cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiĝioj
<!--malaktuala malnova kesto
--> Fiĝio aŭ Fiĝioj (Viti [ˈβitʃi]; fiĝihindie: फ़िजी Fijī; Fiji /ˈfiːdʒi/), oficiale la Respubliko Fiĝio, estas insula lando en Melanezio, parto de Oceanio en la Suda Pacifiko. Ĝi situas proksimume kilometrojn nordoriente de Nov-Zelando. Fiĝio estas insularo de pli ol insuloj—de kiuj proksimume  estas konstante loĝataj—kaj pli ol  insuletoj, kunenetuta terareo de proksimume  kvadrataj kilometroj. La plej periferia insula grupo estas Ono-i-Lau. Proksimume 87% de la entuta loĝantaro de loĝas en la du gravaj insuloj, Viti Levu kaj Vanua Levu. Proksiume tri kvaronoj de fiĝianoj loĝas en la marbordoj de Viti Levu: aŭ en la ĉefurbo Suvo, aŭ en pli malgrandaj urbaj centroj kiel Nadi—kie turismo estas la grava loka industrio, aŭ en Lautoka, kie la sukerkana industrio plej gravas. La interno de Viti Levu estas maldense loĝata pro ĝia tereno. La plimulto da insuloj de Fiĝio estis formitaj de vulkana agado komence proksimume antaŭ miliono da jaroj. Iom da geoterma agado ankoraŭ okazas hodiaŭ en la insuloj Vanua Levu kaj Taveuni. La geotermaj sistemoj de Viti Levu estas devene nevulkanaj kaj havas eligaĵojn de malalta temperaturo (de inter proksimume 35 kaj 60 gradoj C).
Republika placo (Mazara del Vallo)
La Republika placo estas la ĉefa placo de Mazara del Vallo, ĉar ĝi ĉirkaŭiĝas de kelkaj el plej interesaj urbaj lokoj: la Baziliko Katedralo, la Episkopa palaco, la Episkopa seminario kaj la Episkopuja muzeo.
Fiĝioj
Homoj loĝis en Fiĝio ekde la dua jarmilo A.K.E.—unue Aŭstronezianoj kaj poste Melanezianoj, kun kelkaj Polineziaj influoj. Eŭropanoj unue vizitis Fiĝion en la 1800aj jaroj. En 1874, post nelonga periodo en kiu Fiĝio estis sendependa reĝlando, Britio establis the Colony of Fiji (la Kolonion Fiĝio). Fiĝio funkciis kiel kronkolonio ĝis 1970, kiam ĝi akiris sendependecon kaj nomiĝis the Dominion of Fiji (la Regejo Fiĝio). En 1987, post serio de puĉoj, la militista registaro deklaris ĝin respubliko. Dum puĉo en 2006, Komodoro Frank Bainimarama kaptis la reĝistaron. En 2009, la Fiĝia Alta Kortumo decidis, ke la militista gvidantaro estis kontraŭleĝa. Tiam Prezidanto Ratu Josefa Iloilo, kiun la militistaro retenis kiel la nominala ŝtatestro, formale forigis la konstitucion de 1997 kaj reelelektis Bainimarama-n kiel provizoran ĉefministron. Poste en 2009, Ratu Epeli Nailatikau fariĝis prezidanto. Je la 17-a de septembro 2014, post jaroj da prokrastoj, demokrata balotado okazis. La partio FijiFirst de Bainimarama gajnis 59,2% de la voĉdonoj kaj internaciaj observantoj opiniis, ke la balotado estis kredinda.
Fiĝio havas unu el la plej disvolvitaj ekonomioj en Pacifiko pri ĝiaj abundaj arbaroj, mineraloj, kaj fiŝoj. La valuto estas la Fiĝia dolaro, kaj la ĉefaj fontoj de valutmerkato estas la turisma industrio, monsendoj de fiĝianoj laborantaj eksterlande, eksportoj de enboteligita akvo, kaj sukerkano. La Ministrejo de Loka Registaro kaj Urba Disvolvo kontrolas la lokan registaron de Fiĝio.
Republika placo (Mazara del Vallo)
Antikve nomita piano Maggiore (Maĵora plano ), ĝi arkitekture difiniĝis inter la 17-a kaj la 18-a jarcento, per konstruado (kaj rekonstruado) de proksimaj konstruaĵoj, kiuj donas al la placo barokan aspekton.
Fiĝioj
Nomo
La nomo de ĉefa insulo de Fiĝio, Viti Levu, estas la deveno de la nomo "Fiji" en la angla, kaj poste "Fiĝio" en Esperanto, kvankam tiu angla/esperanta prononco devenas de tiu de la insulaj najbaroj de Fiĝio en Tongo. Oficiala priskribo de la apero de la nomo klarigas:"Fiĝianoj unue aperis en la eŭropa konscio per la verkoj de la membroj de la ekspedicioj de Cook kiu renkontis ilin en Tongo. Oni priskribis ilin imponaj batalantoj kaj ferocaj hommanĝuloj, konstruistoj de la plej bonaj ŝipoj en Pacifiko, sed ne bonegaj maristoj. Ili inspiris respektegon inter la Tonganoj, kaj ĉiuj iliaj Fabrikaĵoj, precipe arboŝela tuko kaj bastonoj, estis tre valorataj kaj multe dezirataj. Ili nomis sian hejmon Viti, sed la Tonganoj nomis ĝin Fisi, kaj laŭ ĉi tiu fremda prononco, Fiĝi, unue disvastigita de Kapitano James Cook, oni nun konas ĉi tiujn insulojn."
Frua setlado
Ceramika arto de fiĝiaj urboj montras ke setlis Fiĝion aŭstroneziaj popoloj dum almenaŭ 3500 ĝis 1000 A.K.E., kaj poste melanezianoj proksimume mil jarojn poste, kvankam ankoraŭ estas multaj demandoj pri la specifaj datoj kaj skemoj de homa migrado en Fiĝion kaj multajn aliajn Pacifikajn insulojn. Oni kredas, ke aŭ la Lapita popolo aŭ la prapatroj de la Polinezianoj setlis la insulojn unue, sed oni ne scias multon pri kio okazis de ili post la alveno de la melanezianoj; la malnova kulturo eble havis ian influon al la nova, kaj arkeologia indico montras, ke iuj el la migrantoj daŭris al Samoo, Tongo, kaj eĉ Havajon. Arkeologia pruvaĵo ankaŭ montras spurojn de homa setlado sur Insulto Moturiki komencanta je almenaŭ 600 A.K.E. kaj eble eĉ 900 A.K.E.
Kvankam kelkaj ecoj de fiĝia kulturo estas similaj al la melanezia kulturo de la okcidenta Pacifiko, fiĝia kulturo havas pli fortan konekton al la pli malnovaj polineziaj kulturoj. La pruvaĵo estas klara, ke estis komerco inter Fiĝio kaj najbaraj insularoj longe antaŭ ol eŭropanoj faris kontakton kun Fiĝio. Ekzemple, oni trovis la restaĵojn de antikva boatetoj farita jde indiĝena fiĝiaj arboj en Tongo; la lingvo de Insuloj Lau de Fiĝio enhavas tongajn vortojn; kaj antikvajn kruĉojn, kiuj estis faritaj en Fiĝio, oni trovis en Samoo kaj eĉ tiom for kiom Markizinsuloj.
En la 900aj jaroj, la Imperio Tu'i Tonga establiĝis en Tongo, kaj Fiĝio fariĝis parto de ĝia area de influo. La tonga influo alportis polineziajn tradiciojn kaj lingvon en Fiĝion. Tiu imperio komencis malfortiĝi en la 1200aj jaroj.Pro tio, ke Fiĝio etendiĝas trans kilometrojn ( mejlojn) de oriento al okcidento, ĝi estis nacio de multaj lingvoj. Fiĝio longe havis konstantajn setlejojn, sed ĝiaj popoloj ankaŭ havas historion de translokiĝo. Dum la jarcentoj, unikaj fiĝiaj kulturaj praktikoj evoluis. Fiĝianoj konstruis grandajn, elegantajn marveturilojn, kun veloj nomataj drua, kaj eksportis iujn al Tongo. Fiĝianoj ankaŭ kreis apartan stilon de vilaĝa arkitekturo, inkluzive komunajn kaj individuajn domojn (bure kaj valeta), kaj altnivela sistemo de remparoj kaj ĉirkaŭfosaĵoj kiujn ili kutime konstruis ĉirkaŭ la pli gravaj setlejoj.
Maro Kineret
La maro Kineret estas la plej granda dolĉa lago de Israelo, ĉirkaŭ 53 km periferia, ĉirkaŭ 21 km longa, kaj 13 km larĝa. Ĝia areo estas 166 km2, kaj ĝia maksimuma profundo estas ĉirkaŭ 48 metroj.
Republika placo (Mazara del Vallo)
Placocentre estas statuo de Sankta Vito, patrono de la urbo, kiun Ignazio Marabitti skulptis en la 17-a jarcento.
Fiĝioj
Frua setlado
Porkoj estis uzataj por manĝaĵo kaj variaj agrikulturaj plantejoj, kiel bananaj plantejoj, ekzistis de frua tempo. Vilaĝoj estis provizitaj de akvo alportita de konstruitaj lignaj akveduktoj. Fiĝianoj vivis en socioj gvidita de estroj, plejaĝuloj kaj rimarkindaj batalantoj. Spiritaj gvidantoj, ofte nomitaj bete, estis ankaŭ gravaj kulturaj personoj, kaj la produktado kaj manĝado de yaqona estis parto de iliaj ceremoniaj kaj komunumaj ritoj. Fiĝianoj kreis monsistemon, kiu uzis la poluritajn dentojn de kaĉalotoj, nomitajn tambua, kiel valuton. Tipo de skribsistemo ekzistis, kiun oni povas vidi hodiaŭ en diversaj simboloj skribiaj sur rokoj en la insuloj. Fiĝianoj kreis industrion de rafinita teksaĵo masi, kaj uzis ĝin por produkti velojn kaj vestaĵojn kiel la malo kaj la liku.
Kiel je la plejparto de aliaj antikvaj homaj civilizacioj, militfarado aŭ preparado por militfarado estis grava parto de ĉiutaga vivo en antaŭkolonia Fiĝio. La fiĝianoj estis famaj pri ilia aparta uzo de armiloj, precipe militaj bastonoj. Fiĝianoj uzas multajn malsamajn tipojn de bastonoj, kiujn oni povas klasifiki en du larĝajn grupojn: dumanaj bastonoj kaj malgranda specialaj ĵetbastonoj nomitaj ula.
Hommanĝado
Kun la alveno de eŭropanoj en la 1600aj jaroj, kaj eŭropa setlado je la fino de la 1800aj jaroj, multaj ecoj de fiĝia kulturo estis aŭ subpremitaj aŭ modifitaj por certigi eŭropan – specife, britan – direktadon. Estis tiel precipe pri tradiciaj fiĝiaj spiritaj kredoj. Unuaj koloniistoj kaj misiistoj indikis hommanĝadon en Fiĝio kiel moralan kialon pravigantan koloniismon. Eŭropanoj taksis multajn indiĝenan fiĝiajn kutimojn primitivaj. Tial multaj koloniistoj taksis Fiĝion "paradizo malŝparita je sovaĝaj hommanĝuloj". Oni rakontis pri hommanĝado dum la 1800aj jaroj, ekzemple unu rakonto pri Ratu Udre Udre, kiu onidire manĝis 872 homojn kaj faris staplon de ŝtonoj registri sian atingon. Tiaj rakontoj faciligis, ke eŭropanoj havu malbonan ideon pri fiĝianoj kiel sovaĝuloj. Aŭtoroj kiel Deryck Scarr konstantigis asertojn de la 1800aj jaroj pri "ĵus mortigitaj kadavroj amasigitaj por manĝado" kaj ceremonia amasa hommortigado je la konstruo de novaj domoj kaj boatoj. Fakte, dum koloniaj tempoj, oni konas Fiĝion kiel la Hommanĝulaj Insuloj. Aliflanke, William MacGregor, la longatempa kuraca ĉefoficiro en brita kolonia Fiĝio, skribis, ke gusti de la karnon de malamiko estis farita nur je maloftaj okazoj, kaj nur por "indiki superan malamon kaj ne pro ĝuo de gustuma regalo".
Modernaj arkeologiaj esploroj ĉe fiĝiaj lokoj estas montrintaj, ke fiĝianoj ja manĝis homojn. Esploroj de Degusta, Cochrane, kaj Jones donas pruvaĵojn de bruligitajn aŭ tranĉitajn homajn ostarojn, indikante, ke hommanĝado okazis en Fiĝio. En studo en 2015 de Jones k.a., izotopa analizo de osta kolageno indikis, ke homa karno estis manĝita de fiĝianoj, tamen probable malgranda kaj ne necese regula parto de la dieto.
Maro Kineret
Tiu ĉi lago estas la plej profunde situanta dolĉakva lago de la Tero (213 m sub marnivelo) kaj la dua plej profunde situanta surtera loko de la mondo post la Morta Maro, sed fakte ambaŭ ne estas maro j sed lagoj.
Fiĝioj
Hommanĝado
Tamen, ĉi tiuj esploroj indikas, ke hommanĝado okazis probable malpli ofte ol eŭropanoj kredis. Ili ankaŭ indikis, ke manĝando de alitribanoj, kaj manĝado kiel perforto aŭ venĝo, estis pli malgranda parto de la kulturo ol eŭropanoj kredis. Ŝajnas, ke hommanĝado eble estis plej ofte senperforta kaj ceremonieca.
Ábelová
Ábelová, hungare Ábelfalva estas malgranda vilaĝeto kaj municipo en Slovakio. En ambaŭ loknomoj oni rekonas biblian viron Habelo.
Fiĝioj
Alveno de eŭropanoj
Nederlanda esploristo Abel Tasman estis la unua eŭropa vizitanto al Fiĝio, ekvidante la nordan insulon Vanua Levu kaj la insularon Norda Taveuni en 1643 dum serĉado de la Granda Suda Kontinento.
Maro Kineret
Ĉi tiu lago estas ankaŭ konata kiel la maro de Galileo, la Galilea maro, la maro de Tiberias, Tiberiada lago kaj lago Genesaret. La nomo Galileo aludas la regionon, en kiu ĝi situas. En la hebrea lingvo ĝi estas jam kineret (ים כנרת); arabe, buhajrat tabarija.
Fiĝioj
Alveno de eŭropanoj
James Cook, la brita navigisto, vizitis unu el la sudaj insuloj Lau en 1774. Tamen oni ne mapis la insulojn ĝis 1789, kiam William Bligh, la kapitano de la ŝipo HMS Bounty, pasis Ovalau kaj velis inter la ĉefaj insuloj Viti Levu kaj Vanua Levu envoje al Batavia, en nuna Indonezio. Bligh Water, la markolo inter la du ĉefaj insuloj, havas lian nomon kaj dum tempoperiodo, la insuloj Fiĝio estis konataj laŭ la nomo Insuloj Bligh. La unuaj eŭropanoj daŭrigi kontakton kun la fiĝianoj estis komercistoj de santalo, balenĉasistoj, kaj negocistoj de markukumoj. La unua balenĉasa ŝipo, kiu vizitis, estis la Ann and Hope en 1799, kaj poste venis multaj aliaj en la 1800aj jaroj. Ĉi tiuj ŝipoj venis por trinkakvo, manĝaĵo, brulligno kaj, poste, por viroj por labori sur la ŝipoj. Iuj eŭropanoj kiuj venis al Fiĝio en ĉi tiu periodo estis akceptitaj de la loka popolo kaj estis permesitaj resti kiel loĝantoj. Verŝajne la plej fama el ĉi tiuj estis svedo Kalle Svenson, pli bone konata kiel Charlie Savage. Al Savage oni permesis preni edzinojn kaj sinestabli en alta rango en la socio de Bau pro tio, ke li helpis venki lokajn malamikojn. En 1813, Savage estis mortigita dum fuŝita atako.
Ábelová
Situo
Ábelová situas laŭ flankovojoj. Lučenec troviĝas je 20, Detva je 18 km.
Maro Kineret
La maro Kineret estas nutrata per subteraj fontoj, sed ĝia ĉefa fonto estas la Jordano, kiu transfluas ĝin de la nordo ĝis la sudo.
Fiĝioj
Alveno de eŭropanoj
Je la 1820aj jaroj, Levuka estis establita kiel la unua eŭrop-stila urbo en Fiĝio, sur la insulo de Ovalau. La merkato por markukumoj en Ĉinio estis profitdona kaj britaj kaj usonaj negocistoj starigis staciojn sur diversaj insuloj. Ili uzis lokajn fiĝianojn por kolekti, prepari, kaj paki la produkton kiu tiam estis sendota al Azio. Bona kargo rezultis je duonajara profito de proksimume US$ por la negocisto. La fiĝiaj laboristoj ofte ricevis pafilojn kaj municion kiel pagon por ilia laboro, kaj de la fino de la 1820aj jaroj, la plejparto da fiĝiaj estroj havis pafilojn kaj multaj lerte scipovis uzi ilin. Iuj fiĝiaj estroj uzis la novajn armilojn por perforte donigi pli fortajn armilojn de la eŭropanoj. En 1834, viroj de Viwa kaj Bau sukcesis forpreni la francan ŝipon L'amiable Josephine kaj uzi ĝian pafilegon kontraŭ siaj malamikoj en la rivero Rewa.
Kristanaj misiistoj kiel David Cargill ankaŭ alvenis en la 1830aj jaroj de antaŭnelonge kristanigitaj regionoj kiel Tongo kaj Tahitio, kaj je 1840 la eŭropa setlejo ĉe Levuka kreskis al proksimume 40 domoj kun eminenta loĝanto eksa balenĉasisto David Whippey. La kristanigo de la fiĝianoj estis laŭpaŝa procezo, kiun observis Kapitano Charles Wilkes de la Usona Esploranta Ekspedicio. Wilkes skribis, ke "ĉiuj la estroj ŝajne konsideris kristanismon ŝanĝo, pri kiu ili povas perdi multon kaj akiri malmulton". Kristanigitaj fiĝianoj, krom forlasi siajn spiritajn kredojn, estis kuraĝigitaj tranĉi siajn harojn mallongaj, uzi la formon sulu de vesto de Tongo, kaj fundamente ŝanĝi siajn geedziĝajn kaj enterigajn tradiciojn. Ĉi tiu procezo de devigita kultura ŝanĝo estis nomita lotu. Intensiĝo de konflikto inter la kulturoj pliiĝis kaj Wilkes organizis granan punan ekspedicion kontraŭ la popolo Malolo. Li ordonis atakon kun raketoj. La vilaĝo, kun la loĝantoj kaptitaj interne, rapide fariĝis fajrego, kaj Wilkes notis, ke la "kriegoj de viroj estis intermiksitaj kun la krioj kaj kriĉoj de la virinoj kaj infanoj" dum ili brulmortis. Proksimume 57 ĝis 87 Maloloanoj estis mortigitaj en ĉi tiu renkonto.
Ábelová
Historio
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1275. En 1700, 1722, 1742 kaj en 1824 incendioj okazis. En 1796 la tutlanda geografia libro taksis la lokon duaklasa. Ĝis 1899 la oficiala hungara loknomo estis Abelova, poste ĝi ricevis hungaran nomon pro la hungariga politiko. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Ábelfalva 966 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Nógrád (reĝa departemento), al distrikto de Gács, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Ábelová 274 homoj, (272 slovakoj).
Maro Kineret
Pro ĝia profunda situo en valo, ĉirkaŭita de montetoj, la lago spertas subitajn, violentajn ŝtormojn; sekve la rakonto en la Nova testamento, en kiu Jesuo trankviligis la ŝtormon. La maro Kineret estas rimarkinda pro ĝiaj rezervoj de fiŝoj, kaj en hodiaŭaj restoracioj la fiŝo de Sankta Petro (zeŭso) estas tre populara.
Fiĝioj
Cakobau kaj la kontraŭkristananismaj militoj
La 1840aj jaroj estis tempo de konflikto. Diversaj fiĝiaj klanoj penis aserti superregadon super la aliaj. Poste, militestro Seru Epenisa Cakobau de Insulo Bau sukcesis fariĝi potenca influo en la regiono. Lia patro estis Ratu Tanoa Visawaqa, la Vunivalu (estra titolo kiu signifas militestron, ofte tradukita ankaŭ kiel supera estro) kiu antaŭe subigis multan okcidentan Fiĝion. Cakobau, post sia patro, fariĝis tiom superrega, ke li povis elpeli la eŭropanojn de Levuka dum kvin jaroj pri disputo pri tio, ke ili donis armilojn al liaj lokaj malamikoj. En la komencaj 1850aj jaroj, Cakobau deklaris militon kontraŭ ĉiuj kristanoj. Liaj planoj estis malhelpitaj kiam la misiistoj en Fiĝio ricevis subtenon de la jam kristaniĝintaj tonganoj kaj la ĉeesto de brita militŝipo. La tonga princo Enele Maʻafu, kristano, establis sin sur la insulo Lakeba en 1848, perforte kristanigante la lokan popolon al la metodista eklezio. Cakobau kaj aliaj estroj en la okcidento de Fiĝio taksis Maʻafu-n minaco al sia potenco kaj rezistis liajn klopodojn vastigi la superregon de Tongo. la influo de Cakobau, tamen, komencis malkreski, kaj lia devigo de grandaj impostoj al alia fiĝiaj estroj, kiuj taksis lin nur unua inter egaluloj, kaŭzis ke ili ĉesis subteni lin. Je ĉi tiu tempo Usono ankaŭ interesiĝis pri la regiono, kaj minacis intervenon post kelkaj okazaĵoj okupantaj sian konsulon ĉe la insuloj, John Brown Williams. En 1849, La komerca vendejo de Williams estis prirabita post hazarda fajro kaŭzita de vaga kanona pafo dum festo de usona sendependiĝo, kaj en 1853 la eŭropa kolonio Levuka estis bruligita entute. Williams kulpigis Cakobau-n pri ambaŭ ĉi tiuj okazaĵoj kaj la Usona reprezentanto deziris, ke oni responde detruu la ĉefurbon de Cakobau ĉe Bau. Anstataŭe, maramea blokado estis instalita ĉirkaŭ la insulo, kio metis premon sur Cakobau, ke li ĉesu militfaradon kontraŭ la fremduloj kaj iliaj kristanaj amikoj. Fine, je la 30-a de aprilo 1854, Cakobau ofertis sian soro (pardonpeton), faris la lotu kaj kristaniĝis. La tradiciaj fiĝiaj temploj en Bau estis detruitaj kaj la sanktaj arboj nokonoko estis tranĉitaj. Cakobau kaj liaj restantaj subtenantoj estis tiam devigitaj aliĝi kun la tonganoj, subtenitaj de la usonanoj kaj britoj, por subigi la restantajn estrojn en la regiono kiuj ankoraŭ rifuzis kristaniĝi. Ĉi tiuj estroj estis baldaŭ venkitaj, Qaraniqio de la Rewa estis venenita kaj Ratu Mara de Kaba estado pendumita en 1855. Post ĉi tiuj militoj, la plejparto de regionoj de Fiji, escepte la internaj altejoj, estis devigitaj forlasi multe de siaj tradiciaj sistemoj kaj estis nun vasaloj de okcidenta intereso. Cakobau estis retenita kiel plejparte simbola reprezentanto de kelkaj fiĝiaj popoloj kaj estis permesita preni la ironian kaj mem-proklamitan titolon "Tui Viti" ("Reĝo de Fiĝi"o), sed la supera direktado estis ĉe fremdaj potencoj.
Konfederacio
La leviĝanta prezo de kotono dum la usona enlanda milito (1861–1865) kaŭzis enfluon de centoj da setlantoj al Fiĝio en la 1860aj jaroj de Aŭstralio kaj Usono por akiri teron kaj kreskigi kotonon. Sen funkcianta registaro en Fiĝio, ĉi tiuj farmistoj ofte kapablis akiri la teron perforte aŭ fraŭde, ekzemple interŝanĝante armilojn aŭ alkoholon kun fiĝianoj kiu eble ne estis la veraj posedantoj. Kvankam la malmultekosta terakirado, konkurencantaj asertoj inter la farmistoj fariĝis problemo. En 1865, la setlantoj proponis konfederacion de la sep ĉefaj indiĝenaj reĝlandoj en Fiĝio por establi ian registaron. Ili sukcesis, kaj Cakobau estis elektita kiel la unua prezidanto de la konfederacio.
Ábelová
Famuloj
En la vilaĝo naskiĝis hungara zoologo Salamon János Petényi.
Fiĝioj
Reĝlando de Fiĝio
Post la disfalo de la konfederacio, Enele Maʻafu establis stabilan administron en la Insuloj Lau kaj Tongo. Aliaj fremdaj potencoj kiel Usono konsideris la eblecon aneksi Fiĝio. Ĉi tiu situacio ne plaĉis al multaj setlantoj, preskaŭ ĉiuj el kiuj estis britoj de Aŭstralio. Britio, tamen, rifuzis aneksi la landon kaj kompromiso estis necesa.
En junio 1871, George Austin Woods, eksa leŭtenanto de la Reĝa Mararmeo, sukcesis influi Cakobau-n kaj organizi grupon de samideaj setlantoj kaj estroj, ke ili kreu regantan administron. Cakobau estis deklarita la monarĥon (Tui Viti) kaj la Reĝlando de Fiĝio estis establita. La plimulto da fiĝiaj estroj konsentis partopreni, kaj eĉ Ma'afu decidis agnoski Cakobau-n kaj partopreni en la konstitucia monarĥio. Tamen, multaj el la setlantoj venis de Aŭstralio, kie intertraktado kun la indiĝenaj popoloj preskaŭ ĉiam inkluzivis perfortan devigon. Rezulte, kelkaj agresemaj, racismaj kontraŭstaraj grupoj, kiel la Brita Interprotekta Societo, aperis. Unu grupo nomis sin la Ku-Kluks-Klano omaĝe al la blankula supereca grupo en Usono.
Koloniiĝo
Malgraŭ militaj venkoj kontraŭ la Kai Colo, la registaro de Cakobau havis problemojn de akcepteco kaj ekonomia daŭrigeblo. Indiĝenaj fiĝianoj kaj blankuloj rifuzis pagi impostojn kaj la prezo de kotono malaltiĝis. Pro ĉi tiuj gravaj aferoj, John Bates Thurston proponis al la brita registaro je la peto de Cakobau cedi la insulojn. La nove elektita konservativa brita registaro sub Benjamin Disraeli kuraĝigis pri vastigo de la imperio kaj tial multe pli ema al la ideo aneksi Fiĝion. La murdo de Episkopo John Patteson de la Melanezia Misio ĉe Nukapu en la Rifaj Insuloj provokis publikan koleregon, pliigitan kiam laborantoj sur la ŝipo Carl amasmurdis pli ol 150 surŝipaj fiĝianoj. Du britaj komisionestroj estis senditaj al Fiĝio prienketi la eblecon de anekso. Malfaciligis la aferon tio, ke Cakobau kaj ties delonga kontraŭanto, Ma'afu, ambaŭ klopodis akiri potencon al si mem. Je la 21-a de marto 1874, Cakobau faris finan proponon, kiun la britoj akceptis. Je la 23-a de septembro, Hercules Robinson, baldaŭ nomumota la brita guberniestro de Fiĝio, alvenis sur la ŝipo HMS Dido kaj ricevis Cakobau-n per reĝa 21-pafila saluto. Post iom da nedecidado, Cakobau konsentis rezigni sian titolon Tui Viti, kaj reteni la titolon Vunivalu (Protektanto). La formala cedo okazis je la 10-a de oktobro 1874, kiam Cakobau, Ma'afu, kaj kelkaj altrangaj estroj de Fiĝio subskribis du ekzemplerojn de la Dokumento de Cedo. Tiel la Kolonio de Fiĝio fondiĝis; 96 jaroj da brita regado sekvis.
Sendependeco
Oni mallevis la britan flagon lastfoje je sunsubiro la 9-an de oktobro 1970. La fiĝia flago leviĝis post tagiĝo la matenon de la 10-a de oktobro 1970; la lando oficiale fariĝis sendependa je noktomezo, en la ĉefurbo Suvo, je la 10-a de oktobro.
Puĉoj de 1987
Interrompis demokratan regadon du militistaj puĉoj en 1987 ekigita pro kreskanta sento, ke la registaro estis superregita de la baratfiĝia komunumo. La dua puĉo de 1987 anstataŭis kaj la fiĝian monarĥion kaj la Ĝeneralan Guberniestron per neadministra prezidanto, kaj la nomo de la lando ŝanĝiĝis de Dominion of Fiji (Regejo de Fiĝio) al Republic of Fiji (Respubliko Fiĝio) kaj poste en 1997 al Republic of the Fiji Islands (Respubliko Insuloj Fiĝio). La du puĉoj kaj la rilata civila tumulto kontribuis al multa baratfiĝia elmigrado; la rezulta loĝantara malpliiĝo kaŭzis ekonomian malhelpon kaj certigis, ke melanezianoj fariĝis la plimulto.
En 1990, la nova konstitucio instituciigis la superregadon de etnaj fiĝianoj en la politika sistemo. La Grupo Kontraŭ Rasa Diskriminacio formiĝis por kontraŭi la unupartie truditan konstitucion kaj restarigi la konstitucion de 1970. En 1992, Sitiveni Rabuka, la Leŭtenanta Kolonelo kiu faris la puĉon de 1987, fariĝis ĉefministro post balotado laŭ la nova konstitucio. Tri jarojn poste, Rabuka establis la Komisionon pri Konstitucia Revizio, kiu en 1997 kreis novan konstitucion, kiun subtenis la plejparto de gvidantoj de la indiĝena fiĝia kaj baratfiĝia komunumoj. Fiĝio realiĝis al la Komunumo de Nacioj.
Puĉo de 2000
En 2005, la registaro de Qarase dum multa polemiko proponis Komisionon de Repacigo kaj Unueco kun povo rekomendi kompenson por viktimoj de la puĉo de 2000 kaj amnestion por ĝiaj partoprenantoj. Tamen, la militistaro, precipe la plej altranga militista komandanto, Frank Bainimarama, forte kontraŭis ĉi tiun leĝproponon. Bainimarama konsentis kun kritikantoj, kiuj diris, ke doni amnestion al subtenantoj de la nuna registaro kiuj ludis rolon en la perforta puĉo estis fuŝaĵo. Lia atako kontraŭ la leĝpropono, kiu daŭris senĉese dum majo kaj en junio kaj julio, streĉis plu lia jam malbona interrilato kun la registaro.
Puĉo de 2006
En novembro kaj frua decembro 2006, Bainimarama ludis gravan rolon en la puĉo de 2006. Bainimarama donis liston de postuloj al Qarase post kiam oni proponis leĝon en la parlamento, parto de kiu pardonus al partoprenantoj en la malsukcesa puĉo de 2000. Li donis al Qarase daton la 4-an de decembro antaŭ kiam li devas konsenti aŭ eksiĝi de sia posteno. Qarase rifuzis aŭ cedi aŭ eksiĝi kaj je la 5-a de decembro Prezidanto Ratu Josefa Iloilo subskribis leĝan ordon kiu nuligis la parlamenton post renkontiĝo kun Bainimarama.
Citante korupton en la registaro, Komodoro Bainimarama, Komandanto de la Militistaj Fortoj de la Respubliko Fiĝio, okazigis militistan akiron je la 5-a de decembro 2006 kontraŭ la ĉefministro kiun li enpostenigis post la puĉo de 2000. Bainimarama nuligis la parlamenton, deklaris sin prezidanto, kaj nomumis Jona Senilagakali-n provizora ĉefministro.
Je la 4-a de januaro 2007, la militistaro anoncis, ke ĝi estis redonos plenuman povon al prezidanto Iloilo, kiu faris elsendon aprobante la agojn de la militistaro. La sekvan tagon, Iloilo nomumis Bainimarama-n la provizora ĉefministro, indikante, ke la militistaro ankoraŭ direktas aferojn.
En aprilo 2009, la Kortumo de Pledo de Fiĝio renversis la decidon de la Alta Kortumo, ke la puĉo de Komandanto Bainimarama estis laŭleĝa, kaj deklaris, ke la provizora registaro estis kontraŭleĝa. Bainimarama konsentis eksiĝi de la posteno de provizora ĉefministro tuj, kune kun sia registaro, kaj prezidanto Iloilo estus nomumonta novan ĉefministron. Prezidanto Iloilo nuligis la konstitucion, forigis ĉiujn postenojn sub la konstitucio inkluzive ĉiujn juĝistojn kaj la guberniestron de la Centra Banko. Laŭ siaj propraj vortoj, li "nomumas [sin] mem kiel Ŝtatestro de Fiĝio laŭ nova leĝa ordo". Li tiam renomumis Bainimarama-n provizora ĉefministro kaj efektivigis "Publikkrizan Regulon" kiu limigis internan vojaĝadon kaj permesis gazetaran cenzuron.
Je la 2-a de majo 2009, Fiĝio fariĝis la unua nacio iam ajn suspendiĝi de partopreno en la Pacifika Insula Forumo, pro tio, ke ĝi ne okazigis demokratajn balotadojn je la promesita dato. Tamen, ĝi restas membro de la Forumo.
Je la 1-a de septembro 2009, Fiĝio estis suspendita de la Komunumo de Nacioj. Oni faris tion ĉar Bainimarama ne okazigis balotadojn antaŭ 2010 kion la Komunumo de Nacioj postulis post la puĉo en 2006. Bainimarama deklaris bezonon de pli da tempo por nuligi balotan sistemon kiu multe helpas etnajn fiĝianojn kaj malhelpas la multietnajn malplimultojn. Kritikantoj asertis, ke li suspendis la konstitucion kaj prirespondis malrespekton de homaj rajtoj pro tio, ke li arestis kaj detenis oponantojn.
En sia Novjara prelego en 2010, Bainimarama anoncis la levon de la Publikkrizaj Reguloj. Tamen, la reguloj ne estis revokitaj ĝis januaro 2012 kaj la Suvo Filozofia Klubo estis la unua organizaĵo kiu reorganiziĝis kaj kunvenigis publikajn kenvenojn. La reguloj estis starigitaj en aprilo 2009 kiam la eksa konstitucio estis nuligita. La reguloj permesis restriktojn de parolado, publikaj kunvenoj, kaj cenzuro de la amaskomunikilaro, kaj donis al sekurigaj fortoj aldonajn povojn. Li ankaŭ anoncis tutlandan konsultan procezon gvidantan al nova konstitucio sub kiu la balotado de 2014 okazos.
Je la 14-a de marto 2014, la Komunuma Ministra Aggrupo voĉdonis por ŝanĝi la plenan suspendon de Fiĝio de la Komunumo de Nacioj al suspendo de la konsilioj de la Komunumo, permesante al ili partopreni en kelkaj Komunumaj aagadoj, inkluzive la Komunumaj Ludoj de 2014. La suspendo finiĝis en septembro 2014.
Geografio
Fiĝio situas proksimume kilometrojn sudokcidente de Havajo kaj proksimume  kilometrojn de Sidnejo, Aŭstralio. Fiĝio estas centro de la Sudokcidenta Pacifiko, mezvoje inter Vanuatuo kaj Tongo. La insularo troviĝas inter 176° 53′ oriente kaj 178° 12′ okcidente. La insularo estas proksimume 1,3 kvadrataj kilometroj ( kvadrataj mejloj) kaj malpli ol 2% estas seka tero. . La meridiano 180° pasas tra Taveuni, sed la internacia datlinio fleksiĝas por doni saman tempzonon (UTC+12) al la tuta insulgrupo. Escepte de Rotuma, la grupo Fiĝio troviĝas inter 15° 42′ kaj 20° 02′ sude. Rotuma situas kilometrojn (250 mejlojn) norde de la grupo,  kilometrojn (410 mejlojn) disde Suvo, 12° 30′ sude de la ekvatoro.
Fiĝio kovras entutan areon de kvadrataj kilometroj ( kvadrataj mejloj) el kiom proksimume 10% estas tero. Fiĝio konsistas el insuloj (de kiuj 106 estas loĝataj) kaj 522 pli malgrandaj insuletoj. La du plej gravaj insuloj estas Viti Levu kaj Vanua Levu, kiu estas tri kvaronoj de la entuta tera areo de la lando. La insuloj estas montaj, kun pintoj ĝis metroj ( futoj) kaj kovrita kun dikaj tropikaj arbaroj.
La plej alta loko estas Monto Tomanivi sur Viti Levu. Viti Levu gastigas la ĉefurbon Suvo kaj loĝigas preskaŭ tri kvaronojn de la loĝantaro. Aliaj gravaj urboj inkluzivas Nadi-n (la loko de la internacia flughaveno), kaj Lautoka, la dua plej granda urbo de Fiĝio kun grandaj sukerkanaj muelejoj kaj haveno.
La ĉefaj urboj sur Vanua Levu estas Labasa kaj Savusavu. Aliaj insuloj kaj insularoj estas Taveuni kaj Kadavu (la tria kaj kvara plej grandaj insuloj, respektive), la Insularo Mamanuca (apud Nadi), kaj Insularo Yasawa, kiuj estas popularaj turismaj cellokoj, la Insularo Lomaiviti, apud Suvo, kaj la izolita Insularo Lau. Rotuma havas specialan administracian statuson en Fiĝio. Ceva-i-Ra, neloĝata rifo, troviĝas proksimume kilometrojn ( mejlojn) sudokcidente de la ĉefa insularo. Fiĝio enhavas du ekologiajn regionojn: fiĝiaj tropikaj malsekaj arbaroj kaj fiĝiaj tropikaj sekaj arbaroj. Ĝi havis en 2018 meznombran indicon de arbara pejzaĝon integreco de 8,35/10, rango 24a tutmonde el 172 landoj. Nausori estas la kvara plej loĝata municipo en la lando.
La Koroa maro estas maro inter la insulo Viti Levu okcidente kaj la Lau Insularo oriente, ĉirkaŭita de la insuloj de la Fiĝia arkipelago.
Klimato
La klimato de Fiĝio estas tropikmara kaj varma dum la tuta jaro. La varma sezono estas de novembro ĝis aprilo kaj la pli malvarma sezono daŭras de majo ĝis oktobro. Temperaturoj en la malvarma sezono estas meznombre 22 °C (72 °F). Pluvokvanto varias, la varma sezono spertas pli pezan pluvokvanton, precipe enlande. Por la pli grandaj insuloj, pluvokvanto estas pli peza je la sudorientaj partoj de la insuloj ol sur la nordokcidentaj partoj, kio efikas agrikulturon en tiuj areoj. Vento estas modera, kvankam ciklonoj okazas proksimume unufoje ĉiujare (10–12 fojoj ĉiujardeke).
Registaro
Fiĝio havas kadron de multpartia parlamenta reprezenta demokrata respubliko, en kiu la ĉefministro estas la registarestro kaj la prezidanto la ŝtatestro. La registaro havas plenuman potencon, kaj la reĝistaro kaj la parlamento havas leĝdonan potencon, kaj la juĝistaro estas sendependa de la registaro kaj de la parlamento.
Ĝenerala balotado okazis je la 17-a de septembro 2014. La partio FijiFirst de Bainimarama gajnis kun 59,2% de la voĉdonoj, kaj grupo de internaciaj observantoj el Aŭstralio, Barato, kaj Indonezio taksis ĝin kredinda.
Dividaĵoj
Fiĝio havas kvar gravajn dividaĵojn, kiuj plu dividiĝas en 14 provincojn. Ili estas:
Fiĝio havis tri konfederaciojn aŭ registarojn dum la reĝado de Seru Epenisa Cakobau. Kvankam oni ne konsideras ĉi tiujn politikaj dividoj, oni ankoraŭ konsideras ilin gravaj en la sociaj dividoj de la indiĝena fiĝianoj:
Militistaro
La militistaro konsistas el la Militistaj Fortoj de la Respubliko de Fiĝio kun entute aktivajn soldatojn kaj  rezervistojn, kaj inkluzivas mararmean unuon de  homoj. La landa forto konsistas el la Fiĝia Infanteria Regimento (regula kaj teritoria forto organizita je ses malpezaj infanteriaj batalionoj), Fiĝia Inĝeniera Regimento, Loĝistika Subtena Unuo, kaj Forttrejna Grupo. Kompare kun ĝia grandeco, Fiĝio havas grandan armeon kaj estis grava kontribuanto al pactrupoj de misioj de la Unuiĝintaj Nacioj en diversaj partoj de la mondo. Krome, granda nombro de eksaj militistoj laboris en la profitema sekureca sektoro en Irako post la Usono-gvidita invado de 2003.
Ekonomio
Kun arbaroj, mineraloj, kaj fiŝoj, Fiĝio estas unu el la plej disvolviĝintaj landoj de Pacifiko, kvankam ankoraŭ kun granda vivtena sektoro. Iom da progreso okazis kiam Marion M. Ganey venigis kreditajn uniojn al la insuloj en la 1950aj jaroj. Naturaj rimedoj inkluzivas lignon, fiŝojn, oron, kupron, maran petrolon, kaj akvocentralo. Fiĝio spertis periodon de rapida kresko en la 1960aj kaj 1970aj jaroj sed ĉesis kreki en la 1980aj jaroj. La puĉoj de 1987 kaŭzis plian malkreskon.
Urbiĝado kaj vastiĝado en la serva sektoro kontribuis al lastatempa kresko de MNP. Eksportado de sukero kaj rapide kreskanta turisma industrio – kun turistoj je en 2003 kaj pliiĝantaj en la postaj jaroj – estas la gravaj fontoj de eksterlanda valuto. Fiĝio tre dependas je turismo por enspezo. Sukero estas triono de la industria agado. Longatempaj problemoj inkluzivas malaltan investadon kaj necertajn rajtojn pri tereno.
La Sudpacifika Borso estas la sola licenchava borso en Fiĝio kaj situas en Suvo. Ĝi intencas fariĝi regiona borso.
Turismo
Laŭ la Fiĝia Buroo de Statistiko, la plejparto da vizitantoj kiuj alvenas al Fiĝio mallongtempe venas de la jenaj landoj aŭ loĝregionoj: Fiĝio ankaŭ estis loko por diversaj filmoj de Hollywood komence je Mr Robinson Crusoe en 1932 al The Blue Lagoon (La Blua Laguno) (1980) kun Brooke Shields, kaj Return to the Blue Lagoon (Reveno al la Blua Laguno) (1991) kun Milla Jovovich. Aliaj popularaj filmoj faritaj en Fiĝio inkluzivas Cast Away (2000) kaj Anacondas: The Hunt for the Blood Orchid (Anakondoj: La Ĉaso por la Sanga Orkideo) (2004).
Transporto
Internacia Flughaveno Nadi situas 9 kilometrojn (5,6 mejlojn) norde de centra Nadi kaj estas la plej granda fiĝia flughaveno. Internacia Flughaveno Nausori estas proksimume 23 kilometrojn (14 mejlojn) nordoriente de la urbocentro de Suvo kaj estas uzata plejparte por enlandaj flugoj sed ankaŭ por fludoj de Aŭstralio kaj Nov-Zelando. La ĉefa flughaveno en la dua plej granda insulo Vanua Levu estas Flughaveno Labasa ĉe Waiqele, sudokcidente de Labasa-Urbo. La plej granda aviadilo pritraktata de Flughaveno Labasa estas la ATR 72. Airports Fiji Limited (AFL) respondecas pri la funkciado de 15 publikaj flughavenoj en la insuloj de Fiĝio. Ĉi tiuj inkluzivas du internaciajn flughavenojn (Nadi kaj Nausori) kaj 13 flughaveno de eksteraj insuloj. La ĉefa flugkompanio de Fiĝio estas Fiji Airways.
Pli grandaj insuloj de Fiĝio havas ampleksajn aŭtobusajn vojojn kiuj estas malaltekostaj kaj konstantaj. Estas aŭtobusaj haltejoj, kaj en kamparaj areoj aŭtobusoj estas ofte simple mansignataj kiam ili alproksimiĝas. Aŭtobusoj estas la ĉefa formo de publika transportado kaj pasaĝera movado inter la urboj sur la ĉefaj insuloj. Aŭtobusaj veturoprezoj kaj vojoj estas reguligitaj de la Tera Transporta Aŭtoritato.
Interinsulaj pramŝipoj provizas servojn inter la ĉefaj insuloj de Fiĝio, kaj grandaj ŝipoj transportas veturilojn kaj grandajn kvantojn da kargo inter la ĉefa insulo Viti Levu kaj Vanua Levu, kaj aliaj pli malgrandaj insuloj.
Demografio
La censo de 2017 malkaŝis, ke la loĝantaro de Fiĝio estis, kompare kun en la censo de 2007. La loĝdenso en 2007 estis kvadrata kilometro po 45,8 loĝantoj. La vivdaŭro en Fiĝio estis 72,1 jaroj. De la 1930aj jaroj ĝis nun la loĝantaro de Fiĝio pliiĝis je indico po 1,1% jare La mediana aĝo de la loĝantaro estis 29,9 kaj la seksproporcio estis 1,03 viroj por 1 virino.
Etnoj
Proksimume 1,2% de la loĝantaro estas rotumanoj — indiĝenoj de Insulo Rotuma, kies kulturo pli rilatas al landoj kiel Tongo aŭ Samoo ol al la cetero de Fiĝio. Rotuma estas dependaĵo de la Fiĝio, konsistanta el la insulo Rotuma kaj apudaj insuletoj. La insularo estas hejmo al malgranda sed unika indiĝena etna grupo kiu konsistigas rekoneblan minoritaton ene de la loĝantaro de la Fiĝio. Laŭ la censo de 2007 sur la insulo loĝis rotumanoj, kvankam multe pli, proksimume, loĝas sur la ĉefaj fiĝiaj insuloj.
Ekzistas ankaŭ malgrandaj sed ekonomie gravaj grupoj de eŭropanoj, ĉinoj, kaj aliaj pacifikinsulaj malplimultoj. La aliaj etnoj nombras proksimume 4,5%. homoj aŭ 0,3% de la loĝantaro en Fiĝio estas de Aŭstralio.
Lingvoj
Fiĝio havas tri oficialajn lingvojn laŭ la konstitucio de 1997 (kaj tio ne ŝanĝis en la konstitucio de 2013): la angla, la fiĝia (iTaukei), kaj la fiĝihindia. La fiĝia estas Aŭstronezia lingvo de la Malajopolinezia familio parolata en Fiĝio. Ĝi havas 550 000 denaskajn parolantojn, kaj 200 000 parolas ĝin kiel duan lingvon.
Maro Kineret
Antikveco
La maro Kineret situas ĉe la antikva Via Maris, kiu kunligis Egiption kun la nordaj imperioj. La grekoj, hasmoneanoj, herodanoj, kaj romianoj fondis prosperajn urbetojn kaj setlejojn ĉi tie : Gadara, Hippos, Tiberias, kaj aliaj. La historiisto Jozefo Flavio, kiu verkadis dum la 1-a jarcento, estis tiel impresita, ke li skribis, “Oni povus nomi ĉi tiun lokon la ambicio de la Naturo.” Jozefo ankaŭ raportis florantan industrion de fiŝado, kun 230 boatoj, kiuj kutime laboradis ĉe la lago.
Multo de la servado de Jesuo okazis ĉe la bordoj de la maro Kineret. La evangelioj rakontas kiel Jesuo rekrutis kvar el siaj disĉiploj ĉe la bordoj de la maro Kineret. ''Kaj irante apud la Galilea Maro, li vidis Simonon, kaj Andreon, fraton de Simon, ĵetantajn reton en la maron ; ĉar ili estis fiŝkaptistoj. Kaj Jesuo diris al ili : Venu post mi, kaj mi igos vin fariĝi kaptistoj de homoj. Kaj ili tuj forlasis la retojn, kaj sekvis lin. Kaj irinte iom antaŭen, li vidis Jakobon, filon de Zebedeo, kaj Johanon, lian fraton, kiuj ankaŭ estis en la ŝipeto, riparante la retojn. Kaj tuj li alvokis ilin ; kaj ili lasis sian patron Zebedeo en la ŝipeto kun la dungitoj, kaj foriris post li.'' Unu el la plej famaj instruoj de Jesuo, la Prediko sur la monto, estis prezentita sur monteto, kiu rigardas al la lago. Multaj el liaj mirakloj okazis ĉi tie : kiam li iris sur la maro, kiam li trankviligis ŝtormon, kiam li donis manĝaĵon al kvin mil homoj, kaj aliaj.
En 135, la dua juda ribelo kontraŭ la romianoj, nomata la ribelo de Bar Koĥba, estis subpremita. La romianoj respondis per malpermeso, ke ĉiu judo eniru en Jerusalemon. La centro de juda kulturo kaj lernado moviĝis al la Galilea regiono, precipe al Tiberias. En ĉi tiu regiono verŝajne estis kompilita la tiel nomata “talmudo de Jerusalem”.
Dum la Bizanca imperio, la signifo de la lago en la vivo de Jesuo, igis ĝin fariĝi ĉefa destino de kristanaj pilgrimantoj.
Fiĝioj
Lingvoj
La fiĝihindia estas la lingvo parolata de plej multaj fiĝiaj civitanoj de barata deveno. Ĝi devenas plejparte de la hindiaj varioj Awadhi kaj Bhojpuri. Ĝi ankaŭ prenis multajn vortojn de la fiĝia kaj de la angla. La rilato inter la fiĝihindia kaj la hindia estas simila al la rilato inter la afrikansa kaj la nederlanda. Barataj laboristoj estis komence alportitaj al Fiĝio plejparte de distriktoj de orienta Utar-Pradeŝo, Biharo, Nordokcidenta limregiona provinco (nune Ĥajber-Paŝtulando), kaj Suda Barato ekzemple Andra-Predeŝo kaj Tamilnado. Ili parolis multajn, plejparte hindiajn, dialektojn kaj lingvojn depende de sia devena loko.
János Paál
PAÁL János (pa:l) estis hungara ĵurnalisto, redaktoro, tradukisto naskita en Nagyvárad la 3-an de novembro 1912 kaj mortinta en Braŝovo la 24-an de junio 1981.
Fiĝioj
Lingvoj
La angla, restaĵo de brita kolonia regado de la insuloj, estis la sola oficiala lingvo ĝis 1997 kaj estas ĝenerale uzata en la registaro, komerco, kaj eduko kiel lingvafrankao.
Religio
Laŭ la censo de 2007, 64,4% de la loĝantaro estis kristanoj, 27,9% hinduoj, 6,3% islamanoj, 0,8% nereligiaj, 0,3% sikoj, kaj la cetera 0,3% aliaj religioj. Inter kristanoj, 54% estis metodistoj, 14,2% katolikoj, 8,9% Asembleoj de Dio, 6,0% sepatagaj adventistoj, 1,2% anglikanoj, kaj la cetera 16,1% aliaj konfesioj.
Maro Kineret
Mezepoko
La graveco de la lago malkreskis, kiam la bizancanoj perdis la kontrolon de ĝi. La regiono venis sub kontrolo de la umajada dinastio kaj sekvaj islamaj imperioj. Krom Tiberias, la ĉefaj urboj estis grade abandonitaj. En 1187, Saladino venkis la armeojn de la Krucmilitoj ĉe la batalo de Hatin, precipe ĉar li povis senigi la krucmilitistojn de la valora dolĉa akvo de la maro Kineret.
Krystyna Kersten
Krystyna Kersten el domo Goławska, pseŭdonomo Jan Bujnowski (naskiĝis la 25-an de majo 1931 en Poznań, mortis la 10-an de julio 2008 en Varsovio), pola historiistino, profesoro de Historia Instituto ĉe Pola Scienca Akademio (PAN), aŭtorino de laboraĵoj koncernantaj la plej novan historion de Pollando, publicistino; edzino de historiisto Adam Kersten, spertulo pri pola historio en la 17-a jarcento.
János Paál
Kariero
Paál János diplomiĝis pri juro en la Universitato Ferdinand la 1-a de Kluĵo. De 1938 li estis ĵurnalisto, radaktoro de gazetoj: Aradi Közlöny, Erdélyi Hírlap, Déli Hírlap, Szabad Szó, Népi Egység, Népújság, Világosság, Vörös Zászló, Drum Nou, Új Idő, Művelődés, Előre, Brassói Lapok, Karpaten Rundschau.
Krystyna Kersten
Vivo
En 1954 finis studojn en Historia Fakultato de Varsovia Universitato, kaj eklaboris en Historia Instituto de PAN. Okupiĝis pri la plej nova historio de Pollando, precipe pri la periodo 1944–1956. Ankaŭ estis membrino de Collegium Invisibile.
Fiĝioj
Religio
La plej granda kristana konfesio estas la Metodista Eklezio de Fiĝio kaj Rotuma. Kun 34,6% de la loĝantaro (inkluzive preskaŭ du-trionoj de etnaj fiĝianoj), la proporcio de la loĝantaro aliĝanta al metodismo estas pli alta en Fiĝio ol en iu alia lando. Romkatolikoj en Fiĝio estas gviditaj de la metropola ĉefepiskopujo de Suvo, kies provinco ankaŭ inkluzivas la episkopujo de Rarotonga (sur la Kukinsuloj, por tiuj kaj Niuo, ambaŭ Nov-Zelando-rilataj landoj) kaj Taravo kaj Nauro, kaj la Misio Sui Iuris de Tokelao (Nov-Zelando).
La Asembleoj de Dio kaj la Sepa-tago Adventist konfesioj estas grave reprezentita. Fiĝio estas la bazo por la Anglikana Episkopujo de Polynezio (parto de la Anglikana Eklezio en Aotearoa, Nov-Zelando, kaj Polynezio). Ĉi tiuj kaj aliaj konfesioj havas malmultajn baratfiĝianajn membrojn; kristanoj de ĉiuj specoj konsistigis 6,1% de la baratfiĝia loĝanataro en la censo de 1996. Hinduoj en Fiĝio plejparte aparteni al la Sanata sekto (74,3% el ĉiuj hinduoj). Islamanoj en Fiĝio estas plejparte Sunaaj (96,4%).
Eduko
Fiĝio havas altan indicon de legopovon (91,6%), kaj kvankam eduko ne estas deviga, pli ol 85% de infanoj inter la aĝoj de 6 kaj 13 ĉeestas bazlernejon. Eduko estas senkosta kaj provizorata de kaj registaraj kaj preĝejaj lernejoj. Ĝenerale etnaj fiĝiaj kaj hinduaj infanoj ĉeestas apartajn lernejojn, spegulante la politikan dividon de la lando.
Ekologio
Biogeografie Fiĝio troviĝas en la pacifika ekozono laŭ la tipologio de la WWF. Tiu ĉi kaj Naturprotekto Internacie konsideras la insulojn kiel parton de la biodiverseco-riĉaĵejo "Polinezio kaj Mikronezio".
Krystyna Kersten
Vivo
De 1948 ĝis 1957 apartenis al Asocio de Pola Junularo (pola ekvivalento de komsomolo), kaj de 1956 ĝis 1968 estis membrino de Pola Unuiĝinta Laborista Partio. Membrino de Faka Komitato de PULP ĉe PAN. La partion forlasis demonstracie la 22-an de aŭgusto 1968 (post la Marto 68).
Maro Kineret
Modernaj tempoj
Ĝis 1967, la plejparto de la orienta bordo de la lago estis parto de Sirio, krom unu kibuco, Ein Gev. Sed en tiu jaro, Israelo invadis Sirion dum la Sestaga milito kaj kaptis la Golan-altaĵon, kiu metis la tutan maron Kineret sub israela kontrolo.
Fiĝioj
Ekstera politiko
La Fiĝio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifiko.
Maro Kineret
Modernaj tempoj
Hodiaŭ, turismo denove estas la plej grava ekonomia agado. La tuta maro Kineret estas populara feriejo. Miloj da israelaj kaj fremdaj turistoj ĉiujare vizitas la historiajn kaj spiritajn lokojn ĉirkaŭ la lago, precipe ĝian ĉefan urbon Tiberias. Aliaj ekonomiaj agadoj estas fiŝkaptado kaj terkulturo, precipe bananoj.
Krystyna Kersten
Disĉiploj
Al la disĉiploj de Krystyna Kersten apartenas: Jan Żaryn, Dariusz Libionka, Paweł Kowal.
Valempoulières
Valempoulières (prononco "valẽnpulJER'") estas urba komunumo de Francio. Ĝi situas en la komunumaro Champagnole Porte du Haut-Jura, en la departemento Jura, nomita laŭ la montaro Ĵuraso kaj en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Lons-le-Saunier kaj al la kantono .
La teritorio havas komunan limon kun. La vilaĝo situas 12 km de Champagnole, 16 km de Arbois, 18 km de Poligny, 17 km de Salins-les-Bains, kaj 37 km de Lons-le-Saunier.
Fontiveros
Geografio
Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 36,42 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 734 loĝantojn. Ĝi perdis 900 loĝantojn el la mezo de la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj. Ĝi distas 51 km de Avilo, provinca ĉefurbo.
Ĝi limas kun Cisla, Cantiveros, Muñosancho, Constanzana, Rivilla de Barajas, Crespos kaj Collado de Contreras.
Historio kaj etimologio
La nomo Fontiveros plej verŝajne havas latinan devenon (Fons Tiberi, kiu signifus 'fonton de Tiberio'). Alia teorio indikas, ke eble temas pri aludo al reloĝantoj el nordo ekzemple el Fontibre (Kantabrio), kies nomo signifas 'fonto de Ebro', kaj alia teorio sugestas pranomon Iturbero (varma fonto el eŭska).
La toponimo aperas por la unua fojo kiel Fuentyvessos en dokumento de la 13-a jarcento de la Katedralo de Avilo. Poste, dum la 15-a kaj 16-a jarcentoj, aperas en la dokumentoj kiel Ontiveros aŭ Hontiveros, por kiuj pro la evoluo de la kastilia, la «f» iĝis «h», pro ebla influo de la eŭska.
Estas restaĵoj de romia loĝado. En Mezepoko okazis la reloĝado. La areo apartenis al la Regno Kastilio. Estas rakonto de okazaĵo okazinta en 1116.
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj brutobredado kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).
Slovaka luterana preĝejo (Mezőberény)
La luterana preĝejo estas sakrala monumento historia en urbo Mezőberény (Hungario).
Historio
En 1711 tiu areo estis senhoma pro la pli fruaj militoj. Aŭstro akiris la areon, kiu invitis slovakojn, iomete hungarojn, poste ankaŭ germanojn. Ili estis preskaŭ senescepte luteranoj. Ili konstruis tuj provizoran preĝdomon, kiun uzis ankaŭ la germanoj, sed ili havis apartan tempon por la germanlingvaj diservoj. La slovakoj kaj germanoj konstruis pli grandan preĝdomon el lomoj en 1741. La tria preĝdomo estis konstruita en 1768 kun sonorilostablo. Fine en 1789 la germanoj konstruis plene apartan kirkon kaj ili forlasis la komunan. Ankaŭ la slovakoj konstruis kirkon jam el ŝtonoj kaj brikoj inter 1793-1797. La orgeno estis kreita en 1856 (laŭ alia informo en 1862), renovigita en 1998. La turo ricevis horloĝon en 1885, ĝi estis renovigita en 1997. Oni faris predikejon kaj altaron en 1818. La benkoj estis faritaj en 1889, la lustro en 1897. La preĝejo estis renovigita interne en 1962, ekstere en 1984. Dum la frua socialismo la havaĵoj estis forprenitaj (lernejo, tombejo, restis nur la preĝejo kaj paroĥo). Depost la socialismo la luteranoj rericevis la lernejon, pro la ceteraj ili ricevis monon. La lernejo iĝis ejo por maljunuloj. Inter 1992-1997 la internaĵo de la kirko estis renovigita.
Konstruaĵo
La preĝejo situas sola ĉe stratangulo en korto. Ĝi havas unusolan kvadratan turon, kiu plene reliefas en la simetria fasado. La enireja pordo troviĝas tra la turo, sed ekzistas aliaj pordoj ĉe la navo kaj en la malantaŭa parto. La turo estas la plej alta punkto de Mezőberény, tial en la turo krom la 3 sonoriloj telekomunikada instalaĵo funkcias. Interne estas 3 galerioj. La altara bildo prezentas la Ĉieliron.
Picinae
La pegoj de la grupo Picinae estas preskaŭ paserinaj birdoj de la ordo Pegoformaj. Temas pri subfamilio de la familio Pegedoj, kiu inkludas ankaŭ la rondvostajn pegojn kaj koltordulojn. Ili troviĝas tutmonde kaj inkludas ĉirkaŭ 180 speciojn.
Tiuj birdoj ege frapas brue sur la arbotrunkoj per siaj bekoj kaj kapoj. Tio estas kaj komunikilo por signifigi posedon de la teritorio al siaj rivaloj, kaj metodo de lokigi kaj atingi insektolarvojn troviĝantajn sub la arboŝelo aŭ laŭlonge elfosante tunelojn en la arbo aŭ eĉ en fosto.