cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hejma hundo
Deveno kaj la aldomigo de hundo
Ĝis antaŭ nelonge la deveno de hundo estis disputebla - oni konsideris ĝin kiel idon de ia ano de la familio de kanisedoj, sovaĝa hundo, aldomigita lupo aŭ aldomigita ŝakalo. La plej kutima estis ĉiam supozo, ke la aldomigo okazis en Mez-Oriento antaŭ kelke da miloj da jaroj el lupo. Tiu ĉi supozo estiĝis surbaze de tio, ke plimulto de brutaro estis aldomigitaj ĝuste en Mez-Oriento. Surbaze de novaj esploroj de mitoĥondria DNA de diversaj eŭropaj, aziaj, sed ankaŭ de 37 mumiigitaj hundoj el regiono de Meksiko, Peruo kaj Bolivio, kiuj konserviĝis ankoraŭ antaŭ malkovro de Ameriko de Kristoforo Kolumbo, pruvis teamo de esploristoj el Svedio, ke eŭraziaj kaj amerikaj hundoj havas komunan devenon, en kiu partoprenis antaŭulo de lupo. La aldomigo de la hundo okazis proksimume antaŭ 15000 jaroj, do en paleolito. (Fonto: ĵurnalo Science World ). Surbaze de multnombraj arkeologiaj trovitaĵoj el diversaj anguloj de la mondo la hundo estas konsiderata ne nur kiel la unua aldomigita besto, sed ankaŭ kiel la unua besto, kiun homo celite bredis. El ostaraj trovitaĵoj de kelkaj specioj de hundoj estis derivitaj kaj ĝis hodiaŭ estas derivataj hodiaŭaj rasoj. Kiel la plej maljuna praraso estis markita la t.n. marĉa hundo (latine ), de kiu ĝis hodiaŭ estas derivataj multnobraj rasoj de terhundoj, germana pinĉero, ŝpicoj. Grupo de nordiaj, al lupoj similaj hundoj kaj paŝtistaj hundoj estas derivitaj de hundo, kies ostaro estis malkovrita en elfositaĵoj apud Ladoga lago, kaj kiu ricevis nomon Canis familiaris Inostranzewi. Grupo de dogaj hundoj estas derivata ankoraŭ ankaŭ hodiaŭ de antaŭulo nomita Canis familiaris decumanus. El tempo antaŭ 4000 ĝis 5000 jaroj antaŭ Kristo devenas bronza hundo (latine Canis familiaris matris optimae), el kiu estas devenontaj paŝtistaj hundoj. La plej maljuna hundo devas esti Canis familiaris intermedius, el kiu oni kutimas derivi hodiaŭajn pudelojn kaj leporhundojn.
Laŭ teorio de Gregory Acland, bestokuracisto el Universitato de Cornell en Itako en Usono ne homo aldonigis la hundon, sed male, la hundo mem faris la unuan paŝon kaj komencis kunvivadon kun homo, ĉar ĝi nutris sin per liaj forfalaĵoj. Rekompence ĝi gardis "siajn" homojn antaŭ malamikoj kaj helpis ilin dum ĉasado.
Hundo en historio
La hundo apartenas ne nur al la plej maljunaj, sed ankaŭ al la plej ĉielagaj hejmaj bestoj. El ĉiuj hejmaj bestoj ĝi ekzistas en la plej granda rasa variablo. Oni taksas, ke oni kultivis ĝis hodiaŭ pli ol 400 diversaj rasoj. Tiun ĉi variablon eblas alskribi al la fakto, ke oni eluzas la hundon dum diversaj taskoj: la hundo ŝirmas gregon, persekutas kaj snufas bestojn, alportas ĉasakiraĵon, tiras malpezajn ŝarĝojn, serĉas kaj savas homojn aŭ gardas ilian posedaĵon. Laŭ medio, en kiu ĝi vivas kaj laboras konkreta raso la hundo devas montri certajn postulatajn fizikajn kaj karakterajn ecojn. Ĉasisto en azia stepo bezonas hundon rapida kaj ĉasanta per vidkapablo, dume ĉasisto en densaj arbaroj de Mez-Eŭropo eluzos pli prefere hundon persisteman, kun la eminenta flaro kaj kapablan elsnufi bestaron. Danke al selektado oni do kultivis rasojn, kiuj taŭgis al certa celo.
Anatomio de hundo
La korpo de hundo konsistas el kelke da sistemoj de organoj, el kiuj ĉiu plenumas certajn funkciojn. La akso de la ostaro de hundo estas spino, sur kies flankoj troviĝas ripoj kaj ekstremaĵoj kaj al kiu estas alligita la kranio. Al la kranio estas alligita makzelo, kiu depende de hunda raso ebligas fortan ekmordon. Sur la makzelo kaj en mandiblo estas elkreskintaj dentoj. Sur la ostaro estas alfiksitaj unuopaj muskoloj de la hundo. Tiuj ebligas ĝiajn movon, spirado.
Muskolsistemon kovras haŭto. Tiu konsistas el du tavoloj - endodermo (la interna sistemo) kaj epidermo (la ekstera sistemo). La epidermo ne estas ĉe la hundo tiel dika kiel ĉe homo, ĉar ĝi ne plenumas ŝirman funkcion en tia amplekso, kiel tio estas ĉe homoj. La ŝirman funkcion transprenas hararo. Depende de la hundraso, kelkaj hundoj havas la hararon kunmetita el du specioj: subkreskaĵo kaj kovriga hararo. La radiketoj de viloj de la kovriga hararo estas kunigitaj kun malgranda muskolo, kiu laŭbezone hirtigos - la hundo tiel laŭvide pligrandiĝos kaj la hararo de hundo danke al tio plenumas krom la ŝirma funkcio ankaŭ funkcion komunikan.
La hundo havas sur la tuta korpo lokigitaj apokrinajn ŝvitglandojn, kiuj produktas ekskluzive sekretojn similaj al la homa ŝvito. Sed tiu ĉi ŝvito ne havas kiel ĉe homoj termoreguligan funkcion, sed ili sekurigas al la hundo unikan odoron, danke al kiu ĝi diferenciĝas de siaj samspecioj. La termoreguligo ĉe la hundo okazas helpe de ŝvitglandoj lokigitaj sur la plandoj de hundo kaj ankaŭ helpe de la hararo, kiu havas termoizolajn ecojn kaj malebligas trovarmiĝon de la organismo.
La plej rimarkinda hunda senso estas evidente flarsenso. Danke al ĝi la hundo orientiĝas en spaco, ĝi ĉasas bestojn kaj konstatas pri la ĉirkaŭa mondo gravajn informojn. Perdo de la flarsenso signifas por la hundo eble tion, kio perdo de vidkapablo ĉe homo. La hundo, kiu ne havas eblon percepti flariniciatojn en sufiĉa mezuro, vivas per mizera anima vivo. La plej grava flarsenta organo de la hundo estas cerbo. La hundo identigas en ĝi odorojn akceptitaj de la nazo.
Plua bone evoluiĝinta senso ĉe la hundoj estas aŭdkapablo. La hunda aŭdkapablo estas pli sentema ol aŭdkapablo ĉe homoj. Krom tio la orelo de hundo estas priregata de dek sep muskoloj, kiuj ebligas movi per ĝiaj oreloj en diversajn direktojn, danke al kio la hundo kapablas pli bone lokalizi la fonton de sono.
Seksa vivo de hundo
La seksa vivo de hundo gvidas al konservado de ĝia specio per tio, ke ĝi ebligas al ĝi naskadon de idaro. Malgrandaj kaj mezaj rasoj atingas seksan, sed ne fizikan plenkreskon en la aĝo de 7 ĝis 8 monatoj, ĉe grandaj rasoj je iom pli malfrue. En tiu ĉi periodo plimulte montriĝas la unuaj seksaj kondutoj ĉe virhundo kaj ĉe hundinoj okazas la unua oestro.
Fiziologiaj montriloj
La interna korpa temperaturo de hundo estas 39 - 39,5° Celsio kaj oni mezuras ĝin en anuso per kuracista aŭ bestkuracista termometro.
La spirfrekvenco de sana nelaca hundo en trankvilo dum kutima ĉambra temperaturo moviĝas de 18 - 30 enspiroj dum minuto ĉe malgrandaj kaj mezaj rasoj, ĉe grandaj rasoj tio estas 10 - 26 enspiroj dum minuto.
Nombro de korbatoj dum la samaj kondiĉoj kiel ĉe la spirado estas ĉe malgrandaj kaj mezaj rasoj 90 - 130 ekbatoj dum minuto, ĉe grandaj rasoj 60 - 100 ekbatoj dum minuto.
Péter Hédervári
Péter Hédervári, laŭ hungarlingve kutima nomordo Hédervári Péter estis hungara verkisto, ĵurnalisto, geologo, amatora astronomo. Péter Hédervári naskiĝis la  en Budapeŝto. Li mortis la en Budapeŝto.
Biografio
Péter Hédervári post la abituriento en 1950 li estis ĵurnalisto en porjunulara gazeto. Inter 1952 kaj 1963 li laboris en geofizika instituto, dum li akiris diplomon en Scienca Universitato Eötvös Loránd. Inter 1963-1967 li estis dokumentisto en fakrevuo. Ekde 1968 li apartenis al stabo de sciencpopulara gazeto, kie li estis elstara redaktoro-verkisto. En sia hejmo li establis amatoran observatorion.
(10507) 1988 ER1
(10507) 1988 ER1 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la dana astronomo Poul Jensen elde la Observatorio Brorfelde en la municipo Holbæk (Danio).
Feldkirchen (apud Munkeno)
Feldkirchen estas komunumo en Germanio, pli ekzakte en la distriktaro Supra Bavario de la federacia lando Bavario. La komunumo troviĝas en la distrikto München, kiu je tri kvaronoj ĉirkaŭas la urbon Munkeno, kaj konsideratas orienta antaŭurbo de ĝi. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Reutovo (stacio)
Reutovo (Реутово) estos haltejo sur la Linio MCD-4 Kijevsko-Gorkovskij de la Moskvaj centraj diametroj en Reutov.
Akva rezervujo Orlík
Akva rezervujo Orlík (ĉeĥe: Vodní nádrž Orlík) situas en Ĉeĥio, en norda parto de Sudbohemia regiono, sude de ĉefurbo Prago. Temas pri akvorezervujo, grava ripozregiono kaj centro de akvosportoj en somera sezono kun regula ŝiptransporto kuniganta la ĉefajn turismajn lokojn.
La akva rezervujo alprenis nomon de la kastelo Orlík (en la ĉeĥa lingvo laŭvorte tradukite signifas "Agleto"), situanta sur ĝia bordo. Ĝi estas la plej granda el akvaj rezervujoj konstruitaj sur la rivero Vltava kaj koncerne volumon de entenata akvo la plej granda akvorezervujo en la tuta Ĉeĥio. La konstruado daŭris ekde 1954 ĝis 1962, la akvoareo estas 24 kvadratkilometroj, la profundo atingas ĝis 74 metroj.
Noktomezo
Noktomezo estas la horo, kiam finiĝas la diurno kaj komenciĝas nova, en la plejmultaj okcidentaj kulturoj.
Afiŝado
En la 24-hora afiŝsistemo, noktomezo estas la lasta kaj la unua horo, ĝi foje estas montrita kiel 24:00, sed kutime kiel 00:00.
En la 12-hora afiŝsistemo, uzita en anglalingvaj landoj, noktomezo estas montrita kiel "12:00 a.m.", "12:00 p.m." estante tagmezo. Sed ne ĉiuj konsentas pri tio, ĉar "a.m." signifas ante meridiem (antaŭ tagmezo) kaj "p.m." post meridiem (post tagmezo), kaj tagmezo troviĝas ja nek antaŭ, nek post tagmezo.
Germana aŭtovojo A40
Vidu A40 (apartigilo) por aliaj signifoj
Noktomezo
Traditicioj
Novjaro
Germana aŭtovojo A40
La germana aŭtovojo A40 (germane Autobahn 40, mallonge A40, aŭ formale Bundesautobahn 40, mallonge BAB 40) estas aŭtovojo inter la limo inter Germanio kaj Nederlando oriente (proksime de la urboj Straelen kaj Venlo) ĝis la urbo Dortmund okcidente. La aŭtovojo longas 94 kilometrojn kaj krucas la nordan parton de la industria Ruhr-Regiono - sekve ĝi ankaŭ nomatas "Ruhr-Schnellweg" [prononco "Rur-ŜNELveg"], do "Ruhr-rapidvojo". La vojo estas parto de la eŭropa ŝoseo 34.
Noktomezo
Traditicioj
Noktomezo estas momento tre atendata dum Silvestro, la festo de la jarfino. Tiam oni kisas unu la alian, aŭskultas la dekdu sonojn de noktomezo (en Hispanio je ĉiu sono oni forglutas vinberon), oni tostas kun ĉampanjo, telefonas al familianoj kaj amikoj, sendas tekstmesaĝojn kaj lumigas fajraĵojn.
Germana aŭtovojo A40
Gravaj urboj laŭlonge de la vojo estas interalie Moers, Duisburg, Mülheim, Essen kaj Bochum - kaj kompreneble la finurbo Dortmund. La aŭtovojo krucas la aŭtovojojn A57 (proksime de la urbo Moers, ligo suden al Kolonjo), A59 (proksime de la urbo Duisburg, same ligo suden al Kolonjo), A3 (same proksime de Duisburg, kaj same ligo suden al Kolonjo kaj plu al Frankfurto ĉe Majno), A52 (proksime de la urbo Essen, ligo al Düsseldorf), A43 (proksime de la urbo Bochum, ligo al Recklinghausen sude kaj al Monastero norde) kaj A45 (okcidente de la urbo Dortmund). Fine de sia vojo, la ŝoseo dum sep kilometroj havas "nur" la statuson de landvojo (federacia ŝoseo B1), kaj tiam iĝas la germana aŭtovojo A44, kiu vojas orienten al Kaselo. Tiuj sep kilometroj jam nun estas konstruataj kvazaŭ aŭtovojo kaj ĝis la fino de la jaro 2011 ankaŭ oficiale havu la statuson de aŭtovojo.
Noktomezo
Traditicioj
Kristnasko
La noktomeza meso estas tradicia katolika diservo dum la sankta vespero antaŭ Kristnasko tago.
Limhoro
Ofte, la gepatroj donas noktomezan permeson al siaj geinfanoj : ili rajtas sin amuzi eksterdome, sed devi hejmenreveni antaŭ noktomezo.
Magia kaj timiga horo
Ĝi estas ankaŭ la krimhoro en krimromanoj.
En Kulturo
En la norda hemisfero "noktomezo" havas antikvan geografian ligon kun la nordo (kiel estas tagmeze kun la sudo). La moderna pola lingvo kaj ukraina konservas la ligon per siaj vortoj uzataj por noktomezo ("północ", "північ" - laŭvorte "noktomeze"), kio plu signifas nordon.
En la fama popola fabelo Cindrulino, feino helpas Cindrulinon atingi la balon per magio : ŝi transformas la vestojn de la eluzitaj servistinoj de Cindrulino en spektaklan festrobon, ŝiajn ĉifonajn ŝuojn en vitrajn ŝuojn, kaj kukurba ŝelo fariĝas luksa kaleŝo. La feino avertas Cindrulinon, ke ĝuste noktomeze, post kiam la pendola horloĝo sonas dek du, la magio eksvalidiĝos kaj la objektoj revenos al sia originala formo.
Noktomeza bluo
La koloro noktomeza bluo estas difinita de la eroj RVB (ruĝa, verda, blua) de la adicia sintezo (25, 25, 112). En komputilo, tiu koloro estas parto de la bazaj koloroj kaj nomita noktomeza bluo (midnight blue).
La koloro noktomeza bluo:
Saka Tadasi
SAKA Tadasi aŭ Tadaŝi (naskiĝis la 1-an de oktobro 1927 kaj mortis la 12-a de septembro 2021) estis japana esperantisto, kiu ekde 2007 estis membro de la Akademio de Esperanto.
Ulmeni (apartigilo)
Ulmeni estas nomo de pluraj lokoj en Rumanio:
Gorlice
Gorlice estas urbo en Pollando en provinco Malgrandpollando. Ĝi apartenas al samnoma komunumo kaj estas la administra centro de ankaŭ samnoma distrikto Gorlice. Fine de en la urbo vivis. La urbo situas ĉe rivero Ropa, je proksimume 140 km sude de Krakovo kaj 30 km norde de la slovaka limo.
Post kiam oni malkovris tie nafton en dua duono de la 19-a jarcento, en Gorlice estiĝis petrolindustrio. Tie laboris inter 1853-1858 Ignacy Łukasiewicz, malkovrinto de la kerosena lampo. La incendio de 4-an de oktobro 1874 detruis Gorlice preskaŭ tute. En 1880 la urbo havis 4550 loĝantojn. Dum la batalo de Gorlice-Tarnów (en la unua mondmilito), la urbo estis denove detruita kaj post la unua mondmilito akiris ĝin Pollando.
Juojärvi
Juojärvi estas lago en Finnlando en provinco Norda Karelio en komunumoj Heinävesi, Liperi, Outokumpu kaj Tuusniemi. Ĝia areo estas kaj la plej granda profundo. La lago havas pli ol 800 insulojn. La lago estas kun ŝtonaroj.
Juojärvi elfluas en Varisvesin.
Sjoerd Bosga
Sjoerd BOSGA estas nederlanda esperantisto, kiu de pluraj jaroj loĝas en la urbo Västerås de Svedio. Inter la jaroj 1999 kaj 2001 li estis la prezidanto de Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (TEJO). Daŭre li engaĝiĝas en Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj (ILEI), kaj ĝis 2009 estis ties kasisto.
Franca Luiziano
Luiziano, en angla Louisiana kaj La Louisiane; La Louisiane française aŭ Franca Luiziano, French Louisiana estis administracia distrikto de Nova Francio. Sub kontrolo de Francio el 1682 ĝis 1762 kaj 1801 (teorie) ĝis 1803, la areo estis nomita tiel en honoro de la franca reĝo Ludoviko la 14-a, fare de la franca esploristo René Robert Cavelier de La Salle. Ĝi origine kovris etendan teritorion kiu inkludis plej el la akvokolekta areo de la Rivero Misisipo kaj etendiĝis el la Grandaj Lagoj ĝis la Meksika Golfo kaj el la Apalaĉaj Montoj ĝis la Roka Montaro.
Franca Luiziano inkludis du regionojn, nune konataj kiel Supra Luiziano (la Haute-Louisiane), kiu ekis norde de la rivero Arkansaso, kaj la Malsupra Luiziano (la Basse-Louisiane). La nuntempa Usona ŝtato Luiziano estas tiel nomita pro la historia regiono, kvankam ĝi estas nur tre malgranda parto de la vastaj landoj postulitaj de Francio.
La franca esplorado de la areo ekis dum la regado de Ludoviko la 14-a, sed la Franca Luiziano ne estis tre disvolvigita pro manko de homaj kaj financaj rimedoj. Kiel rezulto de la malvenko de Francio en la Sepjara milito, la tiama Francio devis cedi la orientan parton de la teritorio en 1763 al la venkinta Granda Britio, kaj la okcidentan parton al Hispanio kiel kompenso pro la hispana perdo de Florido. Respublika Francio reakiris suverenecon de la okcidenta teritorio en la sekreta Tria Traktato de San Ildefonso de 1800. Premita de la aferoj en Eŭropo, Napoleono Bonaparte vendis la teritorion al Usono en la Luiziana aĉeto de 1803, kio finigis la restadon de Francio en Luiziano.
Usono cedis parton de la Luiziana aĉetaĵo al Unuiĝinta Reĝlando en la Traktato de 1818.
Saint-Germain-des-Fossés (stacidomo)
Saint-Germain-des-Fossés estas franca stacidomo sur linioj -, Saint-Germain-des-Fossés - Nîmes-Courbessac kaj Saint-Germain-des-Fossés - , situanta en  Saint-Germain-des-Fossés, en departemento Allier, regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Intercités kaj Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
(14709) 2000 CO29
(14709) 2000 CO29 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la dum la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Los Muertos de Cristo
Los Muertos de Cristo (La Mortintaj de Kristo), mallongige LMDC, estas punka grupo el Utrera, Sevilo, Hispanio, formita en 1989 el la anarkiisma ideologio. LMDC karakteriziĝas por iliaj politikaj muzikoj, kaj la grupa nomo devenas de ateisma penso de tiuj muzikistoj kaj celas memori ĉiujn personojn murditajn nome de Dio.
George Arnott Walker-Arnott
George Arnott Walker-Arnott de Arlary, FRSE (6a de Februaro 1799 – 17a de Junio 1868) estis skota botanikisto.
La normiga aŭtora mallongigo Arn. estas uzata pro indiki tiun personon kiel la aŭtoro dum citado de botanika nomo.
Alfred Adler
Alfred W. ADLER (naskiĝis la 7-an de februaro 1870 en Penzing (Vieno), mortis la 28-an de majo 1937 en Aberdeen) estis aŭstra psikoterapiisto, psikoanaliziisto, pedagogo, kreinto de individua psikologio.
Castel Frentano
Castel Frentano estas komunumo de Italio.
Alfred Adler
Vivo
Li edukiĝis en Vieno, en 1895 finis medicinon kaj docentiĝis. En la jaroj 1902-1911 estis kolego kaj kunlaboranto de Sigmund Freud. En 1911 forlasis lian psikoanalizan movadon kreante propran teorion pri personeco. Dum la unua mondmilito soldatservis en aŭstra armeo kiel kuracisto kaj poste laboris kiel psikiatro en Vieno (1920-1925). En 1924 translokiĝis al Usono, kie de 1929 iĝis profesoro de Universitato Kolumbio en Nov-Jorko. Adler akcentis la homon kiel socikapabla subjekto kun memstaraj celoj kaj konceptis la motivan energion de personoj kiel strebadon anstataŭ instinkteska. Per tiu paradigma malakordo kun la skolo de Sigmund Freud li provokis skismon. Poste malaniĝis de la psikanalizo kaj fondis subskolon sub la nomo «individua psikologio». Laŭ Adler la homo estas esence socia kreaĵo, orientita sur valorojn. Sur lia skolo baziĝas multaj elementoj en teorioj de la t.n. nov-psikoanalizo (personoj: Horney, Sullivan, Erich Fromm)
Originala terminaro de A. Adler (germana) - Proponaro pri norma tradukado en Esperanto
Charakteranalyse: analizo de la karaktero; Charakterzug: karakteraĵo; Ermutigung: kuraĝigo (ne: kuraĝiĝo) Finalität: finsenco (ne: fineco); Gangart – karaktero, habito; Geltungsstreben: strebado al respekto (ne!: instinkto); Gemeinschaftsgefühl: sentimento komuna (ne: emocio komuna); Gesinnung: pensmaniero; Individualpsychologie: individueca psikologio; Kinderfehler: infanaj perturboj; Kindheitsschablone: infana ŝablono; Kompensation/ Überkompensation: kompenso, kompensado, trokompenso (ne: superkompenso); Kooperationsfähigkeit: kapablo kunagi; Lebensplan: vivprojekto; Machtstreben; strebado superregi (ne: strebado al potenco); Männlicher Protest: maskla protesto (ne: vira protesto); Meisterung: majstrado, majstriĝo; Minderwertigkeit:: malsupereco, malsupera potencialo; Minderwertigkeitsgefühl: sentimento de malsupereco (ne: malsupera valoro); Minderwertigkeitskomplex: komplekso de malsupereco; Organdialekt: organdialekto; Organminderwertigkeit: malsupereco de organo; Persönlichkeitsideal: idealo de la personeco. Privatintelligenz: privata inteligent(ec)o; Seelischer Überbau: psika superstrukturo; Symptomhandlung: simptoma ago; Vervollkommnungsstreben: strebado perfektiĝa; Verwöhnung: dorlotado.
Vuelta a España 2021
La Vuelta a España 2021 estas la 76-a Vuelta a España (Biciklista Ronditinero en Hispanio).
Zsolt Simon
SIMON Zsolt (ŝimon) estas hungara pentristo naskita en Kluĵo en 1963.
Kariero
Zsolt Simon diplomitiĝis en Kluĵo en 1988, poste en Budapeŝto partoprenis majstrokurson 1994.
Willisau
Willisau (prononcu vilisaŭ) estas historia urbo, komunumo kaj ĉefloko de la samnoma distrikto en Kantono Lucerno, Svislando. Ĝi havis 7142 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007.
Geografio
Willisau situas proksimume 20 km nordokcidente de la urbo Lucerno en la regiono de la montaro Napf.
Najbaraj komunumoj
La urbeto Willisau limas en nordo al Zell, Gettnau, Alberswil kaj Ettiswil, en nordoriento al Grosswangen, en sudoriento al Menznau, en sud okcidento al Hergiswil ĉe Willisau, kaj en okcidento al Luthern kaj Ufhusen.
Trafiko
Willisau situas ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Lucerno al Langenthal.
Historio
La unua dokumenta mencio de Willisau datiĝas el la jaro 1101 kiel Willineshôwo.
En la jaro 1407 la Habsburgoj vendis la urbon Willisau al Lucerno, kiu ek de tiam ĝis la Helveta Revolucio estis parto de la urba ŝtato Lucerno. En la jaro 1803 sub la mediacia registaro Willsaŭ estis disigita en komunumon Willisau urbo kaj Willsau kamparo. En la jaro 2006 la du komunumoj estis reunuigitaj.
Saint-Louis (Haut-Rhin)
Saint-Louis (germane Sankt Ludwig) estas komunumo de Francio, en la "trilanda angulo" de Francio, Germanio kaj Svislando ĉirkaŭ la urbo Bazelo. Ĝi situas en la departemento Haut-Rhin (Supra Alzaco), kiu apartenas al la historia regiono Alzaco kaj al la en 2016 kreita administra regiono Grand Est. La komunumo etendiĝas sur kaj havis  laŭ la lasta oficiala nombro de. Ĝi estas la administra centro de samnoma kantono, kaj de komunumaro aglomeraĵo "tri limoj", france nomata communauté d'agglomération des Trois Frontières. La germana nomo de la urbo relative malmulte uzatas, ĉar kontraste al la plej multaj aliaj loĝlokoj de Alzaco ne temas pri loko origine german- respektive dialekte alzaclingvaj, sed pri loĝloko en 1684 fondita de la franca reĝo Ludoviko la 14-a, la "suna reĝo", honore al lia samnomulo, la kristana sanktulo Ludoviko la 9-a.
Boldizsár Keönch
Boldizsár Keönch naskiĝis la en Budapeŝto, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Boldizsár Keönch kantis en koruso de Hungara Radio inter 1966-1969. Li akiris diplomon en Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt en 1971. Lia ĉefinstruisto estis József Réti. Post la diplomo li instruis en la Teatra Altlernejo (1969-1976), ekde 1973 ankaŭ en la Muzikarta Altlernejo (baldaŭ li estis docento), ekde 1976 en muzika instituto de Kecskemét. Krom la instruadoj li ofte koncertis en la tuta mondo. Li ricevis signifan ŝtatan premion en 2014. Lia edzino naskis plurfoje.
Porangaba
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato San-Paŭlio de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Itapetininga kaj en la mikroregiono Tatuí. Laŭ la stato de en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Gnutz
Gnutz estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rendsburg-Eckernförde de la federacia lando Ŝlesvigo-Holstinio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La teritorio estas parto de la komunumaro Nortorfer Land, administra ligo de pluraj formale sendependaj politikaj komunumoj, kun administra centro en Nortorf.
11821 Coleman
11821 Coleman estas malgranda, ne tre hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Schelte J. Bus elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Karolo la Granda
Karolo la Granda, nomata ankaŭ Karlomagno (tiu ĉi nomo devenas de la latina lingvo Carolus Magnus, sed en preskaŭ ĉiu lingvo oni uzas apartan formon de la nomo Karlo; naskiĝis la aŭ 748, eble en Aĥeno; mortis la ), estis kronita reĝo de la frankoj la , reĝo de la Regno de Italio en 774 kaj imperiestro de la okcidento la , nome la unua imperiestro en Okcidento ekde la falo de la Okcident-Romia Imperio.
11821 Coleman
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Paul Henry Ikaika Coleman (1955–2018), unua Havaja indiĝeno, kiu ricevis doktorecon pri astrofiziko pro sia studo pri malproksimaj galaksioj. Li estis pasia advokato por astronomio kaj dediĉiĝis por pli granda partopreno de la Havajaj indiĝenoj en la sciencoj. Me ou mau kῡpuna e Paul e ho‘okele aku ai i nā moana hōkῡ ākea.
Karolo la Granda
La nepo de Karolo Martelo ricevis jam dumvive la kromnomon la Granda kaj estas taksata ekde la mezepoko unu el la plej gravaj regantoj de Okcidento. La regno de la frankoj neniam atingis pli grandan areon ol sub Karolo la Granda. Per lia kronado pere de la papo Leono la 3-a kristnaske en la jaro 800 en Romo la imperiestreco estis restarigita en la okcidento de Eŭropo. Laŭ instigo de la imperiestro Frederiko la 1-a, Karolo estis kanonizita la en la ĉeesto de la kontraŭpapo Paskalo la 3-a kaj deklarita "Pater Europae" (Patro de Eŭropo).
Karlomagno iĝis reĝo en 768 sekve de la morto de sia patro. Li estis dekomence nur kunreganto kun sia frato Karlomano. Tamen tiu subite mortis en 771 laŭ neklarigitaj cirkonstancoj kaj lasis Karlomagnon kiel nedisputita reganto de la Franka Reĝlando. Karlomagno daŭrigis la politikon de sia patro rilate al papoj kaj iĝis ties protektanto, forigante la Lombardojn el povo en norda Italio, kaj kondukante invadon kontraŭ Al-Andalus. Li ankaŭ faris kampanjojn kontraŭ la popoloj orientaj, kristanigis ilin sub minaco de mortopuno, foje alvenante al okazoj kiaj la Masakro de Verden. Karlomagno atingis hegemonion en 800 kiam li estis kronita kiel "imperiestro" fare de la papo Leono la 3-a kristnaske en la malnova Baziliko Sankta Petro de Romo.
Nomite "Patro de Eŭropo" (pater Europae), Karolo unuigis plej el Okcidenta Eŭropo la unuan fojon ekde la epoko de la Romia Imperio. Lia regado helpis la floron de la Karolida renesanco, nome periodo de kultura kaj intelektula agado ene de la Katolika Eklezio. Kaj germanoj kaj francoj konsideras la komenciĝon de sia nacihistorio per la regno de Karolo la Granda.
Karolo mortis en 814, reginte kiel imperiestro ĉirkaŭ 13 jaroj. Liaj restaĵoj estis alportitaj al lia imperia ĉefurbo Aĥeno en kio estas nune Germanio. Lia filo Ludoviko sukcedis lin. La urbo de Aĥeno fondis en 1949 la ĉiujare disdonatan internacian Karolo-premion, memore al lia persono.
Politika fono
Ĉirkaŭ la 6a jarcento, la okcidenta ĝermanaj frankoj estis estintaj kristanigitaj, kaj Francio, regataj de Merovidoj, estis la plej povega el la regnoj kiuj estis sukcedintaj post la Okcidenta Romia Imperio. Post la Batalo de Tertry, tamen, la Merovidoj iom elpoviĝis, pro epoko nomita de nenifarantaj reĝoj. Preskaŭ ĉia regado estis farita de la oficirestro, nome majordomo.
En 687, Pepino el Herstal, majordomo de la palaco de Aŭstrazio, finigis la luktemon inter variaj reĝoj kaj ties majordomoj per la venko ĉe Tertry kaj iĝis la nura guberniestro de la tuta Franka Regno. Pepino mem estis la pranepo de du el la plej gravaj figuroj de la Aŭstrazia Regno, nome Sankta Arnulfo de Metz kaj Pepino el Landen. Pepino el Herstal estos sukcedita de sia eksterleĝa filo Karlo, poste konata kiel Karlo Martel.
Post 737, Karlo regis la frankojn sen reĝo surtrone sed malakceptis nomiĝi reĝo. Karlo estis sukcedita en 741 de liaj filoj Karlomano kaj Pepino la mallongdaŭra, nome patro de Karlomagno. Por eviti separismon en la periferio de la regno, en 743 la fratoj lokigis surtrone la reĝon Ĉilderiko la 3-a, kiu estos la lasta reĝo el Merovidoj. Post Karlomano rezignis postenon en 746 por eniri eneklezie kiel monaĥo, Pepino alportis la aferon de la reĝigo antaŭ la papo Zakario, demandante ĉu logikas por reĝo ne havi reĝan povon. La papo decidis en 749. Li dekretis, ke pli bone por Pepino, kiu havis la plej altajn povopostenojn kiel Majordomo, estu nomita reĝo, por ne konfuzigi la hierarkion. Li tiele ordonis iĝi la vera reĝo.
En 750, Pepino estis elektita de asembleo de Frankoj, kaj levita al la posteno de reĝo. Forpelinte li Ĉilderikon la 3-an kiel "falsa reĝo," la papo ordonis lian eniron en monaĥejo. Tiele la Merovida dinastio estis anstataŭita de la Karolidoj, nomitaj laŭ la patro de Pepino, nome Karlo Martel. En 753 la papo Stefano la 2-a iris el Italio al Francio petante helpon por la rajtoj de Sankta Petro al Pipino. Li estis eltenita en tiu alvoko de Karlomano, nome la frato de Karlo. Reage la papo kompreneble havigis legitimon, per konfirmado de Pepino, tiam aldonante liajn junajn filojn Karlo kaj Karlomano al la reĝa heredo, tiam por granda regno kiu jam kovris plej el okcidenta kaj centra Eŭropo. En 754 Pepino akceptis la papan inviton viziti Italion defende la rajtojn de Sankta Petro, kaj venkante super la Lombardoj.
Sub la Karolidoj, la franka regno ekenhavis areon inkludantan plej el Okcidenta Eŭropo; kaj ties divido formis la bazojn por la modernaj Francio kaj Germanio. La religiaj, politikaj, kaj artaj evoluoj originitaj el centre situa Francio ludos gravan rolon por la tuta Eŭropo.
Junaĝo
Karolo estis la unuenaskita filo de Pipino la Malgranda (714 – 24a de Septembro 768, reĝis el 751) kaj de ties edzino Bertrada de Laon (720 – 12a de Julio 783), kies geedziĝo estis oficialigita nur en la jaro 479 pro tre proksima parenceco. Li havis pli junajn fraton Karloman kaj fratinon Gisla. La plej junaj gefratoj Pipino, Rothaid kaj Adelheid mortis junaĝe. Einhard, biografo de Karolo, skribis en sia verko Vita Karoli Magni, ke ne ekzistas skribaj dokumentoj pri la infanaĝo kaj la junaĝo de la imperiestro. Li menciis ankaŭ, ke dum li verkis la libron, ĉirkaŭ 15 jaroj post la morto de Karolo, plu neniu vivis, kiu povintus raporti pri tio.
Tiele oni havas malmultan certigan informon pri nasko-dato kaj -loko. Pri dato, kelkaj sugestoj (2a de Aprilo 742) povus indiki, ke Karlomagno ja estis ekstergeedza filo, kion kompreneble Einhard ne diras. Ĉiuj informoj devenas el fakto ke la imperiestro estis pli ol 70jaraĝa je mortiĝo. La preciza naskoloko de Karlomagno estas nekonata, kvankam historiistoj sugestis Akenon en moderna Germanio, kaj Lieĝo (Herstal) en nuntempa Belgio kiel eblaj lokoj. Akeno kaj Lieĝo estas proksima al la regiono el kie familioj de kaj Merovidoj kaj Karolidoj originiĝis. Aliaj urboj estis sugestitaj, kiaj Düren, Gauting, Mürlenbach, Quierzy kaj Prüm.
La konfuza alta posteno
La plej povegaj oficiroj de la Frankoj, nome Majordomo de Palaco (Maior Domus, ĉefulo de la domo) kaj unu aŭ pliaj reĝoj ("rex", "reges"), estis enpostenigitaj per elektado popola; ne estis veraj elektoj sed iel oni atentis la popolan volon por elekti oficirojn ad quos summa imperii pertinebat, "al kiuj koncernis plej altaj aferoj de la ŝtato." Evidente kelkaj decidoj estis farataj de la Papo, kiujn devis esti ratifitaj per popola asembleo, kiu kuniĝis unufoje jare.
Tiu decido ne estis akceptita de ĉiuj membroj de la familio. Karloman konsentis pri la provizora tenado de sia propra kunhavaĵo, kiun li intencis dekomence pasigi al sia propra filo, Drogo, kiam la heredo estu renovigita pro la morto de iu. Laŭ la papa decido, laŭ kiu Pepino havis parton, Drogo estis neatentita kiel heredanto favore al sia kuzo Karlo. Li prenis armojn opozicie al la decido kaj estis kunigita de Grifo, duonfrato de Pepino kaj Karlomano, kiu estis doninta sian parton al Karlo Martel, sed kiu estis senhavigita je ĝi kaj tenita areste de siaj duonfratoj kiel klopodo por kapti ties parton pere de milita agado. Ĉirkaŭ 753 ĉio estis finita. Grifo pereis dumlukte en la Batalo de Saint-Jean-de-Maurienne kaj Drogo estis kaptita kaj tenita areste.
Post la morto de Pepino, la 24an de septembro 768, la reĝeco pasis kunece al liaj filoj, "kun dia konsento" (divino nutu). Laŭ la Vivo, Pepino mortis en Parizo. La Frankoj "en ĝenerala asembleo" (generali conventu) donis al ambaŭ la konsideron de reĝo (reges) sed "partis la tuton de la reĝeco samegale" (totum regni corpus ex aequo partirentur). La annals rakontas iomete diferencan version. La reĝo mortis ĉe St. Denis, kiu estas, tamen, ankoraŭ en Parizo. La du "senjoroj" (domni) estis "altigitaj al reĝeco" (elevati sunt in regnum), Karlo la 9an de oktobro en Noyon, Karlomano en neprecizigita dato en Soissons. Se li estis naskita en 742, Karlo estis 26-jaraĝa, sed li estis milite kelkajn jarojn ĉe sia patro, kio signifas, ke li estis jam lerta militisto. Karlomano estis 17-jaraĝa.
La lingva analizo ĉiuokaze sugestas, ke estis ne du heredoj, kiuj estus kreintaj distingajn reĝecojn regantajn super distingaj regnoj, male temas pri unusola kuna heredo kaj reĝeco tenata de du samegalaj reĝoj, nome Karlo kaj lia frato Karlomano. Kiel antaŭe oni konsideris distingajn jurisdikciojn. Karlo ricevis la originan parton de Pepino kiel Majordomo: la eksteraj partoj de la regno bordaj al maro, nome Neŭstrio, okcidenta Akvitanio, kaj la nordaj partoj de Aŭstrazio; dum Karlomano ricevis la iaman parton de sia onklo, nome la internajn partojn: suda Aŭstrazio, Septimanio, orienta Akvitanio, Burgonjo, Provenco, kaj Ŝvabio, nome teroj borde al Italio. La demando ĉu tiuj jurisdikcioj estis kunecaj partoj revenantaj al la alia frato kaze de morto de unu el ili aŭ estis hereditaj propre pasataj al la descendantoj de la mortunta frato neniam estis definitive decidita de la Frankoj. Tiu afero ripete aperos dum la venontaj jardekoj ĝis la pranepoj de Karlomagno kreis distingajn suverenajn regnojn.
Akvitanio
Heredo de la landoj iam sub romia juro (ius aŭ iustitia) reprezentis ne nur transmito de posedaĵoj kaj privilegioj sed ankaŭ la altiĝo kaj devoj ligitaj al la heredo. Pepino je sia morto estis en procezo konstrui imperion, nome malfacila tasko: "'Tiam, konstrui regnon el agregaĵo de malgrandaj ŝtatoj estis per si mem de ne granda malfacilo ... Sed teni la ŝtaton netuŝite post esti formita estis kolosa tasko ... Ĉiuj el la minoraj ŝtatoj ... havis sian malgrandan suverenecon ... kiu ... donis al si ĉefe por ... luktadi, rabadi kaj piratadi.'"
Akvitanio sub Romio estis estinta en suda Gaŭlio, romiigita kaj parolanta unu el la latinidaj lingvoj. Simile Hispanio estis estinta loĝata de popoloj kiuj parolis variajn lingvojn, kiaj la kelta, sed tiu areo estis tiam loĝata preskaŭ entute de parolantoj de latinida lingvaro, almenaŭ en la norda duono de la duoninsulo. Inter Akvitanio kaj Hispanio estis la Euskaldunak, latinigitaj al Vaskonoj, aŭ Eŭskoj, loĝantaj en Vaskio, Vaskonio, kiu etendis, laŭ la distribuado de lokonomoj atribueblaj al Baskoj, plej dense en okcidentaj Pireneoj sed ankaŭ tiom for sude kiom ĝis supra rivero Ebro en Hispanio kaj tiom for norde kiom ĝis la rivero Garono en Francio. La franca nomo, Gaskonio, derivas el Vaskonio. La romianoj neniam sukcesis entute subteni Vaskonion. Tio kion ili faris estis meti en la ĉefaj urboj de la regiono legiojn de la romia armeo valoraj pro ties luktemaj kapabloj. La limo kun Akvitanio estis Tuluzo.
Ĉirkaŭ 660 la Duklando Vaskonio kuniĝis al la Duklando Akvitanio por formi ununuran regnon sub Felikso de Akvitanio, reganta el Tuluzo. Tio estis kuna regno kun 28-jaraĝa vaska reĝo, Lupo la 1-a aŭ Lupus. Tiu regno estis suverena kaj sendependa. Unuflanke Vaskonio evitis predadon iĝante ludanto en la kampo de eŭropa politiko. Aliflanke ĉiaj aranĝoj faritaj de Felikso kun la malfortiĝintaj Merovidoj estis nuligitaj kaj eksvalidaj. Post la morto de Felikso en 670 la kuneca propraĵo de la reĝeco venis entute al Lupus. Ĉar la Baskoj ne havis leĝojn de kuneca heredo, sed male praktikis la rajtojn de unuenaskiteco, Lupus fakte fondis heredan dinastion de Baskaj reĝoj de etendigita Akvitanio.
Akiro de Akvitanio fare de la Karolidoj
La latinlingvaj kronikoj pri la fino de la Hispania regno de Visigotoj estas ege fuŝaj kaj kontraŭdiraj. La islamaj fontoj, tamen, prezentas pli koheran rigardon, kiel ĉe Ta'riĥ iftitah al-Andalus ("Historio de la konkero de al-Andalus") de Ibn al-Kutija (nomo kiu signifas "la filo de la Gota virino," reference al nepino de la lasta reĝo de la tuta Visigota Hispanio, kiu edziĝis al islamano). Ibn al-Kutija, kiu havis alian, multe pli longan nomon, devis esti fida je iu grado al familia parola tradicio.
Laŭ Ibn al-Kutija, la lasta Visigota reĝo de unuigita Hispanio mortis antaŭ liaj tri filoj, nome Almundo, Romulo, kaj Ardabasto, atingis maturecon. Ties patrino estis regentino ĉe Toledo, sed Rodrigo, armea stabestro, estris ribelon, kaj kaptis Kordovon. El ĉiaj eblaj rezultoj, li elektis trudi kunecan regadon super distingaj jurisdikcioj al ties veraj heredantoj. Pruvo de iela divido estas la distribuado de moneroj stampitaj laŭ la nomo de ĉiu reĝo kaj la propra listo de reĝoj. Vitizo estis sukcedita de Rodrigo, kiu reĝis dum sep kaj duona jaroj, sekve de iu Aĥila (Akila), kiu reĝis tri kaj duonan jarojn. Se la regado de ambaŭ finis per la invado de la islamanoj, tiam Rodrigo ŝajne reĝis kelkajn jarojn antaŭ la matureco de Aĥila. La regno de tiu lasta estus plej verŝajne nordorienta, dum Rodrigo ŝajne regis la ceteron, ĉefe Portugalion.
La islamanoj trapasis la montojn por postuli la Septimanion de Ardo, nur por trafi la vaskan dinastion de Akvitanio, ĉiam aliancanoj de la Gotoj. Odo la Granda de Akvitanio estis dekomence venka ĉe la Batalo de Tuluzo en 721. La islamaj trupoj laŭgrade amasiĝis en Septimanio kaj en 732 avancis al Vaskonio, kaj Odo estis venkita ĉe la Batalo de la Rivero Garono. Ili kaptis Bordozon kaj estis avancintaj al Tours kiam Odo, senpova haltigi ilin, alvokis sian malamikegon, Karlo Martel, majordomo de la Frankoj. En unu el la unuaj famaj marŝoj pri kiuj la karolidaj reĝoj famiĝis, Karlo kaj lia armeo aperis survoje de la islamanoj inter Tours kaj Poitiers, kaj en la Batalo de Tours solvis la aferon de la islama avanco al Eŭropo. La maŭroj estis venkitaj tiom definitive, ke ili retiriĝis trans la montoj Pireneoj, kaj neniam revenis, lasante Septimanion kiel parto de Francio. Odo devis pri tio pagi la prezon de sia aliĝo al la regno de Karlo, nome decido kiu estis malagrabla kaj por li kaj por liaj heredantoj.
Post la morto de lia filo, Hunaldo alianciĝis kun la libera Lombardio. Tamen, Odo estis ambigue lasinta la regnon kunece al siaj du filoj, Hunaldo kaj Hatto. Tiu lasta, fidela al Francio, nune militiris kontraŭ sia frato pro la tuta posedo. Venkinta, Hunaldo blindigis kaj enprizonigis sian fraton, sed li suferis konsciencriproĉojn kaj eniris en eklezio kiel monaĥo pentita laŭ la karolidaj fontoj. Lia filo Vaifro frue prenis heredon, iĝis duko de Akvitanio, kaj ratifis la aliancon kun Lombardio. Vaifro decidis honori ĝin, ripetante la decidon de sia patro, kion li justigis asertante, ke ĉiu ajn interkonsento kun Karlo Martel senvalidiĝis post la morto de Martel. Kiam Akvitanio iĝis tiam heredo de Pepino, la juna Karlo, forpelis Vaifron, kiu povis nur fari gerilan militon, kaj ekzekutis lin.
Inter la trupoj de la Franka Armeo estis anoj el Bavario sub Tasilo la 3-a (Duko de Bavario), nome el Agilulfidoj, hereda Bavaria reĝa familio. Grifo estis instalinta sin kiel Duko de Bavario, sed Pepino anstataŭis lin per membro de la reĝa familio ankoraŭ infano, nome Tasilo, kies protektanto li iĝis post la morto de lia patro. La fideleco de Agilulfidoj estis ĉiam pridisputita, sed Pepino petis nombrajn ĵurojn el Tasilo. Tamen, tiu lasta edziĝis al Liutperga, filino de Desiderio, reĝo de Lombardio. Je problema momento enmilite Tasilo kun ĉiuj siaj bavaroj lasis la batalkmapon. For el atingo de Pepino, li malakceptis ĉiajn fidelojn al Francio. Pepino ne povis reagi ĉar li malsaniĝis kaj post kelkaj semajnoj post la ekzekuto de Vaifro li mem mortis.
La unua evento de la regado de la fratoj estis ribelo de Akvitanoj kaj Gaskonoj, en 769, en tiu teritorio disigita inter la du reĝoj. Unu jaron antaŭe, Pepino estis finfine venkinta super Vaifro, Duko de Akvitanio, post detrua, dekjara milito kontraŭ Akvitanio. Tiam, iu Hunaldo (ŝajne alia ol Hunaldo la duko) kondukis la Akvitanojn tiom for norde kiom ĝis Angulemo. Karlo kuniĝis al Karloman, sed tiu malakceptis partopreni kaj revenis al Burgonjo. Karlo militiris kondukante sian armeon al Bordozo, kie li setlis fortikaĵon ĉe Fronsac. Hunaldo estis devigita foriri al la kortego de la Duko Lupo la 2-a de Gaskonio. Lupo, time de Karlo, redonis Hunaldon ŝanĝe al paco, kaj li estis metita en monaĥejo. Ankaŭ Gaskonaj senjoroj kapitulacis, kaj Akvitanio kaj Gaskonio estis finfine tute submetitaj al la Frankoj.
La fratoj havis mezvarmajn rilatojn kun helpo de sia patrino Bertrada, sed en 770 Karlo subskribis traktaton kun la Duko Tasilo la 3-a de Bavario kaj edziĝis kun lombarda princino (komune konata nune kiel Desiderata), filino de la reĝo Desiderio, por ĉirkaŭi Karlomanon per siaj propraj aliancanoj. Kvankam la Papo Stefano la 3-a kontraŭis tiun geedziĝon kun la lombarda princino, li tuj malmulte timis pri Franka-Lombarda alianco.
Malpli ol unu jaron post sia geedziĝo, Karlomagno repudiis Desiderata kaj tuj edziĝis al 13-jaraĝa svabia nome Hildegard. La repudiita Desiderata revenis al la kortego de sia patro ĉe Pavio. Ŝia patro koleriĝis, kaj klopodis alianciĝi kun Karlomano por venki super Karlo. Antaŭ malfermo de milito tamen Karlomano mortis la 5an de Decembro 771, ŝajne pro naturaj kaŭzoj. La vidvino de Karlomano, nome Gerberga, foriris al la kortego de Desiderio en Lombardio kun siaj filoj por protektado.
Italiaj kampanjoj
Post la morto de sia frato Karlomano (771), Karlomagno regis sole. Li venkis la lombardojn kaj dominis la nordon de Italio (774). Tiu milito klare montris, kiom la povo de la frankaj reĝoj progresis de Pipino la Malgranda al lia filio: Pipino jam intervenis en Italio kontraŭ la Lombardoj, kiuj minacis la papon; ilia reĝlando, kiel ĉiuj fonditaj de la Ĝermanoj, estis tre malforta kaj energia ago povus facili ĝin detrui; sed Pipino ne havis sufiĉe da aŭtoritato sur siaj soldatoj. Venkite, la Lombardoj enfermiĝis en Pavio (sufiĉe montras ilian malgrandan nombron tio, ke unu sola urbo kapablis enteni ilin tute); venis la malbona sezono; tiam la armeanoj de Pipino la Malgranda postulis reveni hejmen kaj ilia reĝo ne povis devigi ilin resti. Li subskribis haste ian traktaton kun la Lombardoj, kiuj sin devontigis fari, kion li deziras, ja decidinte forgesi la promeson.
Kiam siavice Karolo la Granda venis en Italion kontraŭ la Lombardoj, ili rekomencis la saman strategion, sed tiufoje la Frankoj sieĝis Pavion kaj restis eĉ dum la vintro. Rezisti ne plu eblis; la Lombardoj kapitulacis kaj ilia reĝlando malaperis por ĉiam. Teorie ĝi daŭris, kun nura ŝanĝo de reĝo (Karolo la Granda aldonis al siaj titoloj la titolon «reĝo de la Lombardoj»). Fakte ĝi estis aneksita.
Reĝo
Karlomagno kreis la reĝlandon de Akvitanio, venkis la lombardojn, dominis la nordon de Italio (774), sturmis Bavarion, enkorpigis Saksion (799), kaj submetis la Frisojn (785), la avarojn de Panonio (796) kaj la saksojn (804), kun pli ol tridek jaroj da batalado. Post malsukcesi en la venko de islama Iberio, li kreis zonon de sekureco sude de la Pireneoj, la Hispana Marko (Marca Hispanica); simile li fondis okcidente la Markion de Bretonio (789-790).
Imperiestro
Tiom da potenco kuraĝigis lin por revivigi la Romian Imperion de Okcidento. La papo lin kronis kiel romian imperiestron (25-a de decembro de 800 en Romo), kreante la Sanktan Romian Imperion, samnivela ol Bizancio kaj la Kaliflando de Bagdado. Page, li prestiĝigis la papon kiel estro de eklezio kontraŭ bizancaj patriarĥoj. El Aĥeno li kontrolis la administradon de la imperio sendante duopojn el po unu nobelo kaj po unu episkopo. Kleraj eklezianoj permesis malsimplan regadon trans ligojn de barbara tribo. Inspiranto de kultura renaskiĝo, li kreis palacan lernejon. Li plimultigis la artlaborejojn en la monaĥejoj, zorgis la evoluon de Kristanismo kaj savis la komercajn kontaktojn kun orienta Mediteraneo. En 813 li kronigis sian filon Ludoviko la Pia, komencante la dinastion Karolidoj.
Posta efiko
Mezepokaj eŭropanoj taksis lin kavalira modelo, unu el la Naŭ Prodoj, kaj verkis epopearon pri agoj liaj kaj de liaj kavaliroj (la Dekdu Pajroj de Francio).
En la slavaj lingvoj lia nomo fariĝis bazo por la esprimo "reĝo" (ruse koroľ, pole król, ĉeĥe kaj slovake král, serba-kroata kralj ktp.). Komparu "cezaro".
Laŭ li estas nomata la Premio de Karolo, kiun oni en la germana urbo Aachen donas ĉiujare al persono, kiu antaŭenigis la eŭropan unuiĝon.
Kelkaj historiistoj dubas, ke Karolo iam ekzistis. Laŭ ili "Karolo la Falsigita" estas nur ĉarma legendo.
Altarero de Paumgartner
En 1616 la pentraĵo estis aĉetita de Maksimiliano la 1-a, Elektisto de Bavario kaj portata al Munkeno. Tie ĝi estis ŝanĝita por kongrui kun la gustoj de la 17a jarcento. Tio konsistis en aldono de kaskoj, ĉevaloj, kaj pejzaĝaj fonoj al la portretoj de sanktuloj kaj pentrado super la malgrandaj figuroj de donacintoj en la centra panelo. Tiuj plibeligoj estis forigitaj fare de restaŭristoj en 1903.
La 20an de aprilo 1988, la Altarero de Paumgartner estis unu el la tri pentraĵoj de la Malnova Pinakoteko, kiuj estis atakitaj per koncentrita sulfata acido fare de la seria artovandalo Hans-Joachim Bohlmann. Nu, ĝi suferis almenaŭ 12 milionoj da usonaj dolaroj pro damaĝo. Post 21 jaroj de restaŭrado, ĝi revenis al ekspoziciado en 2010.
6300 Hosamu
6300 Hosamu estas asteroido de la ekstera asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Tsutomu Hioki kaj Nobuhiro Kawasato elde Okutama (distrikto de Tokio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Osamu Hioki, elektronika inĝeniero kaj kamarado de la unua malkovrinto en la astronomia klubo de ilia altlernejo.
Konstanca la 1-a (Sicilio)
Konstanca de Sicilio, de la familio Hauteville (naskiĝis la 2-an de novembro 1154, mortis en 1198) estis la filino postmorta de la normanda reĝo Roĝero la 2-a de Sicilio, kiu mortis en februaro de 1154. Ŝi estis reĝino de Sicilio (pro propra rajto) kaj romgermana imperiestrino (pro geedzeco).
Fajroestingilo
Fajroestingilo (fajrestingilo, estingilo) estas portebla malgranda estingoaparato kun maksimuma pezo de 20kg. Ĝi servas estingi malgrandajn fajrojn; entenas estingaĵon kaj havas internan premon.
La unua versio de la moderna fajroestingilo estis inventita fare de kapitano George William Manby en 1819, Britio.
Fundamenta teoremo pri homomorfioj
En abstrakta algebro, por pluraj algebraj strukturoj, la fundamenta teoremo pri homomorfioj rilatigas la strukturon de du objektoj inter kiuj homomorfio ekzistas, kaj de la kerno kaj bildo de la homomorfio.
Por grupoj, la teoremo konstatas:
Ĉi tiu estas tre simila al la unua izomorfia teoremo.
Aliaj versioj
Similaj teoremoj estas validaj por monoidoj, vektoraj spacoj, moduloj, kaj ringoj.
Epifito
Epifito (greke : epi = sur, super; phyton = planto) aŭ sursidanta planto, estas planto kiu kreskas ne-parazite sur alia planto. Epifito kelkfoje estas nomata aera planto ĉar ĝi ne radikiĝas en la grundo. Tamen la termino epifito aplikiĝas kaj al embriofitoj kaj al akvaj plantoj. Surtere plejofte arboj servas substrate por epifitoj, dum akvaj epifitoj, kiel algoj, kreskas sur aliaj akvaj plantoj. La portanta planto oni ankaŭ nomas forofito ( greke : phoron = portanto ).
Epifito estas unu el la plantaj vivoformoj laŭ Raunkiær.