cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aldomigo
Porkoj
Arkeologia pruvaro indikas ke porkoj estis malsovaĝigitaj de apro jam en jaroj 13,000-12,700 a.K. en la Proksima Oriento en la Tigrisa Baseno estantaj administritaj en natura medio laŭ maniero simila al la maniero kiel ili estas administritaj fare de iuj nuntempaj novgvineanoj. Restaĵoj de porkoj estis datitaj al pli frue ol 11,400 a.K. en Kipro. Tiuj bestoj devis deveni el la kontinento, kio indikas malsovaĝigon faritan en la apuda kontinento ĉirkaŭ tiam. Okazis ankaŭ aparta malsovaĝigo en Ĉinio kiu okazis antaŭ proksimume 8000 jaroj.
DNA indico de subfosiliaj restaĵoj de dentoj kaj makzeloj de neolitikaj porkoj montras ke la unuaj porkoj en Eŭropo estis alportitaj de la Proksima Oriento. Tio stimulis la malsovaĝigon de loka eŭropa apro rezultiganta trian malsovaĝigan okazaĵon en kiu la genoj de Proksima Oriento formortis en eŭropaj porkoj. Modernaj malsovaĵigitaj porkoj implikis kompleksajn interŝanĝojn, kun eŭropa malsovaĝigantaj linioj estantaj eksportitaj en victurno al la praa Proksima Oriento. Historiaj registroj indikas ke aziaj porkoj estis prezentitaj en Eŭropon dum la 18-a kaj komenco de la 19-a jarcentoj.
Sufiĉa kondiĉo
Ekzemplo: se nombro estas dividebla per 10, tiam estas dividebla per 5. Fakto ke nombro estas dividebla per 10 estas sufiĉan kondiĉon por fakto ke nombro estas dividebla per 5.
Aldomigo
Porkoj
La fleksebla naturo kaj ĉiovora dieto de la apro permesis al fruaj homoj malsovaĝigi ĝin volonte. Porkoj estis plejparte uzitaj por manĝaĵo, sed fruaj civilizoj ankaŭ uzis la felojn de la porkoj por ŝildoj, ostojn por iloj kaj armiloj, kaj haregojn por brosoj. En Hindio, porkoj estis malsovaĝigitaj por longa tempo, plejparte en Goao kaj kelkaj kamparaj lokoj, por porknecesejoj. Kvankam ekologie logikaj same kiel ekonomiaj, porknecesejoj malkreskas en populareco kiam uzo de ekskrementaj cisternoj kaj kloakaj sistemoj pliiĝas en kamparaj lokoj.
Porkoj estis alportitaj al sudorienta Nordameriko el Eŭropo fare de de Soto kaj aliaj fruaj hispanaj esploristoj. Eskapintaj porkoj iĝis sovaĝaj kaj kaŭzis grandan damaĝon al indianoj kiuj havis neniun malsovaĵigitan brutaron. Porkoj fariĝis sovaĝaj en multaj aliaj mondopartoj (ekz. Nov-Zelando kaj norda Kvinslando) kaj kaŭzis grandan medipoluon. Sovaĝaj hibridoj de la eŭropa apro kun la porko ankaŭ estas tre interrompaj al kaj medio kaj agrikulturo (inter la 100 plej damaĝaj bestospecioj), precipe en sudorienta Sudameriko de Urugvajo ĝis Suda Mato-Groso de Brazilo (Centra-Okcidenta Regiono), kaj San-Paŭlo (ŝtato) (Sudorienta Regiono), kie ili estas konataj kiel javaporcos (de javali kaj porco, tio estas "apro-porkoj").
Kortobirdoj
Kortobirdo estas kategorio de enhejmigitaj birdoj tenataj kaj bredataj de homoj cele kolekti ties ovoj, aŭ mortigi ilin por ties viando kaj/aŭ plumoj. Tiuj plej tipe estas membroj de la superordo de Galloanserae, ĉefe de la ordo de Kokoformaj (kiu inkludas kokojn, koturnojn kaj meleagrojn) kaj de la familio de Anasedoj (en la ordo de Anseroformaj), komune konataj kiel "Akvobirdoj" (ekz. hejmigitaj anasoj kaj hejmigitaj anseroj). Kortobirdaro inkludas ankaŭ aliajn birdojn kiuj estas mortigataj pro ties viando, kiaj kolomboj aŭ turtoj aŭ birdoj konsiderataj ĉasbirdoj, kiel fazanoj.
Meleagroj
La moderna hejma meleagro devenas el unu el la ses subspecioj de komuna meleagro, nome Meleagris gallopavo gallopavo, el kiu antikvaj mezamerikanoj enhejmigis ekzemplerojn. La Aztekoj uzis la meleagron kial gravan fonton de proteinoj (viando kaj ovoj), kaj ankaŭ uzis ties plumojn multe por ornamaj celoj, kaj same faris aliaj civilizacioj de Mezameriko. Meleagro estis asocia kun ties trompista dio Tezkatlipoko, eble pro sia humura kutimaro.
Bušince
Bušince, hungare Bussa estas vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Veľký Krtíš
Aldomigo
Meleagroj
Hejmaj meleagroj estis alportitaj al Eŭropo fare de hispanoj, kiuj estis trovintaj ilin kiel ŝatatan hejmigitan animalon inter aztekoj kaj aliaj mezamerikaj popoloj. Post ĝia enmeto en Eŭropon oni disvolvis multajn distingeblajn bredatajn rasojn (ekz. la Spanish Black (Hispana nigrulo), Royal Palm ktp.). Komence de la 20a jarcento, oni faris multajn progresojn en bredado de meleagroj, rezultajn en variaĵoj kiaj la Beltsville Small White. La meleagro estas tre utila birdo por ekstensiva bredado, ĉar ĝi voras insektojn.
Bušince
Situo
La vilaĝo situas laŭ dekstra bordo de Ipeľ, (kiu estas samtempe la hungara landolimo), laŭ flankovojoj, laŭ fervojo Hungario-Veľký Krtíš. La lasta troviĝas 13 km-ojn for.
Historio
La vilaĝo estis loĝata dum la pratempoj. La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1248 en formo "Busa". La vilaĝo havis malgrandan fortikaĵon, kiun -spite la heroan defendadon- la turkoj okupis en 1552, kaj la fortikaĵo, kaj la vilaĝo ruiniĝis. Komence de la 20-a jarcento la akvomuelejo transformiĝis vapormuelejo. En 1910 loĝis tie 792 da homoj, (plejparte hungaroj). Ĝis 1919 la vilaĝo apartenis al Nógrád (reĝa departemento), al distrikto de Szécsény, poste al Ĉeĥoslovakio, fine ekde 1993 al Slovakio. Inter 1938-1944 la vilaĝo rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis tie 1379 da homoj, (745 slovakoj, 555 hungaroj). Ekde 2008 ambaŭ landoj apartenas al interna zono de Schengen, sekve la limoj senĝene estas traireblaj.
Aldomigo
Abeloj
Abelbredado estas la bredado de abeloj fare de homoj. Precipe abelbredado estas por preni de abeloj mielon kaj abelan vakson. Ĝi ofte ankaŭ celas poleni plantojn por pligrandigi rikoltojn. Por abelbredado la abelistoj konstruas specialajn abelujojn kie la abeloj loĝas. La laborabeloj serĉas nektaron en floroj ĉirkaŭ la abelujo kaj portas ĝin al la abelujo kie ili konservas ĝin en sesedraj ĉeloj faritaj el vakso. En moderna abelkesto la abelisto aranĝas forpreneblajn kadrojn. La laborabeloj konstruas ĉelojn en ili kaj enmetas mielon en la ĉelojn. Abelonutraj plantoj havas grandan signifon por la abelbredado.
Ŝanĝiĝo per aldomigo
La aldomigo sekvigas aron da ŝanĝigoj kompare kun libere vivantaj bestoj:
Kelkaj biologoj parolas pri "dombestiĝo" de la homo, kiu ankaŭ montras tiujn ĉi fenomenojn (krom espereble la unuan).
Gryon (stacidomo)
Gryon estas fervoja stacidomo en Gryon, Svislando.
Losinoostrovskaja (stacio)
Losinoostrovskaja (Лосиноостровская) estos haltejo sur la Linio MCD-5 Jaroslavsko-Paveleckij de la Moskvaj centraj diametroj en Moskvo.
Plancoët (stacidomo)
Plancoët estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Plancoët, en departemento Côtes-d'Armor, regiono.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj aŭ aŭtoĉaroj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Lison - Lamballe (415000).
Biodegrado
Biodegradado aŭ bio-malkombinado, biodiserigo estas la malkombino (malkompono) de organikaj materialoj fare de mikroorganismoj. Dum la malkombinado povas estiĝi metano, biogaso, kiujn oni povas uzi por energioproduktado.
Bio-malkombinado estas tiu natura proceso, kiam la organikaj materialoj malkombiniĝas al la konstruelementoj t.e. al karbona dioksido (CO2) kaj akvo (H2O) per mikroorganisma helpo. Malkombineblaj estas plej ofte la naturdevenaj materialoj dum - naftodevenaj- plastaĵoj - krom kelkaj esceptoj - ne estas malkombineblaj. Ofte ankaŭ la malkombineblaj materialoj entenas malpezajn metalojn kaj aliajn danĝerajn materialojn, kiuj liberiĝas dum la malkombino (kolorigaĵoj ks.).
Plastaj saketoj povas esti biodegradeblaj, ekz. polilaktoacido, produktita el naturaj krudmaterialoj. Tiu estas nova teknologio por daŭriva evoluo.
Plastaĵoj kiuj moviĝas en la riverojn aŭ oceanon estas danĝeraj por la vivantaro tie. Unue, ĉar bestoj kaj birdoj manĝas plastaĵojn kaj ne povas digesti ilin; kaj due ĉar la plastaĵoj enhavas kemiaĵojn - ekz-e moligenzojn - kiuj efikas kiel kseno-hormonoj. Vidu la prelegon:
Klaatu
La drumisto Terry Draper iĝis membro post nelonge kaj la grupo registris la kantojn California Jam kaj True Life Hero. Tiam la kantoj malmulte estis ludataj radiofonie. Antaŭ 1975, pro Davies kaj produkisto Terry Brown, Klaatu ekhavis kontrakton kun Capitol Records en Usono.
La unua albumo
Ilia unua albumo, 3:47 EST (en Usone ĝi erare estis nomata Klaatu), similis sone The Beatles. Plue, ĝi ne enhavis ajnan nomojn de grupomembroj. Pro tio, multaj homoj pensis ke la albumo estis farata de The Beatles.
La plej konata kanto, Calling Occupants of Interplanetary Craft, estis reregistrata de The Carpenters en 1977.
Placo de Ĝavaharlal Neru (Moskvo)
Placo de Ĝavaharlal Neru estas placo sud-okcidente de Moskvo. Tie kruciĝas ĉefaj stratoj Vernadskij-avenuo kaj Lomonosov-avenuo.
La placo estas grava transporta nodo: tie situas metrostacio "Universitet" kaj fina stacio de multaj vojlinioj de surtera transporto. Tie estas ankaŭ malgranda bazaro kaj multaj komercejoj kaj vendejoj.
Nomo
En 1982 la placo ricevis nomon de Ĝavaharlal Neru - luktanto por sendependeco de Barato, internaciisto kaj la unua ĉefministro de la sendependa Barato.
11833 Dixon
11833 Dixon estas asteroido de la Hungaria familio (aŭ interna asteroida zono) malkovrita la elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak, proksime de Tucson (Arizono, Usono) en la kadro de la projekto Spacewatch.
Nomo
Ĝia nomo honoras Roger Dixon, fizikiston de la estraro de la Fermi National Accelerator Laboratory en Batavia kaj estron de projekto por kriogenika serĉo de malluma materio. Li instruas en la Programo de Fiziko de la Matena Sabato por la lernantoj de altlernejo.
Placo de Ĝavaharlal Neru (Moskvo)
Monumento de Ĝavaharlal Neru
La monumento estis dediĉita al Jawaharlal Nehru. Ĝi estis starigita ĉe la kruciĝo de Lomonosov-avenuo kaj strato de Nikolao Kopernik en 1996 (skulptisto - Daniil Rjabiĉev).
Transporto
Ĉe la placo lokiĝas metrostacio "Universitet", malfermita en 1959.
Aŭtobusoj: А, 1, 47, 67, 103, 113, 119, 130, 187, 260, 661.
Trolebusoj: 4, 28, 34, 49.
Tramoj: 14, 26, 39 (fina stacio por ĉiuj tramoj).
Sándor Lázár (aktoro)
Sándor Lázár [ŝAndor], laŭ hungarlingve kutima nomordo Lázár Sándor estis hungara aktoro, voĉoaktoro.
Sándor Lázár naskiĝis la en Budapeŝto, li mortis la  en Pomáz.
Biografio
Sándor Lázár estis membro de vilaĝteatro inter 1973-1987. Pro ĉeso de la teatro li estis liberprofesiulo, plej ofte voĉaktoro, sed li havis plurajn taskojn en spektakloj, filmoj kaj televidoj. Ŝoforo kaŭzis akcidenton, kie Lázár tragike mortis.
Montar-kampa genciano
La (montar-)kampa genciano (Gentianella campestris), estas plantospecio, apartenante al gencianacoj (Gentianaceae).
Priskribo
La kampa genciano floras ekde junio ĝis oktobro kaj altas 5 – 30 cm. Ĝi havas ofte disbranĉiĝantan tigon. La floroj estas violkoloraj kaj ofte 4-nombraj kaj grandaj ĉ. 15–25 mm. La korolo konsistas el du pli grandaj kaj du pli malgrandaj kolorfolioj.
Tiu ĉi specio similas al la germana genciano, dkiu do havas 5-nombrajn florojn.
Vivloko
La planto preferas la malriĉajn kampojn, enarbaran herbejon kaj vojrandojn en alto de 600 ĝis 2700 m. La disvastiĝa areo etendiĝas de la Alpoj kaj Jura kaj parte ĝis Nord-Eŭropo.
Minikomputilo
Minikomputilo, nun pli konata kiel servilo, estas klaso de multuzantaj komputiloj, kiu estas en la meza gamo de la komputila spektro; tio estas, inter grandaj mult-uzantaj sistemoj (ĉefkomputiloj, mainframe) kaj pli malgrandaj unu-uzantaj sistemoj (mikrokomputiloj, personaj komputiloj).
La nomo komencis populariĝi meze de la 1960-aj jaroj, por identigi trian specon de komputilo, desegnita danke al du fundamentaj novigoj:
1- La uzo de transistoro (kiu rekte influis la kreadon de komputiloj kun pli malgrandaj grandecoj en la ĉefkomputilo), kaj
2- Pliboniĝoj en la dezajno de RAM, kio ebligis pli grandan haveblecon de resursoj.
Red dawn
En la filmo soveta armeo dum la tria mondmilito atakas Usonon (kune kun Kubo kaj Nikaragvo) kaj kelkaj usonaj geknaboj partizanas. Por ne vundi propran landon, Usono ne uzas atoman armilon. Sed iel "demokratiaj" batalantoj fine pelas malamikojn kaj al la geknaboj oni instalas monumenton.
Minikomputilo
Poste, dum la 1980-aj jaroj, la esenca minikomputilo estis la AS/400 de IBM. Tamen, pli poste tre potencaj servilaj komputiloj desegnitaj de fabrikantoj kiel IBM, HP, kaj DELL perfekte eniris ĉi tiun kategorion.
La disvastiĝo de uzo de servilo ŝuldiĝis al la pli malalta kosto de mikroprocesor-bazita fizika subteno kaj la deziro de finuzantoj fidi malpli je neflekseblaj ne-inteligentaj terminaloj, kun la rezulto ke ĉefkomputiloj kaj terminaloj estis anstataŭigitaj per personaj komputiloj interkonektitaj unu kun la aliaj, ligitaj al servilo.
La movo estis faciligita ne nur per la mikroprocesoro, sed ankaŭ per la evoluo de diversaj transplatformaj versioj de Unikso (kun Intel-mikroprocesoroj inkluditaj) kiel ekzemple, Linukso kaj FreeBSD. La Windows operaciumo-serio, komencante per Windows NT, ankaŭ inkludas servilversiojn kiuj subtenas plurtaskadon kaj centojn da servilaj funkcioj.
József Gáspár
GÁSPÁR József (ga:ŝpa:r) estis hungara agrikultura fakverkisto naskita en Mezőpanit la 17-an de decembro 1854.
Minikomputilo
Ekzemple, Hewlett-Packard nun nomas siajn HP 3000 seriojn de minikomputiloj kiel serviloj.
József Gáspár
Kariero
József Gáspár studis en la agrikultura lernejo de Kolozsmonostor, poste pli longa tempo li laboris kiel agrikulturisto. En 1891 oni komisiis lin pri organizo de la Sikula Terkultura Lernejo Gr. Kuun Kocsárd. En 1892 oni nomumis lin direktoro de la lernejo.
Refilmado
Refilmado estas nova prilaboro de malnova filmo. Oni refilmas por plibonigi kvaliton (ekzemple, originala filmo estis senkolora) aŭ por ŝanĝi aktorojn kaj provi akiri pluan monon. Ofte refilmado estas malpli sukcesa ol originalo, sed iam oni ŝanĝas, ekzemple, tempon, kiu estas en filmo, kaj ĝi fariĝas pli komprenebla por junuloj (ekzemple, se modernaj junuloj ne interesiĝas pri historio kaj ne konas kondiĉojn, kiuj famis nur dum tiu tempo).
Balıkesir
Balıkesir estas urbo en Turkio. Ĝi apartenas al la provinco Balıkesir kaj estas ties administra centro. La provinco kaj do ankaŭ la urbo Balıkesir situas e/n la Marmora regiono de la lando.
Franc-germanaj rilatoj
Jen paroj de franca prezidento kun germana kancelier(in)o kiuj kontribuis al la evoluo de la rilatoj inter Francio kaj la Federacia Respubliko Germanio.
(65217) 2002 EY16
(65217) 2002 EY16 estas troja asteroido de Jupitero, kiu orbitas en la tiel nomata « Greka Tendaro » : tie estas en la ĉirkaŭaĵo de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Siringino
Siringino aŭ C17H24O9 estas natura kemia kombinaĵo konsistante je unu glukoza molekulo ligita al sinapila alkoholo. Ĝi ĉeestas kiel senkoloraj aŭ blankaj kristaloj kun amara gusto, unue izolita el la ŝelo de la siringo, en 1841, far la Alphons Meillet. Kune kun la kafeata acido, sinapila alkoholo, kaj koniferaldehido, siringino apartenas al la familio de la fenilpropionatoj.
Ĉiuj tiuj molekuloj elmontras vastan gamon da farmakologiaj aktivecoj kun ampleksa literatura bazo. Multaj el ili estas dotataj je antioksidigaj, antibakteriaj, antifungaj, antikanceraj kaj antiinflamaj proprecoj. La siringino abunde distribuiĝas per multaj tipoj de plantoj. Ĝi estas ankaŭ nomata "eleŭterozido", kiam izolita el la radikoj de la Eleutherococcus senticosus. Siringino plibonigas la liberigon de acetilkolino en la pankreataj ĉeloj rezultante en altigo de insulino per la muskarinaj riceviloj.
(129109) 2004 XF32
(129109) 2004 XF32 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo " LINEAR " (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Ĝi montras la apartaĵon orbiti en la ĉirkaŭaĵo de la punkto de Lagrange L5 de la sistemo Suno-Cereso, ĝi do estas kandidata trojano de Cereso.
Aliaj eblaj trojaj asteroidoj de Cereso :
Stacio Furuichi (Osaka)
Stacio Furuichi (japane: 古市駅 [Furuiĉi-eki], angle: Furuichi Station) estas fervoja stacio en Habikino, Gubernio Osaka, Japanio. La stacio servas 2 liniojn de Kintetsu: Linio Kintetsu-Minami-Ōsaka, Linio Kintetsu-Nagano.
21699 Wolpert
21699 Wolpert estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Maya Nina Wolpert, kiu gajnis la unuan rangon kaj la "Plej bona en sia Kategorio" en la Intel International Science and Engineering Fair de 2006 pro sia projekto pri konduta kaj socia sciencoj. Ŝi estis lernantino ĉe la Hathaway Brown School de Shaker Heights (Ohio, Usono).
Grid (Părău)
Grid (Grid, germane: Grit) estas vilaĝo en Rumanio oriente de Făgăraș. En 1910 ĝi nombris 1187 loĝantojn (rumanoj), en 1992 368. Ĝia unua skriba mencio estis en 1509. Ĝi estis rumana vilaĝo. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Fogaras vármegye). Administre ĝi apartenas al Părău.
János Kovács (zoologo)
KOVÁCS János (pro. kova:ĉ) estis hungara instruisto, zoologo naskita en Szeghalom la 9-an de novembro 1816 kaj mortinta en Szalacs, la 7-an de decembro 1906.
Biografio
János Kovács finis la universitaton en universitato de Berlino. Inter 1846-1956 li estis governanto en familio Tisza. Li travojaĝis Egiption kaj li kolektis bestojn, plantojn kaj mineralojn, kiujn li donacis al MNM. De 1856 li estis instruisto de la kolegio de Debreceno ĝi 1896. Lin ligis intima amikeco al János Arany. Li estis la unua hungara naturalisto esplorinto en Afriko.
August Boeckh
Philipp August BOECKH (ankaŭ Böckh; naskiĝinta la en Karlsruhe, mortinta la  en Berlino) estis germana klasika filologo.
Vivo
Post studoj en Halle (Saale) ĉe Friedrich August Wolf kaj Friedrich Schleiermacher li doktoriĝis en 1807. En 1806/07 li estis estinta instruisto en la gimnazio de Graues Kloster en Berlino. Habilitiĝo sukcesis en Hajdelbergo kaj en 1807 kaj samjare Boeckh fariĝis eksterorda profesoro. Kontaktojn li havis kun Clemens Brentano, Achim von Arnim, Joseph Görres kaj Ludwig Tieck. En 1809 Boeckh nomumitis orda profesoro en Hajdelbergo, en 1811 en Berlino. Tie li kunlaboradis kun Wilhelm von Humboldt kaj plurfoje dekanis respektive rektoris. Krome li meritis pri la bonesto de la Prusa Akademio de Sciencoj. Boeck ade gastis ĉe la filozofo Moses Mendelssohn.
Lia patro Georg Matthäus Boeckh estis notaro; liaj edzinoj estis Dorothea Wagemann (tri filoj, inter kiuj Richard Boeckh) kaj Anna Taube. Lia frato Christian Friedrich von Boeckh estis financministro de Badeno, lia onklo Christian Gottfried Boeckh teologo kaj verkisto.
Graveco
Specialiĝinta je la helena lingvo Boeckh sekvis historian-antikvaĵaran vojon de la esplorado pri Antikva epoko. Eĉ pli ol sia instruisto Wolf li prenis la klasikan filologion kiel elirpunkton por kunigi multajn branĉojn rilatajn al studoj pri la malnovaj grekoj. Sekve Boeck iĝis ĉefo de la realisma-filologia skolo kontraŭe al nuraj teksteldonistoj kaj -komentistoj. Inter ili elstare troviĝis Gottfried Hermann kiu ŝatis kritiki Boeckh.
El tiomo da konodevo ekplikeblas facile lia intereso pri la muzaj interesoj de la anktivaj grekoj. Sekve liaj laboraĵoj iĝis ne nur bazo de klasika filologio sed ankaŭ por muziksciencistoj. Krom Staatshaushaltung der Athener (1817-40; priskribo de la tuta ekonomia sistimo de la malnovaj grekoj kun sobreco kaj realismo) furoris ankaŭ la verko De metris Pindari libri III (1811). Pere de multo da disĉiploj Boeckh influis direkte-nedirekte la plejmulton de studoj pri Antikva epoko dum la 19-a jarcento.
Kadre de la Berlina akademio li ekigis la enskriban verkegon Corpus inscriptionum Graecarum (1828 ss.) estonte unu fondinto de moderna epigrafiko.
Goldenstedt
Goldenstedt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Vechta de la federacia lando Malsupra Saksio. Historie la teritorio apartenas al la regiono Oldenburgio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
29646 Polya
29646 Polya estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Paul G. Comba elde la observatorio de Prescott (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la hungara-usona matematikisto György Pólya (1887 — 1985), fruktodona esploristo en probablo, kompleksa analitiko kaj nombroteorio. Granda instruisto, li pioniris en studo pri heŭristiko en siaj libroj How to Solve It (Kiel Solvi Ĝin), Mathematics and Plausible Reasoning (Matematikoj kaj Kredebla Rezono) kaj Patterns of Plausible Inference (Modeloj de Kredebla Inferenco).
Hessenheim
Hessenheim (jen france, origine germane kaj alemane, prononco ) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Grit
Grit povas rilati al
György Hegyi
György Hegyi [djordj hedji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Hegyi György estis hungara pentristo, mozaikisto, vitralisto. Lia origina familia nomo estis Schönberger, lia onklo estis Armand Schönberger.
György Schönberger naskiĝis la  en Budapeŝto, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
György Hegyi devenis el juda familio. Li frekventis judan gimnazion en sia naskiĝurbo, dum li ŝatis desegnadi. Post la abituriento li ne povis plulerni pro la kontraŭjudaj leĝoj, tial li vizitis privatan pentristan lernejon kaj li aliĝis al Artistkolonio (Szentendre). Ekde 1943 li estis trudlaboristo, sed en la sekva jaro li rifuĝis kaj kaŝiĝis. Li akiris mozaikistan diplomon en Hungara Belarta Altlernejo en 1950. Liaj plej gravaj instruistoj estis Róbert Berény, Jenő Barcsay kaj Géza Fónyi. Post la diplomo li edziĝis. Li studvojaĝis al pluraj landoj. En 1964 li denove aliĝis al artistkolonio en Szentendre.
Baĥmaĉ
La urbo Baĥmaĉ (Бахмач) situas en la Ĉernihiva provinco (Чернігівська область) en la nordo de Ukrainio. Laŭ la stato de ĝi havis. Baĥmaĉ estas grava fervoja nodopukto.
La komunumo ekestis meze de la 19-a jarcento, kiam en tiu ĉi regiono konstruiĝis la fervojaj linioj. Dum marto 1918 apud Baĥmaĉ okazis batalo inter la armeoj germanaj kaj ĉeĥoslovaka legiono, kiuj batalis flanke de la rusa armeo. Dum 1938 la komunumo ekhavis urban statuson.
26694 Wenxili
26694 Wenxili estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Wenxi Li, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2010 pro sia projekto pri plantoscienco. Ŝi estis lernantino ĉe la Thomas Chilton Jasper High School de Plano (Teksaso Usono).
Profeto Jesaja
Li estas unu el la bibliaj profetoj. al kiuj estas atribuita se ne tutan almenaŭ grandapartan la komencan eron de la libro de Jesaja (ĉap. 1-39); li estas konsiderata, kune kun Elija, unu el la plej gravaj profetoj de la tuta Biblio. Jesaja estis sacerdoto kaj kiel tia apartenis al la tribo de Levi.
Vivo
Dum en aliaj profetoj, kiel ekzemple Jeremia aŭ Hoŝea, la personaj eventoj esgtas strkte ligitaj al la mesaĝo kiun ili transdonas kaj do ili estas rakontataj en la respektivaj libroj, en Jesaja superas la aspekto pli vizia, politika kaj poezia de la profeta funkcio..
En lia libro oni aludas al liaj du filoj kun simbolaj nomoj kaj al unu edzino monata profetino eble ĉar dotita de la sama karismo de la edzo aŭ ĉar nur pro la fakto de ŝia edzina ligo.
Filo de Amos (kiu ne estas la profeto Amos) Jesaja naskiĝis ĉirkaŭ 765 a.K. En 740 a.K., jaro de la morto de la reĝo Ozia, li havis en la Templo de Jerusalemo vizion en kiu la Sinjoro lin invitis anonci la ruiniĝon de Israelo
Li travivis en periodo de fortaj sociaj kaj politikaj tensioj dum kiuj la norda regno de Israelo estis sub konstanta minaco de invado flanke de Asirio. La politika pezo al li donita de la fakto de lia profeta stato lin igis elstara gravulo tiutempa kaj lia najbareco de la reĝa korto de Jerusalemo opiniigas ke li apartenis, laŭ iuj bibliistoj, al aristokrata familio. Lia politika kaj profeta aktiveco estis konstante engaĝita denunci la moralan defalon alportitan de prospero de la lando. Li provis malhelpi ĉiun militan aliancon kun aliaj landoj indikante unika sava vojo la fidon je Dio.
Pri Jesaja perdiĝas la spuroj en 700 a.K.; laŭ hebrea tradicio li estis arestita kaj mortokondamnita sub Manase reĝo de Judujo. Laŭ apokrifaj evangelioj li estis vertikale segita en du korperoj kiel aludite en la ĉapitro 11 de la Epistolo al la Hebreoj.
Krom profeto kaj politikulo, Jesaja estis ankaŭ poeto. Lia libro, fakte, estas unu el plaj poeziaj de la tuta Malnova Testamento laŭ kritikistoj.
La nomo Jesaja (hebree: Yeshayàhu, La Sinjoro savas) similas al la vorto Yoshùa (alitata tradukita Josuo kaj poste Jesuo, kiu signifas Savanto). En la libro de Jesaja estas multa pasaĵoj kiuj en la kristana tradicio estis interpretitaj kiel referencoj al Jesuo la Nazareta. La sama Jesuo, laŭ kio raportita en la Evangelio laŭ Luko elektas Jesajan eron por komenci sian predikadon. .
La ĉapitro 11 de la libro de Jesaja estas konsiderata ĉe iuj ekzegezistoj la origino de la Mesianismo laŭ la plej religia signifo, kaj samtempe laŭ la katolika doktrino difinas la sep donojn de la Sankta Spirito, ilin atribuante al la Mesio mem.
En la libraj eroj atribuitaj al aliaj verkistoj oni legas la faman paroladon pri la Suferanta Servisto de la Sinjoro kiun kristanoj legas kiel profetaĵon koncernantan Jesuon Kriston.
Kulto
Jesaja estas venerata kiel sanktulo en la Katolika Eklezio kun liturgiaĵo fiksita por la 9-a de majo.
Aliaj projektoj
KOMUNA: Bildoj
Eksteraj ligiloj
Isaiah nella Catholic Encyclopedia Cathopedia
Jauza (stacio)
Jauza (Яуза) estos haltejo sur la Linio MCD-5 Jaroslavsko-Paveleckij de la Moskvaj centraj diametroj en Moskvo.
Manuela Ronco
Manuela RONCO [manuela ronko] (naskiĝis en 1982 en Alba) estas itala esperantistino vivanta en Torino. Ŝi esperantistiĝis en 2009 kaj la 4-an de aprilo 2010 eniris la estraron de la Itala Esperantista Junularo. Ekde la 1-a de oktobro 2010 ĝis la 15-a de aŭgusto 2011 ŝi estis volontulino de TEJO en la Centra Oficejo de UEA en Roterdamo. Ekde oktobro 2011 ŝi laboras kiel partatempa oficisto de TEJO. Antaŭ la TEJO-kariero ŝi diplomiĝis pri interkultura komunikado kaj studis pri sociscienco. Krome ŝi okupiĝis pri instruado, interkultura edukado kaj porjunulara agado. En la jaro 2007 ŝi loĝis en Humenné (Slovakio), kie ŝi volontulis en centro por la libera tempo, kadre de la Eŭropa Volontula Servo.
Čeláre
Čeláre, hungare Csalár estas malgranda vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Veľký Krtíš
Situo
La vilaĝo situas en valo, laŭ traira flankovojo, laŭ dekstra bordo de Ipeľ, kiu samtempe estas la hungara landolimo. Veľký Krtíš troviĝas 18 km-ojn for.
Historio
La vilaĝo estis loĝata dum la neolitiko, krome oni trovis restaĵojn de skitoj kaj dakoj. La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1436 en formo "Chalard". Inter 1554 kaj 1594 la turkoj havis la vilaĝon. En 1910 loĝis tie 502 homoj (plejparte hungaroj). Ĝis 1919 la vilaĝo apartenis al Nógrád (reĝa departemento), al distrikto de Szécsény, poste al Ĉeĥoslovakio, fine ekde 1993 al Slovakio. Inter 1938 kaj 1944 la vilaĝo rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis tie 502 da homoj (228 slovakoj, 178 hungaroj).
Mäntyharju
Mäntyharju estas komunumo en Finnlando en okcidenta parto de la provinco Suda Savonio. Ĝia areo estas, el kio estas tero kaj akvo. La 31-an de decembro 2020 la komunumo havis 5,681 loĝantojn. En Mäntyharju estas multaj Natura-areoj.
Akoŝo Barcsai
BARCSAI Ákos, nagybarcsai, Barcsai estis reganto de Transilvanujo. Li naskiĝis en 1610 kaj mortis en Kozmatelke komenco de julio 1661.
Biografio
Akoŝo Barcsai estis ido de magnata familio kaj li edukiĝis en kortego de Gabrielo Bethlen. En 1642 li estis sendito de Georgo Rákóczi la 1-a ĉe sultano. Ekde 1644 li estis bano de Lugos kaj Karánsebes, ekde 1648 ĉefeprefekto de Departemento Hunyad. En 1657 li iĝis reganta konsilanto, en 1658 dum manovro de Georgo Rákóczi la 2-a en Pollando li estis regantloktenanto. La 14-a de septembro 1658 li estis nomumita ĉefkomandanto, kaj la 11-an de oktobro la landkunveno elektis lin reganto. La 6-an de januaro 1661, post kiam Johano Kemény ekbatis lian armeon, li abdikis, tamen Kemény kaptigis lin kaj fermigis en fortikaĵo Görgény kaj dum transporto al Kővár murdigis lin.
Mahamadou Issoufou
Mahamadou ISSOUFOU (naskiĝis en 1952 en Dandaji, Niĝero) estas niĝera politikisto kaj ekde la prezidanta baloto de 2011 ĝis en 2021 estis demokratie elektita ŝtata prezidanto de sia lando.
Biografio
Issoufou jam en 1993 unuafoje kandidatis pri la prezidanta posteno, sed tiam malsukcesis kontraŭ la konkurantoj Mamadou Tandja kaj la tiam gajninta Mahamane Ousmane. Post kiam Ousmane la 27-an de marto 1993 elektiĝis prezidanto, li la 17-an de aprilo de tiu jaro nomumis Issoufou ĉefministro. Tiun postenon Isssoufou havis, ĝis Souley Abdoulaye transprenis la oficon la 28-an de septembro 1994. Dum la prezidanteco de Ousmane li laste de 1995 ĝis 1996 estis prezidanto de la Nacia Asembleo de Niĝero.
En julio 1996 li ree kandidatis pri la prezidanta posteno kaj tiam malsukcesis kontraŭ Ibrahim Baré Maïnassara, kiu ricevis 52 procentaĵojn de la voĉoj kaj kiun oni akuzis pri balota trompo.
En la prezidanta baloto de oktobro 1999 li atingis la finan balotoparton de nur du kandidatoj, sed tiam per 40 procentaĵoj de la voĉoj en novembro 1999 malsukcesis kontraŭ Mamadou Tandja - same estis en la sekva prezidanta baloto en novembro 2004. Post kiam li jam la unuan parton de la prezidanta baloto de 2011, li en la fina balotoparto la 14-an de marto 2001 per preskaŭ 58% de la voĉoj klare venkis kontraŭ sia konkuranto, la eksa ĉefministro Seini Oumarou. La 6-an de aprilo 2011 li oficiale ekoficis. Li nomumis Brigi Rafini ĉefministro. La 22-an de julio 2011, plano pri komploto je puĉo kaj je murdo de li estis malkovrita: majoro, leŭtenanto kaj tri aliaj niĝeraj armeanoj estis aretistitaj.
En 2021 li transdonis la postenon al Mohamed Bazoum.
Ben Hecht
Ben Hecht ([h|ɛ|k|t]; 28a de februaro, 1894 – 18a de aprilo, 1964) estis usona scenaristo, reĝisoro, produktoro, dramaturgo, ĵurnalisto, kaj verkisto. Ĵurnalisto en sia junaĝo, li plue verkis 35 librojn kaj kelkaj el la plej interesaj scenaroj kaj teatraĵoj en Usono. Li ricevis listigojn por scenaroj, sola aŭ kunlabore, pro la historioj aŭ scenaroj de ĉirkaŭ sep dek filmoj.
Estante 16-jaraĝa, Hecht iris al Ĉikago, kie en siaj propraj vortoj, li "oftis en stratoj, putinejoj, policejoj, tribunaloj, teatrejoj, prizonoj, fitrinkejoj, kvartalaĉoj, frenezulejoj, incendioj, murdoj, tumultoj, bankedejoj kaj librovendejoj". En la 1910-aj kaj fruaj 1920-aj jaroj, Hecht iĝis fama ĵurnalisto, eksterlandena korespondanto, kaj literatura figuro. En la 1920-aj jaroj, lia kunverkita, gazet-tema teatraĵo, The Front Page, iĝis sukceso en Broadvejo.
La Dictionary of Literary Biography – American Screenwriters nomas lin "unu el la plej sukcesaj scenaristoj en la historio de kino". Hecht ricevis suan unuan Oskar-premion pro la Plej Bonkvalita Historio pro Underworld (1927). Multaj el la scenaroj por kiuj li laboris estas nune konsiderataj klasikaĵoj. Li havigis ankaŭ historiajn ideojn por filmoj kiaj Stagecoach (1939). Kinhistoriisto Richard Corliss nomis lin "la Holivuda scenaristo", iu kiu "personigis Holivudon li mem". En 1940, li verkis, produktoris, kaj reĝisoris Angels Over Broadway, kiu estis nomumita por Plej Bonkvalita Scenaro. Totale, ses el liaj filmaj scenaroj estis nomumitaj por Oskar-premioj, kaj du estis premiitaj.
Hecht iĝis aktiva cionisto renkontinte kun Peter Bergson. Tuj antaŭ la Holokaŭsto ekis en Germanio, li verkis artikolojn kaj teatraĵojn pri la persekutado al eŭropaj judoj, kiel We Will Never Die en 1943 kaj A Flag is Born en 1946. El liaj sepdek al naŭdek scenaroj, li verkis multajn anonime por eviti britan bojkoton al sia verkaro fine de la 1940-aj jaroj kaj komence de la 1950-aj jaroj. La bojkoto estis reago al aktiva subteno fare de Hecht al paramilita agado kontraŭ la britaj fortoj en Palestino kaj de sabotado al britaj havaĵoj tie; en tiu epoko estas liverŝipo al Palestino estis nomita S. S. Ben Hecht.
Laŭ sia membiografio, li neniam uzis pli ol ok semajnoj por verki scenaron. En 1983, 19 jarojn post sia morto, Ben Hecht estis enkondukita en la Usona Teatra Famejo.
Stacio Ŝimizugaŭa
Stacio Ŝimizugaŭa (清水川駅 [ŝimizugaŭa-eki]) estas stacio de Fervojo Aojmori. Ĝi lokiĝas en Hiranaj, Gubernio Aomori, Japanio.
Librejo de Gašpar Fejérpataky-Belopotocký
Biblioteko de Gašpar Fejérpataky-Belopotocký estas la unua slovaka publika biblioteko. La bibliotekon fondis en 1829 slovaka verkisto kaj eldonisto Gašpar Fejérpataky-Belopotocký. La biblioteko delonge kunlaboras kun Liptova Esperanto-klubo. Nun la bibliotekon gvidas direktorino Mgr. Marcela Feriančeková.
Puto goeta (Ilmenau)
Goeta puto (en la germana: Goethebrunnen) nomiĝas monumento starigita je honoro de Johann Wolfgang von Goethe. Ĝi troviĝas en la Malnova tombejo de Ilmenau, Germanio, apud la ŝatata migradopado Von Bach zu Goethe kondukanta de Arnstadt al Ilmenau. Aliaj goetaj putoj troviĝas interalie en Bensheim, Vajmaro kaj Bad Berka. Vera Goeto-monumento en Ilmenau admireblas antaŭ la Admininistradejo.
Librejo de Gašpar Fejérpataky-Belopotocký
Plena slovaka nomo de la biblioteko estas: Liptovská knižnica Gašpara Fejérpataky-Belopotockého v Liptovskom Mikuláši.
Puto goeta (Ilmenau)
Priskribo
Wilhelm Löber, intertempe surloka ceramikisto kaj skulptisto kaj disĉiplo de la Bauhaus-movado, faris reliefon admirindan kun la supre skribitaj vortoj Stirb und Werde — Mortu kaj reestiĝu. Tiuj ĉi vortoj prenitis el la verko West-östlicher Divan de Goeto. La nazioj deklaris tiaĵojn degenerita arto. La puto saviĝis nur ĉar oni kaŝis ĝin dum jaroj malantaŭ bretoj.
Francisco J. Ayala
Francisco José AYALA (naskiĝis la 12-an de marto 1934 en Madrido, Hispanio - 5-an de marto 2023) estis hispanusona genetikisto, evolucia biologo kaj filozofo. Li estis profesoro pri biologio kaj filozofio en Kalifornia Universitato (Irvine).
Biografio
Francisco José Ayala studis en la Madrida Universitato, kie li diplomitiĝis en 1955 per B.S.. Li laboris je muŝoj Drosophila, kiu tiel rapide plimultiĝas, ke ĝi estas ideala esplora objekto de la evoluciaj genetikistoj. Ayala studis ankaŭ teologion kaj estis en 1960 ordinita pastro. Li iris en 1961 en Usonon kaj akiris la gradojn M.A. (1963) kaj PH.D. (1964) en la Kolumbia Universitato en Novjorko. Poste laboris li en la Universitato Rockefeller en Novjorko. Li iĝis en 1971 usona ŝtatano.
Li translokiĝis kun sia edzino Hana kaj la infanoj al Kalifornio. Tie li eklaboris en 1971 kiel profesoro en Department of Genetics en la Kalifornia Universitato (Davis). Lia iam instruisto Theodosius Dobzhansky – kiun li ekkonis en 1960 – eklaboris same en Davis. Ayala tie verkis la librojn 'Evolving', 'Molecular Evolution' kaj 'Modern Genetics'. Li estis en 1981 la ĉefa atestanto dum la juĝ-proceso (McLean vs. Arkansas Board of Education) en Arkansas, kie temis pri stato de religio kaj evolucio en edukado (kreismo – evolucia teorio). Li ŝanĝis en 1987 la katedron al Department of Ecology & Evolutionary Biology en la Kalifornia Universitato (Irvine), kie oni ofertis al li profesoran pozicion en Department of Philosophy. Tie li povis interligi sian intereson je religio, metafiziko kaj filozofio kun sia scienca esploro. Tie esploris li ankaŭ je Trypanosoma cruzi, kaŭzanto de la Ĥagas-malsano.
Liaj gravaj esploraj temoj estis:
Ayala estis ekde 1992 membro en „Scientific Advisory Committee“ de prezidento Clinton. De 1994 ĝis 2001, li estis prezidanto de „American Association for the Advancement of Science“ (AAAS) samtempe laboris en „Committee of Advisors on Science and Technology“ de la usona prezidento. Li estas aŭtoro de pli ol 700 artikoloj kaj 15 libroj.
Ayala estis kritika al la religia-fundamenta movado de intelligent design. Li vidis tiun teorion plene je eraroj, ĉar konstruo de la organismo montras malperfektecon, malkompletecon kaj ne tiun perfektecon, kion atendas iu de inteligenta dizajnisto.
Malužiná
Malužiná [maluĵinA], (hungare Maluzsina [maluĵina], germane Eisenberg in der Liptau) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.
Situo
Malužiná situas laŭ rojo, laŭ ĉefvojo Liptovský Hrádok-Rimavská Sobota. Liptovský Mikuláš troviĝas je 12 km.
1306 Skitio
1306 Skitio estas mezgranda, malhela (kvankam S-tipa) asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la de la rusa astronomo Grigorij Neujmin, elde la Simeiza observatorio, en Krimeo,
Nomo
Ĝia nomo referas al Skitio, regiono enloĝata de la Skitoj en la antikvo.
Monto Majono (vulkano)
La 2462 metrojn alta Monto Majono estas vulkano en Filipinoj, proksimume 300 km oriente de la ĉefurbo Manilo. Ĝi situas en la Bikola regiono je la sudorienta etendaĵo de la ĉefinsulo Luzono proksime al la urbo Legazpio La Majono situas je la limo de la eŭrazia kontinentplato kun la filipina plato, sekve en tektonike ekstreme aktiva regiono. Pro ĝia preskaŭ perfekte formita konuso multaj nomas ĝin la plej bela vulkano de la mondo.
Vulkanologoj klasifikas la Majonon tavolvulkano. En la pasintaj 400 jaroj ĝi erupciis pli ol 50-foje kaj do estas la plej aktiva vulkano de la insulo.
Renesanco
Renesanco estas movado de kultura, idea kaj arta reviviĝo kaj evoluo en Okcidenta Eŭropo, kiu funkciis sub la influoj de la klasikaj antikvaj modeloj, sed sukcesis superi iliajn atingojn per novaj kaj pli rimarkindaj kreivaĵoj. Tiu movado donis sian nomon al historia epoko kiu daŭris de proksimume la 15-a jarcento ĝis la 17-a jarcento (alternative kelkaj konsideras ĝin de la 15-a jarcento ĝis la 18-a jarcento).
La etoso kaj ideoj de la movado koincidis kun la aktualaĵoj de tiu tempoperiodo - kaj en ilia centro estis la reviviĝo de tekstoj el klasikaj tempoj (la periodo de antikva Grekio kaj Romio), la pliiĝo de patroneco flanke de la papoj kaj la nobelaro, la evoluo de novaj teknikoj en arto (ekz. la perspektiva tekniko en pentrarto) kaj granda progreso en la kampoj de scienco.
La intelekta bazo de la Renesanco estis ĝia versio de humanismo, derivita de la koncepto de romia humanitas kaj la remalkovro de klasika greka filozofio, kiel ekzemple tiu de Protagoro, kiu diris ke "homo estas la mezuro de ĉiuj aĵoj".
Ĉi tiu nova pensaro evidentiĝis en arto, arkitekturo, politiko, scienco kaj literaturo (beletro). Tiele la renesanco havis grandan influon sur preskaŭ ĉiuj vivkampoj, sed estas konata ĉefe pro sia decida influo sur la arta mondo kiu estas reflektita en la kontribuoj de arkitektoj, skulptistoj, pentristoj kaj multfakuloj, la plej elstaraj el kiuj estis Rafaelo, Leonardo da Vinci kaj Mikelanĝelo, kiuj fariĝis la modeloj de la esprimo "Renesanca homo".
Aliaj gravaj centroj estis nordaj italaj urboŝtatoj kiel ekzemple Venecio, Ĝenovo, Milano, Bolonjo, kaj Romo dum la regado de la papoj renesancaj. El Italio, la Renesanco disvastiĝis ĉie en Eŭropo en Flandrion, Francion, la britajn insulojn, Hispanion, Portugalion, Germanion kaj aliloken.
Ekzistas ampleksa historiografio de la Renesanca periodo, sed historiistoj malkonsentas ĉu ĝi estis kultura progresado de la Mezepoko aŭ ĉu ĝi estis periodo de pesimismo kaj nostalgio por la klasika epoko. Kvankam 19-a-jarcentaj historiistoj emis emfazi la fakton ke la Renesanco reprezentis kompletan malengaĝiĝon de la mezepoka pensmaniero kaj konduto, tamen pli modernaj historiistoj tendencas emfazi la kontinuecon inter la du periodoj.
La esprimo rinascita ("renaskiĝo") unue aperis en Vivoj de la artistoj de Giorgio Vasari (ĉirkaŭ 1550), angligita kiel la Renesanco (Renaissance) en la 1830-aj jaroj.
La termino ankaŭ estis etendita al aliaj historiaj kaj kulturaj movadoj, kiel ekzemple la Karolida renesanco (8-a kaj 9-a jarcentoj), Otida renesanco (en Bizanco je la 10-a kaj 11-a jarcento), kaj la Renesanco de la 12-a jarcento.
Superrigardo
Renesanco estis kultura movado, kiu profunde influis la kulturan kaj intelektan vivon en la frua moderna periodo. Startinte en Italio, ĝi atingis la ceteran Eŭropon antaŭ la 16-a jarcento kaj ĝia influo ampleksis literaturon, filozofion, arton, politikon, sciencon, religion, kaj pliajn kampojn de la intelekta vivo. La renesancaj akademiuloj uzis la humanismajn metodojn por siaj studoj. Ili serĉis kaj aplikis la homan emocion en la arto.
Renesancaj pensuloj elserĉis en la monaĥaj bibliotekoj de Eŭropo kaj en la diserigata Bizanca Imperio literaturajn, historiajn kaj oratorajn tekstojn de la antikveco. Tiuj tekstoj kutime estis skribitaj en la latina lingvo aŭ en la antikva greka lingvo. Multaj el ili estis forgesitaj kaj dum pluraj jarcentoj neniu ilin legis. Per enfokusigo de la verkaĵoj literaturaj kaj historiaj, la renesancaj intelektuloj konsiderinde diferenciĝis disde la mezepokaj de la 12-a jarcento, kiuj centris la atenton en la studado de grekaj kaj la arabaj verkoj pri natursciencoj, filozofio kaj matematiko, dum kulturaj verkoj interesis ilin malmulte. La humanistoj de Renesanco ne malakceptis kristanismon; sed tute male, multaj el la plej bonegaj verkoj de la Renesanco estis dediĉitaj al ĝi, kaj la eklezio sponsoris multajn verkojn de la Renesanco-arto. Tamen, inter la intelektuloj okazis subtila ŝanĝo de la maniero kompreni la religion, kaj tiun novan komprenon spegulis multaj kampoj de la kultura vivo. Krome, multaj grekaj kristanaj verkaĵoj, inkluzive de la greka Nova Testamento, estis reenportita de Bizanco al Okcidenta Eŭropo kaj unuafoje ekde la malfrua antikveco iĝas alirebla por intelektuloj. La studado de grekaj kristanaj tekstoj, kaj precipe la reveno al la origina greka versio de la Nova Testamento, iniciatita de la humanistoj Lorenzo Valla kaj Erasmus, helpis prepari la vojon por Reformacio.
Artistoj kiel ekzemple Masaccio klopodis por portreti la homan formon realisme, evoluigante teknikojn por igi perspektivon kaj montri ĝin pli nature. Politikaj filozofoj, plej fame Niccolò Machiavelli, serĉis priskribi politikan vivon kiel ĝi vere estas: tio devas komprenigi ĝin racie. Kritika kontribuo al itala renesanco-humanismo Pico della Mirandola verkis la faman tekston "Oratio de hominis dignitate" (Diskurso pri la digno de homo, 1486), kiu konsistas el serio de tezoj pri filozofio, natura penso, kredo kaj magio kaj estis defendintaj kontraŭ ajna kontraŭulo ĉe la tereno de la racio. Aldone al studado de klasika latina kaj greka lingvoj, renesanco-verkistoj ankaŭ komencis pli utiligi vulgarajn lingvojn (lingvoj de ordinaraj homoj, vidu vulgara latino); kombinite kun la enkonduko de presado, tio permesis al multaj pli amasan aliron al libroj, kaj aparte ĉe la Biblio.
Entute, oni povus vidi Renesancon kiel provon de intelektuloj studi kaj plibonigi la sekularan kaj surteran vivon, kaj per revivigo de ideoj el la klasika antikvo kaj per renovigo de la manieroj de pensado. Kelkaj akademiuloj, kiel ekzemple Rodney Stark, malgravigas la Renesancon favore al la pli fruaj inventoj de la italaj urboŝtatoj en la Alta Mezepoko, kiu kuniĝis kun respondema registaro, kristanismo kaj la naskiĝo de kapitalismo. Tiu analizo ekigis la polemikon ke, dum la grandaj eŭropaj ŝtatoj (Francio kaj Hispanio) estis absolutismaj, kaj aliaj estis sub rekta eklezia kontrolo (ekz. la Papa Ŝtato), la eksterdistriktaj urbo-respublikoj de Italio transprenis la principojn de kapitalismo inventita ĉe monaĥaj biendomoj kaj ekigis vastan senprecedencan komercan revolucion kiu antaŭiris financita en la Renesanco.
Historio kaj fakoj
Laŭ Francisko Azorín Renesanco estas 'arta movado disvolviĝinta dum la 15ª-16ª jc., bazita sur imitado de la antikva greka arto'. Li indikas etimologion el la latina re nascere (renaskiĝi). La pentrarto de la itala renesanco grave evoluigis la bildan teknikon kaj konceptadon (vidu detalojn en la artikolo Pentrarto).
La literaturo de la Renesanco kreis tiajn altkvalitajn valoraĵojn, kiaj estas "Gargantuo kaj Pantagruelo" de Rabelezo, dramoj de Ŝekspiro, romano "Don Kiĥoto" de Cervantes, sonetoj de Francesco Petrarca, noveloj de Giovanni Boccaccio, k.a. Legu ankaŭ en Klasika muziko pri renesanca muziko, kaj en Danco pri italaj kaj francaj renesancaj dancoj.
Pri arto de la 15-a kaj 16-a jarcentoj oni kutime pensas unualoke al la itala Renesanco, sed en tiu sama periodo ankaŭ la islamaj civilizacioj spertis eksterordinaran oran kulturan epokon. Tio ne okazis en izolitaj artaj universoj. Ambaŭ civilizoj estis tre konsciaj pri la atingoj de la alia. Ili rigardis unu la alian kaj influis unu la alian, videbla inter la papa Romo kaj la Otomana Istanbulo kaj la mogol-urboj Lahore kaj Agra, sed ankaŭ en la arkitektaj rivalecoj inter la kupolo de Mikelanĝelo de la Baziliko Sankta Petro kaj la Moskeo de Sulejmano de Mimar Sinan en Istanbulo, aŭ en la similecoj kaj diferencoj inter la rafinitaj orientaj miniaturaj pentraĵoj kaj la imponaj verkoj de Caravaggio, Velázquez kaj Rembrandt.
Originoj
La plej multaj historiistoj konsentas, ke la ideoj kiuj karakterizis la Renesancon havis originon en malfrua 13-a jarcento en Florenco, aparte pro la verkoj de Dante Alighieri (1265-1321) kaj Francesco Petrarca (1304-1374), same kiel pro la pentraĵoj de Giotto (1267-1337). Kelkaj verkistoj datigas la Renesancon tre ĝuste; unu el la proponitaj deirpunktoj estas la jaro 1401, kiam la rivalaj geniuloj Lorenzo Ghiberti kaj Filippo Brunelleschi konkuris pro la kontrakto por konstrui bronzajn pordojn por la Baptejo de la Katedralo Santa Maria del Fiore (Ghiberti venkis). Aliaj vidas pli ĝeneralan konkuradon inter artistoj kiel ekzemple Brunelleschi, Ghiberti, Donatello, kaj Masaccio por artaj komisionoj kiel ekfunkciigado de la kreivo de la Renesanco. Ankoraŭ restas en diskuto kial la Renesanco komenciĝis en Italio, kaj kial ĝi komenciĝis en difinita dato. Sekve, pluraj teorioj estis prezentitaj por klarigi ĝiajn originojn.
Dum Renesanco, mono kaj arto iris reciproke. Artistoj tute dependis de mecenatoj. Riĉaĵo estis alportita al Italio en 14-a, 15-a kaj 16-a jarcentoj per disvastigado de komerco en Azio kaj Eŭropo. Arĝenta minado en Tirolo pliigis la monfluon. Luksoj de la Islama mondo, alportitaj dum milit- kaj komerc-kampanjoj markis la prosperon de Ĝenovo kaj Venecio.
Jules Michelet difinis la Renesancon de la 16-a jarcento en Francio kiel periodo en la eŭropa kultura historio, kiu reprezentis rompon el la Mezepoko, krenate modernan komprenon pri la homeco kaj ties loko en la mondo.