cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lede
Lede (nederlande, proksimuma prononco [LE:de]) estas municipo en Belgio. Komence de ĝi havis  loĝantojn. La municipo apartenas al la distrikto Aalst.
Ekde 1977, la municipoj Impe, Oordegem, Smetlede kaj Wanzele apartenas al Lede, la ĉefa municipo.
418
En la jaro 418 post Kristo okazis, interalie:
Mönchgut
Mönchgut estas komunumo en Germanio, kiu kreiĝis ekde 2018 el tri antaŭaj komunumoj: Gager, Middelhagen kaj Thiessow. Ĝi troviĝas en la distrikto Antaŭpomerio-Rügen de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio kaj estas parto de la insulo Rügen en la Balta Maro. Administre ĝi apartenas la la komunumaro Amt Mönchgut-Granitz de pluraj proksime kunlaborantaj najbaraj komunumoj. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La nomo Mönchgut ("monaĥa bieno") cetere fontas jam el la 13-a jarcento, kiam la loko apartenis al la monaĥejo Eldena apud Greifswald.
Ekde decembro 2020 la komunumo estas oficiala marbanejo.
24168 Hexlein
24168 Hexlein estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la germanaj amatoraj astronomoj Rainer Kresken, Matthias Busch kaj Reiner Stoss elde la Observatorio Starkenburg, proksime de Heppenheim (Germanio).
1817 Katanga
1817 Katanga estas malgranda, ne tre hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la sud-afrika astronomo Cyril V. Jackson elde Johanesburgo.
Nomo
Ĝi estis nomita en refero al la provinco Katanga, sudorienta provinco de Kongo.
Cortanze
Cortanze estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la regiono Piemonto kaj la provinco Asti. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Cunico, Montechiaro d'Asti, Piea, Soglio kaj Viale.
Kristanisma patrono de la komunumo estas la sanktulo Roĥo, kies religia memortago, la 16-a de aŭgusto, sekve estas la komunuma festotago.
8899 Hughmiller
8899 Hughmiller estas malgranda tre hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la aŭstralia astronomo Robert H. McNaught elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la skota geologo Hugh Miller (1802–1856), kiu faris notindajn kontribuojn al la studo pri fosilioj, ĉefe en la Malnovaj Ruĝaj Grejso. Per siaj publikaĵoj, li havis tutmondan influon ĉe la pofesia scienco kaj ties kompreno far'de la publiko. Lia vasta kolekto estis donacita al la Nacia Muzeo de Skotlando.
Santiago Ixcuintla
Santiago Ixcuintla estas unu el la 20 komunumoj de la meksika subŝtato Nayarit, kiu situas en la okcidenta, centra parto de Meksiko, ĉe la pacifika oceano. La ĉefurbo de la komunumo ankaŭ nomiĝas Santiago Ixcuintla. La kodnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 18015.
Geografio
La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la INEGI) 84314 loĝantojn. El tiuj estis 42063 viroj kaj 42251 virinoj. La komunumo havas surfacon de 1831 km². La meza alteco (de la ĉefurbo) estas 40 metroj super la marnivelo.
La Insulo Isabel apartenas al la municipo.
Klimato
En la komunumo jare falas averaĝe 1355 mm/m² de precipitaĵo. La averaĝa jara temperaturo estas 26 °C.
Sociogeografio
En la jaro 2000 en la komunumo vivis 85301 personoj, pli aĝaj ol 5 jaroj. El tiuj 232 personoj sciis paroli indiĝenan lingvon. Tio signifas ke 0,27 % de la loĝantaro en la koncerna jaro sciis paroli indiĝenan lingvon.
Fontoj: Statistikoj de la INEGI: Conteo de Población y Vivienda 2005 k. a., (hispane: popol- kaj loĝejnombrado).
Kurojedy
Kurojedy estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de urbo Bor, troviĝanta en distrikto Tachov. Ĝi troviĝas proksimume 6 km nordoriente de Bor. Estas ĉi tie registritaj 30 adresoj. En la jaro daŭre vivas ĉi tie.
Kurojedy estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 6,71 km².
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1177.
Pilgrimado al Sanktaj Lokoj
Pilgrimado al Sanktaj lokoj estas neoficiala indiko por vojaĝraportaĵo el ĉ 385 al la Sankta Lando. Verkis ĝin Egeria (ankaŭ konata kiel Aetheria aŭ Etheria); en 381-384 ŝi pilgrimis tra Palestino kaj ĉirkaŭo kaj verkis pri tio ĉi tiun Itineran Libron, kiun en 1884 oni retrovis en monaĥeja biblioteko en Arezzo en Italujo: la t.n. Codex Aretinus.
AST (eldonejo)
AST (cirile: АСТ) estas unu el la plej grandaj eldonejoj de moderna Rusio, kiu eldonas librojn (ankaŭ ciferecajn) pri tre diversaj temoj.
Kadre de ĝia serio "Oriento-Okcidento" aperis en 2006 kvar ruslingvaj libroj pri Esperanto:
Eldonitaj en tia serio la lernolibroj tuj aperis en ĉiuj librovendaj retoj tra tuta Rusio.
Akvofalo de Rudnianský potok
Akvofalo de Rudnianský potok (eo:Rojo de Rudno) troviĝas sur la teritorio de vilaĝo Uhliská en distrikto Levice en Slovakio. Ĝi troviĝas sur la teritorio de montaro Štiavnické vrchy en la geomorfologia tuteco Slovaka mezmontarejo en la alteco 450 m. s. m. kaj estas samtempe nura akvofalu sur ĉi teritorio. La akvofalon kreas rojo kaj ĝi troviĝas 1,7 km de la vilaĝo. Ĝi ekestiĝis sur la geologia rompo de rokaĵo en la vulkana rokaĵo - andezito. Ĝia alteco estas 4m kaj havas larĝecon sur sia faleĝo 2 m.
Vilfredo la Harplena
Vilfredo la 1-a de Barcelono ankaŭ konata kiel Wilfredo, Vifredo, Guilfredo, Guifredo aŭ "Vilfredo la Harplena"  (830 — ) estis Grafo de Barcelono de 878 ĝis 897, jaro de lia morto.
Familio
Li estis filo de Sunifredo la 1-a de Narbono, Grafo de Barcelono, Urgel kaj Ĝirono (785 — 849) kaj de Ermesenda de Karkasuno, filino de Roĝero la 1-a grafo de Karkasuno kaj de Adelaide de Rouerge. Li edziĝis en 877 kun Gunilda de Barcelono filino de Sunifredo de Barcelono, vicgrafo de Barcelono de kiu naskiĝis:
Várkesző
Várkesző [vArkesO] estas malgranda vilaĝo kaj municipo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém, en Distrikto Pápa. Vár signifas: fortikaĵo.
Geografio
La vilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ maldekstra bordo de Rába, laŭ flankovojoj, laŭ iama fervojo Csorna-Pápa. Egyházaskesző troviĝas 2 km-ojn for. Tra la rivero estas grava ponto.
Historio
La unua mencio devenis el 1361 en formo Waryobogyakezew. Laŭ la rivero fortikaĵo konstruiĝis. La kampoj longe apartenis al la eklezio.
En Várkesző migra poŝto servas.
Laqueuille
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Laqueuillois.
Castifao
Castifao (Castifau) estas franca komunumo en la departemento Haute-Corse, en la regiono Korsiko.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Castifinchi.
Pintesfeld
Pintesfeld estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Bitburg-Prüm de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Geografio
La komunumo situas sude de Waxweiler en la okcidenta Eifel, nur iomete da kilometroj oriente de la landlimoj al Luksemburgio kaj Belgio.
Najbaraj komunumoj estas Merlscheid norde, Dackscheid oriente kaj Waxweiler sude.
82,2 % de la areo estas agrikulturlando, la ceteraj 12,8 % arbaroj.
Zoltán Gombocz
Zoltán Gombocz [gomboc], laŭ hungarlingve kutima nomordo Gombocz Zoltán estis hungara lingvisto, profesoro, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio (1922). Lia frato estis botanikisto Endre Gombocz. Zoltán Gombocz naskiĝis la  1877 en Sopron. Li mortis la 1935 en Budapeŝto.
Biografio
Zoltán Gombocz frekventis mezlernejon en sia naskiĝurbo, universitaton en Budapeŝto. Lia plej grava instruisto estis József Szinnyei. Post lernado li instruis la francan lingvon. En 1899 kaj kelkfoje ankaŭ poste li studvojaĝis ekzemple al Parizo kaj Lejpcigo, krome li esploris fonetikon en Svedio kaj Suomio. Elde 1921 li instruis en universitato en Budapeŝto. En 1927 li estis gastoprofesoro en Berlino. Li okupiĝis precipe pri historio de la hungara lingvo kaj ties parencaj lingvoj.
Alano de Lilo
Alano de Lilo, aŭ Alano de la Insuloj (latine: Alanus ab Insulis), franca filozofo kaj teologo, naskiĝis en Lille ĉirkaŭ la jaro 1125 kaj forpasis en Monaĥejo Cistercia, (1202).
Doktrino de Alano
Alano partianiĝas kun la aro de intelektuloj reagantaj, ĉe la fino de la 12-a jarcento, kontraŭ la nova penso, kiu profitis la servon de la racio por pli kompreni la kredon mem, nome la unuaj skolastikuloj. Lia mistikismo, kvankam malpli intensa kaj absoluta ol tiu de la skolo de Viktorinoj. En Anticlaudianus li esprimas la opinion ke la racio, gvidata de prudento, eble povas malkovri la plejparton de la veroj en la fizika sfero, sed por atingi la veron rilate la religion ĝi devas konfidi al la kredo. Pliprecize, en la flanko teologia de sia verkaro li elpensas apartan spekulativan gramatikon aplikeblan al la teologio.
Inter la filozofiaj kaj teologiaj aŭtoritatoj kutime cititaj en la skoloj de 13-a kaj 14-a jarcentoj, liaj verkoj estas cititaj tuj post Petro Lombarda, Tomaso de Akvino kaj Bonaventura.
En Regulae de sacra theologia Alano establas sian teologion, startante el principoj ,“regulae”, necesaj kiel postulatoj el kiuj descendigi propoziciojn sinsekve deduktitajn el tiuj: la unua el liaj 125 reguloj diktas: “ĉiu scienco sin fundas sur reguloj propraj... per kiuj estas protekta kvazaŭ per limsignoj; la dialektikaj reguloj estas maksimoj, tiuj de la retoriko komunaj eldiroj, tiuj de la etiko sentencoj, tiuj de la fiziko aforismoj... la teologio, plej elstara scienco, havas regulojn pli noblajn kaj certajn ol la ceteraj sciencoj pro subtileco kaj obskureco... la teologiaj reguloj, male ol tiuj de ceteraj sciencoj taksendaj dubaj ĉar devenantaj el la maniero observi la naturon, estas absolutaj kaj neŝanĝeblaj”. La unua el 125 reguloj de Alano asertas ke la unueco devenas el nenio dum la plureco devenas el unueco: el tio fontas ke en Dio kuŝas la supera unueco kaj en la naturo ĉiu plureco".
Rilate la universon, Alano allasas ke, laŭ teorio florinta ĉe iuj novplatonistoj, ke ĝi estas senfina kaj tial en ĝi ne troviĝas centro: iusence, la centro estus, por observanto, ĉie: en tio li estos imitita de la penso de Nikolao el Kuzo kaj eĉ de modernaj fizikistoj. .
En Contra haereticos Alano batalas kontraŭ Albigensismo, kontraŭ Valdenanoj, kritikas Judismon kaj Arabojn. Se Albigensoj subtenas ke la mondo estas verko de malbona principo ĉar la efikoj neperfektaj kaj ŝanĝantaj – ĉio do spektebla en naturo – devas deveni el kaŭzoj samkvante malperfektaj, tial ne el Dio, Alano respondas kun Aristotelo, ke la movo antaŭsupozas senmovan movanton, nome Dio, kaj ke la efika kaŭzo restas senŝanĝa ankaŭ kiam produktas efikojn submetitajn al ŝanĝo kaj korupto. Al la albingensa neo pri la senmorteco de la animo Alano respondas, platonece, ke kio estas nekorpeca estas necese nekoruptebla kaj, anticipante ankaŭ la “veton” de Blaise Pascal, asertas ke ĉiukaze “se la animo estas mortema, sed ni kredas ke ĝi estas senmorta, ni ne suferas malavantaĝojn kiujn male ni povas suferi se ĝi estas senmorta dum ni ĝin opinias mortema”.
Citoj el verkoj de Alano
Multe konata estas la citaĵo surfacigita de Umberto Eco en "Il nome della rosa” (La nomo de la rozo):
"Mia bona Adso," diris la majstro. "laŭlonge de la tuta vojaĝo mi daŭrigis vin instruis rekoni la spurojn per kiuj la mondo parolas kiel granda libro, Alano de la Insuloj diris ke
omnis mundi creatura
quasi liber et pictura
nobis est in speculum.
(ĉiu monda kreaĵo
kvazaŭ libro kaj pentraĵo
por ni estas spegulo.)
NGC 3802
NGC 3802 (aliaj indikoj — UGC 6636, MCG 3-30-41, ZWG 97.52, IRAS11377+1802, PGC 36203) estas galaksio en konstelacio Leono.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Schmitten FR
-
Pri la komunumo
Schmitten estas komunumo en la distrikto Sinĝino en Kantono Friburgo, Svislando. Ĝi havis 3801 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010.
Geografio
Schmitten situas sur altebenaĵo en la Friburga Mezlando inter la valoj de Sarino kaj de Sinĝino, proksimume 5 kilometrojn oriente de la kantonĉefurbo Friburgo. Al la komunumo Schmitten apartenas krom la ĉefvilaĝo Schmitten multnombraj malgrandaj vilaĝetoj, nome Bunziwil (sur alteco de 630 m s.m.), Burg (sur alteco de 630 m s.m.), Berg (sur alteco de 653 m s.m.), Fillistorf (sur alteco de 630 m s.m.), Lanthen (sur alteco de 650 m s.m.), Mülital (sur alteco de 590 m s.m.), Ober Tützenberg (sur alteco de 718 m s.m.), Ried (sur alteco de 669 m s.m.), Unter Tützenberg (sur alteco de 676 m s.m.), kaj Zirkels (sur alteco de 603 m s.m.).
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 13,50 km², de kiuj 14,4% estas kovritaj de arbaro, 72,1% servas por agrikulturo kaj 13,1% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Schmitten limas en nordo al Bösingen, en nordoriento al Wünnewil-Flamatt, en oriento al Sankt-Antoni, en sudo al Tafers, kaj en okcidento al Düdingen.
Trafiko
Tra Schmitten pasas la kantona ĉefvojo n-ro 12 de Friburgo al Berno, kaj la kantona ĉefvojo n-ro 183 kondukas de Friburgo al Schwarzenburg. La plej proksima alveturejo al la svisa aŭtovojo A12 situas proksimume 6 kilometrojn nordoriente de la komunumo en Flamatt. La komunumo disponas pri stacidomo ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Berno al Friburgo. Krome kondukas buslinio de Schmitten al Schwarzenburg.
Historio
La unua dokumenta mencio de Schmitten datiĝas el la jaro 1242 kiel Schmitton. En Schmitten estis trovitaj diversaj objektoj el la mezolitiko, la Hallstatt-epoko kaj la La-Tène-epoko. Dum mezepoko la Grafoj de Thierstein estis la mastroj de Schmitten. En la jaro 1442 Schmitten estis akirita de Friburgo kaj fariĝis parto de la Malnova Kamparo de Friburgo sub la Flago de Au. Dum la epoko de la Helveta Respubliko de 1798 ĝis 1803 Schmitten estis distriktĉefloko kaj estis disigita de la paroĥo Düdingen, al kiu ĝi ĝis tiam apartenis. Post la fino de la Helveta Respubliko la malnova ordo estis parte restarigita. Schmitten ankoraŭ ĝis 1922 formis parton de la politika komunumo Düdingen, tiam Schmitten konstituiĝis kiel aparta politika komunumo.
Irina Gonĉarova
Irina Gonĉarova (Ирина Гончарова, ankaŭ konata kiel Mirina, Mirinda Strigo) (naskiĝis la en Petrozavodsk, Karelio) estas rusia esperantistino. Ekde 1974 konstante loĝas apud Moskvo, nun loĝas en la urbo Odincovo de Moskva provinco. Specialisto pri rusa lingvo kaj literaturo (diplomiĝis en Moskva ŝtata pedagogia Instituto).
Biografio kaj E-agado
Irina Gonĉarova estas hereda esperantistino: ŝiaj geavoj Tatjana Kuzminiĉna Kulakova (nask. Toĉilkina) kaj Pjotr Ivanoviĉ Kulakov konatiĝis kiel esperantistoj kaj geedziĝis en Omsko en 1918; siatempe (en la jaroj 1928-29) ili akceptis esperantiston-bicikliston el Francio, veturintan tra Sovetio, poste aperis rememoroj pri la vojaĝo.
Post la mezlernejo Irina Gonĉarova ekstudis en la undefined, kiun finis en la jaro 1974, akirinte la specialecon “instruisto pri la rusa lingvo kaj literaturo”.
En 1980 Irina iĝis edzino de la fondinto de SEJM Anatolo Gonĉarov, en 1981 naskiĝis ilia filino Svetlana, denaske esperantoparolanta (4-a E-generacio).
Irina Gonĉarova konstante aktivas ekde 1977, post partopreno de SEJM-konferenco en Poltavo. Ŝi aktivis en Organiza Komitato de OkSEJT-20 (1978, Maĥaĉkala). En OrSEJT-21 (1979, Divnogorsk, Krasnojarska regiono) Gonĉarova instruis komencantojn kaj iĝis Miss Esperanto de la aranĝo. Aktive partoprenis organizan vivon: dum prepara ASE-periodo (la fino de 1978 — la komenco de 1979) ŝi laboris en «apud-OK-a teamo», estis ASE-estrarano kaj zonestro por Rusio en la instru-metodika laboro. Dank’ al Gonĉarova estas konservitaj pluraj gravaj dokumentoj pri ASE-agado, kiuj poste helpis verki la libron pri ĝia historio.
En 1988-1991 Gonĉarova estis kunfondinto de Esperant-instrua kooperativo Kopso, por kiu kun Stanislav Koncebovskij kreis novtipan lecionaron por koresponda lernado. En 1991 Gonĉarova estis administra direktoro de Asocio Subtena de la Akademio Internacia de la Sciencoj (AsAIS), gvidata de doktoro de filologiaj sciencoj Sergeo Kuznecov. Ŝi iĝis adjunkto kaj en 1999 magistro pri humanistiko (en la fako planlingvo-pedagogio) de AIS en San-Marino. En 1993 Gonĉarova okazigis rapidan kurson de Esperanto al gvidorganoj de Moskva aŭtomobil-konstrua instituto (MASI, en 1996 transformita al Moskva ŝtata industria universitato — MGIU) kaj ekde 1994 ĝis 2011 etate instruis Esperanton kiel devigan studobjekton al studentoj tie kaj en kelkaj aliaj teknikaj moskvaj altlernejoj. La lernolibro de Gonĉarova “Esperanto por studentoj kaj ne nur” en 1999 (reeldono de 1995) ricevis markon de la Rusia Ministerio de Supera Klerigado, kiu rekomendis ĝin kiel lernilon por studentoj de altlernejoj. La lernolibro estis reeldonita en la universitato kiel “Esperanto por internacia komunikado” en 2004. En 2006 kaj 2007 aperis du diverstipaj lerniloj de Gonĉarova, vendataj en librovendejoj tra la tuta lando.
Surbaze de la universitata instruado la Gonĉarova fondis Esperanto-klubon (EK MASI), ekde 2012 konata kiel Moskva Esperanto-Asocio "MASI" (MEA MASI), kies laboron kunordigas ĝis nun. Dum 1995-2000 EK MASI havis sian sidejon en MASI/MGIU, okazigis regulajn kunvenojn, okupiĝis pri AIS-agado, preparado de lerniloj kaj kantaroj, eldonado de ĵurnalo «Eksciu, ke…», organizado de eksterlandaj vojaĝoj por la tuta lando ks, en la ejoj de MGIU pasis la 16-a Rusia E-Kongreso kaj Pedagogia Seminario (1997), internacia la 73-a SAT-Kongreso (2000). Ĉiun novembron (1995-2004) Gonĉarova organizis tutlandajn Esperanto-festivalojn StRIGo (Studa Renkontiĝo de Iniciatema Generacio). Ekde 2005 StRIGo disdividiĝis je du aranĝoj: la februara AntaŭPrintempa Esperanta Renkontiĝo (APERo) kaj maja VsPLESk (en urbo Ples), kiuj okazas ĝis nun.
En 2002 Gonĉarova ekinstruis Esperanton por ekstera publiko, per la propra komunik-situacia metodo dum la 10-leciona kurso "Faru la Rondon!" (FaRo), en 2017 pasis la 50-a kurso. Ekde 2012 Gonĉarova estas kunorganizanto de KER-sesioj en Moskvo. Ŝi aktive ellaboris kaj partoprenis la programon de ILEI/E@I "Flugiloj de Malfacila Vento". En 2014 ŝi estis loka organizanto de la 1-a Studa Esperanto-Semajno en Rusio (SES-Rusio). Ekde 2005 Gonĉarova estas direktoro de Moskvaj Lingvaj Festivaloj (en 2018 okazis la 14-a), kun pli ol 100 programeroj, ĝis milo da gastoj kaj sukcesa promociado de Esperanto. En 2015 Gonĉarova startigis kaj gvidis la. En 2016 ŝi lanĉis internacian projekton de bildkartinterŝanĝo “Esperanto-Poŝtkruciĝo”. Gonĉarova regule verkas artikolojn por rusia (“REGo”, “Bulteno de REU”, nun nomata "Ponto") kaj internacia (“La Ondo de Esperanto”) Esperanta gazetaro, aktivas ankaŭ en Interreto.
Irina Gonĉarova aktive laboras ankaŭ en-kadre de REU kaj estas kelkfoje elektita en la Estraron de REU.
José Ferraz de Almeida Júnior
Dum la plej parto de la realismaj pentristoj uzis farmistoj kaj kamparanoj kiel alegorio de laboristoj, Almeida Júnior pentris siajn caipiras ĉefe dumripoze. Li produktis ankaŭ kortuŝajn bildojn de terposedantoj. La bandeirantes, ĉefe malkompataj esploristoj de la kolonia Brazilo estis reprezentataj en A partida da monção, kiu montras ekspedicion ĉe la rivero Tietê.
Almeida Júnior studis en la Academia de Bellas Artes Imperial Brasileña de Rio-de-Ĵanejro, sed en 1876 studis en Francio, post ricevi stipendion de la imperiestro Petro la 2-a (imperiestro de Brazilo).
Li estis ponardita ĝis la morto fare de la edzo de sia amntino la 13a de novembro de 1899.
Cotillas
Cotillas havas 123 loĝantojn (2019) kun denseco de 8,98 kaj enhavas la submunicipojn Arroyofrío de Arriba kaj Río de Cotillas aŭ Resinera.
Geografio
Ĝi estas inter la montaroj de Alcaraz (Albacete) kaj Segura (Jaén). Parto de ties municipa teritorio estas integrita en la Natura Parko de los Calares del Río Mundo y de la Sima. La municipa teritorio estas trafluata de la rivero Cotillas kaj limas kun Villaverde de Guadalimar, Vianos, Riópar (Albacete) kaj Siles (Jaén).
Toponimio
La kastelo sur la montopinto estis okupita jam de islamanoj en la epoko de Al Andalus. En araba Al Kutillas signifas malsupre de la monteto.
Historio
Cotillas estis domaro de Alcaraz kaj poste kun Villapalacios, Bienservida, Villaverde de Guadalimar kaj Riópar, formis parton de la Senjorlando de la Cinco Villas (Kvin Urboj), historia subkomarko ene de la Sierra de Alcaraz.
María Cruz Castillo López de la socialisma partio PSOE estis urbestrino sesfoje, do dum preskaŭ kvarono da jarcento.
15810 Arawn
15810 Arawn estas granda transneptuna objekto de la klaso de la plutonenoj: kiel Plutono ĝi estas en orbita resonanco 2:3 kun Neptuno. La granda duonakso de ĝia orbito estas 5,874 miliardoj da km, ĝia diametro estas taksata je 127 km sur bazo de supozita albedo de 0,09.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la de la pola astronomino Anna N. Żytkow kaj de la astronomo Michael J. Irwin per la teleskopo Isaac Newton de la Observatorio de Roque de los Muchachos (La Palma, Insuloj Kanarioj, Hispanio).
Orbito
Ĝi nuntempe restas en pozicio preskaŭ stabila rilate al Plutono kaj estas foje rigardita kiel "preskaŭ satelito de Plutono". Tiu stabileco rezultas ne de la altiro de Plutono, sed de la orbita resonanco kun Neptuno.
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de Arawn, mita reĝo de Annwvyn en la kirma kelta mitologio.
Cortazzone
estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la provinco Asti de la regiono Piemonto. Fine de en la komunumo vivis.
Najbaras la komunumoj.
Eksteraj ligiloj
Aldonu bonan bildon, se vi povas!
Püggen
Püggen ekde la unua de julio 2009 estas parto de la komunumo Kuhfelde en Germanio - antaŭe temis pri memstara komunumo. Ĝi troviĝas en la distrikto Altmark Salzwedel de la federacia lando Saksio-Anhalto. La 30-an de junio 2006 la komunumo havis 47 loĝantojn.
Raciigo
Raciigo estas ekonomia termino, kiu priskribas la plejeble favoran organizon de la produktado en la plej vasta senco, kun la celo atingi pli altan produktivecon de kapitalo kaj laboro
Alpoj
La Alpoj (el antaŭlatina radiko alb- aŭ alp- eble signifinta monto) estas la plej granda montaro de meza kaj okcidenta Eŭropo laŭ vasteco kaj alteco. En Eŭropo nur la Kaŭkazo ĝin en alteco superas. Partoj apartenas al la ok landoj Aŭstrio, Germanio, Francio kun Monako, Svislando, Liĥtenŝtejno, Italio kaj Slovenio; ili rolas kiel akva kaj klimata divido inter Meza kaj Suda Eŭropo.
Norde de la Golfo de Ĝenovo ili najbaras al la Apenino, okcidente preterpasas la Pad-Ebenaĵon, branĉiĝas ĉe la Lago Bourget en la Francan kaj Svisan Ĵurason, kaj finiĝas post 750 km ventumilforme antaŭ la okcidentpanona montlando ĉe la Danubo apud Vieno. Nordoriente sekvas la Karpatoj, en la sudoriento la Karsto kaj la Dinara Montaro. En la nordo, la Alpoj malaltiĝas malrapide al la germana antaŭalpa lando, en la sudo krute transiras al la Padebenaĵo.
La tuta longeco de la Alpoj (de Ĝenovo ĝis Vieno) estas 1.200 km, la larĝeco estas inter 150 kaj 200 km, oriente ĝis 300 km. La pintoj en la plej gravaj montarareoj leviĝas al altoj inter 3000 kaj 4300 m; la plej alta pinto estas la 4807 metrojn alta Blanka Monto (france Mont Blanc) ĉe la landlimo inter Francio kaj Italio. La areo de la Alpoj enhavas ĉirkaŭ centon da montopintoj pli altaj ol 4,000 m (13,123 ft), konataj kiel "kvarmiluloj".
La altitudo kaj grando de la montaro tuŝas la klimaton en Eŭropo; ĉe montoj la niveloj de precipitaĵo ege varias kaj la klimataj kondiĉoj konsistas el distingaj zonoj. Naturaj bestoj kiaj kaproj loĝas en plej altaj montopintoj ĝis altaĵoj de ĉirkaŭ 3 400 m, kaj plantoj kiaj edelvejso kreskas en rokaj areoj en pli malaltaj lokoj same kiel ĉe pli altaj lokoj. Pruvo de homa loĝado en la Alpoj datiĝas reen ĝis la epoko Paleolitiko. Mumigita viro, de antaŭ 5,000 jaroj, estis malkovrita en glaĉero ĉe la landlimo inter Aŭstrio kaj Italio en 1991. Ankaŭ ĉe la 6a jarcento a.K., la keltoj de La-Tène-kulturo estis setliĝintaj tie. Hanibalo fame trapasis la Alpojn per elefantaro, kaj la romianoj havis setlejojn en la regiono. En 1800 ankaŭ Napoleono trapasis unu el la montopasejoj kunportante armeon de 40,000. La 18a kaj 19a jarcentoj vidis alvenon de naturalistoj, verkistoj, kaj artistoj, partikulare romantikistoj, sekve de la ora epoko por montogrimpado kiam montogrimpistoj ekascendis la montopintojn. Dum la Dua Mondmilito, Adolf Hitler tenis operacbazejon en la bavaraj Alpoj la tutan tempon de la milito.
La Alpa regiono havas fortan kulturan identecon. La tradicia kulturo de farmado, fromaĝoproduktado, kaj lignumado ankoraŭ ekzistas en Alpaj vilaĝoj, kvankam la turisma industrio kreskis ege komence de la 20a jarcento kaj etendiĝis ege post Dua Mondmilito ĝis iĝi la dominanta enspezofonto ĉe la fino de la jarcento. La Vintraj Olimpikoj jam okazis en alpaj regionoj de Svisio, Francio, Italio, Aŭstrio kaj Germanio. Nune la regiono estas hejmo de 14 milionoj de homoj kaj ricevas 120 milionojn da ĉiujaraj vizitantoj.
Estiĝo
La Alpoj estas Kovro- kaj Faldmontaro el la Terciaro (antaŭ 65-2 milionoj da jaroj). Ili iĝis altmontaro pro la leviĝo de la faldita montarbazo, kiu daŭras ankoraŭ hodiaŭ. Dikaj sedimentoj sur la fundo de granda maro inter Eŭropo kaj Afriko (la Pra-Mediteraneo, nomata Tetiso) de la paleozoiko ĝis la Terciaro leviĝis pro la premo de sudo sekve de la nordenmoviĝo de Pra-Afriko (vd. tektoniko), precipe en la Terciaro, kaj estis multoble puŝitaj kaj falditaj en grandaj tavoloj. Pro tio, Eŭropo plivastiĝis suden.
Divido
Plej ofte oni dividas Alpojn en du partojn nomatajn Orientaj Alpoj kaj Okcidentaj Alpoj; tiu divido estas ankaŭ oficialigita en 2006 fare de SOIUSA. Tamen tradicie en Italio kaj en Francio oni preferis dividon en tri partojn nomatajn Okcidentaj, Centraj kaj Orientaj Alpoj; tiu divido, kvankam neoficiala, estas ankoraŭ uzata.
La Orientaj Alpoj estas la orienta parto de la montaro Alpoj, t.e. la montaraj partoj oriente de la linio de la Konstanca lago laŭlonge de la Rejno trans Splugopasejo al la lago de Como (aŭ nur oriente de la Brenero kiam oni dividas la Alpojn en 3 partojn). Kompare al la Okcidentaj Alpoj ili estas pli malaltaj kaj kun malpli da altaj pasejoj. La Orientaj Alpoj etendiĝas de Svisio kaj Liĥtenŝtejno trans Aŭstrio ĝis Hungarujo en la sudo ĝis Italujo kaj Slovenujo. Parto de la okcidentaj Alpoj apartenas ankaŭ al Germanujo. La Algoviaj Alpoj - germane Allgäuer Alpen - estas montaro kaj parto de la Alpoj, en ties nordorienta parto.
La Okcidentaj Alpoj entenas la ceteran montaron, aŭ - laŭ la divido en 3 partojn - nur la Blankan Monton kaj la ceteran montaron okcidente kaj sude de ĝi.
Centraj Alpoj havas malsaman signifon laŭ la du dividmetodoj. Kiam oni dividas la Alpojn en 3 partojn, ili estas la montoj inter la Okcidentaj kaj la Orientaj Alpoj. Alimaniere, ili celas la centra parto inter Nordaj kaj Sudaj Alpoj (atentu ke estas Sudaj Alpoj ankaŭ en Novzelando). Pli klare, oni uzas la nomon "Centraj Orientaj Alpoj" por la ĉefa alpa kresto kaj ties ĉirkaŭaĵo precipe en Aŭstrio, kvankam parte ankaŭ en ĉelimaj regionoj de Svislando, Liĥtenŝtejno, Italio kaj Slovenio. En Aŭstrio oni ankaŭ uzas la nomon "Centraj Alpoj" pri la geografio de Aŭstrio, kie la aŭstria parto de la regiono konsideriĝas esti unu el sume sep pejzaĝaj regionoj.
La Juliaj Alpoj (slovene Julijske Alpe; itale Alpi Giulie, germane Julische Alpen) estas montaro de la sudaj Kalkalpoj, kovranta partojn de la historia regiono Karniolo nun en Slovenio kaj de la itala regiono Friulo-Venecio Julia.
Montoĉenoj kaj elstaraj montoj
La Wetterstein estas montoĉeno en centra parto de la Alpoj, nomata la Nordaj Kalkŝtonaj Alpoj (germane Nördliche Kalkalpen). Ĝi situas inter Garmisch-Partenkirchen, Mittenwald, Seefeld en Tirolo kaj Ehrwald; parte en Bavario, Germanio kaj parte en Tirolo, Aŭstrio. En la Wetterstein estas la plej alta montopinto en Germanio, nome la Zugspitze. La Karwendel [kaVENdl] estas la plej larĝa montoĉeno en centra parto de la Alpoj, nomata la Nordaj Kalkŝtonaj Alpoj (germane Nördliche Kalkalpen). Ĝi situas inter la riveroj Isar okcidente kaj norde, kaj Inn sude, kaj krome oriente limiĝas per la lago Achensee. Parte la teritorio situas en Bavario, Germanio kaj parte en Tirolo, Aŭstrio. La plej alta pinto de la montoĉeno nomatas Birkkarspitze (2749 m).
Bavaraj Alpoj (germane Bayerische Alpen) estas nur tiuj gamoj inter la riveroj Lech kaj Saalach (Altbayern). En ĉi tiu pli mallarĝa sento, la Allgäu Alpoj en Ŝvabio, kiu nur estis parto de Bavario kaj la Berchtesgaden Alpoj en la oriento ne estas konsideritaj kiel la partoj de la bavaraj Alpoj.
Glaĉeroj de la Alpoj
Inter la periodo 1990-2005, la surfaco de la Alpaj glaĉeroj malpliĝis 22%, dum en la antaŭa 12 jaroj nur 1 %. La dikeco de la glaciaro malpliiĝis inter 1992 kaj 2002 ĉirkaŭ 60 cm.
En la Mioceno la montoj suferis fortan erozion pro glaciigo, kiu jam estis notita en la mezo de la 19a jarcento fare de naturalisto Louis Agassiz kiu prezentis artikolon proklamante ke Alpoj estis kovrita de glacio en diversaj intertempoj — teorio kiun li formis studante rokojn ĉe sia hejmo de Neuchâtel kiujn li kredis originitaj okcidente de Berna Oberlando. Pro sia verko li estis konata kiel la "patro de la glaciepoka koncepto" kvankam aliaj naturalistoj antaŭ li faris similajn ideojn.
Agassiz studis la glaĉeran movon en la 1840-aj jaroj ĉe la Unteraar-Glaĉero kie li trovis ke ĝi moviĝas je 100 m jare, nome pli rapide en la mezo ol ĉe la bordoj. Lia verko estis pluigita de aliaj sciencistoj kaj nuna konstanta laboratorio ekzistas ene de la glaĉero sub la Jungfraujoch, dediĉita nur al la studo de Alpaj glaĉeroj.
Glaĉeroj trenas rokojn kaj sedimentojn kun ili dum ili fluas. Tio kaŭzas erozion kaj la formadon de valoj laŭlonge de la tempo. La valo de la rivero Inn estas ekzemplo de valo ĉizita de glaĉeroj dum la glaciepokoj kun tipa terasa strukturo kaŭzita de erozio. Eroziitaj rokoj el la plej ĵusa glaciepoko kuŝas sur la fundo de la valo dum la pinto de la valo konsistas el eroziaj al pli malnovaj glaciepokoj. Glaĉeraj valoj havas karakterajn deklivajn murojn (reliefoj); valoj kun pli malsupraj reliefoj kaj montobazaj rokaroj estas restaĵoj de glaĉeraj tra aŭ antaŭe plenigitaj valoj. Morenoj, amasoj de rokoj trenitaj dum la movado de la glaĉero, akumuliĝas ĉe la bordoj, centro kaj fino de glaĉeroj.
Alpaj glaĉeroj povas esti rektaj riveroj de glacio, longaj bala-riveroj, etendaj ventumilformaj (montobazaj glaĉeroj), kaj kurtenoj de glacio kiuj pendas el vertikalaj deklivoj el la montopintoj. La premo de la movado kaŭzas ke la glacio rompiĝas kaj krakas laŭte, kaj eble tio estas la klarigo kial oni supozas tradicie ke montoj estas hejmo de drakoj el mezepoka periodo. La krakado kreas neantaŭvideblajn kaj danĝerajn glaĉerfendojn, ofte nevideblajn sub nova neĝofalo, kio okazigas la plej granda danĝero al montogrimpantoj.
Glaĉeroj finas en glacikavoj (la Rodan-Glaĉero), per trenfluo en lagon aŭ riveron, aŭ per disiĝo al neĝofando sur herbejo. Foje glaĉerero povas disiĝi aŭ rompiĝi rezulte en inundo, damaĝo al propraĵoj kaj perdoj de vivo. En la 17a jarcento ĉirkaŭ 2500 personoj mortiĝis prr lavango en vilaĝo ĉe la franc-itala landlimo; en la 19a jarcento 120 hejmoj en vilaĝo ĉe Zermatt estis detruitaj de lavango.
Altaj niveloj de precipitaĵo okazigas ke la glaĉeroj malaltiĝas al niveloj de permafrosto en kelkaj areoj dum en aliaj, pli aridaj regionoj, glaĉeroj restas super nivelo de 3,500 m. La 1,817 kvadrataj kilometroj de la Alpoj kovritaj de glaĉeroj en 1876 mallarĝiĝis al 1,342 km² ĉirkaŭ 1973, rezulte en malpliĝantaj riverakvaj niveloj. Kvardek procento de la glaciaj areoj en Aŭstrio malaperis ekde 1850, kaj 30 % el tio en Svisio.
Riveroj
Du gravaj riveroj de Eŭropo fluas el Svisio: la Rejno (ĉ. 1200 km), kiu fluas ĝis la Norda Maro, kaj la Rodano (ĉ. 800 km), fluanta ĝis la Mediteraneo. La Rodano estas dua rivero post la Nilo kiel nesala akvofonto por la Mediteraneo; la rivero ekfluas kiel glaĉera fandakvo, fluas al la Lago Lemano, kaj el tie al Francio kie unu el ties uzado estas malvarmigi atomajn centralojn. La Rejno originiĝas en areo de 30 km² en Svisio kaj reprezentas preskaŭ 60 % el la akvo eksportita el la lando. Ankaŭ ĝi formas grandan lagon, la Bodenlagon. Alfluantaj valoj, kelkaj el kiuj estas komplikaj, kanaligas akvon al la ĉefaj valoj kiuj povas suferi inundojn dum la neĝofandado kiam rapidaj alfluoj povas okazigi torentojn kaj detruajn riverojn.
Alia grava rivero kiu originas en la okcidentaj Alpoj (en Piemonto) estas Pado (ĉ. 600 km), kiu fluas orienten ĝis la Adriatika Maro. Ankaŭ multaj alfluantoj de Rodano, Rejno kaj Pado fontas en la Alpoj; la plej longa estas Adda (313 km), kiu formas la Lagon de Komon. Ankaŭ gravaj estas Izero, Aro kaj Tiĉino (ĉiuj inter 240 kaj 300 km); la Tiĉino formas la Majoran Lagon.
En la centraj kaj okcidentaj Alpoj estas la fontoj de pluraj gravaj alfluantoj de Danubo: Eno (ĉ. 500 km), Dravo (ĉ. 700 km) kaj Savo (ĉ. 900 km), kiu estas la plej longa rivero el la Alpoj post la Rejno. Ankaŭ originas de centro-orientaj Alpoj la rivero Adiĝo (ĉ. 400 km), kiu enfluas en la Adriatikon.
Lagoj
Preskaŭ ĉiuj la lagoj en Alpoj devenas de glaciejoj ne plu ekzistantaj.
Aliaj menciindaj lagoj estas la lagoj Bourget kaj de Annecy en Francio, la lagoj de Neŭŝatelo (218 km²), de Zuriko, de Thun kaj Kvarkantona en Svisio, la lagoj Königssee (=de la Reĝo), Ammer, Starnberger kaj Chiem en Germanio, la lago de Lugano parte en Italio kaj parte en Svisio, la lagoj Orta, de Varese kaj Iseo en Italio, la lagoj Atter kaj Wörther en Aŭstrio, la lago de Bohinj en Slovenio.
Uzado de akvo el Alpoj
La Alpoj havigas al vasta areo en malsupra Eŭropo trinkeblan akvon, irigacion, kaj hidroelektran energion. Urboj kiaj Milano dependas je 80 % el akvo el la alpa deveno. Akvo el la riveroj estas uzata en ĉirkaŭ 500 hidroelektraj centraloj, kiuj generas ĝis 2900 kilovatoj hore de elektro.
Klimato
La Alpoj estas klasika ekzemplo de kio okazas kiam moderklimata areo je pli malalta altitudo lasas lokon al pli altigita tereno. Altoj en la tuta mondo kiu havas malvarmajn klimatojn similajn al tiuj de la polusaj regionoj estas nomataj alpaj. Alto super marnivelo en la supraj regionoj de la atmosfero kaŭzas ke la temperaturo malaltiĝas. La efiko de montoĉenoj sur la hegemoniaj ventoj estas porti varmajn aeron apartenantan al la pli malsupra regiono en supran zonon, kie ĝi etendas en volumeno kontraŭ la kosto de proporcia perdo de temperaturo, ofte akompanata de precipitaĵo en la formo de neĝo aŭ pluvo. La alto de Alpoj estas sufiĉa por dividi la veterajn modelojn en Eŭropo en humida nordo kaj seka sudo ĉar humideco estas suĉata el la aero dum ĝi fluas super la altaj pintoj.
La akra vetero en la Alpoj estis studita ekde la 18a jarcento; partikulare la veteraj modeloj kiaj la sezona fen-vento. Nombraj veter-stacioj estis starigitaj en la montoj el la komenco de la 20a jarcento, havigante kontinuajn datumojn por klimatologoj. Kelkaj el la valoj estas pli aridaj ol la ceteraj, ekzemple la valo de Aosta en Italio, la Maurienne en Francio, la Valais en Svisio, kaj norda Tirolo.
La areoj kiuj ne estas aridaj kaj ricevas altajn precipitaĵojn suferas periodajn inundojn pro rapida neĝofandado kaj granda akvelverŝado.
Pluvo kaj neĝo
La ĉefaj precipitaĵoj en la Alpoj povas atingi 3600 mm jare; en la valoj ili estas kutime ĉirkaŭ 1000 mm jare. Ĝenerale, ili estas pli abundaj ol en la proksimaj ebenaĵoj.
Je altoj inter 1,000 kaj 3,000, neĝofalo ekas en Novembro kaj akumuliĝas ĝis Aprilo aŭ Majo kiam la neĝo fandiĝas. La neĝolinio varias el 2,400 al 3,000 m, super kio la neĝo estas permanenta kaj la temperaturoj ĉirkaŭas la frostopunkto eĉ en Julio kaj Aŭgusto. Altaj avkoniveloj en rojoj kaj riveroj pintas en Junio kaj Julio kiam la neĝo estas ankoraŭ fandanta je plej altaj altitudoj.
Klimataj zonoj
La Alpoj povas esti dividitaj en kvin klimataj zonoj, el kiuj ĉiu havas diferencan vegetaĵaron. La klimato, plantovivo kaj bestovivo varias inter diferencaj sekcioj aŭ zonoj de montoj. La plej malalta zono estas la zono de montetoj, kiu ekzistas inter 500 kaj 1000 m, depende de la loko. La zono de montano etendas el 800 al 1,700 m, sekve de sub-Alpa zono el 1,600 al 2,400 m. La Alpa zono, etende el la arbolinio al la neĝolinio, estas sekvata de la glacia zono, kiu kovras la glaciigitajn areojn de la monto. Klimataj kondiĉoj montras variantojn ene de samaj zonoj; por ekzemplo, veterkondiĉoj ĉe la pinto de montovalo, etende rekte el la pintoj, estas pli malvarmaj kaj pli akraj ol tiuj de la enirejo de valo kiu tendencas esti malpli akra kaj ricevas malpli neĝofalo.
Flaŭro
Pri arbaro, estas ofte strio de malaltaj pinoj (Pinus mugo), kiuj siavice estas anstataŭataj de Alpenrosen, nanaj arbustoj, tipe Rhododendron ferrugineum (sur acidaj grundoj) aŭ Rhododendron hirsutum (sur alkalaj grundoj). Kvankam la Alpenrose (alpa rozujo) preferas acidajn grundojn, tiu plantoj troviĝas tra la tuta regiono. Super la arbolinio estas la areo difinita kiel "alpa" kie en alpa herbejo troviĝas plantoj kiuj bone adaptiĝis al akraj kondiĉoj de malvarmaj temperaturoj, arideco, kaj altaj altitudoj. La alpa areo fluktuas ege multe pro regionaj fluktuoj en arbolinioj.
Alpaj plantoj kiaj la Alpa genciano kreskiĝas abunde en areoj kiaj herbejoj super la Lauterbrunnental. Gencianoj estas nomitaj laŭ la reĝo de Ilirio nome Gencio, kaj 40 specioj de la ekprintempa floro kreskiĝas en Alpoj, en gamo de 1,500 al 2,400 m. Verkante pri la gencianoj en Svisio D. H. Lawrence priskribis ilin kiel "malhelaj tage, torĉecaj kun la fuma blueco de la brilo de Pluto." Gencianoj tendencas "aperi" ripete dum la printempa florado okazas iompostiome je pli postaj datoj, moviĝante el pli malaltaj altitudoj al pli altaltitudaj herbejoj kie la neĝo fandiĝas multe pli poste ol ĉe la valoj. Sur la pli altaj rokejoj la printempaj floroj floras en la somero.
Je tiuj pli altaj altitudoj, la plantoj tendencas formi izolitajn florarkusenojn. Ĉe Alpoj, kelkaj specioj de florplantoj estis registritaj super 4000 m, kiaj Ranunculus glacialis, Androsace alpina kaj Saxifraga biflora. Eritrichium nanum, komune konata kiel Reĝo de Alpoj, estas la plej maloftaj el la alpaj floroj, kreskiĝante sur rokejoj de 2,600 al 3,750 m. Eble la plej bone konata de la alpaj plantoj estas Edelvejso kiu kreskiĝas en rokaj areoj kaj povas troviĝi ĉe altitudoj tiom malaltaj kiom 1,200 m kaj tiom alte kiom ĝis 3,400 m. La plantoj kiuj kreskiĝas je plej altaj altitudoj adaptiĝis al kondiĉoj per specializiĝo kreskantaj sur deklivaj rokeraroj kiuj havigas protekton kontraŭ la ventoj.
La ekstremaj kaj stresigaj klimataj kondiĉoj permesas la kreskon de plantospecioj kun duarangaj metabolitoj gravaj por medicinaj celoj. Origanum vulgare, Prunella vulgaris, Solanum nigrum kaj Urtica dioica estas kelkaj el plej utilaj medicincelaj specioj troviĝantaj en la Alpoj.
Homa interfero preskaŭ neniigis arbojn en multaj areoj, kaj, escepte pro la fagaroj de la Aŭstriaj Alpoj, arbaroj de deciduaj arboj estas rare troviĝantaj post la ekstrema senarbarigo inter la 17a kaj la 19a jarcentoj. La vegetaĵaro ŝanĝis ekde la dua duono de la 20a jarcento, ĉar la altaj alpaj herbejoj ĉesis esti kolektitaj por fagoligno aŭ uzitaj por bestopaŝtado kio fine rezultus en rekresko de arbaro (rearbarigo). En kelkaj areoj la moderna praktiko konstrui skiejojn funkciigatajn pere de mekanikaj rimedoj detruis la restintan tundron el kio la plantovivo ne povas rekuperiĝi dum la ne-skiaj monatoj, dum la areoj kiuj ankoraŭ praktikas naturan skiadon sur deklivoj konservas la fragilajn plantotavolojn.
Faŭno
La Alpoj estas habitato por 30,000 naturaj specioj, game el la plej etetaj neĝo-puloj al la bruna urso, multaj el kiuj faris adaptojn al la akraj malvarmaj kondiĉoj kaj altaj altitudoj ĝis la punkto ke kelkaj el ili survivas nur en specifaj mikroklimatoj ĉu rekte super aŭ sub la neĝolinio.
La plej granda mamulo kiu vivas en la plej altaj altitudoj estas la alpa ibekso, kiu estis vidita tiom alte kiom ĝis 3,000 m. La ibekso loĝas en kavoj kaj sobiras manĝi al la fekundaj alpaj herbejoj. Klasigitaj kiel antilopoj, ĉamoj estas pli malgrandaj ol ibeksoj kaj troviĝas tra la tuta Alparo, loĝante super la arbolinio kaj estas oftaj en la tuta alpa teritorio. Areoj de la orientaj Alpoj estas ankaŭ hejmo al brunaj ursoj. En Svisio la Kantono Berno ricevis tiun nomon pro la ursoj sed la lasta urso registrita estis mortigita en 1792 proksime de Kleine Scheidegg fare de tri ĉasistoj el Grindelwald.
Multaj roduloj kiaj kampomusoj loĝas suntere. Marmotoj loĝas preskaŭ nur super la arbolinio tiom alte kiom ĝis 2,700. Ili vintrumas en grandaj grupoj por havigi varmon, kaj povas troviĝi en ĉiuj areoj de Alpoj, en grandaj kolonioj kiujn ili konstruas sub la alpaj herbejoj. La reĝa aglo kaj la gipaeto estas la plej grandaj birdoj troveblaj en Alpoj; ili nestumas alte sur rokaj kornicoj kaj povas troviĝi je altitudoj de 2,400 m. La plej ofta birdo estas la alpa montokorvo kiu povas troviĝi je rubomanĝado ĉe kabanoj de montogrimpistoj aŭ ĉe Jungfraujoch, altaltituda turisma destinaĵo.
Reptilioj kiaj viperoj loĝas ĝis la neĝolinio; ĉar ili ne povas elteni la malvarmajn temperaturojn ili vintrumas subtere and alŝutas varmon sur rokaroj. La altaltituda alpa salamandro adaptiĝis al vivo super la neĝolinio naskante tute disvolvigante junulojn pli ol ovodemetante. La bruna truto povas troviĝi en rojoj ĝis la neĝolinio. Moluskoj kiaj la Helicigona vivas ĝis la neĝolinio. Populare rikoltitaj kiel manĝaĵo, tiuj helikoj estas nune protektitaj.
Nombraj specioj de noktopapilioj vivas en Alpoj, kelkaj el kiuj ŝajne evoluis en la sama habitato ĝis antaŭ 120 milionoj da jaroj, longe antaŭ la Alpoj kreiĝis. La blueca papilio Cupido minimus povas ofte esti vidata trinkanta el la neĝofandado; kelkaj specioj de bluaj noktopapilioj flugas tiom alte kiom ĝis 1,800 m. La papilioj tendencas esti grandaj, kiaj tiuj el la hirundovosta genro Parnassius al kiu apartenas la Apolono-papilio, kun habitato kiu havas teritoriojn ĝis 1,800 m. Dekdu specioj de skaraboj havas habitatojn ĝis la neĝolinio; la plej bela kaj iam kolektita pro siaj koloroj sed nun protektita estas Rosalia alpina. Araneoj, kiaj la granda luparaneo, vivas super la neĝolinio kaj povas esti vidata tiom alte kiom ĝis 4,00 m. Skorpioj povas troviĝi en la Italaj Alpoj.
Kelkaj specioj de tineoj kaj insektoj montras pruvojn esti indiĝenaj de la areo de tiom longe kiom la propra Alpa orogenio. En la Emosson en Valais, Svisio, dinosaŭraj spuroj estis trovitaj en la 1970-aj jaroj, date probable el la Triaso.
Alpaj popoloj kaj kulturo
La loĝantaro de la regiono estas de 14 milionoj etendaj tra ok landoj. Ĉe la bordo de montoj, sur altebenaĵoj kaj aliaj ebenaĵoj la ekonomio konsistas el fabrikaj kaj servaj laborpostenoj dum en la plej altaj altitudoj kaj en la montoj agrikulturo estas ankoraŭ esenca por la ekonomio. Farmado kaj forstado pluestas ĉefaj faktoroj de la Alpa kulturo, kaj por industrioj kiuj havigas varojn por eksportado al urboj kaj eltenas la montaran ekologion.
Multo de Alpa kulturo restis senŝanĝe ekde mezepoka periodo kiam la metikapabloj garantiis survivadon en la montovaloj kaj eĉ en la plej altaj vilaĝoj la viveltenoj baziĝis sur fortaj tradicioj de ĉarpentrado, lignoĉizado, bakado kaj kuk-, kaj fromaĝ-produktado.
Farmado estis tradicia okupado dum jarcentoj, kvankam ĝi iĝis malpli hegemonia en la 20a jarcento pro la alveno de turismo. Paŝtado kaj ankaŭ paŝtejoj estas limigitaj pro la dekliva kaj roka reliefo de Alpoj. Meze de Junio bovinoj estas translokigitaj al la plej altaj paŝtejoj proksime de la neĝolinio, kie ili estas zorgitaj de paŝtistoj kiuj restas en la altaj altitudoj ofte loĝante en ŝtonaj kabanoj aŭ lignaj grenejoj dum la someroj. Vilaĝanoj celebras la tagojn kiam la bovinoj estas portataj al la paŝtejoj kaj denove ili revenas en mezo de Septembro. La Almabtrieb (germane Almabtrieb laŭlitere: movo de la Alpoj) estas jarokazaĵo en la alpaj regionoj en Eŭropo, rilatante al bovintransporto en aŭtuno; tiam oni ornamas bovinojn per girlandoj kaj bovosonoriloj, dum la kamparanoj vestas sin per tradiciaj kostumoj.
La honorigo Alpa urbo de la jaro estas premio donita al urboj en la Alpa regiono pro ilia speciala engaĝiĝo al la efektivigo de la Alpa Konvencio, la plej grava internacia protekta kaj reklamada programo por la Alpa regiono. La Alpaj urboj estas organizitaj en la internacia asocio "Alpa Urbo de la Jaro".
Turismo
La Alpoj estas unu el la plej popularaj turismaj aliroj en la mondo kun multaj vintrosportejoj kiaj Oberstdorf, en Bavario, Saalbach en Aŭstrio, Davos en Svislando, Chamonix en Francio, kaj Cortina d'Ampezzo en Italio kie oni registras pli ol unu miliono de vizitantoj ĉiujare. Kelkaj samtempuloj (ekz. la regionhistoriisto, kamparano kaj verkisto Hans Haid ankaŭ akre kritikas la influojn de turismo sur la alpajn vivkondiĉojn kaj tradiciajn kutimojn. Kun ĉirkaŭ 120 milionoj da vizitantoj jare, turismo estas esenca al la Alpa ekonomio kun multo devena el la vintraj sportoj, kvankam someraj vizitantoj estas ankaŭ grava komponanto.
La turisma industrio ekis en la komenco de la 19a jarcento kiam eksterlandanoj komencis vizitis la Alpojn, veturante al la bazoj de la montoj por ĝui la pejzaĝon, kaj restis ĉe la banejoj. Oni konstruis grandajn hotelojn dum la Belle Époque; dentorelaj fervojoj, konstruitaj komence de la 20a jarcento, alportis turistojn eĉ al plej altaj altajoj, enkalkulante eĉ la Jungfraubahn fine en la Jungfraujoch, bone super la eterna neĝo-linio, post iri tra tunelo en Eiger. Dum tiu periodo vintrejoj estis malrapide enkondukita: en 1882 okazis la unua ĉampioneco de arta sketado en St. Moritz, kaj ekde tian sketado iĝis populara sporto kun ekzemple anglaj vizitantoj jam komence de la 20a jarcento, kaj la unua skiejo estis instalita en 1908 ĉe Grindelwald.
Fervojaj tuneloj
Gotarda Baza Tunelo (GBT) estas 57,1 km longa fervojtunelo tra la Alpoj kies norda enirejo situas en Erstfeld kaj la suda enirejo situas en Biasca (Svislando). Ĝi estas la plej longa fervojtunelo en la mondo.
La Gotard-tunelo estas la unua fervoja tunelo tra la Gotardmontaro, kiu trapasas la tutan alpan ĉenon. La Gotard-tunelo ligas la kantonon Tiĉino kun la kantono Urio. Dum longa tempo ĝi estis kun sia longeco de 15 003 m la plej longa tunelo tra la Alpoj, ĝis tiun rolon transprenis la tunelo de Simplono (19,8 km).
Tunelo de Simplono estas fervoja tunelo kiu ligas la urbojn Brigo en Svisujo kaj Domodossola en Italio. La nomo estas de vilaĝo (Sempiono VS). La svisa portalo estas en Brigo kaj la itala portalo estas antaŭ la stacio Iselle di Trasquera.
Proksime estas la fervoja baza tunelo de Lötschberg, tuta en Svislando, longa 34,6 km.
Alia grava fervoja tunelo estas la tunelo de Frejus (13,7 km), inter Italio kaj Francio.
Pli mallongaj fervojaj tuneloj situas sub la Montopasejo Tenda, inter Italio kaj suda Francio (8,1 km), sub Arlberg en Aŭstrio (10,2 km) kaj sub Karavankoj inter Aŭstrio kaj Slovenio (8,0 km).
Aŭtoŝoseaj tuneloj
Aldonaj al la fervojaj tuneloj, estas ankaŭ aŭtoŝoseaj tuneloj apud Gotardo, Frejus, Arlberg, Karavankoj kaj Tenda. La aŭtoŝosea Gotard-tunelo estas longa 16,9 km, tiu de Frejus 12,9 km, tiu de Arlberg 15,5 km, tiu de Karavankoj 7,9 km kaj tiu de Tenda 3,2 km.
Konstruataj tuneloj
Pluraj novaj "bazaj" tuneloj fervojaj konstruatas dum tiuj jaroj. Jen listo ne kompleta:
Tecuala
Tecuala estas unu el la 20 komunumoj de la meksika subŝtato Nayarit, kiu situas en la okcidenta, centra parto de Meksiko, ĉe la pacifika oceano. La ĉefurbo de la komunumo estas Tecuala. La kodnumero de la komunumo laŭ la INEGI, do laŭ la nacia geografia instituto estas 18016.