cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arĝento
Aplikoj
Arĝentarto estas la arto konverti metalfoliojn el arĝento en ujoj kaj aliaj iloj surtablaj (pladoj, bovloj, pokaloj, kandelingoj, vazoj, kruĉoj, urnoj, ktp.), manĝiloj (arĝenta manĝilaro), kaj aliaj artikloj de arĝenta hejmilaro, preĝejaj iloj aŭ skulptarto. Ĝi povas inkludi ankaŭ la faradon de juvelarto.
Proksimume la 70% de la tutmonda produktado de arĝento estas uzata por industriaj celoj, kaj la 30%, por financaj celoj; granda parto de tiu metalo estas uzata en juvelarto, sed ties plej gravaj uzoj okazas en la fota industrio, kemio, medicino kaj elektroniko.
Laŭ Francisko Azorín Arĝento estas Brileblanka valora metalo, uzata por artaj objektoj k. monero. El tio li derivigas arĝenti kiel surkovri per maldika tavolo de arĝento, arĝentisto, arĝentkolora kaj arĝentsona.
Nielo estas nigra miksaĵo, plej ofte el sulfuro, kupro, arĝento, kaj plumbo, uzata en artaĵoj.
Historio
Arĝento estis unu el la sep metaloj konataj en la antikveco de la prahistoriaj homoj kaj kies malkovro estas tiele perdita en la frua komenco de la historio de la homaro. Pli precize, la tri metaloj de la grupo 11, nome kupro, arĝento kaj oro, estas en la elementa formo en la naturo kaj estis probable uzata kiel la primitivaj formoj de mono kontraste al la simpla natura interŝanĝo. Tamen, male al la kupro, la arĝento ne kondukis al la kresko de la metalurgio pro ties malalta struktura forteco, kaj estis plej ofte uzata orname aŭ kiel mono. Ĉar arĝento estas pli reakcia ol la oro, la liverado de natura arĝento estis multe pli limigitaj ol tiuj de oro. Por ekzemplo, arĝento estis pli multekosta ol oro en Egipto ĝis ĉirkaŭ la 15a jarcento a.K.: ŝajne la egiptoj separis la oron el la arĝento pere de varmigado de metaloj kun salo, kaj poste mapliigante la arĝentan kloridon produktita al la metalo.
Arĝento estis uzata dum miloj da jaroj por ornamaĵoj kaj iloj, komerco, kaj kiel bazo por multaj monersistemoj. Ties valoro kiel valormetalo estis dumlonge konsiderata duaranga nur post oro. La kemia simbolo Ag derivas el la Latina vorto por "arĝento", nome argentum (kompare kun antikva greka ἄργυρος, árgyros), el la pra-hindeŭropa radiko *h₂erǵ- (iame rekonstruita kiel *arǵ-), signife "blanka" aŭ "brila". Arĝento estis konata ekde antikvaj tempoj; ĝi estis menciita en la Biblia Genezo. Metalrubejoj trovitaj en Malgranda Azio kaj en la insuloj de la Egea Maro indikas ke arĝento estis separata el plumbo jam ĉe la 4-a jarmilo a.K. uzante surfacan minadon. Unu el plej fruaj ekzemploj de arĝentaj elfosejoj en Eŭropo estis Sardio en komenca Ĥalkolitiko.
Ne estas malfacile imagi la efikon kiun devis produkti ĉe prauloj (kiuj estis ĉizintaj kaj polurintaj ŝtonojn, kiuj trovis kaj uzis la kupron kaj poste la stanon, kaj eĉ sukcesis fari alojojn de ambaŭ pere de la fajro por akiri bronzon) la malkovro de metalo rara kaj malofta, de blanka koloro, porĉiama brilo kaj nesensiva al la fajro kiu fandis aliajn metalojn. Tia gapo estis la tialo por la atribuo al la metalo de singularaj propraĵoj, kiujn la aliaj metaloj malhavis, escepte pri la oro kompreneble; oni supozis ke ambaŭ estas donacoj de la naturo, formitaj respektive unu de la influo de la Luno, kaj la alia de la Suno. La aliaj, malnoblaj metaloj, estis ligitaj al la ŝanĝoj kaj transformoj, kiuj pere de la rudimentaj rimedoj tiame disponeblaj povus esti produktitaj; tamen tre malproksime de la perfekto de la arĝento kaj de la oro. Ne strangas ke pro tio aperis la ideo de la transmutacio de la metaloj kiel malsukcesa klopodo perfektigi tiujn malnoblajn metaloj, kio okazigis la aperon de la unuaj doktrinoj de la Alkemio. Partikulare taŭga ŝajnis por tiu celo la hidrargo, en kiu oni observis la aspekton kaj koloron de la arĝento, ĝis tia puknto ke oni donis al ĝi la nomon "hydrargyrum" (nome likva arĝento) el kie devenas ties kemia simbolo (Hg).
La arĝento, kiel la ceteraj metaloj, utilis por la prilaborado de milit-armiloj kaj poste ĝi estis uzata en la fabrikado de iloj kaj ornamaĵoj, el kio oni etendis ĝin al la komerco, kiam oni uzis ĝin por stampi la unuajn monerojn el arĝento kio venis konstitui la bazon de la monsistemo de nombraj landoj. La stabileco de la romia valuto depende iĝis ligita al alta grado de la liverado de arĝentaj etalonoj, kiun romiaj ministoj produktis je skalo senparalela antaŭ la malkovro de la Nova Mondo. Atinginte pintan produktadon de 200 t por jaro, ĉirkaŭkalkulita arĝentostoko de 10,000 t cirkulis en la Romia ekonomio en la mezo de la 2a jarcento n.e., kvin al dek fojojn pli granda ol la kombinita kvanto de arĝento disponebla ĉe la mezepoka Eŭropo kaj ĉe la Kaliflando ĉirkaŭ la jaro 800. Financaj funkciuloj de la Romia Imperio priokupiĝis pri la perdo de arĝento por pagi tre petitan silkon el Sinica (Ĉinio). Oni faris minojn jam en Lavrion dum la jaro 483 a.K.
En la Evangelioj, la disĉiplo de Jesuo Judaso Iskarioto fifamiĝis ĉar ricevis kompenson de 30 arĝentajn monerojn el religiaj estroj de Jerusalemo por denonci Jesuon Nazaretan al la soldatoj de la Suprema Pastro Kajafas.
La Ĉina Imperio dum plej el sia historio ĉefe uzis arĝenton kiel rimedo de ŝanĝo. Poste, eĉ jam en la 19a jarcento, la minaco al la ekvilibro de pagoj de Unuiĝinta Reĝlando el ĉinaj komercistoj kiuj postulis pagojn el arĝenton ŝanĝe por teo, silko, kaj porcelano kondukis al la Opia milito ĉar Britio devis trovi vojon por direkti la ekvilibron en pagoj, kaj ili decidis fari tion vendante opion produktitan en sia kolonio de Brita Hindio al Ĉinio.
Islamo permesis al islamanoj porti arĝentajn ringojn en la etfingro de ĉiu mano. Muhammad mem portis arĝentan sigelringon.
En Ameriko, antaŭ-Inkaaj civilizoj jam uzis alttemperaturan arĝent-plumban alojigan teknologion en la jaroj 60–120 n.e.
En 1516 Juan Díaz de Solís malkovris en Sudameriko la tiam nomita mar Dulce (dolĉa maro) kiu poste Sebastiano Kaboto nomigis kiel Río de la Plata (rivero de la arĝento), laŭ la kredo ke tie abundis la aprezata metalo, kaj de kie nomiĝos la lando Argentino. Jarojn poste, la trovo de grandaj rezervoj el arĝento en la Nova Mondo nome en Zacatecas, Meksiko, Potosí kaj Taksko en Bolivio kaj Paramillos de Uspallata, en Argentino, kaj ties importado al Eŭropo, okazigis longan periodon de inflacio, kiu ne okazis limigite al Hispanio, nome la kolonia imperio, kaj disvastigis tra tuta Eŭropo; la fenomeno estis studata de Earl Jefferson Hamilton, kiu en 1934 publikigis la libron American Treasure and the Price Revolution in Spain, 1501-1650.
Centra Eŭropo iĝis la centro de la produktado de arĝento dum la Mezepoko, ĉar la kuŝejoj de la areo ĉirkaŭ la Mediteraneo ekspluatitaj de la antikvaj civilizoj estis jam elĉerpitaj. Arĝentaj minoj estis malfermitaj en Bohemio, Saksio, Erzgebirge, Alzaco, la regiono Lahn, Siegerland, Silezio, Hungario, Norvegio, Steiermark, Salcburgo, kaj sudo de la Nigra Arbaro. Plej el tiuj ercoj estis tre riĉaj en arĝento kaj povus simple esti separataj mane el la cetera rokaĵaro kaj poste fandita; oni trovis ankaŭ kelkajn kuŝejojn de natura arĝento. Multaj el tiuj minoj iĝis baldaŭ same elĉerpitaj, sed kelkaj el ili restis aktivaj ĝis la Industria Revolucio, antaŭ kiu la tutmonda produktado de arĝento estis ĉirkaŭ nur 50 tunoj por jaro.
La kemia simbolo uzata de Dalton por la arĝento estis cirklo kun la litero «S» en ties centro.
Dua Mondmilito
Dum la Dua Mondmilito, malabundo de kupro kondukis al ties anstataŭo per arĝento en multaj industriaj aplikaĵoj. La usona registaro elprenis arĝenton el sia amasa rezervejo ĉe la keloj de West Point por ampleksa gamo de industriaj uzantoj. Unu tre grava uzado estis por busteniloj ĉar fabrikoj de nova aluminio bezonis ĝin por fari aviadilojn. Dum la milito, multaj elektraj konektiloj kaj ŝaltiloj estis arĝentenhavajn. Alia uzado estis por la aviadila industrio. Ĉar arĝento povas anstataŭi stanon en lutado je malalta volumo, granda kvanto de stano estis liverigita por aliaj uzoj anstataŭante la registaran arĝenton. Arĝento estis uzita ankaŭ kiel respegulilo en serĉolumoj kaj aliaj tipoj de lampoj. Arĝento estis uzita en nikelmoneroj dum la milito por ŝpari tiun metalon por ties uzado en ŝtalaj alojoj.
La Projekto Manhattan por disvolvigi la atoman bombon uzis ĉirkaŭ 14,700 tunojn da arĝento prunteprenita el la Usona Trezoro por kalutronaj solvaĵoj por la elektromagneta separada procezo en la Nacia Sekureca Komplekso Y-12 ĉe la Nacia Laboratorio Oak Ridge. Post la fino de la milito, la arĝento estis redonita al la trezorkeloj.
Produktado
La tutmonda produktado de arĝento dum 2011 atingis totalon de 23 800 tunoj. La ĉefaj landoj produktantoj de arĝento estas Meksiko kaj Peruo kiuj korespondas per si mem al 1/3 de la tutmonda produktado de arĝento.
Rezervoj
Laŭ la informo havigita en la ĉiujara informaĵo de la United States Geological Survey (USGS), la ĉirkaŭkalkuloj indikas ke la konataj rezervoj de arĝento en 2011 je tutmonda nivelo atingus 530 000 tunojn de fajna arĝento. Kaĵ laŭ la ĉirkaŭkalkuloj de USGS, en Peruo ekzistus ĉirkaŭ 120 000 tunoj ekonomie kaj enspezige espluateblaj, ekvivalentaj al la 23% de la totalo de tutmondaj rezervoj de la mineralo; sekve de Pollando kun 85 000 tunoj ekonomie kaj enspezige espluateblaj, ekvivalentaj al la 16% de la totalo de tutmondaj rezervoj de la mineralo.
Efiko sur vivaj organismoj
La arĝento ne estas venena sed la majoritato de ties saloj ja estas venenaj kaj povas esti kancerigaj. La komponaĵoj kiuj enhavas arĝenton povas esti absorbitaj de la cirkula sistemo kaj stokiĝi en diversaj histoj okazigante argirion, nome malsano kiu konsistas en la griziga kolorigo de haŭto kaj mukozoj kiu ne estas damaĝa.
Ekde Hipokrato oni konas la efikon kontraŭmikroban de la arĝento kaj laŭlonge de la historio oni komercigis, kaj oni komercigas ankoraŭ nuntempe, diversajn rimedojn por granda vario de malsanoj.
En junio de 2013 oni publikigis studon kiu pruvis ĉe musoj ties terapeŭtan utilon kiel antibiotiko. "Nia laboro estas la unua kiu malĉifras la mekanismjn pere de kiuj la arĝento mortigas la mikroorganismojn. La arĝento estas kvazaŭ ĉevalo de Trojo kiu malfermas la ĉelajn pordojn al la antibiotikoj", diras la Dro. José Rubén Morones-Ramírez, esploristo de la Universidad Autónoma de Nuevo León (Meksiko) kaj kunaŭtoro de la studo. La Dro. Morones-Ramírez troviĝas aktuale en la Medicina Instituto Howard Hughes, de la Universitato de Bostono, en Usono.
Estas agnoskita ke la solvitaj saloj de arĝento, ĉefe la arĝenta nitrato (AgNO3), estas mortigaj laŭ koncentraĵoj de ĝis 2 gramoj. La arĝentaj komponaĵoj povas esti absorbitaj malrapide fare de la korpaj histoj, okazigante la sekvan pigmentadon blueca aŭ nigreca de la haŭto, efiko konata kiel argirio.
Krome:
La troa kronika ekspono al komponanto aŭ variaj komponantoj de la arĝento havas la jenajn efikojn ĉe la animaloj en laboratorio:
La troa kronika ekspono al komponanto aŭ variaj komponantoj de la arĝento havas ŝajne la jenajn efikojn ĉe homoj; efikoj kiuj ankoraŭ devas estis konfirmataj pere de postaj esploradoj:
Bugha al-Kabir
Bugha al-Kabir aŭ Bugha la Granda, ankaŭ konata kiel Bugha al-Turki ("Bugha la turko"), estis tjurklingva generalo el la 9-a jarcento kiu servis la abasidojn.
Li estis el tjurka origino, kaj estis akirita kune kun siaj filoj kiel milita sklavo de al-Mu'tasim en 819/820. Unue li estas menciita en 825, kaj poste denove en 835, kiam li gvidis plifortigojn en la batalo kontraŭ la ribelemaj ribeluloj de Babak Ĥoramdin. Bugha ankaŭ partoprenis la kampanjon Amorium de Mu'tasim en 838, kaj poste servis kiel la ĉambelano de la kalifo. En 844/845 li subpremis ribelon de la beduenaj triboj de centra Arabio. Poste li ludis gravan rolon por detrui la armenan ribelon de 850-855.
George Burnutjan
George A. Bournoutian (perse: جورج بورنوتیان, 25 septembro 1943, Esfahano, Irano - 22-an de aŭgusto 2021) estis iran-usona profesoro, historiisto, kaj aŭtoro el armena deveno. Li estis Profesoro pri Historio ĉe Iona College kaj aŭtoro de pli ol 30 libroj, precipe temigante armenan historion, Iranon kaj Kaŭkazion. Li instruis iranan historion ĉe Universitato de Kalifornio ĉe Los-Anĝeleso, kaj armenan historion ĉe Universitato Kolumbio, Universitato Tufts, Novjorka Universitato, Universitato Rutgers, Universitato de Konektikuto, Universitato Ramapo kaj Glendale Community College. Bournoutian ankaŭ estis unu el la 40 redaktistoj de la Encyclopaedia Iranica.
12540 Picander
12540 Picander estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Internacia Tago de Jogo
Internacia Tago de Jogo (angle: International Day of Yoga) − festo proklamita la 11-an de decembro 2014 de Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj laŭ iniciato de la ĉefministro de Barato Narendra Modi kaj dediĉita al popularigo de jogo, kiu estas korpa, mensa kaj spirita praktiko, kiu originis en Barato. Por festado oni elektis la tagon 21-a de junio, sugestita kiel la plej longa tago de la jaro en Norda duonglobo, kaj havas specialan signifon en multaj mondopartoj.
La inaŭguro okazis en Eŭropa Parlamento la 21-an de aprilo 2015, dum kiu parolis Ravi Shankar, kaj Nirj Deva el Srilanko diris: Ni en la Eŭropa Parlamento kun fiero organizas la eventon pri jogo antaŭ oficialaj solenaĵoj de la 21-a de junio.
2020
Temo por la tago estas "Jogo hejme kaj jogo kun familio"
Regiono Mopti
La regiono situas en la Sahela zono. Ĝis la 1970-aj jaroj, la regiono eksportis rizon, fiŝon kaj bovojn. Pro la sekego en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj mankas la necesaj nutraĵoj en la regiono.
Distriktoj estas Bandiagara, Bankass, Djenné, Douentza, Koro, Mopti, Ténenkou, Youwarou
Aleksej Suvorin
Aleksej Sergejeviĉ Suvorin (Алексей Сергеевич Суворин; la, Korŝevo, Voroneĵa gubernio — la , Carskoje Selo, Rusia imperio) estis rusa publikigisto kaj ĵurnalisto, eldonisto de gazetoj kaj libroj kies publikiga imperio havis konsiderindan influon dum la lastaj jardekoj de la Rusia Imperio.
Li komencis sian karieron kiel instruisto en provinco, daŭrigis kiel liberala ĵurnalisto en Sankt-Peterburgo, sed, kiel multaj liaj samtempuloj, grave ŝanĝis sian socio-politikan vidpunkton, laŭgrade transirante al naciismo. Li estis unu el gravaj subtenantoj de Anton Ĉeĥov, sed poste ili distanciĝis, ĉefe kiam Suvorin iĝis malpli liberala kaj apoganto de antisemitismo. Tiam li engaĝiĝis en teatro kaj fondis sian propran kompanion.
Dmitrij Ŝostakoviĉ
Dmitrij ŜOSTAKOVIĈ (Дмитрий Дмитриевич Шостакович; naskiĝis la 25-an de septembro 1906 en Sankt-Peterburgo, la Rusia imperio — mortis la 9-an de aŭgusto 1975, Moskvo, Sovetunio) estis la sovetia komponisto.
Li lernis ludi la pianon de sia patrino kaj eniris en 1919 la konservatorion de Petrogrado ĝis 1925, kie li lernis pianon kaj komponadon.
Li verkis sian unuan simfonion en 1925, kaj ĝi tuj rivelis la junan verkiston, kiam Bruno Walter direktis ĝin je la 5-a de majo 1926 en Berlino. La nova soveta registaro mendis la duan simfonion por la deka datreveno de la Oktobra revolucio.
De 1925 ĝis 1935 li verkis avangardistajn komponaĵojn, inter kiuj la plej gravaj estas liaj operoj La Nazo en 1930 kaj Damo Makbeto de la Mcenska distrikto en 1934. Tiu lasta ekokazigis skandalon en Novjorko kaj fortegajn kritikojn el la stalina registaro, kiu malpermesis ludi ĝin. Tio, kaj eble ankaŭ lia edziĝo kaj patriĝo, alvenigis Ŝostakoviĉ-on al pli klasika muziko. Li retrovis la favoron de la sovieta registaro kun sia kvina simfonio en 1937. Dum la Dua mondmilito li verkis pri la heroeco de la soveta popolo, tiam lia kortuŝa sepa simfonio ("Heroa simfonio"), verkita dum kaj pri la sieĝo de Leningrado, estis ludita en Usono dum la sezono 1942 sesdek du fojojn.
Li mortis la 9-an de aŭgusto 1975, verkinta dekkvin simfoniojn, dekkvin konĉertojn, du operojn, tri dekojn da filmmuziko, multajn ĉambromuzikajn verkojn, inter kiuj dekkvin arĉaj kvartetoj, kaj multajn variajn aliajn verkojn kaj kantojn.
40209 Morrispodolak
40209 Morrispodolak estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la 16-an de septembro 1998 en la kadro de la astronomia kampanjo Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sudoriente de Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Morris Podolak, Profesoro pri planedoscienco ĉe la Universitato de Tel-Avivo, kies longa kariero inkludas studon pri la formiĝo de la gasgigantoj, protostelaj diskoj, kaj la stukturo kaj evoluo de la kometoj.
Tetbury
Tetbury estas urbeto en la distrikto Cotswold, la orienta triono de la graflando Gloucestershire (Glosterŝiro) en la regiono sudokcidenta Anglio de Britio. Laŭ la censo de 2011 la urbeto havis 5472 loĝantojn.
Historio
Tetbury situas en la loko de antikva remparburgo, kiu jam en la epoko de la anglosaksoj, probable en la jaro 681 laŭ ordono de la reĝo Ine, estis anstataŭigita per monaĥejo.
Barbès - Rochechouart (pariza metrostacio)
Barbès - Rochechouart [baʁbɛs ʁɔʃəʃwaʁ] estas stacio sur linioj 2 kaj 4 de la Metroo de Parizo; ĝi situas inter la 9-a, 10-a kaj 18-a arondismentoj de Parizo.
Stacio
En tiu ĉi stacio, Pierre Georges, alidire Colonel Fabien, faris la tion kion oni konsideras kiel la unuan atencon kontraŭ okupacia soldataro, nome mortigante aspiranton Moser, militisto de Kriegsmarine.
Oberweser
Oberweser - prononco  - estas loĝloko kaj eksa komunumo en Germanio, kiu komence de 2020 kun la antaŭe najbara komunumo Wahlsburg fuziis al nova komunumo Wesertal. La loĝloko troviĝas en la distrikto Kassel de la federacia lando Hesio. Fine de la jaro 2018 la tiutempa komunumo havis 3158 loĝantojn. Ĝi ampleksis interalie la loĝlokon Gieselwerder, kiu ekde 1971 apartenis al la nun eksa komunumo Oberweser, ĝis la fuzio fine de 2019 estis la administra centro de Oberweser kaj ankaŭ estas la administra sidejo de la nova komunumo.
Villa Carcina
Villa Carcina estas komunumo de Italio.
13862 Elaiso
13862 Elaiso estas malgranda malhela troja asteroido de Jupitero, orbitanta ĉe de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero, La asteroidoj, kiuj tie orbitas, formas la.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la dum la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de Elaiso, filino de Aniuso, kiu havis la kapablo aliformi berojn en oliv-oleo. Ŝi kaj siaj ambaŭ fratinoj Oeno kaj Spermo, kiuj havis la povon krei vinon kaj tritikon, helpis provizi la grekan ŝiparon de Agamemno irante al Trojo; ŝi estis aliformita en kolombinoj por eskapi el homforkapto far'de la grekoj.
Melgar de Arriba
Melgar de Arriba [melGAR deaRIba] estas municipo en la nordo de la provinco Valadolido, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al komarko Tierra de Campos en la nordo de la provinco. Melgar de Arriba estas etimologie komprenebla kiel Luzernejo de Supro aŭ eĉ "Draŝejo de Supro". Ambaŭ konceptoj videblas en la du supraj kvaronoj de la blazono.
Somero
La somero estas la plej varma el la kvar sezonoj.
Melgar de Arriba
Geografio
Ĝia municipa teritorio estas formata de unusola loĝloko, okupas totalan areon de 35,00 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 153 loĝantojn. Ĝi perdis 750 loĝantojn el la 1850-aj jaroj pro migrado al urbaj areoj. Ĝi distas 92 km de Valadolido, provinca ĉefurbo.
Somero
Kalendare komenciĝas tio sur la norda hemisfero la 21-an de junio kaj finiĝas la 23-an de septembro.
Melgar de Arriba
Geografio
Parto de ĝia municipa teritorio estas integrita ene de la Birdoprotekta Zono ZEPA nome La Nava-Campos Norte​ apartenanta al la Reto Natura 2000.
Somero
La astronomia somerkomenco, ankaŭ nomata somera solstico, estas la tago, kiam la suno staras direkte super la norda tropiko (aŭ tropiko de kankro). Poste iĝas la tagoj pli longaj kaj la noktoj pli mallongaj sur la norda duonglobo. Sur la suda duonglobo tiam komeciĝas la vintro.
Melgar de Arriba
Historio
En Mezepoko okazis reloĝado. La areo apartenis al la Regno Leono kaj poste al la Regno Kastilio. Fruaj mencioj estis Castrum Melgare, Melgar de Suso, Melgar de Forakasas, Melgar del Rey, Melgar de la Frontera, Melgar del Almirante… ĝis Melgar de Arriba. Inter 1172 kaj 1275 ĝi apartenis al Fernando Rodríguez de Castro "el Castellano", membro de la familio Castro, kiu ricevis ĝin el la monarko, ĉar antaŭe estis apartenanta al la grafo Osorio Martínez, forpasinta en la Batalo de Lobregal, okazinta en 1160.​ Ĝi floris en la 15-a jarcento kiel ĉefurbo de la Graflando de Melgar. En la 17-a jarcento dekadencis kaj en la 18-a jarcento rekuperiĝis. Meze de la 19-a jarcento atingis pinton de 900 loĝantoj.
Somero
La meteorologia somero komenciĝas la 1-an de junio kaj finiĝas la 31-an de aŭgusto.
Melgar de Arriba
Historio
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj) kaj brutobredado kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).
De la historia pasinteco restis vizitindaj vidindaĵoj el kiuj menciindas la preĝejo de Sankta Mikaelo kun gotika ĉefretablo kaj la preĝejo de Santiago kiel mudeĥara konstruaĵo de la 15-a jarcento, de kiu oni konservas nur kelkajn ruinojn kaj la sonorilturon.
Somero
Proverbo
Ekzistas proverboj pri somero en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof :
Ĝeneralaĵoj pri scienco
La sekva skizo estas disponigita kiel topika superrigardo de scienco.
Tablomonto (konstelacio)
Tablomonto estas konstelacio de tera ĉielo.
Ĝeneralaĵoj pri scienco
Scienca metodo
Scienca metodo - aro da teĥnikoj por esplorado de fenomenoj kaj akirado de nova scio, same kiel por korektado kaj integrado de antaŭscio. Ĝi estas bazita sur observebla, empiria, mezurebla indico, kaj kondiĉigita de leĝoj de rezonado kaj dedukta kaj indukta.
Branĉoj de scienco
Branĉo de scienco - sekcioj ene de scienco kun respekto al la ento aŭ sistemo koncernita, kiu tipe ampleksas sian propran terminologion kaj nomenklaturon.
Fiziko
Fiziko estas la scienco pri la naturo kiu priskribas la fundamentajn ecojn, la movadon, kaj la interagojn de la konstituantoj de la Universo. Fizikistoj priskribas tion ĉi en terminoj de la movokvanto kaj energio de la konsisteroj kaj la interagaj fortoj inter la konsisteroj. La tempa naturo de agado ĉe distanco de fortoj estas priskribitaj de fizikistoj per fundamentaj partikloj. Ekzemple, la fotono peras la elektromagnetan interagon inter elektrono kaj protono. Fizikistoj ĉiam premas por pli fundamenta priskribo de la konsistaĵoj de naturo; kaj tiel per priskribo de komponantoj de "fundamentaj" partikloj, per ekzemple kvarkoj.
Kemio
Kemio aŭ ĥemio estas la scienco, kiu studas:
Ĉia materio apartenas al unu el la du ĉefaj kategorioj: aŭ pura substanco aŭ miksaĵo. Gravas rimarki, ke ekzistas signifa diferenco inter la terminoj substanco kaj pura substanco. Substanco estas ĝenerala termino por iu ajn speco de materio.
Ekonomiko
Ekonomiko ne estas konsiderata kiel scienco laŭ kelkaj pensuloj.
Filozofio
Akademia filozofio estas konsiderata kiel scienco laŭ iuj. Aliaj diras, ke filozofio ne estas scienco, sed ĝi estas anstataŭ pioniro de ĝi.
La rolo de filozofio estas ankaŭ filozofia demando.
Anizila heksanato
Anizila heksanato aŭ  C14H20O3 estas organika aromata komponaĵo rezultanta el interagado de heksanata acido kaj anizila karbinolo, senkolora aŭ flaveca likvaĵo solvebla en etanolo kaj duetila etero, kaj nesolvebla en akvo. Ĝi uzatas en kemiaj sintezoj en la fabrikado de parfumoj, kosmetikaĵoj kaj en la nutroindustrio. Heksanato de anizilo apartenas al la funkcia grupo de la esteroj kaj uzatas kiel gustiga kaj odorigagento por doni mildajn gustojn je anizo al konfitaĵoj, dolĉaĵoj kaj en medicinaĵoj.
Jiro Takeda
Jiro Takeda (武田 治郎, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Cerezo Osaka kaj Vissel Kobe.
Migennes
Geografio
Migennes etendiĝas sur 16,58 km², kaj havis 7243 loĝantojn laŭ la lasta oficiala censo, tiel ke la loka loĝdenso estas 437 homoj po kvadrata kilometro. La komunumo situas en Yonne, en la nordokcidenta parto de Burgonjo.
Historio
La departemento Yonne estis oficiale kreita la 4-an de marto 1790 dum la franca revolucio.
Okaze de la municipa baloto de 2014 venkis en la komunumo S-ro François Boucher, kiu do fariĝis la loka urbestro.
Okaze de la eŭropaj balotoj, Eŭropo - Demokratio - Esperanto ricevis 2 voĉojn (0,11%) en 2004 kaj 2 voĉojn (0,12%) en 2009.
Administrado
Migennes apartenas al la kantono de Migennes. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Auxerre, unu el la tri arondismentoj de la departemento Yonne.
Ildikó Csató
Kariero
Ildikó Csató diplomitiĝis en 1984 en mezlernejo de sia naskiĝurbo. Ŝi publikigis en gazetoj Reggeli Újság, Várad kaj en eldonaĵoj de Hungarujo.
GAB
La vorto havas plurajn signifojn:
Umarizal
Umarizal estas urbo de la brazila subŝtato Norda Rio-Grando. Fondita en 1958, la municipo havas 10.913 loĝantojn.
Migennes
Famuloj
Cédric Pineau estas biciklisto, kiu finIs 133-a en rondiro de Francio 2012.
Ara Güler
Ara GÜLER (armene: Արա Կիւլեր; naskiĝinta la en Istanbul, mortinta la  samloke) estis turkia fotisto de armena origino. Li rangis inter la plej gravaj fotistoj de sia lando.
Vivo kaj kreiva agado
Filo el apotekista familio li estis, kiu translokiĝis en al 1910-a jaroj el la anatolia eturbo Şebinkarahisar al Konstantinoplo. Fascinite per la kinejoj li komencis trejniĝon aktoran ĉe Muhsin Ertuğrul antaŭ studo de ekonomiko. Finfine li decidis iĝis fotoĵurnalisto. La devigan soldatadservon li plenumis en motorigita infanteribataliono de la 3-a tanko-brigado.
Ekde 1950 li deĵoris por la gazeto "Yeni İstanbul", poste li estis korespondanto pri la Malproksima Oriento por internaciaj revuoj renomitaj kiel Time Life, Paris Match aŭ Stern. En 1956 li renkontis Henri Cartier Bresson kaj Marc Riboud; Bresson varbis lin sukcese por la agentejo Magnum Photos. Post milita sero li transprenis en 1961 la postenon de ĉefo de la fotoredakcio de la gazeto "Hayat". Nek mankis internaciaj dungiĝoj en Japanio, Norda Ameriko kaj Eŭropo.
Por siaj verkoj li ofte honoritis: en 1961 "Photography Annual" taksis lin unu el la sep plej bonaj fotistoj de la tuta mondo. En 1962 li iĝis Leica-majstro, en 1968 la novjorka muzeo pri Modernaj artoj elektis lin inter la dek majstrojn de kolorfotado. En 1999 li premiitis kiel fotografo de la jarcento. Por Güler nomitis krome kafejo proksime de la İstiklal-avenuo en Istanbulo. Post longa malsano li mortis en la aĝo de 90 jaroj. von 90 Jahren.
Ferenc Papolczy
PAPOLCZY Ferenc (pro. papolci) estis hungara kuracisto pri oftamologio naskita en Nadjvarado la 19-an de novembro 1901 kaj mortinta en Budapeŝto la 24-an de junio 1971.
GAD
La vorto havas plurajn signifojn:
Borgo Lares
Borgo Lares ekde 2016 estas komunumo de Italio: ĝi komence de 2016 ekestis el la antaŭaj loglokoj Bolbeno kaj Zuclo. La nova komumumo situas en la regiono Trentino kaj Supra Adiĝo/Sudtirolo kaj en ties pli suda provinco Trento, en la nordo de la ŝtato. Najbaraj komunumoj estas Bleggio Superiore, Ledro, Sella Giudicarie, Tione di Trento kaj Tre Ville.
Batalo de Gettysburg
La Batalo de Gettysburg [prononcita kvazaŭ GEtisberg] (1-a ĝis 3-a de julio, 1863) estis batalo apud Gettysburg, Pensilvanio de la Kampajno Gettysburg de la Usona Enlanda Milito. Ĝi estas la batalo kun la plej multaj perdoj de tiu milito, kaj estas ofte citita kiel la turnpunkto de la milito. La armeo de major-generalo George Gordon Meade de la Unia armeo venkis atakon de la armeo de Generalo Robert E. Lee de norda Virginio de Konfederaciitaj Ŝtatoj de Ameriko. La batalo finigis la nordan invadon de la armeo de Lee.
Phaoniinae
- jen la latina-zoologia nomo en plurala formo - estas unu el ses biologiaj subfamilioj de la familio Muskedoj, Muscidae, kaj de la superfamilio Muskoedoj, Muscoidea. Ili ĉiuj apartenas al la insekta subordo braĥiceroj, brachycera, kiuj neformale kutime ĉiuj nomatas "muŝoj". La subfamilio plu divideblas al pluraj biologiaj triboj.
Batalo de Gettysburg
La du armeoj ekkoliziis en Gettysburg la 1-an de julio 1860, tial Lee urĝe koncentris sian armeon tie. Malaltaj krestoj ĉe la nordokcidento de la urbo estis defenditaj unue per unia kavalerio, kiu baldaŭ estis plu armita de du korpusoj de Unia infanterio. Tamen, du grandaj konfederaciitaj korpusoj atakis ilin de la nordokcidento kaj nordo, ektrompante la rapide disvolvitajn batalliniojn de la Unio, pelante la defendintojn fuĝantajn tra la stratoj de la urbo al la montetoj apude sudaj.
Dum la dua tago de batalo, plejparte de ambaŭ armeoj kolektiĝis. La unia linio estis formita en defenda formo kiel fiŝhoko. Lee lanĉis pezan atakon ĉe la unia maldekstra flanko, kaj feroca batalado ekbruliĝis ĉe variaj lokoj tie. Ĉe la Unia dekstro, manifestacioj pligrandiĝis al plenskalaj atakoj. Trans la batalejo, malgraŭ grandaj perdoj, la uniaj defendintoj tenis siajn liniojn.
Je la tria tago de batalo, la 3-a de julio, batalado rekomencis sur Monteto Culp, kaj kalvariaj bataloj bruligis oriente kaj sude, sed la ĉefa evento estis aŭdaca infanteria atako de 12.500 konfederaciuloj kontraŭ la centro de la unia linio ĉe Tombeja Kresto. Ekatako de la Konfederacia Armeo estis forpuŝita de artileria kaj muskeda pafado rezultante de grandaj perdoj al la Konfederacia Armeo. Lee estris sian armeon al longa turmenta fuĝado al Virginio. Inter 46.000 kaj 51.000 usonanoj estis perditaj en la tri-taga batalo. Tiujare en novembro, Prezidento Lincoln uzis la dediĉan ceremonion por la Nacia Tombejo Gettysburg por honori la falintojn kaj redifini la kialon de la milito en sia historia Diskurso apud Gettysburg.
Fono kaj movado al batalo
Ĵus post la Armeo de Norda Virginio gajnis decidegan venkon super la Armeo de la Potomako ĉe la Batalo de Chancellorsville la 30-an de aprilo ĝis la 6-an de majo 1863, Robert E. Lee decidis duan invadon de la Norda Unio. (La unua invado estis la malsukcesa Marilanda Kampajno de septembro 1862.) Tia movo estus fuŝita la Uniaj planoj por la somera kamapjn-sezono kaj eble helpus la sieĝitan konfederacian garnizonon ĉe Vicksburg. Tia venko permesus la Konfederaciuloj enspezi de la riĉaĵoj de la riĉaj nordaj farmbienoj dume dum donante al militsufera Virginio plej bezonan ripozon.
Plue, la 72000-soldata armeo eble minacus Filadelfio, Baltimore, kaj Vaŝingtono, kaj eble plifortigus la kreskantan pacmovadon en la Nordo.
Do, je la 3-a de juno, la armeo de Lee komencis translokiĝi norden de Fredericksburg. Por plirendimentigi liajn komandojn, Lee reorganizis liajn du grandajn korpusojn al tri novaj korpusoj.
Ĥustupo
Ĥustupo (armene: Խուստուփ Ĥustup) estas monto situante en la suda provinco de Armenio, Sjuniko, sude de la urbo Kapan. La alteco de la monto estas 3.206 metroj. La origino de rivero Vaĉagan situas ĉe la norda rando de monto Ĥustupo.
La armena popola heroo; armea gvidanto Garegin Nĵdeh estas entombigita sur la deklivoj de la monto Ĥustupo kiel li mem petis. .
István Levente Csibi
István Levente CSIBI [ĉibi] rumania hungara reĝisoro, verkisto. Li naskiĝis en Târgu Mureș en 1966.
Kariero
István Levente Csibi diplomitiĝis pri angla lingvo kaj literaturo en Universitato de Iasi. Li vivas Sfântu Gheorghe. Li estas la reĝisoro kaj artdirektoro de Mandala Mágikus Színház kaj artkonsilanto de Kulturcentro de Arcuș.
La Fantomo
La Fantomo (portugale O Fantasma) (2000) estas portugala filmo de João Pedro Rodrigues, lia unua longfilmo. Temas pri amrilatoj kaj pasio en la kadro de samseksemaj rilatoj, en la urbaĉa  etoso de Lisbono (Portugalio).
Pro la aŭdaco de la temo kaj pro eksplicita seksumado, ĝi estas unu el la malmultaj portugalaj filmoj bone konata fore de Portugalio. Ĝi estis konsiderata kiel unu el la plej bonaj filmoj de la jaro 2002 de la usona revuo Film Comment.
Miklós Ligeti
Miklós LIGETI [miklOŝ ligeti], hungare Ligeti Miklós estis elstara hungara skulptisto. Li naskiĝis en la 19-an de majo 1871 en Buda. Li mortis en la 10-an de decembro 1944 en Budapeŝto.
Vivo
Li lernis la skulptadon de Alajos Stróbl, poste li lernis en Parizo, kie li studis teknikon de Auguste Rodin kaj iomete ankaŭ la pentradon. Post la hejmenveno li faris sukcesajn skulptaĵojn kaj ankaŭ ornamaĵojn de imponaj konstruaĵoj.
Heinrich Schütz
Heinrich SCHÜTZ, en memskribaĵoj ĉiam Henrich , latinige Henricus Sagittarius (naskiĝinta la jul.: 8-an de oktobro / greg.: 18-an de oktobro 1585 en Köstritz; mortinta la jul.: 6-an de novembro / greg.: 16-an de novembro 1585 en Dresdeno) estis germana komponisto, orgenisto kaj kapelmajstro el la frubaroka epoko.
Li studis i.a. en Italio ĉe Giovanni Gabrieli kaj akiris en 1617 postenon en Dresdeno kiel muzikestro. En 1627 li komponis la unuan germanan operon Dafne, kies muziko perdiĝis.
Juneco kaj muzika edukado
Schütz naskiĝis je Köstritz (orienta Turingio) kiel dua el ok gefratoj en la gastejo Goldener Kranich de sia patro kaj estis baptita la 9-an de oktobro 1585 en la preĝejo Sankta Leonardo. Kiam li aĝis kvin jarojn, lia familio transloĝiĝis al Weißenfels, ĉar lia patro tie transprenis alian gastejon. Tie ĉi Heinrich Schütz pasigis sian infanecon. En 1599 Landgrafo Morico de Hesio-Kassel malkovris lian muzikan talenton kaj patronis lian edukadon al kantisto. Schütz lernis dank' al lia protekto ĉe la kortega lernejo je Kassel nome Collegium Mauritianum kaj povis en 1607 studi juron en la universitato de Marburgo. Samtempe li ellernis la orgenludon kaj kompozicion. Ekde 1609 ĝis 1612 Schütz komencis dank' al stipendio de la landgrafo trijaran studon en Venecio ĉe orgenisto Giovanni Gabrieli, kiun li finis per la madrigalkolekto Il Primo libro di Madrigali publikigita en 1611. Sur la mortolito Gabrieli postlasis al Schütz unu el siaj ringoj. Gabrieli estis la ununura, kiun Schütz dum sia tuta vivo nomis sia instruisto.
Post reveno el Venecio
Kiam li en 1613 revenis al Kassel, landgrafo Morico dungis lin kiel vicorgenisto. Malmultajn jarojn li deĵoris ĉe la saksa kortego kaj transprenis la estradon de la dresdenan kortegan kapelon gvidantan en Germanio, unue apud la malsaniĝema Rogier Michael same kiel kapelmajstro Michael Praetorius, kiu jam delonge laboris tie. Nur post la morto de Praetorius Schütz estis ununura kapelmajstro ĉe la saksa kortego. Tiun ĉi postenon li tenis ĝis sia vivofino. Lia transposteniĝo al Dresdeno jam ekde 1614 estis objekto de diplomataj kvereloj inter la landgrafoj kaj elektoprinco Johano Georgo la 1-a de Saksio, kiuj finiĝis nur en 1619, kiam la elektoprinco finfine sukcesis venki. En la sama jaro Schütz publikigis la Psalmen Davids, kiujn li dediĉis al sia landa reganto, kaj geedziĝis kun Magdalena Wildeck. Ili tenis du filinoj. Anna Justina mortis jam en la aĝo de 17 jaroj. Euphrosine Schütz naskiĝis en 1623 kaj geedziĝis kun la pli malfrua lepsikan urbestron Christoph Pincker. Ties filino Gertraud Euphrosine mem ne havis gefilojn.
Kiel kapelmajstro Schütz tenis la ĝeneralan inspekton super la membroj de la kortega kapelo, kiu konsistis el kantistoj kaj instrumentistoj. Kun ĝi li estis kompetenta por ĉia muziko ĉe la kortego: religia same kiel profana, por distrado kaj diservo same kiel por la politika reprezentado. Bedaŭrinde perdiĝis liaj dramaj profanaj verkoj (kantoteatraĵoj kaj baletoj), de kiuj kutime nur la tekstoj estis presitaj.
Tridekjara Milito kaj vojaĝoj
En 1618 eksplodis la Tridekjara Milito, kies katastrofaj efikoj ne nur kostis al pli ol triono de la germana loĝantaro la vivon, sed ankaŭ kaŭzis la preskaŭ kompletan ruiniĝon de germana kulturo. Schütz mem skribis pri tio, kiel la „respektinda muzika pro la kontinuaj danĝeraj militiroj en nia kara patrujo de germana nacio ne nur treege malpliiĝas, sed kelkloke estis rezignata“. Li devis siajn postulojn pri koncerta praktikado kaj instrumentaroj konsiderinde malpliigi, „por ke mia de Dio donita talento en tia nobla arto ne tute sidiĝas, sed nur kreu kaj prezentu kelkan malmultan“ (Omaĝa antaŭparolo de la unua parto de la Kleinen geistlichen Konzerte [religiaj konĉertetoj], Lepsiko, 1636). Aldoniĝis ree kaj ree pestepidemioj. Post la frua morto de sia edzino en la jaro 1625 Schütz neniam plu ĝeedziĝis.
Komence de la jaro 1626 lia dunginto elektoprinco Johano Georgo la 1-a de Saksio bezonis geedziĝfestan muzikon, ĉar lia dekkvinjara filino estis edziniĝonta komence de la venonta jaro. Schütz tamen ne rigardis sin kapabla verki por tio; tro freŝa estis la perdo de lia edzino Anna Magdalena, kaj tial la elektoprinco petis laŭ rekomendo de Schütz la muzikon de la opero "Dafne" de Jacopo Peri. Ties teksto ja estas en la itala lingvo, kaj Schütz montris sur poeton Martin Opitz, kiu ankaŭ povas traduki ĝin. Martin Opitz siaflanke ne nur tradukis la tekston, sed novverkis ĝin komplete, tiel ke Schütz finfine tamen devis verki muzikon pri la opica teksto. Li finkomponis sian operon Dafne kaj supozeble unuafoje prezentis ĝin en 1627 sur Kastelo Osterstein en Gera. La komponaĵo forbrulis dum la Tridekjara Milito.
Por ne perdi la konekton al la plej novaj atingaĵoj de la muziko, Schütz vizitis en 1628 por dua fojo Venecion resp. ties ĉirkauaĵon kaj restis tie pli ol unu jaron. Estas penseble, ke li je tio renkontigis kun Claudio Monteverdi, tamen tio ne estas certa. Li aŭdis tie novan teatran muzikon kaj ricevis tiel gravajn novajn instigojn por sia verkado. Ankaŭ la unua libro de siaj Symphoniae sacrae [religiaj simfonioj], kiun li publikigis post sia reveno al Germanio en la jaro 1629, atestas ĉi tiun restadon. Schütz vivis ekde 1629 ĝis 1657 en Dresdeno ĉe Neumarkt 12, la nuna tiel nomata Quartier V. La dresdena kapelo havis tamen jam en tiuj jaroj tiel grandajn problemojn je la provizo kaj salajrado de siaj membroj, ke Schütz ree kaj ree elrigardis por dungitecoj ekster Dresdeno.
Tial li estis feliĉa, eĉ du fojojn povi ricevi oferton de reĝo Kristiano la 4-a de Danio kaj Norvegio, direkti la muzikon je grandaj geedziĝo-solenaĵoj. Ekde 1633 ĝis 1635 kaj ekde 1642 ĝis 1644 li laboris en Kopenhago kiel dana ĉefkapelmajstro. Krom tio Schütz ankaŭ laboris kiel muzika konsilanto de la princaj kortegoj je als Hanovro, Wolfenbüttel, Gera, Vajmaro kaj Zeitz. Okaze de la funebraĵo por sia landa princo Henriko Reuß li komponis en 1635/1636 la verkon Musikalische Exequien. En 1636 li publikigis je Lepsiko la unuan parton de siaj Kleinen geistlichen Konzerte, al kiuj li en 1639 sekvigis duan parton. Lia publikiga agado atingis fine de la 1640-aj jaroj sian supron: en 1647 aperis la dua parto de la Symphoniae sacrae, en 1648 la Geistliche Chormusik [religia ĥormuziko] kaj en 1650 la tria kaj lasta parto de la Symphoniae sacrae. Liajn petojn pri pensiigo, ekde 1645 ree kaj ree prezentita, Johano Georgo la 1-a entute rifuzis; nur post ties morto en la jaro 1656 lia filo Johano Georgo la 2-a de Saksio koncedis al Schütz konsiderindan retiriĝon. Kiel „plej maljuna“ kapelmajstro Schütz tenis sian titolon tamen ĝis sia vivofino.
Maljuneco kaj morto
La maljunecon Schütz pasigis plejparte en sia domo en Weißenfels, la loko de sia infaneco. El ĉi tiu tempo devenas liaj tri pasionoj laŭ Luko (proksimume 1664), Mateo (1665) kaj Johano (1666) same kiel lia kristnaska historio (1664). Lia lasta verko estas la kompleta muzikigo de la 119-a psalmo (1671), subdividita en dek unu motetojn, sekvata de muzikigo de la 100-a psalmo kaj germana magnifikato. La 119-a psalmo estas la plej longa en la biblio, kaj Schütz komponis la tutan verkon senescepte duĥora. Ĉar ĝi – laŭ lia volo – estu lia lasta komponaĵo, la verko nomiĝas laŭkutime ankaŭ Schwanengesang (cignokanto). Schütz mortis pro apopleksio je la alta aĝo de 87 jaroj en Dresdeno. Li estis entombigita en la malnova dresdena Frauenkirche. Per ties malkonstruo en 1727 ankaŭ lia tombo perdiĝis. Memorbendo enigita en la preĝejan plankon de la nuna Frauenkirche memorigas al ĉi tiu unua germana muzikisto de tuteŭropa rango.
Oktobron de 2010 oni trovis dum la resanigo de la loĝodomo de Schütz en Weißenfels du tekstofragmentoj de ne plu konserviĝinta komponaĵo, en kiu interalie estas muzikigita psalmo 10. La fragmentoj devenas el la tempo de 1650 ĝis 1660.
Verkado kaj verkaro
Heinrich Schütz validas kiel la plej eminenta germana komponisto de la frua baroko. Kvankam unue edukita kiel orgenisto, li komponis post fruaj madrigaloj itallingvaj antaŭ ĉio kantmuzikon pri germanlingvaj religiaj tekstoj, pli precize kaj por la kortegaj diservoj kaj ankaŭ por la kortega distro kaj reprezentado. Kiel sian ĉefan taskon Schütz rigardis la disponigon de muziko por eksterordinaraj okazoj same kiel por grandaj kortegaj festoj aŭ politikaj okazaĵo.
La malfacilaj vivcirkonstancoj rezultaj el Tridekjara Milito, epidemioj kaj sociaj renversoj kontribuis al tio, ke Schütz, kiu komence eniris en nepre brilan kontegomastrumadon, pli malfrue priskribis sian vivon kiel „preskaŭ turmentoplena ekzistado“. Tiuj ĉi spertoj tamen nur relative surfundiĝis en liaj verkoj.
Preskaŭ neniom da profana muziko de Schütz transvivis. Malgraŭ lia famo kiel unu da la plejbonaj orgenistoj en Germanio neniom da lia nur-instrumenta muziko konserviĝis.
Schütz enkondukis la novan konĉertan stilon kun deviga kontinua baso, devenantan el Italio, en Germanion kaj ligis ĝin kun la biblia prozo germanlingva. Lia majstra „traduko“ de germanlingvaj tekstoj en muziko – jen Schütz povis disponi pri siaj spertoj kun la italaj madrigaloj – ekde ĉiam kaptegis la intereson de lia publiko. Krom la biblia prozo (je aparta preferado de la psalmoj) Schütz muzikigis rimitajn aŭ eĉ strofajn tekstoj pli malofte, ankaŭ tial, ĉar li sentis la mankon de germanlingva poezio laŭ la modelo de la itala madrigalo kaj ne sin rigardis kapabla verki mem tiajn tekstojn. Malgraŭ tio Schütz kunlaboris kun famaj poetoj; la kunlaboro kun Martin Opitz kondukis al la ekesto de la paŝtistokomedio Dafne, je kiu tamen ne estas certe, ĉu temas pri trakomponita opero aŭ pri teatraĵo kun muziko.
Specimena ekzemplo por la okupiĝo de Schütz kun la „hodiaŭa itala maniero […] de la sagaca Sinjoro Claudio Monteverdi“ estas lia konĉerto „Es steh Gott auf“ (SWV 356) el la dua parto de la ‘‘Symphoniae sacrae‘‘ (1647, citaĵo el la antaŭparolo). respektis.
La stilo de Schütz – influiĝoj kaj influoj
La komponaĵoj de Schütz klare montras la influon ĉefe de lia instruisto Gabrieli per ilia brilega plurĥora kaj konĉerta stilo. Ili ankaŭ montras la influadon de Monteverdi, kies muzikon li studis. La influo de la franco-flandraj komponistoj de la 16-a jarcento ankaŭ estas rimarkinda en lia verko. Krom la nova stilo kun ĝeneralbaso Schütz ankaŭ flegis ankoraŭ la pli malnovan, sen-ĝeneralbasan stilon, kiun li altestimis kiel fundamento de ĉiu komponado. Tion ne nur montras liaj madrigaloj, sed ankaŭ la motetoj de Cantiones sacrae el 1625 same kiel el Geistlichen Chormusik de 1648. Ĝuste la kunfando de la du stiloj, la verkado kun elementoj de la konĉerto same kiel kun tiuj el moteto kaj madrigalo, je tio la virtuoza traktado de la kantvoĉoj kaj de la devigaj instrumentoj kaj la variema uzado de plej malsamaj ensembloj (ekde la unuvoĉa konĉerteto ĝis plurĥoraj, plensonaj verkoj) apartenas al la apartaj atingaĵoj de la komponisto, kiujn jam liaj samtempanoj rekonis kaj estimis.
Liaj plej bone konataj verkoj lokas sur la kampo de religia muziko, kiu entenas verkojn por sola voĉo kun instrumenta akompanado trans senakompanan ĥormuzikon ĝis pompajn reprezentemajn verkojn, kiaj ekzemple troviĝas en liaj tri libroj de Symphoniae sacrae, la Psalmoj de David-o, la Sieben Worte Jesu Christi am Kreuz (la Sep Lastaj Vortoj sur la Kruco) kaj liaj tri pasionaj komponaĵoj, kiujn li komponis jus antaŭ lia 80-a naskotago.
Je la komenco de sia verkado la muziko de Schütz laŭiris la plej progresemajn stilojn devenantajn el Italio. Malfrue, kulminanta en lia malfrua pasionaj komponaĵoj, lia muziko estiĝis simpla kaj preskaŭ sobra kaj ofte por malgrandaj ensembloj. Praktikaj konsideroj certe kaŭzis parton de ĉi tio ŝango: la Tridekjara Milito ruinigis la muzikan bazan ekipaĵon de Germanio, tiel ke ĝi estis ne plu estis kapabla prezenti la gigantajn verkojn en la venecia stilo, kiuj markis la fruan kreoperiodon de Schütz.
Schütz ankaŭ interrilatis kun aliaj gravaj siatempaj germanaj komponistoj. Ĉefe menciindas lia dumviva amikeco kun Johann Hermann Schein, kiun li ekkonis en Weißenfels, kie Schein laboris kiel muzikinstruisto. Okaze de lia morto Schütz komponis la funebromoteton „Das ist je gewisslich wahr“. Kiel orgenisto li ekpertizis orgenon en Bayreuth kune kun Samuel Scheidt kaj Johann Staden. Estas supozende, ke tiuj interkonatiĝoj ankaŭ influis la verkadon de Schütz.
Per la enportado de novaj muzikaj ideoj el Italio en Germanion Schütz tamen ankaŭ grave kaj vaste influis la germanan muzikon sekvontan. La stilo de la nordgermana orgenskolo en norda Germanio, Nederlando kaj Skandinavio devenas – kvankam ĉefe de la nederlandano Jan Pieterszoon Sweelinck - parte ankaŭ de Schütz, precipe per liaj lernintoj Matthias Weckmann kaj Johann Theile; jarcenton malfrue ĉi tio muziko estas kulminonta en la verkaro de Johann Sebastian Bach.
Akcepto kaj estimado
Dum sia vivo Schütz estis titolata „parens nostrae musicae modernae“, do „patro de nia (t.e. de la germana) moderna muziko“. La unua muzikhistoria verko germanlingva el 1650 nomis lin„la plej bona germana komponisto“, la surskribo de lia tomboŝtono nomis lin „de lia jarcento plej eminenta muzikisto“ (saeculi sui musicus excellentissimus). Al la lernantoj de Schütz apartenas interalie David Pohle, Matthias Weckmann, Johann Theile, Adam Krieger kaj Johann Vierdanck. Malgraŭ tia estimo fare de liaj samtempuloj li eniris post sia morto en forgeson por proksimume 200 jaroj.
Unuafoje pli detale Schütz estis menciata je 1834 en la monografio de Carl von Winterfeld pri Giovanni Gabrieli. Ekde 1870 Carl Riedel, ĥordirektisto en Lepriko, ree prezentis verkojn de Schütz, antaŭ ĉio liajn pasionojn same kiel Sieben Worte en propraj aranĝoj, konatigante ilin tiamaniere al pli granda publiko. Franz Liszt pledis por la novpresado de la verkoj de Schütz. Komence de la 1880-aj jaroj Arnold Mendelssohn ree prezentis, instigate de Friedrich Spitta, en Bonn plurajn ĥorverkojn. Ankaŭ Johannes Brahms prezentis en Vieno kelkajn verkojn de Schütz. En 1885 muziksciencisto Philipp Spitta komenciĝis per la unua publikigo de la kompleta verkaro de Schütz.