cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
István Gyergyai
Biografio
István Gyergyai akiris aktoran diplomon en privata lernejo de Kálmán Rózsahegyi, poste li havis stipendion de Nacia Teatro (Budapeŝto) (1924-1926). Inter 1926 kaj 1930 li estis ordinara membro de la Nacia Teatro, poste li apartenis al pluraj teatroj, ekzemple Teatro Magyar, Teatro Belvárosi, Gaja Teatro. Ekde 1933 li estis videbla ankaŭ eksterlande (Berlino, Vieno, Londono, Parizo). En 1934 li edziĝis, poste li komencis aperi ankaŭ en anglalingvaj filmoj. La geedza paro translokiĝis al Londono en 1939, post 2 jaroj al Hollywood. En 1945 Geray vidviĝis. Li pasigis iom da tempon en la 1960-aj jaroj en Estes Park, Kolorado, kie li estis reĝisoro en la loka teatro, krome li posedis kaj prizorgis drinkejon. Ekde 1970 li ofte vizitis Hungarion.
Lliçà de Vall
estas municipo en la eŭropa ŝtato Hispanio. Ĝi situas en la provinco Barcelono, en la aŭtonoma regiono Katalunio, kaj apartenas al la komarko Orienta Vallès. Laŭ la stato de en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Urupês (verko)
Urupês (plurala nomo por speco de fungo) estas kolekto de rakontoj verkitaj de brazilano Monteiro Lobato, konsiderata lia ĉefverko, originale publikigita en 1918. Per ĝi inaŭguriĝis pli realisma kaj kritika regiona literaturo kompare al la antaŭa romantikismo. La rakonto de la titolo faras malŝatan portreton pri la brazila kamparano, kiun la aŭtoro nomas "dezertfaranto", stereotipo, kiu kontraŭas la vizion de la brazilaj modernistaj verkistoj. De tiu libro populariĝis la figuro de Jeca Tatu.
Parto de la ĉapitroj, kiujn konsistigas rakontoj, artikolo kaj gazetletero, estis unue publikigita inter 1914 kaj 1918 en periodaĵoj kiel "O Estado de S. Paulo" kaj "Revista do Brasil".
La libro estis eldonita tra la jardekoj de eldonejoj Monteiro Lobato & Cia. (1918), Companhia Editora Nacional (1925), Livraria Martins Editora (1944), Editora Brasiliense (1944) kaj Editora Globo (2007).
Bibliografio (en la portugala)
GRANATO, Fernando. "Jeca Tatu sobrevive na terra de Monteiro Lobato". O Estado de S. Paulo, paĝoj A20-A21, 4-a de Marto 2018.
LOBATO, Monteiro (1919). Urupês. São Paulo: Editora da Revista do Brasil. 5-a eld.
PADOVANI, Daniel Medeiros. "Urupês (Monteiro Lobato, 1918)". Ĉe: Boa leitura para vocês!. 2010.
Ave Crux Alba
"Ave Crux Alba" (Ni salutas vin, kruco alba) estas la himno de la Malta Ordeno, kiun Napoleono Bonaparte el la insulo Malto en la 1798-a jaro forpelis. En niaj tagoj ĝi estas jura subjekto en la senco de la internacia juro. Pro tio kvazaŭ necesis havi propran himnon.
La alba kruco estas ankaŭ la signo kaj la flago de la menciita ordeno. La komponisto Alfredo Cosorti kreis en 1930 triumfan marŝon. En novembro 1932, frato Lodovico Chigi Albani della Rovere, la tiama granda majstro, motuproprie la muzikiston ene de la rangaro kavalira promociis. Mallonge post la melodio deklaritis la oficiala himno. La orginala versio estas latinlingva. La tekstoverkinto malkonatas.
Kantonoj de Ille-et-Vilaine
Listo de la 53 kantonoj de departemento Ille-et-Vilaine en regiono Bretonio, laŭ arondismento :
6458 Nouda
6458 Nouda estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Tsutomu Seki elde Geisei en la gubernio Koĉi (Japanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Tadasuke Nouda (1901–1989), japana astronomo kaj fakulo pri la antikva ĉina astronomio.
Balatonfűzfő
Balatonfűzfő [balatonfUzfO] estas urbo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en Distrikto Balatonalmádi.
Situo
Balatonfűzfő situas sur ebenaĵo, laŭ bordo de Balatono, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Budapeŝto-Balatonfüred-Keszthely.
Historio
La tiama Balatonfűzfő estis loĝata dum la keltoj kaj romianoj. La unua skriba mencio devenis el 1018 tiutempe nomata Máma. En la 13-a j.c. preĝejo konstruiĝis, kiu ruiniĝis dum la turka erao. Poste la kampoj apartenis al Vörösberény, kiu nun estas parto de Balatonalmádi. En 1921 fabriko pri eksplodaĵoj Nitrokémia ekfunkciis, iom poste paperouzino. Dume ĉe la bordo elkreskis feriaj domoj. En 1937 katolika, en 1949 kalvinana preĝejoj konstruiĝis. La komunumo iĝis vilaĝo en 1958. Kreskiĝis kaj la feriejo, kaj la industrio, sekve la komunumo urbiĝis.
Kastelo Stein
La kastelo Stein estas kastelo en la centro de la urbo Nassau, distrikto Rhein-Lahn, germana federacia lando Rejnlando-Palatinato. Ĝi estis la sidejo de la kavalira familio vom Stein. Interalie tie travivis sian junaĝon la prusa reformisto-ministro Heinrich Friedrich Karl vom und zum Stein.
Ágnes Lőrincz
LŐRINCZ Ágnes [loe'rinc] estas rumanuja hungara aktorino naskita en Gheorgheni la 7-an de februaro 1960. Ŝi estas la filino de Lajos Lőrincz.
Kariero
Ágnes Lőrincz diplomitiĝis en SZISZI de Târgu Mureș en 1983.
Lupoaia
Lupoaia estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio:
Tom Baker
Thomas Stewart BAKER, profesie konata laŭ sia teatra nomo kiel Tom Baker (naskiĝis la 20an de januaro 1934), estas angla aktoro kaj verkisto. Li estas bone konata pro sia rolo kiel la 4a Doktoro en la sciencfikcia TV-serio Doktoro Kiu de 1974 al 1981, la plej longa posteno ol iu ajn alia aktoro en la titola rolo.
Dum sia periodo kiel la ĉefrolo de Doktoro Kiu, la originala serio ricevis ties plej altajn spektadajn ciferojn. Lia epoko prezentis multajn rakontojn kiuj fariĝis klasikaĵoj kaj li restas unu el la plej rapide rekoneblaj enkarniĝoj de la rolulo.
(19054) 1058 T-2
(19054) 1058 T-2 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar (Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Dua Enketo pri Trojanoj" (Second Trojan Survey).
Provinco Kırıkkale
Kırıkkale estas provinco de Turkio. Ĝi situas en la administra regiono Centra Anatolio. La ĉefurbo estas Kirikkale, kies koordinatoj estas.
Hungara forinto
Hungara forinto (HUF laŭ ISO 4217) estas la oficiala monunuo en Hungario. La hungara mallongigo de tiu ĉi valuto estas Ft. Ĝi estis enkondukita la 1-an de aŭgusto 1946, post hiperinflacio de la antaŭa valuto, pengő.
La sur la bildo prezentitaj malnovaj forintoj montras scenojn, famulojn de la hungaraj liberecbataloj kontraŭ la aŭstroj. Tiuj biletoj estis ŝanĝitaj al pli neŭtralaj meze de la 1990-aj jaroj.
Monero de la forinto estis fillér, kiu ĉesis ekzisti en 1999.
Brankostega pulmo
Brankostega pulmo estas organo utiligita por spirado fare de kelkaj aero-spirantaj artropodoj. Ĝi estas unu el la plej signifaj adaptiĝoj de kelkaj kraboj kaj ermitokraboj kiel ekzemple la kokosokrabo al siaj surteraj vivejoj.
La brankostegal (branka) histo estas helpita per faldoj aŭ aliaj mekanismoj por pliigi surfacareon kaj estas de simila histo al tio normale trovita en brankoj. En tiu kazo, la pulmo estas pli taŭga al la oksigenabsorbado el aero, prefere ol el akvo.
Anstataŭe de brankostegaj pulmoj, kelkaj surteraj paguroj aŭ ermitokraboj (Coenobita kaj Birgus) posedas multoblajn brankojn kaj malgrandajn pulmojn, kaj aliaj specoj de gasaj difuzometodoj helpas la transiron de akva al surtera loĝejo.
La evolua ŝanĝado de akvodifuzaj "brankoj" al aeraj "pulmoj" eble estis parenca al la bezono redukti indicojn de akvoperdo en aero.
Vășad
Vășad [vəŝad] (hungare: Érvasad) estas vilaĝo en Rumanio oriente de Valea lui Mihai. En 1910 ĝi nombris 1 593 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en 1992 estis 1 078 (rumanoj). Ĝi estis unue menciita skribe en 1219. Ĝis 1944 ĝi apartenis al Hungario, Bihar. Administre ĝi apartenas al Curtuișeni.
Dias d'Ávila
Dias d'Ávila [diazdavjla] estas municipo de la brazila subŝtato Bahio, kiu taksis 66.440 loĝantojn en 2010.
Oradour-Saint-Genest
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Haute-Vienne, en la administra regiono Nova Akvitanio kaj en la historia kultura regiono Limoĝio. Fine de en la komunumo vivis. Administre la komunumo apartenas al la arondismento Bellac kaj al la kantono .
La teritorio havas komunan limon kun.
Heuvelland
Heuvelland (nederlande:[HEŬV'land]) estas municipo en Belgio. Komence de ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Ipro.
La nomo de la municipo signifas "montetaro" kaj rilatas al la montetoj ie kaj tie en la cetere ebena regiono. Kelkaj montetoj: Kemmelberg (154 m), Vidaigneberg (136 m), Rodeberg (129 m), Scherpeberg (125 m).
Origine estis arboriĉa regiono, sed dum la unua mondmilito pro la intensaj bataloj en la municipo, nur sur la montetaj deklivoj restis arboj.
Ekde 1977 la municipoj Dranouter, Kemmel, Loker, Nieuwkerke, Westouter, Wijtschate kaj Wulvergem apartenas al Heuvelland, la ĉefa municipo.
Llinars del Vallès
estas municipo en la eŭropa ŝtato Hispanio. Ĝi situas en la provinco Barcelono, en la aŭtonoma regiono Katalunio, kaj apartenas al la komarko Orienta Vallès. Laŭ la stato de en la municipo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Güglingen
Güglingen estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Heilbronn kaj en la distriktaro Stutgarto de la federacia lando Baden-Virtembergo, kaj estas la administra centro de komunumaro, nomata Gemeindeverwaltungsverband Oberes Zabergäu, kiu krome konsistas el la neurbaj najbaraj komunumoj Pfaffenhofen kaj Zaberfeld. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Krisztina Szeredy
Krisztina Szeredy [kristina seredi], laŭ hungarlingve kutima nomordo Szeredy Krisztina estas hungara-slovaka kantisto (soprano). Ŝia origina nomo ĝis 2006 estis Sztreda Krisztina, krome en Slovakio aperas la nomformo ’’Sztredová’’.
Krisztina Szeredy naskiĝis la  1979 en Slovakio en Nové Zámky.
Biografio
Krisztina Szeredy apartenas al la hungara minoritato en Slovakio. Ŝi frekventis gimnazion en sia naskiĝurbo, dume ŝi kantis en aranĝaĵoj de la hungara minoritato, eĉ ŝi gajnis kantokonkursojn. Inter 1997 – 2000 ŝi lernis en Operetoteatro (Budapeŝto), poste ĝis 2005 en Muzikakademio Franz Liszt. Baldaŭe ŝi kantis (kiel membro) en Budapeŝto kaj Košice; (kiel gasto) en Usono, Kanado, Germanio, Belgio, ktp. Ŝi kantas hungare, slovake, ĉeĥe, germane, angle, itale.
Géza Antal
ANTAL Géza estis hungara kirurgo, ano de Hungara Scienca Akademio (1889) naskiĝinta en Nagyenyed en 1846 kaj mortinta en Budapest la 20-an de decembro 1889.
Biografio
Géza Antal komencis siajn medicinajn studojn en Vieno kaj daŭrigis en Pest. En 1870 li havigis kuracdotoran, en 1871 kirurgdoktoran kaj akuŝdoktoran diplomojn. Ekde 1873 li estis asistanto en la kirurgia kliniko de Budapeŝto, ekde 1876 privatprofesoro pri malsanoj de virinaj kaj viraj seksorganoj, ekde 1883 eksterordinara profesoro. Ekde 1884 li estis kuracisto, pli poste ekde 1888 ĉefkuracisto en la Malsanulejo Rókus. Li estis pioniro de la urinologio en Hungarujo. En 1889 li redaktis kun Endre Hőgyes la revuon Orvosi Hetilap.
Luka
Nomo Luka havas pluraj signifoj:
Raboto
La Raboto (nederlandlingve: het Rabot) estas monumento en la flandra urbo Gento.
Ĝi iam estis plifortigita kluzo je la rivereto Lieve. Konstruita en la jaroj 1489-1491, la Raboto rememorigas al la sukcesa rezisto de la Gentanoj dum la sieĝo fare de la armeo de Maksimiliano de Aŭstrio en 1489.
Ĝis la fino de la 18a jarcento oni ĉi tie petis vojimposton por ŝipoj kiuj enveturis la urbon. En 1872 la Lieve estis plenigita ekster la urbo kaj oni plialtigis la stratan nivelon por konstrui la stacidomon Raboto. La milita konstruaĵo tiel perdis sian funkcion. Nuntempe estas la fina punkto de la turismaj boatoj de la Genta urbocentro.
Smerdio (Persio)
Smerdio (perse Bardiya) laŭdire regis la Persan imperion en jaro 521 a.K.. Li estis filo de Kiro la 2-a kaj estis de aĥemenida dinastio.
Strato Saint-Jacques (Parizo)
La strato Saint-Jacques (franclingve Rue Saint-Jacques) estas fama strato lokita en la 5-a arondismento de Parizo. La strato heredis sian nomon el malnova kapelo dediĉita al Sankta Jakobo, kiu apartenis al la Dominikanoj je la 13-a jarcento.
La strato konsistigas la okcidentan limon de la Latina Kvartalo kaj de la monteto Sainte-Geneviève.
Ĥameo
La Ĥameo aŭ iom pli malĝuste Trogloditparuo, Chamaea fasciata, estas malgranda birdo kiu loĝas en makiso (chaparral) kaj arbustaro. Ĝi estas la ununura specio de la genro Chamaea lastatempe enmetita en la familio de Silviedoj kaj la ununura membro de tiu multnombra familio en Ameriko, tio estas for de la Malnova Mondo.
Ties sistematiko estis objekto de granda debato, ĉar la Ĥameo estis ĝis nun lokata en multaj diferencaj familioj fare de diversaj fakuloj de tiom longe kiom ĝi estas konata de la scienco. La alternativa nomo Trogloditparuo respegulas la necertecon, kaj ties eksteran similon kaj al paruoj kaj al Trogloditoj. Tamen ĝi estas tute nerilata al unuj kaj al aliaj.
Aspekto
La Ĥameo estas malgranda (15-cm) birdo kun uniforma senmarka olivecbrungrizeca plumaro. Pli precize la pli malhelgriza areo kovras la tutan kapon, nukon kaj eĉ la flankojn de la brusto, dum el la mentono suben etendas la suba areo pli bruna, sed kun bruneca striado super ruĝecblankeca fono. Ĝi havas mallongajn flugilojn kaj longan voston ofte levatan alte kaj de tie venas la komparo kun trogloditoj. Ĝi havas mallongan bekon kaj palan irison kiu ege elstaras en la malhela kapo krom markatan de malgranda hela superokula makuleto kaj eĉ pli malgranda sub kaj antaŭ la okulo; simila hela makuleto estas super la bekobazo. Pro sia kaŝema naturo kaj laŭta voĉo, la Ĥameo estas pli facile sentebla pro sia alvoko ol per sia vidado.
Sistematiko
La Ĥameo estis diverse lokita en sia propra familio, la Ĥameedoj, aŭ kun la Egitalo (Egitaledoj), la veraj paruoj (Paruedoj), la silvioj (Silviedoj), kaj kun la Timaliedoj). La American Ornithologists' Union lokigas la Ĥameon en tiu lasta familio (AOU 1998–2006), agnoskante al ĝi la distingon esti la ununura membro konate el la Nova Mondo. Tio baziĝis sur studoj per hibridado DNA-DNA, kiu estas fenetikaj tamen kaj tiele ne konsiderataj laŭmetode taŭgaj nuntempe.
Cibois (2003b) sugestis, ke ĉar kelkaj silviedoj estas pli proksimaj al la tipaj silvioj ol tiuj estas al la Kanbirdoj ekzemple, la Silviedoj estu merĝata en la Timaliedojn. Tia forigo de la maljuna sinonimo postulus oficialan decidon de la ICZN kaj la tipaj silvioj kaj parencoj estas ankoraŭ monofiletika grupo; tiu propono ne estas akceptata de plej parto de fakuloj ĝis kiam la restantaj genroj de Silviedoj kaj Timaliedoj estu studataj kaj konsiderata ties rilataro.
Disvastiĝo kaj ekologio
La Ĥameoj estas nearktisaj loĝantaj birdoj (nemigrantaj) en mallarĝa zono de marborda habitato en okcidenta marbordo de Nordameriko, troviĝanta el Oregono suden al Baja California. Ĝi estas kutime limigata al arbustaro kaj kelkaj tipoj de arbaroj. Ili nestumas en 1 m altaj arbustoj kiaj toksikodendro, kojota genisto kaj kalifornia rubuso. Lignoproduktado kaj aliaj ŝanĝoj en habitato portis tiun specion al etendo de ĝia teritorio ĵuse, ĉefe norden.
Ĥameoj pariĝas porvive, formante paron nur kelkajn monatojn post elnestiĝo. Ambaŭ seksoj kantas; la pli rapida ritmo de la masklo estas unu el la malmultaj diferenciloj laŭ sekso. Ankaŭ ambaŭ seksoj defendas la teritorion la tutan jaron kaj partoprenas en la konstruado de la nesto, kio daŭras ĉirkaŭ du semajnoj. La 3 aŭ 4 ovoj estos kovataj dum 14 tagoj, denove fare de ambaŭ gepatroj. La elnestiĝo okazas post 15 tagoj (kiam la birdidoj ankoraŭ ne flugas) kaj la idoj estos manĝigataj ankoraŭ dum pliaj 40 tagoj.
La Ĥameo manĝas serĉante tra densa arbustaro por kapti insektojn trovotaj per rigardo. Ili manĝas ĉefe skarabojn, raŭpojn, cimojn kaj formikojn, sed manĝos ankaŭ malgrandajn berojn kaj semojn.
Referencoj
<!-- Konsultotaj:
Esperantigo de loknomoj
Esperantigo de loknomoj estas foje kialo por akraj debatoj inter esperantistoj. Ĉar ĉiu popolo havas sian propran teorion pri adaptigo de loknomoj laŭ sia historio aŭ politika evoluo, oni ne atingas plenan akordiĝon pri la demando. Al anoj de grandaj ŝtatoj, kiel Usono, Brazilo aŭ Rusio la traduko de loknomoj estas tute normala, eble ĉar en tiuj landoj ne estis grandaj invadoj aŭ migracioj. Male, al eŭropaj popoloj, precipe al tiuj de la pli malgrandaj landoj, kiuj konas longan historion de invadoj kaj perfortaj ŝanĝoj de loknomoj, la nacilingva nomo de lokoj estas tre grava.
Se oni deziras esperantigi loknomon, oni devas distingi du nivelojn. En la unua ŝtupo oni devas decidi, surbaze de kiu lingvo oni esperantigu. En dua ŝtupo oni apliku laŭeble unuecajn regulojn de esperantigo el tiu difinta lingvo.
Ŝanĝo de la limoj inter ŝtatoj
Geografia objekto apartenis dum difinita periodo al unu ŝtato kaj estis (oficiale) nomita laŭ la lingvo de tiu ŝtato, poste ekapartenis al alia ŝtato kaj ricevis novan nomon en ties lingvo. Ekzemploj:
Domo de artoj (Ostrava)
Domo de artoj en Ostrava estas unuetaĝa konstruaĵo en spirito de funkcionalisma kaj konstruktivisma stiloj. Ĝi estas sidejo de Galerio de belartoj en Ostrava.
Esperantigo de loknomoj
Ŝanĝo de la limoj inter ŝtatoj
kaj multaj aliaj.
Domo de artoj (Ostrava)
Historio
La konata ostrava konstruisto kaj kolektanto de artoj František Jureček malfacile portis, ke Ostrava ĝis nun ne havas propran artan ĉambregon por ekspozicioj. Li tial iniciatis estiĝon de Societo por konstruo kaj retenado de ekspozicia paviliono en Moravia Ostrava, kiu estis fondita la 24-an de januaro 1923. Tiu poste proklamis arkitekturan konkurson por la nova ekspozicia ĉambrego. Juĝantoj, inter kiuj apartenis ekz. Václav Vilém Štech, František Váhala aŭ Bohuslav Fuchs, elektis proponon de duopo František Fiala kaj Vladimír Wallenfels. La venkan projekton poste realigis Rudolf Kaulich. La konstruaĵo de purisma aspekto kun akcentaj grandaj areoj de brikaj muroj estis solene malfermita la 13-an de majo 1926. Ties unika konstruo en laŭtempa arkitekturo substrekas precipe laterna lumigo de grandaj ĉambregoj, kiu certigas idealan alireblon de taga lumo al la ekspoziciataj bildoj.
Esperantigo de loknomoj
Urbonomoj
kaj multaj aliaj.
Ĉu ŝtata lingvo aŭ regiona lingvo?
Multaj geografiaj objektoj havas nomojn en la oficiala lingvo de la ŝtato, kie ili situas kaj samtempe en la lingvo de nacia malplimulto, kiu loĝas en tiu regiono. Konataj ekzemploj estas francaj aŭ hispanaj nomoj por toponomioj en Katalunio aŭ Eŭskio, okcitanaj nomoj en suda Francio, hungaraj aŭ germanaj nomoj por geografiaj objektoj en Rumanio, svedaj nomoj por urboj en Finnlando. Ekzemploj:
Epoka aspekto
La nomoj de kelkaj geografiaj objektoj ŝanĝiĝis plurfoje en nacia lingvo kaj estis oficialaj nur dum certa historia epoko. La kialoj ofte estas ideologiaj kaj/aŭ la renomigo okazis post ŝanĝo de politika reĝimo. Ekzemploj:
kaj multaj aliaj.
Moderna lingvo
Moderna lingvo estas ajna homa lingvo kiu estas nuntempe uzata. La termino estas uzata en lingvo-instruado por distingi inter lingvoj kiuj estas uzataj por ĉiutaga komunikado (kiaj franca kaj germana) kaj mortintaj klasikaj lingvoj kiaj Latino, Sanskrito, kaj Klasika ĉina, kiuj estas studataj pro ties kulturaj aŭ lingvaj valoroj.
Esperantigo de loknomoj
Reguloj por transskribo el specifa lingvo
Se oni decidis surbaze de kiu lingvo oni volas esperantigi, oni laŭeble sekvu unuecajn regulojn. Por kelkaj lingvoj tiaj reguloj jam estas esploritaj, vidu la sekcion "bibliografio". Simile kiel ĉe propraj nomoj de personoj aŭ terminoj de la ĝenerala lingvaĵo ekzistas jenaj bazaj eblecoj:
Moderna lingvo
En la historio de lingvolernado, estis pioniraj la studado, lernado kaj se ebla praktikado de mortintaj lingvoj, kiaj la hebrea aŭ la antikva greka, dum la lernado kaj poste instruado de modernaj lingvoj kiaj la angla, hispana, ktp., ekis antaŭ kaj post la Renesanco.
Esperantigo de loknomoj
Historiaj diskutoj
Same kiel la disputo pri la landnomaj sufiksoj -uj- kaj -i, ankaŭ la demandoj pri raciaj kaj konsekvencaj principoj por esperantigo (aŭ asimilado) de loknomoj estas jam tre frue diskutata de esperantologoj. Jam en 1898 Louis de Beaufront proponis relative konkretajn regulojn por transskribado
Amina Okujeva
Amina Okujeva (naskiĝis la 5-an de junio 1983 en Odeso, murdita la 30-an de oktobro 2017 apud Kievo) – ukraina militistino ĉeĉendevena, laŭ edukiteco kuracistino.
Esperantigo de loknomoj
Historiaj diskutoj
La demando, ĉu transskribi finnajn urbonomojn surbaze de la finna (Helsinki, Turku, Viipuri) aŭ de la tiuepoke pli internaciaj svedaj formoj (Helsingfors, Abo, Viborg) okazis tuj post la sendependiĝo de la lando de cara Rusio komence de la 1920-aj jaroj.
Amina Okujeva
Vivo
Amina Okujeva naskiĝis en ĉeĉena familio. Finis medicinon kaj specialiĝis pri kirurgio. Dum Eŭromajdano en 2013 aliĝis al la 8-a Roto de Majdan-Memdefendo, kaj julie de la venonta jaro eniris al bataliono Kievo-2 kaj kadre de ĝi partoprenis batalojn en Donbaso. Pro sia aktiveco en sociaj amasmedioj famiĝis, pri ŝi skribis ukrainaj gazetoj nomante ŝin "ukraina amazono". En 2016 ŝi finis Militaran Akademion en Odeso. Pro partopreno en la milito estis premiita per pistolo kun gravurita nomo.
Esperantigo de loknomoj
Historiaj diskutoj
En la 1960-aj kaj 1970-aj okazis intensiva diskuto pri la multaj detal-demandoj i.a. en la kadro de Geografia Revuo, en la 1980-aj en la kadro de Pekoteko. EBEA notas pli ol ducent artikolojn pri diversaj aspektoj de esperantigo de loknomoj (vidu la rubrikon "eksteraj ligiloj").
Amina Okujeva
Vivo
La 1-an de junio 2017 ŝia edzo estis vundita en atenco organizita en Kievo, la kaŭzinto ŝajniganta ĵurnaliston de "Le Monde" estis de ŝi sendanĝerigita. Same Osmajev kiel la atencinto en serioza stato trafis al malsanulejoj. Regopovoj de Ukrainio pri organizado de la atenco suspektis regopovojn de Ĉeĉenio aŭ la rusan specnazon.
Eksteraj ligiloj
Piotr Andrusieczko, Historia jak z filmu: żona w obronie męża strzela do zamachowca udającego dziennikarza (Historio kvazaŭ filma. edzino defende de sia edzo pafas al atencanto ŝajniganta ĵurnaliston. Fono de la faro estas Kievo kaj ukraina-rusa-ĉeĉena konflikto), en: Gazeta Wyborcza Agora SA, 2017-06-04
Cortemaggiore
Cortemaggiore estas komunumo de Italio.
Burns
Burns estas la familinomo de:
Plena vortaro de internacia lingvo Esperanto. Parto Esperanto-rusa
'''Plena vortaro de internacia lingvo Esperanto. Parto Esperanto-rusa''' (ruse Полный словарь международнаго языка "Эсперанто". Часть эсперантско-русская) -
Valdeverdeja
Valdeverdeja [baldeberdEĥa] (io kia Valo verda aŭ verdeta) estas municipo de Hispanio, en la Provinco de Toledo, regiono de Kastilio-Manĉo.
Loĝantoj
La loĝanto nomiĝas Verdejo. La censita populacio en 2011 estis de 723 loĝantoj kaj la denseco estas de 10,79 loĝ/km².
Situo
Valdeverdeja estas situanta en la nordokcidenta parto de Kastilio-Manĉo en la komarko aŭ distrikto Campana de Oropesa en la plej okcidenta parto de la provinco de Toledo, je altitudo de 397 m; je 117 km el Toledo, provinca kaj regiona ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 67 km². La geografiaj koordinatoj estas 39°47′56″ N 5°14′48″ Ok.
Geografio
Valdeverdeja estas situanta en la okcidenta pinto de la provinco de Toledo kaj kiel limo de la regiono de Kastilio-Manĉo kun la provinco de Cáceres apartenanta al la region de Ekstremaduro. Duonĉirkaŭata de la rivero Taĵo, kiu estas la geografia elemento kiu utilas kiel limo inter la du regionaj komunumoj kaj kiu distas je 3 km de la urba kerno; ĝi situantas proksima al La Jara okupanta la valon. Ne estas alfluanto al la rivero en la municipa teritorio, sed ja estas iamaj muelejoj ĉe tiu.
Pri flaŭro hegemonias malfermaj arbaroj de anzinoj, krom olivarboj en terkultivejoj kaj genisto, timiano kaj cistoj en makiso. Aliaj arboj estas poploj kaj naturaj olivarboj.
Pri faŭno abundas specioj kiaj la imperia aglo, la gipso, la blanka cikonio, la turfalko, la genoto, la sovaĝa kato, la erinaco, la vulpo, kiuj loĝas la tutan jaron, kaj aliaj kiuj migras kiaj la palumbo, la gruo, la malgranda otido, la vanelo, la apuso, la hirundo kaj aliaj. Inter reptilioj kaj fiŝoj menciindas lacerto, serpentoj, karpoj, barbioj, perkoj, kraboj kaj aliaj.
Ekonomio
Agrikulturo (olivoj, cerealoj) kaj brutobredado tradicie. En la sektoro servoj lastatempe gravas rura turismo. Por aĉetado kaj vendado la vilaĝo dependas de la komarka ĉefurbo Talavera de la Reina.
Historio
Estas restaĵoj de la Neolitiko kaj de la epoko de romianoj. La areo estis konkerita de kristanoj el araboj dum la 11-a jarcento. En epoko de la reĝo Alfonso la 6-a, la vilaĝo naskiĝis kiel kontrolejo de la rivero Taĵo kiu estis limo inter la norda kristana teritorio kaj la suda islama regno de Mutaŭakilo. La loĝantaro estis ligata al urbo de Ávila kaj dediĉis sin al impostado aŭ rabado de preterpasantoj; ĉar ili vivis inter kastilia kaj araba teritorioj, ili regis ambaŭ lingvojn kaj foje estis uzataj de la reĝoj aŭ aliaj aŭtoritatoj kiel interpretistoj.
Falinta la limo de la rivero Taĵo post la batalo de las Navas de Tolosa, en 1212, la tiama setlejo nome Puebla, sen perdi sian politikan hegemonion, perdis sian realan gravon, kaj la loĝantoj grandparte elmigris al Puente del Arzobispo en la lastaj jardekoj de la 14-a jarcento.
La loko de Valdeverdeja dependis de la ĝistiama vilaĝo de La Puebla de Naciados, nun senhoma, je ĉirkaŭ 7 km de Valdeverdeja. La 26-a de junio de 1678 sum reĝado de Karlo la 2-a fondis la vilaĝon de Valdeverdeja, separante ĝin el Puebla. La Puebla malaperos post serio de epidemioj kaj ties loĝantoj disiĝos tra najbaraj lokoj. Tiam ĝi apartenis al la Ávila.
Estis en la loko kazo de herezo kiam la 27-a de junio de 1755 la inkvizicio arestis judon aŭ novkristanon Diego Ventura Pastor, kiu pagis monpunon kaj aĉetis virgulinon por la preĝejo.
Valdeverdeja atingis la 2.000 loĝantojn en la 19-a jarcento danke al nuligo de feŭdaj senjoraĵoj. En 1833 ekapartenis al Toledo per separo de la provinco de Ávila kaj de ties ĉefurba komunumo.
Meze de la 20-a jarcento la vilaĝo atingis ĝis 4,769 loĝantoj, sed poste okazis elmigrado kaj abandono de agrikulturo kaj la populacio falis ĝis nur iom pli da 700 loĝantoj, tio estas, sesoniĝis al seponiĝis.
St. Vincent (muzikisto)
St. Vincent (nasknome Annie Clark), naskiĝinta en Tulsa, Oklahomo, estas usona verkisto kaj muzikisto.
Biografio
Ŝi komencis sian karieron kiel gitaristo en la grupo Polyphonic Spree kaj kun Sufjan Stevens. Ŝi poste karieris sole kaj famiĝis plenumante la unuan parton de la koncertoj de la grupoj Arcade Fire, Xiu Xiu, kaj The National. Ŝi publikigis sian unuan albumon Marry me ("Edzinigu min") en 2007, enhavantan muzikon influitan de Kate Bush, Jimi Hendrix, PJ Harvey kaj David Bowie. En tiu albumo ŝi muzikis ĉiujn muzikilojn, (krom drumo kaj latunaj blovinstrumentoj). Ŝi de tiam publikigis ses aliajn muzikalbumojn.
16459 Barth
16459 Barth estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la germana astronomo Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la svisa protestanta reformacia teologiisto Karl Barth (1886–1968). Eksigita de sia posteno en Germanio, li estis instruisto en Bazelo ekde 1935. En Germanio, li estas konata kiel la "Vater der Bekennende Kirche" (Patro de la Konfesanta Eklezio). Liaj ĉefaj verkoj estas "La Epistolo al la Romanoj" kaj "Klerika Dogmatiko".
Traĥeidoj
Traĥeidoj aŭ trakeidoj estas en laŭaksaj oblangaj lignaj ĉeloj por transporti akvon kaj firmigi la planton. Ili troviĝas en la ksilemo de vaskulaj faskoj de la tigo de plantoj.
Gimnospermoj (Gymnospermae) kaj pteridofitoj (Pteridophyta) plej ofte havas nur traĥeidojn, dum Angiospermoj (Angiospermae) havas plej pli da traxheoj ol treĥeidoj, kiuj povas pli bone transporti akvon pro ilia pli granda diametro kaj manko de la kvermuroj. Tio povas kaŭzi ĉe foliarboj embolion.
Pot la elkresko la traĥeidoj mortas kaj lignigiĝas per la enigado de lignino en la plantĉelaj muroj. Ili tiam transprenas firmigan funkcion. Antaŭ ĉio la malhela malfrua ligno kreskas preskaŭ nur por firmigo de la planto. La ligno kun pli granda procentaĵo da malhelaĵo estas pli altkvalita ol pli frua, hela ligno.
Foliarboj havas lignofibron por stabiligi la trunkon kaj branĉoj.
Ĉe kelkaj pingloarbaj specioj ekzistas ankaŭ horizontalaj traĥeidoj. Ili sidas flanke de la lignoradioj, kiuj konsistas el parenĥimĉeloj: ilia funkcio estas la horizontala transportado de akvo en la trunko.
Hettstadt
Hettstadt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Würzburg kaj en la distriktaro Malsupra Frankonio de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. Samtempe la komunumo estas la administra centro de komunumaro, nomata Verwaltungsgemeinschaft Hettstadt.
(19055) 1066 T-2
(19055) 1066 T-2 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar (Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Dua Enketo pri Trojanoj" (Second Trojan Survey).
Blankflugila pigo
La Blankflugila pigo (Urocissa whiteheadi) estas orientalisa specio de birdo de la familio de korvoj kaj pigoj aŭ Korvedoj. Ĝi estas ĉirkaŭ samgranda kiel la Eŭropa pigo sed havas multe pli longan voston.
30028 Yushihomma
30028 Yushihomma estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Yushi Homma, finalisto en 2014 de la Intel Science Talent Search, scienca konkurso por lernantoj en lasta jaro de mezlernejo, pro lia projekto pri matematiko. Li estis lernanto ĉe la Carmel High School de Carmel (Indianao).
Blankflugila pigo
Ĝi estas tre simila al la parenca samgenra Orbeka pigo, tio estas nigraj kapo, kolo kaj supra brusto kaj flavaj beko, iriso kaj gamboj, kvankam tiu flavo povas varii al ruĝeca ĉefe ĉe gamboj. La subaj partoj estas helgrizaj, sed ne tiom helaj kiel ĉe la Orbeka pigo kaj la supraj partoj estas grizbluaj, sed ne tiom bluaj sed pli grizaj kun nur bluaj nuancoj kaj tre markitaj blankaj partoj en flugiloj, de kie venas la nomo. Ankaŭ la vostofino estas blanka.
La scienca nomo rememoras la britan esploriston John Whitehead.
Infano
La vorto infano (el la latina infans "kiu ne parolas") signifas :
Nuntempe la infano signifas koston en la industriigitaj landoj. La (viraj) infanoj en la evoluantaj landoj signifas kapitalon por sia familio. Tial kelkaj nomas la kapitalismon la plej bona kontraŭkoncipilo. Oni kalkulis en Germanio en 2001, ke 2 infanoj kostas 1 100 000 markojn (=563 000 eŭroj), el kio la ŝtato pagas nur 40 procentojn).
Komparu kun : infanaĝo, junulo, junaĝo, maturaĝo, puberulo, stratinfano, maljunaĝo, sociologio, psikologio, pedagogio
Konceptoj kaj protektado de la infano
Laŭlonge de la historio ne sammaniere estis konsiderata la infano. En la antikvaj kulturoj kutime la infano estis egaligita, en la familio kaj socio, al propraĵo nemalsimile ol aliaj materiaj aŭ alispecaj propraĵoj. Kutime la patro praktike disponis pri la akcepto kaj malakcepto pri la novnaskito: tio videblas ankaŭ el la etimologio de la latina levi. En la kulturoj plej konataj kiel la greka, aŭ la hebrea, tiu sinteno daŭris laŭ jarcentoj kvankam en ili videblas ŝanĝoj protektemaj pri la infano.
En la Antikva Grekio oni konstatas, ke la absolutecon de la plej antikva patro-monarkeco anstataŭis, en la epoko de platonismo, la absoluteco de la monarkieca ŝtato, kiu povis disponi je la infano laŭ sia volo; nur kun la helenismo (ekde la tria jarcentoj a.K.) la filoj ekestis konsiderataj personoj.
Tia helenisma tendenco trovis aprobon kaj novajn motivigojn en la enscenejiĝanta kristanismo, por kiu la infano estas ekde naskiĝo persono, egalrajta al ĉiu alia plenkreskulo, ĉar kreita laŭ la bildo de Dio kaj destinita al la glora eterneco. La kristana defendo kaj protektemo por la infano iom post iom modifis la leĝaron kaj kreis sennombrajn instituciojn por la egalrajta eduko de infanaro, kiuj iel jam ekzistis en aliaj kulturoj de la Antikveco. Tiu pensmaniero iom post iom disvastiĝis, eĉ profitante de tiusencaj spuroj ĉeestantaj en diversaj kulturoj, kaj persvadis, eĉ se diversmaniere motivite, la diversajn civilizojn.
Tamen en la popola eŭropa kulturo abundas rakontoj de infanoj kiuj estis abandonitaj de sia familio por ke ili serĉu sian vivon ekster la familiaj kadro kaj pago, kiel respegulo de la ekonomiaj malfacilaĵoj (ekzemple "Hansel kaj Gretel", Lazarillo de Tormes, pikareska romano ktp.).
Infandisvolviĝo
Infandisvolviĝo aludas al la biologiaj, psikologiaj kaj emociaj ŝanĝoj kiuj okazas en homaj estaĵoj inter la nasko kaj la fino de la adolesko, dum la individuo progresas el dependeco al pliiĝanta aŭtonomeco. Temas pri kontinua procezo kun antaŭvidebla sekvenco, kvankam kun unika irado por ĉiu infano. Ĝi ne progresas je sama maniero ĉe ĉiu etapo kaj ĝi dependas el antaŭaj tipoj de disvolviĝo. Ĉar tiuj disvolviĝaj ŝanĝoj povas esti tre forte influitaj de genetikaj faktoroj kaj okazaĵoj dum la antaŭnaska vivo, genetiko kaj antaŭnaska disvolviĝo estas kutime inkluditaj kiel parto de la studo de infandisvolviĝo. Rilataj terminoj estas disvolv-psikologio, reference al disvolviĝo tra la tuta vivodaŭro, kaj pediatrio, nome branĉo de medicino rilata al la infanzorgado. Disvolviĝa ŝanĝo povas okazi kiel rezulto de genetike kontrolitaj procezoj konataj kiel maturiĝo, aŭ kiel rezulto de mediaj faktoroj kaj lernado, sed plej ofte enhavas interagadon inter ambaŭ. Ĝi povas okazi ankaŭ kiel rezulto de homa naturo kaj la kapablo por lerni el la propra medio.
Infanzorgado
Pli alta ŝtupo de infanzorgado estas transpasata al eduka sistemo, nome al lernejoj. Bazlernejo estas la plej kongrua etapo por infanoj. Mezlernejo estas etapo jam por adoleskantoj, geknaboj, kiuj povas aŭ ne esti nomataj infanoj. Pli altaj niveloj en la eduka sistemo kiel altlernejoj aŭ universitato jam iras tute for el la infanaj etosoj kaj medioj. En la du unuaj menciitaj niveloj, krom la pure eduka (instrua) aktiveco oni metas atenton ankaŭ al sanzorgo, ĉiutaga kontrolado, higieno ktp.
Historio de la infaneco de infanoj
La vivo de infanoj sekvas iujn modelojn proprajn de la psik-biologia maturiĝo, sed ankaŭ tiu estas influita de la hegemoniaj kulturaj modeloj. Tiu fenomeno starigis konsiderindajn antropologiajn, historiografiajn kaj sociologiajn esplorojn, kio atestas pri la variaĵoj kiuj observeblas en la diversaj kulturoj kaj en la diversaj epokoj. Margaret Mead estis unu de la unuaj fakuloj kiuj pridemandis la validecon de universalaj teorioj pri la karakteroj de la transiro inter la infaneco kaj la matureco.
Unu de la temoj plej polemikigaj de tiu faka produktado estas la rekonstruado de la manieroj laŭ kiuj la diversaj socioj rilatis kun la infanoj kaj la valoroj hegemoniaj en ĉiu epoko. Por Ariès, por ekzemplo, la infaneco estus “invento de la moderneco”; laŭ tiu ideo, la antaŭmoderna epoko ne estus havinta specifan koncepton de la infaneco, tio estas, aro de diferencaj spacoj, sociaj atendoj pri infanoj kaj specifan statuson kiu havigus al ili protektan distingon antaŭ kaj kontra la plenkreskuloj. Tiu ideo estis skizita de la germana fakulo Norbert Elias en sia studo pri la “civiliziga procezo”. La pliiĝanta kontrolo pri la edukado de infanoj estus la unua paŝo en la konstruado de la koncepto de infaneco aŭ infanaĝo.
En variaj landoj oni progresis en la rekonstruado de la historio de la infanoj. Por ekzemplo, la publikigo de “The Journal of the History of Childhood and Youth” okazigis la promocion de akademiaj esploroj en tiu kampo. En Usono rimarkindis la laboroj de James Marten, Paula Fass kaj Kriste Lindenmeyer inter aliaj historiistoj. En diversaj landoj de Latinameriko estis tre interesaj proponoj fare de Susana Sosenski, Bianca Premo, Nara Milanich kaj de la ĉilia fakulo Jorge Rojas Flores.
Aliaj interpretoj pri la historio de la infaneco devenas de la psikologio de la historio, kiu klopodis klarigi fenomenojn kiel la infanmortigo laŭlonge de la historio, kaj reala kaj mitologia.
Unu el multaj montroj de la transformoj kiuj okazis ĉe la kompreno de la infanoj laŭlonge de la historio kaj de la kulturoj estas evidentigita se kompari la ŝanĝojn en la strukturo de la familio, la manierojn por idozorgado (ekzemple en la uzado de mamnutristinoj), la praktikon en la uzado kaj akiro de ludiloj, la kreado kaj disvolvigo de la porinfana literaturo, la disvolvigon de publikaj politikoj kaj de la doktrino de la rajtoj de infanoj. Ĉefe dum la 20-a jarcento okazis plej el tiuj plej grandaj ŝanĝoj tiukadre, kion jam antaŭvidis Ellen Key kiam ŝi anoncis en 1990, ke la finanta jarcento estus estinta "la jarcento de la infanoj".
La rajtoj de infanoj
La Deklaracio de la rajtoj de infanoj estis aprobita la 20-an de Novembro 1959 unuanime fare de la 78 ŝtataj membroj kiuj tiam komponis la Organizaĵon de Unuiĝintaj Nacioj. ​
La teksto de la dokumento, publikigita de Save the Children en Ĝenevo la 23an de Februaro 1923, estas la jena:
1. La infano devas ricevi la necesajn rimedojn por sia normala disvolvigo, kaj materia kaj spirita.
2. La infano malsata devas esti nutrata, la infano malsana devas esti mamnutrita, la infano malprogresa devas esti helpita, la infano deliktema devas esti rekuperata kaj la orfo kaj la abandonita infano devas esti protektita kaj helpita.
3. La infano devas esti la unua kiu ricevi konsolon en momentoj de angoro.
4. La infano devas esti en kondiĉoj vivteni sin kaj decas esti protektita kontraŭ ĉiu maniero ekspluati.
5. La infano devas esti edukita en la scio ke ties talento devas esti dediĉita al servo de ties proksimuloj.
Scienca studo pri infanoj kaj infaneco
Ju pli oni disvolvigas la pozitivajn sciencojn (tiuj kiuj baziĝas sur konstateblaj faktoj), kaj naturaj kaj sociaj, des pli la infaneco venas formi parton de tiuj kiel studobjekto pere de tre diversaj fakuloj, traktaĵoj kaj esploroj. Kvankam la infaneco estis konata kiel temo en Okcidento ekde ties greklatinaj komencoj, oni fokuzis al la procezo de lernado, instruado aŭ kulturigo. Tiel la klasikaj grekoj stampis la terminon "Paideia" (παιδεία, "edukado" aŭ "formado", kaj de παις, país, "infano") por referenci la procezon de ido-"produktado".
Ne estante la unua kiu traktis la temon, Rousseau starigas precedencon kiam proponis ideon de infaneco kiun diferencigis ĝin kvalite tute aparte de la aĝo de plenkreskuloj.
Jam en 1896, Oscar Chrisman reklamis la neceson de holisma kaj interfaka scienco por fronti la temon de la infaneco kiel tuto kaj studobjekto. Tiel naskiĝis la pedologio kiu tamen kiel akademia fako havos mallongan vivodaŭron pro diversaj cirkonstancoj, inter kiuj, la ĉeso de akademiaj esploroj kaj interagado pro la eksplodo de la Unua Mondmilito kaj krome pro la alproprigo de la temo fare de branĉoj de aliaj fakoj, ĉefe de la psikologio. Siaflanke, la pedagogio centriĝis en la procezo de edukado.
Tago de infanoj
Oni festas la "Internacian tagon de infanoj" je diversaj tagoj en pluraj lokoj tra la mondo. Inter la gravaj tagoj estas la "Universala tago de infanoj" de la Unuiĝintaj Nacioj. Ĝi okazas je la 20a de novembro.
En Barato, oni festas la "Tagon de infanoj" je la 14a de novembro, la naskiĝtago de Jawaharlal Nehru, la unua ĉefministro de Barato. Multaj lernejoj aranĝas tiutage kulturajn festojn en kiuj ĉefrolas la infanoj.
La Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj proklamis la unuan jardekon de la 21a jarcento kaj de la tria jarmilo, nome la jarojn 2001 ĝis 2010, la Internacia Jardeko por Kulturo de Paco kaj Senperforto por la Infanoj de la Mondo. Je la 29a de novembro 2000, la Ĝenerala Asembleo decidis doni al Unesko la respondecon kunordigi "la agadojn de la organizaĵoj de la sistemo de la Unuiĝintaj Nacioj por progresigi kulturon de paco, kaj interlabori kun aliaj organizaĵoj rilataj al tiu afero."
Rilato al animaloj kaj naturo
La nocio ke infanoj estas ligitaj al la besta mondo estas reflektita en la dezajno de ludiloj kaj mencioj en porinfana literaturo kaj en diversaj ludoj. Ekzemple: pluŝa urso, baskula ĉevalo, kaŭĉuka anaso, la libroj Alico en Mirlando kaj Winnie-la-Pu, kap pli.
La malpliiĝo de la grandeco de la familio en la evoluinta lando malaltigas la verŝajnecon, ke la infano havos gefratojn, bebojn aŭ maljunulojn en sia ĉirkaŭaĵo, kiuj loĝas kun li en la sama domanaro. Ĉi tio situacio plialtigas la gravecon kaj bezonon de dorlotbestoj por la emocia kaj socia disvolviĝo de la infano.
Eble la plej bona medio por ke infana kreskiĝo estas la naturo, la kampoj kaj la sovaĝejo, esplorante la naturmedion kun sia propra korpo kaj sentaro, enigante la multajn stimulojn de la natura mondo. Estas konata ke antaŭ nelonge en antaŭaj tempperiodoj infanoj vagadis libere en siaj ĉirkaŭaĵoj, kutime sen zorgo de plenkreskulo, sed kutime en aro.
Problemoj en la vivo de infanoj
Infanmortigo aŭ infanmurdo estas delikto kiu konsistas en la okazigo de la morto de infano (ĉu ina ĉu malina) intencite. En multaj socioj de la pasinteco kelkaj formoj de infanmortigo estis konsiderataj permeseblaj, dum en la majoritato de la modernaj socioj oni konsideras tiun praktikon absolute kontraŭmorala kaj krima. Tamen, bedaŭrinde ankoraŭ okazas — en la okcidenta mondo ĝenerale pro mensa malsano de iu el la gepatroj aŭ samfamilianoj aŭ per aliaj violentaj kondutoj, kaj en kelkaj subevoluintaj landoj kiel maniero kontroli la loĝantaron (ĉu ĝenerale aŭ familinivele), foje kun iu de socia akcepto.
Infanlaboro estas la uzo de infanoj (difinitaj kiel homoj malpli ol 14-jaraĝaj) por ekonomicela laboro, kiu respondas al profesio de plenkreskulo. Internacie la Internacia Organizo de Laboro (IOL) difinas infanlaboron rilate al aĝo kaj la peneco de la tasko, almenaŭ por infanoj pli ol 12-jaraĝaj. Laŭ la IOL nuntempe laboras ĉirkaŭ 250 milionoj da infanoj inter 5- kaj 14-jaraj. En publikaĵo de junio 2006 UNICEF indikis 190,7 milionojn da infanoj de tia aĝo kaj "ĉirkaŭ 218 milionojn da infanoj" sen aparta aĝmencio.
Infansoldatoj estas infanoj kiuj estas uzataj por armeoj ĉu regulaj kaj leĝaj ĉu neregulaj aŭ kontraŭleĝaj por plej diversaj funkcioj, ekde rekta militado ĝis helpaj funkcioj, kiel portistoj, helpantoj, kurieroj kaj eĉ prostituitoj. Aliaj kromaj funkcioj estus la uzado de infanoj kiel homaj ŝildoj aŭ kiel propagandilo por militistaj kampanjoj. Laŭ la IOL infanoj estas homoj kiu aĝas ĝis 18 jaroj. Tiun praktikon kaj situacion multaj organizoj tutmonde kontraŭbatalas. Ĉiuokaze la problemo estas, ke la vivo de infanoj estas terure endanĝerigita.
La seksa misuzo de infanoj estas konduto per kiu infano estas uzata kiel seksa objekto fare de alia persono kiu altrudas sian volon al ĝi, ofte pere de perforto aŭ emocia timigo, kun la celo obteni seksan plezuron. La infana seksa misuzo estas traŭmata sperto kaj estas vivita de la viktimo kiel atenco kontraŭ siaj fizika kaj psikologia integrecoj.
Infanoj en socio
Ekde la 19-a jarcento aperis variaj organizoj, je landaj kaj internaciaj niveloj, kiuj klopodas helpi la protektadon de infanoj. La plejarto el ili aperis fine de la jarcento kaj komence de la 20-a jarcento, kiel Save the Children. En tiu jarcento la publikaj politikoj estis tre forte influitaj de la agado ĉefe fare de la Internacia Organizaĵo de Laboro, precipe rilata al la infanlaboro, kaj poste fare de la UNICEF, kiu iniciatas konvencion por agnoskigi la homajn rajtojn de geinfanoj. Multaj el tiuj projektoj estas rilataj kun la nutrado kaj la edukado.
Diversaj artaj manifestacioj, en kinarto, pentrarto kaj literaturo, priskribis la konceptojn kiuj aperis rilate al infaneco kaj infanoj. Ĝenerale la okcidenta socio estis konstruinta ekde la 19-a jarcento idealigitan rigardon al infanoj (heredo de la romantikismo kaj de la viktoriana epoko), tendenco kiu aperas iom ŝanĝita por ekzemplo en la verkaro de Charles Dickens. Pli ĵuse aperis manifestacioj pli kompleksaj pri la "homa naturo" partikulare en infanoj, kiel evidentas en La muŝ-senjoro (1954), de William Golding, kaj en The Cement Garden (1978), de Ian McEwen.
En ĵusaj jardekoj, en Usono kaj en Eŭropo aperis specifa fako kiu studas la rilaton inter infano kaj socio, nome "infansociologio". La antropologio jam havis pli longdaŭran tradicion tiukadre, kiu datas el klasikoj (Maine, Frazer, Boas), kiuj studis la tavoligojn depende de la aĝoj, krom la ritojn de inicado (Van Gennep) kaj la transiron de la infanaĝo al plenkreskuleco (Mead). Tamen, la infanaĝo kiel centra temo estis enkondukita nur pli malfrue. La ekonomiko, siaflanke studis la rolon kiun ludas la infanoj en la konsumsocio.
La malsato estas grava problemo kiu suferigas speciale la malriĉajn landojn, kaj kiu estas kulpa pri la morto de preskaŭ unu miliono da infanoj ĉiujare. Krome, la malsato kontribuas al malpliigo de la kogna funkciado, al malbona profito de la lernejo, al malbona sano kaj bonfarto ĝenerale.
Infanoj en literaturo kaj arto
Rakontoj en kiuj infanoj ludas gravajn rolojn aperis en ĉiuj epokoj, kulturoj kaj landoj. En la greka mitologio, kvankam Iliado kaj Odiseado ja estis aferoj de plenkreskuloj, aperis diversaj historioj en kiuj infanoj, kaj partikulare filoj, gravis. Saturno devis engluti siajn filojn por plenumi promeson faritan al la dioj: la terura sceno estis priskribita de kelkaj postaj pentristoj kiel Petro Paŭlo Rubens kaj Francisco de Goya. Ankaŭ Medea mortigis siajn du filojn por venĝi kontraŭ Jazono; ankaŭ tiu temo estis motivo de tragedioj de Eŭripido kaj aliaj, pentraĵoj de Eugène Delacroix kaj aliaj, kaj de operoj de Luigi Cherubini kaj aliaj.
En la Biblio estas priinfanaj rakontoj kaj en la Malnova Testamento kaj en la Nova Testamento. En la historio de Abrahamo, patro de la abrahamaj religioj, ludis gravan rolon la afero, ke lia edzino ne povis doni al li filojn, sed kiam finfine ja naskiĝis filo okazis la rakonto pri lia rita ofero. Poste Moseo estis abandonita sur kesto flosanta en la rivero Nilo ĝis kiam savas lin egipta princino. Pri la nasko de Jesuo estas du koincidaj aferoj: unuflanke la propra nasko estas reprezentataj por kristanoj, kiel idilia sceno en kiu la bebo estas la centro de la tuto kaj almenaŭ aperas Sankta Jozefo kaj la Dipatrino, eble aliaj roluloj. Tiu sceno estas ripetita konstante ekde la komenco de la disvastigo de la kristanismo en tre diversaj manieroj: pentraĵoj, figuraroj (kripoj), teatraĵetoj, kantoj kaj partikulare en la festo de Kristnasko. Ne multaj religioj havas infanon kiel dio; tamen en kristanismo tiu afero estas tre komplika: dio estas patro, filo (kaj kiel infano kaj kiel 33-jaraĝulo), sankta spirito ktp. Paralele denove venis alia tragedio, nome la Masakro de la Senpekuloj, legende ordonita de la reĝo Herodo la Granda, kaj denove motivo por multnombregaj artaĵoj, ĉefe pentraĵoj, sed ne nur.