cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sarlat (stacidomo)
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Nova Akvitanio.
Norda Rio-Grando
Historio
Post disdonacado de la Heredaj Provincoj de Brazilo, en 1535, la tiam nomata Rio-Grando estis donacita de la reĝo Johano la 3-a al João de Barros. La koloniado frakasis kaj la francoj ekregis la regionon ĝis 1598, kiam la portugaloj, gviditaj de Manuel de Mascarenhas Homem kaj Jerônimo de Albuquerque, iniciatis konstruadon de la Fortikaĵo Reis Magos por garantii posedon de la teritorio.
Tiu dua portugala regado daŭris ĝis 1634, kiam la fortikaĵo Reis Magos transiĝis al posedo de nederlandanoj, kiuj estis elpelitaj nur en 1654. En tiu periodo, ĉiuj arkivoj, dokumentoj kaj protokoloj de la portugala registaro estis detruitaj. Tio ĝis hodiaŭ malfaciligas rekonstruon de la historio de tiu epoko.
Sarlat (stacidomo)
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de linio Siorac-en-Périgord - Cazoulès (628000).
Norda Rio-Grando
Historio
En 1701, post regado de la estraro de Provinco Baía de Todos os Santos, la Norda Rio-Grando fariĝis regata de Provinco Pernambuco. En 1817, la senpatra provinco kuniĝis al la Pernambuka Revolucio, establinte en la urbo Natalo ties provizora estrarejo. Pro frakaso de la ribelado, ĝi rekuniĝis al la Regno kiel provinco en 1822. En 1889, pro respublikigo, ĝi plu transiĝis al ŝtato.
Geografio
Norda Rio-Grando okupas areon grandan je 52.796,791 km². Norde kaj oriente, ĝi havas limojn kun la Atlantika Oceano; sude, kun Paraibo; okcidente, kun Cearao. Ĝi estas la brazila ŝtato plej proksima al Afriko.
Granda parto de ĝiaj limoj estas marbordaj, kio famigas ĝin pri ĝiaj plaĝoj kaj dunoj. Ĝia aero estas, laŭ NASA, la plej pura en Sud-Ameriko.
Du klimatoj plimultas: malseka tropika, en la orienta regiono, kaj duonseka tropika, en la cetera (plej vasta) regiono de la areo. Rimarkindas, ke malsame ol en aliaj brazilaj nordorientaj ŝtatoj (Paraibo, Pernambuko, Alagoaso, Serĝipo kaj Bahio), en Norda Rio-Grando la interregiono nomata agreste ne estas tre elstara. La ĉefa kialo por tio estas, ke en tiuj ŝtatoj estas la Borborema Altebenaĵo, kiu estas etendita paralele al la orienta marbordo kaj apartigas la sekan regionon de la malseka; tiu altebenaĵo enestas la ŝtaton en nur malmultaj kilometroj.
La duonsekan regionon signigas ne nur la maloftaj pluvoj, sed ankaŭ la pluva nereguleco; ofte pasas jaroj kun neniom aŭ tre malmulte da pluvo. La plejmulto de la interno de la ŝtato estas parto de la Seka Poligono (areo speciale atentata de la federacia registaro).
Mossoró, Apodi, Assu, Piranhas, Potengi, Trairi, Jundiaí, Jacu, Seridó kaj Curimataú estas la ĉefaj riveroj.
Ĝiaj plej multe enloĝataj urboj estas: Natalo, Mossoró, Parnamirim, Caicó kaj Ceará-Mirim.
Ekonomio
Dum la plejmulto de sia historio, la ekonomio Norda Rio-Grando dependis de sukerkankulturo kaj brutbredo. Tamen, en la 1980aj jaroj, konstatiĝis, ke ĝi havas grandan potencon por turismo. De tiam, multe da mono estas elspezata en konstruon de ferihoteloj por turistoj kaj en riparon de kolonitempaj konstruaĵoj en la ĉefaj urboj.
Ĝia ekonomio nuntempe ampleksiĝas. Je mineralekspluato, ĝia produktado estas ĉefe de petrolo (dua plej granda produktanto de Brazilo) kaj kuirsalo. Je agrobredado, elstaras salikokbredo, akvuma fruktokulturo (ananaso, banano, melono kaj kokoso, inter aliaj) kaj tradicia brutbredo. Rimarkindas, ke ĉirkaŭ 70% de la melonoj produktataj en Brazilo estas nord-rio-grandaj. Je industrio, elstaras la teksaĵa fabrikaro kaj la tergas- kaj petrol-procedejoj de Petrobrás.
Esperanto en Norda Rio-Grando
Antaŭ la ekzisto de Potigvara Esperanto-Asocio, estis nur izolitaj esperantistoj. Estas informo, ke Liga Artístico-Operária de Natal” gvidis Esperanto-kurson en la jaro 1926, la instruisto estis S-ro Jerônimo dos Santos. Krom tiu samideano ni havas informon pri la ekzisto de aliaj esperantistoj: João Pereira de Siqueira, en Natal; Jorge Cruz, en Macau; Estevão Alves, en Macaíba; D-ro Sebastião Maltez Fernandes, en Caraúbas; D-ro Gentil Fernandes, en Areia Branca; kaj Targino Soares, en Mossoró, kie estis fondita la unua Esperanto-grupo en la ŝtato, laŭ notoj de S-ro Moacir da Silva Cunha.
En 1940 Moacir Silva Cunha, ĵurnalisto kaj vojaĝkomizo de “Laboratório Raul Leite”, translokiĝis al Natal. Iun tagon, hazarde, Octavio Vianna Peixoto legis la ĵurnalon “O Estandarte”, kiu aperigis du artikolojn, unu lia kaj alian skribita de Silva Cunha. Informita ke li estas esperantisto kaj dezirante kontakti lin, Vianna Peixoto sendis bileton gratulante lin pro lia artikolo. La respondo venis en Esperanto kaj Peixoto komprenis nenion. Kelkajn tagojn poste Peixoto vizitis Cunha, en lia apartamento en la hotelo “América”, kie mi vidis, je la unua fojo, veran Esperanto-bibliotekon enhavanta verkojn eldonitaj en pluraj landoj. Tiun saman tagon ili projektis la fondon de Esperanto-grupo, kaj per la helpo de José de Alcântara Barbosa kaj la ĵurnalisto Luiz Mario Alves, ili sukcesis informojn ĉe Brazila Esperanto-Ligo kaj orientado de la samideanoj Hermes Pitta, el Salvador kaj Maria do Socorro Monteiro, el Garanhuns.
Tiamaniere, la 28-an de Septembro 1940, en la sidejo de Asocio de Instruistoj de Natal, kaj la ĉeesto de pluraj aŭtoritatuloj civilaj, militistaj kaj ekleziaj; instruistoj; ĵurnalistoj; kaj granda nombro da personoj, estis fondita Esperanta Asocio de Rio Grande do Norte. Prezidis la solenaĵon verkisto Luiz da Câmara Cascudo, kiu deklaris fondita la asocion kaj sinsekve, per aklamo, estis elektita la jena estraro: Prezidanto, Moacir da Silva Cunha; Ĝenerala Sekretario, Luiz M. Alves; 1-a Sekretario, Arlindo Castor de Lima; 2-a Sekretario, José de Alcântara Barbosa; Kasisto, A. Calmon Costa; Bibliotekistino, Prof-ino Edite Câmara; Direktoro de la Departemento de Propagando kaj Kulturo, Raul Lemos. Estis elektitaj kiel honoraj membroj: la verkisto Luiz da Câmara Cascudo, D-ro Alberto Couto Fernandes kaj Prof. Ismael Gomes Braga.
En 1945 Jerônimo dos Santos (el Natalo) kaj Targino Soares el Mossoró representis la ŝtato en 10-a Brazila Kongreso de Esperanto.
Flago
La flago estis agnoskata en la 3-a de decembro 1957, surbaze je desegno de Luís da Câmara Cascudo. En la centro do la flago estas la ŝtata ŝildo, kiu estis agnoskata en la 1-a de julio 1909.
Tajpado
Tajpado (ankaŭ maŝinskribado) estas skribi tekston klavante, per maŝino. Pli ĝusta maniero tajpi konsistas en tio ke oni ne rigardu al la klavaro, sed nur al papero (okaze de maŝino) aŭ al la ekrano (okaze de komputilo). Estas metodoj por lerni tiun sistemon, ĉu per rekta instruado de instruisto, ĉu per librometodo, ĉu per interreta kurso aŭ komputila programo.
Diplomo
Por akiri diplomon, preskaŭ necesas, ke ĉiuj povu tajpi blinde. Oni annkaŭ sukcesu tajpi almenaŭ cent batojn por minuto kaj tajpi iujn normajn leterojn.
Vidu ankaŭ
Stenografio
Stenotipado
Klavarfasono
Tajpilo
Tekstoprilaborilo
Eksteraj ligiloj
Tajptestado en Esperanto
Bazaj metodikoj por tajpi (1944 Public Domain filmeto) sur archive.org
Shuta Doi
Li futbalas ĉe FC Machida Zelvia.
Medal of Honor
La medalo iniciatiĝis la 21-an de decembro 1861 per permeso de la usona prezidanto Abraham Lincoln en la Usona Enlanda Milito kaj estis la unua usona honorigo sen brita modelo. Ĝi celis altigi la moralan fortecon de usonaj mararmeaj soldatoj kaj origine nur doniĝis al tiaj soldatoj. Medalon de honoro ricevis tiu, kiu "kiu diferencigis sin mem per sia kuraĝo en (armea) ago de la aliaj (soldatoj)". Iom pli poste la medalo ankaŭ enkondukiĝis pere de la usona armeo, kaj en 1965 ankaŭ de la usona aerarmeo. La unua armea ago honorigita per medalo de honoro, ekestis la 13-an de februaro 1861 en Arizono. Kolonelo Bernard John Dowling Irwin helpe de nur 14 usonaj soldatoj fuĝigis multe pli grandna nombron da indianoj kaj krome liberigis 60 malliberigitajn kunsoldatojn. En 1865 la kuracistino Mary Edwards Walker pro sia medicina engaĝiĝo dum la unua batalo de la rivero Bull Run kiel ĝis nun sola virino estis honorigita per la medalo.
(11732) 1998 KX48
(11732) 1998 KX48 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la kampanjo Lincoln Near-Earth Asteroid Research (LINEAR) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Ten Boer
[[Media:Nl-Ten Boer.oga|Ten_Boer]]
(loĝantoj je la 1-a de junio 2005: 7.192) estas vilaĝo kaj antaŭa municipo en norda Nederlando, en la provinco Groningen. La antaŭa municipo havas areon de 45,71 km² (de kiu 0,46 km² akvo).
Subdivido
La antaŭa municipo Ten Boer enhavas la sekvajn vilaĝojn kaj urbopartojn: Garmerwolde, Lellens, Sint-Annen, Ten Post, Thesinge, Winneweer, Wittewierum, Woltersum.
Publika transporto
La sekvaj buslinioj prizorgas la publikan transporton en la antaŭa municipo Ten Boer:
Mehmet Ali Ağca
Mehmet Ali Ağca (naskiĝis la ) estas turka teroristo kaj murdisto, kiu la 13-an de majo 1981 atencis la tiaman papon Johano Paŭlo la 2-a sur la Placo de Sankta Petro en Romo. Li vundis la papon ĉe la stomako per du pafaĵoj.
Terorismo
Juna Ağca jam kiel adoleskanto faris malgrandajn krimojn. Kiel membro de strata gango teroris sian naskiĝurbon. Poste agis kiel kontrabandisto ĉe la turka-bulgara limo. Kiel mem asertis iris al Sirio, kie edukiĝis pri terorismaj teknikoj. Post reveno aliĝis al la turka terorisma grupo Grizaj Lupoj – turka ekstremdekstrula terorisma organizaĵo, kies atakoj ene de Turkio kontribuis al falo de la registaro kaj enkonduko de armeaj regopovoj en 1980.
La 1-an de julio 1979 laŭ rekomendo de Grizaj Lupoj murdis en Stambulo ĵurnaliston de maldekstrula gazeto "Milliyet" Abdi Ipekci. Ağca, kiun uzis turka mafio okupiĝanta pri kontrabando de cigaredoj, estis perfidita de sekreta informisto kaj la turka juĝejo enprizonigis lin por pluaj 7 jaroj. Laŭ novaĵagentejo Reuters: "fuĝis verŝajne pro helpo de simpatiantoj en sekurecaj servoj".
Poste trovitaj dokumentoj indikas, ke li kunlaboris kun Abdullah Çatlı - pagata murdisto, narkot-komercisto kaj aganto de naciisma movado, kiu laŭ rekomendo de turka reĝimo kontraŭbatalis maldekstrulajn mediojn, Kurdistanan Laboristan Partion kaj ASALA.
La atenco
Pri lia motivo ekzistas diversaj teorioj, sed oni plej ofte akuzas la tiaman sovetan sekretservon KGB. Unu el hipotezoj por murdi la papon estas inspiro flanke de la regopovoj de Sovetunio. Elekto de la papo en 1978 estis tre negative akceptita en Orienta Bloko. Politika kaj animzorga agado de la papo estis por ili granda provoko - unu el la rezultoj oni konsideris ekeston de Solidareco aŭguste 1980. Tio subfosis regopovon de komunistoj en Pollando kaj la papo mem estis vidata de KGB kiel minaco por pozicio de Sovetunio en la mondo.
Ağca mem postlasis leteron en kiu skribis, ke li volas montri al la mondo imperialistajn krimojn de Sovetunio kaj Usono. Ĵurnalistoj de "Le Monde Diplomatique" fiksis, ke la atencon financis Abdulah Catli helpe de 3 000 000 markoj devenantaj de Grizaj Lupoj.
Ferdinando Imposimato, itala prokuroro, esplorinta la atencon konstatis, ke Ağca en privataj interparoloj en la jaroj 1997-2000 konfirmis la bulgaran partoprenon en la komploto. Li esprimis la opinion, ke la turka teroristo povas iĝi celo de murdistoj agantaj laŭ ordono de la sekvantoj de KGB.
Laŭ okjara enketado de la pola Instituto pri Nacia Memoro oni konfirmis kelke da faktoj. Du krimaj grupoj estis establitaj, la unua, laŭ soveta inspiro, novembre 1979 sub kontrolo de la bulgara civila spionagentejo por pretigi la atencon, kaj la dua kun kriptonomo erozio 81, junie 1981, por viŝi la spurojn (falsado de dokumentoj, interalie de letero de la atencinto, kaj pere de minacoj), sur la placo troviĝis Catli, kiu povis eksplodigi bruigan bombon por kaŭzi panikon kaj estis pretigita aŭtomobilo por laŭdiplomatia vojo forveturigi aranĝistojn de la atenco.
Jakob Wassermann
La germana verkisto Jakob WASSERMANN [jakob VAserman] naskiĝis je la 10-a de marto 1873 en Fürth kaj mortis je la 1-a de januaro 1934 en Altaussee, Steiermark, Aŭstrio.
La filo de juda komercisto komence elprovis sin en pluraj profesioj. Ekde 1896 li plene dediĉis sin al la verkado, laboris unue en Munkeno, poste en Vieno kaj ekde 1919 en Altaussee. Al lia amikaro apartenis ekz. Thomas Mann, Hugo von Hofmannsthal kaj Arthur Schnitzler. Li estis sub la influo de la movado Jung-Wien.
En sia verkaro Jakob Wassermann i.a. engaĝiĝis por justeco kaj kontraŭ indiferenteco. Dum la 1920-aj jaroj liaj verkoj atingis vastan legantaron. Poste ili pli/malpli falis en forgeson, ĉar la nazia reĝimo en Germanio malpermesis la verkojn de tiu ĉi juda verkisto.
ZIM
La vorto havas plurajn signifojn:
Kantono Montbard
La kantono Montbard (canton de Montbard) estas franca kantono lokita en la departemento Côte-d'Or, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo kaj en la arondismento Montbard. Ĝia ĉefurbo estas Montbard.
ZIN
La vorto havas plurajn signifojn:
Kantono Montbard
Komunumoj
Apartenas al la kantono Montbard la jenaj 57 francaj komunumoj :
Alise-Sainte-Reine, Arrans, Asnières-en-Montagne, Athie, Benoisey, Boux-sous-Salmaise, Buffon, Bussy-le-Grand, Champ-d'Oiseau, Charencey, Corpoyer-la-Chapelle, Courcelles-lès-Montbard, Crépand, Darcey, Eringes, Etais, Fain-lès-Montbard, Fain-lès-Moutiers, Flavigny-sur-Ozerain, Fontaines-les-Sèches, Fresnes, Frôlois, Gissey-sous-Flavigny, Grésigny-Sainte-Reine, Grignon, Hauteroche, Jailly-les-Moulins, Lucenay-le-Duc, Marigny-le-Cahouët, Marmagne, Ménétreux-le-Pitois, Montbard, Montigny-Montfort, Moutiers-Saint-Jean, Mussy-la-Fosse, Nesle-et-Massoult, Nogent-lès-Montbard, Planay, Pouillenay, Quincerot, Quincy-le-Vicomte, La Roche-Vanneau, Rougemont, Saint-Germain-lès-Senailly, Saint-Rémy, Salmaise, Seigny, Senailly, Source-Seine, Thenissey, Touillon, Venarey-les-Laumes, Verdonnet, Verrey-sous-Salmaise, Villaines-les-Prévôtes, La Villeneuve-les-Convers, Viserny.
Historio
La kantono Montbard datiĝas el 1789.
ZIR
La vorto havas plurajn signifojn:
Gurla Mandhata
Gurla Mandhata, Naimona'nyi aŭ Nemo Nani (en ĉina: 納木那尼峰) estas la plej alta pinto de Nalakankar Himal, malgranda submontaro de Himalajo. Ĝi estas tiel nomata laŭ la reĝo Mandhata de la dinastio de Ikŝvakuo. Ĝi kuŝas en la kantono Burang de la Ngari Prefekturo en Tibeto, apud la nordokcidenta angulo de Nepalo. Ĝi estas la 34a plej alta montopinto en la mondo (kun 7,694 m de alto kaj 500-metra elstareco). Ĝi elstaras ankaŭ ĉar estas tute ene de la Tibeta Altebenaĵo (plej montopintoj de simila alto - escepte la rimarkinda Ŝisapangmo, nome la 14a plej alta montopinto en la mondo - estas proksime aŭ ekster la bordo de la Altebenaĵo) kaj relative for de aliaj montopintoj de alto pli granda ol 7500 metroj. Ĝi estas trans la lago Manasarovar el la sankta montopinto de la monto Kajlaŝo. La tibetlingva nomo, Naimona'nyi, oni diras, ke derivas el naimo = "kuracherbo", na = "nigra", nyi = "alta bloko", kio farus "la monto de altaj blokoj de nigraj kuracherboj."
Grimpado
En 1905, T. G. Longstaff, akompanata de du monargvidistoj kaj ses portistoj, faris klopodon al Gurla Mandhata. Ili ekrevenis je 7,000 m post esti kaptita de lavango kaj trafita de aliaj malfacilaĵoj. Tio estis grava atingo tiame, speciale por tiom malgranda grupo; en tiu epoko neniu montopinto super 7,000 m estis grimpita kaj tiel la alto atingita de Longstaff reprezentis mondaltan rekordon.
En 1935, Viena studento, nome Herbert Tichy, maskita kiel hinda pilgrimo, faris veturon al la sankta monto Kajlaŝo. Survoje, li klopodis grimpi Gurla Mandhata ku unu el siaj portistoj, nome Kitar. Ili atingis alton de 23,400 futoj, sed ili revenis pro neĝofalo kaj malbona vetero.
La unua sukcesa ascendo al la montopinto estis farita de japan/ĉina teamo estrita de Kacutoŝi Hirabajaŝi, tra la norda flnko de la monto, en majo 1985.
NGC 7544
NGC 7544 (aliaj indikoj — NPM1G -02.0508, PGC 70811) estas galaksio en konstelacio Fiŝoj.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
(33060) 1997 VY
(33060) 1997 VY estas marsrenkonta asteroido malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
Ĝia orbito ekstere tanĝas, sed ne trairas tiun de Marso. Ĝia marsa MOID estas 0,223978 AU, tie estas 33,507 milionoj da km.
Drestedt
Drestedt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Harburg de la federacia lando Malsupra Saksio. La 31-an de decembro 2003 la komunumo havis 757 loĝantojn.
21219 Mascagni
21219 Mascagni estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la itala amatora astronomo Vincenzo Silvano Casulli elde la Observatorio Colleverde di Guidonia en Guidonia Montecelio (Italio).
Nomo
Ĝi estas nomita en memoro de la itala komponisto kaj dirigento Pietro Mascagni (1863–1945). Lia unua opero, "Cavalleria rusticana", inaŭguris la movadon Verismon en la itala drama muziko.
-368
En la jaro 368 antaŭ Kristo okazis, interalie:
Vilho Väisälä
Vilho Väisälä estas konata kiel esploristo de meteologio kaj inventanto de iloj por tiu celo, i.a. radiosondilo. Li estis profesoro pri meteologio en Universitato de Helsinki de 1948.
En Universala Kongreso 1969, mallonge antaŭ sia morto, Vilho Väisälä funkciis kiel rektoro de IKU.
Fratoj de Vilho Väisälä estis ankaŭ esperantistoj kaj sciencistoj. Yrjö Väisälä estis astronomo kaj Kalle Väisälä matematikisto.
Gurzufa altebenaĵo
Gurzufa altebenaĵo (,, ; foje oni mencias ankaŭ la maloftan nomon Balaban-Kaja , ) estas monta masivo (altebenaĵo), kiu apartenas al la ĉefa montoĉeno de la Krimea montaro. La Gurzufa altebenaĵo limigas la Gurzufan valon norde kaj nord-okcidente; ĝia plej alta punkto estas la monto Demirkapuo (1540 m.).
Geografio
La tuta altebenaĵo apartenas al la Krimea natura rezervejo, tial ĝia oficiala vizitado estas ebla nur post la akiro de speciala permesilo. Malgraŭ tio la altebenaĵo estas populara kaj ofte vizitata turisma objekto.
Vidindaĵoj
Sur la Gurzufa altebenaĵo (en ĝia suda parto) kaj sur la nordaj deklivoj de la Gurzufa kresto pasas la tiel nomata Romanova ŝoseo, kiu ligas Jalton kaj Aluŝton. Ĉe la suda abrupta deklivo de la ebenaĵo sur la roko Ŝagan-Kaja (misformita  — "Falka roko") situas populara objekto — la t. n. Ventpavilono, konstruita en 1956 kaj aspektanta kiel 6-metra kolonejo sub kupolo; dum serena vetero la pavilono videblas de sur la marbordo.
Ĉe la pinto de la Gurzufa kresto (1434,6 m. ) komence de la 1980-aj jaroj oni trovis la restaĵojn de antikva idolejo (3 jc. a. K. — 3 jc. p. K.) kaj mezepoka templo, kiu funkciis ĝis la 16a jarcento. Arkeologiaj fosadoj ebligis trovi multajn monerojn, manĝilarojn, juvelaĵojn kaj artaĵojn, kies negranda parto nun estas eksponata en la Jalta regionstuda muzeo.
Tomaso de Akvino
Tomaso de Akvino aŭ Tomaso la Akvinano (Thomas Aquinas aŭ Thomas de Aquino, genitive Thomae Aquinatis aŭ Thomae de Aquino; naskiĝis la en la kastelo de Roccasecca apud Akvino, mortis la  en Fossanova), la "Anĝela Doktoro", estas unu el la ĉefaj filozofoj kaj teologoj de la Okcidento, la fondinto de Tomismo aŭ okcidenta skolastikismo ene de kiu li estis konata ankaŭ kiel Doctor Angelicus (Anĝela Doktoro) kaj Doctor Communis. Li penis unuigi fidon kaj racion, sciencon kaj religion. En lia epoko kaj lando, scienco estis la filozofio de Aristotelo kaj religio estis kristanismo, precipe katolikismo. Li priskribis sian unuigitan sistemon en sia majstra verko, Sumo Teologia, en kiu li klarigas kristanismon laŭ la filozofiaj ideoj de Aristotelo. Kiel Aŭgusteno kombinis Platonon kun la Biblio, tiel same Tomaso kombinis Aristotelon kun ĝi. La uzo de antikvaj libroj (anstataŭ iaspeca scienco) kiel fonto de vero estis tre tipa por lia epoko.
Cynegils
Cynegils (m. verŝajne en 643) estis reĝo de Wessex, Anglio, de 611 al sia morto.
Tomaso de Akvino
Sankta Tomaso ankaŭ estas unu el la ĉefaj sanktuloj de la Katolika Eklezio. La Eklezio sanktuligis lin je 1323 kaj nomis lin Doktoro de la Eklezio je 1567. Lia festotago estas la 28-a de januaro.
Cynegils
Familio
Probable li estis filo de Ceol, kiu regis Wessex de 591 al 597 kaj nevo de Ceolwulf, reĝo 597-611. Laŭ iuj fontoj, Cynegils havis fraton nomitan Ceolwald, kiu estis avo de Ine, reĝo de Wessex de 688 al 726.
Tomaso de Akvino
Vivo
Tomaso de Akvino naskiĝis en la nuna itala provinco Frosinone, kiel la sepa filo de Landulfo, ĉefo de unu el la plej potencaj familioj de suda Italio. Lia onklo estis imperiestro Frederiko Barbarossa, kaj lia patrino estis grafino el norda Francio.
Ekvivo (1225–1244)
Tomaso de Akvino naskiĝis plej verŝajne en la kastelo de Roccasecca, ĉirkaŭ 6 km norde de Akvino, kontrolita tiam de la Reĝlando Sicilio (en nuntempo Latio, Italio), ĉirkaŭ 1225, Laŭ kelkaj fakuloj, li naskiĝis en la kastelo de sia patro, Landulfo de Akvino, en la plej pova branĉo de la familio, kaj Landulfo de Akvino estis riĉa homo. Kiel kavaliro je la servo de la imperiestro Frederiko la 2-a, Landulfo de Akvino tenis la titolon de miles. La patrino de Tomaso, Teodora, apartenis al la Rossi branĉo de Napola familio Caracciolo. La frato de Landulfo Sinibaldo estis abato de Monte Cassino, nome la plej malnova monaĥejo de la Benediktanoj. Kun la ceteraj filoj de la familio li sekvis militistan karieron, sed la familio intencis, ke Tomaso sukcedu sian onklon en la abatecon; tio estus estinta normala kariervojo por pli juna filo de suditala nobela familio.
Cynegils
Regado
La informoj pri la regado de Cynegils estas iom konfuza. Ili mencias alian reĝon, Cwichelm, kiu eble regis parton de Wessex sub Cynegils kaj eble estis ties filo. Pri la jaro 614 la Anglosaksa Kroniko raportis ke Cynegils kaj Cwichelm batalis ĉe Bampton (vilaĝo de Devon) kaj mortigis 2046 kimrojn. Laŭ la anglosaksa historiisto Bede, en 626 dungmurdisto sendita de Cwichelm, "reĝo de Wessex", malsukcese penis mortigi Edwin de Northumbria. Paulinus, episkopo de Jorko, persvadis Edwin konsenti al la bapto de sia nova filino Eanflaed (kune kun 11 aliaj anoj de la reĝa domanaro), kaj Edwin ĵuris ke, se li venkus Cwichelm, li konvertiĝus. Edwin ja venkis, kaj la 12-an de aprilo 627 li baptiĝis.
Tomaso de Akvino
Ekvivo (1225–1244)
Estante kvin-jaraĝa Tomaso komencis sian ekedukadon ĉe Monte Cassino, sed post la milita konflikto inter la imperiestro Frederiko la 2-a kaj la papo Gregorio la 9-a venis ĝis la abatejo komence de 1239, Landulfo kaj Theodora aligis Tomason en la studium generale (universitato) establita de Frederiko en Napolo. Tie, lia instruisto pri aritmetiko, geometrio, astronomio, kaj muziko estis Petro de Ibernio (de Irlando). Plej verŝajne esis en tiu universitato kie Tomaso estis enkondukita al Aristotelo, Averroes kaj Maimonides, ĉiuj el kiuj estus influitaj lian teologian filozofion. Dum sia studado en Napolo, Tomaso ankaŭ venis sub la influo de Johano de Sankta Juliano, dominikana predikisto en Napolo, kiu estis parto de la aktivaj klopodoj fare de la Dominikanoj por rekruti pirajn sekvantojn.
Mikrotubo
Mikro (centrifuga) tubo estas eta, cilindroforma plasta ujo kun konusa fundo. Oni uzas ilin en la molekulara biologio kaj biokemio por rezervi kaj centrifugi etajn kvantojn da likvaĵoj.
Simi
Simi (novgreke Σύμη) estas greka insulo kun surfaco de ĉirkaŭ 60 km² en la Egea Maro kaj apertenas al la Dodekanesoj.
Tomaso de Akvino
Ekvivo (1225–1244)
Estante 19-jaraĝa, Tomaso decidis aliĝis al tiu Dominikana Ordeno. Tiu ŝanĝo de direkto de Tomaso tamen ne plaĉis al lia familio. Kiel klopodo por eviti, ke Theodora intervenu en la elekto de Tomaso, la Dominikanoj demarŝis por translokigi Tomason al Romo, kaj el Romo, al Parizo. Tamen, survoje al Romo, laŭ instrukcioj de Theodora, liaj fratoj kaptis lin kiam li estis trinkante el fonto kaj revenigis lin al siaj gepatroj en la kastelo de Monte San Giovanni Campano.
Cynegils
Regado
En 636 Cynegils kaj Cwichelm baptiĝis ĉe Dorchester, kaj Oswald de Northumbria estis ilia baptopatro. Oswald edziĝis al Kyneburga, filino de Cynegils.
Simi
Ĝi situas ĉirkaŭ 9 km okcidente de la turka marbordo, 23 km norde de la insulo Rodos kaj ĉirkaŭ 400 km sudoriente de Ateno.
Tomaso de Akvino
Ekvivo (1225–1244)
Familianoj seniluziiĝis forkonvinki Tomason, kiu restis determinita aliĝi al la Dominikanoj. Iam du el liaj fratoj turnis sin al dungado de prostituitino kiu seksallogu lin, cele al forkoruptado. Kiel oni inkludis en la oficialaj registroj por lia kanonigo, Tomaso forigis ŝin svingante bruliĝantan bastonon — per kiu li pentris krucon surmure — kaj falis en mistikan ekstazon; du anĝeloj aperis al li kiem li dormis kaj diris, "Rigardu, ni zonas vin pro ordono de Dio per la zono de ĉasteco, kiu ekde nun neniam estos endanĝerita. Tio kion la homa forto ne povas atingi, tio estas nun kavigita al vi kiel ĉiela donaco." Ekde tiam, laŭ la ekleziaj registroj Tomaso ricevis la gracon de perfekta ĉasteco fare de Kristo, zono kiun li pluvestis ĝis la fino de sia vivo. Tiu zono estis havigita al la antikva monaĥejo de Vercelli en Piemonto, kaj estas nun en Chieri, proksime el Torino.
Cynegils
Filoj
Krom Cwichelm, Cynegils havis alian filon, Cenwalh, kiu sekvis lin kiel reĝo de Wessex. Laŭ iuj fontoj ankaŭ Centwine (reĝo ĉ.676 - ĉ. 685) estis filo de Cynegils, sed tio ne certas.
Tomaso de Akvino
Ekvivo (1225–1244)
Ĉirkaŭ 1244, konstatinte, ke ĉiuj ŝiaj klopodoj forkonvinki Tomaso estis malsukcesiĝintaj, Teodora klopodis por savi la dignon de la familio, aranĝante, ke Tomaso fuĝu nokte tra sia fenestro. En ŝia kompreno, sekreta fuĝo el mallibereco estis malpli damaĝa ol malferma kapitulaco al la Dominikanoj. Tomaso estis sendita unue al Napolo kaj poste al Romo por renkontiĝi tie kun Johano de Wildeshausen, Generala Mastro de la Dominikana Ordeno.
Simi
Simi longas 11,5 km kaj maksimuma larĝas 9 km. Ĝi estas montara kaj ties plej alta pinto estas 616.
Tomaso de Akvino
Parizo, Kolonjo, Alberto la Granda, kaj unua Pariza profesorado (1245–1259)
En Parizo, li studis sub Alberto la Granda (Albertus Magnus), la tiama plej granda filozofo de Eŭropo kaj ĉefa ĉampiono de Aristotelo. En Parizo, la verkoj de Aristotelo komencis esti disvastigitaj per latinaj tradukoj el la araba traduko (el la greka originalo). Estis en 1245 kiam Tomaso estis sendita studi en la Fakultsto de Artoj en la Universitato de Parizo, kie li estis ĉefe kun la tiama ĉefa Dominikana fakulo Alberto la Granda, tima tenanto de la Profesoreco de Teologio en la Altlernejo de Sankta Jakobo en Parizo. Tomaso iĝis la preferata studento de Alberto kaj sekvis lin al Kolonjo en 1248 kiam lin oni sendis instrui en la nova tiea studium generale en 1248, Tomaso sekvis lin, malatentante la proponon de la papo Inocento la 4-a nomumi lin abato de Monte Cassino kiel Dominikano. Alberto tiam nomumis la malpretan Tomason magister studentium (majstro de studentoj). Ĉar li estis malrapida en maniero, dika en korpo kaj silentema, kelkaj el liaj kolegaj studentoj pensis, ke li estas malrapida. Sed Alberto profete asertis: "Vi nomas lin "muta bovo", sed en sia instruado iam li produktos tian krion ke ĝi estos aŭdata tra la tuta mondo."
Tomaso instruis en Kolonjo kiel metilernanta profesoro (baccalaureus biblicus), instruante studentojn pri la libroj de la Malnova Testamento kaj verkante Expositio super Isaiam ad litteram (Laŭvorta komentario pri Isaia), Postilla super Ieremiam (Komentario pri Hieremia), kaj Postilla super Threnos (Komentario pri Lamentoj).
Simi
La insulo havas loĝantojn de ĉirkaŭ 3.000 homoj, plimulto en la samnoma ĉefloko.
Tomaso de Akvino
Parizo, Kolonjo, Alberto la Granda, kaj unua Pariza profesorado (1245–1259)
Dum la 1250-aj jaroj Tomaso iĝis populara profesoro pri teologio en Parizo. Li prelegis brile, pensis klare kaj akre kaj stilis latinon simple sed ankoraŭ precize. Jam en 1252, li estis reveninta en Parizo por studi magistriĝon pri teologio. Li prelegis pri la Biblio kiel metilernanta profesoro, kaj iĝinte baccalaureus Sententiarum (fakulo pri Sentencoj) li dediĉis siajn finajn tri studjarojn al komentado pri la Sentencoj de Petro Lombarda. En la unua el siaj kvar teologiaj sintezoj, Tomaso komponis amasan komentarion pri la Sentencoj, titolitan, Scriptum super libros Sententiarium (Komentario pri la Sentencoj). Krom siajn magistrajn verkojn, li verkis ankaŭ De ente et essentia (Pri esto kaj esenco) por siaj kolegaj dominikanoj en Parizo.
Simi
Ĝi estas konata pro la naturaj spongoj.
Tomaso de Akvino
Parizo, Kolonjo, Alberto la Granda, kaj unua Pariza profesorado (1245–1259)
Printempe 1256, Tomaso estis nomumita regomastro en teologio en Parizo kaj unu el liaj unuaj verkoj enposteniĝinte tiel estis Contra impugnantes Dei cultum et religionem (Kontraŭ atakantoj al adoro al Dio kaj al religio), defendante la almozordenojn, kiuj estis atakitaj de Vilhelmo de Saint-Amour. Dum sia regotempo el 1256 ĝis 1259, Tomaso verkis nombrajn verkojn, kiel: Questiones disputatae de veritate (Disputitaj demandoj pri vero), kolekto de 29 disputitaj demandoj pri aspektoj pri fido kaj la homa kondiĉo preparita por la publikaj universitataj debatoj kiujn li prezidis dum Karesmo kaj Advento; Quaestiones quodlibetales (Kvodlibetaj demandoj), kolekto de siaj respondoj al demandoj faritaj al li fare de la akademia publiko; kaj Expositio super librum Boethii De trinitate (Komentario pri la libro de Boetio De trinitate) kaj Expositio super librum Boethii De hebdomadibus (Komentario pri la libro de Boetio De hebdomadibus), komentarioj pri la verkoj de la 6a-jarcenta roma filozofo Boecio. Ĉirkaŭ la fino de sia regotempo, Tomaso estis laborante pri unu el siaj plej famaj verkoj, Summa contra Gentiles.
Napolo, Orvieto, Romo (1259–1268)
Dum la 1260-aj jaroj Tomaso revenis al Italio kaj restis tie, precipe en Romo. Li rifuzis postenojn de ĉefepiskopo de Napolo kaj de abato de Monte Cassino, ĉar li deziris instrui. Komencinte en 1265, laŭ propono de la papo, li verkis sian komentarion pri Aristotelo, precipe pri Metafiziko, Fiziko, Pri animo, Etiko, Politiko, kaj la Antaŭa analitiko. En Romo li renkontis Vilhelmon de Moerbeke kaj instigis lin traduki Aristotelon el la originala greka en latinon. Ĝis tiam, Aristotelo estis ĉefe tradukita el la araba. Aristotelo estis enkondukita en Eŭropo pere de la araboj. La tradukoj de Vilhelmo estis tiel bonaj kaj laŭvortaj, ke Tomaso (kaj Danto) povis uzi ilin sen la greka.
En 1259, Tomaso finigis sian unuan profesortempon en la studium generale kaj lasis Parizon por ke aliuloj en sia ordeno povu akiri tiun instrusperton. Li revenis al Napolo kie li estis nomumita ĝenerala predikisto fare de la provinca kapitulo de 29a de Septembro 1260. Septembre 1261 li estis alvokita al Orvieto kiel konventa preleganto, kie li estis responsa pri la pastra formado de la monaĥoj nekapablaj ĉeesti en studium generale. En Orvieto, Tomaso kompletigis sian Summa contra Gentiles, verkis Catena aurea (Ora ĉeno), kaj produktis verkojn por la papo Urbano la 4-a kaj la liturgio por la ĵus kreita Kristokorpa Festo kaj Contra errores graecorum (Kontraŭ eraroj de grekoj). Kelkaj el la himnoj kiujn Tomaso verkis por la Kristokorpa Festo estas ankoraŭ kantataj, kiel la fama Pange lingua (kies antaŭlasta verso estas la konata Tantum ergo), kaj Panis angelicus. Modernaj fakuloj konfirmis, ke Tomaso ja estis la aŭtoro de tiuj tekstoj, kion kelkaj aliaj pridubis.
Februare 1265, la ĵus elektita papo Klemento la 4-a alvokis Tomason al Romo por servi kiel papa teologo. Tiun saman jaron, li estis sendita de la Dominikana Kapitulo de Agnani instrui en la studium] conventuale (konventa lernejo) de la Roma konvento Sankta Sabina, fondita en 1222. Tiu studium de Sankta Sabina nun iĝis eksperimento por Dominikanoj, nome la unua studium provinciale de la Ordeno, intermeza lernejo inter studium conventuale kaj studium generale (altlernejo). Antaŭ tiu tempo, la Roma Provinco estis proponinta neniun specializitan edukadon ajnatipe, nek arton nek filozofion; nur simplaj konventaj lernejoj, kun ties bazaj kursoj pri teologio por loĝantaj monaĥoj, estis funkciantaj en Toskanio kaj en la sudo dum la unuaj kelkaj jardekoj de la vivo de la ordeno. La nova studium provinciale de Sankta Sabina estis pli antaŭeniga lernejo por la ordena provinco. Tolomeo da Lucca, partnero kaj frua biografo de Tomaso, rakontis, ke en la studium de Sankta Sabina Tomaso instruis la tutan gamon de filozofiaj studobjektoj, kaj pri moralo kaj pri natura filozofio.
Estante ĉe la studium provinciale de Sankta Sabina Tomaso komencis sian plej faman verkon, nome Summa Theologiae, kiun li planis specife taŭga por komencantaj studentoj: "Ĉar doktoro de katolika vero devas ne nur instrui la kompetentulojn, sed al li korespondas ankaŭ instrui komencantojn. Ĉar la Apostolo diras en 1 Korintanoj 3:1–2, kiel al infanoj en Kristo, mi donis al vi trinkeblan lakton, ne viandon, nia proponita intenco en tiu verko estas esprimi tiujn aferojn kiuj apartenas al la kristana religio en maniero kiu taŭgu al la instruado de komencantoj." Tamen tie li verkis ankaŭ varion de aliaj verkoj kiel lia nefinita Compendium Theologiae kaj Responsio ad fr. Ioannem Vercellensem de articulis 108 sumptis ex opere Petri de Tarentasia (Respondo al frato Johano de Vercelli pri 108 artikoloj el la verko de Petro de Tarento).
En sia posteno kiel estro de la studium, Tomaso estris serion de gravaj disputoj pri la povo de Dio, kion li kompilis en sia De potentia. Nicholas Brunacci [1240–1322] estis inter la studentoj de Tomaso en la studium provinciale de Sankta Sabina kaj poste en la studium generale de Parizo. Novembre 1268, li estis kun Tomaso kaj lia partnero kaj sekretario Reginaldo da Piperno kiam ili lasis Viterbo survoje al Parizo por komenci la akademian jaron. Alia studento de Tomaso en la studium provinciale de Sankta Sabina estis la poste beatigita Tommasello da Perugia.
Tomaso restis en la studium provinciale de Sankta Sabina el 1265 ĝis li estis alvokita reen al Parizo en 1268 por dua instrutempo. Ke lia foriro al Parizo en 1268 kaj la tempopaso, la pedagogia aktiveco de la studium provinciale de Sankta Sabina estis dividita inter du kampusoj. Oni kreis konventon de la Ordeno en la preĝejo de Santa Maria sopra Minerva en 1255 kiel komunumo por konvertitaj virinoj, sed ĝi rapide kreskiĝis laŭ grando kaj laŭ gravo post esti donita al la Dominikanoj en 1275. En 1288, la teologia komponanto de la provinca studobjekto por edukado de monaĥoj estis translokigita el la studium provinciale de Sankta Sabina al la studium conventuale de Santa Maria sopra Minerva, kiu estis alinomita kiel studium particularis theologiae. Tiun studium oni transformis en la 16-a jarcento en la Kolegio de Sankta Tomaso (Collegium Divi Thomæ). En la 20-a jarcento, la kolegio estiss relokigita en la konvento de Sankta Dominiko kaj Sankta Siksto kaj estis transformita en la Papa Universitato Sankta Tomaso de Akvino, Angelicum.
Kverelema dua Pariza profesorado (1269–1272)
En 1268, la Dominikana Ordeno nomumis Tomason kiel regomastro en la Universitato de Parizo por dua fojo, posteno kiun li tenis ĝis la printempo de 1272. Parto de la tialo por tiu subita renomumo ŝajnas rilati al la starigo de "Averoismo" aŭ "radikala Aristotelismo" en la universitatoj. Reage al tiuj perceptitaj eraroj, Tomaso verkis du verkojn, el kiuj unu estis De unitate intellectus, contra Averroistas (Pri la unueco de intelekto, kontraŭ averoistoj) en kiu li admonas averoismon kiel nekongruebla kun la kristana doktrino. Dum sia dua profesorado, li finis la duan parton de la Summa kaj verkis De virtutibus kaj De aeternitate mundi, contra murmurantes (Pri la eterneco de la mondo, kontrau grumblantoj), el kiuj la lasta temas pri polemika averoisma kaj aristotelisma senkomenceco de la mondo.
Disputoj kun kelkaj gravaj Franciskanoj faris lian duan profesorecon multe pli malafacila kaj tumulta ol la unua. Unu jaron antaŭ Tomaso reprenis la profesorecon, en la parizaj disputoj de 1266–67, Franciskana magistro Vilhelmo de Baglione akuzis Tomason pri kuraĝigo al averoistoj, ĉefe enkalkulante lin kiel unu el la "blindaj blindulestroj". Eleonore Stump diras, "Oni diris konvine ankaŭ ke la verko de Tomaso Akvina De aeternitate mundi estis adresita partikulare kontraŭ lia franciskana kolego en teologio, John Pecham."
Reale, Tomaso estis tre profunde ĝenita pro la etendo de averoismo kaj koleriĝis kiam li malkovris, ke Sigero de Brabanto instruas averoistajn interpretojn de Aristotelo al Parizaj studentoj. La 10an de Decembro 1270, la episkopo de Parizo, nome Étienne Tempier, publikigis edikton kondamnanta dek tri Aristotelajn kaj Averoajn proponojn kiel herezaj kaj ekskomunikante iun ajn kiu plue apogas ilin. Multaj en la eklezia komunumo, kaj partikulare Aŭgustenanoj, timis, ke tiu enkonduko de Aristotelismo kaj la pli ekstrema Averoismo povus iel polui la pureco de la kristana fido. En tio kio ŝajnas klopodo por kontraŭataki la kreskantan timon al la Aristotela pensaro, Tomaso verkis serion de disputoj inter 1270 kaj 1272: De virtutibus in communi (Pri virtoj ĝenerale), De virtutibus cardinalibus (Pri kardinalaj virtoj), kaj De spe (Pri espero).
Karierfino kaj verkoĉeso (1272–1274)
En 1272, Tomaso foriris el la Universitato de Parizo kiam la Dominikanoj el lia hejmprovinco alvokis lin por establi studium generale ien ajn kie li deziros kun la anaro kiu plaĉos al li. Li elektis establi la institucion en Napolo kaj translokiĝis tie por enposteniĝis kiel regomajstro. Li haltis en Napolo por labori en la tria parto de la Summa dum li prelegis pri variaj religiaj temoj. Li predikis ankaŭ al la popolo de Napolo ĉiutage en Karesmo, 1273. Tiuj predikoj pri la preceptoj, la kredo, Nia Patro, kaj Sannta Maria estis tre popularaj.
Same tradicie oni asertas, ke iam, en 1273, en la dominikana konvento de Napolo en la kapelo de Sankta Nikolao, post Matutino, Tomaso restis tie kaj vidis lin sakristiano Domeniko de Kaserta levitacianta preĝe kaj plore antaŭ figuro de krucumita Kristo. Laŭ la rakonto Kristo diris al Tomaso, "Vi bone verkis pri mi, Tomaso. Kian premion vi deziras pro via laboro?" Tomaso respondis, "Nenion escepte vin, Sinjoro."
En la 6a de Decembro 1273 je iu decembra mateno dum meso li havis longdaŭran ekstazon kaj vizion de Dio. Pro tio kion li vidis, li abandonis sian rutinon kaj ne deziris dikti al sia "partnero" Reginaldo da Piperno. Kiam Reginaldo petis al li reveni al verkado, Tomaso respondis: "Mi ne povas plue; mi vidis tiajn aĵojn, ke ĉio, kion mi verkis, ŝajnas kiel pajlo." (mihi videtur ut palea). Kiel rezulto, la Summa Theologica restis nefinita. Tion kio precize faris, ke Tomaso ŝanĝu sian kutimon kredas kelkaj, ke temas pri ia tipo de supernatura sperto pri Dio. Tamen li iom rekuperis forton post lita ripozo.
En 1054, estis okazinta la Orient-Okcidenta skismo inter la Katolika Eklezio okcidente, kaj la Orienta Ortodoksa Eklezio. Klopode al reunuigo, la papo Gregorio la 10-a kunvenigis la Duan koncilion de Liono okazonta la 1an de Majo 1274 kaj petis al Tomaso lian partoprenon. Dum la kunsido, oni planis, ke Tomaso prezentu al la papo Urbano la 4-a sian verkon pri la grekoj, nome Contra errores graecorum (Kontraŭ la eraroj de la grekoj).
Verko
En skizo, en la Summa, li traktas pri la naturo de Dio, anĝeloj kaj homoj, pri la kreo kaj Fino de la mondo, pri la virtoj (la tri kristanaj virtoj de fido, espero kaj amo, kaj la kvar moralaj virtoj de prudento, memregado, justeco kaj kuraĝo) kaj pri la sep katolikaj sakramentoj, klarigante kaj iafoje pruvante kristanan doktrinon per la filozofio de Aristotelo. Inter aliaj, ĝi enhavas unu el la plej bonaj klarigoj de la tre malklara kristana ideo, la Triunuo.
La rezonado de Akvino en la Summa ĝenerale estas kohera kaj klara, sed iafoje ĝi estas malforta, eĉ suspektinda (ekzemple, kiam li argumentas pri la animoj de bestoj). Lia rezonado estas precipe malforta, kiam li rezonas laŭ etimologio, latina signifo aŭ metaforo.
Fido kaj Racio: Kvankam la Summa komenciĝas per pruvo de la ekzisto de Dio, ĝi ne ĝenerale pruvas kristanismon. Kontraŭe, Tomaso antaŭsupozas la verecon de kristanismo. Laŭ Tomaso ekzistas du ĉefaj fontoj de vero: la racio de homo kaj la vorto de Dio; scienco kaj religio, kiel ni dirus. La unuan ni bezonas por vivi tempe en la mondo, kaj la duan por eniri en eternan vivon en la ĉielo kun Dio. Kvankam ni povas atingi iom de la vero pri Dio sole per nia natura racio (kiel Aristotelo aŭ Kartezio faris), tio ne sufiĉas por savi nin el infero. Tial Dio malkaŝas al ni la veron, kiu sufiĉas por savi nin. Tia vero estas aŭ neatingebla sole per racio aŭ estas atingebla sed ne klare kaj sendube. Dio revelacias ĝin al ni per la dogmo de la eklezio, precipe per la Biblio. Sed tia dogmo ne estas la tuta vero, sed nur la vero necesa por iri al ĉielo. Kiel Galilejo trafe diris poste, "La Biblio montras kiel iri al ĉielo, ne kiel la ĉielo iras".
De vero, alivorte, parto estas pruvebla per racio, parto per fido, parto per fido kaj racio, kaj parto nek per fido nek per racio. La lastan scias Dio sed ne homo.
Ĉar fido kaj racio ambaŭ devenas de Dio, ambaŭ necese pravas (sed ne necese nia erarema uzo de ili). Tial, Tomaso konkludis ke fido nek estas tute pruvebla per racio (iuj veroj estas super racio) nek estas malpruvebla per racio (vero ne povas kontraŭdiri alian veron): "Kvankam fido nia ne estas subjekto de racio, ne tamen estas kontraŭ racio, sed super ĝi". Fido estas superracia sed ne kontraŭracia. (Komparu Unamunon.)
El la supra sekvas ke kristanismo (fido, religia kredo, ktp) ne estas sendube kaj en tuto pruvebla sole per racio aŭ scienco. Ĝia vero staras super la homa scipovo de scienco. Tial la antaŭsupozado de kristanismo estas por Tomaso ne trompo sed neceso.
Sed tio ne necesigas la nepruveblecon de kristanismo: kiel en matematiko, ni ne povas pruvi antaŭsupozon, se ĝi necesigas konkludon kontraŭdirantan. Tial Tomaso, por havi sistemon tute veran kaj logikan, devis diri ke kiu ajn racia argumento kontraŭ kristanismo devas enhavi eraron—eraron de logiko, scio aŭ kompreno. Ĉi tion li penis montri en Summa Theologica kaj Summa Contra Gentiles.
La naturo de homa scio: Kie Aristotelo diris, ke homa scio estas konstruita per racio sur la fundamento de faktoj kaj memevidentaj veroj, Tomaso konsentis, sed aldonis al la fundamento fidon, t.e., la malkaŝon de Dio. Post kvar jarcentoj, Kartezio kaj Locke denove reskribos la formulon de homa scio.
Tomaso el Akvino estis ne nur filozofo kaj teologo, sed ankaŭ poeto. Laŭ la ordono de papo Urbano la 4-a, kiu 1264 preskribis, ke la Festo de la Korpo kaj Sango de Kristo estu celebrata en la tuta eklezio, li verkis eŭkaristiajn himnojn, kiuj ĝis hodiaŭ estas kantataj. En ili sin ligas dogmatika klareco kun nobla latina versarto: Adoro te devote (esperante: Adoras mi devote, ADORU - Ekumena Diserva Libro n-ro 381), Pange lingva gloriosi corporis mysterium, 5a strofo: Tantum ergo sacramentum (Riverence ni kliniĝu, ADORU 378) kaj la sekvenco Lauda Sion salvatorem (Laŭdu, Cion, vian Kriston, ADORU 380).
Post morto
Ĉe nivelo pli profunda, pli kultura, la sintezo de tomasismo ebligis la kuniĝon de scienca kaj kristana penso. Tomasismo fariĝis la eniro por (greka) scienca penso en la kristanan Okcidenton, ebliginte al la Eklezio vidi sciencon ne kiel minacon. Samtempe, kristanismo ebligis sciencistojn kredi ke la universo estas laŭregula kaj racia, kaj tial sciebla kaj esplorebla tute per homa racio kaj sentumo. Kiel Stanley Jaki observis, moderna scienco estis mortnaskita en ĉiu ĉefa kulturo—greka, hinda, ĉina, egipta, ktp—escepte de la kristana Okcidento.
Se Tomaso vivus nuntempe, li estus plej suprizita de ŝtonoj el la luno, kiuj montras ke la ĉielo estas sama kiel la tero. Laŭ Aristotelo, la du estas tute malsamaj, la tero konstruita el la naturaj elementoj tero, akvo, aero kaj fajro, sed la ĉielo el elemento ĉiela, kvintesenco.
Kompreno de Tomaso helpas kompreni pli profunde katolikismon kaj, tiale, eŭropan literaturon, precipe inter 1300-1650. Ekzemple, Danto, Ŝekspiro kaj Joyce estis formigitaj de la tomasisma penso, spite de religia kredo.
Konsilo al la leganto
Unue: la verkoj de Tomaso estas longegaj kaj por legi ilin oni devas havi disciplinon kaj firman volon. Oni ne povas legi, ekzemple, la volumojn de la "Summa Theologica" dum kelkaj vesperoj. Anstataŭe, oni devas legi ilin iom post iom, tagon post tago; regule, ade.
Due: scio pri la filozofio de Aristotelo, aŭ eĉ de mezepoka Eŭropo, estas tre utila por kompreni Tomason – ĉar li supozas ke oni scias la ĉefajn ideojn de Aristotelo. Sen tio, oni miskompenos Tomason kaj li konfuzigos onin. De Aristotelo, rekomendindas ke oni legu almenaŭ ĉi tiujn: Metafiziko, Fiziko, De Animo, Etiko, Kategorioj, kaj Posta Analitiko. Se oni povas legi plue, tio estus pli taŭga. Se mankas tempo por legi Aristotelon, tiam oni legu bonan enkondukon al Tomaso aŭ Aristotelo.
Trie: pri Summa Theologica, se oni deziras legi ĝin tute, onii devos trovi la tutan tekston en lingvo komprenebla. Ĉar ĝi estas tiom longa, ofte oni trovas tekston netutan, eĉ en biblioteko. Se al biblioteko ĝi mankas, oni serĉu en librovendejo brokanta aŭ katolika.
Ekzempleroj de Summa ofte ekzistas en originala latino, kaj se oni regas latinon, oni konsideru tion – la latino de Tomaso estas facila kaj legebla. Aldone, se oni regas la anglan, oni povas trovi la tutan tekston en la reto. Se Tomaso dormigas, onilegu la poezian esprimon de lia penso, La Dia Komedio de Danto.
Lia festotago estas la 28-a de januaro por katolikoj.
Korespondismo
Sankta Tomaso de Akvino, kiu en Mezepoko reprenis la prian sciteorion de Aristotelo, parolis pri adaequatio rei et intellectus (korespondo inter la realo kaj la intelekto), kvankam malpliigante korespondismon per la aldono «cognitum est in cognoscente per modum cognoscentis» («la konataĵo prezentiĝas en la konanto pere de modoj liaj propraj).
(Citaĵo). “La koncepto pri la vero kiel korespondo (adaequatio) krom de Tomaso de Akvino estas akceptata de ĉiuj kiuj adheras al la realisma filozofio, kaj en la versio de Platono Aŭgusteno de Hipono, Karl Popper, kaj en tiu de Aristotelo, Tomaso de Akvino, Tarski, aŭ al la koncepto fenomenisma (Immanuel Kant kaj B. Mondin, Manuale di filosofia sistematica: Cosmologia. Epistemologia, vol. I, p. 263, Bologna, ESD.”
Bibliografio
——— (2004). Aquinas: An Introduction. Continuum. ISBN 0-8264-7095-5.
4314 Dervan
4314 Dervan estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usonaj geastronomoj Eleanor Francis Helin kaj Schelte J. Bus elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Peter Dervan, profesoro ĉe la Kalifornia Instituto de Teknologio. Li faris gravajn kontribuojn al la biokemio kaj provizis abnegaciajn servojn al " Kaltek ".
Eŭropa Handikapo-Forumo
La Eŭropa Handikapo-Forumo estas tegmenta organizaĵo kiu reprezentas pli ol 50 milionoj da handikapaj homoj en Eŭropo. Ties misio estas certigi ke handikapitaj civitanoj havu plenan aliron al fundamentaj kaj homaj rajtoj. La organizaĵo klopodas tien per aktiva okupiĝo pri politika evoluado kaj efektivigo en la Eŭropa Unio.
Ayumu Tachibana
Ayumu Tachibana, en Esperanto Ajumu Taĉibana (立花 歩夢, n. ) estas japana futbalisto.