cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louis Pasteur
Fermentado kaj mikroboteorio de malsanoj
Pasteur verkis ankaŭ pri alkohola fermentado. Tio estis publikigita plenforme en 1858. Jöns Jacob Berzelius kaj Justus von Liebig proponis, ke la teorio ke fermentado estas kaŭzita per malkomponado. Pasteur pruvis, ke tiu teorio estas malĝusta, kaj ke la gisto estas responsa pri la fermentado kiu produktas alkoholon el sukero. Li pruvis ankaŭ, ke kiam diferenca mikroorganismo poluas la vinon, oni produktas laktatan acidon, kio acidigas la vinon. En 1861, Pasteur observis, ke malpli da sukero fermentis por parto de gisto kiam la gisto estas eksponita al aero. La plej malalta proporcio de fermentado aerobie estas konata kiel Pasteur-efiko.
La esplorado de Pasteur ankaŭ montris, ke la kresko de mikro-organismoj estis responsa pri la putrigo de trinkaĵoj, kiel biero, vino kaj lakto. Kiam tio establiĝis, li inventis procezon per kiu likvaĵoj kiel lakto estis varmigitaj ĝis temperaturo inter 60 kaj 100 °C. Tio mortigis plej bakteriojn kaj ŝimojn kiuj estis jam ene de ili. Pasteur kaj Claude Bernard kompletigis probojn pri sango kaj urino la 20an de Aprilo 1862. Pasteur patentis la procezon, por lukti kontraŭ la "malsanojn" de vino, en 1865. La metodo iĝis konata kiel pasteŭrizado, kaj estis tuj aplikita al la biero kaj al la lakto.
Poluado de trinkaĵoj kondukis Pasteur al la ideo ke mikro-organismoj infektantaj animalojn kaj homojn okazigas malsanojn. Li proponis eviti la eniron de mikro-organismoj en la homan korpon, kaj konsekvence Joseph Lister disvolvis antisepsajn metodojn por kirurgio.
En 1866, Pasteur publikigis Etudes sur le Vin (studoj pri vino), pri la malsanoj de vino, kaj publikigis Etudes sur la Bière (studoj pri biero) en 1876, pri la malsanoj de la biero.
Silkraŭpoj kun pebrino estis kovritaj de korpuskloj. En la unuaj tri jaroj, Pasteur pensis, ke la korpuskloj estis simptomo de malsano. En 1870, li konkludis, ke la korpuskloj estis la kaŭzo de pebrino (oni scias nun, ke la kaŭzo estas Microsporidia). Pasteur malkovris ankaŭ, ke la malsano estas hereda. Pasteur disvolvis sistemon por eviti pebrinon: post la inaj tineoj ovodemetis, la tineoj konvertiĝas en imagino. La imagino estis ekzamenita per mikroskopo, kaj se oni observis korpusklojn, la ovoj estis detruitaj. Pasteur konkludis, ke bakterioj okazigas molaĉecon. La ĉefa kaŭzo estas nune konsiderata kiel virusoj. La etendo de molaĉeco povus esti hazarda aŭ hereda. Higieno povus esti uzata por eviti hazardan molaĉecon. Imaginoj kies digestaj kavaĵoj ne enhavis la mikroorganismojn kiuj okazigas molaĉecon estis uzitaj por ovodemetado, evitante heredan molaĉecon.
Spontanea generado
Sekvinte siajn ferment-eksperimentojn, Pasteur pruvis, ke la ŝelo de vinberoj estas natura fonto de gisto, kaj ke steriligitaj vinberoj kaj vinbersuko neniam fermentis. Li elprenis vinbersukon el sub la ŝelo per steriligitaj pingloj, kaj ankaŭ kovris vinberojn per steriligita tolo. Ambaŭ eksperimentoj ne povis produkti vinon en steriligitaj ujoj.
Liaj trovaĵoj kaj ideoj iris kontraŭ la tiam hegemonian nocion de spontanea generado. Li ricevis partikulare akrajn kritikojn el Félix Archimède Pouchet, kiu estus direktoro de la Muzeo de Natura Historio de Rouen. Por starigi la debaton inter la plej elstaraj sciencistoj, la franca Academy of Sciences proponis la Premion Alhumbert de 2 500 frankoj al iu ajn kiu povus eksperimente pruvi por aŭ malpor la doktrino.
Pouchet asertis, ke la aero ĉie ajn povus okazigi spontanean generadon de vivantaj organismoj en likvaĵoj. Fine de la 1850-aj jaroj, li plenumis eksperimentojn kaj plendis, ke estas pruvoj de spontanea generado. Francesco Redi kaj Lazzaro Spallanzani estis havigintaj ioman pruvaron kontraŭ la spontanea generado en la 17a kaj 18a jarcentoj, respektive. La eksperimentoj de Spallanzani de 1765 sugestis, ke aero poluis likvaĵojn per bakterio. En la 1860-aj jaroj, Pasteur ripetis la eksperimentojn de Spallanzani, sed Pouchet registris diferencan rezulton uzante diferencajn likvaĵojn.
Pasteur plenumis kelkajn eksperimentojn por malpruvi spontanean generadon. Li metis boligitan likvaĵon en flasko kaj lasis malvarman aeron eniri en la flaskon. Poste li fermis la flaskon, kaj neniu organismo kreskis en ĝi. En alia eksperimento, kiam li malfermis flaskojn enhavantajn boligitajn likvaĵojn, polvo eniris en la flaskojn, kio okazigis, ke organismoj kreskis en kelkaj el ili. La nombro de flaskoj en kiuj organismoj kreskis esti pli malalta je pli altaj altitudoj, montrante, ke aero je altaj altitudoj enhavis malpli da polvo kaj pli malmultajn organismojn. Pasteur ankaŭ uzis anserkolajn flaskojn kiuj enhavas fermenteblan likvaĵon. Oni lasis aeron eniri en la flaskon tra kurba tubo kiu faris ke polvopartikloj aliĝu al ĝi. Nenio kreskis en la likvaĵoj se oni ne klinis la flaskojn, kio faris, ke la likvaĵoj tuŝu la poluitajn murojn de la anserkolo. Tio montris, ke la vivantaj organismoj kiuj kreskas en tiaj likvaĵoj venis el ekstero, sur polvo, pli ol spontanee generantaj ene de la likvaĵo el la agado de pura aero.
Tiuj estis kelkaj el la plej gravaj eksperimentoj kiuj pruvis la teorion de spontanea generado. Pasteur faris serion de kvin prezentoj el siaj trovitaĵoj antaŭ la Franca Akademio de Sciencoj en 1881, kiuj estis publikigitaj en 1882 kiel Mémoire Sur les corpuscules organisés qui existent dans l'atmosphère: Examen de la doctrine des générations spontanées (Priskribo pri la organizitaj korpuskloj ekzistantaj en la atmosfero: Ekzameno de la doktrino de spontaneaj generadoj). Pasteur ricevis la Premion Alhumbert en 1862. Li konkludis, ke:
Kokoĥolero
En Decembro 1880, Pasteur prezentis siajn rezultojn al la Franca Akademio de Sciencoj kiel "Sur les maladies virulentes et en particulier sur la maladie appelée vulgairement choléra des poules (Pri virusaj malsanoj, kaj precize pri la malsano komunu nomata kokoĥolero)" kaj publikigis ĝin en la gazeto de la akademio (Comptes-Rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des Sciences). Li atribuis, ke la bakterioj estis malfortigitaj per kontakto kun oksigeno. Li klarigis, ke la bakterioj tenitaj en sigelitaj ujoj neniam perdis sian virusecon, kaj nur tiuj kiuj estis eksponitaj al aero en kultivujoj povus esti uzataj kiel vakcino. Pasteur enkondukis la terminon "mildigo" por tiu malfortigo de la viruzeco kiam li prezentiĝis antaŭ la akademio, dirante:
Fakte, la vakcio de Pasteur kontraŭ la kokoĥolero ne estis regula en siaj efikoj kaj estis malsukcesa.
Antrakso
En la 1870-aj jaroj, li aplikis tiun imunigan metodon al antrakso, kiu suferigis brutojn, kaj starigis intereson en batalado kontraŭ malsanoj. Pasteur kultivis bakteriojn el la sango de animaloj infektitaj per antrakso. Kiam li inokulis animalojn per la bakterioj, antrakso okazis, pruvante, ke ja la bakterioj estas la kaŭzo de la malsano. Multaj gregoj estis mortintaj pro antrakso en "malbenitaj kampoj". Pasteur ekkonis, ke la ŝafoj kiuj estis mortintaj pro antrakso estis enterigitaj rekte en la propra kampo. Pasteur pensis, ke la tervermoj povus esti alportintaj la bakteriojn al la surfaco. Li trovis antraksajn bakteriojn en la fekaĵoj de tervermoj, kio montris, ke li pravas. Li konsilis la brutobredistojn ne enterigi la mortintajn animalojn en la kampoj. Pasteur estis klopodinta disvolvigi la vakcinon kontraŭ antrakso ekde 1877, tuj post la malkovro fare de Robert Koch de la bakterio.
La 12an de Julio 1880, Henri Bouley legis antaŭ la Franca Akademio de Sciencoj informo el Henry Toussaint, nome veterinara kirurgo, kiu ne estis membro de la akademio. Toussaint estis disvolviginta vakcinojn kontraŭ antrakso mortigante la bacilojn varmigante ilin je 55 °C dum 10  minutoj. Li testis tion sur ok hundoj kaj 11 ŝafoj, duono el kiuj mortis post inokulado. Ĝi ne estis granda sukceso. Aŭdinte la novaĵojn, Pasteur tuj skribis al la akademio, ke li ne povas kredi, ke mortintaj vakcinoj funkcios kaj ke la postulo de Toussaint "renversas ĉiujn ideojn kiujn mi havis pri virusoj, vakcinoj, ktp." Post la kritikoj de Pasteur, Toussaint ŝnaĝiĝis al fenolo por mortigi antraksajn bacilojn kaj testis la vakcinojn ĉe ŝafoj en Aŭgusto 1880. Pasteur pensis, ke tiu tipo de mortigitaj vakcinoj ne funkcius ĉar li kredis, ke mildigitaj bakterioj uzis nutraĵojn kiujn la bakterioj bezonas por kreski. Li pensis, ke oksidigitaj bakterioj faris ilin malpli virusecaj.
Sed Pasteur trovis, ke antraksa bacilo ne estis facile malfortigita se kultivita en aero ĉar ĝi formas sporojn – malkiel kokoĥoleraj baciloj. Komence de 1881, li malkovris, ke kreskantaj antraksobaciloj je ĉirkaŭ 42 °C faras ili malkapablaj produkti sporojn, kaj li priskribis tiun metodon en diskurso al la Franca Akademio de Sciencoj la 28an de Februaro. La 21an de Marto, li anoncis sukcesan vakcinadon de ŝafoj. Je tiu novaĵo, la veterinara Hippolyte Rossignol proponis, ke la Société d'agriculture de Melun organizu eksperimenton por testi la vakcinon de Pasteur. Pasteur subskribis konsenton de la defio la 28an de Aprilo. Publika eksperimento okazis en Majo ĉe Pouilly-le-Fort. Oni uzis 58 ŝafojn, 2 kaprojn kaj 10 bovojn, kaj oni vakcinis la duonon la 5an kaj 17an de Majo; dum la alia duono estis netraktita. Ĉiuj animaloj estis injektitaj per la freŝa viruseca kultivaĵo de antraksa bacilo la 31an de Majo. La oficiala rezulto estis observita kaj analizita la 2an de Junio en la ĉeesto de ĉirkaŭ 200 spektantoj. Ĉiuj gregoj survivis, vakcinitaj aŭ ne, ĉar Pasteur kuraĝe antaŭdiris: "Mi hipotezis, ke la ses vakcinitaj bovoj ne povis grave malsaniĝi, dum la kvar nevakcinitaj bovoj povus perei aŭ almenaŭ grave malsaniĝi." Aliflanke, ĉiuj vakcinitaj ŝafoj kaj kaproj survivis, dum la nevakcinitaj aŭ estis mortintaj aŭ mortantaj antaŭ la rigardantoj. Lia informo al la Franca Akademio de Sciencoj la 13an de Junio konkludas: Pasteur ne rekte malkovris kiel li preparis la vakcinojn uzitajn ĉe Pouilly-le-Fort. Kvankam lia informo indikis ĝin kiel "viva vakcino", lia laboratoria notkajeroj montras, ke li fakte uzis vakcinojn kun mortiga kalia dukromiato, kiel disvolvigita de Chamberland, tre similaj al la metodo de Toussaint.
La nocio de malforta formo de malsano kaŭzanta imunecon kontraŭ virusforta versio ne estis nova; tion jam oni konis delonge ĉe variolo. Inokulado per variolo (varioligo) estis konata kiel rezulto en multe malpli mortiga malsano, kaj ege reduktis la mortigadon, kompare kun la nature akirita malsano. Ankaŭ Edward Jenner estis studinta vakcinadon uzante bovovariolon (vaccinia) por havigi kruc-imunecon kontraŭ variolo fine de la 1790-aj jaroj, kaj ĉirkaŭ komenco de la 1800-aj jaroj vakcinado jam estis disvastiĝinta tra plej el Eŭropo.
En 1876, Robert Koch estis montrinta, ke Bacillus anthracis okazigas antrakson. En siaj artikoloj publikigitaj inter 1878 kaj 1880, Pasteur menciis la laboron de Koch nur en piednoto. Koch renkontiĝis kun en la Sepa Internacia Medicina Kongreso en 1881. Kelkajn monatojn poste, Koch skrbis, ke Pasteur estis uzinta malpurajn kultivaĵojn kaj estis farintaj erarojn. En 1882, Pasteur respondis al Koch en diskurso, al kiu Koch respondis agreseme. Koch asertis, ke Pasteur estis testinta sian vakcinon ĉe netaŭgaj animaloj kaj ke la esplorado de Pasteur ne estis propre scienca. En 1882, Koch verkis "Pri Antraks-inokulado", en kiu li malakceptis kelkajn el la konkludoj de Pasteur pri antrakso kaj kritikis Pasteur pro reteno de siaj metodoj sekrete, saltante al konkludoj, kaj estante malpreciza. En 1883, Pasteur skribis, ke li estis uzanta kultivaĵojn preparitaj similmaniere al sia sukcesaj fermenteksperimentoj kaj ke misinterpretis statistikojn kaj ignoris la laboron de Pasteur pri silkraŭpoj.
Porkerizipeloj
En 1882, Pasteur sendis sian helpanton Louis Thuillier al suda Francio pro epizootio de pork-erizipelo. Thuillier identigis la bacilon kiu estis kaŭzinta la malsanon en Marto 1883. Pasteur kaj Thuillier pliigis la virusforton de la bacilo pasiginta ĝin tra porkoj. Poste ili pasigis la bacilon tra kunikloj, mildigante ĝin kaj akirante vakcinon. Pasteur kaj Thuillier erare priskribis la bakterion kiel kun formo de ok. Roux priskribis la bakterion kiel kun formo de bastono en 1884.
Rabioj
Pasteur produktis la unuan vakcinon kontraŭ rabio kreskigante la viruson en kunikloj, kaj poste malfortigante ĝin kaj sekigante la tuŝitan nervo-histon. La rabivakcino estis dekomence kreita de Emile Roux, nome franca doktoro kaj kolego de Pasteur, kiu estis produktinta montintan vakcinon uzante tiun metodon. La vakcino estis testita en 50 hundoj antaŭ la unua klopodo ĉe homo. Tiu vakcino estis uzata por 9-jaraĝa Joseph Meister, la 6an de Julio 1885, post la knabo estis aĉe atakita de rabisufera hundo. Tion oni faris je persona risko por Pasteur, ĉar li ne estis rajtigita kuracisto kaj povis suferi juĝan persekutadon pro la traktado al la knabo. Post konsulti kun kuracistoj, li decidis antaŭeniri kun la traktado. Dum 11 tagoj, Meister ricevis 13 inokulojn, el kiuj ĉiu inokulo uzante virusojn kiuj estis malfortigitaj dum pli mallonga tempoperiodo. Tri monatojn poste li ekzamenis Meister kaj trovis, ke li bonfartas. Pasteur estis nomita heroo kaj la juĝa afero ne estis konsiderita. Analizo de la laboratoriaj notkajeroj montras, ke Pasteur estis jam traktinta du personojn antaŭ sia vakcinado de Meister. El ili unu survivis, sed eble li fakte ne havis rabion, kaj la alia mortis pro rabio. Pasteur startigis traktadon de Jean-Baptiste Jupille la 20an de Oktobro 1885, kaj la traktado estis sukcesa. Poste en 1885, kelkaj, inklude kvar infanojn el Usono, venis al la laboratorio de Pasteur por esti inokulataj. En 1886, li traktis 350 personojn, el kiuj nur unu disvolvis rabion. La sukceso de la traktado metis la fundamentoj por la fabrikado de multaj aliaj vakcinoj. Ankaŭ la unua el la Pasteur Institutoj estis konstruita sur la bazo de tiu atingo.
Pro sia studo pri ĝermoj, Pasteur kuraĝigis doktorojn sanigi siajn manojn kaj ekipaĵaron antaŭ kirurgio. Antaŭ tio, malmultaj doktoroj aŭ iliaj helpantoj praktikis tiujn procedurojn. Ignaz Semmelweis kaj Joseph Lister estis jam praktikante la sanigajn metodojn en medicinaj kuntekstoj en la 1860-aj jaroj.
Publikaĵoj
La ĉefaj publikigitaj verkoj estas jenaj:
Taubenkopf (Haardt)
La Taubenkopf apud Diedesfeld sur la teritorio de la sendistrikta urbo Neustadt ĉe la Vinstrato en la germana federacia lando Rejnlando-Palatinato estas 603,8 m alta antaŭpinto de la monto Kalmit en la montĉeno Haardt, kiu apartenas al la mezmontaro Palatinata Arbaro.
Loko
La monto situas en la biosfera rezervejo Palatinata Arbaro-Nordaj Vogezoj kaj en la Naturparko Palatinata Arbaro. Ĝia pinto troviĝas 3,7 km okcidente de la vilaĝa kirko de Diedesfeld, urboparto de Neustadt ĉe la Vinstrato, 100 m sudoriente de la Kalmit-pinto. La Taubenkopf apartenas same kiel Breitenberg (545,2 m), Wetterkreuzberg (400,7 m), Hüttenberg (620,1 m) kaj la „Kanzel“ (alteco 531,7 m) al la antaumonoj de la Kalmit massivs (alteco 672,6 m).
TomeRaider
TomeRaider [TOMrejder], aŭ Tomrejdero, estis teksta foliumilo por datumbazoj per poŝkomputiloj kaj Vindozo. Poŝkomputile, ĝi estis la plej bona foliumilo kiam temas pri dosieregoj kaj rapideco.
Tomrejdero estis propagaĵo kun versioj por Pocket PC, Palm OS , EPOC kaj Vindozo. Estas multaj bitlibroj en la Tomrejdera formato (la dosiernoma finaĵo estas <tt>.tr</tt>) senpage troveblaj rete.
Ĝian utilon por Esperanto malgrandigis nekapablo trakti Unikodon (tia kapablo aperis en la versio 3ª, tamen nur por Vindozo kaj Pocket PC). Tial esperantaj bitlibroj plejparte aperis ikskode. Malpli grave, ĝi ne subtenis bildojn (samkiel Unikodo, tio aperis en la versio 3ª por la samaj operaciumoj), sed ĝi subtenis HTML-on.
En aprilo 2003, kelkaj Vikipedioj troveblis en la Tomrejdera formato; tiu formato estis la sola formato bitlibra, kapabla prezenti la tutan anglalingvan Vikipedion (la lasta versio aperis en 2007). Vidu pliajn detalojn ĉe Vikipedio:Elŝuti la Vikipedion.
6783 Gulyaev
6783 Gulyaev estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la rusa astronomino Ljudmila Ivanovna Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno (Ukrainio), tiam en Sovetunio, nun en Aŭtonoma Respubliko Krimeo.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la sovetunia rusa opera kantisto Jurij Aleksandroviĉ Guljajev (cirile : Юрий Александрович Гуляев, 1930–1986) ; Popola Artisto de Sovetunio en 1968, Ordeno de Laborista Ruĝa Standardo en 1971, Ŝtata premio de Sovetunio kaj Ordeno de la Amikeco de la Popoloj en 1975 ...
Siriaj versioj de la Biblio
Siriaj versioj de la Biblio estas diritaj antikvaj tradukoj de la Biblio al la antikva siria lingvo.
Tiu lingvo plenumis grava rolon en la historio de la kristanismo de la originoj: en ĝia teritorio estis eble skribitaj la Evangelio laŭ Mateo kaj la Evangelio laŭ Luko kaj la La evangelio de Tomaso; ĉi tie la greka lingvo estis en konstanta kontakto kun tiu siria, kiu havis striktan parencadon kun la dialekto aramea uzita de Jesuo kaj Apostoloj. La aktiveco de la siris Eklezio estas ĝuste atestata de la antikvaj sirilingvaj versioj de la Biblio.
Siriaj versioj
Ili estas:
Jordana normala formo
En lineara algebro, jordana normala formo aŭ jordana kanona formo aŭ klasika kanona formo aŭ pli mallonge jordana formo de n×n kvadrata matrico A estas matrico J=P−1AP kiu havas certan formon.
Ĝi estas nomita en honoro de Camille Jordano.
Difino
Ĝenerale, kompleksa kvadrata matrico A estas simila al bloka diagonala matrico J (ekzistas inversigebla matrico P tia ke P−1AP = J):
kie ĉiu bloko Ji estas kvadrata matrico de formo
Ne-nulaj elementoj de J estas nur sur la ĉefdiagonalo kaj la super-diagonalo. J estas la jordana normala formo de A. Ĉiu Ji estas jordana bloko de A''. En ĉiu jordana bloko, ĉiu elemento sur la super-diagonalo estas 1.
Estas jenaj propraĵoj:
Ekzemplo
Estu matrico:
Inkluzivante oblecon, ajgenoj de A estas 1, 2, 4, 4. La dimensio de la kerno de A-4 I estas 1, tiel A estas ne diagonaligebla. Tamen, estas inversigebla matrico P tia ke A = PJP−1 kie
estas preskaŭ diagonala. Ĉi tiu estas la jordana normala formo de A.
Ĝeneraligitaj ajgenvektoroj
Konsideri la matrico A de la ekzemplo en la antaŭa sekcio. La jordana normala formo estas ricevita per iu simileca transformo P−1AP = J, kio estas
Estu P konsistanta de kolumnaj vektoroj pi, i = 1, ..., 4, tiam
Do
kaj
Por i=1, p1 ∈ Ker(A-5I), do p1 estas ajgenvektoro de A respektiva al la ajgeno 5. Por i = 2, 3, 4, tamen, pi ∈ Ker(A-5I)i. Ĉi tiaj vektoroj estas ĝeneraligitaj ajgenvektoroj de A.
Tial, por ĉi ajgeno λ, al ĝi respektivas la jordana ĉeno. La generilo, aŭ konduka vektoro pr, de la ĉeno estas ĝeneraligita ajgenvektoro tia ke (A-λ I)rpr = 0, kie r estas la amplekso de la jordana bloko. La vektoro p1 = (A-λ I)r-1pr estas ajgenvektoro respektiva al λ. Ĝenerale, pi estas antaŭbildo de pi-1 sub A-λ I. Tiel la konduka vektoro generas la ĉenon per multipliko per A-λ I.
Pro tio, frazo ke ĉiu kvadrata matrico A povas esti prezentita en jordana normala formo signifas ke ekzistas bazo konsistanta nur de ajgenvektoroj kaj ĝeneraligitaj ajgenvektoroj de A
Unikeco
Scio de algebra kaj geometriaj oblecoj de la ajgenoj estas ne sufiĉa por difini la jordanan normalan formon de A. Estu m(λ) la algebra obleco de ajgeno λ, do la strukturo de la jordana formo sekvas el rangoj de la potencoj (A-λ I)m(λ). Ekzemple n×n matrico A havu nur unu ajgenon λ. Tiel m(λ)=n. La plej malgranda entjero ''k1 tia ke
estas la amplekso de la plej granda jordana bloko en la jordana formo de A. (Ĉi tiu nombro k1 estas ankaŭ nomata kiel la indekso de λ. La rango de
estas la kvanto de jordanaj blokoj de amplekso k1. Simile, la rango de
estas dufoje la kvanto de jordanaj blokoj de amplekso k1 plus la kvanto de jordanaj blokoj de amplekso k1-1. Simile, la rango de
estas trifoje la kvanto de jordanaj blokoj de amplekso k1 plus dufoje la kvanto de jordanaj blokoj de amplekso k1-1 plus la kvanto de jordanaj blokoj de amplekso k1-2. La ĝenerala okazo estas simila. Ripetado tiamaniere donas la precizan jordanan strukturon de A.
Ĉi tiu povas esti uzita al montri la unikeco de la jordana formo. Estu J1 kaj J2 du jordanaj normala formoj de A. Tiam J1 kaj J2 estas simila kaj havas la saman spektron, inkluzivante la algebrajn oblecojn de la ajgenoj. La proceduro supre priskribita povas esti uzata por difini la strukturon de ĉi tiuj matricoj. Pro tio ke rango de matrico estas konservata, per simileca transformo, estas reciproke unuvalora surĵeto inter la jordanaj blokoj de J1 kaj J2. Ĉi tiu demonstras la unikecon.
Potencoj
Se n estas natura nombro, la n-a potenco de matrico en jordana normala formo estas direkta sumo de supraj triangulaj matricoj, sekve de bloka multipliko. Pli aparte, post potencigo ĉiu jordana bloko estas supra triangula bloko. Ĉiu triangula bloko konsistas el λn sur la ĉefdiagonalo, λn-1 sur la supra diagonalo, kaj tiel plu.
Ekzemple:
Spektra surĵeta teoremo
Uzante la jordanan normalan formon, direkta kalkulo donas spektran surĵetan teoremon por polinomo: Estu A n×n matrico kun ajgenoj λ1, ..., λn, tiam por ĉiu polinomo p, p(A) havas ajgenojn p(λ1), ..., p(λn).
Cifereca analitiko
Se la matrico A havas oblajn ajgenojn, aŭ estas proksime al matrico kun oblaj ajgenoj, tiam ĝia jordana normala formo estas tre delikata al perturboj. Konsideru ekzemple matricon Se ε = 0, tiam la jordana normala formo estas simple Tamen, por ε ≠ 0, la jordana normala formo estas Ĉi tiu kondiĉeco faras tre malfacilan, ellabori fortikan ciferecan algoritmon por la jordana normala formo, ĉar la rezulto dependas kritike de tio ĉu du ajgenoj estas konsiderataj kiel egalaj. Pro ĉi tiu kaŭzo, la jordana normala formo estas kutime evitita en cifereca analitiko; la stabila malkomponaĵo de Schur estas ofte pli bona alternativo.
13642 Ricci
13642 Ricci estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Paul G. Comba elde la observatorio de Prescott (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la itala matematikisto Gregorio Ricci-Curbastro (1853–1925), profesoro pri matematiko ĉe la Universitato de Padovo. Baziĝante sur la laboroj de Riemann kaj Christoffel, li disvolvis la tensoran analizon : formalismon por la studo de tiuj propraĵoj de fizikaj sistemoj aŭ abstraktaj spacoj, kiuj restas nevariantaj kun ŝanĝoj de koordinatoj.
Nýrsko
Nýrsko (Neuern) estas urbo en Ĉeĥio. Ĝi situas en Regiono Plzeň, distrikto Klatovy proksimume dek kilometrojn de limoj kun Germanio. Tra la urbo trafluas rivero Úhlava. Vivas ĉi tie.
Historio
Nýrsko troviĝis sur montarpiedo de šumavaj arbaroj, pli poste nomataj Reĝa arbaro verŝajne jam ekde la 12-a jarcento. La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1327.
Hiperpluredro
En geometrio hiperpluredro estas ĝeneraligo al ĉiu dimensio de plurlatero en du dimensioj, pluredro en tri dimensioj, kaj plurĉelo en kvar dimensioj.
Konveksaj hiperpluredroj
Konveksa hiperpluredro estas hiperpluredro, kiu estas konveksa, aŭ kiu estas la konveksa koverto de finia aro de punktoj. Konveksa hiperpluredro povas ankaŭ esti prezentita kiel la komunaĵo de duonspacoj (rando de ĉiuj duonspaco estas hiperebeno). Ĉi tiu komunaĵo povas esti skribita kiel la matrica neegalaĵo:
kie A estas m per n matrico, m estante la kvanto de barantaj duonospacoj kaj n estas la kvanto de dimensioj de la afina spaco Rn en kiu la hiperpluredro estas enhavita; kaj b estas m per 1 kolumna vektoro. La koeficientoj de ĉiu linio de A kaj b korespondi kun la koeficientoj de la lineara neegalaĵo difinanta la respektivan duonospacon Ĉi tiu difino alprenas ke la hiperpluredro estas n-dimensia; se ne do la solvaĵo de Ax ≤ b kuŝas en pozitiva afina subspaco de Rn. Noto ke la komunaĵo de ajna aro de duonspacoj ne nepre estas barita sed ĝi difinas konveksan hiperpluredron se kaj nur se ĝi estas barita.
n-dimensia konveksa hiperpluredro estas barita per iu kvanto de (n-1)-dimensiaj facetoj. Ĉi tiuj facetoj estas mem hiperpluredroj, kies facetoj estas (n-2)-dimensiaj krestoj de la originala hiperpluredro. Ĉiu kresto ekestas kiel la komunaĵo de du facetoj (sed la komunaĵo de du facetoj ne nepre esti kresto). Krestoj estas denove hiperpluredroj kies facetoj estas (n-3)-dimensiaj kulminoj de la originala hiperpluredro, kaj tiel plu.
Bixente Lizarazu
Bixente Lizarazu  naskiĝinta la 9an de decembro 1969 en Saint-Jean-de-Luz, estas franca internacia futbalisto
Lizarazu sukcesis en la Mondpokalo 1998 organizita en Francio same kiel la Ĉampionkonkurso de Eŭropo 2000.
En 2001, li sukcesis en la Ligon de la Ĉampionoj kaj la interkontinenta Pokalo kun la Bayern Munich.
Meiningenbrücke
Meiningenbrücke [majninenbrike] estas ŝtala ponto en norda Germanio (Meklenburgo-Antaŭpomerio), ĉe la baltamara bordo. Ĝi ligas la duon-insularon Fischland-Darß-Zingst al la firma tero, ĉe la loĝloko Bresewitz. Ĝi situas ĉe la plej mallarĝa loko de la markoleto Meiningenstrom, proksimume en ties mezo.
La ponto origine estis fervoja ponto, konstruita inter 1908 kaj 1912. Post la dua mondmilito, en 1947, la trako estis demuntita kaj kiel reparacio donita al Sovetio. De tiam la ponto estas uzata kiel voja ponto. Pro mallarĝeco ĝi provizas nur unu aŭtolarĝan koridoron (3,75 m larĝan), do komence ĝi povis estis uzata nur alterne en du direktoj.
Por suplementi la ponton, pioniroj de la Nacia Popola Armeo de GDR konstruis flosponton, kiu estis finita la. Tiu ponto havas portivon de 60 tunoj. Ĝi servas por la trafiko direkte al sudo; la eksa fervoja ponto servas la alnordan trafikon. Dukoridora aŭta ponto estas planata; post ĝia konstruado oni eble rekonstruos la fervojon.
Por ebligi la trafikon de altaj ŝipoj tra la markolo la ŝtala ponto havas turneblan parton, kiu, turnite de elektraj motoroj, liberigas unuflanke ŝanelon 24,5 metrojn larĝan (10 metrojn profundan) kaj aliflanke malprofundan brakon 17,80 metrojn larĝan. La paralela flosponto havas leveblan klapon por permesi al ŝipoj la preterpasadon.
THURBO AG
THURBO AG estas fervoja kompanio en orienta Svislando. Ĝi funkciigas regionajn trajnliniojn sur reto kun totala longeco de 590 km. Ĝi estas post la Svisaj Federaciaj Fervojoj unu el la plej grandaj trafikentreprenoj de Svislando. TUHRBO AG transportas ĉiujare proksimume 24 milionojn da pasaĝeroj.
Historio kaj priskribo de la entrepreno
La kompanio THURBO AG estas akcisocieto fondita en la jaro 2002, kiu apartenas je 90% al la Svisaj Federaciaj Fervojoj kaj je 10% al Kantono Turgovio. THURBO AG tamen estas jure sendependa entrepreno kaj mem respondecas pri la funkciigado de siaj aktivecoj. La nomo THURBO estas kombino de la nomoj de Turo (germane Thur respektive Turgovio (germane Thurgau) kaj Bodenlago.
La linio de la iama Mezturgovia Fervojo [germane Mittelthurgaubahn (MThB)], kiu bankrotis, nun apartenas al TURBO AG (linio Wil SG–Weinfelden–Kreuzlingen), sed baziĝas sur la infrastrukturo de la Svisaj Federaciaj Fervojoj. THURBO AG sole okupiĝas pri la funkciigado de la lokaj kaj regionaj trajnoj.
Honduro
Honduro (Honduras) estas lando en Centra Ameriko. Ĝi havas limojn kun Gvatemalo, Nikaragvo, Salvadoro. Per sia norda marbordo Honduro limiĝas je la Kariba maro, la suda bordo situas je la norda Pacifiko.
La nomo "Honduras" laŭvorte signifas "profundoj" en la hispana. Kolumbo (laŭ tradicia legendo) foje diris Gracias a Dios que hemos salido de esas Honduras ("Dankon al Dio, ke ni eliris el tiuj Profundoj"). El ĉi tio la nomo devenas.
Meza Grekio
Meza Grekio (greke Στερεά Ελλάδα - Stereá Elláda, laŭvorte "kontinenta Grekio") estas unu el la 13 administraj regionoj de Grekio. La regiono, kies administra centro estas la urbo Lamia, ampleksas centran parton de la kontinenta parto de Grekio kaj la insulon Eŭbeo.
Ĝi dividiĝas en kvin provincojn ("prefektujojn", νομοί - nomí):
Honduro
Koloniigo
Kiam la hispanaj konkerantoj dum sia antaŭenmarŝado de 1524 entrudiĝis en ĉi tiun regionon iam setlita de la majaoj, ili trafis sur multnombrajn indianotribojn malamikiĝintajn unu kun la aliaj kiel ekz. la Lenca, Pipil, Chorotega, Jicaques, Paya kaj aliaj, kiuj komence kolere rezistis. En 1525 Hernán Cortés (*1485, †1547) entreprenis militiron, en 1536 Pedro de Alvarado (*ĉ. 1485, †1541) pluan, por sufoki la leviĝon gvidata de tribestro Lempira. La hispanoj fondis en 1540 la ĉefurbon Comayagua kaj enkorpigis la provincon en la capitanía general (ĝeneralkapitanujo) de Guatemala. La hodiaŭan ĉefurbo ili fondis en 1579 kiel setlejo en la proksimeco de or- kaj arĝentminejoj. Tiujn ĉi valormetalojn unuavice alcelis la konkerantoj. La indianoj, pro militoj, deviglaboro kaj enportitaj epidemioj preskaŭ neniigitaj ekde 1,2 milionoj sur en la jaro 1778 ĉirkaŭ 88 000, ja tenis sian komunuman teron por la memprovizo per nutraĵoj, tamen devis disponigi laborfortojn por minejoj kaj bienoj de la koloniistoj.
Sendependiĝo
En 1821 la provinca oligarkio aliĝis la leviĝo de la aliaj centramerikaj provincoj kontraŭ la hispana krono. Post nur dujara alligo al la imperio de Meksikio ili memstariĝis en la federacio de la „Unuiĝintaj Provincoj de Centrameriko“. Unu el la gvidantoj, la honorito kiel „mezamerika Bolívar“ Francisco Morazán (*1792, †1842), devenis el Honduro. Sed ankaŭ li ne povis malebligi la elrompiĝon de sia hejmprovinco kaj la disfalon de la federacio en 1839. Jam ekde la komenciĝo de la „libereco“ multaj partioj de la oligarkio batalis pri la potenco.
La evoluo post la sendependiĝo
Ekde 1821 ĝis 1876 sinsekvis 85 registraroj. En 1876 Marco Aurelio Soto ekigis liberalan ŝanĝon: Li sekularigis la ekleziajn posedaĵojn, enkondukis la civilan geedziĝon kaj ŝtatan edukadosistemon. Liaj kontraŭuloj (eklezio kaj grandbienuloj) kaj partianoj (la urba burĝaro) poste sinorganizis en la Nacia Partio resp. en la Liberala Partio, kiuj ĝis hodiaŭ restis la plej gravaj partioj de la lando. Samtempe Soto antaŭenigis la ekonomian ekspluato kaj la malfermado mondmerkaten. Per malavaraj koncesioj li allogis usonajn konzernojn kaj faris la landon fakte tian kolonion de usonaj entreprenoj, kia kreis la mondkonatan bildaĉon de „bananrespubliko“. La diktatoroj T. Carías Andino kaj J. M. Gálvez, kiuj tenis sin je la potenco ekde 1933 ĝis 1948 resp. ekde 1949 ĝis 1954, fakte estis marionetoj de la United Fruit Company. Striko de ĉirkaŭ 25 000 laboristoj sur la usonaj bananplantejoj en la jaro 1954 enkondukis la disciplinadon de la potenco, kiun la t.n. „bananenklavo“ misuzis kontraŭ la resto de la lando.
En 1969 ekestis milito kontraŭ Salvadoro, kiu eniros la historion kiel t.n. “futbalmilito“. La kaŭzo estis konfliktoj pri ekonomiaj refuĝintoj el Salvadoro, kiujn la loĝantaro de Honduro kulpigis pri la ekonomiaj problemoj kaj kiujn ĝi malamikigis. La milito mortigis 3000 homojn kaj vundis 6.000. La konflikto mem tamen daŭris ĝis 1980, kiam la Organizo de Amerikaj Ŝtatoj interpacigis ambaŭ ŝtatojn.
La reformojn de la prezidanto Villeda Morales, kiu regis ekde 1957 ĝis 1963, komence ja bremsis armepuĉoj, sed la militregistaro sub Osvaldo López Arellano, kiu tenis la potencon ekde 1972 ĝis 1975, reekprenis ilin kaj antaŭenigis ilin sub premo flanke de la sindikatoj kaj kamparanaj organizoj. Ĝi ekvalidigis fundamentan agrarreformon, kiu meritis sian nomon. kvankam du militreĝimoj bremsis ĝian realigon. Militreĝimoj en Honduro ne estis tiel kruelaj torturreĝimoj kiel tiujde la najbarŝtatoj. Ili ja malpermesis tro maldekstrulajn partiojn kaj organizaĵon, sed lasis al ambaŭ grandaj partioj kaj iliaj secesiaĵoj kaj precipe al la fortaj kamparanaj organizaĵoj limigitan liberecon. Ĉi tiu aŭtoritata toleremo estas konsiderinda kaŭzo, kial en Honduro armitaj etmilitaj grupoj ne transpasis la limon de la anonco de armita rezisto al ĝia realigo.
Reen al parlamentismo
Je la prezindantobalotoj de 1981, kiuj signalis reiron al parlamentismo, la kandidato de la Liberala Partio, Roberto Suazo Córdova, gajnis klaran majoritaton. Multaj observantoj dubis pri lia transvivokapablo en lando, en kiu ja okazis ene de 150 jaroj 125 armepuĉoj. Li travivis gravan ekonomian krizon kaj multajn onidirojn pri puĉoj. Li kaj sia posteulo José Azcona Hoyo tamen devis akcepti vole-nevole, ke Usono misuzis Honduron kiel bazo por sia nedeklarita milito kontraŭ la demokratio en Nikaragvo. Nur en 1989 interŝtata konferenco interkonsentis pri la nikaragvaj „Contras“ (kontraŭuloj), kiuj fakte estis dungosoldatoj pagitaj de Usono kaj per profitoj el la drogkomerco.
La prezidantobalotadon de novembro 2005 gajnis per Manuel Zelaya Rosales denove kandidato de la liberaluloj. Li promesis precipe daŭre kaj efike antaŭzorgi krimecon.
En 1998 la kirloŝtormo Mitch transpasis plurfoje Honduron kaj ruinigis dume grandajn partojn de la lando. Eĉ Tegucigalpa, preskaŭ 300 km for de la kariba marbordo, ne estis domaĝita, kaj ankoraŭ nun la sekvoj de la naturkatastrofo videblas. „Mitch“ retroevoluigis la honduran ekonomion je kelkaj jaroj, ĉar precipe la bananplantejoj suferis de la katastrofo.
La la prezidanto Manuel Zelaya estis arestita de militistaj kaj perforte deportita al Kostariko. Provizore tiun postenon okupis Roberto Micheletti. La puĉon kondamnis la Unuiĝintaj Nacioj, Usono, Eŭropa Unio, Venezuelo, Argentino, Kubo kaj Ekvadoro k.a.
La defendon de la legitimeco de Zelaya transprenis lia edzino Xiomara Castro, kiu gvidis la opozicion. En kontestataj balotoj, Juan Orlando Hernández atingis la prezidantecon en 2013 kaj denove en 2017, kontraŭ Xiomara Castro. Tiu ĉi venkis en la balotoj de 2021, kaj fariĝis la unua prezidantino de la Respubliko.
Geografio
Honduro situas ĉe la plej larĝa parto de la mezamerika istmo kaj limas sudoriente al Nikaragvo, nordokcidente al Gvatemalo kaj sudokcidente al Salvadoro. Norde troviĝas la Kariba Maro (644 km longa marbordo). La ĉeborda malaltlando plena je riveroj, marĉoj kaj lagunoj penetras 70 km en la internon de la lando.
Sude etendiĝas la Pacifiko (124 km longa marbordo). La precipe montaran landon trairas orient-okcidenten montomasivo, kiun trafluas pluraj riveroj. La plej alta supro de Honduro estas la Cerro de Celaque de 2870 m. La Golfon de Fonseca en la sudokcidento antaŭas multaj vulkaninsuloj. En la valoj ĉe la kariba bordo troviĝas multaj bananplantejoj.
La plimulto de la loĝantaro vivas en la okcidento de la lando kaj en la regiono Cortés norde de la Joĥoa lago.
Klimato
Honduro havas tropikan klimaton, kiu estas pli modera en la montaro en la landinterno. En la ĉiam humida kariba malaltujo la averaĝa jara temperaturo estas ĉirkaŭ 25 °C. En la dumvintre seka pacifika regiono la jara averaĝo ĉirkaŭas 29 °C, en la moderaj montaraj regionoj 20 °C.
Plej gravaj urboj
Ĉefurbo kaj plej granda urbo kun 1,09 milionoj da loĝantoj (stato 2001) estas Tegucigalpo, kiu troviĝas en la suda landoparto en la montaro, en la postregiono de la pacifika bordo. Vicgranda urbo kaj grava komercocentro en la nordokcidenta regiono estas San Pedro Sula (491.000 loĝantoj), kiu distancas ĉirkaŭ 40 km disde la kariba bordo. La tri plej gravaj internaciaj flughavenoj troviĝas en ambaŭ urboj kaj krome en La Ceiba (111.000 loĝantoj), kiu kune kun Puerto Cortés (36.000 loĝantoj) konsistigas la du plej grandajn havenurbojn ĉe la kariba marbordo.
<br style="clear:both"/>
Departementoj
La regionajn administrajn unuojn de Honduro oni nomas departementoj (hispane departamentos). Honduro enhavas 18 departementojn.
<br style="clear:both"/>
Akvaro
La plej multaj riveroj de la lando fluas en la atlantikan oceanon. La 320 kilometrojn longa Río Patuca kaj la 240 kilometrojn longa Río Ulúa estas la du plej longaj riveroj de Honduro. La plej granda lago kaj samtempe la plej granda akvorezervujo de Honduro estas la 285 kvadratajn kilometrojn granda Lago Joĥoa.
Plej gravaj riveroj:
Naturmedio
Biogeografie la lando apartenas al la Neotropika ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). Ĝi entenas i.a. ekoregionon de la biomo "tropikaj kaj subtropikaj koniferarbaroj".
Mediopolitiko
La ĉirkaŭ 5.000 kvadratajn kilometrojn granda Biosfera Rezervejo Río Plátano estas la plej grava nacia parko de Honduro kaj apartenas al la lastaj ankoraŭ sendifektaj pluvarbaraj pejzaĝoj de Centrameriko. Entute ĉirkaŭ 10 elcentoj de la teritorio substaras naturprotektadon.
En la jaro 1969 oni submetis la regionon je medioprotektado. Ekde 1982 la biosfera rezervejo ankaŭ estas ero de la mondan naturheredaĵon de Unesko. Ekde 1996 Unesko metis ĝin pro la multeco de minacoj sur la Ruĝan Liston de la Monda Heredaĵo. Precipe temas pri minacadoj pro: En 2007 la mondheredaĵa komitato decidis ellistigi la parkon, ĉar intertempe efikas la protektrimedoj.
Pli kaj pli eĉ ankaŭ je la hondura registaro venkas la ideo prosperigi la mondvastan medioprotektan turismon. La vivmedia situacio en la grandaj urboj de la lando estas maltrankviliga (manko de akvo, eroziadoj, manka poluakvo-senigo, eksterleĝaj rubdeponejoj, nekontrolata konstruado, mediodamaĝaj industrioj ktp.)
Plantaro
Arbaroj kovras ĉirkaŭ 48,1 elcentojn de la lando (2000). Kverkaroj kaj pinaroj kovras la iom malvarmetajn altajn landojn, en la malalta lando dominas herbejoj, mangrovoj kaj palmoj troviĝas en la bordaj regionoj. Ĉiujare oni neniigas 3.000 km² da arbaro.
Kie ekzistas transporteblecoj por ligno, usonaj firmaoj jam ege malpliigis pro ekscesa ekspluato la konsiston el altvaloraj lignoj kiel mahagono, cedro kaj makluro. Interempe usonaj firmaoj ekekspluatas la lignojn ankaŭ de la pinosavanoj en la nordoriento. Se tiu ĉi evoluo pludaŭras, post ĉirkaŭ 20 jaroj dezertoj anstataŭos la abundegajn arbarojn.
Bestaro
En Honduro hejmas multaj bestspecoj, i.a. insektoj, krokodiloj, serpentoj, lacertuloj, testudoj, ursoj, cervoj, simioj, lupoj kaj kojotoj. Krome vivas ĉi tie felisedoj kiel jaguaro, pumo, oceloto kaj linko. Diversaj reptilioj, birdoj kaj marbestoj kompletigas la variecon de la hondura bestaro.
Loĝantara strukturo
La loĝado sin koncentras sur la montara lando en la nordokcidento, la regiono ĉirkaŭ Tegucigalpa kaj la ĉepacifika sudo. Alie ol ekz. en Gvatemalo la plimulto de la hondura loĝantaro estas mestizoj, do idoj de eŭropaj enmigrintoj kaj praloĝantoj de la lando. Ili konsistigas ĉirkaŭ 90 % de la loĝantaro. La resto de la loĝantaro estas indianoj (7 %), afrikanoj (2 %) kaj eŭropanoj (1 %). Ĉe la norda bordo vivas plua popolgrupo, kiu komplete konservis siajn memstarajn kulturon kaj lingvon: La Garifunoj, kiuj havas indianajn kaj afrikajn praulojn, vivas precipe en bordovilaĝoj laŭlonge de la kariba marbordo de Honduro, Belizo kaj parte en Nikaragvo kaj Gvatemalo. Male al la ofta opinio la Garifunoj ankoraŭ ne longe vivas sur la Cayos Cochinos kaj la Islas de la Bahía (golfinsuloj). La tieaj Garifuno-setlejoj ekestis nur en la 50-aj jaroj de la 20-a jarcento. En la landinterno kaj en Moskitio ankoraŭ ekzistas grupetoj de indianaj praloĝantoj. Tiuj retiriĝis en malfacile alireblajn montarajn valojn, tute izolite de la eduko- kaj sansistemo kaj de la politika vivo. Kelkaj triboj de „riverindianoj“ ankoraŭ vagadas tra la arbaroj ĉe la kariba marbordo kiel kolektantoj kaj ĉasantoj. La onta antaŭeniĝo de arbofaligistaroj detruus ankaŭ ilian vivejon.
La ega kreskado de la loĝantaro plifortigas la formigradon de la kamparo al la urboj, kio superbordigas ties mizerkvartalojn. Pli ol la duono de la loĝantoj vivas sub la limo de malriĉeco, kvinono estas analfabetoj. Sub- kaj misnutrado estas ege disvastigita. La medicina prizorgado sur la kamparo estas mizerega. La kvoto de analfabetoj ja sinkis en la urboj je malpli ol 20 %, tamen sur la kamparo ĝi situas ankoraŭ je super 50 %. La malbona instruadonivelo siaflanke estas kialo por la manko de fakuloj, kiu baras la evoluon sur ĉiuj kampoj.
Aĝostrukturo
La aĝostrukturon de la hondura loĝantaro pregas la relative forta kreskado de la loĝantaro de nun 2,8 % pojare. Infanoj kaj junuloj sub 15 jaroj konsistigas pli ol trionon (41 %) de la tuta loĝantaro. Nuntempe ĉiu ino naskas po 4,1 idojn dumvive. Honduro situas je ĉiuj tiaj indikatoroj konsiderinde super la latinamerika averaĝo (pojara loĝantarkreskado: 1,6 %; loĝantaro sub 15 jaroj: 30 %; fekundecokvoto: 2,4 idoj pro ino).
40,8 % de la loĝantoj aĝas malpli ol 15 jaroj (maskloj 1.452.646 / femaloj 1.393.271), 55,5 % aĝas inter 15–64 jarojn (maskloj 1.921.432 / femaloj 1.948.656), 3,7 % aĝas pli ol 65 jaroj (maskloj 122.146 / femaloj 137.053). La averaĝa aĝo situas je 19.15 jaroj, la vivodaŭro situas je 69.3 jaroj. (stato 2005)
Lingvoj
Oficiala lingvo estas la hispana. La mestizoj parolas la hispanan. Krome oni parolas indiĝenajn lingvojn, ekz. Miskito kaj Tawahka en Moskitio. Ĉe la atlantika marbordo kaj la antaŭbordaj insuloj oni parolas ankaŭ kreolan anglan kaj garifunan.
Religioj
La loĝantaro apartenas je 85–90 % al la rom-kakatolika eklezio, kiu ankaŭ post la disigo de ŝtato kaj eklezio estas la plej grava morala instanco de la lando. Ĝi emfazas la socialan devon de posedantoj kaj la respondecon de la riĉuloj por la plibonigo de la stato de malriĉuloj kaj malavantaĝigitoj. Mondvaste respektata estas la ĉefepiskopo de Tegucigalpo, Oscar Rodríguez Maradiaga, kiu kardinaliĝis en 2001 kaj prezidis la latinamerikan episkopokonferencon. Kiel prezidanto de la kontraŭkorupto-komisiono li uzas sian personan renomon por pli travideblo kaj sociala respondeco en la politika vivo de sia lando. La ceteraj loĝantoj plejparte apartenas al la protestanta malplimulto. Pro masiva subteno el Usono variaj protestantaj sektoj suksese misiigis, precipe sur la Islas de la Bahía. Multaj tamen praktikas sian novan religion nur dum altaj festotagoj kaj eĉ nur intermiksante ĉiuspecajn antaŭkristanismajn ideojn kaj ceremoniaĵojn. La miksdevenuloj kunfandis la religiojn de siaj prauloj kun la kredoj de siaj konkerintoj.
Malriĉeco en Honduro
Honduro estas post Haitio la lando kun plejalta malriĉeco en Latinameriko. 71,6 % de la loĝantaro vivas sub la limo de malriĉeco (fonto: TAZ). Aliaj taksokalkuloj supozas eĉ ĝis 80 %. Ĉiujare multaj honduranoj elmigras eksterlanden, precipe en Usonon. La senlaboreco en Honduro altas, tamen pro la laborstrukturo la statistikoj preskaŭ ne estas fidindaj. Ĝuste la fakta malriĉeco de la kampara loĝantaro ne estas registrebla per statistiko pri senlaboreco.
Jeneč (Brťov-Jeneč)
Jeneč estas vilaĝo en Ĉeĥio, la sudorienta parto de municipo Brťov-Jeneč en distrikto Blansko. Kondukas tra ĉi tie ŝoseo II/377. En la jaro ĉi tie daŭre vivis. En la jaro 2011 ĉi tie estis registritaj 21 adresoj.
Jeneč estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 2,25 km².
Michael Faraday
Michael Faraday (Mikaelo Farado) (naskiĝis la, mortis la ) estis brita sciencisto (fizikisto kaj kemiisto), kiu kontribuis pri la elektromagnetismo kaj pri elektrokemio. Li ankaŭ inventis fruan varianton de la Bunsen-bruligilon.
Li faris multe da sciencaj eksperimentoj ĉefe rilate al elektromagneta indukto, diamagnetismo, elektrolizo ktp. Kvankam Faraday ricevis malmultan formalan edukadon, li estis unu el plej influaj sciencistoj en historio. Faraday ankaŭ establis ke magnetismo rilatas al lumradioj kaj estis subkuŝa rilato inter ambaŭ fenomenoj. Lia invento de elektromagneta turnaparato formis la fondadon de elektra motorteknologio, kaj estis pro siaj klopodoj kiel elektro iĝis praktike utila por uzado en teknologio.En 1831 Michael Faraday malkovris ke estas generita potenciala diferenco inter la finaĵoj de elektra konduktilo kiu moviĝas orte al magneta kampo. Li konstruis la unuan elektromagnetan generatoron bazitan je tiu efiko, uzante kupran diskon rotaciantan inter la polusoj de magneto en la formo de hufofero. Ĝi produktis malgrandan kurenton.
Kiel kemiisto, Faraday malkovris benzenon, esploris pri la klatrata hidrato de kloro kaj la sistemon de oksidiĝa nombro, kaj popularigis terminologion kia anodo, katodo, elektrodo, kaj jono.
Faraday estis elstara eksperimentisto kiu esprimis siajn ideojn en klara kaj simpla lingvaĵo; lia matematika kapablo, tamen, ne etendis tiom for kiom ĝis ajna trigonometrio sed al la plej simpla algebro. James Clerk Maxwell uzis la laboron de Faraday kaj aliaj, kaj resumis ĝin en serio de ekvacioj kiuj estas akceptataj kiel bazo de ĉiuj modernaj teorioj de elektromagnetaj fenomenoj. Pri la uzoj de Faraday de la fortolinioj, Maxwell verkis, ke ili montris al Faraday "estis estinta reale matematikisto de tre alta ordo – unu al kiu la matematikistoj de la estonteco povus derivigi valorajn kaj fekundajn metodojn."
Li ricevis la medalon Copley de la Reĝa Societo de Londono en 1832 kune kun la franca matematikisto Siméon Denis Poisson. La SI-unuo de kapacitanco estas la farado, nomita laŭ li.
Albert Einstein tenis bildon de Faraday sur muro de sia studejo, kun bildoj de Isaac Newton kaj James Clerk Maxwell. Fizikisto Ernest Rutherford asertis; "Kiam ni konsideras la gravon kaj etendon de liaj malkovroj kaj de lia influo sur la progreso de scienco kaj de industrio, ne estas honoro tiom granda por pagi la memoron de Faraday, unu el plej grandaj sciencaj malkovrantoj de ĉiuj tempo".
Komenco
Faraday naskiĝis en Newington Butts, kio estas nune parto de la londona borough Southwark, sed kiu estis tiam ĉeurba parto de Surrey. Lia familio ne estis riĉa. Lia patro, James, estis membro de la glasita sekto de kristanismo. James Faraday translokigis siajn edzinon kaj du filojn al Londono dum la vintro de 1790 el Outhgill en Westmorland, kie li estis estinta metilernanto de la vilaĝa forĝisto. Michael naskiĝis en la aŭtuno de tiu jaro. La juna Michael Faraday, kiu estis la trian el kvara fratoj, havis nur la plej bazan lernejan edukon, devis memedukiĝi. Kiam li estis dekkvarjaraĝa li iĝis metilernanto de George Riebau, surloka librobindisto kaj librovendisto ĉe strato Blandford. Dum sia sepjara metilernanteco li legis multajn librojn, kiaj tiu de Isaac Watts nome The Improvement of the Mind, kaj li entuziasme plibonigis la principojn kaj sugestojn enhavintajn tie. Tiam li disvolvigis ankaŭ intereson por scienco, speciale en elektro. Faraday estis partikulare inspirita de la libro Conversations on Chemistry de Jane Marcet.
Plenkreska vivo
En la klas-bazita angla societo de tiu epoko, Faraday ne estis konsiderata ĝentlemano. Kiam Davy aranĝis longan turneon tra Eŭropo en 1813–15, lia valeto ne deziris iri. Anstataŭe, Faraday iris kiel scienca helpanto de Davy, kaj li ricevis peton por agadi kiel valeto de Davy ĝis oni trovu anstataŭon en Parizo. Faraday estis devigita plenumi la rolon de valeto same kiel de helpanto dum la tuta veturado. La edzino de Davy, nome Jane Apreece, malakceptis trakti Faraday kiel samulo (devigante lin veturi ekster la veturilo, manĝi kun la servistoj ktp.), kaj pro tio Faraday sentis sin tiom malfeliĉa ke li plenis reveni al Anglio sola kaj eĉ rezigni pri scienco samtempe. La vojaĝo tamen permesis lin aliri al la scienca elito de Eŭropo kaj eksponis lin al amaso de stimulantaj ideoj.