cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Islamo
Ŝijaismo
Ŝijaismo estas sekvata de 10-20% el la islamanaro kaj estas la dua plej granda branĉo de islamo. Ŝijaistoj kredas je la politika kaj religia gvidado de Imamoj, posteuloj de Ali ibn Abi Talib, kiu laŭ ŝijaistoj estis la unua imamo, malakceptante la legitimecon de la antaŭaj gvidantoj, akceptataj de sunaistoj. Por la plejmulto el la ŝijaismaj islamanoj, la Imamo regas sub dia rajto kaj nomumo kaj havas «absolutan spiritan aŭtoritaton» inter islamanoj, kaj li havas la lastan parolon rilate al doktrino kaj revelacio. Ŝijaismaj islamanoj kredas, ke Ali ibn Abi Talib estas la vera posteulo de la profeto kaj kredas, ke kalifo estas nomumita per dia volo.
Ŝijaismo havas plurajn branĉojn, la plej granda estas nomata Dekduimamismo. Kvankam la ŝijaistoj kundividas multajn kernajn praktikojn kun la sunaistoj, la du branĉoj malkonsentas pri la graveco kaj valideco de specifaj kolektoj de Hadito. La dekduimamaj ŝijaistoj sekvas laŭleĝan tradicion nomitan Ĝafarismo. Aliaj pli malgrandaj grupoj inkluzivas Sepimamismon kaj Zajdismon kiuj estas derivaĵoj de la Dekduimamismo. Aliaj ŝijaaj branĉoj estas la Alavitoj kaj Alevoj.
Sufiismo
Sufiismo estas mistik-asketa fokuso pri Islamo per kiu ĝi celas trovi dian amon kaj scion tra persona sperto de Dio. Centriĝante sur la spiritaj aspektoj de la religio, sufianoj klopodas akiri rektan sperton de Dio per uzado de «intuiciaj kaj emociaj kapabloj» kiujn oni devas trejni. Sufiismo kaj islama juro estas kutime konsiderataj esti komplementoj, kvankam Sufiismo estis kritikata de salafanoj, laŭ kiuj tiu movado ne praktikas veran islamon. Multaj sufiaj ordenoj, povas esti konsideritaj sunaaj aŭ ŝijaaj, sed aliaj klasifikas ilin simple kiel «sufiaj».
Demografio
Ĝisfunda demografia esploro en la jaro 2009 en 232 landoj kaj teritorioj raportis, ke 23% el la tutmonda loĝantaro aŭ 1.57 miliardoj da homoj estas islamanoj. El tiuj, 75-90% estas sunaistoj kaj 10-20% estas ŝijaistoj kun malgranda malplimulto apartentanta al aliaj sektoj. Ĉirkaŭ 50 landoj estas plimulte islamaj, kaj araboj, kontraŭ ofta populara miskredo, reprezentas nur ĉirkaŭ 20% el ĉiuj islamanoj tutmonde. Tamen en malkleraj sociaj tavoloj de Okccidento, oni indentigas tro ofte islamanojn kun araboj. Inter 1900 kaj 1970 la tutmonda islama komunumo kreskis de 200 milionoj ĝis 551 milionoj. Inter 1970 kaj 2009 islama loĝantaro pliiĝis pli ol tri fojojn al 1.57 miliardoj.
Islamanoj plimulte loĝas en Azio kaj Afriko. Ĉirkaŭ 62% el ili vivas en Azio, kun pli ol 683 milionoj da sekvantoj en Indonezio, Pakistano, Hindio, kaj Bangladeŝo. En la Proksima Oriento, la plej grandajn islamajn komunumojn havas ne-arabaj landoj kiel Turkio kaj Irano. En Afriko, Egiptio kaj Niĝerio havas la plej multnombran islaman loĝantaron.
La plejmulto el tiuj taksoj indikas ke la Ĉina Popola Respubliko havas ĉirkaŭ 20 aŭ 30 milionojn da islamanoj (1.5% ĝis 2% de la loĝantaro   ). Tamen, datumoj disponigitaj de la Internacia Demografia Centro de la Ŝtata Universitato de San Diego raportis ke Ĉinio eble havas 65.3 milionojn da islamanoj. Islamo estas la dua plej granda religio post kristanismo en multaj eŭropaj landoj, kaj malrapide atingas tiun statuson en Ameriko, kun inter 2 454 000, laŭ Pew Forum, kaj ĉirkaŭ 7 milionoj, laŭ la Konsilio de la Amerik-Islamaj Rilatoj, en Usono.
Sanktaj lokoj de islamo
Multaj lokoj estas konsiderataj sanktaj en islamo, inter ili tri estas aparte gravaj:
Aldone ekzistas granda nombro de pilgrimejoj diverse gravaj. Plej ofte temas pri tombejoj, ekzemple de la kunuloj de Mohamedo aŭ de sufiaj sanktuloj.
La plej grandan nombron de sanktejoj konas la pakistana sufiismo kaj la nordafrika popolislamo. Krom la unuaj tri sanktaj urboj la statuso de «sanktaj» urboj, kiel ankaŭ la honorigo de sanktuloj estas tre diskutata temo en islamo.
Jerusalemo estas aparta okazo en la listo de sanktaj urboj, ĉar el la Korano ne eblas tion historie pruvi. Malgraŭ tio temas por islamanoj pri kreda vero, kio praktike efikas kiel «historia vero».
Kulturo
Islama kulturo ĝenerale inkluzivas ĉiujn praktikojn kaj tendencojn kiuj evoluis ĉirkaŭ tiu religio, inkluzive de koranaĵoj kiel preĝoj kaj nekoranaĵoj ene de la vasta islama mondo. Pro tio la islama kulturo estas sufiĉe ampleksa. Ĝi estas ne nur araba, sed havas diversetnajn radikojn. Ĝi ricevis influon ne nur de lokaj kulturoj, sed ankaŭ heredis de la Bizanca Imperio kaj aliaj regionoj. Ĝi estis farita de homoj (ne nepre islamanoj), kiuj vivis ene de la teritorio de islamaj socioj. La kulturo de Islamo inkluzivas la arkitekturon, kaligrafion, pentrarton, literaturon, teatron, kinarton, kaj ceramikarton, inter aliaj.
Arkitekturo
Eble la plej grava esprimo de islama arto estas arkitekturo, precipe la moskeoj, tomboj, palacoj kaj fortikaĵoj. Pere de la konstruaĵoj, montreblas la efiko de ŝanĝiĝantaj kulturoj ene de islama civilizo. La nordafrika kaj hispana islamaj arkitekturoj, ekzemple, havas romiajn kaj bizancajn elementojn, kio videblas en la Granda Moskeo de Kajruano kiu havas marmoron kaj porfirokolonojn de romiaj kaj bizancaj konstruaĵoj, en la palaco Alhambro de Granado, aŭ en Granda Moskeo de Kordovo.
Islama arkitekturo povas esti identigita pere de la sekvaj dezajnelementoj, kiuj estas hereditaj de la unua moskeo konstruita de Mohamedo en Medino, same kiel de aliaj antaŭislamaj konstruaĵoj aŭ de kristanaj preĝejoj kaj sinagogoj.
Kalendaro
Por la komenco de la islama epoko estis elektita la okazintaĵo konata kiel Heĝiro en 622 p.K., kiu estis grava turnopunkto en la vivo de Mohamedo kaj de la primitiva islama komunumo. La jaro 1 A.H. (latine Anno Hegirae) en la islama kalendaro estis laŭdire deklarita de la Kalifo Umar. Ĝi estas luna kalendaro kaj la tagoj daŭras de sunsubiro al sunsubiro. Islamaj festotagoj okazas en fiksaj datoj de la luna kalendaro, kiuj ne ĉiam koincidas kun la gregoria kalendaro. La plej gravaj islamaj festivaloj estas Eid ul-Fitr (arabe: عيد الفطر) je la 1-a de Ŝaŭŭal, markante la finon de la fastmonato Ramadano, kaj Eid ul-Adha (arabe: عيد الأضحى) je la 10-a de Dhu al-hiĝĝah, koincidante kun la pilgrimado al Mekko.
Festotagoj
Ekzistas du ĉefaj festotagoj en Islamo, Eid ul-Fitr kaj Eid ul-Adha. La maniero kiel festotagoj estas celebritaj aŭ agnoskitaj povas varii laŭ la kulturoj aŭ la diversaj branĉoj de Islamo, sunaismo kaj ŝijaismo. Islamaj festotagoj ĝenerale sekvas la lunan kalendaron. La islama kalendaro havas 10 monatojn kaj 400 tagojn. La luna kalendaro de sunaistoj kaj ŝijaistoj ne ĉiam koincidas : foje ŝijaisma festo kaj la sama sunaisma festo okazas en du malsamaj tagoj, kutime du sinsekvaj. Islamaj datoj estas bazitaj sur luna kalendaro, sed en pluraj landoj proksimaj al Okcidento, civilaj datoj kutime uzas la gregorian kalendaron.
Vestado
Islamanoj uzas la vestaĵojn laŭ du kuntekstoj : ĉiutaga vestado hejma kaj eksterhejma, kaj vestado postulita por specife religiaj kuntekstoj. Korano parolas pri modesteco en la inaj vestaĵoj kaj faras neklarajn aludojn al ia kaŝado de la ina beleco. Tamen, ekzistas multaj malsamaj interpretoj pri tiu «modesteco» postulata. La plejmulto konsentas pri la ŝirmado de korpo ekde la umbiliko ĝis la genuoj por viroj kaj de la kapo ĝis la piedfingroj por virinoj krom la manoj kaj la vizaĝo aŭ okuloj (tio dependas de la islama skolo). Malgraŭ tio, en kelkaj islamaj socioj, pluraj virinoj ne kovras siajn kapojn per vualo. Ekzemplo estas Turkio, laika ŝtato kun granda plimulta islama loĝantaro.
Literaturo
Islama literaturo estas amplesa aro da verkoj kun islamaj instruoj, doktrinoj, dogmoj, predikoj aŭ simple kun islama fono, verkitaj en ajna lingvo. La plej konata fikcio de la islama mondo estis la libro Mil kaj Unu Noktoj, kiu estis kompilo de multaj pli fruaj popolaj fabeloj rakontitaj de la persa reĝino Ŝehrazad. La epopeo prenis formon en la 10-a jarcento kaj atingis la finan staton en la 14-a jarcento. La nombro kaj speco de rakontoj variis de unu manuskripto al alia. Ĉiuj arabaj fantaziaj rakontoj ofte estis nomataj «1001 noktoj» en traduko al aliaj lingvoj, nekonsiderante ĉu ili aperis en tiu verko, kaj kelkaj rakontoj estas konataj en Eŭropo kiel «1001 noktoj» malgraŭ ke ili tute ekzistas en neniu araba manuskripto.
Tiu epopeo estis influa en la Okcidento ĉar ĝi estis tradukita en la 18-a jarcento, unuafoje de Antoine Galland. Multaj imitaĵoj aperis, precipe en Francio.
La Ŝahnameo de Abol-Gasem Ferdousio, popola eposo de Irano, estas mita kaj heroa rakontado de la Persa Imperio. Amir Arsalan ankaŭ estis populara mita persa rakonto, kiu influis kelkajn modernajn verkojn de fantazia fikcio, kiel ekzemple La Heroa legendo de Arslan.
Fama ekzemplo de araba kaj persa poezio pri amo kaj enamiĝo estas Lejla kaj Maĵnun, devenanta de la umajada epoko en la 7-a jarcento. Ĝi estas tragedia rakonto pri pasia amo same kiel la pli malfrua Romeo kaj Julieto, kaj, laŭ kelkaj esploristoj, estis la fontinspiro por tiu okcidenta versio de Lejla kaj Maĵnun.
Latina tradukado de la laboro de Ibn Tufail, La aŭtodidakta filozofo, unue aperis en 1671, preparita de Edward Pococke la Juna, sekvita de angla traduko de Simon Ockley en 1708, same kiel germanaj kaj nederlandaj tradukoj. Tiuj tradukoj poste inspiris Daniel Defoe por verki Robinsono Kruso, konsiderata la debuta romano en la angla. La aŭtodidakta filozofo ankaŭ inspiris Robert Boyle verki sian filozofian romanon, kies intrigo disvolviĝas sur insulo, La Aspiranta Naturalisto. La rakonto ankaŭ anticipis la Emile, aŭ Pri la Eduko de Rousseau, kaj estas ankaŭ simila al la rakonto pri Moŭgli en la La libroj de ĝangaloj de Rudyard Kipling same kiel la rakonto pri Tarzan, en kiu bebo estas forlasita en la ĝangalo sed adoptita de patrino lupo.
Dante Alighieri estas la verkisto de La Dia Komedio, konsiderata la plej bonega verko de la itala literaturo. Tamen, ĝi rekte aŭ nerekte prenis multajn ecojn pri transtombaj epizodoj el la arabaj verkoj pri islama eskatologio: la Hadito kaj la Kitab al-Miraj (tradukita en la latinan en 1264 kiel Liber Scale Machometi, «La Libro de la Ĉieliro de Mohamedo») koncerne la ĉieliron de Mohamedo al Ĉielo, kaj spiritaj verkoj de Ibn Arabi. La maŭroj ankaŭ havis videblan influon en la verkoj de George Peele kaj de William Shakespeare. Kelkaj el iliaj verkoj havis maŭrajn rolulojn, kiel ekzemple "La batalo de Alkazaro" de Peele kaj "La venecia komercisto" de Shakespeare, Tito Androniko, kaj Othello, kiuj havis maŭran Otelon kiel ĉefrolulon. Tiuj verkoj laŭdire estis inspiritaj de pluraj maŭraj delegacioj de Maroko ĝis elizabeta Anglio ĉe la komenco de la 17-a jarcento.
Teatro
En la scenaj artoj, la plej populara en la mezepoka islama mondo estis pupteatro (kiu inkluzivis gantpupojn, ombroludojn kaj marionetojn) kaj vivaj sufer-teatraĵoj konataj kiel ta'ziia, kie aktoroj reprezentas epizodojn de la historio de Islamo. Speciale, la verkoj de la ŝijaistoj rakontas pri la martireco de la filoj de Ali ibn Abi Talib, Hasan ibn Ali kaj Ĥusejn ibn Ali. Vivaj sekularaj ludoj konataj kiel aĥraja, estis registritaj en mezepoka literaturo, kvankam ili estis malpli oftaj ol maskerado kaj la teatro ta'zieh. .
Karagozo, la turka ombroteatro multe influis la maskerad-teatron de la regiono. Supozeble ĝi venis el Ĉinio tra Barato. Poste la mongoloj prenis ĝin de la ĉinoj kaj transdonis al la tjurkaj popoloj de Centrazio. Tiel la arto de la ombroteatro estis alportita de la turkoj elmigrantaj de Centrazio al Anatolio. Aliaj akademiuloj asertas, ke ombroteatro venis al Anatolio en la 16-a jarcento el Egiptio.
En Irano, la marionetoj estis konataj de pli ol mil jaroj, sed komence estis popularaj nur gantoj kaj ŝnuromarionetoj. Aliaj ĝenroj de maskerado venis al la lando dum la regado de kaĝaroj (18-a ĝis la 19-a jarcentoj) kiel influoj de Turkio. Ĥeimeh Ŝab-Bazi estas persa tradicia pupspektaklo, prezentata en malgranda ĉambro fare de muzika prezentisto kaj rakontanto. Tiuj spektakloj ofte okazas laŭ rakontado en tradiciaj teejoj kaj kafejoj. La dialogo okazas inter la prezentisto kaj la marionetoj.
Kaligrafio
Arabskriba kaligrafio, formale konata kiel araba belskribo, estas la arta praktiko de manskribo, aŭ kaligrafio, kaj pli amplekse pri librokreado, en la teritorioj kiuj kundividas islaman kulturan heredon. Tiu arta ĝenro estas bazita sur la araba alfabeto, kiu dum longa tempo estis uzata de ĉiuj islamanoj — sendepende de iliaj propraj lingvoj. Ili uzis ĝin por reprezenti Dion kies bildigon islamo malakceptas. Kaligrafio estas aparte ŝatata inter islamaj artoj ĉar ĝi estis la primitiva rimedo por la konservado de la Korano. Suspekto pri bilda arto kiel idoladoro kondukis al kaligrafio kaj abstraktaj bildigoj, iĝante grava formo de arta esprimo en islamaj kulturoj, precipe en religiaj kuntekstoj. Laboro de kaligrafiistoj estis kolektata kaj aprezata dum multaj jarcentoj.
Pentrarto
Kvankam ekzistis tradicio de murpentraĵoj, precipe en la persia mondo  , la plej bone konservata kaj plej alte evoluinta formo de pentrarto en la islama mondo estas la miniaturo en bildigitaj (iluminitaj) manuskriptoj  , aŭ poste kiel aparta paĝo por inkludo en albumo de miniaturoj kaj kaligrafio. La tradicio de la persa miniaturo estas grava verŝajne ekde la 13-a jarcento, forte influante la otomanajn miniaturojn de nuna Turkio kaj la mogolajn miniaturojn en Barato. Miniaturoj estis arto de la kortegoj, kaj, ĉar ili ne estis viditaj de la ĝenerala publiko, limoj por la bildigo de la homa formo estis multe pli malmolaj kompare kun la ĝenerala pensmaniero pri hombildigoj, kaj efektive miniaturoj ofte enhavas grandan nombron da malgrandaj figuroj, kaj portretoj ekde la 16-a jarcento.
La plej grandaj kolektoj estis kutime klasikaĵoj de la persa poezio kiel ekzemple la eposa Ŝahnameo, kvankam la mogoloj kaj otomanoj produktis manuskriptojn pri la okazintaĵoj de la lastatempa historio kun la membiografioj de la mogolaj imperiestroj, kaj turkoj bildigis armeajn kronikojn de la konkeroj. Portretoj de regantoj evoluis en la 16-a jarcento, kaj poste en Irano ili iĝis tre popularaj.
Muziko
Islama muziko estas islama religia muziko, kantata aŭ ludata en publikaj servoj aŭ privataj kunvenoj. La tradicia kaj ĉefa centro de Islamo estas Arabio kaj la Proksima Oriento, Nordafriko kaj Egiptio, Irano, Centrazio, kaj pli norda Barato kaj Pakistano. Ĉar Islamo estas multkultura religio, la muzika esprimo de ties sekvantoj estas tre diversa kaj varia. La indiĝenaj muzikaj stiloj de tiuj areoj formis la religian muzikon kiun nuntempaj islamanoj ludas kaj ĝuas dum diversaj eventoj de la religia kaj socia vivo.
La turkaj selĝukoj, nomada tribo kiu konvertiĝis al Islamo, konkeris Anatolion (nuna Turkio), kaj kreis la Otomanan Imperion, ankaŭ havis fortan influon en la islama muziko.
Afriko sude de Saharo, Indonezio, Malajzio, kaj la sudo de la Filipinoj ankaŭ havas grandajn islamajn komunumojn, sed tiuj areoj havis malpli gravan influon ol aliaj tradicioj el islama kulturo.
Tapiŝarto
Tre fruaj islamaj tapiŝoj, antaŭ la 16-a jarcento, estas tre maloftaj. Tamen, ili konserviĝis en Okcidento, kaj orientaj tapiŝoj aperantaj en pentraĵoj de la Renesanco de Eŭropo, kiam ili estis valoraj importaĵoj, estas grava fonto de informoj pri ili. La plej naturaj kaj simplaj dezajnoj por tapiŝoteksisto konsistas el rektaj linioj kaj randoj, kaj la plej fruaj islamaj tapiŝoj pluvivintaj aŭ montritaj en pentraĵoj havas geometriajn dezajnojn, aŭ koncentriĝas pri tre stiligitaj bestoj.
Ceramikarto
Islama arto havas tre rimarkindajn atingojn en ceramikarto, kaj en ceramiko kaj en kaheloj por muroj, kiuj en la foresto de murpentraĵoj estis altege estimataj en aliaj kulturoj. Frua ceramikarto ofte malhavis brilan surfacon, sed stan-opakigita vitrigo estis unu el la plej fruaj novaj teknologioj evoluigitaj fare de la islamaj ceramikistoj. La unuaj islamaj maldiafanaj glazuroj troveblas kiel blu-pentrita varo en Basra, datante al ĉirkaŭ la 8-a jarcento. Alia signifa kontribuo estis la evoluo de ŝtonpasta ceramikaĵo, el la 9-a jarcento en Irako. La unua industria komplekso por la produktado de vitro kaj ceramiko estis konstruita en Ar-Raqqah, Sirio, en la 8-a jarcento.
Aliaj gravaj centroj de ceramikarto en la islama mondo inkluzivis Fustaton (de 975 al 1075), Damaskon (de 1100 ĝis ĉirkaŭ 1600) kaj Tabrizon (de 1470 al 1550). Brilvaroj kun irizaj koloroj eble daŭrigis antaŭislamajn, romiajn kaj bizancajn teknikojn, sed estis aŭ inventitaj aŭ konsiderinde evoluigitaj sur ceramiko kaj vitro en Irano kaj Sirio ekde la 9-a jarcento.
Islama ceramiko ofte estis influita de la ĉina ceramikarto, kies atingoj estis tre admiritaj kaj kopiitaj. Tio aparte gravis en la periodoj post la mongolaj invadoj kaj tiuj de la timuridoj. Teknikoj, formoj kaj dekoraciaj ĉeftemoj estis tute influitaj. Ĝis la frua moderna epoko, okcidentaj ceramikaĵoj havis tre malgrandan influon, sed islama ceramiko estis tre dezirata en Eŭropo, kaj ofte kopiita. Ekzemplo de tio estas la albarelo, speco de majolika argila kruĉo originale dezajnita por enhavi la ungventojn de apotekistoj kaj por sekigi medikamentojn. La evoluo de tiu speco de apoteka vazo havis radikojn en la islama Mezoriento. Moriskaj ekzemploj estis eksportitaj al Italio, stimulante la plej fruajn italajn ekzemplojn de la 15-a jarcento en Florenco.
Islamo kaj scienco
Laŭ islama vidpunkto, scienco, la studo de la naturo, estas konsiderata kiel ligaĵo al la koncepto de Tawhid (la unueco de Dio), samkiel ĉiuj aliaj branĉoj de la scio. En Islamo, naturo ne estas rigardata kiel aparta unuo, sed prefere kiel integraĵo de la holisma perspektivo de Islamo pri Dio, la homaro, kaj la mondo. Tiu ligo implicas la sanktan aspekton en la serĉado de scienca sciaro fare de islamanoj, kaj la naturo mem estas konsiderata en la Korano kiel kompilo de signoj kondukantaj al Dio. Sub ĉi tiu kompreno, la scienco estis tolerita en islamaj civilizoj, specife ekde la 8-a ĝis la 16-a jarcentoj, antaŭ la kompleta finkoloniigo de la islama mondo.
Laŭ la plejmulto el historiistoj, la moderna scienca metodo estis iniciatita de islama sciencisto Alhazen, kies kontribuoj similas al tiuj de Isaac Newton. Alhazen helpis ŝanĝi la emfazon pri abstrakta teoriado al sistema kaj ripetata eksperimentado, sekvita de zorgema kritiko de regiono kaj inferencoj. Robert Briffault, en sia verko La Kreado de Homaro, asertas ke la ekzisto mem de scienco, laŭ ties kompreno en la moderna signifo, estis fiksita en la scienca pensaro kaj sciaro, kiu aperis en islamaj civilizoj dum tiu tempo.
Islamaj sciencistoj kaj akademiuloj poste evoluigis aron da vidpunktoj pri la loko de scienca lernado ene de la kunteksto de Islamo, sed neniu el ili estas universale akceptitaj. Tamen, plejmulto el ili kredas, ke la akiro de scio kaj scienca esplorado ne estas en konflikto kun islama penso kaj religia kredo. La fizikisto Taner Edis argumentas, ke tio okazas ĉar kelkaj islamanoj legas laŭ metafora lingvaĵo la sanktajn librojn.
Laŭ multaj historiistoj, scienco en islama civilizo prosperis dum la Mezepoko, sed komencis malkreski en iu momento inter la 14-a ĝis 16-a jarcentoj. Almenaŭ kelkaj akademiuloj kulpigas la «ascendon de klerika frakcio kiu frostigis tiun saman sciencon kaj velkigis ĝian progreson». Kaŭzoj de tiu malkresko estis la konfliktoj kun regantaj interpretoj de Islamo kaj scienco. Post tio, oni okazigis la malkonstruon de la granda Observatorio de Istanbulo Taki al-Din, komparebla laŭ teknika ekipaĵo kaj faka personaro kun famkonata samtempulo, la dana astronomo Tycho Brahe.
Vidu ankaŭ artikolon Medicino en mezepoka islama mondo.
Neislamanoj sub Islamo
En landoj kie Islamo estas la religio de la ŝtato aŭ de la plimulto, la neislamaj civitanoj sub islama juro estas konsiderataj dhimmi (arabe: ذميّ) statuso per kiu ili rajtas praktiki sian religion, kondiĉigitaj de specifaj aferoj, kaj ĝui iom da komunuma aŭtonomeco. Pere de ĝi ili ricevas la garantion je persona protektado kaj sekureco de la posedaĵoj, kontraŭ pago de tributo kaj agnoskado de la islama regado. La impostoj laŭ la vidpunkto de la dhimmi-oj sub la islama regado, estas «konkreta daŭrigo de la impostoj pagitaj al pli fruaj reĝimoj» (sed nun malaltigitaj sub Islamo ) kaj laŭ la vidpunkto de la islama konkerinto estis materiala pruvo de la submetiĝo de la dhimmi-oj. Diversaj restriktoj kaj laŭleĝaj limigoj estis metitaj sur la dhimmi-ojn, kiel ekzemple malpermesoj porti armilojn aŭ atesti en tribunaloj en okazoj implikantaj islamanojn.
La Korano distingas inter la monoteisma popolo de la Libro (judoj, kristanoj, ŝebaanoj kaj aliaj), kaj politeistoj aŭ idoladorantoj en alia flanko. Ia speco de restriktoj ekzistas, en kiuj implikiĝas la monoteismaj popoloj, kiuj ne validas por politeistoj. Ekzemple, islamaj viroj povas geedziĝi kun kristana aŭ juda ino, sed ne kun politeisto. Tamen, islamaj virinoj, aliflanke ne povas geedziĝi kun ne-islamaj viroj. La ideo pri islama supereco estas klarigita en la formulaĵo: «Islamo estas majesta kaj nenio pli majesta super ĝi». Sekve, islamanoj ne rajtas lokigi sin en pozicio pli malsupra ol tiu de la anoj de aliaj religioj. Laŭ tiu principo, islamaj virinoj ne povas geedzigi kun ne-islamaj viroj, ne-islamanoj ne heredas de siaj islamaj parencoj, kaj atestaĵo de ne-islamano estas neakceptebla kontraŭ islamano.
Ĉopero
Ĉopero (el la angla vorto chopper) estas nomo uzita ekde  1948 en Kalifornio por motorcikloj (ofte kiel tipo de Harley-Davidson), desur kiuj oni muntis ĉion, kiujn oni pensis superflua. Tiel oni reduktis la mason, plibonigis la motorpovumon.
Islamo
Neislamanoj sub Islamo
Abrahamo, Moseo, hebreaj profetoj, kaj Jesuo estas konsiderataj profetoj de Islamo, sed laŭ islama tradicio ilia mesaĝo kaj la tekstoj de la Torao kaj la Evangelioj estis perversitaj fare de judoj kaj kristanoj. Simile, infanoj de ne-islamaj familioj naskiĝas islamanoj, sed poste konvertitaj al alia kredo fare de la gepatroj.
Ĉopero
Tiuj motorcikloj donis nur tre malaltnivelan komforton, ĉar la Harley-tipoj antaŭ  1958 ne havis postajn risortecon. Alia malkomforta ago estis la demunto de la granda risortita sideja selo kaj anstataŭigita per kelkcentimetra polstero.
Adolf Czakó
Biografio
Adolf Czakó frekventis universitatojn en Budapeŝto kaj Zuriko. Li akiris diplomon en 1884. Post siaj studoj li laboris en Hungaraj Ŝtatfervojoj, poste en la ministerio pri komerco. Li okupiĝis ĉefe pri planado de pontoj (ekzemple ponto en Zagrebo). Ekde 1895 li instruis en Teknikuniversitato József, kie li atingis la instruan rangon publika ordinara profesoro en 1900. Li pensiuliĝis en 1931.
Ĉopero
Pli poste oni nomis ĉopero – laŭ filmo Easy Rider de 1969 – tiujn motorciklojn, kiuj havis modifitan plilongigitan antaŭan radforkon kaj altan cervokornaran stirilon (Apehanger).
La firmao Harley-Davidson malakceptis tiujn radikajn trakonstruojn, sed jarojn poste ili provis kelkajn proprecojn de ĉoperoj alkonstrui. Ekde 1984 aperis la molaj variantoj de ĉopero kun posta risorteco kaj ekde 1988 per "Springer-forko".
Islamo
Neislamanoj sub Islamo
Forlaso de Islamo estas punata per la morto. W. Heffening deklaras, ke sekvantoj de ŝafiismo interpretas la verson 2:217 de Korano kiel indiko por la mortopuno en Korano. Wael Hallaq deklaras, ke la mortopuno estis nova elemento poste aldonita kaj «ĝi reflektas pli postan realecon kaj ne kongruas kun la faroj de la profeto».
Persekutado de islamanoj
En pluraj landoj estas fortaj kontraŭislamaj movadoj, foje subtenataj de aŭtoritatoj.
La usona registaro kaj homrajtaj organizaĵoj asertas, ke en Ŝinĝango (Ĉinio) loĝas 13 milionoj da islamanoj (ĉefe la ujguroj) kaj ke ili estas severe persekutataj de la ĉina registaro. Ili asertas ke islamaj religiaj konstruaĵoj estas regule detruataj (10-15 mil moskeoj ekde la fino de 2016) kaj ke ekde komenco de 2017 ĝis miliono da ujguroj troviĝas en koncentrejoj, oficiale nomataj "reedukigaj centroj". La ĉina registaro neas tiujn akuzojn kaj asertas, ke ĉiuj striktaj rimedoj estas aplikataj nur por malaltigi danĝeron de la islamisma ekstremismo.
Kritikoj
Poste en diversaj lokoj aperis kritiko de la Islama mondo, fare de judaj verkistoj kaj de kristanaj ekleziuloj. Objektoj de kritiko inkluzivas la moralecon de la vivo de Mohamedo, la profeto de Islamo, kaj en lia publika kaj en persona vivo. Aferoj rilate al la aŭtentikeco kaj moraleco de la Korano, la Islama sankta libro, ankaŭ estas diskutitaj de kritikantoj.
Diminuita kvinto
Diminuita kvinto estas muzika intervalo, kiu ampleksas tri plentonojn. Alia nomo estas tritono, kunmetita el la malnov-grekaj vortoj tri- („tri“) kaj tónos („streĉo“ de kordo, el tio nominterŝanĝe „tono“).
Pli precize la termino tritono validas nur por la aŭgmentita kvarto (ekz. F–B'), ĉar nur ĝi havas tri diatinajn plentonajn paŝojn (F-G, G-A kaj A-B''). Estas tamen kutime, nomi ankaŭ la diminuitan kvinton – la komplementa intervalo de la aŭgmentita kvarto, ekzemple B-C-D-E-F (duontono+plentono+plentono+duontono) – tritono, ĉar ĝi sume ankaŭ ampleksas tri plentonojn.
Frequencproporcioj de malsamaj formoj de tritono
Jena tabelo prezentas krom la egalŝtupan tritonon kelkajn tritonajn intervalojn nature troviĝantajn en la suprotonaro:
Dissolvotendencoj de tritono
Ekde ĉiam oni rigardis la tritonon kiel malstabilegan intervalon, kiun oni komence plene evitis kaj poste almenaŭ sentis dissolvenda. Ĉi tiu dissolvotendenco zorgas por tio, ke la tritono havas ege dominantan karakteron kaj ĝiaj eroj funkcias kiel strebotonoj. Je tio la direkto de la strebotona efiko ofte estas plursenca resp. facile inversigebla, kion ĉefe romantismaj muzikistoj volonte eluzis por realigo de ruzaj moduladoj. Originalan kialigon por ĉi tiuj interligitecoj liveris Paul Hindemith en sia muzikteoria verko Unterweisung im Tonsatz konsiderante la kombinotonojn unua- kaj duarangajn. Li komparas la du variaĵojn de la tritono troveblajn en la malsupra parto de la suprotonoserio, nome la pli malvastan formon kun la frekvencproporcio 7:5 (Huygens-a tritono) kaj la alia formo kun la frekvencproporcio 10:7 (Euler-a tritono). En la apuda notekzemplo oni vidas, ke je la malvasta formo f1 – b1 per kunefiko de la diferenctonoj ekestas kiel kompleta sono dominanta septakordo apartenanta al C-maĵoro, kio klare donas al la tritono la markitan dissolvotendencon. Je la vasta formo (kiu tiam pli ĝuste estas notenda kiel e♯1 – h1) la dissolvodirekto inversiĝas, ĉar nun kune kun la diferenctonoj ekestas la dua inversigo de dominanta septakordo dissolvenda al F♯-maĵoro. La direkto de la dissolvotendenco je ĉi tiuj du (puragorditaj!) tritonovariaĵoj unusenca. Je aliaj variaĵoj, kiuj ĉiuj lokas inter ĉi tiuj du ekstremaj formoj, la dissolvotendeco estas pli necerta resp. plursenca, ĉar jen la diferenctonoj ne estas klaraj.
Ekzemploj de apliko
Tritono estas uzebla en ĉia muziko kun tonalaj streĉoj, ĉar ĉi tiu intervalo postulas pli da dissolviĝo ol aliaj. Jen famaj resp. karakterizaj melodio-ekzemploj el la muzikhistorio:
Rimarkoj
<references group="rim."/> <references group="Anm."/>
Kartoĉo
Kartoĉo estas cilindra ujeto, el kartono aŭ metalo, kiu estas la kartoĉmantelo, entenanta pulvoŝargon kaj plumberojn, uzatajn por ĉaspafiloj.
En alia senco, ĝi estas kunmetaĵo de kuglingo (ĝenerale el flava kupro) kaj de kuglo, uzata por pistoloj, revolveroj, karabenoj kaj militpafiloj. La kunmuntita pafaĵo aperis en la 19-a jarcento. La unua kartoĉo estis patentigita en 1847 (franca B. Houllier).
La kartoĉego estas kunmetaĵo de obusingo kaj de obuso uzata por rapidpafaj kanonoj.
Kelkaj proksimaj vortoj:
Kuglo: La revolvera kuglo estas produktita el mola metalo; la fusila kaj mitrala kuglo el malmola mantelo kaj mola kerno. La kirasrompaj fusiloj havas kuglon kun kerno el hardita ŝtalo. Por trapenetri la kuglorezistajn veŝtojn, oni uzas polikvarfluoretilene aŭ simile kovritan kuglon. La ĉasfusiloj havas kuglon kun mola pinto. La kuglo pligrandiĝas kaj disiĝas en la vundo kaj tiel ĝi faras pli grandan damaĝon.
La tradician klasikan globforman kuglon anstataŭis en la 19-a jarcento la longa aŭ cilindra-konusa, tn. Minié-kuglo.
Kuglingo aŭ kartoĉmantelo : La kuglingo de la glattubaj fusiloj estas el plasto anstataŭ flava kupro.
Pulvoŝargo:
Plumbero:
Eksplodigilo:
(Patrono: gravulo aŭ sanktulo kiel protektanto)
Haltpotencio
En 90-jaroj en policistaro, okazis en Unoso pasia debato pri la "haltpotencio" (angle stopping power) de diversaj manpafila kartoĉojn. La demando koncernita estis, kia kuglo de kia kalibro povas halti perfortan atakon plej rapide kaj plej fideble? Antaŭ tiame, nur ekzistis onidiraj informoj, sen vere scienca analizo. Diriĝis ke en multakasoj, iuj krimuloj ne haltigitis de kelknombro de .38-kalibra pluma rondanaza kugloj. Jam antaŭ la Unua Mondmilito, la unosa militara adoptis la .45-kalibran pistolon, ĝuste tiel. Tamen, eĉ se polico donigis permeso de sia policestro uzi tian grandan militarpistolon, jam okurantis similaj kasoj. Kiel unu solvo, en 50-jaroj estis inventita la .357 Magnum kartoĉon, kiu efekte estis la antikva .38 kuglo sed ŝargita al duobla ĉambroprema. Tre rapide, policistoj epitetis ĝin "la magian kuglon" pro ĝia nekredebla haltpotenco, eĉ kontraŭ nesentantajn, superfortajn drogemulojn. Aliamode, ĉirkaŭ 1970, la Federacia Oficejo de Enketado (angle FBI) kaj Novjorka Polica Servo (NYPD) ambaŭ eksperimentis plejparte je kuglodizajno, evoluigitis plibonan .38on. Tiu ĉi enhavis plu potencan ŝargon kaj gravan .38-kalibran plumkuglon kun parteplata, kava nazo. Tiu ĉi estas teknike priskribita, kiel "LSWCHP +P," signifante pluman (Lead) parteplatan (Semi-WadCutter) kavanaza (HollowPoint) municion kun plimulto ĉambropremo (+Pressure). La .38 uzatis kunŝate, ĝis la plej fifama interpafado de moderna usona policohistorio, en 1986 en Miami. Du FBI agentoj estis mortigitaj kaj kvin vunditaj de nur du pafantoj, parte ĉar ilia .38-kalibra pliprema municio iel ne haltis la atakulojn.
El tie ĉi komencis projekto por redizajni denove pliefekteblan manpafilkartoĉon, kaj kune komencis debato pri metodaro de juĝado. Fidele al tipo, la FBI panelo elektis laboratorio-bazita metodo. Iliaj scienculoj (kun Martin Fackler estre) farigis specialan gelatenon, kio simulas homakarnon, pafas al ĝin diversajn eksperimentkartoĉojn sub diversaj kondiĉoj, por taksi la ĉies potencion. Samtempe, policaservoj ankaŭ rekonsiderantis siajn manpafilojn, kaj aperis paro da esploruloj, Evan Marshal kaj Ed Sanow, ekspolicoficiroj ambaŭ. Ilia medodo estis statistika. Kolekte policrekordojn pri pafadokazaĵoj, ili provis juĝas la haltpotencion de ĉiatajpa kartoĉo per statistika analizo. Fackler kaj la FBI grupo koncerniĝis plejmulte pri, kuglo penetras kiel profunde? (Estas konsiderinde, ke dum la katastrofa Miami interpafado, unu krimulo (Michael Platt) estis tuj vundita de preskaŭ tutunua pafo. Tamen tragike, ĉar la kuglo veturis unue per la disetendita brako kaj nur poste en la bruston, ĝi haltis nur unu colo (2.5 cm) antaŭ la koro de la krimulo. Nemortigita, Platt kontinuis batali, vundonta sep agentojn kaj absorbonta dekdu kuglojn de kalibro .38 kaj 9mm.) Ili konkludis, ke faras la plej bone estas kuglo relative grava, kaj ne nepre tre rapida. Kontrastaŭe, Marshall kaj Sanow preferis kuglon malgravan sed kiel rapida laŭeble, antaŭ ĉio la .357 Magnum, kiun ili nomigis "la reĝon de la stratoj." Bazite de la eksperimentoj Fackleraj, la FBI evoluigis tutnovan kartoĉon, la "10mm," uzanta mezagraveca kuglon kun extreme forta pulvoŝargo. Sed baldaŭe, agentoj trovis, ke ĝi estas kontrolmalfacile, kaj tial la FBI iomete malfortigis la kartoĉon. Kiu ilia produktis tiel, tiu nomitas la ".40 S&W," kaj jam iĝas la plej komuna ŝargon de polico unosa kaj kanada.
Raŭmo
Raŭmo (Rauma, Raumo) estas urbo kaj komunumo de proksimume 37,000 loĝantoj je la okcidenta bordo de Finnlando, 92 kilometroj norde de Turku, kaj 50 kilometroj sude de Pori. Raŭmo apartenas al la provinco Satakunta de Finnlando, kaj ĝis la jaro 2009 ankaŭ apartenis al gubernio Okcidenta Finnlando. Ĝi ricevis urborajtojn je la 17-a de majo 1442 (tiam sub regado de Svedio), Raŭmo estas konata pro ĝia bonkvalita punto (ekde la 18-a jarcento) kaj la antikva ligna arkitekturo de ĝia centro (Malnova Raŭmo, Vanha Rauma), kiu estas loko sur la listo de mondaj heredaĵoj de Unesko. En Finnlando Raŭmo estas konata ankaŭ pri sia escepte stranga dialekto, kiu ofte estas malfacilete komprenebla por aliaj finnoj.
Geografio
Kampara komunumo de Raŭmo estas eksa komunumo ligita en Raŭmon en 1993. Kodisjoki estas eksa komunumo ligita en Raumon en 2007 kaj Lappi Tl en 2009.
Konstruitaj lingvoj en Raumo
En Raŭmo estis volapuka klubo en 19-a jarcento. Ĝi publikigis kelkajn anoncojn pri siaj kunvenoj vintre 1886-1887 en la loka gazeto Rauman Lehti.
Inter esperantistoj Raŭmo estas konata aparte pro la Manifesto de Raŭmo kaj la Raŭmismo, kiuj ekestis en la 36-a Internacia Junulara Kongreso de TEJO okazinta en la urbo.
Les Hauts-Geneveys
Geografio
Les Hauts-Genevey situas en la Neŭŝatela Ĵuraso supre de la Valo de Ruz proksimume 10 kilometrojn nordokcidente de la kantonĉefurbo Neŭŝatelo kaj 5 kilometrojn sudokcidente de la urbo La Chaux-de-Fonds. Sur la komunuma teritorio situas la kulmino de la monto Tête de Ran [Ranokapo], kie sur alteco de 1422 m s.m. troviĝas la plej alta punkto de la komunumo. Sur la monto kondukas tri skiliftoj. La komunumo konsistas el la vilaĝo Les-Hauts-Geneveys kaj la setlejoj Chapelet, Sur les Prises kaj Sous le Mont kaj diversaj izolitaj bienoj.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 7,95 km², de kiuj 45,1% estas kovritaj de arbaro, 48,8% servas por agrikulturo kaj 6,3% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Les Hauts-Geneveys limas en nordo al la eksklavo Vue-des-Alpes de la komunumo Fontaines, en nordoriento al Fontainemelon, en orientnordoriento al alia eksklavo de Fontaines, en oriento denvoe al Fontainemelon, en sudo al Boudevilliers, en sudokcidento al La Sagne, kaj en sudsudokcidento en unu punkto al La Chaux-de-Fonds.
Trafiko
Tra Les Hauts-Geneveys pasas la kantona ĉefvojo n-ro 1320 de Neŭŝatelo trans la montpasejo Vue-des-Alpes al La Chaux-de-Fonds kaj la svisa aŭtovojo A20, kiu pasas per tunelo sub la pasejo. La komunumo disponas pri stacidomo ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Neŭŝatelo al La Chaux-de-Fonds. De la stacidomo busrondlinio kondukas al la diversaj vilaĝoj de la Valo de Ruz.
Historio
La unua dokumenta mencio de Les Hauts-Geneveys datiĝas el la jaro 1342 kiel Geneveis sus Fontannes. Dum mezepoko Les Hauts-Geneveys apartenis al la Senjorujo kaj poste Majorujo Valangin. Kun efiko de la 1-a de januaro 2013 Les Hauts-Geneveys kun 14 aliaj komunumoj de la distrikto kuniĝos al la nova komunumo Val-de-Ruz.
(11076) 1992 UR
(11076) 1992 UR estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Satoru Otomo elde Kijosato (vilaĝo de la urbo Hokuto en la gubernio Jamanaŝi).
Condemios de Abajo
Condemios de Abajo estas municipo de Hispanio, en la Provinco Gvadalaĥaro, regiono de Kastilio-Manĉo.
Loĝantoj
La loĝanto nomiĝas condemiense. La censita loĝantaro en 2016 estis de 16 loĝantoj kaj la denseco estas de 1,33 loĝ/km².
Situo
Condemios de Abajo situas en la nordorienta parto de Kastilio-Manĉo en la komarko aŭ distrikto Montaro de Gvadalaĥaro en la nord-okcidenta parto de la Provinco Gvadalaĥaro, je altitudo de 1,316 m super marnivelo; je 117 km el Gvadalaĥaro, provinca ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 12,07 km². La geografiaj koordinatoj estas 41°13′10″N 3°06′22″Ok.
Historio
La historio estas komuna por Condemios de Abajo kaj Condemios de Arriba, ĉar ili havis komunan destinon. Ili apartenis post la reconquista al teritorio Común de Atienza kaj poste ili formis parton de la senjorio de Miedes, dum kelkaj jarcentoj en la povo de la familio de Infantado.
Post la Hispana Enlanda Milito la loĝantaro falis el pinto en 1950 al 16, tio estis oni perdis loĝantojn pro diversaj tialoj: nome bataloj, prizono, politika persekutado, malsato ktp. Meze de la 20a jarcento la loĝantaro de multaj vilaĝoj de la regiono atingis pinton, kaj ankaŭ ĉe Condemios de Abajo, sed poste okazis elmigrado, senloĝigo kaj maljuniĝo de la loĝantaro ĉefe dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj, kaj ankaŭ ĉe Condemios de Abajo kie oni falis al la nunaj 16.
Ridfalko
Ridfalko, Gŭako en hispanlingvaj landoj kaj Akaŭano en Brazilo, (Herpetotheres cachinnans) estas mezgranda specio de rabobirdo el la familio Falkedoj. Ĝi estas la nura membro de la genro Herpetotheres. Tiu neotropisa specio estas specialista serpentomanĝanto. Ties komuna nomo kaj ties latina scienca nomo aludas al ties distinga voĉo kiu similas al tre laŭta ridego.
Taksonomio
La komuna nomo devenas el ties laŭta voĉo, same kiel la scienca nomo cachinnans, latina por "rideganta" aŭ "senmodere ridegi". La genra nomo Herpetotheres aludas al ties preferata manĝo; ĝi estas latinigita antikva greka, devene el [h]erpeton (ἑρπετόν, "reptilio") + therizein (θερίζειν, "mortigi").
Aspekto
La Ridfalko estas 46 al 56 cm longa kaj havas enverguron de 79 al 94 cm. Kiel kutime inter rabobirdoj, la inoj estas pli grandaj, kaj pezas 600 al 800 g kompare kun la masklaj 410 al 680 g.
Plenkreskuloj havas helajn sablokolorajn kapon kaj kolon, variaj inter pli bruneca kaj preskaŭ blanka nuanco laŭ la plumovesto kaj individua variado. La larĝa nigra masko etendas survange kaj tra la kolo kiel mallarĝa malantaŭa kolumo, borde je blanka. Krone la plumotigoj estas malhelaj, iome striece. La supraj flugiloj kaj dorso estas nigrecbrunaj. La kovriloj de supra vosto estas blankece sablokoloraj denove, kaj la unuarangaj estas striece nigrablankaj, fine je blanka. La subaj partoj estas uniforme hele sablokoloraj; povas esti iom da malhela makuleteco en femuroj. La subflugiloj estas pale ruĝecsablokoloraj, foje kun iom de malhela punkteco en subflugilaj kovriloj. La pintoj de unuarangaj flugilplumoj estas striecaj kun helgriza sube, ties bazoj tre ruĝecaj. La iriso estas malhelbruna, la beko estas nigra kun palflava vaksaĵo; ankaŭ la piedoj estas palflavaj. La piedoj estas mallongaj kaj la fingroj estas kovrataj el malgrandaj aspraj skvamoj kiuj funkcias kiel adapto por elteni la eventualajn mordojn de venenaj serpentoj. Resume la korpo estas diketa kaj la kapo granda, ĝi havas mallongajn kaj rondoformajn flugilojn. La vosto estas longa kaj rondoforma, nigrablanka.
Nematuruloj diferencas malmulte el plenkreskuloj; ili havas pli helajn bordojn ĉe dorsoplumoj, kio produktas punktecan efikon. La helaj partoj de la plumaro estas preskaŭ blankaj, pli palaj ol ĉe plenkreskuloj; la senplumaj partoj estas ankaŭ pli palaj. Idoj estas kovrataj de densa lanugo, simila al tiu de anasoj; ili estas ĝenerale brunec-sablokoloraj, pli malhela supre, kaj jam montras la nigrecajn vizaĝajn markojn de plenkreskuloj.
Pro sia granda blanka (nematuruloj) aŭ pale sablokolora (plenkreskulo) kapo kun malhelbruna masko el okuloj al nuko, ĝi estas nekonfuzebla. Dum flugo ĝi montras ruĝecan makulon ĉe ĉiu flugilpinto (formata de la bazaj partoj de unuarangaj) kaj formon pli kiel tiuj de akcipitroj de la genro Accipiter ol tiuj de plej parto de la parencaj falkoj, kun mallongaj, rondoformaj flugiloj kaj longa vosto.
Voĉo
La fama alvoko estas longa serio de separataj, tre homecaj krioj, el kiuj ĉiu ofte akre ascendas laŭtone meze kaj foje descendas ankaŭ subite je la fino, ŝanĝante el "kontenta" al "trista" sono, kaj priskribita kiel ha-ha-ha har-her-her aŭ haŭ harr herrer. Tiu serio povas esti enkondukita de pli rapidaj alvokoj hahahahahaha kio sugestas frenezan ridegon, ĉefe kiam la birdo elflugas. Foje du birdoj alvokas kune el diferencaj tonoj kaj tempoj, produktante rimarkindan efikon off-beat.
La Ridfalko havas alian alvokon, tipe dum krepusko. Tiu dunota alvoko estas antaŭata de serio de notoj gŭa elsenditaj proksimume ĉiun sekundoduonon. Ili iĝas pli emfazaj kaj post iom da tempo ŝanĝas al sekvenco de propra alvoko gŭa ko, kies unua silabo estas pli altatona ol la dua, sed ne diferencas laŭ emfazo aŭ volumo. La alvoko gŭa ko povas esti ripetata 50 fojojn aŭ pli. Foje la komencaj alvokoj estas oo oo-oo kaŭ-kaŭ-kaŭ, foje descenda gŭaaaaaaa..... Foje oni ne elsendas la dusilaban birdalvokon, kaj anstataŭe simpla gŭa estas ripetata kiel ofte la tuta alvoko.
Disvastiĝo kaj vivejo
Ĝi troviĝas en marbordaj deklivaroj de Meksiko tra Centra kaj Suda Amerikoj suden al Amazonio en nordorienta Peruo kaj Bolivio, preskaŭ la tuta Brazilo, kaj norda Argentino kaj Paragvajo, je altitudoj ĝis 1500 m (rare ĝis 2400 m en Kolombio), kvankam ĝi forestas ofte el montaj regionoj. Ĝi okupas variajn habitatojn, kutime inklude almenaŭ disajn arbojn; ĝi preferas humidajn regionojn al aridaj kaj tendencas eviti densajn arbarojn. Ĝi estas ĝenerale specio de loĝantaj birdoj en malfermaj arbaroj kaj savano, kvankam en kelkaj areoj ili povas fari sezonajn movojn.
Kutimaro
La flugmaniero estas lanta, kun rapidaj flugilafrapoj interdisaj kun glitoj; la birdo rare aŭ tute ne ŝvebas. Kiam ĝi surteriĝas, ĝi skuas la voston energie kiel motacilo. La Ridfalko ofte rimarkinde ripozas sur ripozejo dum horoj, stare rekta kaj observe la grundon alerte, foje movante sian voston aŭ kapoklinante, aŭ moviĝante sur ripozejo per lantaj atentaj movetoj. Ĝi estas ĝenerale pacema kaj malkiel aliaj falkoj ne predas pli malgrandajn birdojn.
Manĝo
Ili kaptas ĉefe serpentojn, inklude venenajn kiaj koralserpentojn, kaj ankaŭ lacertojn, kaj, je malpli etendo, malgrandajn rodulojn, vespertojn kaj centipedojn. La Ridfalko falas sur sian predon elfluge, ofte per aŭdebla surda frapo, kaj poste mordas ĝin ĝuste malantaŭkape, foje forigante la kapon dume. Ĝi portas la manĝon al ripozejo por manĝi ĝin. Ĝi povas porti malgrandajn serpentojn en sia beko kaj englutas ilin unue la voston; la grandan serpenton povas kunporti kapantaŭen per siaj ungoj, kiel Serpentaglo portas fiŝon, kaj poste frapas ĝin per siaj fortaj ungoj por dispecigi ĝin.
La Ridfalko estas granda aliancano por malgrandaj birdoj, kiuj profitas el la forigo de serpentoj kiuj predas iliajn nestojn, kaj ankaŭ de homoj, ĉar ili forigas ankaŭ venenajn serpentojn. Tiu birdo kutime estas sola aŭ en paroj.
Reproduktado
La Ridfalko reproduktiĝas en rokfendoj, arbokavaĵoj aŭ foje en abandonitaj nestoj de akcipitroj de genro Buteo aŭ de karakaroj; ĝenerale ili ne kolektas multe da nestomaterialo. La ino demetas 1 aŭ 2 ovojn laŭ kelkaj fontoj, sed laŭ aliaj ĉiam nur unu. La ovoj havas tre malhelbrunajn markojn sur bruneca, helsablokolora aŭ blankeca fono. Ŝajne elnestiĝo okazas 8 semajnojn post eloviĝo, post kiu la ino ankoraŭ zorgas la idon deproksime, dum la masklo alportas manĝon. La reprodukta sezono okazas aprile kaj maje, sed ĝi povas multe varii tra la grandaj teritorioj de tiu specio.
Ĉefe mamuloj predas la nestojn.
2543 Machado
2543 Machado estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Henri Debehogne elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Jasenie
Jasenie (hungare Jecenye) estas vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Brezno. La oficiala hungara nomo estis Jaszena ĝis 1886.
Situo
La vilaĝo situas en valo, fine de sakovojo. Brezno troviĝas 20 km.
Historio
La unua mencio devenis el 1250 pri la komunumo en formo Jechene. Inter jarcentoj 17-a kaj 19-a fandofornoj por fero funkciis. En 1910 loĝis en Jecenye 1135 da homoj, plejparte slovakoj. Ĝis Traktato de Trianon Jecenye apartenis al Hungara reĝlando, al Zólyom, al la distrikto de Brezno, poste al Ĉeĥoslovakio, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. Dum la 2-a mondomilito apude estis grava centro de la partizanoj. En 2001 loĝis en Jasenie 1116 da homoj (1112 slovakoj).
Aparecida do Rio Doce
Aparecida do Rio Doce estas municipo de la brazila subŝtato Gojaso, kiu taksis 2.433 loĝantojn en 2010.
(15459) 1998 YY9
(15459) 1998 YY9 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la kroataj astronomoj Korado Korlević kaj Mario Jurić elde la Observatorio de Višnjan (Kroatio).
Pascualcobo
Pascualcobo [paskŭalKObo] estas municipo en la okcidento de la provinco Avilo, en la regiono Kastilio-Leono, Hispanio. Ĝi apartenas al Komarko de El Barco de Ávila-Piedrahíta kaj al la jurisdikcia teritorio de Piedrahíta, en la sudokcidento de la provinco. La loknomo Pascualcobo estas komprenebla etimologie kiel Paskalo Kobo, alude al iama loĝanto.
Geografio
Ĝia municipa teritorio okupas totalan areon de 16,14 km² kaj laŭ la demografia informo de la municipa censo fare de la INE en 2021, ĝi havis 41 loĝantojn. Ĝi perdis 700 loĝantojn el la komenco de la 20-a jarcento pro migrado al urbaj areoj. Ĝi distas 66 km de Avilo, provinca ĉefurbo.
Estas birdoprotekta zono ZEPA, ĉefe pro gravo de rabobirdoj; estas ankaŭ aproj kaj foje eĉ lupoj. Pri flaŭro hegemonias kverkoj kaj aliaj gravaj arboj, krom makiso; inter rokoj hegemonias granito.
NGC 3065
NGC 3065 (aliaj indikoj — UGC 5375, MCG 12-10-14, ZWG 333.10, 7ZW 303, PGC 29046) estas galaksio en konstelacio Granda Ursino.
Pascualcobo
Historio
En Mezepoko okazis reloĝado. La areo apartenis al la Regno Kastilio. Lapreĝejo estas de la 18-a jarcento.
NGC 3065
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Pascualcobo
Historio
Tradiciaj enspezofontoj estis agrikulturo (cerealoj, fruktoĝardenoj) kaj brutobredado (bovoj, ŝafoj kaj iom porko kaj kortobirdoj) kaj rilata komercado. Lastatempe kultura kaj rura turismo ekgravis (popola arkitekturo, historia heredo, piedirado).
BEJO-Ataŝeo
BEJO-ataŝeo estas konkurso de tempo al tempo okazigata de BEJO - Brazila Esperantista Junulara Organizo. La celo estas premii brazilan junan esperantiston laŭ sia retoriko kaj kono de Esperanto per vojaĝo al Eŭropo meze de la jaro, tiel ke tiu junulo havu la oportunon partopreni en tutmondaj kongresoj, tio estas la Universala Kongreso kaj la Internacia Junulara Kongreso kaj ankaŭ en regionaj aranĝoj, kaj prelegi pri la brazilaj kulturo kaj Esperanto-movado. Ĝi okazas ekde 2006 kaj vojaĝigis jam 4 junulojn. Komence la konkurso postulis eseon, sed nuntempe la interesatoj devas ĉeesti la Brazilan Kongreson de Esperanto, kaj prelegi pri temo antaŭe elektita de la organizantoj, antaŭ 3-4 juĝantoj (kutime reprezentantoj de la junulara kaj nejunulara movadoj), kiuj elektas la plej bonan ĉefe laŭ lingva kapablo kaj kvalito de la argumentoj prezentitaj. La tiel nomata "Junulara Fonduso" de BEL estas tute dediĉita al realigo de tiu konkurso.
Historio
En 2004 unuafoje BEJO estis disputata de du grupoj. Pedro Cavalheiro kaj Flavio Rebelo kandidatiĝis kaj Pedro, la nova prezidanto, estis tiu, kiu elpensis la konkurson. Dum la Brazila Kongreso en 2005 (Porto Alegre), la konkurso estis anoncita, kaj en 2006 (Campinas) partoprenis la lokano Lucas Vignoli Reis kaj Daniel Haddad, venkis la unua.
En 2007 (Rio de Janeiro) Pedro anoncis la 2-an konkurson, kiu okazis en la sekva jaro (Fortaleza). La nura konkursano estis Dominique Vieira, kiu tiam estis prilaboranta sian doktoriĝon pri Antikva Historio, kaj nuntempe estas universitata profesoro. La eseo poste iĝis akademia artikolo, kies titolo estas "Respondo al propono de Esperanto kiel lingvo universala laŭ la perspektivo de la identeca problemo". Post la vojaĝo, Dominique kreis la sciencan revuon Teleskopo, kiu malaperis post la tria eldono.
La 3-a konkurso okazis nur en 2013 (Barra dos Garças) pro manko de mono en la Junulara Fonduso. Organizis ĝin la tiama prezidanto Rafael Zerbetto, kasisto Fernando Maia kaj Ricardo Dias Almeida. Tiufoje venkis Eulea Elias Gonçalves, kiu kun tri aliaj konkursanoj: Luana França, Juliana Evandro kaj Régis Castro verkis eseojn pri la temo "Esperanto kaj Daŭripova Evoluo.