cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Horora filmo
1960s-present
De la 1990-aj jaroj: Intervuo kun la vampiro (Neil Jordan, 1994); la produkto de kanada sciencofikcio Cube (1997), ŝoka kaj renoviga; la antaŭe menciita Drakulo de Francis Ford Coppola (1992), kaj ĝuis grandan sukceson inter la juna publiko la produktoj de Wes Craven Scream (1996) kaj sekvaĵoj, kiel Mi scias kion vi faris la lastan someron (1997). La novzelanda Peter Jackson (La Mastro de l' Ringoj) premieris per la spectakla kvankam troa parodio titolita Braindead (1992). De la barata reĝisoro M. Night Shyamalan, la originala fantasmaĵo The Sixth Sense "La sesa sento" (1999), kiu estis komparita kun la teruriga Los otros (La aliuloj), de Alejandro Amenábar.
La komenco de la 21-a jarcento konis veran eksplodon de azia horora kino, kun elstaraj filmoj kiel la japana Ringu (1998, de Hideo Nakata), kiu tuje konis diversajn versiojn kaj sekvaĵojn. Ĉi tie eblus inkludi ankaŭ la serion Ju-on, de la ankaŭ japana Takashi Shimizu.
En Hispanameriko kaj Hispanio la horora filmaro spertis same altiĝon nekonitan lastatempe. Aŭtoroj jam tre konitaj de tiu movado kiel Guillermo del Toro (Cronos, 1992; El espinazo del diablo, 2001), Jaume Balagueró (Los sin nombre, 2001) kaj la oskarpremiito Alejandro Amenábar (Abre los ojos (Malfermu la okulojn), 1997; Los otros (La aliuloj), 2001), estis sekvitaj de aliaj sukcesaj reĝisoroj kiel Juan Carlos Fresnadillo (28 semanas después, 2007) kaj Juan Antonio Bayona (El orfanato, 2007).
Cunța
Cunța [kunca] (hungare: Konca aŭ Szászszékes, germane: Zeckesdorf) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Alba Iulia. En 1910 ĝi havis 511 loĝantojn (rumanoj), en 1992 597. Ĝia unua dokumenta mencio estas el 1291. Ĝia saksa loĝantaro ĝis la fino de la 16-a jarcento pereis. Ĝis 1919 Cunța apartenis al Hungario (Alsó-Fehér vármegye). Administre ĝi apartenas al Șpring.
Stadtschloss Wiesbaden
La Stadtschloss Wiesbaden (en Esperanto urba kastelo Visbadeno) troviĝas en la urbocentro de Wiesbaden. La konstruaĵo ekestis inter la jaroj 1837 kaj 1841 kiel rezidejo de la dukoj de la dinastio Nassau. Ĝi laŭ planoj de la darmŝtata arkitekto Georg Moller ekestis en la loko de antaŭa, mezepoka burgo, kiu fontis en la epoko de la franka imperio kaj probable estis la ĝermejo de la urbo. Post ŝanĝiĝema historio, ekde la jaro 1946 la kastelo funkcias kiel parlamentejo de la germana federacia lando Hesio.
336 Lacadiera
336 Lacadiera estas granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita, la 19-an de septembro 1892 de la franca astronomo Auguste Charlois elde la observatorio de Nico.
Nomo
Ĝia nomo referas al La Cadière-d'Azur, naskiĝa urbeto de Auguste Charlois.
Scott Redding
Scott REDDING (naskiĝis la 4-an de januaro 1993 en Quedgeley) estas brita motorciklisto.
Komencis en Klaso 125 en 2008 per Aprilia. En 2010 ekkuris en Moto2, kondukante Suter. En 2012 ekkuris al la Kalex. En 2014 ekkuris en MotoGP, kontraktita el Gresini Racing kaj kondukis Honda. En 2015 kondukis Honda de la teamo Marc VDS. En 2016 ekkuris al Pramac Racing, kondukante Ducati.
Nord-Afrika kampanjo
La Nord-Afrika kampanjo en la Dua mondmilito servis al Germanio kaj Italio sekurigi sian sudan flankon. Celo estis interalie konkeri britan Egiption.
La Okcidenta Dezerta Kampanjo (aŭ Dezerta Milito), okazis en la dezertoj de Egiptio kaj Libio kaj estis la ĉefa batalkampo de la Nordafrika Kampanjo. Tiu kampanjo startis en septembro 1940 pere de la Itala invado de Egiptio; la Operaco Compass, nome Brita kvintaga atako en decembro 1940, kondukis al la detruo de la Italia 10a Armeo. Benito Mussolini petis helpon al Adolf Hitler, kiu respondis per malgranda germana forto sendita al Tripolo laŭ la Direktivo 22a (11a de januaro). La Germana Afrika Korps (de Generalleutnant Erwin Rommel) estis sub teoria itala komando sed siavice itala dependo el Nazia Germanio faris ĝin la dominanta partnero. Je la Dua Batalo de Alamejno en 1942 la provo konkeri Egiption fiaskis. En 1943 la okcidentaj aliancanoj sukcesis konkeri Tunizion kaj ekiri al suda Italio.
Per la Operaco Torĉo, fortoj de Aliancanoj, sed ĉefa el Britio kaj Usono, surteriĝis en diversaj lokoj de Nordafriko, kio estis la starto de la amasa implikiĝo de usonaj trupoj en la eŭrop–nordafrika fronto de la milito. Tio utilis poste por la surteriĝo en suda Italio.
Regiono Amharo
Amharo (አማራ) estas unu el la naŭ etnaj regionoj de Etiopio. Ĝi estas ĉefe loĝata de amharoj. La regiona ĉefurbo estas Bahir Dar; alia grava urbo estas Ankobero. En 2005 Amharo havis loĝantojn. Ĝi etendiĝas sur kvadrataj kilometroj.
Hugh Laurie
James Hugh Calum LAURIE (, Esperantigite Ĝejmz Hju Kalum Lori), OBE (naskiĝis la ) estas angla aktoro, humuristo, verkisto kaj muzikisto.
Vivo
Laurie estis infano en Oksfordo. Post sia maturekzameno li lernis en Universitato de Cambridge, kie li studis antropologion kaj arĥeologion. Ĉi tie li aliĝis al la universitata aktortrupo nomita Cambridge Footlights, kiu signis al multaj britaj aktoroj saltotabulon al la famo. En la jaro 1980 en Edinburgh, dum la Festivalo Fringe interkonatiĝis kun Stephen Fry, kun kiu poste (1986-1995) ĉe BBC en komediserio A Bit of Fry and Laurie ili faris sukcesan paron. En 26 partoj de tiu serio Laurie kunlaboris ankaŭ kiel filmscenaristo.
Absinttrinkaĵo
Absinttrinkaĵo (aŭ absinto laŭ la PIV) estas forte alkoholita anizgusta brando ellaborita baze de aromherbaj ekstraktoj inkluzive tiu de Artemisia absinthium aŭ blanka absinto. La likvo nature aspektas verdkolora sed povas esti artefarite kolorigita aŭ senkolorigita, por pli da allogeco. Ĝin oni ofte kromnomas «la verda feo».
Hugh Laurie
Vivo
Hugh Laurie aktoras ĉefe en multaj komediserioj, kaj tiuj roloj famigis lin ĉefe (ekz. La Nigra Vipero). Krom tiuj li rolis ankaŭ en artfilmoj, inter aliaj en komedioj: Jarfinaj tondroj (1992), 101 Dalmathundoj (1996), Eble bebo (2000). Lia plej konata filmo kreiĝis el la infanlibro, tio estas la filmo Stuart Little (1999).
Absinttrinkaĵo
Kvankam oni erare nomas ĝin «likvoro», absinttrinkaĵon oni enboteligas sen sukero kaj do estas ordigita kiel brando. Absintaĵo estas escepta inter brandoj pro ties alta alkoholprocento (ordinare inter 70% kaj 90%), sed estas diluata per akvo kaj dolĉigebla per sukero antaŭ trinkado. Ĝi estas forte spica, sektipa, iom amara trinkaĵo.
Hugh Laurie
Vivo
Li ĉefrolis Doktoron House en la usona hospitalserio House de 2004 ĝis 2012, pro kiu en la jaro 2005 li estis proponita por Emmy-premio. En 2006 kaj en 2007 li gajnis Golden Globe-premion. En 2008 pro la sama li estis „nur” proponita. Krom la filmroloj li ludas multajn muzikinstrumentojn, kaj de la fino 2006 li ludas pianon en la aktora muzikgrupo Band from TV.
Absinttrinkaĵo
Absintaĵo devenas de Svisio. Tamen, ĝi estas pli konita pro sia populareco kiel alkoholaĵo en malfrua 19-a kaj frua 20-a jarcenta Francio, aparte en parizaj artistaj rondoj. Parte pro asocio kun cigana kulturo, absintaĵon misfamigis konservativuloj kaj prohibiciuloj. Charles Baudelaire, Paul Verlaine, Arthur Rimbaud, Edgar Allan Poe, Henri de Toulouse-Lautrec, Vincent Van Gogh, Oscar Wilde kaj Aleister Crowley, ĉiuj estis eminentaj «malbonuloj» de tiu tempo, kiuj estis (aŭ estis opiniataj) devotuloj de la verda feo.
Hugh Laurie
Vivo
En la Novjara Listo de honoroj de 2007 li ricevis britan ŝtathonoron OBE (Officer of the Order of the British Empire) pro siaj servoj al dramo.
Absinttrinkaĵo
Kontraŭuloj primallaŭdis ĝin kiel danĝere dependiganta, psikotropa veneno. Oni aparte kulpigis kemiaĵon tujono, trovebla en malgrandaj dozoj, pri estigo de maldezirindaj efikoj kiel halucinado, malfekundeco aŭ cerbaj problemoj. Ĉirkaŭ 1915, absintaĵon malpermesis pluraj landoj kiel Usono kaj plejparto de eŭropaj regnoj. Male, aliaj landoj, en kiuj absinto ne estis uzata en granda kvanto, kiel Britio, Hispanio, Portugalio aŭ la Aŭstra-hungara imperio, neniam malpermesis la drinkaĵon. Malgraŭ ĝenerala suspektemo nenia pruvo apogis la hipotezon, ke absinto estas pli malutila ol ordinara alkoholaĵo. Ĝiaj psikotropaj ecoj, krom tiuj de etanolo, estis tutsimple troigitaj.
Hugh Laurie
Vivo
Laurie edziĝis kun Jo Green en 1989, kaj ili havas tri infanojn, Bill, Charlie kaj Rebecca.
Remado
Laurie, kies patro Ran Laurie estis Olimpia remĉampiono de 1948, en sia junaĝo remis. En 1977 li gajnis britan junulan titolon kaj en 1980 li partoprenis en La boata kurumo kiel kembriĝano. Ili estis venkitaj de Oksfordo.
Parao
Parao (portugallingve Pará) estas Brazila subŝtato en Norda Regiono. Ĝia ĉefurbo estas Belemo kaj alia grava urbo estas Ananindeua. Parao havas 1.248.042 km2 kaj estas la dua plej granda ŝtato de Brazilo; ĝia nomo signifas "Maro" en la Tupia lingvo. Tra ĝi pasas la Ekvatora Linio. Parao havas 143 municipojn kaj en ĝi estas 6 milionoj da loĝantoj.
Administra divido
Aparte grandaj urboj de Parao estas
Absinttrinkaĵo
Vortosencoj, alilingvaj vortoj, vortodevenoj
Botanike, «absinto» estas vulgara nomo por artemisia absinthium (granda absinto) kies ekstrakto estas nomata «absintaĵo». Sed absintaĵo komunuze povas ankaŭ signifi la brandon, la absinttrinkaĵon, kiu enhavas la plantan ekstrakton, inter aliaĵoj. Oni ankaŭ uzas na «absinto» aludante la trinkaĵon kaj ne la planton. Ĉiakaze, estas konsilinde specifi «absinta ekstrakto» aŭ «absinttrinkaĵo» kaj destini «absinto»n nur por la planto. Tion faras tiu artikolo.
Parao
Esperanto-movado en Pará
Meze de la 20-a jarcento, Francisco Falcão movadis tie.
Absinttrinkaĵo
Vortosencoj, alilingvaj vortoj, vortodevenoj
En kelkaj aliaj lingvoj, la sama vortradiko estas uzata, almenaŭ koncerne la trinkaĵon, kompreneble kun etaj prononcaj kaj ortografiaj modifoj. Pli kaj pli, la diverslingvaj vortortografioj estas uzataj por karakterizi la diverslokajn malsamajn manierojn elfari la trinkaĵon. Tiel, «absinth» signas absinttrinkaĵon produktita en centra Eŭropo, pli precize Ĉeĥio kaj Germanio kaj estas subkomprenata kiel ciganstila absintaĵo; «absenta» estas hispandevena absintaĵo tipe dolĉa; «absinthe» aŭ «absynthe» estas ortografioj uzata en franclingvaj kaj anglalingvaj regnoj.
Parao
Esperanto-movado en Pará
En Parao estas Esperanto-movado en Belém.
Absinttrinkaĵo
Vortosencoj, alilingvaj vortoj, vortodevenoj
La vorto originas de la greka αψίνθιον (apsínthion) kaj iuj asertas ke ĝi tradukiĝu «netrinkebla» sed ĝi pli verŝajne devenus de la persa radiko spand, aspand aŭ la varianto esfand kies signifo aludis alian aromplanton: peganum harmala.
Ĉar artemisia absinthium estis ofte bruligata dum singardaj oferadoj, tio igis etimologiistojn kunligi ĝin kun radiko de la hindeŭropa pralingvo spend signifante «plenumi riton» aŭ «fari oferdonon». Ĉu la vorto estas depruntaĵo de la persa al la greka, ĉu ĝi devenas de komuna pralingvo estas ĝis nun nesciebla.
Produktado
La tri ĉefaj aromplantoj uzataj por produkti la drinkaĵon absinto estas Blanka absinto, verda anizo kaj fenkolo, kiuj estas kromnomitaj «la sankta trinito». Aliaj plantoj kelkfoje uzataj estas la glicirizo, la hisopo, fenkolo, angeliko, anizgrajno kaj anizpulvoro.
Komerc-cele produktis ĝin unuafoje Henry-Louis Pernod en 1797. Pernod aĉetis la recepton de franca forpelito vivanta en Svislando.
La juna Pernod fondis fabrikon en 1918 en la hispana Tarragona por plu produkti kaj eksporti la absinton.
Oni evoluigis aliajn spicitajn alkoholaĵojn por anstataŭi la absinton. Ili havas similan guston, sed entenas malpli da alkoholo kaj ili ne entenas absinton (ekz. anizlikvoro, pastiso, ouzo).
Hejmefarita absintaĵo
ABSINTESENCO ESTAS NENIAL TRINKENDA!
Krom esti malinda trinki pro malagrabla saporo, tiaj manfaritaj miksaĵoj (ankaŭ nomitaj «absintilaro» aŭ absinthe kits en la angla) neniel estas aŭtentikaj absinttrinkaĵoj kaj enhavas nekontroleblan nivelon de tujono kaj povas esti venena, des pli se ili enhavas absintekstrakton. Plejparto el tiaj receptoj rekomendas uzi multe da absintekstrakto (absintesenco) kaj laŭdas ties kvazaŭajn psikotropajn efikojn. Konsumi absintesencon estas danĝerega. Renan insuficiencon finvenigante morton ĝi povas kaŭzi pro troa tujondozo. Tujono estas potenca korstimulilo, kaj grandkvante estas konvulsia neŭrotoksino. Ĝi ĉeestas ĉe aŭtentikaj absinttrinkaĵoj po ekstreme malgrandaj kvantoj.
Absintilaro estas nekonfuzota kun Hausgemacht absinthe («hejmefarita absinto» en la germana) kiu estas germantipa aŭtentika kaj distilita absintaĵo.
Deveno
La ekzakta deveno de absintaĵo estas malklara. Ĝia medicina uzo datiĝas de antikva Egiptio kaj ĝi estas menciita en la Ebers-papiruso ĉirkaŭ 1550 a.K. Plantekstraktojn kaj vinsorbigitajn absintfoliojn grekaj antikvuloj uzis kiel kuracrimedoj. Krome, ekzistas pruvojn ke la helenoj konsumis absintvinon: absinthites oinos. Pitagoro kaj Hipokrato (460-377 a.K.) parolas pri absintalkoholo kaj ties efiko al sano, ties seksekscita propraĵo kaj kreadstimulanta efiko.
La unua konita absinttrinkaĵo laŭ la moderna senco de distilita brando enhavanta anizaĵon kaj fenkolaĵon, tamen, datiĝas de la 18-a jarcento. Laŭlegende, absinttrinkaĵo estis unue negocita kiel ĉiocela patentita kuracilo fare de D-ro Pierre Ordinaire, francdevenulo loĝante en Couvet, distrikto Val-de-Travers, Svisio ĉirkaŭ 1792 (varia laŭ priskriboj). Lia recepto estis transigata al la fratinoj Henriod de Couvet kiuj vendis ĝin kiel medikamentan eliksiron. Laŭ aliulaj tezoj, fratinoj Henriot estus povinta fari la eliksiron antaŭ la Ordinaire-a alveno. Ĉiakaze, iu Daniel Henri Dubied obtenis la spertaĵon de la fratinoj, kaj je 1797, kune kun sia filo Marcellin kaj sia bofilo Henri-Louis Pernod, malfermis la unuan absintan distilejon: «Dubied Père et Fils» (Dubied patro kaj filo), en Couvet.
En 1805, li starigis duan distilejon en Pontarlier, Doubs, Francio, sub la firmanomo «Maison Pernod Fils» (Domo Pernod Filo). Tiu ĉi restis unu el la plej populara absintmarko ĝis malpermeso de la drinkaĵo en Francio je 1915. Nuntempe, notindaj absintmarkoj estas: «Lucid», «Aphrodisia», «Saint-George»...
Kulmino de la franca konsumado
La drinkaĵa populareco pliampleksiĝis konstante dum la 1830-oj, ĉar ĝin oni donis al francaj trupoj kiu koloniis Alĝerion por prizorgi disenterion kaj marĉofebron. Kiam militistoj revenis hejmen, ili kunportis sian inklinon por absintaĵo, kaj tiu ĉi fariĝis kutima en drinkejoj kaj kafejoj.
Jam ekde 1860 absintaĵo fariĝis tiom populara ke en plejaj kabaredoj kaj kafejoj, la kvina posttagmeze signis na l'heure verte «la horo verda». Ĝin estimis ĉiaj sociaj klasoj, de la burĝaj bonhavuloj al la malriĉaj ciganaj artistoj. Dum la 1880-oj, la komencoj de grandkvanta produktado faligis malalten la prezojn kaj disvastigis la merkaton; Tio, kombinita kun malabundiĝo de vino ĉe la fino de la 19-a jarcento okazigas absintaĵon baldaŭ fariĝi elektinda trinkaĵo en Francio. Je 1910, oni konsumis en Francio 36 litromilionojn da absinttrinkaĵo jare, pli ol oni trinkis vinon.
Internacia konsumado
Krom Francio, oni kutimis konsumi absinttrinkaĵon ĉefe en Katalunio (Hispanio), Ĉeĥio, kaj Nov-Orleano (Usono).
Absinttrinkaĵo estis neniam malpermesita en Hispanio, kaj ĝia produktado kaj konsumado neniam ĉesis. Dum la frua 20-a jarcento, ĝi atingis popularecan apogeon, respondante al la francinflua stilo secesio kaj modernaj estetikaj movadoj.
Absintaĵo estis konsumata en Ĉeĥio, tiam Aŭstrio-Hungario, almenaŭ de 1888, precipe fare de ĉeĥaj artistoj. Kelkaj el ili havis afinecon kun parizaj rondoj, kaj vizitadis en Prago la famkonatan Kafejon Slavia. Ĝia aparta sukceso en Bohemio inter ciganoj estas necerta, kvankam ĝi estis negocita en kaj ĉirkaŭ Prago. Almenaŭ unu branda distilejo estas atestita produkti absintaĵon je la eko de la 20-a jarcento.
Nov-Orleano en Usono ankaŭ havas historiajn ligojn kun absinta konsumado. Ĝi kalkulis elstaran kolektigan komercejon nomita «The Old Absinthe House» (La malnova absinta domo) kaj situinta ĉe strato Bourbon. Unue nomata «The Absinthe Room» (La absinta ĉambro), ĝi malfermiĝis en 1874 fare de kataluna ĉefkelnero kiu se tiel diri popularigis absintaĵon en Ameriko. La domon vizitadis multaj famuloj kiel Franklin Roosevelt, Mark Twain, Oscar Wilde aŭ Aleister Crowley.
Malpermeso
Instigita de kontraŭalkoholaj influgrupoj kaj vinologaj asocioj, absinttrinkaĵo iĝis publike kunligita kun perfortaj krimoj kaj socia malordo.
En 1905, oni raportis ke iu Jean Lanfray murdis sian familion kaj provis memmortigi post drinki absintaĵon.. La fakto, ke li estis alkoholulo kiu multe drinkis post la du matenaj glasoj da absinto estis preteratentata, kaj oni nure kulpigis absintaĵon. La afero Lanfray estis la lasta guto, pro kio elverŝiĝis la tuto, kaj 82 000 homoj en Svisio petskribis por malpermesi absintaĵon.
En 1906, Belgio kaj Brazilo malpermesis vendadon kaj alidisdonadon de absintaĵo, kvankam ili ne estis la unuaj: absinttrinkaĵo estis kontraŭleĝa tiom frue kiom 1898 en la kolonio de Libera Ŝtato Kongo. En Svisio, la prohibo de absintaĵo estis eĉ skribata en la 1907-a konstitucio, kaŭze de populara iniciato. Nederlando malpermesis ĝin en 1909, imitata de Usono en 1912 kaj Francio en 1915.
La laŭleĝa nedisponebleco de absinttrinkaĵo en Francio inklinigis trinkemulojn alpreni anstataŭ pastison kaj ouzon, anizgustaj likvoroj kiuj ne entenas absintaĵon. Firmao Pernod transloĝiĝis sian distilejon en Katalunio, kie absintaĵo daŭre estis laŭleĝa, sed malboniĝanta negoco trudis ilin fermi, eĉ se kelke da distilejetoj pluekzistas en la regiono.
Svisie, la malpermeso pelis absintaĵnegocon subgrunden. La fakto, ke malgrandetaj hejmaj kaŝaj distilantoj pluproduktis post la malpermeso estas atestita. Blank- aŭ bluastila absintaĵo (la blanche aŭ la bleue en la franca) estis tiam plej kutima ĉe la nigra merkato, ĉar estis pli facila maski absintaĵon kies likvo estas hela.
Multaj regnoj neniam malpermesis absinttrinkaĵon, interalie Brition, kie la trinkaĵo ne estis tiom sukcesa kiom en la kontinento.
Fonto
Tiu artikolo estas grandparte tradukita de la anglavikipedia elstara artikolo: en:absinthe
Ede Zsedényi
Ede Zsedényi [ĵedEnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Zsedényi Ede estis germana-hungara politikisto, luterana inspektoro. Lia origina nomo ĝis 1824 estis Pfannschmidt Ede. Ede Zsedényi naskiĝis la  1804 en Hungara reĝlando en Leutschau ankaŭ Lőcse (nuntempa Levoča en Slovakio). Li mortis la 1879 en Budapeŝto.
Biografio
Ede Pfannschmidt apartenis al la germana minoritato en Hungario. Post lernado li estis politikisto, ekde 1833 li estis deputito de Szepes. Dum Hungara revolucio de 1848 li apogis la Habsburgan kortumon. Post jaroj li apogis la luteranisman sendependecon kontraŭ la Habsburgoj. Tio portis por li tutlandan konatecon. Post restarigo de la hungara parlamento li denove politikadis. En 1875 li persone atakis Franz Liszt, pri kio la gazetaro opiniis primitiva atako.
Delemonto (distrikto)
Geografio
La Distrikto Delemonto situas en la Ĵurasa Montaro en sudoriento de la kantono. Ĝin trafluas la rivero Birs kaj ties ĉefaj alfluantoj Scheulte kaj Sorne, kiuj ĉiuj tri kunfluas apud Delemonto.
Trafiko
Tra Delemonto pasas la svisa aŭtovojo A16 de Bielo al Porrentruy, kiu en Bielo konektiĝas al la svisa aŭtovojo A5. En Delemonto kuniĝas la trajnlinioj de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Bielo al Bazelo kaj de Porrentruy al Bazelo. Krome multnombraj bus kaj poŝtaŭtolinioj konektas la diversajn lokojn de la distrikto kun la publika transportreto.
Historio
De 1271 ĝis la Franca Revolucio de 1792 la Voktejo Delemonto estis kamparvoktejo de la Princepiskopejo Bazelo. Tiam dum unu jaro ĝi apartenis al la Raŭraka Respubliko por poste fariĝi kantono de la franca departemento Mont-Terrible ĝis 1800 kaj poste de la departemento Haut-Rhin ĝis 1815. Tiam la Viena Kongreso atribuis ĝin al la svisa Kantono Berno, kies distrikto ĝi estis ĝis la fondiĝo de la nova Kantono Ĵuraso la 1-an de januaro 1979, ek de kiam ĝi estas ĵurasa distrikto.
Kun efiko de la 1-a de januaro 2013 la iamaj komunumoj Bassecourt, Courfaivre, Glovelier, Soulce kaj Undervelier kuniĝis al la nova komunumo Haute-Sorne, kaj la komunumoj Montsevelier, Vermes kaj Vicques kuniĝis al la nova komunumo Val Terbi.
Komunumoj de la Distrikto Delemonto
La Distrikto Delemonto konsistas (stato en 2013) el 22 komunumoj, el kiuj la ĉefloko Delemonto estas la plej granda. Jen la listo:
Imaj komunumoj de la Distrikto Delemonto
La sekvantaj lokoj estas iamaj komunumoj de la Distrikto Delemonto:
5419 Benua
5419 Benua estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la 29-an de septembro 1981 de la ukraina astronomino Ljudmila Vasilievna Ĵuravljova elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno, tiam en Sovetunio, nun en Respubliko Krimeo.
Kantono Buchanan (Virginio)
La kantono Buchanan - angle Buchanan County - estas kantono de Usono en la subŝtato Virginio. La administra centro estas la urbo . La kantono estis fondita la.
Laŭ la stato de la jaro en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Vjentiano
Vjentiano aŭ Vjentjano (ວຽງຈັນ Viangchan, en laŭa lingvo) estas ĉefurbo de Laoso. Ĝi havas ĉirkaŭ 200 000 loĝantojn (jaro 2005) kaj en la aglomero loĝas ĉirkaŭ 716 000 (jaro 2004). La urbo troviĝas ĉe la maldekstra bordo de la rivero Mekongo, kiu landlimas Laoson kaj Tajlandon.
Trafiko
Internacia flughaveno Wattay estas la plej grava. Disponeblas ponto trans rivero Mekongo.
(16291) 4315 P-L
(16291) 4315 P-L estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
21560 Analyons
21560 Analyons estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Ana Marie Lyons, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2006 pro sia projekto pri bestoscienco. Ŝi estis lernantino ĉe la Mecosta Osceola Math, Science & Technology Center de Big Rapids (Miĉigano, Usono).
Diatomeo
Diatomeoj, aŭ Diatomaceae laŭ la scienca latina nomo, estas tipoj de flavbrunaj unuĉelaj algoj, kies skeleto pristudata mikroskope de la paleobotaniko estas el siliko. Ili vivas en ĉia tipo de akvo kaj estas bonkvalitaj indikiloj pri saleco, temperaturo kaj aliaj kondiĉoj de sia tiama vivmedio. Tradicie oni diferencigis inter la diatomeoj Centraj, kun radia simetrio, kaj la Pennales, kun duflanka simetrio kaj plilongigita formo. Multaj specioj aperas formantaj ĉenojn aŭ aliajn ordajn kunmetaĵojn.La diatomeoj estas fotosintezuloj, kiuj formas parton de la fitoplanktono. Ili estas flavbrunaj pro la kuniĝo de fotosintezaj pigmentoj, kiuj enhavas klorofilon c1 kaj c2, kiel aliajn pigmentojn.
Ili povas esti koloniukoj kaj de sala akvo kaj de fluanta akvo; same ili povas ĉeesti malfacilegajn kondiĉojn de temperaturo aŭ saleco, aŭ interĉeestas kun aliaj vivuloj.
Ili posedas kovraĵon el siliko, nomitan frustulo, konsistanta el du pecoj kiuj alĝustiĝas kiel skatoleto kaj kovrilo, sed tiu pli malgranda ol tiu ĉi. La frustulo estas delikate ornamita per variaj kaj simetriaj desegnoj kiuj diferencigas la du tipojn de diatomeoj. La frustuloj de la diatomeoj sedimentiĝas pro gravecforto, kiam ĝi estas englutita aŭ kiam mortas la ĉelo, kreante la konsiston de la sedimentaj rokoj kiel la diatomito aŭ la moronito. La ecoj de tiuj materialoj, formitaj de mikroskopaj eroj, komplikegaj sed tre regulaj laŭ grandeco, faris ilin allogaj por diversa uzado, kiel la produktado de la dinamito, kie la nitroglicerino estas facile sorbita, malpliigante la eblecon de eventuala akcidenta eksplodo. La diatomeoj ne aperis ĝis la fino de la Mezozoiko aŭ komence de la Cenozoiko, sed rapide akiris grandan ekologian gravecon, ĉar iĝis granda parto de la unua produkto de maroj.
Referencoj
Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.
Peter Kaufmann
Johann Peter KAUFMANN (ankaŭ: Peter Kauffmann aŭ Pierre Kauffmann; naskiĝinta la en Reuthe apud Bezau/Distrikto Bregenz je Bregenzerwald, mortinta la  en Vajmaro) estis aŭstra skulptisto.
Vivo
Kaufmann naskiĝis sub modestaj cirkonstancoj en la arbaro Bregenzerwald. Kiel juna viro li estis trejnita kiel lignoskulptisto en Alzaco fare de lia samlandano Gabriel Ignaz Ritter. Li tiam iris al Francio por kelkaj jaroj kaj, kun la subteno de princelektisto Karolo Teodoro (Palatinato kaj Bavario), Romon por plua edukado; tie li restis dum pli ol 20 jaroj.
Kaufmann estis kunedzina kaj havis du filojn: Ludwig kiu ankaŭ iĝis skulptisto dum lia pli juna filo Ludwig Kaspar iĝis tipografo.
Kaufmann ankaŭ kreis bustojn i.a. de duko Karlo Aŭgusto, Maria Pavlovna Romanova kiuj videblis ĉe Urba kastelo. Kaufmann altestimis ankaŭ la poeto Goethe. Inter liaj studentoj estis la gemo-artistino kaj medalistino Angelica Bellonata Facius. Kaufmann ankaŭ kreis la buston de imperiestro Maksimiliano la 1-a ĉe Walhalla apud Ratisbono en 1811. Ĉe Jakobo-kirko troviĝas impona statuo de la benanta Savinto en ediklo super la ĉefaltaro. La drapado kaj la pozo de la brakoj kaj gamboj memorigas la figuron de klasika romia retoro kaj nur la hararanĝo indikas ne-romianon. Kaufmann ĉi-kirke kreis la tutan predikaltaron. Kaufmann ankaŭ estis aktiva en restaŭrlaborado en la atelieroj de Christian Daniel Rauch ekde 1824.
Liaj verkoj ankaŭ inkludas portretskulptaĵon de Angelika Kaufmann (kreita en 1808 por la porartista gildo Virtuosi) kaj pietaton en la preĝejo de lia naskiĝloko Reuthe (1823). Laŭ Jodok Bär li restarigis la grupon de figuroj sur la orienta kaj okcidenta friso de la Afaia-templo sur Egino (la tielnomitajn Eginanoj) laŭkomisie kune kun Josef Franzoni. Tamen, la ĉefa rolo en la restarigo de ĉi tiu grupo de figuroj estas atribuita al Thorvaldsen en kies roma laborejo Kaufmann ja estis deĵoranta. La aldonoj denove estis forigitaj en la 1960-aj jaroj ĉar la rekonstruoj montriĝis plejparte malĝustaj kaj pli konformaj al la gusto de la frua 19-a jarcento ol al realeco.
En 2011 okaze de la 100-a datreveno de la malkovro de la skulptaĵoj faritis maketkopioj el artefarita marmoro kun la kompletigitaĵoj de Thorvaldsen. La tuto spekteblis ĉe Gliptoteko en Munkeno.
Cameron Diaz
Cameron DIAZ estas usona aktorino. Ŝi estas filino de kuba usonano kaj anglo-germanino. Ŝi naskiĝis la 30-an de aŭgusto 1972 en San Diego, en Kalifornio en Usono. Ŝi tre vojaĝis kaj ŝi vivis en Meksiko, Japanio, Aŭstralio kaj ankaŭ en Parizo. Kiam ŝi estis reveninta Kalifornion, ŝi fariĝis modelulino, de kie ŝi foriris al filmo. Ŝia unua filmo estis filmo Masko, kie ŝi rolis kun Jim Carrey.
Fumiya Unoki
Fumiya Unoki (鵜木 郁哉, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Kashiwa Reysol.
István Gázsa Papp
István Gázsa PAPP hungara orkestrestro, muzikestro. Li naskiĝis en Kluĵo en 1959.
Namibe
Namibe estas urbo en sudokcidenta Angolo ĉe la Atlantiko, ĉirkaŭ 200 km sude de limoj al Namibio kaj kun ĉirkaŭ 150.000 loĝantoj. Ĝi estas ĉefurbo de samnoma provinco Namibe.
István Gázsa Papp
Kariero
István Gázsa Papp finis muzikliceon en sia naskiĝurbo en 1978. Li iĝis konata kiel membro de Ensemblo Bodzafa. Inter 1982 kaj 1989 li estis violonisto de la popolmuzika Ensemblo Vadrózsák de Sfântu Gheorghe. Nuntempe li estas gvidanto de la orkestro de Dancensemblo Budapest, muzikestro de Orkestro Gázsa. Li havas du memstarajn albumojn kaj kunlaboris al aliaj dek albumoj.
Namibe
La urbon fondis en 1840 portugalaj koloniistoj, la oficiala nomo estis ĝis 1985 Moçâmedes (ankaŭ Mossamedes).
Namibe estas - post Luando kaj Lobito - la tria plej granda havenurbo de la lando.
Vidindaĵo estas la velviĉioj en la ĉirkaŭo.
Paranao
Paranao (Paraná; mallongigo: PR) estas ŝtato respektive subŝtato en la sudo de Brazilo. Ĝi konsistas el ses ĉefregionoj kun 399 municipoj.
Geografio
Paranao havas areon de 199 554 kvadrataj kilometroj kaj ĉirkaŭ 9 milionojn da loĝantoj. La loĝdenso estas proksimume po 45 homoj je kvadrata kilometro.
La nomon donis al la ŝtato rivero Paranao ĉe la okcidenta limo de la ŝtato. Trans la rivero troviĝas Argentino kaj Paragvajo. La orientan limon konsistigas la bordo de la Atlantiko. Norde de Paranao estas la brazilaj ŝtatoj Suda Mato-Groso kaj San-Paŭlio, sude estas Sankta Katarino.
Bánhorváti
Bánhorváti estas vilaĝo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Borsod-Abaúj-Zemplén, en Distrikto Kazincbarcika. Bán troviĝanta en la loknomo signifas: banuso, horvát signifas: kroato.
Paranao
Geografio
La ĉefurbo estas Kuritibo (Curitiba). Ĝi kromnomas sin ĉefurbo de ekologio kaj estas konata interalie pro sia modela publika transportsistemo.
Pliaj urboj en Paranao estas interalie Londrina, Paranaguá, Araucária, Maringá, Ponta Grossa kaj Foz do Iguaçu. La famaj akvofaloj de Iguaçu troviĝas en ŝtato Paranao.
Bánhorváti
Historio
La unua mencio devenis el 1220. Post la mezepoko la vilaĝo apartenis al la Osmana Imperio. Ekde la 19-a jarcento la vilaĝo iĝis minovilaĝo. En 1950 komunumo Bánfalva aliĝis al Bánhorváti. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, poŝto, gastejo.
Famuloj
En Bánfalva naskiĝis: aktoro Antal Deréki, mortis Gábor Kazinczy (politikisto).
Paranao
Ekonomio kaj agrikulturo
En Paranao troviĝas diversaj aŭtomobilfarejoj.
Historio kaj kulturo
La teritorio de Paranao estis parto de ŝtato San-Paŭlo, ĝis kiam oni fondis Paranaon en 1843. En la 19-a jarcento enmigris multaj italoj, poloj, germanoj, rusoj kaj ukrainoj.
Esperanto-movado
Jam de 1925 esperantistoj aktivas en Paranao, precipe en la ĉefurbo Kuritibo. Ekzistas aktiva Paranaa Esperanto-Asocio, en kies sidejo, en la periodo 2010-2013 okazis konversaciaj rondoj en la dua sabato de ĉiu monato, kaj prelegoj en la lasta sabato.
La prezidantoj de PEA dum la lastaj jaroj estis s-ro Roger de Castro Gotardi en 2004-2006, s-ro Carlos Alfredo de Oliveira Andrade en 2006-2008, s-ino Ariádene Mara Figueiró en 2008-2010, d-ro Ivan Eidt Colling en 2010-2014 kaj s-ro Jônatas Stephen Barros Jr. ekde la 1-a de majo 2014.
De 2005 Esperanto estas instruata en Centro de Lingvoj kaj Interkulturo (CELIN, "Centro de Línguas e Interculturalidade" de Federacia Universitato de Paranao (Universidade Federal do Paraná), en Kuritibo. En 2009 Ivan Eidt Colling komencis instrui tie kiel volontulo; ekde 2013 li estas kunordiganto de la projekto de por-komunuma agado "Esperanto - lingvo kaj kulturo", kaj en 2019 li starigis alian projekton de por-komunuma agado, "Lingvoj en Dialogo". Ankaŭ laboris/laboras kiel volontulaj instruistoj en CELIN: Matheus Artioli Firmino (2011), Thiago Machado da Silva (dum la dua monatseso de 2011 kaj dum 2012), Jônathas Barros kaj Masemi Mbembi Elisabet Nelly (en 2014), Rita de Moraes (ekde 2016) kaj Lígia Maffessoni Penia (ekde 2017). Antaŭaj instruistoj estas: Leonardo Janz, Daniel Haddad kaj Carlos Alfredo de Oliveira Andrade. Rita de Moraes gvidis kursojn por infanoj kaj adoleskantoj en la sidejo de Paranaa Esperanto-Asocio en 2012-2013. En 2010 funkciis Esperanto-kursoj en Saltodolontro (Salto do Lontra), sub la gvido de Roger Gotardi kaj en Londrino (Londrina), sub la gvido de Leonardo Forster.
Prof-o D-ro Geraldo Mattos, membro de Akademio de Esperanto kaj ĝia eks-prezidanto, loĝis en Kuritibo ĝis sia forpaso la 23-an de marto 2014. Delegitoj de UEA estas ankaŭ en Foz do Iguaçu, Londrina kaj Lupionópolis.
En 2002 la Internacia Junulara Kongreso de TEJO okazis en Pato Branco en Paranao.
Johano (Jülich-Kleve-Berg)
Johano la 3-a de Jülich-Kleve-Berg (naskiĝinta la 10-an de novembro 1490; mortinta la 6-an de februaro 1539), ankaŭ nomata Johano la Pacema, estis ekde 1521 la unua reganto de la Unuiĝintaj Duklandoj Jülich-Kleve-Berg.
Vivo
Johano devenis el la dinastio Mark. En la aĝo de ses jaroj li estis gefianĉata kun la heredontino de la duklandoj Jülich kaj Berg, kaj la du geedziĝis dek kvar jarojn poste en Duseldorfo, kio nomiĝis „Unio de Kleve“. Post la morto de sia bopatro, Duko Vilhelmo de Jülich-Berg li transprenis en 1511 la regecon en Jülich, Berg kaj Ravensberg. En 1521 li ankaŭ ekokupis la heredaĵon de sia patro Johano la 2-a en Duklando Kleve kaj Graflando Mark kaj formis per tio la Unuiĝintajn Duklandojn Jülich, Kleve kaj Berg, per kio li fariĝis la plej potenca princo en okcidenta Germanujo. Krom tio Johano estis per sia patrino Meĥthilda de Hesujo pranepo de la lasta reganta grafo Filipo la 1-a de Katzenelnbogen kaj tenis ankaŭ la titolon „Grafo de Katzenelnbogen“.
Dum la reformacia epoko Johano montris ekvilibrigan sintenon, kiu klopodis pri „via media“, meza vojo, inter la du konfesojn. Unu el liaj plej gravaj konsilantoj estis la humanisto Konrad Heresbach.
Idoj
Johano geedziĝis en la jaro 1510 kun Maria de Jülich-Berg (1491–1543), filino de Duko Vilhelmo de Jülich-Berg. geedziĝis en 1527 kun Johano Frederiko la 1-a, elektoprinco de Saksujo geedziĝis la 6-an de januaro 1540 kun Henriko la 8-a, reĝo de Anglujo (1) geedziĝinta en 1541 kun Jeanne d'Albret (2) geedziĝinta la 18-an de julio 1546 kun Maria de Habsburgo
Aniketo
Aniketo (malnovgreke Ἀνίκητος - Anikétos) estas en greka mitologio filo de Heraklo kaj lia edzino Hebo, filino de la dio Zeŭso kaj diino Hera.
Post morto de la heroo Heraklo, kiun mortigis per venenita mantelo lia edzino Dejaniro, descendis de Olimpo al lia cindriga ŝtiparo diino Atena kun heroldo de dioj Hermeso kaj veturigis lin per ora veturilo al Olimpo.
La plej grandan grekan heroon poste arde bonvenigis ĉiuj olimpiaj dioj kaj eĉ Hera superis sian malnovan malamon kaj donis al li por edzinigi sian filinon Hebon, diinon de la eterna juneco. La plej alta dio Zeŭso eksidis kun li al tablo de dioj, gastigis lin per nektaro kaj ambrozio kaj pro liaj heroaj agoj dediĉis al li nemorteblecon. El edzeco de Heraklo kaj Hebo naskiĝis filoj Aleksiaro kaj Aniketo.
Bohunice
Bohunice povas esti pluraj lokoj en Slovakio kaj Ĉeĥio :
En Ĉeĥio:
En Slovakio:
Kantono Lucerno
La Kantono Lucerno estas unu el la 26 federaciaj ŝtatoj de Svislando, kiuj nomiĝas kantonoj. Ĝia ĉefurbo estas la samnoma urbo Lucerno. Fine de 2007, en la kantono vivis 363 475 loĝantoj.
La nomo de la kantono en la oficialaj lingvoj de la Svisa Konfederacio estas Luzern, Lucerne, kaj itale kaj romanĉe Lucerna.
Geografio
La Kantono Lucerno situas en la centro de Svislando. Ĝia teritorio apartenas parte al la Alpoj, parte al la Antaŭalpoj kaj parte al la Svisa Mezlando. Laŭ proporcio de la areo la Mezlando estas la plej granda parto. La mezlandaj regionoj de Lucerno tamen ne estas ebenaj sed montetaj. Tipa ekzemplo estas la distrikto Entlebuch.
La plej alta punkto de la kantono estas kun alteco de 2349 m s.m. la monto Brienzer Rothorn kaj la plej malalta punkto estas kun 406 m s.m. Honauer Schachen ĉe la limo al Kantono Zugo.
Lagoj
Komplete sur la terene de la kantono situas la lagoj Rotsee, Lago de Baldegg, Lago de Sempach, Mauensee kaj Soppensee. Krome parto de la Kvarkantona Lago, nome la Lago de Lucerno, kaj de la Lago de Zugo kaj de la Lago de Hallwil troviĝas en Kantono Lucerno.
Riveroj
La plej gravaj riveroj en la kantono estas Reuss, Eta Emme, Wigger, Luthern, Suro, Pfaffneren kaj Entlen.
Montoj
Signifaj montoj estas Pilato, Rigi (sur la limo al Kantono Ŝvico) kaj Brienzer Rothorn (sur la limo kun la kantonoj Berno kaj Obvaldo).
Najbaraj kantonoj
Kantono Lucerno ne havas limon kun eksterlando. Ĝi limas en okcidento kaj sudokcidento al Kantono Berno, en nordo kaj nordoriento al Kantono Argovio, en oriento al la kantonoj Ŝvico, Obvaldo kaj Nidvaldo.
Trafiko
Pasas tra la Kantono Lucerno la naciaj aŭtoŝoseoj A2 de Bazelo al Gotardo, A14 de Baar al Lucerno kaj A8 de Lucerno tra Brünig-Pasejo kaj Interlaken al Spiez.
Historio
En la jaro 750 post Kristo estis fondita Luceria, el kiu evoluis la urbo Lucerno. En la jaro 1290 la reĝo Rudolfo la 1-a de Habsburgo koncedis al Lucerno la statuson de aŭstria landurbo. En la jaro 1332 Lucerno aliĝis al la Svisa Ĵurkomunumo. Kun la helpo de la ĵurkomunumanoj Lucerno liberiĝas en la jaro 1386 per la Batalo de Sempach de la regno de la Habsburgoj. La hodiaŭaj limoj de la kantono korespondas proksimume al la tiamaj limoj de la urba ŝtato Lucerno.
Sándor Gajzágó
GAJZÁGÓ Sándor [gajza:go:] estis hungara pentristo. Li naskiĝis la 19-an de februaro 1901 en Deĵo kaj mortinta la 20-an de julio 1988 en Budapeŝto.
Biografio
Sándor Gajzágó studis en la ĉefurba lernejo de industridesegno. Majstroj: Sándor Szopos (Dés), Manó Vesztróczy, Béla Zombory Moldován. En la jaroj de 1920-aj, 30-aj li pasigis plurajn somerojn en la Artisttendaro de Szentendre kaj li regule ĉeestis en majstrolernejo de János Thorma en Artistkolonio Nagybánya. Li eskspoziciis ĉefe en Nemzeti Szalon kaj Műterem Szalon.
Eschenburg (Hesio)
Eschenburg estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Lahn-Dill de la federacia lando Hesio. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Ankro (konstruado)
Ankro estas en la konstrufako elemento, kiu certigas tirsekuran ligon resp. ankrigon de konstrupartoj. Ankro alprenas meĥanikan tirstreĉon. Tial ankroj devas konstisti el materialo, kiu eltenas tiradon, do kutime estas el ligno aŭ fero resp. ŝtalo, ne el ŝtono aŭ betono (tamen ja el ŝtalbetono ).
Vilma Bákay
Kariero
Vilma Bákay inter 1944 kaj 1946 verkis sekrete taglibron. Ŝiaj tri filoj servis kiel soldatoj en Dua mondmilito. La taglibron ektrovis ŝia nepino post la morto de la avino.
Komputilo
Komputilo estas aparato, kiu aŭtomate per programoj prilaboras datenojn laŭ instrukcioj.
Plej vaste konataj estas persona komputilo (PK), tamen plej multekostaj kaj gravaj por progreso estas serviloj. Ekzistas ankaŭ multaj specoj de specialaj komputiloj, ekz ludkonzolo, bankaŭtomato.
La historio de la komputilo komenciĝis per mekanikaj kalkulmaŝinoj en 1822. Charles Babbage ellaboris la Difference Engine kaj Analytical Engine (ĉefe por aŭtomate kalkuli kaj printi tabelojn de trigonometriaĵoj uzotaj de maristoj por navigado) en la jaro 1833, sed pro financaj kaŭzoj ne povis konstrui ilin.
Fakte multe pli antikva analoga komputilo estis trovita: la meĥanismo de Antikithera. Tio estas tre komplika aparato konstruita antaŭ ĉirkaŭ 2000 jaroj, per kiu ŝipistoj povis kalkuli. Vidu pli sube.
La komputilo en la nuna formo komencis sian evoluon ekde 1938. kiam Konrad Zuse konstruis sian unuan komputilon Z1. Nun oni distingas komputilojn en plej vasta senco je analoga komputilo kaj cifereca komputilo.
Tradicie oni opinias, ke la plej grava parto de komputilo estas la aparataro (procesoro, printilo, komputilkorpo), tamen tiu vidpunkto estas tro unuflanka kaj ĝenerale erara. Komputilo sen programo (aŭ programaro) estas nenifaranta amaso de blatoj, icoj kaj aliaj elektraĵoj. Eĉ pli, hodiaŭ eblas diri, ke ĝuste la evoluo de la programaro estas lokomotivo movanta komputikon laŭ vojo de progreso. La plej brila ekzemplo estas la komputila ludo. Ĝuste por la plej modernaj komputilaj ludoj estas projektataj kaj fabrikataj la plej modernaj hejmaj komputiloj (hejma komputilo) kaj ludkomputiloj. Plia gravega parto de komputilo estas flankaparataro. Eĉ eblas diri, ke nur danke al flankaparataro estas realigata plenvalora kunlaboro de homo kaj komputilo. Hodiaŭ ne eblas imagi komputilon sen ekrano, klavaro, muso aŭ stirstango. Ĝuste danke al vasta flankaparataro kaj pripensita programaro sukcesis senrea invado de komputiloj en ordinaran vivon. Ne eblas supertaksi la rolon de komputiloj en diversaj formoj (ekz MP3 -muzikiloj aŭ modernaj poŝtelefonoj). En la scienco aktive kreskas komputiko, kiu penetris en ordinarajn sciencojn ne nur aparate, sed ankaŭ per ideoj kaj filozofio. Artoj, danke al komputilaj teknologioj (ekz elektronika muziko, komputila grafiko) kreskas kvazaŭ eksplode. La nuna ekonomiko plene dependas de komputilaj teknologioj (ekz e-komerco, komputila analizo de vendado k.s.). Eĉ inter la plej potencaj firmaoj gravan parton okupas firmaoj ligitaj kun komputiloj (ekz Mikrosofto, Sun k.a.). Tamen la nuntempa komputilo ankoraŭ ne estas la fino de la komputila evoluo kaj hodiaŭ oni parolas pri biokomputilo, kvantuma komputilo kaj aliaj fantaziecaj aŭ baldaŭ realaj fenomenoj.
Petrovice (Skorošice)
Petrovice (Petersdorf) estas vilaĝo en Ĉeĥio, loka parto de municipo Skorošice. Ĝi situas proksimume 2,5 km okcidente de Skorošice. Vivas ĉi tie.
Petrovice situas en katastra teritorio Petrovice u Skorošic kun areo 11,13 km².
Komputilo
La vorto
En la PIV de 1970 estis du apartaj vortoj: komputilo kaj komputero.
En aliaj vortoj: la malnova PIV diris, ke komputi signifas nur nombri/adicii, kaj komputilo sekve signifas nur maŝinon, kiu nur nombras/adicias. Tial la malnova PIV vidis la neceson por aparta radiko ("komputero") por pli kompleksa elektronika aŭtomato regata per programo. Kelkaj ankaŭ uzis la vorton komputoro (ankoraŭ en NPIV ) anstataŭ komputero.
Petrovice (Skorošice)
Historio
Ekde komenco de la municipa establo Petrovice estis memstara municipo, sed post ellandigo de la devenaj germanaj loĝantoj en la jaro 1946 loĝis en ĝi nur ono de la antaŭa nombro de loĝantoj, provo fondi paŝtistan kooperativon frakasiĝis kaj en la jaro 1949 Petrovice estis alligita kiel domaro al Skorošice. Al la 1-a de januaro 1976 ĝi estis ankaŭ kun ĝi alligita al Žulová, sed la 23-an de novembro 1990 Skorošice denove fariĝis memstara municipo kaj Petrovice denove ties loka parto.
Al la vilaĝo apartenis ankaŭ du domaroj, ambaŭ nordokcidente de Petrovice sur deklivoj de monto Špičák kaj ambaŭ fakte el Petrovice alireblaj nur tra apuda vilaĝo Vojtovice:
Hraničná (ger. Gränzgrund, Grenzgrund) estis fondita sur senjoraj grundoj en la jaro 1690. Apud arbaraj laboroj oni ĉi tie praktikis minadon de fero, ja en malgranda mezuro, sed ĝis la jaro 1967. En la jaro 1930 ĝi havis 23 domojn kaj kapelon, sed post la dua mondmilito ĝi entute pereis kaj al la 1-a de januaro 1976 ĝi estis eĉ ofice nuligita.
Komputilo
La vorto
Sed en la praktiko la vorto "komputilo" ekuziĝis por tio, kion PIV nomis "komputero". Sekve (aŭ paralele) ankaŭ la signifo de la verbo "komputi" ŝanĝiĝis al la nuna pli ĝenerala signifo: "Solvi matematikan problemon aŭ prilabori datumon aplikante algoritmon, precipe en formo de programo". La nova PIV sekvis la ĝeneralan lingvouzon kaj ŝanĝis la difinojn de la vortoj "komputi" kaj "komputilo".
Petrovice (Skorošice)
Historio
Nové Chaloupky (ger. Neuhäuser), proksime de Hraničná je iom pli proksime al Petrovicím, estas menciata unuafoje en la jaro 1739. En la jaro 1836 eĉ en la jaro 1930 oni ĉi tie kalkulis 5 domoj, kiuj fakte senĉese situas, eĉ kiam la domaro post la jaro 1950 ne estas ofice indikata.
Loĝantaro
En Petrovice estas registritaj 43 adresoj, 42 dauraj objektoj kaj 1 refreŝigeja aŭ dumtempa objekto. Dum popolnombrado en la jaro 2001 ĉi tie estis kalkulitaj 35 domoj, 22 daŭre loĝigitaj.
Komputilo
La vorto
La vorto komputilo jam havis pra-historion kiel kalkulilo. Por ekzemplo Francisko Azorín jam registris ĝin en 1932 kiel parto de la kunmetaĵo fadenkomputilo, nome aparato por komputi aŭ kalkuli fadenojn en teksaĵo.
Historio
Kompare al aliaj elektraj iloj, komputilteknologio evoluis rapidege. La historio de la evoluo de la komputilo komenciĝis en la antikvo kaj estas do multe pli longa ol la historio de modernaj komputilteknologioj kaj de mekanikaj kaj elektraj kalkuliloj. Ĝi entenas ankaŭ la evoluon de kalkulmetodoj.
Nombroj kiel bazo de komputila historio
La pluevoluo de tiaj facilaj nombraj sistemoj verŝajne estigis la malkovron de la unuaj matematikaj kalkuloj, kiel adicio, subtraho, multipliko kaj divido, same kiel la kvadrataj nombroj kaj radikoj. Oni prezentis tiujn operaciojn formule kaj tiel pruvebligis ilin tiel. Sekvis poste aliaj malkovroj kiel la reprezentado de la plej granda komuna divizoro de Eŭklido.
En la mezepoko araba cifersistemo atingis Eŭropon kaj ebligis pli sisteman laboron per nombroj. Eblis prezenti nombrojn kaj formulojn surpapere kaj tabeligi matematikajn funkciojn, ekzemple kvadrataj radikoj, simplaj logaritmoj kaj trigonometrio. En la epoko de Isaac Newton papero kaj velino, pergamenteca papero, estis gravaj por kalkultaskoj kaj restis tion ĝis nun, kiam esploristoj kiel Enrico Fermi plenigadis paĝojn kaj paĝojn de matematikaj kalkuloj kaj Richard Feynman mane kalkulis ĉiun paŝon ĝis la solvo, kvankam jam ekzistis programeblaj kalkuliloj.
Evoluo de mekanikaj kalkuliloj
La unua ilo, kiu kompareblas al nuntempaj komputiloj estas la abako, mekanika ilo, inventita verŝajne ĉirkaŭ 1100 a.K. en la hindoĉina kulturejo. La abako estis uzata ĝis la 17-a jarcento en okcidenta Eŭropo, kiam ĝin anstataŭis unuaj kalkuliloj. En aliaj regionoj de la mondo, abakoj estas daŭre uzataj.
Similcele oni utiligis la kalkulbreton de Pitagoro. Alia frua kalkulilo estis la trabopesilo, kiu tamen ne havas numeran aliron, sed per kiu oni provas per ambaŭflanka ŝarĝado atingi ekvilibron de la pezo.
Jam en la 1-a jarcento a.K. oni inventis kalkulilon, tio estas la komputilo de Antikithera. La ilo utilis verŝajne por astronomaj kalkuloj kaj funkciis per diferencialo, tekniko remalkovrita nur en la 13-a jarcento.
Post la antikvo ĉesis la teknika progresado kaj dum la periodoj de grandaj popolmigradoj multaj scioj perdiĝis, kiel ekzemple la meĥanismo de Antikthera, kiu malkovriĝis nur en 1902. La mezepoko haltigis la teknikan evoluon. Nur ekde la moderno la motoro de teknika progreso iom post iom denove moviĝis, kaj tiam plirapidiĝis, kion ĝi daŭre faras nuntempe.
En 1614 John Napier publikigis siajn logaritmotabelon kaj en 1623 Wilhelm Schickard konstruis la unuan kvarspecian maŝinon, tio estas la unua moderna mekanika kalkulilo. Ties konstruado baziĝis je dentradoj, kiuj devenis ĉefe de la horloĝista arto, kio donis al la aparato la kromnomon de "kalkulanta horloĝo". Uzis tiun kalkulilon praktike Johannes Kepler por siaj astronomaj kalkuloj.
En 1642 sekvis Blaise Pascal per sia kalkulilo, la Pascaline. En 1668 Samuel Morland evoluigis kalkulilon, kiu unuafoje ne adiciis decimale, sed estis adaptita al la angla monsistemo. En 1673 Gottfried Wilhelm Leibniz konstruis sian unuan kvarspecian kalkulilon kaj inventis en 1703 la duuman sistemon, kiu iĝis la bazo de la ciferaj kalkuliloj kaj de la cifera revolucio.
19-a jarcento
En 1805 Joseph-Marie Jacquard evoluigis la trukarton por mastrumi teksilojn. En 1820 Charles Xavier Thomas de Colmar konstruis la aritmometron, la unuan kalkulilon, kiu estis mase produktita kaj tiel malpli multekoste akireblis al entreprenoj. De 1820 ĝis 1822 Charles Babbage evoluigis la diferencmaŝinon (angle: "Difference Engine") kaj en 1833 la "Analytical Engine", sed ne povis konstruigi ĝin pro monmanko. En 1843 Edvard kaj George Scheutz konstruis en Stokholmo la unuan mekanikan komputilon laŭ ideoj de Babbage.
Samjare, do en 1843, Ada Lovelace evoluigis metodon por programi komputilojn laŭ la Babbage-sistemo kaj verkis tiel la unuan komputilan programon. En 1890 la usona popolnombrado estis farita helpe de la trukartasistemo de Herman Hollerith. Samjare Torres y Quevedo konstruis ŝakomaŝinon, kiu scipovis matigi reĝon per reĝo kaj turo. Tiel naskiĝis la unua ludkomputilo.