kaj La malsano de Lenino. Kun biografietoj de Jurij Finkel. Traduko el la germana kaj postparolo de Vilhelmo Lutermano. Monda Asembleo Socia (MAS), 2016, 112 paĝoj, ISBN 978-2-36960-045-9 (= MAS-libro 143);
Vászoly
Vászoly [vAsoj] estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en Distrikto Balatonfüred.
Lev Trockij
Verkoj en Esperanto
- Leo Trocko: La testamento de Lenino. Elangligis Vilhelmo Lutermano. Monda Asembleo Socia (MAS), 2016, 102 paĝoj, ISBN 978-2-36960-052-7 (MAS-libro 148);