cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ferepoko
Afriko
En Afriko komenciĝis la ferepoko sen antaŭa kuproepoko aŭ bronzepoko. La plej fruaj mencioj de ferprilaborado devenas el Taruga en centra Niĝerio. Tie oni elfosis plurajn metalurgiajn fornojn, kies datoj situas en la unua antaŭkristana jarmilo (de 800 ĝis 500 a.K.). Taruga estas unu el la maloftaj bone esploritaj trovaĵoj de la Nok-kulturo. Tre verŝajne la prilaborado de fero estis indiĝena eltrovaĵo. Antaŭaj supozoj pri deveno el Meroe estis malpravigitaj pro la datigoj de Taruga, ĉar ili antaŭis la trovaĵojn el Meroe. Influo el Kartago ŝajnas ne ebla, ĉar la Saharo estis dum tiu epoko verŝajne ne travojaĝebla.
Monstro (mangao)
Monstro (japane: モンスター [Monsutā], angle kaj germane: Monster) estas fama mangao de Urasaŭa Naoki kaj samnoma animeo, bazita sur tiu mangao. Krome, estas libro "Alia Monstro" de la sama aŭtoro, kie la eventoj estas priskribitaj de sur vidpunkto de ekstera observanto — aŭstra raportisto. La kompanio "New Line Cinema" aĉetis rajton filmi la mangaon. La filmo devis aperi en la jaro 2009.
Intrigo
La jaro 1986, Okcidenta Germanio. En Duseldorfo okazas kruela murdo. En la domo de familio Libert la maljunaj geedzoj estas mortigitaj, sed elvivis infanoj — knabo kaj knabino. Knabino, nomata Anna, estas en profunda ŝoko, ŝi tute ne reagas al homoj. Ŝia ĝemelo-frato Johan, estas pafvundita al kapo kaj bezonas malfacilan ĥirurgian operacion. Genia juna japan-origina ĥirurgo doktoro Temma savas lian vivon. Tiu evento ege ŝanĝas vivon de Temma.
Naŭ jarojn poste Temma denove renkontas Johanon, kiu mortigas lian pacienton ĉe li, kaj ekscias, ke malantaŭ la serio de teruroj murdoj, timigantaj la tutan Germanion, staras Johan. Temma ekkonscias, ke antaŭ 9 jaroj li savis monstron. Kiam Temma rankontas tion al polico, oni ne kredas je liaj vortoj, kaj Temma decidas esplori pri Johan de si mem. Samtempe Anna Libert loĝas en la urbo Hajdelbergo kun adoptaj gepatroj, ne memorante la tempon antaŭ la murdo de geedzoj Libert — ŝiaj antaŭaj gepatroj (ankaŭ adoptaj). Ŝi ne scias, ke ŝi estas adopta filino de ŝiaj nunaj gepatroj Fortner. Ŝi pensas, ke Nina Fortner ŝia origina nomo. Temma trovas ŝin, sed Johan okazigas murdo de la geedzoj Fortner. Ŝokate, Anna rememoras ĉion, kaj aparte, ke Johan, estante tre juna knabo, murdis iliajn adoptojn gepatrojn Libert kaj ke ŝi pafis al sia frato.
Policistoj decidas, ke Temma elpensis Johanon kaj ke ĝuste li faris la murdojn. Persekutata de polico, li vagadas, esplorante pri pasinteco de Johan kaj serĉante lin por mortigi. Li ekscias, ke ankaŭ Anna serĉis Johanon por mortigi, kiam li renkontas ŝin denove. Temma pensas, ke estas li, kiu responsas, ke Johan elvivis, kaj kiu devas korekti sian eraron. Temma pensas, ke Anna ne devas malfaciligi sian konsciencon per murdo. Anna pensas, ke ŝi devas fini la komencitan kaj ke tia homo kiel Temma ne devas murdi.
Dum la eventoj disvolviĝas, pli kaj pli da roluloj enmiksiĝas en historion. Sur la ekrano aperas homoj, komprenintaj la senkulpeco de Temma, ili mem komencas esplori pri la pasinteco de Johan kaj agi kontraŭ li. Samtempe aliaj homoj, kiuj volas uzi gvidistajn kapablojn de Johan, serĉas lin por proponi sian planojn al li. Sed Johan ludas laŭ siaj propraj reguloj, havante iujn celojn, konatajn nur al li mem, kaj pli kaj pli da homoj mortas pro liaj agoj.
Ĉefaj roluloj
Doktoro Temma (japane: Dr.テンマ [Dokutā Tenma]) estas juna Nervoĥirurgo. Li naskiĝis la 2-an de januaro 1958 en la japana urbo Jokohamo, studis medicinon en Duseldorfa universitato en Okcidenta Germanio kaj poste laboris en hospitalo en Duseldorfo. Temma bone plenumas eĉ tre malfacilan operacion. Pro lia talanto la direktoro de la hospitalo, kie li laboras, uzas lin por plibonigi ĝian reputacion. Temma estas fianĉo de direktora filino, kiu konsilas al Temma obei sian patron por sia kariero. Li revas dediĉi sin al scienco. Tamen li decidis, ke lia ĉefa celo estas savi homajn vivojn. Tial li operacias knabon Johan malgraŭ la ordono de direktoro operacii anstataŭ la knabo politikiston kapablan doni monon al la hospitalo. Pro tio li perdas postenon de fakestro. Sed, kiam iu venenas la direktoron kaj tri aliaj altpostenaj kuracistoj (poste evidentiĝas, ke Johan faris tion), Temma denove supreniĝas laŭ kariera ŝtuparo. Tial la policistoj suspektas lin je la murdo kaj post 9 jaroj, kiam Johan faras novajn murdojn en Duseldorfo, ili komencas persekuti doktoron Temma, kiuj foriras serĉi Johanon. Temma estas homo de altaj moralaj principoj, preta responsi pri siaj eraroj. Li tre serioze rilatas al homaj vivoj kaj ĉiam helpas al tiu, kiu estas en malfeliĉo.
Li ricevis malfacilan pafvundon al la kapo, sed estis savita de doktoro Temma. Johan ofte ŝanĝas lodĝlokon kaj uzas falsajn nomojn. Post 9 jaroj li aperas, aspektante kiel ĉarma blonda junulo kaj lernema studento de Munkena universitato. Pasinteco de Johan ne estas konata. Li estas saĝa kaj havas neordinaran kapablon, permesanta lin manipuli homojn. Li estas ege malsana psike. Johan povas mortigi homon senemocie. Laŭ opinio de iuj atestantoj estas interese al li observi, kiel homo sentas estreman gradon de teruro. Johan responsas pri sennombra kvanto de murdoj. Li mem mortigas aŭ instigas iun fari tion, manipulante ilin. La plej manipuleblaj estas tiuj, kiuj havas iun psikan devion. Krome Johan havas admiranton Roberto, kiu ofte faras malpuran laboron por li. Komence oni pensas, ke tia konduto de Johan estas rezulto de lia ĉeesto en la orfejo 511, kie oni terure traktis infanojn. La orfejo 511 estis eksperimento, kie oni provas krei homojn kun specialaj kapabloj por uzi ilin en aferoj politikaj, spionaj kaj simile. Sed poste evidentiĝas, ke Johan jam estis nenormala, kiam li alvenis en la orfejon 511. Li respondas pri terura incidento, okazinta tie, kiam ĉiuj freneziĝis kaj mortigis unu la alia. Oni nomas lin monstro kaj diablo. Por nekonataj homoj Johan faras agrablan impreson. Li parolas milde kaj ĉarme, estas ĉiam absolute trankvila. Patologie ne timas morti. Fine li okazigas sangan buĉadon en negranda urbo, kie li planis morti de pugno de Temma, Anna aŭ Franc Bonaparta, kiu origine detruis lian vivon.
Ĝemelo-fratino de Johan. Kiam la geedzoj Libert estis mortigitaj kaj lia frato pafita al kapo, ŝi ne estis damaĝita fizike. Tamen Anna ricevis tre seriozan psikan traŭmon, ŝi ne preskaŭ ne reagis al homoj, nenion parolis, neniun rekonis kaj nur iam flustris "mortigu...". Poste ŝi plene perdis memoraĵojn kaj vivas 9 jarojn en familio Fortner, ne sciante, ke ŝi estas adopta filino, kaj ŝia nomo ne estas Nina. Anna, aŭ pli ĝuste jam Nina, studas juron en universitato kaj okupiĝas ankaŭ pri ajkido. Ŝi estas tre bela, havas sufiĉe feliĉan vivon, kvankam ŝi vizitas psiĥologon. Sed oni mortigas ŝiajn nunajn adoptajn gepatrojn, kaj dum momento Nina rememoras ĉion: ke ŝi estis Anna, ke Johan mortigis iliaj antaŭaj adoptaj gepatroj kaj ŝi pafis lin al kapo. Ŝi decidas denove provi mortigi lin kaj foriras serĉi lin.
Filino de direktoro de hospitalo, kie laboris Temma. Ŝi estis fianĉino de Temma. Eva ne komprenis simplajn ĝojojn de sia fianĉo tian, kiel pikniko en la naturo. Tamen li revas edziniĝi kun li, ne kaŝante, ke ŝi volas esti edzino de direktoro, kiu Temma devas iĝi. Kiam Temma perdis postenon de fakestro, ŝi komprenis, ke li ne supreniĝos en sia kariero, kaj rompis rilatojn kun li. Post morto de sia patro Eva pardonpetas kaj petas lin reveni, sed li rifuzas. Ŝi estas dorlotita memamanta virino, kutimiĝinta vivi lukse, ŝatante monon kaj bonan pozicion en la supera socio. Ŝi estas tre soleca, multe drinkas kaj ofte ŝanĝas virojn. Ŝia vivo estas rompita, ĉar Eva ne povas forgesi Temma-n kaj pardoni lin pro la rifuzo.
Inspektoro el BKA (gername: Bundeskriminalamt, federacia fako de krima polico de Germanio ). Li enketadis la murdon de geedzoj Libert kaj rilatajn murdojn. Li dekomence eksuspektis doktoron Temma kaj pensas post 9 jaroj, ke li elpensis Johanon. Lunge estas obsedata de Temma. Li estas ĉiam trankvila. Li estas fidela al sia laboro, pro tio li ne zorgas, ke liaj familianoj povas senti solecon. Lunge havas spritan menson kaj bonegan memoron. Dum interparolo li strange movas fingrojn, kvazaŭ li tajpas per klavaro. Kiel li mem klarigis, tiumaniere li memoras informon, kiel enigante en komputilon.
Germana sendependa ĵurnalisto. Antaŭe li estis laboranto de Lajpciga ĵurnalo en Orienta Germanio. Grimer ofte vizitis aliajn landojn kiel ĵurnalisto, sed fakte li estis spiono. Nun li laboras sendepende, esplorante la okazintaĵon en la orfejo 511. Li havas personan intereson al tiu afero, ĉar li mem estas infano el tiu orfejo. Ĝuste tie oni faris el li "plibonigita" homo por labori kiel spiono. Oni montradis al li animaciojn filmojn, programante psike. Rezulte Grimer senintence transformiĝas al furioza kruela murdisto, kiam li estas en ekstrema danĝero, kiel heroo de tiuj animaciaj filmoj. Grimer ofte ridetas, sed oni frotis liajn emociojn en la orfejo. Tamen li kondutas tre bonkore kaj helpeme. Grimer kaj Temma unuafoje renkontis en la trajno al Prago.
Hospitalo de Hajneman (Duseldorfo)
Patro de Eva kaj direktoro de Duseldorfa hospitalo "Ejsler Memorial", kie laboris doktoro Temma.
Unu de kuracisto de la hospitalo. Kontraste al Temma li ne tre talanta, sed li havas bonajn rilatojn kun Temma.
Amiko de direktoro Hajneman.
Profesia rompmalfermisto, laborinta por Johan. Kiam Johan ĉasis lin mem, Junkers trafis sub aŭto kaj tiel iĝis paciento de Temma. Johan mortigis lin ĉe Temma.
Hajdelbergo
Gepatroj de Anna. Adoptis ŝin, kiam ŝi havis 10 jarojn, kaj nomis ŝin Nina. Ili estas bonkoraj, tre amas sian adoptan filinon. En ŝia naskiĝtago Johan organizis ilian murdon.
Instruisto de Anna en universitato en Hajdelbergo, kie ŝi studas juron.
Dika ĵurnalisto, kiun Temma petas helpi. Komence Maŭrer ne kredas lin, sed poste iras kun Temma averti familion Fortner pri ebla murdo. Tamen oni mortigas lin kun geedzoj Fortner.
Kresto (geometrio)
En geometrio, kresto estas (n-2)-dimensia ero de n-dimensia hiperpluredro aŭ de (n-1)-dimensia kahelaro.
Monstro (mangao)
Hajdelbergo
Ili mortigis la geedzojn Fortner kaj la ĵurnaliston Maŭrer. Post tio ili revenis al domo de Fortner kiel policistoj, kiam Anna kaj Temma estis tie. Poste Menser iĝas narkotisto kaj Muler, kiu plenumis la murdon, edziĝis kun bela virino kaj provas forgesi sian kriman vivon.
Kresto (geometrio)
Por diversaj dimensioj de hiperpluredro, la krestoj estas:
Monstro (mangao)
Munkeno
Krispa studento de Munkena universitato, biologia filo de riĉulo Hans Georg Ŝuvald, kiun dungas lin por legi librojn. Poste Karl diras al Ŝuvald, ke li estas lia filo, kaj tiel iĝas lia filo-helpanto.
Kresto (geometrio)
Por diversaj dimensioj de kahelaroj (eŭklidaj aŭ hiperbolaj), la krestoj estas:
Monstro (mangao)
Munkeno
Maljuna milionulo, ankoraŭ konata kiel Bavara Vampiro. Li ne havas nek familion, nek amikojn. Ŝuvald dungas studentojn por legado de libroj en la latina, ĉar li jam tre malbone vidas. La plej bona legisto, kiu estas Johan, iĝis lia ĉefa asistanto.
Kresto (geometrio)
Akurate du facetoj kuniĝas je ĉiu kresto en hiperpluredro aŭ kahelaro.
György Dózsa
DÓZSA György [do:ĵa djoerdj] aŭ Georgo DÓZSA, (rumane: Gheorghe Doja, Georgo Doĵa; origina nomo Székely) estis la estro de la hungara kamparana ribelo en 1514. Li naskiĝis ĉirkaŭ 1470 en Dalnoko (Hungario) kaj mortis la 20-an de julio 1514 en Temeŝvaro. Li estis pli aĝa frato de Gregorio Dózsa, sia submilitestro.
Monstro (mangao)
Munkeno
Studantino de Munkena universitato. Ŝuvald dungis ŝin por ordigi en la domo. Helpas al Karl klarigi pri noktajn veturojn de Ŝuvald. Enamiĝas al Karl kaj amikiĝas kun Anna.
György Dózsa
Biografio
En aprilo de 1514 reĝo Vladislao la 2-a Jagello nomumis György Dózsa kiel ĉefestron de la krucmilita armeo kontraŭ la turkoj. Je la fino de majo li fariĝis estro de la kamparana ribelo. Post la malvenko ĉe Temesvár la 15-an de julio vundite li fariĝis kaptito de János Szapolyai, kiu ekzekutigis lin kiel "kamparan-reĝon" kun fajrokrono sur la kapo, sidantan sur ardfajra fertrono.
Monstro (mangao)
Munkeno
Dika maljuna prostituitino, kiu diris al Ŝuvald, ke ŝi estis Margo Langer — patrino de lia filo, por ĉantaĝi monon.
Detektivo, dungita de Ŝuvald por serĉi lian filon. Johan mortigis lin, aspektigante tion kiel suicido.
Maljuna psiĥologo kaj amiko de Riĥard. Estis instruisto de Rudi Gilen kaj Temma Kenzo en Duseldorfa universitato. Temma savas lin de Roberto kaj Rajĥvajn helpas al Temma. Rajĥvajn zorgas pri Diter kaj Anna.
17-jaraĝa junulino. Ŝia patro venis al Orienta Germanio el Vjetnamio por studi. Post la studo li restis kaj establis hospitaleton, kie li helpas al ĉiuj dezirantoj. Post lia morto lia filino daŭras lian aferon. Ŝi tuttage kuracas malriĉajn homojn kaj samtempe provas studi.
Patrino de Karl, eksa prostituitino. Ŝi migris el Ĉeĥoslovakio, ŝia vera nomo estas Helenka Novakova. Ŝi estis amikino de patrino de Anna kaj Johan.
Prago
Juna detektivo. Li estas honesta policisto, kredas je leĝo kaj justo, kvankam post pridemando de Grimer li ne arestis lin, malgraŭ ke Grimer estis ĉefa suspektato.
Filo de Franc Bonaparta, marionetisto. Kiam Anna senkonsciiĝis en la "palaceto de ruĝaj rozoj", li gastigis ŝin kan Diter.
Frankfurto
"Viro kun okulvitroj", eks-instruisto de la germana lingvo, eskapinta el Ĉeĥoslovakio. En Germanio li daŭrigis psikan eksperimenton super infanoj, komencita en Prago. Li rilatas al krimuloj kaj ultra-dekstruloj.
Tre malalta nejuna viro, altranga krimulo. Li estris nazian organizacion de ultra-dekstruloj, kiuj provis forbruli turkan kvartalon.
Ŝtelisto, kiu provas uzi doktoron Temma por perlabori monon je kuracado de vunditajn krimulojn. Iufoje li zorgas pri Diter.
Dentisto, loĝanta en turka kvartalo. Li prenis Temma post aŭta incidento. Milan Kolaŝ estis deinfaneca amiko de Petor Ĉapek kaj invitis lin al Germanio. Pro la suicido de lia filo, kaŭzita de eksperimentoj de Petor ĉapek, Milan Kolaŝ planas mortigi lin.
"Lernanto de Diablo". Li estis edukato de la orfejo 511, kie li konatiĝis kun Johan.
Aliaj roluloj
Leŭtenanto de StB kaj ĥirurgo. Li estis griza kardinalo de StB, kiu estris psikajn eksperimentojn super infanoj, aparte super Johan kaj Anna, okazintajn en la "palaceto de ruĝaj rozoj". Li skribas infanajn librojn sub pseŭdonimoj "Emil Ŝĉerbe", "Jakov Farbek", "Klaŭs Poppe". Aparte li estas aŭtoro de la fabelo "Monstro, kiu ne havis nomon". Li kaŝis sin en malgranda germana urbo kaj provas forgesi siajn nekompenseblajn pekojn.
Adepto de Johan. Li mortigas homojn, kiuj ĝenas al Johan. Roberto aperis kiel gardisto de Miĥael Muler, alvenis al doktoro Rajĥvajn kiel paciento por mortigi lin, iĝis kun-advokato de Temma. Li devigis Eva-n mortigi doktoron Temma. Lia vera nomo estas Adolf Rajnĥart (japane: アドルフ・ラインハルト [Adorufu Rainharuto]).
Psiĥologo-kriminalisto, laboranta pri maniuloj kaj murdistoj. Li studis kun Temma en universitato. Temma petas helpon al li por kompreni psikon de Johan. Gilen rakontis pri tio al policistoj, sed poste ĝenas kapti lin. Amikas kun doktoro Rajĥvajn kaj helpas lin en diversaj aferoj.
Eks-militisto sperta pri militaj aferoj. Li trejnis doktoron Temma pafi. Li loĝas kun azia knabino, kies patrino li mortigis en milito.
Eks-ministro de sano, kun kiu loĝis Diter. Li laboris en orfejo 511 kaj provas fari el Diter ion similan al Johan.
Maljuna ĉefa kuracisto en germana vilaĝo.
Li servis en Orienta Germanio. Li renkontis du infanojn ĉe la bordo kun Ĉeĥoslovakio kaj nomis ilin Anna kaj Johan.
Tornier
Tornier estas la familia nomo de jenaj personoj:
Tornier estas la nomo de jenaj lokoj:
Joniga fona radiado
Fona radiado estas la joniga radiado konstante estanta en la ĉirkaŭaĵo, disradiata de diversaj naturaj kaj artefaritaj fontoj.
La termino havas diversajn signifojn:
La fontoj de fona radiado estas:
Proksimume 3% de fona radiado venas de artefaritaj fontoj kiel:
Natura fona radiado
Natura fona radiado venas de du unuecaj fontoj: kosma radiado kaj surteraj fontoj. La tutmonda averaĝa fona dozo por homo estas proksimume 2,4 mSv (milisivertoj) por jaro. Ĉi tiu ekspono estas plejparte de kosma radiado kaj naturaj izotopoj en la Tero. Ĉi tio estas multe pli granda ol homo-kaŭzita fona radiada ekspono, kiu en la jaro 2000 esti averaĝe proksimume 0,01 mSv por jaro de testado de nukleaj armiloj, nukleaj energiaj akcidentoj kaj nuklea industria operacio kombinitaj, kaj estas pli granda ol la averaĝa ekspono de medicinaj testoj, kiu estas en limigoj inter 0,04 kaj 1mSv por jaro. Pli malnovaj briligataj terkarbon elektrocentraloj sen efika flugcindra kapto estas unu el la plej grandaj fontoj de homo-kaŭzis fona radiada ekspono.
La nivelo de natura fona radiado varias dependante de situo, kaj en iuj areoj la nivelo estas grave pli alta ol averaĝa. Tiaj areoj inkluzivas Ramsar en Irano, Guarapari en Brazilo, Keralao en Barato, Yangjiang en Ĉinio. En akraĵo Ramsar estas trovita ĉiujara dozo de 260 mSv.
Kosma radiado
La Tero, kaj ĉiuj vivaj aĵoj sur ĝi, estas daŭre bombarditaj per radiado venanta el kosma. Ĉi tiu radiado unuavice konsistas de ŝargitaj jonoj de diverasaj specoj inter protonoj (kiuj estas jonoj de hidrogeno) kaj feraj atomkernoj elfugintaj el la suno (suna vento) kaj de aliaj fontoj ekster la suna sistemo. Ĉi tiu radiado interagas kun atomoj en la atmosfero kaj kreas akcesoran radiadon, inkluzivantan ikso-radiojn, elektronojn, muonojn, protonojn, neŭtronojn, alfaj partiklojn, pionojn. La senpera dozo de kosma radiado estas grande de muonoj, neŭtronoj, kaj elektronoj, kaj ĉi tiu dozo varias en malsamaj partoj de la mondo plejparte pro malsameco de la magneta kampo de la Tero kaj alto super la marnivelo.
Ĉi tiu radiado estas multe pli intensa en la supra troposfero, je alto ĉirkaŭ 10 km, kaj estas tial de aparta koncerno por dungitoj de flugkompanioj kaj oftaj pasaĝeroj, kiuj pasas multajn horojn dum jaro en ĉi tiu ĉirkaŭaĵo. Ĉi tie, la radiada ekspono estas unuavice pro interago de la kosma radiada ne kun la maldika pli supra tavolo de atmosfero, sed kun la densa materialo de fuzelaĝo de la aviadilo, kaŭzanta relative altan fonan radiadon en la aviadilo kiam la aviadilo estas je granda alto. Simile, kosma radiada interagas kun kosmoveturilaj komponantoj produktante akcesoran radiadon kiu kaŭzas pli grandan fonan eksponon de kosmonaŭtoj ol por homoj sur la surfaco de Tero. Kosmonaŭtoj en malaltaj orbitoj estas je pli malalta risko ĉar la magneta kampo de la Tero ŝirmas parton de kosmaj radioj. Ekster malalta Tera orbito, kiel estis ĉe kosmonaŭtoj de Apolono kiu vojaĝis al la Luno, ĉi tiu fona radiado estas multe pli intensa, kaj prezentas konsidereblan obstaklon al ebla onta longa homa esplorado de la Luno aŭ Marso.
Kosmaj radioj ankaŭ kaŭzas nuklean konvertiĝon de kemiaj elementoj en la atmosfero, en kiu akcesora radiado generita per la kosmaj radioj reakcias kun atomaj kernoj en la atmosfero kaj generas diversaj radioaktivajn izotopojn. Multaj tiel-nomataj aperantaj pro kosmo izotopoj estas produktataj, el kiuj verŝajne la plej rimarkinda estas karbono 14C, kiu estas produktata per interagoj kun azotaj atomoj. Ĉi tiuj aperantaj pro kosmo izotopoj povas atingi la teran surfacon kaj povas esti enigitaj en vivajn organismojn. La produktado de ĉi tiuj izotopoj varias malmulte kun mallongo-tempaj variadoj en suna vento, sed estas konsiderataj praktike konstantaj super pli longa skalo de miloj al milionoj de jaroj. La konstanta produktado, enigo en organismojn kaj relative mallonga duoniĝtempo (5730±40 jaroj) de 14C estas ebligas datigon de antikvaj biologiaj materialoj kiel lignaĵoj kaj homaj restaĵoj. Ĵus aperinta biologia materialo enhavas iun certan enhavon de 14C, post de morto de la organismo alveno de la freŝa 14C en la materialon finiĝas kaj la jam havata daŭre difaladas. Eblas mezuri kvanton de la 14C en la materialo; tiel ekzemple se ĝi kvanto estas duoble pli malgranda ol en la freŝa materialo do aĝo de la materialo proksimume egalas al duoniĝtempo de 14C, se kvanto de 14C estas kvarble pli malgranda ol en la freŝa materialo do aĝo de la materialo proksimume egalas al duoniĝtempo de 14C multiplikita je du, kaj tiel plu.
Surteraj fontoj
Radioaktivaj substancoj estas ĉie en naturo. Ili estas nature en la grundo, rokoj, akvo, aero kaj kreskaĵaro. La grava radioaktivaj izotopoj de koncerno por surtera radiado estas komunaj elementoj kun malmulte abundecaj radioaktivaj izotopoj, inter ili kalio kaj karbono, aŭ maloftaj sed intense radioaktivaj elementoj, inter ili uranio, torio, radiumo kaj radono. La plejparto de ĉi tiuj fontoj estas malkreskantaj pro radiaktiveco ekde formiĝo de la Tero, ĉar nun ili ne estas en iu grava kvanto transportataj al la Tero de ekstere. Tial, la aktuala kvanto sur tero de uranio-238 estas nur proksimume duono de la originale kvanto pro ĝia 4,5·109 jara duoniĝtempo, kaj de kalio-40 kun 1,25 ·109 jara duoniĝtempo estas nun nur proksimume 8% de la originala kvanto.
Aldone, multaj havantaj pli mallongan duoniĝtempon kaj tial pli intense radioaktivaj izotopoj ne malaperis tute en la surtera ĉirkaŭaĵo pro natura daŭra produktado de ili. Ekzemploj de ĉi tiuj estas karbono-14, radiumo-226 (produkto de disfalo de uranio-238), radono-222 (produkto de disfalo de radiumo-226).
Radioaktiveco de surteraj objektoj povas esti konsiderata per kvanto de radiokativaj disfaloj en unun de tempo, ĉi tiu aktiveco estas mezurata en bekereloj Bq. Bekerelo estas simple unu disfalo en sekundo. Tamen ĉi tiu valoro ne estas rekte valoro de la fona radiado, ĉar ofte la radiadaj partikloj restas ene de objekto kie ili naskiĝis.
Jen estas iuj valoroj de rapido de disfaloj en iuj objektoj:
Radiado ene la homa korpo
Iu el la esencaj kemiaj elementoj, enhavataj en vivaj organismoj, kiuj havas sufiĉe abundajn radioaktivajn izotopojn, estas kalio kaj karbono. Ili grave pligrandigas al la fonan radiadan dozon. Averaĝa homo enhavas proksimume 30 miligramojn da kalio-40 (40K) kaj proksimume 10 nanogramojn (10−8 g) da karbono-14 (14C). Se ne okazis ena infektado per ekstera radioaktiva materialo, la plej granda komponanto de ena radiada ekspono de biologiaj funkciaj komponantoj de la homa korpo estas 40K, kiu donas disfalon de proksimume 4000 kernoj de 40K dum sekundo. Estas proksimume 1200 disfaloj de 14C dum sekundo. La energio de betaj partikloj produktitaj de 40K estas je proksimume 10 fojoj pli granda ol tiu de betaj partikloj de 14C. Tamen, 14C same kiel la aliaj karbonaj atomoj estadas en la genetika informo (DNA) de duono de la ĉeloj, dum kiam kalio ne estas komponanto de DNA. Disfalo de 14C en DNA okazas proksimume 50 fojojn dum sekundo, ŝanĝante karbonan atomon al azotan atomon.
Radono
Radono estas intense radioaktiva elemento, kiu estas surtera fonto de joniga radiado, kiu estas aparte zorginda, ĉar, kvankam averaĝe ĝi estas tre malofta, ĉi tiu elemento povas troviĝi en grandaj kvantoj en multaj areoj de la mondo, kie ĝi prezentas gravan minacon por sano. Radono estas disfala produkto de uranio, kiu estas relative komuna en la terkrusto, sed ĝenerale koncentriĝis en erco-portantaj rokoj. Radono eliĝas el ĉi tiuj ercoj en la atmosferon aŭ en teran akvon, kaj en iuj lokoj ĝi povas akumuliĝi kaj eksponi homojn al pli altaj koncentrecoj. En bone izolitaj domoj, kiuj estas vaste konstruataj en evoluintaj landoj, radono povas koncentriĝi ene, ĝi povas esti 8-oble pli multa.
Radiada ekspono de radono estas malrekta. Radono havas mallongan duoniĝtempon (4 tagoj) kaj disfalas en aliajn radioaktivajn izotopojn de la radiuma serio de elementoj, kiuj estas en solida stato sub normalaj kondiĉoj, ili formas fajnajn polverojn. Ĉi tiuj radioaktivaj partikloj estas enspirataj kaj restas en la pulmoj, kaŭzante daŭran eksponon. Homoj en iuj lokoj povas ricevi ĝis 10 mSv dum jaro de fona radiado. Radono estas tial la dua plej granda kaŭzo de pulma kancero post tabakfumado, kaj estas laŭ pritakso kaŭzo de inter 15.000 kaj 22.000 kanceraj mortoj en jaro nur en Usono.
József Fitz
FITZ József (fic) estis hungara bibliotekisto, presejhistoriisto naskita la 31-an de marto 1888 en Oravicabánya kaj mortinta la 12-an de septembro 1964 en Budapest.
Joniga fona radiado
Radono
En iuj areoj, inkluzive de Kornvalo kaj Aberdeenshire en la Unuiĝinta Reĝlando, estas sufiĉe grandaj naturaj radiadaj niveloj, tiel ke jure permesita loko ne povas esti konstruita tie, la situoj devus jam superi jurajn radiadajn limojn, kaj la naturaj grundo kaj rokoj devas esti konsiderataj kiel malalt-nivela nuklea rubo.
József Fitz
Kariero
Inter 1934 kaj 1945 li estis ĉefdirektoro de la Országos Széchényi Könyvtár (OSZK) (Biblioteko Landa Széchényi). Li reorganizis la Nacian Bibliografion Nemzeti Bibliográfia.
Joniga fona radiado
Homo-kaŭzita fona radiado
Oftaj superteraj nukleaj eksplodoj inter la 1940-aj kaj la 1960-aj jaroj verŝis konsiderindan kvanton de radioaktiva infektado. Iom de ĉi tiu infektado estas loka, faranta la senperan ĉirkaŭaĵon alte radioaktiva, sed iom de ĝi estas portita tra pli longaj distancoj; iom de ĉi tiu materialo estas disigita tutmonde. La pligrandiĝo en fona radiado pro ĉi tiuj testoj estis plej granda en 1963 kaj estas tiam de proksimume 0,15 mSv por jaro tutmonde, aŭ proksimume 7 % de la averaĝa fona dozo de ĉiuj fontoj. La Limigita Prov-Malpermesa Traktato de 1963 malpermesis superterajn testojn, tial en jaro 2000 la tutmonda dozo de ĉi tiuj historiaj testoj malpligrandiĝis al nur 0,005 mSv por jaro.
Eĉ tiel, en certaj aplikoj, kiaj kosmaj satelitoj, materialoj ne povas praktike esti konstruitaj de moderna ŝtalo, ĉar radiado de enhavataj radioaktivaj elementoj estas sufiĉe granda por malebligi funkciadon. En la 1990-aj jaroj, ŝtalo estis eligita el subakva dronita ŝipo SMS Kronprinz Wilhelm por ĉi tiu celo, ĉar ĝia ŝtalo, produktita antaŭ 1945, estis protektita de aldona radioaktiveco de la nuklea epoko.
Pli malnovaj bruligantaj terkarbon elektrocentraloj sen efika flugcindra kapto estas unu el la plej grandaj fontoj de homo-kaŭzita fona radiado. Kiam terkarbo estas bruligata, akumulitaj en ĝi uranio, torio kaj ĉiuj produktoj de disfalo de uranioj – radiumo, radono, polonio – estas liberigataj. La liberigo de radioaktivaj komponantoj de terkarba brulo multe superas la tutan usonan konsumon de nukleaj bruligaĵoj en nukleaj elektrocentraloj. Radioaktivaj materialoj estas ankaŭ liberigataj en gasaj eligoj. La Unuiĝint-Nacia Scienca Komitato pri la efikoj de atoma radiado taksas, ke por ĉiu gigavato-jaro da elektra energio produktita per terkarbo, uzante la aktualan mikson de tekniko ĉie en la mondo, rezultas averaĝe proksimume 0,8 mortoj pro kancero en la influata loĝantaro. Kun 400 Gw da terkarbaj elektrocentraloj en la mondo, ĉi tio donas 320 mortojn dum jaro.
Nukleaj reaktoroj povas ankaŭ eligi certan kvanton de radioaktivaj substancoj. Sub normalaj cirkonstancoj, moderna nuklea reaktoro eligas etan kvanton da radioaktiva malpuraĵo. Dum gravaj akcidentoj, kiuj estas relative maloftaj, povas esti pli granda radioaktiva malpurigo en la ĉirkaŭaĵon.
26501 Sachiko
26501 Sachiko estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Sachiko Nagata, kiu instruas la arton presi florojn kaj mastrumas piran bienon.
Stockeren
Stockeren estas la nomo de la sekvantaj lokoj:
Pudoĵ
Pudoĵ (Пудож) estas urbo en Karelio en Rusio.
Kodo de OKATO de la urbo (en jaro 2005) estas 86242501.
La urbo estis fondita en jaro 1382.
Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro 1785.
La interurba telefona kodo estas 81452, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005).
Santa Maria del Cedro
Santa Maria del Cedro estas ĉemara parto de malnova vilaĝeto situanta en regiono Kalabrio. Tio estas turisma somerrestadejo situanta laŭlonge laŭ marbordo sub nomo Riviera dei Cedri. Ĝi akiris la nomon dank‘ al monopola eksporto de cedratoj, kiuj ĉi tie havas tiujn plej avantaĝajn kondiĉojn por kresko. Historia centro kaj antaŭ nelonge malkovrita arkeologia regiono troviĝas proksimume 2 km de bordo direkte al montaro, kiu estas parto de Apenino.
Pudoĵ
La loka tempo estas la sama kiel moskva tempo (en jaro 2005).
Geografiaj koordinatoj de la urbo estas.
La urbo estas ĉe rivero Vodla (Водла), en 25 km de ĝia enenfluo en lagon Oneĵskoje (Онежское).
En jaro 1959 la urbo havis 7 mil loĝantojn.
En jaro 2002 la urbo havis 10,6 mil loĝantojn.
Kontraŭaŭtoritatismo
Kontraŭaŭtoritatismo estas opozicio al aŭtoritatismo (aŭ eĉ al absolutismo), kiu estas difinita kiel "formo de socia organizo karakterizita per submetado al aŭtoritato", "preferante kompletan obeemon aŭ submetiĝon al aŭtoritato kontraste al individua libereco" kaj al aŭtoritatema regado. Kontraŭ-aŭtoritatismaj kutime kredas je plena egaleco antaŭ la leĝo kaj fortaj burĝaj liberecoj. Foje la esprimo estas uzita interŝanĝeble kun anarkiismo, ideologio kiu inkluzivas kontraŭbataladon de aŭtoritato aŭ hierarkia organizo en la konduto de homaj rilatoj, sed ne limigita, al la lukto kontraŭ la ŝtata sistemo.
Commons
Commons (angla por komunaj bonoj) konsistas el rimedoj uzeblaj de ĉiuj membroj de grupo aŭ socio. Ĉi tiuj povas esti naturaj rimedoj, kiel historie komuna teritorio (komuna tero) en aŭ proksime al vilaĝo, nuntempe ankaŭ en metafora senco (puraj) akvo kaj aero, sed ankaŭ informfontoj, scio kaj kulturo, kiel tekstoj kaj ilustraĵoj. En 2009, ekonomikisto Elinor Ostrom, kune kun Oliver E. Williamson, ricevis la Nobel-premion pri ekonomiko "pro sia analizo de ekonomia regado, precipe la commons". Ostrom montris, ke la komuna uzado de rimedoj ne ĉiam kondukas al troo kaj elĉerpiĝo, kiel ekonomiistoj jam delonge supozis ("Tragedy of the Commons ").
Estas subtila sed grava diferenco inter la commons kaj la publika havaĵo (angle public domain). Kie publika havaĵo rilatas al ĝenerale kundividita posedrajto kaj uzorajto (neniu estas ekskludata de aliro, ne malofte ĉar tio estas praktike ne farebla, kiel ekzemple en la kazo de aero), en la kazo de commons tiu ne nepre rilatas al kundividita posedo. Esenca estas la distingo inter posedo-rajtoj kaj uzo-rajtoj. La posedanto de rimedo (ekzemple posedanto de tero aŭ posedanto de kopirajto) povas doni al aliaj (al specifaj personoj aŭ al ĉiuj) formojn de uzo. La personoj al kiuj estis konceditaj uzo-rajtoj estas nomitaj "commoners". En verkoj kun kopirajto, ĉi tiu diferenco estas evidenta en la terminologio "iuj rajtoj rezervitaj" (commons) kontraŭ "neniuj rezervitaj rajtoj" (publika havaĵo), dum "ĉiuj rajtoj rezervitaj" estas uzata kiam la posedanto de rajtoj ne liberigis uzo-rajtojn.
Literaturo
James Boyle, The Public Domain, Enclosing the Commons of the Mind, New Haven / London, Yale University Press, 2008, ISBN 978-0-300-13740-8
Charlotte Hess & Elinor Ostrom (red. ), Kompreni Scio kiel Komunejo, De Teorio al Praktiko, 2007, ISBN 978-0-262-08357-7
Lawrence Lessig, La Estonteco de Ideoj, La sorto de la komunumoj en konektita mondo, New York, Hazarda Domo, 2001, ISBN 978-0-375-72644-6
Mancur Olson, La Logiko de Kolektiva Agado. Publikaj varoj kaj la teorio de grupoj, Cambridge MA / Londono, 1971, ISBN 0-674-53751-3
Vidu ankaŭ
Komuna bono
Scio Sen Barilo
Saint-Sulpice (Oise)
Saint-Sulpice estas franca situanta en departemento, regiono Hauts-de-France.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Sulpiciens.
Pustoŝka
Pustoŝka (ruse Пустошка) estas urbo en Pskova provinco en Rusio.
La urbo estis fondita en jaro 1901 kiel loĝejo ĉe fervoja stacio, kiu estis malfermita en la sama jaro. Ĝi havas statuson de urbo ekde la jaro 1925. En la jaro 1959 la urbo havis proksimume 3 400 loĝantojn.
Ștefănești (Trei Sate)
Ștefănești [ŝtefəneŝtj] (hungare: Székelyszentistván [sekejsentiŝtvan]) estis vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Sovata. Ĝi nun estas parto de Trei Sate.
Loĝantaro
En 1910 Ștefănești havis 508 loĝantojn (hungaroj).
Historio
Ĝia unua mencio estas el 1332 kiel ekleziejo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, departemento Maros-Torda. En 1956 ĝi unuiĝis kun Cioc kaj Hotești sub la nomo Trei Sate (= tri vilaĝoj).
Komunumoj pri Stefano la 1-a en la Hungara reĝlando
Hungaraj loknomoj kun "szentistván" aŭ "szentkirály" (sankta Stefano / sankta reĝo) rilatas al Stefano la 1-a de Hungario. Tiuj lokoj manifestis kunlaboradon en 1997 en Szentkirályszabadja. La unua parto de la nomo Székelyszentistván rilatas al la sikuloj.
Jost Gippert
Jost Gippert (naskiĝis la en Winz-Niederwenigern, nun Hattingen) estas germana lingvisto, kaŭkaziologisto, verkisto kaj profesoro de kompara lingvoscienco ĉe la Instituto de Empiria Lingvoscienco de la Universitato de Frankfurto.
Profesia historio
En la jaro 1971 Gippert finis sian studadon en la Leibniz-gimnazio en Essen, Germanio. Post studi komparan lingvosciencon, hindologion, japanologion kaj ĉinologion inter 1971 kaj 1977 en la Universitato de Marburg kaj la Libera Universitato Berlino, li ricevis sian doktordiplomon de filozofio en 1977 pro sia tezo pri la sintakso de infinitivformado en la hindeŭropaj lingvoj. Inter 1977 kaj 1990 li laboris kiel scienca kunlaboranto kaj prelegis en la universitatoj de Berlino, Vieno kaj Salcburgo. Dum esti scienca kunlaboranto pri orienta komputada lingvoscienco en 1991, li habilitiĝis de la Universitato de Bamberg per sia inaŭgura disertacio pri iranaj pruntvortoj en la armena kaj kartvela lingvoj.
Ekde 1994 Gippert instruas komparan lingvosciencon en la Universitato de Frankfurto. Li estas ano de la Scienca Akademio de Gelati (Kartvelio) ekde 1996, kaj de la departmento “Lingvo” en la Akademio de Sciencoj de Berlino kaj Brandenburgio ekde 2007.
En 1997 la Sulĥan-Saba-Orbeliani-Universitato en Tbiliso, Kartvelio, enoficigis lin kiel honoran profesoron, kaj en 2009 li iĝis honora doktoro en la Ivane-Ĝavaĥiŝvili-Universitato en la sama urbo, kaj iĝis honora doktoro en la Ŝota-Rustaveli-Universitato en Batumo, Kartvelio, en 2013.
Ekde kiam Gippert iĝis profesoro de kompara lingvoscienco, lia esplorlaboro grandparte temis pri la hindeŭropaj lingvoj, iliaj historio kaj etimologio, kiel ankaŭ ĝenerala lingvistika tipologio kaj precipe la studado de la lingvoj de Kaŭkazio. Dank' al lia fokuso pri kaŭkazaj lingvoj, multaj internaciaj esplorprojektoj en tiu kampo ekestis sub lia observado.
Lia esplorado koncentriĝas pri historia lingvoscienco, lingva tipologio, elektronikaj tekstaroj, plurmedia lingva dokumentado kaj elektronika analizado de manuskriptoj.
TITUS, ARMAZI, GNC kaj LOEWE
Gippert estas la fondinto kaj gvidanto de la TITUS-projekto (tezaŭro de hindeŭropaj tekstoj kaj paroladoj). La celo de la projekto ekde sia fondado en 1987 estas la plena cifereca haveblo de teksta materialo de diversaj hindeŭropaj kaj najbaraj lingvoj. En la jaro 1999 li ekis la ARMAZI-projekton (kaŭkazaj lingvoj kaj kulturoj: elektronika dokumentado), kiu alcelis vastan kolekton de kaŭkaza lingvomaterialo. El tiu ĉi projekto lanĉiĝis la Kartvela Nacia Korpuso (GNC).
Ekde 2010 Gippert estas la estro de la centro “Ciferecaj Homaj Sciencoj en la Ŝtato de Hesio: Integrigita Prilaboro kaj Analizo de Tekstaj Korpusoj” ene de la “Federacia Ofensivo por la Evoluigo de Scienca kaj Ekonomia Ekscelenteco” (LOEWE-projekto). Tiu centro estas kunlaboro inter la Universitato de Frankfurto kaj la Teĥnika Universitato de Darmstadt kun aldona subteno de la Goethe-muzeo en Frankfurto ĉe Majno.
Elektronika analizo de manuskriptoj
En la 90-aj jaroj Gippert ekokupiĝis pri orientaj manuskriptoj kaj laboris en projektoj kun la celo havebligi ilin ciferece, kiel ekzemple la toĥarajn manuskriptojn de la Berlin-Turfan-kolekto. Li krome redaktis verkojn pri la kaŭkaz-albanaj palimpsestaj manuskriptoj, kiujn oni trovis sur Monto Sinaja. En 2009 li estis vizitanta scienculo en la esplorgrupo “Manuskriptaj Kulturoj” en la Universitato de Hamburgo. Somere de 2013 li revizitis tiun universitaton por partopreni en la kunmetado de la “Enciklopedio de Manuskriptaj Kulturoj” kaj de la manlibro pri “Komparaj Orientaj Manuskriptaj Studoj”.
Multlingvigo de vikipedia artikolo kiel naskiĝtaga donaco
Kiam Jost Gippert en 2016 festis sian 60-an nasktiĝtagon, liaj studentoj, universitataj kunlaborantoj kaj kolegoj en najbaraj universitatoj donacis al li komunan trimonatan laboron vastigi lian biografian artikolon, kiu ĝis tiam ekzistis nur en la germana, al sume 72 vikipedioj. Kompreneble Esperanto aŭ la gravaj lingvoj parolataj en Kaŭkazio estas inter tiuj lingvoj, sed ankaŭ estas 10 ĝis nun vikipedie malpli atentataj lingvoj, kies vikipediaj branĉoj ĝis nun estas nur malnetaj, testaj projektoj en la vikimedia "kovejo". En la svana lingvo, parolata en la montara nordokcidento de Kartvelio, la artikolo pri li estas la tute unua vikipedia teksto, kaj la svanlingva testa vikipedio por ĝi estis aparte kreata.
Károly Maderspach
MADERSPACH Károly, Katiburga [maderŝpaĥ] estis hungara inĝeniero pri fornoj. Li naskiĝis la 3-an de aŭgusto 1791 en Oravicabánya kaj mortis la 23-an de aŭgusto 1849 en Ruszkabánya.
Kariero
Maderspach inventis la fervojan altirstangan ferponton dependan sur arko. Li estis la pli aĝa frato de subkolonelo Ferenc Maderspach. Li memmortigis.
10443 van der Pol
10443 van der Pol estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geastronomoj kaj geezoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Dua Enketo pri Trojanoj" (Second Trojan Survey).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la nederlanda fizikisto kaj matematikisto Balthasar van der Pol (1889–1959), konata pro la diferenciala ekvacio de 2-a ordo uzata por solvi la problemon de mem-oscilado en elektraj ondoj. Lia plej konata malkovro eble estas la frekvencmodulado por radio.
William Luther Pierce
La '''D-ro. William Luther PIERCE 3a (naskiĝis la en Atlanta, mortis la  en Okcidenta Virginio), ankaŭ konata kiel verkisto de romanoj sub la pseŭdonimo Andrew MACDONALD''', estis la ĉefo de la blanka separisma organizo Nacia Alianco, kaj ĉefa iniciatinto de la blanka naciisma movado. Li estas memorita pro sia romano La Taglibroj de Turner en kiu raportas la historion de blanka separatisto, kiu estas parto de revolucio armita kontraŭ la multkultura registaro de Usono. Pierce instruis fizikon en la Ŝtata Universitato de Oregono inter 1962 kaj 1965, sed forlasis la instruadon por dediĉi sin plene al la politiko. Frue komencis siajn aktivecojn en la Socio John Birch, nome patriotisma kaj kontraŭkomunisma organizo.
Biografio
Naskiĝis la 11an de septembro 1933 en Atlanta, Georgio. Diplomiĝis kiel doktoro en fiziko por la Universitato de Koloradio en 1962 kaj inter 1962 kaj 1965 estis instruisto en la Ŝtata Universitato de Oregono.
29431 Shijimi
29431 Shijimi estas tre malgranda, treege hela asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la japana astronomo Hiroshi Abe elde la observatorio de Jacuka (gubernio Ŝimane, Japanio).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de Shijimi: populara ruditapo en Japanio. La Shijimi kaptitaj proksime de la Lago Shinji, proksime de Macue en gubernio Ŝimane, estas precipe bone konataj. La nomo estis elektita inter aliaj kandidatoj proponitaj de infanoj, kiuj ĉeestis je la Amika Kosma Festivalo 2002 en Macue por la Kosma Tago en Japanio.
Haunoldstein
Haunoldstein estas komunumo de Aŭstrio. Ĝi apartenas al la federacia lando Malsupra Aŭstrio kaj al la distrikto Sankt Pölten(-Land). La komunumo situas en la centra parto de la federacia lando, iom okcidente de la ŝtata ĉefurbo Vieno, kaj estas parto de la historia regiono Mostviertel (mosta regiono). Komence de la jaro en la komunumo vivis  loĝantoj.
Elizabeto de Aŭstrio-Hungario
Kortega vivo
La kortega vivo draste diferencis de tiu, al kiu kutimis la juna princino. Striktaj reguloj kaj tradicioj ĝenis ŝin ne mapli ol la rigora bopatrino, kiu kontrolis la tutan privatan vivon de la filo. La unua filino de Sisi mortis, aliajn gefilojn edukis la bopatrino. Sisi deprimiĝis, speciale profunde post la sinmortigo de la filo Rudolfo, kaj evidente jam neniam forlasis tiun animstaton. Ĉiam trista kaj melankolia, ŝi pasigis plurajn horojn antaŭ spegulo, rigardante sin mem kaj prizorgante sian belecon. Multaj kutimoj de tiu tempo nun estus konsiderataj stultaj, foje krudaj kaj sovaĝaj. Ekzemple por gardi sian belecon Sisi ofte metis sur la vizaĝon kosmetikan maskon el freŝa viando — kaj tio daŭris horojn.
La imperiestro plu adoris sian edzinon, sed ŝi jam ne povis plene reciproki liajn sentojn. Oni scias ke ekde 1885 li havis rilaton kun Katharina Schratt, la ĉefaktorino de la Viena teatro kaj eĉ donacis al ŝi etan palacon en Vieno kaj bienon en Bad Ischl. Ilia intima amikeco (laŭdire pure platona) daŭris 34 jarojn kun silenta aprobo de la imperiestrino.
Ŝi mem provis silentigi doloron de sia koro per pluraj aktivaĵoj kiel ĉevalrajdado, aĉetado de belaj vestoj kaj vojaĝado. Plurajn monatojn ŝi pasigis survojaĝe aŭ en sia kastelo Vilao Aĥilejon sur Korfuo.
Morto
La Sisi, vojaĝanta kun sia asistantino, ekis de Hôtel Beau-Rivage en Ĝenevo al la vaporŝipo, veturonta al municipo Montreux. Ŝi registriĝis ĉe la hotelo sub alia nomo, sed ŝia personeco baldaŭ estis malkovrita, pri kio raportis loka ĵurnalo. La ĉefpolicisto ricevis averton kaj sendis agentojn, sed Sisi rimarkis ilin tra fenestro kaj insistis ke la nepetitaj gardistoj foriru.
Ĉion ĉi atente observis Luigi Lucheni, la 25-jara itala anarkiisto, kiu decidis murdi iun ajn aristokraton, laŭeble plej altstatusan. Li planis murdi Philippe, princon de Orleano, sed tiu rezignis je vojaĝo al Ĝenevo. El gazetoj li eksciis pri alveno de la imperiestrino. Ŝi estis senarma kaj sengarda, do ideala viktimo. Luigi deziris aĉeti por la atako stileton, sed mankis mono eĉ por tio, do li simple prenis longan raspilon kaj ŝlife akrigis ĝin.
Kiam la du virinoj trankvile paŝis sub sunombreloj al la haveno, Luigi Lucheni proksimiĝis al ili, eltiris la raspilon kaj kelkfoje ponardis la imperiestrinon ĉe la brusto. Li anticipe legis libron pri homa anatomio, do esperis per sia 10 cm longa feraĵo trapiki ŝian koron. La 60-jara virino stumble atingis la ŝipon, situantan ĉirkaŭ 90 metrojn for kaj tie petis helpon. En la ŝipo haveblis nur eksa flegistino, do ses maristoj portis Sisi al la sama hotelo. Post unu horo ŝi forpasis.
Oni entombigis ŝin en la Kripto de la kapucenoj en Vieno.
Sekvoj de la murdo
Luigi Lucheni preskaŭ tuj estis kaptita de du koĉeroj kaj poste juĝita kiel ordinara murdisto (eĉ ne la politika) kaj kondamnita al ĝismorta malliberigo. 12 jarojn poste fiaskis lia lasta espero famiĝi — gardistoj konfiskis kaj detruis manuskripton kun liaj rememoroj. Tion li jam ne povis elteni. La neokazinta famulo pendumis sin en prizonĉelo per pantalona zono.
Ankaŭ liaj esperoj pri revolucia eksplodo tute fiaskis. Sekvis nur amasa indigno en Aŭstrio, direktita kontraŭ la italoj kaj anarkiistoj. Ordinaraj homoj kompatis la aĝulinon, kiu pasigis la vivon moderan kaj ĉiam zorgis pri aliuloj. Laŭe al ŝia heredaj paperoj, 600 mil pundoj estis donacitaj al religiaj kaj bonfaraj organizaĵoj. En Hungario, kies reĝino ŝi fariĝis la kaj kiu estis dankema al la imperiestrino, ĉiam favorinta hungarojn kaj plendinta pri ili antaŭ sia edzo, oni honoris Elizabeton per nomo de pluraj preĝejoj, kapeloj, pontoj kaj eĉ urboparto de Budapeŝto.
Francisko Jozefo la 1-a fondis memore je ŝi la ordenon de la Elizabetanoj por virinoj kaj fraŭlinoj. Multloke estis starigitaj monumentoj omaĝe al ŝi, inter la unuaj estis tiu en Budapeŝto, malfermita en aprilo 1900.
9255 Inoutadataka
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Ino Tadataka (japane 伊能忠敬, Inō Tadataka, 1745–1818), sperta geografo kaj termezuristo. Li komencis studi astronomion kaj la metodojn de termezuro post sia emeritiĝo el sia oficiala laboro en la aĝo de 50 jaroj. Li komencis mapi en Hokajdo per siaj propraj elspezoj. Ĉar la mapo kiun li faris estis bonega, la registaro Tokugawa petis ke li daŭrigu la termezuron sur Honŝu. Lia mapo, kaŝe elportita en Eŭropon sur nederlanda ŝipo, ricevis tie grandan respekton.
Remeți
Remeți estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio.
Zsejke Kenéz
Zsejke KENÉZ [ĵejke kenEz] rumania hungara arta glitkuristino. Ŝi naskiĝis en Miercurea Ciuc la 6-an de januaro 1999.
Kariero
Zsejke Kenéz gajnis en 2011 kaj 2014 unuajn lokojn en ĉampioneco de Rumanio.
Deputito (Francio)
Deputito en Francio estas elektito, kiu sidas en la Nacia Asembleo (malsupera ĉambro de la franca parlamento). Ĝi estas elektita okaze de deputitaj balotoj, kiuj okazas en 555 balotaj distriktoj en metropola Francio kaj en 22 transmaraj balotaj distriktoj.
Ĉiu deputito, kvankam elektita en iu fiksita teritorio, estas reprezentanto de la tuta nacio. Tiel, en la nacia Asembleo kaj en sia distrikto, ĉiu deputito agas kaj parolas nome de la ĝenerala intereso kaj ne nome de politika partio, de interesgrupo aŭ de regiono.
La reprezentado de la teritoriaj kolektivumoj je la parlamenta nivelo estas farata per la Senato.
Kunformorto
Kunformorto de specio estas la perdo de specio kiel sekvo de la formorto de alia. La esprimo estis origine uzita en la kunteksto de la formorto de parazitaj insektoj sekvante la perdon de siaj specifaj gastigantoj. La esprimo nun estas uzita por priskribi la postan perdon de iu interrilatanta specio, inkluzive de predantoj kun ilia predo, kaj specialistaj herbivoroj kun ilia manĝofonto. Kunformorto estas aparte ofta kiam ŝlosila specio iĝas formortinta.
La plejofte citita ekzemplo estas tiu de la formortinta Migrokolombo kaj ĝiaj parazitaj birdolaŭsoj Columbicola extinctus kaj Campanulotes defectus. Lastatempe, C. extinctus estis retrovita sur la Strivosta kolombo, kaj C. defectus estis trovita kiel verŝajna kazo de misidentigo de la ekzistanta Campanulotes flavus. Tamen, eĉ se la migrokolomba laŭsorakonto havas feliĉan finon (t.e. reeltrovaĵo), kunformortoj de aliaj parazitoj, eĉ sur la Migrokolombo, eble okazis. Pluraj laŭsospecioj - kiel ekzemple Rallicola extinctus, huia parazito - verŝajne formortis kune kun siaj gastigantoj.
Gehofen
Gehofen estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Kyffhäuser de la federacia lando Turingio, kaj krome ĝis la fino de 2018 estis parto de komunumaro, do grupiĝo de pluraj najbaraj komunumoj por komuna plenumo de iuj administraj servoj, nomata Verwaltungsgemeinschaft Mittelzentrum Artern - ekde tiam la urbo Artern ofertas administrajn servojn por Gehofen. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Ștefănești (Darova)
Ștefănești [ŝtefəneŝtj] (hungare: Istvánfalva) estis vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Lugoj. En 1910 ĝi havis 435 loĝantojn (germanoj). Ĝia unua mencio skriba estas el 1887. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Krassó-Szörény vármegye).