cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kastelo Oberhausen
Kaisergarten
De la proks. 29 hektaroj de Kaisergarten 7,5 hektaroj estas arbaro kaj 9,5 hektaroj razenaj kaj herbejaj areoj; sur 2,5 hektaroj troviĝas malnova brako de la Emscher kaj lageto. Sur la resta areo troviĝas arbedejoj, veproj, heĝoj kaj bedoj same kiel piedvojoj. La iama arbedoĝardeno de la plantkulturejo nun estas kamparana ĝardeno kaj spektoĝardeno.
La Emscher-Kooperativo konstruigis laŭ koncepto de Tobias Rehberger ponton por piedirantoj kaj biciklantoj trans la Rejn-Herne-Kanalo, kiu ligas la Kaisergarten kun la najbara sportparko kaj kun la apuda pejzaĝo de la Emscher. La ponto estas fakte surirebla skulpturo konstruita kadre de la eventaro RUHR.2010 – Kulturhauptstadt Europas. Ĝi aspektas kiel kolora serpentuma bendo, spirale ĉirkaŭvolvitaj per bendoj. Dumnokte ĝi estas iluminata. La pretigo de la konstruaĵo prokrastiĝis, tiel ke ĝi nur en 2011 estis solene transdonita al la publiko.
Uzo de la Kaisergarten
La Kaisergarten [imperiestra ĝardeno] estas populara ekskursocelo de la loĝantaro en kaj ekster Oberhausen, kiu prezentas diversajn libertempumajn eblecon. Sur proks. 5,5 hektaroj etendiĝas bestoparko kun proks. 60 diversaj bestospecoj kaj proks. 500 bestoj. La pezocentro estas bredado kaj konservado de maloftaj dombestaj rasoj ekz. de ŝafoj aŭ kokoj same kiel de hejmlandaj naturbestaj specoj kiel linkoj kaj gufoj. La vizito estas senpaga. Oberhausen havas per tio la plej grandan bestoparkon de la Ruhr-regiono, kiu ne postulas enirkotizon. Krom tio ekzistas minigolfejo kaj du infanludejoj.
Crusoe
Crusoe - familio de procesoroj far firmao Transmeta. Unuaj procesoroj el la familio estis anoncitaj 19 januaro de 2000 j. Ĉiuj procesoroj havas VLIW-arkitekturon. Sed grava diferenco de aliaj VLIW-procesoroj estas uzo de Code Morphing Software. La lasta permesas x86 Instruction Translation, kaj uzi programaron. Tio signifas, ke elekton de programoj por paralela plenumo faras ne mem procesoro, sed speciala kompililo. Alivorte, transformado de kodo de programo okazas ne dum ĝia plenumo, sed pli frue, dum kompilado. Rezulte, procesoro estas multe pli simpla kaj pli malgranda, kaj pli energiŝpara. Code Morphing estas realigita program-aparate, kio signifas, ke Crusoe estas malapartiga unuo de feraj kaj programaj teknologioj. Tavolo de Code Morphing estas nevidebla por operaciumo kaj aliaj programoj kaj programa parto estas konservata en speciala ROM-memoro. Post elektroŝalto la programa parto de Code Morphing estas lanĉita unua, antaŭ BIOS kaj operaciumo. Dank'al la teknologioj procesoroj Crusoe povas emuli praktike ajnan procesoron (ekz Java-procesoron). La trajton uzis firmao AMD, kiu kun Transmeta projektis emulilon de 64-bita procesoro Hammer (arkitekturo AMD64). Ĉiuj procesoroj estas projektitaj laŭ principo system-on-chi. La procesoroj estas destinataj por tekokomputiloj kaj aliaj komputilaj sistemoj por kiuj plej gravas ŝpareco de energio. En 2001 j firmaoj RLX Technologies, Rebel, FiberCycle Networks kaj Amphus prezentis energiŝparajn servilojn surbaze de procesoroj Crusoe.
Crusoe-procesoroj
La procesorojn prduktas firmaoj IBM kaj TSMC
Kelemen Gál
GÁL Kelemen ga:l estis rumanuja hungara filozofia fakverkisto, historiisto naskita en Szentgerice la 27-a de decembro 1869 kaj mortinta en Tatabánya la 10-a de februaro 1945.
Biografio
Kelemen Gál la mezlernejon finis en Székelykeresztúr kaj Koloĵvaro. Li havigis diplomon de instruisto pri germana lingvistiko kaj filozofio en 1892 en la Universitato de Koloĵvaro kaj li doktoriĝis en 1895. Ekde 1893 li estis la instruisto de la unitariisma kolegio de Koloĵvaro, inter 1900 kaj 1931 ĝia direktoro. Li estis redaktoro de Keresztény Magvető (1910–18), poste ĝia kunlaboranto, rubrikestro de Magyar Kisebbség.
Internacia Kongresa Universitato
La Internacia Kongresa Universitato (IKU) estas serio de fakaj prelegoj, kiuj estas ĉiujare prezentataj dum la Universalaj Kongresoj de Esperanto. Ĝi okazas seninterrompe de 1951, tiam sub la nomo Internacia Somera Universitato (ISU). La nomo estis ŝanĝita en 1981, okaze de la 66-a UK 1981 en Braziljo, kiu okazis en vintro (sud-hemisfera). Ekde 1997 la IKU prelegoj aperas broŝurforme dum la UK. Pri la jaroj 1998, 2002 kaj 2005 ekzistas libro, havebla en datenaranĝo PDF.
Jam plurfoje, unuafoje en la 80-a UK 1995, IKU estis aranĝita komune de UEA kaj AIS (Akademio Internacia de la Sciencoj) sub la nomo AIS-IKU. Specialaĵo de AIS-IKU estas, ke docentoj de AIS, kiuj kontribuas la IKU, plilongigas sian IKU-prelegon al AIS-kurso tri- ĝis ok-leciona. Tiaj kursoj ne nur permesas pli profundan traktadon de temo, sed ankaŭ donas al partoprenantoj la okazon fari ekzamenon kaj ricevi ateston de AIS. AIS-IKU havas la statuson de studadsesio de AIS.
Rektoroj
Kutime la rektoro de IKU estas sciencisto kaj esperantisto de la kongresa lando.
La jena listo ne estas kompleta.
Judit (Biblio)
Judit estas biblia persono, heroino de la hebrea popolo. Ŝia nomo devenas el la hebrea: יְהוּדִית "laŭdata" aŭ "hebrea", Yəhudit), kaj estas la ina formo de la nomo Juda.
La heroaĵoj de judit estas rakotataj el la samnoma libro
Biblia rakonto
La biblia rakonto asertas ke tiu vidvino liberigis la urbon Betulia sieĝata de Asirianoj (kiuj fakte estus Babilonoj). (libro de Judit 8, 4-8)
Asirianoj trovinte morta ilian kondotieron, ekpanikis kaj ekforfuĝis el la invadita Regno de Jehuda
Judit en la arto
La biblia Judit estis multe vizitata de la mezepoka kaj renesanca ikonografio, kiel tipa ekzemplo de heroismo kiu triumfas sur la perforto de la invadanto uzante delogon kiel antaŭtaktikon kaj violentan reziston kiel veran armilon.
Kvakocistikolo
La Kvakocistikolo aŭ Natala cistikolo, Cisticola natalensis, estas specio de birdo de la familio de Cistikoledoj kaj ties tipa genro Cistikoloj, kiuj estas malgrandaj birdoj ĉefe el Afriko, kvankam kelkaj specioj estas en Azio kaj nur unu ankaŭ en Eŭropo, nome la tre disvastigata Herbosilvio.
Ĝi troviĝas kiel specio de loĝantaj birdoj en Afriko sude de Saharo. Ĝi estas tre malgranda insektovora birdo.
Tiuj malgrandaj paserinoj troviĝas en densaj herbejaj habitatoj, ofte ĉe marĉoj aŭ akvo. Maskloj de cistikoloj estas poligamaj; la ino konstruas kaŝitan neston profunde inter herboj, ofte kudrante vivantajn foliojn en milda konstruaĵo de milda plantomaterialo, araneretoj kaj herbo. La nesto de tiu specio estas buloforma kun flanka enirejo; la ino demetas 2-4 ovojn.
Tiu estas la plej granda cistikolo. Tiu specio estas grizbruna supre, tre strieca je nigro. La subaj partoj estas blankecaj, kaj la vosto estas larĝa, palpinta kaj movata ofte. Ĝi havas brunan flugilparton kaj fortikan bekon. La kruroj estas ruĝecaj.
Ĝi estas tre simila al aliaj membroj de sia genro. Ĝi estas plej bone distingebla el siaj multaj afrikaj parencoj pro sia grando kaj raneca kvakado briip-briip, kio nomigas la specion per ties tia kvakado. La kanto estas ĉiam la plej facila identigilo ĉe tiu genro.
Rasoj interreproduktiĝas ioma etendo, ĉefe la nomiga kaj strangei en suda Kenjo, Tanzanio kaj norda Mozambiko. Proponitaj rasoj kapitensis (centra Kenjo al nordorienta Tanzanio) kaj littoralis (marbordo el sudorienta Kenjo al nordorienta Tanzanio) sinonime kun strangei; matengorum (suda Tanzanio al norda Mozambiko) kaj vigilax (centra Zimbabvo al nordorienta Sudafriko) sinonime kun la nomiga.
Mancur Olson
Mancur Lloyd Olson, Jr. (22-a de januaro 1932 en Grand Forks, Usono - 19-a de februaro 1998) estis grava ekonomikisto, kiu siajn verkojn aranĝis interdiscipline kaj influis ankaŭ la evoluon de la sociologio kaj politika scienco.
Biografio
Li studis en la North Dakota State University, poste en la Oksforda Universitato sociekonomion kaj diplomiĝis en 1963 en la Harvarda Universitato. Li eklaboris kiel asistenta profesoro en Princeton University, kie li agadis ĝis 1967. Poste li laboris dum mallonga tempo en la usona ministerio pri sano kaj socialaj aferoj, sed jam en 1969 revenis al la universitata vivo kiel instruisto pri ekonomio en la University of Maryland. Li fondis en tiu universitato en 1990 la Center on Institutional Reform and the Informal Sector (IRIS). Pli poste fondis li kun James Buchanan la Public Choice Society, kies sesa prezidanto estis li. Krom tio, li estis prezidanto de la Sekcio por la Social- kaj Ekonomisciencoj de la American Association for the Advancement of Science kaj estis vicprezidanto de American Economic Association.
Laboro
Li estas reprezentanto de la teorio de la racia decido (rational choice theory) kaj uzis tion por analizo de la kolektiva komerco en grupoj kaj eĉ ĉe nacioj. Tiu teorio naskiĝis el kritiko je la liberala pluralismo de Bentley kaj Truman kaj je la marksismo.
Laminalo
Laminalo (aŭ pleonasme laminala konsonanto) estas fono (parola sono) farata per ŝtopado de la aerpasejo per la klingo de la lango, kio estas la plata supra antaŭa surfaco tuj malantaŭ la pinto de la lango. Tio kontrastas kun la apikalaj konsonantoj, kiuj estas farataj per ŝtopado nur per la langa apekso (langa pinto). Tiu distingo koncernas nur la koronalajn konsonantojn, kiuj uzas la antaŭon de la lango.
Laminala kontraŭ apikala ne estas tre komuna kontrasto en lingvoj. Kie tia kontrasto troviĝas, ĝi tipe estas fonema nur ĉe la frikativoj kaj afrikatoj, tamen iuj indiĝenaj lingvoj de Kalifornio aldone faras la distingon ĉe la plozivoj.
Ioo
Io (Iono, Ioa aŭ Iona) estis princino, amata de Zeŭso en la helena mitologio.
Laminalo
Ĉar laminalaj konsonantoj uzas la platon de la lango, ili kovras pli larĝan kontaktareon ol apikalaj konsonantoj. En iuj lingvoj oni registris laminalojn kun ŝtopaĵejo (fermejo) kovranta la tutan antaŭon de la buŝo, de la malmola palato ĝis la dentoj. Tial malfacilas kompari la du: alveolaraj laminaloj kaj apikaloj estas du malsamaj artikulacioj.
Ioo
Oni donis ŝian nomon al du ĉielaj korpoj:
Laminalo
Iu tre komuna laminala artikulaĵo fojfoje nomiĝas dento-alveolara konsonanto; ĝi vastas de la alveolara kresto ĝis la dentoj, sed gi faratas iom pli antaŭe ol la aliaj alveolaraj laminalaj konsonantoj kiuj pli kovras la alveolaran kreston (kaj povus konsideriĝi postalveolaraj). Tio, por paroli precize, estas la situacio en la franca.
Parto de la konfuzo en la nomado de laminalaj konsonantoj estas afero de fizika vidpunkto: kiam oni rigardas homon prononcantan laminalan alveolaron aŭ dento-alveolaron, la pinto de la lango videblas tuŝanta la malantaŭon de la dentoj, aŭ eĉ elvenanta inter la dentoj. Tio donas al ili la oftan nomon dentala konsonanto. Tamen, la akustike grava elemento estas la loko de la plej malantaŭa parto de la ŝtopaĵoj, ĉar tie estas la punkto kie la resona ĉambro finiĝas, kaj tio determinas la grandon kaj formon, kaj pro tio la akustikajn ecojn de la buŝa kavaĵo, kiu produktas la haromoniaĵojn de la vokaloj. Laŭ tia konsidero la francaj koronaloj estas alveolaraj, kaj diferencas disde la anglaj alveolaroj en tio esti laminalaj anstataŭ apikalaj (tio estas, en la franca la lango estas pli plata). Ekzistas en iuj lingvoj veraj laminalaj dentaloj, kun neniu alveolara kontakto, kaj ili sonas malsame de la francaj konsonantoj.
Tamen, la larĝo de la kontakto ankaŭ iom gravas, ĉar ĝi influas la formon de la lango pli malantaŭe, kaj pro tio la formon de la resona kavaĵo. Ankaŭe, se la ellaso de dento-alveolara konsonanto ne abruptas, la lango eble iom-post-iom radik-al-pinte disiĝos de la plafono de la buŝo, kun la efiko ŝangi alveolaran prononcon en dentalan.
28676 Bethkoester
28676 Bethkoester estas tre malgranda treege hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la far'de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Susanne C. Johnston, mentorinon por unu finalisto de la Intel Science Talent Search de 2013, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Ŝi estas instruistino ĉe la Desert Vista High School en Fenikso (Arizono).
Kelteminar-kulturo
La Kelteminar-kulturo (5500-3500 a.K.) estis neolitika arkeologia kulturo de nenomadaj fiŝistoj, okupante la duondezertajn kaj dezertajn areojn de la Karakumo kaj Kizilkumo kaj la deltojn de la riveroj Amudarjo kaj Zarafŝon en la teritorioj de la malnova Kazaĥio, Turkmenio kaj Uzbekio, datita al la 6-3-a jarmilo a.K..
La kulturo estis malkovrita kaj unue elfosita en 1939 fare de la Sovetia Horasmia Arkeologia kaj Etnografia Ekspedicio  sub gvido de S.P. Tolstoj, kiu unue priskribis ĝin. Ĝi estas nomita laŭ loko de la sama nomo. La Kelteminar-kulturo estis anstataŭita de la Tazabagjab-kulturo.
La Kelteminar-aj homoj praktikadis vagadan ĉasadon, kolektadon kaj fiŝkaptadon. Dum tempopaso, ili adoptis brutobredadon. Kun alveno de la malfrua glacieja varmiĝo, ĝis la Atlantika Fazo de la Post-Glacia Optimumo, mezolitikaj grupoj moviĝis norden en areon de la Ĥissar (6000-4000 a.K.). Tiuj grupoj alportis kun si pafarkon kaj sagon kaj la hundon, elementojn kiujn Kent Flannery nomis " larĝa-spektra revolucio".
Sciencistoj subtenas ke la kelteminar-kulturo rilatas al la kombil-ceramika kulturo kaj apartenas al la finn-ugraj popoloj. La kelteminar-kulturo estas citita kiel argumento kontraŭ ekzisto de hindeŭropa praa patrujo en Centra Azio.
La Kelteminaraj homoj vivis en enormaj domoj (grandeco de 24m x 17m kaj alteco de 10m), kiu gastigis la tutan triban komunumon de proksimume 100-120 personoj. Ili ornamis sin per bidoj el konkoj. Ili fabrikis ŝtonajn hakilojn kaj miniaturajn trapezoidajn silikajn sagpintojn. Por kuirado, ili uzis argilan vazon produktitan sen potista rado.
Périer (Metroo de Marsejlo)
Périer estas stacio sur linio 2 de la Metroo de Marsejlo, ĝi situas inter la stacioj ' kaj ' en Marsejlo. Ĝi estis malfermita la.
(17434) 1989 SN3
(17434) 1989 SN3 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla en Ĉilio.
Gramado Xavier
Gramado Xavier estas municipo en la brazila subŝtato Suda Rio-Grando, kiu havis 3.970 loĝantojn en 2010.
Imre Ruff
Imre Ruff, laŭ hungarlingve kutima nomordo Ruff Imre estis hungara kemiisto, altlerneja instruisto. Lia familia nomo ofte estis Rufi.
Imre Ruff naskiĝis la en Kneževo (Jugoslavio, nuntempe en Kroatio), li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Imre Ruff apartenis al la hungara minoritato en Jugoslavio. Li maturiĝis en gimnazio en Mohács en 1957, poste li akiris kemian diplomon en Scienca Universitato Loránd Eötvös en 1962. En la studjaro 1962 li estis asistanto en kemia instituto, poste en la universitato, kie li doktoriĝis en 1965. Ekde la sama jaro li intense esploris elektromagnetajn reagojn kaj iliajn efikojn. En 1978 li kandidatiĝis kaj en 1973 li doktoriĝis ĉe la Hungara Scienca Akademio. Li havis edzinon, kiu naskis trifoje.
Prajagraĝo
Prajagraĝo (oficiala termino, dum la pli frua estis Allahabad) estas milionurbo kaj distrikta sidejo en subŝtato Utar-Pradeŝo en federacia ŝtato Barato. La plej frue la nomo estis Prajag (loko de la kunfluejoj), baldaŭe la loknomo estis "Aggra" (sanskrite: por "oferejo", ĉar estas la punkto, kie Bramo ofertis sian unuan oferon post kreado de la mondo). Tial la urbo estas grava pilgrimejo. En fino de la loknomo "raĝ" rilatas al raĝo.
Situo
Prajagraĝo situas ĉe la kunfluejo de la Gango kaj Jamuna. La riveroj sur tri flankoj ĉirkaŭas la milionurbon.
Historio
Ekde regado de Mogola Imperio la imperiestro konstruis grandan fortikaĵon en Allahabad. Dum regado de la britoj en 1765 estis tie garnizono. En 1857 ankaŭ en Allahabad hinda ribelo okazis. Jawaharlal Nehru naskiĝis la en Allahabado. Ekde 2018 la oficiala loknomo estas Prajagraĝo.
Klimato
En Allahabad estras tri sezonoj: varma seka somero, freŝa seka vintro kaj varma humida sezono. La somersezono daŭras de aprilo ĝis junio kie la temperaturoj estas de 40-45 °C. La vintrosezono daŭras de decembro ĝis februaro kun 10-22 °C, dume tre malofte malofte frostas. Neniam neĝas.
Porte de Clignancourt (Tramtransporto en Parizo)
Porte de Clignancourt ​[pɔʁt də kliɲɑ̃kuʁ] estas haltejo de Tramvojo T3b situanta en la 18-a arondismento de Parizo.
Douglas Mawson
Douglas Mawson OBI MRS membro de la Aŭstralia Akademio de Scienco (5a de majo 1882 – 14a de oktobro 1958) estis angladevena aŭstralia geologo, antarkta esploristo kaj akademiano. Kun Roald Amundsen, Robert Falcon Scott, kaj Ernest Shackleton, Mawson estis ŝlosila ekspediciestro dum la Heroa epoko de antarkta esplorado.
Li estis geologo laŭ karieroj ĉefe por siaj unuaj ekspedicioj, ekzemple al Nov-Hebridoj (nune Vanuatuo) en 1903. Li partoprenis ankaŭ en la Ekspedicio Nimrod de Ernest Shackleton (1907–09) al Antarkto. Poste li estris sian propran ekspedicion nome Aŭstralazia Antarkta Ekspedicio al la antarktaj sektoroj sude de Aŭstralio, nome Georgo la 5-a kaj Adelilando el 1911.
Kemia simbolo
Kemia simbolo aŭ ĥemia simbolo estas mallongigo aŭ mallonga anstataŭaĵo de la nomo de kemia elemento. Naturaj elemnetoj ĉiuj havas simbolojn de unu aŭ du literoj. Iuj hom-faritaj elementoj havas provizoraj simboloj de tri literoj.
Oni aranĝas la kemiajn simbolojn en la perioda tabelo, kaj utiligas ilin en kemiaj ekvacioj, kiel:
Por kompleta listo de kemiaj elementoj kaj iliaj simboloj, vidu:
Caspar Bartholin la Maljuna
En 1613, li fariĝis profesoro pri Medicino en la Universitato de Kopenhago, kie pli malfrue li instruis teologion. Li okupis tiun postenon dum dektri jaroj. Lia antaŭtempeco estis nekredebla afero: kun tri jaroj aĝa li jam sciis legi, kaj je la dektrijaraĝo li jam komponadis frazojn greke kaj latine kaj ilin publike disdonis. Kiam li estis dekokjara, li estis sendita al la Universitato de Kopenhago, kaj li studis ankaŭ en Rostock kaj Wittenberg.
Al-Andalus
Al-Andalus aŭ Andaluso (الأندلس) estis la araba nomo de la parto de Iberio regata de islamanoj de 711 ĝis 1492. Oni kutime konsideras la nomon originanta el "Vandalicia"; tiu estus la nomo donita al la Baetica, romia provinco de suda Iberio, post ol la vandaloj ĝin trairis voje al Nordafriko en la 5-a jarcento. Sed aliaj teorioj ekzistas, kaj lingvistoj substrekas ĝian malcertan etimologion.
Caspar Bartholin la Maljuna
Poste, li travojaĝis Germanion, Nederlandon, Anglion, Francion kaj Italion, kaj estis respekte akceptita en la diversaj universitatoj de li vizitataj. Kiam li ekmalsaniĝis, li faris ĵuron se li kuraciĝus, li sin plene dediĉus al la studo pri teologio. Li plenumis la ĵuron fariĝante profesoro pri Teologio, en Kopenhago, kaj kanoniko en Roskilde. Lia ĉefa verko estis longtempe modelan libron de la objekto anatomio. Li estis la unua priskribi la funkciadon de la flarorgano.
Al-Andalus
Politika historio
Pri la historio de al-Andalus oni kutime distingas tiujn ĉefajn periodojn :
Dum la kristanoj atakantaj suden malrapide rekontrolis Iberion, en longa procezo neadekvate konata kiel "Rekonkerado", la nomo al-Andalus ekrilatis al la landoj tiam regataj de islamanoj. Tiel, dum la 14-a kaj 15-a jarcentoj, al-Andalus limiĝis al la Regno de Granado, la nasrida sultanujo.
Inter 1228 kaj 1266, la aragona reĝo Jakobo la 1-a, konkeris la tajfo-regnojn de Majorko, Valencio kaj Murcio. En 1236, la kastilia konkerado fine rezultis la superregadon de la lasta islama teritorio, Granadio, de la armeoj de Fernando la 3-a, reĝo de Kastilio. Granadio restis vasala ŝtato de Kastilio por la postaj 250 jaroj, ĝis la 2a de januaro 1492, kiam la sultano Abu Abd-Allah Muhammad la 11-a rezignis la regadon de Granadio al Fernando la 2-a kaj Izabela la 1-a, la "Katolikaj Gereĝoj". La portugala konkerado kulminis en 1249, per la konkero de Algarvio fare de Alfonso la 3-a.
Konkero kaj unua periodo de al-Andalus
Ĵus konkerinte Nordafrikon, la guberniestro Musa ibn-Nusayr ekhavis la ideon devojigi eksteren la berberajn militistojn, kiujn li malmulte fidis. En 711 li sendis, sub estreco de la generalo Tariq ibn-Ziyad, 7.000 berberojn trans la Ĝibraltaran Markolon - kiu tenas sian nomon de Tariq mem ("ĵabal tariq" arabe estas "monto de Tariq") - por konkeri Iberion, tiam disŝiratan pro dividiĝoj de la visigota nobelaro. La neatendita malvenkego de la reĝo Roderiko ĉe la batalo de Gvadaleto (julie) instigas Musa, malgraŭ malvolemo de la kalifo, transiri mem al Hispanio. Li alvenis al Tariq kaj kune eniris Toledon.
La malforteco de la visigota partio gvidata de Agilo, kiu alvokis la helpon de Musa kontraŭ Roderiko, donas al la islamanoj la ideon pri daŭra okupacio, faciligita per interkonsentoj kun la lokaj estroj. En 713, Musa jam transpasis Zaragozon. Sed en 714, li kaj Tariq estas alvokitaj al Damasko pro enketo. Plu konkeras la nova valio aŭ provincestro Al-Hurr, detruinte Taragonon kaj okupaciante Barcelonon (716-719). Liaj sekvantoj eĉ iris trans Pireneojn, al la visigota Septimanio, de kie ili lanĉos ekspediciojn norden.
Papa Akademio de la Sciencoj
La Papa Akademio de la Sciencoj (latine: Pontificia Academia Scientiarum) havas sian kutiman sidejon en Vatikano, ĉe Casino Borromeo - Pio la 4-a, kaj funkcias kiel scienca sektoro kiun la Katolika Eklezio kaj papoj pridemandas antaŭ decidi aŭ esprimi opinion pri problemoj interplektantaj moralon/kredon kaj sciencojn tuŝantajn religion. Ĝia graveco evidentiĝas el ĝiaj historio, membraro kaj statuto. Tiu institucio estas unu el la ses papaj akademioj, kiuj estas:
Al-Andalus
Konkero kaj unua periodo de al-Andalus
La halton de la islamana konkerado en Okcidento ja klarigas la kontraŭatako de la Frankoj, sed ĉefe la berbera subleviĝo en Magrebo, instigata de ĥariĝismo (740). Ankaŭ la hispaniaj berberoj subleviĝas, formante plurajn armeojn kiuj minacas Kordovon kaj Toledon. Fronte al tiu danĝero, la araboj, malmultaj, eĉ ne estis unuigitaj : tradicia opono ekzistis inter la sudaj kaj la nordaj araboj. La berberan ribelon tamen subpremis la nordarabo Balĵ, kun kelkaj miloj da sirianoj, kiujn oni forprenis de sieĝata Sabto, kaj kiuj fine restis en Andaluso.
Papa Akademio de la Sciencoj
Historioj
La Akademio naskiĝis en Romo, en 1603, sub la papado de Klemento la 8-a iniciate de Princo Federico Cesi, kiu celis favori al la kresko de la sciencoj per esplora metodo bazita sur la observo, eksperimento kaj indukta progresiĝo: metodo tia poste nomita ankaŭ galilea ĉar inter ĝia membraro eminentis ĝuste G. Galilejo. La esplorantoj devis observi kun la okuloj atentaj kaj akrevidaj kiel tiuj de linko: do Akademio de la Linkoj (Lincei).
Al-Andalus
Konkero kaj unua periodo de al-Andalus
La posta periodo estas iom malklara, sed la sinsekvaj malsategoj kvietigas la konfliktojn. La provincestroj, kvankam malmulte potencaj kaj ofte anstataŭigitaj, estas pli kaj pli sendependaj de la kalifo. La renverso de la umajidoj fare de la abasidoj konsekvencas la plenan sendependiĝon de Andaluso: Abd-al-Rahman, nepo de la lasta umajida kalifo, rifuĝas en norda Afriko, inter la berberaj triboj el kiuj originas lia patrino. Lia ekssklavo Badr aligis al li la sirianojn kaj parton de la andalusaj sudaraboj, li pasis en tiun landon kaj kaptis Kordovon en 756, kie li proklamas sin emiro.
La emirlando devas batali tiel kontraŭ la berberoj, kiel kontraŭ diversaj arabaj estroj. Du el ili, la guberniestroj de Barcelono (Sulayman ibn-Yaqzan ibn-al-Arabi) kaj de Zaragozo, eĉ okazigas intervenon de Karolo la Granda (778). Tamen, post la morto de Abd-al-Rahman (788), liaj idoj sukcesis firmigi lian dinastion en la Kordova emirujo. Ĵus antaŭ lia morto, Abd-al-Rahman estis kontruinta la grandan moskeon de Kordovo (778-788).
La Kordova kalifujo
Abd-al-Rahman la 3-a, kiu ekregis en 912, ne nur restarigis la umajidan povon en tuta Andaluso, sed ankaŭ plivastigis ĝin al nordokcidenta Afriko. En 929 li proklamis sin kalifo, levante tiel la emirlandon ĝis la prestiĝa nivelo de la kalifaj regnoj de la abasidoj en Bagdado, kaj de la fatimidoj en Tunizo, kun kiu ĝi rivalis por kontroli Nordafrikon.
Papa Akademio de la Sciencoj
Statuto
La lasta statuto de la Akademio estis promulgita en 1976. En ĝi estas indikataj la celoj, la funkcio, la regado kaj la kooptado de la membraro. Pri la celoj, elstaras la volo montri, ke la Katolika Eklezio ŝatas sciencajn esplorojn ĉar, laŭ ĝia kredkonvinko, scienco kaj kredo havas la samam Kreinton, do eblas montri eĉ teorie kaj konstatnivele ilian akordon; kaj ankaŭ celas kuraĝigi sciencajn esplorjn inter la kristanoj, kiuj jam tion faris de ĉiam. Oni membriĝas al la Papa Akademio de Sciencoj per kooptado proponita de la aktualaj membroj: sed la definitiva alelekto estas kondiĉita de la konsento de la papo. Karakterizoj por la akcepto de koptoto estas vera sciencula engaĝo en la sciencoj, kaj tensio al respekto pri la moralaj principoj; ne necesas la konfeso pri la katolika aŭ kristana religioj. Nun la membraro devenas el ses sciencaj kvadroj:
Ĉiu kvadra disciplino dividiĝas en subvadroj: fizikaj kaj similaj sciencobjektoj, astronomio, kemio, sciencoj de la medio, matematiko, aplikataj sciencoj, filozofio kaj historio de la sciencoj.
Al-Andalus
La Kordova kalifujo
La kalifa periodo rigardindas kiel la ora tempo de al-Andalus. Greno produktata per irigacio, kun manĝaĵoj enportataj de okcidenta Azio, faris la regionon ĉirkaŭ Kordovo kaj aliaj andalusaj urboj la plej progresinta agrikultura sektoro en okcidenta Eŭropo. El la eŭropaj urboj, Kordovo, kun eble 500.000 aŭ eĉ 1.000.000 loĝantoj, estis la dua plej prospera kaj vasta post Konstantinopolo. En la islama mondo, Kordovo estis unu el la ĉefaj kulturcentroj. La verkoj de ĝiaj filozofiistoj kaj sciencistoj estis grava fonto kaj influo por la intelekta vivo de mezepoka okcidenta Eŭropo.
Papa Akademio de la Sciencoj
Statuto
La akademio estas regata de Prezidento elektita de la papo, asistata de Sciencula Konsilio kaj de Kanceliero. Dekomence ĝin konstituis 80 akademianoj, kies 70 dumvive asociitaj, sed Johano Paŭlo la 2-a altigis (1986) la nombron de la dumvivaj membroj ĝis al 80 al kiuj aldonis iujn honorajn scienculojn kooptitajn pro iliaj sciencaj meritoj kaj altaj oficoj. Statute estas akademianoj la Kanceliero, la direktoro de la Vatikana Astronomia Observejo, la prefekto de la Apostola vatikana Biblioteko kaj la prefekto de Vatikana Sekreta Arkivo.
Al-Andalus
La Kordova kalifujo
Islamanoj kaj ne-islamanoj ofte venis de ekster la lando por studi en la famaj bibliotekoj kaj universitatoj de Andaluso. El ili, la plej elstara estis Michael Scotus, kiu portis la verkojn de ibn-Ruŝd ("Averoeso") kaj ibn-Sina ("Aviceno") al Italio. Tiu diskonigo estis profunde influonta la formiĝon de eŭropa renesanco.
La unuaj "tajfo-regnoj"
La Kordova kalifujo kolapsis dum ruina enlanda milito inter 1009 kaj 1013, kvankam ĝi ne estis fine abolita antaŭ 1031. Al-Andalus disrompiĝis je pluraj memstaraj ŝtatoj nomitaj tajfo-regnoj (el la araba طائفة‎, taifa, pl. طوائف taŭaif, bandoj, partioj). Ili tamen estis milite tro malfortaj por defendi sin kontraŭ la fulmatakoj de la kristanoj, kiuj postulis el ili tributopagoj kiel prezo por paco. La nordaj kristanaj ŝtatoj jam estis plivastiĝantaj el siaj unuaj teritorioj en Galicio, Asturio, Eŭskio kaj la Hispana markizujo, kiuj estis fariĝontaj reĝolandoj de Portugalio, Leono, Kastilio, Navaro, Aragono, kaj la katalunaj graflandoj. La atakoj fariĝis konkeroj, kaj konsekvence, la tajfo-reĝoj alvokis helpon de la almoravidoj aŭ murabitoj, la fundamentismaj islamaj regantoj de Magrebo. Tamen, la almoravidoj konkeris la tajfajn landojn post venki la kastilian reĝon Alfonso la 6-a ĉe la bataloj de az-Zallaqa kaj Uclés.
Papa Akademio de la Sciencoj
Membraro
Jenas listo de la membroj de la Akademio de la Sciencoj en septembro 2009.
Al-Andalus
Almoravidoj, Almohadoj kaj Merinidoj
En 1086, la almoravida reganto de Maroko Yusuf ibn-Taŝfin invitiĝis de la islamaj princoj en Andaluson por subteni ilin kontraŭ Alfonso la 6-a, reĝo de Kastilio kaj Leonio. Samjare, Yusuf ibn-Taŝfin transiris la markolon al Algeciras kaj severe venkis la kristanojn ĉe az-Zallaqa. En 1094, Yusuf ibn-Taŝfin estis aneksinta ĉiujn islamajn ŝtatojn en Andaluso, krom tiu de Zaragozo. Li reprenis Valencion de la kristanoj.
Papa Akademio de la Sciencoj
Nobelpremiitoj
Multaj akademiaj scienculoj eniris akademion post Nobel-premiiĝo, aliaj al tiu prestiĝo supreniris post sia aliĝo al la Papa Akademio de la Sciencoj. Jen la listo de tiaj gravuloj:
Al-Andalus
Almoravidoj, Almohadoj kaj Merinidoj
La almoravidojn sekvis en la 12-a jarcento la almohadoj aŭ muŭahidoj, alia berbera dinastio, post la malvenko de la kastilia reĝo Alfonso la 8-a ĉe la batalo de Alarcos. En 1212, alianco de kristanaj reĝoj sub gvido de la kastiliano Alfonso la 8-a venkis la almohadojn ĉe la batalo de Las Navas de Tolosa, kaj trudis ilian kalifon forlasi Andaluson. La tajfo-regnoj, refoje sendependaj sed nun pli malfortaj, estis konkeritaj de Portugalio, Kastilio kaj Aragono. Post la falo de Murcio (1243) kaj Algarvio (1249), nur la sultanujo de Granado postvivis kiel islama ŝtato, sed nur sub tributo de Kastilio. Plej multe de tiu tributo estis pagata per oro de nuntempa Malio kaj Burkinafaso, kiu estis alportata al Andaluso per la komercaj vojoj de Saharo.
Papa Akademio de la Sciencoj
Bibliografio
[http://www.casinapioiv.va/content/accademia/en/publications/extraseries/history.html Marcelo Sánchez Sorondo. The Pontifical Academy of Sciences: a historical profile.]
Al-Andalus
Almoravidoj, Almohadoj kaj Merinidoj
La lasta islama minaco kontraŭ la kristanaj reĝolandoj estis la subleviĝo de la marinidoj en Maroko dum la 14-a jarcento, kiuj kaptis Granadion en sia influzono kaj okupaciis kelkaj el ĝiaj urboj, kiel Algeciras. Tamen, ili ne kapablis preni Tarifon, kiu tenis sin sendependa ĝis alvenis la kastilia armeo gvidata de Alfonso la 11-a. La kastilia reĝo, helpata de Alfonso la 4-a de Portugalio kaj Pedro la 4-a de Aragono, laste venkis la marinidojn ĉe la batalo de Salado en 1340, kaj kaptis Algeciras en 1344. Ĝibraltaro, tiam kontrolata de Granado, estis sieĝita en 1349-1350; Alfonso la 11-a kun plej granda parto de sia armeo pereis pro nigra pesto. Lia posteulo, Pedro la 1-a de Kastilio, ekpacis kun la islamanoj kaj turnis sian atenton al la kristanaj landoj, tiel komencante periodon de preskaŭ 150 jaroj de ribeloj kaj militoj inter la kristanaj ŝtatoj, kiu lasis sekura Granadion.
La Granada emirujo
Konsekvence de la pactraktato kun la reĝo Pedro la 1-a de Kastilio, Granadio plu vivis ĉirkaŭ 150 jarojn kiel ŝtato. En 1469, la edziĝo de Ferdinando la 2-a de Aragono kun Izabela la 1-a de Kastilio anoncis la lanĉon de la fina atako kontraŭ Granado, kampanjo atente planita kaj bone financita. La gereĝoj konvinkis la papon deklari ilian militon krucmilito. La kristanoj rompis la rezistopunktojn unu post la alia kaj fine, januaron 1492, post longa sieĝado, la sultano de Granado, Abu-Abd-Allah Muhammad la 11-a, kapitulaciis kaj liveris sian fortikan palacon, la fama Alhambra.
Socio
La andalusa socio estis el tri ĉefaj grupoj: islamanoj, kristanoj kaj judoj. La islamanoj, kvankam unuecaj laŭ religia vidpunkto, havis plurajn etnajn dividojn, kies ĉefa estis inter la araboj kaj la berberoj. La mozaraboj estis kristanoj kiuj longe vivis sub islamana regado, kaj alproprigis multajn arabajn kutimojn, artojn kaj vortojn, dum ili konservis antikvajn kristanajn ritojn kaj propran latinidan lingvon. Ĉiu el tiuj komunumoj loĝis en aparta kvartalo de la urboj.
La araboj koloniis la plej rikoltivajn terojn, en la suda parto kaj en la valo de Ebro nordoriente, dum la berberoj, plimulto de la invadintoj, vivis en la montara regiono de nuntempa norda Portugalo kaj de la plataĵo Meseta Central. Post la berbera ribelo de 740, multaj remigris al Nordafriko.
La mozaraboj kaj la judoj havis liberecon de kulto, sed pro tiu libereco ili devis pagi du tributojn: la persona pokapa imposto, kaj la imposto el la teraj rikoltoj. Tiuj du komunumoj havis proprajn aŭtoritatojn, ĝuis vojaĝliberecon, kaj rajtis esti juĝitaj laŭ sia leĝaro. Ili estis sub tiuj limigoj:
La urboj Toledo, Merido, Koimbro kaj Lisbono estis gravaj mozarabaj centroj en Iberio. En Toledo, la mozaraboj malsukcesis ribelon kontraŭ la araba regado. La judoj laboris ĉefe en komercado aŭ kiel impostokolektistoj, kuracistoj aŭ ambasadistoj. La judo Hasdai ibn-Shaprut (915-970) estis unu el la fidinduloj de la kalifo Abd-al-Rahman la 3-a. Fine de la 15-a jarcento, estis proksimume 50.000 judoj en Granado ĉirkaŭ 100.000 en tuta islamana Andaluso.
Tre malfacilas kalkuli la loĝantaron de al-Andalus momente de sia plej granda vasteco (10-a jarcento), sed oni sugestis proskimuman takson de 10 milionoj.
Ankaŭ notindas la ĉeesto de du etnaj minoritatoj: nigruloj kaj slavoj. La nigruloj alvenis en Andaluson estante sklavoj aŭ dungosoldatoj. Ili plenumis oficojn kiel personaj gardistoj de superulo, aŭ kiel mesaĝistoj. La nigrulinoj estis kromedzino aŭ infanvartisto. La slavoj estis unue sklavoj, sed multaj sukcesis iom post iom aĉeti sian liberecon; kelkaj atingis gravajn administraciajn oficojn. Dum la periodo de la unuaj tajfoj (11-a jarcento) kelkaj sklavoj formis propran regnon.
La domojn de la superaj klasoj karakterigis iliaj komforto kaj beleco, pro la enesto de sofoj, tapiŝoj kaj gobelenoj kovrantaj la murojn. En tiuj domoj, la noktojn vigligis poeziistoj, muzikistoj kaj dancistinoj.
En la kamparaj kaj urbaj zonoj ekzistis publikaj banujoj (hammam), kiuj funkciis kiel spacoj higienaj sed ankaŭ sociumaj. La islamaj banujoj prezentis strukturon hereditan el la romiaj banejoj, kun diversaj ĉambroj kun banujoj da akvo malvarma, tepida kaj varma. Tie laboris masaĝistoj, barbistoj, vestokonservistoj, ŝminkisto, ktp. La matenoj estis rezervitaj por viroj, kaj la posttagmezo por virinoj. Post la kristana Rekonkerado, multaj el tiuj banejoj estis ŝlosigitaj pro esti rigardataj kiel lokoj favoraj al politikaj konspiroj, kaj al seksumado.
Ekonomio
La alveno de la islama civilizo en Iberion kaŭzis gravajn ekonomiajn transformojn. De esence kampara ekonomio, oni pasis al komerca kaj urba ekonomio.
Unu el la plej gravaj lokoj de la islamana urbo estis la merkatejo (suq). La merkatejoj rekreskis en Iberio dum la islamana periodo. En ili oni interŝanĝis diversajn produktojn, ĉefe el metalo kaj aliaj artefaraĵoj. La fabrikoj, kie tiuj produktaĵoj estis farataj, estis ŝtataj propraĵoj. La ĉefaj varoj estis kotono kaj teksaĵoj el lano. Kelkaj luksaj varoj produktitaj en Andaluso estis elportataj en kristanan Eŭropon, en Magrebon kaj eĉ en orientan Mediteraneon.
En agrikulturo, en la sekaj zonoj de Andaluso praktikiĝis kultivado de tritiko kaj hordeo. Oni semis ankaŭ pizojn, fabojn kaj grajnojn, kiuj estis bazo de la popola nutrado. En periodoj, dum kiuj la produktado de cerealo estis malgranda, oni enportis cerealojn el norda Afriko. Dum tiu periodo ekkultiviĝis rizo en Iberio, same kiel melongeno kaj sukerkano.
Fruktarbaroj okupis gravan agrikulturan areon; Sintra ekzemple estis laŭdita de la poetoj pro sia fruktaro, kaj ĝi estis fama pro siaj piroj kaj pomoj. Tiutempa Algarvo distingiĝis pro sia produktado de figoj kaj ovoj. Ankaŭ estis intereso pri mielproduktado.
Bestobredado ankaŭ estis ofte praktikata, ĉefe de bovaroj kaj ŝafaroj. Kunikloj kaj kokoj ankaŭ estis multe ŝatataj en manĝado.
La islamanoj kombinis la akvosistemojn de la romianoj, de la visigotoj, kun la teknikoj kiujn ili alportis deoriente. Laŭ la riveroj, ili konstruis akvomuelejojn (saniya). Por elputigi la akvon, ili enportis la naurojn (na 'ura).
La abunda ligno de la arbaroj uziĝis por fabriki meblojn kaj por ŝipkonstruado. En Alcácer do Sal, tiu produktado intensis, pro la ĉesto de proksimaj arbaroj.
La konsiderinde longa marbordo favoris fiŝkaptadon kaj elmarigadon de salo. La plej kaptitaj specoj estis sardinoj kaj tuno; uziĝis por kapti tiun ĉi speciala tipo de reto, nomita almadravo.
Dum tiu periodo, daŭris la espluatadon de la minoj en la duoninsulo, kiu komenciĝis jam en la tempo de la romianoj. Oro estis eltirita el la fluejo de kelkaj riveroj, kiel Taĵo. Arĝento povis troviĝi en minoj ĉirkaŭ Murcio, Beja kaj Kordovo.
Artaj kaj arkitekturaj heredaĵoj
La unuaj esprimiĝoj de la islamanaj arto kaj arkitekturo en Andaluso daŭrigis la tradiciojn de la visigota periodo, kaj kunfandiĝis kun la bizanca kaj persa tradicioj alportitaj deoriente. La visigotan ĉeeston oni povas rimarki, ekzemple, pro la uzado de la ĉevalhufuma arko.
Unu el la plej reprezentaj monumentoj de la islama civilzo de la duoninsulo estas la ĉefmoskeo de Kordovo. Ĉi tiu konstruaĵo ekkonstruiĝis en 786, dum la regado de Abd-al-Rahman la 1-a, kie antaŭe troviĝis la visigota baziliko de Sankta Vincento, kaj plurfoje estis plivastigita kaj modifita ĝis la fino de la 10-a jarcento.
En sia origina versio, la moskeo havis kvarangulan bazon, kun malferma korteto kie realiĝis la akvumiĝoj, kaj ferma ĉambrego por la preĝado. La ĉambrego havis dek unu navojn kun arkoj, ortajn al la muro de la qibla (loko al kiu indikas la direkton de Mekao, al kiu turniĝas la preĝantoj). Abd-al-Rahman la 2-a unuafoje pliampleksigis la moskeon : plilongigante la muron de la qibla suden. La kalifo Abd-al-Rahman la 3-a plivastigis la korteton norden kaj starigis minareton, kiu nuntempe estas kaŝita de la katedrala turo. Almansuro realigis la lastan pligrandigon, aldonante ok navojn al la dek unu jam ekzistantaj.
La Kordovaj metiistoj rimarkindis pro siaj laboraĵoj el eburo, el kiuj daŭre ekzistas serio de rektangulaj kaj cilindraj kofroj el tiu materio.
En 936, la kalifo Abd-al-Rahman la 3-a decidis fondi novan urbon, Madinat-al-Zahra, kiu devis funkcii kiel nova ĉefurbo kaj sidejo de la registaro. Situanta proksimume ok kilometrojn for de Kordovo, ĝia konstruado daŭris proksimume kvardek jarojn, sed ĝi havis mallongan vivon ĉar ĝi estis forrabita kaj detuita post la disfalo de la kalifa regno en la 11-a jarcento. Bazita laŭ orienta modelo (ĝin inspiris la palaca kontruaĵaro de Samaro, konstruita de la abasidoj apud Bagdado), ĝi havas kvarangulan bazon. Ĝi estis starigita sur la flanko de monto, kiu permesis dividi ĝin je tri terniveloj: en la plej alta estis la kalifa palaco (dar al-Mulk) kaj la domaro de la ĉefaj korteganoj kaj de la gardistaro; en la meza nivelo estis la festoĉambrego (fama kiel "riĉa salono"); en la malalta nivelo estis la banejoj, la moskeo, la merkatejo kaj la ĝardenoj.
Alia grava arkitektura heredaĵo de la kalifa periodo estas la toleda moskeo Bab al-Mardum, hodiaŭ preĝejo de Kristo de la Lumo. Konstruita en 999 sur kvarangula bazo laŭ la modelo de la Kordova moskeo, sed multe pli malgrande. Tiu konstruaĵo influis la postan arkitekturon de la toledaj kristanaj preĝejoj.
El la periodo de la tajforegnoj, rimarkindas la Aljafería de Zaragozo, konstruigita de la tajfestro Ahmad Abú Ya´far ibn-Hud al-Muqtadir (1047-1081); tiu konstruaĵo estis poste transformita al kristana palaco kiu servis kiel loĝejo de la aragonaj reĝoj, kaj nuntempe estas parlamentejo de la aŭtonoma regiono Aragono.
Ĝia ekstera aspekto elvokas tiun de kastelo aŭ fortreso. La konstruaĵo havas kvarangulan bazon, kun diversaj cilendraj turoj kaj unu kvarangula. Enestas diversaj ĉambroj, el kiuj unu el plej riĉaj nomiĝas ĉambro de la Oratorio, dekorita per gipso. Tiu "ĉambro" reale estas privata moskeo, kie preĝis la reĝo kaj liaj korteganoj.
La arto kaj arkitekturo de la periodoj almoravida kaj almohada prezentas aspekton pli severan, eble pro la pli rigoraj religiaj ideoj de tiuj berberaj dinastioj. La almoravidoj konstruis malmultajn religiajn konstruaĵojn, sed fortikigis la urbojn (ĉirkaŭmuregoj de Sevilo, Granado, kastelo de Nieblo).
La nuntempa Giraldo de Sevilo, ne konsiderante la postajn aldonaĵojn, estas la minareto de almohada moskeo de la 11-a jarcento, kiu ekzistis en la urbo sed detruiĝis por konstrui la hodiaŭan gotikan katedralon. Tiun moskeon ekkonstruigis la kalifo Abu Yaqun en 1172 kaj finis lia sekvanto Abu Yusuf. La arkitekturistoj respondecaj pri tiu monumento estis Ahmad ibn-Basso kaj Ali al-Gumari.
En la klaŭstro de la nuna katedralo, troviĝas la Korto de la Oranĝoj (Pátio de los Naranjos) kiu estis la korto kie realiĝis la akvumiĝo antaŭ la preĝoj.
Sciencoj
Simile al tio farita en la arta kampo, la araboj kaj la berberoj ekokupintaj Iberion en la 8-a jarcento komencis kolekti la sciojn hereditajn el la vizigota civilizo. Iom post iom, kiel frukto de la kontaktoj kun Oriento (ekzemple kadre de la ĉiujara pilgrimado al Mekao) kaj de la deziro de kelkaj regantoj de Andaluso fari siajn kortegojn centroj de scioj, kiuj konkurencos la orientajn urbojn, disvolviĝis en Andaluso scienco kun originalaj aspektoj.
Abd-al-Rahman la 2-a estis unu el la unuaj regantoj kiuj klopodis fari sian kortegon en Kordovo kultur- kaj scicentro, varbante por tio diversajn saĝulojn el la islama mondo. Unu el tiuj estis Abbas ibn-Firnas, kiu, kvankam li venis por instrui muzikon en Kordovo, foje interesiĝis pri aliaj sciencaj kampoj, kiel flugado. Li estus la konstruinto de flugmaŝino farita el ligno, kun plumoj kaj flugiloj de grandaj birdoj (ia delta-flugilo). Decidinte provi sian maŝinon, li iris supren de alta Kordova ponto kaj, laŭ la raportoj, sukcesis flugi iom da tempo sed fine vundiĝis. En sia domo, ibn-Farnas konstruis planedumon, kiu reprezentis la moviĝon de la planedoj, kaj ankaŭ fenomenojn kiel pluvo kaj ŝtormo.
En la astronomia kampo, rimarkindas la esploroj de Al-Zarqali, kiu vivis en Toledo kaj en Kodovo en la 11-a jarcento, kiu famiĝis en okcidenta Eŭropo per sia latinigita nomo Azarquel. Li konstruis instumentojn por astronomia observado, inventis ian astrolabon kiu uziĝis de la navigistoj ĝis la 16-a jarcento. Li ankaŭ agnoskis, ke la orbito de la planedoj ne estis cirkla sed elipsa, tiel antaŭirante en tiu kampo Johannes Kepler.
Al-Zahrawi (936-1013, pli fama per la nomo Albukasiso), kuracisto en la kortego de la kalifo al-Hakam, estis grava kirurgiisto en Andaluso. Li estas fama pro aŭtori la enciklopedion Tasrif, en kiu li prezentis siajn kirurgiajn teknikojn (amputo, denta kuracado, okula kirurgio...). Ĉi tiun verkon oni latinigis kaj uzis en Eŭropo por instruado pri medicino dum mezepoko.
Dum la periodo inter la 10-a kaj la 12-a jarcentoj, aperis la grandaj geografiistoj de Iberio, el kiuj elstaras al-Bakri, ibn-Jubair kaj al-Idrisi. Al-Bakri laboris ĉefe per skribaj kaj parolaj fontoj, neniam vojaĝante el Andaluso. Li aŭtoris la "Libron de la Padoj kaj Regnoj", en kiu li listigas ĉiujn tiam konatajn landojn. La libro organiziĝas per kapvortoj, ĉiu rilatanta al la geografio, historio, klimato kaj popolo de la traktata lando. Ibn-Jubair, sekretario de la provincestro de Sevilo, pilgrimis en 1183 al Mekao, profitante tion por pentri orientan Mediteraneon, kaj raportante la politikajn eventojn, kiuj tiam trafis ĉi tiun regionon, nome la krucmilitoj. Al-Idrisi, naskita en Sabto, edukiĝis en la almoravida Kordovo, sed devis forlasi la urbon pro la politikaj kaj religiaj persekutoj, por ekloĝi en la normana Sicilio. En ĉi tiu insulo, li verkis la "Libron de Roĝerio" (kies nomo originas el tiu de la patrono de al-Idrisi, la reĝo Roĝero la 2-a de Sicilio), kie li pentris la tiam konatan mondon. La informoj de tiu verko estus skribitaj sur arĝenta mondmapo.
Resto de la juda kaj moriska populacioj post la forpeloj de ambaŭ etnoj el Iberio
La tradicia historioscienco proklamis, ke en Hispanio kunvivis tri etnoj aŭ kulturoj ĝis 1492, kiam la Katolikaj Gereĝoj forpelis la judojn kaj krome finis la militojn de rekonkero de la Iberia Duoninsulo kaj komencis la iompostioma forpelo de moriskoj. Tiele oni parolis kaj parolas pri ĉirkaŭ 400,000 sefardoj el kiuj oni forpelis ĉirkaŭ la duonon, krom la lastaj centoj da miloj de moriskoj forpelotaj en 1609. Tiele la hispanaj etno, kulturo kaj popolo estus unika.
Tamen la ĵusaj studoj pri kromosomoj pruvas alion, nome ke la demografio estis ege influata de la konverto, same kiel de la forpelo. Tiele ĉirkaŭ 20 % (do, kvinono) de la nuna iberia loĝantaro estus devena el sefardoj kaj simila 11 % el nordafrikanoj. La genetika analizado de la popolaj migradoj eblas, se tiuj popoloj devenas el malsimilaj kaj malproksimaj lokoj, kiel okazas kun sefardoj (Palestino aŭ Israelo) kaj hispanaraboj (Nordafriko). Oni analizas la kromosomon “Y” kiun oni transsendas tra patra linio kaj ne malaperas tra jarmiloj.
Teamo de sciencistoj britaj, hispanoj, portugaloj, fracnoj kaj israeloj analizis pruvomontraĵon de 1,140 homoj de la Iberia Duoninsulo (plus Balearoj) kaj trovis la menciitajn procentaĵojn (11 kaj 20), kiuj pruvas altan averaĝon de konvertoj, ĉu volaj ĉu nevolaj. La rezulto aperis en la prestiĝa revuo American Jounal of Human Genetics.
Tiele la historio de la loĝantaro de la Iberia Duoninsulo klariĝas. La Ĝibraltara markolo neniam estis barilo inter ambaŭ loĝantaroj de unu flanko kaj alia. La unua historia trapaso okazis en 711 kiam komencis la islama invado (ĉirkaŭ 10,000 aŭ 15,000 nordafrikanoj, araboj kaj berberoj). Tio aldoniĝis al ĉirkaŭ 7 aŭ 8 milionoj da tiamaj hispanoj kaj ĉirkaŭ 200,000 visigotoj de la hegemoniaj klaso kaj etno. La judoj tiam jam estis tie ekde la romia epoko. Nune oni supozas, ke estas ĉirkaŭ 2 milionoj da sefardoj tutmonde, sed nur en Iberio estas ĉirkaŭ 8 milionoj da sefardodevenuloj.
Alia kurioza informo el la ĵusa pristudo estas, ke ne estas nordosuda limo en la demografia divido de la moriska heredo, sed okcidentorienta. Tio estas, la proporcio de moriska demografia heredo estas pli alta norde kaj okcidente (ekzemple en Galegio -20 %- kaj Ekstremaduro) ol oriente (Katalunio kaj Pireneoj). Tamen en Andaluzio la procentaĵo estas malalta, kie certe okazis pli draste la forpelo de 1609. La sefarda heredo estas pli homogena, sed ankaŭ malalta en nordoriento kaj Katalunio.
Arlekenanaso
La Arlekenanaso (Histrionicus histrionicus) estas sola specio de la genro Histrionicus en familio de anasedoj (Anatidae). La komuna nomo de tiu birdospecio devenas el Arlekeno, buntkolore vestata rolulo de la Commedia dell'arte. la latina specinomo devenas el la latina vorto "histrio", "aktoro", alude al sama koncepto.
Ĝi vivas en Alasko, Kanado, Grenlando, Islando (daŭre) kaj nordorienta parto de Siberio. La Arlekenanaso travintrumas ĉe krutaj, rokaj marbordoj.
Aspekto
Ĝi longas averaĝe 42 cm, la femalo estas pli malgranda ol la masklo. Pli precize estas 33 al 54 cm longa kun enverguro de 56–66 cm kaj pezo de 500-726 gr. Ĝi havas pintecan mallongan bekon. Temas pri specio kun tre markata seksa duformismo.