cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wernigerode
Wernigerode estas urba komunumo de la distrikto Harco en la federacia lando Saksio-Anhalto de Germanio. Ĝi situas ĉe la nordorienta flanko de la mezalta montaro Harco, ĉe la piedo de Brocken, la plej alta monto de la montaro. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Vorderthal
Vorderthal estas komunumo en la distrikto March en Kantono Ŝvico, Svislando. Ĝi havis 1,003 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009.
Wernigerode
Jenaj komunumoj estis integritaj en la urbon: Hasserode (1907), Nöschenrode (1929), Benzingerode (1994), Minsleben (1994) kaj Silstedt (1994).
Vorderthal
Geografio
Vorderthal situas en la meza parto de la valo Wägital, ĉe la baraĵo de la Lago de Wägital. Tra la komunumo fluas la rivero Wägitaler Aa, kiu elfluas la Lagon de Wägital kaj inter Lachen kaj Nuolen alfluas al la Lago de Zuriko. La sudorientan limon de la komunumo formas la rivero Trepsenbach, alfluanto de Wägitaler Aa. La plej alta punkto de la komunumo situas en sudo sur la monto Gross Aubrig kun alteco de 1695 m s.m..
Najbaraj komunumoj
La komunumo Vorderthal limas en nordo al Galgenen, en oriento al Schübelbach, en sudo al Innerthal, en okcidento al Einsiedeln, kaj en nordokcidento al Altendorf.
Wernigerode
Kulturo kaj vidindaĵoj
Wernigerode posedas tre multajn turismajn allogaĵojn. La urbocentro grandparte konsistas el malsuprasaksiaj trabfakaj domoj. La novgotika kastelo estas komparebla kun la fama kastelo Neuschwanstein, sed estas pli malnova ol tiu.
Vorderthal
Trafiko
Tra Vorderthal pasas la vojo de Siebnen al Innerthal, kaj la komunumo estas la komencpunkto de la vojo tra Sattelegg-Pasejo al Einsiedeln. Al la publika transportreto la komunumo estas konektita per la poŝtaŭtolinio de Innerthal al Siebnen.
Historio
La unu firma setlejo en la valo Wägital estiĝis en la jaro 406 post Kristo. En la jaro 1350 la suvereneco pri la valo apartenis al la Grafejo Rapperswil. En la jaro 1776 Innerthal kaj Vorderthal disiĝis al du sendependaj komunumoj. Ĝis en la 18-a jarcento al la valo Wägital ekzistis nur malbona piedpado. En la jaro 1830 estis permesita la konstruo de bona veturebla vojo, sed daŭris ankoraŭ ĝis en la jaro 1861, ke la vojo povis estis malfermita. En la jaroj 1940 ĝis 1942 internitaj soldatoj (ĉefe poloj) konstruis la pasejvojon trans Sattelegg al Einsiedeln.
Moftinu Mare
Moftinu Mare (hungare: Nagymajtény nadjmajte:nj) estas vilaĝo en Rumanio oriente de Carei. Administre ĝi apartenas al Moftin.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1 894 loĝantojn (hungaroj); en 1992 1 031 (germanoj, 31% hungaroj, rumanoj).
Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1428. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 apartenis al Hungario, (Szatmár vármegye). Apud la vilaĝo senarmiĝis la milittrupoj de Francisko Rákóczi la 2-a en 1711 post la falo de la kontraŭhabsburga libereclukto.
21965 Dones
21965 Dones estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la programo Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, en Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Henry C. "Luke" Dones, kiu laboris pri la dinamiko de la sunsistemo ĉe la Southwest Research Institute en Boulder. Li faris gravajn kontribuojn por la kompreno pri la ringoj de Saturno, la dinamiko de la centaŭroj kaj kometoj, kaj la Granda Malfrua Bombado al la Luno.
Kantono Guéret-Sud-Ouest
Komunumoj
Apartenas al la kantono Guéret-Sud-Ouest la jenaj 5 francaj komunumoj :
Béla Zilahi Kiss
ZILAHI KISS Béla estis hungara ĵurnalisto naskita en Koloĵvaro la 23-an de aprilo 1857 kaj mortinta en Gödöllő la 26-an de julio 1911.
65716 Ohkinohama
65716 Ohkinohama estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la japana astronomo Tsutomu Seki elde Geisei (gubernio Koĉi, Japanio).
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la plaĝo Ohkinohama, longa de 1,5 km ĉe la orienta parto de la promontoro Ashizurimisaki, en la suda fino de la insulo Ŝikokuo.
Datongo
Datongo aŭ Datong (ĉine: 大同; pinjine: Dàtóng) estas universitata urbo en Ĉinio.
Historio
Datongo estis fondita en 200 a.K. Post finkonstruo de Granda Muro la urbo estis grava haltejo por kamelokaravanoj. En 1649 pro bataladoj la urbo detruiĝis, sed rekonstruiĝis en 1652. Longe minadis tie terkarbon.
Klimato
Datongo havas tre malsekan klimaton, jare pluvas aŭ neĝas nur 372 mm. La averaĝa jara temperaturo estas 14 ° C, somere la duobla, vintre malpli ol la frostopunkto.
Trafiko
Datongo havas flughavenon. La fervoja kaj aŭtovoja kontaktoj estas bonaj.
Pan Yuliang
Pan Wi-ryang (潘玉良, 14-a de junio 1895 - 22-a de julio 1977) estis ĉina artisto kaj pentristo, verkisto, skulptisto, feminisma aktivisto kaj liberala aktivisto. Ŝia reala nomo estis Chen XiuQing (陈秀清). Ŝi naskiĝis kiel Zhang Yuliang (張玉良).
Stacio Takatori (Hjogo)
Stacio Takatori (japane: 鷹取駅 [Takatori-eki], angle: Takatori Station) estas fervoja stacio en Kvartalo Suma, Kobe, Gubernio Hjogo, Japanio. La stacio servas 1 linion de JR Okcidenta: Linio Sanyō (Ĉefa).
Razac-sur-l'Isle (stacidomo)
Razac, plennome Razac-sur-l'Isle, estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Razac-sur-l'Isle, en departemento , regiono Nova Akvitanio.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Nova Akvitanio.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de linio Coutras - Tulle (621000).
Nova Haveno (Bonaero)
La Nova Haveno aŭ en hispana Puerto Nuevo estas la parto de la Haveno de Bonaero (Argentino) kiu plu funkcias en la aktualo, ĉar la parto nomita Puerto Madero estis senfunkciigita kaj transformita en loĝa kaj komerca kvartalo. Ĝi ekkonstruiĝis en 1911, estis inaŭgurita en 1919 kaj finkonstruiĝis en 1928; ĝi estis iam la plej granda de Latinameriko kaj de la Suda Hemisfero, kaj neformale ĝi estas parto de la kvartalo Retiro. Ĝi havas forman "dentecan", komponita de ses dokoj malfermaj al la Rivero Plata.
Le Chat Noir
Le Chat Noir ("La Nigra Kato") estis kabaredo kiu situis en la bohema kvartalo Montmartre de Parizo en la malfrua 19-a jarcento. Ĝi estis inaŭgurita la sur Bulvardo Rochechouart fare de la artisto Rodolphe Salis kaj fermita en 1897 (je la bedaŭro de Picasso kaj multaj aliaj kiuj iris por partopreni la Internacian Ekspozicion de 1900).
La kabaredo famiĝis pro siaj multaj spektakloj: la turneoj de kantaŭtoro Aristide Bruant, la ĉina ombroteatro kreita de Rodolphe Salis kaj Henri Rivière, kaj ĝiaj kutimaj klientoj inkludis multajn famajn artistojn kaj homojn.
Multaj gastemaj establaĵoj nun portas ĝian nomon, kiel ekzemple taverno Chat noir en Parizo, restoracio Au chat noir en Bruselo, kafejo Le Chat Noir en Korfuo, Grekio, kafejo El Gato Negro en Bonaero, kaj aliaj.
La esperanta kabaredo Verda Kato de la sama bohema kvartalo Montmartre de Parizo en la 1920-aj jaroj elektis sian nomon honore al la historia modelo Le Chat Noir.
Niedermodern
(jen france, origine germane kaj alemane, prononco ) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Fardella
Fardella estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Basilikato kaj al la provinco Potenza. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Carbone, Castelluccio Inferiore, Chiaromonte, Episcopia, Francavilla in Sinni, Latronico, San Severino Lucano, Teana kaj Viggianello.
Palo Alto
Palo Alto estas urbo de Usono, kiu situas en la subŝtato Kalifornio kaj en la kantono Santa Clara. Ĝi situas 50 km sude de Sanfrancisko kaj 20 km norde de San-Joseo. Laŭ la stato de la censo en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Palo Alto signifas en la hispana "Alta Fosto".
Palo Alto estas kalkulata al la Silicia Valo kaj estas hejmo de gravaj komputilaj firmaoj.
Kantono de Jarnages
Komunumoj
Apartenas al la kantono de Jarnages la jenaj 10 francaj komunumoj :
Gyula Juhász (historiisto)
Gyula Juhász [djula juhAs], laŭ hungarlingve kutima nomordo Juhász Gyula estis hungara historiisto, profesoro, bibliotekisto, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio (1990). Lia frato estis Ferenc Juhász (poeto).
Gyula Juhász naskiĝis la  1930 en Bia (nuntempa urboparto de Biatorbágy). Li mortis la 1993 en Budapeŝto.
Internacia sistemo de unuoj
La Sistemo Internacia de Unuoj estas la ĉefa sistemo de mezuro en la mondo. Ĝi estas konata sub la mallongigo SI, origine el la franclingva Système international d'unités, sed uzata ankaŭ alilingve. Ĝi estis establita en 1960 kiel moderna versio de la metra sistemo.
Gyula Juhász (historiisto)
Biografio
Gyula Juhász frekventis gimnazion en Budapeŝto, poste li plulernis en ĉeflernejo pri komunistoj. En 1951 li soldatiĝis en rango kapitano kaj li ekinstruis en akademio pri soldatoj. En 1956 li civiliĝis kaj li plulernis en ELTE por esti historiisto. Baldaŭe li laboris en instituto, dume li ankaŭ instruis en universitato inter 1963-1977. En la sekva jaro li doktoriĝis el historiaj sciencoj. En 1986 li iĝis direktoro de Tutlanda Biblioteko Széchényi, kiun li plenumis ĝismorete. Li okupiĝis precipe pri la 2-a mondmilito. Li ricevis premion en 1977.
Internacia sistemo de unuoj
SI estas uzata ĉie por ĉiuj mezuroj en scienco, industrio, kaj komerco; la sola grava escepto estas Usono, kie la tradiciaj brit-devenaj mezurunuoj ankoraŭ regas en la ĉiutaga vivo. Ankaŭ en Britio la malnovaj unuoj plu rolas. Eĉ se iuj landoj uzas malnovajn unuojn en la ĉiutago, tiuj jam ĉie estas difinitaj per unuoj de SI. Ekzemple, la usona-brita colo estas difinita ekzakte egala al 0,0254 metroj, kaj tial ĝi estas rekte dependa de la difino de metro.
La sistemo estas konstruita sur bazo de sep fundamentaj unuoj: la metro, kilogramo, sekundo, ampero, kelvino, kandelo kaj molo.
La tuta SI konsistas el aro da mezurunuoj kune kun aro da prefiksoj. Estas du grupoj de unuoj: la sep bazaj unuoj por sep fizikaj grandoj (kun fizikaj dimensioj inter si sendependaj) kaj multaj derivitaj unuoj konstruitaj el la bazaj. SI agnoskas ankaŭ kelkajn ekster-SI-ajn unuojn por uzo kun la sistemo. SI-prefikson oni povas meti antaŭ unuonomon por nomi multoblon de la unuo. Ekzemple, kilo- signas mil-oblon kaj tiel kilometro egalas al mil metroj, mili- signas milon-oblon kaj tiel milimetro estas milono de metro. Ĉiuj SI-prefiksoj signifas multobligon aŭ dividon per potenco de 10.
Ekzistas ankaŭ aliaj versioj de la metra mezursistemo: La CGS-sistemo prenas centimetron, gramon kaj sekundon kiel la bazajn unuojn (la nomon CGS donas la komencliteroj de la ĉefunuoj). Ĝi estis, kaj iam ankoraŭ estas, uzata por certaj sciencaj celoj. Evoluis ankaŭ sistemoj, kiuj normigis metron, kilogramon kaj sekundon (MKS) kiel la bazajn unuojn. La MKSA-sistemo, kiu aldone havas amperon en sia bazo, formis la elirpunkton por la Sistemo Internacia de Unuoj
La nomoj de unuoj estas ĉiam skribataj per minusklaj literoj, sed la simboloj de tiuj unuoj, kies nomo estas derivita de familia nomo, komenciĝas per majuskla litero.
Bazaj unuoj
La Sistemo Internacia de Unuoj konsistas el sep bazaj unuoj, kiu esprimas fizikajn grandojn. Komence de ĉi tiuj oni determinas la ceterajn mezurunuojn (derivitaj):
Derivitaj unuoj
Per ĉi tiu nomado oni rilatas al la uzitaj unuoj por esprimi fizikajn grandojn, kiu estas la rezulto el kombini la bazajn fizikajn grandojn. Oni ne devas konfuzi ĉi tiun koncepton kun la koncepto de dekoblaj kaj dekonaj unuoj, kiu oni uzas kaj en la bazaj unuoj kaj en la derivitaj unuoj.
Unuoj sen speciala nomo
Ne-SI unuoj akceptitaj por uzado kun SI
Multaj ne-SI unuoj plue estas uzataj en scienca, teknika kaj komerca uzado. Kelkaj unuoj estas tre forte enradikigitaj en la historio kaj en la kulturo, kaj ties uzado ne estis kompleta anstataŭita per siaj SI alternativoj. La CIPM rekonis kaj agnoskis tiujn tradiciojn per la kompilado de listo de ne-SI unuoj akceptitaj por uzado kun SI:
Kelkaj unuoj de tempo, angulo, kaj akademia tradicio de ne-SI unuoj havas longan historion de uzado. Plej socioj estis uzantaj la sunan tagon kaj ties ne-decimalajn subdividojn kiel bazo de tempo kaj krome en kelkaj landoj la futo kaj la funto plue estas uzataj same kiel ili estis la nuraj mezurunuoj siakadre. La radiano, nome 1/2π de unu rivoluo, havas matematikajn avantaĝojn sed ĝi estas rare uzata por navigado. Krome, la unuoj uzitaj en navigado tra la tuta mondo estas similaj. La tuno, litro, kaj hektaro estis adoptitaj de la CGPM en 1879 kaj estis retenitaj kiel unuoj kiuj povas esti uzataj kun SI unuoj, ricevinte unikajn simbolojn. La katalogitaj unuoj estas la jenaj:
Sufikso
Sufikso (aŭ "post-afikso") estas afikso kiu estas postmetita al alia morfemo, kreante novan signifon. Ekzemple, en Esperanto, kat + et = katet[o].
Internacia sistemo de unuoj
La improvizado de unuoj
La unuoj kaj unugrandoj de la metra sistemo kiu iĝis la SI estis improvizitaj aferoj el la ĉiutagaj fizikaj kvantograndoj starte el la mezo de la 18-a jarcento. Nur poste ili estis mulditaj en regula kohera decimala sistemo de mezuroj.
Sufikso
Postafiksoj en Esperanto
En la libro La arto labori kune – Festlibro por Humphrey Tonkin norvega esperantisto Otto Prytz en sia artikolo ''Sistemo de sufiksoj en etnolingvoj kaj en Esperanto. Similaĵoj kaj diferencoj'' analizas la funkciadon de sufiksoj en Esperanto; por tio sinjoro Prytz komparas tion kun la sistemo en la hispana lingvo aldonante ekzemplojn de aliaj etnoligvoj. Dekomence li skize difinas la necesajn konceptojn de vorto, gramatika finaĵo, radiko, radikaĵo, prefikso, sufikso kaj afikso. Sufiksoj en etnolingvo povas esti derivaj (kiuj "modifas la signifon de la radikaĵo kaj eĉ povas pasigi la vorton al alia vortklaso" kaj taksaj; kelkaj povas esti kaj kaj. Ĉe kelkaj derivaj estas ofta ŝanĝo de genro (en hispana adjektoj kaj aĵ-nomoj havas genron). Kelkaj derivitaj vortoj leksikiĝas kaj tiel "[E]n ju pli da leksikiĝintaj unuoj partoprenas unu sama sufikso, des malpli produktiva ĝi fariĝas." En Esperanto sufiksoj povas aperi kiel radikoj, havas signifon tre bone difinitan kaj kovras po unu saman signifoparcelon. Tiel la uzo estas diferenca: Esperantaj derivaĵoj estas pli unusencaj, oni devas elekti pli precizan esprimon kaj la derivado estas pli multe uzata. Kelkaj derivitaj vortoj, kiel vortaro, arbaro, lernejo kaj preĝejo leksikiĝis kaj se tio "daŭros, la sufiksoj riskas perdi sian produktivecon". Oni devos memori, kiuj derivaĵoj jam estis "okupitaj", kaj elekti inter naturalismo kaj skemismo, el kiuj unua furoras en faka lingvaĵo (moskeo kontraŭ islama preĝejo). Indos meza vojo.
Erwin Schrödinger
Erwin Rudolf Josef Alexander SCHRÖDINGER kaj esperantigite eble Ervino Ŝredingero (naskiĝis la 12-an de aŭgusto 1887 en Vieno, mortis la 4-an de januaro 1961 samloke) estis aŭstra fizikisto kaj pioniro de kvantuma mekaniko. La Ekvacio de Schrödinger havigas vojon por kalkuli la ondfunkcion de sistemo kaj kiel ĝi ŝanĝas dinamike en la tempo.
Internacia sistemo de unuoj
La improvizado de unuoj
La grado centigrado kiel unuo de temperaturo rezultis el la skalo dezajnita de la sveda astronomo Anders Celsius en 1742. Lia skalo kalkul-intuicie deklarinte 100 kiel la frostopunkto de akvo kaj 0 kiel la bolpunkto. Sendepende, en 1743, la franca fizikisto Jean-Pierre Christin priskribis skalon kun 0 kiel la frostopunkto de akvo kaj 100 kiel la bolpunkto. La skalo iĝis konata kiel centigrada, aŭ skalo de 100 gradoj de temperaturo.
La metra sistemo estis disvolvigita el 1791 antaŭen fare de komitato de la Franca Akademio de Sciencoj, komisiita por krei unuigitan kaj racian sistemon de mezuroj. La grupo, kiu inkludis elstarajn francajn sciencistojn, uzis la samajn principojn por rilataj longo, volumeno, kaj maso kiuj estis proponitaj de la angla kleriko John Wilkins en 1668  kaj la koncepton uzante la meridianon de la Tero kiel la bazo de la difino de longo, origine proponita en 1670 fare de la franca abato Mouton. En marto 1791, la Asembleo adoptis la principojn proponitaj de la komitato por la nova decimalo sistemo de mezuroj inklude la metron difinita kiel la 1/10,000,000 de la longo de la kvarono de la tera meridiano pasanta tra Parizo, kaj aŭtoris esploron por precize establi la longon de la meridiano. En julio 1792, la komitato proponis la nomojn metro, aro, litro kaj grave por la unuoj de longo, areo, kapacito kaj maso, respektive. La komitato proponis ankaŭ, ke multobloj kaj submultobloj de tiuj unuoj estu markitaj per decimal-bazitaj prefiksoj kiel centi por cento kaj kilo por milo.
Poste, dum la procezo de adoptado de la metra sistemo, la latindevenaj vortoj gramo kaj kilogramo, anstataŭis la iamajn provincajn terminojn gravet (1/1000 grave) kaj grave. En Junio 1799, baze sur la rezultoj de la meridiana esploro, la normigaj mètre des Archives kaj la kilogramme des Archives estis deponitaj en la Francaj Naciaj Arkivoj. Poste en tiu sama jaro, la metra sistemo estis adoptita de la juro en Francio. Tiu franca sistemo estis mallongdaŭra pro sia malpopulareco. Napoleono ridindigis ĝin, kaj en 1812, li enkondukis anstataŭan sistemon, nome la mesures usuelles aŭ "kutimaj mezuroj" kiu restarigis multajn el la malnovaj mezurunuoj, sed redifinitajn en terminoj de la metra sistemo.
Dum la unua duono de la 19a jarcento estis malmulta kohera pluigo en la elekto de la preferataj multobloj de la bazunuoj: tipe la miriametro (10 000 metroj) estis disvastigita kaj en Francio kaj en partoj de Germanio, dum la kilogramo (1,000 gramoj) pli ol la miriagramo estis uzita por maso.
En 1832, la germana matematikisto Carl Friedrich Gauss, helpita de Wilhelm Weber, implicite difinis la duan kiel baza unuo kiam li citis la magnetan kampon de la Tero en terminoj de milimetroj, gramoj kaj sekundoj. Antaŭ tio, la forto de la magneta kampo de la Tero estis priskribita nur en relativaj terminoj. La tekniko uzata de Gauss estis egaligi la tordan momanton enkondukita en pendita magneto de konata maso je la magneta kampo de la Tero kun la torda momanto enmetita en ekvivalenta sistemo sub gravito. La rezultantaj kalkuloj permesis lin atribui dimensiojn bazitajn sur maso, longo kaj tempo al la magneta kampo.
Kandelo kiel unuo de lumo estis origine difinita en 1860 de la angla juro kiel la lumo produktita de kandelo el pura spermaceto pezanta 76 gramojn ka brulinganta je specifa proporcio. Spermaceto, nome vakseca substanco trovebla en la kapoj de kaĉalotoj, estis iam uzata por fari altkvalitajn kandelojn. Je tiu epoko la franca normigo de lumo estis bazita sur la lumo el Carcel-olelampo. La unuo estis difinita kiel la lumo eligita el lampo bruliganta puran kolzosem-oleon je difinita proporcio. Estis akceptita ke dek normigaj kandeloj estas samvaloraj al unu Carcel-lampo.
Konvencio pri la Metro
Franc-inspirita iniciato por internacia kunlaborado en metrologio kondukis al subskribo en 1875 de la Konvencio pri la Metro, nomata ankaŭ Traktato de la Metro, fare de 17 landoj (nome Argentino, Aŭstri-Hungario, Belgio, Brazilo, Danio, Francio, Germana Imperio, Italio, Peruo, Portugalio, Rusio, Hispanio, Svedio kaj Norvegio, Svisio, Otomana Imperio, Usono kaj Venezuelo. Dekomence la konvencio kovris nur normigojn por la metro kaj la kilogramo. En 1921, la Metrokonvencio estis etendita por inkludi ĉiujn fizikajn unuojn, inklude la amperon kaj aliajn unuojn per kio la CGPM frontis nekongruaĵojn en la maniero kiel la metra sistemo estis uzata.
Serio de 30 prototipoj de la metro kaj 40 prototipoj de kilogramo, en ĉiu okazo farita el alojo de 90% da plateno kaj 10% da iridio, estis fabrikita de brita metalurgia speciala firmao kaj akceptita de la CGPM en 1889. Unu el ĉiu estis elektita hazarde por iĝi la "internacia prototipa metro" kaj la "internacia prototipa kilogramo", kiuj anstataŭis la ĝistiamajn mètre des Archives kaj kilogramme des Archives respektive. Ĉiu membro ŝtato ricevis po unu el la ceteraj prototipoj por ke tiuj utilu kiel la nacia prototipo por tiu lando.
La traktato establis ankaŭ nombron da internaciaj organizoj por superrigardi la bontenadon de la internaciaj normoj de mezurado:
La sistemoj CGS kaj MKS
En la 1860-aj jaroj, James Clerk Maxwell, William Thomson (poste Lord Kelvin) kaj aliaj laborantaj sub la ŝirmado de la Brita Asocio por la Progreso de la Scienco, konstruita sur la laboro de Gauss, formaligis la koncepton de kohera sistemo de unuoj kun bazaj unuoj kaj derivataj unuoj nomita la centimetra–grama–sekunda sistemo de unuoj en 1874. La principo de kohero estis sukcese uzata por difini nombrajn unuojn de mezuro bazita sur la CGS, kiel la ergo por energio, la dino por forto, la "barye" (bario) por premo, la "poise" por dinamika viskozeco kaj la "stoke" por kinematika viskozeco.
En 1879, la CIPM publikigis rekomendojn por skribado de la simboloj por longo, areo, volumeno kaj maso, sed restis ekster ties tereno publikigi rekomendojn por aliaj grandoj. Dekomence ĉirkaŭ 1900, fizikistoj kiuj estis uzante simbolon "μ" (mu) por "mikrometro" aŭ "mikrono", "λ" (lambda) por "mikrolitro", kaj "γ" (gamma) por "mikrogramo" ekuzis la simbolojn "μm", "μL" kaj "μg".
Je la fino de la 19a jarcento tri diferencaj sistemoj de mezurunuoj ekzistis por elektraj mezuroj: nome CGS-bazita sistemo por elektrostatikaj unuoj, konata ankaŭ kiel Gauss-a aŭ ESU sistemo, CGS-bazita sistemo por elektromekanikaj unuoj (EMU) kaj internacia sistemo bazita sur unuoj difinitaj de la Metrokonvencio, por elektrodistribuaj sistemoj. Klopodoj por solvi la elektrajn unuojn en terminoj de longo, maso kaj tempo uzante kvantograndan analizon suferis pro malfaciloj — nome la kvantograndoj dependis ĉu oni uzis la sistemojn ESU aŭ EMU. Tiu nenormalaĵo estis solvita en 1901 kiam Giovanni Giorgi publikigis artikolon en kiu li postulis la uzadon de kvara bazunuo kun la ekzistantaj tri bazunuoj. La kvara unuo povis esti elektita por elektra kurento, voltaro, aŭ elektra rezistanco. Elektra kurento kun nomo de unuo 'ampero' estis elektita kiel la baza unuo, kaj la aliaj elektraj kvantograndoj derivitaj el ĝi depende de la leĝoj de fiziko. Tio iĝis la fondo de la MKS sistemo de unuoj.
Fine de la 19-a kaj komence de la 20-a jarcentoj, nombraj nekoheraj unuoj de mezuro bazitaj sur gramo/kilogramo, centimetro/metro, kaj sekundo, kiel la Pferdestärke (metra ĉevalpovumo) por povumo, la "darcy" por permeableco kaj "hidrargomilimetroj" por barometrio kaj sangopremo estis disvolvigitaj aŭ propagitaj, kelkaj el kiuj aligis normigan graviton en siaj difinoj.
Je la fino de la Dua Mondmilito, nombraj diversaj sistemoj de mezuro estis uzataj tra la tuta mondo. Kelkaj el tiuj sistemoj estis variaĵoj de la metra sistemo; aliaj estis bazitaj sur la kutimaj sistemoj de mezuro, kiel la usona kutimsistemo kaj la imperia sistemo de Unuiĝinta Reĝlando kaj la Brita Imperio.
La Praktika sistemo de unuoj
En 1948, la 9a CGPM komisiis studon por pritaksi la mezurajn necesojn de la sciencaj, teknikaj, kaj edukaj komunumoj kaj "por fari rekomendojn por unusola praktika sistemo de unuoj de mezurado, taŭga por adoptado fare de ĉiuj landoj aliĝintaj al la Metrokonvencio". Tiu labordokumento estis Praktika sistemo de mezurunuoj. Baze sur tiu studo, la 10a CGPM en 1954 difinis internacian sistemon derivitajn el ses bazunuoj kiel unuoj de temperaturo kaj de optika radiado aldone al tiuj de la MKS sistemo, nome unuoj de maso, longo, kaj tempo kaj la kurentunuo de Giorgi. Ses bazunuoj estis rekomenditaj: la metro, kilogramo, sekundo, ampero, grado Kelvin, kaj kandelo.
La 9a CGPM ankaŭ aprobis la unuan formalan rekomendon por la skribadon de simboloj en la metra sistemo kiam la bazo de la reguloj kiel ili estas konataj nun estis starigitaj. Tiuj reguloj estis poste etenditaj kaj nuntempe kovras unuajn simbolojn kaj nomojn, prefiksajn simbolojn kaj nomojn, kaj kiel kvantograndaj simboloj estu skribitaj kaj uzitaj, kaj kiel la valoroj de la kvantograndoj estus esprimitaj.
Nasko de la SI
En 1960, la 11a CGPM sintezigis la rezultojn de la 12-jara studo en serio de 16 rezolucioj. La sistemo estis nomita Internacia Sistemo de Unuoj, mallongigite SI el la franclingva nomo, Le Système International d'Unités.
Erwin Schrödinger
Krome, li estis la aŭtoro de multaj verkoj pri variaj aspektoj de fiziko: statistika mekaniko kaj termodinamiko, fiziko de dielektriko, kolorteorio, elektrodinamiko, ĝenerala relativeco, kaj kosmologio, kaj li faris kelkajn klopodojn por konstrui unuigitan kampoteorion. En sia libro Kio estas vivo? Schrödinger alfrontas la problemojn de genetiko, rigardante la fenomenon de vivo el la vidpunkto de fiziko. Li faris grandan atenton al la filozofiaj aspektoj de scienco, al antikvaj kaj orientaj filozofiaj konceptoj, etiko kaj religio. Li verkis ankaŭ pri filozofio kaj teoria biologio. Li elpensis la mensan eksperimenton pri la kato de Schrödinger, kiu kontribuis al lia konateco inter laika publiko, sed krome enhavas gravan signifon pri la interpretado de kvantuma mekaniko. En 1933 li ricevis la Nobel-premion pri fiziko.
Li studis en Akademisches Gymnasium en Vieno.
Komencaj jaroj
Schrödinger naskiĝis en Erdberg, Vieno, Aŭstrio, la 12an de aŭgusto 1887, al Rudolf Schrödinger (vaksotolisto produktisto, botanikisto ) kaj al Georgine Emilia Brenda Schrödinger (denaske Bauer) (filino de Alexander Bauer (kemiisto),  profesoro de kemio en la universitato TU Wien). Li estis la nura filo.
Lia patrino estis de duon-aŭstria kaj duon-angla deveno; lia patro estis katolika kaj lia patrino estis luterana. Kvankam li estis edukita en religiema hejmo kiel luterano, li mem estis ateisto. Tamen, li havis fortajn interesojn en Orientaj religioj kaj panteismo, kaj li uzis religian simbolismon en siaj verkoj. Li kredis ankaŭ, ke la scienca laboro estis ia alproksimiĝo al la dieco, kvankam en intelekta senco.
Li estis ankaŭ kapabla lerni la anglan ekster lernejo, ĉar lia patrinflanka avino estis brita. Inter 1906 kaj 1910 Schrödinger studis en Vieno kun Franz S. Exner (1849–1926) kaj Friedrich Hasenöhrl (1874–1915). Li faris ankaŭ eksperimentan laboron kun Karl Wilhelm Friedrich "Fritz" Kohlrausch.
En 1911, Schrödinger iĝis helpanto de Exner. Je tre frua aĝo, Schrödinger estis tre forte influita de la filozofio de Arthur Schopenhauer. Kiel rezulto de lia etenda legado de la verkoj de Schopenhauer, li iĝis tre profunde interesata laŭlonge de sia vivo en la kolorteorio kaj filozofio. En sia prelego "Menso kaj materio", li diris, ke "La mondo etendita en spaco kaj tempo estas nur [mensa] reprezentado." Tiu estas ripeto de la unuaj vortoj de la ĉefa verko de Schopenhauer.
Mezaj jaroj
En 1921, li translokiĝis al la Universitato de Zuriko. En 1927, li sukcedis Max Planck en la Friedrich Wilhelm Universitato en Berlino. En 1933, Schrödinger decidis lasi Germanion; li malŝatis la Naziisman antisemitismon. Li iĝis membro de la Magdalen College en la Universitato de Oksfordo. Tuj post sia alveno tien, li ricevis la Nobel-premion kun Paul Dirac. Lia postenon en Oksfordo ne bone funkciis; liaj nekonvenciaj hejmaj aranĝoj, kunloĝante kun du virinoj, ne estis bone akceptitaj. En 1934, Schrödinger profesore prelegis en la Universitato Princeton; oni proponis al li permanentan postenon tie, sed li ne akceptis tion. Denove, lia deziro starigi hejmon kun sia edzino kaj amatino povis krei problemon. Li havis ankaŭ proponon de posteno en la Universitato de Edinburgo sed okazis vizaj prokrastoj, kaj finfine li ekhavis postenon en la Universitato de Graz en Aŭstrio en 1936. Li estis ankaŭ akceptinta la proponon de katedra posteno en la Departament de Fiziko de la Universitato de Allahabad en Barato.
En la mezo de tiuj postenaj aferoj en 1935, post etenda korespondado kun Albert Einstein, li proponis tion kio estas nune nomata la penseksperimento de la kato de Schrödinger.
Postaj jaroj
En 1938, post la Anschluss, Schrödinger havis problemojn pro sia foriro el Germanio en 1933 kaj sia konata opozicio al Naziismo. Li eldonis broŝuron malkonfirmante tiun opozicion (li poste bedaŭris esti farinta tion kaj klarigis la tialojn al Einstein). Tamen, tio ne evitis, ke la nova situacio devigis la aŭtoritatojn de la Universitato de Graz maldungis lin el sia laborposteno pro politika malfidindeco. Li suferis ĉikanadon kaj ricevis ordonojn ne lasi la landon, sed li kaj lia edzino veturis al Italio. El tie, li ekhavis vizitajn postenojn en Oksfordo kaj en la Universitato de Gento.
En tiu sama jaro li ricevis personan inviton el la Taoiseach de Irlando, nome Éamon de Valera – matematikisto li mem – por loĝi en Irlando kaj interkonsentis helpi la establadon de la Dublina Instituto por Antaŭeniraj Studoj en Dublino. Li translokiĝis al Clontarf (Dublino), kaj tie vivis meznivele. Oni metis memortabulon ĉe lia loĝejo en Clontarf kaj ĉe lia laborloko ĉe Merrion Square. Schrodinger sentis, ke estante aŭstro li havas unikan rilaton kun Irlando. En Oktobro 1940, verkisto el Irish Press intervjuis Schrodinger kiu parolis pri la kelta heredo de aŭstroj, dirante: "Mi kredas, ke estas profunda konektoineter ni aŭstroj kaj keltoj. Oni diris, ke loknomoj en Aŭstriaj Alpoj estas de kelta deveno."
Li iĝis la Direktoro de la Lernejo por Teoria Fiziko en 1940 kaj restis tie dum 17 jaroj. Li iĝis ŝtatano de Irlando en 1948, sed retenis sian ŝtatanecon de Aŭstrio. Li verkis ĉirkaŭ 50 publikaĵojn pri variaj temoj, inklude siajn esplorojn pri la unuigita kampoteorio.
Schrödinger restis en Dublino ĝis retiriĝo en 1955. Li havis longdaŭran intereson en la Vedanta filozofio de Hinduismo, kiu influis siajn spekulativojn rilate al Kio estas vivo? pri la eblo, ke la individua konscio estas nur manifestaĵo de unueca konscio enhavanta la tutan universon. Manuskripto "Fragment from an unpublished dialogue of Galileo" (Fragmento de nepublikigita dialogo de Galileo) el tiu epoko estis remalkovrita en la interna lernejo de la "King's Hospital", Dublino, post ĝi estis verkita por la lerneja eldono de 1955 de ties "Blue Coat" por omaĝi lian foriron el Dublino por ekhavi sian postenon de la Katedro de Fiziko en la Universitato de Vieno.
Marcel Callo
Marcel CALLO (naskiĝinta en la 6-a de decembro 1921 en Rennes, murdita en la 19-a de marto 1945 en la koncentrejo Mauthausen) estis franca presisto, kredomartiro kaj laika apostolo. Lia beatigo okazis en la 4-a de oktobro 1987 en Romo.
Erwin Schrödinger
Postaj jaroj
Tiel en 1956, li revenis al Vieno (katedro ad personam (intencita por iu preciza persono)). Dum grava prelego dum la Tutmonda Energikonferenco li malakceptis paroli pri atomenergio pro sia skeptikismo prie kaj li anstataŭe faris filozofian prelegon. Dum tiu periodo Schrödinger turnis el la ĉeftendenca difino de kvantuma mekaniko de ondo–partiklo dueco kaj defendis la ideon de nura ondo, kio okazigis polemikon.
Marcel Callo
Fruaj jaroj
Callo pasigis la junajn jarojn en religia kaj infanriĉa familio. Li iĝis skolto kaj finfaris trejnadon presistan. Estante 13-jara li aliĝis al la Kristana Laborista Junularo kaj gvidis en sia paroĥejo St. Aubin la lokan filion. Poste li iĝis eĉ distrikta estro de la junaj kristanoj.
Dum la okupado de Franclando fare de Wehrmacht Callo laboris ĉe la karitata Stacidoma misio. En tiu funkcio li helpis al multaj eskapi en la duonliberan Vichy-Francion. Truko estis cedi al ili brakbendojn kun la signo de la Ruĝa Kruco.
Erwin Schrödinger
Tuberkulozo kaj morto
Schrödinger suferis pro tuberkulozo kaj kelkajn fojojn en la 1920-aj jaroj devis iri al sanatorio en Arosa. Estis tie kie li formulis sian ond-ekvacion. La 4an de Januaro 1961, Schrödinger mortis pro tuberkulozo, estante 73-jaraĝa, en Vieno. Lia edzino Anny estis vidvino, kaj estis entombigita en Alpbach, Aŭstrio, en katolika tombejo. Kvankam li mem ne estis katoliko, la pastro tombejozorga permesis la entombigon sciinte, ke Schrödinger estis membro de la Papa Akademio de la Sciencoj.
Marcel Callo
Misiisto en Nazia Germanio
En marto 1943 li devis iri Germanio por deviga punlaboro. La eblecon fuĝi Callo ne uzis ĉar li volis helpi aliajn homojn en Germanio spirite transvivi. Li kvazaŭ difinis sin misiisto. De marto 1943 ĝis aprilo 1944 li laboris en armilfabriko en Zella-Mehlis. En la uzino li invitis samlandanojn frekventi mesojn kaj fariĝis ilia flegisto, korusestro kaj predikisto. Pro lia kristana engaĝiĝo (li ne nur organizis diservojn sed eĉ fondis grupon de Action catholique!) li arestitis de Gestapo kaj malliberigitis en Gotha. Tie li admonis la samsortanojn preĝi por la gardostarantoj.
Erwin Schrödinger
Privata vivo
La 6an de Aprilo 1920, Schrödinger geedziĝis al Annemarie (Anny) Bertel.
Marcel Callo
Misiisto en Nazia Germanio
En septembro 1944 li kondamnitis al restado en koncentrejo. La oficiala tialo jenis: "Per sia katolika aktiveco li evidentiĝis malutilulo por la registaro de NSDAP kaj por la bono de la germana popolo." Je la komenco de oktobro 1944 li transportitis en la koncentrejon Flossenbürg kaj je la fino de la sama monato al Mauthausen. En la flankaj tendaroj Gusen I kaj Gusen II li devis labori en la konstruado de modernegaj Messerschmidt-batalavidadiloj. En januaro 1945 li venis en la lazareton kaj mortis du monatojn poste.
Atestanto de kredo kaj paco
Dum la beatigo Lia papa moŝto Johano Paŭlo la 2-a substrekis la rolon de Callo, kies vivo kaj morto estu atestilo de kredo kaj de paco inter la popoloj. Callo estus modelo kaj peranto por ĉiuj kristanoj, sed aparte por la junaj generacioj de Eŭropo kaj de la tuta mondo.
Erwin Schrödinger
Privata vivo
Unu el la nevoj de Schrödinger, nome Terry Rudolph, sekvis la karieron de sia avo kiel fakulo pri kvantuma fiziko, kaj instruas en la Imperial College London.
Akuzoj de seksa misuzo
Schrödinger tenis registron de siaj seksaj rilatoj inklude kun minoritatulojn kun kiuj li estus farinta seksan misuzon en taglibro kiun li nomis Ephemeridae, en kiu li asertis "preferon por junulinoj sur la bazo ke ilia naivo estus la ideala kongruo kun lia natura genio".
Estante 39-jaraĝa, Schrödinger estis tutoro de 14-jaraĝa "Ithi" Junger. Kiel John Gribbin rakontis en sia biografio de Schrödinger de 2012, "Same kiel ĉe matematiko, la lecionoj inkludis 'gravan kvanton de karesoj kaj brakumado' kaj Schrödinger tuj konvinkiĝis, ke li enamiĝis je Ithi". Schrödinger certigis al Junger, ke ŝi ne gravediĝos, kaj seksallogis ŝin kiam ŝi estis 17-jaraĝa. Ŝi poste gravediĝis kaj suferis aborton kiu lasis ŝin malfekunda. Schrödinger lasis ŝin tuj poste kaj ŝanĝiĝis al aliaj celoj. Ankaŭ Kate Nolan, pseŭdonimo uzita de survivanta familio por protekti la viktimon, gravediĝis de Schrödinger inter postuloj de manko de konsento.
Carlo Rovelli notis en sia libro Helgoland, ke Schrödinger "ĉiam tenis nombrajn rilatojn samtempe – kaj ne tenis sekrete sian fascinadon al antaŭadoleskaj junulinoj." En Irlando, Rovelli verkis, li havis po unu filon el du studentinoj identigitaj en artikolo de Der Standard kiel 26-jarulino kaj kvinjar-edzina politika aktivulino. Dum esplorado en la familia arbo, Bernard Biggar malkovris informojn, ke Schrödinger seksallogis sian kuzinon, Barbara MacEntee, kiam ŝi estis 12-jaraĝa. Ŝajne, ŝia onklo, la matematikisto kaj pastro Pádraig de Brún, konsilis Schrödinger ne plu persekuti ŝin, kaj Schrödinger poste verkis en sia taglibro, ke ŝi estis unu el liaj "nereciprokaj amoj". MacEntee mortis en 1995, kaj tiu rakontoj aperis postmorte.
La biografio de Walter Moore pri la sciencisto substrekis, ke la sinteno de Schrödinger al virinoj estas "esence tiu de maskla supremaciisto", aserto kunhavita de Helge Kragh en sia revizio de la biografio de Moore, "La konkero de virinoj, speciale de tre junaj virinoj, esti la salo de la vivo por tiu sincera romantikisto kaj maskla ŝovinisto." Walter Moore uzis la rilatojn de Schrödinger kun junulinoj por karakterigi tion kion Moore nomis la "Lolita Komplekso" de Schrödinger. La nepo de Schrödinger kaj lia patrino estis malfeliĉaj pro la akuzo farita de Moore, kaj kiam la biografio estis publikigita, ilia familio rompis kontaktojn kun li.
En artikolo de 2021 en Irish Times, la modelo de Schrödinger de seria misuzo estis identigita de la gazeto kiel "konduto [kiu] kongruis kun la profilo de pedofilo en amplekse komprenata senco de tiu termino." La departemento de fiziko de la Kolegio Triunuo de Dublino anoncis en Januaro 2022, ke ili rekomendoj, ke prelegejo kiu estis nomita laŭ Schrödinger ekde la 1990-aj jaroj, estu alinomita laŭ la informoj pri lia historio de seksa misuzo, dum pentraĵo de la sciencisto estos forigita, kaj la alinomado de samnomaj prelegserio estos konsiderata.
Akademiaj interesoj
Ekde tre frue, Schrödinger eksperimentis en la fakoj de elektra inĝenierado, atmosfera elektro, kaj atmosfera radioaktiveco, kaj li kutime laboris kun sia iama instruisto Franz Exner. Li studis ankaŭ privibradan teorion, teorion de Brown-a movado, kaj matematikan statistikon. En 1912, je peto de la eldonistoj de la Manlibro pri Elektro kaj Magnetismo, Schrödinger verkis artikolon titolitan Dielektrismo. Tiun saman jaron, Schrödinger faris teorian ĉirkaŭkalkulon de la probabla altecdistribuado de radioaktivaj substancoj, kio estas postulita por klarigi la observitan radioaktivecon de la atmosfero, kaj en Aŭgusto 1913 li plenumis kelkajn eksperimentojn en Zeehame kiuj konfirmis sian teorian ĉirkaŭkalkulon kaj tiujn de Victor Franz Hess. Pro tiu laboro, Schrödinger ricevis en 1920 Premion Haitinger Prize (Haitinger-Preis) de la Aŭstria Akademio de Sciencoj. Aliaj eksperimentaj studioj direktoritaj de la juna esploristo en 1914 estis la testado de formuloj por la kapilara premo en gasbobeloj kaj la studo de la propraĵoj de milda beta radiado produktita de gama radiado frapanta kontraŭ metala surfaco. La lastan laboron li plenumis kun sia amiko Fritz Kohlrausch. En 1919, Schrödinger plenumis sian lastan fizikan eksperimenton pri kohera lumo kaj poste fokusis al teoriaj studoj.
Grandmoravia imperio
Grandmoravia imperio (ĉeĥe Velkomoravská říše, slovake Veľkomoravská ríša, hungare Nagymorva Birodalom) (oni uzas ankaŭ nomon Granda Moravio, ŝtato de Mojmír-anoj, latine Moravia Magna) estis la unua okcidentslava ŝtato, siatempe la plej potenca kaj la plej forta en meza Eŭropo. Ĝi ekzistis plejparte en ĉeĥa, slovaka kaj hungara teritorioj inter jaroj 833 kaj (proksimume) 907.
Nomo
Nomo Granda Moravio estas el pli posta dato, unuafoje ĝi estis menciita de bizanca imperiestro Konstantino la 7-a en la jaro 950 en lia verko De administrando imperio. Adjektivo Granda, kiel asertas plimulto da fontoj, rilatas al la propra influhava kerno kaj samtempe ĉirkaŭaj teritorioj akiritaj pro teritoria ekspansiemo en la 9-a jarcento. Grandmoravia imperio estas nomo de moderna historia scienco. Kelkaj slovakaj historiistoj al fino de la 20-a jarcento klopodis pri nova nomo de la historia ŝtatformacio kiel Slovakio anstataŭ Moravio. Laŭ aliaj fontoj pli preciza estas traduko de devena greka termino Malproksima Moravio (pro diferencigo de alia teritorio de nomo Moravio situanta en Balkana Duoninsulo).
Historio
Verŝajne en hodiaŭa ĉeĥa teritorio jam en la 7-a jarcento ekzistis ŝtatformacio, la tn. Regno de Sámo, sed temis pli pri triba ligo, ties interna strukturo ankoraŭ ne povis estis konsiderata kiel ŝtato. Pri la tempo de pereo de Regno de Sámo ĝis formiĝo de la moravia ŝtato ĉiuj historiaj fontoj silentas, estas do neklara, kio estis rolanta en la ĉeĥa teritorio.
Post tio, kiam al fino de la 8-a jarcento avara ŝtato disfalis, politika situacio ebligis al slavoj en la ĉeĥa teritorio krei novan ŝtatformacion. Komence de la 9-a jarcento aperas du princlandoj, kiuj komune gvidas politikan batalon – moravia princlando, verŝajne kun centro en sudmoravia urbo Mikulčice, sidejo de princo Mojmír la 1-a kaj nitra princlando kun centro en Nitra en sudokcidento de hodiaŭa Slovakio, kie havis sidejon princo Pribina.
Rostislav, plua grandmoravia princo, decidiĝis defendi sin al politikaj premoj de najbara Orientfranka regno, kiu senĉese endanĝerigis Grandan Moravion, per akiro de kultura kontakto kun Bizanca regno. Li sendis ĝis Konstantinopolo al bizanca imperiestro Mikaelo siajn mesaĝistojn, kiuj postulis de la imperiestro, por ke li sendu bizancan episkopon kun celo komenci sisteman kristanigon de la lando. En la jaro 863 la imperiestro sendis ĝis Granda Moravio Cirilon kaj Metodon, du kristanajn misiistojn. Ili komencis uzi en Granda Moravio liturgian lingvon komprenebla al slavoj – malnovslava lingvo, kreinte por la lingvo ankaŭ skribsistemon – glagolicon. Ili dediĉis sin al tradukado de Biblio kaj al pluaj ekleziaj tekstoj, Mojmír poste laboris en destino de moravia (ĉef)episkopejo kaj eklezia memstariĝo de Orientfranka regno. La misio havis sukceson en Granda Moravio, Konstantino kaj Metodo edukis siajn lernintojn, kiuj donis fundamentojn al malnovslava literaturo. Mojmír pli malfrue sukcesis en Romo antaŭ papo defendi la mision kaj purigi ĝin pro kulpigo de orientfrankaj episkopoj.
En la jaro 870 venis sur princan tronon Svatopluk. Post mallonga armea konflikto kontraŭ Orientfranka regno li agnoskis ties ŝirmon kaj li devligis sin pagi tributon. Post la morto de Metodo (885) li estis konvinkigita de orientfrankaj episkopoj, por ke li ellandigu la lernintojn de fratoj Konstantino kaj Metodo komencante subteni latinan (te. okcidentan) liturgion anstataŭ la malnovslava.
Politika repaciĝo kaj interkonsento kun najbara potenca regno ebligis al Svatopluk firmigi siajn armeajn fortojn kaj komenci teritorian ekspansion de Grandmoravia regno. En la tempo de sia plej granda prospero Regno okupis proksimume sekvantajn teritoriojn:
Rimarko: Vera influo de Granda Moravio povis estis ankoraŭ pli granda.
En la jaro 894 princo Svatopluk mortis. Dum regado de lia sekvanto, Mojmír II, estis verŝajne en Granda Moravio ankoraŭ renovigita la malnovslava episkopejo, tamen de la regno komenciĝis forŝiri kelkaj triboj (en Bohemio en la jaro 895 kaj plu triboj en Luzacio). Direkte de sudoriento invadis en Grandan Moravion atakantoj de ugrofinna deveno el orientaj stepoj – hungaroj. Tiuj evidente post principa soldatara militiro en la jaro 907 tute malprosperigis Grandmoravian regnon.
Sidejoj
Sidej-strukturo de Grandmoravia regno ensumigis fortikigitajn slavajn vilaĝojn – burgejojn. Inter la plej signifaj skribe dokumentitaj kaj arkeologie esploritaj apartenas:
Valea Crișului (Covasna)
Valea Crișului (hungare: Sepsikőröspatak ) estas komunumo en Rumanio nord-nordokcidente de Sfântu Gheorghe. Administre apartenas al ĝi Calnic. Ĝis 2004 apartenis al ĝi ankaŭ Arcuș.
Loĝantaro
En 1910 Sepsikőröspatak havis 1 277 loĝantojn (hungaroj), en 1992 1 538 (99 % da hungaroj). En la censo de 2002 el la 1 659 loĝantoj 1 610 (97,0 %) deklaris sin etnaj hungaroj. 1.636 (98,6 %) deklaris la hungaran sia precipa lingvo. El la 22 romaoj neniu deklaris la ciganan sia precipa lingvo.
Listo de la almaraj riveroj de Francio
Tiuj tabeloj listigas la almarajn riverojn ("fleuve" franclingve) de Francio''', laŭ ilia longo sur la nacia teritorio.
Metropola Francio
Nekompleta listo de la metropolaj almaraj riveroj, ordigitaj laŭ malkreska longo (sur la nacia teritorio), kun la nomo de la maro aŭ oceano en kiun ĝi enfluas :
Franca Gujano
Listo de la almaraj riveroj de Franca Gujano, ordigitaj laŭ malkreska longo. Ĉiuj tiuj riveroj enfluas en Atlantikon.
Reunio
Listo de la almaraj riveroj de Reunio, ordigitaj laŭ alfabeta ordo. Ĉiuj tiuj riveroj enfluas en Hindan Oceanon.
Gvadelupo
Lista de la almaraj riveroj de Gvadelupo longaj je pli ol, ordigitaj laŭ malkreska longo. Ĉiuj tiuj almaraj riveroj situas sur insulo Basse-Terre.
Francesco Balilla Pratella
Francesco Balilla Pratella (Lugo, Italio, 1a de februaro, 1880 – Raveno, Italio, 17a de majo, 1955) estis itala komponisto, muzikologo kaj eseisto. Unu el la ĉefaj defendantoj de futurismo en itala muziko, multo de la propra muziko de Pratella evidente kontraŭas malmultan konekton kun la ideoj eksponitaj en la manifestoj kiujn li mem aŭtoris.
Laŭ Pratella, itala muziko estis malsupra al la muziko de eksterlando. Li laŭdis la "subliman genion" de Wagner kaj vidis kelkan valoron en la verkaro de Richard Strauss, Debussy, Elgar, Musorgskij, Glazunov kaj Sibelius. Kontraste, la itala simfonio estis dominata de la opero en "absurda kaj kontraŭ-muzika formo".
13247 Tianshi
13247 Tianshi estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Orbito
Ĝi estas en orbita resonanco 7:2 kun la Tero.
Nomo
Ĝia nomo honoras Kyle Preston Tianshi, finaliston de la Broadcom MASTERS 2019, konkurso pri matematiko kaj sciencopor gestudentoj de meza lernejo, pro lia projekto pri mediscienco kaj terscienco.. Li lernis ĉe la Cambridge School, San-Diego (Kalifornio).
Tišina
Tišina, hungare Csendlak estas vilaĝo kaj samtempe municipo en Slovenio, en provinco Prekmurje, en statistika regiono Pomurska. Administre apartenas al Tišina ankoraŭ la jenaj 11 vilaĝoj: Borejci, Gederovci, Gradišče, Krajna, Murski Črnci, Murski Petrovci, Petanjci, Rankovci, Sodišinci, Tropovci, Vanča vas. Ĝis 1887 la oficiala hungara loknomo estis Tissina, poste pro hungariga politiko uziĝis la nova nomo.
Situo
La vilaĝo situas sur malebenaĵo, laŭ rojo, laŭ traira flankovojo. Murska Sobota troviĝas 8 km-ojn for.
Historio
En 1910 loĝis tie 372 da homoj (slovenoj en majoritato, hungaroj en minoritato). Ĝis fine de la 1-a mondmilito la vilaĝo apartenis al Hungario, al Vas (reĝa departemento), al distrikto de Muraszombat, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj. En 1941 la germana armeo okupis la regionon kaj post 10 tagoj transdonis ĝin al Hungario. Ĝis 1945 tio estis parto de Hungario, ekde 1991 de Slovenio. En 2002 loĝis en la municipo 3990 homoj, (3889 slovenoj, 85 ciganoj, 5 hungaroj).
Famuloj
En la iama Csendlak mortis pastro, slovena patrioto Ferenc Ivanóczy.
Urala strigo
La urala strigo (latine Strix uralensis), ankaŭ nomata uralstrigo, estas mezgranda strigo, tio estas birdospecio, fakte nokta rabobirdo, kiu apartenas al genro strigo, parto de pli granda grupo de noktaj rabobirdoj konataj kiel strigedoj, kiuj enhavas plej parton de la specioj nomataj strigoj. La alia grupo estas la titonedoj, el kiuj plej multaj specioj apartenas al la genro de turstrigoj.
La strigon priskribis unuafoje la germana natursciencisto Peter Simon Pallas, en 1771.
Disvastiĝo
Tiu palearktisa specio enhavas ĝis 15 subspecioj troveblaj en Eŭropo kaj norda Azio. La urala strigo havas ampleksan distribuan areon en Eŭropo kaj Azio, el Saĥaleno, Japanio kaj Koreio oriente al Skandinavio okcidente. La norda limo estas je ĉirkaŭ 65 gradoj de norda latitudo, kaj la suda limo sekvas la suda limigo de la tajgo. Estas restantaj populacioj en la montaroj de centra Eŭropo apartenantaj al la subspecio S.u.macroura. Birdoj de nordorienta Pollando kaj Skandinavio apartenas al la subspecio S.u.liturata, kaj tiuj de okcidenta Siberio al la nomiga raso S.u. uralensis.