cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pietro Badoglio
Dum la dua mondmilito li forlasis la armeon post la malbonaj sukcesoj en la invado de Grekio. Kiam je la 25-a de julio 1943 aliancaj trupoj albordiĝis en Sicilio, la itala reĝo Viktoro Emanuelo la 3-a eksigis kaj arestigis Beniton Mussolini kiel ŝtatestron ("gvidanto") kaj nomumis marŝalon Badoglio ŝtatestro.
La 3-an de septembro 1943 la germana ambasadoro Rudolf Rahn esprimis maltrankvilon pri la fideleco de Italio al Germanio, sed Badoglio donis al li sian honorparolon, ke "ni marŝos kun vi ĝis la fino".
La 8-an de septembro 1943 Badoglio kaj la reĝo senkondiĉe kapitulacis (sub la titolo "armistico") al la aliancanoj kaj forlasis Romon, kies regadon transprenis la germana armeo. Tra Pescara ili iris al Brindisi, de kie ili kelkajn monatojn regis la sudon de Italio. La 23-an de septembro Badoglio subskribis la kapitulacon (sur ŝipo Nelson). Li nuligis la faŝisman partion kaj la 13-an de oktobro deklaris militon al Germanio, per kio li esperis akiri la mildecon de la venkantaj aliancanoj.
La 8-an de junio 1945 la aliancanoj eksigis Badoglio-n kiel ŝtatestron. Li perdis preskaŭ ĉian influon. Ivanoe Bonomi iĝis nova ŝtatestro.
Post la fino de la dua mondmilito lia naskiĝvilaĝo Grazzano Monferrato ŝanĝis sian nomon al Grazzano Badoglio. Multaj italoj tamen konsideras lin oportunisto aŭ eĉ perfidulo.
Waikato (regiono)
Waikato estas loka konsilia regiono en norda parto de la Norda Insulo de Novzelando. Ĝi enhavas la urbon Hamilton, la distriktojn Waikato, Waipa, Matamata-Piako, sudan Waikato, ebenaĵon Hauraki, la Koromandelan Duoninsulon, nordan reĝkantonon, grandan kvanton de distrikto Taupo, kaj partojn de la distrikto Rotorua. Ĝi estas regata laŭ la Konsilio de Waikato regiono.
La regiono etendiĝas norde de duoninsulo Koromandela, sude al la nordorienta deklivaro de monto Ruapehu, kaj etendiĝante trans la Norda Insulo de la okcidenta marbordo tra distriktoj Waikato kaj Hauraki al la duoninsulo je la orienta marbordo. La regiono ankaŭ ampleksas gravajn riverojn, ekzemple: Waikato, Waihou, Piako, Awakino kaj Mokau. Ĝi limas kun multe da aliaj regionoj – norde kun la Aŭklanda Regiono, oriente kun la Golfo de Abundeco, sud-oriente kun la Golfo Hawkes, kaj sude kun Manawatu-Wanganui kaj Taranaki. La regiono Waikato estas la kvara plej granda regiono de Novzelando per tersufaco (25,000 kvadrataj kilometroj) kaj popolo (472,100 en junio 2018).
La regiono ampleksas la tuton aŭ parton de 11 teritoriaj aŭtoritatoj, nome la plej granda nombro en la lando. Laŭ tersurfaca areo, de la plej granda, ĉi tiuj 11 estas: distrikto Taupo (parte), distrikto Waikato, distrikto Waitomo (parte), distrikto Thames-Coromandel, distrikto Otorohanga, distrikto sud-Waikato, distrikto Matamata-Piako, distrikto Waipa, distrikto Hauraki, distrikto Rotorua (parte), kaj la urbo Hamilton.
La regiona nomo devenas el la rivero Waikato. En la maoria lingvo, la vorto waikato tradicie tradukatas kiel ‘fluanta akvo’ (specife, wai = akvo, kaj kato = ‘enmara tirado de la riverfluo’).
Geografio
Okcidente, la regiono limas kun la Tasmana Maro. Plejparte, la marborda areo estas malebena, nomiĝas loke kiel la montaro Hakarimata, sed pli proksime al la buŝo de la rivero Waikato, ĝi estas pli milde ondanta. La marbordo tranĉiĝas per tri grandaj golfoj: Raglan / Whaingaroa, Aotea, Kawhia. La ĉirkaŭaĵo de la urbeto Raglan estas konata pro strandoj de vulkandevena nigra sablo kaj surfaj kondiĉoj ĉe golfeto Manu kaj strando Ruapuke.
Oriente de la marbordaj deklivoj estas larĝa apudrivera herbejo de la rivero Waikato. Ĉi tiu parto de la regiono havas malsekan moderan klimaton, kaj la tero plejparte estas bienpaŝteja, kreita per setlejintoj eŭropanaj, kiuj drenis la vastajn naturmarĉojn. En la larĝa ebenaĵo Waikato loĝas plimulto de la popolo, kaj la regiona tero estas forte bieniĝata por brutaro kiel laktobovino kaj ŝafoj, kaj per rikoltoj kiel maizo. La ĉirkaŭaĵo de la urbeto Kembriĝo enhavas multe da pursangulaj ĉevalejoj.
La norda parto de la regiono ĉirkaŭ la urbeto Te Kauwhata produktas kelkajn de la plej bonaj vinoj de Novzelando. Ankaŭ multaj malprofundaj lagetoj situas ĉi tie, el kiuj la plej granda nomiĝas lago Waikare.
Oriente, supreniĝas la tero al la arbaroj sur la montaroj Kaimai kaj Mamaku. La fontsekcioj de la rivero Waikato estas uzata por elektroproduktado, helpate per multaj homokreitaj lagoj en la sudoriento de la regiono. La plej malalta kaj unue kreita estas lago Karapiro, nuntempe uzata por remado. Alia ekzemplo: lago Arapuni. La remada mondĉampiona konkurso okazis ĉi tie en 2010. Fluas la rivero el lago Taupo, la plej granda en Novzelando, kiu estas enakvigata per multe da gravaj riveroj fiŝadaj, ekzemple la rivero Tongariro sur la Centra Altebenaĵo, kiu elfluas la orientan deklivon de monto Ruapehu kaj najbaraj montoj.
Pär Sundberg
Pär SUNDBERG (naskiĝis la en Stokholmo, Svedio) estas iama infanaktoro. En la filmoj pri Pipi Ŝtrumpolonga li ludis la rolon de Tomi kaj partoprenis en jenaj filmoj:
Benzilamino
Benzilamino estas organika kemia komponaĵo kie la benzila grupo (C6H5CH2-) ligiĝas al la funkcia grupo NH2. Ĝi estas senkolora likvaĵo, flosas kaj miksiĝas kun akvo kaj uzatas kiel antaŭanto en organika sintezo kaj industrie en la produktado de multaj farmaciaĵoj. Ĝi okazas en la naturo kaj estis izolita el la Moringa oleifera, pli konata kiel rafano el la familio de la moringacoj.
Derivaĵoj de la benzilamino
<Gallery> Isopropylbenzylamine.svg| Izopropil-benzilamino Antazoline.svg| Antazolino Procarbazine.svg| Prokarbazino Benznidazole.svg| Benzonidazolo Butenafine.svg| Butenafino Clemizole.svg| Klemizolo </Gallery>
Akvoenergia centralo Horst
Muelejo kaj energicentralo
Ĉ. 300 metrojn kontraŭflue de la hodiaŭa centralo troviĝis muelejo unuafoje dokumentita en 1319. Ĝi apartenis al la suverenoj de Horst. Tiuj ĉi posedis bienojn ekde la Mozo ĝis la Saŭrlando.
La maŝinkonstruisto Franz Dinnendahl (* 1775; † 1826) kaj lia frato Johann naskiĝis kiel filoj de la muelisto en la muelejo Horst. Hodiaŭ tabulo memorigas pri ĉi-tiu industria pioniro de la minado.
En la jaro 1910 la entreprenisto Wilhelm Vogelsang (naskita en 1877; mortinta en 1939) plipropone aĉetis el bankroto la muelejon, la kamparon Hörster Feld kaj ĝian terenon, Horst kaj la rezidejon, la hodiaŭan vilaon Vogelsang (birdokanto). Li konstruigis plurajn fabrikdomojn en brikkonstrumaniero. La ĝis nun konerviĝinta kamentubego de la karbidofabriko entenas helajn ŝtonbendojn kaj la skribon W. Vogelsang.
Vogelsang fondis ankaŭ la novan karbominejon Wohlverwahrt (malfunkciigita en 1962) supre de la instalaĵo. De la iama minejo ankoraŭ hodiaŭ estas konservita konstruaĵo de la fonda jaro. Vogelsang ne aliĝis la karbidosindikaton, tut-eŭropa kartelo, kaj devis eksfunkciigi la fabrikon en 1932. La energicentralo tamen restis funkcianta ĝis sia eksfunkiado en 1971 (post rompiĝo de kronrado). La nova muelejo situas en la hodiaŭa okcidenta alo de l' fabriko. Ĝi estis utiligata kiel oleo-, frukto- kaj bluomuelejo. La bluon (tenarda bluo) oni rompis el kobalto devena el la Hesper-valo ĉe la lago Baldeney. Oni aplikis ĝin i.a. por bluigi la sklavokitelojn por Karolino.
La konstruentreprenisto Franz Rudolph akiris en 1985 la instalaĵon je simbola prezo de 1 DM kaj investis ĉ. 17 milionojn da DM en la monumentprotektatan domon. Ekde 1989 la elektrocentralo denove provizas elektron en la reton de la elektroprovizanta entrepreno RWE. La centralo povas provizi ĉ. 2.500 mastrumaĵojn per mediofavora elektro.
La malnova kluzo
La lando NRV akiris ĝin en 1982, surmetis al ĝi en 1984 la monumentprotektadon kaj restaŭris ĝin elspezige. Por tio oni devis plifortikigi la ĉambromurojn, firmigi la subgrundon kaj pliprofundigi la kluzon je du metroj. Poste oni enmetis novajn pordojn kun ŝtalkadro kaj ligna tabulegaro laŭmodele de la originalo. La kluzo superas niveldiferencon de 3,35 metroj. La loĝdomo de l‘ kluzogardisto ne plu ekzistas.
Dum someraj sekaj sezonoj la apuda retropumpstacio povas repumpi ĝis ĉ. 2.200 litrojn da akvo en sekundo je 4,03-metra alteco, por teni la akvonivelon por la trinkakvoproduktado.
Bildgalerio de la malnova kluzo
Partio Verda (Slovakio)
La Partio Verda - slovake Strana Zelených - ĝis januaro 2006 oficiale Partio Verda en Slovakio - slovake Strana Zelených na Slovensku - estas nacia ekologia-alternativa politika partio en Slovakio. Ĝi fondiĝis dum la jaro 1990. Sur eŭropa nivelo, ekzemple en la parlamento kaj gvida komisiono de la Eŭropa Unio, la partio estas parto de la transnacia Eŭropa Verda Partio kaj de la parlamenta Frakcio de la Verduloj kaj Eŭropa Libera Alianco.
1 La partio partoprenis balotojn en kvarmembra koalicio Komuna elekto, kiun reprezentis partioj Strana demokratickej ľavice, Sociálnodemokratická strana Slovenska kaj Hnutie poľnohospodárov Slovenskej republiky kaj Strana zelených na Slovensku.
2 La partio subtenis kandidatliston de Slovenská demokratická koalícia, sur kiu kandidatis kelkaj pasintaj membroj de la partio, kiuj formale membriĝis en SDK; SDK ekestis ne longe antaŭ la balotoj per unuiĝo de partioj Demokratická únia, Kresťanskodemokratické hnutie, Demokratická strana, Sociálnodemokratická strana Slovenska kaj Stranou zelených na Slovensku (DÚ+KDH+DS+SDSS+SZ).
3 La partio oficiale subtenis kandidatliston de Slobodné fórum, kelkaj membroj partoprenis balotojn ĵus sur ĝia kandidatlisto, sed ĝi ne sukcesis kaj ne eniris parlamenton.
4 Partianoj kandidatis sur kandidatlistoj de partioj Strana demokratickej ľavice kaj Únia – strana pre Slovensko. Nek unu de tiuj ĉi partioj eniris parlamenton.
Belvedere di Spinello
Belvedere di Spinello estas komunumo de Italio.
NGC 509
NGC 509 (aliaj indikoj — PGC 5080, UGC 932, MCG 1-4-45, ZWG 411.43) estas galaksio en konstelacio Fiŝoj.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Morges-St-Jean (stacidomo)
Morges-St-Jean estas fervoja stacidomo en Morges, Svislando.
Junulara Partio de Slovenio
La Junulara Partio de Slovenio - slovene Stranka mladih Slovenije (SMS) - estas nacia ekologia-alternativa politika partio en Slovenio. Ĝi fondiĝis dum julio 2000. Sur eŭropa nivelo, ekzemple en la parlamento kaj gvida komisiono de la Eŭropa Unio, la partio estas parto de la transnacia Eŭropa Verda Partio kaj de la parlamenta Frakcio de la Verduloj kaj Eŭropa Libera Alianco.
Hosten
Hosten estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Bitburg-Prüm de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Kvinĉelo
En geometrio, la kvinĉelo aŭ 5-ĉelo estas kvaredra 4-hiperpiramido (aŭ pli simple kvaredra hiperpiramido) kaj samtempe 4-simplaĵo, la plej simpla plurĉelo, speco de kvar-dimensia geometria figuro. Ĝi estas analogo de la triangulo (2-simplaĵo) kaj kvaredro (3-simplaĵo).
Regula kvinĉelo estas se ĝi estas regula, tiam ĝi estas konveksa regula plurĉelo.
Geometrio
La kvinĉelo konsistas el kvin ĉeloj ĉiu el kiuj estas kvaredro. La kvinĉelo estas mem-duala. Ĝia vertica figuro estas kvaredro. Ĝia maksimuma komunaĵo kun 3-dimensia spaco estas la triangula prismo.
Esence, la kvinĉelo estas 4-dimensia piramido kun kvaredra bazo.
Márta Vámszer
VÁMSZER Márta (va:mser) estis rumanuja hungara lingvistino, doktoro de lingvosciencoj (1964), kandidato, universitata docento naskita en Odorheiu Secuiesc la 18-an de januaro 1927 kaj mortinta en Kluĵo la 17-an de februaro 2000. Ŝi estis filino de etnografo Géza Vámszer
Kvinĉelo
Geometrio
La regula kvinĉelo estas bazo de familio el 9 uniformaj plurĉeloj. La aliaj eroj estas:
Márta Vámszer
Biografio
Márta Vámszer finis en la Universitato Bolyai de Kluĵo en 1949 la fakon pri hungara-germana lingvoj kaj ŝi laboris en la sama universitato kiel praktikantino, adjunktino, fine docentino en la Katedro de Hungara Lingvistiko ĝis sia pensiuliĝo en 1984. Ŝi lekciis ĝeneralan lingvistikon, poste finnugran komparan lingvistikon. Ŝi estis kunlaborantino de Erdélyi Magyar Szótörténeti Tár, ĉefredaktoro de la 8-a volumo.
Kvinĉelo
Konstruado
La kvinĉelo povas esti konstruita de kvaredro per aldono de la 5-a vertico. Por ke la kvinĉelo ne estu degenera la 5-a vertico devas ne esti en 3-spaco de la kvaredro.
Un señor muy viejo con unas alas enormes (rakonto)
Un Señor muy viejo con unas alas enormes (Tre maljuna sinjoro kun enormaj flugiloj) estas rakonto de 1955 de Gabriel García Márquez.
Nizam al-Mulk
Fine de la regado Malikŝah Nizam al-Mulk verkis traktaton "Pri regado" (Sijāset name) eldonita jam post lia morto. Ĝi enhavas opiniojn pri la temo administri ŝtaton, ties organizado kaj agado de la plej superaj organoj.
Un señor muy viejo con unas alas enormes (rakonto)
Resumo
«Tre maljuna sinjoro kun enormaj flugiloj» rakontas la povra stato de tre maljuna flugilulo, supozata anĝelo, trovita post ŝtormo, ĉe la korto de hejmo. Ties posedantoj, Pelayo kaj Elisenda, profitas el tiu nekredebla estaĵo, kiu estas kondukita al gekokejo kaj traktita kiel cirka allogaĵo. La vizitantoj skandalas post pagi «kvin centavojn» por vidi la anĝelon. Poste aranevirino anstataŭas la anĝelon kiel allogaĵo, kaj tiu estas forgestita ĝis ekkreskas novaj plumoj kaj tiu forflugas.
Kvinĉelo
Konstruado
La regula kvinĉelo povas esti konstruita de regula kvaredro per aldono de la 5-a vertico tia ke ĝi estas samdistanca kun ĉiuj aliaj verticoj de la kvaredro.
Projekcioj
Unu el la eblaj projekcioj de la kvinĉelo en 2 dimensiojn estas la stelokvinlatero enskribita en kvinlateron.
Ambaŭ la vertico-unua kaj ĉelo-unua paralelaj projekcioj de la regula kvinĉelo en 3 dimensiojn havas kvaredran projekcian koverton. La plej proksima aŭ la plej malproksima vertico de la kvinĉelo, respektive, projekciiĝas al la centro de la kvaredro. La malplej/plej proksima ĉelo projekciiĝas sur la kvaredran koverton, kaj la alia 4 ĉeloj projekciiĝas sur la 4 misformitajn kvaredrojn ĉirkaŭbarantajn la centron.
Ŝako
Ŝako (el la persa شطرنج, Ŝatranĝ, reganto aŭ reĝo) estas klasika tabulludo por du ludantoj. La ludo estiĝis en la 15-a jarcento en suda Eŭropo per reguligo de la persa ludo ŝatranĝo, sekvanto de la malnova hindia ludo ĉaturango. Ŝako estas ludata sur ŝaktabulo, la kvadrata tabulo dividita en 8 × 8 kvadratojn, alterne nigraj kaj blankaj. Komence de la ludo ĉiu el la du ludantoj havas sume dek ses pecojn de ses specoj: reĝon, damon, po du turojn, kurierojn kaj ĉevalojn kaj ok peonojn. La ludantoj, markataj kiel "blanko" kaj "nigro" laŭ la koloro de pecoj (kelkfoje ankaŭ nomataj "helo" kaj "malhelo"), per kiuj ili ludas, alterne movas la pecojn el unu ĉelo al alia. La celo de la ludo estas ŝakmato, tia atako de la reĝo de la rivalo, kiu estas nerefutebla. La ŝako ne enhavas elementon de hazardo; la ludon decidas kapabloj kaj konoj de la ludantoj.
Grava komponanto de la ŝako estas ŝaka teorio, kiu havas karakteron de scienco. En kompozicia ŝako ni renkontiĝas kun arta aspekto de la ŝako. La lernado kaj ludado de ŝako estas rekomendata kiel maniero plibonigi kvaliton de pensado kaj disvolvi favorajn trajtojn de karaktero. La ŝako estas unu el la plej popularaj ludoj de la mondo. Ŝakon ludas milionoj da homoj kiel neformale por amuzo, tiel ankaŭ en konkura, sporta aspekto. Ŝakmatĉoj kaj ŝakturniroj estas organizataj ekde la komenco de tiu ĉi ludo kaj signifa evoluo de la ŝaka sporta vivo okazas ekde la lasta kvarono de la 19-a jarcento. La unua oficiala ŝakmondĉampiono, Wilhelm Steinitz, gajnis sian titolon en la jaro 1886; lia hodiaŭa sekvanto estas la norvega ŝaka grandmajstro Magnus Carlsen.
Terminologio kaj reguloj
La ŝakservico estas kreata el ŝakluda tabulo kaj du servicoj da pecoj - blankaj kaj nigraj. La ŝakluda tabulo estas kvadrata tabulo kun grandeco 8x8 ĉeloj, alterne malhelaj (markataj kiel nigraj ĉeloj) kaj helaj (blankaj ĉeloj), kiuj dum la ludo kuŝas inter la ludantoj sur tablo tiel, ke ĉiu havas en angulo ĉe sia dekstra mano la blankan ĉelon.
Antaŭ la komenco de ŝakludo oni difinas, kiu el la ludantoj ludos per blankaj pecoj. Tiu ĉi ludanto estas markata kiel blanko kaj lia rivalo kiel nigro. La pecojn ili starigas en eliran pozicion. La blanko komencas la ludon, kaj poste la ludantoj alternas en la movoj, neniu povas rezigni pri sia movo. La movo de ĉiu ludanto konsistas el transmovo de unu peco en koncepto kun la reguloj (escepto estas aroko, dum kiu estas samtempe transmovitaj la reĝo kaj turo). Oni ne rajtas movi pecon sur ĉelon, sur kiu estas alia peco de la sama koloro. Se la movo estas farita sur ĉelon, sur kiu estas peco de la rivalo, tio nomiĝas prenado; la pecon de rivalo per tia movo oni forigas de la ŝakluda tabulo kaj ĝi ne plu partoprenas la reston de la ludo.
La unuopaj specoj de pecoj diferenciĝas en maniero, per kia ili moviĝas sur la ŝakluda tabulo:
La reĝoj, la damoj, la turoj, la kurieroj kaj la ĉevaloj estas markataj per la vorto figuroj. Per la nocio pezaj figuroj kompreniĝas la damoj kaj la turoj, dum la ĉevaloj kaj la kurieroj nomiĝas malpezaj figuroj.
Se la ludanto per iu movo atakos la reĝon de rivalo, tio signifas, ke li movas tiel, ke en la venonta movo li povus preni la reĝon, ni diras, ke ŝakigis la rivalon. Se tia situacio okazos, la rivalo devas ludi tiel, por ke li repuŝu tiun ĉi minacon. Sed se ekzistas neniu tia movo, kiu repuŝus la minacon de prenado de la reĝo, tio signifas ŝakmaton, finon de la ludo, la venkon de la ludanto, kiu tiel ĉi atakis la reĝon de rivalo. La ludo finiĝas per venko ankaŭ okaze, ke la alia ludanto rezignos. Sendecidan rezulton eblas atingi aŭ per interkonsento de la ludantoj (unu proponos la sendecidan rezulton kaj la alia akceptos ĝin), kaj plu en la situacio de pato (la ludanto ne estas en ŝako, sed li havas je dispozicio nenian permesitan movon), per tri ripetadoj de la sama pozicio, redukto de nombro de pecoj tiel, ke per la restintaj pecoj jam ne eblas atingi maton, kaj fine se ambaŭ ludantoj faris 50 sinsekvajn movojn eĉ ne preninte dum tio pecon de la rivalo aŭ movinte peonon.
Aparta sekcio estas koresponda ŝako, kiu estas ludata longdistance helpe de poŝto, telegrafo aŭ retpoŝto. Al la ludantoj estas donita tempo en vico de tagoj, ili povas uzi literaturon, komputilon kaj konsilojn de geamikoj.
Kompozicia ŝako (ankaŭ arta ŝako, problema ŝako aŭ konsistiga ŝako) konsistas en kreado de ŝakaj kompozicioj (ankaŭ ŝakaj problemoj aŭ kompozicioj), kio estas artefarite kreitaj pozicioj, al kiuj apartenas certa propono (ekz. "blanko movos kaj matigos post tri movoj"). La konsistado de ŝakaj problemoj estas konsiderata kiel arto, kiu direktas sin per vico de reguloj. En kelkaj taskoj aperas netipaj pecoj eventuale neordinaraj proponoj aŭ neordinaraj aldonaj reguloj ks. Tiaj ĉi taskoj estas sume markataj kiel ekzoŝako (antaŭe ankaŭ "fabela ŝako"). La kompozicia ŝako estas samtempe sporta fako, konkursi eblas kaj en konsistado de taskoj kaj ankaŭ en iliaj solvadoj.
La oficialajn regulojn aprobas kaj eldonas Internacia ŝakfederacio (FIDE). Krom tiuj ĉi kutimaj ŝakoj ekzistas ankaŭ vico al ŝako similaj ludoj kun diferencaj reguloj, la t.n. alternativaj reguloj de ŝako.
Komenca pozicio
Ĉiu ludanto havas 16 pecojn ĉe iliaj fiksitaj pozicioj.
Malfermo
Malfermo estas la komenca fazo kun varia daŭro de ca 20 movoj. Malfermoj estas listigitaj kaj funde trastuditaj. Ofte ludantoj sekvas konatan skemon anstataŭ analizi situacion.
Mezludo
La mezludo estas la parto de ludo kiu ne estas trastudita, inter malfermo kaj fina fazo.
Rezulto
Ŝakludo povas rezulti aŭ per venko kaj malvenko, aŭ per sendecido.
Venko povas rezultiĝi el:
Sendecido povas rezultiĝi el:
Ŝakludo povas atingi finludon, sed ankaŭ finiĝi jam dum mezludo aŭ eĉ malferma fazo.
Antaŭuloj
Kiel lulilo de ŝako proklamas sin kelke da diversaj landoj. Nuntempe oni metas pradevenon de ŝaka ludo plej ofte en Baraton, ĉar araba, persa kaj turka markigo de la ŝako estas derivita el sanskrita ĉaturango, t.e. "kvar partoj de soldataro", infanterio, rajdistaro, elefantoj kaj militveturiloj, antaŭbildoj de hodiaŭaj ŝakaj peonoj, ĉevaloj, kurieroj kaj turoj.
En Persio, kie la ludo estis modifikita kaj alinomita je ŝatranĝo, ni trovas la unuan mencion pri ĝi ĉirkaŭ la jaro 600. La plej malnovaj dokumentitaj ŝakaj figuretoj estas el la sepa jarcento post Kristo. Ĉirkaŭ la jaro 800 la ludo venis en Ĉinion kaj tie ĝi estas kun iom ŝanĝitaj reguloj ludata sub nomo siang-ĉĥi, kiu siavice generis la popularan japanan ŝatranĝidon ŝogio/shogi. Post tio, kiam Persio estis en duono de la sepa jarcento konkerita fare de muslimoj, la ŝatranĝo disvastiĝis en la tutan musliman mondon. Komence de la naŭa jarcento la ludo komencis aperadi en Eŭropo kiel el sudo tra la muslimaj landoj, tiel el oriento tra Rusio. Ĉirkaŭ la jaro 1000 ĉi tie ĝi jam estis ĝenerale konata. La plej malnova eŭropa ŝaka teksto, latina poemo Versus de scachis, estas datita ĉirkaŭ la jaro 997 (al ŝatranĝo oni tiam diris ankaŭ ŝako - pli posta ŝanĝo de reguloj por la moderna ŝako ne signifis ŝanĝon de la nomo). Iam tiutempe ankaŭ estiĝis hodiaŭa ŝakluda tabulo, do kutimo kolorigi la kampojn de la ludtabulo alterne per malhela kaj hela koloroj. Sur Iberio, kien alportis la ludon maŭroj en la deka jarcento, estiĝis en la 13-a jarcento sub regado de Alfonso la 10-a fama manuskripto (Libro de ludoj), kiu apud triktrako kaj ĵetkuboj priskribas ankaŭ ŝatranĝon.
Komencoj de moderna ludo (1450–1850)
Kelkaj pecoj en ŝatranĝo havis multe pli limigitajn eblecojn de movo ol havas iliaj modernaj sekvantoj. Alfil, la antaŭulo de kuriero, saltis sole je du kampoj tra diagonalo kaj antaŭulo de damo veziro moviĝis je unu kampo diagonale. La peonoj ne rajtis dupaŝon el la elira pozicio kaj sur la lasta vico ili rajtis ŝanĝiĝi sole en vezirojn, do en tre malfortajn figuretojn. Estis ankaŭ aliaj diferencoj, ekzemple ne ekzistis aroko.
Ĉirkaŭ la jaro 1200 tiuj ĉi reguloj en Italio komencis ŝanĝiĝi, nur ĉirkaŭ la jaro 1475 post kelke da grandaj ŝanĝoj la ludo ricevis fakte tiun ĉi aspekton, en kiu ĝi estas konata hodiaŭ. La plej okulfrapa ŝanĝo estis en principo plialtigita batalkapablo de damo, la reĝino, kaj tial oni do tiam diris al nia ŝako por diferencigi ŝatranĝon "ŝako de reĝino" aŭ "ŝako de freneza reĝino". La novaj reguloj rapide disvastiĝis tra la tuta Okcidento. En principo ili jam kongruis kun la hodiaŭaj reguloj escepte de difinoj pri la fino kaj pato, kiu diferenciĝis de loko al loko kaj ili estis fiksitaj nur komence de la 19-a jarcento.
Tiutempe ankaŭ komencis disvolviĝo de frua ŝaka teorio. La plej malnova konservita presita libro (Ripetado de amo kaj arto de ludo en ŝako) de hispana pastro Luis Ramirez de Lucena. Tiu ĉi libro estis presita en Salamanca en la jaro 1497. Lucena kaj pluaj majstroj de la 16-a kaj la 17-a jarcentoj kiel portugalo Pedro Damiano, italoj Giovanni Leonardo Di Bona, Giulio Cesare Polerio kaj Gioachino Greco aŭ hispana episkopo Ruy López de Segura kreis bazojn de teorio kiel estas itala ludo, reĝa gambito kaj hispana ludo kaj komencis analizi simplajn finaĵojn.
En la 18-a jarcento la pezcentro de la eŭropa ŝaka vivo transŝoviĝis el sudeŭropaj landoj en Francion. Du la plej gravaj francaj ŝakaj majstroj estis muzika komponisto François-André Danican Philidor, kiu malkovris la gravecon de peonoj por la ŝaka strategio, kaj pli poste Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais, la venkinto de fama serio de luktoj kontraŭ Alexander McDonnell el Irlando, la plej forta britia majstro de tiu tempo, farita en la jaro 1834. Centrejoj de la ŝaka vivo de tiu tempo estis kafejoj en grandaj eŭropaj urboj kiel Café de la Régence en Parizo kaj Simpson's Divan en Londono.
Dum la 19-a jarcento rapide disvolviĝis organizaĵo de la ŝaka vivo. Estiĝis kvanto da ŝakaj kluboj, libroj kaj ĵurnaloj. Okazis korespondaj luktoj inter unuopaj kluboj, ekz. en la jaro 1824 ludis londona ŝaka klubo kontraŭ edinburga. Ŝakaj problemoj fariĝis regula parto de periodikaĵoj de la 19-a jarcento; inter iliaj signifaj kreintoj tiutempe estis kalkulataj Bernhard Horwitz, Josef Kling kaj Samuel Loyd. En 1843 aperis la unua el multaj eldonoj de la plej malnova suma manlibro de ŝaka teorio, (Manlibroj de ludo ŝaka), kreitaj fare de germanaj ŝakaj majstroj Paul Rudolf von Bilguer kaj Tassilo von Heydebrand und der Lasa.
Estiĝo de sporto (1850–1945)
La unua moderna ŝakturniro okazis en Londono en la jaro 1851 kaj surprize gajnis ĝin ĝis tiu tempo malmulte konata germano Adolf Anderssen. Anderssen estis solenigata kiel la plej bona ŝakisto de sia tempo kaj lia plaĉema, energia - sed el hodiaŭa vidpunkto strategie malprofunda - atakema stilo estis abunde similigata. Sparkemaj kombinoj, kiajn enhavas Senmorta ludo de Anderssen aŭ Opera ludo de Paul Morphy - ambaŭ mallongaj amikaj ludoj kun multaj oferoj - estis konsiderataj kiel la plej alta ebla kulmino de la ŝaka arto.
Pli profunda vido en karakteron de la ŝako venis kun du pli junaj ludantoj. Usonano Paul Morphy, escepta ŝaka mirakla infano, dum sia mallonga kariero inter la jaroj 1857 kaj 1863 venkis super ĉiuj gravaj konkurenculoj inkluzive de Anderssen. La sukceso de Morphy estis fondita en kombino de brila atakema arto kaj sana strategio; li komprenis intue, kiel li ĝuste preparu atakon. Tiu ĉi metodo estis denove pli poste malkovrita kaj priskribita de alia forta majstro kaj teoriulo, fare de la praga naskiĝinto Wilhelm Steinitz.
Apud siaj teoriaj sukcesoj Steinitz fondis ankaŭ pluan gravan tradicion: lia triumfo en matĉo kontraŭ gvidanta germana majstro Johannes Zukertort en la jaro 1886 estas konsiderata kiel la unua oficiala Monda Ŝaka Ĉampionumo kaj Steinitz kiel la unua majstro de la mondo. Steinitz perdis sian kronon en 1894 Ĉampionumo kontraŭ multe pli juna ludanto, germana matematikisto Emanuel Lasker, kiu poste retenis la titolon dum 27 jaroj.
"Mirakla infano el Kubo", José Raúl Capablanca (majstro de la mondo 1921 - 1927), kiu finigis la dominadon de germane parolantaj ŝakaj majstroj, preferis simplajn poziciojn kaj finaĵojn; dum ok jaroj daŭrantaj ĝis la jaro 1924 troviĝis neniu, kiu kapablus venkigi lin en grava ludo. Lia sekvanto estis rusia-franca grandmajstro Aleksandro Aleĥin (ruse Александр Александрович Алехин), la forta atakanto, kiu mortis en la jaro 1946 kiel unusola majstro de la mondo, kiu konservis la titolon ĝis sia morto. Sed li perdis ĝin por mallonga tempo de du jaroj 1935 - 1937 utile al nederlandano Max Euwe, en reluda matĉo li venkis Euweon kaj li akiris reen la titolon.
Inter la mondaj militoj la ŝaka teorio trairis tra revolucio de la t.n. hipermodernismo, protektata de majstroj kiel estis Aaron Nimcoviĉ aŭ Richard Réti. Hipermodernistoj neis simplajn principojn de la klasika pozicia lernejo de Steinitz kaj Tarrasch: anstataŭ rekta okupigado de la centro de ŝakluda tabulo per peonoj ili rekomendis batali pri la centro prefere helpe de ties atakado per figuroj de malproksime, kio ebligos pli facile ekataki kontraŭ la peonoj de la rivalo en la centro.
Ekde fino de la 19-a jarcento rapide kreskis nombro de ĉiujare okazataj majstraj turniroj kaj matĉoj. En 1914 rusia caro Nikolao la 2-a unuafoje formale donis titolon ŝaka grandmajstro, kaj nome al kvin finalistoj de turniro en Peterburgo (Lasker, Capablanca, Aljechin, Tarrasch a Marshall). Al tiu ĉi tradicio pli poste ligis Internacia ŝaka federacio (, mallongigo FIDE), fondita en la jaro 1924 en Parizo. En la jaro 1927 estis fondita titolo majstrino de la mondo eksplicite por virinoj: ties unua tenantino fariĝis ĉeĥo-angla ŝakistino Věra Menčíková.
Postmilita periodo (post la jaro 1945)
Post la morto de Aljechin la nova majstro estis difinita en turniro de elitaj ŝakistoj organizita fare de internacia ŝaka federacio FIDE, kiu ekde tiu tempo gvidis la luktadon je la titolo de majstro de la mondo. La venkinto de tiu ĉi turniro okazita en la jaro 1948, Miĥail Botvinnik, komencis eraon de soveta superforto en la ŝaka mondo. Ĝis la pereo de Sovetunio la majstro fariĝis sole unusola nesoveta ŝakisto, usonano Bobby Fischer (en la jaroj 1972 - 1975).
La antaŭmilita neformala sistemo de bataloj je la ŝaka trono signifis, ke la majstro de la mondo mem decidis, kontraŭ kiu li ludos kaj la vokito estis devigita certigi organizajn kostojn kaj prezan fonduson. FIDE kreis novan sistemon de kvalifikaj turniroj kaj matĉoj. La plej fortaj ŝakistoj de la mondo estis aktivigitaj en interzonajn turnirojn, kie ili renkontiĝis kun venkintoj de zonaj turniroj. Tiuj, kiuj lokiĝis en antaŭaj lokoj en la interzonaj turniroj, poste antaŭenpaŝis en turniron de kandidatoj, kio estadis unue duronda turniro ĉiu kontraŭ ĉiu, pli poste vico de matĉoj ludataj per eliminiga sistemo. La venkinto de la turniro de kandidatoj poste akiris rajton elvoki la majstron de la mondo por matĉi je la titolo. Se la majstro de la mondo estis malvenkita, li de komence havadis rajton de reludo je unu jaro pli poste. La tuta sistemo funkciis kun trijara ciklo.
Botvinnik partoprenis en matĉoj je la titolo de la majstro de la mondo 15 jarojn. Li defendis sian titolon en la jaroj 1951 kaj 1954. En 1957 li malvenkis kontraŭ Vasilij Smyslov, sed post unu jaro li reakiris reen la titolon en reludo. Denove li perdis la titolon en 1960, kiam venkis la litova genio Miĥail Tal, la fenomena taktikisto kaj atakanto. Sed Botvinnik kapablis je unu jaro pli poste malvenkigi Talon en reludo.
Poste FIDE la rajton de reludo nuligis kaj venonta majstro de la mondo, armeno Tigran Petrosjan, la genio de defendo kaj la forta pozicia ludanto, retenis ĝin dum tempo de du cikloj, en 1963 - 1969. Lia sekvanto, ruso Boris Spasskij (majstro de la mondo en 1969 - 1972) estis universala ŝakisto kapabla venkadi kiel pure pozicie tiel helpe de akra taktika stilo.
La superregado de Karpov fine finis en la jaro 1985 utile al la alia soveta ludanto, Garry Kasparov. Karpov kaj Kasparov komune inter la jaroj 1984 kaj 1990 elbatalis sume kvin matĉojn je la titolo, dum kio Kasparov ĉiam defendis sian titolon. Kasparov estis poste la plej sukcesa monda ŝakisto ĝis la finigo de sia konkursa kariero en 2005; li estas tenanto de rekordo kiel en Elo tiel en nombro de periodo, kiam li estis unuo de la monda ŝtupetaro.
En 1993 Garry Kasparov kaj Nigel Short disiris kun FIDE, ili organizis sian propran matĉon kaj fondis konkurencan Asocion de ŝakaj profesiuloj (, mallongigo PCA). Ĝis la jaro 2006 poste ekzistis paralele du majstroj de la mondo kaj du ĉampionecoj. La majstro de la mondo de PCA (aŭ "klasika" majstro de la mondo), daŭriganto de la tradicio de Steinitz, en kiu la majstro de la mondo ludas kontraŭ vokito matĉon (vicon de multaj ŝakaj ludoj), kaj majstro de la mondo de FIDE, kiu akiradis sian titolon enkadre de la nova formato de turniroj. Kasparov perdis sian klasikan titolon en la jaro 2000, kiam malvenkigis lin en matĉo ruso Vladimir Kramnik.
La unuiĝo de ambaŭ titoloj okazis en la jaro 2006, kiam Kramnik en lukto okazata sub patronado de FIDE malvenkigis tiaman majstron de la mondo de FIDE Veselin Topalov-on kaj li fariĝis unusola kaj nesendubigebla majstro de la mondo en ŝako. En septembro de 2007, Kramnik perdis sian titolon al Viswanathan Anand ĉe la FIDE Monda Ŝaka Ĉampioneco 2007.
La ĉeĥa kaj la ĉeĥoslovaka teritorio
La unua mencio pri la ŝako sur ĉeĥa teritorio estas en latine skribita (sanktvojteĥa legendo) el duono de la 12-a jarcento, la unua ĉeĥe skribita verko pri la ŝako estas  de Tomáš Štítný, kiu kaptas tiamajn konojn pri la historio de ŝako kaj klarigas movojn de unuopaj figuroj kaj ilian simbolecon.
Inter ĉeĥaj regantoj, kiuj ŝatis ludi ŝakon, apartenas Přemysl Otakar la 1-a, Johano de Luksemburgio, Jiří z Poděbrad kaj Vladislao la 2-a Jagello. Al admirantoj de la ŝaka ludo apartenis ankaŭ Johano Amoso Komenio, kun ŝato ludadis ĝin ankaŭ lia amiko, pentristo Rembrandt van Rijn.
La moderna ŝaka vivo sur la ĉeĥa teritorio estiĝis en duono de la 19-a jarcento, unue ŝaka komponaĵo; taskistoj ĉi tie en la 80-aj jaroj de la 19-a jarcento kreis la t.n. ĉeĥan lernejon taskan, stile diferencan de malnovgermana lernejo. La unua ŝaka asocio estis praga (1867), la unua kunveno de ŝakistoj okazis en la jaro 1872 en Prago kaj la unua pli signifa ĉeĥa klubo,  (Ĉeĥa asocio ŝaka), estiĝis en 1884, kiam ankaŭ por mallonga tempo komencis aperi la unua ĉeĥa ŝaka ĵurnalo  (Ŝaĥ-Mat). La plej bona ĉeĥa ŝakisto antaŭ la unua mondmilito estis Oldřich Duras, kiu estis pli poste nomita kiel la unua ĉeĥo grandmajstro. (Centra unueco de ĉeĥaj ŝakistoj), unue unuiganta kvin klubojn kun 200 membroj, estiĝis en 1905. La unuaj grandaj internaciaj turniroj sur teritorio de la hodiaŭa Ĉeĥio komencis aranĝi en la unua dekjaro de la 20-a jarcento (Karlovy Vary - 1907 kaj 1911, Prago en 1908).
Post la unua mondmilito la ŝaka vivo plu evoluis. Estis aranĝita vico de grandaj turniroj, Ĉeĥoslovakion reprezentis ekzemple Richard Réti aŭ Salo Flohr. en la jaro 1924 fariĝis fondanta membro de Internacia ŝaka federacio FIDE. La ĉeĥoslovaka trupo gajnis la unuajn, ankoraŭ neoficialajn ŝakajn olimpiajn ludojn en Parizo en 1924, la duan lokon en la olimpiaj ludoj ĝi akiris en la jaroj 1933 kaj 1982, la trian ĝi estis en 1931, kiam la olimpiaj ludoj okazis en Prago. Věra Menčíková fariĝis la unua kaj la longjara virina majstrino de la mondo. Ekde la jaro 1927 aperas ĵurnalo (Ĉeĥoslovaka ŝako) (dum la milito sub nomo ).
La dua mondmilito kaj la sekva transpreno de potenco fare de komunistoj ja ne signifis por ŝakistoj plenan katastrofon, eĉ plu okazis multaj interesaj turniroj kaj matĉoj kaj la ĉeĥoslovaka ŝako tenis altan nivelon. Sed malgraŭ tio multaj ĉeĥaj ŝakistoj pereis sekve de la milito (Věra Menčíková), estis murditaj fare de nazioj (Karel Treybal) aŭ elmigris (Luděk Pachman, Vlastimil Hort). Post la milito la ĉeĥoslovaka trupo dufoje ekbatalis titolon de altlernejaj majstroj de la mondo (1954 kaj 1963) kaj la ĉeĥaj korespondaj ŝakistoj dufoje gajnis sian ŝakajn olimpiajn ludojn (1955 kaj 1968). Miroslav Filip dufoje partoprenis en turniro de kandidatoj je la titolo de la majstro de la mondo.
Nuntempe la ŝakan vivon en Ĉeĥio gvidas Ŝaka asocio de Ĉeĥio. La plej forta ĉeĥa ŝakisto estas David Navara, kiu estis printempe de 2007 dekkvara ludanto de la monda FIDE rangolisto.
Antaŭmoderna
Samtempe la ŝako estis tiutempe ofte uzata kiel bazo de predikado pri moralo. Ekzemplo estas (Libro de homaj moroj kaj devoj de nobelaro aŭ libro pri ŝako), verkita de itala dominikano Jacob de Cessolis ĉirkaŭ la jaro 1300. Tiu ĉi populara verko, unuafoje prese eldonita jam en la jaro 1473 en Utrecht, estis ankaŭ tradukita aŭ adaptita en multajn aliajn lingvojn. Krom alia ĝi influis Tomáš Štítný-on, kiu sur ties fundamento verkis siajn. Cessolis kaj liaj sekvantoj uzas ŝakajn figurojn kiel metaforon por diversaj tavoloj de la homa socio kaj derivas iliajn devojn el la reguloj de la ŝaka ludo aŭ el vidaspekto de la figuroj.
Sed en alia flanko multloke politikaj kaj religiaj aŭtoritatoj malpermesis la ŝakon kiel aperon de malmoralo aŭ ludanta pasio. Ekzemple Majstro Jan Hus onidire ŝakludis en tempo de sia junaĝo, sed pli poste li fariĝis ties rifuzanto, ĉar li konjektis, ke per tio vanigos multon da tempo, kiun oni alie povus pasigi en pacienca laboro aŭ preĝado; same ĝenis lin, ke la ŝako povas kaŭzi malbonajn sentojn rilate al la kontraŭulo. La ŝakludadon, sed precipe de kartludadon kritikis ankaŭ Petr Chelčický.
En la mezepoko la ŝako estis konata ankaŭ en rondoj de klerikuloj, studentoj kaj komercistoj, kaj tiel ĝi enpaŝis en tiaman popolan literaturon. Ekzemplo estas la 209-a kanto de kolektaro en Carmina Burana el la 13-a jarcento, komencanta de la nomoj de ŝakfiguroj
De antaŭ longe la ŝakaj elementoj estas uzataj pro sia dekoracieco ankaŭ en belarta kaj aplikita arto. Ekzemplo povas esti ŝakumita aglino sur moravia landa blazono. Pri ĝenerala ŝatateco de la ŝako en la mezepoko atestas ankaŭ fakto, ke jam en la 15-a jarcento transiris signifo ŝakumita kiel modelo de ŝtofo en teksan terminologion.
Moderna
Al kleristoj la ŝako aperis precipe kiel maniero, kiel evoluigi sin mem. Benjamin Franklin skribis en sia artikolo (La moraloj de ŝako, 1750) la jenon:
Kun tiuj ĉi aŭ similaj esperoj hodiaŭ lernas al la ŝako infanoj en lernejoj de la tuta mondo kaj ili estas uzataj en armeoj kiel mentala trejnado por kadetoj kaj oficiroj.
La ŝako estas plie ofte bildigata de artistoj, ekzemple kiel metaforo de batalo de du flankoj, kiel simbolo de malvarma logiko aŭ - en spirito de mezepokaj moralistoj - kiel alegorio de vivo de la socio. Signifaj verkoj, en kiu la ŝako rolas ĉefan rolon, tuŝas ekde Malantaŭ spegulo de Lewis Carroll ĝis Ŝaknovelo de Stefan Zweig aŭ Defendo de Luĵin de Vladimir Nabokov.
La ŝako ofte aperas ankaŭ en nuntempa populara kulturo. Ekzemple Harry Potter de J. K. Rowling ludas sorĉistan ŝakon dume herooj de serio Star Trek preferas tridimensian ŝakon kaj ŝakon kontraŭ komputilo oni ludas ankaŭ sur ferdeko de kosmoŝipo vojaĝanta al Jupitero en filmo 2001: Kosma odiseo de Stanley Kubrick.
Ŝaknotacio
En la pasinteco oni uzis kelke da manieroj, kiel registri pason de la ŝaka ludo, sed hodiaŭ oni uzas preskaŭ eksplicite (mallonga) Algebra notado, kiun en Eŭropo disvastigis la siria ŝaka teoriisto Philipp Stamma en la 18-a jarcento. La ĉelo en la ŝakluda tabulo estas indikata en ĝi helpe de sekca punkto de kolumno (markata per literoj a ĝis h) kaj vico (markata per numeroj 1 ĝis 8).
Priskribo de unu movo konsistas el la laŭvica numero de la movo, markigo de la tipo de peco, kiu estis movita, kaj la ĉelo, kien la peco estis movita. La movoj estas numeritaj ekde la unua tiel, ke la sama numero markas la movon de blanko kaj la sekvanta movo de nigro. La ĉelo, el kiu la peco movis, ne estas indikata. Sole okaze, ke ne eblus unusignife difini ĝin, oni malantaŭ markigo de la speco de peco skribos markigo de elira kolumno aŭ vico. La figuroj estas markataj per komenca litero: R estas reĝo, D estas damo, T estas turo, K estas kuriero kaj Ĉ estas ĉevalo. Sed ĉe la peonoj oni ne skribas la markigon, sole se, ekz. en komentario aŭ priskribo de la pozicio necesas marki peonon, estas uzata la minusklo p. Anstataŭ la komencaj literoj eblas uzi ankaŭ grafikajn simbolojn de la figuroj.
San Bartolomé de la Torre
San Bartolomé de la Torre (San Bartolomeo de la Turo) estas municipo de Hispanio, en la provinco Onubo, regiono Andaluzio.
Titanis walleri
Titanis walleri estas specio de granda predokapta neflugkapabla birdo, la sola specio de la genro Titanis. Ĝi vivis – laŭ fosilioj trovitaj en 2007 en Florido kaj Teksaso – antaŭ ĉirkaŭ 2 milionoj da jaroj en norda Ameriko. Oni pli frue pensis, ke la birdo formortis nur antaŭ ĉirkaŭ 15.000 jaroj (Baskin, 1995), sed esploroj de McFadden et al. (2007) refutas tion, kaj asertas, ke la birdo formortis jam antaŭ 2 milionoj da jaroj.
San Bartolomé de la Torre
Loĝantoj
La loĝantoj nomiĝas bartolinos. La censita populacio en 2009 estis loĝantoj kaj la denseco estas 60,84 loĝ/km².
Titanis walleri
Titanis estis ano de grupo de gigantaj neflugkpablaj birdoj, nomataj Phorusrhacidae, alinome "terorbirdoj".
San Bartolomé de la Torre
Situo
San Bartolomé de la Torre estas situa en la okcidenta parto de Andaluzio en la komarko aŭ distrikto Andévalo en la centra parto de la provinco de Onubo, je altitudo de 128 m; je 29 km el Onubo, provinca ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 57 km². La geografiaj koordinatoj estas 37°26.75′N 7°6.44′Ok.
Ŝako
Ŝaknotacio
Ĉe la preno oni metas inter la markigo de figuro kaj la cela ĉelo la simbolon x; se prenas peono, anstataŭ la simbolo x oni uzos markigon de kolumno, en kiu la peono staris prenonte. Aroko estas markata per la simbolo 0-0 (la t.n. malgranda aroko, aroko per turo h1 aŭ h8) aŭ 0-0-0 (la tiel nomata granda aroko, aroko per turo a1 aŭ a8). Dum preterpasa preno oni uzos kiel la celan ĉelon tiun, sur kiun la peono vere transmoviĝis; kiel movo eblas alskribi e. p.. Se la movo ŝakigas la reĝon de la rivalo, oni aldonas malantaŭ ĝin la simbolon +. Se la movo estas samtempe mato, estas uzata la simbolo ++ aŭ #. Propono de sendecida rezulto iam estas markata per la simbolo =. La rezulton de ludo oni enskribas kiel 1-0 (venkis la blanko), ½–½ (sendecida rezulto), 0-1 (venkis la nigro) aŭ * (nekonata aŭ nedifinita).
La skuado de la kanabo (Francesco Filippini)
La skuado de la kanabo, itale la strigliatura della canapa, Alcuni contadini intendi alla cardatura della canapa, pli konata per la malĝusta nomo de La stigliatura della canapa sen R en la dua vorto, estas pentraĵo, nome oleo-pentraĵo sur tolo, farita en 1889 de Francesco Filippini, 101 x 175 centimetrojn granda,, konstante ekzpoziciata en Pinacoteca di Brera. La Stigliatura della canapa de Francesco Filippini estas posedaĵo de la itala ŝtato pro sia arta graveco.
Ŝako
Ŝaknotacio
La registro rajtas enhavi ankaŭ komentariojn, ofte esprimataj per enkondukitaj markoj kaj simboloj. Plej ofte estas uzataj la markoj: ! por forta movo, !! por tre forta movo, ? por malforta movo, ?? por granda eraro, ?! por dubinda aŭ !? por surpriziga, sed riska movo ks. Sed la ludanto registranta sian turniran ludon ne rajtas alskribi la komentariojn al la movoj dum la ludo.
Titanis walleri
Ĝi altis ĉirkaŭ 2 m, pezis ĉirkaŭ 130–150 kg, havis grandegan bekon.
San Bartolomé de la Torre
Ekonomio
Agrikulturo kaj brutobredado.
Sotteville (stacidomo)
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Normandio (Nomad).
Ŝako
Strategio kaj taktiko
La ŝaka strategio signifas difinadon kaj atingadon de longtempaj celoj dum la ludo - ekzemple kiel lokigi la unuopajn pecojn - dume taktiko koncentriĝas al senperaj manovroj. Sed ambaŭ flankojn de la ŝaka pensado ne eblas tute apartigi unu de la alia, ĉar oni atingas la strategiajn celojn plimulte helpe de taktikaj manovroj kaj male taktikaj okazoj estas preparataj per la antaŭa ĝusta strategio de la ludo.
Surbaze de la diferencaj strategiaj kaj taktikaj karakteristikoj ni dividas la ŝakan ludo en tri fazojn: Komenco, kutime la unuaj 10 ĝis 25 movoj, dum kiu la ludantoj disstarigas siajn armeojn preparigante scenon de la sekvanta batalo; meza ludo, la disvolvigita fazo de la ludo; kaj finaĵo, kiam jam malaperis plimulto de pecoj el la ŝakluda tabulo kaj la reĝoj aktive komencas batali.
Principoj de strategio
La ŝaka strategio okupiĝas per taksado de ŝakaj pozicioj kaj difinado de celoj kaj longtempaj planoj de la estonta ludo. Kiam la ludanto taksas la pozicion, li devas konsideri la valoron de figuroj sur la ŝakluda tabulo, la peonaj strukturon de la pozicio, la sekurecon de reĝoj, la priregadon de spaco de la ŝakluda tabulo kaj precipe priregadon de ĉefaj kampoj kaj grupoj de kampoj (ekz. diagonaloj, malfermitaj kolumnoj, la nigraj aŭ la blankaj kampoj).
La plej baza tasko estas kalkuli la suman valoron de la pecoj en ambaŭ flankoj. La poentaj valoroj uzataj al tiu ĉi celo estas fonditaj en sperto; kutime la peonoj kalkulas po unu poento, kurieroj kaj ĉevaloj po tri poentoj, turoj po kvin (diferenco de valoroj inter la turo kaj la kuriero aŭ ĉevalo estas markata kiel kvalito) kaj damo ĉirkaŭ naŭ poentoj. La batalvaloro de reĝo en la finaĵo egalas proksimume al kvar poentoj. Tiuj ĉi bazaj poentoj estas poste modifitaj per pluaj faktoroj, kiel estas lokigo de la pecoj (ekzemple la antaŭenpaŝintaj peonoj estas kutime pli valoraj ol la peonoj en la elira pozicio), koordinado inter la pecoj (ekzemple duopo de kurieroj koordinas kutime pli bone ol duopo - kuriero kaj ĉevalo) aŭ tipo de la pozicio (ĉevaloj estas kutime pli bonaj en fermitaj pozicioj kun multaj peonoj, dume kurieroj pli bone validiĝos en malfermitaj pozicioj).
San Bartolomé de la Torre
Historio
Ĝi fondiĝis en 1589.
Ĝemelitaj urboj
San Bartolomé de la Torre ĝemeliĝis kun kvar urboj nome la jenaj:
Ŝako
Principoj de strategio
Plua grava faktoro dum decidado de la ŝaka pozicio estas ties peona strukturo (iam nomata peona skeleto), aŭ konfiguro de la peonoj sur la ŝakluda tabulo. Ĉar la peonoj estas malplej moviĝemaj pecoj sur la ŝakluda tabulo, la peona strukturo estas proporcie stabila kaj karakterize ĝi antaŭdifinas strategian karakteron de la pozicio. Malfortaĵoj en la peona strukturo, kiel estas izolita peonoj (sen peonoj de la propra koloro en la najbaraj kolumnoj), duumitaj peonoj (du peonoj de la sama koloro en unu kolumno) aŭ malfruiĝintaj peonoj (malrapidantaj post la ceteraj peonoj en la najbaraj kolumnoj) havadas kutime longtempan aŭ eĉ daŭran karakteron. Tial estas bezone defendi al iliaj kreiĝoj, se ili ne estas kompensitaj de alia avantaĝo, ekzemple de ebleco komenci atakon.
Principoj de taktiko
La ŝaka taktiko kutime koncentriĝas por mallongtempaj agadoj - tiel mallongtempaj, ke ili povas esti anticipe trakalkulitaj de la homa ludanto aŭ per komputilo. Sed la ebla profundaĵo de la kalkulado dependas de kapabloj de la ludanto aŭ rapideco de procesoro, sed ankaŭ de karaktero de la pozicio: en trankvilaj pozicioj kun multaj eblecoj en ambaŭ flankoj ne estas pli profunda kalkulo ebla, dume "taktikaj" pozicioj kun limigita nombro de eldevigitaj variantoj ebligas trakalkuli tre longajn sukcedojn de la movoj.
La simplaj unumovaj aŭ dumovaj taktikaj agadoj, kiel minacoj, interŝanĝoj de materialo, duspecaj atakoj ktp., povas esti kombinitaj en pli komplikajn variantojn, taktikajn manovrojn, ofte el unu aŭ ambaŭ flankoj eldevigitaj. Teoriistoj priskribis multe da elementaj taktikaj metodoj kaj tipaj manovroj, ekzemple ligon (limigo de movo de peco de la rivalo tiel, ke lia fortiro signifus endanĝerigon de alia peco de la rivalo), forkon (duspeca atako, kiam unu figuro kreas samtempe du minacojn, dum kio ne eblas repuŝi ambaŭ samtempe), oferon (movo, per kiu la ludanto konscie proponas al la rivalo eblecon akiri materialan avantaĝon, dum kio li volas por la oferita materialo akiri avantaĝon de alia speco, ekzemple atakon) kaj alian.
La eldevigita varianto kunigita kun la ofero kaj kutime kondukanta en palpeblan profiton nomiĝas kombino. Interesaj kaj surprizigaj kombinoj - kiel estas tiu el senmorta ludo - estas perceptataj kiel belaj kaj ili estas objekto de studado kaj admiron de ŝakistoj. Serĉado de kombinoj estas ankaŭ kutima tipo de ŝaka tasko celita al evoluo de kapabloj de la ludanto.
Konkursa ludo
En la mondo konas la regulojn de ŝako takse 605 milionoj da homoj, el kiuj 7,5 milionoj estas membroj de naciaj ŝakaj federacioj, ekzistantaj en 160 landoj de la mondo. La ŝako tiel apartenas inter la plej popularaj sportoj entute.
La nuntempa ŝako estas organizita sporto kun internaciaj kaj naciaj konkursoj de unuopuloj kaj trupoj, amatoraj kaj profesiaj. Plimulto da landoj havas siajn naciajn ŝakajn organizaĵojn kaj tiuj asociiĝas en Internacian ŝakan federacion FIDE. FIDE krom alia aprobas oficialajn regulojn de la ŝako, retenas internaciajn ŝtupetarojn de ludantoj, donas internaciajn ŝakajn titolojn, garantias matĉojn por la titolo de Mondĉampiono pri ŝako kaj organizas Ŝakolimpikojn.