cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tiranosaŭro
Klasado
Aliaj tiranosaŭredaj fosilioj trovitaj en la samaj formacioj kiel T. rex unue klasiĝis kiel apartaj taksonoj, inter ili Aublysodon kaj Albertosaurus megagracilis, la dua poste renomita Dinotyrannus megagracilis in 1995. Oni nun tamen universale konsideras ĉi tiujn fosiliojn aparteni al nematuraj tiranosaŭroj. Malgranda sed preskaŭ kompleto kranio de Montano, 60 cm longa, eble estas escepto tiurilate. Ĉi tiun kranion unue klasis kiel apartenanta al specio de gorgosaŭro (G. lancensis) Charles W. Gilmore en la jaro 1946,, sed oni poste proponis ke ĝi apartenas al nova genro nanotirano (Nanotyrannus). Daŭre restas diverseco de opinioj pri tio ĉu la propono pri N. lancensis validas. Multaj paleontologoj konsideras la kranion esti tiu de nematura T. rex. Klare estas malgrandaj diferencoj inter la specioj, inter ili pli granda nombro de dentoj ĉe N. lancensis, kio instigis iujn sciencistoj rekomendi apartan traktadon de la genroj ĝis plia esplorado aŭ pliaj malkovroj klarigos la situacion.
La debato pri Manospondylus
La unua fosilia specimeno atribuata al Tyrannosaurus rex konsistas el du partaj vertebroj (de kiuj unu perdiĝis) kiujn trovis Edward Drinker Cope en 1892 kaj kiujn ili priskribis kiel Manospondylus gigas. Osborn rekonis la similecon inter M. gigas kaj T. rex jam en 1917 sed, pro la parta naturo de la vertebroj de Manospondylus, li ne povis ilin definitive sinonimigi.
Debato estiĝis en junio de 2000 kiam la Instituto Black Hills trovis la tipo-lokon de M. gigas en Suda Dakoto kaj tie trovis pliajn tiranosaŭrajn ostojn. Oni decidis ke ĉi tiuj reprezentas pliajn restaĵojn de la sama unuopulo kaj ke ili estas identaj kun tiuj de T. rex. Laŭ la reguloj de la Internacia Kodo de Zoologia Nomenklaturo (IKZN), la sistemo kiu regas la sciencan nomadon de bestoj, Manospondylus gigas sekve devus havi prioritaton super Tyrannosaurus rex, ĉar ĝin oni nomis unue. La Kvara Eldono de la IKZN, kiu ekvalidis la 1-an de januaro 2000, tamen asertas ke "la uzado de jam ekzistantaj terminoj daŭru" kiam "la pli aĝa sinonimo aŭ homonimo ne uziĝas kiel valida nomo depost 1899" kaj "la pli juna sinonimo aŭ homonimo uziĝas por certa taksono, kiel ĝia supozata valida nomo, en almenaŭ 25 verkoj, publikigitaj de almenaŭ 10 aŭtoroj en la tuj antaŭaj 50 jaroj..." Laŭ ĉi tiuj kondiĉoj Tyrannosaurus rex facile kvalifikiĝus kiel valida nomo kaj plej verŝajne estus konsiderita protektita nomo (nomen protectum) sub la IKZN se iam oni ĝin kontestus (kaj oni ankoraŭ ne kontestis ĝin). Tiukaze Manospondylus gigas estus juĝita forgesita nomo (nomen oblitum).
Paleobiologio
Kiel ĉe ĉiuj dinosaŭroj konataj de fosilioj, multo pri la tiranosaŭra biologio, inkluzive ĝian agmanieron, koloro, ekologio, kaj fiziologio estas nekonata. Tamen la malkovrado de multaj novaj specimenoj dum la pasintaj dudek jaroj permesis iom da informita spekulativado pri kreskorapideco, seksa dimorfismo, kaj metabolismo.
Vivhistorio
La identigo de kelkaj specimenoj kiel nematuraj tiranosaŭroj permesis al sciencistoj ekscii pri ontogenezaj ŝanĝiĝoj en la specio, pritaksi la vivlongecon, kaj informiĝi pri tio kiel rapide kreskis la tiranosaŭridoj. Oni taksas ke la plej malgranda unuopulo konata (NMLK 28471, la "teropodo Jordan") pezis nur 29.9 kg, dum la plej granda (NHMF PR2081 "Sue") verŝajne pezis pli ol 5400 kg. Histologia analizado de la ostoj de T. rex montris ke NMLK 28471 havis nur 2 jarojn kiam ĝi mortis, dum "Sue" havis 28 jaroj, aĝo kiu eble estis proksima al la maksimumo por tiu specio.
Histologio ankaŭ permesis ekscii la aĝon de aliaj specimenoj. Oni povas fari vivkurbiĝojn indikante la aĝojn de diversaj specimenoj sur grafo kune kun iliaj pezoj. La vivkurbiĝo de T. rex estas S-forma, kun junaj tiranosaŭroj restante sub pezo de 1800 kg ĝis kiam ili havis 14 jarojn, kiam la korpomaso pligrandiĝis rapide. Dum ĉi tiu periodo de rapida kreskado juna T. rex gajnis meze 600 kg jare dum la sekvaj kvar jaroj. Kiam la tiranosaŭro ekhavas 18 jarojn, la kurbiĝo horizontaliĝas denove, kio indikas ke la kreskado forte malrapidiĝis. Ekzemple, nur 600 kg apartigis la 28-jara "Sue" de 22-jara kanada specimeno (RMPT 81.12.1). Alia lastatempa histologia studaĵo farita de aliaj sciencistoj subtenas ĉi tiujn rezultojn, trovante ke rapida kreskado ekmalrapidiĝis kiam la bestoj atingis 16 jarojn. Ĉi tiu subita ŝanĝiĝo de kreskorapideco eble indikis korpan maturecon, hipotezo subtenata de la malkovro de medolaj histoj en la femuro de 16-ĝis-20-jara T. rex de Montano (MRM 1125, ankaŭ konata kiel "B-rex"). Oni trovas medolajn histojn nur en inaj birdoj dum ovproduktado, kio sugestas ke "B-rex" estis sekse matura. Aliaj tiranosaŭredoj montras similajn kreskokurbiĝojn kvankam kun malpli granda kreskorapideco korespondanta al malpli granda plenkreskula grandeco.
Seksa dimorfismo
Kiam la nombro de specimenoj plimultiĝis, sciencistoj ekanalizis la variadon inter unuopuloj kaj malkovris tion kio ŝajnis esti du apartajn korpoformojn, aŭ morfojn, kiel en iuj aliaj teropodoj specioj. Ĉar unu morfo estis de pli solida konstruo oni nomis ĝin fortika kaj la alia gracia. Pluraj morfologiaj diferencoj ligitaj kun la du morfoj uziĝis por analizi seksan dimorfismon ĉe Tyrannosaurus rex, kun la fortika morfo ĝenerale supozata esti ina. La pelvoj de pluraj fortikaj specimenoj, ekzemple, ŝajnis pli larĝaj, eble por permesi la trapason de ovoj. Oni ankaŭ pensis ke estas regula korelacio inter la fortika morfologio kaj reduktiĝo de la ĉevrono sur la unua vosta vertebro, ankaŭ ŝajne por permesi al ovoj pasi el la reprodukta sistemo, kiel estis raportite por krokodiloj.
En lastaj jaroj la argumentoj por seksa dimorfismo malfortiĝis. Studaĵo de 2005 raportis ke antaŭaj asertoj pri seksa dimorfismo en la anatomio de krokodilaj ĉevronoj malĝustis, kio siavice dubigis asertojn pri la ekzisto de seksa dimorfismo ĉe T. rex. Oni trovis plengrandan ĉevronon ĉe la unua vosto-vertebro de "Sue", tre fortika unuopulo, kio indikas ke oni ĉiuokaze ne povas uzi ĉi tiun trajton por konsekvence diferencigi la du morfojn. Ĉar oni trovis specimenojn de T. rex en lokoj tiel disaj kiel Saskaĉevano kaj Nov-Meksiko, povas esti ke diferencoj inter unuopuloj respegulas geografian variadon kaj de seksan dimorfismon. La diferencoj ankaŭ povus rilati al aĝo: eble fortikaj unuopuloj simple estas pli aĝaj bestoj.
Teniĝo
Kiel multaj dupiedaj dinosaŭroj, Tyrannosaurus rex estis historie montrita kiel 'vivanta tripiedo', kun la korpo tenata je 45 gradoj (aŭ malpli) de vertikaleco kaj la vosto trenata surtere, iom simile kiel ĉe kanguruo. Ĉi tiu ideo datiĝas de la rekonstruaĵo de hadrosaŭro kiun faris en la jaro 1865 Joseph Leidy, la unua persono montrinta dinosaŭro en dupieda teniĝo. Henry Fairfield Osborn, iama prezidanto de la Amerika Muzeo de Naturhistorio (AMNH) en Novjorko, kiu kredis ke tiranosaŭroj staris rekte, plifortigis la ideon eksponante en la muzeo la unuan kompletan tiranosaŭran skeleton en 1915; ĝi restis en ĉi tiu rektstara teniĝo dum preskaŭ jarcento, ĝis oni malmuntis ĝin en 1992. Ĝis 1970 la sciencistoj konstatis ke ĉi tiu teniĝo estis erara kaj estus neeltenebla ĉe vivanta besto, ĉar ĝi rezultigus la delokiĝon aŭ malfortigon de pluraj artikoloj, inter ili la koksoj kaj la artikado de kapo kun la spino. Spite siajn erarojn, la tiranosaŭra muntaĵo de la AMNH inspiris similajn montraĵojn en multaj filmoj kaj pentraĵoj (kiel la fama murpentraĵo de Rudolph Zallinger The Age Of Reptiles en Naturhistoria Muzeo Peabody de Universitato Yale) ĝis la 1990-aj jaroj, kiam filmoj kiel Jurassic Park prezentis pli ĝustan tiranosaŭran teniĝon al la ĝenerala publiko. Nuntempe reprezentiĝoj de T. rex en muzeoj, arto kaj filmoj montras ĝin kun la korpo pli-malpli horizontala kaj vosto etendita malantaŭ la korpo por kontraŭbilanci la kapon.
Brakoj
Kiam oni unue malkovris Tyrannosaurus rex la humero estis la sola konata elemento de la tiranosaŭra brako. Por la unua muntaĵo de tiranosaŭra skeleto, kiel ĝin ekvidis la publiko en 1915, Osborn anstataŭigis longajn, tri-fingrajn brakojn kiel tiuj de alosaŭro. Jaron pli frue, tamen, Lawrence Lambe jam priskribis la mallongajn, du-fingrajn brakojn de la proksime parenca gorgosaŭro. Ĉi tio forte sugestis ke T. rex havis similajn brakojn, sed ĉi tiu hipotezo ne konfirmiĝis ĝis kiam oni identigis - en 1989 - la unuajn kompletajn tiranosaŭrajn brakojn, kiuj apartenis al MOR 555 (la "Wankel rex"). Inter la restaĵoj de "Sue" ankaŭ estas kompletaj brakoj. La brakoj de T. rex estas tre malgrandaj kompare kun la ĝenerala korpograndeco, nur 1 m longaj. Ili tamen ne estas rudimentaj sed havas grandajn regionojn por la alligado de muskoloj, kio indikas grandan forton. Ĉi tion rekonis jam en 1906 Osborn, kiu proponis ke la brakoj uziĝis por teni parulon dum kopulacio. Oni ankaŭ sugesti ke la brakoj uziĝis por helpi la beston kiam ĝi leviĝis de kuŝa pozicio. Plia ebleco estas tio ke la brakoj tenis predobeston dum la enormaj makzeloj de la tiranosaŭro ĝin mortigis. Ĉi tiun hipotezon subtenas biomekanika analizo. La brak-ostoj de T. rex havas tre dikan kortikan oston, kio indikas ke ili evoluis por porti grandajn pezojn. La braka bicepso de plenkreska tiranosaŭro povis mem levi 199 kg; ĉi tiu numero nur pligrandiĝus kiam aliaj muskoloj (kiel la brakialo) kunlaborus kun la bicepso. La brako de T. rex havis limigitan movokapablon; la ŝulto- kaj kubuto-artikoloj permesis nur 40 kaj 45 gradojn respektive de moviĝo. La samaj du artikoj en deinoniko permesis 88 kaj 130 gradojn de moviĝo, respektive, dum homa brako povas rotacii 360 gradojn ĉe la ŝultro kaj povas moviĝi tra 165 gradoj ĉe la kubuto. La pezo strukturo de la brak-ostoj, la granda forteco de la muskoloj, kaj limigita moviĝkapablo eble indikas sistemo farita por firme teni spite la premojn de baraktanta predobesto.
Molaj histoj
En la numero de Science de marto 2005, Mary Higby Schweitzer of Ŝtata Universitato de Norda Karolino kaj kolegoj anoncis la regajnon de molaj histoj de medola kavaĵo en fosiligita krur-osto, de 68-milion-jara tiranosaŭro. La oston oni intence, kvankam malvolonte, rompis por transsendado kaj sekve ne konservis en la normala maniero, specife pro tio ke Schweitzer esperis testi ĝin por ekscii ĉu ĉeestas molaj histoj. Kiam oni elfosis la dinosaŭron, kiu ricevis la specimen-numeron MRM 1125, el la Formacio Hell Creek oni rekonis flekseblajn, disforkiĝantajn sangovaskulojn kaj fibran sed elastan matricohistojn de osto. Aldone estis mikrostrukturoj similaj al sangoglobuloj en la osta matrico kaj la vaskuloj. La strukturoj similas al strutaj sango-globuloj kaj vaskuloj. Ĉu la materialon konservis nekonata procedo, aparta de normala fosiliĝo, aŭ ĉu la materialo estas originala, la esploristoj ne scias, kaj ili sin gardas ne fari asertojn pri konservado. Se estos decidite ke la materialo estas originala, oni uzos travivintajn proteinojn por nerekte diveni la DNA-enhavon de la koncernaj dinosaŭroj, ĉar ĉiun proteinon tipe kreas specifa geno. La fakto ke oni ne trovis ĉi tiajn histojn antaŭe povus simple esti sekvo de tio ke homoj supozis la konservadon de molaj histoj neebla kaj sekve ne serĉis ilin. Depost la unua malkovro oni trovis ĉi tiujn histecajn strukturojn ĉe du pliaj tiranosaŭroj kaj hadrosaŭro. Esplorado de iuj el la histoj sugestas ke birdoj estas pli proksime parencaj al tiranosaŭroj ol aliaj ĉiuj aliaj modernaj bestoj.
En sekvaj studaĵoj pri kiuj oni raportis en la gazeto Science en aprilo 2007, Asara kaj kolegoj konkludis ke sep protein-restaĵoj trovitaj en purigita osto de T. rex plej proksime akordiĝas kun tiuj de kokoj, kaj due plej proksime kun tiuj de ranoj kaj trituroj. La malkovrado de proteinoj de besto aĝa dekmilionoj de jaroj, kune kun la malkovrado de similaj kemi-restaĵoj trovitaj en mastodonta osto almenaŭ 160.000 jarojn aĝa, renversas la tradician vidpunkton pri fosilioj kaj eble ŝanĝos la fokuson de paleontologoj de ostoĉasado al biokemio. Ĝis ĉi tiuj malkovroj la plimulto de sciencistoj supozis ke fosiliĝo anstataŭigis ĉiujn vivantajn histojn per nevivantajn mineralojn. Paleontologo Hans Larsson de Universitato McGill en Montrealo, kiu ne partoprenis la esplorojn, nomas la malkovrojn "mejloŝtono" kaj sugestis ke dinosaŭroj povus "enter the field of molecular biology and really slingshot paleontology into the modern world" [eniri la kampon de molekula biologio kaj vere ĵeti paleontologion en la modernan mondon].
Haŭto
En 2004 la scienca gazeto Nature publikigis raporton priskribanta fruan tiranosaŭroideon, Dilong paradoxus, de la fama Formacio Yixian en Ĉinio. Kiel ĉe multaj aliaj teropodoj malkovritaj en Formacio Yixian, la fosilia skeleto konserviĝis kune kun tavolo de fibrecaj strukturoj ĝenerale rekonataj kiel prastrukturoj de plumoj. Oni ankaŭ proponis ke tiranosaŭroj kaj aliaj proksim-parencaj tiranosaŭredoj havis tiajn praplumojn. La raraj haŭtpremaĵoj de plenkreskaj tiranosaŭredoj en Kanado kaj Mongolio tamen montras la gruzecajn skvamojn tipaj de aliaj dinosaŭroj. Certe eblas ke praplumoj kovris partojn de la tiranosaŭra korpo ne konservitaj, sed la manko de izoliga korpo-kovraĵo estus tute konsekvenca se oni konsideras ke tio ankaŭ mankas ĉe modernaj mult-tunaj mamuloj kiel elefantoj, hipopotamoj, kaj la plej multaj rinoceraj specioj. Kiam objekto pligrandiĝas, ĝia kapablo reteni varmecon pligrandiĝas pro la malgrandiĝanta rilato de surfaca areo al volumeno. Sekve, kiam grandaj bestoj evoluas aŭ ekvivas en varmaj klimatoj, kovraĵo de haro aŭ plumoj perdas evoluan avantaĝon kaj povas fariĝi malavantaĝo, ĉar la izolaĵo retenas varmecon en la korpo kaj donas la riskon tro multe varmigi la beston. Povas do esti ke dum grandaj tiranosaŭredoj kiel tiranosaŭro evoluis, ili perdis la praplumojn hereditaj de terapodoj prauloj, precipe en varmaj klimatoj.
Ĉu la tiranosaŭro estis varmsanga?
Tiranosaŭro, kiel la plimulto de dinosaŭroj, estis longe supozata havi malvarm-sangan (ektoterman), reptilian metabolismon. La ideon pri dinosaŭra malvarm-sangecon kontestis sciencistoj kiel Robert Bakker kaj John Ostrom en la fruaj jaroj de la "Dinosaŭra Renesanco" ekde la malfruaj 1960-aj jaroj. Oni asertis ke tiranosaŭro mem estis varm-sanga (endoterma), kio implicas tre aktivan vivstilon. Depost tiam, pluraj paleontologoj penas precize scii ĝis kiu grado tiranosaŭro povis reguligi sian korpotemperaturon. Histologiaj atestaĵoj pri alta kreskorapideco ĉe junaj tiranosaŭroj, kompareblaj kun tiuj ĉe mamuloj kaj birdoj, subtenas la hipotezon ke tiranosaŭroj havis altan metabolismon. Kreskokurbiĝoj indikas ke, same kiel ĉe mamuloj kaj birdoj, la kreskado de T. rex limiĝis ĉefe al nematuraj bestoj, malkiel la konstanta kreskado trovata ĉe la plimulto de la aliaj vertebruloj.
Oni foje uzas la rejŝojn de oksigenaj izotopoj en fosiligita osto por ekscii la temperaturo je kiu deponiĝi la osto, ĉar la rejŝo inter certaj izotopoj varias laŭ temperaturo. En unu specimeno, la izotopaj rejŝoj en ostoj de diversaj korpopartoj indikis temperaturan diferencon de ne pli ol 4 ĝis 5 gradusoj inter la torakaj vertebroj kaj la tibio de la kruro. Laŭ la paleontologo Reese Barrick kaj la geokemiisto William Showers ĉi tiel malgranda temperaturdiferenco inter la korpokerno kaj la ekstremaĵoj indikas konstantan internan korpotemperaturon (homeotermeco) indikanta metabolismon inter tiu de la malvarm-sangaj reptilioj kaj la varm-sangaj mamuloj. Aliaj sciencistoj atentigis ke la rejŝo de oksigenaj izotopoj en la fosilioj hodiaŭ ne nepre reprezentas la saman rejŝon en la fora pasinteco kaj eble ŝanĝiĝis dum aŭ post la fosiliĝo. Barrick kaj Showers defendis siajn konkludojn en sekvaj artikoloj, trovante similajn rezultojn en alia teropoda dinosaŭro vivinta sur alia kontinento kaj dekmilionojn da jaroj pli frue (giganotosaŭro). Ornitiskiaj dinosaŭroj montris atestaĵojn de homeotermeco, dum varanedaj lacertoj de la sama formacio ne montris tion. Sed eĉ se tiranosaŭroj fine montras atestaĵojn de homeotermeco, ĉi tio ne nepre implicas ke ili estis endotermaj. Tian reguligon de varmeco povas klarigi ankaŭ gigantotermeco, kion oni vidas ĉe iuj vivantaj kelonioj.
Manĝostrategioj
La plej granda parto de debato pri tiranosaŭro fokusiĝas je ĝiaj manĝostrategioj kaj sinmovado. Unu paleontologo, la fama hadrosaŭreda spertulo Jack Horner, asertas ke tiranosaŭro plejparte estis postpredanto kaj tute ne ĉasis aktive. Horner nur prezentis ĉi tion unu fojon en oficiala scienca kuntekston, sed multe diskutas ĝin en siaj libroj kaj en intervjuoj kun ĵurnalistoj. Lia hipotezo havas la sekvan bazon: tiranosaŭroj havis grandajn olfaktajn bulbojn kaj olfaktajn nervojn (kompare kun ilia cerbograndeco). Ĉi tio sugestas alte evoluintan flarsenton, laŭdire uzita por flarserĉi kadavrojn de longe for. Tiranosaŭraj dentoj povis trarompi dentojn, kion ili eble uzis por eltiri kiel eble plej multe da manĝaĵo (medolo) de kadavraj restaĵoj, kutime la malplej nutraj partoj. Ĉar almenaŭ iuj el la predobestoj de tiranosaŭro povis moviĝi rapide, atestaĵoj ke tiranosaŭroj promenis anstataŭ kuri eble atestas pri tio ke ĝis estis postpredanto.
La plej multaj sciencistoj publikigintaj artikolojn pri ĉi tiu temo insistas ke tiranosaŭro estis kaj predanto kaj postpredanto, manĝante kiun ajn viandon trovebla laŭ la okazo. Modernaj karnomanĝuloj kiel leonoj kaj hienoj ofte postpredas tion kion mortigis aliaj predantoj, kaj estas verŝajne ke tiranosaŭroj ankaŭ tion faris.
Ankoraŭ aliaj atestaĵoj sugestas ĉasan agadon ĉe tiranosaŭroj. La okulkavaĵoj de tiranosaŭroj havas pozicion permesanta al la okuloj direktiĝi antaŭen, donante al la dinosaŭro binoklan vidpovon. Postpredanto eble ne bezonus la precizan perceptadon de profundeco kiun donas binokla vidpovo; en modernaj bestoj la binoklan vidpovon ĉefe havas predantoj.
Kiam li esploris Sue, la paleontologo Pete Larson trovis rompitajn kaj resaniĝintajn fibulon kaj vostovertebrojn, cikatriĝintajn vizaĝostojn, kaj denton de alia tiranosaŭro enfiksita en kolovertebro. Ĉi tio atestas pri agresiva konduto inter tiranosaŭroj, sed ne estas klare ĉu la agresadon kaŭzis konkurencado por manĝaĵo kaj paruloj ĉu aktiva kanibalismo. Plia esplorado lastatempa de ĉi tiuj "vundiĝoj" tamen montris ke ili plejparte estas infektiĝoj kaj ne vundiĝoj (aŭ simple postmorta damaĝo al la fosilio) kaj la malmultaj veraj vundiĝoj estas tro ĝeneralaj por indiki interspecian konflikton. Ĉe la elfosejo de Sue oni trovis ankaŭ skeleton de edmontosaŭro (Edmontosaurus annectens) kun cikatroj faritaj de tiranosaŭraj dentoj survoste. La fakto ke la vundoj cikatriĝe resaniĝis sugestas aktivan predadon flanke de la tiranosaŭroj. Alian atestaĵon provizas triceratopo trovita kun mordoŝpuroj sur ĝia ilio; denove la mordinto estis tiranosaŭro, kaj la vundoj ŝajne resaniĝis.
Sciencistoj malkonsentas inter si pri tio, ĝis kiu grado tiranosaŭroj povis kuri kaj precize kiel rapide ili povis kuri (se entute); iuj sugestis rapidecojn de ĝis 70 km/h aŭ pli. Tamen laŭ James Farlow, palaeontologo ĉe Universitato de Indianao-Purdue en Fort Wayne (Indianao): "If T. rex had been moving fast and tripped, it would have died. [Se T. rex moviĝus rapide kaj stumblus, ĝi mortus.]" Se tiranosaŭro stumblus kaj falus dum kurado, ĝia torako frapus la teron kun malakcelado de 6 g (sesoblo de la akcelado pro gravito, aŭ ĉ. 60 m/s²). (Vidu ankaŭ Sinmovado, sube.)
Iuj diras ke se tiranosaŭroj estis postpredantoj, alia dinosaŭro devis esti la ĉefa predanto en la malfrua kretaceo de Amerazio. La ĉefaj predobestoj estis la pli grandaj marginocefaloj kaj ornitopodoj. La aliaj tiranosaŭredoj dividas tiom da trajtoj kun tiranosaŭroj ke nur la malgrandaj dromeosaŭredoj restas bona alternativo kiel ĉefaj predantoj. De ĉi tiu vidpunkto, subtenantoj de la hipotezo pri tiranosaŭro kiel postpredanto sugestis ke la grandeco kaj potenco de tiranosaŭroj permesis al ili ŝteli predaĵojn de malpli grandaj predantoj.
Domo-kun
Domo-kun (どーもくん, Dōmo-kun) estas maskoto de japana televida stacio NHK. Domo estas malgranda bruna ovonaska estaĵo kaj havas ĉiam malfermitan buŝon, kiu malkaŝas siajn pintajn dentojn. Ĝi unue aperis en animacio de NHK satelita kanalo en 1999.
Tiranosaŭro
Sinmovado
Iuj malnovaj studoj de krura anatomio kaj vivantaj bestoj sugestis ke tiranosaŭroj entute ne povis kuri kaj nure promenis. La rilato de femura al tibia longeco (pli ol 1, kiel en la plimulto de teropodoj) povus indiki ke tiranosaŭroj estis specialigitaj promenantoj, kiel modernaj elefantoj. Aldone, ĝi havis etajn 'brakojn', kiuj ne povus haltigi falon, se la tiranosaŭro stumblus dum kurado; kutimaj taksoj de la tiranosaŭra pezo (6 ĝis 8 tunoj) donus mortigan frapoforton al falanta tiranosaŭro. Estas tamen notinde ke ĝirafoj foje galopas je rapideco de 50 km/h. Je ĉi tiuj rapidecoj, ĝirafoj riskas rompi kruron, kio povas esti mortiga eĉ kiam la akcidento okazas en 'sekura' ĉirkaŭaĵo, kiel zoo. Se ĝi povis kuri, tiranosaŭroj eble estis riskuloj, same kiel multaj modernaj bestoj estas riskuloj. Taksoj de la krurosta forteco ĉe tiranosaŭroj tamen indikas ke ĝiaj kruroj apenaŭ estis pli fortaj (se entute tiel fortaj) ol tiuj de elefonatoj, kiuj estas sufiĉe limigitaj koncerne ilian plej altan rapidecon kaj neniam estas 'en la aero', kiel okazas dum kurado.
La plej lastatempaj esploroj je tiranosaŭra sinmovado ne specifigas la rapidecon de tiranosaŭra kurado, sed agnoskas ke malfacilas diri iom pli precizan ol tio ke la plej granda rapideco estis inter 17 km/h, promenado aŭ malrapida kurado, kaj 40 km/h, mez-rapida kurado. Ekzemple, artikolo en Nature uzis matematikan modelon (kiun ĝi validigis per aplikado al du vivantaj bestoj, aligatoroj kaj kokoj) por taksi la mason de kruromuskulo bezonata por rapida kurado (pli ol 40 km/h). Ili trovis ke proponitaj rapidecoj pli altaj ol 40 km/h estis neeblaj, ĉar ili necesigus tre grandajn kruromuskolojn (pli ol 40–86% de la tuta korpomaso). Eĉ modere altaj rapidecoj necesigus grandajn kruromuskolojn. Tamen ne eblas findecidi ĉi-teme, ĉar ni ne scias kiom grandaj estis la tiranosaŭraj kruromuskoloj. Se ili estus malpli grandaj, nur promenado/trotado de 18 km/h eblus.
Tamen laŭ Thomas R. Holtz Jr estas notinde ke konsiderante la pezon de la tiranosaŭro (5-7 tunoj), la rejŝoj de tibio al femuro kaj metatarso al femuro kategoriigas la tiranosaŭron inter la plej graciaj bestoj inter ĉiuj bestoj konataj de la mezozoikaj aŭ kenozoikaj fosilioj.
Ĉe la tipa grandeco de plenkreska tiranosaŭro la membroproporcioj de gracia besto ŝajnas malgraciaj, sed se oni komparas ilin kun la malantaŭaj kruroj de aliaj similgrandaj bestoj, ekzemple elefanto, triceratopo aŭ edmontosaŭro, la kruroj de Tyrannosaurus rex estas pli maldikaj kaj havas pli longajn tibiojn kaj metatarsojn.
Kompare kun aliaj familioj de grandaj teropodoj, la tiranosaŭredoj havis membroproporciojn pli graciaj. La malgrandaj tiranosaŭredoj estis ankoraŭ pli graciaj, kaj la plej malgrandaj havis la samajn membroproporciojn kiel la plej grandaj ornitomimedoj: laŭ grandeco, la kruroj de alektrosaŭro kaj galimimo estas identaj.
Tiranosaŭredoj aldone havis ornitomimedecajn piedojn, pli malgrandaj kaj pli maldikaj ol tiuj de la aliaj grandaj teropodoj, kio signifas ke ili havis pli efikan sinmovadon kiam la kruro artikiĝis dum movado.
Laŭ Holtz, kiu vidas la aferon el la vidpunkto de funkcia morfologio, la tiranosaŭredoj estis pli bone adaptitaj por rapideco ol iu ajn alia familio de grandaj teropodoj, tio estas, la alosaŭroideoj, megalosaŭroideoj kaj neoceratosaŭroj. Tio eble ne signifas ke T. rex povis movi je grandaj rapidecoj, sed por besto tiel granda ĝi tamen estis optimume konstruita por rapideco kaj - kio gravas por la debato pri tio ĉu ĝi estis predanto aŭ postpredanto - pli rapida ol ĝiaj predobestoj.
Novaj atestaĵoj kolektitaj per biomekanikaj komputil-modeloj sugestas ke tiranosaŭroj havis limigitan eblecon sin turni. Laŭ John Hutchinson, spertulo pri biomekaniko ĉe la Reĝa Veterinara Kolegio de la Universitato de Londono en Anglio, tiranosaŭroj verŝajne bezonis unu ĝis du sekundojn por turni sin nur 45° – kion homoj, kun vertikala orientiĝo kaj sen vosto, povas sin turni dum sekundero.
Historio
Henry Fairfield Osborn, prezidanto de la Amerika Muzeo de Naturhistorio, nomis Tyrannosaurus rex en la jaro 1905. La genronomo venas de la malnovgrekaj vortoj τυραννος (= "tirano") kaj σαυρος (= "lacerto"). Osborn uzis la latina vorto rex (= "reĝo") por la specia nomo. Kune ili emfazas la grandecon de la besto kaj supozatan regadon sur aliaj tiutempaj specioj.
Plej fruaj trovaĵoj
Oni povas konsideri la vertebrojn de la dinosaŭro, kiun Cope nomis Manospondylus en 1892 la unua konata specimeno de Tyrannosaurus rex. Barnum Brown, vickuratoro de la Amerika Muzeo de Naturhistorio, trovis la duan tiranosaŭran skeleton en Vajomingo en 1900. Ĉi tiun specimenon unue ricevis la nomon Dynamosaurus imperiosus en la sama artikolo en kiu oni priskribis Tyrannosaurus rex. Nur la paĝordo malhelpis ke Dynamosaurus fariĝu la oficiala nomo. La originala specimeno de "Dynamosaurus" estas en la kolektaĵoj de la Naturhistoria Muzeo (Londono).
Barnum Brown trovis kvin tiranosaŭrajn (partajn) skeletojn entute. Brown kolektis sian duan tiranosaŭron en 1902 kaj 1905 de la Formacio Hell Creek (Montano). Ĉi tiu estas la holotipo uzata por priskribi Tyrannosaurus rex Osborn, 1905. En 1941 oni vendis ĝin al la Muzeo Carnegie de Naturhistorio en Pittsburgh (Pensilvanio). La kvara kaj plej granda trovaĵo de Brown, ankaŭ de Formacio Hell Creek, eksponiĝas ĉe la Amerika Muzeo de Naturhistorio en Novjorko.
Kvankam multaj skeletoj estis trovitaj en diversaj mondopartoj, oni trovis nur unu tiranosaŭran ŝpuron, ĉe Philmont Scout Ranch en nordorienta Nov-Meksiko. Oni trovis ĝin en 1983 kaj identigis kaj formale priskribis ĝin en 1994.
Notindaj specimenoj
Sue Hendrickson, amatora paleontologo, malkovris la plej (pli ol 90%-e) kompletan kaj, ĝis 2001, plej grandan fosilian skeleton de tiranosaŭro; ŝi trovis ĝin en Formacio Hell Creek proksime de Faith (Suda Dakoto) la 12-an de aŭgusto 1990. Pri ĉi tiu tiranosaŭro, nun nomita "Sue" por honori ŝin, estis leĝa batalo por decidi, kiu ĝin posedas. En 1997 oni decidis ke ĝin posedas Maurice Williams, la posedanto de la tereno kie oni trovis la fosilian skeleton, kaj oni vendis la kolektaĵon aŭkcie por 7,6 milionoj da usonaj dolaroj; tiel ĝi fariĝis la plej multekosta dinosaŭra skeleto ĝis nun. Ĝi nun estas rekunmetita kaj eksponiĝas ĉe la Muzeo Field de Naturhistorio. Surbaze de studado de 'ŝiaj' fosiligitaj ostoj oni kredas ke Sue mortis 20-jaraĝa, atinginte plenan grandecon kiam ŝi havis 19 jarojn. Sciencistoj raportas ke oni trovis skeletojn de nematuran kaj idan tiranosaŭrojn en la sama ŝtonminejo kiel Sue; ĉi tio subtenas la hipotezon ke tiranosaŭroj grupe vivis.
Alian tiranosaŭron, al kiu oni donis la kromnomon "Stan" honore al la amatora paleontologo Stan Sacrison, oni trovis en la Formacio Hell Creek proksime de Buffalo (Suda Dakoto) en printempo de 1987. Post 30 mil horoj da fosado kaj zorgema pretigado aperis 65-procente kompleta skeleto, kiu nun eksponiĝas ĉe la Naturhistoria Muzeo Black Hills en Hill City (Suda Dakoto) post longa rondvojaĝo tra la mondo. Ankaŭ ĉe ĉi tiu tiranosaŭro oni trovis multajn ostopatologiojn, inkluzive rompitajn kaj resaniĝintajn ripojn, rompitan (kaj resaniĝintan) kolon kaj grandan truon en la kapa malantaŭo, kun la proksimuma grandeco de tiranosaŭra dento. Kaj Stan kaj Sue esploris Peter Larson.
En 2001 teamo de Naturhistoria Muzeo Burpee de Rockford (Ilinojo) trovis 50-procente kompletan skeleton de juna tiranosaŭro en la Formacio Hell Creek. Kromnomita "Jane the Rockford T-Rex" la specimeno unue traktiĝis kiel la unua konata skeleto de la nana tiranosaŭredo nanotirano (Nanotyrannus) sed postaj esploroj montris ke pli verŝajne temas pri juna tiranosaŭro. Ĝi estas la kompleta kaj plej bone konservita ekzemplero de juna tiranosaŭro ĝis nun konata. Jane esploris Jack Horner, Pete Larson, Robert Bakker, Greg Erickson kaj pluraj aliaj famaj paleontologoj pro la unikeco de ŝia aĝo. Jane nuntempe eksponiĝas ĉe Naturhistoria Muzeo Burpee en Rockford (Ilinojo).
Ankaŭ en la jaro 2001, Jack Horner malkovris tiranosaŭran specimenon ĉ. 10-procente pli granda ol "Sue". Oni ankoraŭ esploras ĉi tiun specimenon, al kiu oni donis la kromnomon C. rex (aŭ "Celeste" honore al la edzino de Jack).
En gazeta komuniko dissendita la 7-an de aprilo 2006, Ŝtata Universitato de Montano anoncis ke ĉi posedas la plej grandan tiranosaŭran kranion ĝis nun malkovrita. Malkovrita dum la 60-aj jaroj kaj nur lastatempe rekonstruita, la kranio estas 150 cm longa, pli granda ol la 141 cm longa kranio de “Sue” je 6,5%.
La tiranosaŭro en la populara kulturo
Depost kiam oni ĝin unue priskribis en 1905, la tiranosaŭro fariĝis la plej vaste rekonata dinosaŭro en la populara kulturo. Ĝi ankaŭ estas la sola dinosaŭro kiun membroj de la ĝenerala publiko kutime nomas per ĝia scienca nomo (Tyrannosaurus rex), kaj la scienca mallongiĝo T. rex ankaŭ ĝuas vastan uzadon. Muzeaj eksponaĵoj fokusiĝantaj je la tiranosaŭro estas tre popularaj; proksimume dek mil vizitantoj venis al la Muzeo Field de Ĉikago la tagon kiam malfermiĝis ĝia eksponaĵo pri "Sue" en 2003. T. rex aperis multfoje en televido kaj en filmoj, unuavice en The Lost World, King Kong, The Land Before Time, Jurassic Park, kaj Night at the Museum. En diversaj libroj kaj bildstrioj, inter ili Calvin and Hobbes, ankaŭ aperis la tiranosaŭro, kiun oni kutime montras kiel la plej grandan kaj plej terurigan karnovorulon. Almenaŭ unu muzikgrupo, la bando T. Rex, alprenis sian nomon laŭ la specio. Ludiloj kiuj rilatas al tiranosaŭro, inter ili multaj videoludoj kaj aliaj vendaĵoj, restas popularaj. Multaj komercoj faris kapitalon de la populareco de la tiranosaŭro uzante ĝin en reklamoj.
BEK
La vorto havas plurajn signifojn:
809
En la jaro 809 post Kristo okazis, interalie:
6970 Saigusa
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la japana amatora astronomo kaj radio inĝeniero Yosikazu Saigusa, malkovrinto de pluraj kometoj.
Dobrava
Dobrava (naskiĝis inter 933 – 936, mortis 977) estis filino de bohemia princo Boleslao la 1-a kaj lia edzino Biagota.
Dobrava aŭ ankaŭ Doubravka (germane Guta aŭ Bona) estis la plej aĝa filino de Boleslav la 1-a kaj lia edzino, pri kiu estas konata nur la nomo, konservita sur tiutempaj denaroj. Ŝia eduko okazis en virina klostro versimile en Regensburg. Pli poste studis tie ankaŭ ŝiaj gefratoj Strachkvas (Kristián), posta ekleziulo kaj kronikisto, kaj Mlada, fondintino de la unua virina klostro en Bohemio, monaĥejo Sankta Georgo.
En la jaro 965 ŝi estis edzinigita al la unua historie konata pola princo Mieszko la 1-a. Ŝajnas, ke ŝi grave influis sian edzon. Li jam tiutempe planis sian bapton, kiu okazis jaron poste.
Ŝia plej aĝa filo estis la unua pola reĝo Boleslav la 1-a, nomata la Brava, kiu mallonge okupis eĉ la bohemian princan tronon. Krome ŝi naskis du filinojn, unu el ili iĝis sveda kaj dana reĝino Sigrid, edzino de Sven Forkbarba, la dua edziniĝis eble al iu slava aliancano. Ne estas klare, ĉu ŝia filo povis esti ankaŭ Vladivoj, reganta mallonge en Bohemio.
Post ŝia morto la rilatoj inter la du Boleslaoj malamikiĝis.
Livada (Arad)
Livada (Arad) (hungare: Fakert, malnova nomo: Liváda, germane: Baumgarten (Arad))  estas komunumo en Rumanio nordoriente de Arad. Administre apartenas al ĝi Sânleani
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 2191 loĝantojn (hungaroj, germanoj, rumanoj) kaj en 1992 1328 (rumanoj, 7% hungaroj).
Historio
Ĝia unua skriba mencio estas en 1855. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario, (Arad). En 2002 ĝi havis 2892 loĝantojn.
BEM
La vorto havas plurajn signifojn:
15622 Westrich
15622 Westrich estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la dum la kampanjo "Lincoln Near-Earth Asteroid Research" (LINEAR) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Bradford J. Westrich, finalisto de la konkurso de sciencaj mezlernejoj Discovery Young Scientist Challenge (DYSC) de 2001. Li estis lernanto ĉe la Edgewood Middle School de Moriarty (Nov-Meksiko, Usono).
Monheim (Ŝvabio)
Monheim estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Donau-Ries kaj en la distriktaro Ŝvabio de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
810
En la jaro 810 post Kristo okazis, interalie:
Balustro
Balustro estas ĉiu el la kolonetoj, ordinare vazoformaj en sia mezo kaj artisme fasonitaj, el kiuj konsistas balustrado.
Laŭ Francisko Azorín balustro estas Koloneto aŭ paliseto por formi barantilon. Kaj li indikas etimologion el greka balaystion nome propra nomo de la granatarba floro kaj el la latina balastium.
Balustroj estas uzitaj ankaŭ por fabriki meblojn, ekzemple kiel piedoj por tabloj aŭ seĝoj.
Kenji Wakamatsu
Kenji Wakamatsu (若松 けん将, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Sanfrecce Hiroshima.
Kijomizu-dera (Ĉiba)
Kijomizu-dera (japane, 清水寺, kio signifas templo de fonta akvo aŭ templo de pura akvo) estas budhisma templo en Isumi, Ĉiba, Japanio. Ĝi estas unu el pluraj japanaj temploj, kiuj nomiĝas Kijomizu-dera. La templo nomiĝas ankaŭ Seisui-ĝi, laŭ la ĉindevena elparolo de la samaj karaktroj. Ĝi estas la 32-a templo en la orient-Japania pilgrima serio de 33 lokoj dediĉita al la bodisatvo Kannon.
Laŭ legendo, la templon konstruis la unua ŝoguno de Japanio, Sakanoue no Tamuramaro, dum la epoko Heian, kiel kopion de la samnoma templo en Kioto. Preskaŭ ĉiujn templajn konstruaĵojn el la epoko Heian detruis incendioj dum la dua duono de la 15-a jarcento. La nuna hondoo de la templo rekonstruiĝis inter 1688 kaj 1703.
Historio de la Esperanto-movado en Israelo (Wandel)
Kompleta teksto
<Gallery> Dosiero:1986 Israelo (Wandel) 1-2.jpg Dosiero:1986 Israelo (Wandel) 3-4.jpg Dosiero:1986 Israelo (Wandel) 5-6.jpg Dosiero:1986 Israelo (Wandel) 7.jpg </Gallery>
(13831) 1999 XD8
(13831) 1999 XD8 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
Kristóf Simai
Kristóf Simai  naskiĝis la  1742 en Hungara reĝlando en Komárom (nuntempa Komárno Slovakio). Li mortis la 1833 en Selmecbánya (nuntempa Banská Štiavnica en Slovakio).
Biografio
Kristóf Simai frekventis gimnazion precipe en sia naskiĝurbo. En 1765 li aliĝis al la piaristoj. Post 2 jaroj li monaĥiĝis kaj li instruis komence en Nagykanizsa, baldaŭe en diversaj aliaj urboj. En Debrecen li pastriĝis. Li verkis dramojn por la lernantoj, baldaŭe ankaŭ por veraj aktoroj. En 1790 lia teatraĵo estis la unua teatra (ne lerneja) prezentado en Hungario fare de trupo de László Kelemen (aktoro) en Buda. Baldaŭe li interesiĝis ankaŭ pri kompilado de vortaroj.
Ekoprovinco
Ekoprovinco aŭ ekologia provinco estas teritorio biogeografia, pli malvasta ol ekozono, kiu ampleksas unu aŭ plurajn ekoregionojn. Laŭ Demarchi, ekoprovinco ĉirkaŭas areojn de unuforma klimato, geologia historio, kaj orografio (t.e. montaroj, vastaj valoj, ebenaĵoj). Ilia vasteco kaj interna unuformeco igas ilin idealaj unuoj cele efektivigon de politiko de la naturaj resursoj.
La termino ekoprovinco, kvankam sufiĉe neta kaj utila por indiki biogeografian unuon, kiu situas laŭ surfaco inter ekozono kaj ekoregiono, ne estas ĝenerale agnoskita. Nur relative freŝdate ĝi estis difinita en certaj sciencaj publikaĵoj.
La ekoprovincoj ne kongruas kun la biolandaj regionoj, kiaj tiuj laŭ R.K.Brummit, bazitaj sur plantogeografiaj kriterioj.
Ekoprovincoj de la WWF
Por la sama nocio, la Monda Natur-Fonduso (WWF) (angle) preferas la iome malordigan terminon bioregiono aŭ biolando ĉe la tersupraĵaj areoj, sed parolante pri la analogaj maraj teritorioj, la WWF tamen uzas subdividon en provincojn.
Tiu ĉi organizaĵo disigas la tersupraĵajn ekozonojn en ekoprovincojn (biolandojn), kiujn ĝi difinas kiel "geografiajn grupojn de ekoregionoj povantajn enteni diverstipajn biomojn, sed prezentantajn fortajn biogeografiajn afinecojn, speciale je taksonomiaj niveloj pli altaj ol la specia nivelo (genro, familio)."
Antarkta ekozono
Ĝi konstituas nur unu ekoprovincon, partigitan en kvar ekoregionojn. Biome ĉiuj estas de la tundra tipo. Ili estas: Tundro de la insuloj el la suda Hinda Oceano; Tundro de la insuloj el la Maro de Scotia; Tundro de Okcidentantarkto; Dezerto de Orientantarkto.
Regionoj de la EEA
La Eŭropa Vivmedia Agentejo (angle: EEA) konsideras propran subdividon en biogeografiajn regionojn kaj de tiuj ĉi ĝi nombras 11 en Eŭropo kaj Malgrand-Azio. Iliaj limigoj ne apartenas al la sistemo de la WWF. Kontraŭe, ties subdividoj akordiĝas preskaŭ ĉiam kun tiuj de la WWF-ekoregionoj kaj havas la samajn nomojn.
Zsolt Nyitrai
Zsolt Nyitrai [ĵolt njitrai], laŭ hungarlingve kutima nomordo Nyitrai Zsolt estas hungara politikisto, parlamenta deputito. Zsolt Nyitrai naskiĝis la en Eger.
A♭-maĵoro
A♭-maĵoro aŭ A-bemola maĵoro estas tonalo de la modalo maĵoro, baziĝanta sur la toniko a♭. La tonalon A♭-maĵoro oni indikas en la notacio per kvar bemoloj (b♭, e♭, a♭, d♭). Ankaŭ la respektivan gamon kaj la bazan akordon de ĉi tiu tonalo (la toniko a♭-c-e♭), oni nomas A♭-maĵoro.
A♭-maĵoro ofte estas sentata kiel varma kaj mola, ĝis transfigurita. Multaj verkoj de la romantismo tonalas en A♭-maĵoro.
Zsolt Nyitrai
Biografio
Zsolt Nyitrai maturiĝis en gimnazio en sia naskiĝurbo en 1995, poste li akiris juran diplomon en Universitato de Miskolc en 2001. Dum la studentaj jaroj li aliĝis al junulara organizaĵo de Fidesz, en 2002 li membriĝis en Fidesz. Inter 1998-2002 li politikadis en Eger, li estas parlamentano kontinue ekde 2002, kie li estas tre aktiva. En tiu periodo li havis plurajn taskojn en la ministerioj.
Jan Kobylański
Jan Kobylański (naskiĝis la 21-an de julio 1923 en Równe, Pollando -- 27-a de marto 2019) – estis pola entreprenisto loĝinta en Urugvajo, diplomato, fondinto kaj prezidanto de la Unuiĝo de Polaj Diasporaj Asocioj kaj Organizaĵoj de Latin-Ameriko (USOPAŁ), la plej granda diaspora organizaĵo. Aŭtoro de libroj pri filatelo kaj pri arbitracia agado de Vatikano. Proprietulo, prezidanto kaj direktoro de dekkelkaj komercaj firmaoj kun internacia atingo (i.a. presado de poŝtmarkoj aŭ moner-farado). Plurjara konsulo de Paragvajo en Santa Cruz de Tenerife (Kanariaj Insuloj) kaj estinta honora konsulo de Pollando en Urugvajo.
Distingoj
Li estis distingita de prezidento de Pollando en ekzilo Ryszard Kaczorowski per Kavalira Kruco de la Ordeno Polonia Restituta, kaj en 1993 per Komandora Kruco de la ordeno de prezidento Lech Wałęsa. En 1997, pro eminentaj meritoj por diaspora agado prezidento Aleksander Kwaśniewski distingis lin per Komandora Kruco kun Stelo de la Ordeno Polonia Restituta.
Tučapy (distrikto Tábor)
Tučapy (Tutschap) estas municipo de Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Tábor, en Sudbohemia regiono proksimume 7 km nordoriente de Soběslav kaj 17 km sudoriente de Tábor. En ĉi tie vivis.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1354.
Partoj de municipo
Al la municipo apartenas ankaŭ domaro Krotějov sur ŝoseo ĝis Soběslav
FlixMobility
FlixMobility GmbH estas kompanio kun sidejo en Munkeno, fondita en 2013. Ĝi provizas busliniojn sub marko FlixBus kaj ekde marto 2018 ankaŭ trajnliniojn sub marko FlixTrain en entute 28 landoj.
Historio
La kompanio estis fondita en 2011 sub la nomo GoBus kaj alinomigita al Flixbus en 2013. Flixbus komencis en februaro 2013 per 4 ĉiutagaj linioj en suda Germanio kadre de liberaligo de distancbusa transportado en Germanio.
Tauț
Tauț [tauc] (hungare: Feltót) estas komunumo en Rumanio oriente de Arad. En 1910 ĝi havis 2 911 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en 1992 972 (rumanoj). Ĝia unua dokumenta mencio estas el 1496. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Zaránd, de 1744 Arad vármegye). Administre apartenas al ĝi Minișel, Minișu de Sus, Nadăș.
Soncino
Soncino estas komunumo de Italio, kun impresa nombro de antikvaj vidindaj lokoj. Ĝi apartenas al la provinco Kremono (Cremona) en la regiono Lombardio.
En ĉi tiu urbo la juda Biblio (Malnova Testamento) estis presita unue en 1488, de Gershon Natan Ŝoncino. Estas dedicita muzeo al tiu presejo kaj specife al tiu okazaĵo.
Monako (urbo)
Monako estas devene fortikigita urbo Monako.
Karaktero de la urbo
En tiu ĉi kvartalo troviĝas Princa palaco, Katedralo de sankta Nikolao kaj Oceanografia muzeo. Vivas en ĝi ĉirkaŭ 1151 homoj.
Urbo Monako estas de lokaj loĝantoj nomata ankaŭ Le Rocher, kio signifas roko kaj ĝi estas unu el kvar kvartaloj de Monako. La ceteraj estas La Condamine, Monte Carlo kaj Fontvieille, kvankam en nuna aspekto Monako estas dividita en 10 distriktoj.
Urbo Monako estas malnova fortikigita urbo kun restaĵoj de remparoj, kiuj situas rande de klifo direkte al Mediteraneo. La antikva nomo de Urbo Monako estas Monoecus.
3292 Sather
3292 Sather estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la 24-an de septembro 1960 per kunlabora esploro de la usona astronomo Tom Gehrels kaj de la nederlandaj geedzaj astronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden.
Monako (urbo)
Karaktero de la urbo
Koloriga alternado de gardistoj okazas ĉiutage antaŭ Princa palaco je la 11:55 horoj. Tuj apud la palaco troviĝas Katedralo de Monako, romanika-bizanca templo, kie estas metitaj korprestaĵoj de la princoj. Monaka princino Grace Kelly estas ĉi tie ankaŭ sepultita. Urbo Monako fieras ankaŭ pro Oceanografia muzeo, kiu estis fondita en la jaro 1910 fare de Alberto la 1-a kaj en 1957 estis sub la gvido de Jacques-Yves Cousteau. Estas ĉi tie ankaŭ unu el la plej malnovaj konstruaĵoj en la princlando, Chapelle de la Misericorde (1639). Spite al tio, ke Urbo Monako situas en plej dense lokigita ŝtato en la mondo, ĝi konservas vilaĝan trankvilon kaj silenton eĉ post krepusko. Eĉ kiam Urbon Monako kaj placon apud la palaco vizitas nekalkuleme da turistoj, enveturon ĉi tien havas permesita nur la lokaj veturiloj kaj motorcikoj havas la enveturon malpermesita pos 22-a horo.
3292 Sather
En septembro kaj oktobro 1960, Tom Gehrels eksponis 130 per la Schmidt-teleskopo de 48 coloj (122 cm) de la Observatorio de la Monto Palomar (apud San-Diego (Kalifornio)). Tiuj platoj, senditaj en Leiden (Nederlandon), estis ekzamenitaj de la geedzoj Ingrid kaj Cornelis van Houten dum la sekvantaj jaroj.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la usona sciencesplora helpanto Bob Sather, de la Lunar and Planetary Laboratory.
Nigraj Brigadoj
La Brigate Nere plej ofte konata kiel Nigraj Brigadoj (plennome Corpo Ausiliario delle Squadre d'azione di Camicie Nere, ) estis unu el la faŝismaj paramilitistaj grupoj, organizitaj kaj regataj de la Respublika Faŝisma Partio (Partito Fascista Repubblicano, PFR) kiu funkciis en la Itala Sociala Respubliko (en Norda Italio), dum la finaj jaroj de la Dua Mondmilito, kaj post la subskribo de la Itala Batalĉeso en 1943. Ili estis oficiale estritaj de Alessandro Pavolini, iama Ministro de Kulturo (MINCULPOP) de la faŝisma epoko dum la lastaj jaroj de la Itala Reĝlando.
La Nigraj Brigadoj ofte engaĝiĝis en subteno de germanaj unuoj dum kontraŭ-partizanaj operacoj kiuj ofte rezultis en masakroj de italaj civiluloj, kiel dum la masakro de Vinca en kiu 162 civiluloj estis ekzekutitaj en agado kie partoprenis la 40a Brigata nera “Vittorio Ricciarelli” de Livorno.
Cetonio
La Cetonio estas genro de insektoj el la ordo de koleopteroj en la familio de la skarabedoj. Unu el la plej konataj specioj estas la ora cetonio (C. aurata). Ili ne levas la elitrojn dum la flugado.
811
En la jaro 811 post Kristo okazis, interalie:
BEO
La vorto havas plurajn signifojn:
Oberleichtersbach
Oberleichtersbach estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Bad Kissingen kaj en la distriktaro Malsupra Frankonio de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Libuše Hýblová
Libuše Hýblová estas ĉeĥa esperantistino. En 2008 ŝi kadre de la 12-a Ĉeĥa Esperanto-Kongreso en Přerov elektiĝis kasisto kaj en 2011 kadre de la 13-a Ĉeĥa Esperanto-Kongreso en Šumperk elektiĝis vicprezidanto de Ĉeĥa Esperanto-Asocio, la Landa Asocio de Universala Esperanto-Asocio en la Ĉeĥa Respubliko. En la oficperiodo 2010-2013, do inter la UK 2010 en Havano kaj la UK 2013 en Rejkjaviko, ŝi reprezente de ĈEA estis membro de la komitato de UEA.
Bento Fernandes
Bento Fernandes estas urbo de la brazila subŝtato Norda Rio-Grando. Fondita en 1958, la municipo havas 5.199 loĝantojn.
Kunihiko Akabane
Kunihiko Akabane (赤羽 邦彦, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Osaka Gas, Sanfrecce Hiroshima, Ventforet Kofu kaj Seino Transportation.
Club Brugge
Club Brugge (mallonge: Club) estas futbalklubo en Bruĝo, Belgio, unu el la du bruĝaj kluboj (la alia estas Cercle Brugge) kiuj ludas en la unua klaso de la landa ligo. Ĝi havas la vicnumeron 3; ĝiaj koloroj (ekde 1909) estas blua kaj nigra.
La klubo unuafoje, neformale fondiĝis en 1890 kun la nomo Brugsche Football Club (Bruĝa futbal-klubo) kaj formale refondiĝis en 1891. La unuaj jaroj estis tumultaj, kun pluraj forŝiroj kaj unuiĝoj. En 1912 la klubo luis stadionon De Klokke, kiun la tiama prezidanto Albert Dyserynck en 1920 aĉetis kaj donacis al la klubo.
Club Brugge kaj la malpli granda rivalo Cercle Brugge ekde 1975 kune uzas la Jan Breydel-stadionon en dense loĝata kvartalo de Sint-Andries. Jam delonge estas planoj por konstrui novan stadionon, komunan aŭ ne, ekster la loĝkvartaloj, sed diversaj problemoj blokas la realigon.
Alta Rejno
La nomo Alta Rejno - germane kaj alemane Hochrhein - signas parton de la rivero Rejno inter la elfluo el la Bodenlago kaj la urbo Bazelo, kaj la apudan ambaŭbordan pejzaĝon (aparte tiun de la norda bordo). Kontraste al la antaŭa parto - la Alpa Rejno - kaj la posta parto - la Supra Rejno - kiuj ambaŭ fluas tendence norden, la rivero en tiu parto esence fluas okcidenten, kaj survoje falas de 395 metroj ĝis nur 252 metroj super la marnivelo: aparte imprese montras tiun subiĝon la Rejn-Akvofalo apud Ŝafhaŭzo.
Plejparte (do escepte de iuj malgrandaj enklavoj respektive eksklavoj, laŭ starpunkto) la norda bordo de tiu riveroparto apartenas al Germanio, pli ekzakte ties federacia lando Baden-Virtembergo, kaj la suda parto al Svislando, pli ekzakte (de oriento al okcidento) al ties kantonoj Ŝafhaŭzo, Turgovio, Zuriko, Argovio, Bazelo Kampara kaj Bazelo Urba.
Sim Mir
Sim Mir (monda lingvo) estas planlingvo kreita de brazila eks-esperantisto Jorge de Oliveira dum 1990-aj jaroj en Recife kaj reprezentata en 2005.
Alta Rejno
Pli grandaj urboj ĉe la regiono Alta Rejno estas Stein ĉe Rejno, Ŝafhaŭzo, Waldshut-Tiengen, Laufenburg, Bad Säckingen, Rheinfelden kaj Bazelo.
Pli grandaj alfluoj de tiu parto de la Rejno estas la riveroj Turo, Töss, Glatt, Wutach kaj Aro.
Sim Mir
Eksteraj ligiloj
http://www.angelfire.com/wizard2/simmirport/
Alta Rejno
Al la nomo de la riveroparto en Baden-Virtembergo ankaŭ alludas la nomo de la regiono Alta Rejno-Bodenlago.
Atentu ne konfuzi la esprimon "Alta Rejno" kun la franca departemento Haut-Rhin, kiu situas pli norde borde de la Supra Rejno.
Thomas S. Monson
Thomas Spencer MONSON (naskiĝinta la en Sallaga Urbo, Usono, mortinta la, samloke) estis aŭtoro kaj religia gvidanto kaj la 16a prezidento de la Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj. Kiel prezidento, Monson estas konsiderata de la mormonoj kiel "profeto, viziulo kaj revelacianto" de la volo de Dio sur la tero. Monson pasigis la plejparton de sia vivo en diversaj postenoj de la mormona eklezio.
78578 Donpettit
78578 Donpettit estas malgranda malhela asteroido de la ĉefa ekstera asteroida zono malkovrita la de la usona amatora astronomo Robert D. Matson sur fotografioj faritaj en la kadro de la kampanjo NEAT elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).