cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paul Ramsey
Robert Paul Ramsey (10a de Decembro, 1913 – 29a de Februaro, 1988 ) estis usona kristana etikisto de la 20a jarcento. Li estis metodista kaj indiĝena de Misisipio. Li gradiĝis el Altlernejo Millsaps en Misisipio kaj en la Universitato de Yale. La ĉefa parto de lia akademia kariero pasiĝis kiel profesoro ĉe la Universitato de Princeton ĝis la fino de sia vivo en 1988.
Billère
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Billérois.
Aŝoto la 4-a
Aŝoto la 4-a (armene: Աշոտ Դ, mortis ĉ. 1040–41), alnomita "la kuraĝa", estis la plej juna filo de Reĝo Gagiko la 1-a de Bagratida Armenio.
Kiam lia plej aĝa frato Hovhannes-Smbat (konata ankaŭ kiel Smbato la 3-a) estis kronita kiel Reĝo de Armenio kiel la laŭleĝa heredanto de la bagratida dinastio, Aŝoto estis tre malkontenta ĉar li havis aspirojn al la trono. Do li organizis militan kampanjon per sieĝado kaj posta konkerado de la armena ĉefurbo Anio, uzurpante la potencon kaj detronigante la reĝon Hovhannes-Smbat en 1021.
Sed poste interkonsento estis atingita inter la du feŭdaj fratoj kaj la forpelita frato ricevis malgrandan teritorion en provincoj proksime al la ĉefurbo, dum Aŝoto fariĝis reĝo en provincoj pli proksimaj al Persio kaj Kartvelio. La samtempa regado de la du fratoj daŭris kun la regado de Hovhannes-Smbat (1020-1040) kaj tiu de Aŝoto la 4-a (1021-1039).
Tamen malgraŭ la kompromiso-interkonsento, milito daŭris inter la du fratoj dum ilia samtempa regado tiel malfortigante la unuecon de la bagratida dinastio.
Miklós Bíró
Miklós BÍRÓ [miklOŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Bíró Miklós estis hungara kameraisto, altlerneja instruisto.
Miklós Bíró naskiĝis la 1933 en Budapeŝto.
Biografio
Miklós Bíró eklaboris en Hungara Televizio en 1961, baldaŭe li studis en Altlernejo pri Teatro kaj Filmo]] inter 1961-1965, poste li estis ĉefkameraisto. Li instruis en la altlernejo inter 1985–2008. Li ricevis premion Kossuth en 2004, pli frue kaj poste ankaŭ aliajn premiojn.
Valbrona
Valbrona estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Lombardio kaj la Provinco Como. Fine de en la komunumo vivis.
Najbaras la komunumoj Abbadia Lariana (LC), Asso, Canzo, Lasnigo, Mandello del Lario (LC), Oliveto Lario (LC) kaj Valmadrera (LC).
Okcidentaj Indioj
La Okcidentaj Indioj (West Indies) estas regiono de Karibio kaj Norda Atlantiko kiu inkludas la insulojn de Antiloj kaj de la Lukaja Arkipelago. Post la unua el la veturoj de Kristoforo Kolumbo al Ameriko, eŭropanoj ekuzis la eraran nomon Okcidentaj Indioj por diferencigi tiun mondoregionon disde Indioj aŭ Hindioj (Suda Azio kaj Sudorienta Azio).
Dum la 17a al la 19a jarcento la areo estis celo de la koloniismo fare de eŭropaj potencoj kiaj Francio, Britio, Nederlando, Hispanio, kaj Danio.
Westerwolde
Westerwolde estas municipo en la provinco Groningo Nederlando. Ĝi konsistas el la antaŭaj municipoj Bellingwedde kaj Vlagtwedde. La du municipoj kunfandiĝis je la 1-a de januaro 2018. Laŭ stato de la jaro, en la municipo vivis loĝantoj sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Westerwolde situas en la ekstrema oriento de Nederlando, rekte ĉe la limo al Germanio. La orienta najbara komumuno estas Haren (Emso) en la federacia lando Malsupra Saksio, kaj la senpere proksima loĝloko nomiĝas Rütenbrock en la komunumo Haren (Emso). La limo estas kiel ĉie inter Nederlando kaj Germanio, tre tralasema, kaj ekzistas multaj german-nederlandaj familio, kiuj loĝas en unu flanko de la limo, donas siajn infanojn al infanĝardenoj aŭ elementaj lernejoj de la alia flanko, aŭ laboras aliflanke de la limo. Iom konata ekzemplo de tio estas la germana olimpika skermistino Claudia Bokel, kiu kreskis en la parto Ter Apel de Westerwolde kaj havas duan nederlandan pasporton, sed frekventis infanĝardenon kaj elementan lernejon en Rütenbrock.
Okcidentaj Indioj
Plej ofte la uzado de la termino Okcidentaj Indioj koincidas kun tiu de Karibio, kvankam oni povas precizigi, ke Okcidentaj Indioj estas Karibio, plus la Lukaja Arkipelago, kiu estas for de la Kariba Maro.
Westerwolde
En Westerwolde troviĝas la fortikaĵo Bourtange.
Subdivido
La municipo Westerwolde enhavas la sekvajn vilaĝojn: (Vlagtwedde)
Abeltjeshuis, Bakovensmee, Barnflair, Borgertange, Borgerveld, Bourtange, Burgemeester Beinsdorp, De Bruil, Ellersinghuizen, Hanetange, Harpel, Hasseberg, Hebrecht, 't Heem, Jipsingboermussel, Jipsingboertange, Jipsinghuizen, Lammerweg, Laude, Lauderbeetse, Laudermarke, Lauderzwarteveen, Leemdobben, Maten, Munnekemoer, Over de Dijk, Overdiep, Pallert, Plaggenborg, Poldert, Renneborg, Rhederveld, Rijsdam, Roelage, 't Schot, Sellingen, Sellingerbeetse, Sellingerzwarteveen, Slegge, Stakenborg, Stobben, Ter Apel, Ter Apelkanaal, Ter Borg, Ter Haar, Ter Walslage, Ter Wisch, Veele, Veerste Veldhuis, Vlagtwedde Vlagtwedder-Barlage, Vlagtwedder-Veldhuis, Weende, Weenderveld, Weite, Wessingtange, Wollingboermarke, Wollinghuizen, Zandberg (parte), Zuidveld.
(Bellingwedde)
Bellingwolde, Blijham, Oudeschans, Veelerveen, Vriescheloo, Wedde, Klein-Ulsda, Rhederbrug, Rhederveld, Wedderveer.
Pureza
Pureza estas urbo de la brazila subŝtato Norda Rio-Grando. Fondita en 1963, la municipo havas 8.415 enloĝantojn.
Cisoido
En geometrio, cisoido estas kurbo produktita de fiksa punkto O kaj du la aliaj kurboj α kaj β. Ĉiu linio tra O tranĉanta kurbon α je A kaj kurbon β je B tranĉas la cisoidon je mezpunkto de streko AB.
La plej simpla esprimo uzas polusajn koordinatojn kun la fonto je O. Se r=α(θ) kaj r=β(θ) estas la du kurboj do estas la cisoido.
Iam cisoido estas komprenata kiel sumo de la radiusaj distancoj r=α(θ)+β(θ) aŭ ilia diferenco r=β(θ)-α(θ); ĉi tiuj variantoj estas plejparte ekvivalentaj al la donita pli supre, la diferenco estas en duobligo de la amplekso kaj eble reflekto de la kurbo tra O.
Ĉiu konkoido estas cisoido ĉe kiu la alia kurbo estas cirklo centrita je O.
La cisoido de Diocles estis la prototipo por ĉi tiu ĝenerala konstruado.
La cisoido de Zahradnik anstataŭigis cirklon de Diocles per koniko.
La konkoido de de Sluze estas cisoido kiu havas cirklon pasantan tra O kiel la kurbo α kaj rekton paralelan al tanĝanto de α je O kiel la kurbo β. Ĝi estas, fakte, ne konkoido.
28817 Simoneflood
28817 Simoneflood estas tre malgranda, treege hela asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estas nomita en honoro de Simone Flood, mentorino por unu finalist(in)o de la Broadcom MASTERS 2013, konkurso pri matematiko kaj scienco por gestudentoj de meza lernejo. Ŝi instruas ĉe la Stuart Middle School de Stuart (Florido).
Afekcia perturbo
La afekciaj perturboj (angle affective disorders aŭ mood disorders, germane affektive Störungen) estas akutaj, daŭraj aŭ epizodaj psikaj malsanoj de la afekcioj (necesas atenti ke la Esperanta vorto afekto havas alian signifon ol la ĉi-tie celata psikiatria termino). Baze temas pri perturbo de la emocioj, sed por fikso de ĝusta diagnozo endas ankaŭ atenti la viglecon, spontaneecon, vegetativajn funkciojn kiel la kvanton de dormo, la apetiton aŭ la libidon, kaj krome la socian interagon de la koncerna homo. Krome samtempe povas aperi simptomoj de psikozo, do misfunkcioj de la pensado kiel halucinoj aŭ paranojoj.
La koncernatoj aŭ havas patologie plialtigitan aŭ malaltigatan nivelon de la afekcioj. En la unua kazo ili estas neadekvate troaktivaj kaj emocie troekscititaj – tiam temas pri manio aŭ eŭforio (diagnozataj, sed en komparo tre mildaj formoj de manio nomatas "hipomanio"). En la dua kazo, la alia ekstremaĵo, temas pri situacie neadekvata deprimiĝo, malfeliĉiĝo, senesperiĝo kaj senenergieco – la depresio.
Ambaŭ statoj ankaŭ povas aperi pli aŭ malpli regule alternante ĉe la sama homo – la kombinitan psikan malsanon oni nomas "bipolara" aŭ "dupolusa perturbo" (foje ankaŭ "ciklotimio").
La afekciaj perturboj en la Internacia Klasifiko de Perturboj (ICD-10) de la Monda San-Organizo estas detale difinitaj kaj kategoriitaj laŭ la kodoj F30 ĝis F39.
Parto de la difino estas, ke ne rajtas esti ekkonebla klara ekstera kaŭzo de la malsano. Kaj depresioj reagaj al traŭmataj travivaĵoj, psike influaj veneniĝoj kaj akcidentaj, degeneraj aŭ inflamaj malsanoj de la cerbo ne estas klasifikeblaj afekcia perturbo. Same puraj malpliintensiĝoj de la afekcioj, kiel ili observeblas ĉe iuj formoj de psikozoj kaj ĉe demenco, ne inkluziviĝas.
Vista Alegre (Suda Rio-Grando)
Vista Alegre estas municipo en la subŝtato Suda Rio-Grando de Brazilo. Ĝi situas en la mezoregiono Nordokcidento de Rio-Grando (portugale Noroeste Rio-grandense), kaj apartenas al la mikroregiono Frederico Westphalen. Laŭ la stato de en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km² - en 2010 estis 2 832 loĝantoj.
Samtgemeinde Bevensen-Ebstorf
Samtgemeinde Bevensen-Ebstorf estas komunumaro, do administra ligo de pluraj formale sendependaj politikaj komunumoj, de la federacia lando Malsupra Saksio en nordokcidenta Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Uelzen de la federacia lando Malsupra Saksio, kaj ĝia administra centro estas la urba komunumo Bad Bevensen. La administra unuo ekestis la 1-an de novembro 2011, kiam unuiĝis la antaŭaj komunumaroj Bevensen kaj Altes Amt Ebstorf. Fine de la komunumaro sume havis  loĝantojn.
Konkoido
En geometrio, konkoido aŭ konĥoido estas kurbo produktita de fiksa punkto O, la alia donita kurbo, kaj longo d. Por ĉiu rekto tra O kiu sekcas la donitan kurbon je A la du punktoj sur la rekto kiu estas je distanco d de A estas punktoj de la konkoido.
Samtgemeinde Bevensen-Ebstorf
Membraj komunumoj de la komunumaro estas:
Konkoido
La plej simpla esprimo uzas polusaj koordinatoj kun O je la fonto. Se r=α(θ) estas la donita kurbo tiam r=α(θ)±d estas la konkoido.
La prototipo de ĉi tiu klaso estas la konkoido de rekto de Nicomedes en kiu la donita kurbo estas rekto.
Heliko de Pascal estas konkoido kun cirklo kiel la donita kurbo.
La konkoido de de Sluze ne estas konkoido laŭ ĉi tiu difino sed estas speco de cisoido. La konkoido de Dürer estas nek konkoido nek cisoido.
(19933) 1981 EW5
(19933) 1981 EW5 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la usona astronomo Schelte J. Bus elde la Observatorio de Siding Spring, proksime de Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Cefa
Cefa (ĉefa) (hungare: Cséffa ĉefa) estas komunumo en Rumanio nord-nordoriente de Salonta. Administre apartenas al Cefa vilaĝoj Ateaş, Bicaci, Gepiu, Roit, Sânnicolau Român.
Loĝantaro
En 1910 ĝi nombris 1 637 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en 1992 1269 (rumanoj, 7% hungaroj).
Historio
Cséffa estis unue menciita skribe en 1302. Ĝis 1919 kaj inter 1919 kaj 1944 Cséffa apartenis al Hungario (Bihar).
DAR
La tri-litera kombinaĵo DAR havas plurajn signifojn, inter aliaj:
Bizanos
Bizanos estas franca situanta en departemento Pyrénées-Atlantiques, regiono Nova Akvitanio.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Bizanosiens.
Stabileco
La titolo havas malsamajn signifojn:
Samfokusa
Samfokusa estas havanta la saman fokuson.
Nilsiä
Nilsiä estas eksa urbo de Finnlando en Norda Savonio en norda parto de Kuopio. Ĝi estis ligita al Kuopio en komenco de jaro 2013. En 2012 Nilsiä estis 6528 loĝantoj. En 1962 Nilsiä havis 9246 loĝantojn. Nilsiä fariĝis urbo en 1998. En Nilsiä situas multe montetoj kaj lagoj. La plej granda lago estas Syväri. Montetoj estas ekzemple Tahkovuori, Pisavuori kaj Kinahmi. En Nilsiä estas muzeo pri Paavo Ruotsalainen. En Nilsiä aperas lokgazeto Pitäjäläinen. Areo de Nilsiä kreskis en komenco de jaro 1973. Tamen Nilsiä ankaŭ perdis areon al Juankoski. En 2012 la areo de Nilsiä estis 847.72 km², el kio estis tero 711.58 km² kaj akvo 136.14 km². Komunumo Nilsiä estis fondita en 1869.
Koichi Usui
Koichi Usui (碓井 幸一, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe JEF United Ichihara.
Chemilly - Appoigny (stacidomo)
Chemilly - Appoigny estas franca stacidomo sur linio - Cosne, situanta en  Chemilly-sur-Yonne, apud Appoigny, en departemento Yonne, regiono Burgonjo-Franĉkonteo.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Burgonjo-Franĉkonteo.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Laroche-Migennes - Cosne (753000).
Bagratida Armenio
La Bagratida Reĝlando Armenio (armene Բագրատունյաց Հայաստան Bagratunjac' Hajastan, ankaŭ konata kiel Bagratida Armenio (armene: Բագրատունիների թագավորություն, Bagratunineri tagavorutju'n, "reĝlando de la bagratidoj"), estis sendependa ŝtato establita de Aŝoto la 1-a frue en la 880-aj jaroj post preskaŭ du jarcentoj da eksterlanda dominado de Granda Armenio sub araba regado de la umajadoj kaj abasidoj. Kun la du tiamaj potencoj en la regiono, la abasidoj kaj bizancanoj, tro maltrankvilaj por koncentri siajn fortojn por subigi la popolojn de la regiono kaj dispeli plurajn el la armenaj naĥararaj nobelaj familioj, Aŝoto povis certigi sin kiel gvidan reprezentanton de movado por forpeli la arabojn de Armenio.
La prestiĝo de Aŝoto elstaris, ĉar li estis flatita de bizancaj kaj arabaj ĉefoj, kiuj volis konservi bufroŝtaton proksime al siaj limoj. La kaliflando rekonis Aŝoton kiel "princo el princoj" en 862 kaj, poste, reĝo en 884 aŭ 885. La establado de la bagratida reĝlando poste kondukis al la fondo de pluraj aliaj armenaj princlandoj kaj reĝlandoj: Tarono, Vaspurakano, Karso, Ĥaĉeno kaj Sjuniko. Unueco inter ĉiuj ĉi ŝtatoj kelkfoje estis malfacile atingebla, dum la bizancanoj kaj araboj ne perdis tempon ekspluatante la situacion de la reĝlando al siaj propraj gajnoj. Sub la regado de Aŝoto la 3-a, Ani iĝis la ĉefurbo de la regno kaj kreskis kun propspera ekonio kaj ĝis grava kultura centro.
La unua duono de la 11-a jarcento vidis la malkreskon kaj eventualan kolapson de la reĝlando. Kun la venko de la imperiestro Bazilo la 2-a aneksante partojn de sudokcidenta Armenio, reĝo Hovhannes-Smbat sentis sin devigita cedi siajn teritoriojn kaj en 1022 promesis "testamente" sian regnon al la bizancanoj post sia morto. Tamen, post la morto de Hovhannes-Smbat en 1041, lia posteulo, Gagiko la 2-a, rifuzis transdoni Anion kaj daŭrigis reziston ĝis 1045, kiam lia reĝlando, plagita de internaj kaj eksteraj minacoj, estis finfine prenita de bizancaj fortoj.
Fono
La malfortiĝo de la Sasanida Imperio dum la 7-a jarcento kondukis al kreskado de alia regiona potenco, la islamaj araboj. La umajadaj araboj konkeris vastajn teritoriojn en Mezoriento kaj, turnante norden, komencis periode lanĉi atakojn en teritorio de Armenio en la jaro 640. Teodoros Rŝtuni, la armena kuropalato, subskribis pacakcepton kun la kaliflando kvankam la daŭra milito kun la araboj kaj bizancanoj baldaŭ kondukis al plia detruo tra Armenio. En 661, armenaj gvidantoj konsentis submetiĝi al islama regado dum ĉi-lasta konsentis rekoni Grigor Mamikonjan-on de la potenca naĥarara familio Mamikonjan kiel iŝĥan (aŭ princo) de Armenio. Konita kiel "al-Arminija" kun ĝia ĉefurbo ĉe Dvin, la provinco estis gvidita de vostikan, aŭ guberniestro.
Tamen, umajada regado en Armenio kreskis en krueleco komence de la 8-a jarcento. Ribeloj kontraŭ la araboj disvastiĝis tra Armenio ĝis 705, kiam, sub la preteksto de renkontiĝo por intertraktadoj, la araba vostikano de Naĥiĉevano buĉis preskaŭ ĉiujn armenajn nobelojn.. La araboj provis interkonsentiĝi kun la armenoj sed la altrudo de pli altaj impostoj, malriĉiĝo de la lando pro manko de regiona komerco, kaj la subteno de la umajadoj de la Bagratida familio prefere al la Mamikonjanoj (aliaj rimarkindaj familioj inkludis la Arcrunidoj, Kamsarakan, kaj Rŝtunidoj) malfaciligis ĉi tion. Utiliginte la renverson de la umajadoj de la abasidoj, dua ribelo estis elpensita kvankam ĝi ankaŭ estis malsukcesa parte pro la froteca rilato inter la bagratida kaj mamikonjana familioj. La fiasko de la ribelo ankaŭ rezultigis la preskaŭ malintegriĝon de la mamikonjana nobela familio, kiu perdis la plimulton de la teritorio, kiun ĝi regis (membroj de la arcrunidoj povis eskapi kaj ekloĝi en Vaspurakano).
Tria kaj lasta ribelo, naskita el similaj plendoj kiel la dua, estis lanĉita en 774 sub la gvidado de Muŝegh Mamikonjan kaj kun la subteno de aliaj naĥararoj. Tamen la abasidaj araboj marŝis al Armenio kun armeo de 30.000 viroj kaj decide dispremis la ribelon kaj ĝiajn instigantojn dum la batalo de Bagrevando la 24-an de aprilo 775, lasante grandan malplenon por la ununura nerompita familio, la bagratidoj.
Ascendo de la Bagratidoj
La Bagratida familio ĉiumomente plibonigis siajn rilatojn kun la abasidaj kalifoj ekde kiam ili ekregis en 750. La abasidoj ĉiam traktis la familiajn atingojn kun suspekto, sed komence de la 770-aj jaroj, la bagratidoj venkis ilin kaj la rilato inter la du draste pliboniĝis: la bagratidoj baldaŭ estis konsiderataj kiel estroj de la armenoj en la regiono. Post la fino de la tria ribelo, kiun la bagratidoj saĝe elektis ne partopreni, kaj la disvastiĝon de kelkaj el la princaj domoj, la familio restis sen iuj timindaj rivaloj. Tamen, kelkaj tujaj ŝancoj preni plenan kontrolon de la regiono estis komplikitaj de araba enmigrado al Armenio kaj la nomumo de kalifo de emiroj por regi en lastatempe kreitaj administraj distriktoj (emirlandoj). Sed la nombro de araboj loĝantaj en Armenio neniam kreskis tiel grande por formi plimulton nek la emiroj estis plene subordigitaj de la kalifo. Kiel la historiisto George Burnutjan observas, "ĉi tiu fragmentado de araba aŭtoritato donis la okazon por reaperi" de la bagratidoj gvidataj de Aŝoto Msaker (la "Viando-Manĝanto").
Aŝoto komencis aneksi la landojn, kiuj antaŭe apartenis al la Mamikonjanoj, kaj aktive kampanjis kontraŭ la emiroj kiel signo de lia fideleco al la kaliflando, kiu en 804 donis al li la titolon iŝĥan (princo). Post lia morto en 826, Aŝoto lasis testamente sian teron al du el liaj filoj: la plej aĝa, Bagrat Bagratuni ricevis Taronon kaj Sasunon kaj heredis la prestiĝan titolon de iŝĥanac iŝĥan, aŭ princo el princoj, dum lia frato, Smbat la Konfesanto, fariĝis la sparapeto de Sper kaj Tajk.
Starigo de la reĝlando
La armena ŝanco renversiĝis en 867 kun la aliro de la armena imperiestro de Bazilio la 1-a al Bizancio, kies sukcesaj militaj kampanjoj kontraŭ la araboj definitive malfortigis la regadon de la abasidoj en Armenio. En 857, Smbato estis sukcedita de sia filo Aŝoto la 1-a, kiu prenis mezuritan aliron por iom post iom repreni teritoriojn antaŭe poseditajn de la araboj. Li prenis la titolon princo el princoj en 862 kaj nomumis sian fraton Abaso sparapeto, kiam ili komencis forpuŝi la arabojn kiuj estis en Tajko. Liaj komencaj penadoj forpeli la vostikanon (reganton) de al-Arminija malsukcesis, kvankam ĉi tio ne malhelpis lin uzi la rivalecojn inter araboj kaj bizancanoj.
Frue, li estis flatita de malespera Bizancio kiu bezonis sekurigi sian orientan flankon por direkti plenan forton kontraŭ la araboj; kvankam Aŝoto deklaris sian lojalecon al la imperio, bizancaj estroj daŭrigis sian multjaran postulon, ke la Armena Eklezio faru religiajn koncesiojn al la Orienta Ortodoksa Eklezio. Sinodo de armenaj ekleziestroj estis kunvokita kaj letero ŝarĝita de malĝusta vorto, sendita al Konstantinoplo, povis subteni provizoran interkonsenton inter la du eklezioj. Ĉiukaze, religiaj diferencoj malmulte gravis por la bizancanoj, konsiderante la minacon, kiun la araboj daŭre montris. . En 884, la kalifo Al-Mu'tamid, reagante al la postuloj de armenaj princoj kaj religiaj estroj kaj, pli grave, la sekurecaj riskoj permesante al Armenio fali sub la bizanca orbito, sendis kronon al Aŝoto, rekonante lin kiel reĝon. Ĉi tiu ago ne estis mistrafita de Bazilo, kiu simile sendis kronon al Aŝoto. Aŝoto translokigis sian tronon al la fortikigita urbo Bagarano kaj estis ĉi tie kie lia kronada ceremonio okazis iam inter 884 aŭ 885.
Tiel, Aŝoto restarigis la armenan monarkion kaj fariĝis la unua reĝo de Armenio depost 428. Li certigis la favoron kaj de la bizancanoj kaj de la araboj sed finfine montris lojalecon al Bazilo kaj elektis meti finon al alianco kun la bizancanoj en 885. Aŝoto ne estis la ununura armena princo de la regiono (aliaj princlandoj ekzistis en Sjuniko, Vaspurakano kaj Tarono) tamen li komisiis la plenan subtenon de la aliaj princoj, kiuj rekonis sian aŭtoritaton kiel reĝo. Kun la reĝa statuso, lia aŭtoritato ankaŭ transdonita al la najbaraj ŝtatoj de Kartvelio, Kaŭkaza Albanio kaj pluraj de la arabaj emirlandoj. La regado de Aŝoto estis mallonga kaj post lia morto, en 890, la filo Smbato la 1-a lin sukcedis.
Smbato la 1-a
Smbato la 1-a estis kronita kiel reĝo en 892, post mallonga provo de sia onklo Abaso por interrompi lian sinsekvon en la trono. Smbato daŭrigis la politikon de sia patro konservi amikajn rilatojn kun Bizanco, sed li memoris la timojn de la araboj pri la Armena-Bizanca alianco. Parolante kun la araba vostikano (reganto) Muhammad Ibn Abi'l-Saj (Afŝin), Smbato konvinkis lin, ke la alianco ne nur estus por la duobla profito de Bizanco kaj Armenio, sed ankaŭ efikus por la ekonomia favoro de la araboj. Smbato ankaŭ atingis gravan venkon kiam la 21-an de aprilo 892, li rekaptis la historian urbon Dvin el de la araboj.
La sukcesoj de Smbato baldaŭ haltis kiam Afŝin decidis, ke li ne povos toleri potencan Armenion tiel proksiman al siaj potencoj. Li reprenis Dvin-on kaj sukcesis preni la edzinon de Smbato kiel ostaĝon ĝis ŝi estis liberigita anstataŭ la filo kaj nevo de Smbato. La militoj kontraŭ Armenio daŭris eĉ post la morto de Afŝin en 901, kiam lia frato Jusuf Ibn Abi'l-Saj fariĝis vostikano de al-Arminija. Dum la regado de Jusuf, li ne estis tuj malfavora, Smbato faris serion da mispaŝoj, kiuj kondukis al kelkaj el liaj aliancanoj malantaŭeniri lin: ĉar li klopodis pacigi sian orientan aliancanon, Smbato de Sjuniko, cedante al li la urbon Naĥiĉevano. Gagiko Arcruni de Vaspurakano en la armiloj de Jusuf, ĉar la urbo estis parto de la kampoj de Gagiko. Jusuf profitis el ĉi tiu konflikto donante al Gagiko kronon en 908, tiel igante lin reĝo Gagiko la 1-a de Vaspurakano kaj kreante armenan ŝtaton kontraŭa al tiu gvidita de Smbato.
Ĉar Jusuf komencis novan kampanjon kontraŭ Smbato kune kun Gagiko en 909, nek la bizancanoj nek la kalifo sendis helpon al Smbato; pluraj armenaj princoj ankaŭ elektis reteni sian subtenon. Tiuj, kiuj alianciĝis kun Smbato, estis brutale traktitaj de la potenca armeo de Jusuf: Muŝegh, la filo de Smbat kaj lia parenco Smbat Bagratuni, kaj Grigor la 2-a de okcidenta Sjuniko estis ĉiuj venenitaj. La armeo de Jusuf detruis la reston de Armenio kiam ĝi iris al Blua Fortikaĵo, kie Smbato rifuĝis sin, kaj sieĝis ĝin dum kelka tempo. Smbato fine decidis liveri sin antaŭ Jusuf en 914 esperante ĉesigi la araban atakon; Jusuf, aliflanke, montris nenian kompaton al sia kaptito kiam li torturis la armenan reĝon ĝis morto kaj metis lian senkapan korpon sur krucon en Dvin.
Reviviĝo sub Aŝoto Jerkat
Dume, la klopodoj de Jusuf por dispremi Gagikon malsukcesis; anstataŭe, Jusuf turnis sian atenton al Aŝoto kaj provis malfortigi sian pozicion kronante la kuzon de Aŝoto, Aŝoto Ŝapuhjan, reĝo de Armenio. La armeoj de Aŝoto Ŝapuhjan kaj Jusuf, tamen, ne povis ĉesigi la bizancan antaŭeniĝon, kiu ĉesis kapti Dvin pro la komenco de vintro. Tamen, la forto revenigis Aŝoton al potenca pozicio en Armenio kaj sukcesis kaŭzi pezajn viktimojn kontraŭ la araboj. Ĉi tio ankoraŭ lasis Aŝoton, la kontraŭreĝon, regantan en Dvin kaj civila milito eksplodis de 918 ĝis 920, kiam la pretendanto fine koncedis malvenkon. Multnombraj aliaj ribeloj en Armenio ankaŭ okazis sed Aŝoto povis venki ĉiujn. En 919, Jusuf instigis malsukcesan ribelon kontraŭ la kalifo kaj estis anstataŭita de multe pli bonhava vostikano, Subuko. Subuko rekonis Aŝoton kiel la leĝan reganton de Armenio kaj premiis lin per la titolo de Ŝahanŝaho, aŭ "reĝo el reĝoj."
Ironie, la bizancanoj afliktis la proksimajn rilatojn de Aŝoto kun la araboj kaj sendis novan forton sub la armena domestiko de la skoloj Johano Kurkuas por interrompi la pozicion de Aŝoto kiel reĝo kaj subteni la ribelantojn kontraŭ li. En 928, Kurkuas atingis Dvin en malsukcesa provo kapti la urbon kiu estis defendita kaj de la araboj kaj de Aŝoto. En 923, la kalifo, alfrontante problemojn hejme, liberigis Jusufon, kiu vojaĝis reen al Armenio por liberigi sian furiozecon kontraŭ Armenio kaj speciale kontraŭ Gagiko la 1-a. Li komencis postuli tributon de la armenaj regantoj sed alfrontis konsiderindan reziston de Aŝoto la 2-a. Fojfoje Aŝoto sukcesis venki kaj detrui la arabajn armeojn senditajn kontraŭ li dum pluraj jaroj. Fine, en 929, Jusuf mortis kaj grandega potenca lukto okazis inter rivalaj iranaj kaj kurdaj familioj en Azerbajĝano, tiel reduktante la araban minacon al Armenio. Imperiestro Romano la 1-a ankaŭ turnis sian atenton de la oriento por batali la arabojn en Sirio. La penoj de Aŝoto por konservi kaj defendi la regnon donis al si la epiteton "Jerkat", aŭ Fero. Li mortis en 929 kaj sukcedis lin la frato, Abaso la 1-a.
Stabileco sub Abaso
Alia fremda minaco, kiun Abaso konstante alfrontis, estis invado de reĝo Bero de Abĥazio en 943: nova kirko estis konstruita en Kars sub ordonoj de Abaso kaj antaŭ ĝia konsekro, Bero aperis kun armeo laŭ la rivero Aras, postulante. ke la nova kirko estu konsekrita sub kalcedona rito. Abaso rifuzis fari ajnan koncedon kaj embuskis la fortojn de Bero dum tagiĝa atako. Pluraj pli da bataletoj okazis, kie Bero estis fine kaptita de la viroj de Abaso. Abaso prenis la reĝon Bero, iris kun li ĝis la nova kirko kaj diris al li, ke li neniam revidos ĝin, blindigante lin kaj resendante lin al Abĥazio. Abaso mortis en 953, lasante sian regnon al siaj du filoj, Aŝoto la 3-a kaj Muŝegh.
Ora epoko de Armenio
La oficiala kronado de Aŝoto la 3-a kiel reĝo de Armenio okazis en 961, post la translokiĝado de la Sankta Seĝo el Vaspurakano al Argino, proksime al la urbo Ani. Ĉeestis pluraj kontingentoj de armenaj militistoj, 40 episkopoj, la reĝo de Kaŭkaza Albanio, kaj ankaŭ la katolikoso Anania Mokaci, kiu kronis la reĝon kun la titolo deŜahanŝaho. En tiu sama jaro, Aŝoto ankaŭ translokigis la ĉefurbon el Kars al Ani. La bagratidaj reĝoj neniam elektis urbon por fikse loĝi, alternante la urbojn Bagaran, Ŝirakavano kaj Kars; Kars neniam atingis statuson, kiel ĝi povus fariĝi ĉefurbo, kaj Dvin estis tute ignorata, pro ĝia proksimeco al la malamikaj emiroj. La naturaj defendoj de Anio taŭgis la deziron de Aŝoto sekurigi areon, kiu povus elteni sieĝon, kun bona komerca itinero kiu iris tra Dvin al Trabzon.
Pro ĉi tiu komerca itinero, la urbo rapide komencis kreski kaj la la ĉefa politika, kultura kaj ekonomia centro de Armenio. Bazaroj, merkatoj, metiejoj, gastejoj estis establitaj de la komercistoj kaj loĝantoj de la urbo, dum la naĥarar-elito sponsoris la konstruadon de grandiozaj domoj kaj palacoj. La konstruado ankaŭ estis kompletigita per la propra filantropio de la reĝo Aŝoto, inkluzive la konstruadon de la famaj muroj "Aŝotaŝen" konstruitaj ĉirkaŭ Ani, monaĥejoj, hospitaloj, lernejoj kaj domoj (lia edzino Ĥosrovanujŝ ankaŭ fondis la monaĥejajn kompleksojn ĉe Sanahin en 966 kaj Haghpat en 976). La sponsorado de Aŝoto pri la konstruado de ĉiuj ĉi konstruaĵoj donis al li la kromnomon "Voghormats", aŭ "la Kompatema". Aŝoto ankaŭ estis plejparte sukcesa en eksterlandaj aferoj. Kiam bizanca armeo gvidita de la bizanca imperiestro Johano la 1-a Tzimisko eniris en Taronon en 973, laŭdire venĝante la morton de sia domestiko mortigita de la araboj en Mosulo, Aŝoto mobilizis 80.000 armeanojn por renkontiĝi kaj devigi lin retroiri. En la sekva jaro, li finis aliancon kun Tzimisko kaj sendis 10.000 armeanojn al kampanjo kun la imperiestro kontraŭ la islamaj emiroj en Halepo kaj Mosulo. Aŝoto ankaŭ malsukcese provis kapti Dvinon kiu timas estis ub la ŝadadida emiro en 953; li sieĝis ĝin dum sufiĉe longa tempo, sed li devis retiriĝi ĉar la urbo estis bone ŝirmita de eksteraj atakoj kaj sieĝoj.
Sub-reĝlandoj
Nova fenomeno komencita sub la regado de Aŝoto la 3-a kaj daŭrigita sub liaj posteuloj estis la starigo de sub-reĝlandoj tra tuta la bagratida Armenio. Aŝoto sendis sian fraton Muŝegh la 1-a por regi en Kars (Vanando) kaj permesis al li uzi la titolon reĝo. La administra distrikto de Dzoraget proksime al Lago Sevan estis donita al la filo de Aŝoto, Gurgeno, la prapatro de la kjurikida linio en 966, kiu poste postulis la titolon de reĝo. La proliferado de tiom multe da reĝlandoj funkciis por la profito de Armenio kondiĉe ke la reĝo en Anio restu forta kaj konservu sian hegemonion super aliaj reĝoj. Alimaniere, la reĝoj, ankaŭ iliaj respektivaj episkopoj, kiuj postulis la pozicion de katolikoso kaj formulis siajn proprajn doktrinojn, komencis tuŝi la limojn de la aŭtonomeco.
Progreso sub Smbato kaj Gagiko
Ĉi tiu prospera epoko tra kiu vivis Armenio daŭris senĉese sub la regado de la filo kaj posteulo de Aŝoto, Smbato la 2-a. Anio kreskis tiom multe post la alveno de Smbato en 977, ke dua aro da muroj, nomitaj Smbataŝen-muroj, estis ordonita de la nova reĝo.
Malpliiĝo kaj bizanca altrudado
La bizancanoj malrapide rampis orienten al Armenio en la lasta jardeko de la 10-a jarcento. La multaj venkoj de la imperiestro Bazilo la 2-a kontraŭ la araboj kaj internaj arabaj luktoj helpis pretigi la vojon al Kaŭkazo. La oficiala politiko de Konstantinopolo estis, ke neniu kristana reganto estas egala aŭ sendependa de la bizanca imperiestro, kaj eĉ se iam estis vualita de diplomatiaj kompromisoj, la finfina celo de la imperio estis la kompleta aneksado de la armenaj reĝlandoj. Meze de la 10-a jarcento, la Bizanca Imperio kuŝis laŭ la tuta longo de la okcidenta limo de Armenio. Tarono estis la unua armena regiono aneksita de la Bizanca Imperio. Iusence, la bizancanoj konsideris la bagratidajn princojn de Tarono kiel iliaj vasaloj, ĉar ili konstante akceptis titolojn, kiel tiu de strategos, kaj stipendioj de Konstantinopolo. Kun la morto de Aŝoto Bagratuni de Taron en 967 (ne konfuzebla kun Aŝoto la 3-a), liaj filoj Grigor kaj Bagrat ne povis rezisti la premon de la imperio, kiu aneksis la armenan princlandon rekte kaj konvertis ĝin en bizanca provinco.
Internaj kvereloj kaj forfalo
Post la morto de la reĝo Gagiko la 1-a (en 1017 aŭ 1020), la reĝlando estis dividita inter liaj du filoj, Hovhannes-Smbat, kiu ricevis la teritorion de Anio, kaj Aŝoto la 4-a la kuraĝa, kiu konservis teritorion, kiu devus inkluzivi Dvin, sed kiun li ne povis okupi ĉar li mem estis kaptita de la ŝadadida emiro Abu'l-Aswar Shavur ibn Fadl de Gandzak. La du fratoj batalis dum siaj vivoj. En ĉi tiuj tumultaj tagoj, implikitaj en teritoriaj kvereloj, la seninfana Hovhannes-Smbat sendis la katolikoson Petros Getadarts al Bizancio por intertrakti partan ripozon forlasante sian reĝlandon al la imperio post sia morto. Tujaj rezultoj de ĉi tiu ago estis nekonataj, sed post la morto de la du fratoj en 1040–1041, la nova bizanca imperiestro kaj posteulo de Bazilo la 2-a postulis la reĝlandon Bagratida Armenio. La filo de Aŝoto, juna Gagiko la 2-a, kun la subteno de sparapeto Vahram Pahlavuni kaj liaj sekvantoj, regis nur du jarojn. Malgraŭ internaj malkonsentoj kondukitaj de por-bizanca reganto Sargis Hajkazn, la armena reĝo povis forpuŝi turkmenan atakon. Tamen, eble kun la persvado de Sargis, li akceptis la inviton de imperiestro Konstantino la 9-a al Konstantinopolo, kie li devis cedi sian regadon al la imperio kontraŭ regado en Kapadokio. En 1044, la bizancanoj invadis du fojojn Ani sed ne sukcesis konkeri ĝin. Konsiderante ĉi tiun ekstreman situacion, katolikoso Petros Getadarts, kiu regis Ani en la foresto de la reĝo, kapitulacis Ani favore al la bizancanoj en 1045. Ani tiam estis aneksita al la provinco Iberio kiu estis renomita "Iberio kaj Anio" aŭ "Iberio kaj Armenio".
La bagratida reĝo de Kars, Gagik-Abaso, ankoraŭ konservis sian tronon eĉ post 1064 kiam Anio falis antaŭ la selĝukaj turkoj, sed eĉ li estis devigita cedi siajn terposedaĵojn al la bizancanoj kaj retiri sin al Anatolio, nur por vidi Kars-on kaptita de la turkoj. En 1065. En Baghko kaj Orienta Sjunik, nur kelkaj armenaj fortikaĵoj restis.
Registaro
La reĝo de Bagratida Armenio posedis senlimajn potencojn kaj estis la lasta aŭtoritato por solvi demandojn pri fremdaj kaj hejmaj aferoj. La princoj kaj naĥararoj estis rekte subigitaj al la reĝo kaj ricevis kaj konservis siajn terojn nur per lia permeso. Se iuj nobeloj malobeis la ordonojn de la reĝo, li havus la rajton konfiski iliajn landojn kaj distribui ilin al aliaj nobeluloj. La koncepto pri dia rajto, tamen, ne ekzistis kaj malobeo fare de la naĥarara elito povus esti kongrua kun la konstanteco de la reĝo mem.
Religio
Plej multaj armenoj apartenis al la Armena Apostola Eklezio sed estis elementoj en armena socio, kiuj ankaŭ aliĝis al la Orienta Ortodoksa Eklezio, la oficiala religio de la Bizanca Imperio. Bizanco plurfoje postulis komunion kun la Armena Eklezio kiel antaŭkondiĉo por sendi helpon al la bagratidoj, sed plej multaj provoj ne estis fruktodonaj.
Meze de la 10-a jarcento, nova interna defio al la aŭtoritato de la Armena Eklezio kaj la reĝlando ekestis kiam la Tondrakianoj spertis revigliĝon. Kontraŭ-feŭda kaj hereza kristana sekto, kiu estis premita de la araboj kun la apogo de la Armena Eklezio en la 9-a jarcento, la tondrakia movado allogis multajn adeptojn dum ĉi tiu periodo. Aŝoto la 3-a ekkomprenis la danĝeron, ke la Tondrakianoj kontraŭstaras la reĝlandon kaj pro tio li rekte subigis la Eklezion, donis al ĝi teritoriojn kaj sponsoris la konstruadon de novaj monaĥejoj kaj preĝejoj. La mesaĝo de la Tondrakianoj tamen plu disvastiĝis kaj sinsekvaj armenaj reĝoj agadis por subpremi ĝian disvastiĝon.
Demografio
Dum la periodo de la bagratida dinastio, la granda plimulto de la loĝantaro de Armenio restis armena. Arabaj fontoj de la 10-a jarcento atestas, ke la urboj de la valo Aras restis ĉefe armenaj kaj kristanaj malgraŭ araba islama regado. Fakte, la araba geografo de la 10-a jarcento Ibn Haŭkal specifis, ke la armena estis uzata en Dvin kaj Naĥiĉevano. Sendube, estis rimarkinda islama ĉeesto en iuj regionoj de Armenio. Ekzemple, la suda regiono de Aghdznik estis tre arabigita ekde pli fruaj periodoj de islama regado. Sur la norda bordo de la lago Van en la 9-a kaj 10-a jarcentoj, estis ankaŭ konsiderinda islama loĝantaro, kiu konsistis el etnaj araboj, kaj poste dajlamidoj el Azerbajĝano.
Ekonomio
La bagratida reĝlando baziĝis esence sur du ekonomioj: unu kiu estis centrita ĉirkaŭ agrikulturo bazita sur feŭdismo kaj la alia, kiu koncentriĝis pri merkantilismo en urboj kaj urbetoj. Kamparanoj (konataj kiel ramikoj) formis la plej malaltan klason en la ekonomia tavolo kaj plejparte okupiĝis pri bredado de brutaro kaj agrikulturo. Multaj el ili ne posedis teron, kaj vivis kiel luprenantoj kaj laboris kiel dungitaj manfortoj aŭ eĉ sklavoj sur la teroj posedataj de riĉaj feŭdaj familioj. Kamparanoj estis devigitaj pagi pezajn impostojn al la registaro kaj al la Armena Apostola Eklezio krom iliaj feŭdaj senjoroj. Plej multaj kamparanoj restis malkontentaj kaj la amasa impostado, kiun ili devis pagi, foje okazigis la ribelojn de kamparanoj, kiujn la ŝtato devigis sufoki.
La reĝlando kreita de la bagratidoj ne faris siajn proprajn monerojn, kaj uzis la monerojn de Bizanco kaj de la Araba kaliflando. La vastigita komerco inter Bizanco kaj la kaliflando establis plurajn interŝanĝajn itinerojn tra la tuta Armenio. La plej grava vojo komenciĝis en Trabzon, en Bizanco, kaj de tie ĝi ligis la urbojn Ani, Kars kaj Artsn. La urbo Kars permesis komercadon moviĝi norden, al havenoj de Nigra Maro kaj al Abĥazio; aliaj itineroj estis ligitaj al urboj en Anatolio kaj Irano; kaj la ĉefa vojo kondukanta de la kaliflando al Kievo estis konata kiel la "Granda Armena Vojo". Anio ne troviĝis laŭ iuj antaŭe gravaj komercaj vojoj, sed pro ĝia grandeco, potenco kaj riĉeco ĝi fariĝis grava komerca akso. El Ani, Armenio eksportis teksaĵojn, metalaĵojn, kirasojn, juvelojn, ĉevalojn, brutojn, salon, vinon, mielon, lignon, ledon kaj felojn. Ĝiaj ĉefaj komercaj partneroj estis la Bizanca Imperio, la araboj sed ankaŭ komercis kun la Kieva Regno kaj Centra Azio. Armena-loĝata Dvin restis grava urbo kune kun Ani, kiel montras viva priskribo fare de la araba historiisto kaj geografo al-Mukadasi:
Arto kaj literaturo
La arabaj atakoj kaj invado de Armenio same kiel la ruinigado de la regiono dum la bizanc-arabaj militoj plejparte sufokis ĉiun esprimon de armena kulturo en kampoj kiel historiografio, literaturo kaj arkitekturo. Ĉi tiuj restriktoj malaperis kiam la reĝlando de la bagratidoj estis establita, enkondukante novan oran epokon de la armena kulturo.
La manko de forta araba ĉeesto vidis kreskon de la nombro de historiistoj, kiuj skribis kaj dokumentis la rilatojn inter Armenio kaj aliaj landoj kaj priskribis multajn okazaĵojn kiuj okazis el la 7-a ĝis la 11-a jarcentoj. Danke al la patroneco de la reĝoj kaj nobeloj, monaĥejoj fariĝis centroj por studado kaj skribado de literaturo tra la tuta regno. La monaĥejoj de Haghpat kaj Sanahin estis konataj centroj por pli alta lernado. Rimarkindaj figuroj en armena literaturo kaj filozofio dum ĉi tiu periodo inkludis la mistikan Grigor Narekaci kaj Grigor Magistros.
La arto de lumigitaj manuskriptoj kaj miniaturaj ilustraĵoj ankaŭ estis revivigita dum ĉi tiu epoko. La relativa periodo de paco inter Bizanco kaj Armenio dum la dua duono de la 10-a jarcento kondukis al granda interrilatado inter armenaj artistoj kaj iliaj grekaj kolegoj. Aŭtoroj de manuskriptoj armenaj emis emfazi la naturan aspekton de la homa korpo en ilustraĵoj aŭ rezigni pri ĝi kaj anstataŭe koncentriĝi pri la aspekto de ornamado.
Armena arkitekturo dum la epoko de la bagratidoj estis aparte elstara kaj "la plej multaj el la pluvivaj preĝejoj en nuna Armenio estas el ĉi tiu periodo." La urbo Anio, situanta sur la grava komerca intersekcio inter la bizancanoj, araboj kaj komercistoj el aliaj landoj, kreskis dum la 9-a jarcento kaj komerce kaj kulture, gajnante famon pro ĝiaj "40 pordegoj kaj 1,001 preĝejoj." La kirkoj de tiu periodo disetendiĝis sur dizajnoj dela 7-a jarcento; ili ofte estis pli krutaj laŭ alto, prezentis donacajn portretojn en la rondo kaj enkorpigis ideojn de bizanca kaj islama arkitekturoj. Armenaj preĝejoj estis kutime konstruitaj el ŝtono kaj havis volbajn plafonojn, kiuj apogis sferan kupolon. Multaj preĝejoj kaj aliaj formoj de arkitekturo suferis vandalecon aŭ kompletan detruon post la selĝukaj invadoj de la 11-a kaj 12-a jarcentoj.
Arkitekturo
Ekde la 9-a jarcento komenciĝis la konstruado de la plej famaj monaĥaj kompleksoj de mezepoka Armenio. Laŭ ordono de Gagiko Arcruni, reĝo de Vaspurakano, la arkitekto Manuel konstruis la Katedralon de la Sankta Kruco sur la insulo Aĥtamar. La muroj de la konstruaĵo estas ornamitaj per skulptaĵoj kaj la dekoracio plenas de freskoj. En Aĥtamar konstruiĝs ceremonia halo kaj haveno. En la urbo Kars, laŭ ordono de Abaso la 1-a, la Kirko de la Apostoloj estis konstruita kaj starigis la fortikaĵon de Kars. La Katedralo, pli elstara ol la preĝejoj de Ani, la muroj de Aŝotaŝen kaj Smbataŝen estis konstruitaj ĉirkaŭ la ĉefurbo. Amberd estas rimarkinda ekzemplo de fortikaĵa konstruado.
La skulptarto floris kune kun arkitekturo. Antaŭ la preĝejoj, kutime lokiĝis la skulptaĵo de la templa mastro aŭ la krono de la reganta familio. La potenco de registaro kaj la glora kuraĝo estas reprezentitaj. Fascinaj scenoj de la ĉiutaga vivo de hundoj, ĝardenado, rikoltado, vino, ktp. Granda atento ankaŭ estis donita al la ornamado de la fasadoj de la konstruaĵoj kaj la elstaraj partoj de la konstruaĵo. La ĥaĉkaroj estis apud la preĝejoj, kiuj estas la simbolo de la armena mezepoka kulturo. La ĥaĉkaro estas ŝtonaĵo, en kies centro estas ĉizita kruco kaj aliaj elementoj de la armenaj tradicioj kiel la rado de eterneco, granatoj, birdoj, vinberoj, ktp. La krucŝtonoj surskribitaj diris la nomon de la ŝtonmajstro kaj la konstrudaton. La arkitekto, skulptisto kaj miniaturisto Momik estas fama pro ĉi tiu arto. La arto de la ĥaĉkaroj estis nova fenomeno en armena skulptarto kaj estis formita en la 9-a jarcento.
Teatro kaj muziko
La bagratida teatro de Armenio daŭrigis la armenajn teatrajn tradiciojn de antaŭaj tempoj. Inter la teatraj spektakloj estis uzado de tukoj, konkursoj, ludoj kun trejnitaj bestoj.
La aktoroj ludis kun specialaj roboj kaj bestaj maskoj. Muzikistoj, dancistoj kaj klaŭnoj ankaŭ partoprenis la reprezentadojn. Estis teatraj reprezentoj en la ĉefaj urboj, foiroj kaj aliaj lokoj. Oni supozas, ke ĉe la insulo Aĥtamar ankaŭ estis teatraj trupoj. Sur la muroj de la Aĥtamar-katedralo, konstruitaj en la 10-a jarcento, estas maskoj de la armena teatro kun ĝiaj 2 varioj: hejmaj komedioj kaj klaŭnaj maskoj. Ĉi tiu periodo estus la unuaj el ekzistantaj dramaj verkoj, de Johano Jerzenkaci, drameca poemo kaj Arakel Sjunkeci kun sia verko "Adamgirke".
La plej bona esprimo de la evoluo de armena muziko en la Mezepoko estis la kantoj de Gusanoj. La Katolikoso Sahako la 3-a estas konata el la fondintoj de la sepa jarcento. Li, kune kun aliaj gravuloj enkondukis la regulon en la muziko de la eklezio. La beleco de la simpleco kaj melodio estas markitaj de spiritaj kantoj kaj himnoj. La muziko de la eklezio baziĝis sur popularaj kantoj kaj muziko. Granda nombro da himnoj estis konservitaj. La antikva spirita muziko de Armenio konsistas el 4 ĉefaj ĝenroj: alligitaĵo, turno, registaro kaj riĉaĵo. La ŝiranc estas la sintezo de la antikva armena kulturo, precipe poezio, muziko kaj profesia kantado. En la 7-a jarcento, Barsegh Ĝong, per instrukcio de la katolikoso Nerses, kompilis kolekton de ŝirancoj. Nova sukceso en la evoluo de antikva armena muziko estis la kreado de muzikaj notacioj, skribaĵoj, kies antikvaj manuskriptoj rilatas al la 9-a jarcento. Entute pli ol 2,000 manuskriptoj estis konservitaj.
Tankredo (Sicilio)
Tankredo (n. 1138, m. la 20-an de februaro 1194) estis reĝo de Sicilio de 1189 ĝis 1194.
Li estis nelegitima filo de Roĝero la 3-a, duko de Apulio, la plej aĝa filo de Roĝero la 2-a (Sicilio), kaj Emma, filino de Achard la 2-a, Grafo de Lecce. De Achard Tankredo heredis la titolon "Grafo de Lecce" kaj pro tio estas foje konata kiel Tankredo de Lecce.
La 9-an de marto 1161, Tankredo kaj lia onklo Simono, Princo de Taranto, invadis la reĝan palaco de Palermo, kaptis reĝon Vilhelmon la 1-an kaj reĝinon Margaretan de Navaro kaj iliaj du filojn, kaj instigis la kristanojn al masakro de la islamanoj. Tamen la ribelo malsukcesis. Tankredo kaj liaj kunuloj ricevis pardonojn kondiĉe ke ili ekziliĝis.
Tuj post la morto de Vilhelmo la 2-a (Sicilio) en 1189, Tankredo kaptis Sicilion kaj malliberigis la vidvinon de Vilhelmo, Johanan. En frua 1190 li kroniĝis kiel Tankredo la 1-a de Sicilio. Li ĝuis la subtenon de la kanceliero kaj superaj ŝtatoficistoj, sed la nobeloj plejparte subtenis la pretendon de lia rivalo, Henriko la 6-a (Sankta Romia Imperio) kaj lia edzino Konstanca de Sicilio, filino de Roĝero la 2-a.
Tankredo estis forta kaj sukcesa soldato, kvankam pro lia malgrandeco Petro de Eboli, kortega poeto de Henriko la 6-a, moknomis lin "Tankredulus" (tio estas Tankredeto, sed ankaŭ fidemulo). Sed li tuj alfrontis problemojn. En 1190 alvenis al Sicilio Rikardo la 1-a (Anglio) kun granda krucmilita armeo. Rikardi postulis la liberigon de Johana de Anglio, kiu estis lia fratino, kune kun ŝiaj doto kaj heredaĵoj. Li postulis ankaŭ ke Tankredo plenumu la promeson de Vilhelmo la 2-a kontribui finance al la krucmilito. Tankredo rifuzis, kaj Rikardo kaptis monaĥejon kaj kastelon.
Minejo ČSA
Minejo ČSA (en la pasinteco la tuta nomo sonis Minejo de Ĉeĥoslovaka armeo, nuntempe estas uzata sole mallongigo) estas mineja komplekso de kompanio OKD, konsistanta el du ekspluatigaj uzinoj:
Tankredo (Sicilio)
Henriko lasis garnizonojn en pluraj urboj ĉe la limoj de la sicilia regno. Iom post iom Tankredo klopodis akiri la subtenon de tiuj urboj. En 1192 kaj 1193 li mem estris sukcesan kampanjon kontraŭ la baronoj de Apulio. Sed li mortis ĉe Palermo la 20-an de februaro 1194, nur malmultajn tagojn post la morto de sia filo kaj kunreĝo Roĝero la 3-a (Sicilio). Lia vidvino Sibilo de Acerra iĝis regento por sia kvar-jara filo Vilhelmo la 3-a (Sicilio), sed baldaŭ Henriko la 6-a revenis kun grandega armeo plejparte financata per la elaĉeto de Rikardo la 1-a (Anglio). La plejparto de la regno rapide cedis al Henriko. Sibili planis defendi Palermon sed la civitanoj enlasis Henrikon la 20-an de novembro 1194. Laŭdire Henriko kastrigis kaj blindigis la junan Vilhelmon kaj mortbruligis multajn siciliajn nobelojn.
Minejo ČSA
Historio
La Minejo de Ĉeĥoslovaka armeo estiĝis al la 31-a de decembro 1951 per kunigo de minejoj Jindřich kaj Hlubina kaj Jan Karel. La ekspluatado en unuopaj lokoj estis iom post iom dampigata (Hlubina - 1963, František - 1964, Jindřich - 1995) kaj eluzeblaj partoj de iliaj minejaj kampoj estis almembrigataj al la minejo Jan Karel.
Al la 1-a de julio 1995 estis al la minejo ČSA aligita ĝis tiu tempo memstara minejo Doubrava.
Priskribo
La mineja kampo aperas en katastroj de municipoj Karviná, Orlová, Doubrava kaj Dětmarovice kaj ties areo faras ĉirkaŭ 26 km².
La uzinoj Jan karel kaj Doubrava estas kunigitaj per koridoro, kiu post fermigo de la minejo Doubrava servos por transporto de karbo el tiu ĉi areo al la uzino Jan Karel. La minejo ČSA estas produktanto de precipe kvalita koaksigebla nigra karbo.
La nuntempa ekspluatado estas taksata proksimume al 3 milionoj da tunoj pojare. Fortecoj de la karboportaj galerioj estas vice ĉirkaŭ 2-3 metroj. La minejo okupigas ĉirkaŭ 2800 okupigantojn, el tio proksimume 2000 laboras sub la tero.
Ĥabul Ĥano
Ĥabul Ĥano estis la unua konata Ĥano de la konfederacio Ĥamag Mongol kaj praavo de Ĝingis-Ĥano.
Ĥabul Ĥano estis filo de Tumbinai Secen kaj pranepo de Ĥaidu. Kiam la Ĝina armeo eniris en Mongolio kun la intenco venki super Jelu Daŝi, Ĥabul Ĥano sukcese forpelis la invadojn de la Ĝina Dinastio (1115–1234). En 1135, Ĥabul estis invitita de la imperiestro Taizong de la dinastio Ĝin kaj tuŝis la barbon de Taizong ĉe la kortego de Ĝin. Kvankam la Ĝina armeo persekutis lin ĝis suda Mongolio, Ĥabul sukcesis fuĝi kaj revenis kun pli granda armeo por rabadi ĉe la Ĝina Dinastio. Kvankam Ĥabul Ĥan havis 7 filojn, li nomumis Ambaghai, filo de Sengun Bilge el la klano Taiĉuud, kiel sia sukcedanto.
Hedvigo de Silezio
Sankta Hedvigo de Silezio aŭ Hedvigo de Andechs (naskiĝis en 1174 en Andechs, mortis la en Trebnico) estis dukino de Silezio, edzino de la pola princo Henriko la Barbulo el la dinastio de la Piastoj kaj estas honorata kiel sanktulino en la katolika eklezio. Ŝia memortago estas la 16-a de oktobro.
Honorado
Sankta Hedvigo estis entombigita en la monaĥeja preĝejo de Trebnico. Ŝi estis deklarita sanktulino en la 1267a jaro. Restaĵoj de ŝi troviĝas interalie en la monaĥejo Andechs, en la Katedralo je la nomo de Sankta Hedvigo en Berlino kaj en la preĝejo je la nomo de Sankta Gangolfo en Heinsberg.
Sankta Hedvigo estas patrono de Silezio kaj Andechs, de la episkopujo Görlitz, de la urboj Görlitz kaj Berlino kaj de la katedralo je ŝia nomo en Berlino.
Post la Dua Mondmilito la forpelitaj silezianoj portis la honoradon de Sankta Hedvigo en siajn novajn paroĥojn. Ŝi simbolas la perditan hejmlandon.
Lito
Lito estas malmola meblokadro kun molaj remburaĵoj, matracoj, kiu estas ofte trovebla en dormoĉambro kaj kiu povas esti uzata por dormado, ripozado, kaj amorado.