cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filozofiado
Ĉu ni lernas la filozofion aŭ filozofii ?
Se tio trafas, tiam ni povas kompreni kial ni ne povas lerni la filozofion : ne estas enhavo difinita kaj konstituita pri kiu oni povas diri : jen la tuta filozofio. la filozofio, kiel scienco plenumita, ne ekzistas. Eklernado de filozofio do ne estas eklernado de la memoro sed trenajdo de la racio. Tiu ĉi trenajdo baziĝas sur evidenteco de la konceptoj kaj sur la neceseco de la demonstroj.
La metodo por lernigi la filozofion ne povas esti dogma (ĝi ne povas esti nediskutebla kaj rifuzi ĉian kritikon) ; ĝi devas esti zetetika(1). Sed ĉu ni povas rezigni ĉian lernadon ? Ni vidis ke ne.
Necesas do ankaŭ eklerni la historion de filozofio.
(1) zetetika : pri metodo uzita por malkovri la kialon kaj la naturon de estaĵoj.
Vivarto
Praktike, la filozofio povas esti priskribita laŭ multaj vidpunktoj kiuj sendube ne estas samvaloraj. Eble la filozofo ne estas tiuflanke. La uzo de la vorto « filozofio » en la ĉisupraj sencoj povas eĉ esti ironia.
Filozofio kaj saĝeco larĝsence
La saĝeco estas vivarto; ĝi esprimas preceptojn por la konduto de la vivo. Ankaŭ proponas tion la filozofio, kaj bone vivi estas unu el ĝiaj celoj, eĉ eble la nura. Sed la saĝeco estas esprimo de la komuna saĝo, de la prudento (pri kio ĉiu estas normale dotita) : ĝi tiam estas tuja spert-saĝeco pri eventualaj aferoj, ĝi ne povas baziĝi sur scio sed nur sur opinio kaj kredo. La popola saĝeco estas fakte iafoje nekohera kaj proverboj estas kontraŭdiraj. Tiu saĝeco ne estas firma kaj ĝi ne respondas ĉiujn niajn demandojn ; ĝi embarasas nin. La saĝeco de la komuna saĝo ne estas tio kion ni celas per filozofio sed la vekita embaraso certe survojigas nin al pli alta saĝeco.
Inklino al filozofio
Kial iuj personoj pasiiĝas pri filozofio, dum aliaj malestimas ĝin ? La filozofoj proponas plurajn klarigojn, de Heraklito al Bertrand Russell kaj per Kartezio. Jen la kunaj vidpunktoj :
A. Vivi sen filozofii, alivorte sen pripensado pri niaj agoj kaj la senco de niaj valoroj, tio ne estas entute vivi ; la ideo de dormado ofte revenas, ekzemple ĉe Heraklito :
« La aliaj homoj ne scias kion ili faras dum maldormado kiel ili forgesas kion ili faras dum dormado. »
Ankaŭ por Kartezio :
« Vivi sen filozofii estas ĝuste havi la okulojn fermitaj, ĉiam sen provi malfermigi ilin  »
Rifuzo aŭ manko de filozofio provokas malklerecan vivon, vivon kiun ni travivas senkonscie. Tiel Platono notas ke filozofo estas mallertulo ĉar liaj absorbaj zorgoj ne koncernas la ĉiutagan vivon ; li do estas sensperta, ignorante tion kion la aliuloj pensas interesa. La filozofo estas rigardita kiel homo malmulte memfida, kiel stultulo, almenaŭ kiel homo kiu forfuĝas la mondon per serĉado de eternaj vereco (vd Teeteto de Platono).
Sed por filozofo, vivi sen pensadi ne estas vivi.
B. La miro kaj la dubo ofte ŝjanas esti la ekpunkto de la inklino al filozofio. Pri miro, pluraj intepretadoj eblas :
« ''Efektive la miro instigis la unuaj pensuloj al filozofiaj spekulativoj. Je la komenco, tiu ĉi miro iris al malfacilaĵoj kiuj eniris iliajn mensojn ; kaj iom post iom, ili disvolvis sian esploradon al pli gravaj problemoj, kiel fenomenoj de la Luno, de la Suno kaj de la steloj, finfine la deveno de la Universo. Nu ekvidi malfacilaĵon kaj ekmiri pro tio estas konfesi sian nescion (pro tio amo de mitoj estas iamaniere amo de saĝeco ĉar mito estas kunigado de mirrakontoj). Tiel do, se la unuaj filozofoj praktikis la filozofion por eskapi la nesciadon, ili ja deziris scii nur cele la sciado kaj ne cele utilecaĵoj. » (Aristotelo, Metafiziko'', libro A).
La filozofio naskas el nia miro pri la mondo kaj nia propra ekzito kiuj fariĝas necesaj al nia menso kiel enigmo kies la solvo senĉese maltranviligas la homaron... (Arthur Schopenhauer).
Riskoj de la filozofio
Male la naturaj sciencoj kiuj estas difinitaj per objekto kaj metodo, la filozofio ne havas limojn apriore. Tiu ĉi libero devenas de la pensado mem, de la lingvo, de la parolado kaj de la realo, la filozofio interesiĝas pri ĉiuj temoj kiujn ni povas esprimi kaj analizi por formi kompreneblajn konceptojn. Pro tio Bertrand Russell pensas ke la filozofio povu enteni multege pli da aferoj ol ni povas trovi surtere kaj ĉiele. Tiu koncepto, de ne esti limigita apriore, estas ankaŭ komuna al matematiko, kaj fakte al ĉiuj kreivaj fakoj kiuj baziĝas sur la imagpovo de la fakuloj aŭ kreantoj.
Unua tipo de riskoj
Tiu libero startiĝas gravaj problemoj ĉar okazas ke kvazaŭ-filozofoj proprigas al si la aŭtoritecon de la pensado, apogante sin sur la ĉarmoj de la retoriko (kaj nuntempe per amasinformiloj). La filozofia parolo disiĝas, perdante sian pravecon kaj nomon. Lukiano de Samozato, dum Antikveco (kaj antaŭ li Platono, Aristotelo, ktp) jam atentigis pri tiaj danĝeroj diskonigante, en kaŭstikaj parodioj (Vendotaj filozofioj), misuzon de la lingvo kiu konsistas sensencigi la parolon. Necesas do rimarkigi ke kvankam la filozofio ne havu limojn kaj leĝojn apriore, tio ne signifas ke ĝi ne bezonas, por havi sencon kaj ekzaktecon, establi regulojn pri sia praktikado. Kvazaŭaj paroladoj, vantaj vortinundoj de nesciuloj kaj de iuj laŭmodaj filozofoj, diletanteco devas nepre forpelitaj. Tiu temo de la logika ekzakteco oponas jam de pluraj dekjaroj la filozofion nomita « analitika » kaj la tradicia filozofio, la unua akuzante la dua fali en relativismon kaj oportunismon.
Atentu ni do ke la filozofio generas la logikon, kaj tio ebligas al la filozofio havi ekzaktecon fondintan de sia sciado ; tiucele, la filozofio baziĝas sur preciza difino de la konceptoj, difino sen kiu nek senco nek dialogo eblas. Pri tiu punkto, oni legu la libron Γ (gamma) de Metafiziko de Aristotelo kiu povas servi kiel eklernado al pensado.
Dua tipo de riskoj
La filozofio estas la sola scienco pri kiu ni povas diri ke ĝi estas libera ĉar ĝi estas submetita je nenia objekto. Tial la veraj filozofoj povas erari kaj perdiĝi en fantaziaj spekulativoj : la homa menso ne estas neerarema kaj povas eluziĝi kiel la korpo. De Quincey tiel rakontas la lastajn tagojn de Kantio.
Kial filozofii ?
Al tiu demando, ni povas respondi turnante sin al origino de la filozofio : temas unue koni la naturon, ties principojn kaj la kialojn de la estado. Tiu ĉi studkampo rilatas nuntempe al scienco (la fiziko estis konsiderita kiel dua filozofio ; vd René Descartes (Kartezio), Galileo Galilei (Galileo), Isaac Newton (Neŭtono)). Tia apartigo eble ne estas tute prava. Fakte, eĉ se nuntempe la filozofo ne plu estas scienculo, tamen veras ke la scienca konado servu al li por multnombraj pripensoj : ekzemple en etiko kun problemoj starigitaj de disvolviĝo de la privivaj sciencoj (bioetiko). Faradoj filozofia kaj scienca estas do neapartigeblaj malgraŭ la malfacilaĵoj starigitaj de la disvolviĝo kaj fakiĝo de la moderna sciado.
Dum Antikveco la filozofio parte sin deturnis de la fiziko kaj ĉefe priveligiis la moralon ekde Sokrato ; la scienco iĝis servistino por serĉado de la feliĉo, tio kio ĝenis sian disvolviĝon. Eble ni vidas ankoraŭ la filozofion tiuvidpunkte kiam ni sin demandas : « kiel vivi ? » aŭ laŭ la formulo de Kantio : « Kion mi faru ? ». Oni povas do esplori la filozofion por respondi tiun ekzistadan demandon ĉirkaŭ kiu stariĝas demandoj pri morto, sufero, justeco aŭ maljusteco de la ekzisto, aŭ laŭ teologia vidpunkto, la temo de nia destino. Sed ni povas demandi sin ĉu tia limigo taŭgas ; kiel la pripensado de la filozofo entenas la tutan de la penso kaj realo, oni povas limigi ĝin nur reduktante ĝin.
Vidu ankaŭ
Eŭropa vortotrezoro de filozofioj
Wolfdietrich Schnurre
Wolfdietrich SCHNURRE (naskiĝinta en la 22-a de aŭgusto 1920 en Frankfurt am Main, mortinta je la 9-a de julio 1989 en Kiel) estis germana verkisto. Liaj etprozaĵoj - same kiel tiuj de Wolfgang Borchert kaj Heinrich Böll - nombriĝas al la plej gravaj siaĝenre. Krome li kunfondis Gruppe 47, kies unuan voĉlegadon li inaŭguris per sia rakonto Das Begräbnis (en: Man sollte dagegen sein, 1960).
Filozofiado
Vidu ankaŭ
Filozofia Asocio Tutmonda
Wolfdietrich Schnurre
Vivo
Ekde 1928 li vivis en Berlino kaj militis de 1939-45. Post la Dua mondmilito li laboris kiel redakcia voluntulo de la eostberlina eldonejo Ullstein (1946) kaj transloĝiĝis en la okcidentan parton de la urbo post la malpermeso de la soveta kulturoficiro pri daŭra publikado en kapitalismaj organoj.
Ŝi eklaboris kiel ĵurnalisto por diversaj gazetoj kaj amaskomunikiloj. Tiam aperis la unuaj etprozaĵoj kiuj orientiĝis pri usonaj noveloj. Ekfamis ankaŭ liaj romanoj, rakontoj, sondramaĵoj kaj televidaj dramoj. Krome li polemike intermiksiĝis ofte en literaturajn kaj politikajn debatojn en postmilita Germanlando. En la 1962-a jaro li eksmembriĝis al PEN-klubo pro la sinteno atendema de la okcidentgermana PEN-sekcio post la konstruo de la Berlina muro.
Post longa kreiva paŭzo pro polineŭrito (1964/65) li reaperis sursceneje per porinfanaj libroj kun ilustraĵoj faritaj de sia dua edzino (Richard kehrt zurück, 1970).
Premioj kaj graveco
En la 1983-a jaro li ricevis la Büchner-premion. Lia verkaro ampleksas problemojn de la milita kaj postmilita epoko, kion li traktis kaj kritike-morale kaj satire-ironie. Li intence engaĝiĝis en diversaj literaturaj ĝenroj kaj eldonis kaj lirikaĵojn (Kassiber, 1956); tamen plej gravis liaj prozaĵoj. Interalie per la aŭtobiografia kolekto Der Schattenfotograf (1978) li brilis kiel majstro de etaj formoj, de paraboloj, de aforismoj.
Aliaj verkoj (elekto)
Aliaj verkoj estas la kolektoj rakontaj Die Rohrdommel ruft jeden Tag (1950), ''Sternstaub und Sänfte. Aufzeichnungen des Pudels Ali (1953; 1962 sub la titolo Die Aufzeichnungen des Pudels Ali) kaj Eine Rechnung, die nicht aufgeht (1958) kaj la romanoj Als Vaters Bart noch rot war (1958) kaj Ein Unglücksfall'' (1980).
Kalbach
Kalbach estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Fulda de la federacia lando Hesio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Newtonia (planto)
Newtonia estas genro de legumoj en la subfamilio Caesalpinioideae kaj la klado aŭ tribo de Mimosoideae en la familio de Fabacoj.
Specioj estas jenaj:
Alferjevo (distrikto Klin)
Alferjevo (Алферьево) estas vilaĝo en distrikto Klin, Moskva provinco, Rusio. En 2010 ĝi havas 3 loĝantojn (laŭ tutrusia popolnombrado).
Gif-sur-Yvette
Geografio
La urbo estas trafluata de la rivero Yvette kaj de ĝia branĉo la Mérantaise. El la 1 160 hektaroj de la urba teritorio, 407 hektaroj estas kovritaj de verdaj aŭ forstaj areoj. La komunuma teritorio entenas plurajn forstojn, inkluzive de la bosko Hacquinière kaj de la bosko Aigrefoin.
Gif-sur-Yvette havas landlimojn kun la komunumoj Villiers-le-Bâcle, Saint-Aubin, Saclay, Orsay, Bures-sur-Yvette, Gometz-le-Châtel, Gometz-la-Ville kaj Saint-Rémy-lès-Chevreuse.
Historio
La komunumo prenis sian nuntempan nomon nur en 1930 (ĝi antaŭe nomiĝis nur "Gif"). Tuj post la dua mondmilito, Gif-sur-Yvette akiris internacian sciencan renomon danke al la kreado de la Centre national de la recherche scientifique (CNRS) kaj de la Commissariat à l'énergie atomique (CEA).
La urbo spertis fortan ŝtormon je la 29-a de aprilo 2007 : necesis evakui ĉirkaŭ 200 loĝantojn.
Vidindaĵoj
La preĝejo Sankta-Rémi (vidu la supran bildon), konstruita en la 12-a jarcento kaj renovigita en la 15-a jarcento, estas mikso de romanika kaj gotika arkitekturoj. Restas cetere kelkaj ruinoj de benediktana abatejo, kiu datiĝas almenaŭ de la 12-a jarcento.
Kapan
Kapano (Կապան) estas urbo en sudorienta Armenio, funkcianta kiel la administra centro de la urba komunumo de Kapan same kiel la provinca ĉefurbo de la provinco Sjuniko. La urbo oficiale nomiĝis Gapan ekde la 50-aj jaroj de la 19-a jarcento ĝis la sendependeco de Armenio kiam ĝi ricevis la nunan nomon, tiel rekuperante sian pli malnovan nomon. Ĝi situas en la valo de la rivero Vogĝi kaj estas sur la nordaj deklivoj de la monto Ĥustup. Laŭ la censo, (2011) la loĝantaro de Kapan estis 43,190, iometa malkresko de 45,711 en la censo en 2001. Tamen la nuna loĝantaro de la urbo estas ĉirkaŭ 34 600 laŭ la oficiala pritakso de 2016. Kapan estas la plej loĝata urbo en la provinco Sjuniko same kiel la tuta regiono de suda Armenio. La urbo estis konata kiel Ghapan (armene: Ղափան) dum la sovetia periodo, derivita de sia historia nomo Kapan.
De la ĥalkolitika periodo pluen, kupraj ercoj eltiritaj de la areo estis prilaboritaj. La mezepoka urbo estis ĉirkaŭ 15 kilometrojn okcidente proksime al la fortikaĵo Baghaberd. Sub la regado de la persa dinastio de la kaĝaroj, la ekspluatado de metala erco komencis disvolvi la hodiaŭan urbon en la valo Vogĝi, kiu dum la sovetia periodo fariĝis centro de la minindustrio kaj la samnoma ĉefurbo.
La nuna urbo progresas kaj kreskas post la krizoj okazintaj dum la Milito en Montara Karabaĥo kaj ĝiaj konsekvencoj. La regiono allogas turistojn pro la pejzaĝoj, la mezepoka monaĥejo de la vilaĝo Tatev kaj pliiĝanta intereso pri ekoturismo. Ĝi gastigas plurajn regionajn edukajn kaj kulturajn instituciojn kaj du muzeojn.
Antikva historio kaj mezepoko
La areo de nuntempa Kapan unue estis menciita en la 5-a jarcento kiel malgranda kompromiso ene de la trajtoj de la Siunia dinastio. Historie ĝi estis parto de la kantono Baghk de Sjuniko, la naŭa provinco de la historia Granda Armenio. Antaŭ la fino de la 10-a jarcento, la reganto de Sjuniko, princo Smbato la 2-a, translokiĝis al la urbo Kapan kaj fondis la reĝlandon Sjuniko, proklamante sin reĝo sub la protektorato de la Bagratida reĝlando de Armenio.
En 1103, Kapan estis tute ruinigita de la selĝukaj invadantoj. Post la falo de la Sjunika reĝlando en 1170, Sjuniko kaj la resto de la historiaj teritorioj de Armenio suferis la invadojn de selĝukoj, mongoloj, ak-kojunloj kaj kara-kojunloj, en tiu ordo, inter la 12a kaj 15a jarcentoj.
Irana regado
Komence de la 16-a jarcento, Kapan iĝis parto de la Erivan Beglarbegi ene de la Safavida Irano. Komence de la 18-a jarcento, Kapan estis asociita kun la armena armea gvidanto David Bek, kiu gvidis la liberigan kampanjon de la armenoj de Sjuniko kontraŭ la irananoj kaj la invadaj otomanaj turkoj. Bek komencis siajn batalojn en 1722 kun la helpo de miloj da lokaj armenoj, kiuj liberigis Sjunikon. La centro de la lukto de Bek estis la fortikaĵo Baghaberd nordokcidente de Kapan kaj la fortikaĵo Halidzor sudokcidente de Kapan, kie li mortis en 1728. En 1750, Kapan iĝis parto de la nove formita Karabaĥa ĥanato. Ĝi estis signifa urba setlejo dum la regado de la iranaj kaĝaroj antaŭ la fino de la 18-a jarcento.
Moderna historio
En septembro 1930, la Kapana rajono estis formita de la sovetianoj. En 1936, Kapan estis establita kiel urbo.
Gurumuĥi
Gurumuĥi aŭ Gurumuĥa (en gurumuĥo: ਗੁਰਮੁਖੀ; el la buŝo de guruo) estas unu el la du ĉefaj skriboj de la panĝaba, la dua estas shahmukhi-skribo. Ĝi estas abugido, kiu evoluis el malnovaj skriboj de la subkontinento. Oni ĝin uzas ĉefe en orienta Panĝabo.
Kapan
Moderna historio
Post la sendependeco de Armenio en 1991, Kapan iĝis la centro de la lastatempe formita provinco Sjuniko laŭ la administraj reformoj de la respubliko en 1995. Multaj stratoj kun la nomo de bolŝevikaj aktivuloj estis renomitaj. La centra placo de la urbo estis renomita laŭ Garegin Nĵdeh, dum la centra parko de la urbo ricevis la nomon de Vazgen Sargsjan.
Gurumuĥi
Aboco
La alfabeto konsistas el 38 konsonantoj, 10 vokaloj, 9 vokal-signoj, 2 kromsingoj por nazaloj kaj 1 signo por duobli la sonon de konsonanto. Tiu ĉi skribo estas tute malsama de la shahmukhi-skribo, kiu estas uzata en okcidenta Panĝabo.
Kapan
Geografio kaj klimato
Kapan estas la plej granda urbo en la provinco Sjuniko same kiel la plej granda en tuta regiono de suda Armenio. Ĝi situas en la orienta parto de Sjuniko, ene de la mallarĝa valo de la rivero Vogĝi kun longo de 13 km. De oriento ĝis okcidento, ĉe la sudorientaj deklivoj de la montaro Zangezuro, inter la krestoj de la montoj Barguŝat kaj Meghri.
Gurumuĥi
Aboco
Kvankam panĝaba estas tona lingvo la ortografio rare montras tonon.
Gurumuĥa skribo kaj Esperanto
Eblas transskribi Esperanton per la gurumuĥa skribo. Ĝi enhavas ĉiujn sonojn, kiujn uzas Esperanto. Sube estas prezento:
Kapan
Geografio kaj klimato
La urbo estas ĉirkaŭ 80 km norde de la irana limo. Kun alteco de 3201 metroj, Monto Ĥustupo estas la plej alta pinto de la regiono. La alteco de Kapan estas 750-1050 metroj super la marnivelo, kun meza alteco de 910 metroj. Du alfluantoj de la rivero Vogĝi, Vaĉagan kaj Kavart, fluas tra la urbo.
Gurumuĥi
Gurumuĥa skribo kaj Esperanto
ਏਨ ਲਾ ਨੋਰਦ-ਓਰੀਏਂਤਾ ਪਾਰਤੋ ਦੇ ਆਫ਼ਰੀਕੋ ਤ੍ਰੋਵੀਜਾਸ ਏਜੀਪਤੋ, ਲਾ ਪਾਤਰੂਯੋ ਦੇ ਲਾ ਪਲੇਇ ਆਨਤੀਕਵਾ ਸਿਵੀਲੀਜ਼ਾਸੀਓ ਏਨ ਲਾ ਮੋਂਦੋ।
Dąbie (lago)
Dąbie (pole: Jezioro Dąbie aŭ Jezioro Dąbskie, germane: Dammscher See) estas lago en la delto de Odro en nordokcidenta Pollando proksime al Szczecin. Sude de la lago situas urbodistrikto de Szczecin nomata ankaŭ kiel Dąbie.
Gurumuĥi
Gurumuĥa skribo kaj Esperanto
En la nord-orienta parto de Afriko troviĝas Egipto, la patrujo de la plej antikva civilizacio en la mondo.
Kapan
Geografio kaj klimato
Kapan havas malvarman duonaridan klimaton (klimata klasifiko de Köppen) kun varmaj someroj kaj malvarmaj vintroj. Temperaturoj povas atingi ĝis 38 °C dum somero, kaj povas fali ĝis −15 °C dum vintro.
La Ŝikahoga Ŝtatrezervejo, fondita en 1958, situas ĉirkaŭ 14 km sude de Kapan, proksime al la vilaĝo Ŝikahogh. La rezervejo estas hejmo de ĉirkaŭ 1.100 specioj de plantoj, 70 el kiuj estis registritaj en la Ruĝa Libro de Armenio. La faŭno de Ŝikahog ne estis plene esplorita, sed studoj malkaŝis rarajn speciojn de bestoj kiel leopardo, sovaĝa kapro, urso, vipuro kaj erinaco.
Gurumuĥi
Ankaŭ Vidu
Shahmukhi-skribo
Kapan
Demografio
Kapan estas grava historia centro de la armena civilizo ene de historia Sjuniko. Granda juda komunumo loĝis en propra kvartalo en Kapan dum la mezepoko.
Dum la unua duono de la 19-a jarcento, multaj rusaj kaj germanaj inĝenieroj kaj laboristoj ekloĝis en Kapano por labori en la kupraj minejoj de la regiono. En 1850, grekaj specialistoj ankaŭ alvenis en la urbon. La grekoj konstruis la ortodoksan preĝejon Sankta Katarina proksime de Kapan en 1865.
Gurumuĥi
Eksteraj ligiloj
Panĝaba Vikipedio en la gurumukhi-skribo
Kapan
Demografio
La loĝantaro de Kapan estis ĉe sia pinto je 45 711 civitanoj laŭ la censo de 2001. Tamen la loĝantaro multe malpliiĝis dum la unua jardeko de la 21a jarcento ĝis 34 600 laŭ la oficiala pritakso de 2016.
Gurumuĥi
Eksteraj ligiloj
Panĝabaj Libroj en la gurumukhi-skribo-
Kapan
Demografio
Nuntempe Kapan estas preskaŭ tute loĝata de etnaj armenoj, kiuj apartenas al la Armena Apostola Eklezio. La preĝejo Sankta Mesrop Maŝtoc de la urbo malfermiĝis en decembro 2001 kaj estas reguligita de la Diocezo de Sjuniko de la Armena Apostola Eklezio, bazita en la proksima urbo Goris.
En la urbo funkcias la Kapana Medicina Centro, kiu estis modernigita en 2015.
Urba pejzaĝo
Fine de 2001 la oficiala censo taksis la loĝantaron je 45 711. Fine de 2009, 45 544 homoj vivis en ĝi laŭ oficialaj statistikoj.
En la nordorienta distrikto Kavard konserviĝas preĝejo de Nia Sinjorino, konstruita kun solidaj blokaĵoj de la 17-a jarcento. Ekzistas muzeo pri regiona historio kaj kulturo (strato Ŝahumjan 22, kiu ekspozicias objektojn de antaŭhistorio ĝis nun), muzeo pri nuntempa arto kun lokaj artistoj (Romanos Melikjan-strato 8), geologia muzeo kaj kelo de Aleksandro la Granda. Ŝirvanzado (1858-1935) estis nomita kultura centro en la kampo de muziko, danco kaj teatro. Futbala stadiono (kun 3500 sidlokoj) troviĝas ĉe la rivero. La futbala loka klubo Kapan ludas matĉojn hejme.
Kulturo
La historia urboparto de Kapan situas ĉirkaŭ 10 kilometrojn okcidente de la nuntempa urbo. Kiel unu el la historiaj setlejoj de Armenio, Kapan kaj la ĉirkaŭaj regionoj estas hejmo al multaj heredaĵaj monumentoj de armena arkitekturo, inkluzive de:
La urbo havas plurajn statuojn de elstaraj armenaj patriotaj figuroj, kiel la surĉevala statuo de Davit Bek starigita en 1983, kaj la monumento de Garegin Nĵdeh malfermita en 2001. Aliaj ornamaj statuoj en la urbo inkluzivas la ursan statuon Ŝlosilo de Kaĝaran starigita en 1966, la statuo Knabino el Zangezuro starigita en 1978, la monumento de la dua mondmilito malfermiĝis en 1987, kaj la monumento al Armena genocido starigita en 1988.
Nuntempe en la urbo troviĝas la Muzeo de Geologio kaj la historia muzeo de Kapan nomata laŭ Ŝmavon Movsisjan. Aliaj kulturaj institucioj de Kapan inkluzivas la Belartan Lernejon de Infanoj malfermitan en 1972, la Kulturdomon malfermitan en 1977, la Artan Lernejon malfermitan en 1981, la publika biblioteko, la kreiva centro por infanoj kaj junuloj malfermiĝis en 1990, la teatra lernejo Aleksandr Ŝirvanzado de Kapan, same kiel du muziklernejoj, kiuj malfermiĝis en 1977 kaj 1986. Branĉo de la Moderna Arta Muzeo de Erevano ankaŭ funkcias en Kapan.
La telfero Flugiloj de Tatev konektanta vilaĝon Halidzor kun la Monaĥejo Tatev situas 24 kilometrojn norde de Kapan. Ĝi estas la plej longa telfero konstruita en unu sekcio nur.
Amaskomunikiloj
Kapan, kiel provinca ĉefurbo kaj plej loĝata urbo de Sjuniko, ludas gravan rolon rilate al amaskomunikilo en la suda regiono de Armenio. Malgraŭ tio, pro la sovetepokaj tempoj, en Armenio ankoraŭ ne plene floris presaj amaskonikiloj. Ĝi havas precipe du lokajn televidajn kompaniojn: Ĥustup TV kaj Sosi TV. Ĥustup TV estis fondita en 2004 kaj kovras la tutan regionon de Sjunik. Ĝi precipe kovras provincajn temojn. Sosi TV fondiĝis en 2012 kaj kovras la centran kaj sudan partojn de Sjuniko.
Ekonomio
Kapan luktas por trakti la realaĵojn de post-karabaĥa milito kaj post-sovetia socio. Tamen estas signoj de kresko kaj disvolviĝo. Kapan estas ĉefe mina centro, tial dum la regado de la persaj kaĝaroj super ĝi, la nomo de la urbo perse معدن (Ma'dan, signifis "mino"). La industrio de Kapan dependas de la nove privatigita polimetala kuŝejo, kvankam aldonaj operacioj disvolviĝis, inkluzive de minindustriaj servoj, komerca skala bredado, kaj pligrandiĝanta podetala sektoro. La mebloj kaj teksaj industrioj kreskis en la lastaj jaroj.
Kapan estis ĉefa centro por produktado de multaj neferaj metaloj. Komerca disvolviĝo de la lokaj kuŝejoj komenciĝis en 1890. Armenaj entreprenistoj kaj francaj minaj inĝenieroj akiris koncesiojn al la kupraj minoj kaj prilaborejo de kupro-oro estis konstruita en la urbo. La minista kompanio Kapan estas nuntempe posedata de Chaarat plc, brita kompanio. Ĝi nuntempe laboras kun la kuŝejo Ŝahumjan kaj produktas ĉirkaŭ 65 000 uncojn da ora ekvivalento en kupro kaj zinkaj koncentraĵoj jare.
Kapan estas hejmo de multaj industriaj firmaoj. La plej grandaj firmaoj estas la "Kapan CH.SH.SH." por konstrumaterialoj fondita en 1947, la maŝiniloj de Kapan fondita en 1972, la trikfabriko Sonatex fondita en 1985, kaj Marila LLC por viando kaj laktaĵoj fondita en 2010.
Turismo kreskas en la regiono de Kapan. La proksima telfero de la Flugiloj de Tatev kunliganta Halidzor-vilaĝon kun la monaĥejo Tatev multe kontribuis al la disvolviĝo de la sektoro. Multaj hoteloj kaj montaj feriejoj malfermiĝos baldaŭ, dum la venonta malfermo de la Flughaveno Sjuniko de Kapan pliigos turisman aliron. Ark Ecological NGO, kun ĉefa sidejo en Kapan, laboras pri la disvolviĝo de ekoturismo en la regiono Sjuniko ekde 2013, kaj nuntempe konstruas migradan vojan infrastrukturon por ligi Kapan kaj la monaĥejon Tatev.
Transporto
Malfrue en 2008, la vojo inter Kapan kaj Meghri ĉe la irana limo estis renovigita. Tamen la fervoja linio Kapan-Kovsakan-Mijnavan estas nuntempe neaktiva.
Antaŭ la milito en Montara Karabaĥo, la proksima malfunkcianta flughaveno gastigis la ŝarĝaviadilojn JAK-40 kaj AN-14. En februaro 2017, la guberniestro de la provinco Sjuniko, Vahe Hakobjan, anoncis, ke la flughaveno fariĝos moderna flughaveno servanta la urbon Kapan kaj sudan Armenion, kaj la 6-an de junio testa alteriĝo estis farita ĉe la flughaveno kun la guberniestro enaviadile. Laŭ la plano, la rekonstruo de Flughaveno de Kapan estis atendita por 2018, kun ĉirkaŭkosta kosto de 2 milionoj da usonaj dolaroj. Antaŭ februaro 2020 la flughavena rekonstruo estis proksima al finiĝo kaj ĝi estis atendita remalfermiĝi en majo 2020.
Edukado
Kapan estas la eduka centro de suda Armenio. Ĝi havas 13 publikajn edukajn lernejojn, 3 muzikajn lernejojn kaj 3 sportajn akademiojn.
La Kapana kampuso de la Nacia Politeknika Universitato de Armenio estas hejmo de du fakultatoj:
Sporto
Piedpilko estas la plej populara sporto en Kapan. FK Gandzasar Kapan, fondita en 2004, reprezentas la urbon en la Armena Supera Ligo, ludante siajn hejmmatĉojn en la stadiono Gandzasar. La klubo gajnis la trian lokon en la Armena Supera Ligo trifoje: en 2008, 2011 kaj 2012-13. Gandzasar havas la plej altan mezan partoprenon hejme en la ligo.
En majo 2013, Gandzasar Kapan malfermis siajn piedpilkajn terenojn, inkluzive unu kun artefarita gazono. La akademio fariĝis la unua evoluinta teknika futbala centro en la provinco Sjuniko.
Kapan ankaŭ estas hejmo de la Infana kaj Junulara Sporta Lernejo Davit Hambardzumjan, funkciigita de la komunumo ekde ĝia inaŭguro en 1969. Pli ol 200 sportistoj okupiĝas pri la sporta lernejo. La Kapana Fucala Klubo estas profesia fucala teamo bazita en Kapan, ludanta siajn hejmmatĉojn ĉe la Infana kaj Junulara Sporta Lernejo Davit Hambardzumjan en la Armena Fucala Supera Ligo.
La Kapana Sporta Lernejo de Arta Gimnastiko funkcias ekde 1977. Nuntempe ĉirkaŭ 170 junaj sportistoj ĉeestas tie. En 1989, alia sportlernejo specialiĝanta pri atletiko estis malfermita en la urbo, nomumita por proksimume 100 junaj atletoj.
Basketbalo kaj boksado ankaŭ estas popularaj en Kapan.
NGC 1180
NGC 1180 (aliaj indikoj — PGC 11435, NPM1G -15.0162) estas galaksio en konstelacio Eridano.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Ŝirlano
Ŝirlano estas reuzita, do el malnovaj teksaĵoj farita recikligoprodukto. Kaj uzitaj lanenhavantaj teksaĵoj kaj forĵetaĵoj de la teksaĵindustrio taŭgas por la prilaborado. Pro la mallongeco de ŝirlanofibroj eblas fabriki nur malaltkvalitaj teksaĵoj. En Germanio estas leĝe malpermesita uzi ŝirlanon kiel ero de tondolanaj artikloj.
Dum la fabrikado la fibroj estas elŝiritaj el la origina teksaĵo. Tial la fibroj iĝas malpli longaj kaj laŭ la devenmaterialo oni distingas malsamajn kvalitojn.
Ŝirlano klasifikeblas jene:
Johann Gottlieb Gleditsch (botanikisto)
Biografio
Johann Gottlieb Gleditsch estis filo de urbomuzikisto Johann Caspar Gleditsch (1684-1747) kaj lia edzino Anna Sophia Müller (m. 1749). Inter 1728 kaj 1735, li studis filozofion kaj medicinon en la Universitato de Lepsiko, kie li ricevis sian doktorecon en 1732. Tiuepoke lia profesoro pri botaniko estis Johann Ernst Hebenstreit (1703-1757), al kiu li reprezentis inter 1731 kaj 1735 kiel kontrolisto de la Akademia botanika ĝardeno.
Ĉirkaŭ 1730 Georg Friedrich von Zieten (1689-1769) prizorgis kune kun Johann Gottlieb Gleditsch en Trebnitz la starigon de la botanika ĝardeno surbaze de la modela Hortus Botanicus de Lejdeno. Laŭ la Catalogus plantarum eldonita de Glediĉo, en 1737, estis 3025 specioj kaj subspecioj de malvarmaj kaj varmaj domplantoj en ĉi tiu ĝardeno, tiel kiel bananoj, ananasoj kaj kafo, bulboj kaj lignaj plantoj.
La 16-an de aprilo 1744 li edziĝis al Anna Theodora Waltherinn, kiu donis al li sep infanojn, inklude de kvar filoj, du el kiuj antaŭtempe mortis kaj tri filinoj. En tiu sama jaro, Glediĉo iĝis titola membro de la Akademio pri Sciencoj de Berlino, kaj ankaŭ ano de la Leopoldina akademio.
En 1746, li iĝis dua profesoro (pri anatomio, botaniko kaj kuracista lernobjekto) de la Kuracista Kirurgia Kolegio kaj direktoro de la Botanika Ĝardeno de Berlino, kie poste li faris eksperimentojn pri la sekseco de la plantoj, la rolo de la insektoj en polenado kaj la influo de la klimataj faktoroj sur la plantoj. En tiu sama jaro, oni proponis al li laboron ĉe la Botanika Ĝardeno en Sankt-Peterburgo kontraŭ salajro je 2 mil rubloj, kiuj estis pliigitaj de Frederiko la 2-a al 200 Reichsthaler
Per ĉi tiu eksperimento li montris la ambaŭsekseman reproduktadon de la plantoj. En la periodo de 1754 ĝis 1764 li dediĉis sin ekskluzive al siaj publikaj instruaj postenoj. En 1770 li ankaŭ prelegis pri arbarscienco en la nove fondita forstista lernejo. En 1773 li fariĝis plena membro de la Societo de Amikoj de Naturaj Sciencoj en Berlino. En 1780 Gleditsch fariĝis membro de la komisiono de la kortumaj apotekistoj en Berlino.
Li ankaŭ estis la kontrolisto de la kabineto pri natura historio de la akademio, kiu troviĝis en la turo de la Berlina observatorio. En 1776 li estis honora membro de la Rusia Akademio de Sciencoj en Sankt-Peterburgo. Glediĉo bonege laboris kiel instruisto kaj estis unu el la unuaj, kiuj donis al forstado sciencan bazon.
Santa Cruz de Marchena
Santa Cruz de Marchena estas vilaĝo kaj municipo de la Aŭtonoma Komunumo Andaluzio, en la provinco Almerio, sude de Hispanio. Ĝi estas en la komarko Alpujarra Almeria.
La areo de la municipo estas 20 km2 kie en 2019 loĝis 208 geloĝantoj, do loĝdenso estas 11,25 loĝ./km2. Santa Cruz de Marchena situas je 31 km de la provinca ĉefurbo Almería en la malalta fluejo de la rivero Nacimiento.
Ananjino (distrikto Klin)
Ananjino (Ананьино) estas vilaĝo en distrikto Klin, Moskva provinco, Rusio. En 2010 ĝi havas 5 loĝantojn (laŭ tutrusia popolnombrado).
Reuilly (Paris) (stacidomo)
Reuilly estas fermita franca stacidomo sur linio Paris-Bastille -, situanta en la 12-a arondismento de Parizo, ĉe n-ro 181 avenuo Daumesnil. Depost 2003, ĝi fariĝis la domo de la asocioj de la arondismento.
Ryota Nagaki
Ryota Nagaki (永木 亮太 n. ) estas japana futbalisto. Li en 2016 membris en la japana nacia teamo de futbalo.
Reuilly (Paris) (stacidomo)
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Paris-Bastille - Marles-en-Brie (956000), t.n. "linio de Vincennes".
Kapablismo
Kapablismo aŭ handikapismo estas diskriminado kaj socia antaŭjuĝado pri homoj kun malkapabloj. Kapablismo karakterizas homojn kiel difinitaj per siaj malkapabloj kaj kiel malsuperaj al la nemalkapabluloj. Samtempe al tiuj homoj, pro tiu sinteno, iuj perceptitaj kapabloj, lertaĵoj, kaj/aŭ karakteraj trajtoj estas asignitaj aŭ negitaj. Diskriminado kontraŭ homoj, kies malkapablo estas psika, ankaŭ pli precize nomiĝas sanpsikismo aldone al kapablismo. En Usono grupoj de handikapuloj komencis paroli pri tiu fenomeno.
La kapablismo subtaksas la handikapuloj kaj iliaj kapabloj kontraŭe kapabluloj. Ĝi kondutas malamike aŭ paternale kontraŭ ili, kaj ĝi pensas, ke ili bezonas kontinuan apogon. Ĝi diskriminas kaj suprimas. Stereotipoj estas asociitaj kun diversaj malkapabloj, kiuj atribuas aŭ depostulas samajn kvalitojn al same malkapablaj homoj. Tiuj stereotipoj siavice servas kiel kialoj de kapablismaj praktikoj kaj influas la sintenojn kaj konduton de la socio al anoj de la respektiva grupo. La stigmato tuŝas la homojn kun malkapabloj, limigante iliajn elektojn kaj ŝanĝante iliajn identecojn. Ĝi insisatas en ĝiaj stereotipoj, ankaŭ sciigado ne povas nuligi tiujn. Ĝi povas esti selektiva, kaj limiĝi sin nur unu aŭ kelkaj tipoj de handikapoj. Ĝi similas al seksismo, rasismo kaj lingvismo.
En kapablismaj socioj, oni vidas kapablon kiel la normon, kaj vidas homojn kun malkapabloj kiel aberaciojn el tiu normo. Oni pensas, ke malkapabluloj estas malpli valoraj aŭ ili estas malpli homaj. Oni vidas malkapablon kiel aferon venkendan aŭ riparendan, ekzemple, per medicinaj kuracoj. Laŭ la kapablisma mondrigardo, malkapablo estas eraro aŭ difekto anstataŭ simpla konsekvenco de homa diverseco, samkiel raso, etno, seksa orientiĝo, aŭ sekso. Ekzemploj de kapablismo estas videblaj en la socio, ekzemple kiam homoj kun malkapabloj estas diskutataj kvazaŭ ili ne ĉeestas: manko de aŭtonimeco. Ekstremaj estis eŭgeniko en komenco de 20a jarcento, amasmurdo kaj deviga steriliziado en nacia Germanio.
En la Angla lingvo estas vortoj, kiuj nomiĝas tipoj de selektiva kapablismo. Ekzemple mentalismo estas kontraŭ mentale malsanalaj uloj, kaj aŭdismo (ne forviŝu tiun kun aŭtismo) kontraŭ surduloj kaj malfacile aŭdantoj. Ankaŭ malkapabluloj povas esti selektive kapablismaj, ekzemple movmalkapabla patro povas tial instrui sian filinon, ke paroleraro signifas intelektan malkapablon, kaj estas permesita ofendi ilin kaj per vortoj kaj per frapoj.
Aliaj difinoj de kapablismo inkludas tiujn de Chouinard, kiu difinas ĝin kiel "ideoj, praktikoj, institucioj, kaj sociaj rilatoj, kiuj supozas kapablon, kaj tion farante, konstruas homojn kun malkapabloj kiel almarĝenigitaj […] kaj grandparte nevideblaj 'aliuloj'"; kaj Amundson kaj Taira, kiuj difinas ĝin kiel "doktrino, kiu false traktas malkapablojn kiel imanente kaj nature terurajn, kaj kulpas la malkapablojn mem [anstataŭ kapablismo] pri la problemoj spertataj de la homoj, kiuj havas ilin."
En diversaj naciaj lingvoj oni luktas kontraŭ kapablismo per vortoj, kiu pligrandigas estantan problemon. Ekzemple oni volas disigi la ulon kaj lian korpan ŝtaton; iuj grupoj de malkapabluloj protestas kontraŭ tiu. En ĉiu nacia lingvo estas vortoj, kiuj estis iam akurataj diagnozoj, estis uzitaj neakurate kiel insultoj, kaj ili igas insultaj vortoj. En iuj kazoj la plimulto kaj la minoritato ne konsentas, kiuj vortoj aŭ esprimoj estas ofendaj. La malplimulto povas pensi, ke la plimulto volonte ofendas ĝin, kaj la plimulto povas pensi, ke la minoritato estas tre ofendebla kaj tro sentema. La malplimulto ofendiĝas kaj la plimulto igas malpli helpema. Iuj grupoj rifuzas longan vortoliston.
Difino
Laŭ Fiona A. Kumari Campbell docento de Griffith Universitato (Brisbane, Aŭstralio) la fakliteraturo ne havas unusencan difinon. Laŭ ŝi estas ĝi aro de konvinkoj, praktikoj kaj procesoj, kiuj formas idealon de mem kaj korpon, kaj ĝi pensas tiun esti perfekta, plene kaj esence homa. Laŭ ĝi malkapablo signifas, ke la ulo estas malpli homa, kaj malpli valora.
Laŭ Vera Chouinard, profesoro de McMaster Universitato (Hamilton (Ontario), Kanada): Ĝi estas aro de konvinkoj, praktikoj, institutoj kaj sociaj ligoj, kiu difinas korpaj ŝtatoj laŭ kapabla idealo, ĝi ekskludas malkapablulojn kaj definias ilin kiel aliuloj. Laŭ Ron Amundson, profesoro de Hawaii Universitato (Hilo) kaj Gayle Taira: Ĝi estas doktrino, kiu erare vidas malkapablojn terurajn kaj internajn, kaj faris la ulon responsan.
Harpur, scienca kolego de Griffith Universitato argumentas, ke kapablismo estas potenca etikado, kiu laŭlinigas negativajn stereotipojn, kaj gvidas la atenton el malkapabla ulo kaj lia malkapablo al diskriminanta persono por faciligi kulturan ŝanĝadon.
Ĝi povas esti pli ĝenerala, kiam oni pensas, ke la valoro de homoj dependas de liaj povoj kaj kapabloj. Se oni povas kaj kapablas multe, li valoras multe; kaj se ne, li valoras malmulte. Oni povas starigi al fino vivojn nevalorajn por vivo.
Antaŭjuĝoj
Kapablismo povas enhavi multajn antaŭjuĝojn, la plej fortaj estas:
Kialoj
Kapablismo estas unu reago al alternativaj kapabloj, kondutoj kaj korpformoj. Malkapabluloj estas ofte tre malriĉaj, do oni povas pensi, ke kapableco estas ŝlosilo de bonstato kaj fortuno. Oni povas neinformite reagi same, sed tiu ne estas kapablismo, ĉar estas sen antaŭjuĝoj. Oni pensas pri kapablismo kun aliaj formoj de diskriminado.
Kapablismo ne ĉiam estas malica. Oni povas pensi, ke malkapabluloj necesas protekton kaj prizorgadon, kaj li ne rigardas ilin kiel partneroj. Kiam malkapabluloj rifuzas tiun, aŭ oni volas malpermesi sekson al malkapabluloj, oni devas ŝanĝi sian konduton, kaj helpi ilin pretigi al memstara vivo.
Sekvoj
La konduto de kapablisto similas al neinformita ulo, sed oni ofte povas senti malicon.
Emberizedoj
Emberizedoj estas granda familio de paseroformaj birdoj, similaj al fringedoj.
Kapablismo
Sekvoj
Personala konduto:
Emberizedoj
Ili estas semomanĝantaj birdoj kun distingaformaj bekoj.
La familio de Emberizedoj probable originiĝis en Sudameriko kaj disvastiĝis unue al Nordameriko antaŭ trapasi al orienta Azio kaj sekvi okcidenten. Tio eksplikas la kompare malabundon de specioj de emberizedoj en Eŭropo kaj Afriko kompare kun Ameriko.
Kapablismo
Sekvoj
Kapablisto donas al malkapabluloj etikedon: vi malgajnis. Se la malkapablulo akordas al kliŝo, li estas nefortuna kaj malfeliĉa, sed bonkora, kiu estas dankema por amo kaj kunsento. Se ne, li estas tre rara kaj mirinda kazo.
Emberizedoj
En Nordameriko, plej parto de specioj de tiu familio estas konataj kiel (Amerikaj) paseroj, sed tiuj birdoj ne estas proksime rilataj al la paseroj kiuj estas en la familio de Paseredoj. Tiu familio inkludas ankaŭ la nordamerikajn birdojn konatajn kiel Junkuloj kaj Pipiloj.
Kapablismo
Sekvoj
En komunumo:
Emberizedoj
Kiel ĉe aliaj familioj de paserinaj familioj la taksonomia traktado de la membroj de tiu familio estas nuntempe ankoraŭ pristudata. Multaj genroj de Suda kaj Centra Ameriko estas fakte pli proksime rilataj al kelkaj diferencaj kladoj de Traŭpedoj,  kaj almenaŭ unu genro de Traŭpedoj (nome Chlorospingus) povus aparteni ĉi tien en la Emberizedoj.
Kapablismo
Sekvoj
En fabeloj tradicie bonaj karakteroj estas belaj, malbonaj malbelaj. En tiuj fabeloj oni ne povas esti bona, se li estas malbela, monstra aŭ groteska. Oni kunigas tiun ankaŭ kun timo kaj forto. Fabeloj kiel Peter Pan povas pligrandigi timon de infanoj kontraŭ malkapablaj adultoj.
Emberizedoj
Karakteroj
Emberizedoj estas malgrandaj birdoj, tipe ĉirkaŭ 15 cm longaj, kun fringecaj bekoj kaj naŭ unuarangaj flugilplumoj. La familio gamas laŭ grnado el la semomanĝantaj Sporophila, kies plej malgranda specio estas ĉirkaŭ 10 cm kaj pezas 9-10 g, al la Aberta pipilo, 24 cm longa, kaj al la mallongvosta, sed pli fortika Bruna pipilo, 54 g peza. Ili loĝas en vario de habitatoj, inklude arbarojn, arbustarojn, marĉojn kaj herbejojn. La malnovmondaj specioj tendencas havi brunajn, striecajn plumarojn, kvankam kelkaj novmondaj specioj povas esti tre brilkoloraj. Multaj specioj havas distingajn kapobildojn. Ties dieto konsistas ĉefe el semoj, sed tio povas esti suplementata per insektoj, ĉefe dum idomanĝigado.
Kapablismo
Sekvoj
En tiuj komunumoj plimulto pensas, ke malkapabluloj povas malpli, do ili suferas, kaj bezonas tempon, atenton, flegon, pedagogan kaj financan helpon. Ĝi ankaŭ pensas, ke ili estas neutilaj, do ili devas esti dankemaj por helpo, kiu estas ŝarĝo por ĝi. Ĝi malpermesas kritikon kontraŭ ĝia konduto, kaj ili devas postuli neniun.
Emberizedoj
Karakteroj
La kutimaro de Emberizedoj estas simila al tiu de fringoj, kun kiuj ili estis foje grupigitaj. Malnovaj fontoj povas lokigi kelkajn emberizedojn ĉe Fringedoj, kaj la komuna nomo de kelkaj emberizedoj ankoraŭ mencias ilin kiel fringoj. Kun kelkaj esceptoj, emberizedoj konstruas tasformajn nestojn el herboj kaj aliaj plantofibroj, kaj ili estas monogamaj.
Kapablismo
Sekvoj
Tiu konduto ne nur supozas, sed ankaŭ evolvas senhelpecon. Ili ne estas okupitaj, ili igas subtenbezonaj, do konvinko pri ilia nekompeteco plifortiĝas.
Emberizedoj
Sistematiko
La rilatoj de tiuj birdoj kun aliaj grupoj ene de la granda stirpo de oscinoj de naŭ unuarangaj estas ankoraŭ ege nesolvata. La rilatoj ene de la Emberizedoj kiel difinitaj sube estas necertaj kun eblo ke ĉiu el la tri ĉefaj grupoj povus ne esti tiom proksime rilataj.
Kapablismo
Sekvoj
En socio ĉiu havas plian rolon. Kapablisma socio pensas pri malkapabluloj nur kiel malkapabluloj, kaj eĉ forgesas, ke ili estas ankaŭ homoj. Do malfermiĝas demandoj, ke permesi malkapablulojn geedziĝi, havus seksumon, aŭ povas eduki infanojn malkapablulo?
Emberizedoj
La emberizoj
La rezulto de ĵusa biokemia studo sugestas, ke Melophus, Latoucheornis, kaj Miliaria povus esti rilataj al diversaj membroj de Emberiza kaj eble devus esti enmetitaj ene de tiu genro.
Kapablismo
Sekvoj
Tiel pensante oni atribuas superecon al normoj de plimulto pri sano, korpo kaj menso. Kiuj ne povas esti tial kiel la normoj priskribas, tiuj iĝas malaltvaloraj. La fenomeno apartenas al tipaj subpremaj fenomenoj.
Emberizedoj
La amerikaj paseroj kaj la arbusto-fringoj, inklude junkulojn kaj pipilojn
Chlorospingus ŝajne apartenas ĉi tie ankaŭ.
Jene estas grupo de ŝajne tre proksime rilataj neotropisaj paseroj, konataj kiel arbusto-fringoj:
Emberizoj
<!--
Darwin's finches
-->
Kapablismo
El pozicio de diskriminantoj
Diskriminantoj postulas implicite privilegiojn. Ili ne rekonas tiun, sed diskrimitoj jes, ĉar ili renkontas ĝin ĉiŭtage. Se iĝas publika malamikeco, ili tamen defendas iliajn privilegiojn en pliaj manieroj:
Similaj konceptoj
En la Angla oni uzas vortojn kiel ableism kaj disablism. Laŭ Gregor Wolbring, profersorasistento de Calgary Universitato ableism estas aro de konceptoj, kaj disablism estas praktiko.
Generale ableism estas aro de kredoj, konceptoj kaj praktikoj, kiuj bazas sur la kredo, ke kapabloj, korpo, kontaktoj, kaj ŝajno de tiuj havas bazan rolon. Ableism favoras iujn kapablojn, kiujn ĝi projektas kiel bazajn. Ĝi agnoskas tiujn malforton aŭ mankon kiel malpli valora ŝtato. Disablism manifestiĝas per diskriminado, subpremado, aŭ ofendo, kiu estas sekvo de kredo, ke homoj sen iuj bazaj kapabloj havas pli malaltan rangon.
Laŭ Fiona Campbell disablism plifortas diskriminadon inter kapabluloj kaj malkapabluloj, distancigas malkapablulojn, kaj markas ilin kiel aliuloj. Apartena scienco estas Disability Studies.
Defendo
Alternativo de kapablismo estas kunvivo kun respekto al aliaj homoj, kiuj povas esti kapabluloj aŭ malkapabluloj. La plimulto ne opinias malkapablulojn kiel sarĝon, sed kiel alie funkcionantajn homojn. Al ili mankas iuj kapabloj, sed pli gravas aliaj, kiujn li havas. Iam ili bezonas helpon, sed kiu ne? Ĝi pensas ankaŭ, ke oni povas igi malkapabla. Ĝi helpas, ke ankaŭ malkapabluloj povas labori, kaj memstare vivi.
Poemo de Christian Fürchtegott Gellert el 18a jarcento demonstras tiun per blindulo kaj paralizita ulo. Ili helpas la alian. La blindulo portas la paralizitan homon, kiu helpas lin orienti. Laŭ la poemo ili kapablas al iu, al kiu unu aŭ la alia mem ne. Ili ne bezonas helpon de aliaj.
Premgrupoj
Movadoj de malkapabluloj komencis en 1970aj jaroj. Ili volas similiĝi al movadoj de afro-amerikuloj. Ili faris akcionojn kaj uzis matricojn por atenti la plimulton. Ekde tiu estas pliaj grupoj fonditaj.
Gusti Steiner priksribis, kiel lia grupo por movmalkapabluloj demonstris por alireblaj konstruaĵoj, vojoj kaj veturiloj. Ili faris blokadojn, kritizis iujn oficojn, kaj haltis tramon, en kiu unu demonstranto provis igi per rulseĝo. Li moviĝis antaŭ de tramo, kaj klariĝis, ke veturiloj en urbana trafiko ne estis konstruitaj por movmalkapabluloj.
Rajto
Oni povas ataki decidojn de homoj, homgrupoj aŭ aŭtoritatoj en konstituciaj landoj, se oni trovas diskriminadon kontraŭ malkapabluloj.
En Svislando la federacia tribunalo decidis kontraŭ decido de kantono Zürich, kiu rifuzas doni ŝtatanecon al intelekte malkapabla virino, ĉar ŝi ne povas labori. Zürich volis tiel antaŭmalhelpi pagi 100 000 frankon kiel socialan subtenon. Ŝi estis rifuĝinto, kaj ĝis tiam alia organizado pagis la subtenon. Züricha tribunalo respektis ekonomian argumentadon, sed federacia ne. La virino ne havus ŝancon akiri ŝtatanecon pri ŝia malkapablo, ĉar ŝi ricevis subvencion pro ŝia malkapablo. Se tiu estus ununura malhelpo kontraŭ ŝtataneco, ankaŭ ŝia homa digno estis nerespektita, ĉar tiu estis traktita nur ekonomie.
Opiniosondoj
Oni povis trovi kapablismon en iuj partoj de Eŭropo per opiniosondo. Datoj ne subtenas, ke ĝi disvastiĝus aŭ plifortus. Laŭ artikolo de Die Zeit en 2002 ekde 1969 kaj 2000 estis tiuj ŝanĝoj:
Wocken 2000
Hans Wocken, laboranto de kuracpedagogia institucio de Hamburga Universitato faris opiniosondon por rekoni kaŝitan kapablismon. Ĝi enhavis tiujn demandojn:
Demandintoj respondis demandon pri najbaroj negative rare, demandon pri naskiĝado negative ĉirkaŭe 25%. Demando pri eŭtanazio estis en 60% repondita per jes.
Eŭrobarometro 2008
En printempo de 2008 oni testis popolojn de membrolandoj de Eŭropa Unio. Laŭ 35% fortas kapablismo en lia lando, kaj laŭ 10% estas tre disvastigita en lia lando. Laŭ 67% de demanditoj estis kapablismo malpli disvastigita en 2008 ol en 2003. Laŭ fartolisto (1-10) estas malkapabla najbaro taksita je 9,1; gvidanta malkapabla politikisto je 8,0. 83% estas por malembarasado, kiuj estas specialaj aranĝoj por ekvalaj ŝancoj.
Do en Eŭropa Unio estas kapablismo ne la plej pli forta formo de diskriminado; eĉ la plimulto defendas malkapablulojn.
Testo de frimaoj en Belgio
Stijn Baert, profesoro de Ghent Universitato faris grandan korespondantan ekzaminon. Li sendis 768 kandidatiĝadon por postenoj en nomo de freŝaj diplomatiĝintoj. Tiujn postenojn povis ankaŭ blindaj, surdaj aŭ aŭtistaj kandidatoj plenumi samkiel kapabluloj. Ili tamen ricevis je 48% malpli pozitivan reakcion, ol samaj, sed kapablaj kandidatoj.
Kennewick (Vaŝingtonio)
Kennewick (angle, [kEneŭek], el indiĝena vorto por "herbejo") estas la plej granda urbo en la vaŝingtonia Kantono Benton, en nordokcienta Usono. Ĝi estas la plej granda ankaŭ el la tri apudaj urboj nomataj "Tri-Cities", la aliaj estante Pasco kaj Richland. En 2004 oni taksis ke Kennewick havas loĝantojn.
Kennewick jure municipiĝis la.
La urbo donis sian nomon al prahistoria skeleto, nomata la Homo Kenevika, pri kio estiĝis akraj disputoj inter sciencaj esploremuloj, kiuj volis testi kaj studi la restaĵojn, kaj indiĝenaj triboj de la regiono, kiuj rigardas la skeleton kiel prapatraĵon.
Neŭrodiverseco
Neŭrodiverseco estas movado kaj aliro al mensa malkapableco, en kiu oni rigardas iujn neŭrologiajn trajtojn kiel variaĵojn de la homa genaro. La movado kredas, ke ĉi tiuj variaĵoj devas esti agnoskitaj, kaj ne traktitaj kiel malsanoj aŭ malkapabloj, sed kiel socia kategorio simila al genro kaj seksa orientiĝo. Laŭ ĝi tiuj ne estas malsanoj, malkapabloj aŭ disordoj nature, nur konduto de socio estas malhelpo, kiu malfacilas la vivon de la uloj. Tiu samas kun sociala modelo de malkapablo.
Ekzemploj de neŭrodiversaj trajtoj estas aŭtismo (plejofte sindromo de Asperger), Tourette-sindromo, Atentomanka-hiperaktiva perturbo, disleksio kaj diskalkulio.
Ĝi estis farita de Judy Singer sociologiisto en 1998, kaj popularizis ĝin kun Harvey Blume ĵurnalisto.
Aŭtisma rajta movado havas la saman principon, sed ĝi estas disputita en malkapablulaj movadoj, ĉar tiu vidpunkto malhelpas, ke la uloj ricevos propran helpon.
Rapido
La rapido estas la ŝanĝo de loko en difinita tempo. Matematike ĝi estas la unua derivaĵo de la koordinato laŭ la tempo. Vektora rapido estas simila, sed ĝi ankaŭ priskribas la direkton de la movo. Fiziko mezuras rapidon laŭ la SI-sistemo en metroj en sekundo (m/s). Alia mezuro ofte uzata estas "kilometroj en horo" (km/h = 0,2778 m/s), en Usono ankaŭ "mejloj en horo" (mi/h = 0,447 m/s). Laŭ la teorio de la relativeco la plej granda ebla rapido de mashava objekto estas la rapido de lumo (en vakuo).