cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Navero
Navero, ankaŭ jugo (laŭ la germana Joch) aŭ traveo (laŭ la franca travée) estas en la arĥitekturo, aparte tiu de la preĝejokonstruado, la navotranĉaĵo inter du pilastroj aŭ kolonoj, ofte je la volboj separataj de zonarkoj de la najbaraj naveroj. Ĝi troviĝas kiel spaca eltranĉaĵo inter kvar apogiloj – ekzemplo estus la navokruciĝo. Aparte bone oni povas vidi la subdividon en volberojn rigardante la volbon de navo: Fortikaj diagonalaj ripoj, deirantaj de la apogiloj, subdividas la spacon en kvar aŭ plurajn intertuŝantajn triangulojn, flanke limigitajn de la muroj.
Readmono
Nomo
La libro nomiĝas tiel, ĉar ĝi duan fojon (post la libro Eliro) entenas la Dekalogon kaj aliajn leĝojn kaj admonojn.
Annie Hall
Ĉefaj aktoroj de la filmo estas:
Ankaŭ en la filmo estas mallongaj aperoj de Christopher Walken, Jeff Goldblum, Sigourney Weaver, Beverly D'Angelo, John Glover, Shelley Duvall kaj Truman Capote.
Readmono
Enhavo kaj strukturo
Jen ebla dispozicio:
La du plej famaj perikopoj el Readmono estas jenaj:
Teksto en Esperanto
La (iom prilaborita) traduko de Zamenhof estas trovebla IKUE kaj KELI (ed.): Biblio, eldonejo KAVA-PECH, Dobřichovice (Praha) 2006, ISBN 80-85853-90-6
Andrea kruco
La andrea kruco (latine nomata crux decussata) estas kruco kun du diagonalaj, kruciĝantaj traboj, en la formo de la latina litero X aŭ la greka litero Ĥio (χ).
(10531) 1991 GB1
(10531) 1991 GB1 estas malrapide rotacianta asteroido de la interna asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).
Andrea kruco
La nomo aludas al la kristana legendo, laŭ kiu la kristana apostolo Andreo estis mortigita per krucumo pere de tia kruco. La diagonala kruco fariĝis la simbolo de la sanktulo kaj iĝis ŝatata simbola elemento en multaj blazonoj kaj flagoj.
(10531) 1991 GB1
Kiel praktike ĉiuj asteroidoj de la interna asteroida zono, ĝi estas ano de la Hungaria familio.
Andrea kruco
Kiel trafiksigno ĝi avertas pri danĝero ĉe pasejoj de fervojaj reloj sen barilo.
Orminejo Tasiast
Historio
La Orminejo Tasiast komencis sian produktadon en 2008, kaj Kinross Gold aĉetis ĝin kiel parton de la $7,1-miliarda aĉeto de Red Back Mining en 2010. Post la aĉeto, Kinross komencis ekspansion de la minejo, kiu estos finita en 2014, grandigante la produktadon de 56.000 uncoj jare (kiel en 2010) al 1,5 milionoj. Kinross planas konstrui trejnan ejojn en la areo, inklude lernejon de ministoj.
Berno
Berno (Bern, Berne [beĥn], itale kaj romanĉe Berna) estas Federacia urbo de Svislando kaj la ĉefurbo de la samnoma kantono. En la urbo vivas 128 153 loĝantoj (je la 31-a de decembro 2007). Ek de 1983 la malnova urbocentro de Berno estas monda heredaĵo de UNESKO.
Federacia urbo
Atentu erare oni diras ofte, ke la urbo Berno estas la ĉefurbo de Svislando. Sed tio estas malkorekta. Svislando laŭkonstitucie entute ne havas ĉefurbon, ĉar ĉiuj kantonoj estas egalrajtaj. Ĉar en Berno estas la konstanta sidejo de la svisa parlamento oni parolas pri la Federacia urbo. Aliaj federaciaj instancoj troviĝas en Laŭzano (Svisa Federacia Tribunalo, Svisa Federacia Instituto pri Teknologio Laŭzano), en Zuriko (Svisa Nacia Muzeo, Svisa Nacia Banko, Svisa Federacia Instituto pri Teknologio Zuriko), en Belinzono (Svisa Federacia Puntribunalo), en Bazelo (Svisa Supera Dogandirekcio).
Geografio
Berno situas je la bordo de la rivero Aro kiu meandrumas ĉirkaŭ Berno. Tiu riverkurbo donis en mezepoko naturan protekton al la urbo. Ja altakvo tamen la ĉeriverbordaj kvartaloj de Berno ankaŭ regule inundiĝas. La urbo kaj komunumo Berno konsistas el la urbodistrikto kun la kvartaloj Länggasse-Felsenau, Mattenhof-Weissenbühl, Kirchenfeld-Schosshalde, Breitenrain-Lorraine kaj Bümpliz-Oberbottigen.
Historio
Berno estis fondita en la jaro 1191 de la Grafoj de Zähringen. La mezepoka urbo Berno estis regita de nobelaj kaj ekonomie sukcesaj familioj. Iom post iom Berno akris la senjorujojn en ĝia ĉirkaŭo kaj fariĝis potenca kaj influohava urboŝtato. En la jaro 1353 la urbo Berno alianciĝis al la Svisa Ĵurkomunumo. En la jaro 1919 la ĝis tiam aŭtonoma komunumo Bümplitz estis atribuita al la urbo Berno.
En Berno loĝis multaj rifuĝintoj el  autokrataj ŝtatoj de Eŭropo inter 1933 kaj 1945. La judo Albert Einstein ekzemple laboris en patentoficejo. Ankau dumtempe loĝis tie revoluciulo Vladimir Iljiĉ Lenin. Li partoprenis en la Konferenco de Zimmerwald, kantono Berno en Septembro 1915 kaj en la Konferenco de Kiental en Aprilo 1916,
Sidejo de internaciaj organizaĵoj
Inter aliaj gravaj internaciaj organizaĵoj en Berno troviĝas la ĉefaj sidejoj de la Universala Poŝta Unio, de la Unio Internacia de Asocioj de Alpismo kaj aliaj.
Monda kultura heredaĵo de Unesko
La molnova urboparto estis deklarita Monda kultura heredaĵo de Unesko en 1983 pro ĝia kompakta kaj ĝenerale nerompita mezepoka kerno kiu estas bonega ekzemplo de integriĝo de la moderna mondo en mezepokan urbon. Multaj konstruaĵoj en la Malnova Urbo estis nomumitaj kiel svisaj kulturaj posedaĵoj de nacia signifo, same kiel la tuta Malnova Urbo.
Esperanto en Berno
La Esperanto-Societo Berno estis fondita la 21-an de marto 1906 fare de Josef Feierabend.
En 2001 kaj 2008 Berno gastigis la Ĝeneralan Kunvenon de Svisa Esperanto-Societo.
En 2022 renaskiĝis Berna Esperanto-Klubo.
Partneraj urboj
Inter la partnerurboj estas:
Eksteraj ligiloj
Oficiala retejo de la urbo Berno
(de, fr, it) Berno en la historia leksikono de Svislando
Distrikto Szeghalom
La Distrikto Szeghalom [seghalom], (hungare  Szeghalmi járás) estas distrikto en Hungario en departemento Békés. Ĝi situas sur ebenaĵo laŭ riveroj Berettyó kaj Körös en la norda parto de la departemento (en la orienta parto de la lando). La distrikta ĉefurbo estas Szeghalom, kiu estas urbo, krome estas ankaŭ 3 aliaj urboj, la ceteraj 3 estas vilaĝoj.
La areo estas 714,19 km², kie loĝas 29 013 homoj. La loĝantoj okupiĝas precipe pri agrikulturo, (fruktoj, tritikoj, maizoj) kaj bestobredadoj.
Öttömös
Öttömös [otomoŝ] estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario en regiono Suda Ebenaĵo, en departemento Csongrád, en subregiono de Mórahalom.
Situo
Öttömös situas sur ebenaĵo, laŭ flankovojoj, ĉefvojo Baja-Szeged ne tro for, Szeged troviĝas 40 km.
Historio
En la 13-a jarcento kumanoj ricevis la regionon, kiuj formis tie centron. La nomo aperas en 1436 en formo Hyetemes. La kumanoj rifuĝis de la turkoj, la regiono senhomiĝis. La kampoj apartenis al Szeged en la 17-a jarcento. Post la turka erao la kamparanoj konstruis farmojn en siajn parcelojn, ĉar el la urbo ne povis kulturi teron kaj bredadi. Naskiĝis senfinaj vicoj de farmoj, kiu hungare enradikiĝis "farmomondo" pro la grandeco. Estis tie bienulo Emeriko Magyar, lia filo estis Ladislao. Ekde 1887 la loko apartenis al Sándorfalva. La vilaĝo naskiĝis en 1908. Kolĥozo formiĝis en 1960. La loĝantoj okupiĝas pri bredado, vinkulturo, sed la plej grava estas la asparago.
Sinagogo de Hódmezővásárhely
La Sinagogo en Hódmezővásárhely estas secesia konstruaĵo en la urbocentro.
Historio
La unua mencio pri judoj okazis en 1810 en Hódmezővásárhely. En 1833 ili konstruis preĝdomon kaj en 1857 sinagogon. En 1908 ĝi estis trakonstruita. Dum la 2-a mondmilito la judeco grandparte pereis, la sinagogo apenaŭ estis uzata. En 1984 la municipo aĉetis la jam kadukan konstruaĵon. Post 5 jaroj komenciĝis la renovigoj. Post jardeko la sinagogo aspektas pompa kaj oni profitas ĝin ankaŭ por koncertoj.
Konstruaĵo
La konstruaĵo situas sola en korto, la strata trotuaro troviĝas 10m. La najbara domo estis iam lernejo por judoj, nun memorejo estas pri la holokaŭsto. En mezo de la fasado estas la ĉefenirejo, kiu estas triobla arkado. Pli supre granda fenestrorozo situas. Ĉe la flankoj malaltaj turoj estas videblaj, ankaŭ tie estas enirejoj iam nur por virinoj. Interne galerioj estis faritaj ronde. En la sinagogo la mebloj restis originaj. La benkoj tiutempe estis skulptitaj el ligno. Oni metis en la fenestrojn vitrajn bildojn.
Hirschland
(jen france, origine germane kaj alemane, prononco ) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Flughaveno Tortolì-Arbatax
La flughaveno Tortolì-Arbatax situas ĉe la orienta marbordo de Sardio en provinco Nuoro, ĉ. 140 km norde de Cagliari kaj 100 km sud-oriente de Nuoro, aŭ meze inter la centro de Tortolì kaj ties frakcio Arbatax.
La flughaveno ekestis, same kiel la haveno de Arbatax, en la 1960-aj jaroj kiel infrastruktura helpo al paperfabriko en Arbatax. Post la fermo de la fabriko ĝi transiris al la sardia administracio kaj aro da lokaj entreprenistoj. Ĝi transformiĝis al flughaveno precipe turisma kaj funkcias precipe somere.
La komence herbeja kurejo en 1975 estis asfaltita; ĝi tiam longis 1.190 metrojn. En 1994 ĝi estis plilongigita al la nunaj 1.250 metroj. Oni laboras pri plilongigo al 1.500 metroj, kiuj permesus la alteriĝon de malgrandaj jetoj.
Nelmo
Nelmo (latine Stenodus leucichthys nelma) estas fiŝo el la subfamilio Korigonenoj, subspecio de Stenodus leucichthys. Nelmo estas plej granda fiŝo el la Salmonedoj loĝantaj en Ob-Irtiŝa baseno (Rusio). Ĝia longo estas 60 ĝis 89 cm (maksimume 150 cm), pezo 4 ĝis 12 kg (maksimume ĝis 40 kg).
Priskribo
De aliaj reprezentantoj de tiu ĉi klaso ĝi diferenciĝas per granda buŝo, havanta akrajn malgrandajn dentojn. Longa korpo havas grandajn arĝentajn skvamojn, ventro estas blanka, en vosto troviĝas grasa naĝilo. Supremakzela osto ne atingas vertikalan linion de la malantaŭa rando de okulo. Diference de la aliaj Salmonedoj nelmo havas malhelajn makulojn surkorpe. Seksaranĝo estas neklare indikita, nur ĉe femaloj, malofte ĉe maskloj. Sur skvamoj kaj kapo evoluas krestecaj kaj tuberecaj kreskaĵoj.
Reproduktado
Diference de Stenodus leucichthys, nelmo seksmaturiĝas longa je 60-90 cm diversaĝe: en Jeniseo en 8-10-a vivojaro, en Obo kaj Peĉora en 14-15-a vivojaro, en Anadiro en 8-13-a vivojaro. En Peĉora, Irtiŝo, Ob ĝi vivas ĝis 16 jaroj, en Jeniseo, Leno, Anadiro ĝis 22 jaroj.
Grandan parton de sia vivo nelmo pasigas en malsupraj partoj de la rivero Obo kaj Oba golfo, en malsaligitaj partoj de maro. Reproduktantaj fiŝoj supreniras en riverojn por frajdemetado. Tiu iro okazas por aparta fiŝo ne ĉiujare, sed du kaj pli jarojn post antaŭa frajdemetado. Iro komenciĝas tuj post glacidrivado, plej intense en junio-julio. En aŭgusto-septembro nelmoj atingas Sudan Siberion kaj eniras tieajn riverojn. Enirinte riveron ili unue tenas sin proksime al fundo kaj iras laŭ riverujo. Poste nelmo ofte leviĝas al supraj akvotavoloj. Ĝi evitas malprofundaĵojn kaj benkojn.
Dambo de la Novosibirska hidroelektra centralo baris aliron al 60 % da frajdemetejoj. Rezulte de tio reduktiĝis ties reproduktado. Nun apud la supremenciita dambo troviĝas sola konata en Obo frajdemetejo de nelmo, kovranta areon de 233 hektaroj. Nelmo aperas ĉi tie antaŭ frajdemetado, en la dua duono de oktobro.
Frajdemetado okazas en la dua duono de septembro kaj en oktobro, kiam temperaturo de akvo atingas 3 ĝis 8 °C. Plejofte tio okazas en lokoj kun sabla-gruza fundo kaj rapida fluo, en profundo de 2-3 metroj. Ordinare nelmo demetas 80-420 milojn da frajeroj. Frajo evoluas inter ŝtonoj dum tuta vintro. Larvoj traboras ŝelon en majo — komenco de junio, post 250-260 tagoj de evoluo, kiam alfluas freŝa degela akvo. Larvoj aperas 12-14 mm longaj. Ili konvertiĝas al fiŝidoj post atingi longon 34-46 mm.
Post frajdemetado nelmoj aktive manĝas, restarigante siajn fortojn. Tutan vintron kaj printempon ili pasigas en riveroj kaj naĝas al malsupraj riverpartoj kaj maro nur somere. Kelkaj populacioj konstante loĝas en riveroj kaj lagoj sen eliri maron.
Konduto
En rivero nelmo ĉiam staras kapon kontraŭ fluo. Ĝi vivas nur en fluakvo.
Ekde la unua vivojaro nelmo kondutas kiel rabfiŝo. En stomakoj de 30-tagaj junaj nelmoj sciencistoj trovis ne nur diversajn larvojn, sed ankaŭ fiŝedojn de aliaj specioj. Plenkreska nelmo manĝas eperlanon, Coregonus albula, fiŝedojn de ciprinedoj kaj perkedoj. Dum ĉasado nelmo agadas tre energie — ĝi rapide penetras gregojn de fiŝetoj kaj batas ilin per vosto por poste kolekti embarasitajn fiŝojn. Tiu bato estas brua kaj forta, videbla de ekstere.
Nutra valoro
Nelmo estas konsiderata valora fiŝo, delikataĵo. Aparte alte oni taksas malforte peklitan muksunon, por kio oni superŝutas freŝan fiŝon per salo kaj lasas ĝin sub premo dum 8-10 horoj. Krome ĝi estas ofte uzata por preparado de fiŝrabotaĵo, fiŝkuko, ŝaŝliko.
Bredado
Unuaj eksperimentoj pri bredado de nelmo okazis en 1934 en la Tomska fiŝbredejo. Aŭtune de 1936 frajon de nelmo oni kolektis en supraj partoj de Obo (vilaĝo Rominskoje). Entute oni kolektis 21,9 milionojn da frajeroj kaj per tio pruvis la eblon de nelma bredado. Sed tiutempe nelmo abundis en Obo, do daŭrigo de la laboro estis malbezona. En 1971 kunlaborantoj de la instituto SibribNIIprojekt denove bredis frajon de nelmo kaj ricevis 200 mil larvojn, kiuj estis ellasitaj en la lago Sartlan. Aŭtune ili pezis 6,1 g, post jaro 240-260 g. Eksperimentoj pruvis, ke tiele oni povus kreskigi kvanton de la populacio kelkfoje kaj garantii fiŝkaptadon ĝis 500 tunoj.
Fiŝkaptado kaj protektado
Antaŭ bari la riveron Obo oni kaptis en ĝi ĉiujare ĝis 610 tunojn da nelmo. En unuaj jaroj post barado de la rivero oni kaptis apud la dambo 20-30 tunojn. Poste la kvanto falis ĝis 5-6 tunoj. Ĉiujare tiu kvanto malkreskas.
Ĉiuj fiŝkaptaj Salmonedoj estas protektataj de la ŝtato, do fiŝkaptado de nelmo estas malpermestia en Suda kaj Centra Siberio. En Norda Siberio fiŝkaptado estas permesita, sed limigita. Elakvigita nelmo odoras je freŝaj kukumoj. Post kelkaj minutoj sen akvo ĝi mortas, kun grava sangofluo per brankoj. Plejparte oni kaptas ĝin matene, malpli ofte tage kaj vespere, tre malofte nokte.
Masajo (departemento)
Masajo (Masaya) estas departemento en Nikaragvo, situanta okcidente de la lando, ĉe Managvo (departemento) kaj Karazo (departemento). Ĝi kovras areon de (nome la plej malgranda departemento en la lando) kaj havas populacion de 317,500 (censo de 2005). La ĉefurbo estas Masajo.
Municipoj
11.96667°N, -86.1°W
(26705) 2001 FL145
(26705) 2001 FL145 estas malgranda, malhela troja asteroido de Jupitero malkovrita la de la teamo la astronomia kampanjo Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, proksime de Flagstaff (Arizono, Usono).
Ĉar ĝi orbitas proksime de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero, ĝi estas ano de la "Greka Tendaro".
(82155) 2001 FZ173
(82155) 2001 FZ173 estas tre granda transneptuna objekto malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Spacewatch, elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Orbito
Ĝi estas objekto de la disa disko, la perihelio de ĝia tre discentra orbito esta ekstere de tiu de Neptuno, ĝia neptuna MOID estas 2,82534 (422,665 milionoj da km); ĝi pasis ĉe sia perihelio la 24-an de januaro 2011.
Michael E. Brown taksas ĝin ebla nanplanedo.
Győző Leblanc
Győző Leblanc [djOzO], laŭ hungarlingve kutima nomordo Leblanc Győző estis hungara operkantisto, operetkantisto (tenoro), bonvivanto. Unu el liaj edzinoj estis Katalin Pitti, lia filo estis Gergely Leblanc.
Győző Leblanc naskiĝis la  en Budapeŝto.
Biografio
Győző Leblanc maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo, poste li soldatiĝis. Li studis muzikon en la konservatorio (1969-1973) de Edit Fábry, poste li akiris diplomon en Muzikakademio Ferenc Liszt en 1975. Li komencis sian operkantistan karieron en Budapeŝta Ŝtata Operejo. Ekde la 1980-aj jaroj li ofte koncertis enlande kaj eksterlande, li kantis ankaŭ operetojn. En la lasta periodo de la socialismo (1985-1990) li estis parlamenta deputito. Li ankaŭ reĝisoris. Li ricevis premion en 2013. Li edziĝis trifoje, la meza edzino naskis 2 filojn.
Nueva Vizcaya (Nova Hispanio)
Nueva Vizcaya estis la unua provinco de Nova Hispanio, kiu estis esplorita kaj koloniigita de la hispanoj. Ĝi situis en hodiaŭa norda Meksiko.
La hispana esplorado de tiu regiono komencis en 1531, per la ekspedicio estrita de Nuño Beltrán de Guzmán. Li nomis la areon "Nueva Galicia" (laŭ sia naskiĝregiono), kvankam tiu nomo estis poste atribuita al alia regiono, tio estas la kolonia intendente de Gvadalaharo. Nueva Vizcaya origine entenis la hispanan teritorion norde de Zacatecas. La teritorio de la provinco finfine kongruis kun la plej granda parto de la hodiaŭaj meksikaj ŝtatoj Chihuahua kaj Durango, kaj cetere kaj nedaŭre kun partoj de la ŝtatoj Sinaloa, Sonora kaj Coahuila.
Enportaĵo
La enportaĵo estas la tuto de la nektaro, poleno kaj mielroso, kiun la  mielabelo en la hejma abelujo enportas. Tie la substancoj fariĝas mielon. La mielo, kiun la abeloj ne konsumas povas esti rikoltata de la abelisto.
Enportaĵplanto
La tuto de la planto, kiuj liveras enportaĵon estas nomata abelpaŝtejo aŭ enportaĵplantoj. Kroma enportaĵfonto estas la kokcoideoj kaj aliaj laŭsoj, kiuj kolektas la mielroson de la foli- aŭ pinglo-arboj.
La kapablo de plantoj kiel abelpaŝtejo oni povas taksi laŭ 5-ŝtupa skalo de 0 (neniu enportaĵo) ĝis 4 (tre alta enportaĵo). Oni distingas inter nektaro kaj polenoj (ekzemple: blanka trifolio (Trifolium repens) = N 4, P 3).
La grandeco de la enportaĵo dependas de multaj faktoroj, ekzemple alteco, grundokvalito kaj klimato. Ju pli granda la enportaĵo des pli granda fariĝas la rikolto de la abelo.
Bevikka cigno
La Bevikka cigno (Cygnus columbianus bewickii) estas siberia subspecio de Malgranda cigno (Cygnus columbianus). Ĝi distingas sin per la flava koloro multe pli granda en la beko.
Ĝi estas unu el la simboloj de la Gubernio Aomori, Japanio.
Priskribo
La junulo estas grize bruna, koloro iom pli malhela ol tiu de la juna sovaĝa cigno. La kruroj estas ruĝece nigre grizaj kaj la beko nigreca kaj flave roza.
Tiu specio estas 107-127 cm longa kun enverguro de 170 ĝis 211 cm kaj pezo de 3 ĝis 8 kg (signifaj ŝanĝoj kun aĝo). La masklo estas iomete pli granda ol la ino (flugillongo respektive mezuras 515-540 mm kaj 475-525 mm).
Puŝkino (stacio)
Puŝkino (Пушкино) estos haltejo sur la Linio MCD-5 Jaroslavsko-Paveleckij de la Moskvaj centraj diametroj en Puŝkino.
Döme Horváth
Döme Horváth [horvAt], laŭ hungarlingve kutima nomordo Horváth Döme estis hungara prokuroro, juĝisto, parlamenta deputito. Lia frato estis Cirill József Horváth. Döme Horváth naskiĝis la en Kecskemét, li mortis la  en Kecskemét.
Biografio
Döme Horváth frekventis gimnaziojn en sia naskiĝurbo, Szeged kaj Buda, poste li akiris juran diplomon en Reĝa Universitato de Pest en 1841. Inter 1842-1849 li estis prokuroro en Kecskemét. Li estis apoganto de la Hungara revolucio de 1848, post la fiasko li parte retiriĝis. Tamen li eldonis plurfoje ĉefverkon de József Katona. Inter 1861 kaj 1875 li estis parlamentano kaj ekde 1861 vicprokuroro de Pest, ekde 1867 ĉefprokuroro. Intertempe en 1869 li ricevis la titolon ministeria konsilisto. Inter 1875-1886 li estis juĝisto, poste li retiriĝis en Kecskemét. Dum sia vivo li estis agema ankaŭ en literatura tereno.
3019 Kulin
3019 Kulin estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la hungara astronomo György Kulin elde la Konkoly Observatorio, en Budapeŝto.
Maurice Bloomfield
Maurice Bloomfield (naskiĝis la 23-an de februaro 1855 en Bielsko, mortis la 12-an de junio 1928 en San Francisco) – pola judo, usona lingvisto, hindologo kaj sanskritologo.
Biografio
Parto de la laboraĵoj de Bloomfield publikigita en "American Journal of Philology" estas dediĉita al kompara lingvoscienco, kiel ekzemple al asimilado kaj adaptado en parencaj klasoj de vortoj, sed la plej konata li estas kiel tradukisto kaj interpretisto de vedaj tekstoj. Tradukis himnojn de Atharvavedo por Sanktaj Libroj de Oriento de Max Müller (1897), preparis ĉapitron Atharvavedo kaj Gopatha Brahmana por Fundamentoj de filologio kaj arkeologio hindo-arja de Buhler-Kielhorn (1899), analizis Kausika-Sutron (1890), kaj en 1905 publikigis studaĵon pri kompara mitologio - Cerbero, la hundo de Hades. En 1907 ekestis lia plej fundamenta verko Veda konkordanco – alfabeta listigo de vortoj kaj esprimoj troviĝantaj en la sanktaj libroj de hinduismo. Aliaj gravaj verkoj estas: Religio de Vedoj: antikva religio de Barato (1908) kaj Vivo kaj historio de savanto Ĝina, Parŝva (1916). Laboris ankaŭ ĉe analizado de Rigvedo.
Private estis frato de pianistino Fannie Bloomfield-Zeisler kaj onklo de lingvisto Leonard Bloomfield. En 1885 edziĝis al Rosa Zeisler, kun kiu havis du infanojn. Mortis pro korinfarkto.
Bizono
Bizono estas parhufa remaĉula bovedo, kiu iam nature vivis en Eŭropo kaj Norda Ameriko:
Ambaŭ specioj preskaŭ estis ekstermitaj. Lastaj ekzempleroj de la eŭropa bizono estis reenkondukitaj en la praarbaro de Bialowieza. La amerika specio estis reenkondukitaj en naciaj parkoj de Usono. Bizonoj nun estas bredataj pro haŭto kaj viando, sed genetikaj esploroj montris, ke la plejparto miksiĝis kun aliaj bovaj rasoj.
Supra Karabanĉelo
Supra Karabanĉelo, en hispana origine Carabanchel Alto (antikve Carabanchel Suso) [karabanĉEl], estis municipo de la provinco Madrido, aneksiita al Madrido, Hispanio, la 29an de aprilo de 1948 kun la najbara municipo Malsupra Karabanĉelo, ene de la procezo de etendo de la ĉefurbo post la Hispana Enlanda Milito.
La municipo Supra Karabanĉelo troviĝis sudoriente de Madrido, limis norde kun Malsupra Karabanĉelo kaj Pozuelo de Alarcón, oriente kun Villaverde, sude kun Alcorcón kaj Leganés.
La 29a de aprilo de 1948 okazis la aneksigo de Carabanchel Alto al la municipo Madrido, kaj estis tiam nomumita Municipa Delegito Joaquín Campos Pareja, kiu estos konsilita de la lasta urbestro, nome Rafael López Izquierdo, kiu la 3-an de septembro de 1947 estis prezentinta la bazojn de la aneksigo.
Cab Calloway
Cab CALLOWAY (naskiĝe Cabell Calloway la 3-a, n. 25-an de decembro 1907 en Roĉestro, Novjorkio; m. 18-an de novembro 1994 en Cokebury Village, Delavaro) estis usona ĵaz-kantisto, saksofonisto kaj bandestro.
Vivo kaj kariero
Calloway estis la filo de advokato Cabell Calloway la 2-a kaj instruistino kaj orgenistino Martha Eulalia Reed. Li alkreskis en Baltimore kaj komencis laŭ la modelo de sia fratino Blanche Calloway en la 1920-aj jaroj sian karieron kiel kantisto en kelkaj ĵazbandoj. La bandoj ja ne estis sukcesis, sed Calloway okulfrapis per siaj kantado kaj dancistaj intermetaĵo kiel ĵazdistristo. En 1930 li faris sian unuan diskon kaj havis ekde 1931 siajn unuajn dungitecojn en la mita novjorka Cotton Club. Tie li evoluis krom Louis Armstrong kaj Duke Ellington kun la bando Missourians al plej populara nigrula distristo de la 1930-aj jaroj kaj prezentis ankaŭ en kelkaj filmoj. Meze de 1931 li lanĉis per „Six or Seven Times“, „(I’ll be Glad When You’re Dead) You Rascal, You“, „Kickin’ the Gong Around“ kaj „Between the Devil and the Deep Blue Sea“ unuajn furorkantojn.
Baldaŭ li havis sian propran bandegon kaj en 1942 li lanĉis sian plej grandan furoraĵon per „Blues in the Night (My Mama Done Tol’ Me)“. La personaro de sia bandego konsistis el kelkaj el la veraj steluloj de la svingepoko, inter ili la trumpetistoj Lammar Wright la pli maljuna kaj Doc Cheatham, trombonisto Claude Jones, gitaristo Danny Barker, frapinstrumentisto Cozy Cole (famas lia "Crescendo in Drums"), kaj precipe tenorsaksofonisto Chu Berry. (Ĉi-lasta sin lasis laŭ eldiroj de la muzikistoj motivigi al laboro en la orkestro de Calloway nur, post kiam Cab promesis al li, dum lia ĉeesto neniam plu tuŝi tenorsaksofonon.) En 1945 li denove sukcesis lanĉi per la peco de Harold Arlen „Let's Take the Long Way Home“ kiel furoraĵo en la ranglistojn; post la Dua Mondmilito la ora epoko de la svingorkestroj finiĝis kaj li devis malfondi sian orkestron en 1948. Calloway ekde tiam prezentis kun aliaj bandoj.Artikolo en la revuo Ebony 1951 kostis al li kelkan simpation inter la muzikistaj kolegoj. En la artikolo subskribita per Cab Calloway tekstis, ke drogo estas la impulso de la muziknegoco kaj ke multaj muzikistoj konsumas drogojn.
George Gershwin konceptis je 1935 en sia opero Porgy and Bess la rolon de Sportin' Life laŭ la modelo de la homo Cab Calloway. Nur en la 1950-aj jaroj estis okazonta sceneja prezentado de ĉi tiu rolo fare de Calloway.
Al publiko trans la limoj de ĵazo Cab Calloway famiĝis per sia prezentado en la kulta filmo Blues Brothers en 1980. Minnie the Moocher estis la rekonkanto de Calloway kaj estas ankaŭ nun lia plej fama kanto, ĝi eĉ evoluis al festofuroraĵo kaj estis ludata en diskotekoj.
Plurakordismo
En harmoniscienco plurakordismo estas sono kunmetita el pluraj akordoj.
Konkurencaj modeloj por la interpretado de komplikaj akordoj
La termino ne estas nedisputata, ĉar ekzistas gravaj dislimigo-problemoj. Ekzemple la diatona sessono Cmaj9#11, kiu estas formebla sur la kvara ŝtupo de G-maĵoro, estas nepre komprenebla kiel kunmetaĵo de la trisonoj C-maĵoro kaj b-minoro, do kiel plurakordismo: . Laŭ aŭdo ĉi tiu interpretado ne nepre estas logika. Kontraŭas ĉi tiun referencon je ebla g-maĵora tonaleco, ke ekzemple en modernaj ĵazaj aranĝaĵoj de muzikistoj kiel Duke Ellington aŭ Dizzy Gillespie la ilustrita akordo havas la funkcion de toniko en C-maĵoro. La sama argumento estus tamen ankaŭ uzebla kontraŭ la interpretado kiel plurakordismo: Sendepende de la komplikeco de la sono oni ligas ĝin je nur unu kaj ne je du tonalaj centroj.
Ĉiukaze rezultas jam el la difino de plurakordismo, ke temas pri komplika sono, en la skizita plej simpla modelo ĝi estas kunnmetaĵo el du trisono, do sesvoĉa. Ankaŭ oni uzas la plurakordisman skribmanieron ankaŭ je sep- aŭ okvoĉaj akordoj: estas sepvoĉa akordo, kiu konsistas el dominanta septakordo sur C kaj D-maĵora trisono. La akordsimbolo estas laŭ plurakordisma skribmaniero respektive laŭ funkciharmonia kompreno C13#11. Kiel aparte helpa montriĝas la plurakordisma skribmaniero je tavoligo de ne parencaj diminuitaj septakordoj, je kio povas rezulti okvoĉaj sonoj, por kiuj la tradicia akordsimbolaro ne plu havas kutiman skribmanieron: . Jen la plurakordisma simbolo ja estas la plej klare travidebla kaj relative plej rapide tralegebla figurado de ĉi tiu altkomplika, tre disonanca sono,  kiu en ensemblo nur malfacile estas entonigebla pure.
Karakterize por plurakordoj en ĵazo estas, ke iliaj voĉoj ne miksiĝas, kruciĝante kaj interplektiĝante. Tial la funkcio de la kompleta akordo estas klare tiu de la malsupra akordo. Ili do allasas male al funkciharmonie interpretebla akordo ne ĉiujn inversigojn. En la supra ekzemplo la d-maĵora trisono rajtus esti ludata nur post kaj super la laste ludita akordotono de la akordo C7. Ĝia unuaranga difino estas tiu de trisono super tritono, do de dominanta septakordo. Multaj ĵazpecoj, aranĝaĵoj aŭ bugioj ktp. finiĝas per la dominanta septakordo kun supermetitaj sonoj. La aliaj formoj do estas deduktita tiamaniere, ke super akordoj kun aliaj funkcioj estas ludataj trisonoj kun aliaj funkcioj. La supra akordo je tio laŭ strukturo formaĵo ne estas entenata en la gamo aŭ tonalo de la baza akordo.
En la muzika praktiko
Pro ilia sona abundo kaj komplikeco oni ludas plurakordojn, kiel jam dirite, eĉ sur piano nur malofte komplete. En ensembloludo ili treege taŭgas por dinamikaj tuteco-pasaĵoj, tiel ke ekzemple la finakordoj de modernaj arangaĵoj por ĵazbandego, ekz. laŭ la stilo de Bob Brookmeyer, Gil Evans aŭ Maria Schneider ofte estas plurakordoj. Alia bandego fama pro sia perfektema uzado de tiamaniere komplikaj harmoniaj strukturoj estas la orkestro de Thad Jones kaj Mel Lewis.
De la analizo de verkoj de komponistoj de la klasika modernismo (ekz. Claude Debussy, Béla Bartók, Charles Ives kaj ĝuste Stravinski) ankaŭ devenas la nomado de plurakordoj kiel „du-“ resp. „plurtonalaj akordoj“.
Simpligaj modeloj
Apoge sur la principo de akordoinversigo ekde la 1970-aj jaroj venkis la koncepto de la oblikvostrekaj akordoj. Temas je tio pri metodo, alceli plurakordecajn komplikaj sonefikojn per tio, ke muzikisto metas trisonon sur akordfremda bas-tono. La signojn por oblikvostrekaj akordoj (ekz. C/C#) oni ne intermiksu kun tiuj frakciostrekaj simboloj por plurakordismo. La avantaĝo de oblikvostrekaj akordoj konsistas ĉefe en tio, ke pro ilia pli simpla strukturo oni povas prezenti ilin plenvoĉaj ankaŭ per aliaj harmoniinstrumentoj ol piano (do ekz. per gitaro aŭ vibrafono).
Kritiko
Finfine estas rimarkende, ke multaj muzikteoriistoj disputas la bazon de ĉia du- kaj plurtonaleco. Konkrete ili pridubas, ke eĉ por plej bone edukita tonala aŭdo vere estas eble, aŭdi du aŭ pli tonalojn samtempe; male oni rilatigas ĉiun okazaĵon interpreteblan tonala je ĝuste unu bas-tono aŭ gamnoto. Por bone ekzercinta aŭskultanto do ja nepre estas eble, analize tra-aŭskulti altkomplikajn sonojn kiel la supre priskibitaj, sed ne laŭ senco de du aŭ pluraj unuopaj akordoj. Je pli fundamento nivelo la nervofiziologio subtenas ĉi tiun skeptikon: Estas antaŭkondiĉe, ke la homa orelo ne povas percepti objektive du samtempajn akustikajn eventojn ankaŭ absolute samtemaj. Male prilaborado de la aŭdimpresoj en la cerbo okazas tre rapide unu post la alia. Nur la regionoj de la kortekso re-kunmetas la fakte separe aŭditan.
La fundamenta kritiko je la antaŭkondiĉoj de dutonalaj konceptoj tamen finfine ne povas prezenti estetikan taksadon de la valoro de verkaro de la multaj stile tre variaj komponistoj kaj improvizantoj, kiuj uzas la supre priskribitajn modelojn.
Asmatoj
Asmat estas nomo de tribo de indiĝenoj, vivanta en Indonezio, sur Okcidenta Nov-Gvineo.
Ĉasistoj de kranioj
Proksimume 65 000 homoj de tribo Asmat vivas en duondolĉa delto, kiu donas fiŝojn, testudojn kaj krabojn. Asmatoj estis ĉiam la plej timigataj ĉasistoj de kranioj kaj kanibaloj. Bazo de ilia vivo estas por ili la morto de malamiko. Asmat-ow signifas veraj homoj diference de spiritoj de antaŭuloj kaj bestoj. Por kvietigi la spiritojn estas gravaj grandaj lignogravuraĵoj, riĉaj regaloj kaj militoj. La homa kapo estas forta fonto de energio, la plej grandan potencon havas kranioj de famaj batalintoj. Nokte la kranio fariĝas kaptuko, dormante oni estas sendefenda rilate al supernaturaj fortoj. La kraniojn de viktimoj de kanibalaj atakoj emfazas abela vakso en okulorbitoj, en kiujn oni enpremas grizbluajn semojn de larmoj de Jobo kaj ruĝajn semetojn de bero. La verton de la kranio ornamas plumoj de kakatuo. La kranioj de antaŭuuloj estas facile distingeblaj de la kranioj rabitaj en bataloj. La kranio de rabaĵo ne havas mandiblon, virinoj portas ĝin kiel kolĉenon. Sur la verto estas granda truo, tra kiu oni elprenis la cerbon.
Morto kaj magio
La ĉasistoj de kranioj mortigis proksimume dudekonon de homoj de la regiono. Ankaŭ ceteraj mortigaj falĉiloj havas en la regiono grandan agadkampon. La infana mortofteco atingas du trionojn. Giganta krokodilo terorigis asmatan vilaĝon Piramat. Kiam ili fine ĉasis la grandegan krokodilon, ĝi estis 7 metrojn longa. Oni sciis pri 55 homaj viktimoj, kiujn ĝi mortigis. En alia okazintaĵo krokodilo voris kvanton da indiĝenoj antaŭ ol iu trovis gravuritan figuron de krokodilo, alligita al stango en rivero. Kiam ili neniigis la figuron, la mortigado finiĝis. Nigra magio koncentrita je diabla ligno ŝmirita per herboj onidire devigos krokodilojn, por ke ili mortigu ĉiun, kiu eniros en la riveron. Asmatoj orientiĝas en arto de sorĉoj kaj magio. Sorĉistajn kapablojn ili transdonas de patrino al filino.
Kanuoj
En militaj ritaj kanuoj viroj pagajas starante. Gravurita kapo, kiu ŝajnigas morton, postulanta venĝon, finigas longan pagajon. Porvirinaj kanuoj estas malpli grandaj kaj ili estas pli bone regeblaj, virinoj pagajante sidas aŭ surgenuas en ili. Tsji mbu estas ceremonio kunigita kun gravurado de granda nombro de kanuoj. Per primitivaj iloj el ostoj, ungegoj el kazuaro, konkoj de lamenbrankuloj kaj apraj dentegoj pli antaŭe estis prilaborebla sole mola ligno. La asmatoj akiris ŝtonojn de nomadoj per interŝanĝo kun saguo, konkoj, kalko, ŝtonaj tranĉiloj kaj paradizea plumaro. La unuan feron blankaj homoj alportis ĉi tien nur en la kvindekaj jaroj. Platigitaj najloj kaj metalaj ĉiziloj hodiaŭ anstataŭigas la ostojn. Sed la konkoj de lamenbrankuloj estas senĉese ŝatataj, oni bonege senŝeligas kaj glatas per ili. Ie restas ilo por gravurado ankaŭ ungegoj de kasuaro. Da ligno estas sufiĉe, sed koloroj komencas manki. Asmatoj adoras tri bazajn kolorojn kun magiaj ecoj. La blanka mihi estiĝas per rostado de konkoj de lamenbrankuloj inter tavoloj de bruligata ligno. Erigita cindro miksita kun plumoj de papagoj kaj konkoj donas blankan pulvoron. La ruĝa wasah estas akirata el argilo sur supra fluo. La argilon oni malrapide bakas super fajro tiel longe, ke ĝi akiros ruĝan nuancon, poste oni magazenigos ĝin en bambuo. La ruĝa estas ŝatata koloro por emfazi la ĉirkaŭaĵon de okulo, ĝi donas sovaĝan aspekton. Ruĝaj strioj sur flankoj de kanuo donas rapidecon. La nigra sosok estas el erigita lignokarbo kaj ĝi estas bonega por haroj kaj gravuritaj staturoj. La viroj miksas ĝin kun fumaĵita graso de lacerto kaj ili kolorigas sin ĉirkaŭ la okuloj, ili estas poste pli dezirindaj por virinoj. Specialisto gravuras wow ipit kapojn de antaŭuloj, birdojn kaj bestojn en ornamitan pruon. La tutan kanuon ili ŝmiros per blanka kalko el konkoj, la staturojn emfazigos fulgoj kaj en truojn sur rando de ŝipo ili enmetos tufetojn de saguaj folioj. La fajro sekigos la lignon, hardos ĝin farigante ĝin malpli peza. Poste ili turniĝos la ŝipon kaj ŝamano iros de la pobo al la pruo kaj laŭlonge laŭ la kilo li faros linion, por ke li liberigu spiriton de la kanuo. La ŝipo povas finfine sidiĝi sur rivero.
Jeu
Vira ĥato jeu estas pli ol sesdek metrojn longa. Ĝi estadas turnigita al rivero, ĝi staradas en ties kurbo, de kie eblas plej bone ekvidi fremdajn kanuojn. Ĉiu havas ĉi tie sian enirejon kaj propran fajrejon el riverkoto. En vilaĝoj vivas proksimume cento da homoj, kio plialtigas la plenan sekurecon. Konstrumaterialoj estas palmoj nipa, hakitaj saguaj folioj kaj radikoj de pandano. Ĉio, inkluzive de ŝinda tegmento, estas kunligita per ratano. Ĉiu klano konservas grandan ĥaton jeu, kie viroj faras principajn decidojn kiel fari atakon, kiam estos soleno... Ĉi tie vivas mistiko kaj ili gravuras ritajn statuojn, ligas komunikon kun mortintoj kaj okazas ritoj. Grava soleno estas jeu pokmbu, ceremonio inicita al nova jeu, kiam oni tamburas, dancas kaj omaĝas la tutan nokton. Virinoj vivas en malgrandaj, memstaraj domaĉoj, konstruitaj inter jeu. Eniro en la virajn ĥatojn estas malpermesita por virinoj.
Bisj
Bisj (legu biŝ) estas la plej potenca totemo koneksanta kun ĉasado de kranioj. Preskaŭ dek metroj alta kolono de antaŭuloj havas tri partojn. La mallarĝiĝanta bazo por enŝovi la kolonon en la teron ŝajnigas starigitan fingron. La meza parto estas el asketaj staturoj, kiuj staras unu super la alia. Ili havas nomojn de murditaj antaŭuloj, kiuj loĝas en Safan, mondo de spiritoj. Ili ŝajnigas venĝon postulata de la animo de mortinto. Alo tjemen (legu ĉemen) simbolas penison kiel forton kaj renaskiĝon. Ĝia troigita grandeco emfazigas la gravecon de peniso. La falusa simbolo timigas esprimante superulecon super malamiko. Ekde elekto de arbo ĝis finaj tiroj okazas ceremonioj. Ili solene hakos la arbon kaj batalantoj portas ĝin ĝis jeu, kie komenciĝas vera gravurado. Fine ili blankigos ĝin kaj staturojn ili emfazigos per nigra kaj ruĝa koloroj. Fina rito okazas dum enŝovado de bisj en la teron antaŭ la vira ĥato. La viroj imitas batalon kaj la virinoj dancas kriante, por ke ili timigu la animojn de antaŭuloj. Kun granda kribruo ili poste forportas la kolonon sur saguan plantejon, kie ili disbatos ĝin kaj lasos putri. Sole tiel spirito povas transiri el bisj en saguajn trunkojn certigante tiel bonan rikolton. Dum mola ligno rapide putras, fera ligno kun rozeta nuanco eltenos, sole bruniĝos. Bisj mbu estas soleno de kulto de mortintoj kaj ili preparas por ĝi grandan kvanton da totemoj. La rita ciklo kun la totemoj kulminas per batalatako. Asmatoj identigas arbojn kun homoj, la radikoj prezentas la piedojn kaj la fruktoj la kapon. Estas bezone ĉasi kiel eble plej multe da kapoj kiel fruktoj.
Jipae
Jipae estas apartaj vilaj vestoj, havantaj superteran formon. La longaj ritaj ĵaketoj kovras preskaŭ la tutan staturon. Ili servas al la ceremonio de inico kaj asmatoj faras ilin en sekretigo, ili malkovras ilin nur dum la tempo de ceremonio. Konstruo el ratano kaj verga plektaĵo estas tegita per pentrita tuko ligita el fibroj. La maskoj havas nomojn de mortintoj kaj ili estas rolintaj rolojn de antaŭuloj, similigantaj iliajn gestojn. La soleno de maskoj estas feliĉa evento por la vilaĝo, sed vera soleno mbi pokmbu estas rolanta sole malofte. Unue el la ĝangalo elmergiĝos la unua soliĝinta "spirito", sed ĝi estas peligita reen. Krepuskiĝinte la ŝamano elkondukos el la ĝangalo maskitajn spiritojn, kiuj survoje al jeu dancas kantante: "O spirito, eliru el la ĝangalo. Sekvu tiun, kiu gvidas vin. Dancu kaj gaju kun ni la tutan nokton, ĉar vi estas venanta, por ke vi alportu al ni forton, kuraĝon kaj fekundecon." Kelkaj maskoj estas tiel grandaj, ke devas porti ilin kelke da viroj. Ĉiuj solenas, omaĝas, dancas kaj kantas ĝis mateniĝo, kiam la spiritoj revenos en la ĝangalon.
Ŝildoj
Ŝildoj donas forton kaj kuraĝon. Kelkaj batalontoj iradas en batalon sole kun ŝildo kaj lanco, pafarkojn kaj sagojn havas aliaj. La ruĝa koloro simbolas sangon, kiu estos verŝita. Misteraj modeloj havas tian potencon, ke ili povas paralizi malamikon per timo. Militaj rita ŝildoj jamasj estas el unu peco da ligno inkluzive de tenilo kaj ili havas eĉ pli ol du metroj. En ĉemaraj regionoj oni faras ilin el larĝaj radikoj de mangrovo, kiujn ili similigas al homoj, ĉar fluas el ili ruĝa suko kvazaŭ sango. La samaj radikoj estas uzataj kvazaŭ telegrafo de ĝangalo. En montaroj estas materialo tabulaj radikoj de arboj. Laŭ stilo de gravurado la teritorio de la triboj Asmati dividiĝas en kvar regionojn. Ĝuste la ŝildoj plej bone markas la diferencojn inter ili. Nordokcidentaj triboj kliniĝas al komplikaj modeloj kunigitaj el multaj malgrandaj motivoj, aperas plata motivo de rajo. La ŝildoj de la centra regiono de asmatoj havas pli grandajn pli simplajn modelojn kaj ofte ili bildigas homajn motivojn. Kutime ornamas ilin ratanaj kvastoj, supre estas malgranda tridimensia staturo. La ŝildoj de regiono Citak en ĉirkaŭaĵo de riveroj Sengo kaj Dairam havas grandajn geometriajn modelojn, ofte ŝajne florajn. La supra parto ne estas gravurita, ornamas ĝin diverskoloraj areoj. La ŝildo de nordorienta regiono ĉirkaŭ rivero Brazza sur montarpiedoj similiĝas al Citak. Rektliniaj modeloj havas sur supraĵo apartajn etaj "okulojn". Por Citak kaj Brazza estas ŝildoj unusolaj gravuraĵoj, sed same ili ne atingas la ornamaĵojn de la ceteraj. La ŝildoj estas kunigitaj kun la ĉasado de kranioj. Ili korpigas anojn de tribo, kiuj perdis batalante kontraŭ malamiko la kapon. La batalintoj estas venĝendaj. La ŝildoj estas gravurataj ĉefe antaŭ komenco de militiro. Soleno de ŝildoj jimasj pokmbu estas hodiaŭ rara.
Magio de tamburoj em
La manoj de asmatoj estas lertaj ne nur kun ĉizilo, majstra estas ankaŭ tio, kion ili prezentas en sovaĝa dancado sur membranoj de tamburoj em. La tamburoj em havas formon de sablohorloĝo, rezonancmembrano estas haŭto de varanoj. Sur flankoj estas abstraktaj ornamaĵoj, gravuritaj en la korpon de tamburoj. Tiujn oni faras el nibunga palmo same kiel pagajoj kaj lancoj. Tamburontoj varmigas la haŭton surper fajro, kiu streĉigas ĝin, pecetoj de abelvakso devas la sonon de la tamburo ĝuste akordigi. La tamburoj rolas en animismo principan rolon, ili estas voĉoj de spiritoj. "Tamburoj de spiritoj" elsendas informojn, ili anoncas ceremoniojn kaj ankaŭ benas al viktimoj. Ili estas bazo de sekretaj ritoj.
Ritualoj
La ĉasado de kranioj estas kulmino de la ceremonia ciklo de asmatoj. Ĉasante estas plej grava nutraĵo la cerbo de viktimo miksita kun saguaj larvoj. Hodiaŭ la larvoj mem plenumas ceremonian funkcion. Ili nutras sin en saguaj trunkoj, hakitaj aparte por tiu ĉi celo. Asmatoj komencas seksajn orgiojn, dum papisj (legu papiŝ) ili havas seksumadon kun aliaj kunuloj. Tio ne bezonas havi aspekton de amasa orgio, papisj estas ankaŭ intertempa interŝanĝo de edzinoj. Bonaj amikoj fariĝos papisj-kunuloj, ili ligos novan interrilaton. Ili seksumas kun edzino de amiko. Ambaŭ viroj devas esti en la vilaĝo, la interŝanĝo estas ĉiam por unu nokto kaj antaŭigas ĝin speciala preparo de manĝaĵo.
La plej grava ritualo estas inico de estontaj viroj. Post la tutnokta tamburado viroj matene en la ĝangalo faligos trunkon eĉ kun la radikoj, foriginte la branĉojn ili kolorigos ĝin, ornamante ĝin per floroj. Ok eyok kun la radikoj celanta al la ĉielo ili portas al la vilaĝo. Laŭta kriado kaj trumpetado avertas la virinojn, por ke ili kaŝu sin el vidkampo. Ok eyok enmetiĝos en la teron antaŭ jeu kaj ili konstruos enak tsjim, ĥato el ostoj. Antaŭe ĝi estis el ostoj de balenoj, la hodiaŭa estas el ligno. Al pli malalta flanko ili alkonstruos verandon kaj gravurita kapo de krokodilo pendas super ĝi. La junuloj nigrumitaj per fulgoj eniras en la sanktigita ĥato, kie ili restos tri monatojn. Ili povas forlasi la ĥaton sole nokte. Kiam ili estas irontaj eksteren, ili trumpetas je korno, kiu atentigos la virinojn, por ke ili kaŝu sin. La tribaj maljunuloj instruas la junajn adeptojn al la kutimoj kaj la ritoj de la tribo, intertempe ili gravuras ŝipon de spiritoj waramon. La senfunda kanuo havas interne staturojn, kiuj prezentas la spiritojn de riveroj. Meze estas testudo, simbolo de fekundeco, sur la pruo kapo de bucero aŭ kuskuso. Ili ornamos Waramon-on per plumoj de kazuaro, ĉirkaŭvolvos per saguaj folioj, kunligos en pakumon per ratano kaj lasas en la jeu, dum ĉiuj iras en la ĝangalon por saguo kaj vermoj. Kiam ili estas revenintaj, la virinoj forigos la ratanon kaj la viroj elportos la ŝipon eksteren. La ŝamano grimpos sur la tegmenton de la ĥato enak tsjim, kie ili tenas super si la junulojn je la maleoloj. Antaŭ ol la estonta batalonto estas enĵetita en homamason, la viroj celas je ili per sagoj. Poste la junuloj dum bruego de la tamburoj transpaŝas la ŝipon de spiritoj, sur kiun ili ellasas sian spermon por signo de sia vireco. La spermo prezentas riveron de la vivo, ĉar la riveroj estas spermo de la mondo, fonto de la vivo. Poste la viroj tranĉas per klingo (antaŭe per konko) la pugojn de la junuloj, aliaj markas la bruston. La estontaj viroj devas pruvi, ke ili estas kapablaj elteni doloron kiel veraj batalantoj. Ĉiu ricevos baton per banana stipo, por ke li kresku kiel arbo. Bato en la generilojn devas plifortigi la penison.
Gravuristoj kaj spiritoj
Legendo klarigas, kial la ligno estas simbolo de la vivo. Komence de la tempoj vivis apud rivero Sirets amikoj Famiripits kaj Mbouirepits. Ĉasante ili ekvidis belajn junulinojn kolektantaj krustacojn. Ĉiu elektis amantinon. Sed Mbouirepits konstatis, ke lia amiko kokras lin kaj malesperante li malaperis malantaŭ la rivero. Famiripits lamentis pro la perdo de la amiko. Lia karulino envolvis lin en foliojn de palmo nipa, sed ondoj renversigis la ŝipon kun la kaŝita malfeliĉulo kaj Famiripits dronis. La korpo alkroĉiĝis sur insuleto, kie birdoj, dispikinte per la bekoj la foliojn, redonis al li lian vivon. Famiripits konstruis la unuan jeu kaj ĉar li sopiris pri kompanio, li gravuris staturojn el arboj. Li tamburis sur gravurita tamburo kaj la staturoj ekvivis. Tio estis la komenco de la asmatoj. La gravurado estas kunigita kun la mondo de spiritoj, la figuroj havas nomojn de mortintoj. Sole infanoj kaj gemaljunuloj mortas per natura morto, la ceterajn mortigis batalo aŭ efikado de sorĉoj. Ĉiu viro estas gravuristo, sed wow ipit estas sole tiuj plej lertaj, kiuj faras totemojn. Estas ebligite ekvidi al ili tion, kio estas normale nevidebla. Rekompenco estas manĝaĵo inkluzive de delikataĵoj de saguaj vermoj. La majstroj de gravurado havas postenon komparebla kun la plej grandaj batalantoj. La maljunaj gravuristoj laboras kun malnovepokaj simboloj, la junuloj kreas por si propraj stilojn kaj formojn. Asmatoj restas la plej lertaj gravuristoj el ĉiuj primitivaj kulturoj kaj iliaj gravuraĵoj estas alte taksataj. La karakterizaj linioj kaj vulgaraj, ekspresionismaj motivoj kapablas alparoli. Michael C. Rockefeller, granda admiranto de la asmata arto, diris: "Ŝlosilo al mia fascinado pri la asmatoj estas iliaj gravuraĵoj. Statuoj, kiujn ĉi tieaj homoj kreis, estas tiuj plej nekutimaj kreitaĵoj de la primitiva mondo." Sed la asmatoj fariĝis por li fatalaj.
Morto de Rockefeller
Michael C. Rockefeller, la dudektrijara filo de guberniestro de Novjorko de Nelson Rockefeller, alvojaĝis sur Nov-Gvineon en la jaro 1961 kiel membro de ekspedicio de Peabody. Li fotografis kaj filmis sonojn por dokumenta filmo Dead Birds. Por mallonga tempo li vizitis ankaŭ Agats-on. Alvojaĝinte hejmen li revenis, por ke li akiru eksponaĵojn por Muzeo de primitiva arto. Lia kompaniulo estis René Wassing, nederlanda eksperto de arto. Ili dungis ĉiĉeronojn Simonon kaj Leon, ili havigis por si katamaranon kun motoro kaj ili eknavigaciis. La 18-an de novembro okazis malfeliĉo. Kiam direkto de fluo en enfluejo de rivero Betsj ŝanĝis, la nesufiĉe movigata ŝipaĉo kunigita el du ĉizitaj kanuoj kunligitaj unu al la alia, ennavigaciinte en rapidan flusan fluon, renversiĝis. Simon kaj Leo naĝis al la borbo por helpo, la kolektantoj tranoktis sur la renversita navigaciilo. Matene Rockefeller kunligis per zono komune rezervujon kun kanistro kaj li ekiris al marbordo malproksima kelke da mejloj. Tio estis lastfoje, kiam iu vidis lin. Wassing estis savita, ĉar Simon kaj Leo sukcesis veni al la marbordo kaj trovi helpon. Michael ne estis trovita. Guberniestro Rockefeller kaj Mary Strawbridge, fratino-dunaskito de Michael, alflugis ĝis Agats, por ke ili gvidu klopodojn de serĉistoj. Kvazaŭ ombro alveturis kun ili 75 raportistoj, tiriĝantaj en iliaj spuroj. Ĵurnaloj havis sensacion, ili skribis nur pri tio, ke Michael estis manĝita de kanibaloj. Estis trovita nenia spuro, la patro kaj la fratino turmentiĝintaj revenis en Usonon. Kontraŭ Michael staris ĉefe maro. "Eĉ kiam vi estas de la bordo 30 futoj malproksime, vi ne havas kontraŭ forta fluo ŝancon," diris Wassing al la raportistoj. Krokodiloj kaj ŝarkoj estas plua minaco. Protektantoj de teorio, ke Rockefeller estis mortigita (kaj manĝita) de asmatoj, proponas pruvojn. Antaŭ mistera malapero polica teamo, esploranta incidenton inter la ĉasistoj de kranioj, mortigis vilaĝestron kaj du virinojn apud rivero Ewta, sude de Betsj. Por asmatoj estas nature venĝi la morton kaj ĉiu blankulo estas konvena viktimo. Otsjanep estas loko, kie Rockefeller povis veni al bordo. Nederlandanoj mortigis al ĉi tiea vilaĝestro Ajam la patron. Kiam ĉi tie Rockefeller aĉetis gravuraĵojn, li alkondukis kiel siaj ĉiĉeronoj virojn el Omadesep, eĉ ne antaŭsentinte, ke ili estas ĉefaj malamikoj. La blanka viro laca pro la longa naĝado, nuda kaj nearmita, estas ideala viktimo. Onidire oni trovis okulvitron, ŝorton kaj kranion de blanka viro. Krom Michael kaj unu misiisto neniu alia en la regiono portis okulvitron... Ĉu ĵurnaltitoletoj pravis?