cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lafcadio Hearn
Lafcadio HEARN estis naskita en 1850 en Lefkado, (Grekio) de greka patrino kaj irlanda patro, kaj pasis sian infanaĝon en Anglio, Francio kaj Usono. Li iĝis ĵurnalisto, tradukis Théophile Gautier, vivis dum iom da tempo en insulo Martiniko, kaj fine alvenis Japanion en 1890.
Tie li verkis la plej gravan parton de sia laboro. Lafcadio Hearn edziĝis kun japanino, kaj estis la unua eŭropano iĝanta japana civitano. Li tiam prenis novan nomon: Koizumi Yakumo (小泉八雲), Koizumi (Fonteto) laŭ la familinomo de lia edzino, Yakumo (ok nuboj) laŭ la kromnomo de ŝia naskiĝloko. Instruisto por angla literaturo en la universitato de Tokio, li estis tiel interpretanto de la okcidenta kulturo al siaj studentoj. Per siaj libroj li estis ankaŭ, kaj precipe, la interpretanto de la tiam nekonata japana kulturo al eŭropaj legantoj.
Li priskribas de ene per klara kaj agrabla stilo la ĉiutagan vivon, la malnovajn tradiciojn, kaj la superstiĉojn de sia nova lando.
Listo de libroj
En esperanto legeblas Ĉe stacidomo tirita de "Kokoro"
Tuba ŝraŭbaĵo
Tuba ŝraŭbaĵo estas normaro de ŝraŭbaĵoj, destinitaj por kunigi ŝtalajn tubojn.
Ĝia nominala diametro, malsimile al aliaj normaj ŝraŭbaĵoj, estas ena diametro de tubo kun norma diko de la muroj, kvankam la ŝraŭbaĵo estas en ekstera faco de la tubo.
La ŝraŭbaĵo estas dekstra.
(dimensioj estas en milimetroj se ne estas skribita alie)
Formiamido
Formiamido aŭ metanamido estas amido derivita el la formiata acido, senkolora likvaĵo miksebla kun akvo kaj kun amoniakodoro. Ĝi uzatas kemia krudmaterialo por la manufakturo de sulfonamidoj, farmaciaĵoj, herbicidoj, pesticidoj kaj en la manufakturo de cianida acido.
Ĝi same uzatas kiel paper- kaj fibro-moliganto. Ĝi estas solvanto por multaj jonaj komponaĵoj. Ĝi ankaŭ uzatas kiel solvanto por rezinoj kaj plastigantoj. Metanamido estas konstituaĵo de krioprotektivaj miksaĵoj kaj biovitrigoj en la konservado de histoj kaj organoj. Aliaj uzoj estas kiel koloido-ĝelaj solvaĵoj por preventi krakadon dum sinterigado
Sintezo 2
En la pasinteco, formiamido estis produktita per traktado de formiata acido kun amoniako, kiu estigas amonian formiaton:
NGC 7813
NGC 7813 (aliaj indikoj — IC 5384, MCG -2-1-16, MK 936, IRAS00015-1215, PGC 287) estas galaksio en konstelacio Baleno.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Horné Lefantovce
Horné Lefantovce, hungare Felsőelefánt [felŝOelefAnt], germane Oberlefant estas malgranda vilaĝeto kaj municipo en Slovakio. Horné, felső kaj ober signifas: supra.
Situo
Horné Lefantovce situas fine de mallonga, aĉa sakovojo el Dolné Lefantovce. Nitra (urbo) troviĝas je 16 km-oj.
Historio
La unua mencio okazis pri la unueca vilaĝo en 1113 laŭ tiama hungara ortografio "Elefant". En 1369 grava abatejo konstruiĝis. En 1796 la tutlanda geografia libro taksis la lokon unuaklasa. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Felsőelefánt 616 homoj, (slovakoj en majoritato, hungaroj en minoritato). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Nyitra (reĝa departemento), al distrikto de Nyitra, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Horné Lefantovce 1051 homoj, (1020 slovakoj).
Famuloj
En la vilaĝo naskiĝis hungara ĉefepiskopo Béla Bartakovics.
Stepan Vasilĉenko
VASILĈENKO Stepan (ps. de Panasenko) ukraine Степан Васильченко (1879-1932) - verkisto kaj pedagogo. Naskiĝis en urbeto Iĉnja (Ĉernihiva provinco). Finis Instruistan instituton en Hluĥiv, instruis en lernejoj de Kieva provinco kaj Poltava provinco. Ekverkis ruse, sed poste transiris al la ukraina. Aŭtoris multajn novelojn, rakontojn, dramojn. Tradukis el la rusa. Planis biografian romanon pri Taras Ŝevĉenko, sed finverkis nur la unuan ĉapitron el kvin.
Lian rakonton "Kamparula aritmetiko" esperantigis Volodimir Hordijenko.
Izotemperatura procezo
Izotemperatura procezo (aŭ izoterma procezo) estas termodinamika procezo en kiu temperaturo estas konstanta. Ĉi tiu procezo okazas kutime kiam termodinamika sistemo havas kunaĵon el termika rezervujo, aŭ procezo estas tiel malrapida ke la temperaturo de tia sistemo ne ŝanĝas.
Zsolt Erőss
ERŐSS Zsolt (eroeŝ) estas hungara montgrimpanto, la unua hungara civitano surgrimpinta la monton Ĉomolungmon en 2002. Li naskiĝis en Miercurea Ciuc la 7-an de marto 1968 kaj li mortis ? la 21-an de majo 2013 en Kangchenjunga.
Natsume Sōseki
NATSUME Sōseki aŭ NACUME Soseki (japana: 夏 目 漱 石; naskita la en Edo; mortinta la ) estis unu el plej eminentaj japanaj verkistoj de la epoko de la Meiji-restarigado, dum kiu okazis malfermado al la okcidenta kulturo. Fakte, en la japana literaturo, Soseki plej bone reprezentas tiun novan Japanion.
Izotemperatura procezo
En izotemperatura procezo ekzistas funkcio de stato, de kiu ŝanĝo ekvacias al ŝanĝo de mekanika laboro. Ĉi tiu funkcio estas libera energio ( F = U - TS ).
Natsume Sōseki
Soseki lernis la klasikan ĉinan lingvon kaj la anglan, sed kvankam li ne ŝatis la formon de studo en la universitato, li tamen elstaris en siaj studoj; En 1891 li publikigis anglan tradukon de Hojoki, klasikaĵo de la Kamakura epoko. Post diplomiĝo ĉe universitato, li iĝis licea instruisto por angla lingvo.
Izotemperatura procezo
Izotemperatura procezo pri ideala gaso
El ekvacio de Clapeyron estas: kie:
Natsume Sōseki
En 1900, Soseki estis sendita por studi en Britio fare de la japana Edukministerio por periodo de du jaroj, kiel "la unua japana akademiano pri angla literaturo"; Li studis dum pluraj monatoj en la Universitato de Londono, kaj dum proksimume jaro kun specialisto pri la verkoj de Ŝekspiro. Li pasigis la plej grandan parton de sia tempo legante, kaj tial li daŭre studis anglan literaturon. Soseki, kiu vivis en soleco kaj malriĉeco, estis torturita de sia restado en la fremda lando, kie li sentis sin kiel "hundo inter lupoj". Reveninte al Japanio en 1903, li instruis anglan literaturon en la universitato de Tokio kiel posteulo de Lafcadio Hearn en lia funkcio. Sed li havis malfacilaĵon kun la studentoj kaj ne ŝatis tiun funkcion.
Izotemperatura procezo
Izotemperatura procezo pri ideala gaso
Laboro kiun faras gaso ŝanĝante volumenon ekde VA ĝis VB estas:
Natsume Sōseki
Post la sukceso de "Mi estas Kato", satiro kiu prezentas la vivojn de etburĝaj familianoj el la vidpunkto de ilia kato, li eksiĝis kaj eniris la stabon de la ĵurnalon Asahi Ŝimbun kiel literatura kritikisto. Tiu ĵurnalo eldonis plejparte el liaj romanoj.
Izotemperatura procezo
Izotemperatura procezo pri ideala gaso
en izotemperatura procezo:
Natsume Sōseki
Ĉefaj romanoj:
Bražec (Náchod)
Bražec (Braschetz) estas parto de distrikta urbo Náchod en distrikto Náchod en Ĉeĥio. Ĝi troviĝas sude de Náchod. En la jaro 2009 ĉi tie estis registritaj 126 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Bražec estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 2,24 km².
Vilao Stein
La Vilao Stein, aŭ Villa Stein, desegnita de Le Corbusier, estis konstruita en 1927 en Garches, Francio. La konstruaĵoj estas konata ankaŭ kiel Villa Garches, Villa de Monzie, kaj Villa Stein-de Monzie.
Ĝi estas en 17 Rue de professeur Victor Pauchet, kaj tiu vilao estis konstruita por Gabrielle Colaco-Osorio de Monzie (1882–1961) kaj Sarah Stein, bofratino de Gertrude Stein, inter 1926 kaj 1928.
Thun-Saint-Martin
Thun-Saint-Martin estas franca komunumo lokita en la departemento Nord kaj en la regiono Nordo-Kaleza Markolo. Ĝi havis 460 loĝantojn laŭ censo plenumita en 1999.
Kristaliĝo
Kristaliĝo estas la formiĝo de solida kristalo. La elira substanco povas esti solvaĵo, fandaĵo, gasaĵo aŭ amorfa solido.
Thun-Saint-Martin
Geografio
Thun-Saint-Martin estas unu el la vilaĝoj lokitaj ĉirkaŭ la urbeto Cambrai. Ĝi do situas kerne de la natura regiono Cambrésis, kiu ĉefe konsistas el malaltaj ebenaĵoj kaj vastaj agroj. Cambrésis situas inter du aliaj, iom pli montetaj regionoj, nome Avesnois oriente kaj Artezo okcidente.
Kristaliĝo
En la teknika kemio kristaliĝo estas procedo por purigi kaj izoligi kemiajn kombinaĵojn.
Thun-Saint-Martin
Geografio
Thun-Saint-Martin etendiĝas sur 6,03 km².
Historio
Okaze de la municipa baloto de 2008 venkis en la vilaĝo S-ro Henri Despres, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Administrado
Thun-Saint-Martin apartenas al la kantono Cambrai-Est, kies ĉefurbo estas Cambrai. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Cambrai, unu el la 6 arondismentoj de la departemento Nord.
Franzburg
Franzburg estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Antaŭpomerio-Rügen de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio. Administre ĝi apartenas al la komunumaro Amt Franzburg-Richtenberg de pluraj proksime kunlaborantaj najbaraj komunumoj kaj estas ties administra centro. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Vidindaĵo estas la ekspozicio Schmiterlöwsche Sammlung Franzburg, Ernst-Thälmann-Straße 85/86, 18461 Franzburg.
Sfinkso (egipta mitologio)
Sfinkso en la egipta mitologio estas leono kun homa kapo, kiu gardas la pordojn de la subtera mondo.Sfinksoj estas reprezentitaj de ŝtonaj statuoj. Ili simbolas la potencon de la faraono kaj gardis ties nekropolon. Nur post la nova imperio ili multobligis ĉe la enirejoj de multaj temploj, kie estis starigitaj longaj vicoj ambaŭflanke de la alirvojo.
Recaș
Recaș [rekaŝ] (Temesrékás [temeŝrekaŝ], Rekasch, Рекаш) estas urbo en distrikto Timiș en Rumanujo oriente de Timișoara. Administre apartenas al ĝi: Bazoș, Herneacova, Izvin, Nadăș, Petrovaselo, Stanciova.
Sfinkso (egipta mitologio)
Sfinkso estas malnova greka vorto, kiu devenas de la sanskrita sthag (pâli, thak), kiu signifas "kaŝita". Alia eblo estas ke ĝi devenas de la malnova egipta Shesepankh, kiu signifas "viva statuo".
Recaș
La statuson de urbo Recaș ricevis en aprilo 2004.
Sfinkso (egipta mitologio)
Laŭ Francisko Azorín Sfinkso estas Fabela, flugilhava besto, de la antikvaj egiptanoj, kun leona korpo k. homa kapo; simbolo de la forto kun la inteligento. Li indikas etimologion el la greka sfinks, kaj de tie la latina sphinks. Kaj li aldonas la terminon androsfinkso, por sfinkso kun vira kapo.
En malnovaj mitaj tekstoj de Egiptio, sfinkso povis alvoki sabloturnventegojn, kiuj detruis ĉiajn vilaĝojn sur ĝia vojo. La hurlado estis tiom abomena, kiom tiu de la leono de Nemeo: fakte ambaŭ monstroj povis detrui la timpanojn de tiuj, kun kiuj ili kruciĝis.
Recaș
Historio
Ĝia unua skriba mencio estis en 1359. Ĝis la Traktato de Trianon ĝi apartenis al Hungario (Temes), poste al Rumanio.
Recaș ĝemeliĝis kun Nova Crnja en Serbio.
16189 Riehl
16189 Riehl estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la dum la kampanjo "LINEAR" elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Emily Elizabeth Riehl, finalistino en 2002 de la Intel Science Talent Search, scienca konkurso por lernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Emily estis lernantino ĉe la University High School en Normal (Ilinojso, Usono).
33217 Bonnybasu
33217 Bonnybasu estas tre malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo « LINEAR » (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Bonny Basu, mentorinon de unu finalist(in)o de la Broadcom MASTERS de 2016, konkurso pri matematiko kaj scienco por gestudentoj de meza lernejo. Ŝi instruas ĉe la Challenger School - Shawnee de San Jose (Kalifornio).
Dăbâca (Toplița)
Dăbâca [dəbıka] (hungare: Doboka) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Hunedoara. En 1910 ĝi havis 384 loĝantojn (rumanoj); en 1992 285 (rumanoj). Ĝia unua skriba mencio estas el 1464. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Hunyad vármegye). Administre ĝi apartenas al la komunumo Toplița.
Dăbâca situas ĉe la rivero Cerna, inter Toplița kaj Hășdău, al kiuj ĝin ligas la distrikta vojo DJ687D.
Zoltán Tóth
Zoltán TÓTH [tOt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Tóth Zoltán estis hungara historiisto, muzeologo, profesoro, membro (korespondanta en 1927, ordinara en 1940, direktora en 1945)) de Hungara Scienca Akademio.
Zoltán Tóth naskiĝis la  1888 en Budapeŝto. Li mortis la 1958 en Budapeŝto.
Biografio
Zoltán Tóth frekventis militakademion kaj universitaton en Budapeŝto ricevinta diplomon en 1912. En la sekva jaro li eklaboris en Hungara Nacia Muzeo, kie li longe laboris. Li akiris pli novan diplomon en 1921. Kiel muzeologo li studis la plej gravajn muzeojn en Eŭropo. Li okupiĝis precipe pri la mezepoka hungara historio. Li ricevis akademian premion en 1922.
Federacio Cinologia Internacia
La Federacio Cinologia Internacia (france: Féderation cynologique internationale, FCI) estas prihunda internacia asocio, kun senprofitcela statuso laŭ la belga juro, kies ĉefsidejo troviĝas en la belga urbo Thuin.
Historio
La Federacio Cinologia Internacia estis kreita la 22-an de majo 1911 kun la celo kuraĝigi kaj protekti la cinologion kaj la hundojn de pura raso per ĉiuj rimedoj juĝitaj dezireblaj. La fondintaj landoj estis la jenaj:
Delegado de la taskoj
La FCI delegas al siaj membroj librotenadon de la respektivaj devenoj (LOF, LOSH, LOS, LOL, ...). La membroj estas ankaŭ respondecaj de iliaj naciaj rasoj, por kiuj ili starigas la normon kaj la bredado-direktivojn. Ili organizas la diversajn naciajn konkursojn, ĉiu laŭ siaj propraj reguloj. Por ĉiu lando, la FCI atribuas la rajton organizi ĉiujare certan nombron de internaciaj konkursoj, ĉi tiuj estante ĝenerale kombinitaj kun nacia konkurso. Fine, ĉiu membro kapabla plenigi la sarĝo-kajeron povos potuli al la organizanto de la supernaciaj konkursoj (po unu por ĉiu jaro, per disciplino kaj per geografia sekcio), eĉ unu el la tutmondaj konkursoj (po unu por jaro kaj per disciplino).
Notoj kaj referencoj
Tiu ĉi artikolo estas parta traduko de la franclingva artikolo en Vikipedio je la 9-a de aprilo 2018.
Grandaj urboj de Ameriko
Tiu ĉi artikolo estas aparta parto de grandurbo, kie pri ĝeneralaĵoj kaj pri la aliaj kontinentoj estas informoj. Memoru, ke grandaj urboj konsistas el milionurboj, metropoloj (inter 1 miliono kaj 500mil) kaj grandurboj (inter 500mil kaj 100mil)!
Notoj:
Argentino
En Argentino estas 3 milionurboj: Bonaero (ĉefurbo), Kordobo (Argentina urbo) kaj Rosario. Metropoloj estas Mendoza (urbo), San Miguel de Tucumán, La Plata, Mar del Plata kaj Saltaurbo.
Grandurboj estas Santa Fe de la Vera Cruz, San Juan (Argentina urbo), Resistencia, Santiago del Estero (urbo), Corrientes (urbo), Bahía Blanca, San Salvador de Jujuy, Posadas (Argentino), Paraná (Argentino), Neuquén, Merlo (Argentina urbo), Quilmes, Formosa (Formosa), Banfield, José C. Paz (urbo), Lanús, San Fernando del Valle de Catamarca, San Luis (Argentina urbo), Gregorio de Laferrere (urbo), Hurlingham, La Rioja (Argentina urbo), Berazategui (Argentina urbo), González Catán, Rio Cuarto, San Rafael (Mendoza), San Miguel (Bonaero), Moreno (Bonaero), Concordia (Argentino), San Fernando (Bonaero), Comodoro Rivadavia, San Nicolás de los Arroyos, Isidro Casanova, Bernal, San Carlos de Bariloche, Trelew, San Juan Bautista, Santa Rosa (La Pampa), Avellaneda, Lomas de Zamora, Temperley, Monte Grande, San Justo (Bonaero), Ituzaingó (Bonaero), Castelar, Rafael Castillo, Tandil, Libertad (Bonaero).
Bahamoj
En Bahamoj estas nur unusola grandurbo: la ĉefurbo Nasaŭo.
Bolivio
En Bolivio estas 2 milionurboj: Santa Cruz de la Sierra kaj El Alto. Metropoloj estas La-Pazo kaj Cochabamba (urbo). Grandurboj estas Sucre, Montero (Santa Kruzio), Oruro (urbo), Tarija (urbo), Potosí (urbo), Sacaba, Riberalta kaj Yacuiba.
Brazilo
En Brazilo jam formiĝis grandaj urboj antaŭ apero de eŭropanoj. Poste ili senhomiĝis pro epidemioj alvenintaj el Eŭropo. En la 20-a jarcento ankaŭ tiu lando travivis "eksplodon" de la loĝantaro, nuntempe Brazilo havas pli ol 5 mil urbojn. "Urbo" en Brazilo estas administrejo de municipo, sekve, kelkaj brazilaj "urboj" havas 2 mil loĝantojn, eĉ malpli, aliaj havas 10 milionojn. Estas vilaĝoj en Brazilo kun 50 mil loĝantoj kiujn oni ne rigardas kiel "urboj" simple ĉar ili ne estas administrejo de municipo. Sekve, po unu municipo estas unu urbo, kaj male. La municipo ĉiam havas nomon de sia urbo. Tamen la suba listo estas urbolisto laŭ internacia sistemo. En Brazilo estas 14 milionurboj: San-Paŭlo (urbo), Rio-de-Ĵanejro, Salvador de Bahio, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Manaus, Recife, Belém, Porto Alegre, Goiânia, Guarulhos, Campinas kaj Braziljo. Metropoloj estas Maceió, São Gonçalo (Rio-de-Ĵanejrio), São Luís, Nova Iguaçu, Natalo (Brazilo), Teresina, Campo Grande, Osasco, Duque de Caxias, Santo André, João Pessoa, Contagem, São José dos Campos, Uberlândia, Sorocaba, Ribeirão Preto, Cuiabá, Aracaju, Feira de Santana, Londrina, Juiz de Fora, Joinville kaj São João de Meriti.
Grandurboj inter 200 mil-500 mil: Belford Roxo, Niterói, Ananindeua, Aparecida de Goiânia, Campos dos Goytacazes, Santos, Betim, São José do Rio Preto, Mauá, Caxias do Sul, Vila Velha, Florianópolis, Olinda, Diadema, Serra (Espirito-Santo), Carapicuíba, Porto Velho, Campina Grande, Mogi das Cruzes, Piracicaba, Cariacica, Montes Claros, Bauru, Macapá, Jundiaí, Pelotas, Itaquaquecetuba, Ribeirão das Neves, Canoas, Maringá, Anápolis, São Vicente, Franca, Caucaia, Vitória (Espirito-Santo), Foz do Iguaçu, Vitória da Conquista, Paulista, Petrópolis, Ponta Grossa, Guarujá, Blumenau, Caruaru, Rio Branco (Acre), Uberaba, Cascavel (Paranao), Santarém (Parao), Limeira, Suzano, Petrolina (Pernambuko), Taubaté, São José dos Pinhais, Santa Maria (Suda Rio-Grando), Gravataí, Governador Valadares, Volta Redonda, Viamão, Novo Hamburgo, Barueri, Boa Vista (Rorajmo), Juazeiro do Norte, Ipatinga, Embu das Artes, Mossoró, Colombo (Paranao), Praia Grande (São Paulo), Magé, Juazeiro (Bahio), Várzea Grande (Mato-Groso), Imperatriz (Maranjo), Sumaré, Santa Luzia (Minas Gerais), Camaçari, Ilhéus, Taboão da Serra, Marília, Sete Lagoas, Itaboraí, São Carlos, Maracanaú, Itabuna, Divinópolis, São José (Sankta Katarino), São Leopoldo, Alvorada (Suda Rio-Grando), Jacareí, Hortolândia, Indaiatuba, Presidente Prudente, Itapevi, Arapiraca kaj Itajaí.
Inter 100-200 mil la urbegoj sekvas jam laŭ alfabeto: Abaetetuba, Águas Lindas de Goiás, Alagoinhas, Americana, Angra dos Reis, Apucarana, Araçatuba, Araguaína, Araguari, Araraquara, Araras, Araucária, Atibaia, Bagé, Barbacena, Barra Mansa, Barreiras, Barretos, Birigui, Botucatu, Bragança Paulista, Cabo de Santo Agostinho, Cabo Frio, Cachoeirinha (Suda Rio-Grando), Cachoeiro de Itapemirim, Camaçari, Camaragibe, Cametá, Campo Largo, Castanhal, Catanduva, Caxias (Brazilo), Ŝapekoo, Codó, Colatina, Conselheiro Lafaiete, Coronel Fabriciano, Cotia (São Paulo), Crato, Criciúma, Cubatão, Divinópolis, Dourados, Ferraz de Vasconcelos, Francisco Morato, Franco da Rocha, Gama, Garanhuns, Guaíba, Guarapuava, Guaratinguetá, Ibirité, Itabira, Itapecerica da Serra, Itapetininga, Itapipoca, Itu, Jacareí, Jandira, Jaraguá do Sul, Jaú, Jequié, Ji-Paraná, Juazeiro (Bahio), Laĵes, Lauro de Freitas, Linhares (Espirito-Santo), Luziânia, Macaé, Marabá, Mesquita (Rio-de-Ĵanejrio), Mogi Guaçu, Nilópolis, Nossa Senhora do Socorro, Nova Friburgo, Ourinhos, Palhoça, Palmas, Paranaguá, Parintins, Parnaíba (urbego), Parnamirim (Rio Grande do Norte), Passo Fundo, Paulo Afonso, Pindamonhangaba, Pinhais, Poá, Poços de Caldas, Porto Seguro, Pouso Alegre, Queimados, Recanto das Emas, Resende (Rio-de-Ĵanejrio), Ribeirão Pires, Rio Claro (São Paulo), Rio Grande, Rio Verde, Rondonópolis, Sabará, Samambaia (Federacia Distrikto), Santa Bárbara d'Oeste, Santa Cruz do Sul, Santa Luzia (Minas Gerais), Santa Maria (Federacia Distrikto), Santa Rita (Paraibo), São Caetano do Sul, São José de Ribamar, Sapucaia do Sul, Sertãozinho (São Paulo), Sete Lagoas, Simões Filho, Sobral, Tatuí, Teixeira de Freitas (Bahio), Teófilo Otoni, Teresópolis, Timon, Toledo (Paranao), Trindade (Gojaso), Uruguaiana, Valparaíso de Goiás, Varginha, Várzea Paulista, Vitória de Santo Antão kaj Votorantim.
Ĉilio
En Ĉilio estas unusola milionurbo: Santiago de Ĉilio. Metropoloj ne mankas. Grandurboj estas Puente Alto, Viña del Mar, Antofagasta (urbo), Valparaíso, San Bernardo (Ĉilio), Temuco, Concepción, Rancagua (Ĉilio), Talca, Arica (Ĉilia urbo), Iquique, Talcahuano, Puerto Montt, Coquimbo (urbo), La Serena (Ĉilio), Chillán, Osorno (urbo), Valdivia, Quilpué, Calama (Ĉilio), Copiapó (urbo), Los Ángeles (Ĉilio) kaj Punta Arenas.
Domingo
En Domingo estas po unu milionurbo kaj metropolo. Ili estas laŭvice: Santo Domingo [ĉefurbo) kaj Santiago de los Caballeros. Grandurboj estas San Pedro de Macorís, La Romana (urbo), Los Alcarrizos, San Cristóbal (Dominga urbo), Higüey, San Francisco de Macorís, San Felipe de Puerto Plata kaj Concepción de la Vega.
Gvatemalo
En Gvatemalo estas unusola metropolo: ĉefurbo Gvatemalurbo. Grandurboj estas Mixco, Villa Nueva (Gvatemalo) kaj Quetzaltenango.
Haitio
En Haitio estas unusola metropolo: la ĉefurbo Portoprinco. Grandurboj estas Carrefour (Haitio), Delmas (Haitio), Haitia Kabo kaj Les Gonaïves.
Honduro
En Honduro estas 2 metropoloj: Tegucigalpo kaj San Pedro Sula. Grandurboj estas Choloma, La Ceiba kaj El Progreso.
Jamajko
En Jamajko estas unusola metropolo: la ĉefurbo Kingstono. 2 grandurboj estas: Hispanurbo kaj Portmore.
Kanado
En Kanado 2 milionurboj estas: Toronto kaj Montreal. Metropoloj estas Kalgario, Otavo, Edmonton, Mississauga, Winnipeg, Vancouver kaj Hamilton (Ontario). Grandurboj estas Kebeko, Bramptono, Surrey, Halifakso, Lavalo, Londono (Ontario), Markham, Gatineau (Kebekio), Vaughan, Longueuil, Windsor (Ontario), Kitchener, Burnaby, Saskatuno, Regina, Richmond (Brita Kolumbio), Oakville (Ontario), Burlington (Ontario), Richmond Hill, Granda Sudbury, Sherbrooke, Saguenay, Oshawa, St. Catharines, Lévis, Barrie, Trois-Rivières, Abbotsford, Kembriĝo (Ontario), Kingston (Ontario), Guelph, Coquitlam, Whitby, Thunder Bay, Saanich, Chatham-Kent, Kelowna kaj St. John's.
Kolombio
En Kolombio estas 3 milionurboj: Bogoto, Medeĝino (Kolombio) kaj Santiago de Cali. Metropoloj estas Barranquilla, Kartageno (Kolombio), Cúcuta kaj Bucaramanga. Grandurboj estas Ibagué, Soledad (Atlantiko), Soacha, Santa Marta, Pereira, Bello (Kolombio), Villavicencio, Manizales, San Juan de Pasto, Valledupar, Neiva, Buenaventura (Kolombio), Monteria, Armenia (Kindio), Floridablanca, Palmira (Kolombio), Popayán, Sincelejo, Itagüí, Barrancabermeja, Dosquebradas, Envigado, Tuluá, Tunja, Riohacha, Cartago (Kolombio), Florencia (Kaketao), San Juan de Girón, Apartadó kaj Quibdó.
Kostariko
En Kostariko estas la ĉefurbo San-Joseo (Kostariko) grandurbo.
Kubo
En Kubo la ĉefurbo estas milionurbo: Havano. Metropoloj ne estas. Grandurboj estas Santiago de Cuba, Camagüey, Holguín, Santa Clara (Kubo), Guantánamo, Bayamo, Las Tunas, Cienfuegos (urbo), Pinar del Río, Matanzas, Ciego de Ávila kaj Sancti Spíritus.
Meksiko
Urbegoj estas Toluca de Lerdo, Heroica Matamoros, Atizapán de Zaragoza, Tonalá, Celaya, Ixtapaluca, Ensenada, Xalapa, San Nicolás de los Garza, Mazatlán, Tlajomulco de Zúñiga, Los Mochis, Ciudad Obregón, Nuevo Laredo, Tepic, Nicolás Romero (urbo), Cuernavaca, Tecámac, Valle de Chalco Solidaridad, General Escobedo, Gómez Palacio, Ciudad Victoria, Tapachula, Uruapan, Chalco de Díaz Covarrubias, Coatzacoalcos, Tampico, Guasave, Coacalco de Berriozábal, Tehuacán, Santa Catarina (Nuevo León), Soledad de Graciano Sánchez, Pachuca de Soto, Oaxaca de Juárez, Salamanca (Guanajuato), Campeche, Juárez (Nuevo León), Puerto Vallarta, Los Reyes Acaquilpan, La Paz (Baja California Sur), Cárdenas (Tabasco), Chetumal, Huixquilucan, San Juan del Rio, Chilpancingo, Los Cabos, Texcoco, Carmen (Campeche), Nogales (Sonora), Monclova, Metepec, Fresnillo, Altamira (Tamaulipas), Ocosingo, Ciudad Madero, Jiutepec, Córdoba (Veracruz), Poza Rica, Comalcalco, Chicoloapan, San Cristobal de las Casas, Zamora, Huimanguillo, San Luis Río Colorado, Lázaro Cárdenas, Cuautla, Silao, Guanajuato, Ciudad Valles, Zinacantepec, Manzanillo, San Miguel de Allende, Minatitlán, Macuspana, Zinacantepec, Navojoa, San Juan Bautista Tuxtepec, Boca del Río, Zumpango, Guadalupe (Zacatecas), Papantla, Lerdo, Lagos de Moreno, Tuxpan, Allende, Almoloya de Juárez, Zacatecas, San Martín Texmelucan, Cuauhtémoc, Zitácuaro, Tepatitlán de Morelos, Ixtlahuaca de Rayón, Guaymas, Cuautitlán, Acuña, Colima, Dolores Hidalgo, Pénjamo, Tulancingo, Delicias, El Salto, Navolato, Comitán de Domínguez, Huejutla de Reyes, Corregidora, Iguala de la Independencia, Valle de Santiago, Tultepec, San Pedro Cholula, Chilapa de Álvarez, Atlixco, San Pedro Garza García, Orizaba, Villa de Álvarez, Cunduacán, Apatzingán, Lerma, Cosoleacaque, Hidalgo (Michoacán), Chilón, Ciudad Mante, Río Bravo, Palenque, José Azueta, San Francisco del Rincón, Tecate, Temixco, Hidalgo del Parral, Matamoros, Tantoyuca, Las Margaritas, Temapache, San Luis de la Paz, Ciudad Guzmán kaj Martínez de la Torre.
Nederlandaj Antiloj (iama dependa teritorio)
En Curaçao estas grandurbo Vilemstado, la ceteraj teritorioj ne havas grandurbojn.
Nikaragvo
En Nikaragvo estas unusola metropolo (preskaŭ milionurbo) Managvo kaj unusola grandurbo León (Nikaragvo).
Panamo
En Panamo estas 2 grandurboj: Panamurbo kaj San Miguelito (Panamo).
Haitio en la Olimpikoj
Sportista teamo de en la Olimpikoj ekde la jaro 1900 ĝis inkluzive la olimpiko de 2020, pro la kronvirusa pandemio prokrastita el somero 2021, kun kvar interrompoj partoprenis en 17 someraj eldonoj de la sporta evento. En vintraj olimpikoj ĝis nun nur en 2022 estis unusola haitia partoprenanto. La teamo ĝis la stato de 2021 sume atingis ekzakte du medalojn: Temis pri bronza medalo de la sep-membra vira sportpafa skipo en la Somera Olimpiko 1924 kaj pri  arĝenta medalo pri vira longosalto en la Somera Olimpiko 1928. Ekde tiam atingiĝis neniuj pliaj medaloj.
Grandaj urboj de Ameriko
Paragvajo
En Paragvajo milionurbo ne estas. Metropolo estas la ĉefurbo Asunciono. Grandurboj estas Ciudad del Este, San Lorenzo (Paragvajo), Luque (Paragvajo), Capiatá, Lambaré, Fernando de la Mora (urbo), Limpio kaj Ñemby.
Peruo
En Peruo kune kun la najbareco grandurboj formiĝis jam dum la Inkaa imperio. En Peruo estas unusola milionurbo: ĉefurbo Limo. Metropoloj estas Callao, Arequipa, Trujillo (Peruo) kaj Chiclayo. Grandurboj estas Pjuro, Iquitos, Cusco, Chimbote, Huancayo (urbo), Pucallpa, Tacna, Ica (urbo), Juliaca, Sullana, Huánuco, Ajakuĉo, Chincha Alta, Cajamarca, Huacho, Punjo, Tarapoto kaj Huaraz.
Porto-Riko
En Porto-Riko nur grandurboj estas: San Juano (ĉefurbo), Bayamón (Porto-Riko), Carolina (Porto-Riko), Ponce (Porto-Riko), Caguas, Guaynabo kaj Arecibo.
Surinamo
En Surinamo la unusola grandurbo estas Paramaribo.
Urugvajo
En Urugvajo unusola milionurbo estas la ĉefurbo Montevideo. Metropolo ne estas. Unusola grandurbo estas Salto (urbo).
Usono
Pri urbegoj de Porto-Riko estas aparta sekcio ĉe P-litero!
Metropoloj estas San Jose (Kalifornio), Jacksonville, Indianapolis, Austin, San Francisco, Columbus (Ohio), Fort Worth, Charlotte, Detroit, El Paso, Memphis (Tenesio), Bostono, Seattle, Denver, Baltimore, Vaŝingtono, Nashville, Louisville, Milwaukee, Portland, Oklahomaurbo (Oklahomo), Lasvegaso, Albuquerque (Nov-Meksiko), Tucson kaj Fresno.
Censaj lokoj, kiuj atingis grandecon de urbegoj estas laŭalfabete: Brandon (Florido), Enterprise (Nevado), Metairie, Orienta Losanĝeleso, Paradise (Nevado), Spring Valley (Nevado), Sunrise Manor.
Mencio: kelkaj listoj enhavas ankaŭ Arlington, kiu estas vere kantoneto.
Venezuelo
En Venezuelo estas 3 milionurboj: Maracaibo, Karakaso kaj Valencio (Venezuelo). Metropoloj estas Barquisimeto kaj Guayana (urbo). Grandurboj estas Barcelono (Venezuelo), Maturín, Maracay, Petare, Turmero, Bolívar (urbo), Barinas (Barinas), Santa Teresa del Tuy, Cumaná, San Cristóbal (Venezuelo), Baruta, Puerto la Cruz, Merido (Venezuelo), Cabimas, Coro (Venezuelo), Guatire, Cúa, Guarenas, Los Teques, Ocumare del Tuy, Puerto Cabello, Guacara, El Tigre, El Limón (Venezuelo), Acarigua (urbo), Punto Fijo (Falcón), Cabudare, Charallave, Cagua, Anaco, Calabozo, Guanare (urbo), Carúpano, Ejido (Venezuelo), Catia La Mar kaj Mariara.
Majstro de Vyšší Brod
Majstro de Vyšší Brod (14-a jarcento) estas anonima pentristo, kiu postlasis altaron en monaĥejo de la sudbohemia urbo Vyšší Brod. Estas nenio konata pri liaj nacieco, naskiĝo, vivo aŭ morto. Sola pruvo de lia ekzisto kaj majstreco estas naŭ lignaj tabuloj kun bildoj priskribantaj la naskiĝon, vivon kaj suferadon de Jesuo Kristo (ĉirkaŭ la jaro 1350). Plej multe admirata kaj plej ofte reproduktata estas la bildo Naskiĝo de Kristo. Nun la bildoj troviĝas en la Nacia Galerio en Prago.
Kretaceo
Kretaceo estas epoko en la geologia historio de la Tero, la plej juna en Mezozoiko (la "meza" erao post la ekapero de bestoj). Ĝi komenciĝis antaŭ ĉirkaŭ 145 milionoj da jaroj kaj finiĝis antaŭ proksimume 65 milionoj da jaroj. Ĝin sekvis la epoko Paleoceno (parto de Paleogeno), kaj siavice ĝi sekvis Ĵurasion.
Nomo
La nomo Kretaceo venas de la latina vorto creta kun la signifo de "kreto" (la latina vorto povas ankaŭ signifi "argilo", sed ne en tiu ĉi okazo). Fakte, vastaj tavoloj el kreto (kiu estas blanka kalkoŝtono el subtila polvo) formiĝis en tiamaj maroj dum Kretaceo.
Divido
Estas du ĉefaj partoj de Kretaceo:
Ĉiu parto dividas en pli mallongaj epokoj.
Limo K-T
La limo K-T estas la limo inter Kretaceo kaj Terciaro (= Paleogeno + Neogeno), okazinta antaŭ ĉ. 65 milionoj da jaroj. En pluraj lokoj eblas vidi ne nur la malsamon inter kretaceaj kaj terciaraj rokoj, sed ankaŭ, inter ili, tavoleton tre maldikan (malpli ol 1 cm) kaj multe pli riĉan je iridio. Ĉar iridio ne abundas en normalaj rokoj, sed estas facile trovebla en meteorŝtonoj, tiu tavoleto estas unu el la postsignoj de la falo de granda meteorŝtono je la fino de Kretaceo; la plimulto de la fakuloj opinias ke tiu meteorŝtono, falinta sur la nunan sudan Meksikon, estis la ĉefa kaŭzo de la malapero de multegaj specioj de bestoj, inter kiuj ĉiuj dinosaŭroj kaj amonitoj.
Bestoj
KELKAJ DINOSAŬROJ
Druzo (geologio)
Druzo aŭ Geodo estas kavo en petro, kiu povas esti plenigita per kristaloj de diversaj specoj. En la druzo la vando de la kavo estas kovrita per kristaloj, en la geodo kontraŭe la tuta ena spaco estas plenigita per kristaloj.
Ekesto
En kavaĵojn ekestintajn per vulkanaj procezoj, enpenetras mineraloriĉa akvo, kio dum longa tempo rezultigas formiĝon de kristaloj.
Kiel ekzemplo servas la supra bildo, kiu montras globoforman druzon kovritan de ametistoj el Meksiko (diametro proksumume 8 cm). En Brazilo oni trovas grandegajn druzojn plenaj el ametistoj kun pli ol du metroj en diametro.
Teknika kemio
La Teknika kemio strebas trovi ekonomie kaj ekologie konvenajn procedojn kaj ilojn, aplikante fizikajn, kemiajn kaj biologiajn principojn, por la prilaborado de krudaj naturaj materialoj cele al la elfarado de fin- aŭ duonproduktoj.
Majstro de Třeboň
Majstro de Třeboň (ĉirkaŭ 1380) estas anonima pentristo, kiu postlasis tri ambaŭflanke pentritajn lignotabulojn por la monaĥejo en la sudbohemia urbo Třeboň. La bildoj prezentas temojn Kristo sur la Olivarba Monto, Entombigo, Resurekto, sur la dorsflankoj estas pentritaj gesanktuloj. Precipe la Resurekto, releviĝo el tombo, estas tre impresa kaj ofte reproduktata. Ĉi tiu majstro estas konsiderata kulmino de la gotika pentroarto en Bohemio.
Léon Blum (Tramtransporto en Parizo)
Léon Blum estas haltejo de tramvojo T4 situanta en komunumo Livry-Gargan, en departemento Seine-Saint-Denis, regiono Francilio. Ĝi estis malfermita la.
NGC 7814
NGC 7814 (aliaj indikoj — UGC 8, MCG 3-1-20, ZWG 456.24, KUG 0000+158, PGC 218) estas galaksio en konstelacio Pegazo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Johann Friedrich Theodor Müller
Johann Friedrich Theodor MÜLLER (naskiĝinta en la 31-a de marto 1822 en Windischholzhausen, mortinta en la 21-a de majo 1897 en Blumenau) estis germana biologo. Lia avo estis la apotekisto Johann Bartholomäus Trommsdorff.
Vivo en Eŭropo
La filo de paroĥestro frekventis de 1835-40 la Konsilantargimnazion kaj komencis trejnadon apotekistan, kiun li baldaŭ poste interrompis. Li ekstudis en Berlino matematikon kaj natursciencojn kaj iĝis ekzamenita gimnazia instruisto en la 1845-a jaro. Pro konsciencaj skrupuloj li maldungiĝis propravole kiel oficisto en kristana ŝtato, estante konvinkita ke naturaj leĝoj kaj kristana kredo je mirakloj ne kongruus unu al la alia. Poste li ekis studi medicinon; kiel ateisto li malakceptis fini la ĵuron de Hipokrato per la formulo Ke Dio helpu min kaj sekve ne ricevis diplomon. Krome li seniluziiĝis per la rezultoj de la Marta Revolucio.
Vivo en Ameriko
Pro malbonaj profesiaj ŝancoj en Germanujo li elmigris en 1852, estante freŝbakita edzo kaj havante unu etinfanon (sume li havis 6 filinojn). Sekvis lin ankaŭ la frato Aŭgust en la brazilian kolonion Blumenau. En 1852 li fariĝis instruisto pro natursciencoj en Desterro. Post kiam jezuitoj ekresponsis pri la gvidado de la lernejo, li perdis la laborlokon. Reveninte el Desterro al Blumenau li ekdeĵoris ekde 1865 kiel natura esploristo de la provinco Sankta Katarino. Sortobatoj igis lin reorientiĝon: sia plej ŝatata filino Rosa estis mortiginta sin en Berlino kaj superakvego estis inundita la domon kaj la tutaj ekipaĵon. Oferton de Darwin je helpo refari la tuton kaj rehavigi al si librojn kaj mikroskopon li pro modesteco ne akceptis. De 1874 ĝis 1891 li laboris kiel vojaĝantaj esploristoj por la brazila Nacia Muzeo. Transloĝiĝon al Rio-de-Ĵanejro li rifuzis kaj sekve perdis sian postenon.
Graveco de la reĝo de la observantoj
En 1864 li verkis sian ununuran libron Für Darwin. Tie li liveris mutajn datumojn kaj montris - per la observado de kankroj - ke la darwinaj teorioj pravus. La ĉefverko darwina "La origino de specioj estis publikigita 5 jarojn pli fruo. Malgraŭ ke li vivis ĉe la rando de la mondo li diligente korespondis i.a. kun Charles Darwin, sia frato Hermann Müller (tiam instruisto en Lippstadt), Alexander Agassiz, Ernst Krause kaj Ernst Haeckel. Müller estis elstara observanto kaj Darwin kromnomis lin "reĝo de la observantoj". Li sciis bone desegni kaj surpaperigi siajn observadojn kaj (almenaŭ) pasive komprenis 15 lingvojn. Liaj esplorkampoj estis: kankroj, meduzoj, platvermoj, anelidoj, polenado, lentanoj, orkideoj, senpikilaj abeloj, termitoj, bromelia. Li malkonvris la simbiozon inter cekropioj kaj formikoj: dum la bestoj defendis la kreskaĵon kontraŭ malamikoj kaj ricevis kontraŭŝanĝe domon kaj specifajn nutraĵerojn, la t.n. Korpusklojn müllerajn".
Speco de kamuflimito portas lian nomon, nome Milera kamuflimito (angle: Müllerian mimicry, germane: 'Müller'sche Mimikry, hispane: Mimetismo mülleriano).
3-Etilbenzila klorido
3-Etilbenzila klorido aŭ kloro-3-etiltolueno estas organika kombinaĵo rezultanta per klorigo de la 3-etiltolueno. Ĝi estas senkolora likvaĵo, kiu reakcias kun la akvo, kaj estas solvebla en etanolo, kloroformo, acetatoj kaj eteroj. 3-Etilbenzila klorido posedas 9 karbonatomojn, 11 hidrogenatomojn, kaj  1 kloratomon. 3-Etilbenzila klorido uzatas en kemiaj sintezoj kaj en la preparado de kloridaj derivaĵoj. 3-Etilbenzila klorido posedas antiinflamajn kaj antimikrobajn proprecojn.
Poličná
Situo
La municipo situas en valo de rojo Loučka surrande de Subbeskida montetaro; el sudo borderas ĝin Hostýnské vrchy. De urbo Valašské Meziříčí apartigas ĝin rivero Vsetínská Bečva, kiu en tiuj ĉi lokoj kunfluiĝas kuun rivero Rožnovská Bečva kaj Loučka en rivero Bečva.
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1310.
La 26-an de januaro 2012 reprezentantaro de urbo Valašské Meziříčí decidis pri farado de loka referendumo pri la memstareco de lokaj partoj Krhová kaj Poličná kaj proklamis ĝin al la 21-a de aprilo 2012. La municipo memstariĝis ekde la 1-a de januaro 2013.
Aviadila akcidento sur teritorio de Poličná
La 26-an de aŭgusto 1958 okazis sur la teritorio de Poličná aviadia akcidento, kiam kraŝis armea bombaviadilo Iljuŝino Il-28 24.bolp el la 46 bombaviadila divizio el Přerov de aerarmeo de ČSLA. Dum tiu ĉi akcidento pereis kapitano Stanislav Havlíček kaj kapitano Oldřich Losert. Precize je la tago post 53 jaroj de tiu ĉi evento estis sur muro de ĉi tiea municipa ofico senvualigita memortabulo al viktimoj de aviadila malfeliĉo.
Listo de ĉeĥaj gotikaj pentristoj
Jen listo de gotika pentristoj el Ĉeĥio:
Ambrozio de Milano
Sankta Ambrozio de Milano (naskiĝis 339 en Treviro, mortis la 4-an de aprilo 397 en Milano) estis kristana sanktulo de la kvara jarcento. Li estas unu el la unuaj Doktoroj de la Eklezio.
Li estis episkopo de Milano kaj iĝis tre fama por siaj belegaj preĝado kaj himnoj. Li laboris sen hezito por la fido, eĉ kiam estis danĝere por li mem.
Estis ankaŭ la preĝado de Ambrozio, kiu estis inter la kialoj por la konvertiĝo de Sankta Aŭgusteno. Sankta Ambrozio iĝis la patrono de la urbo Milano. Festotago de la sanktulo estas la 7-a de decembro.
Liaj vidpunktoj en la teologia kampo influis la disvolviĝon de kristanismo, ĉar li enkorpigis en ili la filozofion de Filono de Aleksandrio kaj la sanktigon de la nomo de la Hasmoneoj. En liaj skribaĵoj li kombinis la formulojn de grekaj kaj romiaj pensuloj kiel Seneko kaj Cicerono.
Simfonio
Simfonio estas muzika komponaĵo, ofte longa kaj kutime por orkestro. La termino "simfonio" ne devigas specifan formaton. Kvankam multaj simfonioj prezentas certan tonalon en kvar movimentoj, kun la unua en sonata formato, kaj tio estas ofte konsiderata de muzikaj teoriistoj kiel klasika strukturo de simfonio, eĉ kelkaj simfonioj de majstroj kiel Haydn, Mozart kaj Beethoven ne sin prezentas laŭ tia modelo.
La frua formo
En la unua opero de Jacopo Peri, Euridice, prezentita en 1600, estas "simfonio" por 3 flutoj. Monteverdi verkis muzikaĵojn por orkestro, kiel malfermaĵo al opero, kaj nomis ilin "simfonioj". Kadre de la germana baroko, en 1650 Schütz verkis Symphoniae sacrae [religiaj simfonioj] por voĉoj kun muzikaj instrumentoj. Johann Sebastian Bach ankaŭ donis ĉi tiun nomon al siaj trivoĉaj invencioj, kaj jen kaj jen al la malfermitaĵoj de instrumentaj verkoj (Inventionen und Sinfonien), kiel unu el la klavicenaj partituroj. Antonio Vivaldi, en lia "Printempa" konĉerto de "La Kvar Sezonoj", pruntas kapmovimentojn de Simphonio en la unua akto de sia opero Il Giustino, kiu estis komponita tiun jaron kun "La Kvar Sezonoj".
La nomo "Simfonio" algluiĝis al muzikaĵoj kiuj kutime estis luditaj kaj integrigitaj en teatraĵo, oratorio aŭ kantato en la 17-a jarcento, kaj eĉ en la 18-a jarcento. Tiam la nomo "antaŭopera simfonio" estas ankaŭ ofta kiel sinonimo por la malfermo. Samtempe, dum ĉi tiu periodo ili komencis distingi al ĝi la karakterizan formon de la itala malfermo de tri epizodoj: rapida, malrapida, kaj rapida. Tiu estas kontraŭe al la franc-stilaj simfonioj en la formato de tri movimentoj: malrapida, rapida, malrapida.
Haydn nomis siajn unuajn simfoniojn simple "malfermo", kaj ili estas kompleksaj, kiel liaj sonatoj de tri ĉapitroj: rapida, malrapida kaj rapida. La malfruaj simfonioj de Haydn preskaŭ ĉiuj malfermiĝas kun malrapida enkonduko, kaj nur post tio venas la "Allegro" (La Rapida Ĉapitro), asociita kun ĉi tiu enkonduko. La "malferma simfonio" estis kutime prezentita en kordorkestro. Foje estis aldonitaj ankaŭ blovinstrumentoj por plifortigi la orkestron kaj plifortigi nur ĝiajn sonojn, sen konsideri iujn ajn ombrodiferencojn. La triosonato kaj simfonio estas similaj, kaj la diferenco inter ili estas la naturo de la prezento: triosonato estas destinita por pluraj solinstrumentoj, dum la simfonio estas destinita por orkestro.
La komponado de fruaj simfonioj centriĝis ĉe Milano, Vieno, kaj Mannheim. Elstara membroj de la milana skolo estis Giovanni Battista Sammartini, kaj Antonio Brioschi, Ferdinando Galimberti kaj Giovanni Battista Lampugnani. Inter la fruaj komponistoj en la formo en Vieno estis Georg Christoph Wagenseil, Wenzel Raimund Birck kaj Georg Matthias Monn. Postaj gravaj Vienaj simfonio-komponistoj estis Johann Baptist Wanhal, Karl Ditters von Dittersdorf kaj Leopold Hoffmann. Membro de la mannheim-a skolo estis Johann Stamitz.
La 18-a jarcento
Dum la 18a jarcento, "la simfonio kultiviĝis kun eksterordinara intenseco". Ĝi ludis rolon en multaj partoj de publika vivo, inkluzive de ekleziaj diservo j, sed precipe forta fonto de subteno por simfonia ludado estis la nobelaro. En Vieno, eble la plej grava loko en Eŭropo por la komponado de simfonioj, "senmetafore centoj da noblaj familioj subtenis muzikajn organizojn, ĝenerale dividantaj la tempon inter Vieno kaj iliaj familiaj bienoj [aliloke en la Imperio]". Pro la tipa malgrando de la tiama orkestro, multaj el ĉi tiuj kortumaj organizoj povis ludi simfoniojn. La juna Joseph Haydn, je la akcepto de sia unua posteno kiel muzikestro en 1757 por la familio Morzin, trovis, ke dum la ĉeesto en Vieno de la domanaro Morzin, sia orkestro estis nur parto de viva kaj konkurencema muzika medio, kun pluraj aristokratoj, kiuj subtenis koncertojn de la propraj ensembloj.
LaRue, Bonds, Walsh, kaj Wilson montras la iom-post-ioma pligrandiĝo de la simfonia orkestro dum la 18a jarcento. Komence, simfonioj estis simfonioj de kord-instrumentoj, verkitaj en nur kvar partoj: unua violono, dua violono, aldviolono, kaj baso. La basa parto ludiĝis de violonĉeloj, kontrabasoj, kiuj ludis la basan parton je oktavo sub ili, kaj eble ankaŭ fagoto. Foje la fruaj simfonistoj eĉ en inkluzivis aldviolonan parton, kaj tiel kreis tri-partajn simfoniojn. Baso kontinua parto, kun fagoto kune kun klaviceno aŭ alia instrumento, kiu povas ludi agordojn, ankaŭ eble ĉeestis.
La unuaj aldonoj al ĉi-tiu simpla ensemblo estis paro da kornoj, poste kune kun hobojoj. Dum la jarcento, aliaj instrumentoj aldonigis al la klasika orkestro: flutoj, kiuj foje anstataŭis la hobojojn, apartaj partoj por fagotoj, klarnetoj, trumpetoj, kaj timbaloj. Verkoj utilis multajn kombinaĵojn el ĉi tiuj aldonaj instrumentoj. La plena klasika orkestro, je la fino de la jarcento por la plej grandskalaj simfonioj, enhavas la norman kordinstrument-ensemblon, kiu menciiĝis supre, parojn da lignaj blovinstrumentoj (flutoj, hobojoj, klarnetoj, kaj fagotoj), paron da kornoj, kaj timbalojn. Klavaro instrumento, kiu ludis la kontinuan basan parton, ankoraŭ disponeblis.
La "Itala" simfonio-stilo, ofte uzita kiel uverturo kaj interakto en operejoj, iĝis norma tri-movimenta formo: rapida movimento, malrapida movimento, kaj alia rapida movimento. Dum la 18a jarcento iĝis kutima verki kvar-movimentajn simfoniojn, laŭ la linioj priskribataj en la sekva paragrafo. La tri-movimenta simfonio malrapide formortis; preskaŭ la duono el la simfonioj de Haydn havis nur tri movimentojn; kaj por la juna Mozarto, la tri-movimenta simfonio estis tipa, eble pro la influo de lia amiko Johann Christian Bach. Elstara malfrua ekzemplo de tri-movimenta Klasika simfonio estas la Simfonio N-ro 38 de Mozarto (Simfonio "Prago"), de 1787.
Elstaraj komponistoj
La plej gravaj simfoni-verkistoj de la posta parto de la 18a jarcento estas Haydn, kiu verkis almenaŭ 107 simfoniojn dum 36 jaroj, kaj Mozarto, kiu verkis almenaŭ 47 simfoniojn dum 24 jaroj.
La klasika strukturo
La ĉapitroj de la simfonio estis konstruitaj en konvenciaj strukturoj: la unua movimento estas la formo de sonato allegro, bazita sur harmoniaj rilatoj kiuj determinas la longon de la movimento kaj kiel ĝi evoluas. Ĉapitro en strukturo A-B-A, Rondo (A-B-A-C-A-D, ktp.), variacioj, fugo, ktp.
La strukturo de la klasika simfonio estas la jeno (tiel ĝi aperis en kelkaj el la simfonioj de Haydn, Mozart kaj Beethoven):
Komponistoj ofte ŝanĝis ĉi tiun planon, ekzemple per reordigo de la mezaj movimentoj, aŭ per aldono de malrapida komenco al la unua moviment. Haydn, Mozarto, kaj ilia samtempuloj uzis kvar-movimentan formon nur en orkestra aŭ plurinstrumenta ĉambro-muziko, ekzemple kvartetoj, malgraŭ ke post Beethoven solo-sonatojn verkiĝas tiom ofte en kvar, kiom en tri movimentoj.
Jen pliaj detaloj kaj komentarioj pri kvar ĉapitrojn de la simfonio, en ĝia plej evoluita formo de la 18-a jarcento:
La 19-a jarcento
En la 19-a jarcento la simfonio estis iom post iom liberigita, simile al la formo de la sonato ĝenerale, de sia regula klasika formo.
Beethoven
Komence de la 19a jarcento, Beethoven plialtiĝis la simfonion el ĉiutaga ĝenro produktita en grandaj kvantoj al suprema formo en kiu komponistoj sukcesis atingi la plej altajn eblojn de muziko en nur kelkaj verkoj. Beethoven levis la simfonion al la plej altaj niveloj, kaj tiamaniere ke li evoluis ĝin laŭ sia kreiva potenco, povis verŝi kaj miksi en ĝi abundon da melodia kaj harmonia materialo, kiu estas konsiderata tre altkvalita en klasika muziko. Tio estas ege profundaj kaj dramaj homaj emocioj ĝis fatala tragedio. Aldone al kompleksa instrumenta tekniko; riĉa dinamiko kun altaj streĉiĝoj, kiu estas precipe evidenta en la procezoj de evoluigado de liaj motivoj. Interalie, Beethoven evoluigis (kvankam tiu ĉi tekniko jam ekzistas en Haydn) la kontinuan transiron inter epizodoj, tekniko pruntita de la opero kaj aldonanta dramon kaj suspenson al la muziko. Tiel, ekzemple, en la Kvina Simfonio la tria movimento estas senĉese kunligita al la kvara, kaj en la Sesa Simfonio la lastaj tri movimentoj estas kunligitaj.
Beethoven komencis per du verkoj rekte konkurencante kun siaj modeloj Mozart kaj Haydn, poste sep pliaj simfonioj, starte per la Tria Simfonio ("Eroica") kiu pliampleksigis la rigardon kaj ambicion de la ĝenro. Lia 5-a simfonio estas eble la plej fama simfonio iam verkita; ties transiro el la emociplena ŝtormeca malferma movimento en C-minoro al triumfa ĉefa finalo havigis modelon adoptitan poste de simfoniistoj kiaj Brahms kaj Mahler. Lia Simfonio n-ro. 6 estas programa verko, kiu montras instrumentajn imitaĵojn de birdotriloj kaj ŝtormon; kaj, malkonvencie, kvinan movementon (simfonioj kutime havis ĉefe kvar movementojn). Lia Simfonio n-ro 9 inkludas partojn por voĉaj soloistoj kaj ĥoron en la lasta movemento, kio faras ĝin ĥora simfonio.La Naŭa de Beethoven ne estis la unua ĥora simfonio, kvankam ĝi estas certe la plej celebrata. Beethoven estis antaŭita de la Batal-Simfonio de Peter von Winter, kiu inkludas finan ĥoron kaj estis verkita en 1814, dek jaroj antaŭ la Naŭa de Beethoven.
Post Beethoven
Brahms plejparte sekvis la vojon de Beethoven kaj kelkaj eĉ nomis lian unuan simfonion kiel la Deka Simfonio de Beethoven, multe al la malkontento de la komponisto. Schubert kaj aliaj plejparte konservis la strukturon de la klasika simfonio, sed tiu strukturo formiĝis, ŝanĝante formon kaj karakteron. Brahms kaj Schumann (sekvita de Cesar Frank) eksperimentis kun mezaj ĉapitroj kombinantaj la malrapidan ĉapitron kaj la ĉapitron de skerco. La fantazia simfonio (france: Symphonie Fantastique) de Hector Berlioz estas programa verko, kies strukturo estas tute malsama ol la strukturo de la klasika simfonio. Saint-Saens verkis orgensimfonion (lia tria) kaj la "Simfonio Hispana" de Édouard Lalo estas fakte violonkonĉerto.