cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Igor Smirnov
Li elektiĝis kiel prezidento de Ĉednestrio kvarfoje (tion la loka leĝaro permesis) — en 1991 (65,4% de la voĉoj), 1996 (71,9%), 2001 (82%) kaj 2006 (82,4%). Li ankaŭ kandidatis por la kvina periodo en 2011, sed ricevis nur 24,6% de la voĉoj rezignante transiri al la dua voĉdono.
Saint-Cast-le-Guildo
Saint-Cast-le-Guildo estas franca komunumo, en departemento Côtes-d'Armor en regiono Bretonio.
Situo
Tiu banurbo situas ĉe Côte d'Émeraude, inter Saint-Jacut-de-la-Mer kaj Kabo Fréhel.
La urbo ĉe la bordo, konsistas el la kvartaloj Le Bourg, L'Isle, Les Mielles kaj La Garde. La Granda Plaĝo situas inter la Pinto de la Garde kaj la Pinto de Saint-Cast. Tamen estas multaj aliaj plaĝoj (Pen Guen, Quatre Vaŭ, La Fosse, La Pissote, La Mare, La Fresnaye).
Loĝantaro
La urbo enhavas loĝantojn vintre, kaj preskaŭ  somere.
Pluraj hoteloj kaj gastoĉambroj estas tutjare malfermitaj. Estas ankaŭ multaj kampadejoj kaj gastloĝejoj sur la komunumo.
Toponimio
La nomo venus de sankta Cast (aŭ Kado), filo de irlanda princo, disĉiplo de sankta Ĵakut kaj granda vojaĝanto ; patrono de la vojaĝantoj kaj kavaliroj. Alia hipotezo estas misformo de la bretonaj vortoj lan = valo kaj cad = batalo.
Historio
Batalo de Saint-Cast okazis en 1758. Okazis angla albordiĝo proksime de Dinard. Ne povante transiri la riveron Rance por ataki Saint Malo defendata per fortikaĵoj plifortigitaj de Vauban, la britaj trupoj retretis kaj deziris reiri al la ŝiparo, kiu estis ŝirmita antaŭ Saint-Cast. Ili estis atakitaj kaj venkitaj per la franca armeo estrata de la duko de Aiguillon kaj bretonaj volontuloj, la 11-an de septembro sur la granda plaĝo de Saint-Cast dum sia reenŝipiĝo.
Katania ebenaĵo
La Katania ebenaĵo (sicililingve La Chiana di Catania, itallingve: La Piana di Catania) estas la plej granda kaj plej grava ebenaĵo en Sicilio. La ebenaĵo kovras areon de 430 km², preskaŭ kvinono de la tuta ebenaĵo de la insulo kaj estas unu el la plej grandaj en suda Italio. La Katania ebenaĵo estis formita pro la akumulado de aluviaj deponaĵoj de la riveroj Dittaino, Gornalunga, Simeto kaj ĝiaj alfluantoj. Ĝi estas ĉirkaŭita de montoj kaj montetoj: Etna superregas ĝin per sia impona maso kaj, laŭ certa maniero, estas la arkitekto de ĝia fekundeco kun la produktoj de ĝia vulkana agado. La ebenaĵo estas formita pro apero de malnova vulkano de la praa golfo, kiu ekzistis en ĝia loko, inter la siciliaj Apeninoj, norde, kun la montaroj de la Nebrodi kaj sude la ĉeno konstituita de la Ereaj montoj kaj la Ibleaj montoj. La teritorio de la Katania ebenaĵo konsistas el parto de la provincoj Katanio, Sirakuzo kaj Enno.
Zsigmond Kornis (generalo)
KORNIS Zsigmond (korniŝ ĵigmond) estis hungara grandbienulo, magnato en Transilvanio naskiĝinta en ? ĉirkaŭ 1578 kaj mortinta en Radnót la 3-an de novembro 1648. Li estis pli juna frato de Boldizsár Kornis.
Edzino (familio)
Edzino estas la ina partnero en geedzeco. Devoj, rajtoj kaj aŭtoritato de la edzino rilate al ŝia kunulo, aŭ al ŝia kunulino en samseksaj geedzecoj, varias laŭ kulturo kaj laŭleĝe.
Zsigmond Kornis (generalo)
Biografio
Zsigmond Kornis luktis en 1603 en armeo de Georgo Basta. En 1610 li partoprenis en la komploto kontraŭ reganto Gabrielo Báthori. Li rifuĝis en Hungarion. Oni kondamnis lin al morto kaj havaĵsenigo dum lia foresto. En 1611 li partoprenis en la militmarŝo de Transilvanio en la armeo de Zsigmond Forgách. En 1614 la landkunveno nuligis la juĝon faritan kontraŭ li. Dum la regado de Gabrielo Bethlen, pli poste de Georgo Rákóczi la 1-a li estis regantkonsilanto, ĉefprefekto de Bihar kaj Zaránd, ĉefgeneralo de Transilvanio. En 1636 li estis en la batalo kontraŭ la turkoj de Sata komandanto de armeo.
Edzino (familio)
En monogamaj rilatoj, la edzino povas esti edziĝinta al nur unu viro samtempe, kaj la edzo povas esti edziĝinta al nur unu virino samtempe. Kontraŭe, rilatoj bigamiaj kaj poligamiaj ( poliandrio kaj polignio ) povas esti ke la edzino kaj / aŭ la edzo havos du geedzojn, du aŭ pli da kompanianoj iam ajn.
Tradicie, en plej multaj kulturoj, la edzino ne estas konsiderata la estro de la domanaro kaj ne respondecas pri la vivtenado de la domanoj. Ĉefe laŭlonge de la 20-a jarcento la koncepto de egaleco de homoj pli kaj pli hegemoniis kaj nun en disvolvigitaj landoj kaj eĉ en multaj disvolvigataj landoj, la privilegioj de la edzo eksmodiĝis kaj la estreco estas kunhavata de la edzino. Kontraste en diversaj apartaj kulturoj, foje estis la edzino kiu fakte respondecis (kaj eĉ respondecas) pri la bontenado de la hejmo kaj/aŭ de la familia ekonomio.
Eĉ post la fino de la rilato, ĉu per la morto de la edzino aŭ eksedziĝo, en multaj kulturoj, ŝia eksgeedz(in)o estas difinita kiel vidv(in)o aŭ eksedz(in)o kaj ŝi kiel la eksedzino, kun malsamaj signifoj - kaj juraj kaj kulturaj.
En pratempoj, edzo havis grandan aŭtoritaton super sia edzino kaj iliaj idaj posteuloj, kiuj estis plejparte konsiderita lia posedaĵo.
Gödre
Gödre, germane Gödring aŭ Kedri,kroate Đudra estas malgranda unuigita vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Baranya, en Distrikto Sásd.
Situo
Gödre situas en valo sur deklivoj, laŭ ĉefvojo Pécs-Kaposvár.
Historio
Tiu loko estis loĝata jam dum la bronzepoko. Antaŭ la hungaroj romianoj vivis tie. La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1472 laŭ tiama ortografio "Gödri". Germanoj refondis la komunumon en 1745. Gödre en 1954 unuiĝis kun Kiskeresztúrral (germane: Kreuzdörfel) sub nomo Gödrekeresztúr, poste en 1969 ĝi unuiĝis kun Gödreszentmárton kaj la triopa vilaĝo iĝis Gödre. La germanoj estas 12 %.
Famuloj
En Gödre naskiĝis arkitekto József Lamping.
Sulkobeka anio
La Sulkobeka anio, Crotophaga sulcirostris, estas granda birdo de la kukoledoj, familio de la ordo de birdoj, nome Cuculiformes, kiuj inkludas ankaŭ la kukolojn, la vojkurulojn, la centropojn kaj la hoacinon. Ĝi estas unu el la tri anioj, membroj de la genro Crotophaga. Ĝi estas sufiĉe strangaspekta tropika birdo kun longa vosto kaj granda, kurba beko. Ĝi estas reproduktanta specio en plej parto de sia teritorio, el suda Teksaso kaj centra Meksiko tra Centrameriko, el norda Kolombio kaj Venezuelo, kaj marbordaj Ekvadoro kaj Peruo. Ĝi foriras el la nordaj limoj de sia teritorio en Teksaso kaj norda Meksiko dum vintro.
Aspekto
La Sulkobeka anio estas ĉirkaŭ 34 cm longa, kaj peza 70-90 g. Ĝi estas komplete nigra, kun tre longa vosto preskaŭ tiom longa kiom la korpo. Ĝi havas grandegan bekon kun horizontalaj sulkoj laŭlonge de la supra makzelo, tre larĝa ĉefe ĉebaze, kio havigas la specion aspekton de korvo. Ĝi estas tre simila al la Krestobeka anio, kelkaj el kiuj havas bekojn tiom malgrandajn kiom tiuj de la Sulkobeka anio kaj kun sulkoj en la baza duono. La du specioj estas plej facile distingitaj pro la voĉo kaj la teritorio. Dumfluge, la anioj ŝanĝas inter rapidaj, abruptaj faloj kaj mallongaj glitoj.
Kutimaro
La Sulkobeka anio vivas en etaj grupoj de unu ĝis kvin reproduktaj paroj. Ili defendas unikan teritorion kaj demetas siajn ovojn en komunuma nesto. Ĉiu membro de la grupo kovas la ovojn kaj zorgas la idaron.
Protekta statuso
La Sulkobeka anio estas protektita sub la Traktato pri Migrantaj Birdoj de 1918.
Soldier of Fortune
Soldier of Fortune estas subjektiva pafludo de Raven Software, bazita sur la samnoma revuo, kiu levis etan skandalon pro la krudeco kaj la realismo de siaj scenoj. La kreintoj uzis la helpon de vera soldulo, John Mullins, kiu estas la rolulo uzita en la ludo.
Temo
John Mullins, soldulo laboranta por la sekreta agentejo The Shop, estas dungata de la Usona registaro por elnestigi kaj destrui kriminalan novnazian organizaĵon, kiu antaŭ ne longe ŝtelis kvar nukleajn raketkapojn. La ludanto moviĝas komence en urbaj scenejoj kiel metrooj kaj trajnoj, kaj poste en landoj kiel Rusio kaj Irako, kune kun nia aliancano Aaron "Hawk" Parsons.
Teknologio
La ludo uzas simpligitan version de la motoro de Quake 2. Ĝi estis la unua uzanta la damaĝosistemon nomatan GHOUL, evoluitan de Raven. Tiu ĉi sistemo subdividas la modelon de l’malamiko en 26 malsamaj zonoj (kapo, busto, supraj kaj malsupraj membroj ktp), kiuj kondutas sendepende se frapitaj, permesante dismembrigi la adversulojn; eblas ankaŭ senarmigi la malamikon pafante je lia armilo. En la ĉefa menuo ekzistas opcio por malaktivigi la plej perfortajn elementojn de la ludo.
Ludmaniero
Kvankam Soldier of Fortune oferas bonan realismon de la rekonstruoj kaj de perfonto en la dueloj, ĝi plurestas arkadia; ne estas enkondukitaj specialaj novaĵoj en la ludebleco, kaj ne estas postulitaj specialaj taktikoj por kontraŭbatali la malamikojn: nur frapi ilin je la plej malfortaj punktoj. La armiloj estas ĉiam precizaj kaj zorgaj, kaj ne eblas reŝargi ilin mane. La ludo obtenis bonan sukceson, elmontritan de la du sekvoj.
Nigrulo
Nigrulo estas homo kies haŭta koloro estas malhelbruna ("nigra"). En pli strikta senco, nigrulo estas negroido, do ano de homa raso origine el Afriko sed pro sklaveco kaj elmigrado disvastiĝinta al aliaj kontinentoj, ĉefe Ameriko. Do por ĝusta difino oni ankaŭ devus inkluzivi ankaŭ aliajn fizikajn trajtojn, kiel hartipon. Tre malhelbrunajn melanezojn kaj dravidojn oni nur escepte nomus "nigruloj".
Lingva noto
En la fruaj tempoj de Esperanto, oni kutime uzis la vorton negro por nigruloj. Nuntempe tio tamen estas pli malkutima, kaj kelkaj konsideras ĝin rasisma (paralele al la rasismeco de la anglalingva vorto "negro"). En la hispana kaj en la portugala lingvo "negro" signifas nur "nigra, nigra koloro, nigrulo", sekve, en tiuj lingvoj "negro" estas normala vorto (minimume en la senco de koloro). En Brazilo, nigrulo nomas sin "negro" en pozitiva senco, ĉar ofense oni uzas vortojn kiel "crioulo" (naskiĝinto ĉe iu, t. e., hejma sklavo) aŭ "macaco" (portugala vorto por 'simio'; elvokante la rasisman ideon nigruloj rilatas al simioj). En Usono, la hispana vorto negro estis prenita kiel fremda vorto, kaj akiris ofendan signifon; poste, pro forta influo de Usono en internacia kulturo, "negro" akiris ofendan signifon en nelatinidaj lingvoj.
Hebrea Universitato de Jerusalemo
La Hebrea Universitato de Jerusalemo (האוניברסיטה העברית בירושלים; جامعة العبرية في القدس) estas la plej signifa altlernejo de la ŝtato Israelo kaj havas tutmondan renomon.
Historio
Dum la jaro 1918 la universitato formale fondiĝis. La ideo, fondi judan universitaton en la urbo Jerusalemo, jam ekestis en la unua Cionisma Monda Kongreso en Bazelo kaj reklamiĝis dum la jaro 1902 en informiloj de Chaim Weizmann, Martin Buber kaj Berthold Fejvel. Ankaŭ la germandevena juda fizikisto Albert Einstein estis inter la subtenantoj de tia universitato. Li heredis siajn verkojn kaj posedaĵojn al la universitato. La terenon por la estonta universitato ĉe la monto Skopus de Jerusalemo aĉetis rusaj cionistoj. La universitato inaŭguriĝis la 1-an de aprilo 1925 kun la tri fakultatoj mikrobiologio, kemio kaj judismo.
Dum la 30-aj jaroj de la 20-a jarcento la universitato akceptis multajn judajn sciencistojn el Germanio kaj la resto de Mezeŭropo, kiuj devis fuĝi de la hitlera reĝimo. Dum la "milito pri sendependeco" de la jaroj 1948 kaj 1949 la monto Skopus izoliĝis de la resto de la juda parto de Jerusalemo kaj la universitataj prelegoj devis okazi en provizoraj ejoj. Tiucele kreiĝis la kampusoj Givat Ram kaj Ein Kerem en la okcidento de Jerusalemo. Nur dum la jaro 1967, post kiam la israela armeo dum la Ses-taga Milito okupis la tutan teritorion de Jerusalemo, la universitata kampuso sur la monto Skopus remalfermiĝis, ampleksiĝis kaj hodiaŭ estas la centro de la universitato. Al la universitato ankaŭ apartenas la agronomia fakultato en Reĥovot.
Fakultatoj
La Hebrea Universitato kovras preskaŭ ĉiujn areojn de naturaj kaj sociaj sciencoj. Ekzistas 7 fakultatoj, 14 fakoj kaj 90 esploraj institutoj. Ekde la fondo de la universitato pli ol 95.000 studentoj diplomiĝis. Momente proksimume 20.000 studentoj prepariĝas por siaj diplomoj. Pliaj 10.000 partoprenas programojn pri aldonaj studoj.
La Nacia kaj Universitata Biblioteko de la ŝtato Israelo, kiu konsistas el proksimume 5 milionoj da libroj, troviĝas sur la kampuso Givat Ram. Tie kolektiĝas pli da libroj en la hebrea lingvo ol ie alie en la mondo. La biblioteko havas monumentajn fenestrojn de la artisto Mordeĥaj Ardon.
Municipa Muzeo Quiñones de León
La Municipa Muzeo Quiñones de León situas en la urbo Vigo, en Galegio. Ĝi sidas ĉe la samnoma sinjordomo kaj estas ĉirkaŭata de imponaj ĝardenoj. La ensemblo kaŝas sin ene de la granda parko Castrelos, unu el la pulmoj de Vigo.
Historio
La granda parko de Castrelos estis antaŭ tre longe kulturkampoj de etnobela palaco: sinjordomo Lavandeira. Komence la domo estis nur turo kiun Benito de Tavares vane defendis kontraŭ la portugaloj en la milito de 1665. Kvin jarojn poste, li kun sia edzino, Ana Ozores de Soutomaior, rekonstruis la turon kaj masonigis la centran parton kaj la dekstran turon. Tamen ĉi lasta restis nefinita kaj povis esti elkonstruita nur meze de la 19-a jarcento.
Dume, tra la urbo etendiĝis la penso pri kreado de muzeo. En sia testamento de 1888 Policarpo Sanz montris ke li kovis la ideon krei muzeon por Vigo, kie sidus lia kolekto de pentraĵoj. Nur jarojn poste, en 1909, kun la viga Ĝenerala Kulturasocio, oni pli serioze pensis pri tiu eblo: la muzeo estus kaj etnografia kaj arkeologia. Tamen tio ne efektiviĝis.
Sed la 12an de decembro 1924, la markizo de Alcedo donis la sinjordomon de Castrelos al la popolo de Vigo por transformi ĝin en muzeon de galega arto. Tial la magistrato de Vigo iĝis la posedanto de tiu etnobela palaco ekde 1924, sed ne tuj povis disponi ĝin ĉar tie ankoraŭ loĝis la vidvino de la markizo, la anglino Mariana de White. Oni devis aĉeti al ŝi la frukt-uzon, kaj tiu pagado finiĝis nur dek jarojn poste, en 1934.
Tiutempe la oficiala kronikisto de la urbo, Avelino Rodríguez Elías, sukcesis starigi proponon pri fondo de muzeo de galega arto, kaj artaĵoj ekariĝis por la onta muzeo: ŝtonblazonoj, parto de la malaperinta fontano de Neptuno, iam ŝprucinta en la Sunpordo aŭ Porta do Sol -pli konkrete, la dio Neptuno kaj ŝildo, hodiaŭ videblaj en la ĝardenoj, meze de baseno-, restaĵoj de la Batalo de Rande, medaloj ktp.
Kiam la muzeo fondiĝis, kreiĝis ankaŭ ties konsilio, al kiu apartenis interalie la arkitekto Palacios kaj Sánchez Cantón, subdirektoro de la Muzeo El Prado (Madrido). Danke al tiu ĉi lasta bonfaranto, la muzeo ricevis, kiel deponaĵon de la Muzeo El Prado kaj de la Nacia Muzeo de Moderna Arto, verkojn de artistoj el pluraj epokoj, kiaj Correa de Vivar, Luca Giordano, Antolínez, Beruete, Alenza k.a. Samtempe kun tio, oni riparis la internon de la sinjordomo. Ĝi estis preskaŭ malplena ĉar la markizino forportis aŭ vendis la pompajn meblojn kiujn ŝi posedis.
La pinakoteko vaste ampleksiĝis kun la tempopaso kaj la daŭra akiro de verkoj; ĝi riĉiĝis per akompanaj skulptaĵoj de gravaj galegaj artistoj. En 1953 oni malkovris ses romiajn steleojn en la strato Pontevedra kaj en 1959 oni eksponis ilin, tiel inaŭgurante la arkeologian fakon de la muzeo.
Tamen la spaco ĉiam pli kaj pli malvastiĝis, kaj oni fine decidis transporti ilin al alia loko, nome la nova municipa pinakoteko, malfermita en 2011. Intertempe oni eksponis kelkajn pentraĵojn en la Artodomo. Multaj neeksponitaj pentraĵoj restis en la deponejo, sed la verkoj antaŭe videblaj en la muzeo certe ne revenos al ĝi.
La sinjordomo
En la fasado, sur la kornico, montriĝas ŝtonĉenego kun kvar blazonoj kaj leonkapoj. La fasad-meza skulptaĵo enhavas la blazonojn de Tavares (centro), Ozores (supre maldekstre), Castro (supre dekstre), Solla (malsupre maldekstre) kaj Valadares (supre dekstre). En la teretaĝo la ĉambroj estas ĉi tiuj:
En la kapelo elstaras retablo de la 16a jc. kaj surplanke la blazono de Tavares.
La Arkeologia Muzeo
Kvankam malgranda, ĝi estas ĉarma kaj impresa muzeo kies lasta reformo sukcesis krei vizitan itineron tra la prahistorio, romia epoko kaj mezepoko de Vigo kaj ties regiono. De Paleolitiko (ĉ. 150.000-10.000 a.n.e.) elstaras eksterordinara kolekto de ŝtonaj iloj el la trovejo de Budiño, konsiderata unu el la plej gravaj de Galegio. Temas pri objektoj el ilo-fara metiejo de ĉasistoj-kolektistoj. De Neolitiko (4500-2000 a.n.e.) videblas restaĵoj trovitaj en la interno de dolmenoj: ceramikaĵoj, klingoj silikaj, hakiloj, etaj ŝtonaj iloj kaj sagopintoj.
Bronzepoko, inter 1900 kaj 1100 a.n.e., havas en la muzeo gravajn pecojn. De la Komenca Bronzepoko videblas la funebra trezoro de la enterigo de Atios (en O Porriño), kun du bronzaj ponardoj, du juveloj el oro kaj unu el arĝento kaj kap-apoga ŝtono. Sed pli okulfrapas la impona kolekto de 27 du-ringaj hakiloj el Saiáns, de la Fina Bronzepoko, lerte elmontrataj.
La kulturo de fortikaĵoj aŭ castros etendiĝas de la Fina Bronzepoko tra la Ferepoko ĝis la romaniĝo. En la muzeo oni konservas pecojn el multaj tiaj ĉirkaŭmuraj vilaĝoj. Ili parolas al ni pri la ĉiutaga vivo de prauloj: kolieroj, orelringoj, diademoj, braceletoj, kolier-bidoj, pingloj; pistujo, fandujo, mueliloj, teksilaj pend-pezaĵoj, ŝpinil-ringoj k.a.
Impresfaraj estas sendube por la vizitanto la ses steleoj de la romia epoko (1a jc. a.n.e.-4a jc. p.n.e.), veraj simboloj de la muzeo. Legante iliajn skribaĵojn oni vojaĝas tra diversaj aspektoj ligitaj kun demografio, infana mortado ktp. Ili estas abunde dekoraciitaj; unu el la tipaj motivoj estas du arkaĵoj reprezentantaj la transiron de unu mondo al la alia. Aperas ankaŭ homaj figuroj, kaj unukaze videblas homa figuro kun kratero surkape kaj vinberaro enmane, eble rilata al la ritoj por la romana dio Bakĥo. Lunoj, steloj, floroj, ornamas la pezajn ŝtonajn steleojn. Jen ekzemplo de unu el la steleaj tekstoj, tradukita el la latina:
"Al Valeria Alla, filino de Titus, el Clunia, 21-jara. Tie ĉi ŝi estas enterigita. Estu la tero malpeza al ŝi. Quintus Arrius zorgis pri tio, fari tion ĉi al sia admirinda edzino".
Same el la romia epoko videblas fragmento de mozaiko, moneroj, ceramiko, tegoloj, tri brikoj kun desegnoj de zodiakaj simboloj, amforoj el marfundo, kaj interesaj altar-ŝtonoj kun supraj kavaĵetoj. Aliaj romi-epokaj restaĵoj akceptas la vizitanton en la fasad-ĝardenoj de la sinjordomo.
Fine, el Mezepoko oni eksponas ŝton-ĉerkojn, kelkajn el ili uzitajn en moderna epoko kiel trogojn (hejmbestajn manĝilujojn). Ŝokas ankaŭ restaĵo de mortinto, kuŝanta sur la ostoj de antaŭa forpasinta homo.
La ĝardenoj
La tuta parko kovras areon de 20 hektaroj kaj ĝi estas elektata de multaj viganoj jen por sporti (ĉefe de kuristoj), jen por promeni rifuĝe de la urba bruo. En ties koro situas liberaera grekstila teatro kiu gastas abundan programon de spektakloj en somero. La parkon trafluas la rivero Lagares. Sed la vegetaĵaj specialaĵoj kaŝas malantaŭ la ĉirkaŭmuroj de la sinjordomo. La ĝardenojn karakterizas tri ĝeneralaj trajtoj:
Ĝi estas dividebla je kvin partoj:
Akceptas la vizitanton granda tujo (Thuja plicata) je la maldekstra flanko. Temas pri ekzemplo de efikodona plantado: per izolitaj grandaj arboj oni celas doni impreson de povo. Antaŭ kelkaj jardekoj dekstre, kontraŭ la tujo, leviĝis kamecipariso (Chamaecyparis lawsoniana), alia konifero kiu kunefikis pli trafe kun la tujo. Nuntempe kreskas tie kameropso (Chamaerops humilis).
La franca ĝardeno estas regula novklasika ĝardeno: du aksoj dividas la ĝardenon en kvar partojn el desegnoj faritaj el bukso (Buxus sempervirens); apud la sinjordomo estas varianto de la buksodesegno malpli vasta kaj iom pli komplika ol la granda desegno. La celo de la tuto estas veki ĉe la spektanto la impreson de stabilecon per simetrio kaj per la uzo de nefalfoliaj specoj kiuj aspektas same laŭlonge de la jaro. Temas pri la serĉado de beleco kaj eterneco pere de proporcio. Pritondado de la buksoj kaj harmonia simetrio (nepermesanta hazardajn kreskaĵojn) montras ankaŭ la regon de la homo super la naturo.
La nefalfoliaj specioj estas, stare inter la buksodesegnoj, diversaj palmoj (klinpalmo, Phoenix reclinata el Senegalo; kanaria palmo, Phoenix canariensis; ĉina ventumil-palmo Trachycarpus fortunei kaj butio, Butia eriospatha el Brazilo) kaj malpli altaj arbustoj kiuj donas la efikon de foro: kordilino (Cordyline australis), el Novzelando, kaj taksuso (Taxus baccata).
Inter la buksoj floras paradizaj birdoj aŭ strelicioj (Strelitzia reginae), el Sudafriko, inter aliaj ornamaj kreskaĵoj. La malantaŭan fasadon de la domego kovras partenociso (Parthenocissus tricuspidata), el orienta Azio, kies belaj koloroj ŝanĝiĝas laŭ la jarsezono, dum alia samdevena planto, grimpanta fikuso (Ficus repens) konstruas ŝirmilon super ŝtonbenko. Sed la vera juvelo de la franca ĝardeno restas la pli-ol-ducent-jara granda kamelio, kun baza diametro de ĉirkaŭ 1 m. La kamelioj de la sinjordomo venis el ĝardenika entrepreno fondita de Marques Loureiro en Porto de Portugalio (1849).
Laŭlonge de la dekstra flanko situas la blazonpromenejo, kiu montras la evoluon de la lokaj nobelfamilioj inter la 16a kaj la 18a jarcentoj. En la promenejo ŝprucas la fontanoj de Sankta Antono kaj Sankta Anno.
Super la franca ĝardeno pompas la rozuja promenejo, kun belaj diskretaj skulptaĵoj de Manuel Coia. Post ŝtuparo kaj laŭbo (iama forcejo de la gemarkizoj) oni promenas inter rozoj plurkoloraj. Pluraj plantoj kovras la muron- temas pri ekzemplo de ekrana ĝardenado: kverko (Quercus robur), mirobolano (Prunus cerasifera), arizona cipreso (Cupressus arizonica), cipreso de Monterrey (Cupressus macrocarpa) kaj bela ekzemplero de araŭkario (Araucaria excelsa). En la fino de la rozuj-promenejo kreskas mandarinarbo (Citrus reticulata), aŭkuboj (Aucuba japonica), kretaj filikoj (Pteris cretica) kaj aliaj plantoj.
La plej malaltan terason de la ĝardenoj okupas la angla ĝardeno, romantikstila, kie la gemarkizoj trinkis teon laŭ la angla maniero. En ĝi oni celas ĝuste la malon ol en la franca ĝardeno: koncepti la ĝardenon kiel kontinuaĵon de la natura pejzaĝo. Pro tio pluraj specoj estas falfoliaj, kiel la impona tuliparbo (Liriodendron tulipifera), kiu somerfine disŝutas siajn semojn en rava kvazaŭpluva spektaklo. Tie la plantadon ne regas raciecon. Oni plantis malparajn specimenojn. La vegetaĵaj formoj plenas je dinamiko (male al la rektaj stipoj (trunkoj) de la palmoj de la franca ĝardeno. La promenadoj ne estas markitaj de buksaj desegnoj, sed estas liberaj, kaj la tereno ne estas plata kaj disponas interarbajn herbejojn. Aliaj specioj en la angla ĝardeno estas la orient-azia Lagerstroemia indica, Brazila araŭkario (Araucaria brasiliensis), Melaleŭko (Melaleuca armillaris), kun sia arom-oleo en la folioj, aŭ la grimpanta sendorna rozo Rosa banksiae el Ĉinio. Meze de la angla ĝardeno situas lageto kun insulo kie staras miniatura reprodukto de la domego, laŭ la tiama angla kutimo. Nuntempe anasoj ne kolektiĝas tie, sed en la pasinto ili ŝirmiĝis nokte en tiu eta fabeleca palaco.
Pli for direkte al la pordego oni endensiĝas en la magnolian ombrumejon, sub imponajn, radik-elstarajn magnoliojn (Magnolia grandiflora). Unu el la tri magnolioj estas la plej granda de Galegio. Apude kreskas tria specio de araŭkario (Araucaria bidwillii) kaj lirlas malhela fontano sub ĉina specio de jasmeno (Jasminum mesnyi). La specimenoj de visterio (Wisteria sinensis) kiuj rampas sur la muroj estas la plej aĝaj de Vigo ; dum ilia florado abeloj aktive zumadas inter la violaj florgrapoloj. En ronda baseno inter kamelioj serene fluas akvo. De tie oni povas rekte aliri la francan ĝardenon per ŝtona ŝtuparo kovrita de volbo el eleagno (Eleagnus pungens el Japanio).
Sekvas aliaj partoj de la ĝardenoj. Rimarkindas ampleksaj herbejoj, kun la ŝtona balkonego el la domo de Concepción Arenal kaj antikva vestolava baseno kie hodiaŭ kreskas papirusciperoj (Cyperus papyrus). Intiman angulon konsistigas baseno kun la supre menciita skulptaĵo de la dio Neptuno, kun bambuoj, kolokazio (Colocasia esculenta) kaj papirusciperoj, sub elstara ekzemplero de magnolio (Magnolia x soulangeana).
Iom poste videblas apud antikvaj tenisludejoj eŭkalipto-promenejo el tri specioj: Eucaliptus globulus, E. camaldulensis kaj E. obliqua, 60 metrojn altaj kaj kun trunko-perimetro de 7 m. Oni plantis ilin en 1872 kaj tial ili estas unu el la plej malnovaj ekzempleroj de tiu arbo en Galegio. Tie ankaŭ staras nemalhavebla elemento en galega etnobela palaco: la kolombejo, ĉi-kaze bizare masonita sur roko.
Fine duonsovaĝa arbaro kompletigas kaj samtempe kontrapunktas la ĝardenojn. Ĝin formas interalie laŭroj (Laurus nobilis), avelujoj (Corylus avellana), ŝajnakaciaj robinioj (Robinia pseudoacacia) kaj ruskoj (Ruscus acuelatus).
Laŭlonge de la ĝardenoj, de la komenco ĝis la fino, ekzistas de 2011 gvidilo por blinduloj. Temas pri projekto konigita sub la nomo la sensoĝardeno. Ŝtala stango facile sekvebla per bastono gvidas nin tra vojo kie eblas aŭdi la akvofluon aŭ birdokantojn kaj flari diversajn aromojn de floroj kaj folioj. Fine, apud la eŭkalipta promenejo, kie sidas la ĝarden-forcejo, abundaj arom-herboj inundas la menson, kaj eblas malfermi odor-tenujojn en ŝtala tablo por pli bona takso. En la ŝtala vojo disloke staras inform-paneloj en la galega, en kutimaj literoj elstarantaj por pli bona legeblo kaj en brajlo, kun reliefaj desegnoj de arboj, folioj kaj floroj.
Ikastola
Ikastola (eŭska neologismo formita ekde la verbo ikasi -lerni, studi- kaj sekvante la modelon de la eŭska vorto eskola ) estas lernejo de Eŭskio kun du apartaj trajtoj: la instruado en eŭska lingvo kaj la titoleco de la centro en reĝimo de kooperativo (estas kooperativo de gepatroj).
Polvo
Polvo estas subtilaj eretoj el tero, facile levataj de vento kaj kiuj ofte kuŝas sur domoj, aliaj konstruaĵoj, kaj eĉ interne, surplanke, sur mebloj. La unuopa ero de polvo nomiĝas polvero. Polvo konsistas el partikloj en la atmosfero kiuj venas el variaj fontoj kiaj el grundo, polvo movita de la vetero (eola procezo), vulkanaj erupcioj, kaj poluado. Polvo en hejmoj, oficejoj, kaj aliaj homaj medioj enhavas malgrandajn kvantojn de planta poleno, homajn kaj animalajn harojn, tekstilajn fibrojn, paperajn fibrojn, mineralojn el la ekstera grundo, ĉelojn el homa haŭto, bruligitajn partiklojn el meteoritoj, kaj multaj aliaj materialoj kiuj povas troviĝi en la loka medio. La polvo en la naturo povas krei polvan nubon, nomita fajnaj polveroj.
Ikastola
Ilia celo estas proponi edukadon de kvalito kaj promocii la eŭskajn lingvon kaj kulturon.
Polvo
En agrikulturo abundo de polvo en aero kombine kun abundo de la agado de ventoj povas rezulti en malriĉigo de grundoj, kaj malapero de mineralaj aŭ biologiaj nutraĵoj por la kreskaĵo de plantoj, kio povas rezulti en ekonomia gravo kaze de gravaj ekonomiaj kultivaĵoj. Irigacio, replantado kaj rearbarigo povas esti rimedoj kontraŭ forigo de pulvo.
Hejma polvo kaj homoj
Polvohejmaj akaroj, ekzemple de la genro Dermatophagoides, kio signifas manĝantoj de haŭto) estas interne ie ajn kie homoj vivas. Pozitiva testado por polvakaraj alergioj estas tre oftaj inter personoj kun astmo. Polvakaroj estas mikroskopaj araneedoj kies ĉefaj manĝaĵoj estas mortintaj ĉeloj de homa haŭto, sed ili ne vivas sur vivantaj personoj. Ili kaj ties fekaĵoj kaj aliaj alergenoj kiujn ili produktas estas ĉefaj konstituantoj de hejma polvo, sed ĉar ili estas tiom pezaj ke ili ne estas pendantaj dumlonge en la aero. Ili ĝenerale troviĝas surgrunde aŭ sur aliaj surfacoj ĝis estas movitaj (per piedirado ekzemple). Povas pasi inter dudek minutoj kaj du horoj por ke polvakaroj revenu suben el la aero.
Polvakaroj estas nestospecioj kiuj preferas malhelan, varman, kaj humidan klimaton. Ili floris en matracoj, litoj, tapiŝita meblaro kaj tapiŝoj. Ties fekaĵoj inkludas enzimojn kiuj liberiĝas pro kontakto kun malseka surfaco, kio povas okazi kiam persono spiras, kaj tiuj enzimoj povas mortigi ĉelojn ene de la homa korpo. Polvohejmaj akaroj ne iĝis problemo ĝis homoj ekuzis tekstilojn, kiaj okcidentstilaj littukoj kaj vestoj.
La polvojn el la tapiŝoj oni forigas per polvosuĉilo, de sur la la bretoj oni forviŝas per polvoviŝilo (tuko), de sur la trotuaro per balailo kaj eble polvoŝovelilo.
Kuriozaĵoj
Studo de 2015 montris ke en Islando la vulkana polvo helpas la fekundecon de Skolopedoj ĉar ĝi pliigas la organikan enhavon kaj ŝtopas la pH de la grundo. La studo temis pri 729 lokoj kaj konstatis trifoje plian fekundecon, pli en humidejoj ol en plugebla tero ĉar tie oni uzas sterkon kiu ŝanĝas la kondiĉojn. Inter la specioj kiuj profitas el vulkana polvo estas la Ruĝkrura tringo, Tringa totanus, la Malgranda kurlo, Numenius phaeopus, la Bunta kalidro, "Calidris" alpina kaj la Nigravosta limozo, Limosa limosa.
Proverbo
Ekzistas proverboj pri koko/kokino en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Ikastola
Historie la eŭska lingvo estis restinta ekster la eduka sistemo eĉ en iuj okazoj oni punis la lernejanojn kiuj uzis en iu okazo la eŭskan en la tradicia lernejo.
La apero de la moderna eŭska naciismo fine de la 19a jarcento al la jaro 1903 restarigis la unuan dulingvan lernejon kastili-eŭskan.
Inter la jaroj 1960 kaj 1975 oni kreis ĉirkaŭ 160 ikastolojn, la plimulto en Gipuzko kaj Biskajo sed havis amplekson al la tuta teritorio, inkludante Eŭskion de la Nordo.
Kun la morto de Franko kaj la firmigo de la demokratio la integra instruado en eŭska lingvo prenas forton en la tuta eduka sistemo de Arabo, Bizkajo, Gipuzko kaj -en pli malgranda mezuro- Nafaro. Ne nur al la ikastoloj, sed ankaŭ al la publika kaj privata reto foje oni trudas pli la modelon de lingva entrudo en la eŭska (modelo D). Kvankam tio ŝajnas pridemandi nuntempe la sencon de la ikastoloj, necesas substreki ke ne nur la instruado en eŭska lingvo, sed ankaŭ la klara kompromiso kun la eŭska kulturo, la teritoria enkonduko al la tuta eŭska nacio (ankaŭ en Nafaro kaj en Iparralde) kaj la titoleco kaj implikiĝo de la gepatroj kun ĉi tiu eduka modelo formas parton de la ADN de la ikastoloj, kontraŭe de la publika aŭ privata modelo de la resto de lernejoj de Euskal Herria.
La ikastoloj de antaŭ la reapero de la demokratio en Hispanio estis tute privataj. Ekde ĉi tiu dato, iuj de la ikastoloj integriĝis en la publika eduka sistemo (iuj de ili fariĝas publikaj lernejoj, aliaj duonpublikaj kaj aliaj restis privataj) kaj sekve la ideo de ikastola jam ne estas asociita tute al la sola eduka institucio kie oni instruas en la eŭska, pro tio ke la eŭska eduka sistemo aktuala komprenas tri modelojn de instruado: en la eŭska (modelo D), dulingva (modelo B) kaj en la hispana kun la eŭska kiel lernofako (modelo Al, nuntempe tre malplimulta).
Estis ikastoloj en teritorioj kie la lernantaro plimulte parolis la eŭskan kiel familia lingvo (kiel ĉe multaj zonoj de Gipuzko) kaj en teritorioj kie la eŭska jam ne estis la laborlingvo de la lernantaro (kiel ĉe Alavo kaj en la sudo de Nafaro) kaj en ĉiuj el ili oni faris uzon de la eŭska kiel lingvo de instruado tial en la teritorioj eŭskoparolantaj (euskaldunak) oni plifortigis la identecon kaj konkurencon de la eŭska lingvo kaj en la teritorioj nuntempe ne eŭskoparolantaj la lernantoj lernis la lingvon malgraŭ la fakton ke liaj gepatroj jam ne parolis ĝin. Ĉi tiuj novaj parolantoj de la eŭska devenaj de la ikastoloj aŭ por aliaj rimedoj de metilernado nomiĝas eŭsklingva berriak (novaj eŭskoparolantaj).
Referencoj
<div class="reflist references-column-count references-column-count-1" style="column-count: 1; -moz-column-count: 1; -webkit-column-count: 1; list-style-type:decimal;">
Creully sur Seulles
Creully sur Seulles estas komunumo en departmento Calvados, nordokcidente de Francio. La komunumo estis establita la per la kunfandiĝo de la iamaj komunumoj Creully (la sidejo), Saint-Gabriel-Brécy kaj Villiers-le-Sec.
Janka Csatay
Janka Csatay naskiĝis la  en Budapeŝto, ŝi mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Janka Csatay frekventis privatan aktorlernejon de Aranka Hegyi, poste ŝi komencis sian aktoran karieron en malgranda teatro en Budapeŝto en 1901. Ekde 1903 ŝi havis rolojn en similiaj teatroj aŭ kabaredoj, tamen ankaŭ en Népszínház (1905-1907), Gaja Teatro (1916), Teatro Városi (1917), Teatro Renaissance (1921). En la 1930-aj jaroj ŝi vivis eksterlande.
Alonzo Church
Alonzo CHURCH (14-a de junio 1903 – 11-a de aŭgusto 1995) estis usona matematikisto kiu kontribuis multe al matematika logiko, teorio de rekursio kaj la fundamentaj teorioj de komputiko.
Li naskiĝis la 4-an de junio 1903, en Vaŝingtono, kaj diplomiĝis ĉe la Universitato Princeton kaj doktoriĝis tie en 1927. Kaj en 1929, li tie fariĝis profesoro de matematiko, kie li restis ĝis 1967, kiam li translokiĝis al Kalifornio.
Li estas plej konata pro disvolvi la lambdokalkulon kaj pro lia referaĵo de 1936 kiu montris la ekziston de nedecideblaj problemoj en la kalkulo. Tiu rezulto antaŭis la faman laboron de Alan Turing pri la haltproblemo ankaŭ kiu demonstris la ekziston de nesolveblaj problemoj per meĥanika maniero. Church direktis la doktoran tezon de Turing, en kiu ili montris la ekvivalentecon de la lambdokalkulo kaj la turinga maŝino (uzita en la haltproblema laboro de Turing) kaj sekve montris ke diversaj aliaj meĥanikaj komput-sistemoj havas ekvivalentajn kapablojn. Tiel rezultiĝis la tezo Church-Turing, kiu estas konata ankaŭ kiel la tezo de Church aŭ la tezo de Turing, ĉar estas disputo pri kiu unue proponis ĝin.
Church estas ankaŭ konata pro la Teoremo Church (1936), kiu demonstras ke ne estas decida procedo por aritmetiko. Lia laboro etendis tiun de Kurt Gödel.
Church fondis la Ĵurnalon de Simbola Logiko en 1936 kaj daŭris kiel ĝia redaktoro ĝis 1979. Li verkis la libron Enkonduko al Matematika Logiko en 1956.
Church havis 31 doktorajn studentojn. Inter ili estis, krom Turing, Stephen Kleene, John Kemeny kaj Raymond Smullyan.
Greja bekobaleno
Taksonomio
La specio estis unuafoje priskribita en 1876 fare de Julius von Haast, direktoro de la Kanterburia Muzeo, Christchurch, Novzelando. Li nomigis ĝin laŭ la Brita taksonomiisto John Edward Gray, zoologo de la Brita Muzeo. Lia priskribo estis bazita sur tri kranioj kiujn li estis ricevintaj en Majo 1875 el William Hood, Esq., kiujn li estis rikoltinta el tri specimenoj kiuj estis parto de grupo de 28 individuoj surstrandiĝintaj en Waitangi Beach, insulo Chatham, somere de 1874-75.
Václav Brožík
Václav Brožík ( naskiĝis la 6-an de marto 1851 en Třemošná apud Plzeň – mortis la 15-an de aprilo 1901 en Parizo) estis la plej granda ĉeĥa akademia pentristo.
Biografio
Li devenis el tre malriĉa familio kaj lernis metion de litografisto kaj en porcelanfabriko. Ekde 1868 li studis en Akademio de figuraj artoj en Prago, Dresdeno kaj Munkeno. En 1879 li realigis studvojaĝon al Nederlando, kie li studis verkojn de flandraj kaj nederlandaj pentristoj. Li edziĝis al filino de riĉa pariza artkomercisto, kiu helpis lin eniri altan francan societon.Ekde tiam li dividis sian vivon inter Parizon, kie li havis familion, kaj Pragon, kie li instruis kiel profesoro en la Akademio.
Dank‘ al sia bopatro li akiris multajn aprezojn kaj li fariĝis la plej konata ĉeĥa pentristo en Eŭropo de la lasta kvarono de la 19-a jarcento, kiu kiel membro de la Franca instituto eniris inter la „kvardek senmortulojn", kion neniam iu alia ĉeĥa artisto sukcesis. Li akiris grandegan publikan sukceson kaj estis honorigata kiel la plej granda vivanta ĉeĥa pentristo. Li mortis subite pro infakrto kaj estas entombigita en la franca Montmartre.
Verkaro
Brožík estas reprezentanto de la akademia historiisma pentroarto. Krom grandformataj pentraĵoj kun historiaj temoj li dediĉis sin ankaŭ pentrado de pejzaĝoj kaj portretoj.
Dum sia relative mallonga vivo li pentris 700 bildojn, el kiu estis trovitaj ĉ. 400. Oni supozas, ke la resto estas dissemita nekonate kie en Usono. La ĉefa esprimmaniero de la artisto estis koloro, el kiu li kapablis profiti maksimumon.
Al liaj konataj bildoj apartenas:
Literaturo
- Ampleksa katalogo pri la ekspozicio dediĉita al la verkaro de Brožík, organizita de la Nacia galerio en Prago en la jaro 2003.
Guadalupa cipreso
Cupressus guadalupensis, nome Guadalupa cipreso, estas specio de Cipreso el Insulo Guadalupe ĉe Suda Kalifornio, Meksiko.
Distribuado
Cupressus guadalupensis estis iam listita kiel sinonima de Cupressus forbesii, kiu estis listita kiel vario de C. guadalupensis pasinte. Ĵusaj analizoj, tamen, lokis C. forbesii kiel separata, kvankam tre proksime rilata, specio.
Vesilinna (Turku)
Vesilinna estas en 1941 pretigita akvoturo en Turku. Ĝin planis Erik Bryggman kaj Albert Richardtson. La konstruaĵo estas monumenta. En Vesilinna estas ankaŭ loko por murgrimpado. Por plani la akvoturo estis konkurso en 1929.
Riggisberg
Riggisberg estis ĝis la 31-a de decembro 2009 komunumo de la distrikto Seftigen kaj ek de la 1-a de januaro 2010 komunumo de la administra distrikto Berno-Mezlando en Kantono Berno, Svislando. Ĝi havis 2394 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010.
Geografio
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 29,85 km², de kiuj 51,0% estas kovritaj de arbaro, 42,9% servas por agrikulturo kaj 5,4% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Riggisberg limas en nordokcidento kaj nordo al Rüeggisberg, en nordnordoriento al Rümligen kaj en unu punkto al Kirchenthurnen, en nordoriento al Mühlethurnen, en orientnordoriento al Lohnstorf, en oriento al Burgistein, en sudoriento al Wattenwil BE, en sudsudoriento al Blumenstein, en sudsudokcidento al la eksklavo Nünenenberg de la komunumo Rüeggisberg, kaj en okcidento al Rüschegg.
Trafiko
Tra la komunumo kondukas la kantona ĉefvojo n-ro 183 de Belp al Friburgo. De Riggisberg kondukas suden la kantona vojo n-ro 230.1 tra Rüti ĉe Riggisberg kaj Gurnigelpasejo al Sangernboden kaj Guggisberg. Per diversaj poŝtaŭtolinioj al Berno, Köniz kaj trans Gurnigelpasejo al Plaffeien la komunumo estas konektita al la publika transportreto.
Vidindaĵoj
Vidindaj en Riggisberg estas la reformita preĝejo kaj la tekstilmuzeo kaj tekstilscienca instituto de la fondumo Abegg-Stiftung.
Historio
La unua dokumenta mencio de Riggisberg datiĝas el la jaro 1148 kiel Richesperc. Dum mezepoko kaj ĝis la Helveta Revolucio de 1798 la Senjorujo Riggisberg ĝuis tribunalan liberecon interne de la Voktejo Seftigen kaj nur milite kaj impoŝte estis submetita al la urbo Berno.
Kun efiko de la 1-a de januaro 2009 la ĝis tiam aŭtonoma komunumo Rüti ĉe Riggisberg estis integrita al la teritorio kaj administracia de la komunumo Riggisberg.
154554 Heatherelliott
154554 Heatherelliott estas tre malgranda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, en orbita resonanco 3:7 kun Marso.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la de la usona astronomo Marc W. Buie elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras la usonan astronominon Heather Elliott, ĉefan sciencistinon ĉe la Southwest Research Institute, kiu servis kiel kun-enketistino en scienco pri plasmo kaj suna vento por la misio New Horizons al Plutono.
4361 Nezhdanova
4361 Nezhdanova estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la rusa astronomino Ljudmila Ivanovna Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno en Ukrainio.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la rusa soveta opera kantistino Antonina Vasiljevna Neĵdanova (cirile : Антонина Васильевна Нежданова, 1873–1950).
Karl Friedrich Hieronymus von Münchhausen
Barono Karl Friedrich Hieronymus von MÜNCHHAUSEN (naskiĝis la 11-an de majo 1720 en Bodenwerder, mortis la 22-an de februaro 1797 samloke) estis germana nobelo kaj oficiro, kiu famiĝis per rakontado de amuzaj kaj fantaziaj travivaĵoj.
Münchhausen naskiĝis en sia familia rezidejo Bodenwerder proksime de Hannover. Li estis edukata kiel paĝio ĉe la kortego de duklando Braunschweig kaj iam inter sia 17-a kaj 19-a jaro li eniris en armeon. Li servis en Rusio en milito kontraŭ turkoj (1737-1739), en 1739 li akiris la rangon de leŭtenanto kaj iom poste de kavaleria kapitano. En 1752 li revenis al sia bieno. Lia unua edzeco kun Jacobine von Dunten restis sen infanoj. Post ŝia morto en 1790 li edziĝis al juna virino, kiu mizerigis lian maljunecon. Li mortis en 1797 en Bodenwerder.
Post sia reveno al la hejma bieno li famiĝis en la ĉirkaŭaĵo kiel amuza rakontanto de siaj aventuroj, plenaj de fantazio, en kiuj li faris neeblaĵojn, pro kio li estis nomata "Mensogbarono". Li aranĝadis ĉasojn por siaj gastoj kaj estis invitata al festenoj kiel sprita amuzanto.
Literaturo
Legis tiun felietonon Rudolf Erich Raspe, filologo, bibliotekisto kaj ĵurnalisto. Tiu publikigis anonime en 1785 en Oksfordo anglalingvan libron "La Aventuroj de Barono Munchausen" (The Adventures of Baron Munchausen), en kiu li simpligis la nomon de la barono (forigis h), sed ankaŭ riĉigis liajn aventurojn per elpensaĵoj propraj aŭ el aliaj verkoj.
La libro iĝis populara, trovis imitantojn, inter kiuj la plej grava estis germana poeto Gottfried August Bürger. Li aldonis novajn aventurojn, kaj plibonigis la literaturan formon, danke al kio la rakonto famiĝis en la mondo. Klasikaj fariĝis ankaŭ ilustraĵoj de Gustave Doré.
La verko estis tradukita en multajn lingvojn. En Esperanto aperis minimume tri tradukoj kaj adaptoj:
Ŝerco
Ŝerco estas
La diferenco inter ŝerco kaj spritaĵo estas supozeble, ke ĉe ŝerco sufiĉas la intenco atingi komikan efikon, kontraste de spritaĵo oni atendas, ke nepre enestu almenaŭ unu tiel nomata "pinto" aŭ "logika fuŝkontakto" kiel kulmino de la dirita kaj "eksplodigilo" de la rido.
Komparu kun: spritaĵo, anekdoto, komiko, humuro, ironio, satiro, moko, parodio, karikaturo, cinikismo, skerco
La strukturo de ŝerco kaj la pintumo
La tipa kaj ofta formo de ŝerco konsistas el tri partoj, foje nomataj AAB. Kutime, la unuaj du partoj de AAB-ŝerco dividos iun komunan denominatoron. la unua servas kiel malfermo por ŝerco en kiu la roluloj estos prezentitaj (se ili ekzistas) aŭ la eventoj, kiel ekspozicio, dum la alia prezentos fiksan rakonton, laŭ kiu la detaloj rivelitaj en la malfermo antaŭenigos apartan intrigon. La tria parto de la ŝerco estos la pintumo, kiam fariĝos devio de la komuna denominatoro de partoj A kaj B, kio kaŭzos surprizon inter la aŭskultantoj kaj tiel kreos humuron.
Sekvas ekzemplo de ŝerco de AAB:
Etapoj A reklamas ripetan rakonton, dum kiu la scienculo ordonas al la araneo salti sen kruroj. Laŭ tio, kio estas dirita en la unua parto A, la formita konkludo estas ke araneo sen kruroj ne kapablas salti, sed tiam parto B, la pintumo, devias de ĉi tio kaj alportas neatenditan konkludon, do la humuron.
Ekzistas ankaŭ AB aŭ AAAB-ŝercoj, sed ili estas malpli oftaj. Eĉ en aliaj ŝercoj la frapa linio ĉiam tenos la kondiĉojn de la kontraŭdiro, kiu kondukas al la surprizo, kiu kreas humuron.
Ekzemploj de ŝercoj
Ĉi tio estas anekdotoj. Se vin dubigas la angla lingvo, vidu la anekdotojn en Fundamenta Krestomatio.
Asepsa vivo
Raportisto intervjuis 95-jaran maljunulon. "De Kio dependas viaopinie, ke vi atingis tiun aĝon kun tiel bona sano?" „Mi opinias," diris la maljunulo, pripensante, „ke kiam mi venis en la mondon, la bakterioj plejparte ankoraŭ ne estis malkovritaj".
Inteligenta
La sesjara filino de kirurgo el Kolonjo malfermis la pordon de la kabineto por paciento de sia patro. „Bedaŭrinde, Paĉjo ne deĵoras hodiaŭ. Li estas en la hospitalo. Ĝuste nun li faras apendicektomion." „Ho! Kaj ĉu vi scias, kion tio signifas, etulino?" „Kompreneble. Mil kvincent markojn!"
Fumu zorge
Kuracisto diris al paciento: „Vi devas ĉesigi la fumadon." „Mi ne kuraĝas, doktoro." „Kial ne?" „Ĉar la lastan fojon kiam mi ĉesis fumi, eksplodis la dua mondmilito."
Kie estas la avinjo?
En la hospitalo oni engipsigas la rompitan kruron de avinjo Maria, kiu falis de sur ŝtupetaro. Poste, ĉar ŝi estis maljuna sed mirinde moviĝema, la kuracisto ŝerce atentigis ŝin, ke dum kelkaj semajnoj ŝi restu trankvila kaj ne proksimiĝu al iu ajn ŝtupetaro. Post dudek tagoj venis la avinjo por sciiĝi, ĉu nun estas permesate grimpi sur ŝtupetaro. „Kial tio estas tiel urĝa por avinjo?" „Kia demando! Ĉu vi scias, doktoro, kiel malfacile estas al mi jam la trian semajnon grimpi al la subtegmento laŭ la pluvtubo?"
Absurda medikamento
Viro vizitis kuraciston, ĉar li malbone aŭdas. „Ĉu vi aŭdas, kion mi diras?" demandas la kuracisto per flustra, obtuza voĉo. „Mi aŭdas tion." „Nu, kion vi ne aŭdas?" „Ekzemple, mian propran tusadon." „Do, atendu, mi preskribos medikamenton." „Ĉu pro tio mi pli bone aŭdos?" „Ne. Sed vi pli laŭte tusos."
Manĝu la ostron freŝan
„Doktoro, en mia vivo mi manĝis ostron nur unu fojon kaj nun infere doloras mia stomako. Ĉu povas esti, ke la ostro estas la kaŭzo?" „Tre facile. Diru al mi, ĉu ĝi estis freŝa?" „Tion mi vere ne scias." „Ĉu vi ne rigardis ĝin, kiam vi malfermis la ŝelon?" „Malfermi la ŝelon?"
Kuracisto
„Vi vidos, kiel rapide vi resaniĝos kaj staros sur du piedoj post la operacio," certigas la ĥirurgo. „Jam je la unua tago vi devos promeni kvin minutojn, je la dua tago dek minutojn, je la tria tago tutan horon " „Bela perspektivo," diras la paciento, „sed mi esperas, ke dum la operacio vi permesos ke mi kuŝu."
Eĉ guto falanta...
La kuracisto pri internaj malsanoj rigardas la jam senvestitan pacienton, poste ekparolas: „Ne malutilos al vi bani vin." „Mi banas min ĉiutage, doktoro." „En tiu okazo ne malutilos kelkfoje ŝanĝi la akvon."
Helpkuracisto
„Doktoro, mi estas edziniĝinta jam kvin jarojn kaj mi ankoraŭ ne naskis infanon." „Mi provos helpi vin, sinjorino. Bonvolu senvestigi vin." „Nun? Ĉi tie?" „Kompreneble, tie ĉi senvestigu vin." „Sed doktoro, ĉu ne estus pli ĝuste, ke almenaŭ mia unua infano estu de mia edzo?"
Inflacio
„Kiom da cigaredoj vi fumas tage?" kuracisto demandis malsanulon. „Dek." „Sed por la daŭro de la kuracado mi permesis al vi nur kvin." „Tio estas vera. Sed mi estis ĉe alia kuracisto, kaj ankaŭ tiu permesis al mi kvin."
Pliboniĝo
„Kial via vizaĝo estas bandaĝita?" „Mia aŭto koliziis kaj mia kapo estis vundita." „Ho, vi kompatindulo. Tio estas terura." „Jes, sed laŭ la plastia ĥirurgo la operacio remetos ĉion en ordo. Kiam li forprenos la bandaĝojn, mia vizaĝo aspektos same kiel antaŭ la akcidento." „Ho, vi kompatindulo. Tio ja estas eĉ pli terura."
Kara! kara! Ĉu vi dormas?
Kuracisto vizitas virinon kies malsana edzo kuŝas hejme. „Sinjorino, via edzo bezonas plenan ripozon. Mi preskribos bonegan trankviligaĵon." „Kaj kiom ofte en la tago mi devas doni ĝin al li?" „Eĉ ne unu fojon. Male, vi prenu ĝin mem kiel eble plej ofte."