cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sonorilo
La plej granda sonorilo en Ĉeĥio estas sonorilo Sigismondo, kiu troviĝas en turo de Katedralo de sankta Vito en Praga burgo. En pli malnova literaturo oni indikas ties pezon 16,5 tunojn, laŭ pli novaj taksoj ĝi estas proksimume je 3 tunojn malpli peza. Inter signifaj memorigaĵoj apartenas muzikaj instrumentoj konsistantaj el pli granda kvanto de sonoriloj, la t.n. sonorilludoj, el kiuj en Ĉeĥio la plej konata estas sonorilludo instalita en Hradčany en Praga Loreta.
Nomoj de la unuopaj partoj de la sonorilo
La sonorilon kiel tutaĵon eblas dividi en du bazajn partojn: korpo kaj frapilo.
La korpo plu dividiĝas en kvar partojn (desube): florkrono, kolo, ĉapo kaj krono.
La frapilo plu dividiĝas en kvar partojn (desupre): okulo, servanta al pendigo, kolono - longa parto de la koro, pugno, kiu dum sonorado batas en la florkronon kaj dissonigas tiel la sonorilon, kaj ellasaĵo - la suba finigo de la frapilo de sonorilo. La ellasaĵo estis en la pasinteco ofte troeksponita pro troa pezo kaj ankoraŭ en sia finaĵo ampleksigita en la t.n. ankron. Ĉe sonoriloj, ĉe kiuj disbalanciĝas sole la frapilo kaj ne la tuta sonorilo, la ellasaĵo servas al pendigo de ŝnuro, por ke dum la sonorado ne venu inter la frapilo kaj la florkrono.
La suba aperturo de la sonorilo nomiĝas buŝo, kio bele kongruas kun nocio voĉo, kiel oni nomas la sonon de sonorilo. Profilo de la sonorilo estas ripo.
Tradiciaj sonoriloj
La plej kutima maniero de pendigo de sonorilo estas kazo, kiam la sonorilo estas fiksita sur sonorilkapo kun stango, sur kiu estas katenita ŝnuro. Per tirado de la ŝnuro en regula ritmo la sonorilo ekbalanciĝos kaj la koro interne de la sonorilo batas je ties muro.
En la 20-a jarcento en kelkaj preĝejoj oni anstataŭis sonorigistojn per elektran sonorigilon, kiu ekbalancigos la sonorilon aŭtomate laŭ tempo, frekvenco kaj daŭro.
Returnitaj sonoriloj
Apud la tradicia maniero de la pendigo de sonorilo en vertikala pozicio eblas tempo de tempo trovi ankaŭ sonorilojn, nomataj "ribelantaj", "husanaj" aŭ sonorilojn "kun alta turnado", kiuj pendas aŭ prefere staras kapantaŭe suben kaj sole dum la sonorado oni turnigos ilin en la kutiman pozicion kaj poste oni sonorigas sur ili per trotado je la stango, alfiksita al la sonorilkapo. La sonorilo kunpuŝiĝas kun diagonale metita akso kaj la sonorado okazas nur sur unu flanko, kio gvidas al tre malrapidaj, prudentaj batoj. Tiu ĉi maniero de pendigo estas proporcie nekutima, en Ĉeĥio tiu ĉi maniero estas trovebla sole nur en Kouřim kaj Rovensko pod Troskami. Sed ekzistas dokumentoj ankaŭ pri aliaj municipoj (Velim, Kolín, Sedlčany, Jabkenice, Jistebnice), kie estis en la pasinteco pendigitaj la "ribelantaj" sonoriloj, sed pli poste ili estis alipendigitaj. La alipendigado okazis precipe dum Jozefo la 2-a, kiu malpermesis la ribelantan pendigon, ĉar okazis dum ili al lezoj.
Firme pendigitaj sonoriloj kun frapilo
Alia maniero de la pendigo estas, ke la sonorilo estas firme enigita en masonaĵon kaj ĝi ne balanciĝas; dum la sonorado ekbalanciĝas sole la frapilo. Tiu ĉi maniero estas validigata prefere escepte, plimulte pro sekurecaj aŭ spacaj kaŭzoj, dum en ortodoksaj temploj, precipe en Rusio, tio estas la plej kutima pendigo de la sonoriloj. Dum sonorado oni batas je muro de la sonorilo nekutime en du, sed en tri lokoj. Dank' al tiu ĉi maniero de pendigo la rusaj sonoriloj povas esti nekompareble pli pezaj ol la eŭropaj.
Firme pendigitaj sonoriloj kun martelo
Ankaŭ en landoj de Oriento la sonoriloj estas ofte pendigitaj "firme" kaj la sonorado ne realiĝas helpe de la interna frapilo, sed per ekstera martelo. Sed la tieaj sonoriloj havas tute diferencan, pli fermitan formon kaj kutime nur unu orelon. Tiu ĉi maniero de pendigo eblas en Ĉeĥio trovi ekz. ĉe horloĝaj cimbaloj dissonigantaj per marteletoj de la horloĝa maŝino aŭ ĉe sonoriloj, funkcie anstataŭigantaj tiujn ĉi cimbalojn - en kelkaj preĝejoj eblas eĉ ekvidi sonorilojn, kiuj havas kaj la frapilon kaj la martelon, ĉar ili estas uzataj por sonorigado kaj al batado de tempo.
Konataj mondaj sonoriloj
La pendigo de sonoriloj "firme" ebligas, por ke la orientaj kaj la rusaj sonoriloj havu multe pli grandan pezon kaj do ankaŭ pli fortan voĉon kaj pli riĉan ornamaĵon ol la sonoriloj eŭropaj, sed per unu spiro necesas aldoni, ke ĉe la tieaj sonoriloj oni tiom ne zorgas pri la harmonieco de la voĉo, kiel ĉe la eŭropaj.
La plej granda ĝis nun funkcia sonorilo en la mondo estas evidente sonorilo Mingun el Mianmaro, kiun lasis muldi reĝo Bhouthobhuya en la jaro 1790 kaj kiu pezas 88 tunojn.
La plej granda sonorilo, sur kiu oni sonoras per disbalanciĝo, ne troviĝas en Eŭropo, sed en Japanio, nome proksime de urbo Gotenba sur insulo Honŝuo. Ĝi pezas pli ol 36 tunojn kaj produktis ĝin en la jaro 2006 nederlanda sonorilfabriko Royal Eijsbouts en Asteno kun kontribuo de ĉeĥa sonorilproduktisto Petr Manoušek.
Ĝis tiu tempo la plej granda sonorilo de tiu ĉi tipo estis sonorilo Pummerin el preĝejo de Sankta Stefano en Vieno, kiu pezas 22,5 tunojn kaj estis produktita en la jaroj 1951-1952 pro anstataŭo je origina sonorilo el la jaro 1711, muldita el kanonoj, ĉasakiritaj al turkoj, kiu estis neniigita per incendio de preĝejo dum la dua mondmilito.
Inter pluaj grandaj kaj konataj apartenas pariza Savoyarde, londona Big Ben aŭ krakova Sigismondo. Eble entute la plej konata monda sonorilturo troviĝas en itala urbo Pizo, ĝenerale konata sub nomo Oblikva turo de Pizo.
Historio de sonorilprodukatado
La plej malnovaj sonoriloj sur la ĉeĥa teritorio ni havas dokumentitaj en la 9-a jarcento. Ekde la 14-a jarcento en la ĉeĥaj landoj oni komencas tiujn ĉi sonorilojn ankaŭ produkti. Sian kulminon rilate al nombro kaj kvalito de produktoj la ĉeĥa sonorilproduktado atingas en la 16-a jarcento. Post la tridekjara milito okazas ties malkresko. Plej multe la sonoriloj estas trafitaj pro rekvizicioj dum la unua kaj la dua mondmilitoj, kiuj neniigis proksimume du trionojn de ĉeĥaj sonoriloj. En dua duono de la 20-a jarcento agadas en Ĉeĥio du sonorilproduktistaj firmaoj, nome Manouškidoj en Prago kaj Dytrychidoj en Brodek u Přerova.
Produktado de sonoriloj
La sonorilojn muldigas majstroj sonorilproduktistoj plimulte el sonorilaĵo - sonoriga bronzo. Formo por muldado estas produktata el speciale reguligita argilo kaj ĝi konsistas el tri partoj - kerno (la interna profilo de sonorilo), ĉemizo (falsa sonorilo, kiu estas muldote forigita) kaj mantelo (la ekstera profilo de la sonorilo). La tuta procedo postulas grandajn spertojn kaj lertecon. Pro dislokigo de reliefoj, formo kaj voĉo estas ĉiu granda sonorilo unika.
Objektoj portantaj sonorilojn
La sonoriloj ne estas pendigataj sole en turoj de preĝejoj, sed ankaŭ en la tutan vicon de aliaj objektoj, kiel estas turoj de urbodomoj, turetoj de kapeloj, turetoj sur domoj, stacidomoj, lernejoj, urbaj pordegoj kaj simile.
La sonorilturoj devene estiĝadis kiel soliteraj konstruaĵoj, funkcie anstataŭigantaj preĝejturojn. Al tiu ĉi maniero lastatempe revenas arkitektoj dum konstruado de novaj preĝejoj, ĉar la sonorilturo, kiu ne estas perkonstrue kunigita kun la preĝejo estas konstrue pli simpla, ĉar mekanika energio de la disbalancigitaj sonoriloj ne transportas al masonaĵo de la preĝeja konstruaĵo. La sonorilturoj estas masonitaj, duonmasonitaj aŭ lignaj.
La sonorilturetoj havadas precipe avertigan kaj kunvokan funkciojn. Al ties konstruado okazis plejparte ekde la jaro 1751, kiam Maria Terezia eldonis kontraŭincendian ordonon, kiu krom alia ordonis establi en ĉiu municipo sonoriltureton por avertado antaŭ incendio.
Nomoj de la sonoriloj
La preĝejsonoriloj ricevas la nomojn dum konsekrado. La konsekron faras episkopo aŭ pastro en ties reprezentado antaŭ pendigo de la sonorilo en la turon. Precipe en pli malgrandaj municipoj la konsekro de sonorilo estadas granda evento, dum kiu ĉiuj loĝantoj kunvenos bonvenigi la novan sonorilon. De tie ankaŭ devenas diraĵo "doni ion sur sonorilon", t.e. fanfaroni pri io.
En Ĉeĥio estas elektataj kutime la nomoj de la ĉeĥaj patronoj (Venceslao, Anna, Johano Nepomuka, Cirilo kaj Metodo) aŭ la nomoj de la plej grandaj sanktuloj (Maria, Jozefo). La sonorilo ofte ricevas la nomon la sanktulo, sub kies patronecon estas la koncernata preĝejo estas inicita, alifoje ĝi povas esti ankaŭ kunigita kun persono de sonorilproduktisto aŭ donacinto. La tradicio de la konsekro de sonoriloj estas dokumentita ekde la 10-a jarcento.
Krom tiuj ĉi "oficialaj" nomoj, ricevitaj dum la konsekro, la sonoriloj ricevas ankaŭ popolajn nomojn. Tiujn la sonorilo povas akiri:
La nomoj de sonoriloj bedaŭrinde estas forgesataj, do hodiaŭ plimulto de sonoriloj estas jam sennomaj. Ĉe kelkaj sonoriloj jam ne eblas hodiaŭ difini, el kio ili devenas.
Perdoj de la sonoriloj
La perdoj de sonoriloj okazas precipe per jenaj manieroj.
Incendio
Incendioj de preĝejoj estis por la sonoriloj ĉiam la plej granda malamiko. Tiel ĉi estis difektita ekzemple ankaŭ Car-sonorilo, la plej granda sonorilo de la mondo.
Rekvizicio
Amasaj rekvizicioj de la sonoriloj okazis tra la tuta mondo dum militaj konfliktoj, precipe dum ambaŭ mondmilitoj, kiam estis necese akiri la sonorilan bronzon por produkti kanonojn kaj aliaj armilojn. Laŭ taksoj la militaj rekvizicioj senigis Ĉeĥoslovakion proksimume de du trionoj de sonorilfonduso.
Difektiĝo de la sonorilo (krevo)
Nuntempe jam eblas la krevintajn sonorilojn restaŭri per fajlado kaj surveldo de la krevaĵo eĉ ne devinte alimuldi la tutan sonorilon.
Ŝtelo
Ŝteloj de sonoriloj ne estas - kiel eble povus ŝajni - ia eksceso de la moderna tempo, ili okazas jam de pratempoj. Pruvas tion ekzemple interesa okazintaĵo de komence de la 19-a jarcento el Žabonosy (distrikto Kolín), kie en la turo de preĝejo de sankta Venceslao havis sian kuŝejon rabisto Kovařík, kiu en financa premo forŝtelis ĉi tiean sonorilon.
Kabineto Gyula Károlyi
Kabineto Gyula Károlyi estis la kvara kabineto, kiun nomumis la hungara guberniestro Miklós Horthy. Ĝi gvidis la landon pli ol jaron en la jaroj 1931 kaj 1932.
Sonorilo
Ŝtelo
El antaŭ nelonga historio ni povas noti kazon, kiam en la jaro 1999 el preĝejo de sankta Floriano en Krásné Březno en Ústí nad Labem ŝtelistoj elĵetis sonorilon el la jaro 1601 el fenestro kaj sonorilerojn ili vendis en rubokolektejon. Ili ricevis por tio 5 300 Kč, kvankam fakuloj difinis la prezon de la devena sonorilo je 750 000 Kč.
Kabineto Gyula Károlyi
Historio
Kabineto Bethlen ne povis kontraŭstari al Granda depresio, tial Horthy nomumis novan ĉefministron Gyula Károlyi. Li kreis diversajn ŝparemajn agojn, eĉ li plurfoje malpliigis salajrojn de ŝtataj oficistoj, sed tio ne sufiĉis. Oftaj tumultoj okazis fare de komunistoj kaj nazioj, eĉ iu eksplodigis viadukton kune kun trajno Budapeŝto-Vieno. Oni deklaris militjuron, poste oni kondamnis je morto komunistojn spite la internacian ŝokon. Fine Horthy nomumis pli novan ĉefministron Gyula Gömbös.
Sonorilo
Muziko de sonorilo
La sonorilo kiel muzika instrumento estas unu el la plej komplikaj idiofonoj. Ĝi eldonas proksimume 70 - 100 tonojn, dum kio ju pli granda la sonorilo estas, des pli multe da tonoj estas aŭdeblaj. El ĉiuj la plej grava estas la ekbatega tono, poste la suba, kio estas la plej profunda tono de la sonorilo, plej bone je oktavo malpli supra ol la ekbatega, plu unuto, kiu estas male la plej longa tono de la sonorilo kaj ĝi devus kongrui kun la ekbatega, sekve kvinto, tercio kaj supraĵa oktavo. Sed la fakta ne estas sole harmonia kongruo, sed ankaŭ koloro, laŭteco kaj longeco de la sono de la sonorilo. Al atingebleco de la sono de la sonorilo eblas helpi ankaŭ per la suma ekipaĵaro, do per uzo de ligna kapo kaj konstrukcio kaj certigo de trairebleco de la sono tra la muroj. Tial pli praktikaj estas lignaj sonorilturoj, ĉe la masonitaj estas bone meti en sonajn fenestrojn lignajn ĵaluziojn anstataŭ fenestrokovriloj, pli bone la ĵaluziojn rompitaj, kiuj kaŭzos, ke la sono ne dampos ĉe la preĝejo, sed ĝi estas kondukita en pli grandan distancon.
Dum harmonio de pli da sonoj eblas atingi harmonion harmonian (per kio estiĝos akordo), melodian (gamo) aŭ harmonian-melodian (la akordo en la gamo). Da kombinaĵoj estas multe, ŝatata estis ekz. c, e♭, f - TE DEUM, c, e♭, f, g - KYRIE. Kiam estas tro multe da sonoj, la supraĵaj tonoj perdiĝas, tial harmonio de kvin sonoriloj estas proksimume la plej bona, sed dum tio necesas zorgi pri tio, por ke la sonoriloj balanciĝu en ĝusta ritmo - tiel, ke ili reciproke ne rompu unu la alian kaj ĉiuj estu aŭdeblaj. Ne ĉiam tia ĉi harmonio sukcesos, kion eluzis popola kreemo, kaj tiel pri personoj, kiuj tro laŭte kaj senrespekte vokas atentemon, oni diras proverbon: "Kie grandaj sonoriloj sonoras, tie malgrandaj ne aŭdeblas."
Uzo de sonoriloj
Ni dividas la sonoradon en la jenajn kategoriojn.
Queen
Queen (angle: Reĝino, ) estas brita rokgrupo, kiu tre popularis en la 1970-aj ,1980-aj jaroj. Ĝia sukcesego daŭris ankaŭ post la morto de la ĉefgrupano Freddie Mercury en 1991 (se mezuri nur la vendociferojn). La grupo eluzis kiel unua rokgrupo la efikon de muzikvideoj.
Bjalistoko
Nomoj
En aliaj lingvoj ĝi nomiĝas: beloruse Беласток (Bjelastok); jide ביאַליסטאָק (Bjalistok), hebree ביאליסטוק, litove Balstogė, ruse Белосток (Bjelostok)). Zamenhof mem en Esperantaj elparoloj uzadis la nomon Bjelostoko, kiu devenas de la rusa (tiutempe oficiala) nomo de la urbo, kaj pollingvecan version Bialystok . NPIV enhavas du formojn: Bjalistoko kaj Bjelostoko.
Blazono
La nova blazono de Bjalistoko estis elektita de Urba Konsilantaro la 27-an de februaro 1995. Ĝi konsistas el du partoj, kiuj montras, ke dum la historio la urbo troviĝis ĉe la limoj inter Pollando kaj Litvo. Ĉe la supra, ruĝa parto de la ŝildo situas arĝenta aglo kun ora krono; ĉe la suba, ora parto situas Pogoń, la ĉevalo estas arĝenta, la rajdanto en blua kiraso, ĉe lia ŝildo situas jagelona kruco. La granda (honorinda) versio de la blazono enhavas du arĝentajn grifojn tenantajn blazonan ŝildon. Super ĝi situas la urba krono, kaj sub ĝi - arĝenta rubando kun surskribo CIVITAS BIALYSTOK.
Flago
En la sama tago Urba Konsilantaro elektis la flagon de Bjalistoko. Laŭ la decido, koloroj de Bjalistoko estas blanka, flava kaj ruĝa, en la flago kiel tri horizontalaj zonoj. En la mezo situas malgranda (oficiala) versio de la blazono de Bjalistoko.
Prahistorio
Unuaj setlejoj en loko, kie nun situas la urbo, devenas de ŝtonepoko. De ferepoko devenas grandaj kurganoj, probable tomboj de militestroj, apud nuntempa vilaĝo Rostołty. La loko situis ĉe trako inter du maroj: Balta kaj Nigra kaj tie miksiĝis kulturoj i.a. pola, rutena kaj prusa.
Mezepoko
En 14-a jarcento la loko iĝis parto de Litvo. Post Kreva Unio (1385) Litvo estiĝis kristana lando kaj en bjalistokan teron komencis aperadi kristanaj pilgrimoj. La unua skriba mencio pri Bjalistoko devenas de la jaro 1426 - tiam la granda duko litva Vytautas transdonis la vilaĝon Bjalistoko al Maciej de Tykocin. Meze de la 15-a jarcento familio Tabutowicz konstruis unuajn biendomojn en Dojlidy kaj Bjalistoko.
En 1547 Bjalistoko iĝis propraĵo de familio Wiesiołowski kiu konstruis tie masonitan preĝejon kaj palacon. Post senida morto de Krzysztof Wiesiołowski, la posedaĵon ekhavis ŝtato.
Por siaj meritoj je milito, Bjalistokon kaj Tykocin ricevas hetmano Stefan Czarniecki (monumento al li ĝis nun staras en Tykocin). Li transdonis la posedaĵojn al sia filino, Katarzyna Aleksandra, postea edzino de Jan Klemens Branicki (avo).
Ne estas konata preciza dato kiam Bjalistoko ricevis urborajton, sed tio certe okazis antaŭ la jaro 1692 (konfirmas tion skribaĵo de loka preposto en kiu li diras pri Urbo Bjalistoko). La urba blazono montris tiam cervon. Veran plukonstruon de la urbo (ĝis nun aspektantan kiel vilaĝo) komencis Jan Klemens Branicki - la granda reĝa hetmano, krakova kastelmastro, la unua laika senatoro de Pola Respubliko kaj kontraŭkandidato de Stanislavo Aŭgusto Poniatowski por elektita reĝo de Pollando. Kun sia edzino Izabella Poniatowska li alikonstruis la palacon kaj kreis ĝardenon. Oni disvolvis komercon kaj urbajn instituciojn, konstruis urbodomon, poŝtejon, gastejojn, teatrejon, hospitalon kaj azilejon. Oni establis en Bjalistoko Militan Lernejon de Inĝenierio kaj Konstruado, Lernejo por Akuŝistinoj, paroĥan lernejon, armilejon kaj fine de la 18-a jarcento - Subkolegian Lernejon (dependan de Vilna Universitato). Post la morto de la hetmano oni konstruis ankoraŭ unu specifan objekton de Bjalistoko - la framasonan loĝion. Ĝia iniciatoro estis Andrzej Mokronowski, unu el komencintoj de pola framasonismo.
Queen
Historio
Kantisto kaj estro de la grupo estis Freddie Mercury, kiu helpis la grupon ankaŭ per siaj ekstravaganco, karismo kaj aktora talento. Aliaj grupanoj estis Brian May (gitaro), Roger Taylor (drumoj) kaj John Deacon (basgitaro).
Paul Rodgers, nova kantisto revivigas la koncertojn de Queen en 2005 kun sia roka voĉo.
Memoro
En 2019 la Ministerio pri edukado de Rusio inkluzivis la kanton Bohemian Rhapsody en "La kultura normo de la lernejano" — la eduka projekto, kiu celas spiritan, estetikan kaj artan evoluon de la rusiaj lernejanoj.
Bjalistoko
19-a jarcento
En 1862 kreita fervoja linio inter Varsovio kaj Peterburgo venigis industrion al la urbo. Oni enkondukis vapormaŝinojn.
Inter la 19-a kaj 20-a jarcentoj en Bjalistoko arde agadis laborista movado. La revolucio 1905 estis perforte sufokita de polico kaj armeo. Eĉ pli terure aspektis pogromo al judoj en la jaro 1906.
20-a jarcento
En 1915 Bjalistokon ekokupis germana armeo kaj restis tie ĝis la fino de la unua mondmilito. Kiam malvenko de germanoj evidentiĝis, la uzinaj maŝinoj estis forportitaj. Poste la urbo ne plu estis ĉelima kaj ĝia signifo malgrandiĝis.
La 19-an de februaro de 1919 germanaj trupoj forlasis Bjalistokon kaj transdonis potencon al novaj, polaj aŭtoritatoj.
Milito de bolŝevika Rusio kontraŭ la Dua Pola Respubliko: la 28-an de julio 1920 la urbon ekokupis bolŝevikoj kiuj en la palaco de Branicki establis Portempan Polan Revolucian Komitaton, kiun gvidis Julian Marchlewski. Ĝi estis planata kiel estonta registaro de Pola Soveta Respubliko post milita akiro de Varsovio. Dum la Batalo pri Varsovio la 1-a kaj la 5-a regimentoj de polaj legioj malsukcesigis retiriĝon de sovetiaj trupoj. La 22-an de aŭgusto pola armeo frakasis la Ruĝan Armeon en sanga batalo ene de la urbo, ofte kun miksbataloj kaj helpo de civiluloj: la pola 1-a Regimento de Infanterio venkis la sovetan 16-an Armeon, polaj perdoj: 34 soldatoj kaj pli ol 200 vunditoj, la bolŝevikaj — pli ol 800 mortigitaj kaj vunditaj, 8200 militkaptitoj, oni akiris 3 trajnojn, aviadilon, 22 kanonojn kaj 147 maŝinpafilojn
En intermilita periodo oni detruis konstruatan ortodoksan preĝejon. La garnizonan ortodoksan preĝejon oni ŝanĝis al katolika preĝejo de sankta Stanislavo.
La 2-a mondmilito ekis per multaj armeaj manovroj kaj malmultaj bombadoj. Inter la 6-a kaj la 11-a de septembro 1939 Bjalistokon forlasis civila estraro. La 15-an de septembro pola militistaro retretis. Du tagojn poste germana brigado ekokupis la urbon kaj transdonis potencon al sovetianoj.
La 28-an de oktobro Bjalistoko iĝis parto de Belorusa Soveta Socialisma Respubliko kaj distrikta ĉefurbo. Samtage NKVD arestis bjalistokanon Dominik Łoś, kiu malaperis senspure. Okupantoj persekutis loĝantaron kaj devigis multajn homojn elmigri el la urbo.
Sonorilo
Uzo de sonoriloj
Al la sonoradoj ligas ankaŭ kelkaj mitoj kaj la sonoriloj havas sian specifan signifon en popola magio.
Sonoriloj en Kulturo kaj Literaturo
Sonoriloj oftas en fabelliteraturo kiel elĵeto al la malnova, pura kaj simpla, mondo.
Lia filino, kiu timis pri la sorto de ŝia patro, petis la helpon de aŭguristo, kiu antaŭdiris, ke la sonorilo sukcesos nur se fandante ĝin li maskos la sangon de virga knabino. La sindonema filino saltis en la fandopoton, kaj la sonorilo forĝata efektive sonoris, sed ĉe ĝia sono aŭdiĝis kiel voĉo de la plorado de la knabino.
Bjalistoko
20-a jarcento
La 27-an de oktobro 1941, post nuligo de la traktato Ribbentrop-Molotov, germanaj trupoj de Wehrmacht kaj Einsatzgruppen eniris Bjalistokon kaj detruis la judan kvartalon Ĥanajki murdinte 2000 homojn (vivante bruligitajn en la Granda Sinagogo. La monumento al tiu evento - kupolo de la bruligita sinagogo - troviĝas nun ĉe la strato Legionowa. Inter julio kaj septembro oni konstruis geton por ĉiuj travivintaj judoj.
(5527) 1991 UQ3
(5527) 1991 UQ3 estas ankoraŭ sennoma asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Sejĝi Ueda kaj Hiroŝi Kaneda elde la observatorio de Kuŝiro en Hokajdo (Japanio).
Erco Baraka
Erco BARAKA estas israela aŭtoro de originalaj verkoj en Esperanto.
Bjalistoko
20-a jarcento
Malgraŭ persekutado, la sendependema movado en Bjalistoko, gvidata de Armia Krajowa (la landa armeo) tre forte agadis en diversio.
Februare 1943 komenciĝis likvidado de la geto. Ekzemplon de rezistanco montris Icĥok Malmed - li surverŝis per salacido policanon, kiu persekutis judojn. La memortabulo al Malmed pendas hodiaŭ ĉe la strato je lia nomo. La 15-an de aŭgusto 1943 komenciĝis ribelo en bjalistoka geto - la dua plej granda geta ribelo (post la varsovia). Multaj judoj estis mortpafitaj en la arbaro Pietrasze (inter ili Jakobo Ŝapiro) kaj multajn germanoj transportis al la koncentrejo Auschwitz-Birkenau.
31.08. Germana ĝendarmaro pafmortigis apud la urbo, en Wrocień, 12 personojn, en tio 3 infanojn de 4 ĝis 12 jaroj.
En 1944 post germana detruado kaj rusa bombado la urbocentro estis preskaŭ tute ruinigita. La 27-an de julio 1944 sovetiaj trupoj invadis la centron kaj forpuŝis germanojn. Du tagojn poste germanaj soldatoj finfine forlasis la urbon transirante la riveron Narew.
Post la mondmilito Bjalistoko iĝis denove provinca ĉefurbo kaj centro de kulturo, scienco kaj ekonomio en nord-orienta Pollando. La 1-an de 1999 post la administra reformo la urbo fariĝis la ĉefurbo de nova Podlaĥia Provinco.
Judoj en Bjalistoko
Unuaj mencioj pri multnombra juda komunumo, subordigita al la komunumo en Tykocin, aperas en la jaro 1658. Aparta bjalistoka komunumo estis fondita en 1745.
Nombro de juda loĝantaro konstante kreskis. En 1856 de 13.748 loĝantoj estis 9.547 judoj. Konsekvence juda kapitalo kreskis kaj en la jaro 1860 19 uzinojn (el 44) havis judoj. Depost la fino de la 18-a jarcento grandan influon al la urba vivo havis Haskala, en 1880 fariĝis la unua cionisma organizo.
En 1913 loĝis tie 61.500 judoj, en 1921 - 39.602, kaj en septembro 1939 - ĉirkaŭ 80.000. Antaŭ la 2-a mondmilito en Bjalistoko situis ĉirkaŭ 80-100 sinagogoj kaj judaismaj preĝejoj.
La 26-an de julio 1941 germanoj kreis geton por 50 mil judoj. En 1942 fondiĝis Antifaŝisma Batalanta Organizo. La 16-an de aŭgusto 1943 komenciĝis en bjalistoka geto ribelo komandata de Mordeĥaj Tanenbaum. 300 ribelantoj dum kelkaj tagoj defendis sin kontraŭ tankoj kaj aviadiloj. Ne sukcesis plano fuĝi al la Knyszyńska arbarego kaj plejmulto da ribelantoj mortis. Post subpremo de la ribelo, germanoj forportis travivintajn loĝantojn de geto al la koncentrejoj en Treblinka, Majdanek kaj Auschwitz (Aŭŝvico). Restintaj konstruaĵoj estis destinitaj por homoj kiujn germanoj transloĝigis el Białowieża.
La militon travivis nur kelkcent judaj loĝantoj de iama granda, 60-milpersona komunumo.
Demografio
Demografiaj ŝanĝoj dum lastaj jaroj:
Belorusoj
Bjalistoko estas kultura kaj socia centro de belorusoj (laŭ la registro de loĝantaro loĝas tie 7,5 mil belorusoj, 2,5 % da loĝantaro). Funkcias tie konsulejo de Respubliko Belorusio kaj multaj organizaĵoj, ia. Asocio de Belorusa Junularo, Belorusa Kultura Societo, Asocio de Belorusaj Ĵurnalistoj kaj aliaj; funkcias sendependa Radio Racja kiu aŭdigas elsendojn ankaŭ al Belorusio; oni aranĝas ankaŭ en ĉiu jaro festivalon "Belorusa Kanto" kaj Feston pri Belorusa Kulturo.
Rusoj
En Bjalistoko funkcias ĉefa organizaĵo de la rusa minoritato en Pollando (ĉ. 10-15 mil homoj) - Rusa Kultura-Kleriga Asocio.
Tataroj
En la urbo kaj ĝia ĉirkaŭaĵo loĝas ĉ 1800 tataroj. Funkcias tie podlaĥia filio de Asocio de Polaj Tataroj.
Lingvolerna interŝanĝo
Lingvolerna interŝanĝo aŭ tandema lingvolernado estas metodo de lingvolernado bazita sur reciproka lingva interŝanĝo inter tandemaj kunuloj (ideale ĉiu lernanto estu denaska parolanto de la lingvo kiun la proponanto volas lerni). Iuj lingvolernejoj en la mondo, organizitaj sub TANDEM Internacia, same kiel multaj universitatoj laboras per ĉi tiu metodo. Notindas, ke la celo de lingva interŝanĝo estas ankaŭ disvolvi interkulturajn kapablojn kaj plibonigi sciojn pri lingvoj. Ĝi ebligas ankaŭ amikiĝi kun homoj el la tuta mondo.
Teknologio
Kun la kresko de interreto, lingvaj interŝanĝoj pere de sociaj retejoj kaj la uzon de IP-teknologioj fariĝis popularaj. Tipa ekzemplo estas ekzemple la apo Hello Talk kiu permesas babili voĉe, videaĵe kaj tekste en pli ol 150 lingvoj.
Vidu ankaŭ
Interkultura edukado
Ekstera ligilo
(es + 16 aliaj lingvoj) Hello Talk
Bjalistoko
Aliaj minoritatoj
En Bjalistoko loĝas ankaŭ: ciganoj (funkcias tie Ĉefa Konsilantaro de Ciganoj en Pollando) kaj ukrainoj (laŭ la registro de loĝantaro - 417 homoj), funkcias en la urbo Asocio de Podlaĥiaj Ukrainoj kaj Asocio de Sendependa Ukraina Junularo.
Verdaĵoj
Ĉirkaŭ 32% da areo de Bjalistoko estas verdaĵoj - parkoj, skvaroj kaj 1779 hektaroj da arbaroj kreas bonan mikroklimaton. Ĝi troviĝas en la centro de t.n. Verdaj Pulmoj de Pollando - granda parto de la lando kun freŝa aero. En la aglomero troviĝas ankaŭ fragmento de nacia parko. Pro tia unika najbareco Bjalistoko estis en 1993, kiel la unua pola urbo, invitita al la projekto Reto de Sanaj Urboj de Monda Organizaĵo pri Sano.
En la jaroj 1930-1938 apud ĝardenoj de palaco Branicki estis kreita la urba parko Planty laŭ la modernisma projekto de Stanisław Grall. Ĝi situas sur la granda areo de 14,94 hektaroj en loko kie iam estis granda ĉepalaca artlago. En ĝi troviĝas du specifaj skulptaĵoj de Bjalistoko. La unua estas "Praczki" (la tolaĵlavistinoj) farita de Stanisław Horno-Popławski en 1938. Ĝi situas apud strato Mickiewicza ĉe unu el parkaj artlagoj. La dua skulptaĵo estas La hundo Kawelin farita de Małgorzata Niedzielko. Ĝi estas kopio de la antaŭmilita skulptaĵo, tre simila al la nuntempa, farita de Piotr Sawicki kaj Józef Sławicki en 1936 kaj en nekonataj cirkonstancoj perdita en 1944. La nomo de la hundo Kawelin devenas probable de la nomo de cara generalo kiu laŭ loĝantoj tre similis al ĝi.
Ĉe suda urba limo larĝigas parko-arbaro Zwierzyniec (laŭvorte besta ĝardeno, zoo) en kiu dum tempoj de familio Branicki vivis multaj specoj de bestoj. En la 19-a jarcento la arbaro estis ŝanĝita al parko kun aleoj kaj benkoj. En ĝia centro situis somera teatrejo kaj restoracioj. Nuntempe troviĝas tie malgranda zoo Akcent, atletika stadiono, glitejo, monumento al pacbatalantoj kaj militista tombejo. Parto de Zwierzyniec estas naturrezervejo. Zwierzyniec najbaras direkte kun Planty kaj Bjalistoko estas unu el nemultaj urboj, kie - enirinte parkon en la urbocentro oni povas transiri urban limon ne forirante el parko (laŭ la verda trako Planty - parko Zwierzyniec - arbaro Zwierzyniec).
Muzeoj kaj galerioj
Bjalistoko estas la plej granda kulturcentro en nord-orienta parto de Pollando. Funkcias tie Podlaĥia Muzeo kaj ĝiaj filioj en Bjalistoko (Historia Muzeo, Muzeo de Skulptaĵoj de Alfons Karny, Bjalistoka Muzeo de Vilaĝo), en Choroszcz (Muzeo de palacaj salonoj), en Supraśl, Tykocin kaj Bielsk Podlaski. Krome en Bjalistoko vizitindas Armea Muzeo kaj Muzeo de Naturo de Universitato en Bjalistoko. Situas tie ankaŭ unu el la plej bonaj modernartaj galerioj - Galerio Arsenał. La dua estas Galerio de familio Snendziński kiu kolektis la plej grandan aron de verkoj kaj arkivaj memoraĵoj de tiu pola artista familio el Vilno. Plie situas tie 19 privataj artgalerioj.
Teatroj kaj filharmonio
Danke al Bjalistoka Pupteatro kaj puparta kolegio de varsovia Teatra Akademio, Bjalistoko estas nomata pola centro de pupteatra arto. Krom la pupteatro funkcias tie ankaŭ Drama Teatro kaj dekkelkaj privataj teatrejoj (ekz. Wierszalin en Supraśl). La urbo havas ankaŭ filharmonion, kies plena nomo estas Podlaĥia Operejo kaj Filharmonio (nuntempe estas konstruata nova kulturejo kiu enhavos operon, filharmonion, pligrandigitan pupteatron kaj kinejon).
Aliaj kulturejoj
En Bjalistoko situas dekkelkaj bibliotekoj - la plej grandaj estas Podlaĥia Biblioteko kaj Universitata Biblioteko. Aliaj kultuorganizoj estas interalie: Bjalistoka Centro de Kulturo, Centro de Ortodoksa Kulturo, Kulturdomo "Śródmieście" kaj Junulara Kulturdomo.
Altlernejoj
En Bjalistoko studas pli ol 45 mil homoj. La plej malnova altlernejo estas Medicina Universitato (ĝis 2008 - Medicina Akademio, fond. 1950, 3400 studentoj) kiu administras 2 hospitalojn. La politekniko (fond. 1964, 15 mil studentoj) estas la plej granda teknika lernejo en nord-orienta parto de Pollando. En 1968 estis fondita la filio de Varsovia Universitato, en 1997 transformita en memstaran universitaton (16 mil studentoj; ĝi estas la plej granda altlernejo en Podlaĥio)
Administro
Bjalistoko havas statuson de urba poviato. La loĝantaro elektas 28 konsilantojn al sia Urba Konsilantaro. Plenuman povon havas urbestro (pole: Prezydent Miasta Białegostoku). La urbodomo troviĝas ĉe la strato Słonimska.
Urbestroj de Bjalistoko
En 2007 la urbestraro kreis Junularan Urban Konsilantaron, kiu estas memrega institucio de junuloj loĝantaj en Bjalistoko kaj lernantaj en gimnaziaj kaj supergimnaziaj lernejoj. La Konsilantaro estas nepolitika aro en konsultaj rilatoj kun la urbestraro.
Kvartaloj
Laŭ decidita administra divido Bjalistoko konsistas el 28 kvartaloj. Ĉiu kvartalo havas sian konsilantaron kaj estraron. Ilia tasko estas zorgi pri bezonoj de la loĝantoj, ekz. okupiĝi pri aferoj ligitaj kun kvartala vivo, certigi bonan kunlaboron kun urbaj instancoj je aferoj ligitaj kun la kvartalo, organizi laboron de la loĝantoj por bono de la kvartalo ktp. Laŭ la leĝo de Urba Konsilantaro de la Bjalistoko estis dividita al 27 kvartaloj; la  oni decidis ke tri apudaj vilaĝoj (Dojlidy Górne, Kolonia Halickie kaj Zagórki) formos novan kvartalon - Dojlidy Górne. La kvartaloj estas:
Trafika servo
Bjalistoko estas trafika nodo de nord-orienta parto de la lando.
Juillenay
Juillenay estas franca komunumo situanta en la departemento de Côte-d'Or en regiono Burgonjo-Franĉkonteo.
Bjalistoko
Trajnoj
Tra la urbo iras fervoja linio je eŭropa signifo: Varsovio-Suwałki-Kovno-Rigo-Talino kiu kruciĝas kun linio Ełk-Czeremcha-Siedlce.
Juillenay
Geografio
La komunumo etendiĝas sur kaj havis  loĝantojn laŭ la lasta oficiala nombro de, tiel ke la loka loĝdenso estas po 0 homoj kilometre alt du.
Bjalistoko
Trajnoj
Bjalistokon direkte ligas fervojo kun i.a. Varsovio, Olsztyn, Gdańsk, Vroclavo.
Ekde la 1-a de junio 2008 de Bjalistoko tra interalie Varsovio kaj Katowice ĝis Bielsko-Biała vojaĝas la trajno Zamenhof (antaŭe ĝi nomiĝis Narew).
Juillenay
Geografio
Ĝiaj najbaraj komunumoj estas.
Opština Gradsko
Opština Gradsko estas unu el la 80 komunumoj en Norda Makedonio. En 2002 vivis 3760 loĝantoj. Administra centro de la komunumo estas de la loĝloko Gradsko.
Juillenay
Geografio
Ĝi situas en masivo el altaj montetoj nomita Morvan.
Bjalistoko
Busoj
Urba aŭtobusa longdistanca trafikservo atingas ĉiujn plej gravajn urbojn en Pollando.
Bjalistoko estas la plej granda pola urbo, en kiu funkcias nur unu urbtrafika servo - busoj. En la jaroj 1895 - 1915 funkciis en la urbo tramoj. Dum la unua mondmilito ĉiuj tramaj staloj (la tramoj estis ĉevalaj) kaj budoj bruliĝis kaj oni komencis likvidi la tramajn trakojn. En 1922 (kaj poste en 1985) estis planata rekonstruo de la trama reto, sed pro manko de mono la provoj malsukcesis.
Flughaveno
Hodiaŭ la plej proksima internacia flughaveno situas en Varsovio. En la urbo mem funkcias nur sporta flughaveno Krywlany, kapabla servi nur al malgrandaj aviadiloj.
Voillans
estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Doubs, en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Besançon (france arrondissement de Besançon), la okcidenta parto de la departemento, kaj al la kantono .
(48450) 1991 NA
(48450) 1991 NA estas marsrenkonta asteroido malkovrita la de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar, (Kalifornio, Usono).
Juillenay
Historio kaj vidindaĵoj
Tie staras kruco, kiu datiĝas el 15-a jarcento. Ĝi markas la limon de la lando de Nevers.
Opština Gradsko
Loko, priskribo
La alteco de la areo estas proksimume de 130 m en la sudoriento ĝis 1149 m en la sudokcidento (Monto Klepa).
Bjalistoko
Biciklado
En 2014 estis instalita la publika bicikla luadosistemo BiKeR .
Opština Gradsko
Loko, priskribo
En la sama direkto kiel la rivero pasas opstine A1 / E75, kiu kuras tra la urbo de Skopje tra Veles al Gevgelija kaj poste al Tesaloniko.
Bjalistoko
Sporto
Jagiellonia Białystok estas pola klubo de piedpilko kun sidejo en Bjalistoko.
Lauenhagen
Lauenhagen estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Schaumburg de la federacia lando Malsupra Saksio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Belá-Dulice
Belá-Dulice, (hungare Bélagyulafalva [bEladjulafalva]) estas unuigita vilaĝo kaj municipo en Slovakio.
Opština Gradsko
Loko, priskribo
Paralela al la aŭtovojo ankaŭ gvidata de la fervoja.
Bjalistoko
Lokaj famuloj
Listo de famaj homoj ligitaj kun Bjalistoko:
Buhen
Buhen estis antikvegipta setlejo, situinte sur la okcidenta bordo de la Nilo sube de (al la nordo de) ties dua katarakto, kiu nun situas en la Norda Stato, Sudano. Sur la orienta bordo, trans la rivero, situis la antikva setlejo Ŭadi Halfa.
Bjalistoko
Lokaj famuloj
Esperantistoj
Buhen
Malnova Imperio
En la Malnova Imperio (ĉ. 2686–2181 aK.) ĝi estis malgranda komerca ejo en Nubio, kiu estis uzata ankaŭ por kupra laboro. La setlejo eble estis fondita dum rego de de Snofru (kvara dinastio). Tamen, ekzistas pruvo por la pli frua okupado de Buhen, el la dua dinastio.
Bjalistoko
Lokaj famuloj
Artistoj
Buhen
Malnova Imperio
Arĥeologia esploro en 1962 malkaŝis, kio estis priskribita kiel antikva kupra 'fabriko'. Murskribaĵoj kaj aliaj enskribitaj aĵoj el la ejo montras, ke egiptujanoj vivis tie ĉ. 200 jarojn, ĝis la malfrua 5-a dinastio, kiam ili estis probable forpelitaj pro enmigrado el la sudo.
Belá-Dulice
Situo
Belá-Dulice situas laŭ traira flankovojo. Martin troviĝas je 12 km.
Buhen
Fortikaĵo
Buhen estas konata pro ties granda fortikaĵo, probable konstruita dum la regno de Sesostri la 3-a en ĉ. 1860 aK. (12-a dinastio).
Rumana Societo de Televido
La Rumana Televido (en ĝia plena nomo en la rumana : Televiziunea Română, mallongigita: TVR) estas publika televidstacio posedata de la rumana registaro kiu funkciigas la kanalojn : TV1, TVR2,‏ TVR internacia kaj TVR kultura. La stacio estis establita en 1956 kaj elsendis por la unua fojo la 31-an de decembro el tiu jaro. En 1968 alia kanalo komencis dissendi kaj en 1983 kolora dissendo komenciĝis.En 1961 la programoj de TVR komencis dissendi ĉiun tagon (krom lundoj) de 18.30 ĝis 22.00. Dimanĉe kaj foje sabate estis matena programo de 9:00 ĝis tagmezo. La programoj estis diversaj kaj allogaj, kio rezultigis pliiĝon de la spektantaro. Tiel, en 1965 la nombro de abonantoj de la publika televida servo atingis 500.000, kaj kvin jarojn poste al 1,5 milionoj. Dum tiu ĉi periodo, Plano 2 estis inaŭgurita (la 2-an de majo 1968). Komence ĝi elsendis nur unu tagon semajne, ĵaŭde, do ekde la 16-a de junio ĝi estos elsendo dimanĉe, poste lunde kaj sabate. Pro la kvalito de la programoj, la televidspektantaro kreskis kaj estis grava rimedo por informi la loĝantaron. Tamen, ekde 1985, neatendite, pro ideologiaj kialoj, la televidprogramo estis limigita al nur du horoj tage, kiam la programoj estis plejparte dediĉitaj al la personeckulto de Nicolae kaj Elena Ceausescu.
Belá-Dulice
Historio
La loko estis loĝata jam dum la neolitiko kaj bronzepoko. Dum la hungara dominado 2 apartaj vilaĝoj menciitaj sube evoluis. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Turócbéla 912, en Gyulafalva 205 homoj, (en ambaŭ plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumoj apartenis al Hungara reĝlando, al Turóc, al distrikto de Turócszentmárton, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. Ambaŭ vilaĝoj unuiĝis en 1971. En 2001 vivis en Belá-Dulice 1217 homoj, (1208 slovakoj).
Belá
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1282 en latina formo "Villa Bella". En 1557 38, en 1720 58 familioj pagis impostojn. En 1787 951 vilaĝanoj loĝis en 144 domoj, en 1828 1201 vilaĝanoj loĝis en 136 domoj. Fine de la 19-a jarcento multaj migris al Ameriko.
Dulice
Tiu vilaĝo menciiĝis unuafoje en 1357. Longe nur nobeloj vivis en tiu ĉi vilaĝo.
Esparto
Esparto laŭ PIV estas "komuna nomo de diversaj herboj Mediteraneaj (i.a. ligeo, spartio k[aj] alfo), uzataj por fari plektaĵojn". La agado esparti konsistas el plektado de esparto, nome espartado. Espartaĵoj estas ajna plektita laboraĵo el esparto, kiel ŝnuro, mato, korbo kaj simile. Ĝi estis unu el ĉefaj industrioj rilataj al agrikulturo en tradicia ekonomio de kelkaj ruraj regionoj, ekzemple de Hispanio aŭ Italio, kaj ĉefe de kultivadoj kaj grundo ne tre fekundaj, malriĉaj terenoj kie la espartaj plantoj bone kreskiĝas.
Buhen
Fortikaĵo
Sesostri la 3-a kondukis kvar militirojn kontraŭ Regno de Kuŝ kaj establis serion de fortikaĵoj ene de signa distanco; Buhen estis plejnorda el tiuj. La pluaj fortikaĵoj apud la riverbordo estis Mirgissa, Ŝalfak, Uronarti, Askut, Dabenarti, Semna, and Kumma. La kuŝanoj okupis Buhen dum la 13-a dinastio kaj posedis ĝin ĝis Ahmoso la 1-a reokupis ĝin ĉe komenco de la 18-a dinastio. Ĝin atakis kaj okupis indiĝenaj fortoj ĉe fino de la 20-a dinastio.
Esparto
Esparto estas la nomo per kiu oni konas en mediteraneaj regionoj fibrojn akiritajn el tre diversaj sovaĝaj plantoj ĉefe de la grupo de la Poacoj, kaj ankaŭ foje la plantoj mem. El tiuj fibroj oni fabrikis ŝnurojn, ŝnur-ŝuojn, korbojn kaj espart-frotilojn; la fabrikado de espartaĵoj estis grava en rura ekonomio, sed lastatempe la uzado de aliaj fibroj nuligis la iaman espartan fabrikadon, kiu iom restas laŭ manfarado per hejmaj maŝinoj.
Itallingva Svislando
La Itallingva Svislando (Svizzera Italiana, Italienische Schweiz, Suisse italienne, Svizra Italiana), estas la aro de regionoj de Svislando kie estas ofte uzata la itala aŭ kelkaj alpaj dialektoj de la lombarda. Ĝi konsistas el:
Opština Gradsko
Loko, priskribo
Municipoj Gradsko konsistas tuta de 16 vilaĝoj:
Itallingva Svislando
Entute la etendiĝo de la italingva Svislando estas ĉ. 3.500 km², kun loĝantaro en la jaro 2000 je 400.000 homoj el kiuj 80.000 estis eksterlandanoj.
Ekde 1996 la itallingvanoj de Svisio havas sian propran universitaton, la Università della Svizzera italiana sideje en Lugano kaj Mendrisio. La alia altlernejo en tiu ĉi regiono estas la Scuola Universitaria Professionale della Svizzera Italiana sideje en Manno.
Opština Gradsko
Loko, priskribo
Viničani, Vodovrati, Gorno Čičevo, Gradsko, Grnčište, Dvorište, Dolno Čičevo, Zgropolci, Kočilari, Kuridere, Nogaevci, Podles, Skačinci,  Svekjani,  Ubogo, Ulanci.
Itallingva Svislando
En ĉi tiu regiono ekzistas de antaŭ pluraj jardekoj radia kaj televida ĉeno en la itala, la televido ekiĝis en 1961. La RTSI inter 1960 kaj 1970 havis multajn spektantojn ĉe la limoj de Italio ĉar ĝi elsendis plenkolore multe pli antaŭ ol RAI.
Opština Gradsko
Loko, priskribo
Najbaraj municipoj estas:
Itallingva Svislando
Vidu ankaŭ
Linguistic geography of Switzerland
Buhen
Fortikaĵo
La fortikaĵo mem etendiĝis 150 m apud la okcidenta riverbordo de la Nilo. Ĝi okupis 13000 m2, kaj havis ene de ties muroj urbeton planitan en krada sistemo. Ĉe ties pinto, ĝi probable havis la loĝantaron de ĉ. 3500 personoj. La fortikaĵo do enhavis administradon de la tuta fortifikigita regiono de la dua katarakto. La fortikaĵo enhavis fosaĵon kun profundo de tri metroj, levpontojn, bastionojn, murapogilojn, remparojn, krenelojn, embrazurojn kaj katapulton. La muroj de la fortikaĵo estis ĉ. 5 m dikaj kaj 10 m altaj.
La fortikaĵo ĉe Buhen estas nun subakva en la Naserlago, kiel rezulto de la konstruado de la Asuana Baraĵo en 1964. Antaŭ ol la ejo estis kovrita per akvo, ĝi estis esplorita de grupo gvidita de Walter Bryan Emery.
Opština Gradsko
Referencoj
Statistikoj: https://www.citypopulation.de/php/northmacedonia-admin.php
Buhen
Fortikaĵo
Buhen havis templon de Horuso konstruitan de Hatŝepsut, kiu estis movita al la Nacia Muzeo de Sudano en Kartumo, antaŭ la inundigo per Naserlago.
Bjalistoko
Lokaj famuloj
Klerikoj
Politikistoj
Sciencistoj
Esperanto
Bjalistoko estas la naskiĝurbo de la iniciatinto de Esperanto, Ludoviko Zamenhof. Li naskiĝis la 15-an de decembro 1859 ĉe la strato Zielona, kiu nun estas nomata strato Zamenhofa. Apud la loko kie iam staris la naskiĝdomo de Zamenhof pendas nun marmora tabulo. En la domo troviĝis ora libro, en kiun enskribiĝis ĉiuj vizitantoj. La diverslingveco de la loĝantaro kaj la ofte neamikaj interrilatoj inter la diversaj gentoj donis al Zamenhof la impulson krei lingvon internacian. Kelkfoje okazis tre solenaj postkongresoj en la urbo (1927, 1931, 1959 kaj 1987).
En la jaro 2009 (150-a naskiĝdatreveno de Ludoviko Zamenhof) en Bjalistoko okazis la 94-a Universala Kongreso de Esperanto.
Ekde julio 2009 en la urbo funkcias Centro Ludoviko Zamenhof kun i.a. Esperanto-libraro kaj ekspozicio pri Bjalistoko el la tempo de Zamenhof.
Birsfelden
Geografio
Birsfelden situas ĉe la alfluo de la rivero Birs al Rejno sude de la centro de la urbo Bazelo. Sur la teritorio de la komunumo situas ankaŭ elektrocentralo ĉe la Rejno kaj unu el la bazalaj Rejnhavenoj. Ĉe la alfluo de Birs al Rejno troviĝas la plej malalta punkto de la kantono kun 246 m s.m.
Bjalistoko
Esperanto
Ligitaj al esperanta movado: Listo de Zamenhof/Esperanto-objektoj en Pollando
Partneraj urboj
Eindhoven 🇷🇺 Kaliningrado Kaŭno Jelgava 🇧🇾 Hrodno 🇺🇸 Milwaukee 🇵🇱 Częstochowa 🇭🇺 Miskolc.
Birsfelden
Najbaraj komunumoj
La urbo Birsfelden limas en nordo al Bazelo, en nordoriento al Birsfelden, en oriento al Grenzach-Wyhlen kaj en sudo kaj okcidento al Muttenz.
Lago Simcoe
Simcoe estas lago en suda Ontario (Kanado), la kvara plej granda lago en la provinco. Ĝi estas parto de la kanalsistemo Trent-Severn. Je la tempo de la alveno de la unuaj eŭropanoj en la 17-a jarcento la lago estis nomita Ouentironk ("Bela Akvo") de la huronaj loĝantoj. Tre baldaŭ poste ĝi estis nomata Lago Toronto, laŭ iroka termino, kiu signifas "pasejo". Francaj komercistoj nomis ĝin Lac aŭ Claies (= lago de korboplektaĵoj) pro la plektaĵaj fiŝkaptiloj (nasoj), kiujn huronoj tie starigis.
En 1793 John Graves Simcoe, brita vicguberniestro de Supra Kanado, donis al ĝi la nomon de sia patro (hazarde ankaŭ lia propra nomo).
La lago estas 30 km longa kaj 25 km larĝa. Ĝia areo estas proksimume 725 km². Ĝi estas formita simile al pugno kun la montrofingro kaj dikfingro etenditaj. La "dikfingro" estas golfo Kempenfelt okcidente, la pojno estas Lago Couchiching norde kaj la etendita fingro estas golfo Cook sude. Iam oni konsideris Couchiching kiel nuran golfon de Lago Simcoe, sed la ligilo estas tiom malvasta, ke eblas konsideri ĝin aparta lago.
Birsfelden
Trafiko
Birsfelden estas konektita per la tramlinio 3 kun la tramreto de la urbo Bazelo. Krome estas ankaŭ buskonektoj al Liestal kaj la najbaraj komunumoj.
En Birsfelden troviĝas unu el la du Rejnhavenoj de Bazelo. Ĝis 1950 en Birsfelden troviĝis la internacia flughaveno de Bazelo, kiu tiam pro ne sufiĉa grandeco estis anstataŭigita per EuroAirport.
Historio
La unua dokumenta mencio de Birsfelden datiĝas el la jaro 1274 kiel minor Rinvelden. La formo Birsfeld ekaperis proksimume en la 15-a jarcento.
En mezepoko la bieno de Birsfelden apartenis al la Grafoj de Homberg kaj al la Monaĥejo Sankt-Alban en Bazelo. Post la konstruo de fiksa lingoponto en la jaro 1425 en Birsfelden estiĝis pontosetlejo. La kresko de la komunumo komenciĝis tamen nur post la Bazela Kantondisiĝo, kiam la lima loko dank al sia bona trafiksituo rapide industriiĝis. Birsfelden apartenis dum longa tempo al Muttenz kaj sendependiĝis nur en la jaro 1874.
Bjalistoko
Partneraj urboj
🇫🇷 Dijon : interŝanĝoj okazis inter la urbo Bjalistoko kaj la komunumaro Granda Diĵono.
Honoraj civitanoj de Bjalistoko
La titolo de Honora Civitano de la Urbo Bjalistoko estis atribuita al 16 personoj:
Literaturo
(eo, pl) Adam Dobroński, Bjalistoko, la urbo de Zamenhof, 20 desegnaĵoj (de Henryk Wilk), bildoj de lokoj el la junaĝo de Zamenhof, Bjalistoko, 1988.
(57904) 2002 ER25
(57904) 2002 ER25 estas malgranda, malhela troja asteroido de Jupitero, malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, en Flagstaff (Arizono, Usono).
Ĝi estas ano de la tiel nomata « Greka Tendaro », ĉar ĝi orbitas ĉe la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero.
Mato
Mato estas maldelikata kovraĵo aŭ tapiŝo el plektita pajlo, junko, basto, stipo kaj simile.
Mato aŭ pordomato estas plejofte eta rektangula mato, sur kiu oni povas viŝi la ŝuojn apud la pordo antaŭ ol eniri la domon.
En la okcidenta kulturo kutimas por ĉie en- kaj eliri la domon kun ŝuoj, dum tio tamen ne estas tre higiena. En multaj (ĉefe tropikaj) landoj preskaŭ estas neimagebla eniri domon aŭ kabanon kun ŝuoj. La ŝuoj (aŭ sandaloj) estas demetitaj, antaŭ eniri la domon. En la domo tamen kuŝas kotona tuko por viŝi la nudajn piedojn.
La pordomato plejofte estas farita el kokoso, artefarita fibro aŭ kaŭĉuko kaj povas kuŝi ekstere aŭ interne de la domo. Matoj por uzado ekster la domo povas esti faritaj el gisfero.
Sporta mato
La amatoraj luktistoj luktas sur matoj.
Lili Poór
POÓR Lili (po:r) estis hungara aktorino naskita en Marjančaci la 15-an de aprilo 1886 kaj mortinta en Cluj la 29-an de novembro 1962.
Biografio
Lili Poór estis la edzino de Jenő Janovics. Ŝi studis en aktorakademio de Budapeŝto. Mallongtempe ŝi estis stipendiulino de la Nacia Teatro, poste anino de Teatro de Andrássy-vojo. En 1910 ŝi kontraktis kun Kolozsvári Nemzeti Színház kaj escepte la jarojn inter 1934–1940 ŝi estis ĝia ano, ekde 1943 ĝia eterna ano. Ekde 1948 ŝi instruis en aktorarta instituto kaj en amatora aktortrupo de Józsa Béla Athenaeum. Ŝi ludis dum jardekojn la rolojn Gertrudis en Bánk bán, Eva en Az ember tragédiája. Ŝi sukcese ludis ankaŭ en mutfilmoj. Ŝi estis meritartisto de Rumanujo.
NGC 1656
NGC 1656 (aliaj indikoj — PGC 15949, MCG -1-13-5) estas galaksio en konstelacio Eridano.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Zine El Abidine Ben Ali
Zine El Abidine Ben Ali (arabe زين العابدين بن علي, latinliterigo Zajn al-ʿĀbidīn ibn ʿAlī, naskiĝis en Sousse, Tunizio, kaj mortis la 19-a de septembro 2019) estis tunizia politikisto. Ekde la 7-a de novembro 1987 li gvidas la nacian socialisme aŭtoritatan politikan partion Konstitucia Demokratia Kolektiĝo, dum multaj jaroj la gvida partio de la lando, kaj ekde la sama tago ĝis la 14-a de januaro 2011 estis la ŝtata prezidanto de Tunizio.