cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mozio
Penso
Moziismo kontraŭas konfuceismon kaj taoismon. Ĉefaj pensoj de moziimo estas Homamo (兼愛) kaj Neatako (非攻). Moziismo kontraŭas ankaŭ fatalismon, ĉar pro fatalo homo iĝas maldiligenta. Moziismo kontraŭas ankaŭ ceremonian muzikon kaj grandajn funebraĵojn, ĉar tio estas egoismo de regantaro. Krom tio, Mozio opiniis, ke vi dungu saĝulon sendepende de samsangeco kaj sociklaso. Tio estas moziisma egaleco. Moziismo estas utilismo. Moziismo havas dek ĉefajn aforismojn.
Dungado de saĝulo
Dungu saĝulojn kaj maldungu saĝulojn. Tiam saĝuloj multiĝis. Ĉar popolo pensas, ke ni devas iĝi saĝaj. Saĝuloj kaj talentuloj estas trezoroj de lando
Samigo de opinioj
Se cent da homoj estas, cent da opinioj estas. Sed reganto devas samigi multajn opiniojn por teni la ordon. Por tio reganto devas iĝi modelo de popolo.
Ŝparado de funebraĵo
Grandegaj funebraĵoj konsumas nacian forton.
Nemuziko
Ne ludu ceremonian muzikon. Ĉar ĝi kostas multajn monojn kaj multajn homojn.
Nefatalo
Ne kredu fatalismon. Se oni kredas fatalismon, li iĝas maldiligenta. Oni klopodas ju pli multe, li povas vivi des pli riĉe
Kredado Dion
Dio estas gardisto de Homamo kaj Neatako.
Homamo
Amu iun kiel vi amas vin. Amo de Konfuceismo estas nur amo al sia patro kaj sia reĝo. Tia amo estas Sinamo (別愛) kaj tia amo estas diskriminacia kaj okazigis batalon kaj militon inter landoj. Do Mozio opiniis, ke egaleca amo al homaro estas grava. Tia amo estas Homamo (兼愛) kaj ĝi estas amo, kiu oni amas sin kaj la alian samtempe. Monda profito naskiĝis en egaleco kaj monda perdo naskiĝis en diskriminacio.
27960 Dobiáš
27960 Dobiáš estas tre malgranda, treege hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la ĉeĥa astronomino Lenka Kotková elde la Observatorio de Ondřejov (Prago-oriento, Ĉeĥio).
Nomo
Ĝi estis nomata en memoro de la ĉeĥa komponisto Václav Dobiáš (1909–1978), organizinto de la muzika vivo kaj pedagogo ; li edukis multenombrajn komponistojn, inklude la patron de la malkovrinto. Lia ciklo da kantoj Praho jediná ("Prago, la Unika"), estas bela apoteozo de la ĉeĥa grandurbo.
Murata Keinosuke
MURATA Keinosuke (村田 慶之助, naskiĝis 1910 - mortis la 20-an de septembro 1987 en la prefektujo Osaka, en la urbo Tojonaka) estis japana esperantisto, unu el la aŭtoroj en Esperanta antologio,
Marne (Italio)
Marne estas agrikultura kvartalo (frazione) de la urbo Filago, en Italio.
Historio
Marne estis sendependa urbo, sed la malgranda vilaĝo perdis aŭtonomion en 1958 kaj fariĝis parto de la urbo Filago.
Madridaj atakoj de la 11-a de marto 2004
La atakoj de 11-a de marto 2004 kontraŭ Madrido estis serio de kunordigataj bomb-atencoj kontraŭ la trajna sistemo de Madrido (Hispanio) dum la mateno de la 11-a de marto 2004. La atakoj mortigis 192 homojn kaj vundis pli ol 1.600.
Kelkajn tagojn poste, la konservativa kandidato de la Popola Partio, Mariano Rajoy malvenkis en la balotado por ĉefministro kaj parlamento, dum kiuj la voĉdonantaro sentis, ke li mensogis al ili pri la efektivaj kulpintoj de la atakoj.
Nuntempe, ekzistas konspir-teorioj, laŭ tiu, la atako eble estis antaŭkonata de la hispana polico aŭ eĉ de la marokaj sekretaj servoj. Kelkaj ĵurnaloj kaj radioj plu klopodas insisti pri la duboj pri kelkaj gravaj pruvoj.
La juĝo kontraŭ la kulpintoj komenciĝis en februaro de 2007. La verdikto estis diskonigita la 31-an de oktobro de tiu jaro. Oni kondamnis 21 homojn, inter kiuj du estis kondamnitaj al po pli ol 40.000 jaroj de prizono. La verdikto asertas ke neniu pruvo montras la kulpecon de ETA, kaj ke la aŭtoroj estis ĉiuj islamaj fundamentistoj.
Omaĝe al la viktimoj ekzistas du gravaj memoraĵoj: la Bosque de los Ausentes (Bosko-parko) kaj Monumento en la placo de Atocha, inaŭgurita okaze de la tria datreveno de la atenco.
Su Ŝi
Su Ŝi (蘇軾) (1037-1101) estis poeto kaj politikisto dum dinastio Song. Lia ĝentila nomo estas Zidan (子瞻), li mem nomis sin Dongpo Ĝuŝi (東坡居士, tiu, kiu loĝis en DongPo) kaj ofte citatas kiel Su Dongpo (蘇東坡). Armand Su esperantigis unu el lia plej fama poemo:
Pasis for dek jaroj inter viv’ kaj morto.
La sopir’ jam ĉesis, tamen en memoro
ŝia tomb’ soleca trovas sin en foro.
Kien mi konfesu de l’ dolor’ la vorton?
Ŝi min ne rekonos pli jam post dek jaroj,
kun vizaĝo polva, blankaj tempi-haroj.
Jen subite ŝi revenis je dormhoro,
Ni nin fiksrigardis en larmoj amaraj.
Nun eksciis mi jam, kie la doloro?
En la luna lumo, ĉe l’ eta pin-monto
kuŝas ŝia tombo en transtera mondo.
(el la ĉina: Armand Su) Eksteraj ligoj: poemoj de Su Ŝi ĉine kaj angle
Anarki-primitivismo
Anarki-primitivismo estas speco de ekologia anarkiismo, kiu kritikas la originojn kaj progresadon de civilizo. Laŭ anarki-primitivismo, la ŝanĝo de ĉasist-kolektista al agrikultura socio iniciatis socian klasmalsamecon, trudon, kaj fremdiĝo. Anarki-primitivistoj porpledas reiron al necivilizaciaj vivmanieroj per malindustriiĝo, abolicio de labordivizio aŭ fakeco, kaj forigo de teknologio. Estas aliaj neanarkiismaj formoj de primitivismo, kaj ne ĉiuj primitivistoj konsideras la saman fenomenon la fonto de moderna, civilizaciaj problemoj.
Multaj tradiciaj anarkiistoj malakceptas la primitivisman kritikon kontraŭ civilizo kaj multaj eĉ neas la anarkiismecon de anarki-primitivismo, dum iuj, kiel Wolfi Landstreicher, subtenas la kritikon, sed ne sinidentigas anarki-primitivistoj. Anarki-primitivistoj estas ofte distingataj per sia fokusiĝo pri la celo de atingi sovaĝan staton per "resovaĝigo."
John Zerzan (naskiĝinta en 1943) estas usona anarkiisto kaj primitivisma filozofo kaj aŭtoro. Liaj verkoj kritikas agrikulturan civilizon kiel nepre subprema, kaj defendas konstruon de la vivmanierojn de ĉasistoj-kolektistoj kiel inspiron por kio libera socio aspektu. Kelkaj temoj el liaj kritikoj inkludas aldomigon, lingvon, simbolan pensaron (kiaj matematiko kaj arto) kaj la koncepton de tempo.
Kjelvatnet (Fauske)
Kjelvatnet estas norvega lago kiu kuŝas en municipo Fauske en Nordland.
San Bartolomé de las Abiertas
San Bartolomé de las Abiertas estas municipo de Hispanio, en la Provinco de Toledo, regiono de Kastilio-Manĉo.
Toponimio
La termino "San Bartolomé" (Sankta Bartolomeo) rilatas al la fakto ke la fondintoj de la vilaĝo decidis elekti per hazardludo la nomon de unu el la sanktuloj kiuj ili adoris. "Las Abiertas" (la malfermitaĵoj) pro la karakteroj de la loko, nome zono senarbara, kaj ebena. Antaŭe ĝi nomiĝis "San Bartolomé de Valdecelada", "San Bartolomé de la Raña" kaj jam en la 18a jarcento per sia aktuala nomo.
Loĝantoj
La loĝanto nomiĝas populare Bartolo. La censita populacio en 2011 estis de 590 loĝantoj kaj la denseco estas de 10,35 loĝ/km².
Situo
San Bartolomé de las Abiertas estas situanta en la okcidenta parto de Kastilio-Manĉo en la komarko aŭ distrikto La Jara en la sudokcidenta parto de la provinco de Toledo, je altitudo de 554 m; je 90 km el Toledo, provinca kaj regiona ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 57 km². La geografiaj koordinatoj estas 39°49′48″ N 4°42′56″ Ok.
Geografio
Limas kun la municipaj teritorioj de Las Herencias, La Pueblanueva, San Martín de Pusa, Santa Ana de Pusa, Retamoso de la Jara kaj Alcaudete de la Jara, ĉiuj de la provinco de Toledo.
Ekonomio
Agrikulturo kaj brutobredado tradicie.
Historio
Meze de la 20a jarcento la populacio atingis ĝis preskaŭ 2,000 loĝantojn, sed poste okazis elmigrado, senloĝigo kaj maljuniĝo de la populacio, kiu kvaroniĝis alĉirkaŭ 500.
Rumi Utsugi
Rumi Utsugi (宇津木 瑠美 n. ) estas japana futbalisto. Ekde la jaro 2005 ŝi membras en la japana virina nacia teamo de futbalo. Ŝi estis tre aktiva teamano kiu partoprenis en 111 matĉoj kaj atingis 6 golojn.
Deir el-Balah
Dum arkeologiaj elfosaĵoj en la setlejo malkovriĝis tombejo el la malfrua bronza epoko, en kiu troviĝis interalie argilaj kaj bronzaj ujoj kaj arta mozaika planko. Dum la jaro 372 la kristana sanktulino Helena fondis monaĥejon en la areo.
La komunumo nun estas forta subtenejo de la politika partio Hamas: dum la elektoj de februaro 2005, 13 el la 15 postenoj de urbaj konsilianoj doniĝis al anoj de Hamas, kaj la urbestro, elektita fine de januaro 2005 ankaŭ apartenas al la partio.
Historio
Dum la krucmilito de la jaro 1149, Deir al-Balah, kiu tiuepoke havis la nomon Darum, iĝis bastiono de la Templanoj kaj la Malta Ordeno. Fortikaĵoj konstruiĝis, kiuj iĝis bazoj por atakoj al la armeoj de la islamanaj Fatimidoj, kiuj estis retiriĝintaj el la areo de la nuna Gaza Sektoro kaj havis sian bazon en la urbo Aŝkelon. Fine de la jaro 1170, la armeo de la militestro Saladino ekinvadis Palestinon en Darum. La bataloj inter kristanaj kaj islamanaj armeoj pri la regiono daŭriĝis. Post kiam la islamanaj regantoj de la dinastio Ajubidoj estis puĉitaj fare de la Mamelukoj en Kairo, Deir el-Balah inter la jaroj 1250 kaj 1517 estis sub mameluka rego. Regula vojo de mamelukaj mesaĝistoj gvidis de Kairo tra Rafah kaj Deir el-Balah, kaj de tie plu nordorienten al Damasko. Stratoj, pontoj kaj ripozejoj konstruiĝis por plifaciligi la mesaĝadon. La farmistoj de Deir el-Balah dum tiu periodo produktis hordeon kaj tritikon, vinberojn kaj vitofoliojn, olivojn, frambojn, limonojn, figojn, dolĉajn melonojn kaj daktilojn.
Demografio
Laŭ la centra statistika oficejo de Palestino, fine de la jaro 2005 Deir al-Balah havis 47.938 loĝantojn, kaj la rifuĝejo Deir al-Balah fine de junio 2006 19.534 loĝantojn. Post la retiriĝo de israelaj setlantoj el Kfar Darom, parto de la setlejaro Guŝ Katif, en aŭgusto 2005, la teritorio iĝis komplete islamana.
Pollica
estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la regiono Kampanio kaj la provinco Salerno. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sankta Nikolao, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.
Najbaras la komunumoj Casal Velino, San Mauro Cilento, Sessa Cilento, Stella Cilento.
Figo
Figo, en aziaj landoj ankaŭ nomata anjeer estas komune konsiderita frukto, kvankam ĝi temas pri la floro de la komuna figujo (Ficus carica). Temas pri "falsa frukto", en kiuj la floroj kaj semoj de la planto kunkreskiĝis.
Figoj estas bona nutra fonto de flavonoidoj kaj polifenoloj, kaj havas pli grandan kvanton de fibroj ol iu ajn alia frukto, ĉu freŝa aŭ sekigita, kaj havas grandan kvanton da kalcio.
Cent gramoj da freŝaj figoj (310 kJ) enhavas 0,8 gramojn da proteinoj, 0,3 gramojn da grasoj, 19 gramojn da karbonhidratoj, el tio 16 gramojn da sukero, kaj krome 3 gramojn da fibroj. Kompare, cent gramoj da sekigitaj figoj (1041 kJ) enhavas 3 gramojn da proteinoj, 1 gramon da grasoj, 64 gramojn da karbonhidratoj, el tio 48 gramojn da sukero (25 g da glukozo kaj 23 g da fruktozo), kaj krome 10 gramojn da fibroj.
13478 Fraunhofer
13478 Fraunhofer estas asteroido de la Hungaria familio (aŭ interna asteroida zono), malkovrita la de la germana astronomo Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la germana memlerninta vitrofaristo kaj optikisto Joseph von Fraunhofer (1787–1826), kun nekomuna talento. Li plibonigis la teleskopon, inventis la kaj mezuris la ondolongojn de la sorbaj linioj en la suna spektro. En 1824 la reĝo de Bavario donis al li nobelecon.
Benzila glioksilato
Benzila glioksilato aŭ C9H8O3 estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la esteroj de la glioksilata acido kaj benzila alkoholo. Benzila glioksilato estas biologia reakciaĵo, uzata kiel kemia reakciaĵo en la produktato de farmaciaĵoj. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun sulfata acido kiel katalizilo. Benzila glioksilato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en alkoholo, duetila etero, kloroformo kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Benzila glioksilato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj.
12210 Prykull
12210 Prykull estas asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Schelte J. Bus elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
Ĝi estas en orbita resonanco 4:7 kun Marso.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Cory J. Prykull, kiu kontribuis al la misio Lucy de la NASA kiel Estro pri Kunmetado, Testo kaj Mekanikaj Operacioj de Lanĉo.
Kantono Mitchell (Iovao)
La kantono Mitchell - angle Mitchell county - estas unu el la 99 kantonoj de Usono en la subŝtato Iovao. Laŭ la stato de la jaro en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². La kantona ĉefurbo estas . La kantono estis fondita la.
(16662) 1993 VU1
(16662) 1993 VU1 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la japanaj astronomoj Sejĝi Ueda kaj Hiroŝi Kaneda elde la observatorio de Kuŝiro en Hokajdo (Japanio).
Mihama
Estas pluraj lokoj nomataj Mihama en Japanio:
Stacidomoj de Fervojo Petite Ceinture
Stacidomoj de Fervojo Petite Ceinture
Maldekstra anarkiismo
Formoj de maldekstra anarkiismo inkluzivas libertarianisman socialismon, maldekstran libertarianismon, kaj socian anarkiismon ĝenerale.
Ulrike Heider, kiu pretendas esti sindikatisto en Anarkiismo: Maldekstra, Dekstra, kaj Verda, kategoriigas anarkiismon en tri formoj: maldekstra, dekstra, kaj verda. Maldekstraj anarkiistoj multe agadis en alimondismaj manifestacioj, kiel en Seatlo en 1999 kontraŭ la Monda Organizaĵo pri Komerco.
Ronda gobio
La Ronda gobio aŭ Nigrabuŝa gobio (Neogobius melanostomus) estas salakva profundoloĝanta gobio de la familio Gobiedoj, indiĝena de centra Eŭrazio inklude la akvojn de la Nigra Maro kaj de la Kaspia Maro. La Ronda gobio establis grandajn ne-indiĝenajn populaciojn en la Balta Maro, kelkaj ĉefaj riveroj de Eŭrazio, kaj eĉ ĉe la nordamerikaj Grandaj Lagoj. Ili manĝas kaj tage kaj nokte, kaj ŝajne povas detekti predojn eĉ laŭsezone.
Makaŭleja Insulo
La Makaŭleja Insulo havas 3.06 km² de areo, inklude la najbaran insulon Haszard, kiu estas 220 m oriente kaj kun areo de ĉirkaŭ 5 ha. LA plej alta pinto de Makaŭlejo estas la Monto Haszard nome 238 m alta, kaj ĝi formas parton el la bordo de kaldero centrita 8 km nordokcidente, pinte de granda submara vulkano. La lasta erupto de la vulkano okazis en 4360 a.K. ± 200 jaroj.
All Gone Latics
All Gone Latics estas fanzino pri la futbala klubo Wigan Athletic. Ĝi unue aperis sur la stratoj de Wigan en la aŭtuno de 2014.
Kjemåvatnet
Kjemåvatnet estas norvega lago kiu kuŝas en municipo Saltdal en Nordland.
All Gone Latics
La fanzino kostas £2 kaj enhavas proksimume 36-40 paĝojn.
Fenomenologio de religio
La Fenomenologio de religio estas esplormetodo pri la religia eventaro kaj pri la sankta, kiu krucas la historian analizon pri ĝia emerĝo, kun ĝiaj aspektoj ripetiĝantaj en la historio pere de tipaj formoj kaj strukturoj. Kaj el tiu analizo iom post iom alvenis al la konstato de la originaleco de la fenomeno religia.
Origino
La esprimo "Fenomenologio de religio" aperas unuafojon en la verko Lehrbuch der Religionsgeschichte ("Manlibro de historio de religio", 1887 de Pierre Daniël Chantepie de la Saussaye (1848-1920) kie la aŭtoro evidentigis kiel la historia-religia komparo igus emerĝi ripetiĝantajn manifestaciojn en la kampoj de ritoj, kultoj,mitoj kaj praktikoj.
En 1933 aperis la germanligva verko de la nederlanda Gerardus van der Leeuw (1890-1950) Phänomenologie der Religion ("Fenomenologio de religio"). Van der Leeuw, influita de la fenomenologio subtenita de Edmund Husserl (1859-1838) kaj de kontraŭpozitivismo de Wilhelm Dilthey (1833-1911) rifuzis akcepti la Fenomenologion de religio laŭ la matrico de Chantepie de la Saussaye, nome kiel simpla komparo inter la diversaj religiaj manifestacioj, ĝin prefere centrigante ĉirkaŭ la momento de ilia "kompreno" kiu montrus ilian originan unikecon. La vojturno de van der Leeuw koncernis la anstataŭigon de la metodo: el la "kaŭza ekspliko" al la "kunpartigata kompreno de la esploristo koncerne la objekton studatan".
Analoge, la germana Rudolf Otto (1869-1937) per sia ''Das Heilige. Über das Irrationale in der Idee des Göttlichen und sein Verhältnis zum Rationalen'' (1917, "La sankta. La neracia en la ideo pri la “dia” kaj ĝia rilato al la racia") estis jam evidentiginta la aŭtonomion de a sankta kaj religio el ĉiu ajn historia analizo kiu povus pritrakti nur iliajn malsamajn manifestaciojn. En tiu scienca perspektivo klare emerĝas la originaleco de la religia eventaro.
La baza principo de tiu aliro konsistas en la konvinko ke la religioj fontas el la fenomeno de la “sankta”, kiu entenas jam en si mem la disvolviĝon kiu manifestiĝos en la historio. La sankta korespondas siavice al la vivita sperto pri la mistero al kiu la homo altiriĝas stimulite ankaŭ de diversaj eksteraj kaŭzoj krom de la nereduktebla forto de la “sankta”.
Selim Chazbijewicz
Vivo
Li laboras kiel profesoro de Varmia-Mazuria Universitato en Olsztyn kaj en Humanisma-Ekonomika Altlernejo en Elbląg.
Judith von Schweinfurt
Judith von Schweinfurt, (ĉeĥe Guta nebo Jitka ze Svinibrodu), naskiĝis antaŭ j. 1003, mortis la 2-an de aŭgusto 1058, ĉeĥa princino, edzino de Břetislav la 1-a, filino de Henriko la 1-a, margrafo de Nordgau el la gento Babenberg.
Selim Chazbijewicz
Vivo
Aŭtoro de ok poeziaj volumetoj, en tio Himno al Sofia, kiu aperis en 2005. Liaj versaĵoj troviĝas en antologio de polaj tataroj Oto moje dziedzictwo (Jen mia heredaĵo; 2010). Li publikigis ankaŭ multe da laboraĵoj ligitaj kun kulturo kaj historio de polaj, litovaj kaj krimeaj tataroj - i.a. ''Krimeaj tataroj. Batalo pri nacio kaj libera patrujo'' (2001).
Judith von Schweinfurt
Pri ŝia infanaĝo ni scias nenion. Post la morto de ŝia patro en la jaro 1017 ŝi estis edukata en la familia monaĥejo en Schweinfurt. En la jaro 1021 forkondukis ŝin perforte Břetislav la 1-a, posta ĉeĥa princo. En la jaro 1029 en Olomouc ŝi edziniĝis al li. Dum sekvantaj jaroj venis kvin filoj:
Post la morto de Břetislav la 1-a Guta estis forpelita de sia ekreganta filo Spytihněv. La reston de sia vivo ŝi pasigis ekzile en Hungario. Ŝi mortis la 2-an de aŭgusto 1058. Ŝi estas entombigita en la templo de s. Vito en Praga burgo.
Selim Chazbijewicz
Vivo
Selim Chazbijewicz estis kunkreinto kaj en la jaroj 1999–2007 prezidanto de Centra Konsilio de Tatar-Asocio de Pollando (ZTRP), ĝis 2003 imamo de islama komunumo de kredantoj en Gdańsk. En la jaroj 1998–2008 kunprezidis Komunan Konsilion de Katolikoj kaj Islamanoj.
En balotoj de 1997 strebis pri mandato de delegito en Gdańsk kadre de Movado por Rekonstruo de Pollando de Jan Olszewski. Poste eniris al Juro kaj Justeco. Dum parlamenta baloto en 2011 iĝis kandidato de la partio al Senato.
Elektitaj publikaĵoj
Poezio
Unua krucmilito
La unua krucmilito estis milito lanĉita en 1095, de kristanoj kun subteno de la Katolika Eklezio, por rekapti Jerusalemon de la Muzulmanoj, kaj por helpi defendi la Bizancan Imperion kontraŭ la Selĝukaj Turkoj.
Originoj
Jam en 1074, kiam Anatolion kaptis la Selĝukaj Turkoj, la Papo Gregorio la 7-a ekmilitis kontraŭ la Muzulmanoj, kiun laŭ lia espero kondukus al reunuiĝo kun la Bizanca Eklezio. Tamen, la plano alfoniĝis per konflikto kun imperiestro Henriko la 4-a pri investituro kaj aliaj aferoj.
Papo Urbano la 2-a (1088-1099), kiu siavice alprenis la ideon, estis motivita ne tiom per la politikaj konsideroj kiom efektiva religia impulso. La malunueco en Eŭropo en 1095 prezentis al la Papeco ŝancon. La alvoko al Krucmilito estis politika ŝanco por la regado de Urbano, altirante fidelon disde vasta gamo de diversaj landoj asertante la rolon de la Eklezio kiel forto por unueco. De la Eklezio venis vigla instigo; sur la laikaj povuloj restis respondeco por efektivigi la planon. La Papon ĝenis la islamaj atakoj kontraŭ Sicilio (Sicilio mem estis en nomo islama). La Papoj deziris ne peti de la ĝermana imperiestro helpon (ĉar imperiestroj estis la malamikoj de la papa regno), tial do ili petis al la Normanoj por interveni. Robert Guiscard tiam alprenis regon de Sicilio, la Papo al li 'doninte' ĝin, kaj tiu insulo fariĝis forte regata monarĥio sub la Normanoj.
Samtempe, la hispanoj batalis kontraŭ la araboj en Iberio. Tial ĉi, la koncepto de Krucmilito kontraŭ la islama mondo ne estis novaĵo al la okcidento.
La Bizanca Imperiestro Aleksio la 1-a plene konsciis pri tio ĉi kiam li petis de Urbano por helpo kontraŭ la Turkoj ĉe Piacenza en 1095. Al lia peto favore respondis la Eklezio, kaj ankaŭ la nobelaj kavaliroj de okcidenta Eŭropo sopirantaj aventuron kaj konkeron. Kiam la grekaj ambasadoroj alvenis, Urbano estis preparanta por la Koncilio de Klermonto; tie la Papo predikis la unuan Krucmiliton je la 26-a de novembro, 1095 -- per vortoj perdintaj al historio, sed kiuj laŭŝajne freneze entuziasmigis la homamason.
Urbano havis ankaŭ enlandajn kialojn por subteni Krucmiliton; li estis franco, de Reims, kaj devis doni la ŝajnon de eklezia militanto, etendanta la religian mision de la monaĥoj al la nobelaro. La aristokrataro subtenis la Krucmilitojn: multaj el iliaj pli junaj filoj ne povus heredi teron, kaj Jerusalemo estis ŝanco. La Krucmilito povus servi kiel religia pento samkiel ekonomia ŝanco. Komercistoj kaj financistoj el la nordaj italaj urboj (Ĝenovo, Pizo, Venecio) antaŭvidis ankaŭ eblecojn por starigi komercajn vojojn kaj komercejojn el la nove konkeritaj teritorioj.
La nombro da tiuj kiuj aperis por aliĝi la Krucmilito kreskis ĉiutage, kaj la movado, baldaŭ senbridiĝanta el papa rego, akceliĝis per la sopirado de la malaltaj klasoj. Kamparanoj interŝanĝis plugilojn por armiloj kaj kolektiĝis inter seniluziiĝintoj, subpremitoj, kaj sentaŭguloj, inkluzive de membroj de la malalta kleristaro, dizertintaj monaĥoj, virinoj, kaj infanoj. Tiu ĉi popola homamaso kredis ke ilin rekte gvidis Dio.
La "Princa Krucmilito"
Ekzistis iom da malkondordo inter la gvidantoj, speciale pri kiu estis la vera ĉefo, kvankam Urbano mem delegis Adhemar de Le Puy kiel ĉefon. La aremo devis lukti kontraŭ la inklinoj de Aleksiuso, kiu kompreneble suspektemis pri liaj iamaj Normanaj malamikoj. Aleksiuso me permesis ke ili lanĉu antaŭ la diversaj ĉefoj ĵuris fidelon al li, kaj ili devigis ilin promesi redoni al la Bizanca imperio ajnan teron rekaptita el la seljukoj; tiuj ĉi ĵuroj tuj rompiĝis post la transiron de la krucmilitistoj en Anatolion.
Niceo, ĉefurbo de la selĝuka sultano de rumo Kilij Arslan la 1-a, estis kaptita en la fruaj monatoj de 1097, kaj oni venkis Arslanon mem ĉe Dorileumo. La krucmilitistoj tiam marŝis en Anatolion. Je tiu momento, Baldueno de Bulonjo ekis propravole al la armenaj landoj ĉirkaŭ la Eŭfrato. En Edeso, lin adoptis kiel heredonto Reĝo Toroso, greka ortodoksa reganto kiun malŝatis ties armenaj regatoj. Toroso nelonge poste estis mortigita, kaj Baldueno fariĝis la nova reganto; la urbo fariĝis la Kantono Edeso, la unua el la krucmilitaj ŝtatoj.
Dume, la granda krucmilita armeo marŝis al Antioĥio, kiun ili kaptis post longa sieĝo je la 3-a de junio, 1098 sed nur pro trompo - iu eksa kristana gardisto en la urbo malfermis unu el la pordoj por la krucmilitistoj. Preskaŭ tuj, iu armeo de Mosulo alvenis por sieĝi la nove kaptitan urbon; je la 28-a de junio, Antioĥia sukcese defendiĝis kontraŭ tiu ĉi armeo, danke grandparte al la klopodoj de Bohemondo kiu pretendis la urbon por si mem kiel Princo de Antioĥio. Laŭ legendo, armeo de kristanaj sanktuloj, inkluzive de la martiroj mortintaj ĉe Niceo kaj Dorileumo, helpis venki la turkojn ekster la urbo, kiu ebligis la sukceson de la sieĝo. La krucmilitistoj malkovris la Sanktan Lancon en la urbo, por multaj, indiko de eventuala sukceso en Krucmilito.
Sieĝo de Jerusalemo
Post paŭzo, la cetero de la krucarmeo marŝis Jerusalemen, urbo intertempe kaptita de la Fatimidoj de Egiptujo. Dum longdaŭra sieĝo en kiu la krucmilitistoj verŝajne suferis pli ol la urbanoj (15 000 soldatoj malsatmortis je 8a de julio), Jerusalemo estis kaptita la 15an de julio 1099. La krucmilitistoj masakris la tutan popolon, islamanan kaj judan, inkluzive de viroj, virinoj kaj geinfanoj. La judoj bruliĝis en sia sinagogo kien ili fuĝis; la islamanojn oni buĉis el la al-Aksa moskeo, kaj laŭ iuj raportoj, la sango fluis al oniaj maleoloj. En la tagoj post la masakro, Godfrey fariĝis Protektanto de la Sankta Tombejo, rifuzinte nomiĝi reĝo en la urbo kie mortis Kristo. En la lasta ago de la Krucmilito, li estris armeon venkantan fatimidan armeon ĉe Askalono. Godfrey mortis julion de 1100, kaj lia frato Baŭdojno de Edeso posteis, prenante por si la titolon "Reĝo de Jerusalemo". Baŭdojno kaj liaj posteuloj Baŭdojno la 2-a (m. 1131) kaj Fulko (m. 1143), pligrandigis la terenon de la reĝlando per sukcesa militado.
Establo de Reĝlando de Jerusalemo
La nova reĝlando plifortiĝis per la enfluo de nova krucarmeoj en 1101, per komercistoj venintaj de Italio por establi sin en la havenoj de Sirio, kaj per la religiaj kaj militistaj ordenoj nome la Templanoj kaj la Kavaliroj de Sankta Johano kiuj fondiĝis dum la regado de Baŭdojno la I-a.
Je la Unua Krucmilito manifestiĝis memfida, agresema kaj ekspansiiĝema latina socio kiam militista aristokrataro aperis en la okcidento kaj aventuris al novaj konkeroj kaj heredaĵo. Pro la nova prospero de grandaj urboj, disponeblis mono por ekipi ekspediciojn. La ĉemaraj urboj, speciale Venecio kaj Ĝenovo, interesiĝis pri ekspansiigi komercon. La Papo rigardis la Krucmilitojn kiel manieron aserti la influon de la Eklezio kiel unuiga forto, kun milito kiel religia misio. Jen nova sinteno al religio - ĝi enkondukis disciplinon, antaŭe aplikitan al monaĥoj, al la soldataro - la nova koncepto de religia militisto kaj kavalireca etiko.
Esperanto-teatro
La unua teatra prezentado en Esperanto okazis la en Smolensk, kie junaj esperantistoj ludis komedion „Unua brandfaristo“ de L. Tolstoj, tradukitan de A. Burenkov. Tio estis nur komenco primitiva.
En kongresoj
Pro la propra specificeco de la esperantlingva komunumo la disvolvigo de teatro en Esperanto suferas pro manko de stabila grupigita loĝantaro kiu estus eltena por la produktado de kaj verkoj kaj ludado en Esperanto. Tio estas malavantaĝo kompare kun la abunda produktado en aliaj branĉoj de la literaturo kiaj poezio, romano, eseo ktp. Tiele ekde la komenco oni devis dependi de la agado dum kongresoj kaj similaj esperantaj aranĝoj. Ĉar kutime la publiko ripetas ĉeeston en tiaj eventoj, ne havas sencon la pluhavo de verkoj aŭ ludado dum sinsekvaj jaroj, kio limigas la montradon de tiaj spektakloj al nur kelkaj okazoj en regionaj oportunoj por ludado, eble ĝis kvar aŭ kvin fojojn por ĉiu muntaĵo. Tio malhelpas la ekonomian kaj energikonsuman klopodon kaj bremsas la teatran disvolvigon. Tio ankaŭ influas sur la manko de profesieco kaj kontinueco en tiaj sferoj. Nur kaze de esperantlingvanoj kiuj krome kaj aparte disvolvigas sian profesion ekster la esperantaj medioj pere de gepatraj aŭ naciaj lingvoj, tiuj povas ofte profiti sian sperton kaj ankaŭ ofte siajn proprajn muntaĵojn por prezenti dignajn spektaklojn antaŭ la esperanta komunumo.
Dum la fino de la 20a jarcento elstaris produktaĵoj de la Drama Grupo de Studenta Esperanto-Klubo el Zagrebo kaj de la Bulgara Esperanto-Teatro (1980-aj jaroj). Ankaŭ en Francio kaj el Parizo kaj el Tuluzo venis al kongresoj diversaj produktaĵoj. Ekde fino de la 1990-aj jaroj disvastiĝis la agado de kroata Vida Jerman kaj de serba Saša Pilipović kiuj prezentiĝis jam en la UK 1998 okazinta en Montpellier, Francio, kie tiu laste menciita prezentis la verkon Rekviemo por la Perdintoj fare de teatra trupo de gimnazio el Jagodina dum la spektaklo prezentita de Vida Jerman estis "La rompita virino" de Simone de Beauvoir; samokaze la verkon Meluzina, la granda Feino, prezentis Solen', (Teatro Krizalido). En 2001, la 86-a Universala Kongreso de Esperanto okazis en Zagrebo, Kroatio, kaj tie en la Nacia Teatro Vida Jerman prezentis verkon "La lasta tago en la vivo de Maria Teresia" kun ege alta sukceso de publiko kaj prestiĝo. Saša Pilipović prezentis la verkon "La malfermilo" de Victor Lanoŭ. En 2003, la 88-a Universala Kongreso de Esperanto okazis inter la 26-a de julio kaj 2-a de aŭgusto en Gotenburgo, Svedio. Tiam La Kabaredo estis prezentita de Saša Pilipović kaj Sanja Matejić, Aniaro de Jerzy Fornal kaj Magia prezentado de grupo de diversaj rolantoj. En 2005, la 90-a Universala Kongreso de Esperanto inter la 23-a kaj 30-a de julio okazis en Vilno, Litovio. Tiam teatraĵoj estis Familia etoso de Agnès Jaoui kaj Jean-Pierre Bacri, prezentita de la Teatra Trupo de Tuluzo, Kiel mortigi sian edzinon de Antonio Amurri en esperanto-traduko de Tereza Kapista, prezentita de Shelter Sceno (Slavica Stojanov, Saša Pilipović kaj Ana Pilipović), kaj Litovio de Barbora laŭ dramo de J. Grušas, prezentita de Birutė Prekeviciute el Malgranda Teatro de Kaunas.
Ankaŭ en SAT-kongresoj oni prezentis foje gravajn teatraĵojn kiel dum la 77-a SAT-Kongreso 2004 okazinta en Bratislavo inter la 14-a kaj la 21-a de aŭgusto; tiuokaze oni prezentis la verkojn Kesto da venenaj serpentoj, ludita de la teatra grupo de ESO Bratislavo, kaj La rifuĝinto de Trevor Holton, ludita de SAT-anoj el Aŭstralio. Dum la 79-a SAT-Kongreso 2006 okazinta en Beogrado inter la 19a kaj la 26a de aŭgusto aktoris ĉefe Jerzy Fornal kiu ludis Brando kaj Trompo, de Emilija Lapenna, kaj Arlekeno, de Janusz Korĉak. Dum la 83-a SAT-Kongreso 2010 okazinta en Braŝovo, Rumanio, inter la 1-a kaj la 6-a de aŭgusto, oni prezentis La kalva kantistino, de Eŭgeno Ionesko, laŭ traduko de Georges Lagrange. Dum la 85-a SAT-Kongreso 2012 okazinta en Jalto, tiam Ukrainio, inter la 11-a kaj la 18-a de aŭgusto, oni prezentis diversajn mallongajn teatraĵojn de Anton Ĉeĥov fare de la loka teatra Esperanto grupo en la korto de la muzeo-domo de Ĉeĥov reĝisorite de Jefim Zajdman. Dum la 87-a SAT-Kongreso 2014 okazinta inter la 9-a de aŭgusto kaj 16-a de aŭgusto en Dinano, Francio, oni prezentis du teatraĵojn, nome la bretona legendo "La fabo" fare de Laurent Peuch kaj la vigla adaptaĵo de la vodvila teatroverko "Karakalo" de Dumanoir kaj Clairville zorge de la grupo "Kvak kaj Duono".
Dum UK 2022 en Montrealo la teatraĵo 1910 premieris.
Esperanto-aktoroj
Georgina Almanza (prezentis 1990 - 2008) - Julio Baghy (1891 - 1967) - Zbigniew Dobrzyński (aktoris en Pola Esperanto Teatro dum la 1970-aj jaroj) - Jerzy Fornal ( - 2013) - Jana Flego (ĉefrolis en Angoroj, 1964) - Srdjan Flego (ĉefrolis en Angoroj, 1964) - Jadwiga Gibczyńska (1924 - 2012) - Walter Hebert (aktoris en Kallima, 1990) - Vida Jerman (1939 - 2011) - Arno Lagrange (*1956) - Kalina Pieńkiewicz (1935-1996) - Saša Pilipović (*1963) - Mihály Sárossy (1893 - ) - Antonín Seemann (1907 - 1973) - Eva Seemannová (1920 - 1999) - Solen' (1955 - 2000)
Dramverkistoj
Julio Baghy - Marjorie Boulton - Harold Brown - Bernard Golden - Paul Gubbins - Emilija Lapenna - Julian Modest - Giorgio Silfer - Sándor Szathmári
Keuka
Keuka estas nekutima membro de la Fingraj Lagoj ĉar ĝi estas Y-formita anstataŭ esti longa kaj mallarĝa. Pro ĝia geometria formo, ĝi estis referita en pasinteco kiel Kurbiĝinta Lago.
La vilaĝo de _Penn_ _Yan_, (Nov-Jorkio, Novjorko) estas je la nordorienta trinkmono de la lago, kaj _Branchport_ estas je la nordokcidenta trinkmono. _Hammondsport_ (mensogoj, mensogas, kuŝas) je la suda fino de la lago. _Hammondsport_ estis la hejmo de _Glenn_ _Curtiss_, pionira de mara aviado.
Multa de la ekonomio de ĉi tiu regiono estas bazita sur vinbero kreskanta kaj vino (produktado, produkto).
_Keuka_ Kolegio estas situita en _Keuka_ Parko sur la okcidenta bordo de Keuka.
_Keuka_ (loka prononco: _kyoo_-ka) (meznombroj, signifas) kanuo (landanta, bienanta) en la Haudenosaunee lingvo.
Plui leganta
-->
Dunajov
Situo
Dunajov situas en valo de rivero Kysuca, laŭ ĉefvojo kaj fervojo Čadca-Žilina. La lasta urbo troviĝas je 18 km.
Historio
En la 9-a jarcento slavoj vivis tie. La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1498. La ekfunkcianta fervojo fine de la 19-a jarcento portis prosperon. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Dunajó 530 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Trencsén (reĝa departemento), al distrikto de Krásno nad Kysucou, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Dunajov 903 homoj, (891 slovakoj).
Baraĵlago de Ebro
La Baraĵlago de Ebro estas baraĵlago en la rivero Ebro, en la nordo de Hispanio. Ĝi situas en la distriktoj aŭ komarkoj Campoo (Kantabrio) kaj Las Merindades (Burgoso, en Kastilio kaj Leono), sed 70% de ĝi estas en Kantabrio. Ties akva volumo estas 541 hm³, en areo de 6253 ha. Ĝi estas la trie plej granda baraĵlago en la Valo de Ebro (pli grandaj estas Mequinenza kaj Canelles.
Oni konstruis la lagon inter 1921 kaj 1945, sed oni inaŭguris ĝin en 1952. Dum la Frankisma reĝimo, politikaj prizonuloj devige laboris en ties konstruo. Pro ties konstruo, diversaj vilaĝoj malaperis sub akvo (Medianedo, La Magdalena, Quintanilla kaj Quintanilla de Bustamante). Por kompensi loĝantojn de la malaperintaj vilaĝoj, oni promesis konstruon de novaj loĝejoj, fabrikoj kaj pontoj por unuigi ambaŭ flankojn de lago, sed fine tio ne okazis.
NGC 1388
NGC 1388 (aliaj indikoj — PGC 13402, NPM1G -16.0146) estas galaksio en konstelacio Eridano.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Sanago
La Sanaga-rivero, aŭ Esperantigite Sanago, estas rivero en la Suda, la Centra kaj la Okcidenta Provincoj de Kameruno. Ĝi longas 918 kilometrojn.
La Sanago konstituas limon inter du ekoregionoj kiuj apartenas al biomo de Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj. La marbordaj arbaroj de Kroso-Sanago-Bioko troviĝas norde inter Sanago kaj Kroso, tiu ĉi estante rivero de Niĝerio. La Atlantik-marbordaj ekvatoraj arbaroj etendiĝas sude de la rivero tra sudokcidenta Kameruno kaj Ekvatora Gvineo, Gabono, Respubliko Kongo, Kabindo, kaj Demokratia Respubliko Kongo.
2-Butila fosfato
2-Butila fosfato aŭ tri-2-butila ortofosfato estas organika kombinaĵo rezultanta el interagado de la 2-butila alkoholo kaj fosfata acido. Ĝi estas senkolora likvaĵo, nesolvebla en akvo, sed solvebla en etanolo, kloroformo kaj nepolaraj organikaj solvantoj. 2-Butila fosfato posedas 12 karbonatomojn, 27 hidrogenatomojn, 4 pksigenatomojn kaj 1 fosforatomon. 2-Butila fosfato uzatas en kemiaj sintezoj kaj en la preparado de 2-butilaj derivaĵoj.
Universo
La universo estas ĉiu spaco kaj tempo kaj ilia enhavo, inkluzive de planedoj, steloj, galaksioj kaj ĉiuj aliaj formoj de materio kaj energio. Dum la spaca grandeco de la tuta universo estas nekonata, eblas mezuri la grandecon de la observebla universo, kiu nuntempe taksita esti 93 miliardojn da lumjaroj en diametro. En diversaj multuniversaj hipotezoj, universo estas unu el multaj kaŭze malkonektitaj konsistigaj partoj de pli granda multuniverso, kiu mem konsistas el la tuta spaco kaj tempo kaj ĝia enhavo; sekve de tio, 'la universo' kaj 'la multuniverso' estas samsignifaj en tiaj teorioj.
La plej fruaj kosmologiaj modeloj de la universo estis disvolvitaj de antikvaj grekaj kaj hindaj filozofoj kaj estis tercentraj, metante la Teron en la centron. Dum la jarcentoj, pli precizaj astronomiaj observaĵoj igis Nikolaon Koperniko disvolvi la suncentran modelon kun la Suno en la centro de la Sunsistemo. Evoluigante la leĝon de universala gravitado, Isaac Newton konstruis sur la laboro de Koperniko same kiel la leĝoj de planeda movado de Johano Keplero kaj observaĵoj de Tycho Brahe.
Pluaj observaj plibonigoj kondukis al la realigo, ke la Suno estas unu el la centoj da miliardoj da steloj en la Lakta Vojo, kiu estas unu el almenaŭ du duilionoj da galaksioj en la universo. Multaj el la steloj en nia galaksio havas planedojn. Ĉe la plej granda skalo, galaksioj estas distribuitaj unuforme kaj samaj en ĉiuj direktoj, kio signifas, ke la universo havas nek randon nek centron.
Laŭ Paskalo, la universo estas sfero, kies centro estas ĉie kaj cirkonferenco nenie. Ĝi estas samsignifa termino kiel "mondo". Oni multe disputis, ĉu la mondo estas eterna aŭ iam estiĝinta. La scienca branĉo, kiu studas la eblan ekeston kaj la fundamentajn leĝojn de la evoluo de la universo, nomiĝas kosmologio. Ĝi baziĝas grandparte sur fizikaj konsideroj kaj astronomiaj datenoj.
Difino
La fizika universo estas difinita kiel la tuta spaco kaj tempo (kolektive nomata spactempo) kaj ilia enhavo. La universo ofte estas difinita kiel "la tuto de ekzisto", aŭ ĉio, kio ekzistas, ĉio, kio ekzistis, kaj ĉio, kio ekzistos. Fakte, iuj filozofoj kaj sciencistoj subtenas la inkluzivon de ideoj kaj abstraktaj konceptoj—kiel matematiko kaj logiko—en la difino de la universo. La vorto universo ankaŭ povas rilati al konceptoj kiel la kosmo, la mondo, kaj naturo.
La observebla universo estas globforma regiono de la universo konsistanta el la tuta materio kiu povas esti observita de la Tero aŭ ĝiaj spacbazitaj teleskopoj kaj esploraj enketoj nuntempe, ĉar la elektromagneta radiado de tiuj objektoj havis tempon atingi la Sunsistemon kaj la Teron ekde la komenco de la kosmologia ekspansio.
Etimologio
La termino universo deriviĝas de la latina universus (tuta), kunmetita el unus (unu) kaj versus ([al]-turnita, participo de vertere, turni). La latina vorto estis multe uzata de Cicerono kaj postaj latinaj verkistoj, tamen ĝenerale kiel adjektivo signifanta "universala", ekzemple en la esprimo ius universum (universala juro, kontraste al ius civitatis = ŝtata juro).
Historio
La reganta modelo por la evoluo de la universo estas la teorio de la praeksplodo. La modelo de praeksplodo deklaras ke la plej frua stato de la universo estis ekstreme varma kaj densa, kaj ke la universo poste disetendiĝis kaj malvarmiĝis. La modelo estas bazita sur ĝenerala relativeco kaj sur simpligado de supozoj kiel ekzemple la homogeneco kaj izotropeco de spaco. Versio de la modelo kun kosmologia konstanto (lambdo) kaj malvarma malluma materio, konata kiel la lambdo-CDM-modelo, estas la plej simpla modelo kiu disponigas sufiĉe bonan raporton pri diversaj observaĵoj pri la universo. La modelo de praeksplodo respondecas pri observaĵoj kiel ekzemple la korelacio de distanco kaj ruĝenŝoviĝo de galaksioj, la rilatumo de la nombro da hidrogena al heliumatomoj, kaj la mikroonda radiadofono.
La dekomenca varmo, densa stato estas nomita "Planck-epoko", mallonga periodo etende el tempo nulo ĝis unu unuo de Tempo de Planck de proksimume 10−43 sekundoj. Dum la Planck-epoko, ĉiaj tipoj de materio kaj ĉiaj tipoj de energio estis koncentritaj en densa stato, kaj oni kredas, ke gravito — nuntempe pro multo la plej malforta el la kvar konataj fortoj — estis tiom forta kiom la aliaj fundamentaj fortoj, kaj eble ĉiuj fortoj unuiĝis. Oni ne bone komprenas la fizikon kiu kontrolas tiun tre fruan periodon (inklude kvantuman graviton en la Planck-epoko), kaj tial oni ne povas diri, ke se eble tio okazis antaŭ la tempo nulo. Ekde la Planck-epoko, spaco estis etendiĝante ĝis la nuntempa skalo, kun tre mallonga sed intensa periodo de kosma inflacio supozeble okazinta en la unuaj 10−32 sekundoj. Tio estis ia tipo de ekspansio diferenca el tiuj kiujn oni povas vidi ĉirkaŭe nuntempe. Objektoj en spaco fizike ne moviĝas; anstataŭe la mezuro kiu difinas spacon mem ŝanĝiĝis. Kvankam la objektoj en spactempo ne povas moviĝi pli rapide ol la lumrapido, tiu limigo ne aplikiĝas al la mezuro kiu regas spactempon mem. Tiu dekomenca periodo de inflacio klarigus kial spaco ŝajnas esti ebena, kaj multe pli granda ol la lumo povas veturi ekde la starto de la universo.
En la unua ono de sekundo de la ekzistado de la universo, la kvar fundamentaj fortoj apartiĝis. Dum la universo plue malvarmiĝis el sia neimagebla varmostato, formiĝis variaj tipoj de subatomaj partikloj en mallongaj periodoj de tempo konataj kiel "kvark-epoko", "hadron-epoko", kaj "lepton-epoko". Kune, tiuj epokoj daŭris malpli ol 10 sekundoj de tempo post la Praeksplodo. Tiuj elementaj partikloj asociaj stabile en eĉ pli longdaŭraj kombinoj, inklude stabilajn protonojn kaj neŭtronojn, kiuj tiam formis pli kompleksajn atomajn nukleojn pere de nuklea fuzio. Tiu procezo, konata kiel "praeksploda nukleosintezo", daŭris nur ĉirkaŭ 17 minutoj kaj finis ĉirkaŭ 20 minutojn post la Praeksplodo, kaj tial okazis nur la plej rapidaj kaj plej simplaj reakcioj. Ĉirkaŭ 25% de protonoj kaj ĉiuj neŭtronoj en la universo, laŭ sia amaso, estis konvertitaj en heliumo, kun malgrandaj kvantoj de deŭterio (iu formo de hidrogeno) kaj eretoj de litio. Aliaj elementoj formiĝis nur en tre malgrandaj kvantoj. La alia 75% de protonoj restis netuŝita, kiel nukleoj de hidrogeno.
Post la fino de la nukleosintezo, la universo eniris en periodo konata kiel "foton-epoko". Dum tiu periodo, la universo estis ankoraŭ tro varma por ke la materio formu neŭtralajn atomojn, kaj tial ĝi enhavis varman, densan, nebulecan plasmon de negative ŝarĝitaj elektronoj, neŭtralajn neŭtrinojn kaj pozitivajn nukleojn. Post ĉirkaŭ 377 000 jaroj, la universo malvarmiĝis sufiĉe por ke elektronoj kaj nukleoj povu formi la unuajn stabilajn atomojn. Tio estas konata kiel rekombinigo pro historiaj tialoj; fakte elektronoj kaj nukleoj kombiniĝis por la unua fojo. Malkiel plasmo, neŭtralaj atomoj estas travideblaj de multaj ondolongoj de lumo, kaj tial por la unua fojo ankaŭ la tuta universo iĝis travidebla. La fotonoj elsenditaj kiam tiuj atomoj formiĝis povas ankoraŭ esti vidataj nuntempe; ili formas la kosman mikroondan fonradiadon.
Dum la universo etendiĝas, la energia denseco de la elektromagneta radiado malpliiĝas pli rapide ol tiu de la materio ĉar la energio de fotono malpliiĝas kun sia ondolongo. Je ĉirkaŭ 47 000 jaroj, la energia denseco de la materio iĝis pli granda ol tiu de fotonoj kaj de neŭtrinoj, kaj ekdominis la grandskalan konduton de la universo. Tio markis la finon de la radi-dominata epoko kaj la starton de la materi-dominata epoko.
En la plej fruaj etapoj de universo, etaj fluktuoj ene de la universa denseco kondukis al laŭgrada formado de koncentroj de malluma materio. Ordinara materio, altirita al tiuj pro gravito, formis grandajn gasnubojn kaj finfine ankaŭ stelojn kaj galaksiojn, en kiuj la malluma materio estis plej densa, kaj vakuis kie ĝi estis malplej densa. Post ĉirkaŭ 100–300 milionoj da jaroj, formiĝis la unuaj steloj, konataj kiel steloj de 3a Populacio. Tiuj estis probable tre amasaj, lumhavaj, nemetalecaj kaj mallongdaŭraj. Ili estis responsaj pri la laŭgrada reionigo de la universo inter ĉirkaŭ 200–500 milionoj da jaroj kaj mil milionoj da jaroj, kaj ankaŭ pri la semado en la universo de elementoj pli pezaj ol heliumo, pere de la stela nukleosintezo. La universo enhavas ankaŭ misteran energion — eble skalara kampo — nomita malluma energio, kies denseco ne ŝanĝiĝas laŭlonge de la tempo. Post ĉirkaŭ 9.8 mil milionoj da jaroj, la universo etendiĝis sufiĉe tiel ke la denseco de la materio estis malpli densa ol la denseco de la malluma energio, kio markis la starton de la nuntempa epoko dominata de malluma energio. En tiu epoko, la ekspansio de la universo estas akcela pro la malluma energio.
Grandeco kaj regionoj
La science taksita aĝo de la universo estas 13,73 (± 0,12) miliardoj da jaroj. La diametro de la universo observebla estas almenaŭ 93 miliardoj da lumjaroj au 8,80 × 1026 metroj. Vaste akceptata bazteorio pri la estiĝo de la universo estas la teorio de Praeksplodo kun po-ioma plivastigo de la universo, kontraste al la teorio de statika universo. Laŭ la teorio de Praeksplodo la universo havus komencan ekzistadon dum tre mallonga tempo nomata tempo de Planck (10−35 sekundo), en stato ekstrema rilate al temperaturo kaj denseco.
La teorio de Praeksplodo supozas, ke la universio ekestis el diskrevanta singularejo kaj daŭre ekspansias de tiu tempo. La teorio do ne klarigas, kial okazis la Praeksplodo kaj kio estis antaŭ ĝi, sed laŭ ĝi tempo, spaco kaj materio ekestis nur per kaj en la Praeksplodo. Do estas sensence paroli pri "tempo antaŭ la praeksplodo".
Dum 10−43 sekundoj post la Praeksplodo la fizikaj kondiĉoj en la universo estis tiom ekstremaj, ke la nunaj fizikaj leĝoj kredeble ne estis aplikeblaj; ili nur ekestis dum la tempo de Planck. Do la teorio ne povas pretendi scii, kio okazis dum tiu tempo. Oni kalkulis, ke tuj post tiu tempo la universo havis sufiĉe unuecan temperaturon de ĉirkaŭ 1,4 · 1032 K, la temperaturon de Planck. Nur 380.000 jarojn poste elektronoj kaj protonoj kombiniĝis al la unuaj elektre neŭtralaj atomoj (hidrogeno), tiel ke elektromagneta radiado povis disvastiĝi; ĝi ankoraŭ estas mezurebla kiel kosma fona radiado.
Ĝis la 20-a jarcento multaj kredis, ke la universo estas eterna, statika kaj space senfina, do ĉiam ekzistis en la nuna formo. Tio tamen ne povas esti, ĉar en tia universo la nokta ĉielo devus esti tagece luma, ĉar ĉiudirekte estus iu stelo (eĉ se tre fora). Krome ne ekzistas konata mekanismo por eterne produkti la energion necesan por lumantaj steloj.
Ne estas certe, ĉu la universo eterne ekspansios aŭ iam komencos kunfali por perei en granda maleksplodo. Tio dependas de la kvanto de materio en la universo. La fiziko hipotezas, ke aldone al la konata materio ekzistas malluma energio, kiu malhelpas la kunfalon. Eble la universo senfine ekspansios kaj dume konsumos la energion enhavatan en siaj moviĝo, radiado kaj materio; tiam ĝi finiĝos en sceno de "granda malvarmo".
Formo
La surtere mezurebla geometrio estas nedistingeble simila al eŭklida geometrio, kun plata spaco. En tia universo lumradio povus iri eterne kaj ĉiam pli malproksimiĝi de sia origino. Imageblas ankaŭ universoj kun kurba geometrio (ekzemple sfereca aŭ hiperboleca), en kiu lumradio povus reveni al sia origino. Simpla modelo supozas materion "malvarman" kaj "malluman" (CDM, de la angla cold dark matter); el ĝi rezultas eŭklida spaco, same kiel el la pli rafinita lambda-CDM-modelo, kiu konsideras la astronomiajn datenojn pri rapidiĝanta ekspansio de la universo.
Mezuradoj faritaj de la satelito WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) ekde 2001 subtenas la teorion lambda-CDM kaj la teorion pri elipsoida universo kaj probabligas, ke ĝia radiuso estas almenaŭ 78 miliardoj da lumjaroj. La mezuraj rezultoj ne kontraŭdiras la hipotezon de plata spaco.
Gravaj bazoj por la kalkulado de hipotezaj modeloj pri la evoluo de la universo estas la teorio pri ĝenerala relativeco (Ejnŝtejno) kaj la kvantuma fiziko. Ĉar ambaŭ neglektas sin reciproke, iliaj rezultoj kredeble estas neperfektaj; fizikistoj ankoraŭ serĉas unuecan teorion, kiu konsideras ambaŭ. Tia "kvantum-gravita" teorio foje estas nomata "mondformulo" aŭ angle TOE (theory of everything = teorio pri ĉio); ĝi eble donos unuecan klarigon de la kvar fundamentaj fortoj de fiziko (gravito, traktata de la teorio pri relativeco, elektromagneta forto, malforta nuklea interago, forta nuklea interago).