cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sieĝo
Dum la antikva epoko kaj la mezepoko en Eŭropo, Azio kaj Norda Afriko la sieĝado estis inter la ĉefaj taktikoj de la militado, kaj ankoraŭ estis grava dum la Renesanco kaj la frua moderna epoko. Ekzemple la geniulo Leonardo da Vinci krom pro siaj artaĵoj dum sia epoko estis konata aparte pro siaj planoj por aparte malfacible konkereblaj fortikaĵoj. Nur dum la epoko de Napoleono la graveco de sieĝadoj pro la pli kaj pli forta apliko de pliperfektiĝantaj kanonoj malaltiĝis.
Pro la evoluo de la armila tekniko la formoj de sieĝoj dum la 20-a jarcento draste ŝanĝiĝis. Sed la esencaj elementoj de sieĝoj troveblas en pluraj bataloj de la Dua Mondmilito, ekzemple en la sieĝo de la rusa enloĝantaro Leningrado fare de la armeo de Nazia Germanio aŭ la sieĝo de la germana soldataro en la urbo Stalingrado fare de ĉirkaŭantaj trupoj de la Ruĝa Armeo de Sovetunio. Sed ankaŭ la usona sieĝo de la ŝtato Kubo dum la politika krizo de la jaro 1962 estas moderna ekzemplo de la taktiko.
Géry Leuliet
.
Li emeritas de sia okupo, episkopo en Amiens ekde la.
Biografio
Naskiĝinta en Richebourg-l'Avoué la, li estis ordinita pastro la por la diocezo de Arras.
Nomumita episkopo de la diocezo de Amiens la, li estis konsekrita la samjare. Li retiriĝis de sia ofico la, atinginte aĝ-limon.
Dum sia servado, li konsekris MS-ron Jean Cuminal, episkopo de diocezo de Saint-Flour, kaj estis kun-konsekrinto de MS-roj Joseph Wicquart kaj Paul-Marie Guillaume.
La, Géry Leuliet estiĝis dojeno de tutmondaj episkopoj, 102-jara , post la morto de Antoine Nguyên Van Thien.
Antônio Austregésilo
Antônio Austregésilo RODRIGUES LIMA [antonjŭ aŭstreĵezilŭ hodrigjz lima] (naskiĝis je la 21-a de aprilo 1876 en Recifo, kaj mortis je la 23-a de decembro 1960 en Rio-de-Ĵanejro) estis brazila kuracisto, instruisto kaj eseisto. Grava neŭrologiisto, li kreis la unuan lernejon pri neŭrologio en Brazilo, fondis la Brazilajn Arĥivojn pri Medicino kaj la Arĥivojn Brazilajn pri Neŭrologio kaj Psikiatrio, prezidis Akademion Nacian de Medicino kaj Societon Brazilan de Neŭrologio kaj reprezentis Brazilon en pluraj kongresoj internaciaj pri neŭrologio. Krome li estis korespondanta membro de Akademio de la Sciencoj de Lisbono, de Akademio Medicina de Parizo kaj de Akademio Medicina de Nova Jorko. Antônio Austregésilo ankaŭ estis la tria okupanto de Seĝo 30 de Brazila Beletristika Akademio, kies fondinto estas Pedro Rabelo (1868–1905). Krom grandnombraj verkoj pri medicino kaj psikologio li skribis eseojn, kiuj evidentigis lian kvaliton kiel verkisto, kun literatura inklinemo al simbolismo. Preskaŭ ĉiuj liaj verkoj estis tradukitaj al la hispana lingvo.
Martone
Martone estas komunumo de Italio. Fine de en la komunumo vivis. Kristana patrono de la komumo estas la Sankta Georgo, kies memortago, la 23-a de aprilo, sekve estas la komunuma festotago.
Embargo
Embargo estas eksporta malpermeso al unu aŭ pli da ŝtatoj aŭ (en la origina senco de la vorto) haltigo de komercaj ŝipoj por malhelpi ilian forveturon al eksterlando. Oni povas malpermesi eĉ kontinentan kaj aeran liveron de la malpermesitaj varoj.
Oni devas distingi la embargon al provizora haltigo de ŝipoj kaj aviadiloj (arrêt de prince), aŭ uzon de la eksterlandaj komercaj ŝipoj en escepta stato (angaria) aŭ rompon de komercaj akj financaj rilatoj (bojkoto).
La embargo povas estis civita aŭ militara. La civita embargo signifas retenon de propranaciaj ŝipoj, dum la militara embargo celas haltigon, okupon de alilandaj ŝipoj.
Oni uzas embargon plej ofte kiel venĝon aŭ pro politika celo.
Venĝan embargon uzis la embargo fare de Usono en 1807 kontraŭ Francio kaj Britio. Politika embargo celas plej ofte malpermeson de armil-liverado (Usono en 1937 por certigi neŭtralecon en la hispana enlanda milito). Komerca embargo (internaciaj sankcioj) okazis kontraŭ Jugoslavio kaj Irako en la 1990-aj jaroj.
György Csepellényi
György Csepellényi [djordj ĉepelEnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Csepellényi György estis hungara katolika pastro, monaĥo, martiro.
Embargo
COCOM
György Csepellényi
György Csepellényi  naskiĝis en 1620 en Hungara reĝlando en Bitcse (nuntempa Bytča en Slovakio). Li mortis la 1674 apud la nuna Egerfarmos.
Biografio
György Csepellényi aliĝis al la paŭlanoj en 1642, en la sekva jaro li monaĥiĝis. post kelkaj jaroj li pastriĝis. Post jaroj li ricevis taskojn en ĉirkaŭaĵoj de Mezőkövesd, Eger kaj Füzes, kie la ĉefa religio estis la protestantismo. En 1674 protestantoj kaptis lin. Li estis arestita 2 monatojn, fine li senkapiĝis. En 1689 li estis reentombigita en Sátoraljaújhely.
1476 Cox
1476 Cox estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la 10-an de septembro 1936 de la belga astronomo Eugène Joseph Delporte elde la Reĝa observatorio de Belgio en Uccle.
Nomo
Ĝia nomo honoras la francan astronomon ''J.-F. Cox''.
Ludwik Kasprzyk
Profesia kariero kaj kultursocia agado
Li organizis ciklajn renkontojn t. n. „Vesperoj ĉe kandeloj”, komence en Epire-restoracio kaj poste en koncerta salono de Kompleksaj Muziklernejoj al Jan Kiepura en Sosnowiec. Li sukcesis realigi multajn proprajn konceptojn. Ekzemple, li eldonis vicon da porokazaj poŝtkartoj, folderoj kaj kalendaroj eldonitaj flanke de Kiepura-Fundacio kaj flanke de Pola Poŝto, popularigante tiamaniere multajn eminentajn kaj meritajn personojn de la Zagłębie-Karbonbaseno.
Tiel li kreiĝis kiel netaksebla animiganto de kulturo. Kunlaborante kun Urba Departamento pri Kulturo kaj Arto en Sosnowiec. Li kontribuis al rememoro pri multaj, ofte forgesitaj sosnoŭiecanoj, ekzemple pri: Marian Porębski, kiu belkantis sur multaj scenoj de la mondo, precipe en Francio kaj kiu en aĝo de 96 jaroj partoprenis koncerton en Sosnowiec titolitan: „Artistoj al sia urbo”.
Li memorigis ankaŭ multajn konatajn artistojn kiel: Sosnoŭiecano de Jarcento kaj belkantisto, Alfred Jarosz Korczyński; konata en Pollando kaj precipe en Suprasilezio kaj Zagłębie Dąbrowskie, sosnoŭiecanino kaj operkantistino, Natalia Stokowacka kaj multaj aliaj.
Al liaj sociaj meritoj apartenas ankaŭ kunlaboro ĉe konceptado de projekto pri konstruado de muziklernejo en Sosnwowiec, situanta ĉe la strato Wawel. Li partoprenis ankaŭ ĉe remuntado de Zagłębie-teatro kaj interesiĝis pri rekonstruado de Henryk Dietel-palaco. Li partoprenis en Komitato pri Konstruado de monumento al Jan Kiepura en Sosnowiec, kies duplikato ekzistas ankaŭ en Krynica-kuracloko.
Al multaj kulturaj aranĝoj, kies kunorganizanto estis prezidanto de Jan Kiepura-Fundacio, oni devas aldoni lian kunorganizadon de solenaĵoj ligitaj kun celebrado de: 60-jara datreveno de morto de la Dipatrina Servistino – Patrino Teresa Kierocińska, 75-a naskiĝtago de la konata kaj eminenta komponisto Władysław Szpilman, 110-a naskiĝtago de muzikisto kaj komponisto Władysław Pawelec kaj 130-jara naskiĝa datreveno de la konata, pro la sociagado, pastro kanoniko Franciszek Raczyński.
Hiperventolado
Hiperventolado laŭlitere signifas troan (hyper) spiradon (ventolado). Oni spiras pli rapide ol normale. Depende de la situacio oni spiras profunde aŭ malprofunde.
Ludwik Kasprzyk
Profesia kariero kaj kultursocia agado
Iniciate de Ludwik Kasprzyk okazadis multaj aranĝoj, artprezentadoj, koncertoj kaj vesperoj memorigantaj konatajn artistojn. Kelkaj el ili estis: vespero kun Jadwiga Romańska – majstrino de ‘Belcanto’ (belkanto), kiu okazis en teatro al Juliusz Słowacki en Krakovo, koncerto en Klubejo al Jan Kiepura en Sosnowiec, titolita: „Laŭ spuroj de Marta Eggerth kaj Jan Kiepura” kun akompano de konataj artistoj el Krakovo, koncerto de Władysław Pawelec-filo kun ensemblo „The Gastle Band”, koncertoj okaze de diversaj datrevenoj al Jan Kiepura, koncerto en Sosnowiec’a Muziklernejo okaze de 67-a datreveno dediĉita al „Grizaj Skoltvicoj” de Pola Skolta Asocio (ZHP).
Hiperventolado
Kaŭzoj de hiperventolado povas esti emocio, ekzemple dum atako de paniko, metabola acidozo, ekzemple ĉe sukera diabeto, kaj hipoksio, kiel dum atako de astmo, dum montogrimpado aŭ dum forta streĉado.
Ludwik Kasprzyk
Profesia kariero kaj kultursocia agado
Li estis ankaŭ organiza iniciatinto de vico de koncertoj kun akompano de Muziklerneja Orkestro el Sosnowiec. La koncertoj okazadis sur terenoj de Sosnowiec kaj ankaŭ en Krynica-kuracloko.
Hiperventolado
Hiperventolado ĉe sana homo
En sana korpo la pulmoj interŝanĝas oksigenon kaj karbonan dioksidon inter sango kaj freŝa aero. Ĉe hiperventolado tiu interŝanĝo de gaso okazas pli intensiva ol normale.
Ludwik Kasprzyk
Profesia kariero kaj kultursocia agado
Pro sia agado li ricevis multajn distingojn kaj insignojn, inter ili: Ora Kruco de Meritoj (1986), Ora Honora Insigno de NOT (2004), Premio de la Urbo Sosnowiec pro disvastigado de kulturo (2007).
Hiperventolado
Hiperventolado ĉe sana homo
Ĉe sanaj homoj la O2-akcepto en la sango estas ĉiam 100%. Hiperventoladi do ne ŝanĝas la situacion. La transdono de CO2 jes povas altiĝi. La sango do transdonas pli da CO2 ol kutime. La titro en la sango malaltiĝas, oni parolas pri hipokapnio. Pro tio la sango fariĝas pli alkala (la pH-valoro leviĝas), kio klarigas la simptomojn ĉe hiperventolado. Oni vertiĝas, sentas sin maldensa en la kapo, kaj la fingroj, manoj kaj lipoj juketas. Ofte ankaŭ oni sentas premon sur la brusto; en ekstremaj okazoj ankaŭ kramfo de la streĉitaj fingroj.
Ludwik Kasprzyk
Profesia kariero kaj kultursocia agado
Ludwik Kasprzyk “orlitere” eksribiĝis en historion de la urbo Sosnowiec kiel nekompensebla sociaganto, kiu laborante en Fundacio al Jan Kiepura dediĉis ankaŭ proprajn financajn rimedojn. Li forpasis la 8-an de majo 2012. Entombigo de Ludwik Kasprzyk okazis en Dąbrowa Górnicza. Mortinton adiaŭis amasoj da amikoj, konatoj kaj Reprezentantoj de Urba Konsilantaro el Sosnowiec kun akompano de standardaj ensembloj.
Hiperventolado
Hiperventolado ĉe sana homo
Ĉar oni devas altigi la karbondioksidan titron, estas plejbone por denove enspiri la elspiritan aeron. En ĝi ja estas sufiĉe da oksigeno, sed la titro da karbona dioksido estas pli alta, pro kio la pulmoj transdonas malpli da karbona oksido al la. Por altigi la titron da CO2 oni prefere uzu pecon da ŝpructubo de ĉ. 20 cm por spiri tra ĝi anstataŭ la multrekomendita plasta saketo.
Ludwik Kasprzyk
Profesia kariero kaj kultursocia agado
Funebre predikis Wiesław Gonera – reprezentanto de Pola Instruista Asocio kaj samtempa reprezentanto de Asocio de Polaj Skoltoj; fine predikis Jan Szot – reprezentanto de Fondaĵo al Jan Kiepura en Sosnowiec.
Hiperventolado
Hiperventolado ĉe sana homo
Kontraŭe al tio kion multaj homoj timas, ĉi tiu tipo da hiperventolado malofte kondukas al sveno. Se tio tamen okazas pro tio la spirado normaliĝos kaj oni aŭtomate rekonsciiĝas. Tia hiperventolado ofte okazas ĉe cetere sanaj homoj. Oni ofte povas pliklarigi la diagnozon per lasi la paciento intence hiperventoladi dum 1 ĝis 2 minutoj en la konsultejo: ofte la pacientoj tiam rekonas la tiam aperantajn simptomojn. Per tio oni ne tute atingis la celon: atakoj de hiperventolado estas, precipe kiam ili pli ofte okazas, fakte manifestado de sube kuŝanta panikmalhelpo, kiu povas esti psikiatrie kuracata.
Konata enfalujo estas ke atako de hiperventolado kelkfoje estas kaŭzata de akuta malsano kiel koratako. Vera atako de hiperventolado – ne ekskludas aliajn afekciojn!
Hiperventolado ĉe metabola acidozo
Kiam, ekzemple pro grava problemo de la renoj, la acideco (pH) de la sango estas tro malalta (la sango estas tro acida), tiam la pulmoj kompensas tion. Tiam oni parolas pri spirada kompenso. La CO2 ja malaltigas la acidecon de la sango. Per plia ekskrecio la pH de la sango normaliĝos. Tra la mekanismo de hiperventolado la korpo malaltigas la titron da karbona dioksido.
En tiu kazo por la paciento estas vivonecesa por hiperventoladi, ĉar oni mortos pro tro acida sango. Ĉe la homo, por povi postvivi, la pH de la sango daŭre devas esti inter 7,35 kaj 7,45.
Hiperventolado ĉe hipoksio
Kiam estas tro malmulte da oksigeno en la sango, oni hiperventolados por altigi la titron da oksigeno. Kompreneble la titro da karbona dioksido malaltiĝos, sed la utilo de povi ensorbi ekstran oksigenon nun superas. En tiu kazo ĝi nomiĝas do fiziologia hiperventolado.
En la kazo de hipoksio oni devas doni ekstran oksigenon. En la aero estas 21% da oksigeno, je marnivelo tio havas premon de 0,21 baroj. Per la aldono de oksigeno, la elcento da oksigeno plialtiĝas en la enspirata aero kaj pli da oksigeno povas esti ensorbata de la sango. Pro tio montgrimpantoj ofte kunportas oksigenujojn.
Astma paciento ankaŭ povas preni kuracilon por finigi siajn bronkospasmojn. Tio eblas per B-blokiloj en aerosolo. Dum forta streĉado kaj nesufiĉe da oksigeno, la korpo povas kelktempe transiri al energifonto kiu ne bezonas oksigenon. La korpo tiam jes poduktas laktoacidon, kio kaŭzas muskolkramfojn kaj muskoldoloron.
Emilie Mayer
Emilie MAYER (1812 -1883) estis germana komponistino de Romantika muziko. Kvankam Emilie Mayer komencis sian seriozan komponan studon relative malfrue en vivo, ŝi estis tre produktiva komponisto, poste produktante proksimume 8 simfoniojn kaj almenaŭ 15 koncertajn uverturojn, same kiel multajn ĉambrmuzikaj verkojn, lidoj kaj opero.
Vivo
Ŝi naskiĝis en la riĉa familio de la apotekisto Johann Mayer kaj lia edzino Henrietta Carolina.
Junaĝe Emilie ricevis pianolecionojn ĉe la orgenisto Carl Driver. Tiutempe ŝi ludis la pianpecojn tiel libere ke oni konsilis al ŝi skribi sian propran muzikon. Tamen, seriozajn muzikajn studojn ŝi komencis relative malfrue, je sia 28 jaraĝo, en la regiona ĉefurbo Stettin, kien ŝi translokiĝis post la morto de sia patro. Ŝi komencis studi komponadon ĉe la grava muzikisto de la grandurbo Carl Loewe.
Wilhelm Wieprecht dirigentis sian ĉefan orkestron “Euterpe” en koncerto ĉe la Reĝa Teatro, dediĉita ekskluzive al komponaĵoj de Emilie Mayer (1850). La koncerto inkluzivis uverturon, arĉan kvarteton, psalmon por koruso kaj orkestro, du simfoniojn kaj pianpecojn.
Recenzisto parolis pri "kaptivaj frazoj" kaj "firma regado de la materialo", kaj la influa Ludwig Rellstab laŭdis la manieron kiel la temoj "fluas tra la difinita sfero de tonaj koloroj, ofte kun surpriza eleganteco." Baldaŭ post la koncerto, la Reĝino de Prusio, Elisabeth Ludovika de Bavario, aljuĝis al ŝi la oran medalon de arto.
Agnoskita de la kritikistoj kaj de la publiko, ŝi daŭre komponis verkojn por publikaj prezentoj. Iom post iom, ŝia famo kreskis kaj ŝia muziko aŭdiĝis en tiaj gravaj kulturaj centroj kiel Kolonjo, Munkeno, Liono, Bruselo, kaj Vieno, al kiuj ŝi vojaĝis por partopreni en la prezentadoj de siaj verkoj. Ĉar la instrumentaj komponaĵoj de Emilie Mayer estis ĉiam pli prezentitaj kaj ŝia famo kreskis, ŝi estis nomumita kundirektoro de la Berlina Opero. Eĉ en tiuj cirkonstancoj, ŝi ofte estis devigita mem kovri la kostojn implikitajn en prezentadoj kaj publikigoj, dum ŝiaj viraj ekvivalentoj ofte ricevis pagojn de siaj eldonistoj.
La komponstilo de Mayer estis origine influita de la Unua Viena Skolo, la triopo de klasikaj komponistoj Mozart, Haydn kaj Beethoven, kiuj poste evoluis al la Romantika stilo. Abigail Auyeung kaj Shirley Xiong, aŭtorinoj de artikolo pri Mayer diras: “''Ŝiaj simfonioj estas ĝenerale kortuŝaj, inteligente skribitaj, kun ĉarma uzo de kontrapunkto kaj melodioj kiuj restas kun vi longe post kiam la peco finiĝas”. “Kvankam ŝi ĝenerale sekvas la komunan sonat-allegro-formon,… tamen, ŝi bonorde teksas pli longajn transirajn periodojn en sia muziko, rezultigante dramecan ŝanĝon en la tonaleco kaj totala humoro de la peco''.”
Emilie Mayer estis tre produktiva komponistino, verkante proksimume ok tre laŭdatajn simfoniojn kaj almenaŭ dek kvin koncert-uverturojn, dek arĉajn kvartetojn, multajn ĉambrajn kaj lidajn verkojn. Bedaŭrinde, malmultaj el ŝiaj pecoj havas partituron; multaj daŭre estas en sia origina manuskripta formo.
Bagremovo
Bazaj informoj
Bagremovo, serbe Багремово estas malgranda vilaĝo en Serbio, en aŭtonomio Vojvodino, en distrikto Norda Bačka, en municipo de Bačka Topola.
Situo
Bagremovo situas sur ebenaĵo.
Historio
Hungaroj alvenis en 896 kaj ili fondis ŝtaton en 1000. Post la turka erao alvenis diversaj popoloj. Ĝis fine de la 1-a mondmilito la vilaĝo apartenis al Hungario, al Bács-Bodrog, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, depost 1928 al Jugoslavio. En 1941 la hungara armeo okupis la regionon kaj ĝis 1944 tio estis parto de Hungario.
Tiofosforila bromido
Tiofosforila bromido aŭ PSBr3 estas neorganika sulfura kombinaĵo de fosforo kaj bromo, flava, stabila solidaĵo kun penetranta aromata odoro, nesolvebla en akvo, sed solvebla en karbona dusulfido, kloroformo kaj etero, kaj uzata kiel kemia reakcianto kiel bromiga, sulfuriga kaj fosforigagento.
John Mawe
John MAWE (1764 – 1829) estis brita mineralogo kiu fariĝis famkonata pro sia praktika aliro al la fako.
Biografio
En 1793, Mawe metioservis ĉe la masonisto de Derby Richard Brown (1736–1816), kaj edziĝis kun lia filino, Sarah, la. Brown & Mawe estis la nomo de la podetala komerco apud Covent Garden en 1797 kiu vendis objektojn kreitajn el marmoro de Derbyshire en la fabriko de Derby. Mawe estis direktoro de tiu ĉi komerco. Ĉi tiu komerco estis establita en 1794. Oni iam pensis, ke geologiaj tavol-diagramoj de Derbyshire kiuj estas faritaj el mineraloj de Derbyshire estis ĉiuj kreitaj de White Watson sed oni nun pensas kredeble, ke kelkaj el tiuj ĉi objektoj en Muzeo de Derby estis fakte kreitaj de Mawe & Brown.
Ĉirkaŭ la fino de la jarcento li vojaĝis al la plejmulto de la minejoj en Anglio kaj Skotlando, kolektante mineralojn por la kabineto de la Reĝo de Hispanio. En 1800 li posedis la butikon de Fluorito de la Reĝaj Muzeoj en Matlock Bath, kio, pere de lia agento, estis kaŭzonta al li disputon kun Thomas Pearson koncerne ĉirkaŭantajn minejojn.
En aŭgusto 1804 li komencis "vojaĝon de komerca eksperimento" al Rio de la Plata financitan de Princo Regento de Portugalio. Lia misio estis taksi la valoron de la industrioj de oro kaj diamanto kiuj povus revigligi la malsanan ekonomion de Brazilo. Mawe estis atinginta Kadizon kiam eksplodis milito inter Anglio kaj Hispanio, kaj li estis blokita en la urbo kie li malsaniĝis kaj preskaŭ mortis. Li navigis de Kadizo en marto 1805 al Montevideo, kaj atingite tiun urbon estis enkarcerigita kiel angla spiono. Li akiris liberecon tuj poste, sed estis internigita, kaj ne akiris sian ellason ĝis la kapto de Montevideo fare de William Beresford en 1806. Li akompanis la ekspedicion sub John Whitelocke al Bonaero, kaj revenante al Montevideo aĉetis skunon kaj navigis al Brazilo, haltante en pluraj havenoj survoje, inkluzive la insulon Santa Catarina. Li estis bone akceptita en Brazilo fare de Princo Regento, kiu donis al li la permeson viziti la minejojn de diamanto de Minas-Ĝerajso kaj aliajn partojn de la interno dum 1809–1810, kaj ankaŭ donis al li aliron al la registaraj arĥivoj. Mawe revenis al Londono en 1811, kaj malfermis butikon sur The Strand, proksime al Somerset House, fariĝis famkonata kiel praktika mineralogo. En 1813 li estis elektita al la "Royal Geological Society of Cornwall", kaj en 1817 li ricevis diplomon de la "Jena Mineralogischen Gesellschaft".
John kaj Sarah Mawe havis du infanojn, filon kaj filinon. Ilia filo, John Saint Mawe (1797–1820), mortis 22-jaraĝa; Sarah petis en sia testamento ke ŝi estu entombigita apud li. Ilia filino edziniĝis kun Anthony Tissington Tatlow (1789–1828), kiu fariĝis partnero de Mawe en butiko de Cheltenham en 1816.
Mawe mortis en Londono la. Tabulo je lia memoro troviĝas en preĝejo de Castleton, Derbyshire. Lia komerco estis daŭrigita de James Tennant, mineralogo, en partenereco kun Sarah, la vidvino de Mawe ĝis 1840. Sarah Mawe havis la titolon de "Mineralogo de Ŝia Reĝina Moŝto" ĝis ŝi emeritiĝis.
Verkoj
La ĉefa verko de Mawe estis la raporto de lia vojaĝo al Sudameriko, Travels in the Interior of Brazil, Londono, 1812; Philadelphia, 1816; 2-a eldono, 1823.
Li ankaŭ verkis:
Li redaktis la 2-an eld. de Wodarch's Introduction to Conchology, 1822, kaj skribis artikolon pri The Occurrence of Diamonds, &c., in Brazil por Ludwig Wilhelm Gilbert Annalen der Physik lix. (1818), krom On the Tourmaline and Apatite of Devonshire por la Quarterly Journal of Science, iv. (1818). Ankaŭ aperas ke li eldonis kelkfoje Directions to Captains of Ships, Officers, and Travellers; particularly to those engaged in the South Sea Fishery (por kolektado de konkoj). Manuskripta artikolo On a Gold Mine in South America estas konservita en la biblioteko de la "Geological Society of London".
Nombro da publikaĵoj de Mawe estis plene ilustritaj de James Sowerby kaj liaj filoj, kiuj specialiĝis pri detalaj koloraj tabeloj.
Esperanto
Esperanto, origine la Lingvo Internacia, estas la plej disvastiĝinta internacia planlingvo.
La nomo de la lingvo venas de la kaŝnomo “D-ro Esperanto„ sub kiu la varsovia okul-kuracisto Ludoviko Lazaro Zamenhofo en la jaro 1887 publikigis la bazon de la lingvo. La unua versio, la rusa, ricevis la cenzuran permeson disvastiĝi en la 26-a de julio; ĉi tiun daton oni konsideras la naskiĝtago de Esperanto. Li celis kaj sukcesis krei facile lerneblan neŭtralan lingvon, taŭgan por uzo en la internacia komunikado; la celo tamen ne estas anstataŭigi aliajn, naciajn lingvojn.
Esperanto kvankam iniciata de unusola persono, historie ĝi tamen estas komuna produktaĵo. En 1887 Esperanton parolis nur manpleno da homoj; Esperanto havis unu el la plej malgrandaj lingvo-komunumoj de la mondo. Ĝi funkciis dekomence kiel lingvo de alternativa komunikado kaj de arta kreipovo.
Kvankam neniu ŝtato akceptis Esperanton kiel oficialan lingvon, Esperanto tamen eniris en la oficialan instruadon en pluraj landoj kiel Hungario kaj Ĉinio, krom esti unu el la oficialaj lingvoj de formortinta eŭropa mikroŝtato, Moresneto. Esperanto troviĝas en la listo de la 30 lingvoj, kies instruado akiris ie en la mondo la prestiĝan Eaquals-kvaliton.
La lingvo estas uzata de internacia komunumo, nombranta laŭ diversaj taksoj cent mil ĝis du milionojn da parolantoj (depende de la lingvonivelo); estas laŭ diversaj taksoj inter proksimume unu kaj pluraj miloj da denaskaj parolantoj.
Esperanto akiris kelkajn internaciajn distingojn, ekzemple du rezoluciojn de UNESCO aŭ subtenon de konataj personoj de la publika vivo. Nuntempe ĝi estas uzata por vojaĝado, korespondado, interkompreniĝo dum internaciaj renkontiĝoj kaj kulturaj interŝanĝoj, kongresoj, sciencaj diskutoj, origina kaj tradukita literaturo, muziko, teatro, kino, presita kaj interreta raportadoj, radia kaj televida elsendadoj. Pro la subita apero de virusa pandemio en jaro 2019, la E-o movado adaptiĝis al nova virtuala epoko - universalaj kongresoj kaj ege multaj kunvenoj estis organizitaj per la interreto.
La vortprovizo de Esperanto devenas plejparte el la okcidenteŭropaj lingvoj, dum ĝia sintakso kaj morfologio montras ankaŭ slavlingvan influon. La morfemoj ne ŝanĝiĝas kaj oni povas ilin preskaŭ senlime kombini, kreante diverssignifajn vortojn, Esperanto do havas multajn kunaĵojn kun la analizaj lingvoj, al kiuj apartenas ekzemple la ĉina kaj la angla; kontraŭe la interna strukturo de Esperanto certagrade respegulas la aglutinajn lingvoj n, kiel la japanan, svahilan aŭ turkan.
En 2012, la lingvo fariĝis la 64-a tradukebla per GoogleTranslate ; En 2016, la lingvo fariĝis tradukebla per Yandex Translate ; laŭ 2016, Esperanto aperis en listoj de lingvoj plej lernataj kaj konataj en Hungarujo.
Juneco de Zamenhofo
Ĉe la ekesto de Esperanto staris Ludoviko Lazaro Zamenhofo. Li travivis sian junecon en la multlingva urbo Bjalistoko, tiam apartenanta al la Rusa Imperio, hodiaŭ al Pollando, kie li ofte povis pririgardi kverelojn inter la unuopaj tie loĝantaj etnoj, do rusoj, poloj, germanoj kaj hebreoj.
En la 1870-aj jaroj Bjałistoko, sole kelkaj jaroj antaŭ ol Zamenhof planis la novan lingvon Esperanto, la pola estis malpermesata en publikaj lokoj.
Ĉar li konsideris la neekziston de komuna lingvo kiel la ĉefa kialo de la konfliktoj, li eklaboris jam kiel lernejano pri projekto de nova konvena lingvo, kapabla plenumi la taskon. Ĝi devus esti – malsame al la naciaj lingvoj – neŭtrala kaj facile lernebla, tial ankaŭ akceptebla kiel la dua lingvo por ĉiuj, lingvo instruata samtempe kun tiuj naciaj kaj uzata en situacioj, kiam necesas kompreniĝo internacia.
Unuaj ideoj
Zamenhofo unue cerbumadis pri revivigo de la latina, kiun li lernis en lernejo, sed konkludis, ke ĝi estas tro komplika por normala komunikado. Lernante la anglan, li rimarkis, ke la verba konjugacio laŭ genro kaj nombro ne necesas kaj ke gramatika sistemo de lingvo povas esti multe pli facila, ol li opiniis antaŭe. Daŭris tamen la lerna malhelpo pro granda kiomo de parkerigendaj vortoj. Foje ekrimarkis Zamenhofo du rusajn surskribojn: швейцарская [ŝvejcarskaja] (pordistejo, vorto derivita de швейцар ŝvejcar – pordisto) kaj кондитерская konditerskaja (dolĉaĵejo, derivita de кондитер konditer – dolĉaĵisto). Tiuj vortoj kun la sama sufikso inspiris lin al la ideo, ke uzado de regularaj afiksoj povus konsiderinde malplimultigi la kiomon de la vortoradikoj necesaj por komuniki. Por ke la radikoj estu kiel eble plej internaciaj, li decidiĝis transpreni la vortprovizon plejparte el la latinidaj kaj ĝermanaj lingvoj, do el tiuj instruataj tiam tutmonde pleje.
Fina versio
La unua projekto de Zamenhofo, nomita Lingwe uniwersala, estis iomete preta en decembro 1878, sed lia patro, instruisto de lingvoj, konsideris la laboron vana kaj utopia, tial li verŝajne perdigis la manuskripton, konfiditan al li de la filo. Inter la jaroj 1879 kaj 1885, Zamenhofo studis medicinon en Moskvo kaj Varsovio. Tiutempe li denove eklaboris internacian lingvon. La unuan renovigitan version li instruis jare 1879 al siaj amikoj. Post kelkaj jaroj, li jam tradukis poezion, por ke kiel eble plej perfektigi la lingvon. En 1895 li skribis, ke “um ses jaroj mi laboris perfektigante kaj provante la lingvon kvankam en la jaro 1878 al mi ŝajnis, ke la lingvo jam estas tute preta”.
Kiam li jam preparis publikigon de la lingvo, la caraj cenzuristoj malpermesis tion. Zamenhofo estis tre elrevigita pro tio kaj sian libertempon pasigis per tradukado ekzemple de la Malnova Testamento aŭ kelkaj teatraĵoj de William Shakespeare. Fine en la jaro 1887, li povis eldoni la unuan lernolibron, Международный языкъ (“La internacia lingvo”), uzante la saman lingvon parolata hodiaŭ. Laŭ la kaŝnomo de Zamenhofo Doktoro Esperanto, sub kiu la libro estis eldonita, la lingvo baldaŭ eknomiĝis La lingvo de d‑ro Esperanto kaj pli malfrue mallongigite Esperanto.
Unuaj ŝanĝprovoj
Zamenhofo ricevadis leterojn, kiuj ofte enhavis proponojn pri ŝanĝoj al la lingvo. Ĉiujn sugestojn li registris kaj pli malfrue komencis publikigi en la ĵurnalo La Esperantisto, eldonata tiam en Nurenbergo. En la sama periodaĵo li dufoje balotigis la legantojn pri la ŝanĝoj, la plejmulto tamen malkonsentis. Post tiuj voĉdonadoj por certa tempo iomete silentiĝis voĉoj dezirantaj reformojn kaj la lingvo ekdisvastiĝadis iom post iom. Plej multajn abonantojn la ĵurnalo havis en tiama Rusujo. Grandan baton ĝi tial suferis, kiam la cara cenzuro malpermesis ĝian disvastigon pro artikolo de Lev Nikolajeviĉ Tolstoj. La ĵurnalo devis esti malestigita, sed post nelonge ĝin anstataŭis nova, nomata Lingvo Internacia. Ĝi unue estis eldonata en sveda Upsalo, poste en Hungarujo kaj fine en Parizo, kie la eldonadon finis la unua mondmilito.
Disvastiĝo de la lingvokomunumo
La novan internacian lingvon ĝiaj uzantoj komencis uzi ankaŭ por organizi fakajn kaj ŝatokupajn aktivadojn internacinivele. Dum la unuaj jardekoj la komunikado en Esperanto realiĝis preskaŭ nur skribe, sed post nesupozite sukcesa Universala Kongreso, okazinta 1905 en franca Boulogne-sur-Mer, kie pruviĝis ebloj uzi la internacian lingvon eĉ parolforme, komencis rapide kreski ankaŭ personaj kontaktoj kaj renkontiĝoj inter Esperantistoj.
Dum dua UK en Ĝenevo 1906 dividiĝis la kongresanaro en fakaj organizoj, ŝatokupoj- religiaj kaj senreligiaj mondkonceptoj: paralele okazis la ruĝulo kongreso por laboristoj.
Jam dum la 5-a Universala Kongreso en Barcelono jare 1909 realiĝis kelkaj renkontiĝoj de ĉeestantaj katolikoj, kiuj fine decidis organizi venontjare, do en 1910, apartan kongreson de katolikaj Esperantistoj. Dum ĝi estis fondita la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), kies ĉefa organo, la ĵurnalo Espero Katolika, tamen estis eldonata jam ekde 1903 kaj nun do temas pri la plej malnova ĝis nun aperanta Esperanta periodaĵo.
En la jaro 1912 Zamenhof dum solena inaŭguro enkadre de la 8-a UK en Krakovo rezignis sian oficialan rolon en la movado. La 10-a Universala Kongreso estis okazonta en Parizo jare 1914, aliĝis tien preskaŭ 4000 homoj, sed komenciĝanta milito malebligis ĝin kaj Zamenhof povis reveturi hejmen nur tra la Skandinavaj ŝtatoj.
La sopiro pri paco kaj harmonio post la Unua Mondmilito vekis novajn esperojn, danke kion Esperanto estis rapide disvastiĝanta. La unua Universala Kongreso post la milito okazis jare 1920 en Hago, la 13-a UK jare 1921 en Prago. En 1927 en la Viena kastelo Hofburg estis fondita la memstara Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj, kiu en 1929 alkroĉiĝis al la Aŭstruja Nacia Biblioteko kaj hodiaŭ rezidas en aparta konstruaĵo.
En la intermilita periodo kaj la dum la Dua Mondmilito, okazis persekutado kontraŭ esperantistoj, interalie en Germanio sub naziismo kaj en Sovetunio sub stalinismo.
Post la dua mondmilito
La klopodoj akceptigi Esperanton kiel universalan lingvon renkontadis pozitivan respondon: Petskribojn favore ĝin adresitajn al la Unuiĝintaj Nacioj subskribis pli ol 80 milionoj da homoj, en Ĉeĥoslovakujo ekzemple ankaŭ la Nobel-premiito profesoro Jaroslav Heyrovský.
La Ĝenerala Asembleo de UNESCO akceptis similajn rezoluciojn en Montevideo la 10-an de decembro 1954 kaj en Sofio la 8-an de novembro 1985. En ili ĝi notis la rezultojn atingitajn per Esperanto sur la kampo de internaciaj intelektaj interŝanĝoj kaj por la proksimigo de la popoloj de la mondo, invitis la membrajn ŝtatojn instigi al la enkonduko de studprogramo pri la lingvo-problemo kaj pri Esperanto en siaj lernejoj kaj siaj institucioj de supera edukado kaj rekomendis al la internaciaj neregistaraj organizaĵoj aliĝi al la festado de la centjariĝo de Esperanto kaj pristudi la eblecon utiligi Esperanton kiel rimedon por disvastigi inter siaj membroj ĉiajn informojn, inkluzive de tiuj pri la agado de UNESCO.
Esperanton favoris ankaŭ pluraj estroj de la Pola Scienca Akademio (Polska Akademia Nauk). La jubilean 72-an Universalan Kongreson jare 1987 (centjariĝo de la lingvo-publikigo) partoprenis preskaŭ ses mil homoj de 60 nacioj.
La fakto, ke multaj celoj de la Esperanta movado ne realiĝis, estas atribuata interalie al teknologia kaj kultura hegemonio de Britujo kaj Usono, precipe en la tempo post la dua mondmilito, kio rezultigas hodiaŭan uzon de la angla kiel komunika lingvo de plej multaj internaciaj agadoj.
Uzado
Diversaj nombroj indikas kreskantan uzadon de Esperanto dum la pasintaj jardekoj.
La hungara censo kalkulis 942 Esperanto-parolantojn en 1941, 2 083 en 1990, 4 575 en 2001 kaj 8 397 in 2011. Laŭ la publikigitaj datumoj por 985 el tiuj ĉi lastaj Esperanto estis familia aŭ gepatra lingvo (sed povas temi pri eraro; eble la demanditoj ne respondis tute ĝuste).
Laŭ la Jarlibro de la Esperanto‑movado estis 58 denaskaj Esperanto-parolantoj en 1961, 67 en 1962 , kaj 83 en 1965. En 1996, estis familioj kun denaskaj Esperanto-parolantoj.
Estas nun Esperanto-asocioj en dudeko da afrikaj landoj ; preskaŭ ĉiuj el tiuj fondiĝis post 1960. La nombro de afrikaj adresoj en la jarlibro "Pasporta Servo" kreskis de 18 en 1988/89 al 59 en 2005.
Eldoniĝis almenaŭ kvar muzikalbumoj en Esperanto en la sesdekaj jaroj, almenaŭ 17 en la sepdekaj, almenaŭ 58 en la okdekaj, almenaŭ 75 en la naŭdekaj kaj pli ol cent en la unua jardeko de la nova jarmilo. Estas rete disponeblaj nun pli ol 3000 tekstoj de kantoj en Esperanto.
.
La Esperanto‑Vikipedio enhavas pli ol 0artikolojn laŭ, kiu similas al la Vikipedioj en la eŭska kaj la minankabaŭa. Antaŭ la apero de la Vikipedio en 2001 ne ekzistis Enciklopedio en Esperanto pri ĝeneralaj temoj; la Enciklopedio de Esperanto (pri Esperanto-temoj) eldoniĝis en 1934 kaj ekde tiam ne estis redaktita.
Inter 1906 kaj 1971 aperis disertacioj pri Esperanto kaj interlingvistiko, do proksimume unu ĉiun duan aŭ trian jaron. Tiu nombro forte grandiĝis: Inter 1975 kaj 1987 entute aperis 95 disertacioj, do ekde 1975 ĉiujare mezume pli ol 7.
La nombro de Landaj Asocioj de UEA kreskis de 19 en 1948 al 71 en 2013.
Esperanto nuntempe
En la nuna mondo, kiu ĉiam pli konscias rajtojn de malplimultoj kaj lingvan diversecon, akiras la internacia lingvo ree atenton de iuj gravuloj. Neregistaraj organizoj kaj asocioj insistas, ke la diskuto pri la internacia lingvo aperu kiel diskuttemo de la Unuiĝintaj Nacioj kaj Eŭropa Unio. Julie 1996 Simpozio de internaciaj organizoj kunvenigis omaĝe al Inazo Nitobe en Pragon grupon de sendependaj ekspertoj, kiuj esploris tiaman pozicion de Esperanto kaj proponis ĝian envicigon en aktualaj interparoloj pri lingvaj rajtoj kaj politiko. La Manifesto de Prago, moderna deklaro pri valoroj kaj celoj motivantaj Esperantan movadon, emfazas lingvan demokration kaj konservon de la lingva diverseco.
Esperanto estis kiel komunikilo uzata ankaŭ en la projekto Indiĝenaj Dialogoj, al kies celoj apartenis plifortigi interŝanĝon de spertoj inter indiĝenaj popoloj en la mondo, kiuj rifuzas uzon de iamaj koloniaj lingvoj.
Konataj Esperanto-parolantoj
Al famuloj uzantaj aŭ uzintaj Esperanton apartenas interalie la Nobel-premiito Reinhard Selten, mondĉampionoj en ŝakludo Judit Polgár kaj Tivadar Soros, la patro de la financisto George Soros. Ankaŭ la iama germana ministro pri justico Wolfgang Stammberger estis Esperanto-parolanto.
Stato de la lingvoevoluo
La kreinto-iniciatinto de Esperanto, Ludoviko Lazaro Zamenhof, sciis, ke lingvo estas disvastigenda per kolektiva uzo, tial li limigis sian komencan proponon je minimuma gramatiko kaj malgranda vortprovizo. Hodiaŭ tamen Esperanto estas plene disvastiĝinta lingvo kun tutmonda komunumo de parolantoj kaj kompleta esprimaparato. Multaj ideoj de Zamenhof antaŭiris la ideojn de la fondinto de la moderna lingvistiko Ferdinand de Saussure, kies frato René de Saussure estis Esperantisto.
Komence, la lingvo konsistis el ĉirkaŭ mil vortradikoj, el kiuj oni povis krei 10–12 mil vortojn. La nunaj esperantaj vortaroj enhavas ofte eĉ 15–20 mil radikojn, el kiuj jam da vortoj deriveblas centmiloj; krome la lingvo daŭre evoluas. La aktualajn tendencojn observas kaj kontrolas la Akademio de Esperanto. Dum sia historio, Esperanto estis uzita por atingi diversajn celojn, iujn el ili eblas taksi problemaj. La lingvo estis malpermesita kaj ĝiaj uzantoj persekutataj kaj dum la erao de Stalin, konsideranta ĝin „lingvo de mondcivitanoj“, kaj dum Hitler, por kiuj ĝi estis „lingvo de judoj“ Zamenhof, la kreinto, mem estis judo, malgraŭ ke li uzis la vorton "hebreo").
«Esperanto (...) povus funkcii kiel la monda lingvo pro la samaj kialoj, kiujn ĉi tiu funkcio plenumis tra la jarcentoj la naturaj lingvoj kiel la greka, latina, franca, angla aŭ kis-amina.» - Umberto Eco en: "La serĉado de la perfekta lingvo"
Terminaro
UEA havas 59 fakajn asociojn kiel kolektivajn membrojn de UEA (stato de 11 marto 2015). Preskaŭ ĉiu faka asocio flegas siajn fakajn vortarojn. Tial la plimulto de fakaj vortaroj estas ĝisdatigitaj kaj enhavas terminaron minimume por majstra grado. La fakaj vortaroj estas atingeblaj en Interreto kaj ilia uzo estas senpaga. Ekzemplo: informadiko, komputiloj kaj programado: https://komputeko.net/, kvinlingva vortaro (Esperanto, angla, germana, nederlanda, franca).
Uzantoj
Laŭ indikoj de la projekto Ethnologue estas la suma kvanto de la parolantoj taksata je du milionoj, el kiuj du milojn konsistigas denaskuloj, precipe danke uzon de Esperanto en hejmoj, plej ofte en internaciaj familioj. La historiisto kaj Esperantisto Ziko Marcus Sikosek indikis la takson troigita, baziĝante sur komparo kun realaj nombroj de parolantoj en Kolonjo kaj kiomoj de membroj en Esperantaj organizaĵoj. Aliaj taksoj indikas pli modestajn numerojn, kutime inter centmilo kaj miliono. Neprecizaĵoj en la pritaksoj baziĝas sur la fakto, ke nombron de parolantoj de iu ajn internacia helplingvo estas malfacile ekscii, ĉar ekzemple popolnombradoj en plimulto da ŝtatoj demandas nur pri gepatra lingvo de la loĝantoj, ne pri iliaj pluaj lingvoscioj.
Instruado kaj lernado
Tre rapide eblas komenci interkompreniĝi internacilingve, kio prezentas idealan enkondukon al lernado de fremdaj lingvoj. Jam post kelkaj semajnoj lernantoj povas komenci korespondi Esperante kaj post kelkaj monatoj ili jam kapablas enkadre de siaj kursoj aŭ private vojaĝi eksterlanden uzante la lingvon. En Facebook-enketo el 68 respondintoj entute 36 (52%) informis, ke ili praktike ekuzis Esperanton post malpli ol 20 lernhoroj, pliaj 13 (19%) post 20 ĝis 29 lernhoroj.
Eksperimentaj kaj neformalaj observadoj aludas, ke antaŭa lernado de Esperanto eĉ povas pozitive efiki al posta ekposedado de aliaj fremdaj lingvoj (oni nomas tion propedeŭtika efekto). Realiĝis jam kelkaj provoj formale esplori la fenomenon: ekzemple grupo de studantoj, lernintaj dum unu jaro Esperanton kaj poste dum tri jaroj la Francan lingvon, havis pli bonajn rezultojn ol kontrolgrupo, kiu lernis la Francan dum la tutaj kvar jaroj. Similajn rezultojn oni akiris ankaŭ kiam la dua lingvo estis la Japana aŭ malplilongiginte la eksperimenton je duono. Tamen, la menciita studo ne skribas, kiel progresas studantoj, kiuj lernis en la unua jaro alian lingvon ol Esperanton, ekzemple Latinon.
Kvankam Esperanto estas instruata de iuj universitatoj, ekzemple ĉe la Masaryk-Universitato en Brno (Ĉeĥujo), plej ofte homoj lernas ĝin mem, pere de korespondaj aŭ plurmediaj kursoj (kaj poŝte kaj retpoŝte), pere de retejoj kiel lernu!, aŭ en lokaj kluboj de Esperanto. Laŭ Facebook-enketo inter 163 respondintoj 13 (8%) lernis la lingvon en universitata (9), popolaltlerneja (2) aŭ lerneja (2) kurso, 96 (59%) memstare per libro (55) aŭ interrete (41), 47 (29%) en kurso de klubo aŭ unuopulo; 4 (2%) lernis en la familio denaske aŭ poste. Konstateblas sume, memlernado kaj kluba instruado liveras de la Esperanto-parolantoj de la enketo. Lernolibroj kaj aliaj helpiloj por memlernantoj ekzistas en pli ol cent lingvoj.
Duolingo ofertas Esperanto-kursojn jam en kvar lingvoj, angla, franca, hispana kaj portugala. Ĉiujare proksimume 800.000 homoj tie trastudas almenaŭ unu Esperanto-lecionon. Kurso en la ĉina estas en preparo.
Specifeco de lernado
Komparajn esplorojn pri tempo de lernado de diversaj lingvoj oni faris en la Universitato de Paderborn (Germanio). Kadre de tiu esplorado oni determinis la tempon de lernado de francolingvaj studantoj ĝis certa nivelo.
Dum lernado de Esperanto la gramatikaj problemoj rapide malaperas. Tio estas (kune kun la facileco) grava specifeco de Esperanto kompare kun naciaj lingvoj. Dank'al tio la lernantoj povas koncentri al vortprovizo kaj vortuzo.
Vortuzo estas grava parto de ĉiu lingvo. Ekzemple "ludejo" (kampo por ludo de infanoj) en la germana estas "ludloko", "ludplaco" (Spielplatz), en la angla "ludbazo" (playground), en la hungara "ludspaco", "ludplaco" (játszótér), en la rusa "infana placeto" (детская площадка) ktp.
UNESCO
En la jaro 1954 la Ĝenerala Asembleo de UNESCO agnoskis, per la tiel nomita rezolucio de Montevideo, ke la rezultoj atingitaj de Esperanto kongruas kun celoj de la organizaĵo. Sekve de tio oni estigis oficialajn rilatojn inter UNESCO kaj la Universala Esperanto-Asocio, kiu iĝis neregistara membra organizaĵo en la kategorio B. Kunlaboro inter ili daŭras: jare 1977 la ĝenerala direktoro de UNESCO Amadou-Mahtar M´Bow prezentis sian parolon dum la 62-a Universala Kongreso de Esperanto en Islanda Rejkjaviko. En 1985 la Ĝenerala Asembleo de UNESCO instigis la membrajn ŝtatojn kaj internaciajn organizaĵojn enkonduki studprogramojn pri la lingva problemo kaj Esperanto en lernejoj, kaj studi eblon eluzi la lingvon en internaciaj rilatoj. Universala Esperanto-Asocio havas konsilajn rilatojn kun la Unuiĝintaj Nacioj (UN), UNICEF, Konsilio de Eŭropo, Organizaĵo de Amerikaj Ŝtatoj (OAS) kaj Internacia Organizaĵo por Normigado (ISO).
Herzberg – die Esperanto-Stadt
Ekde 2004 en la Germana urbo Herzberg am Harz, funkcias la Interkultura Centro Herzberg. Ekde la 11-a de Julio 2006, surbaze de decido de la urba konsilantaro, Herzberg am Harz oficiale nomiĝas Esperanta urbo (Herzberg am Harz– die Esperanto-Stadt/La Esperanto-urbo), kio ligiĝas kun organizado de kulturaj kaj klerigaj aranĝoj kun rilato al Esperanto. Herzberg estas partnerurbo de la Pola urbo Góra, iliaj interŝanĝoj realiĝas Esperante.
Renkontiĝoj kaj vojaĝado
Esperanto reprezentas utopion de mondo de interkultura dialogo, tutmonda edukado kaj internacia amikeco,
Ĉiujare okazas centoj da internaciaj konferencoj kaj renkontiĝoj– sen interpretistoj. La plej grandaj estas la Universalaj Kongresoj de Esperanto, lastafoje organizitaj en la urboj Fortalezo, Brazilo (2002); Gotenburgo, Svedujo (2003); Pekino, Ĉinujo (2004); Vilno, Litovujo (2005); Florenco, Italujo (2006); Jokohamo, Japanujo (2007); Roterdamo, Nederlando (2008); Bjalistoko, Polujo (2009); Havano, Kubo (2010); Kopenhago, Danio (2011). Ekde 1938 estadas organizataj ankaŭ Internaciaj Junularaj Kongresoj. La unua simpozio de Esperantistoj el Arabaj landoj, Mezorienta Esperanto-Kunveno, okazis en Amano jare 2000, la kvina Tutamerika kongreso jare 2001 en Meksikurbo kaj Azia kongreso en Seulo jare 2002.
Pasporta Servo estas servo subtenanta uzon de Esperanto por vojaĝado. Ĝin prizorgas la Tutmonda Esperantista Junulara Organizo. Ties fundamento estis ĝis 2008 ĉiujare eldonata libreto, enhavanta adresojn de el 89 ŝtatoj (laŭ la eldono el 2007), provizantaj senpagan loĝigon por vojaĝantoj parolantaj Esperanton. Ekde 2009 la servo disponeblas baze en elektronika formo, interrete, tamen presita listo de gastigantoj ankaŭ estas presota.
Esploro kaj bibliotekoj
En multaj universitatoj Esperanto estas parto de lingvosciencaj kursoj, iuj proponas ĝin kiel sendependan studfakon. Precipe estas rimarkinda la Universitato Eötvös Loránd en Budapeŝto kun sekcio de Esperantologio en la Instituto de Ĝenerala kaj Aplikita Lingvoscienco, kaj la Universitato Adam Mickiewicz en pola Poznano kun postdiplomaj studoj pri interlingvistiko. La bibliografio de la Usona Asocio de Modernaj Lingvoj registras ĉiujare pli ol 300 fakajn publikaĵojn pri Esperanto. La biblioteko de la Esperanto-Asocio de Britujo enhavas pli ol 20 mil pecojn. Signifa tutmonda esplorcentro kaj arkivejo estas Centro de Dokumentado kaj Esploro pri la Lingvo Internacia (CDELI), kio estas parto de la urba biblioteko de La Chaux-de-Fonds en Svislando. Ĝi konservas librojn, periodaĵojn kaj diversajn eldonaĵojn ne nur en Esperanto, sed ankaŭ en aliaj planlingvoj. CDELI krom esti arkivejo kaj esplorejo por interlingvistoj, historiistoj, esperantologoj kaj alifakaj esploristoj, okazigas ankaŭ kursojn kaj seminariojn. Al pluaj grandaj bibliotekoj apartenas la Biblioteko Hector Hodler en Roterdamo en la Centra Oficejo de Universala Esperanto-Asocio, Germana Esperanto-Biblioteko en la urbo Aleno aŭ la biblioteko de la Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj en Vieno, kiu estas parto de la Aŭstruja Nacia Biblioteko. La bibliotekoj en Vieno kaj Aleno liveras informojn pri siaj kolektoj ankaŭ perrete kaj atingeblas pere de la interŝtata interbiblioteka pruntservo.
Profesiaj kontaktoj kaj fakaj interesoj
Organizaĵoj por Esperanto-parolantoj inkluzivas tiujn por kuracistoj, verkistoj, fervojistoj, sciencistoj, muzikistoj kaj multaj aliaj. Ili eldonas revuojn, organizas konferencojn kaj helpas disvastigi la lingvon por profesia kaj faka uzo. Akademio Internacia de la Sciencoj (AIS), faciligas kunlaboron sur la universitata nivelo. Originalaj kaj tradukitaj verkoj aperas pri astronomio, informadiko, botaniko, kemio, juro aŭ filozofio. En 2009 UEA lanĉis per La origino de specioj de Darvino serion de sciencaj klasikaĵoj, “Scienca Penso”. Proprajn organizaĵojn havas interalie blinduloj, skoltoj, ŝakistoj, go-ludantoj, kaj katamantoj. Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, la junulara sekcio de UEA, organizas internaciajn kunvenojn kaj eldonas periodaĵojn. Budaanoj, ŝintoismanoj, katolikoj, protestantoj, kvakeroj, Bahaanoj, spiritistoj kaj ateismanoj havas siajn organizaĵojn, kaj multaj soci-aktivaj grupoj uzas la lingvon. En Sennacieca Asocio Tutmonda kunagas diversaj laboristaj tendencoj. Ankaŭ multaj aliaj asocioj uzas Esperanton.
Esperanto-komerco
Esperanta komerco jam vivas sporade de multaj jaroj. Laŭ esploroj de la franca Ĉambro de Komerco en 1921, Esperanto estus la plej bona lingvo por la komerco. La New York Times raportis pri tio en 2012.
Statistiko de Esperantujo
Konstateblas, ke Esperanto ĝis nun atingis lokon inter la unuaj 50 lingvoj de la mondo laŭ la ofteco de uzado en internacia komunikado. En Vikipedio ĝi ekzemple okupas lokon 32 laŭ la nombro de artikoloj kaj lokon 43 laŭ la paĝovizitado (junio 2015).
En Litovio kaj Hungario ĝi estas lingvo n-ro 16 laŭ la nombro de loĝantoj, kiuj scias diversajn fremdlingvojn. Esperanto estas unu el dek lingvoj, kiujn la ĉina registaro uzas en sia oficiala novaĵretejo, kaj unu el sesdeko da lingvoj, kiujn la papo uzis ĝis 2012 por saluti la kredantojn dum pasko kaj kristnasko. Google ofertas Esperanton kiel unu el 41 serĉlingvoj kaj ĝi estas unu el sesdeko da traduklingvoj ĉe Google Translate.
Kelkloke Esperanto havas pli favoran aŭ pli malfavoran pozicion: En la frazaro kun tradukoj Tatoeba ĝi kun pli ol 223 000 frazoj okupas la duan lokon post la angla (marto 2013). En Hungario ĝi estis almenaŭ en 2004 la tria lingvo (post la angla kaj la germana), pri kiuj studentoj k.a. ekzameniĝis en apartaj ŝtataj ekzamenoj.
Aliflanke la internacia lingvo Esperanto havas malpli bonan lokon, se oni komparas ĝian parolantaron kun ĉiuj naciaj lingvoj; ekzemple laŭ la nombro de denaskaj kaj poste eklernintaj parolantoj Esperanto havas lokon 165 inter la lingvoj, en kiuj ekzistas Vikipedio; tiu rilato tamen ne multe gravas, ĉar la intenco de Esperanto estas faciligi la internacian komunikadon, ne la nacian.
La rilato inter la uzado de Esperanto kaj de la angla estas tre proksimume 1:1000. Ekzemple la rilato inter la vizitado de anglalingvaj kaj esperantlingvaj paĝoj de Vikipedio estas 1:1060 (aŭg. 2012), la rilato inter la nombroj de parolantoj de ambaŭ lingvoj en Litovio estas (laŭ censo 2001) kaj la rilato inter la libroj ĉiujare eldonataj estas  (kp. Nombra rilato Esperanto - angla).
Esperanto kiel vivanta lingvo
Vidu Denaskaj Esperanto-parolanto, Esperanto sen antaŭjuĝoj, Prelego de Federico Gobbo “Esperanto kiel Vivanta Lingvo” (YouTube-filmeto) kaj filmo Esperanto estas....