cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Longevelle-lès-Russey
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Doubs, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Laŭ la stato de la jaro en la urbo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Pontarlier (france arrondissement de Pontarlier), la centra kaj suda parto de la departemento, kaj al la kantono .
Béla Lázár
LÁZÁR Béla (pro. la:za:r) estis hungara arthistoriisto, instruisto, verkisto naskita en Nadjvarado la 8-an de februaro 1869 kaj mortinta en Budapeŝto la 28-an de majo 1950.
Biografio
Béla Lázár studis en Budapeŝto, Berlino, Munkeno kaj Parizo, li doktoriĝis en 1890, de 1893 instruis en gimnazio. Li estis konstanta artikolisto de pluraj ĉefurbaj gazetoj kaj revuoj, helpredaktoro de Magyar Kritika, ĉefredaktoro de Modern Művészet. Dum unu jardeko li estis direktoro de la Muzeo Ernst. Li estis membro de Societo Petőfi (1916).
Bünyan
Bünyan estas urbo en provinco Kayseri en Turkio.
QRP
En amatora radio QRP rilatas al elsendado pere de reduktita potenco provante maksimumigi efikecon de signaloj. La esprimo QRP devenas el la Q-kodo uzata en radiaj kontaktoj, kie "QRP" kaj "QRP?" kutimas peti, "Reduktu potencon" kaj demandi "Ĉu vi povas redukti potencon?" respektive. La kontraŭo de QRP estas QRO, aŭ altpotenca elsendado.
Filozofio
La plej multaj radioamatoraj sendriceviloj estas kapablaj elsendi je ĉirkaŭ 100 vatoj sed en kelkaj mondopartoj, radioamatoroj povas uzi ĝis 1 500 vatojn. QRP ŝatantoj asertas ke tio ne estas ĉiam necesa kaj troa uzo de potenco pliigas la kaŭzado de interfero al proksimaj televidoj, radioj kaj telefonoj. Por radioamatoroj el multaj landoj estas malkongruaj kun leĝoj.
La nuna rekordo por QRP-kontakto estas 1 µW por 2640 kilometroj sur 10 metra bendo (28-29.7 MHz).
Praktiko
Ekzistas ne kompleta interkonsento sur kio estas QRP-potenco. La plej multaj QRP-organizoj konsentas ke por CW, AM, FM kaj ciferecaj modoj, la elsendata potenco devus esti 5 vatoj (aŭ malpli). La maksimuma elsendpotenco por SSB ne estas ĉiam interkonsentita, kelkaj kredas ke la potenco devus esti ne pli ol 10 vatoj, dum aliaj forte diras ke la potenclimo devus esti 5 vatoj. QRP-uzantoj povas uzi eĉ malpli ol kvin vatojn, foje uzante eĉ nur 100 milivatoj aŭ eĉ malpli. Ekstreme malalta potenco malpli ol 1 vato estas ofte nomata QRPp.
Komunikiĝi per QRP potenco povas esti malfacila tasko ĉar la QRP-uzantoj devas alfronti la samajn defiojn de propagiĝo alfrontita de amatoroj uzantaj pli altaj potencoj sed kun la malavantaĝoj kaŭzitaj pro havado de pli malforta signalo sur la aliaj ricevantoj. QRP-ŝatantoj provas kompensi tion pere de pli efikaj antensistemoj, pli bonaj teknikoj, pacienco, esploro pri pli bonaj propagkondiĉoj, elekto de horaroj kaj frekvncoj kaj plifortigo de operacikapabloj.
QRP estas aparte populara ĉe CW radioamatoraj operatoroj kaj tiuj, kiuj uzas pli novajn ciferecajn modojn.
QRSS
Kelkaj ekstremaj QRP-entuziasmuloj uzas QRSS elsendante ekstreme malrapide por kompensi la bruo implikita en QRP-operado. QRSS devenas el la Q-kodon uzata en radiaj komunikadoj, kie "QRS?" demandas "Ĉu vi povas elsendi pli malrapide?" kaj "QRS" petas "Elsendu pli malrapide".
QRSS-entuziasmuloj kutime uzas iun formon de morso multe pli malrapida prefere ol tipa 1/10 duan "dit" fojon, QRSS-elsendoj povas uzi plenan sekundon por la "dit" tempo, aŭ en ekstremaj kazoj, plenan minuton por ununura "dit" tempo.
10665 Ortigão
10665 Ortigão estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geastronomoj geedzoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Tria Enketo pri Trojanoj" (Third Trojan Survey).
Nomo
Ĝia nomo honoras Catarina Ortigão, personon de rara interna beleco, al kiu Petro Lacerda, kolego de la malkovrintoj, volas fari omaĝon. Ŝi estas portugala sciencistino laborante en la fako de la medicina fiziko.
QRP
Aparataro
Multaj el la pli grandaj, pli potencaj komercaj sendriceviloj permesas al radioamatoroj malaltigi sian potencon al QRP-niveloj. Komercaj radiokomunikiloj speciale dizajnitaj por funkcii ĉe aŭ alproksimiĝi al QRP-potenco estis komerce haveblaj ekde la malfruaj 1960-aj jaroj. En 1969 la usona produktanto Ten-Tec produktis la Powermite-1. Tiu radio estis unu el la unuaj produktitaj, (La MR-1 estis havebla kaj ĝi estis esence la sama radio, kvankam en memkontruenda formo). La elsendilo estis kapabla je proksimume unu aŭ du vatoj da radiofrekvenco similaj aperis en la Heathkit HW-7 kaj HW-8 linioj. Ĉar QRP fariĝis pli populara en la lastaj jaroj radioproduktantoj lanĉis radiojn specife destinitaj por la QRP-entuziasmuloj. Popularaj modeloj inkludas Elecraft KX3, K2 kaj K1, la Yaesu FT-817, la Icom IC-703 kaj la 516 Argonaut V kaj la novaj 539 Argonaŭto-VI de TenTec. Alia populara fonto estas Hendricks QRP Kits, kiu ofertas gamon da popularaj memkonstrueblaj radioj. Entuziasmuloj uzas QRP-radiojn en la HF bendoj per porteblaj stacioj, ili kutime portas la radiojn en dorsosakoj kaj uzas vipantenojn. Iu QRP-uzantoj preferas memkonstrui sian sendricevilojn el malnovaj elektronikaj aparatoj.
Konkursoj kaj premioj
Ekzistas specifaj premioj de radioamatoraj konkursoj, kluboj kaj konvencioj dediĉitaj al QRP-entuziasmuloj.
En Usono, la novembraj Sweepstakes, en junio kaj septembro VHF QSO Parties, en januaro VHF Sweepstakes kaj la ARRL Internacia DX konkurso, same kiel multaj gravaj internaciaj konkursoj aldonas specialajn QRP-kategoriojn.
Tipaj premioj inkludas la "mil mejloj po vato" de la QRP ARCI-klubo. QRP ARCI ankaŭ donas specialajn premiojn por atingado de Worked All States de la ARRL, Worked All Continents kaj DX Century Club premioj sub QRP-povumoj. Aliaj QRP-kluboj ankaŭ donas similajn versiojn de tiuj premioj same kiel ĝeneralaj QRP radioamatoraj diplomoj.
Frekvencoj
Kiel konvencio inter radioamatoroj estas frekvencoj en kiuj oni kutimas trovi QRP-staciojn, tie ili havas privilegiojn kaj kurime fortaj stacioj ne elsendas proksime de tiuj frekvencoj por eviti interferi malaltpovumajn staciojn.
Sliven
La urbo Sliven - bulgare Сливен - situas en la orienta centro de Bulgario. Ĝi estas la administra centro de samnoma provinco (oblasto) kaj havas loĝantaron de ĉirkaŭ 115 800 homoj - pli-malpli 49 procentaĵoj el la sumaj loĝantoj de la provinco. Veturiloj registritaj en la urbo samkiel la ĉirkaŭaj municipoj de la provinco rekoneblas per la regiona aŭtokodo CH (do "sn").
La provinca ĉefurbo situas piede de la unika roka masivo "Sinite Kamani" ("bluaj rokoj"), tre proksime de mineralaj fontoj. La urbo konatas pro pura freŝa aero, puraj akvofontoj, mildaj vintroj kaj malvarmetaj someroj.
Horní Maxov
Horní Maxov (Ober Maxdorf) estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de urbo Lučany nad Nisou en distrikto Jablonec nad Nisou. Ĝi troviĝas proksimume 2 km nordokcidente de Lučany nad Nisou. En la jaro 2011 estis ĉi tie registritaj 64 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis. Ĝi situas inter Montodorso de Maxov aj montetoj Bramberk (787 m s. m.) kaj Krásný (797 m s. m.). La plej alta punkto de Horní Maxov estas pinto de Slovanka (820 m s. m.), kiu estas konsisto de Montodorso de Maxov.
Horní Maxov estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 2,64 km².
Fondo de Maxov kaj ĝiaj unuaj loĝantoj
Grafo Albrecht Maxmilián Desfours montris intereson fondi novan municipon sur suda cismontaro de Jizera montaro jam ĉirkaŭ la jaro 1670, sed la unuaj loĝantoj ĉi tie ekloĝis nur en la jaro 1680. Ili preferis al sudo kliniĝinta deklivo inter du arbaroriĉaj montodorsoj. El vidpunkto de mastrumado ĝi ja estis pli avantaĝe ol krudaj nordorientaj deklivoj falantaj en valon de Kamenice. Kiel tiam estis kutima, superularaj oficistoj nomis la municipon laŭ la grafo. Ĝi nomiĝis unue Maximiliandorf, sed el iom nekomforta nomo de la municipo baldaŭ evoluis pli simpla nomigo Maxdorf, el kio multe pli poste estiĝis hodiaŭ konata Maxov. Laŭ tradicia dono la junua ĉi tiea loĝanto estis Christian Seibt, kiu konstruis sian domon proporcie alte sur la deklivo de monteto pli poste nomita Seibthübel. La familia nomo Seibt estis en tiu ĉi regiono ĝis la jaro 1945 tre disvastigita kaj laŭ iu el la Seibtoj estis nomita ankaŭ la menciita monteto, hodiaŭa Slovanka. La unuaj homoj venadis ĉi tien el ĉirkaŭaj municipoj kaj apenaŭ estas dubinde pri tio, ke ili estis de germana nacieco. Atestas pri tio sufiĉe plej malnova familia nomo. Malgraŭ pase de la tempo okazis certa miksiĝo kun la ĉeĥa loĝantaro el enlando, la nacieca karaktero de Maxov restis ĝis la jaro 1945 la germana.
Forni di Sopra
estas komunumo en la orienta parto de norda Italio, proksime je la limo al Slovenio. Ĝi situas en la regiono Friulo-Venecio Julia kaj, ene de ĝi, en la tradicia provinco Udine, kiu ekde aprilo 2018 ne plu estas oficiala administra unuo - nun la loko formale apartenas al administra unuo nomata ''. Fine de en la komunumo vivis. Kristana patrono estas la sankta Maria, ĉi-tie kromnomita Madonna della salute, kies memortago sekve estas la komunuma festotago. Najbaras la komunumoj Cimolais (PN), Claut (PN), Domegge di Cadore (BL), Forni di Sotto, Lorenzago di Cadore (BL), Sauris kaj Vigo di Cadore (BL).
Induso
La Induso formas la delton de la nuntempa Pakistano menciita en la veda Rigvedo kiel Sapta Sindhu kaj en la irana Avesto kiel Hapta Hindu (ambaŭ esprimoj signife "sep riveroj"). La rivero estis fonto de mirindo ekde la Klasika Periodo, kiam la reĝo Dario de Persio sendis sian grekan subulon Scilakson de Karjando esplori la riveron tiom frue kiom ĉe 510 a.K.
Etimologio kaj nomoj
La Veda Civilizo nomis tiun riveron Sindhu, de kiu venis la persa nomo Hinduŝ. La antikvaj grekoj konis la Induson per la nomo Ἰνδός (Indós), el kiu venis la latina nomo Indus. La vorto "Indus" do estas la latinigita formo de la vorto el la antikva greka nome "Indós" (Ἰνδός), prunteprenita el la malnovpersa vorto "Hinduš" kiu siavice estis prunteprenita el la sanskrita vorto "Sindhu".
La libro de Megasteno nome Indica derivigas sian nomon el la greka nomo de la rivero, "Indós" (Ἰνδός), kaj priskribas la samtempan rakonton de Nearĥo pri kiel Aleksandro la Granda trapasis la riveron. La antikvaj grekoj aludis al la Indianoj (popolo de nuntempaj Barato kaj Pakistano) kiel "Indói" (Ἰνδοί), laŭvorte signife "la popolo de Induso". La iama nomo Hindio de la lando Barato kaj la pakistana provinco Sindo ŝuldas siajn nomojn al la rivero.
Rigvedo kaj Induso
Rigvedo priskribas kelkajn mitajn riverojn (ĉefe sep), inter kiuj unu nomatan "Sindhu". La Rigveda "Sindhu" ŝajne estas la nuntempa Indusa rivero kaj estas atestita 176 fojojn en ties teksto – 95 fojojn en la pluralo, plej ofte uzata en ĝenerala signifo. En la Rigvedo, notinde en la plej postaj himnoj la signifo de la vorto estas limigita por aludi al la Indusa rivero en partikularo, kiel en la listo de riveroj menciitaj en la himno Nadistuti sukta. La Rigvedaj himnoj aplikas femeninan genron al ĉiuj riveroj menciitaj tie sed "Sindhu" estas la nura rivero atribuata al maskulina genro. Sindhu estas vidata kiel forta militisto inter aliaj riveroj kiuj estas vidataj kiel diaĵoj kaj komparitaj al bovinoj kaj ĉevalinoj kiuj produktas lakton kaj buteron.
Aliaj nomoj
En aliaj lingvoj de la regiono, la rivero estas konata kiel सिन्धु नदी (Sindhu Nadī) en Hindia, سنڌو (Sindhu) en Sinda, (Sindh) en Ŝahmuĥi Panĝaba, ਸਿੰਧ ਨਦੀ (Sindh Nadī) en Gurumuĥa Panĝaba, اباسين (Abāsin, laŭvorte "Patro de Riveroj") en Paŝtoa, رود سند, (Nahar al-Sind) en Araba, نهر السند (Nahr Alssund, laŭvorte "Leonrivero") en Tibeta, 印度 (Yìndù) en Ĉina, kaj Nilab en Turka.
Geografio
La Induso havigas ŝlosilajn akvoresursojn por la pakistana ekonomio – ĉefe ĉe la pankorbo de Panĝaba provinco, kio respondecas pri plej el la enlanda agrikultura produktado, kaj Sindh. La vorto "Panĝabo" signifas "teron de kvin riveroj" kaj la kvin riveroj estas Ĝelum, Ĉenabo, Ravi, Beas kaj Satleĝo, ĉiuj el kiuj fine fluas en la Induson. La Induso ankaŭ eltenas multajn fortajn industriojn kaj havigas la ĉefa liverado de trinkakvo en Pakistano.
Fonto
La ĉefa fonto de Induso estas en Tibeto; la rivero ekas ĉe la kunfluo de la riveroj Sengge kaj Gar kiuj kolektas akvon el montaroj Nganglong Kangri kaj Gangdise Ŝan (Gang Rinpoĉe, Monto Kailas).
La tradicia fonto de la rivero estas la Senge Ĥabab aŭ "Leona Buŝo", tutjara fonto, ne for el la religie konsiderita Monto Kajlaŝ markite de longa malalta linio de tibetaj stupaoj. Estas kelkaj aliaj alfluantoj proksime, kiuj eble formas pli longan fluaĵon ol Senge Ĥabab, sed malkiel Senger Ĥabab, estas ĉiuj dependaj el neĝofando.
Vojo
La Induso poste fluas nordokcidenten tra Ladako kaj Baltilando en Gilgit, ĝuste sude de la montaro Karakorumo. La Ŝjok, Ŝigar kaj Gilgit portas glaciajn akvojn en la ĉefan riveron. Ĝi laŭgrade turniĝas suden, elirante el la montetoj inter Peŝavaro kaj Rawalpindi. La Induso trapasas gigantajn gorĝojn 4,500–5,200 metrojn (15,000–17,000 futojn) profundajn ĉe la montarmasivo Nanga Parbat. Ĝi fluas milde tra Hazara kaj al la Tarbela Rezervejo. La Kabul-rivero kuniĝas ĉe Attock. La cetero de ties fluejo al la maro estas sur la ebenaĵoj de Panĝabo kaj Sindo, kie la fluado de la rivero iĝas malrapida kaj tre plektita. Ĝi kuniĝas al la Panjnad ĉe Mithankot. Post tiu kunfluo, la rivero estis nomata Satnad (sat = "sep", nadī = "rivero"), ĉar la rivero nune portas la akvojn de la rivero Kabulo, de la Induso kaj de la kvin panĝabaj riveroj.
Enmarejo
Preterpasinte Jamŝoron, Induso finiĝas per granda delto en la Araban Maron, oriente de Thatta. La tuta delto superas 40000 km², ĝia aktiva parto etendiĝas sur ĉirkaŭ 6000 km²; la marbordo laŭ la delto estas ĉirkaŭ 200 km longa.
Rimarkoj
La Indusa sistemo estas ege nutrata de la neĝoj kaj glaĉeroj de la montaroj de Himalajo, Karakorumo kaj Hindukuŝo de Tibeto, de barataj ŝtatoj Ĝamuo kaj Kaŝmiro kaj Himaĉal-Pradeŝo kaj de Gilgit-Baltilando de Pakistano. La fluo de la rivero estas ankaŭ determinata de la sezonoj – ĝi ege malpliiĝas en la vintro, dum la bordojn inundas la musono dum kelkaj monatoj el Julio al Septembro. Estas ankaŭ pruvaro de regulaj ŝanĝoj en la fluo de la rivero ekde prahistoriaj epokoj – ĝi devojiĝis okcidenten el fluado en la Ranno Kutĉa kaj por kuniĝi al herbejoj de Banni post la tertremo de 1816.
La rivero Zanskar, kiu fluas en la Induson en Ladako, havas pli grandan volumenon de akvo ol la Induso mem antaŭ tiu punkto.
Historio
Simile al Nilo, Tigriso, Gango, Jangzio kaj aliaj grandaj riveroj, Induso estis tre grava por la ekesto de civilizo en la lando kiun ĝi trafluas.
Post kiam prahomoj eklernis terkultivadon, abundo da akvo kaj ebenaĵoj iĝis favoraj loĝlokoj. Kvankam la plej malnovaj neolitikaj vilaĝoj trovitaj ĝis nun en la nuntempa Pakistano estas sur la montetoj de Baluĉistano (ĉ. 6500 jaroj a.K.), baldaŭ la centro de la kresko moviĝis apud la Induson kun la unuaj urbetoj (Amri, ekde 3600 a.K., kaj multaj pliaj lokoj en la malalta valo kaj en Baluĉistano).
Preskaŭ samtempe ekaperis en la mezalta valo Rehman Dheri (ekde 3300 a.K.) kaj pluaj urbetoj, apartenantaj al malsama kulturo. Post malmultaj jarcentoj Rehman Dheri iĝis vera urbo kun 10-15 mil loĝantoj. En la 25-a jarcento a.K. la ĉefaj urboj estis Harapo kaj Mohenĝo-daro, havantaj po 30-40 mil loĝantojn. La civilizo de la mezalta valo (Harapa kulturo) progresis rapide kaj disvastiĝis ankaŭ en la malalta valo kaj en aliaj regionoj, ĉefe en nordokcidenta nuntempa Barato.
Inter la 20-a kaj la 15-a jarcento a.K. novaj popoloj estis allogataj de la fruktoriĉa valo de Induso el la montoj de Afganio. La Hindarjoj kaŭzis la finon de la Harapa Kulturo kaj de ĝiaj urboj kaj estigis novan kulturon, la Vedan Civilizon, kiu poste disvastiĝis ankaŭ en la valo de Gango kaj en pliaj apudaj regionoj.
En la 6-a jarcento a.K. la Persa Imperio atingis Induson. Pli malpli, la orienta landlimo de tiu imperio restis apud Induso dum pluraj jarcentoj, ĝis la konkero de la Persa Imperio fare de Aleksandro la Granda. Aleksandro fondis eĉ urbon kun sia nomo - Aleksandrio ĉe Induso, plej verŝajne la hodiaŭa Uch, en 325 a.K. - kaj transpasis Induson klopodante konkeri pliajn landojn; sed liaj militistoj estis tro lacaj kaj li estis devigita reveni okcidenten.
Kelkaj jaroj post la morto de Aleksandro, Seleŭko la 1-a, kiu regis la areon apartenintan al la Persa Imperio, luktis kontraŭ Ĉandragupto Maŭrjo kaj, post 6-jara milito, estis devigita lasi al li la valon de Induso interŝanĝe kontraŭ 500 elefantoj (301 a.K.). Sed la Maŭrja Imperio malfortiĝis kaj alia potenculo de greka deveno, Demetrio la 1-a, konkeris la indusan valon venante de Baktrio kaj kreis hindgrekan regnon ĉirkaŭ 180 a.K.. La reĝlando daŭris ĝis ĉirkaŭ 10 p.K..
Jam en nia erao diversaj popoloj estis altiritaj de la fekunda valo de Induso. Hind-Skitoj dominis en la areo el la mezo de la 2a jarcento a.K. ĝis la 4-a jarcento p.K. Poste venis "Huna" (eble parencoj de Hunoj) inter kiuj Kidaritoj ekde la dua duono de la 4-a jarcento p.K.
Ekologio
Priskriboj de Indusvalo el la epoko de la kampanjo de Aleksandro la Granda indikas, ke estis sana densa arbarkovro en la regiono, kiu ekde tiam konsiderinde malpliiĝis. La mogola imperiestro Babur skribis pri trafoj de rinoceroj laŭlonge de ties bordoj en siaj memoroj (nome "Baburnama"). Etenda senarbarigo kaj homa interferado en la ekologio de la montoj Sivalikoj kondukis al akra deteriorado en vegetaĵaro kaj kreskokondiĉoj. La indusvalaj regionoj estas aridaj kun malmulta vegetaĵaro. Agrikulturo estas subtenita ĉefe pere de vorkoj por irigacio. La Indusaj rivero kaj akvokolekta baseno havas riĉan biodiversecon. Ĝi estas hejmo de ĝis ĉirkaŭ 25 specioj de amfibioj.
Akvaj mamuloj
Unu specio de delfeno – la indusa riverdelfeno (Platanista minor aŭ Platanista indicus minor) – nur troveblas en tiu ĉi rivero. Ĝi tre similas la gangan riverdelfenon (Platanista gangetica); laŭ pluraj fakuloj ambaŭ apartenas al la sama specio, nome la Hindia riverdelfeno, kiel apartaj subspecioj. La indusa riverdelfeno iam ekzistis ankaŭ en la alfluantoj de la Indusa rivero. Laŭ la WWF ĝi estas unu el la plej minacataj cetacoj en la mondo kun nur ĉirkaŭ 1000 ankoraŭ vivantaj.
Fiŝoj
La indusrivera baseno havas tre altan diversecon, kaj estas la hejmo de pli ol 180 nesalakvaj fiŝospecioj, inter kiuj almenaŭ 22 specioj de fiŝoj estas endemiaj de Induso kaj ĝia regiono. Fiŝoj ludas ankaŭ gravan rolon en pli fruaj kulturoj de la regiono, kiel la antikva Indusvala Civilizacio en kiu priskriboj de fiŝoj estis oftaj. En ties skribmaniero estas ofte uzita fiŝosigno, kiu en ties variaj formoj povus simple havi la signifon de "fiŝo", aŭ referencata al steloj aŭ dioj.
Inter Indusaj specioj estas Naziritor zhobensis, specio de mahasir (la nomo mahasir celas plurajn ciprinedojn similajn al karpoj), kaj Mystus horai, specio de malgranda katfiŝo (ĝis ĉirkaŭ 15 cm).
Al la genro Glyptothorax apartenas pluraj specioj de katfiŝetoj, kelkfoje ne pli longaj ol 5 cm, parte endemiaj (ekz. G.punjabensis) kaj parte komunaj ankaŭ al norda Barato (ekz. G.pectinopterus, "ĝuppah").
Inter la neendemiaj fiŝoj, estas menciindaj la siluredo Wallago attu, kiu povas superi la longon de 2 m, kaj la granda katfiŝo Rita rita, kiu povas atingi 1,5 m. Indas mencii ankaŭ klupeedon Tenualosa ilisha, similan al riverharingo, kiu vivas kaj en mara akvo kaj en riveroj en la tuta Suda Azio kaj estas ofta ankaŭ en Induso.
Plantoj
Tre gravaj estas la mangrovoj kiuj abunde kreskas en la delto. Ili estigas aridajn mangrovarbarojn, ĉar la loka klimato estas dezerta kaj akvo venas preskaŭ nur el la rivero kaj el la maro. La plej abunda specio de mangrovo estas Aegiceras corniculatum.
Ekonomio
La rivero provizas akvon al 270 milionoj da homoj en Pakistano kaj nord-okcidenta Barato, do havas altegan ekonomian kaj socian signifon. En 1960 la Indusakva Traktato preskribis, ke la akvoj de Induso, Ĉenabo kaj Ĝelumo estu uzataj de Pakistano dum la akvojn de Beaso kaj Ŝatadruo uzu Barato.
La Induso estas la plej grava liveranto de akvorimedoj por la ebenaĵoj de Panĝabo kaj Sindo – ĝi formas la kernan akson de agrikulturo kaj manĝoproduktado en Pakistano. La rivero ludas speciale ŝlosilan rolon ĉar pluvo estas malmulta en la malsupro de la Indus-valo. Kanaloj por irigacio estis por la unua fojo konstruitaj de homoj precize en la Induso-civilizacio, kaj poste fare de inĝenieroj de la Kuŝana imperio kaj de la Mogola imperio. Moderna irigacio estis enkondukita de la Brita Orienthinda Kompanio en 1850 – nome konstruado de modernaj kanaloj akompanate pere de la restaŭrado de malnovaj kanaloj. La Britoj superrigardis la konstruadon de unu el la plej kompleksaj irigaciaj retoj en la mondo. La Guddu Akvobaraĵo estas 1350 m longa – kaj irigacias kampojn de Sukur, Ĝakobabad, Larkana kaj Kalat. La Sukura Akvobaraĵo servas por ĉirkaŭ 20 000 km².
Albio
Tiu artikolo temas pri geologia epoko. Pri komunumoj de Francio kaj Italio vidu lla artikolon Albi.
Usona unudolara monbileto
La Usona unudolara monbileto ($1) estas nomo de la plej fama montro de la usona valuto nome usona dolaro. La unua usona prezidento (1789–97), nome George Washington, pentrita de Gilbert Stuart, estas nuntempe aperigita en la averso,dum la Blazono de Usono estas montrata en la reverso (dorso). La unudolara bileto havas la plej malnovan desegnon el ĉiuj usonaj valutoj produktitaj. La desegno vidita nuntempe estis uzitaj el 1963 kiam ĝi estis unuafoje eldonita kiel Federacia Rezerva Bileto (antaŭe, unudolaraj monbiletjo estis arĝentaj atestiloj).
Albio
Albio estas kaj epoko de la geologia temposkalo kaj tavolo en la stratigrafia kolono. Ĝi estas la plej juna aŭ plej supra subdivido de supra/malalta Kretaceo. Ties proksimuma tempo gamas el antaŭ 112.0 ± 1.0 milionoj da jaroj al 99.6 ± 0.9 mj. La Albiano estas antaŭata de Aptio kaj sekvata de Cenomanio.
Usona unudolara monbileto
La inkludo de la moto, "In God We Trust," sur ĉiu valuto estis ekpostulata laŭjure en 1955, kaj unuafoje aperis sur papermono en 1957.
Unuopa unudolara monbileto estas ankaŭ malpli formale konata kiel one (unu), single (sola), buck (sitelo), aŭ bone (osto), kaj bill (bileto).
La Federacia Rezerva Sistemo diras ke la averaĝa vivo de la unudolara monbileto en cirkulado estas de 5.9 jaroj antaŭ ĝi estas anstataŭta pro eluzado. Proksimume 42% el ĉiuj usonaj valutoj produktitaj en 2009 estis unudolaraj monbiletoj.
Induso
Ekonomio
Post la sendependigo de Pakistano, estis subskribita la Indusakva Traktato inter Barato kaj Pakistano en 1960, kiu garantiis, ke Pakistano ricevos akvon el la Induso kaj el ties du alfluantoj nome la Ĝelumo kaj la Ĉenabo sendepende el la kontrolo de la supraj fluejoj fare de Barato.
La Indusbasena Projekto konsistis ĉefe el la konstruado de du ĉefaj akvobaraĵoj, nome la Mangla Akvobaraĵo konstruita sur la rivero Ĝelumo kaj la Tarbela Akvobaraĵo konstruita sur la Induso, kune kun iliaj subfiliaj akvobaraĵoj. La Pakistanaa Servo por Disvolvigo de Akvo kaj Energio entreprenis la konstruadon de kanalligilo Ĉaŝma-Ĝelumo – kiu konektus la akvojn de la riveroj Induso kaj Ĝelumo – etendante akvoliveradon al la regionoj de Bahawalpur kaj Multan. Pakistano konstruis la vorkon de la Tarbela Akvobaraĵo apud Rawalpindi – stare 2743 m longa kaj 143 m alta, kun 80 km longa rezervejo. Ĝi subtenas la funckiadon de la Ĉaŝma Akvobaraĵo apud Dera Ismail Ĥan por irigacio kaj inundokontrolo kaj la Taunsa Akvobaraĵo apud Dera Ghazi Ĥan kiu produktas 100 000 kilovatojn de elektro. La Kotri Akvobaraĵo apud Hajderabado estas 915 m longa kaj havigas aldonajn akvoliveradojn por Karaĉi. La etenda ligado de alfluantoj kun Induso helpis la etendon de akvorimedoj al la valo de Peŝavaro, en Ĥajber-Paŝtulando. La ampleksaj projektoj por etenda irigacio kaj la akvorezervejoj havigas la bazon en Pakistano por granda produktado de kultivoj kiel kotono, sukerkano kaj tritiko. La akvobaraĵoj krome generas elektron por peza industrio kaj urbaj centroj.
Loĝantaro
La valo de Induso ĉiam favoris la kreskon de loĝantaro, kvankam en kelkaj regionoj la inundodanĝero puŝis la plej grandajn urbojn iom malproksimen. La plej granda urbo ĉe Induso estas Hajderabado, kun ĉirkaŭ 1,5 milionoj da loĝantoj (samnoma urbo estas ankaŭ en Barato). Alia granda urbo estas Sukur, kun ĉirkaŭ 500 mil loĝantoj.
Induso estas sankta rivero por Hinduoj. La loĝantoj de la regionoj estas ĉefe islamanoj, ĉar Pakistano estas islama lando kaj estas tute trapasata de la Induso kiu formas sian ĉefan naturan trajton kaj rimedofonton; tamen la lando estas diversa en etneco, religio, nacia kaj lingvafonoj. Sur la norda riverfluejo en la unia teritorio Ladako en Barato, loaĝs budhistoj de Ladako, de tibeta deveno, kaj la Dardoj de hindarja aŭ darda deveno kiu praktikas Islamon. Poste la rivero malsupreniras al Baltilando, norda Pakistano trapasante la ĉefan baltilandan urbon Skardu. Ankaŭ rivero el Dubair Bala drenas tien en Dubair Bazar. La homoj kiuj loĝas en tiu areo estas ĉefe Kohistani kaj parolas la Kohistanian lingvon. Ĉefaj areoj tra kiuj Indus-rivero trapasas en la Kohistana Distrikto estas Dasu, Pattan kaj Dubair. Dum la rivero pluas tra Pakistano, Induso formas distingan limon de etneco kaj kulturoj – sur la okcidenta bordo la loĝantaro estas ĉefe paŝtuna, baluĉa, kaj de aliaj popoloj el irana deveno. La orienta bordo estas loĝata ĉefe de popoloj de hindarja trunko, kiel la Panĝaboj kaj la Sindanoj. En norda Panĝabo kaj Ĥajber-Paŝtulando, etne paŝtuaj triboj loĝas kun dardaj popoloj sur la montetoj (Ĥoŭoj aŭ Ĉitrali, Kalaŝoj, Ŝinoj ktp.), Buruŝoj (en la Valo Hunza), kaj Panĝaboj.
La etnaj grupoj de la Indusa Valo (Pakistano kaj Nordokcidenta Barato) havas pli grandan kvanton de ANI (aŭ okcident-eŭrazia) mikso ol la aliaj sudazianoj, inklude la popolojn el la Okcidentaj Steppaŝtistoj, kun pruvaro de pli subtenita kaj mult-tavolaj migradoj el la okcidento.
Žebrácký roh
Žebrácký roh (germane Bettleck) estas nomo de pereinta solejo en Ĉeĥio, en distrikto Teplice en Regiono Ústí nad Labem, kiu troviĝis en Ercmontaro sur rojo Bystrý potok, kiu ĉi tie kreas ŝtatlimon inter Ĉeĥio kaj Germanio. La loko situas en dislimejo de katastraj teritorioj de eksaj vilaĝoj Pastviny kaj Mackov en supermara alteco 770 metroj sur vojkruciĝo de vojoj el Fláje tra Mackov ĝis germana Holzhau kaj el Moldava ĝis Český Jiřetín.
Esiĝo de ĉi tiea lima punkto havas konekson kun minado de ligno en ercmontaraj arbaroj. En la jaro 1583 ĉi tie en la bohemia flanko lasis saksia urbo Freiberg konstrui konstruaĵon por Mineja flosada salajra oficejo, kie flosistoj, kiuj flosigis lignon sur rivero Mulde ĝis Freiberg, ricevis sian perlaboraĵon. La loko ankaŭ servis kiel loĝigejo por lignohakistoj kaj helpantoj, kiuj ĉi tie povis tranokti. Malaltaj salajroj de la flosistoj kaj lignohakistoj donis al la loko la nomon Žebrácký roh (en Esperanto: Almozpetata angulo). Laboristoj devenis plejparte el la ĉirkaŭaj vilaĝoj Pastviny, Oldříš, Mackov kaj Vilejšov.
Ĉar la loko situis sur vojkruciĝo de vojoj, ekzistis ĉi tie komercado kaj do estis establita doganejo en la germana flanko en Oberholzhau kaj en la bohemia flanko en Žebrácký roh. En la jaro 1924 ĉi tie estis konstruita gastejo Na Žebráckém rohu (Zur Battlecke), kiu fariĝis ŝatata ekskursa loko.
La gastejo estis detruita ĉirkŭ la jaro 1953 duum konstruado de limregiona zono. Nur post fino de la fermita limo inter FRG kaj GDR en la jaro 1961 la loko estis denove alirebligita. Sed la libera transpaŝo inter la ĉeĥa kaj germana flankoj ĉi tie komencis servi nur en la jaro 2007.
Hodiaŭ en la loko troviĝas informa tabulo kun germana-ĉeĥa teksto, kiun lasis aranĝi municipo Deutschgeorgenthal kaj ripozejo por turistoj. Žebrácký roh situas sur flave markita turisma vojo el Moldava ĝis Horní Ves apud Český Jiřetín.
NGC 283
NGC 283 (aliaj indikoj — PGC 3124, MCG -2-3-31, NPM1G -13.0034, IRAS00507-1326) estas galaksio en konstelacio Baleno.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Stacio Ebie
Stacio Ebie (japane: 海老江駅 [Ebie-eki], angle: Ebie Station) estas fervoja stacio en Kvartalo Fukushima, Osako, Japanio. La stacio servas 1 linion de JR Okcidenta: Linio JR Tōzai.
Bydgoszcz
Bydgoszcz [], esperante foje kiel Bidgoŝto (Bydgostia, Bromberg) estas urbo en nordcentra Pollando, situanta proksime de la enfluejo de la rivero Brda en Vistulon. Ĝi estas unu el du ĉefurboj de la Kujavia-Pomeria Provinco (la dua estas proksima Toruń) kaj sidejo de provincestro. Bydgoszcz estas urbo kun rajto de distrikto (eksterdistrikta urbo): tamen ĝi funkcias kiel administra centro por la samnoma distrikto Bydgoszcz, kiu ĉirkaŭas la urban komunumon.
Bydgoszcz estas unu el pli grandaj polaj urboj - la oka laŭ nombro de loĝantoj (en en la urbo vivis ) kaj la deka laŭ areo (175,98 km2). Ĝi estas grava centro ekonomia, kultura, akademia, medicina, armea, sporta kaj ankaŭ trafika - ŝosea, fervoja, ŝipvetura kaj aviadila; en Bydgoszcz troviĝas rivera haveno kaj internacia flughaveno. Ĉi-tie kunligas du internaciaj akvovojoj, kunligante kunfluojn de Eŭropo Orienta kaj Eŭropo Okcidenta. Ĝi estas urbo kun rajto de distrikto (eksterdistrikta urbo): tamen ĝi funkcias kiel administra centro por la samnoma distrikto Legnica, kiu plene ĉirkaŭas la urban komunumon.
En 2008 en Bydgoszcz studis 48,9 mil studentoj ĉe la kvar publikaj altlernejoj: Universitato de Kazimiro la Granda, Teknologi-Naturscienca Universitato J.J. Śniadeccy, Collegium Medicum de Universitato de Nikolao Koperniko kaj Muzika Akademio kaj ĉe la dek kvin nepublikaj altlernejoj, i.a. ĉe la Ekonomia Altlernejo (Wyższa Szkoła Gospodarki), la plej granda nepublika (privata) altlernejo en norda Pollando (ĉ. 9 mil studentoj) kun multaj filioj en Pollando (i.a. en Toruń, Inowrocław, Piła, Słupsk, Malbork) kaj en Ukrainio. En Bydgoszcz troviĝas ankaŭ Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo, kie oni instruas turismon kaj kulturon en Esperanto.
Etimologio
Bydgoszcz estas la urbo al kiu dum la historio algluiĝis tri nomoj. Ĝenerale uzata estas nomo Bydgoszcz. Lingvistoj devenigas ĝin de la slava nomo Bydgost, kiu konsistas el du eroj byd kiel varianto bud- (budzić; veki) devenanta de praslava lingvo *bъd- (mlnovrusa vъzbydati = pobudzać (instigi), praslava bъděti/bъd'ǫ = nie spać, czuwać (ne dormi, maldormi) kaj populara slava ero goszcz/gost – signifanta "-gościnę” (gastamo).
Inter germanaj gentoj aperadis ankaŭ malnova nomo Bromberg. Ĝi ligiĝas kun la rivero nuntempe nomata Brda. Ofte en malnovaj dokumentoj oni povas renkonti ambaǔ nomojn: samtempe aǔ interŝanĝe.
Historio
En la 16-a jarcento Bydgoszcz estis unu el la plej grandaj urboj de Pollando; en la 18-a jarcento ĝi suferis pro la Granda (Tria) Nordia Milito, pro inundo kaj epidemio; ĝia loĝantaro malkreskis al 700 en 1772, kiam ĝi iĝis parto de la prusia provinco Posen (pole Poznań, esperante Poznano). Pro konstruado de la kanalo de Bromberg, kiu ligas la riversistemojn de Odro kaj Vistulo, ĝi ekonomie reprosperis. Ĝia loĝantaro rekreskis al 31.300 en 1875 kaj 57.700 en 1910, el kiuj 84 % estis germanoj kaj 16 % poloj.
De post la jaro 1920 Bydgoszcz apartenas al Pollando kaj nun preskaŭ ĉiuj loĝantoj estas polaj.
BELA MALNOVA BYDGOSZCZ Almenaŭ antaŭ mil jaroj
La ĉapitro estas dediĉita al la plej malnova historio de Bydgoszcz. Stefan Pastuszewski skribas, ke la unuaj setlejanoj aperis en tiu regiono inter la dekdua kaj oka miljaro a.n.e., en fina paleolito. Arkeologoj pruvis ankaŭ ĉeeston de agrikulturistoj en la kvara miljaro a.n.e. (kulturo de funelaj pokaloj) kaj ankaŭ de la loĝantaro el bronza epoko en la dua miljaro a.n.e.
Moneraj eltrovaĵoj en la terenoj de Romia Imperio, el la unuaj jarcentoj de nia erao kaj arkeologiaj elfosejoj en Bydgoszcz kaj en ĝia ĉirkaŭaĵo ŝajnas montri, ke tra la urbo gvidis komerca itinero. En la verko de aleksandria geografo Klaudio Ptolemeo sub titolo „Germania“ apud la nomo Calisia (Kalisz) aperas ankaŭ nomo Budorgis, Budorigon. Konata lingvisto Stanisław Rospond ligas tiun nomon kun Bydgoszcz, kiel komerca setlejo (faktorio) sur la sukcena itinero.
La lastaj arkeologiaj esploroj en la centro de Bydgoszcz montras la ekeston de fruurba centro komence de la 11-a jarcento. Komenca urbensemblo, konsistanta el interna urbo kaj ĉeurba setlejo, troviĝis sur tereno de nuntempaj stratoj: Bernardyńska, Grodzka, Przy Zamczysku kaj placo de Kościelecki familio. Proksime oni lokigis paroĥan preĝejon sub la nomo de sankta Idzi (Egidio). La unua noto pri Bydgoszcz aperis la 28-an de marto de 1238 jaro, kiam ĝuste estis notita Suzzlaus, kastelmastro de Bydgoszcz (de Budegac). En la sekvonta jaro jarlibro de Gniezno-kapitulo informis, ke kujavia princo Kazimiro rericevis Bydgoszcz el la manoj de pomerelia princo Świętopełk (dux Cuyavie Bidgosciam recuperavit).
La urbajn rajtojn al la urbo donis reĝo de Pollando Kazimiro Tria la Granda la 19-an de aprilo de 1346 jaro.
Historia skizo de la urbo
Janusz Kutta skribas pri la postlokacia Bydgoszcz. Dinamika disvolvo de la urbo komenciĝis post la dua toruna paco en la 1466 jaro, kiam ĝuste Pollando rericevis aliron al Balta Maro. Bydgoszcz ĉerpis grandegan komercan profiton, lokiĝante sin en la 16-a jarcento en la vico de la plej grandaj urboj de la Pola Respubliko.
En la urbo restadis reprezentantoj de fremdaj nacioj, kiel: germanoj, skotoj, italoj, kiuj aranĝante siajn interesojn bone sinsentis inter toleremaj polaj bidgostanoj. La kulturo disvolviĝis dank’al la venigitaj ordenoj: franciskana, kaj poste jezuita. Bernardanoj kreis signifan centron de la scienca laboro. Laboris en ĝi leksikografo Bartolomeo el Bydgoszcz, aŭtoro de la plej malnova el la konataj latino-polaj vortaroj.
Ekestis imponaj sakraj kaj laikaj konstruaĵoj, kaj i.a. post la 1515 jaro – nova domego de urbodomo – kunvenloko de urba memregistaro kaj de la urbestro, en la jaroj 1466–1502 – patrino de bidgostaj preĝejoj – paroĥa preĝejo (fara). Poste venis la pli malbonaj jaroj. La urbo estis detruita dum trapaso de fremdaj svedaj, sasaj, prusaj kaj rusaj armeoj. Katastrofajn konsekvencojn kaǔzis precipe tiel nomata norda milito (1700–1721).
En la dua duono de la 18-a jarcento Bygoszcz troviĝis sub la rego de Prusia reĝlando. En tiu ŝtato, kun mallongaj paŭzoj – dum la jaroj 1807–1815, ĝi eniris al konsisto de Varsovia Duklando – restadis tie dum 148 jaroj, fariĝante plejparte germana urbo. Tamen germaniga politiko ne atingis ĝisfine intencitajn celojn dank’al la polaj loĝantoj, kiuj okupiĝis pri organika laboro.
Pruslando celis transformi Bydgoszcz al grava ekonomia centro oriente de la monarkio. Por tiu celo servis i.a. konstruo de Bydgoszcz Kanalo (1773–1774), kiu ligis Brda kun Noteć. Post Viena kongreso en 1815 jaro, precipe en la dua duono de la 19-a jarcento, en Bydgoszcz dank’al profita formiĝo de la fervoja reto fondiĝis grandaj fabrikoj, modernaj komunalaj entreprenoj: gasejo (1860), elektrejo (1896), akvoduktoj (1899), kanalizo (1900). Oni konstruis domojn je socia uzo kaj por loĝaj celoj. En la urbo troviĝis forta milita garnizono.
La 19-an de januaro de 1920 jaro Bydgoszcz ekapartenis al la Pola Respubliko. Komenciĝis repoligo de la urbo. Al forfluo de germana loĝantaro akompanis alfluo de poloj el aliaj flankoj de la lando. Dank’al la aktiveco de la loĝantoj, dum la jaroj 1925–1933 Bydgoszcz fariĝis frunta ekonomia centro de nord-okcidenta Pollando. En la 1938 jaro, post inkludo de Bydgoszcz al pomerelia vojevodio, ĝi superis la aliajn urbojn de Granda Pomerelio per nombro de asocioj, organizaĵoj kaj unioj. Ĝi estis grava centro de sporto, precipe akva.
La evoluon de la urbo rompis germana invado en Pollandon septembre 1939. Germana diversio la 3-an de septembro estis konkerita pere de Pola Armeo. Germanoj nomis tiujn eventojn „Bromberger Blutsonntag”, komencante represiojn. Estis mortigitaj multaj pastroj, instruistoj, advokatoj kaj kuracistoj. La 9-an de oktobro en apuda vilaĝo Dobrcz germana armeo pafmortigis 800 personojn - la viktimoj estis bruligitaj, kaj en alia vilaĝo Tryszczyn apud la urbo finiĝis amasaj ekzekutoj de la loĝantoj de Bydgoszcz - de la 30-a de septembro oni pafmortigis pli ol 700 personojn. Januare de la 1945 jaro Bydgoszcz revenis al Pollando. La loĝantoj, neatentante je la fremda anime politika kaj ideologia sistemo, partoprenis en la transformado de sia urbo. Bydgoszcz fariĝis ĉefurbo de signifa bidgosta vojevodio kun disvolvita industria centro. Kreiĝis altaj lernejoj, kiel: Inĝeniera Altlernejo, Pedagogia Altlernejo, Muzika Akademio, Medicina Akademio. Larĝe ekster la limoj de la regiono transpaŝis la arta agado de Pomerelia Filharmonio. Fine de la okdekaj jaroj de la 20-a jarcento nombro de la loĝantoj atingis 380 mil. En la jaro 2004 papo Johano Paŭlo la 2-a fondis Bidgostan Diocezon kun sidejo en Bydgoszcz, substrekante per tio rolon de la Katolika Eklezio, kiu ĉiam daŭris ĉe la loĝantoj. En la jaro 2005 estis fondita Universitato je la nomo de Kazimiro la Granda.
Germanaj reprezalioj
1939 1940
Trajna konekto
En Bydgoszcz troviĝas la oka plej granda trajna stacidomo - Bydgoszcz Główna, kiu havas rektajn ligojn kun la plimulto de la polaj grandaj urboj (la plej oftaj ligoj kun Triurbo, Varsovio, Poznano, Lublino kaj Lodzo). Bydgoszcz havas ankaŭ rektan trajnan ligon kun Berlino.
La reĝa urbo
La ĉapitro estas dediĉita al la restado de elstaraj personecoj en la malnova Bydgoszcz. Temas ĉi-tie ĉefe pri princoj kaj reĝoj de Pollando.
La unuan bidgostan kastelurbon, rolantan gravan rolon en defenda sistemo de la lando konstruis reganto de Pollando Kazimiro la Unua Renoviganto (1016–1058).
En Bydgoszcz kunsidis ĝeneralaj sejmoj de la Respubliko, i.a. en 1410 jaro. En 1520 jaro en la urbo restadis reĝo Sigismundo la Maljuna, kiu militbatalis kun Kruckavalira Ordeno. Dum la sejmo kiu okazis en la tendara rondo oni akceptis decidojn, kiuj ebligis starigi pli abundan kaj fortan ĉevalregimenton, kaj rezulte devigis la reiron de malamika armeo. Vintre de la 1577 jaro sian kvartiron havis en Bydgoszcz la reĝo Stefan Batory, kiu batalis kun ribeliantaj gdanskanoj.
Sigismundo la Tria Vaza en 1623 jaro vizitadis Reĝan Monfarejon. En 1657 jaro sur la ŝtuparo de neekzistanta jam postjezuita preĝejo, reĝo Jan Kazimierz subskribis figloran interkonsenton kun brandenburga elektoro, prusa grafo Frideriko Vilhelmo.
Antikvaĵoj kaj kuriozaĵoj
La liston de la ekzistantaj antikvaĵoj malfermas 15-jarcenta la plej malnova paroĥeja preĝejo nomita „fara”. Je la suda rando de la Malnova Urbo transdaŭris la fragmentoj de urba remparmuro el la fino de la 15-a jc. kun turo kaj peco de foso. Ĉe la strato Jezuicka 1 troviĝas domo de estinta kolegio de jezuita ordeno konstruita en 1638 j. Konserviĝis ankaŭ ensembloj de postmonaĥejaj konstruaĵoj, apartenantaj iam al patroj bernardanoj (1545–1557) kaj fratinoj klarisaninoj (1581–1645).
En la klimato de malnova Bydgoszcz restas la stratoj: Długa kaj Jezuicka. El la dua duono de la 19-a jarcento devenas pluraj brikdomoj en la stiloj klasika kaj elektika, secesia kaj modernisma – ĉefe ĉe la stratoj Gdańska kaj de August Cieszkowski. Respekton elvokas elstaraj objektoj de bidgosta regencio, hodiaǔ Kujavia-Pomerelia Vojevodia Ofico ĉe la str. Jagiellońska (1834–1836), Ĉefa Poŝtejo ĉe la str. Jagiellońska kaj str. Stary Port (1883–1899), Direkcio de Fervojo ĉe la str. Dworcowa 63 (1886–1889) kaj la sanktejoj. Atenton meritas konstruaĵo de fervojstacidomo ĉe la kvara perono de la Stacio Bydgoszcz Główna el 1851 j., aǔ kluzoj de Bydgoszcz Kanalo fondita en la jaroj 1773–1774. En la parko je la nomo de Jan Kochanowski staras fiera „Arkpafistino” el 1908 j., en la ĉirkaŭaĵo de str. Stary Port kaj str. Grodzka ĉe Brda – malnovaj grenmagazenoj (1790–1803).
El pli postaj monumentaj realigadoj oni devas nomi la Plimalgrandan bazilikon Sankta Vincento de Paul (1925–1938).
Ĉarmiga Malnova Urbo
Sekve la aǔtoro prezentas la plej gravajn foirplacojn kaj placojn de Malnova Urbo sur la antikvaj gravuroj, bildoj kaj fotoj. La fragmento pri la Teatra placo estas riĉigita per unika foto de la Urba Teatro antaŭ ol ĝi estis bruligita kaj detruita. Laŭ vico sekvas la plej gravaj stratoj de Malnova Urbo, i.a. Zaułek, likvidita jam str. Jatki, ĉu ekzistanta fragmente str. Mostowa. La fotoj montras, kiel ŝanĝiĝis ĉiutaga vizaĝo de la urbo, ofte de jaro al jaro. Ĉeokaze de la str. Dworcowa oni prezentis ankaŭ transformiĝojn de la fervoja stacidomo. Per okulo de malnova kamerao oni montris ankaŭ aliajn malnovajn stratojn.
Pluraj fotoj kaj pentristaj reproduktoj montras belecon de la troviĝantaj en la centro de la urbo: Mueleja Insulo, Venecio de Bydgoszcz kaj Reĝa Monfarejo (dum la jaroj 1627–1644 la sola monfarejo en la pola ŝtato). Multaj fotoj montras la ĉarmon de Brda kaj troviĝantajn apud ĝi konstruaĵojn, pontojn de Bydgoszcz, jam neekzistantajn kaj tiujn, kiuj de pratempoj servas al la urbo. La liston fermas konata Fordona ponto, siatempe la plej longa ponto en Eŭropo kaj fervojaj pontoj.
Inter objektoj de socia utilo: bela domego de Lernejo de Artaj Metioj planitan kiel embrio de estonta universitato, objektoj de Ŝtata Katolika Vira Seminario, Evangelika Instruista Seminario, Reala Urba Lernejo, Agrikultura Instituto, unua Domo de Orfoj en la kvartalo Szwederowo, Domo de Orfoj ĉe la str. Karola Chodkiewicza, Germana Remista Asocio „Frithjof”, Ŝipkompanio de Bydgoszcz, Fajrobrigado, Poŝteja Direkcio, multaj komunalaj konstruaĵoj kaj postenoj de sanservo.
Atenton meritas fotoj prezentantaj faman Bernardinan Bibliotekon en la Vojevodia kaj Urba Publika Biblioteko ĉe Malnova Foirplaco konata ne nur pro la unikaj teologiaj, filozofiaj, historiaj kaj sciencaj verkoj. Ĉi tie agis Bartolomeo el Bydgoszcz, la plej elstara pola leksikografo el la unua duono de la 16-a jarcento, aŭtoro de prezentita jam latina-pola vortaro.
Preĝejoj kaj monaĥejoj
Piotr Winter skribas pri la sorto de la preĝejoj kaj monaĥejoj firme ligitaj kun la urbo.
Kiel la plej malnovan sanktejon oni opinias neekzistantan hodiaŭ preĝejon de st. Idzio, kiu troviĝis je okcidenta flanko de la 11-jarcenta kastelurbo antaŭ ekesto de la urbo. La unua paroĥeja preĝejo en la limoj de la lokacia urbo ĝis la 17-a jarcento estis fara. En ĝi troviĝas mirakla bildo de Dipatrino de Bela Amo.
En la lasta dekono de la 14-a jc. en Bydgoszcz aperis karmelitanoj, kiuj konstruis monaĥejon kaj preĝejon ĉe maldekstra bordo de Brda, sur la Gdańska antaŭurbo. En la Kujavia antaǔurbo dum la jaroj 1480-1485 ekestis monaĥejaj konstruaĵoj kaj preĝejo de abatejo de patroj observantoj nomitaj bernardanoj. En la jaro 1448 en Gdańska Antaǔurbo oni donacis la unuan en la urbo hospitalan azilon, baldaŭ poste ankaŭ tie estis fondita malgranda preĝejeto je la nomo de Sankta Spirito. En 1615 jaro papo Paǔlo la Sesa sankciis fondaĵon de la monaĥejo de fraŭlinoj klarisaninoj. Ili preĝis jam en la nova preĝejo de ss. Adalberto, Klara kaj Barbara, kies presbiterion formis praa preĝejeto de Sankta Spirito. En 1529 jaro Urba Konsilio donacis en la Kujavia Antaǔurbo (parceloj ĉe la Grena Foirplaco 3 kaj 4) hospital-azilon por malriĉuloj, grave malsanaj kaj maljunuloj kun kapelo de s. Stanislao Episkopo kaj Martiro. Sekva sakra konstruado aperis en la duono de la 16-a jc. en la Poznania Antaǔurbo, proksime al la urba pordego. Tio estis hospitalo kun la kapelo de Sankta Kruco. En la sama antaǔurbo en 1549 jaro ekestis unue malgranda tombareja kapelo, transkonstruita en 1556 jaro, funkcianta kiel kapelo de Sankta Triono. La preĝejo estis konsekrita en 1579 jaro.
En 1616 jaro alvenis al Bydgoszcz jezuitoj, kiuj dum la jaroj 1637–1646 konstruis barokan domon de kolegio, en la jaroj 1637–1649 – preĝejon de la Sankta Kruco (post 1806 j. – de s. Ignacio Loyola). La sanktejon malkonstruis germanoj en la 1940 jaro.
Dum la tempoj de Pruslando oni fondis bidgostan evangelian komunumon, por kiu oni konstruis neekzistantan jam kongregacion sur la loko de nuntempa Foira Halo. Dum 1872–1876 ekestis kongregacio ĉe la placo de Libereco, dum 1901–1903 paroĥa preĝejo de evangeli-unia komunumo de Sankta Kruco ĉe la nuna placo de Kościelecki-familio kaj aliaj sanktejoj. Juda komunumo ĝisatendis sian sinagogon en 1884 jaro ĉe la str. Wały Jagiellońskie. Ekestis ankaŭ novaj katolikaj sanktejoj kun monumenta baziliko ĉe la Aleoj de Ossoliński-familio.
La fotoj ilustras ankaŭ detruitajn pere de germanoj monumentojn de religia kulto kaj konservitajn ĝis hodiaǔ kapelojn.
Malnovaj hospitaloj kaj klinikoj
Komence pri la kuracado okupiĝis herbistinoj, nomadaj kuracantoj kaj barbiroj. Samtempe kun la disvolvo de la urbo atenton ricevis apotekistoj kaj ĥirurgoj konsiderataj kiel metiistoj. Fine de la 15-a jarcento en Bydgoszcz ekloĝis la unuaj kuracistoj kun universitata edukeco.
Dum tiu tempo neekzistis hospitaloj je la nuna senco de tiu vorto.
La unua hospitalo nomita Urba Kuracejo ekestis en Bydgozscz en la monaĥeja konstruaĵo de fratinoj klarisaninoj en 1836 jaro. En 1937 jaro oni akceptadis en ĝi ĝis 600 pacientojn jare.
En 1852 jaro oni finkonstruis ĉefan konstruaĵon de la Garnizona Hospitalo ĉe la kruciĝo de la stratoj: 3 Maja kaj Jagiellońska. En 1855 jaro la unuajn pacientojn akceptis la Hospitalo de la Fondaĵo Giese-Rafalska ĉe la str. Seminaryjna 1. Malsanulojn zorgis fratinoj diakonistinoj. En 1898 jaro ĉe la str. Floriana ekestis Entrepreno de s. Floriano, en kiu ŝaritaninoj, nomataj ankaŭ vincentinoj, akceptadis infanojn. En 1910 jaro oni disponigis al ili domegon de la hospitalo konstruita per la mono de la onklo de nacia aganto dr Emil Warmiński. La 1-an de julio de 1909 jaro ĉe la placo de Kościelecki-familio oni malfermis Centron por novnaskitaj „Auguste – Victoria Heim” (por substreki meritojn de germana imperiestrino Aǔgusta Viktoria, kiu iniciatis la konstruadon).
Fine de la 19-a jarcento en Bydgoszcz laboris 40 kuracistoj. La pli riĉaj gvidis proprajn klinikojn, ekz. ĉe la str. Gdańska 16 – kliniko de okulmalsanoj de dr Carl Augstein, ĉe la str. Gdańska 71a – ginekologia-akuŝeria de dr. Heinrich Dettmer, kaj ankaŭ hospitalojn, ekz. internista-ĥirurgia de dr. Jan Król ĉe la str. Gimnazjalna 11.
De la jaro 1880 ekzistis en Bydgoszcz – Bielawy, Distrikta Hospitalo - nuna Vojevodia Infana Hospitalo. En 1937 jaro komencis agadon Urba Hospitalo ĉe la str. M. Skłodowskiej-Curie.
Armeo en Bydgoszcz
Bydgoszcz estis ĉelandlima urbo, rolante strategian rolon en la defenda sistemo de la pola ŝtato. De tio devenas eĉ fragmento de la fortikaĵo en la urba blazono.
Wojciech Zawadzki skribas, kiel maltrankvila estis la historio de la urbo, tra kiu pasis diversaj militaj fajregoj, rezulte de kiuj ruinigita estis kastelo kaj multaj aliaj konstruaĵoj. Kiam Bydgoszcz trafis sub prusa sceptro, la reĝo de tiu lando fondis en la urbo, unuan en ĝia historio, konstantan militan garnizonon. Baldaǔ oni konstruis la unuajn kazernojn. La situo ĉe rivero Brda kaj Kanalo de Bydgoszcz kaǔzis, ke por militaj celoj oni uzis havenajn terenojn kaj instalaĵojn. Dum militaj agadoj en 1920 kaj 1939 jaroj bazis ĉi-tie ŝipoj kaj kutroj de vistula floto de pola Milita Marservo.