cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esperanto-movado en Pollando
PE Delegitaro
PED estis reprezentanto de ĉiuj E societoj en Pollando. Ĝi kreiĝis en 1926 post longaj kaj nesukcesintaj provoj. Ĝis 1934 PED sukcesplene funkcias kaj akiris prestiĝon en P. Ĉiujare ĝi organizas landajn kongresojn kun komitataj konferencoj. Ĝiaj organoj estas: Ekzekutiva Komitato (nuntempe en Krakovo, prez. prof. Bujwid, sekr. J. Alfus) Plena Komitato, Konferenco, kaj la revuo "Pola Esperantisto".
PE Asocio
PEA estis la unua organizaĵo en la historio de E en Pollando, fondita en 1908 en Varsovio. Ĝi ne okupas la lokon de la nacia asocio, nur egalrajte kun multaj aliaj polujaj societoj apartenas al la PED. Longan tempon ĝi estis la sola societo E-a en rusa Pollando. kaj tial eĉ pretendis je rajtoj de nacia societo. -
Esperanto-Rondo Konkordo, Varsovio
Ĝia celo estas disvastigi ne nur E-n: sed ankaŭ ĝian internan ideon, fondita 18 majo 1921 laŭ instigo de Z, fondintoj. Wiesenfeld, J. Litauer, Ign. Telchfeld. Komence Konkordo havis la taskon fariĝi movado, tiucele estis direktita propagando tra ĉiuj landoj de Eŭropo. (En Francujo estis jam pli ol 20 grupoj.) Okazis dum la UK en Vieno kaj Ĝenevo int. fakaj kunsidoj iafoje kune kun la pacifistoj. Laste ĝi limigis sian laboron je loka grundo kaj estas unu el la plej agemaj grupoj.
Laboro
Lab. E-ista Asocio, unu el la plej ĉefaj klasbatalaj societoj en P. fondita en 1919. Ekzistas 12 filioj kun centrejo en Varsovio. Li apartenas, kiel ĉiuj aliaj societoj, al PED.
Pola Instituto de Esperanto
Ĝi komencis sian vivon kiel provizora instituto antaŭ la I. Tutpola E-Kongreso en 1922 en Varsovio. La kongreso (3-5 jun.) oficialigis ĝin kaj elektis kiel unuan gvidanton Wiesenfeld, kiu gvidis ĝin dum multaj jaroj (aranĝis ekzamenojn, paroladojn radioprelegojn ktp.) En 1930 la Instituto estis registrita ĉe la registaro kaj ĝia centro estis translokigita Krakovon. La Instituto estis siatempe registrita kiel nacia filio de la Int. Instituto de E.
Pola literaturo en Esperanto
Pola literaturo estas jam de la komenco multe reprezentita en Esperanto. La nomon de Orzeszko famigis Zamenhof per la traduko de „Marta“. Grabowski liveris al la E-istaro tre multe da polaj juveloj, el kiuj ni citu: „S-ro Tadeo“ de Mickiewicz, „Pekoj de l' Infaneco“ de B. Prus, „Mazepa“ de J. Slowacki, „Halka“ (unua opero en E) de Wolski, „En Svisujo“ kaj „Patro de Pestuloj“ de J. Slowacki, „Consilium Facultatis“ de J. Al. Fredro, Leono Zamenhof liveris al ni: „Aspazio“ de Swietochowski, „Protesilas kaj Laodamia“ de Wyspianski, verkojn de Reymont ktp. Kabe: „Faraono“ de Prus, „Fundo de Mizero“ de W. Sieroszewski, „La Interrompita Kanto“ de M. Konopnicka k. a. Aliaj verkoj: „La Neĝo“ de Przybyszewski (trad. Ficowski), „Ŝi - La Tria“ de Sienkiewicz (Grabowski), „Ni Sekvu Lin“ de Sienkiewicz (Kuhl). „Quo Vadis“ de Sienkiewicz, (trad. Lidla Zamenhof). El aliaj polaj aŭtoroj konataj estas en E: Balucki (trad. Ender kaj Grenkamp), Belmont (mem E-isto), Zeromski k. a. Oolaj aŭtoroj de la 1930aaj jaroj: Tuwim (mem E-isto), Wittlin (trad. Wiesenfeld), Rzewski (trad. Domostawski) k. a. Poloj laborantaj ageme sur la literatura kampo de E: Zamenhofoj (Ludoviko, Leono, Felikso, Lidja), Grabowski, Kabe, Zakrzewski, Brzostowski, Bujwid, Kuhl, Wiesenfeld, Dratwer, Dreher, Grenkamp, Alfus, Zawada.
Originalaj verkistoj
Forge, Belmont, Karolczyk, Lejzerowicz, Sapiro k. a.
Sciencaj verkoj
„Kvin prelegoj pri bakterioj“ (de prof. Bujwid), „Estetiko en Medicino“ (K. Ŝwiecicki) k. a. Kolektverko: Antaŭen Kun Kredo (eld. „Pola E-isto“, 1912).
Aldono: Kelkaj polaj Esperanto-pioniroj
Apartajn biografiojn de ĉ. 60 polaj E-istoj oni trovas sub la litero de ĉiu meritulo. Ne ĉiuj tamen estas tie troveblaj pro diversaj kaŭzoj (manko de loko aŭ materialo, ktp). Ĉi-loke ni mencias kelkajn nomojn de agemaj aŭ verkemaj pioniroj polaj. Ili estas (aŭ estis):
Noto. Specialajn dankojn meritas pro grava helpo aŭ kunlaboro: S-o J. Alfus (Krakovo) „  W. Pfeiffer (Lodzo) „  Dr W. Róbin (Varsovio) „  Dr Sofio Zamenhof (Varsovio) „  Dr Felikso Zamenhof † F-ino G. Spiess (Dancigo) „  G. Berg (Stokholmo) S-o H. Fischbach (Drahovice) „  G. Vermandere (Antverpeno) „  R. Kreuz (Ĝenevo) F-ino E. Pastein (Varsovio) „  H. Edelbaum (Varsovio) E. WIESENFELD.
Pollando, Ilustrita Gvidlibro tra -. Originalo de diversaj aŭtoroj 1927, 116 p. kun landkarto. Konatigo de la vidindaĵoj de la tuta tando (kune kun Danzig), kun historia notoj.
Post la Dua Mondmilito
La Universala Kongreso de Esperanto okazis en Pollando en 1912 (Krakovo), 1931 (Krakovo), 1937 (Varsovio), 1959 (Varsovio, cent jaroj de L. L. Zamenhof), 1987 (Varsovio, cent jaroj de Esperanto) kaj 2009 (Bjalistoko, cent kvindek jaroj de Zamenhof). a plej grandan nombron de partoprenantoj (5986 oficialaj aliĝintoj) havis la jubilea kongreso de 1987 en Varsovio, kiu markis la centjariĝon de Esperanto. Krome la UK 1927 okazis en Dancigo, tiam germanlingva Libera Urbo ĉe la limo de Pollando, ekde la Dua Mondmilito parto de Pollando.
La Internacia Junulara Kongreso de TEJO okazis en Pollando en 1959 (Gdansko, cent jaroj de L. L. Zamenhof), 1972 (Toruń), 1987 (Krakovo, cent jaroj de Esperanto) kaj 2005 (Zakopane). Pola Esperanto-Junularo ankaŭ kunorganizis la kongreson de IJK 2009 en Liberec (Ĉeĥio).
Sed ankaŭ aliaj institucioj uzis aŭ uzas Esperanton. Pola Radio ĝis januaro 2007 mallongonde elsendis programon en Esperanto, ekde tiam ankoraŭ en interreto. Kaj la dekstre bildigita afiŝo el 1986 montras, ke ekzemple ankaŭ la Pola Ruĝa Kruco de tempo al tempo komunuikis aŭ -as en Esperanto.
22064 Angelalewis
22064 Angelalewis estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Angela Lewis, kiu mentoris unu finalist(in)on de la scienca konkurso por lernantoj en lasta jaro de mezlernejo The Discovery Channel Young Scientist Challenge (DCYSC) de 2005. Ŝi estas instruistino ĉe la Madison Middle School de Titusville (Florido).
Kooperativo
Kooperativo (aŭ koopera asocio) estas memvola kuniĝo de produktistoj aŭ konsumantoj en asocio, kies celo estas la ekonomia antaŭenigo per reciproka helpado. Ĝi havas diversajn formojn: ekzistas aĉetaj, vendaj, konsumaj, kreditaj (bankaj) kaj produktaj kooperativoj.
Ili estiĝis unuafoje fine de la 19-a jarcento por defendi la etproduktistojn kontraŭ la kruela konkurado, por ebligi pli bonan vivon.
La konsuma kooperativo certigas por la anoj pli favorajn aĉetajn prezojn aŭ proporcion el la profito. La aĉeta kaj venda kooperativoj certigas por la anoj la avantaĝojn de la komuna aĉeto, vendo.
Historio
La unuan vivkapablan kooperativon fondis la teksistoj de Rochdale en Britio, en 1844. La fundamento de la kooperativo, kiu servis kiel ekzemplo por la posta kooperativoj entenis jenojn:
La iniciantoj de la kooperativa movado estis en Francio C.H. Saint-Simon kaj F. Fourier, en Germanio F.H. Schulze-Delitzsch. En Britio G. King, kaj R. Owen.
Hungario
En Hungario oni reguligis la funkciadojn de la kooperativoj en 1875. En 1898 fondiĝis la Országos Központi Hitelszövetkezet (Landa Centra Kredita Kooperativo) kaj la Hangya Központ (Formika Centro).
Dum la komunisma epoko en Hungario oni provis multfoje organizi perforte la kooperativojn (1950-1960), sed tio sukcesis nur en 1961-62. Dum 1960-1990, la plimulton de la hungara agro kultivis kooperativoj kaj ŝtataj agrobienoj. Tio estis internacia rekonata, kiel sukcesa agrikultura modelo. Post la reĝim-ŝanĝo en 1990, la novaj politikaj fortoj disbatis la kooperativojn (oni aliprivatigis la agron al urbanoj, filoj, nepoj de iamaj posedantoj) kaj la hungara agrikultura produktado kaj efiko de la produktado falis.
En 2005 restis nur kelkaj kooperativoj, ĉar la leĝoj malfavoras ilin. Multaj kooperativoj transformiĝis – pro la leĝaj cirkostancoj – al Akciaj Kompanioj aŭ Kompanioj kun limigita respondeco.
La konkurado en la Eŭropa Unio pensigas la hungarajn homojn denove krei komunajn defendajn asociojn, aĉetajn, vendajn, prilaborajn kooperativojn (hungare TÉSZ Termelő és Értékesítő Szövetkezet ~ Produkta kaj Venda Kooperativo).
Rhodotus palmatus
Rhodotus palmatus estas holarktisa specio de fungoj de la Physalacriaceae familio. Tia familio apartenas al la agarikaloj (Agaricales) ordo. Ĝi vivas sur malviva ligno de falfolia planto.
Somchai Wongsawat
Somchai WONGWASAT (สมชาย วงศ์สวัสดิ์) (n. la 31-an de aŭgusto 1947) estas taja politikisto, kaj membro de la Partio de la Popola Povo (PPP) kies politikaj rajtoj estis nuligitaj de la Konstitucia Kortumo de Tajlando por kvin jaroj.
Antaŭ eniri en politiko, li servis en civila kaj jura servoj. Post emeritiĝo kiel alta jurfunkciulo en 2006, li eniris en politiko post la Tajlanda puĉo de 2006 forigante la registaron de sia bofrato, Thaksin Shinawatra. Li aliĝis al la PPP kiu venkis en la ĝenerala balotado de decembro de 2007, iĝonte Ministro de Eduko kaj poste Ĉefministro. Lia registaro devis lukti kontraŭ la Tajlanda politika krizo de 2008 kaj kontraŭ la tutmonda financa krizo de 2008, antaŭ ke la PPP estis malpermesata de la Kortumo kaj la estraranoj malpermesitaj por partopreni politikon por 5 jaroj pro balota fraŭdo farita de Yongyuth Tiyapairat.
Bridosturno
La Bridosturno, Creatophora cinerea, estas migra birdo de la familio de Sturnedoj, kiu loĝas en orienta kaj suda Afriko nome en Eritreo, Etiopio kaj nordokcidenta kaj suda Somalio suden al Ugando, Ruando, Burundo, Kenjo kaj Tanzanio, ankaŭ el okcidenta kaj suda Angolo kaj sudorienta DRKongo suden al Zambio, Malavio, Mozambiko, Namibio, Bocvano, Zimbabvo kaj Sudafriko. Ĝi estas specio de herbejoj, malfermaj arbaroj kaj kultivejoj.
Tiu estas la ununura sturno de Afriko kiu ŝajne montras similecon kun la sturnedoj de Azio, ĉefe kun tiuj de la genro Sturnus. Ties nudaj vizaĝaj partoj kaj kapablo por manĝi per malferma beko en herbejo estas unikaj inter afrikaj sturnoj. Ĝi estas la ununura membro de la genro Creatophora kaj estas monotipa, tio estas, ne estas agnoskitaj subspecioj, spite la granda teritorio.
Tiu komuna afrotropiso specio ŝajne etendas sian teritorion en Okcidentan Afrikon, kaj ĉeestas ankaŭ en Arabio, Madagaskaro kaj la Sejŝeloj.
Aspekto
La Bridosturno estas 21 cm longa, kun mallonga vosto kaj pintecaj flugiloj. Ĝi havas ĉefe grizan plumaron escepte blankan pugon kaj nigrajn flugilplumojn kaj voston. La reproduktanta masklo havas blankan ŝultromakulon kaj distingan kapobildon kun senpluma flava haŭtaĵo kaj nigraj fruntaj kaj gorĝaj bridoj, tiuj lastaj ege pendantaj. La etendo de tiuj sezonaj karakteroj pliiĝas laŭ la aĝo de la birdo, kaj kelkaj maljunaj inoj povas montri pli mildan version de tiu plumaro, kvazaŭ eluzita.
La nereproduktanta masklo havas plumokovritan kapon escepte malgrandan flavan makulon malantaŭ la okulo. Ne estas "bridoj" (malgraŭ ĝia nomo) sur ĝia frunto, sed estas nigra "lipharara" strio. La blanka ŝultromakulo estas multe pli malgranda. Plumaroj de ino kaj junuloj estas similaj al tiu de la nereproduktantaj maskloj, sed la flugilplumoj kaj vosto estas brunaj.
La nigraj flugil- kaj vosto-plumoj kaj blanka pugo faras tiun specion nekonfuzebla dumfluge. La beko estas rozkoloreca al eburkolora kaj la kruroj estas rozkoloraj.
Tiu specio havas ampleksan gamon da fajfaj aŭ krakaj alvokoj kompareblaj al tiuj de la ordinara sturno, sed la plej familiara estas fajfa ssreeeeo.
Reproduktado
La Bridosturno estas kolonia reproduktanto, kaj povas kunhavi siajn koloniojn kun Ploceedoj. Ili ĉiam nestumas en arboj aŭ arbustoj, inklude akacioj kaj eŭkaliptoj je 1 al 10 m supergrunde. La globeca nesto estas farata el bastonetoj kaj kovrata el herbo aŭ plumoj. La ino demetas 2 al 5, sed plej ofte 3 aŭ 4, ovojn kiuj estas palbluaj, senmakulaj aŭ kun nur kelkaj brunaj punktoj, kaj tiuj estas demetitaj antaŭ la finkonstruo de la kupolo de la nesto. Ambaŭ seksoj konstruas la neston, kovas la ovojn kaj zorgas la idojn.
Eloviĝo okazas post 11 tagoj, kaj elnestiĝo post pluaj 13–16 tagoj. Ili ne povas flugi, kaj suferas akran predadon el grandaj rabobirdoj.
Reproduktado dependas el abundan insektodisponeblo, kaj koloniojn eĉ oni abandonas, eĉ kun idoj en nesto, se, ekzemple, lokustaroj estas detruitaj de kontrolpolitiko.
Stacio Ōsaka-Uehommachi
Stacio Ōsaka-Uehommachi (japane: 大阪上本町駅 [Ōsaka-Uehommaĉi-eki], angle: Ōsaka-Uehommachi Station) estas fervoja stacio en Kvartalo Tennōji, Osako, Japanio. La stacio servas 2 liniojn de Kintetsu: Linio Kintetsu-Ōsaka, Linio Kintetsu-Namba.
Ret-komunika protokolo
Protokoloj ofte estas rekomenditaj aŭ normigitaj de internaciaj instancoj, ekzemple IETF, ITU, aŭ IEEE.
Bridosturno
Manĝo
Foje ili traserĉas ĉe rubejoj, kaj ofte staras sur gregoj, manĝante insektojn ĝenitajn de la grandaj animaloj kaj ankaŭ forigante ektoparazitojn.
Wisches (stacidomo)
Wisches estas franca stacidomo sur linio - Saint-Dié, situanta en  Wisches, en departemento Bas-Rhin, regiono Grand Est.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Strasbourg-Ville - St-Dié (110000).
Kladruby nad Labem
Municipo Kladruby nad Labem (Kladruby super Elbo) troviĝas en Ĉeĥio, la regiono Pardubice, distrikto Pardubice, proksimume 6 kilometrojn nordokcidente de urbo Přelouč kaj 22 km okcidente de Pardubice. Vivas ĉi tie. La komunumo estas konata precipe danke al ĉi tiea Nacia Ĉevalbredejo, kie jam de la 16-a jarcento estas bredata tn. "Malnovkladruba ĉevalo".
Historio
La unua skriba mencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1352, kiam ĝi apartenis al senjora familiaro el Kladruby. Nekonfirmita raporto pri vilaĝo estas jam de fino de la 13-a jarcento. Ĝis la jaro 1500 Kladruby apartenis precipe al nur malgrandaj posedantoj, sed en la jaro 1500 aĉetis ĝin magnato Vilém el Pernštejn, kiu fondis ĉi tie baritan arbaron por bredado kaj ĉasado de ĉasbestoj kaj ankaŭ fondis ĉevalbredejon, en kiu estis bredata andaluzia ĉevalo, la antaŭulo de malnovkladruba ĉevalo. La ĉevalbredejon oni opinias unu el la plej malnovaj en la mondo. En la jaro 1560 Jaroslav el Pernštejn vendis al la reĝa kamero la feŭdobienon Pardubice al kiu apartenis ankaŭ la bieno Kladruby kun kasteleto, barita arbaro kaj ĉevalbredejo. Pri vastigo de ĉi tiea ĉevalbredado meritas precipe imperiestro Rudolfo la 2-a.
Partoj de municipo
Al la komunumo apartenas vilaĝpartoj:
Kastelo
Imperiestro Maksimiliano la 2-a konstruigis en Kladruby kastelon, kiu servis precipe por loĝigado de gastoj. En la jaro 1722 la kastelo estis alikonstruita baroke sub gvido de la arĥitekto František Maxmilián Kaňka kun ĉeesto de Kilian Ignaz Dientzenhofer kaj Löffer. Alikonstruita kaj renovigita ĝi estis ankoraŭ en la jaro 1771 sub ordono de imperiestro Jozefo la 2-a kaj rearanĝita en la 19-a jarcento. La kastelo estas duala, duetaĝa, aranĝita en formo de la litero "L". Al la imperiestra kaj reĝa kortego la ĉevalbredejo apartenis ĝis la jaro 1918.
Preĝejo
Preĝejo de Sankta Venceslao kaj Leopoldo estas alkonstruita al la ĉefa alo de la kastelo, kun kiu ĝi kreas ununuran komplekson. La nuntempa preĝejo estis post brulego en la jaro 1757 rekonstruita fare de imperiestro Francisko Josefo la 1-a. Ĝi estas pseŭdorenesanca, ununava kun kvadrata pastrejo, kun sakristio kaj oratorio en suda flanko. En fronton de korusejo estas enmetitaj tre valoraj bildoj, donaco de la imperiestro Francisko Josefo la 1-a. Ekipaĵo de la preĝejo estas el la 19-a jarcento. Bildoj de Sankta Elizabeta kaj Sankta Francisko Serafina sur flankaj altaroj kreis M. Reiter en la jaro 1859.
Triba ĉevalgrego
Triba ĉevalgrego de malnovkladrubaj blankaj ĉevaloj estas nacia kultura memoraĵo. Tiuj estas ĉi tie bredataj jam pli ol 400 jaroj kaj apartenas inter la plej maljunaj ĉevalgentoj en la mondo. Ĝi estas homeoterma gento devenanta el malnovhispanaj kaj malnovitalaj ĉevaloj. Temas pri forta kaleŝa ĉevalo destinita por ceremonia kaj reprezenta servado. La ĉevaloj estas bredataj en historiaj ĉevalstaloj.
Tombeja preĝejo de la Sankta Kruco
estas baroka el la fino de la 18-a jarcento. Negranda ununava konstruaĵo kun trilatera altarejo kaj poligona sakristio en la akso. La fronto kun lisenoj estas kronita per trilatera ŝildo kun niĉo kaj ŝtona statueto de sanktulo. La navo kaj pastrejo estas volbitaj. Statuo de Sankta Johano Nepomuka estas el duono de la 18-a jarcento. Ligna rokoka baptujo troviĝas en sakristio.
Kraskovo
Bazaj informoj
Kraskovo, hungare Karaszkó (karaskO) estas malgranda vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Rimavská Sobota. Ĝis 1927 la oficiala slovaka nomo estis Kraskov.
Situo
Kraskovo situas laŭ traira flankovojo. Rimavská Sobota troviĝas 16 km-ojn.
Historio
Italoj fondis la vilaĝon en la jaro 1334 sub nomo "Karazkou". Komence la kampoj apartenis al ĉefepiskopejo de Kalocsa. En 1555 la turkoj bruldetruis la vilaĝon. En 1910 loĝis en Karaszkó 225 da homoj, (escepte 15 hungarojn ĉiuj slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝo apartenis al Hungara reĝlando, al Gömör kaj Kis-Hont, al distrikto de Rimaszombat, poste al Ĉeĥoslovakio, fine inter 1938-1945 kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 loĝis en Kraskovo 156 da homoj, (146 slovakoj, 5 ĉeĥoj, po 1 cigano kaj hungaro).
Mesudiye (Ordu)
Mesudiye estas urbo kaj distrikto en provinco Ordu en Turkio.
Károly Molter
MOLTER Károly estis ŝvabdevena rumanuja hungara verkisto, kritikisto, publicisto naskita en Óverbász la 2-an de decembro 1890 kaj mortinta en Marosvásárhely la 30-an de novembro 1981. Li estis la patro de literaturkritikisto Péter Marosi de ĵurnalisto, verkisto Barna Marosi kaj de geologo Pál Marosi.
Biografio
Károly Molter devenis el germana familio. Li studis en Kecskemét, kie ellernis la hungaran lingvon. En Budapeŝto akiris diplomon de instruisto pri la hungara- germana lingvoj kaj loksidiĝis en Târgu Mureş, kie estis instruisto inter 1913-1945. Ekde 1945 ĝis 1950 li estis universitata profesoro de la germana lingvo en Bolyai Tudományegyetem. Ekde la komenco li estis ano de Verkista laborkomunumo Helikon.
Denaro
Ekonomio > Mono > Monunuo > Denaro < Historio
Denaro (simbolo: d) estis arĝenta monero, kiu estis la ĉefa monero en la Okcidento inter jarcentoj 1-a kaj 13-a. La nomo devenas de la romia monunuo, la denarius, de kiu originis ankaŭ la moderna monunuo la dinaro.
Aktuale
Ĝi ankoraŭ estas unuo de mono uzata en la enciklopedio, kies valoro estas ĉirkaŭ:
<ul> <li> US $1,00 de 1980 <li> la prezo de unu Big Mac de McDonald's </ul>
Vidu sube por la preciza difino.
La simbolo por la denaro estas d. La denaro uzas metrajn prefiksojn:
d = m / e
kie e estas la energio konsumita de la usona ekonomio dum unu jaro, esprimita en ŭatoj (W), kaj m estas la valoro de tiu ekonomio (la MEP) dum la sama jaro, esprimita en dolaroj. Tial la denaro estas la valoro de unu ŭato de ekonomia agado dum unu jaro.
Ekzemple dum la jaro 1995 Usono konsumis 95,95 eksaĵulojn da energio -- t.e., 3042,5 gigaŭatoj -- kaj produktis 7400,5 gigadolarojn da produktoj kaj servoj. Tial la valoro de la denaro en usonaj dolaroj en 1995 estis m / e = 7400,5 / 3042,5 = $2,43. Alivorte, la valoro de la dolaro en 1995 estis 0,4111 denaroj.
Leó Kóber
Leó Kóber, laŭ hungarlingve kutima nomordo Kóber Leó estis hungara pentristo, grafikisto, karikaturisto. Lia familia nomvarianto estis Köber. Leó Kóber naskiĝis la  en Brünn (Aŭstrio-Hungario, nuntempa Brno en Ĉeĥio), li mortis la  en Novjorko (laŭ alia informo la ).
Denaro
Aktuale
Laŭ tio, la valoro de la tri ĉefaj valutoj de la mondo je '''januaro 2001''' estis:
Leó Kóber
Biografio
Leó Kóber devenis el hungara familio. Li estis edukita jam en Hungarlando, sed li studis pentroarton en Vieno, poste en Munkeno (1896–1899). Lia majstro estis Simon Hollósy, kiun li akompanis al Artistkolonio (Nagybánya) en 1898. Inter 1898–1903 li vivis en Munkeno, poste en Parizo. Liaj karikaturoj regule aperis en francaj gazetoj. Ekde 1906 li vivis alterne en Vieno kaj Budapeŝto. Dum la 1-a mondmilito li estis armea pentristo. En 1921 li migris al Novjorko, liaj desegnaĵoj aperis eĉ en New York Times. Li ilustris ankaŭ librojn. Li frue mortis pro kancero.
Denaro
Aktuale
Por tempoj antaŭ 1914 la difino de la denaro estas:
d = valoro de 115,5 mg da oro
Tial la prezo de oro antaŭ 1914 estis ĉiam, laŭ difino, 8,658 d/g.
Laŭ tio, la prezo de 1 gramo da arĝento:
jaro      valoro      Ag/Au   loko ---   2000       0,057 d     57,7    Britio 1900      0,54  d     16,0    Britio 1800      0,58  d     15,0    Usono 1700      0,58  d     15,0    Francio 1600      0,72  d     12,0    Francio 1500      0,72  d     12,0    Francio 1400      0,72  d     12,0    Francio 1300      0,87  d     10,0    Francio 1200      0,72  d     12,0    Francio 1100      0,72  d     12,0    Francio 1000      0,72  d     12,0    Francio 500      0,62  d     14,0    Konstantinopolo 1      0,72  d     12,0    Romo -500      0,64  d     13,5    Lidio -1000      0,87  d     10,0    -
Historie
La prezo de arĝento falis post la eltrovo de arĝento en Zacatecas kaj Potosí en Ameriko de la hispanoj en la jarcento 16-a, kaj falis multe pli rapide post la eltrovoj en Nordameriko en la 19-a kaj 20-a jarcentoj.
La valoro de iuj historiaj unuoj de mono:
valuto     valoro    lando/jc              kvanto da metalo
siklo        7,2  d  (babilona, jc -VI)    8,37 g da arĝento siklo       12,1  d  (hebrea,   jc -VI)   14,1  g da arĝento siklo        4,8  d  (persa,    jc -V)     5,57 g da arĝento dariko      72    d  (persa,    jc -V)     8,3  g da oro
talanto  16600    d  (atena,   jc -V)     25800  g da arĝento draĥmo      2,77 d  (atena,    jc -V)     4,325  g da arĝento obolo        0,46 d  (atena,    jc -V)     0,7208 g da arĝento
statero     69    d  (macedona, jc -III)   8 g da oro
denaro       2,75 d  (romana,   jc -III)   3,89 g da arĝento  98,0% pura denaro       2,27 d  (romana,   jc  I)     3,36 g da arĝento  93,5% pura denaro       0,01 d  (romana,   jc  III)
solido      38    d  (bizanca,  jc VII)    4,4 g da oro dinaro      38    d  (araba,    jc VII)    4,4 g da oro
ekuo        17,0  d  (franca,   jc XVIII) 29,5 g da arĝento peso        15,6  d  (hispana,  jc XVIII) 27,0 g da arĝento
dolaro      13,03 d  (usona,    jc XIX)    1,50465 g da oro rupio        6,8  d  (hinda,    jc XIX)   11,7     g da arĝento franko       2,51 d  (franca,   jc XIX)    0,29032 g da oro
pundo       63,39 d  (brita,    jc XIX)    7,322   g da oro ŝilingo     3,17 d  (brita,    jc XIX)    0,3661  g da oro penco        0,26 d  (brita,    jc XIX)    0,03051 g da oro
pundo        0,51 d  (brita,    2001)      - dolaro       0,35 d  (usona,    2001)      - eŭro        0,33 d  (eŭropa,  2001)      - jeno         0,0030 d (japana,  2001)      -
La talanto ne estis efektiva monero, sed nur unuo de mono. La talanto kaj siklo originale estis babilonaj unuoj de pezo. La babilona siklo estis 8,37 g, la hebrea 14,1 g kaj la persa 5,57 g. La draĥmo kaj denaro ankaŭ originale estis unuoj de pezo: la draĥmo estis 4,29 g, la denaro estis 3,89 g. La grekoj difinis la draĥmon kiel unu 6000-ono da talanto. La araba denaro (dinar) estis 4,2 g.
La arĝento en la romana denaro grade malaperis: en -211 ĝi enhavas 3,9 g da arĝento (2,75 d), sed je 270, ĝi enhavas preskaŭ neniom da arĝento. Je 304 la denaro valoris nur 0,01 d.
La denaro estis la monero, kiun Kristo uzis (ekzemple, en la parabolo de Mateo 20:1-16 kaj la monero kun la bildo de Cezaro en Mateo 22:15-22).
En la 8-a jarcento, Karlo la Granda restarigis la denaron kiel 1,555 g da arĝento (1,12 d). 12 tiaj denaroj = 1 solido, 24 solidoj = 1 pundo. La arĝenta denaro estis la ĉefa monero de okcidenta Eŭropo ĝis la jarcento 13-a. Fakte, la vorto por mono en la hispana (dinero) kaj la portugala (dinheiro), devenas de la denaro.
<ul> <li>La denaro (1,12 d) fariĝis la arĝenta penco en Britio (tiele la mallongiĝo "d"). En la dorso de la penco estis kristana kruco, uzita por dispecigi la moneron en duonoj (la duonpenco, 0,56 d) kaj kvaronoj (la farthing, 0,28 d).
<li>La solido (13,5 d) fariĝis la ŝilingo en Britio, la sou en Francio, la soldi en Italio kaj la grossi en Florenco.
<li>La pundo (269 d) fariĝis la guldeno en Nederlando, la livre en Francio, la lira Italio kaj la floreno en Florenco.
</ul>
En la jarcento 13-a, Italio prosperis kaj bezonis moneron pli valoran ol la arĝenta denaro. Tial Florenco eldonis la florenon kaj Venecio la dukaton. Ambaŭ moneroj havis 3,5 g da oro (30 d). Poste Nederlando faris la oran guldenon (floris jc XVII) kaj Britio la oran pundon (63 d, floris jc XIX).
La Thaler estis granda arĝenta monero de Germanio (1450-1600), kiu enhavis 25-30 g da arĝento (14-17 d). Ĝi farĝis la dolaro aŭ peso, la ĉefa monero de al hispana imperio (1500-1900), kiu enhavis 27 g da arĝento (15,6 d). Ĝi estis la ĉefa havebla monero en Nordameriko, tial ĝi fariĝis la valuto de Usono. En 1834 la usona dolaro enhavis 24,05 g da arĝento (13,0 d). Por facila kalkulado, la usona dolaro estis difinita kiel 100 pencoj, tial la usona penco (0,14 d) estis simila en valoro al la brita duonpenco (0,13 d).
En Britio en la 19-a jarcento la krono estis 5 ŝilingoj aŭ 15,9 denaroj kaj la gvineo (angle, guinea) estis 21 ŝilingoj aŭ 66,7 denaroj.
En la 20-a jarcento, pro la mondmilitoj, papera mono ne jam estis subtenita de oro kaj arĝento. Tra la jarcenton, la valoro de la pundo kaj la dolaro rapide falis. Tiele en 2000, la valoro de la papera dolaro nur estis 0,35 denaroj aŭ $0,03 laŭ la arĝenta dolaro de la 19-a jarcento. La pundo, kiu plejparte estis 60-65 denaroj inter 1650 kaj 1900, estis nur 0,54 denaroj je 2000, aŭ malpli 1% da la malnova pundo, falinte multe pli rapide ol la denaro sub la romanoj.
La usona dolaro tra la 20-a jarcento:
jaro      valoro       inflacio -   2000       0,3543  d    1990       0,4846  d     3,1 % 1980      0,9355  d     6,4 % 1970      2,1822  d     8,4 %   1973:    prezo de petrolo triobliĝis 1960      2,8525  d     2,6 %   1965-73: milito en Vjet-Namo 1950      3,9341  d     3,2 % 1940      8,00    d     6,9 %   1941-45: mondmilito 1930      8,25    d     3,1 % 1920      7,21    d    -1,4 %   1929:    ekonomia falego
Orchamps-Vennes
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Doubs, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Laŭ la stato de la jaro en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Pontarlier (france arrondissement de Pontarlier), la centra kaj suda parto de la departemento, kaj al la kantono .
Denaro
Historie
Iuj prezoj kaj valoroj esprimitaj en denaroj:
12,6 Td  monda ekonomio 3,2 Td  usona ekonomio
59,1 Gd  GM     (enspezo, 1999) 36,9 Gd  Exon  (enspezo, 1999) 36,5 Gd  Toyota (enspezo, 1999) 25,1 Gd  la riĉo de Bill Gates (2001,02,06)
2  Gd   meti unu homon sur la Luno
300+ Md   la riĉo de Steven SPIELBERG (1995) 140  Md   la riĉo de Oprah WINFREY (1995)
20,8 Md  la domo de Bill Gates (1998) 13  Md   Codex Leicester, notolibro de Leonardo (ankaŭ la posedaĵo de               Bill Gates)
13  Md   Michael JORDAN (enspezo, 1994)
55,0 kd  nova domo (1970-95, Usono) 10,6 kd  meza salajro de usonano
20  kd   BMW 5-15 kd  nova aŭto
500-1000 d  persona komputilo
330 d  fridujo 250 d  monata luprezo (Novjorko) 135 d  televido 80 d  fotilo 10 d  ĉemizo, robo, libro 1-2 d  magazino
Ekbatano
La grekoj supozas ke ĝi estis la ĉefurbo de Medujo. Ĝis nun ne ekzistas pruvoj pri la ekzisto de Medujo en la monteto de Hagmatana. Nur la observitaj evidentaĵoj en la regiono apartenas al la posta partuja epoko. Ekbatano ne estas menciita en la asiriaj fontoj.
Sir Henry Rawlinson incentis demonstri ke ekzistis dua kaj pli antikva urbo Ekbatano, en Media Atropateno en la nuna situo de la moderna Taĥt-i-Suleiman, sed la kojnoformaj tekstoj supozigas ke nur ekzistis unu urbo kun tia nomo kaj Taĥt-iSuleiman estas alia loko de la klasika geografio. Ekbatano estis la ĉefa komerca urbo de la partujanoj, tie ili produktis drakmojn, tetradrakmojn kaj aliajn monerojn el bronzo. Ĝi ankaŭ estas menciita en la Biblio (Libro de Ezra 6:2).
Kantono Dodge (Viskonsino)
Kantono Dodge - angle Dodge County - estas kantono en la usona subŝtato Viskonsino. Ĝia ĉefurbo estas la urbo Juneau, nomita laŭ Paul Juneau, la fondinto de la urbo. Laŭ la stato de la jaro en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La kantono estis fondita la.
Ekzisto de Dio
Konebleco pri la ekzisto de Dio, aŭ perracia konebleco pri la ekzisto de Dio kaj ties atributoj, ĉi tie raportas pri la sinteno de religioj kaj filozofioj rilate la kapablon de la homa racio atingi certecon, per raciaj pruvoj, pri la ekzisto de Dio. Pli ol diskuto pri la valoro de iliaj argumentadoj ĉi tie estas celataj iliaj sintenoj kaj juĝoj pri la konfido je la homa racio rilate la malkovron pri supernaturaĵoj. Kiel sciate, la religioj distingiĝas en revelaciitaj kaj tute homaj, kvankam distingo iom superebla ĉar ĉiuj religioj proklamas ke je sia origino agas manifestacio de io dia aŭ persona supernaturaĵo. Do, se la supoze revelaciitaj religioj ignorus la fonton de sia kredo, ĉu ili ankoraŭ konfesus la konvinkon pri la ekzisto de Dio? Kaj tiun konvinkon ili gajnus argumentante per la racio?
Tiu ĉi artikolo ignoras la diskutojn pri la valoro pruvanta de la argumentoj kaj ankaŭ des pli estas ignorataj la kontraŭargumenadoj eventuale priskribeblaj en alia artikolo.
La revelaciitaj religioj kiuj metis antaŭ si la problemon donis malsamajn respondojn. Oni komencu el kristanismo.
Ĉu, laŭ kristanoj, Dio estas konebla, ankaŭ per la homa racio?
Por kristanoj tiu konebleco koncernas koneblecon pri Dio laŭ ilia aparta monoteisma vidpunkto, nome Dio-persono, kreanto kaj reganto de la mondo, kiu posedas karakterizojn de ĉioscio kaj ĉiupovo kaj ankaŭ bonvolemo.
Jam la Ekleziaj Patroj rekonas tiun povon de la homa racio. Ili, fakte, aprobas la klopodojn de la paganaj filozofioj kiuj atingis per la pura racio kelkajn informojn pri Dio, kvankam ofte neklarajn aŭ makulitajn je politeismo. Ilian sintenon rilate tiun problemon estas, fakte, sintezita en la verkoj de Pseŭdo-Dionizo, kiuj priskribas, implicite, la gnoseologian (konigan) forton de la racia kaj instigas, ke tiu kono pri Dio neniel pli povas esti ol analogia.
Sankta Aŭgusteno diras: ''“Demandu la belecon de la tero, de la maro, de la aero maldensa kaj tamen ĉie ekspansiita, demandu la belecojn de la ĉielo, [...] demandu ĉiujn tiujn realaĵojn. Ĉiuj al vi respondos ke ilia beleco estas himno de laŭdo [...]”'' kaj ili reirigas al sia kreinto.
Tiuj Eklaziaj Patroj apogiĝas kaj citas erojn de la libro Saĝeco, kiu estis kanona por la tiamaj kristanoj (nun kanona nur por katolikoj, ortodoksuloj kaj mezorientaj eklezioj; kaj kontente kaj kontetige komentas Rm 1,19-20: “ĉar la scio pri Dio estas elmontrita ĉe ili, ĉar Dio elmontris ĝin al ili. Ĉar Liaj nevideblaj ecoj de post la kreado de la mondo fariĝas videblaj, sentate per Liaj faritaĵoj, nome, Lia eterna potenco kaj dieco; tial al ili mankas defenda pledo” . Ankaŭ la psalmoj estas eluzitaj, kiuj proklamas la gloron de Dio videblan en la naturaj eventoj.
Teologio kaj, precipe, filozofio de la skolastika epoko sekvas la vojon de la patroj kaj provas demonstri ilian pravecon per novaj argumentoj, kies ekzempleco estas indikata, hodiaŭ ĉe historiistoj de la filozofio, en la famaj kvin vojoj de la Teologia Sumo de Sankta Tomaso el Akvino. Sed tiaj filozofoj etas centoj, miloj...
Tamen en la postskolastika epoko la unuanimeco rilate la efikecon de la argumentaro displitiĝis en mil distingojn ĉe diversaj, kredantaj aŭ nekredantaj, filozofoj kaj teologoj. Por atingi la certecon pri la ekzisto de Dio oni uzis diversajn argumentojn foje malvalorigante tiujn de la kontraŭaj filozofiaj fluoj: kaj venis nominalismo, kartezismo, kritikismo, ideismo, materiismo, pozitivismo, novpozitivismo, feblismo, fideismo kaj tiel pli. La natura konebleco de Dio iom obskuriĝis kaj, foje, estis neata aŭ eĉ pruvate ke mem Dio ne ekzistas, aŭ kiam estis montrata lia ekzisto Dio karakteriziĝis monisne aŭ panteisme aŭ tute ne kristane.
Ĉe katolikismo
Profiliĝis ankaŭ tradiciismo (pliĝuste, tradiciismoj), laŭ kiu la unika argumento por atingi kun certeco la ekziston de Dio kuŝas en la adhero al tio kion universe oni opiniis en la pasinto. Ekzemplo pri tio en la katolika medio de la 19-a jarcento estas Joseph de Maistre, kiu emfazas la pruvigan forton de la komuna kredo mem.
La Katolika Eklezio fiksis sian koncepton pri la kapablo de la homa racio koni Dion, ĝenerale en la dokumentoj de la Oficiala Instruo de la Eklezio Katolika. La oficiala pozicio de katolikismo estas, ke dum la ekzisto de Dio povas esti pruvata per la racio, la homoj tamen povas esti allogitaj el iliaj pekema naturo ĝis la neado pri la kapabloj de la racio pruvi lian ekziston.
Tiel, fakte la Katekismo de la Katolika Eklezio (1997) instruas ke: ''“Ankaŭ se la homa racio estas, striktsence, vere kapabla per sia natura povo kaj iluminiĝo rilati al vera kaj certa kono pri persona Dio, kiu observas kaj kontrolas la mondon per sia Providenco, kaj al la natura morala leĝo enskribita en la koroj far la Kreinto; tamen estas multaj obstakloj malpermesantaj al la racio uzi efike kaj produktive tiun kunnaskan kapablon. Kaj tio pro la fakto ke la veroj koncernantaj rilatojn inter Dio kaj la homoj komplete transcendas la ordon de videblaĵoj, kaj, des pli se transformiĝantaj en homaj agoj kaj ilin enfluantaj, postulas cedon kaj abnegacion. La homa menso, siavice, estas obstaklata en la akirado de tiuj veroj, ne nur pro la kunpuŝiĝo kun la sencoj kaj de la imagopovo, sed ankaŭ pro la malmoderaj apetencoj kiuj estas la sekvoj de la origina peko. Tiel okazas ke la homoj rilate tiujn demandojn facile sin persvadas ke la vero kiu ne plaĉas estas falsa aŭ almenaŭ necerta” .''
Jam en la kontraŭmodernisma ĵuro, promulgita de papo Pio la 10-a, estis postulite de la katolikoj konfesi, ke “Dio, origino kaj celo de ĉiuj aĵoj, povas esti rekonata kun certeco per la lumo de la natura racio, en la videblaj verkoj en la kreita mondo”. (vidu Acta Apostolicæ Sedis, 1910, pp. 669-672).
Papo Johano Paŭlo la 2-a, en encikliko Fides et Ratio (Fido kaj Racio), asertas, ke la ekzisto pri Dio estas reale demonstrebla per la racio, kaj ke klopodoj rezoni alimaniere estas la rezultoj de la peko. Kaj li admonas kontraŭ: “Renaskiĝo de fideismo, kiu ne rekonas la gravecon de racia kono kaj de la filozofia rezonado por la kompreno de la kredo kaj, tute rekte, por la ebleco kredi je Dio”.
La Unua Vatikana Koncilio: "La Eklezio, nia patrino, subtenas kaj instruas ke Dio, principo kaj celo de ĉiuj aĵoj, povas esti konata kun certeco per la natura lumo de la homa racio startante el la kreaĵaro (Denz. -Schönm., 3004; kp 3026). ''"Sen tiu kapablo, la homo ne povus ricevi la Revelacion de Dio. La homo havas tiun kapablon ĉar kreita laŭbilde de Dio"'' (Gn 1,27).
La saman sintenon la Dua Vatikana Koncilio en la konstitucioj
Dei Verbum ;
Gaudium et Spes
kaj Dignitatis humanae.
Skiza listo de pruvoj por demonstri la ekziston de Dio
Ili estas varispecaj kaj ne ĉiuj tute aŭ parte akceptitaj de ĉiuj teologioj kaj filozofioj:
La argumento de la universala konsento: temas pri iama propono de Cicerono (de natura deorum), laŭ kiu la tutmonda kredo de la popoloj je io ajn dieca estas pruvo sufiĉa por aserti la ekziston de Dio. Tiukaze la malplimulto nuna nekredanta ne povus kontraŭi ĉar la argumento apogiĝas sur la pasinto.
La argumento ontologia: ĝin eltrovis Anselmo de Canterbury en la verko Proslogio. La argumento, plej ofte tiel disvolviĝas: Dio estas estulo tia ke ne eblas pensi ion pli grandan, kaj tio por la menso kaj en la realo. Tiel, se ni prikonsideras la estulon plej grandan, ni ne povas pensi konkrete ke Li ne posedas la karakterizon de la ekzisto ĉar la koncepto mem pri li entenas la ekziston. Laŭ jarcentoj filozofoj ĝin estimantaj, ellaboris diversmaniere. La versio Kartezia de la ontologia argumento prezentiĝas tiel: ''laŭ difino, aŭ laŭesence, Dio estas perfekta; nu, la perfekteco implicas, interalie, la ekziston kiel atributon aŭ kvaliton ĉar ĉiujn atributojn la perfekta estulo posedas ĝuste laŭdefine. Do, sekvas ke Dio ekzistas".''
La argumento de la kaŭzeco de skolastika Aristotelismo. Vidu, ekzemple, la kvin pruvojn de Tomaso de Akvino. Temas pri la argumentado plej sekvata kaj disvolviĝinta.
La argumento teologia. Ĝi devenas el la teorio de la Inteligenta dezajno kiu spekulativas pri aparta pruvo pri la kreado: Subtenantoj de tiu scienca-filozofia fluo kredas konstati la kreantan intervenon de Dio antaŭ iuj apartaj biologiaj fenomenoj, kies celismo postulas inteligentan principon ordigantan sed neestantan en la fenomeno mem, kiel adaptiĝo de vivantoj, la kresko, la evoluo de unu simpla stadio al alia kompleksa. Kvankam estas alvokata la principo de kaŭzeco, tia teologia argumento ne similas la tiu kiu startas el konstato de la metafizika relativeco (kontingeco) de la estaĵoj postulantaj, do, la estulon absolutan, kaj ne el la fizika ne kapablo de la estaĵoj atingi sian celon. Do necesas distingi du tipoj de kreistoj.
La argumento morala: ĝi apogiĝas sur la konstato ke la morala norma ne estas kreita de la konscienco sed nur konstata kiel io sendependa kaj absoluta. Tiu absoluteco trovas sian originon en Estulo absolute sendependa, Dio. La sama argumento estas prezenta ankaŭ aliforme, tiel: se ne ekzistas Dio, ne povas ekzisti la moralo kaj la distingo inter la bono kaj malbono: tiu estus nur kaprica aŭ oportuna distingo. Moralo sen Dio estus nur feliĉa nekonsekvencaĵo! Estas la argumento kuŝanta en la romanoj de Fjodor Dostojevskij.
La argumento panteisma: ĝi vidas la diecon en ĉiuj aĵoj se ne indentigas en ĝi ĉion. Estas la argumento de la admirantoj de la mondo kaj ĝin beligantoj kiel iuj artfarantoj.
La argumento historia: la homo estas por procedi al la civilizo kaj domini la homajn kaj naturajn fenomenojn, sed bedaŭrinde li estas tiom dominita de egoismo ke mem ne povas sukcesi krei veran homan socion kaj civilizon: se malgraŭ tio okazas civilizo evidentas la interveno de la Supera Dio.
La argumento mistika: temas pri provpruvo malpli formala sed radikata en intima persona sperto – vidu mistikismon. En tiu kategorio kalkuleblas la revelacioj, mirakloj kaj similaĵoj.
La argumento antropica: oni konstatas, ke multegaj cirkonstancoj konverĝis por taŭgigi la medion al la apero kaj disvolviĝo de la vivo memkonscia kaj inteligenta kaj libermorala, kaj tiu vivulo ne povas produktiĝi el la naturo. Nur eksternatura supera estulo povis plani kaj aperigi.
Argumento scienca aŭ el la scienco: se ĝi vere elpensebla, oni anticipe avertas ke scienco procedas per konstato kaj sperto dum pri Dio ne povas esti sperto aŭ fizika demonstro. Tiu argumento, eventuale, utiligas la malkovrojn de la scienco.
La famaj kvin pruvoj de la teologia Sumo de Sankta Tomaso
El la Summa Theologiae ( I, quaestio 2, artikilo 3) de Tomaso de Akvino:
1) Vojo el la movo. Ex Motu.
La unua kaj plej evidenta estas tiu deduktebla el la moviĝanta estas movata de alio. Fakte, nenio ŝanĝiĝas se ne estas en stato de kapablo ricevi (stato de supozita kapablo esti pliperfektigita=latine: in potentia) rilate la celon de la movo, dum la movanto jam havas (latine: in acto). Ĉar movi alion signifas nenioalian ol eltiri ion el la nehavo (potentia) al havo (acto); kaj neniu povas esti tirita el la nehavo al havo se ne ol pere de tio kio jam havas. Ekzemple, fajro kiu nun havas varmon (latine: in acto) varmigas lignon kiu kapablas ricevi varmon (latine: in potentia), kaj tiel ĝin movas kaj modifas. Sed ne eblas, ke iu aĵo estas samtempe kaj rilate la saman aspekton havanta kaj nehavanta: tio eblas nur rilate malsamajn aspektojn: tiel kio estas en stato de varmo ne povas esti en stato de ne havanta varmon. Ne eblas, ke rilate la saman aspekton iu aĵo estas movata kaj movanta. Se, do, la estaĵo kiu movas estas siavice subigita al movo, necesas ke ĝi estas movata de alio, kaj tio de tria aganto kaj tiel plu. Nu, ne eblas tiamaniere pluiri senfine, ĉar alimaniere ne ekzistus la unua motoro, kaj sekve neniu alia motoro, ĉar la interaj motoroj moviĝas nur pro tio ke ili estas movataj, same kiel la bastono kiu estas movata de la mano. Tial necesas alveni al la unua motoro kiu ne estu movata de alio; kaj ĉiuj rekonas ke ĝi estas Dio (=Motoro Nemovita).
2) Vojo el kaŭzeco. Ex Causa.
La dua vojo startas el la nocio de efika kaŭzo. Oni trovas en la sensebla mondo, ke estas ordo inter la eficientaj kaŭzoj, sed oni ne trovas, kaj tio ne eblas, ke iu kaŭzo estas eficienta kaŭzo de si mem, ĉar ĉi-kaze ĝi ekzistus antaŭ ekzisto de si mem: kio estas nepensebla. Nu, senfina procedo de eficientaj kaŭzoj estas absurda, ĉar en la sinsekvo de la eficientaj kaŭzoj la unua estas kaŭzo de la intera, kaj la intera de la lasta, sendepende la la intera estas unu aŭ multaj; nu, se oni eliminas la kaŭzon oni eliminas ankaŭ la efikon: se do en la sinsekvo de la eficientaj kaŭzoj ne estus la unua, eĉ la lasta, aŭ la intera, ne ekzistus. Sed progresi senfine en la eficientaj kaŭzoj egalas elimini la unuan kaŭzon, kaj tiel ni trovos nek la lastan efikon kaj nek la interajn kaŭzojn: kio estas evidente falsa. Tial necesas allasi iun unuan kaŭzon, kiun ĉiuj nomas Dio (=Kaŭzo Nekaŭzita).
3) La tria vojo el Kontingenco. Ex Contingentia.
''Ekspliko: 1. La universo estas komplekso de estaĵoj kontingencaj; 2. De la estaĵo kontingenca postulas la necesulon kiel sian unua kaŭzon; 3. Do, krom la universo, ekzistas necesulo kreinta, kiu estas Dio).''
4) La kvara vojo el la malegalaj gradoj de perfekteco. Ex Gradu.
La kvara vojo estas prenita el la malegaleco de perfekteco en la aĵoj. Estas fakto, ke en la aĵaro troviĝas bono, vero, noblo kaj aliforme similaj perfektaĵoj pli aŭ malpli elstaraj. Sed la gradon pligrandan aŭ malplipgrandan oni atribuas al la diversaj aĵoj laŭ ilia plia aŭ malplia alproksimiĝo al io plejalta kaj plejplena: tiel plivarma estas kio pli alproksimiĝas al altgrade varma. Estas do io kio estas vera elstarege, plejbone kaj noblege, kaj sekve treege estulo ĉar, kiel diras Aristotelo, kio estas treege vera, tia estas ankaŭ kiel esto. Nu, kio estas plej granda en sia tipo, estas eficienta kaŭzo de ĉiuj apartenantoj al la samtipo, kiel la fajro, treege varma, estas kaŭzo de ĉiuj varmoj, kiel diras la sama Aristotelo. Tial, estas kio por ĉiuj estaĵoj estas kaŭzo de ilia esto, bono kaj de kiu ajn perfekteco. Kaj tiun oni nomas Dio (La perfektulo).
5) La kvina vojo dedukta el celismo aŭ teleologio. Ex Fine.
La kvina vojo eltiriĝas el regado de la estaĵoj. Ni vidas ke iuj estaĵoj, al kiuj mankas la konscio, nome la fizikaj korpoj, agas por celo, kiel aperas el la fakto ke ili agas ĉiam aŭ preskaŭ ĉiam sammaniere por atingi perfektecon: el kio evidentas, ke ne hazarde, sed per iu antaŭdispono atingas ilian celon. Nu, tio, kio senas je inteligento, tendencas al celo nur pro tio ke estas direktata de esto posedanta scion kaj inteligenton, simile al sago de pafarkisto. Estas, do, inteligenta estulo, de kiu ĉiuj naturaj estaĵoj estas orientigitaj al celo: kaj tiu estulo ni nomas Dio (La celiganto).
La kvin vojoj de Tomaso, kiu opiniadis ke la kono estas atingebla nur pere de la sensaro, rifuzas la konceptadon pri kono de Aŭgusteno, por kiu la kono okazas nur per la dia iluminigo.
Argumentadoj kontraŭ la ekzisto de Dio referencas sendistinge al pruvoj kaj al provoj sendepende, do, de juĝo pri ilia scienca - nome respekto de la postuloj de la racio - valoro. Argumentoj por pruvi la neekziston de Dio paralelas al alia artikoloj kiu prezentas la favorajn argumentojn, kaj ĉi tie, oni tion rebatu, ne estas diskutataj iliaj pruvaj valoroj. Kiel sciite, la fenomeno de ateismo interesas precipe la du lastajn jarcentojn kaj precipe la regionojn kie disvastiĝis kristanismo. Raris la voĉoj kontraŭ la dia ekzisto en mezepokaj kaj antikvaj tempoj: raris, sed ne mankis ĉar ankaŭ la Biblio aludas al tio per alfronta sinteno dirante: "diras la stultulo: "Ne estas Dio" (Psalmo 14 aŭ 13), dum la elpensita epizodo de la malobeo de Adamo, en Edenujo, manĝinta la malpermesitan frukton estas juĝebla pli kiel provo elimini Dion ol ekpruvo ke li ne ekzistas.
Pruvo de la universo nekreita
La Dio kreanta ne povas konceptiĝi pro tio ke la naturo de la tempo tion ne permesas: la kosma tempo estas dimensio de la universo kaj do la kreado povas esti realigata nur ekster la kosman tempon, do en tempo absoluta kaj sendependa. Sed la koncepto pri absoluta tempo estas io absurda en mondo unika kaj ĉiam transformiĝanta ĉar la pasinto povas esti nenio pli ol senfina (mondo ŝuldas sian ekziston al antaŭa mondo). Nu, se la pasinto estas senfina, nenio povas ĝin antaŭi kiel pretendas la kreago: nur iluzio povas imagi tempon antaŭ tempo senfina. Do la mondo ne povas esti kreita kaj ne bezonas kreinton.