cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parvomaj
La urbeto kaj municipo Parvomaj - bulgare Първомай, laŭvorte "1-a de majo" - situas en la sudokcidento de Bulgario, en la provinco Plovdiv. Ĝi havas sian nunan, komunistan nomon nur ekde 1947. Antaŭe ĝi ekde 1894 havis la nomon Borisovgrad (bulgare Борисовград), kiun ĝi ricevis memore al la naskiĝo de la pli posta bulgara caro Boriso la 3-a. Antaŭ 1894 ĝi havis la nomon Хаджи Елес (Haĝi Eles, turke Hacı İlyas) kaj ekestis en la epoko kiam Bulgario estis parto de la otomana imperio.
En 1904 la pli posta bulgara verkisto Georgi Karaslavov naskiĝis en Borisovgrad - pluraj el liaj verkaĵoj aperis ankaŭ en Esperanto. Nun unu el la lokaj lernejoj, bildigata en la informkesto, portas lian nomon.
Dhamar
Dhamar (arabe ذمار, latinliterigo laŭ DMG Ḏamār) estas urbo en la okcidenta parto de Jemeno. Ĝi situas en alteco de 2400 metroj super la marnivelo, kaj estas la administra centro de samnoma provinco. Laŭ takso en 2005 en la urbo vivis 140 000 loĝantoj.
La urba nomo fontas de Dhamar'ali Juhabir, kiu ĉirkaŭ la jaro 200 regis la Reĝlandon Ŝeba kaj laŭlegende fondis la urbon. Multaj ruinoj el la epokoj de la regnoj Ŝeba kaj Himjaro restas en la urbo. Dhamar post la islama ekspansio iĝis unu el la famaj centroj de araba kaj islama kulturo kaj scienco. La granda moskeo de la urbo konstruiĝis dum la regotempo de kalifo Abi-Bakr Al-Sadeek. Por alilandanoj nekutima estas la intensa komerco pri armiloj en la urbocentra bazaro.
Copándaro
Copándaro estas komunumo en la meksika subŝtato Michoacán. La ĉefurbo de la komunumo estas Copándaro de Galeana. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 16 018.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 8131 loĝantojn. El tiuj estas 3670 viroj kaj 4461 virinoj. La komunumo havas surfacon de 130.63 kvadratkilometroj.
Sociogeografio
En la jaro 2000 (INEGI) en la komunumo vivis 7993 personoj, kiuj aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj 19 personoj parolis indiĝenan lingvon. Tio egalas al 0.24 % de la loĝantoj.
Entute 5 577 personoj (en 2000) aĝis pli ol 15 jaroj. El tiuj personoj 4 572 estis alfabetoj kaj 999 analfabetoj. Tio signifas ke 17.91 % de la loĝantaro de la jaro 2000 estis analfabetoj.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI
Kornél Ábrányi (komponisto)
Kornél Ábrányi [Abríanji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Ábrányi Kornél estis hungara komponisto, pianisto, altlerneja instruisto, membro de Societo Petőfi. Liaj nobelaj antaŭnomoj estis lászlófalvi kaj mikeföldi, lia origina familia nomo estis Eördögh [ordog] ĝis 1843. Liaj filoj estis (de la unua edzino) Kornél Ábrányi (pli juna) kaj Emil Ábrányi (pli juna), lia dua edzino estis Clementina Katona.
Kornél Eördögh naskiĝis la  en Szentgyörgyábrány, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Kornél Ábrányi hejme jam frue konatiĝis kun Márk Rózsavölgyi, János Lavotta, János Bihari kaj Károly Boka. En 1834 en Nagyvárad Ferenc Erkel inspiris lin al muzika profesio, li lernis pianludon. En 1843 li konatiĝis kun Franz Liszt, poste li studvojaĝis 2 jarojn al Germanio, Belgio, Nederlando, Francio, Anglio. Li konatiĝis kun Frédéric Chopin, poste li lernis en Vieno, poste en Pest (urbo) de Mihály Mosonyi. En 1847 li faris la unuan koncerton en Nacia Teatro de Pest. Dum la Hungara revolucio de 1848 li havis postenon en la administracio, sed li estis ankaŭ memservanta soldato. En 1860 li fondis la unuan hungaran muzikan revuon kaj redaktis ĝin ĝis 1876. Li multe strebis pri establado de Muzikakademio de Budapeŝto, ĝis 1883 li estis akademia sekretario, ĝis 1888 li instruis en la muzikakademio, poste li pensiuliĝis. Li verkis en pluraj gazetoj diversajn muzikajn kritikojn.
Kantono Portes-lès-Valence
La kantono Portes-lès-Valence (france canton de Portes-lès-Valence) estas franca kantono lokita en la departemento Drôme kaj en la regiono Rodano-Alpoj. Ĝi estas unu el la 16 kantonoj de la arondismento de Valence. Ĝia ĉefurbo estas Portes-lès-Valence.
Komunumoj
Apartenas al la kantono de Portes-lès-Valence la jenaj 5 francaj komunumoj :
(31806) 1999 NE11
(31806) 1999 NE11 estas malgranda malhela, troja asteroido de Jupitero, kiu orbitas proksime la punkto de Lagrange L5 de la sistemo Suno-Jupitero, do ano de la tiel nomata "Troja Tendaro".
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la far'de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Katarinoj
Katarinoj estas mikroordo nome unu el la du subdividaĵoj de pli altaj primatoj (kies alia subdividaĵo estas la Amerikaj simioj aŭ platirinoj). Ĝi enhavas la malnovmondajn simiojn kaj la grandsimiojn; la lastaj el kiuj estas siavice plue dividataj en la malgrandaj grandsimioj (gibonoj) kaj la grandsimioj, konsistaj el orangutanoj, goriloj, ĉimpanzoj, bonoboj, kaj homoj. Ili estas ĉiuj indiĝenaj de Afriko kaj Azio. Membroj de tiu mikroordo estas nomataj catarrhines aŭ Katarinoj.
(145473) 2005 SL262
(145473) 2005 SL262 estas malgranda, malhela asteroido de la ekstera asteroida zono en orbita resonanco 3:2 kun Jupitero, do ano de la Hilda grupo.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la 23-an de septembro 2005 en la kadro de la astronomia kampanjo Near Earth Asteroid Tracking elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).
Tango
Origino
La nomo ŝajne devenas el lingvo de la afrikaj sklavoj en Ameriko, kiel ankaŭ la nomoj de parenca muziko milongo (milonga). La nuna tango naskiĝis en la bordeloj de Montevideo kaj Bonaero, en la du lastaj jardekoj de la 19-a jarcento. Ĝin influis la muzikoj de la enmigrintoj venintaj el Italio kaj Germanio. Ĝi estis komence muziko de la plej malaltaj sociaj tavoloj, kaj la danco ankoraŭ montras trajtojn de la originloko.
En la komenco de la 20-a jarcento aperis la unuaj konataj komponistoj kaj muzikistoj. La unua tango kun konata aŭtoro estas El entrerriano (Tiu el Entre Ríos), de Rosendo Mendizábal, publikigita en 1898.
Iom post iom la tango modiĝis, kaj atingis pli altajn sociajn klasojn. Ankaŭ komenciĝis la internaciiĝo, precipe pere de la filoj de riĉaj familioj vojaĝantaj al Parizo. Ankaŭ la interpretistoj profesiiĝas kaj alvenas pli spertaj komponistoj.
La klasika periodo
La jaroj 20-aj kaj 30-aj fariĝas ora epoko por la tango. La ĉefa figuro estas Carlos Gardel, kiu famiĝis tutmonde. Li komponis grandan parton de la muziko de siaj tangoj, dum pri la tekstoj zorgis lia amiko Alfredo Le Pera. Iliaj tangoj fariĝis klasikuloj. Gardel partoprenis diversajn filmojn kaj kantis en Parizo kaj Novjorko. Post lia frua morto en aviadilakcidento en Medellín, Kolombio, li fariĝis mito por la argentinanoj.
Aliaj gravaj figuroj tiutempaj estis muzikistoj kiel Pascual Contursi, Juan Carlos Cobián, Julio de Caro, Osvaldo Fresedo, kaj kantistoj kiel Ignacio Corsini, Sofía Bozán, Rosa Quiroga aŭ Agustín Magaldi.
En la 40-aj jaroj la tango firmiĝis. Kvankam ĝi transiris al la riĉaj scenejoj, plu restis la popola karaktero, kaj la mito de la kvartaloj. Formiĝis diversaj orkestroj, kaj brilis la tekstoj de Enrique Santos Discépolo, Homero Manzi, Enrique Cadícamo, Cátulo Castillo kaj Osvaldo Pugliese.
Dlhé Stráže
Dlhé Stráže [dlhE strAĵe], (hungare Lengvárt germane Litzier aŭ Längwarth) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio. La slovaka historia loknomo estis Lengvárty.
Tango
La klasika periodo
Post ia stagno, alvenis renovigo de la tango. La plej konata figuro estas Ástor Piazzolla, tre influita de la modernaj kurentoj de la klasika muziko (interalie de Igor Stravinski kaj Béla Bartok), kiu tial suferis fortajn kritikojn de la puristoj.
Nuntempe estas ofta la mikso kun aliaj tipoj de muziko, kiel la ĵazo, la roko aŭ la elektronika muziko. Konataj grupoj estas Bajofondo Tango Club, Tanghetto aŭ Gotan Project, kaj muzikistoj kiel Adrián Iaies kaj la saksofonisto Miguel de Caro, inter aliaj.
Dlhé Stráže
Situo
Dlhé Stráže situas fine de tre mallonga sakovojo el ĉefvojo Poprad-Prešov. Levoča troviĝas je 5 km.
Historio
La unua mencio pri la vilaĝo okazis en 1278 en formo "Bicere", loĝata de germanoj. La hungara nomo "Landvar" aperis en 1317. En 1787 124 vilaĝanoj loĝis en 20 domoj, en 1828 175 vilaĝanoj en 19 domoj. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Lengvárt 230 homoj, (slovakoj en majoritato, ciganoj en minoritato). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Szepes (reĝa departemento), al distrikto de Levoča, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Dlhé Stráže 502 homoj, (ĉiuj slovakoj).
Art Wallace
Arthur Wallace (mortis 1994), konata per anglalingva karesnomo Art, estis usona televida verkisto plej konata pro sia laboro ĉe la gotika dramserio Dark Shadows.
Li komencis labori en televido en la 1940-aj jaroj, ĉe la antologiaj televidserioj Studio One kaj Kraft Television Theater. Li ankaŭ verkis por Tom Corbett, Space Cadet, Combat!, Star Trek, inter aliaj.
La televidaĵo, sur kiu estis bazita Dark Shadows, estis nomita "The House", epizodo de Goodyear Playhouse en 1957. Kiam Dan Curtis havis la ideon por Dark Shadows, li proponis la laboron de produktanto al Art Wallace, kiu declinis la laboron. Wallace proponis skribi por la spektaklon kaj rekomendis Robert Costellon por la laboro de produktanto.
Wallace ankaŭ estis konsilanto pri la dramserio All My Children. Lia edzino, Elizabeth Wallace, estis scenaristo pri AMC dum la 1980-aj jaroj.
Li verkis libron Shadows on the Wall publikita post sia morto (1995) de Pomegranate Press Ltd.
Li gajnis premiojn WGA Award en 1978 kaj Daytime Emmy Awards en 1984.
Zemplénagárd
Zemplénagárd estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Cigánd.
Situo
Zemplénagárd situas sur ebenaĵo, laŭ la slovaka landlimo, kontraŭe troviĝas Veľké Trakany, Tiso preterfluas (pramo funkcias al Tuzsér), laŭ traira flankovojo. Záhony troviĝas 12, Cigánd 21 km-ojn.
Historio
La unua mencio devenis en la 15-a jarcento en formo "Agaar". En 1865 incendio okazis.
Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, poŝto.
Ibb
La urbo estas signifa regiona komerca centro, kaj estas la administra centro de samnoma provinco.
Ibb supozeble fondiĝis dum la epoko de la regno Himjaro, en la 1-a jarcento a.K.. La unuaj skribaj dokumentoj pri ekzisto de la urbo tamen datiĝas nur el la 10-a jarcento, kiam la urbo jam plurajn jarcentojn estis islama. Ibb ĉiam estis parto de la karavanaj vojoj inter la urboj Sanao kaj Adeno, kaj post la islama ekspansio multaj islamaj pilgrimantoj pasis la urbon. Dum la epoko de disdivido de Jemeno inter la armeoj de la Osmana Imperio norde kaj de la Brita Imperio sude, Ibb iĝis administra centro de la malnova provinco Taiz kaj en la 1930-aj jaroj iĝis centro de novkreita provinco Ibb.
Kiel en multaj lokoj de Jemeno, en Ibb impresas la granda nombro de historiaj konstruaĵoj, ofte kvar-etaĝaj kun pitoreskaj fenestroj en fasadoj de naturaj ŝtonoj.
Majenca baseno
La Majenca baseno esta fosila sedimentbaseno en germana regiono Rheinhessen, kies sedimentoj grandparte estas el la terciaro, ĉ. 31 ĝis 19 milionoj da jaroj. Paleografie la Majenca baseno estis tiam golfo de maro, kiu ligis mallongtempe en la oligoceno la tiama norda maro kun la okcidenta paratetiso.
Situo
La Majenca baseno situas grandparte en la oriento de la federacia lando Rejnlando-Palatinato, maldekstre de la Rejno, sudokcidente de la arko de la rivero ĉe Majenco. Nur la ekstrema nordo kaj nordokcidento situas dekstre de la Rejno. La baseno estas triangulo kun la triangulaj punktoj Bingen, Hofheim am Taunus kaj Bad Dürkheim. Geografie la maldekstra rejna parto de la Majenca baseno egalas grandparte al la Rejnhesia tabul- kaj montetlando.
10321 Rampo
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la japana verkisto Edogawa Ranpo (japane : 江戸川乱歩, realnome 平井 太, Hirai Tarō, 1894–1965) naskita en Nabari (gubernio Mie). Li fakiĝis en la genro de la japanaj krimromanoj kaj estas populara ĉe la junaj legantoj Unu el lia plej fama romano estas "La Klubo de la Detektivoj Knaboj".
134088 Brettperkins
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Catalina Sky Survey, elde la Stacio Catalina de la Observatorio Steward kaj elde la Observatorio de Monto Lemmon, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estas nomita en honoro de Brett Perkins, Administranto de la Integrigo de la Lanĉejo por la Misio OSIRIS-REx. Li servis en simila kapablo por la jupitera misio JUNO kaj pluraj misioj TDRSS. Dum la programo Kosmopramo, li estis inĝeniero pri provo kaj Direktoro pri Provo de la NASA por misioj de 1990 ĝis 2011.
Ruși (Slimnic)
Ruși [ruŝj] (hungare: Rüsz, germane: Reussen) estas vilaĝo en Rumanio norde de Sibiu. En 1910 ĝi havis 1 138 loĝantojn (rumanoj, germanoj, hungaroj); en 1992 906 (rumanoj). Ĝia unua mencio skriba estas en 1263. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Szeben vármegye). Administre ĝi apartenas al Slimnic.
Peptida ligilo
Peptida ligilo estas la ligo responsa pri unuiĝo de aminoacidoj kaj de la sinsekva formiĝo de polipeptidoj kaj de proteinoj. Same kiel preskaŭ ĉiuj ligoj okazantaj en la organikaj molekuloj kaj ĝenerale en la biologia kemio, temas pri ligoj de tipo kovalenta.
Strukturo
La peptida ligo generiĝas en la momento en kiu, pere de procezo de kondensado aŭ kiam la unuiĝo de du molekulaj strukturoj kun allaso de molekulo de H2O), parto baza de animoacido (la amina funkcia grupo) -NH2) reakcias kun tiu acida de aminoacido malasama (nome la karbosilica grupo -COOH). Kiam tio okazas, unu el la Hidrogenoj (H+) ligita al la azoto disiĝas kaj unuigas al al grupo OH− ligita al karbono formante akvan molekulon kaj permesante al karbono kaj azoto unuiĝi per ligo ĝuste dirita “peptida”.
La hidrogeno kaj oksigeno restas ĉiam en TRANS pozicio rilate al la peptida ligo kiu estas multe forta kaj malhelpas la rotacion sur sin.
Ĉar dipeptido (aŭ molekulo posedanta unusolan peptidan ligon inter du aminoacidoj]]), same kiel ankaŭ la polipeptidoj), plu entenas en sia molekulo grupojn kaj aminan kaj karbosilician, povus denove plilongiĝi pro novaj kondensadoj okazigante, en la kazo ke la nombro de kuniĝintaj aminoacidoj superus tridekon, proteinon-
La peptida ligo (aŭ peptida junto) ne estas unusola ligo ĉar la ligoj C-N kaj C=O ne ĉeestas en la reala strukturo. La ligo, tial, ne libere rotacias ĉar temas pri ligo mezgrada inter unusola kaj duobla delokigita (taŭtomerio); la azoto kaj karbono de la peptido estas fakte kemie hibrigitaj sp2, kun strukturo preskaŭ plata kaj kun angulo de ca. 120°.
Nb: En la kondensado inter °C kaj °N fina, malsame ol kiel aperas foje en figuroj, hidrogeno H kaj oksigeno O sin poziciiĝas TRANS (kaj ne en pozicio CIS). Tio determinas la spacan pozicion kiun okupos la molekulo ĵus formita.
Hidrolizo de la peptida ligo
La enzima hidrolizo estas la reakcio plej simpla por rompi la kovalentan peptidan ligon. Ĝi konsistas en la reakcio inversa al la kondensado: per la aldono de akvo (H2O), kun samaokaza enzimo, oni alvenas el la produktoj al la reakiiloj kaj, tial, en la kazo de dipeptido, al aminoacodoj disigitaj. Tiu reakcio estas ekspluatata de la digesta sistemo en kiu ekzistas, diversnivele, diversaj proteinolizoj (pepsino, tripsino, kimotripsino, ktp) por transŝanĝi la nutrajn ingestitajn proteinojn al la dipeptidoj kaj/aŭ al aminoacidoj kiuj estas la ekskluzivaj nutraj elementoj ensorbeblaj rekte de la intestaj epiteliaj ĉeluloj antaŭ ol ili estus enmetitaj en la sangan torenton por la bezonoj de la organismo.
Luterana preĝejo (Veszprém)
La Luterana preĝejo estas religia historia monumento en Hungario, en Veszprém (urbo).
Historio
En la 16-a jarcento la reformacio konkeris ankaŭ urbon Veszprém kun la loĝantoj kaj la soldatoj, kiuj defendis la fortikaĵon. Tiutempe pro la konstantaj kontraŭturkaj bataloj la katolika episkopo forestis, neniu baris la protestantismon. En 1628 la katolika episkopo revenis kaj komenciĝis presekutadoj de la protestantoj. Leĝo garantiis la religioliberecon en la fortikaĵoj, sed en 1716 la leĝo estis nuligita. La luternanoj povis frekventi mesojn nur en la apudaj vilaĝoj (Nemesvámos, Öskü). Tamen en 1788 kun permeso oni konstruis preĝdomon, post 2 jaroj jam la nun videblan preĝejon, sed sen turo. En 1893 incendio faris damaĝojn, poste la preĝejo iomete trakonstruiĝis, la turo estis konstruita en 1910.
Konstruaĵo
La konstruaĵo situas sola sur tre malgranda monteto ĝuste ĉe la urba promenadstrato. En la fasado la kvadrata ferbetona turo reliefas, plej supre estas okulfrapa la svelta turopinto. La ronda absido havas 2 fenestrojn, sed interne la sanktejo estas seslatera. La altara bildo estis pentrita en 1892, apude estas ujo por baptado kune kun ligna skulptaĵo pri bapto de Kristo.
György Szakács
SZAKÁCS György [pr. saka:ĉ] estis rumanuja hungara scenejdekoraciisto naskiĝinta en Kluĵo la 1-an de oktobro 1921 kaj mortinta en Kluĵo la 13-an de oktobro 1986.
Kariero
György Szakács studis en la pentristlernejo de Sándor Szolnay en Kluĵo, sed lia vera majstro estis Mátyás Varga. Inter 1946 kaj 1948 li laboris en la teatro Kolozsvári Állami Magyar Színház de Kluĵo, poste ĝis 1958 en la operejo Kolozsvári Állami Magyar Opera de Kluĵo, fine en la teatro Marosvásárhelyi Nemzeti Színház Tompa Miklós Társulat de Târgu Mureş. Li dizajnis al pli ol 300 teatraĵoj.
Kei Yamaguchi
Kei Yamaguchi (山口 慶, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Nagoya Grampus kaj JEF United Chiba.
Le Chambon-Feugerolles
Le Chambon-Feugerolles estas franca situanta en departemento, regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Chambonnaires.
Roburent
Roburent estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Piemonto kaj al la provinco Cuneo. Najbaraj komunumoj estas Frabosa Soprana, Garessio, Montaldo di Mondovì, Ormea, Pamparato kaj Torre Mondovì. Laŭ la stato de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sanktulo Siro de Ĝenovo, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.
Aŭtodiko
Laŭ la helena mitologio, Aŭtodiko estis unu el la danaidinoj, la kvindek filinoj de Danao kiuj edziniĝis al siaj kuzoj, la egiptidoj.La distribuon de paroj dum tiu komuna nupto oni faris per lotado kaj pro simileco de la nomoj. Aŭtodiko edziniĝis al Klito, kaj kiel la ceteraj danaidinoj, ŝi mortigis sian ĵusan edzon dumnokte, laŭ indiko de sia patro Danao. Pro tio, Aŭtodiko kaj ŝiaj fratinoj ricevis porĉiaman punon en Tartaro.
Alfred Wegener
Alfred WEGENER [ALfret VEgene] (naskiĝis la 1-an de novembro, 1880, mortis en novembro, 1930) estis germana sciencisto kaj terfizisto. Famaj estas lia teorio pri la kontinenta drivado kaj platotektoniko, liaj esploroj pri la fiziko de la atmosfero kaj liaj ekspedicioj al polusaj regionoj.
Reveninte al Germanio en 1908, Alfred Wegener fariĝis docento en la universitato de Marburg. Duan ekspedicion al Gronlando li faris de 1912 ĝis 1913. Post la reveno el tiu ekspedicio, li edziĝis al Else Köppen, filino de lia antaŭa edukisto kaj mentoro, la meteologo kaj esperantisto Wladimir Köppen. Dum la Unua mondmilito li laboris ĉefe en Meteologia Servo. En la jaro 1919 li venis al Hamburgo, kie li transprenis gvidan postenon en la marobservejo Deutsche Seewarte. En 1924 li fariĝis profesoro en la universitato de Graz (Aŭstrio), samjare li akiras la aŭstran civitanecon.
Komence de la jaro 1930 li forlasis Aŭstrion por fari sian plej grandan ekspedicion al Gronlando. Kvankam li kaj lia gronlanda akompananto atingis la celon de la ekskurso, ili neniam revenis al sia elirloko. La 12-an de majo, 1931 oni trovis Alfred Wegener morta, konstatonte ke li probable en novembro 1930 mortis sekve de la streĉo de la ekskurso. La sorto de lia akompananto neniam klariĝis.
Agado
Liaj meteologiaj agadoj malpli okupiĝis pri veterprognozoj, sed ĉefe pri la fiziko de la tera atmosfero en la pli altaj tavoloj. Krome li okupiĝis pri meteorŝtonoj kaj publikigis sian tezon, ke la kraterojn sur la luno kaŭzis meteorŝtonoj.
Du siaj ekspedicioj tra Gronlando li ekzamenis i.a. glaciarojn kaj map-registris ĝis tiam nekonatajn polusajn regionojn.
20461 Dioretsa
20461 Dioretsa estas asteroido de la klaso de la damokloidoj, foje rigardita ankaŭ kiel centaŭro. Ĝi estis malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Orbito
Ĝi havas tre discentran kaj, similan al tiu de kometo; kiel damokloido, ĝi povas esti neaktiva aŭ estingita kometo; ĝi estus objekto devenanta de la oorta nubo.
Pro sia aphelio de pli ol 6,7 miliardoj da km, ĝia orbito krucas tiujn de Jupitero, Saturno, Urano kaj Neptuno: ĝi estas klasifikata kiel jupiterrenkonta, saturnrrenkonta, uranorenkonta kaj neptunrenkonta asteroido. Ĝia Jupitera MOID estas nur 0,174163 AU (26,054 milionoj da km).
La asteroido (2000) HE46, kies orbito similas tiun de Dioretsa, povas esti ero derompita pro alfrapo.
Nomo
Memorante, ke ĝi estas la unua malkovrita asteroido kun retrograda orbito, ĝia nomo Dioretsa estas la vorto Asteroid' skribita inverse. Tiu nomo estis sendepende sugestita de K. Kitterman kaj S. Cooksey de Flagstaff (Arizono).
Eŭgeno la 4-a
Eŭgeno la 4-a (latine Eugenius Quartus, naskonome Gabriele Condulmer) estis papo de la katolika eklezio, elektita en la jaro 1431. Li oficis ĝis sia morto la 23-an de februaro 1447, dum ekzakte 15 jaroj, 11 monatoj kaj 21 tagoj. Sume temis pri la 207-a papo. Lia nevo Paŭlo la 2-a cetere poste iĝis la 211-a papo.
NGC 4434
NGC 4434 (aliaj indikoj — UGC 7571, MCG 1-32-69, ZWG 42.115, VCC 1025, PGC 40886) estas galaksio en konstelacio Virgo.
Kritika raciismo
Kritika raciismo estas dirmaniero forĝita de la aŭstria filozofo Karl Popper kaj indikas la konvinkon laŭ kiu la racio, rilate empiriajn sciojn, ne povas havi pure rigoran demonstracian funkcion, sed nure taskon kritikan.
La racio ne legitimas, fakte, la veron de iu teorio, sed ĝi devas esti uzata por kritiki la teorion mem. Surbaze de la principo de malpruvebleco, kiu asertas ke iu teorio estas scienca nur se submetebla al kontrolo kapabla eventuale ĝin igi malpruvebla (pere de dedukto el bazaj spertitaj faktoj).
Popper konfidas al la racio la taskon malkovri la eblajn erarojn kiuj sin kaŝas en la teorio traesplorita. Se la bazaj asertoj rezultas nekontrastantaj kun la sperto, nome se la provoj de malpruvebleco kunordigitaj de la racio havas neniun sukceson, la teorio estas juĝata plifortigita; sed neniam «kontrolita» ĉar tio okazis nur provizore, konsiderinte ke aliaj bazaj asertoj, estonte, povus malpruvebligi la teorion.
7201 Kuritariku
7201 Kuritariku estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Satoru Otomo elde la observatorio de Kijosato, en la tiama urbo Takane, kunfandita en 2004 kun Hokuto (gubernio Jamanaŝi, Japanio).
Nomo
Ĝia nomo honoras Hiroe Kurimoto radio-parolistinon ĉe "KOFU-FM", kaj kies radio-nomo estas Kuritariku. Ŝi aktive partoprenas al programo "Stela Semajno", mecenatita de la Nacia Observatorio de Japanio ĉiuj aŭgustoj. Ŝi estas ankaŭ ceremoniestrino de stelaj festoj.
Teleporto
Teleporto (ankaŭ teleportado) signifas movon de iu objekto el unu loko al iu ajn alia loko dum minimuma tempo, sen trapaso de la ĉirkaŭa spaco. En scienco, scienc-fikcio ĝi estas realigita per transformo de la objekto al ondoj kaj rekonstruo aliloke. Nun oni povas transporti kelkajn atomojn je mallonga distanco.
La konvenaj aparatoj de la teleporto nomiĝas en la scienc-fikcio teleportilo. En la unuaj verkoj ili aperis kiel materiotransigiloj kaj oni nomis ilin ekde aperigo de la konata Star-Trek-serio Transportilo.
Teleportado en la scienco
Reala teleporto neniam estis farita. Nur unu kvantuma teletransportado okazis en 2004 per atomoj kaj en 2006 per pluratomaj objektoj.
29185 Reich
29185 Reich estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la germanaj astronomoj Lutz D. Schmadel kaj Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Ludwig Reich, profesoro pri matematiko ĉe la Karl-Franzens-Universato de Graz kaj eldonisto de internaciaj ĵurnaloj pri matemetiko. Kiel ano de la Aŭstra Akademio de Sciencoj, li estas ĉiam helpema por ties komisiono pri astronomio. La nomo estis proponita de Lutz D. Schmadel.
Tertremo
Tertremoj okazas ĉiutage, sed la plimulto de ili ne kaŭzas grandan detruon. Fortaj tertremoj povas kaŭzi grandegajn detruojn kaj mortigi homojn. Okazas ĝis 500 000 tertremoj detekteblaj ĉiujare. Preskaŭ 100 000 el ili estas sufiĉe fortaj por esti sentitaj de la loĝantaro, sed feliĉe nur ĉirkaŭ 100 okazigas damaĝojn. Ĝenerale, ili okazas ĉirkaŭ 16 km for de la terkrusto, kaj koncentriĝas laŭlonge de la limoj en kiuj estas la tektonaj platoj. En la komencaj jardekoj de la 21-a jarcento, tamen, la tertremoj okazigis pli ol duono de la mortoj okazigitaj de naturaj katastrofoj.
Geologoj ankoraŭ ne povas antaŭdiri precize kie aŭ kiam okazos tertremoj, sed ili pli kaj pli komprenas la internajn mekanismojn de la tero, povas montri la plej riskoplenajn lokojn kaj rekomendi konstrumetodojn taŭgajn por eviti difektojn. Kvankam antaŭdiri kiam preciza faŭlto okazigos tertremon estas ankoraŭ malebla, sciencistoj jam malkovris grandan parton pri kiel, kie kaj kial okazas la tertremoj. Lastatempe oni klopodas apliki aŭtomatan sciaron, elementon de artefarita intelekto (AI), al sismaj problemoj, speciale al la taskoj por detekti, mezuri, lokigi kaj kompreni la karakteron de la tertremoj.
Terminoj
La scienco pri tertremoj estas tertremoscienco (aŭ sismologio) (laŭ la greka: seismos - tertremo), de ĝi venas la terminoj:
La punkto sur la tera surfaco kie la skuado estas plej forta kaj el kiu ŝajne originas la sismaj ondoj estas nomata epicentro aŭ surcentro. La vera origino de la tertremo lokiĝas profunde sub la epicentro kaj nomiĝas hipocentro aŭ subcentro.
La energio ellasata de tertremo estas nomata magnitudo (mezurita per diversaj metodoj, ĉiam logaritme).
Skalo estas metodo por ordigi tertremojn laŭ ilia graveco. Estas skaloj bazitaj sur la efektoj (la plej fama estas la skalo de Mercalli) kaj skaloj bazitaj sur la magnitudo (la plej fama estas la skalo de Richter).
Kialoj kaj priskribo de tertremoj
Tertremoj estiĝas pro dinamikaj procesoj de la tero. Sekvo de tiaj dinamikaj procesoj estas la platotektoniko, tio estas la moviĝo de la litosferoplatoj, kiuj entenas la terkruston kaj la litosferan mantelon.
Ĉefe ĉe la platolimoj, kie diversaj platoj dise, kuniĝe aŭ preterpase moviĝas, estiĝas tensioj ene de la rokaro kiam la platoj moviĝantaj alkroĉiĝas unu al la alia. Kiam la ŝera ŝarĝado iĝas tro forta, tiaj tensioj malŝarĝiĝas per skuaj moviĝoj de la terkrusto kaj estiĝas tektona tremo. La tiel liberigita entergio povas surpasi centoble la energion de hidrogena bombo. Ĉar la estiĝinta tensio ne limiĝas je la ĉirkaŭo de la platolimo, la malŝarĝrompiĝo povas en maloftaj kazoj okazi ankaŭ ene de la plato, kiam en la krustrokaro ekzistas malforta regiono.
La temperaturo kreskas al la centro de la tero, kaj tial la rokaro en granda profundo reagas malpli rompiĝema kaj fine iĝas aliformebla. Tial tertremoj plej ofte tuŝas nur la superan tavolon de la terkrusto. Foje konstateblis tremoj ĝis profundeco de 700 km. Tiun ŝajnan kontraŭdiron oni klarigas per la subdukcio de litosferaj platoj: kiam kolizias du platoj, la pli densa puŝiĝas sub la pli malpeza kaj profundiĝas en la termantelon. Oni postulas, ke la varmiĝo de la rokaro de la enprofundiĝanta plato (nomata ankaŭ laŭ la angla vorto slab) multe malpli rapide okazas ol ties moviĝo malsupren kaj ke tial la krustmaterialo restas rompiĝema ĝis en la supro indikitaj profundoj. Hipocentroj ene de la enprofundiĝanta plato tiel ebligus abdukcion rilate al la pozicio de la slab en la profundo (la tiel nomata regiono de Wadati-Benioff).
Tertremoj povas estiĝi ankaŭ ekzemple per supreniĝo de magmo malsuper vulkanoj, aŭ ekzemple per elĉerpo de krudmaterialoj kiel ekzemple nafto kaj tergaso, ĉar la premŝanĝiĝo influas la tensirilaton en la rokaro. Krome tertremoj povas okazi per rompiĝantaj subteraj vidaĵoj en minejoj. Vulkanaj tremoj kaj tiuj kaŭzitaj de minejoj liberigas multe malpli da energio ol tektonikaj tremoj.
Submaraj tertremoj, erupcioj de oceanaj vulkanoj aŭ submaraj terglitoj povas estigi cunamojn. Tio eblas, kiam okazas grandaj vertikalaj moviĝoj de la kontinentaj platoj. Per subita vertikala translokiĝo de grandaj partoj de la oceana fundo estiĝas ondoj, kiuj atingas rapideon de ĝis 800 kilometrojn hore. For de la marbordoj, en plena oceano tiaj cunamoj apenaŭ rimarkeblas, sed kiam tia ondo atingas malaltan akvon, la ondomonto povas atingi alton de ĝis 100 metroj. Plej ofte cunamoj estiĝas en la Pacifika Oceano. Tial la limŝtatoj posedas avertosistemon, la Pacific Tsunami Warning Center. Post kiam la 26-an de decembro 2004 mortis ĉirkaŭ 230.000 homoj pro la tertremo en la Hinda Oceano, ankaŭ tie estis instalita avertosistemo.
Notado de tertremondoj, intenseco kaj magnitudo
Tertremoj estigas diversajn tipojn de seismaj ondoj, kiu disvastiĝas tra la tuta tero kaj noteblas per sismografoj en la tuta mondo. Tiajn transkribojn oni nomas sismogramoj. La gravaj damaĝoj (ĉe konstruaĵoj, fendegoj, kaj tiel plu) ĉe la tersurfaco estas kaŭzitaj de surfacondoj, kiu estigas elipsan grundmoviĝon.
La skuado de la Tero estas ofta fenomeno kiu estis sentita de la homaro el tre fruaj tempoj. Antaŭ la disvolvigo de fort-movaj akcelometroj, la intensecon de sisma okazaĵo oni ĉirkaŭkalkulis baze sur la observataj efikoj. Magnitudo kaj intenseco ne estas rekte rilataj kaj oni kalkulas ilin uzante diferencajn metodojn. La magnitudo de tertremo estas aparta valoro kiu priskribas la grandon de la tertremo je ĝia ekestiĝo. Intenseco estas la mezuro de la skuado je diferencaj lokoj ĉirkaŭ la tertremo. Intensecvaloroj varias el loko al loko, depende de la distanco el la tertremo kaj la kvalito de la subtera formo de rokaro kaj grundo.
La unuan skalon por mezuri la tertremajn magnitudojn disvovis Charles Francis Richter en 1935 per la nomita Skalo de Richter. Postaj skaloj (vidu seismajn magnitudoskaloj) retenis ŝlosilan trajton, laŭ kiu ĉiu unuo reprezentas dekuman diferencon en la amplekseco de la grundoskuado kaj 32-onan diferencon en energio. Ankaŭ postaj skaloj alĝustiĝis por havi proksimume la saman nombran valoron ene de la limoj de la skalo.
Kvankam la amaskomunikiloj ofte informas pri tertremaj magnitudoj kiel "Richter magnitudo" aŭ "Richter skalo", norma praktiko fare de plej granda parto de seismologiaj aŭtoritatoj konsistas en esprimado de la tertrema forto laŭ Momant-magnituda skalo, kiu estas bazita sur la vera energio liberigita fare de la tertremo.
Ofteco
Oni ĉirkaŭkalkulis, ke okazas ĉirkaŭ 500 000 tertremoj ĉiujare, detekteblaj per nuntempa instrumentaro. El ili ĉirkaŭ 100 000 oni povas senti fare de lokanoj. Minoraj tertremoj okazas preskaŭ konstante tra la tuta mondo en lokoj kiel Kalifornio kaj Alasko en Usono, same kiel en Salvadoro, Meksiko, Gvatemalo, Ĉilio, Peruo, Indonezio, Filipinoj, Irano, Pakistano, Azoroj en Portugalio, Turkio, Nov-Zelando, Grekio, Italio, Barato, Nepalo, kaj Japanio. Pli grandaj tertremoj okazas malpli ofte, kaj tiu rilato estas eksponenta; por ekzemplo, ĉirkaŭ dek fojojn okazas multaj tertremoj pli grandaj ol magnitudo 4 en preciza tempo pli ol tertremoj pli grandaj ol magnitudo 5. En (malalta seismeca) Unuiĝinta Reĝlando, por ekzemplo, oni ĉirkaŭkalkulis, ke la averaĝaj oftecoj estas: unu tertremo de 3.7–4.6 ĉiujare, unu tertremo de 4.7–5.5 ĉiun dekan jaron, kaj unu tertremo de 5.6 aŭ pli granda ĉiun centan jaron. Tio estas ekzemplo de la Leĝo Gutenberg–Richter.
La nombro de sismaj stacioj pliiĝis el ĉirkaŭ 350 en 1931 ĝis multaj miloj nuntempe. Kiel rezulto, oni informis pri multe pli nombraj tertremoj ol en la pasinteco, sed tio okazas pro tre granda plibonigo en la instrumentaro, pli ol pro pliigo en la nombro de tertremoj. La Usona Geologia Servo (USGS) ĉirkaŭkalkulas, ke ekde 1900 okazis averaĝo de 18 gravaj tertremoj (magnitudo 7.0–7.9) kaj unu granda tertremo (magnitudo 8.0 aŭ pli granda) jare, kaj ke tiu averaĝo estis relative stabila. Pli ĵuse, la nombro de gravaj tertremoj jare pliiĝis, kvankam tio okazas probable kiel statistika fluktuado pli ol kiel sistema tendenco. Pli detalaj statistikoj pri la grando kaj ofteco de tertremoj disponeblas el la United States Geological Survey. Oni notis ĵusan pliigon en la nombro de gravaj tertremoj, kion povus klarigi cikla modelo de periodoj de intensa tektona aktiveco, interrompita per pli longaj periodoj de malalta intenseco. Tamen, akurataj registroj de tertremoj startis nur el la komenco de la 1900-aj jaroj, por kio ankoraŭ estas tro frue por definitive aserti, ke vere okazas tio.
Plej granda parto de la tutmondaj tertremoj (90%, kaj 81% el la plej grandaj) okazas en la ĉirkaŭ 40 000 kilometre longa hufumforma zono nomita ĉirkaŭ-Pacifika zono, konata kiel Pacifika fajra rondo, kiu ĉe plej granda parto limas kun la Pacifika plato. Ankaŭ amasaj tertremoj tendencas okazi laŭlonge de aliaj limoj de tektonaj platoj, kiel laŭlonge de la Himalajaj Montoj.
Pro la rapida kresko de grandaj grandurboj kiel Meksikurbo, Tokio, kaj Teherano en areoj de alta risko, kelkaj sismologistoj estas avertante, ke unusola tertremo povas mortigi ĝis tri milionoj da personoj.
Antaŭscio
La esplorado pri la antaŭscio pri tertremoj ege gravas, ĉar la scienco antaŭsupozas, ke okazon grandaj tertrmoj tra la tuta mondo kaj utilas esti preparita. La plej granda tertremo atendita estos de magnitudo 9.0, kiu laŭ sciencistoj okazos ĉe la okcidenta marbordo de Usono, okazigita de la faŭlto de Kaskadia. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke tiu faŭlto okazigas grandan tertremon ĉiuj 300an ĝis 500a jaron, kaj la lasta okazis en 1700, nome antaŭ pli ol 300 jaroj. Tiukadre, multaj sciencistoj konsideras, ke tiu mondoregiono povas suferi iam ajn grandegan tertremon kaj ke necesas esti preparita por tiu okazaĵo. Alia grava atendita (timita) tertremo povus okazi kun magnitudo 8.0 aŭ pli alta ĉe la faŭlto de Sankta Andreo, kiu trairas Kalifornion kaj kiu povus okazigi gravajn damaĝojn en Los-Anĝeleso kaj San-Francisko.
Lastaj esploroj
Internacia projekto nomita CREDO (laŭ anglalingvaj inicialoj Cosmic Ray Extremely Distributed Observatory (Kosmradia Distribuega Observatorio) koincide kun la latinlingva vorto por "mi kredas") pravigis la jenan hipotezon: iliaj statistikaj analizoj pruvas, ke estas klara kunrilato inter la tutmonda sismagado kaj la intenseco de la duaranga kosma radiado, kio ebligus determini la baldaŭan okazigon de granda tertremo. La unuaranga kosma radiado estas komponita de ŝarĝitaj partikloj devenaj de la Suno kaj de la malproksima spaco, kiuj frape kontraŭ la gasmolekuloj de la Tera atmosfero okazigas falegojn de duarangaj partikloj. Tiujn duarangajn partiklojn oni registras en la terkrusto fare de observatorioj kiel CREDO, kiu uzas kaj sciencajn altnivelajn detektilojn kaj sensilojn CMOS de la saĝtelefonoj.
La ideon, ke estas rilato inter tertremoj kaj la kosma radiado, oni bazas sur la observado ke la toroidaj fluaĵoj kiuj trairas la likvan kernon de la Tero estas responsaj pri la generado de la tera magneta kampo. Tiu flukampo devojigas la itineron de la partikloj ŝarĝitaj de la unuaranga kosma radiado. Tiel, se la grandaj tertremoj estas asociaj al perturboj en la fluado de materio kiu movas la teran dinamikon, tiuj perturboj estus ŝanĝintaj la magnetan kampon, kio siavice ŝanĝus la itineron de la partikloj de la kosma radiado: ili iĝus en avertosignaloj antaŭ la alveno de granda tertremo.
Rezultoj
La scienculoj de CREDO analizis datenojn de la intenseco de la duaranga kosma radiado kolektitajn dum la lastaj 50 jaroj fare de la projekto Neutron Monitor Database kaj ekde 2005 de la Observatorio Pierre Auger. Ili inkludis en siaj analizoj informaron pri ŝanĝoj en la suna aktiveco kaj pri la sismagado de la Tero, akirita el la programo de la Usona Geologia Servo. Kombinante ĉiujn tiujn informojn, ili malkovris klaran kunrilaton inter la tertremoj de magnitudo 4 aŭ supera kaj la intenseco de la duaranga kosma radiado, sed nur sed oni movas la informojn de la kosma radiado 15 tagojn rilate al la sisma informaro.
Tio sugestas, ke oni povus ekhavi informaron pri tertremoj kun sufiĉa antaŭscio, sed ankoraŭ ne klaras ĉu eblos determini ankaŭ la lokon kie ili okazos. La menciita rilato inter la ŝanĝoj en la intenseco de la kosma radiado kaj la tertremoj ne estas evidentaj en la analizoj laŭ lokoj; ili aperas nur kiam oni atentas pri la sismagado konsiderita je tutmonda skalo.
Historie
Jam en la antikvo homoj demandis sin kiel estiĝis tertremoj kaj vulkanerupcioj. Ofte oni kulpigis pri tiaj eventoj diaĵojn, kiel ekzemple Pozidono en la greka mitologio. Kelkaj sciencistoj en antikva Grekujo opiniis, ke la kontinentoj flosu surakve kaj moviĝu kiel ŝipo tien kaj reen. Aliaj kredis, ke tertremoj venu el grotoj. En Japanujo ekzistis mito de drako, kiu tremigis la terplankon kaj kraĉis fajron, kiam ĝi koleris. En la mezepoka Eŭropa naturkatastrofoj estis senditaj de Dio.
Post malkovro kaj esploro de magnetismo estiĝis teorio, ke tertremojn oni povis forkonduki, kiel fulmojn. Oni do rekomendis do tertremŝirmilojn laŭ la modelo de unuaj fulmŝirmiloj. Nur komence de la 20-a jarcento estiĝis la nuntempe ĝenerale akceptita teorio de platotektoniko kaj de kontinenta drivo pere de Alfred Wegener. Ekde la mezo de la 20-a jarcento klarigmodeloj de tektonaj tremoj estis pli kaj pli vaste diskutitaj. Ĝis la komenco de la 21-a jarcento tamen ne eblis krei el tio eblon antaŭanonci tertremojn.
Ĉefaj tertremoj ekde 2004
Listo de la ĉefaj tertremoj ekde 2004 laŭ nombro de mortintoj :
La plej fortaj lastaj tertremoj
Laŭ indikoj de la USGS ( 12-an de marto 2010 +ĝisdatigo ĝis 2015 )
La valoroj rilatas, krom aparta indiko, al la Momant-magnituda skalo MW. Atentu ke diversaj magnitudoskaloj ne estas rekte kompareblaj!
Grava historiaj tertremoj
La lisbona tertremo en 1755, ankaŭ konata simple kiel la lisbona tertremo aŭ la tertremo de 1755, estis tertremo okazinta en la 1-a de novembro 1755 je la naŭa horo matene (oni konsideras je 9:20), kiu kaŭzis preskaŭ kompletan detruon de Lisbono kaj krome atingis grandan parton de la algarva marbordo, suda regiono de Portugalujo. Post la tertremo okazis, krom pluraj brulegoj, cunamo, kiu oni kredas estis pli ol 20 metrojn alta kaj, kune kun la brulegoj, mortigis inter sesdek mil kaj cent mil homojn. Tio ĝin igas unu el la kvin plej mortigaj tertremoj en la homara historio, kaj ĝi markas la "prahistorion de moderna Eŭropo" laŭ kelkaj historiistoj. Geologoj taksas je 9 gradoj en la Skalo de Richter la fortecon de tiu tertremo. Lisbona tertremo kaŭzis grandegan impakton politikan kaj sociekonomian en la tiama Portugalujo kaj komencigis la unuajn studojn pri "tio, kion kaŭzas tertremo en ampleksa areo". Tial ĝi naskis la modernan sismologion kaj estis daŭre diskutita de la filozofoj de la Jarcento de la Lumoj, kiel Voltero. Pro tio ĝi ankaŭ inspiris disvolviĝojn en la kampoj de Teodiceo kaj de la filozofio pri la Sublimo.
La Tertremo de San Francisco de 1906 frapis la marbordon de Norda Kalifornio, Usono, en la 5:12 a.t. merkrede, la 18an de Aprilo per ĉirkaŭkalkulita momanta magnitudo de 7.9 kaj maksimuma intenseco Mercalli de XI (Ekstrema). Skuo de alta intenseco estis sentita el Eureka en la Norda Marbordo al la Salinas Valo, nome agrokultura regiono sude de la Golfareo de San Francisco. Detruigaj incendioj tuj ekaperis en la urbo kaj daŭris dum kelkaj tagoj. Kiel rezulto, ĝis 3,000 personoj mortis kaj ĉirkaŭ 80% el la urbo San-Francisko estis detruita.
La tertremo de 1908 de Mesino, Italio, estis unu el la plej grandaj naturkatastrofoj de la 20-a jarcento. La sismo okazis la 28-an de decembro 1908 je la 5-a horo kaj 21 minutoj kaj skuis dum 37 sekundoj la regionon ĉirkaŭ la Mesina markolo. La urboj Mesino kaj Reggio di Calabria estis preskaŭ al grundnivelo detruitaj. La tertremo havis la forton de 7,2 en Richter-skalo.
La Tertremo de Valdivia en 1960 aŭ simple la Granda Ĉilia Tertremo kazinta la 22an de majo 1960 estas ĝis nun la plej forta tertremo iam registrita surtere, kun forto 9,5 laŭ la Momant-magnituda skalo. Ties rezulta cunamo tuŝis sudan Ĉilion, Havajon, Japanion, Filipinojn, orientan Novzelandon, sudorientan Aŭstralion, kaj la insularo de Aleutoj en Alasko. La surcentro estis ĉe Lumaco ĉirkaŭ 570 km sude de Santiago, kaj Temuco estis la plej proksima granda urbo, dum Valdivia estis la plej damaĝita urbo. La tertremo kaŭzis lokajn cunamojn kiuj draste frapis la marbordon de Ĉilio, per ondoj ĝis 25 m. Ondoj tiom altaj kiom ĝis 10,7 m estis registritaj je 10 000 km for de la surcentro, kaj tiom for kiom ĝis Japanio kaj Filipinoj. Estis publikitaj diversaj ĉirkaŭkalkuloj de la totala nombro de homaj perdoj pro la tertremo kaj la cunamoj, el kiuj la usona koncerna servo United States Geological Survey citis studojn pri 2 231, 3 000, aŭ 5 700 mortoj kaj alia fonto uzis ĉirkaŭkalkulon de 6 000 mortoj.
Mitologioj
En japana mitologio, Namacu (鯰) aŭ onamacu (大鯰) estas giganta anariko kiu kaŭzas sismojn. Li vivas en la koto sub la insuloj de Japanio, kaj estas gardita fare de la dio Kaŝima kiu retenas la anarikon kun ŝtono. Kiam Kaŝima lasas sian gardiston fali, Namacu baraktas, kaŭzante perfortajn sismojn. Forigi anariko supozeble povus, frakasante sian kapon sanktan ŝtonon de la sanktejo.
Takatoshi Matsumoto
Takatoshi Matsumoto (松本 昂聡, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Kyoto Purple Sanga, FC Tokyo, Vissel Kobe, Shonan Bellmare, Tokushima Vortis kaj MIO Biwako Kusatsu.
Lóránd Rigán
RIGÁN Lóránd [riga:n] estas rumania hungara filozofihistoriisto, redaktoro. Li naskiĝis en Baia Mare la 10-an de decembro 1980.
Biografio
Lóránd Rigán diplomitiĝis pri filozofio kaj klasikfilologio de UBB de Kluĵo. Li doktoriĝis en 2008 laŭ disertaĵo A demokrácia kritikája Platón politikai filozófiájában (La kritiko de demoktratio en politika filozofio de Platono). De 2004 li estas redaktoro de revuo Korunk.
Al-Mukala
Al-Mukala (المكلا) estas urbo en la suda parto de Jemeno. Ĝi situas borde de la Hinda Oceano, oriente de la Golfo de Adeno, kaj ekde la antikva epoko estis la plej signifa marhaveno kaj signifa komerca centro de la regiono. Jam sur mapo de Ptolemeo de la 2-a jarcento la urbo estis markita. Laŭ takso pri la jaro 2005, en la urbo vivis 190 000 loĝantoj.
Mohelnice nad Jizerou
Mohelnice nad Jizerou estas municipo en Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Mladá Boleslav, en Mezbohemia regiono, proksimume 4 km norde de Mnichovo Hradiště en lokoj, kie rivereto Mohelka de dekstre enfluiĝas en riveron Jizeron. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1352.
Karlovec
Karlovec (Karlsberg) estas pereinta vilaĝo kaj eksa municipo en Ĉeĥio, en distrikto Bruntál, etendiĝanta sur ambaŭ flankoj de historia landlimo de Moravio kaj Silezio. Hodiaŭ, escepte de ĉi tiea preĝejo, ĝi situas sur fundo de baraĵlaga rezervujo Slezská Harta. Hodiaŭ ĝi kreas katastran teritorion kaj samtempe parton de urbo Bruntál.
Historio
Vilaĝo Karlovec estis fondita en la 16-a jarcento kaj devene temis pri memstara municipo. Surbaze de decidiĝo de Urbaj Naciaj Komitatoj de municipoj Karlovec, Mezina kaj Razová estis devene pure moravia katastro de municipo Karlovec al la 1-a de januaro 1954 disvastigita je kolonioj de tiuj ĉi sileziaj municipoj, per kio ĝi akiris siajn hodiaŭajn limojn kaj ekde tiu tempo Karlovec trafas en Ĉeĥan Silezion. En la 1990-aj jaroj estis konstruloko de Karlovec inkluzive de alligita silezia teritorio inundigita per la akva rezervujo Slezská Harta. El la devena Karlovec restis konservita nur preĝejo de sankta Johano Nepomuka, situanta sur monteto super la inundigita resto de la vilaĝo.
Loĝantaro
En Karlovec estas registrita 1 adreso, daŭre loĝata. Dum popolnombrado en la jaro 2001 ĉi tie estis kalkulita 1 domo, daŭre loĝata. En 2011 ĉi tie vivis neniu loĝanto.
Ľubiša
Ľubiša (hungare Szerelmes [serelmeŝ]) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.
Situo
Ľubiša situas laŭ dekstra bordo de Laborec, laŭ vojo kaj fervojo Medzilaborce-Humenné. La lasta urbo troviĝas je 10 km.
Historio
La loko estis loĝata jam dum la neolitiko. La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1410 en formo "Libise". Ĝis 1899 la oficiala hungara loknomo estis Lyubise, poste ĝi ricevis hungaran nomon pro la hungariga politiko. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Szerelmes 460 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Zemplén, al distrikto de Humenné, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Ľubiša 816 vilaĝanoj (807 slovakoj).
Attila Palkó
PALKÓ Attila (palko:) estas rumanihungara lokhistoriisto, arkeologo, etnografo. Li estis naskita en Aluniş (Mureş) la 9-an de oktobro 1922 kaj mortinta en Kluĵo la 8-an de aŭgusto 2012.
Biografio
Attila Palkó finis la mezlernejon en Aiud kaj Târgu Mureş kaj fakon pri historio en Bolyai Tudományegyetem (1949). Li estis universitata asisto, pli poste adjunkto (1951-58). Inter tenpe li studis en Moskvo en Universitato Lomonosov (1954-57). Inter 1959-85 li estis licea instruisto en Kluĵo. Kiel pensiulo li instruis en reformita kolegio, ekde 1990 li estis redakcikomisiano de la Erdélyi Gyopár (1993-94).
Yelo
Yelo [ĜElo] estas municipo de Hispanio, en la regiono Kastilio kaj Leono, sude de la provinco Sorio kaj en la komarko Tierra de Medinaceli en la sudoriento de la provinco.
Tarapungo
La Tarapungo aŭ Ruĝbeka tarapungo (Larus scopulinus), estas mevo de Novzelando, en la ĉefaj insuloj kaj en la aliaj kiel la Chatham, kie ĝi estas konata kiel Jackie, aŭ eĉ la subantarktaj insuloj. La nomo inter Maorioj estas Tarapunga kaj de tie la esperanta nomo, kiu klopodas ne konfuzi kun la sudamerika Ruĝbeka mevo, Larus scoresbii kio estas tute nerilata specio kun pli malhela dorso, ĉar tiu ĉi Tarapungo estus anglalingve "Red-billed Gull", tio estas "Ruĝbeka mevo".
Yelo
Geografio
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 24,95 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 47 loĝantojn. Ĝi perdis loĝantojn dum la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj, kiel ja okazis en multaj loĝlokoj de la regiono, fakte perdis preskaŭ 440 loĝantojn el la 1910-aj jaroj.
Ĝi distas 70 km de Sorio, provinca ĉefurbo, 13 km de Medinaceli, 32 km de Almazán, 28 km de Sigüenza.
Tarapungo
La Tarapungo estas eta mevo kun tutruĝaj beko, kruroj kaj piedoj, helgrizaj flugiloj kaj nigraj flugilpintoj. Ambaŭ seksoj estas similaj. Ĝi estas la plej eta mevo en Novzelando; lastatempe kalkulado nombris duonmilionon da birdoj en la lando. Ĝis antaŭnelonge ĝi estis konsiderata kiel subspecio de la Blanka mevo L. novaehollandiae kiu troviĝas en Aŭstralio, ĉar ambaŭ specioj estas tre similaspektaj. Tamen lastatempaj pristudoj pruvis, ke ili ne estas speciale rilataj.
Laŭ kutimoj la Tarapungo estas tipa mevo. Ĝi estas agresema restomanĝanto kaj kleptoparazita. Grandaj nombroj vivas ĉe urboj, ĉar plej granda parto de la novzelandaj urboj estas marbordaj aŭ preskaŭ, manĝante ĉe rubejoj. Nestado okazas en grandaj kolonioj; la birdoj formas regule stabilajn parojn sed ankaŭ pariĝas eksterpare. Okazas ceremonio rilate manĝado kaj manĝofero.