cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arphy
(jen france, Arfi) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Gard, en la regiono Okcitanio (Occitanie [ɔksitaˈni], Occitània [utsiˈtanjɔ], Occitània [uksiˈtanjə]). Fine de en la komunumo vivis.
(10150) 1994 PN
(10150) 1994 PN estas malgranda amora asteroido, malkovrita la de la aŭstralia astronomo Gordon J. Garradd elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Ĝia tre klinita kaj discentra orbito pasas inter tiuj de Marso kaj de la Tero ; kvankam ĝia perihelio estas proksima de unu astronomia unuo, ĝia granda klinangulo gardas ĝin malproksima de Tero : ĝia nunepoka tera MOID estas 34,5 milionoj da km.
Čebín
Čebín estas municipo en Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Brno-provinco, en Sudmoravia regiono. Ĝi etendiĝas sur dislimejo de Boskovica sulko kaj Bobrava montetaro, proksimume 20 kilometrojn nordokcidente de Brno sur suda montopiedo de monteto Čebínka (432 m s. m.). Čebín najbaras okcidente kun Sentice, nordokcidente kun Hradčany, norde kun Drásov kaj Malhostovice, sudoriente kun Kuřim kaj sude kun Moravské Knínice kaj Chudčice. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1353.
Embd
Embd estas komunumo en la distrikto Vispo en Kantono Valezo, Svislando. Ĝi havis 312 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012.
Geografio
La komunumo Embd situas en la suba Mater-Valo kaj etendiĝas en oriento ĝia al la bordo de la rivero Matervispa. La plej alta punkto de la komunumo estas la kulmino de la monto Schwarzhorn sur alteco de 3201 m s.m. dum la plej malalta punkto, kiu situas sur alteco de 850 m s.m., troviĝas en Kalpetran ĉe la bordo deMatervispo. La komunumo konsisatas el la vilaĝoj Embd kaj Kalpetran, kaj la setlejoj Hasol kaj Schalb.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 13,39 km², de kiuj 9,5% estas kovritaj de arbaro, 24,4% servas por agrikulturo kaj 2,0% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Embd limas en nordo al Unterbäch, en nordoriento al Törbel, en oriento al Grächen, en sudo al Sankt Niklaus, en sudokcidento al Turtmann-Unterems kaj en nordokcidento al Ergisch.
Trafiko
Embd situas flanke de la gravaj trafikvojoj. La unika veturebla vojo estas mallarĝa vojeto, kiu kondukas de Stalden tra Törbel al la vilaĝo. La vilaĝeto Kalpetran en la valo atingeblas pere de flanka vojo de la kantona ĉefvojo de Visp al Täsch. En Kalpetran estas stacidomo de la Matterhorn-Gotthard-Fervojo, de kie aertelfero kondukas supren al la vilaĝo Embd.
Historio
La unua dokumenta mencio de Embd datiĝas el la jaro 1250 kiel Emeda. Embd estis la sidejo de la Senjoroj de Embd, kiuj estis vasaloj de la katedrala kapitolo de Siono. Ilia sidejo estis la Rotigo-Turo, kies unua mencio datiĝas el la jaro 1211 kaj kiu ekzistis ĝis 1852. Kiel paroĥo Embd memstariĝis en la jaro 1771, kiam ĝi disiĝis de la paroĥo Stalden. La nuna paroĥa preĝejo estis konstruita en la jaro 1960.Ĝis 2005 en Embd funkciis kvarcitminejo. La kvarcitŝtonon oni en Valezo multloke utiligis por kovri la tegmentojn de la domoj. La minejo estis fermita post tragika akcidento kun mortinto.
Panĉiao
Geografio
Panĉiao troviĝas en norda parto de la insulo inter 2 riveroj.
Historio
Kiel antaŭurbo de Tajpeo, la historio estas la sama, ol la ĉefurbo.
Trafiko
Inter Panĉiao kaj Tajpeo metroo (ekde 1997), rapidtrajno, trajno kaj aŭtobusoj trafikas.
Klimato
Panĉiao havas subtropikan klimaton kun influo de musono. Ŝtormoj oftas inter junio-oktobro. Somere la temperaturo estas 30', vintre iomete sub 20', sed tiu sezono estas mallonga. Jare pluvas po 2400 mm.
Schmalfeld
Schmalfeld estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Segeberg de la federacia lando Ŝlesvigo-Holstinio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La teritorio estas parto de la komunumaro Kaltenkirchen-Land, administra ligo de pluraj formale sendependaj politikaj komunumoj, kies administra centro estas la urbo Kaltenkirchen, kiu tamen mem ne apartenas al la komunumara teritorio.
12718 Le Gentil
12718 Le Gentil estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Trpísty
Trpísty (Trpist) estas municipo en Ĉeĥio, en distrikto Tachov. Ĝi troviĝas 9 km nordoriente de Stříbro. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1251.
Memorindaĵoj
Dominaĵo de la municipo estas malfrue baroka kastelo Trpísty el la 18-a jarcento, kiu pro sia konserveco en devena medio apartenas al la plej bonaj ekzemploj de nobela sidejo de sia tempo en Bohemio. En la vilaĝplaco ankoraŭ troviĝas rekonstruita kapelo kaj dekstre apud ŝoseo al Erpužice penta kruco en la rando de vilaĝo mem.
Fernando Pessoa
Fernando António Nogueira PESSOA (naskiĝis la en Lisbono; mortis la ) estis portugala verkisto.
Post kiam lia patro mortis kaj lia patrino denove edziniĝis, li foriris al Sud-Afriko. Tie li vizitis plurajn lernejojn kaj ricevis anglalingvan edukon.
Pessoa revenis al Portugalio en 1905 kaj restis en Lisbono, kie li komencis intensan literaturan agadon. Subtenanto de "Renascença Portuguesa", li eksiĝis de ĝi en 1915, kune kun Mário de Sá-Carneiro, Almada Negreiros kaj aliaj; li strebis al renovigo de la portugallingva literaturo helpe de la kreado de la revuo "Orpheu", alportanta novajn ideojn kaj estetikajn konceptojn.
Danke al sia kapablo "aliuliĝi", li kreis diversajn heteronimojn (Alberto Caeiro, Álvaro de Campos, Ricardo Reis, Bernardo Soares ktp.), kaj subskribis la verkojn laŭ tiuj inventitaj personecoj apartenantaj al specifa heteronimo. Li kunlaboris al diversaj revuoj, publikigis en libro siajn poemojn verkitajn en la angla lingvo kaj en 1934 venkis en literatura konkurso subtenita de "Secretariado de Propaganda Nacional", kategorio B, per la verko Mensagem (Mesaĝo), kiun li publikigis en tiu jaro.
Li estas nuntempe konsiderata unu el la plej gravaj portugalaj poetoj, kune kun Luís Vaz de Camões
Vertico
La vorto havas diversajn signifojn:
Guilers
(jen france, bretone Gwiler-Leon) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Finistère (jen france, Penn-ar-Bed), en la regiono Bretonio (Bretagne, Breizh). Fine de en la komunumo vivis.
5805 Glasgovo
5805 Glasgovo estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Edward L. G. Bowell elde la Stacio Anderson Mesa de la observatorio Lowell, apud Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de la urbo Glasgovo en Skotlando, en honoro de la "Astronomical Society of Glasgow" (Astronomia Societo de Glasgovo).
(24519) 2001 CH
(24519) 2001 CH estas troja asteroido de Jupitero malkovrita la de la kroata astronomo Korado Korlević elde la Observatorio de Višnjan en Kroatio.
Ĝi estas ano de la "Greka Tendaro" ; tie estas, ke ĝi orbitas proksime de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero.
39971 József
39971 József estas tre malgranda, treege hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la hungaraj astronomoj László Kiss kaj Krisztián Sárneczky elde la Stacio de Piszkéstető de la Konkoly Observatorio sur la montaro Mátra, proksime de Mátraszentimre en Hungario.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Attila József (1905–1937), plej granda hungara poeto de la 20-a jarcento, kiu pasis sian tutan vivon en grandega malriĉeco kaj suferis deprimon. Li estis mirinfano, debutinte je la aĝo de 17 jaroj kun sia unua kolekto da poemoj. Dum sia mallonga kaj bunta kariero, mirinda verko aperis.
Intelekto
Intelekto estas la kapablo pensi konceptaĵojn kaj estigi rilatojn inter ili. Ĝi estas ekkonkapablo, kies specifa objekto estas la nocio de ento. Etimologie intelekto estas latindevena, el intelligere (= kompreni per intelekto, distingi), vortformita el intus (= inter) kaj legere (= legi). La verba formo okazas fundamente en la greka kaj latina, kun la signifo elekti: légein en la greka, legere en la latina. Koncerne la latinan intellectus, ĝi estas pasinta participo, kiu fariĝis samtempe substantivo; en Esperanto la radiko intelekt- estas substantiva. Pro tio, Esperante intelekto ne estas la rezulto de intelekti sed la ekkonkapablo; la rezulto nomiĝas intelektado.
Proverbo
Ekzistas proverbo pri intelekto en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof :
Eŭrovido-Kantokonkurso 1995
Venkis kanto kiu enhavis nur malmultajn vortojn kantitajn. 10 jaroj post la unua venko, nun Secret Garden portis la dua venko al Norvegio kun Nocturne.
Ivan Kotlarevskij
Sian literaturan agadon I. Kotlarevskij komencis en 1794. Li estas aŭtoro de la poemo Eneado (1842 - plena postmorta eldono) - la unua verko de ukraina literaturo, skribita en popola kaj nuntempa oficiala lingvo. La burleska poemo estis verkita laŭ motivoj de samtitola versaro de Vergilio. La poemon uzis por komponi operojn J. Lopatinskij kaj Mikola Lisenko. Kotlarevskij verkis ankaŭ dramojn "Natalka Poltavka" kaj "Moskvano-Sorĉisto".
Memorejo por la murditaj judoj de Eŭropo
La Memorejo por la murditaj judoj de Eŭropo en la centro de la germana ĉefurbo Berlino celas admoni je daŭra memoro pri la milionoj da judoj murditaj sub la regado de naziismo (>holokaŭsto).
Ivan Kotlarevskij
Monumentoj al Kotlarevskij en Poltavo kaj Kievo; muzeo en Poltavo.
La I-an, II-an kaj III-an partojn de la poemo esperantigis Gennadij Turkov (La Kancerkliniko, 114, 125-126, 135-138).
Memorejo por la murditaj judoj de Eŭropo
La konstruaĵo ekestis en la jaroj 2003 ĝis 2005 sur areo de ĉirkaŭ 19.000 m² proksime al la fama Brandenburga pordego. La solena inaŭguro de la memorejo okazis la 10-an de majo 2005, Kadre de la 60-a datreveno de la nazia malvenko en la dua Mondmilito.
La kosto de konstruado de la ejo estis taksita je proksimume 25 milionoj da eŭroj.
Strukturo
Sur ondoforma areo staras 2711 grizaj steleoj el speciala betono en paralelaj vicoj. La steleoj egalas unu la alian per la areo de sia bazo, kaj precipe longas 2,38 m kaj larĝas 0,95 m, sed tre varias iliaj altecoj (inter 0,2 ĝis 4,7 metroj rilate al la ĉirkaŭanta piedovojo). Inter la steleoj la vizitantoj povas trairi sur vojetoj 0,95 metrojn larĝaj.
Aranĝitaj en ŝablono de kvadrata situanta sur ebenaĵo kiu estas mallevita ĉe la centro, la aranĝo de la steleoj estas rememoriga pri la aranĝo de tomboŝtonoj en tombejo. La nombro da ŝtonoj estas la sama kiel la nombro da paĝoj de la Babilona Talmudo kaj kelkaj konsideras ĝin simbolo de la eterneco de juda kulturo post la holokaŭsto.
Subtera muzeo, nomita informejo ("Ort der Information"), enhavos liston de la nomoj de ĉiuj viktimoj. <!--
Signifo
...
Die Stelen symbolisieren Grabflächen; die zur Mitte hin tiefer werdenden Gänge erinnern an den Gang in den Hades.
In den schmalen Gängen wird die Begegnung mit anderen einen Akt der Höflichkeit verlangen. Und soweit die Stelen vom Rand des Feldes in einer gewellten Gesamt-Oberfläche über Niveau hinaufreichen, so weit sinkt der Boden mittig auch zu einer Mulde ab, wo die ganz hohen Stelen ihre Atmosphäre verbreiten. Am anderen Ende des Grabfeldes - in einer Ecke im Untergeschoss - ein kleiner "Ort der Information". Die Stelen werden etwas schräg gestellt.
Mit den 2.711 Stelen, die an Grabsteine erinnern, bestehen Ähnlichkeiten mit Sarkophag-Gräbern jüdischer Friedhöfe, die bei Platzmangel für die ewigen jüdischen Grabstellen aufeinander geschichtet werden (drei Handbreit Abstand reichen aus), so wie z.B. am Ölberg in Jerusalem.
Worum geht es beim Gedenken in den betonierten Gängen über den Bunkern des Joseph Goebbels zwischen den kalten grauen Stelen auf ebenso grauen Betonsteinen in jenem zentralem deutschen Monument? Der Architekt Peter Eisenman sagt zum Denkmal, das Raster stehe auch für "die einem scheinbaren System inhärente Instabilität" (in: Stiftung Denkmal..., Jahresbericht 2000 - 2002).
Der Förderkreis um Lea Rosh: "''Die älteste und verbreitetste Form eines Denkmals ist das Grabdenkmal, das an einen Toten oder an mehrere Tote erinnert, zumal wenn sie gemeinsam den Tod gefunden haben. Man denke nur an die zahllosen Kriegerdenkmäler. Dabei handelt es sich entweder um Gräber auf Soldatenfriedhöfen oder um leere Denkmäler (Kenotaphe). Die meisten ermordeten Juden haben kein Grab. Das Denkmal in Berlin hat auch die Bedeutung eines Kenotaphs. Daher ist es von großer Bedeutung, daß in dem angeschlossenen “Ort der Information” die Namen der Opfer verzeichnet werden. Die in Yad Vashem seit langem bestehende Namensammlung wird nach Berlin übernommen und soll dort ergänzt werden. Gelegentlich wurde auch eingewandt, ein Denkmal (nur) für die Juden hebe diese hervor und setze die anderen Opfer zurück. Doch nicht die Opfer werden hierarchisiert, wohl aber die historischen Vorgänge. Der Mord an den Juden Europas ragt aus den übrigen Naziverbrechen hervor, und deswegen verdient er ein besonderes Denkmal''." (www.holocaust-denkmal-berlin.de)
Die Wettbewerbsbegründung Peter Eisenmans (zuerst zusammen mit dem Bildhauer Richard Serra, der nach den Veränderungen der ersten Konzeption und des Bauplatzes ausschied) liest sich zur Gestaltung u. a. so: "Die Höhendifferenz zwischen Bodenfläche und Oberkante der Pfeiler scheint zufällig und belanglos, als wäre es eine reine Frage des Ausdrucks; dies ist jedoch nicht der Fall. Jede Fläche wurde durch die  Schnittpunkte der Leerstellen des Pfeilerfeldes mit den Rasterlinien des größeren urbanen Kontexts  von Berlin bestimmt." Und: "Das Ausmaß und der Maßstab des Holocaust macht jeden Versuch, ihn mit traditionellen Mitteln zu repräsentieren, unweigerlich zu einem aussichtslosen Unterfangen. Die Erinnerung an den Holocaust kann niemals Nostalgie sein." (in: Stiftung Denkmal..., Jahresbericht 2000 - 2002).
Eisenman sieht offensichtlich das Denkmal als Leerstelle, eine Leerstelle, aus der Neues wächst. Beim Setzen der letzten Stele am 15. Dezember 2004 sagt er (in einem Spiegel-Interview, 52/ 2004) auf die Frage, was es den Deutschen sagen soll und was seine Absicht gewesen sei: "Nichts - Es soll still sein wie die Menschen in Auschwitz. - Die Absicht war, keine Absicht zu haben". "Manche sagen, das Denkmal sehe aus wie ein Friedhof." - "Das kann ich nicht ändern". Und: "Graffiti wären gut".
Geschichte
1988 regte die Publizistin Lea Rosh den Bau des Denkmals an; laut ihrer Aussage hatte ihr die Idee dazu der Historiker Eberhard Jäckel bei einem gemeinsamen Besuch der israelischen Holocaustgedenkstätte Yad Vashem unterbreitet. Ein Förderkreis wurde gegründet und der Vorschlag fand zunehmend Unterstützung, auch in Form von Spenden. Im Mai 1994 wurde ein Wettbewerb ausgeschrieben. Berlin, der Bund und der Förderkreis einigten sich schließlich auf den Entwurf von Christine Jackob-Marks: eine 20000 Quadratmeter große schiefe Betonebene mit eingemeißelten Namen der Opfer. Bundeskanzler Helmut Kohl lehnte den Entwurf jedoch im Juni 1995 ab. Eine Reihe von Abgeordneten, darunter die damalige Bundestagspräsidentin Rita Süssmuth und der Grüne Volker Beck, versuchten mit einer Parlamentsdebatte die Mahnmal-Idee zu retten.
Im Juli 1997 wurden erneut Entwürfe eingeholt. Der Vorschlag des New Yorker Architekten Peter Eisenman wurde angenommen, jedoch mehrfach verändert. So wurde er um ein unterirdisches Museum ("Ort der Information") ergänzt und es wurden – gegen den Willen Eisenmans – auf Vorschlag von Kohl vierzig Bäume zur Gestaltung des Übergangs in Richtung Tiergarten vorgesehen.
Am 25. Juni 1999 beschloss der deutsche Bundestag mit großer Mehrheit den Bau des Denkmals. Kosten von 54 Millionen Mark wurden für die Errichtung des Denkmals und des angegliederten Museums eingeplant. Bis 2005 wurden davon etwa 900.000 Euro durch Spenden von Privatpersonen aufgebracht.
Die israelische Gedenkstätte Yad Vashem erklärte sich im Jahre 2000 bereit, eine Liste aller Namen der bekannten jüdischen Holocaust-Opfer für den Ort der Information zur Verfügung zu stellen.
Nach einer Verzögerung durch Fehler bei der europaweiten Ausschreibung begann der Bau am 1. April 2003.
Im Oktober 2003 kam es zu einer Unterbrechung der Arbeiten, als bekannt wurde, dass von der ausführenden Firma für den Bau der Fundamente und der Stelen ein Betonverflüssiger und ein Anti-Graffiti-Schutz der Degussa AG verwendet wurde. Die Degussa-Tochter Degesch hatte während der Zeit des Nationalsozialismus das Giftgas Zyklon B hergestellt, das in den Konzentrationslagern zur Ermordung von Juden eingesetzt wurde. Dass Lea Rosh ohne weitere Rücksprachen die Degussa vom Bau des Denkmals ausschloss, sorgte für einen Eklat. Viele Kritiker - darunter zahlreiche Juden und auch Eisenman - warfen ihr vor, dies nur aufgrund "moralischer Eitelkeit" getan zu haben und brachten vor, dass gerade die Degussa ihre Vergangenheit vorbildlich aufgearbeitet habe. Am 13. November 2003 beschloss das Kuratorium der Stiftung "Denkmal für die ermordeten Juden Europas" den Weiterbau mit weiterer Beteiligung der Degussa.
eta|Holocaust-Mahnmal im Bau (März 2004)
eta|Holocaust-Mahnmal im Bau (August 2004)
Am 12. Juni 2004 war der Rohbau des "Ortes der Information" fertiggestellt, inzwischen stand circa die Hälfte der insgesamt 2711 Stelen. Beim Richtfest waren neben den Stiftungsmitgliedern und dem Architekten Peter Eisenman zahlreiche Vertreter der Presse anwesend. Ein Teil des Stelenfeldes war erstmals für die Öffentlichkeit begehbar.
Am 15. Dezember 2004 wurde mit einem öffentlichen Festakt die letzte der insgesamt 2711 Betonstelen gesetzt. Gleichzeitig wurde mit der Pflanzung der Nadelbäume begonnen.
Mit der Einrichtung der von Dagmar von Wilcken gestalteten Ausstellung am "Ort der Information" wurde Ende 2004 begonnen, die Eröffnung des Denkmals und des Orts der Information fand am 10. Mai 2005 statt.
Kritik
In der Öffentlichkeit gab und gibt es kontroverse Dikussionen um Form und Größe des Denkmals. Kritisiert wird das Denkmal auch vom Zentralrat Deutscher Sinti und Roma, da zwar der ermordeten Juden Europas gedacht werde, nicht aber anderer Opfer des NS-Regimes, die ebenfalls im Holocaust ihr Leben ließen, etwa auch Zeugen Jehovas oder Homosexuelle. Die Trennung der Mahnmale für einzelne Opfergruppen wird als Separierung und Hierarchisierung kritisiert.
Siehe auch
Liste der Denkmäler für die Opfer des Nationalsozialismus
Eksteraj ligiloj
-->
Kritiko
La germana cigana organizo, la romao kaj sinti-organizo, kritikis la establadon de la ejo ĉar ĝi fokusigas kaj memorigas specife la judajn viktimojn de la holokaŭsto, sen mencii la murdon de la ciganoj kaj la murdon de aliaj nejudoj, kiuj estis mortigitaj de la nazioj pro sia raso, seksa orientiĝo aŭ politika afilieco. En respondo al tiu kritiko, la germana registaro konstruis du pliajn monumentojn proksime al la monumento en memoro pri la judoj: Unu memore al la ciganoj (ĉe la alia flanko de la vojo apud la monumento al la judoj), kaj aparta monumento memore al la murditaj gejoj.
Reinhart Koselleck argumentis ke Germanio kiel nacio havis "specialan respondecon" daŭri rekoni kaj memori la holokaŭston, sed ke la monumento mem devus memorigi ĉiujn viktimojn de la holokaŭsto kaj ne temigi nur la judan marativon.
Handikapaj organizoj kritikis la mankon de rulseĝa aliro en granda parto de la retejo. Estas alireblaj vojoj, kaj lifto kiu malsupreniras al la "informloko", sed ne la tuta retejo estas alirebla por rulseĝo.
Salar de Atacama
Salar de Atacama, Salejo de Atakama aŭ Salejo de Atakamo estas la plej granda salejo de Ĉilio kaj troviĝas en la Regiono de Antofagasto. Ĝi formiĝas en depresio sen akvoelirejo kaj kiu ricevas la riveron San Pedro de Atacama kaj multajn rojojn tra kiuj filtriĝas akvo ekde la montaro de Andoj. Krome ĝi estas la tria plej granda salejo de la mondo post la salejo de Ujuni, en Bolivio.
Karakteroj
La salejo enhavas 300.000 ha, estas 100 km longa kaj 80 km larĝa, kio igas ĝin la tria plej granda de Ameriko kaj de la mondo post la Ujuni en Bolivio (10.582 km²) kaj la Granda Sala Lago de Utaho en Usono (4.400 km²).
Pli precize la salejo situas inter du ĉiliaj komunumoj, kies plej proksimaj urboj estas San Pedro de Atacama (ĉ. 55 km norde) dum Antofagasta estas je 316 km nordoriente.
Tiu salejo enhavas 40% de la tutmondaj rezervoj de litio kaj grandajn kvantojn de borakso kaj kaliaj saloj. Tamen estas grava faŭno kun grandaj kvantoj de flamengoj en la Reserva Nacional Los Flamencos, situa norde kaj okcidente de la lago, kaj ankaŭ Amerika reao, Anseroj, Anasoj, Lamoj kaj aliaj mamuloj kiel Gvanakoj, Vikunoj kaj Alpakoj.
La Salo de la salejo devenas el la dissolvo de la grundosaloj fare de pluvakvo, kiu estas forpelitaj al la salejo. Poste akvo evaporiĝas kaj la alportitaj saloj akumuliĝas. Kiel en aliaj salejoj la aero en la Salejo de Atacama estas tre seka, kio pligrandigas la vidkampon ŝanĝante la ĉirkaŭkalkulo de distancoj.
Rouben Mamoulian
Rouben Zachary MAMOULIAN (/ruːˈbɛn mɑːmuːlˈjɑːn/ roo-BEN mah-mool-YAHN, en armena: Ռուբէն Մամուլեան) (8a de oktobro, 1897 – 4a de decembro, 1987) estis armen-usona kinarta kaj teatra reĝisoro.
Li reĝisoris sian unuan filmon en 1929, nome Applause, kiu estis unu el la dekomencaj sonfilmoj. Ĝi estis mejloŝtona filmo kiu profitis el la plinoviga uzado fare de Mamoulian de la kameramovo kaj de sono, kaj tiuj kvalitoj estis transportitaj al liaj aliaj filmoj publikigitaj en la 1930-aj jaroj. Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1931) profitis el la fakto ke ĝi estis farita antaŭ la ekvalidiĝo de la Produktora Kodo, kaj ĝi estas regule konsiderata la plej bonkvalita versio de la rakonto de Robert Louis Stevenson. Queen Christina (1933) estis la lasta filmo kiun Greta Garbo faris kun John Gilbert, kaj ankaŭ ĝi profitis el la fakto ke ĝi estis farita antaŭ la ekvalidiĝo de la Produktora Kodo. La muzika filmo Love Me Tonight estis publikigita en 1932.
Niederleis
Niederleis estas komunumo de Aŭstrio. Ĝi apartenas al la federacia lando Malsupra Aŭstrio kaj al la distrikto Mistelbach. La komunumo situas norde de Vieno, inter la aŭstria ĉefurbo kaj la limo al Ĉeĥio, kaj estas parto de la historia regiono Weinviertel (vina regiono). Komence de la jaro en la komunumo vivis  loĝantoj.
Zsolt Anger
Zsolt ANGER [ĵolt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Anger Zsolt estas hungara aktoro, voĉoaktoro, reĝisoro.
Zsolt Anger  naskiĝis la  en Szeged.
Biografio
Zsolt Anger inter 1984–1988 estis amatora aktoro en Nacia Teatro (Szeged), poste 3 jarojn en Teatro Csiky Gergely (Kaposvár). Li akiris diplomon en Teatra kaj Filma Altlernejo de Budapeŝto en 1995. Inter 1994 kaj 1998 li ricevis rolojn en Budapeŝto, poste li pasis po 4 jarojn laŭvice denove en Kaposvár kaj Eger, fine 2 jarojn en Teatro de Kecskemét. Ekde 2006 li ne apartenas al teatroj, sed ofte li estas gastoaktoro en diversaj teatrejoj. Li ricevis signifan premion en 2002.
Bovo
Bovo (Bos primigenius taurus) estas granda remaĉanta mamulo. Ĝi estas la domigita formo de la eŭrazia uro kaj estas bredata ĉefe por sia viando, sia lakto kaj sia ledo, normale en bovejoj, sed ankaŭ pli libere kaj nature. Ĝi estas bredata ankaŭ por sia forto, en la pasinteco kiel tirbesto, kaj nun plu kiel spektaklobesto en toreo.
Kastritan virbovon oni nomas okso; nekastritan taŭro. Gebovan blekon oni nomas muĝo.
Oni grupigas la bovojn laŭ celo de bredado. Do oni povas paroli pri laktobovo (Jersey, Friz), viandobovo (Shorthorn, Hereford) aŭ multcelaj bovoj, ducelaj bovoj (lakto + viando: Simenthali). Batalbovoj estas pli specife nomataj bataltaŭroj aŭ batalbovinetoj, kaj tirbovoj nun kvazaŭ ne plu troviĝas.
La frunta osto de la bovoj estas larĝa, la nazo antaŭen mallarĝiĝas. Ĝenerale ili havas kavkornon sur ĉiu flanko de sia kranio. Ilia supra lipo estas senhara.
Al la genro bovo apartenas aliaj specioj, ekzemple la zebuo, kiu ankaŭ sed jam pli frue estis domigita el la uro kaj diversaj aliaj bovgenraj specioj.
Taksonomio
Bovoj estis origine identigita kiel tri separataj specioj: Bos taurus, nome Eŭropa aŭ "taŭra" bovo (inklude similajn tipojn el Afriko kaj Azio); Bos indicus, nome la zebuo; kaj la formortinta Bos primigenius, nome uroj. La uroj estas prauloj kaj de zebuoj kaj de taŭraj bovoj. Tiuj estis reklasitaj kiel unu specio, Bos taurus, kun tri subspecioj: Bos taurus primigenius, Bos taurus indicus, kaj Bos taurus taurus.
Komplikas la aferon estas la kapablo de bovoj por hibridiĝi kun aliaj tre proksimaj rilataj specioj. Hibridaj individuoj kaj eĉ rasoj ekzistas, ne nur inter taŭra bovo kaj zebuo (kiel la Sanga-bovo, Bos taurus africanus), sed ankaŭ inter unu aŭ ambaŭ el tiuj kaj kelkaj aliaj membroj de la genro Bos - nome gruntbovoj (ĉu dzo aŭ yattle ), bantengo, kaj gaŭro. Hibridoj kiaj la raso beefalo povas ankaŭ okazi inter taŭraj bovoj kaj aliaj specioj de bizono, kio kondukis kelkajn fakulojn konsideri ilin ankaŭ kiel parto de la genro Bos. La hibrida origino de kelkaj tipoj povas esti ne evidenta – por ekzemplo, genetika testado de la raso Nana Lulu, la nura taŭr-tipa bovo en Nepalo, trovis ke ili estas mikso de taŭraj bovoj, zebuoj, kaj gruntbovoj. Tamen, bovoj ne povas esti sukcese hibridigitaj kun pli malproksime distaj rilataj bovenoj kiaj la akvobubalo aŭ la Afrika bubalo.
La uroj origine havis teritoriojn tra la tuta Eŭropo, Nordafriko, kaj multo de Azio. En historiaj epokoj, ĝia teritorio iĝis limigita al Eŭropo, kaj la lasta konata individuo mortis en Mazovio, Pollando, ĉirkaŭ 1627. Bredistoj klopodis rekrei bovojn de simila aspekto al uroj krucigante tradiciajn tipojn de aldomigitaj bovoj, kreante la rason Hek-bovo.
Priskribo
Plenkreskaj virbovoj pezas depende de la raso inter 1000 kaj 1200 kg, bovino inter proksimume 500 ĝis 800 kg. La kutima vivodaŭro de bovo estas maksimume 20 jaroj. Kutime bovoj havas kornojn. Senkornaj bovrasoj estas escepto. En moderna bovbredado tamen la kamparanoj ofte senkornigas la bovojn por eviti vundiĝon. Bovoj estas plantomanĝantoj, estante remaĉantoj, ili tamen multe pli bone ekspluatas la plantan nutraĵon ol ekzemple ĉevaloj. Plenkreska bovo havas 32 dentojn. En la malsupra makzelo situas ambaŭflanke ses tranĉodentoj, unu kojnodento kaj ses mueldentoj. En la supra makzelo anstataŭ tranĉodento kaj kojnodento ekzistas kartilagponto. Por la digestado la bovo disponas el kvar stomakoj, nome rumeno, centipelio, omaso kaj abomaso.
Anatomio
Bovoj estas grandaj kvarpiedaj hufulaj mamuloj kun dufingraj hufoj. Plej rasoj havas kornojn, kiuj povas esti tiom grandaj kiom tiuj de la Texas Longhorn aŭ tiom malgrandaj kiom kornaĵoj scur. Zorgita genetika selekto ebligis ke senkornaj bovoj iĝis disvastigitaj.
Digesta sistemo
Bovoj estas remaĉuloj, kio signifas ke ilia digesta sistemo estas tre specializitaj por ebligi la uzadon de malfacile digesteblaj plantoj kiel manĝaĵoj. Bovoj havas unu stomakon kun kvar fakoj, nome rumeno, centipelio, omaso, kaj abomaso, el kiuj la rumeno estas la plej granda fako. La centipelio, nome la plej malgranda fako, estas konata kiel "abelujo". Bovoj foje konsumas metalaĵojn kiuj estas stokitaj en la centipelio kaj iritado el metalaĵoj okazigas malsanojn. La ĉefa funkcio de la omaso estas absorbi akvon kaj nutraĵojn el la digestebla manĝaĵo. La omaso estas konata kiel "multaj tavoloj". La abomaso estas kiel la homa stomako; pro tio ĝi estas konata kiel "vera stomako".
Estas konataj ke bovoj regurgitas kaj re-maĉas sian manĝaĵon, kio estas konata remaĉado, kiel ĉe plej remaĉuloj. Kiam la animalo manĝas, la manĝaĵo estas englutita sen esti maĉita kaj iras en la rumeno por stokado ĝis la animalo povas trovi trankvilajn lokon kaj momenton por pluigi la digestan procezon. La manĝaĵo estas regurgitata, po bulo ĉiun fojon, reen al la buŝo, kie la manĝaĵo, nune nomita regurgitaĵo, estas maĉata de la mueldentoj, kiuj disigas la aspran vegetaĵaron al malgrandaj partikloj. La regurgitaĵo estas tiam denove englutita kaj poste digestita de specializitaj mikroorganismoj en la rumeno. Tiuj mikroboj estas ĉefe responsaj por la malkomponigo de celulozo kaj aliaj karbohidratoj en foriĝeblaj grasacidoj kiujn la bovoj uzas kiel ĉefa metabola energio. La mikroboj ene de la rumeno ankaŭ sintetigas aminoacidojn el ne-proteinaj nitrogenaj fontoj, kiel ureo kaj amoniako. Kiam tiuj mikroboj reproduktiĝas en la rumeno, la plej malnovaj generacioj mortas kaj iliaj ĉeloj pluiĝas tra la digestiva tubo. Tiuj ĉeloj estas tiam parte digestitaj en la malgrandaj intestoj, kio permesas la bovojn akiri alt-kvalitan protenan fonton. Tiuj trajtoj ebligas ke la bovoj bone nutras sin per herbo kaj alia aspra vegetaĵaro.
Gravedeco kaj grando
La gravedotempo por bovino estas ĉirkaŭ naŭ monatojn longa. La grando de bovido povas varii depende de la rasoj, sed tipa bovido pezas inter 25 kaj 45 kg. Grando kaj pezo de plenkreskulo ege varias depende de la rasoj kaj de la sekso. Bovjunuloj estas ĝenerale mortigitaj antaŭ atingi 750 kg. Bredotenado povas okazi dum pli longa vivodaŭro, porokaze por vivi tiom longe kiom ĝis 25 jaroj. La plej aĝa registrita bovo, nome Big Bertha (Granda Berta), mortis je aĝo de 48 en 1993.
Reproduktado
Ĉe farmsoj estas tre komuna la uzado de artefarita fekundigo (AF), nome medicinhelpita reprodukta tekniko konsistanta en la artefarita meto de spermo en la ina sekstubo. Ĝi estas uzata por okazoj kiam la spermatozooj ne povas atingi la ovoduktojn aŭ simple laŭ elekto de la posedanto de la animalo. Ĝi konsistas el transigi, al la utera kaverno, spermatozoojn antaŭe kolektitaj kaj procezitaj, kun selekto de morfologie pli normalaj kaj moveblaj spermatozooj.
Mamo de bovino enhavas du parojn de laktoglandoj, kreantaj kvar "kvaronojn", mamujojn aŭ suĉujojn. La du antaŭaj estas pli mallongaj kaj konataj kiel antaŭsuĉiloj kaj la malantaŭaj estas pli longaj kaj dikaj kaj konataj kiel malantaŭsuĉiloj.
Virbovoj havas fibr-elastan penison. Pro la malgranda kvanto de erektebla histo, okazas malmulta pligrandigo post erektiĝo. La peniso estas tre rigida kiam ne-erekta, kaj iĝas eĉ pli rigida dum erektiĝo. Ŝvelado ne estas multe helpita de erektiĝo, sed pli de malstreĉiĝo de la kuntiriĝa penismuskolo kaj plifortiĝo de la sigmoida fleksiĝo. Instigita ovulado povas esti manipulita por produkti farmoprofitojn. Por ekzemplo, por sinkronigi ovuladon de la bovino por helpi la laktoproduktadon.
Pezo
Virbovoj povas esti iom pli grandaj ol bovinoj de la sama raso laŭ kelkaj centoj da kilogramoj. Kianinaj virbovoj povas pezi ĝis 1500 kg; Britaj virbovoj, kiel tiuj de Angus kaj Hereford, povas pezi ĝis tiom malmulte kiom ĝis 907 kg ĝis tiom multe kiom ĝis 1361 kg.
Estas malfacile ĝeneraligi aŭ averaĝi pri la pezo de ĉiu bovo ĉar diferencaj tipoj havas diferencajn averaĝojn de pezoj. Tamen, laŭ kelkaj fontoj, la averaĝa pezo de ĉiu bovo estas 753 kg. Kompletaj bovinoj en dikigejo averaĝas ĉirkaŭ 640 kg; bovinoj estas ĉirkaŭ 725 kg, kaj virbovoj ĉirkaŭ 1090 kg.
En Usono, la averaĝa pezo de viandobovo konstante pliiĝis, speciale ekde la 1970-aj jaroj, kio postulis la konstruadon de novaj buĉejoj kapablaj manipuli pli grandaj kadavraĵoj. Novaj pakofabrikoj en la 1980-aj jaroj stimulis pli grandan grandon en la pezo de bovoj. Antaŭ 1790 viandobovoj averaĝis nur 160 kg; kaj ekde tiam la pezoj plialtiĝis rapide.
Sciaro
En laboratoriaj studoj, junaj bovoj estas kapablaj parkeri la lokojn de kelkaj manĝofontoj kaj reteni tiun memoron dum almenaŭ 8 horojn, kvankam tio malpliiĝas post 12 horoj. Dekkvin-monataj bovinoj lernas pli rapide ol plenkreskaj bovinoj kiuj estis jam havintaj unu aŭ du bovidojn, sed ties long-daŭra memoro estas malpli stabila. Maturaj bovoj bone plenumas en spacaj lernotaskoj kaj havas bonan long-daŭran memoron en tiuj testoj. Bovoj testitaj en radiaj branĉaroj kapablas memori la lokojn de bonkvalita manĝaĵo dum almenaŭ 30 tagoj. Kvankam ili dekomence lernas eviti malbonkvalitan manĝaĵon, tiu memoro malpliiĝas laŭlonge de la samae daŭro. Sub malpli artefaritaj testokondiĉoj, junaj bovoj montris ke ili kapablas memori la lokon de manĝaĵo dum almenaŭ 48 tagoj. Bovoj povas fari asocion inter vida stimulo kaj manĝo post unu tago – memoro de tiu asocio povas esti retenita dum unu jaro, spite malgrandan malpliiĝon.
Bovidoj estas kapablaj diskriminadi lernadon kaj plenkreskaj bovoj kompareblas favore kun malgrandaj mamuloj en sia lernado al kapabloj en la Testo de Fermita Kampo.
Ili kapablas ankaŭ diskriminacii inter familiaj individuoj, kaj inter homoj. Bovoj povas vidi la diferencon inter familiaj kaj nefamiliaj animaloj de la sama specio (samspeciaj). Studoj montras ke ili kondutas malpli agresemaj al familiaj individuoj kiam ili estas formantaj novan grupon. Bovidoj povas ankaŭ diskriminacii inter homojn bazitajn sur antaŭa esperto, montrante alproksimiĝon al tiuj kiuj bone kondutis al ili kaj evitante tiujn kiuj kondutis al ili negative. Kvankam bovoj povas diskriminacii inter homoj nur pere de ties vizaĝoj, ili povas ankaŭ uzadi aliajn ŝlosilojn kial la koloron de la vestoj kiam ili estas disponeblaj.
En studoj pere de sonregistraĵoj, bovido preferas la voĉon de sia patrino kompare al la voĉoj de aliaj nefamiliaj patrinoj.
En laboratoriaj studoj uzantaj bildojn, oni konstatis ke bovoj povas diskrimini inter bildojn de kapoj de bovoj kaj de kapoj de aliaj animalaj specioj. Ili kapablas ankaŭ distingi inter samfamiliaj kaj nesamfamiliaj samspecianoj. Krome, ili estas kapablas kategoriigi bildojn kiel samfamiliaj kaj nesamfamiliaj individuoj.
Miksitaj kun aliaj individuoj, klonitaj bovoj el la sama doninto formas subgrupojn, indikante ke parenca diskriminacio okazas kaj tio povas esti bazo por grupigkonduto. Oni konstatis ankaŭ uzante bildojn de bovoj ke kaj artefaritaj fekunditaj kaj klonitaj bovidoj havas similajn kognajn kapablojn por diskriminacio kaj de samfamilianoj kaj de nesamfamilianoj.
Bovoj povas rekoni samfamiliajn individuojn. Laŭvida individua rekono estas pli kompleksa mensa procezo ol laŭvida diskriminacio. Ĝi postulas la kolektadon de lernita idiosinkrazia identeco de individuo kiu estis antaŭe renkontigita kaj la formadon de mensa reprezentado. Uzante 2-dimensiajn bildojn de kapoj de unu bovo (vizaĝo, profiloj, ¾ vidaĵoj), ĉiuj el la testitaj bovoj montris individuajn rekonon de samfamiliaj kaj de nesamfamiliaj individuoj el sia propra raso aŭ bovaro. Krome, preskaŭ ĉiu bovo rekonis nekonatajn individuojn el diferencaj rasoj (respektive bovaroj), kvankam tio estis atingita pere de pli granda malfacileco. Individua rekono estis plej malfacila kiam la laŭvidaj trajtoj de la bovaro (raso) testata estis tre diferenca el la raso de la bildo, por ekzemplo, la testita raso ne havis makulojn dum la bildo de la bildo estis de makulhava raso.
Bovoj uzas la vidan laterigon de la cerbo en siaj vidaj skanaĵoj de novaj kaj familiaraj stimuloj. Aldomigitaj bovoj preferas vidi novajn stimulojn per la maldekstra okulo, t.e. uzante la dekstran cerbo-hemisferon (simile al ĉevaloj, Aŭstraliaj pigoj, kokoj, bufoj kaj fiŝoj) sed uzas la dekstran okulon, t.e. uzante la maldekstran hemisferon, por vidi familiarajn stimulojn.
Historio kaj disvastigo
La sovaĝaj prauloj de la bovoj estis la uroj. La endomigo de la eŭropa bovo datiĝas jam de antaŭ la 9-a jarmilo antaŭ Kristo. La zebuoj estis domigitaj sendepende de alia formo de azia uro jam pli frue.
Pro la domigo la bovo kompare al la origina uro anatomie videble transformiĝis. La bredistoj selektis la bestidojn ne nur laŭ la karaktero, sed samtempe laŭ la produktado. La sekvo de tio estis, ke la korpo de la bovoj fariĝis pli longa kaj masa, la gamboj pli mallongaj kaj la mamoj grandiĝis.
Ek de la 15-a jarcento eŭropaj setlistoj disvastigis la eŭropan bovon iom post iom al ĉiuj partoj de la mondo. Nuntempe la ŝtato kun la plej granda kvanto da bovoj estas Barato, kie vivas proksimume 226 milionoj da bestoj; sekvas Brazilo kun proksimume 200 milionoj da bovoj, la brazilaj bovoj ĉefe estas buĉobovoj por viandoproduktado. En Ĉinujo vivas 108 milionoj kaj en Usono 96 milionoj da bovoj. Entute surtere vivas proksimume 1500 milionoj da bovoj, kies biologia maso estas la duoblo de la biologia maso de la homaro.
Mitologio
La guno (juna, ankoraŭ ne gravedigita bovino) estis favorita besto por la helena diino Hera. Laŭ la antikva legendo la greka diopatro Zeŭso transformis la belulinon Io, nome la filino de riverdio Inaĥo, la unua reĝo de Argos, al bovino por protekti ŝin de sia ĵaluza edzino. Hera, kiu malfidis Zeŭson, pikigis la bovinon fare de vespo. Tio frenezigis la bovinon, kiu revenis tra la travadejo Bosporo (kio havas la signifon de "bovtravadejo") al Azio. En kelkaj kulturoj precipe en Barato bovoj estas objektoj de religia adorado kaj sekve la manĝado de ilia viando kritikata. En la Eposo pri Gilgameŝ la diino Iŝtar sendas la virbovon por mortigi Gligameŝon, kiu tamen venkas la beston. En la minoa kulturo rolas taŭro, kiu tiras la ĉielan jugon kaj tiel funkciigas la ciklon de la sezonoj.
Laŭ virbovo, respektive taŭro, estas nomita ankaŭ stelkonstelacio de la tera ĉielo de la zodiako kaj la taŭro estas ŝatata blazonbesto. Do ekzemple ĝi ornamas la blazonon de svisa Kantono Urio.
La ora bovido (hebree: עֵגֶּל הַזָהָב}}, ‘ēggel hazâhâv) estis, laŭ la Biblio, idolo konstruita de Aaron por kontentigi la Hebreojn dum la foresto de Moseo, kiam tiu ĉi supreniris al Monto Sinajo. En la hebrea lingvo la epizodo estas konata kiel ḥēṭ’ ha‘ēggel (חֵטְא הַעֵגֶּל) aŭ "La Peko de la Bovido" kaj estas citata la unuan fojon en Eliro 32,4.
La kulto al taŭro estis komuna en multaj kulturoj. En Antikva Egiptio, el kiu, laŭ la rakonto de la Eliro, devenis tiuepoke la Hebreoj, la Taŭro Apiso estis kulta objekto, kiun, laŭ iuj esploristoj, hebreoj revivigis en la dezerto; aliaj, male, opinias ke la Dio de Izraelo estis asociita aŭ reprezentita kiel diaĵo bovido/taŭro pro proceso de religia asimilado kaj sinkretismo. Inter la popoloj najbaraj de la hebreoj en la antikva Proksima Oriento kaj en la Egea maro la sovaĝa taŭro estis abunde adorata, ofte kiel “Luna Tŭro” kaj kreaĵo de El (diaĵo de la ŝemida panteono).
Toreo kaj bovlukto
Precipe en hispanlingvaj landoj ekzistas tradicio de toreo, tio estas spektakloj, en kiuj homoj batalas kontraŭ virbovo sur areno. Kontraŭ taŭroluktoj ekzistas forta polemiko. Bestoprotektantoj kondamnas la kruelan fitraktadon kaj mortigadon de virbovoj sur la areno. Aŭtoritatoj de kelkaj areoj (lokaj kaj regionaj) malpermesis la tore-agadon aŭ malakceptis plu subvencii la aferon. Male en aliaj lokoj ankoraŭ oni helpas la afereon, ĉefe per subvencioj (ne nur), ĉar la alta kosto de la taŭr-ludado ne povas esti pagita nur de la kontribuo de la ĉeestantoj. En Portugalio ekzistas, ankaŭ taŭrludado, sed estas diferenco: tie oni ne mortigas la beston.
En Svislando ekzistas tradicio de bovinlukto antaŭ la alpopaŝtejiro en printempo, kiam en publikaj spektakloj la bovinoj luktas inter si. La bovino, kiu venkas en tiu lukto, fariĝas la gvidbovino dum la alpopaŝta sezono, kaj ĝia posedanto akiras apartan honoron. Tiu tradicio tamen havas nenion komunan kun la kruela tradicio de toreo en latinidaj landoj.
Uzado
La domaj bovoj estas vaste kaj diverscele uzataj de la homoj. Por la diversaj uzadoj estis breditaj diversaj bovrasoj. Bovoj liveras ĉefe viandon kaj lakton, sed ili ankaŭ servas kiel laborbestoj kaj liveras naturan sterkon, ledon kaj aliajn materialojn. Ĉe la bredado oni distingas inter bovoj ĉefe breditaj por viandoproduktado, bovoj por laktoproduktado kaj bovoj por miksita uzado. La bovfekaĵo havas signifan brulvaloron, kial en multaj agrikulturaj landoj, ĝi estas ŝatata brulmaterialo. Ankaŭ kiel konstrumaterialo la bovosterko estas ofte uzata, ĉar ĝi havas la kvaliton de natura cemento.
En montaraj regionoj bovobredado estas tipa por la tiel nomita alpopaŝta ekonomio. Sur la alpopaŝtejoj dum somero la kamparanoj produktas fromaĝon el bovina lakto. Dumvintre la bovoj vivas kun la kamparanoj en la valoj.
Malsanoj
En la historio, timita estis la tiel nomita bovpesto, kiu ankoraŭ en la 18-a jarcento kaŭzis katastrofan epidemion. Post la kreo de veterinaraj instruejoj en la 19-a jarcento la malsano povis estis venkita. En Eŭropo ĝi lastfoje aperis en Italio en 1954. La 25-an de majo 2011 la monda sanorganizaĵo oficiale deklaris la eliminiĝon de la epidemio.
Grava bovmalsano estas la afta febro, kiu fakte povas ataki preskaŭ ĉiujn parhufulojn, al kiuj apartenas krom bovoj ankaŭ ŝafoj, kaproj kaj porkoj. La simptomoj estas febro, salivado, apero de vezikoj sur la lango, lipoj kaj aliaj partoj de la buŝo. Ĉar la viruso povas longtempe postvivi en aero, oni post apero de malsanokazo rapide kreas kvarantenon.
Fine de la 20-a jarcento famiĝis la bova spongoforma encefalopatio (BSE), konata pli bone kiel bova frenezeco. Tiu malsano estis kaŭzita kaj transdonebla de prionoj, speco de proteinoj, kiuj akumuliĝis en la cerbo. La malsano epidemie disvastiĝis en Eŭropo, ĉar oni nutris bovojn kontraŭnature pere de bestaj proteinoj. La granda timo estis, ke tra la bova viando tiu malsano povis esti transdonita al homoj, ĉe kiuj ĝi estis konata kiel Creutzfeldt-Jakob-malsano.
Ĉar en la amasa bestobredado kaj precipe en la bovobredado kamparanoj ofte utiligis prevente antibiotikajn medikamentojn, lastatempe pli kaj pli ofte ankaŭ ĉe homoj aperas kontraŭantibiotika rezisto, kvankam tiuj homoj mem eventuale neniam antaŭe uzis mem antibiotikajn rimedojn. Lastatempe tial laŭtiĝas la postulo, ke la preventa uzado de antibiotikaj medikamentoj en bovo- kaj porko-bredado estu malpermesita aŭ almenaŭ draste limigita.
Ekologia agrikulturo en bovbredado
Lastatempe precipe en Eŭropo disvastiĝas tiel nomita ekologia agrikulturo, kiu celas plej eble naturprotektan agrikulturon. En la ekologia bovobredado grava elemento estas la patrinbovbredado, tio signifas, ke la bovidoj kreskas kune kun la bovpatrino. Alia grava elemento estas laŭeble la rezigno pri antibiotikaj medikamentoj kaj la nutrado de la bestoj pere de herbo produktita sen kemia aldonita veneno. En Svislando ekologiaj bovbredistoj ofte vendas sian kaj aliajn produktojn rekte de la kamparana bieno, sed lastatempe ankaŭ la grandaj supermerkatoj komencas disvendi ekologiajn produktojn.
Bovaj rasoj
Sekve al la diversaj bezonoj en la daŭro de la historio estis breditaj diversaj bovrasoj. La bredado baziĝas sur la principo, ke la bredistoj krucas bestidojn kies kvalitoj plej bone plenumigas la deziratajn bezonojn, uzante la fakton, ke la bestoj heredigas bonajn kvalitojn al siaj idoj. La bredistoj unuflanke purigis rasojn, sed aliflanke ankaŭ aplikis hibridigadon, ekzemple krucigante taŭridojn kun zebuidoj. La homo do intervenas al la natura selekto, selektante mem tiujn bestojn, kiuj plej utilas al li. La bredado de bovrasoj adaptiĝis al la ĉefaj bezonoj, nome viandoproduktado kaj laktoproduktado kaj en certaj kulturoj ankaŭ por batalado, kaj do evidente ekzistas kvar ĉefaj grupoj, nome la jenaj:
Pro la amasa bestobredado nuntempe tamen multaj rasoj estas minacataj de malapero. Tial en diversaj landoj de la mondo estiĝas institucioj, kiuj subtenas la bredadon de minacataj bovrasoj por konservi la specian diversecon, kiu estas konsiderata kiel parto de la homara kultura heredaĵo. En Germanio ĉi-cele ekzemple aktivas la Asocio por la konservo de minacataj dombestorasoj, GEH.
Bovoj en socio
En multaj kamparanaj socioj, posedi almenaŭ unu bovinon supozis havi ĉiutagan produktadon de lakto, foje nepre necesa por la nutrado de gefiloj. Tiele laktobovinoj iĝis grava kerno de la tradiciaj kamparaj familioj. Pri tio parodis populara hispana kanto de la komenco de la 20a jarcento nome Mi havas laktobovinon, kiu iĝis temo de unu el la sketĉoj luditaj dum la spektaklo Vivu la teatro dum la 75-a Hispana Kongreso de Esperanto okazinta en 2016 en Herrera del Duque.
Bovoj en arto
Pro ĝia delonga historio de kunvivado kun homoj, bovoj aperas en multaj versioj de la homa arto. Jam en multaj prahistoria rokopentraĵoj aperas diversaj bovenoj en diversaj mondopartoj. Pro ĝia identigo kiel diaĵo, en historiaj antikvaj civilizacioj aperas bildoj de bovoj en majestaj kuntekstoj. En mediteraneaj areoj, taŭroj aperas ligataj al taŭrludado, kiel en la kreta arto de Mikeno. En arto de Antikva Grekio (kaj el tie el novklasikaj epokoj) taŭro aperas kiel bildo de Jupitero kiu rabas la mitologian figuron de Eŭropa. Tiu bildo pluiĝis ĝis la aktualo kiel unu el la artaj simboloj de la Eŭropa Unio kaj aliaj eŭropaj instancoj, kaj tiel ĝi aperas en poŝtmarkoj, moneroj, monbiletoj ktp. En Hispanio kaj aliaj rilataj kulturoj bildoj de taŭroj aperas rilate al la tradicia kutimo de taŭrludado. Multaj gravaj artistoj ĝis nun bildigis François Boucher, Gustave Moreau, Tiziano, Paolo Veronese, Rembrandt, Rubens, Jacob Jordaens, Picasso, Valentino Serov, Francisco Goya, Fernando Botero inter aliaj. El tiuj kelkaj kiel Picasso kaj Goya dediĉis multaj artaĵojn al la taŭroj en taŭrludado.
Bovoj en proverboj
Ekzistas pluraj proverboj pri bovo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
88292 Bora-Bora
88292 Bora-Bora estas asteroido de la ĉefa asteroida zono en orbita resonanco 3:10 kun la Tero.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la tropika insulo Bora Bora, je 240 km nordokcidente de Tahitio, fama pro tiea plurkolora laguno. Formale Mai Te Pora (" kreita de la dioj "), Bora Bora signifas " unue naskiĝinta ", ĉar ĝi estas la unua, kiu elmergiĝis el akvo post la kreiĝo de Raiatea, ĉirkaŭ sep milionoj da jaroj antaŭ.
Ĝamal al-Din al-Afghani
Sajido Ĝamāl al-Dīn al-Afghānī (perse: سید جمال الدین الافغاني; nune Sayyid Muḥammad ibn Ṣafdar  -سید محمد بن صفدر) (n. en 1838 - m. la 9-an de marto 1897) estis filozofo, islama religiema reformanto, samkiel politika kaj naciisma islama aktivisto en Persio dum la regado de la kaĝaroj, en Afganio, Egiptio kaj la Otomana Imperio dum la 19-a jarcento.
Li estis unu el la fondintoj de la islama modernismo kaj akcelanto de la tutislama unueco. Li estas priskribita kiel homo kiu malpli interesiĝas en teologio ol en la organizado de islama respondo kontraŭ la premo de Okcidento por rezisti eŭropan koloniismon.
Dolina Bielych plies
Dolina Bielych plies estas valo en Altaj Tatroj (Slovakio).
Ĉi tie estas rivereto Biely potok. La vojo iras laŭ blua signo de Tatranské Matliare ĝis Kopské sedlo (1 749 m.) kaj poste al Tatranská Javoriny. Krome lagojn Biele pliesa en la valo estas ankaŭ Trojrohé pleso, Nižné kaj Vyšné Žeruchové pleso a Žlté pleso. Apud Veľké Biele pleso troviĝis kabano Kežmarská chata, kiu bruliĝis en 1974 jaro. Ĉi tie finiĝas vojo Tatranská magistrála.
Plena grafeo
En grafeteorio, plena grafeo estas simpla grafeo en kiu ĉiu paron de malsamaj verticoj konektas eĝo.
La plena grafeo de n verticoj havas eĝojn, kaj signiĝas per Kn. Ĝi estas regula grafeo de grado (n-1). Ĉiu plena grafeo estas kliko. Plenaj grafeoj estas maksimume koneksa ĉar la unusola vertica tranĉo kiu povas disigi la grafeon estas la tuta aro de verticoj.
Plena grafeo de n verticoj havas n! aŭtomorfiojn kie la signo "!" signifas faktorialon.
Plena grafeo kun n verticoj prezentas la verticojn kaj eĝo de (n-1)-simplaĵo. Tiel K3 respektivas al triangulo, K4 respektivas al kvaredro, K5 respektivas al kvinĉelo, kaj tiel plu.