cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plaisir
Demografio
Plaisir estas la 7-a komunumo de Yvelines laŭ sia loĝantaro, estimata je ĉirkaŭ 32 000 loĝantoj dum la prikalkuloj ekde 2004.
La loĝantoj formas loĝantaron junan kaj aktivan: 30 % el la loĝantoj jaraĝas malpli ol 19 jaroj kaj la elcento de senlaboreco estas nur je 8.2% kun pli ol 50% da aktivuloj.
Suba figuro montras la evoluo de la loĝantoj (fonto: INSEE).
Naturmedio
Por instigi la urbanojn pliigi kaj konservi tiun emon, la komunumo organizas ĉiujare la « konkurson de la ĝardenoj kaj balkonoj florataj »
Tagaloga lingvo
Fokuso
La fokuso en la frazo ludas gravan rolon en la Tagaloga kaj la verbo ŝanĝiĝas laŭ tiu. La fokuso povas esti sur la aktoro, objekto, loko, profitanto, aŭ instrumento. La fokusa indikilo estas kaj la malfokusa indikilo estas <ng> prononcata /naŋ/. La plej oftaj fokusoj estas la aktoro kaj la objekto. La vortetoj kaj <ng> povas esti tradukataj kiel <la>, sed tiu ne estas preciza.
<Nagsulát ang batà ng aklát.> [aktoro]
(Skribis la junulo la libron.)
<Sinulat ng batà ang aklát.> [objekto]
<Sinulatan ng batà ang aklát.> [loko]
(Skribis la junulo en la libro.)
<Ipinagsulat ng batà ang iná.> [profitanto]
(Skribis la junulo por la patrino.)
<Ipinangsulat ng batà ang lapis.> [instrumento]
(Skribis la junulo per la krajono.)
Verbo
La Tagaloga verbo ŝanĝiĝas laŭ la aspekto anstataŭ laŭ la tenso.
Stataj priskriboj
Estas interese rimarki, ke frazoj, kiuj ampleksas statajn priskribojn, estas esence sentempaj. Aldonitaj adverboj povus indiki la tempon. Adjektivo povas agi kiel pseŭdoverbo.
Bastrop (rezervujo)
Bastrop estas rezervujo sur rivereto Spicer en baseno de rivero Kolorado (Teksaso) je 3 mejloj (5 km) nordoriente de urbo Bastrop en centra kantono Bastrop en la ŝtato Teksaso de Usono.
Tagaloga lingvo
Stataj priskriboj
<Malakí ang punò.>
[Granda la arbo.]
(La arbo estis/estas/estos granda.)
<Ang punò ay malakí.>
[La arbo granda.]
<Noón malakí ang punò.>
(Antaŭe la arbo estis granda.)
<Ang punò ay malakí ngayón.>
[La arbo granda nun.]
(La arbo estas nun granda.)
<Berde ang ibon.>
[Verda la birdo.]
(La birdo estis/estas/estos verda.)
Malfokusaj
<Kinain ko ang litsón.>
(Manĝis mi la rostporkaĵon.)
(Manĝis li aŭ ŝi la fiŝon.)
<Kinain niyá ang isdâ.>
<Kinain nilá ang litsón.>
(Manĝis ili la rostporkaĵon.)
<Kumain kayó ng isdâ.>
(Manĝis vi la fiŝon.)
<Ipinakakain kayó ng isdâ ni Carlo.>
<Gusto niyá ang pagsúsulát.>
(Ŝatas li aŭ ŝi la skribadon.)
Por montri ĝentilecon al dua singulara persono, kiu estas pli aĝa aŭ respektata, la uzo de la dua plurala persono pli taŭgas (<kayó> / <ninyó>). La malfokusaj pronomoj ankaŭ povas esprimi la posesivon (postsubstantivan).
<Kumain kayó ng isdâ nilá.>
(Manĝis vi la fiŝon ilian.)
<Kinain ko ang isdâ mo.>
(Manĝis vi la rizkukon ilian.)
<Ikáw ay kumain ng suman nilá.>
(Vi manĝis la rizkukon ilian.)
<Kumain ka ng suman nilá.>
<Magandá ka.>
(Bela estas vi.)
Lago Bryan
Bryan estas elektrocentrala malvarmiga rezervujo en departemento Brazos, je 5 mejloj (8 km) okcidente de Bryan (Teksaso, Usono).
Tagaloga lingvo
Malfokusaj
<Ikáw ay magandá.>
(Vi estas bela.)
Prepoziciaj
<Kumain kayó ng kaniláng suman sa atin.>
(Manĝis vi ilian rizkukon ĉe ni.)
<Kinain ko ang iyong suman dahil sa kanilá.>
(Manĝis mi vian rizkukon pro ili.)
<Kinain namin ang iyong suman para sa kanilá.>
(Manĝis ni vian rizkukon por ili.)
Nombro
La nuda substantivo per ĝi mem ne indikas nombron.
<Lumipád ang ibon.>
(La birdo [aŭ birdoj] flugis.)
La plurala indikilo difine indikas la pluralon.
<Lumipád ang mga ibon.>
(La birdoj flugis.)
Alfabeto
La Tagaloga antaŭ 1987 (Pilipino) havis 20 literojn. Ĝi havas simplan sonsistemon kaj havas foneman ortografion. Tiuj literoj rilatas al la fonemoj /a b k d e g h i l m n ŋ o p r s t u w j/. Kelkaj fremdaj fonemoj ekzistas kiel en la vortoj /dʒip/ (ĵipo) kaj /tʃi.ˈne.las/ (pantofloj). La grafemo <dy> mapumas al /dʒ/, la grafemo <ts> al /tʃ/, kaj la grafemo <sy> al /ʃ/. Sed, la vortoj (tie), <tiyán> (stomako), kaj <siyá> (li/ŝi) rapidparole mapumas al /dʒan/, /tʃan/, kaj /ʃa/, laŭvice. Ekzistas aliaj tiaj vortoj kune kun tiaj grafemoj; ekzemple, /dik.ʃo.ˈnar.jo/.
En bazlernejo, la nomoj de la literoj de Pilipino estis <a ba ka da e ga ha i la ma na nga o pa ra sa ta u wa ya>.
La Tagaloga ekde 1987 (Filipino) havas 28 literojn. En bazlernejo, la nomoj de la literoj proksimume sonas kiel en la Angla /ej bi si di i ef.../, sed ja 'Ñ' estas /ˈen.je/ kaj 'Ng' estas /ˈen.ˈdʒi/.
Supersignoj
La akcento en la Tagaloga, malsame kiel en la Indonezia, estas neregula. Akcentaj indikiloj kiel supersignoj estas nedevigaj, plej ofte ne uzataj. Bonaj vortaroj devas havi la supersignojn. Estas tri supersignoj uzataj:
0. Kiam ne estas supersigno [malumay], la akcento estas antaŭlasta:
/kɔ.ʔɛk.sis.ˈtɛn.tɛ/ (kunekzistanta)
/tam.ˈbu.san/ (balkono)
<matá> /ma.ˈta/ (okulo)
<índibidwalísmo> /ˈʔin.di.bid.wa.ˈlis.mɔ/ (individuismo)
2. La maldekstrakorna supersigno [malumì] estas uzata vortfine kaj indikas ke la akcento estas antaŭlasta kaj la lasta vokalo finiĝas per la glotŝtopo /ʔ/:
<dilà> /ˈdi.laʔ/ (lango)
<dalirì> /da.ˈli.riʔ/ (fingro)
3. La cirkumfleksa supersigno [maragsâ] estas uzata vortfine kaj indikas ke la akcento estas lasta kaj la lasta vokalo finiĝas per la glotŝtopo /ʔ/:
<mukhâ> /muk.ˈhaʔ/ (vizaĝo)
<bintî> /bin.ˈtiʔ/ (suro)
Inter vokaloj kaj antaŭ vortkomencaj vokaloj, oni kutime metas glotŝtopon /ʔ/:
/ˈpa.ʔa/ (piedo)
/ˈta.ʔɔ/ (persono)
<ilóng> /ʔi.ˈlɔŋ/ (nazo)
La fonemo /ŋ/ povas komenci vorton: /ˈŋi.pin/ (dento).
La neakcentata /i/ ofte sonas kiel [ɪ] kaj la neakcentata /u/ ofte sonas kiel [ʊ]. Ili sonas kiel en la Anglaj vortoj kaj.
Ekzemplo de kompletaj frazoj
<Lumulutang ang kanyáng gintóng buhók sa hangin ng tag-init.>
(Flosas lia ora hararo en la somera vento.)
<Tinapos niyá ang paghahanáp ng mga perlas.>
(Li finis sian serĉon por perloj.)
<Hindî nawáwalán ng tubig ang aming nayon.>
(Ne mankas akvo ĉe nia vilaĝo.)
<ng> kaj
La vorto <ng> estas ofta mallongiĝo prononcata /naŋ/ kaj estas la ergativa aŭ genitiva indikilo. La vorto estas ofta mallongiĝo prononcata /ma'ŋa/ kaj estas la plurala indikilo.
Kaĥovka (rezervujo)
La rezervujo estas 240 km longa, ĝis 23 km larĝa kaj havas averaĝan profundon de 8,4 metroj (la profundo varias de 3 al 26 m). La akva volumeno estas 18,2 km³. Ĝi estas ĉefe uzata por liveri akvon por akvaj elektrocentraloj, por irigaciaj sistemoj Krasnoznamianka kaj Kaĥovka, por industriaj celoj, purakvaj fiŝaj bienoj, por la Nordo Krimea kanalo kaj por la kanalo Dnepro-Kryvyi Rih. Kun ĝia kreado estis kreita profunda akva vojo, permesanta al profundaj maraj ŝipoj navigi supren laŭ Dnepro.
Tagaloga lingvo
<ng> kaj
La vorto estas homonimo de <ng> kaj uziĝas en kiamaj esprimoj, kiomaj esprimoj, adverbaj esprimoj, kaj duoblaj esprimoj, kiel en <takbó nang takbó> ("kuranta kaj kuranta"). La vorto uziĝas ankaŭ en konektaĵo de <na> kaj <ng>, kiel en <Sobra nang pagkain ang pista> ("Jam troas la manĝaĵo ĉe la festo").
Historio
La historio de la Filipina kiel la nacia lingvo ampleksas multajn jardekojn. La Nacia Lingva Instituto stariĝis la 13an de novembro de 1936 sekve al la Komunuma Akto Numero 184 por la studado pri la Filipinaj lingvoj por evoluigi kaj adopti komunan nacian lingvon bazotan sur unu el ekzistantaj indiĝenaj lingvoj. Tio necesigis la studadon pri ĉiuj indiĝenaj lingvoj parolitaj de pli ol duonmiliono da Filipinanoj kaj la elekton de lingvo kiel la bazo de la nacia lingvo. En 1937 la Instituto rekomendis la Tagalogan kaj eldonis gramatikon kaj vortaron. En 1959 la Departemento de Eduko nomis la Tagalog-bazitan lingvon "Pilipino" kaj ekdisvastigis ĝin. Estas multaj novaj vortoj kreitaj el malnovaj radikoj. Pilipino kaj la Angla restis kiel oficialaj lingvoj. En la 1970aj jaroj, Pilipino enkondukiĝis kiel la lingvo de edukado kune kun la Angla.
La nova alfabeto de Filipino havas 28 literojn; Pilipino havas nur 20. Esence la nova alfabeto estas la sama kiel la Angla kun du aldonitaj literoj, 'Ng' kaj la Hispana 'Ñ'. Tio estas:
Filipinojn koloniis dufoje Okcidentanoj. Filipinojn koloniis la Hispanoj dum 333 jaroj ekde la 16a jarcento. Post la Hispana-Usona Milito kaj ekde 1898 Filipinojn administris Usono. En 1946 Filipinoj gajnis sendependecon. Pro tiu kialo la aktuala parolado de Filipinanoj havas multajn pruntvortojn el la Hispana kaj la Angla.
La tipa Tagaloga frazo <Asúl ang kotse ko> signifas <Mia aŭtomobilo estas blua>; venas el la Hispana (aŭtomobilo) kaj <asúl> venas el la Hispana (blua). Se Filipinojn koloniis la Hispanoj dum pli ol 300 jaroj, kial Filipinanoj ne parolas la Hispanan? Fakte nuntempe malmultaj Filipinanoj parolas flue la Hispanan. Malsame kiel en Meksiko, la Hispanaj monaĥoj ĝenerale ne instruis sian lingvon al la indiĝenoj por ke ili pli bone regu ilin, kaj malpermesis aliron al gravaj institucioj kiel al la Eklezio. Ankaŭ malsame kiel en Meksiko, malmultaj Hispanoj vivis efektive en Filipinoj. Grade, antaŭ la alveno de Usonanoj, la Hispana ja disvastiĝis ĝenerale. Sed aldonendas, ke kiam la Usonanoj alvenis, la novaj koloniistoj trudis aktive la Anglan al la indiĝenoj. Krome, ekzistas Hispanbazita kreolaĵo, la Ĉavakana, kiun parolas ĉirkaŭ trionmiliono da Filipinanoj.
Kiam alvenis la Hispanoj, ili enkondukis la Roman alfabeton al la indiĝenoj. Nuntempe ĉiuj ĉefaj Filipinaj lingvoj skribiĝas per la Romaj literoj. Antaŭe estis antikva indiĝena skribsistemo, kiu nomiĝas "Baybayin". En 1604 Jezuita historiisto, Pedro Ĉirino, skribis en dokumento Relación de las Islas filipinas, ke inter la insulanoj skribado kaj legado estis popularaj je Baybayin. Baybayin ampleksas seriojn da silaboj; efektive ĝi ne estas alfabeto, sed silabaro. Ekzemple, simbolo, kiu aspektas kiel inversa koro sonas kiel /ba/; kiam estas punkto super tiu, ĝi sonas kiel /bi/; kiam estas punkto sub tiu, ĝi sonas kiel /bu/. Antaŭe la Tagaloga estis esence trivokala.
Tio estis la pasinteco de la Tagaloga. Pri la estonteco, kio estos? Nuntempe la influo de la Angla regas. En Manilo oni aŭdas familiaran lingvon, kiun oni nomas "Taglish" (Tagangla). Ĝi estas kunfandiĝo de la Tagaloga kaj la Angla. Multaj sentas, ke la Tagangla estas lingvaĉo. Teknike, ĝi estas kodŝaltado. Ekzemplo de tio kun la Anglaj vortoj kursivaj estas: < By the way, may klase ako bukas. In fact, busy ako buong araw. Puwede bang magkita tayo next week? > (Parenteze, mi havos klason morgaŭ. Fakte, mi estos okupata la tutan tagon. Ĉu ni povas kunveni la venontan semajnon?) En amaskomunikiloj oni aŭdas kaj legas la Taganglan. Malgraŭ la registaraj politikoj pri lingva uzo de Pilipino aŭ Filipino, la Tagangla regas, speciale en la Manila regiono, sed malpli en aliaj lokoj. Oni rimarkas, ke en Tagalogaj provincoj ekster la Manila regiono, la lingvaĵo estas malpli miksata kun Anglaj vortoj. La Tagangla estas plejparte konversacia kaj ne taŭgas por verki seriozaĵojn kiel oficialajn kaj teknikajn dokumentojn.
Tajlandanoj rigardas Holivudajn filmojn kun Tajaj subtitoloj. Indonezianoj rigardas Holivudajn filmojn kun Indoneziaj subtitoloj. Sed Filipinanoj rigardas Holivudajn filmojn sen subtitoloj en sia lingvo. Fakte, pri la Angla mem, pli da 50% da Filipinanoj konstatas, ke ili scipovas ĝin. Sed tiu procento verŝajne reduktiĝos en la estonteco... Pli kaj pli da la Tagaloga, la Filipina, enkondukiĝas en ĉiuj niveloj de la lernejoj. Aldonendas, ke multaj kvalifikitaj geinstruistoj de la Angla forflugas el la lando al aliaj landoj pro pli altaj salajroj.
Pli kaj pli da televidprogramoj estas en la Filipina, ne en la Angla. Pli kaj pli la amaskomunikiloj Filipiniĝas. En la 1970aj jaroj, geknaboj spektis animaciojn aŭ kartunojn en la Angla, sed nun animacioj sonduobliĝas per la Filipina eĉ el Japanio aŭ aliloke, same kiel tagdramoj el Latinameriko kaj Orientazio.
Eble estonte malpli da Filipinanoj estos fluaj parolantoj de la Angla. En sia serĉo por nacia identeco, la Filipinanoj sentas, ke la Filipina pli gravas al ili. Kaj estas dilemoj. La Angla estos ankoraŭ grava kiel interkomunikilo kun la ekstera mondo. Aldonendas, ke la Manilocentra Tagalogcentra lingva politiko sentiĝas de kelkaj ne-Tagalogoj kiel speco de nova koloniismo, pro kiu aliaj Filipinaj lingvoj paŝon post paŝo elpuŝiĝos. Tamen, multaj Filipinanoj, inkluzive de ne-Tagalogoj, sentas, ke ili vere bezonas nacian lingvon. Fakte, estas sekure por diri, ke praktike ĉiuj junaj Filipinanoj, la nova generacio, scipovas la Filipinan. En Filipinoj, la gepatralingvanoj kaj dualingvanoj de la Tagaloga nombras proksimume 100 milionojn. Kaj multaj aliaj parolas ĝin tutmonde.
Pruntvortoj
El la angla aŭ el aliaj lingvoj, kutime ekzistas almenaŭ du etapojn por prunti vortojn en Filipinon (la Tagalogan). La lasta etapo tagalogigas la ortografion.
La konsisto de la vortprovizo de la Tagaloga estas 51,9% el la Originala Tagaloga kaj aliaj lingvoj Filipinaj, 13,33% el la Hispana, 10% el la Naŭatla, 10% el la Malaja, 6,66% el la Usonangla, 6,66% el lingvoj Ĉinaj, 1% el la Tamila kaj la Sanskrita, kaj 0.66% el la Araba.
Hispana influo
Ekzemploj el multo:
Gvidlinioj por la plibona Tagaloga
<Nime-mention ko sa kanyá ang document mong ibinigáy mo sa akin.>
Gvidlinioj por la kutima Tagaloga
<Ang mga kaibigan niya ay minamahal ang káibigán nila.>
<Nilagyan niya ng sukà ang kanyang kanin.> (La vorto malsamas de <sukà>.)
Pli ofte, la kunteksto malbezonigas supersignojn.
<"Aalis ka," sabi ni Juan.>
<Ang Isip ni Juan tungkol sa mga Bulaklak sa Pilipinas>
Skribado per la antikva Baybayin
La Baybayin skribiĝis de maldekstro al dekstro, de supro al malsupro. Kutime, ne ekzistis spacoj inter vortoj. Vertikala linio (|) aŭ du linioj (||) funkciis kiel la Okcidenta komo aŭ punkto aŭ kiel ofte apartigilo de nepredikteblaj aroj da vortoj. Dum antikvaj tempoj, intervortaj spacoj ne uziĝis (kiel nuntempe per la Taja lingvo), sed nuntempe estas kutime per la modernversia Baybayin. Nuntempe, la linio (|) uziĝas kiel komo aŭ poezia versoapartigilo. Nuntempe, la du linioj (||) uziĝas kiel frazfiniĝo aŭ paragraffiniĝo. Simple je la silabogramo, la punkta supersigno indikis la vokalon /i (e)/, kaj la punkta subsigno indikis la vokalon /u (o)/. La kruca subsigno ne ekzistis antaŭ la Hispana Erao. Ĝi nuligis la vokalon /a/ de la silabo. En 1620, la Hispana monaĥo Francisco López inventis ĝin. Antaŭ la Hispana Erao, silabfinan konsonanton oni ne prizorgis kaj ne skribis. Tio estis poezia aspekto de la antikva skribado originale. Ekzemple, originale, literojn enparenteze oni ne skribis: "Na(g)lalaro" (Ili ludas), "Kumakai(n)" (Ili manĝas), "Marami(ng) baga(y)" (Multaj aferoj), "Bula(k)la(k) doo(n)" (Floroj tie), kaj "Kaho(y) di(n)" (Ankaŭ ligno).
La Baybayin estas praido de la Brahmia skribmaniero, kiu estas praido de la Fenica skribmaniero el Mezoriento kaj Mediteraneo.
Cival
Cival estas la nomo de antikva majaa urbo en Gvatemalo (Mezameriko). Ĝi estis unu el la plej grandaj majaurboj; oni taksas la nombron de iamaj loĝantoj je ĉirkaŭ 10.000.
La urbo estis retrovita kaj surmapigita nur en 1984 de Ian Graham; la elfosaĵoj sub gvido de D-ro Francisco Estrada-Belli ekis en 2001.
La plej alta konstruaĵo estas 27 metrojn alta ŝtuparpiramido. Ĝi estas ĉirkaŭita de temploj kaj placoj.
Oni daŭre elfosas en Cival.
Albert Szent-Györgyi
Nagyrápolti SZENT-GYÖRGYI Albert (naskiĝis la 16-an de septembro 1893 en Budapeŝto, Aŭstrio-Hungario (nun Hungario), mortis la 22-an de oktobro 1986 en Woods Hole, Masaĉuseco, Usono) – hungara biokemiisto, laŭreato de Nobel-premio pri medicino en 1937.
Li doktoriĝis en Universitato de Kembriĝo (1927), kie studis kiel stipendiulo de Fondaĵo Rockefeller. Li laboris en Instituto de Tropika Higieno en Hamburgo, poste en Instituto de Fiziologio en nederlanda Groningen. Li estis profesoro de Universitato en Szeged (1931-1945), poste ne Budapeŝto (ĝis 1947). Oni elektis lin al pluraj akademioj kaj sciencaj societoj. En 1947 foriris al Usono, kie iĝis profesoro en Universitato Princeton. En 1954 iĝis laŭreato de premio nome de Albert Lasker.
Li apartigis de fruktoj de la papriko kaj identigis vitaminon C (1933); malkovris vitaminon P (1936). Pruvis, ke adenozina trifosfato (ATP) estas necesa fonto de energio ebliganta muskolan kuntiron. Pro malkovroj pri biologia forbrulado, kaj precipe pro malkovro kaj priskribo de kemia strukturo de vitamino C (askorbata acido), ricevis en 1937 Nobel-premion pri medicino.
Vivo
Albert Szent-Györgyi naskiĝis en Hungario, en Budapeŝto en la jaro 1893. Li mortis en Usono en la jaro 1986, en sia 93-a jaro. Li komencis frekventi la Medicinistan Universitaton en Budapeŝto. Dume eksplodis la unua mondmilito, kaj li devis soldatiĝi, kaj agadi kiel medicinisto en la rusa fronto. Tie, per la risko de sia propra vivo, li sukcesis savi la vivon de pluraj soldatoj. Tial li estis honorigita per arĝenta medalo. Sed pro la teruraĵoj kaj sencelo de la milito, kaŝe li forlasis la batalojn, kaj daŭrigis la medicinistajn studojn en Pozsony (nun Bratislava en Slovakio). Tie li ricevis kuracistan diplomon, kaj eklaboris. Pro la postmilita pactraktato de Trianon li devis forlasi Bratislavon, kaj faris postdiplomajn studojn en Prago, Berlino, Hamburgo, Londono kaj Kembriĝo. Li komencis okupiĝi pri kemio kaj fiziologio, precipe pri oksidiĝo kaj reduktiĝo en vivaj organismoj. En Kembriĝo li fariĝis doktoro pri kemiaj sciencoj.
En 1930 li revenis en Hungarion, kaj en urbo Szeged, en la universitato li fariĝis katedrestra profesoro pri biokemio. Li sciis, ke la vitamino C, estis nur etkvante gajnebla el vivantaj organismoj, tial oni ne povis analizi ĝin. Sed li supozis, ke ĝi estas grava materio por la vivo. Tute hazarde li spertis, ke la vitamino estas produktebla el kapsiko. Okazis, ke la edzino pakis al li antaŭtagmezan manĝaĵon, kaj aldonis kapsikon. Li forgesis manĝi ĝin, kaj pro hazarda ideo li ekzamenis tiun. Kun miro li konstatis, ke ĝi enhavas multe da vitamino C. Tuj li dungis virinojn, kaj en la laboratorio ili produktis kelkajn kilogramojn da vitamino C. Jam eblis pli profunde ekzameni ĝin. En 1936 li malkovris ankaŭ la vitaminon P.
Pro la supraj laboroj, eltrovaĵoj, li ricevis Nobel-premion en 1937 pri medicinaj kaj fiziologiaj sciencoj. El inter la relative grand-nombraj hungar-devenaj Nobel-premiitoj, ĝis nun li estas la unusola, kiu ricevis tiun altan sciencan honorigon pro laboro, kiu estis farita en Hungario.
Li esperis, ke per la vitamino C estos kuracebla la skorbuto, kaj ĝenerale ĝi estas konvena por kreskigo de la forto-stato, kaj por preventi certajn epidemiajn malsanojn. (Estas interese, ke en tiuj regionoj de la Tero, kie regas eterna frosto, kaj ne ekzistas vegetaĵoj, la vitamino C estiĝas en la bestaj organismoj, pro la multjarmila adaptado. La vitaminon C science li nomis askorba acido. (C6 H8 O6)
Biogradsko
Biogradsko estas lago en municipo Kolašin, en norda Montenegro. Ĝi estas glacia lago, situanta sur monto Bjelasica, en nacia parko Biogradska Gora.
Albert Szent-Györgyi
Vivo
Baldaŭ venis la dua mondmilito. En tiu milito lia vivo estis vera aventur-romano. La hungara registaro sendis lin en Turkion por trakti kun la delegitoj de la Okcidenta Alianco, pri aparta armistico de Hungario. Sed germana spiono informiĝis pri tio, kaj Hitler persone ordonis aresti lin. Feliĉe per la helpo de la sveda ambasado li sukcesis fuĝi en regionon, kie jam estis la Ruĝa Armeo. Tiutempe li iĝis en bona rilato kun Sovetio, certe tial poste li estis la prezidanto de la Soveta-Hungara Amikeca Societo.
Biogradsko
Biograd situas en la koro de nacia parko Biogradska Gora, sur alto de 1094 m. Ĝi estas la plej granda kaj plej alloga lago el 7 glaciaj lagoj de la nacia parko. Ĝi havas areon de 228.500 m² kaj averaĝan profundon de 4,5 m.
Albert Szent-Györgyi
Vivo
Li komencis reorganizi la Sciencan Akademion, sed sen sukceso, pro la kontraŭstaro de certaj akademianoj. Tial li organizis apartan Natursciencan Akademion. Tamen la registaro kunigis la du akademiojn, kaj volis nomumi lin ties prezidanto. Li ne akceptis la postenon, sed proponis ke estu tiu la fama muzikscienculo, muzikinstruisto, komponisto Zoltán Kodály.
Biogradsko
La maksimuma profundo estas 12,1 m. La lago estas 870 m longa kaj 261 m larĝa. Ĝi estas plenigata de rivero Biograd, konstanta alfluanto, kaj de kelkaj torentoj. Ĝia elfluo estas Jezerstica.
Albert Szent-Györgyi
Vivo
La politika situacio en la ĉi tie elformiĝinta nova mondo ne plaĉis al li, tial li formigris en Usonon. Tie oni estigis por li Instituton de Esplorado pri Muskol-movo, en la kadro de la Marbiologia Instituto en Woods Hale. Li povis daŭrigi la esploradojn pri la biokemio de muskol-movoj. En tiu ĉi tereno li atingis gravajn rezultojn.
Poste li komencis okupiĝi pri la kancero. Por tio li havis gravan personan kialon, ja liaj edzino kaj filino mortis pro tiu terura malsano. En la esploro li serĉis novajn vojojn. Provis apliki siajn biofizikajn sciojn. (Jam en Szeged li kunlaboris kun la fiziko-profesoro Szalai.) Dum la estiĝo de vivaj organismoj ĉiun energio-nivelon de la protein-molekulo plenigis elektronoj, tial la proteino fariĝis izola. Sed la oksigeno kapablas oksidigi ĝin, ĝi forprenis elektronojn disde la proteino, la proteino fariĝis duonkonduktiva. Ĉesis la ekvilibra stato, el la neŭtralaj molekuloj estiĝis liberaj radikaloj, kiuj kapablas konstrui komplikajn strukturojn. La transpreno de elektronoj estas unu el la plej fundamentaj procezoj en la biologio. La vitamino C efikas ĉe la fundoj de la vivo; transportas la senvivan proteinon al vivanta stato. La kancero estas perturbo de la komplika regul-porocezo en la protein-molekuloj. Por pli efika esplorado pri kaŭzoj de la kancero estus bezonataj granda laboratorio, kun multaj kunlaborantoj. Sed por realigi tion li jam estis tro maljuna. Tamen kion li faris? Li konstruis „senmuran laboratorion”. Tio estis organizo de pluraj institutoj por komuna, unudirekta laboro.
Bafa
Bafa estas lago lokigita en sudokcidenta Turkio, parte en la randoj de distrikto Milas de provinco Muğla kaj parte (la norda parto) en distrikto Söke de provinco Aydın. La teritorio estis golfo de la Egea Maro dum la klasika periodo, ĝis kiam la pasejo al la maro estis fermita per la aluviaj masoj alportitaj de la rivero Menderes. La golfo, kaj poste la lago, estis nomata kiel Latmus en antikveco.
Albert Szent-Györgyi
Vivo
Szent-Györgyi estis granda ne nur kiel sciencisto, sed ankaŭ kiel homo. Li protestis kontraŭ la militoj, kaj okupiĝis pri sortoproblemoj de la homaro.
Li protestis kontraŭ la milito de Usono en Vjetnamo. Lia libro la „Freneza simio” (The Crazy Ape) apartenas al la plej bonaj kontraŭmilitaj libroj. Sed tiu ĉi libro okupiĝas ankaŭ pri aliaj problemoj de la homaro. La homaro nuntempe jam havas tiajn kaj tiom da armiloj, per kiu povus ekstermi la tutan homan specion. La plej grava demando estas, ĉu la homaro povos transvivi la agadojn de tiuj homoj, kies konduto estas pli proksima al tiu de freneza simio, ol normala homo.
La homo nuntempe atingis tian sciencan kaj teknikan scion, ke povus realigi por ĉiu senzorgan, feliĉan vivon. Sed samtempe fariĝis kapabla dum momento neniigi sin mem kiel tuton. La disdivido de materialaj rimedoj estas tute ne justa. Eĉ en la plej riĉaj landoj multaj malsatas, malvarmas, mortas pro facile kuraceblaj malsanoj. Se oni tutmonde rigardas la la aferon, preskaŭ duono de la homaro vivas en mizero, en malfavoraj cirkonstancoj. La riĉaj landoj gigantajn sumojn elspezas pro armado, per kiuj mondskale estus solveblaj la ekonomiaj problemoj. Kiel la homaro povis tamen ĝis nun ekzisti? Iliaj materiaj kaj spiritaj kapabloj estis malaltaj. Per bastonoj, ŝtonhakiloj, sagoj eblis neniigi nur malmulton, sed la malsanoj grandparte pereigis ĉefe la novnaskitojn, tiamaniere restis por unu homo granda spaco.
La pluvivo de ĉiu vivulo dependas de tio, kiugrade ĝi povas adaptiĝi al la cirkonstancoj ĉirkaŭ ĝi. La vivuloj, ankaŭ la homoj, vivis en la origina naturo. Ili devis ĉiutage zorgi, ke iamaniere akiru la nutraĵon, la ŝirmon kontraŭ la malfavora vetero, kaj trovu parulon, por la reproduktiĝo. La sukceso en tiuj terenoj donis la unusolan feliĉon.
Kruela malfacila vivo estis tio. Konstanta luktado por la vivo. La vivuloj dum jarmilionoj evoluigis manierojn, korpopartojn por akiri la celojn. Iuj evoluigis kornojn, dentegojn, ungegojn, akrajn okulojn, rapidkurantajn piedojn. Unusole la homo kapablis evoluigi la cerbon tiugrade, ke malgraŭ la relative fizika malforteco, povu vivteni sin, kaj konstante bonigi la vivcirkonstancojn, por faciligi la vivon. Sed ĉio ĉi servis nur la ĉiutagan vivtenon, sen antaŭvido. Tamen elformiĝis iaspeca kunlaboro, kaj tiamaniere ili povis evoluigi ĉiam pli perfektajn ilojn.
La bazo de la pensado tamen restis la malnova, la praa egoisma, kiu sen devigo nur validigis la proprajn, senperajn interesojn. Dume elformiĝis ankaŭ sociaj instancoj, religioj, kiuj volis direkti la agadon por atingo de komunaj celoj, sed la rezulto restis magra.
Unusola ebleco por ŝanĝi tion estas la konsekvenca edukado de la infanoj. Ke ili komprenu, ke la vivo povas esti pli bela pli facila por ĉiu, per paca kunlaboro. Pri tio dependas la estonto de la vivo de la homaro.
La domo de la profesoro estas proksime al la maro. El la fenestro de sia laborĉambro li vidis la oceanon. Ĝis la morto li laboris, kaj nun ripozas entombigita en sia ĝardeno.
Ivankovo-rezervujo
Ivankovo-rezervujo aŭ Ivankovskoje-rezervujo (Иваньковское водохранилище), ankaŭ sciata kiel la Moskva maro, estas la plej supra rezervujo sur rivero Volgo, en Moskva provinco kaj Tverja provinco de Rusio, situanta je proksimume 130 km norde de Moskvo. La akvobaraĵo de la rezervujo estas lokita en urbo Dubna. Urbo Konakovo situas sur ĝia suda bordo. La rezervujo estas koneksa al la rivero Moskva per la Moskva kanalo, kaj estas la ĉefa fonto de pura akvo por urbo Moskvo.
La nomo de la rezervujo estas pro urbo Ivanjkovo (ruse Иваньково), kiu estis formita en 1958 sed ekde 1960 plu ne ekzistas aparte, ĉar estas parto de urbo Dubna.
Fervojo Moskvo – Tverj krucas la rezervujon tra longa taluso kun relative malgranda ponto en la mezo, kaj en la linio apud la rezervujo ankaŭ estas stacieto nomata Moskva Maro.
Aleksej Armand
Aleksej Davidoviĉ Armand (nask. ) estas rusia geografo, habilitata doktoro de scienco, filo de la fama sovetia geografo kaj esperantisto David Armand. Li finis geografian fakultaton de la Moskva Ŝtata Universitato.
Ivankovo-rezervujo
Historia urbo Korĉeva kaj nombro da vilaĝoj estis subakvigitaj, kiam la rezervujo estis plenigita en 1937.
Aleksej Armand
Ekde 1966 li eklaboris en la instituto de geografio ĉe la Akademio de sciencoj de Soveta Unio kaj dediĉis sian labor-aktivecon pri esploro de hierarkio de informaj strukturoj de la mondo kaj de tiuj de la Tero.
Akva rezervujo Starina
Akva rezervujo Starina situas en la plej orienta angulo de Slovakio en Distrikto Snina kaj provizas trinkakvon al Prešov, Košice kaj aliaj urboj kaj vilaĝoj. Pro ĝia konstruado en la 1980-aj jaroj estis ruinigitaj sep vilaĝoj. Ĝi troviĝas sur la rivero Cirocha. La areo estas 240 ha. Enhavo estas 59,8 milionoj da m³ da akvo. La akvujo esis konstruita pro provizo de Orienta Slovakio per trinka akvo en jaroj 1981–1986. La akvujo estas en nacia parko Poloniny.
Kremenĉuka rezervujo
La rezervujo estas je 149 km longa, 28 km larĝa, kaj havas averaĝan profundon de 6 metroj. La tuteca akva volumeno estas 13,5 km³. Ĝi estas ĉefe uzata por irigacio, rego de inundoj, fiŝkaptado kaj transportado en la areo. La ĉefaj havenoj sur bordoj la rezervujo estas Ĉerkasi kaj Svitlovodsk. Rivero Sula enfluas la rezervujon formante delton kun multaj insuloj.
Kingsley (lago)
Kingsley estas ronda lago de proksimume 8 km² (2000 akreoj) en norda centra Florido, je 10km (6 mejloj) oriente de Starke (Florido). Laŭ iuj fontoj, ĝi estas la plej malnova kaj plej alta lago en Florido, situanta sur la rando de la Spura Kresta formigo. La lago estas tre stabila lago kun malkompakta fundo. Ĝia plej profunda parto estas je proksimume 90 futoj (28 m). Lago Kingsley estas preskaŭ cirkla kaj aviadistoj nomas ĝin Arĝenta-Dolara lago. Estas kelkaj cent ŝip-remizoj sur la norda kaj okcidenta flankoj de la lago. Camp Blanding de la Florida Usona Nacia Gvardio estas sur la orienta kaj suda flankoj.
La lago estas fama pro siaj klaraj akvoj, akva skiado, fiŝkaptado, kaj sia stabileco.
Casa Blanca
Pliajn signifojn de Casablanca montras la apartigilo.
Casa Blanca - hispane, origina signifo "blanka domo" - estas rezervujo sur rivereto Chacon je 5 mejloj (8 km) nordoriente de Laredo (Teksaso, Usono).
Alessandro Grandi
Alessandro Grandi (* ĉ. 1577 en Sicilio; † 1630 en Bergamo) estis itala kantisto, kapelestro kaj komponisto de la fru baroko, komponanta en la stilo konĉertata. Li estis unu el la plej inventemaj, influaj kaj popularaj komponistoj de la epoko, eble la dua post Monteverdi laŭrange.
Vivo
Pri lia familio, junaĝo kaj eduko oni scias nenion. Konjektoj, ke li estintus disĉiplo de Giovanni Gabrieli, ne estas pruveblaj. Unuan fojon li aperas en la jaro 1597, kiam li estis nomumita kapelestro en Ferrara ĉe la Accademia della Morte. Post kelkaj pluaj stacioj en 1617 li akiris postenon kiel kapelkantisto ĉe la Baziliko San Marco en Venecio, kiam tie Claudio Monteverdi estis kapelestro. En 1620 li iĝis vickapelestro, kaj dum tiu tempo li verkis etformajn komponaĵojn, kiujn Monteverdi neglektis. Finfine en 1627 li estis vokita en la postenon de kapelestro ĉe Santa Maria Maggiore en Bergamo. Plej verŝajne li renkontiĝis tie kun Heinrich Schütz dum ties dua vojaĝo al Italio. Nur tri jarojn poste li kaj lia edzino iĝis viktimoj de la pesto.
Verkoj
Grandi estis unu el la plej gravaj italaj komponistoj de la frua 17-a jarcento. Liaj multnombraj sakralaj kaj profanaj komponaĵoj ege influis siajn posteulojn. Li estis la unua, kiu uzis la esprimon „kantato“. Temis je tiuj pri profanaj, dramecaj verkoj, kiuj reprezentas kunligon inter la konĉerta madrigalo kaj la ario. Krom aliaj ankaŭ instrumentaj profanaj verkoj li kreis gravajn sakralajn komponaĵojn, inter ili pluraj libroj kun motetoj samkiel psalmoj kaj mesoj. Grandi estis unu el la plej popularaj komponistoj de sia tempo; liaj verkoj estis publikitaj en Italio, Germanio kaj Nederlando kaj daŭre represataj ĝislonge post lia morto.
Plejparte de lia muziko estas voĉkanta muziko kun instrumenta akompano. Kontraŭ la konjekto, ke li estintus disĉiplo de Giovanni Gabrieli, staras ke en liaj verkoj ne konstateblas ajna influo de tiu ĉi komponisto. Kontraŭ tio en la fruaj verkoj de Grandi klare percepteblas orientiĝo je Giovanni Croce (ĉ. 1557–1609), dum kiam lia malfrua verkaro staras sub la influo de Monteverdi.Lia muziko enhavas alternajn mallogaj pasaĝojn de ege kontrastaj ritmoj kaj strukturo; tamen li kutime verkis por prefere malgrandaj ensembloj. Plejparto de siaj fruaj komponaĵoj estas motetoj en la stilo konĉertato: kelkaj estas duetoj kaj trioj, novaĵo en la komponado de motetoj, kiuj envolvis pli grandajn grupojn. Grandi estis unu el malmulto da komponistoj, kiuj daŭrigis verki kompleksajn voĉkantajn polifoniajn komponaĵojn super la baso kontinua tuj post ties enkonduko – la plejmulto de la komponistoj, kiuj utiligis la bason kontinuan en la unuaj jardekoj de la 17-a jarcento, skribis monodiojn aŭ preferis pli homofoniajn strukturojn.
Grandi eksperimentis kun ekstrema sentimentaleco en kelkaj el siaj komponaĵoj, kun kromatikismo, ornamadoj kaj afektoj; dum kiam li laŭharmonie ne estis tiel aventurema kiel Gesualdo, li estis ligita al la pli larĝa tradicio, kaj do liaj verkoj estis plejparte same influriĉaj kiel tiuj de Monteverdi. Li senĉese novigis verkante monodiojn kun instrumentoj kiel violonoj, kaj sekciforme kun ripetaj partoj nur por instrumentoj – ideo kiu evoluigos la ritornelon. La muziko de Grandi montras ligon inter la stilo konĉertato komence de la barokepoko kaj la formo de la kantato, kiu kulminis en la verko de J.S. Bach.
Gouveia
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Vale do Jequitinhonha (foje esperantigita: Valo de Ĵekitinjonja) kaj en la mikroregiono Diamantina. Laŭ la stato de en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Eksteraj ligiloj
<!-- Probable utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
Cerros
En Cerros troviĝas tri grandaj akropoloj, pluraj placoj kaj piramidoj. La plej alta konstruaĵo estas ĉirkaŭ 22 metrojn alta kun fundamento 52x60 metrojn granda. La urbo estis ĉefe ĉemara komercejo por jado kaj obsidiano.
Cerros estis retrovita unuafojon de Thomas Gann en la 19-a jarcento, sed detalaj esploroj ekis nur en 1973.
Zvala
Zvala estas eksa rutena vilaĝo en orienta Slovakio. La teritorio de vilaĝo kuŝas en distrikto Snina. Unua skribaĵo pri vilaĝo estas de jaro 1543. Dum historio la vilaĝo apartenas origine al noblaj familioj de Humenné, poste al kelkaj aliaj noblaj familioj. La vilaĝo estis neniigita pro la konstruaĵo de Valbaraĵo Starina en 1986 kune kun aliaj ses vilaĝoj. De estinta vilaĝo konserviĝis nur vilaĝa tombejo kaj unu domo. Sur la loko de estinta preĝejo de jaro 1795 estis konstruita kapeleto. Unu jare okazas disservoj por estintaj samvilaĝanoj. Nune la teritorio estas en la Nacia parko Poloniny.
Ĝardena pizo
La ĝardena pizo (Pisum sativum L.) estas plantospecio el la familio de fabacoj, subfamilio papiliofloruloj (Faboideae). Oni nomas pizo la tutan planton kaj mallonge la grajnon de la piza planto (tio validas por aliaj specioj de pizo en la genro „pisum”).
Priskribo
La pizo estas unujara, moltiga, mempolenita, la plimulto de la specoj estas longtaguloj. Pizo estas ankaŭ grimpanta planto, kiu en konvenaj kondiĉoj povas kreski eĉ je 2 m. Ĝi havas pinatajn foliojn, finiĝantajn per ĉiro, grandajn foliecajn stipulojn, florojn unuopajn aŭ malmultajn ĉe la folianguloj.
La specoj (variantoj) havas diversajn vegetajn tempojn, kiuj estas karakterizeblaj per varmosumoj.
La verdaj guŝoj, false nomata kelkfoje "silikvoj", estas longaj ĝis 10 cm kaj entenas rondajn, 5 ĝis 7 mm grandajn grajnojn, kiuj sekiĝante povas esti randaj.
Homa uzo kaj graveco
La pizo venas verŝajne el Anatolio kaj estas jam ekde jarmiloj grava utilplanto. Oni jam trovis pizojn dekmil-jarajn ĉe arkeologiaj fosaĵoj en okcidenta Azio.
La pizo estas hodiaŭ dismonde kulturata kaj freŝe (krude aŭ kiel kuirita legomo) aŭ seke uzata. Ekzistas eĉ specoj, kies junaj guŝoj estas manĝeblaj. Oni uzas la pizojn kiel kompletan semon (kun semoŝelo) aŭ duonan pizon (kiam oni forigas la semoŝelon). La duonigitaj pizoj estas iomete pli multekostaj, sed pli rapide kuiriĝas. La sekaj pizoj estas verdaj aŭ flavaj.
P. sativum estas ĉiujara planto, kun vivociklo de unu jaro. Ĝi estas freŝ-sezona kultivaĵo kultivita en multaj mondopartoj; plantado povas okazi de vintro ĝis frua somero depende de loko.
La sovaĝa pizo estas limigita al la mediteranea baseno kaj la Proksima Oriento. La plej fruaj arkeologiaj trovaĵoj de pizoj devenas de la malfrua neolitika epoko. La pizoj estas trovitaj en arkeologiaj elfosadoj kies dato estas almenaŭ 10.000 jaroj. La plej fruaj restaĵoj estas trovitaj en Turkio, Irako kaj Israelo. Pizoj ankaŭ oftas en Eŭropo, Ĉinio kaj Barato.
Post kuirado, pizoj enhavas ĉirkaŭ 22% da proteinoj, kaj estas riĉaj je vitaminoj, mineraloj kaj dieta fibro. Pizoj laŭ multaj estas konsiderata kiel sana fonto de plantoproteino.
Laŭ ekonomiaj konsideroj tiu ĉi fonto de proteino ebla estas la plej malmultkosta kiu estas havebla por la homa kaj besta nutrado. Diversaj malsanoj influas pizojn tra kelkaj patogenoj, inkluzive insektojn, virusojn, bakteriojn kaj fungojn. Aparte, virusmalsano de pizoj havas tutmondan ekonomian gravecon.
Klasifiko
Oni povas diferenci tri specogrupojn:
El Pilar
El Pilar estas unu el la grandaj majaaj urboj. Ĝi havas 15 grandajn piramidojn, 25 placojn kaj multajn aliajn konstruaĵojn. Ses grandaj vojoj iras tra tri kvartaloj, la tuta tereno estas ĉirkaŭ 40 hektarojn granda. Dum la kulmino vivis tie verŝajne 20.000 majaoj en la urbo. Kontraŭe al aliaj majaaj ruinoj la urbo de El Pilar estas ne ankoraŭ tute elfosita kaj rekonstruita.
Kaminaljuyu
Kaminaljuyu estas majaa ruino rande de la gvatemala ĉefurbo Gvatemalurbo. La signifo de la nomo estas "monteto de la morto".
La majaoj ekloĝis tie ĉirkaŭ la jaro -800 kaj ĝi estas verŝajne la unua urba centro en la regiono de la majaoj. Certe la urbo Teotiŭakano forte influis ĝin, kaj Kaminaljuyu estis lima urbo.
La konstruaĵoj estis faritaj ĉefe el aersekigitaj brikoj. Ĉirkaŭ 400 konstruaĵoj estas esploritaj ĝis nun. La esplorado estas malfacila, ĉar la loko situas en la nuna urba tereno de Gvatemalurbo.
Kaminaljuyu estis retrovita fine de la 19-a jarcento de Alfred P. Maudsley kaj ekesplorita en 1925 de Manuel Gamio.
Grão Mogol
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Norte de Minas (do "Nordo de Minas-Ĝerajso") kaj en la mikroregiono Grão Mogol. Laŭ la stato de en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Eksteraj ligiloj
<!-- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
Guanhães
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Vale do Rio Doce (do "Valo de Rivero Dolĉa") kaj en la mikroregiono Guanhães. Laŭ la stato de en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Eksteraj ligiloj
<!-- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
Moskeo en Brno
La moskeo en Brno estas la unua moskeo en Ĉeĥio. Ĝi estis konstruita en 1998 kaj administras ĝin la Islama fondaĵo en Brno. La moskeo troviĝas apud la strato Vídeňská.
Kujbiŝevo (Baĥĉisaraja distrikto)
Kujbiŝevo estas urbotipa loĝloko de Baĥĉisaraja distrikto de Aŭtonoma Respubliko Krimeo. La loĝloko situas en la suda parto de la Krimea duoninsulo, 22 kilometrojn for de Baĥĉisarajo, 11 kilometrojn for de la plej proksima fervoja stacio (en la loĝloketo Siren) kaj 50 kilometrojn for de Simferopolo. Kujbiŝevo havas la statuson de urbotipa loĝloko ekde la jaro 1960.
La loĝloko estas ligita aŭtobuse kun Baĥĉisarajo, Simferopolo kaj Sebastopolo. La loĝantaro estas ĉirkaŭ 2,6 mil homoj.
Administre Kujbiŝevo estas centro de la Kujbiŝeva komunumo, al kiu apartenas (krom Kujbiŝevo mem) la jenaj vilaĝoj: Tankovoje, Bolŝoje Sadovoje, Maloje Sadovoje, Visokoje, Novouljanovka.
La ĉefa branĉo de la ekonomio estas agrikulturo. En la loĝloko estas pan-fabriko, konservaĵ-uzino. Socie la loĝloko havas mezlernejon, kultur-palacon, 2 bibliotekojn, muziklernejon, hospitalon.
La Eta Spiru' - Salutu la Sinjorinon
'Salutu la Sinjorinon' en la franca Dis bonjour à la dame estas la unua bildstrio el la serio de La Eta Spiru'. Ĝi estas la sola kiu ekzistas esperantlingve. La esperantlingva versio estis eldonita de JEFO fine de la jaro 2005. Dank'al Vikio, pluraj aktivuloj sukcesis rapide traduki kaj eldoni ĝin.
Cianido
Cianido estas ajna kemia kombinaĵo kiu inkluzivas cianidan grupon, kiu estas atomo de nitrogeno ligita al atomo de karbono pere de triobla ligo (C≡N). Cianido mem estas la jono CN−; neorganikaj kombinaĵoj de cianido posedas cianidon tiel ĉi; en organikaj kombinaĵoj ĝi havas ligon de la karbono al alia atomo; tiuj kombinaĵoj nomiĝas nitriloj.
La vorto cianido ofte signifas la gepatran acidon, hidrogena cianido.
Danĝeroj
Neorganikaj cianidoj estas grave danĝeraj al la sano (se ili estas solveblaj) - nur 100mg de natria cianido estas por homo mortiga dozo. Simplaj cianidoj liberigas gasan hidrogenan cianidon kiam ili kontaktiĝas kun acido; tio estas aldona danĝero.
En la naturo
Cianidoj estas produktataj de bakterioj, ŝimoj kaj algoj, kaj ili ankaŭ troveblas en multaj plantoj. La maniokaj tuberoj entenas cianidojn, kaj pro tio necesas longe kuiri ilin antaŭ ol manĝi ilin. Ankaŭ entenas cianidojn la kernoj de ĉerizoj, de abrikotoj, de pomoj, kaj la amaraj migdaloj. La manĝo de 50 amaraj migdaloj (ne kuiritaj) povas mortigi homon.
Grupiara
(oficiale Município de) estas municipo en la subŝtato Minas-Ĝerajso de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Triângulo Mineiro e Alto Paranaíba (do "Triangulo Minas-Ĝerajsa kaj Alta Paranaibo") kaj en la mikroregiono Patrocínio. Laŭ la stato de en la komunumo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
Eksteraj ligiloj
<!-- Eble utilas ankoraŭ ion reenmeti de la antaŭa, tro mallonga teksteto, plej bone per enporto en vikidatumojn:
Comalcalco
Comalcalco estas antikva majaurbo situante ĉirkaŭ 60 km nordokcidente de Villahermosa en Tabasco, Meksiko.
La signifo de la nomo estas "en la domo de Comales"; "Comal" estas tortilja pato.
En tiu loko troviĝas la plej okcidenta templaro de la majaoj. Pro manko de kalkŝtono, la kutima konstrumaterialo, la konstruaĵoj estas faritaj el bruligitaj brikoj, kiuj estas kunligitaj per mortero el ojstrokonkoj.
La konstruaĵoj datumas el la malfruklasika erao, inter la jaroj 700 kaj 900. Multaj tegoloj estas arte ornamitaj de figuroj. La plej elstaraj konstruaĵoj estas la norda placa kaj la piramidoj Gran Acropolis kaj Acropolis Este.
Ostrožnica
Ostružnica (legu ostruĵnica) estas eksa rutena vilaĝo en orienta Slovakio (rutena nomo Struĵnica). La teritorio de vilaĝo kuŝas en distrikto Snina. Unua skribaĵo pri vilaĝo estas de jaro 1585. Dum historio la vilaĝo apartenas origine al noblaj familioj de Humenné, poste al kelkaj aliaj noblaj familioj. De jaro 1830 al grekokatolika episkopejo Prešov.
La vilaĝo estis neniigita pro la konstruaĵo de Trinkakvujo Starina en 1986 kune kun aliaj ses vilaĝoj. De estinta vilaĝo konserviĝis nur tombejo de Unua mondmilito kaj vilaĝa tombejo. Ruinoj de preĝejo de jaro 1806 de kiu devenas rara manskribita libro t.n. „Ostroĵnica evanjelio“ de jaro 1492 kun pergamenaj rulaĝoj. Sur la teritorio estas natur protektita loko Stružnická dolina. Nune la teritorio estas en la Nacia parko Poloniny.
Kabah
Kabah (ankaŭ Kabaah, Kabáh, Kahbah aŭ Kaba) estas majaa ruino en la meksika ŝtato Jukatanio, Mezameriko).
Ĝi troviĝas sude de la urbo Uxmal kaj estas ligita al ĝi per 18 km longa kaj 5 metrojn larĝa paŝvojo (majaa rapidvojo), kiu je la komenco kaj fino havas grandan triumfarkon.
En la urbo troviĝas la 45 metrojn longa palaco de la maskoj, kies muroj estas ornamitaj de 260 Chaac-maskoj. Multaj aliaj temploj kaj palacoj (parte ankoraŭ neesploritaj) troviĝas en la antikva urbo.
Harker
Ekzistas ankaŭ Parka lago Harker en Koloradio en Usono.
Harker estas malprofunda glacia lago situanta en departemento Kidder (Norda Dakoto, Usono). Ĝi estas je 5 km (3 mejloj) sudo-sudoriente de urbo Dawson (Norda Dakoto), kaj je 80,5 km (50 mejloj) oriente de la ŝtata ĉefurbo, Bismarck. La lago estas tute ĉirkaŭata de la malsekejoj kaj aluviaj grundoj de la nacia sovaĝa viva rifuĝejo Slade, kaj la publiko aliro estas limigita.
<!-- ==Historio == Historie, la aluviaj grundoj kaj malsekeja sudo de urbo _Dawson_, Norda Dakota subtena granda kvanto de _migratory_ _waterfowl_, kiu havi allogita (ĉasistoj, ĉasistas, orionoj, orionas, malsatoj, malsatas). Georgo _Theron_ _Slade_, Tria (Malvirto, Ŝraŭbtenilo) Prezidento de la Norda Pacifika Fervojo, ĝuis (ĉasado, ĉasanta) ludaj birdoj en la areo. En 1924, lia komencita aĉetanta lando ĉirkaŭ Harker por la uzi de privata (ŝosanta, pafanta, filmanta, pafado, pafaro) klubo. _Slade_ investis konsiderebla (sumo, sumi) enen pliboniganta la lando kun la celi de farante ĝi pli alloga por _waterfowl_. (Plibonigoj, Plibonigas) inkluzivita (plantanta, planto) kaj rikoltanta (limigita, limigis) kvanto de _organically_-_grown_ greno al provizi birdo nutri, kaj bone pova pumpanta 60,500 litroj (16,000 (galjonoj, galjonas)) akva por horo al konservi la laga nivelo de falanta dum trosekeco. En 1940, _Slade_ donacis la lando al la Usona Fiŝo kaj Sovaĝa viva Servo, kiu uzita la lando al fondi la _Slade_ Nacia Sovaĝa vivo Rifuĝi.
Sovaĝa vivo
Harker estas uzita per _waterfowl_ proksimume naŭ monatoj el la jaro. La plej komunaj specoj al troviĝi inkluzivi Kanado _Geese_, Platbekaj anasoj, Neĝo _Geese_, Ringo-kolis (Fazanoj, Fazanas), Akra-vostita Tetrao, kaj Hungara (Perdrikoj, Perdrikas). Blanka-vostitaj Cervedoj estas komuna ĉirkaŭ la lago, kaj iu (kojotoj, kojotas) aktuala en la areo. Plejparto de la herbejoj ĉirkaŭ la perimetro de la lago estas prezentitaj herboj kaj (guŝoj, guŝas).
Referencoj
-->