cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Preĝejo Sanktaj Kosmaso kaj Damiano (Meggyeskovácsi)
Historio
Tiu ĉi romanika kirko estis konstruita (laŭ sola noto) en 1307?, en 1329 ĝi jam havis paroĥon sed ne havis turon, sakristion kaj galerion. Dum la kontraŭturkaj bataloj la preĝejo ruiniĝis, tiutempe en 1566 la vilaĝanoj luteraniĝis. En 1719 oni faris barokan altaron, inter 1728–1733 oni konstruis barokajn turon, sakristion, kripton, galerion al la rekonstruita konstruaĵo. La katolika grupo estis refondita en 1728. En 1769 la tegmento estis riparita. En 1933 plena renoviĝo okazis, sed en 1945 pro la bataloj gravaj partoj neniiĝis. Ĝis 1949 ili estis rekonstruitaj. La orgeno estis kreita en 1943, trakonstruita en 1982. En 2012 la sakristio estis pligrandigita jam konvena ankaŭ paroĥo, kiu jam estis vendita.
Konstruaĵo
La preĝejo situas sola apud tombejo. La fasado estas simetria, meze la turo altiĝas, en mezo de la turo (malsupre) enirejo estas por la turo. Alia enirejo estas en dekstra flanko de la navo. La absido estas plurlatera. Interne la nun videbla ĉefaltaro estis farita el ligno en 1906, sed ties bildo estis pentrita en 1898. Ĝi prezentas Kosmason kaj Damianon apud malsanulo. Apud la arko estas po unu flankaj altaroj, dekstre Koro de Jesuo, maldekstre Bernadeta Soubirous kun Dipatrino. Ĉe la navomuro estas 4 lignaj statuoj pri Sankta Francisko, Sankta Antonio el Padovo, Johano Nepomuko kaj Ignaco Lojola.
Kermeso okazas en la 27-an de septembro. La zorganta paroĥo funkcias en Preĝejo Sankta Georgo (Ikervár).
Fiŝoj
Fiŝoj (science: Pisces) estas vertebruloj, ĝenerale ektotermaj, kiuj regulas sian temperaturan laŭ la medio, kiuj vivas en akvo, spiras per brankoj kaj naskas idojn per ovoj (diference de cetacoj, kiuj ankaŭ vivas en akvo, ankaŭ havas torpedosimilan korpon, sed spiras per pulmoj kaj naskas vivantajn idojn). Ilia korpo estas tegata per skvamoj, pli malpli evidentaj, kaj ili moviĝas per naĝiloj. Fiŝoj estas parafiletika grupo, do valida laŭ tradicia taksonomio kaj foje konsiderata kiel superklaso, sed nevalida laŭ kladistikaj principoj.
Fiŝoj estas abundaj kaj en marakvo kaj en nesala akvo, kaj troveblas specioj ekde la montorojoj (ekzemple, la gobio), ĝis la plej profundo oceanareo (ekzemple, la sakofaringoformaj).
Fiŝoj estas ĉasataj (kaptataj) por viando (estas eĉ dediĉo simila al brutobredado nome akvokulturo), kaptataj por hejmaj akvarioj kiel ornamo de ĉambroj kaj industrie estas uzata ankaŭ fiŝhaŭto. La fiŝoj ludis gravan rolon en multaj kulturoj laŭ la historio, ekde religiaj kredoj al temoj de libroj kaj filmoj.
La fako de la bestoscienco kiu okupiĝas specife de la fiŝoj nomiĝas iktiologio.
Nuntempa
Laŭ plej kutima taksonomio, fiŝoj (Pisces) estas superklaso de vertebruloj, evolue starantaj inter senmakzeluloj kaj amfibioj. Tia grupo enhavas jenajn klasojn:
Multaj sciencistoj antaŭe donis la rangon de klaso al la ostaj fiŝoj, sed nuntempe oni rigardas ĝin kiel la grandklaso, al kiu apartenas du klasoj: aktinopterigoj kaj sarkopterigoj.
La aktinopterigoj havas subklasojn ĥondrosteoj, holosteoj, teleosteoj kaj ordojn acipenseroformaj, ciprinoformaj, klupeoformaj, ezokoformaj, angiloformaj, sinbrankoformaj, gasterosteoformaj, notakantoformaj, mugiloformaj, akantopterigoj, gadoformaj, ktp.
Tirola ribelo
La tirola ribelo de 1809 (germane: Tiroler Volksaufstand) estis ribelo de la loĝantoj de Tirolo kontraŭ la okupacio de la regiono fare de francaj kaj bavariaj trupoj en kunteksto de la milito de la kvina koalicio kontraŭ Napoleono Bonaparte. La ribelo estis gvidata de Andreas Hofer gastejestro el St. Martin in Passeier en Sudtirolo.
Fiŝoj
Jean-Baptiste Lamarck
Jean-Baptiste Lamarck konsideris la fiŝojn kiel dekunuan klason de organizo de animaloj el la plej simplaj (senvertebruloj) al la plej perfekta (la homo). Li difinis la fiŝojn kiel la unuan grupon kun spinon kaj skizo de skeleto kaj nerva sistemo kun mjelo kaj kranio enhavanta cerbon; tiu estus la ligaĵo inter senvertebruloj kaj vertebruloj, jam ene de ĉi-lastaj. Ili havas malvarman sangon kiel la plej proksima grupo la reptiliojn, sed diference de tiuj, la fiŝoj ankoraŭ spiras per brankoj kaj ne per pulmoj. Kompare kun la senvertebruloj, la fiŝoj ankoraŭ havas nek voĉon nek palpebrojn.
Anatomio
La akva medio trudis al fiŝoj sian ĝenran formon, spirmanieron, movsistemon kaj reproduktadan kutimaron.
Tirola ribelo
Antaŭaj okazintaĵoj
Dum la milito kontraŭ Francio de la jaro 1880 la duklando de Bavario kaj la Habsburga imperio estis aliancitaj. En la jaro 1805 la alianco solviĝis kaj la bavara princo-elektisto Maksimiliano la 1-a Jozefo de Wittelsbach, unuiĝis al Francio de Napoleono: la bavara ministro grafo Maksimiliano de Montgelas, realigante la francan superecon kaj timante la ambiciojn de la lastatempe establita Aŭstra imperio, subskribis sekretan defendaliancon. Baldaŭ poste, je la fino de la milito de la tria koalicio, Bavario troviĝis sur la venka flanko. En la paco de Presburgo ĝi ne nur estis levita al reĝlando, ĝi ankaŭ akiris franc-okupatan Tirolon, kiu ekde 1363 estis tenita fare de la aŭstraj Habsburgoj. Ĉilastaj estis devigitaj rezigni pri ĝi, ĉar iliaj trupoj estis peze venkitaj fare de la francaj trupoj de Napoleono en la batalo ĉe Slavkov. La francoj oficiale transdonis la duklandon de Tirolo inkluzive de la sekularizita episkopejo de Trento (Trentino) al Bavario la 11-an de februaro 1806. La plejmulto de la tirola popolo, pro historiaj kialoj, ne ŝatis aparteni al nova ŝtato. Tion sciis ankaŭ la bavara reĝo Maksimiliano la 1-a Jozefo de Wittelsbach kiu provis gajni simpation de la tirolaj per taŭgaj rimedoj. Interalie li konfirmis skribe la validecon de la jam ekzistantanta konstitucio de la lando kaj la rajton, establitan en la jaro 1511, ke la tirolanoj ne povus esti devigitaj al militservo ekster la limoj de ilia lando. Sed tiuj specialaj rajtoj kontraŭstaris al la celoj de reorganizado de la nova reĝlando Bavario. Aparte la ĉefa ministro grafo Montgelas, kaj multaj el liaj oficistoj tute ne volis rekoni la apartan rolon de Tirolo. La bavara registaro plialtigis la impostojn kaj malfaciligis eksportaĵojn, ekz. de brutaro, de Tirolo al Bavario. Krome, la ŝtato entrudiĝis en la aferoj de la eklezio en Tirolo, malpermesante tradiciajn kamparajn feriojn, la sonoradon de preĝejaj sonoriloj, procesiojn ktp. kiuj estis decida parto de tirola kulturo.
Fiŝoj
Spira sistemo
La fiŝoj faras plej parton de la gasa interŝanĝo pere de la uzado de brankoj, kiuj troviĝas ambaŭflanke de la faringo. La brankoj konsistas el fadenformaj strukturoj nome brankaj filamentoj. Ĉiu el tiuj filamentoj enhavas kapilarojn, kiuj havigas grandan areon por la interŝanĝo de oksigeno kaj karbona dioksido. Tiu interŝanĝo okazas kiam la fiŝo enspiras akvon, kiu pasas tra la brankoj.
Tirola ribelo
Antaŭaj okazintaĵoj
La 1-an de majo 1808 en la bavara reĝlando ekvalidis nova konstitucio. La distrikto de Tirolo estis malfondita kaj administre disigita en la tri distriktoj de Inn, Eisack kaj Adiĝo. La nova bavara konstitucio ankaŭ anstataŭigis la malnovan tirolan konstitucion kaj abolicis ties privilegiojn por la tirolanoj. Interalie estis enkondukita deviga militservo kaj tirolanoj estis vokitaj al bavara militservo. Kiam, la 12-an kaj 13-an de marto de 1809 la bavariaj aŭtoritatoj efektive volis devigi tirolajn junulojn en Axams al militservo, la junuloj fuĝis kaj armitaj kamparanoj arestis la bavariajn soldatojn, senarmigis ilin kaj resendis ilin al Innsbruck. Tio estis komenco de senkaŝa ribelo.
Komenco de la ribelo kaj aŭstria ofensivo
En Vieno ek de la komenco de la jaro 1809, la barono Joseph Hormayr, amiko de arkiduko Johano de Aŭstrio komencis organizi la ribelon kune kun reprezentantoj de la tirola ribelo. La 9-an de aprilo 1809 la Aŭstra imperio, deklaris militon al la franc-bavaraj aliancanoj. Aŭstriaj trupoj sub la gvido Johann Gabriel Chasteler de Courcelles trapasis la riveron Dravo kaj okupis Lienz, dum la arkiduko Karlo marŝis kontraŭ Munkeno.
Fiŝoj
Spira sistemo
Estas fiŝoj, kiaj ŝarkoj kaj petromizoj, kiuj posedas brankajn malfermaĵojn multoblajn. Tamen majoritato de fiŝoj posedas brankojn protektitajn de osteca ŝirmaĵo nome operkuloj.
Kapabli spiri rekte aeron estas rezulto de la adaptado ĉe fiŝoj kiuj loĝas en akvo malmulte profunda, kie ties niveloj varias aŭ kie la koncentro de oksigeno en akvo povas malpliiĝi je iuj jarepokoj. La meĥanismoj por tio estas variaj. La maldika haŭto de la elektrangiloj permesas el ili ian gradon de sorbo de oksigeno. Ili povas spiri aeron ankaŭ per rekta engluto el la surfaco. Katfiŝoj de la familioj Lorikariedoj, Kaliĥtiedoj kaj Skoloplacedoj kapablas sorbi aeron tra sia digesta aparto.
Ĉe la Pulmofiŝoj kaj Polipteredoj, oni priskribis pulmojn similajn al tiuj de la tetrapodoj, pro kio ili devas supreniri al la akvosurfaco por engluti freŝan aeron tra la buŝo por ke ĝi pasu tra la brankoj aŭ tra la brankaj filamentoj.
Tirola ribelo
Komenco de la ribelo kaj aŭstria ofensivo
La arkiduko Johano de Aŭstrio eksplicite deklaris ke Bavario estis perdinta ĉiujn rajtojn je Tirolo, kiu nun denove apartenis al aŭstria imperio. Tial ĉiu rezisto kontraŭ bavara okupo estus legitima kaj ĉiu tirola batalanto ne estis ribelulo sed apartenis al aŭstria armeo. La jura kaj morala pravigo de la insurekcio estis la abolo de la tradicia tirola konstitucio pere de la bavara registaro. Tiamaniere estis rompitaj la interkonsentoj stabilitaj en la paco de Presburgo.
La 10-an de aprilo tirolaj fusilistoj atakis la bavarajn trupojn en Brixen kaj dum la sekvaj kvar tagoj la tirolaj ribeloj sub la gvido de Andreas Hofer sukcesis venki la franc-bavarajn trupojn en la areo inter Brixen kaj Innsbruck. Intertempe la aŭstra armeo progresis tra la Puster-valo kaj je la 16-a de Aprilo atingis Innsbruckon, kie ĝi estis triumfe bonvenigita de la loĝantaro. Ĝis la fino de Aprilo la aŭstriaj trupoj sukcesis reokupi fakte la tutan Tirolon kun sola escepto de la fortreso de Kufstein.
Kontraŭe al Tirolo, en Bavario la aŭstriaj trupoj gviditaj de arkiduko Karlo ne estis sukcesaj. Inter la 19-a kaj la 23-a ili estis batitaj de la trupoj de Napoleono. Sekve Aŭstrio devis retiri ankaŭ soldatojn el suda Tirolo. La francoj povis unue repreni Trenton, sed estis poste atakitaj de tirolaj fusilistoj kaj retiriĝis al sudo.
Francaj ofensivoj
La ĉefa ofensivo komencis en la nordo, kie la francoj okupis Salcburgion la 30-an de aprilo. La 11-an de majo 2500 bavaroj gviditaj de la franca generalo Lefebvre eniris Tirolon. La tirolaj fusilistoj ne sukcesis haltigi la progreson de la bavaroj kiuj marŝis kontraŭ Innsbruck kaj sur la vojo, por subpremi la ribelon, fajrigis domojn kaj masakris aŭ mortpafis civilulojn. La 19-an de majo la bavaroj eniris Innsbruckon sen trovi defendantojn, ĉar la trupoj de la aŭstra generalo Chasteler retiriĝis unue al montpasejo Brenero kaj poste al Bruneck.
La 23-an de majo, post ordono de Napoleono, granda parto de la franc-bavaraj trupoj forlasis Innsbruckon por iri al Salzburgo. Restis nur 8000 viroj gviditaj de generalo Deroy. Intertempe Andreas Hofer estis kuniginta la trupojn de la tirolaj kamparansoldatoj kaj fusilistoj en Sterzing. Sciante, ke plejparto de la franc-bavaraj soldatoj estis forlasintaj Innsbruck Hofer decidis ataki la urbon. Proksime al monteto Bergisel ek de la 25-a de majo la tirolanoj interbatalis kontraŭ la bavaroj, kiuj fine estis devigitaj retiriĝi. Je la komenco de junio la tuta Tirolo kun escepto de la fortreso Kufstein estis denove en mano de la ribeluloj.
En proklamo de la 29-a de majo la aŭstra imperiestro Francisko la 1-a promesis al tirolanoj, ke li neniam akceptos la disigon de Tirolo de la habsburga imperio. Tamen, post kiam la francaj trupoj gviditaj de Napoleono venkis la batalon de Wagram, la 12-an de julio, la arkiduko Karlo subskribis la armisticon de Znaim, en kiu la regionoj de Tirolo kaj Vorarlberg estis ceditaj al Bavario. Sekve la aŭstraj trupoj retiriĝis de Tirolo.
La 27-an de julio la armeo de generalo Lefebvre eniris denove Tirolon kaj, sen trovi grandan reziston, okupis Innsbruckon. Multaj ribeluloj estis ekzekutitaj kaj ses grandaj vilaĝoj estis forbruligitaj. Intertempe Hofer reorganizis en Sudtirolo sian armeon de kamparansoldatoj kaj fusilistoj. Kiam la franc-bavaraj trupoj venis al suda Tirolo, ili perdis multajn soldatojn en tirolaj embuskoj kaj fine estis devigitaj retiriĝi denove al Innsbruck. Tiam Hofer decidis ataki la armeon de Lefebvre kaj la 13-an de aŭgusto marŝis al Innsbruck. Liaj soldatoj venkis la franc-bavaran armeon en la tria batalo de Bergisel. Post tiu malvenko la francoj retiriĝis el Tirolo kaj Hofer prenis la administradon de la liberigitaj teritorioj. Grandaj partoj de Tirolo tiam ĝuis mallongan periodon de sendependeco.
La pactraktato de Schönbrunn
Post la armisticio de Znaim sekvis longaj pactraktadoj inter Francio kaj Aŭstrio. Dum tiu tempo Francisko la 1-a sendis monon al Hofer por subteni la tirolan ribelon. Tamen en la sudo de Tirolo la 10-an de oktobro franc-italaj trupoj sukcesis rekonkeri Trentinon.
La 14-an de oktobro Aŭstrio kaj Francio subskribis pactraktaton de Schönbrunn, kiu finis la militon de la kvina koalicio. La imperiestro Francisko la 1-a oficiale prirezignis iujn ajn postulojn je Tirolo. Napoleono ordigis la tujan rekonkeron da la provinco. Kombinaĵo de franca militforto sub la nova gvidanto generalo Jean-Baptiste Drouet kaj diplomataj maleskaladiniciatoj de la sufiĉe por-tirola kaj kontraŭ-napoleona bavara komandanto, princo Ludoviko la 1-a, estis sukcesaj en malpliigado de la nombro da ribeltrupoj. La lastaj ribeluloj estis venkitaj en la kvara batalo de Bergisel la 1-an de novembro. Per tiu batalo, malgraŭ negravaj ribelantagadoj dum la tuta novembro, la ribelo fakte finiĝis.
Sekvoj
En la sekvaj semajnoj multaj el la ribeluloj estis kaptitaj kaj ekzekutitaj fare de la francaj kaj bavaraj trupoj. La gvidanto Andreas Hofer fuĝis en la montojn kaj kaŝis ĉe pluraj lokoj en Sudtirolo. Li estis perfidita fare de tirola kamparano al la francoj proksime de St. Martin in Passeier la 28-an de januaro 1810. Hofer estis arestita kaj alportita al Mantovo, kie Eugène de Beauharnais, la franca vicreĝo de Italio, unue volis pardoni lin. Sed Napoleono ordonis, ke li devis esti ekzekutita. La mortopuno estis deklarita la 19-an de februaro kaj efektivigita la sekvan tagon. La mortigaj restaĵoj de Hofer estis entombigitaj ĉe la preĝejo Hofkirche de Innsbruck en 1823.
En tute la ribelo kaŭzis 2500 mortojn inter la tirolanoj kaj 5000 mortojn inter la franc-bavaroj kaj iliaj aliancanoj. La 28-an de februaro 1810 Bavario, premplenigita fare de la francoj, devis cedi grandajn partojn de suda Tirolo kun la Trentino al Italio kaj la orienta alta Puster-valo kun Lienz al la iliriaj provincoj. En Tirolo estis denove enkondukita la deviga militservo kaj 4000 tirolanoj estis enkorpigitaj en la bavara armeo kaj devis partopreni al franca invado al Rusio. Post la falo de Napoleono, en 1814 dum la Viena kongreso, ĉiuj partoj de Tirolo estis reunuigitaj sub aŭstra regado.
Kun la pliiĝo de naciismo en la 19-a jarcento, la tragedia sorto de la ribelo kaj de Andreas Hofer iĝis nacia mito precipe por la germanparolantaj tirolanoj. La kanto Zu Mantua in Banden pritraktas la morton de Hofer kaj lia vana rezisto kontraŭ la "eksterlandaj" okupantoj. Ĝi iĝis la himno de la aŭstra lando de Tirolo en 1948. La vivo kaj morto de Hofer estis la modelo por la filmo Der Rebell (1923) de Luis Trenker.
Fiŝoj
Digesta sistemo
Kvankam ĉiuj specoj de fiŝoj posedas buŝon, ne ĉiuj disvolvigis mandiblojn (ekzemplo de tio estas la Senmakzeluloj). Ĉe la specioj kiu ja disvolvigis mandiblojn, tio permesis al ili aliri al vario multe pli ampleksa de nutraĵoj, inklude plantojn kaj aliajn organismojn.
Ĉe fiŝoj, post englutado de la manĝo tra la buŝo, ĝi estis diserigita en la stomako. Organoj kiaj la hepato kaj la pankreato aldonas digestajn enzimojn. La absorbado de nutraĵoj okazas pere, tra kaj laŭlonge de la intesto.
Movosistemo
Ĉe la fiŝoj ekzistas naĝiloj (lepidotrichia) kun molaj kaj malmolaj naĝilaj aristoj (naĝilostrioj) (nomataj en naciaj lingvoj radioj). Malmolajn naĝilajn aristojn havas la perkoformaj. Tiuj aristoj ne disbranĉiĝas, ne montras artikiĝon.
La molaj naĝilaj aristoj estas flekseblaj, montras artikiĝon, disbranĉiĝon ĉefine kaj staras el du flankaj partoj (karpoformaj). Okazas, ke la malmola aristo modifiĝas al pinta, dura aristo, kiel la unuaj aristoj ĉe dorsa kaj anusa naĝilo de karpo. Ĉiokaze la plej forte modifiĝinta nomiĝas dornego.
La formo, longo, situo de la naĝilo estas grava speciokarakteriza propreco.
Ĝi dividiĝas jene (numeroj montras la bildajn numerojn)
Cirkula sistemo
La fiŝoj havas fermitan kardiovaskulan sistemon kun koro, kiu pumpas la sangon laŭ unika cirkvito tra la tuta korpo. La sango iras el la koro al la brankoj, el tiuj al la cetero de la korpo, kaj fine ĝi revenas al la koro. En la majoritato de fiŝoj la koro havas kvar partojn: la vejna ujo, la aŭriklo, la ventriklo kaj la arterio bulbo. Kvankam ĝi konsistas el kvar partoj, la koro de la fiŝoj estas konstituita de du kavoj situantaj serie, nome aŭriklo kaj ventriklo. La vejna ujo estas ĉambro el maldikaj muroj kiuj ricevas la sangon el la vejnoj de la fiŝo antaŭ permesi ĝin flui al aŭriklo, granda muskola ĉambro kiu utilas kiel ujo de unika direkto kiu direktas la sangon al la ventriklo. Tiu estas muskola sako de dikaj muroj kiu pumpas la sangon al la koro. La ventriklo kuntiriĝas kaj pelas la sangon al ampleksa nome arteria bulbo. Fine de la kontraŭa parto, la arteria bulbo kuniĝas kun granda sangujo nome aorto, tra kiu la sango fluas al la brankoj de la fiŝo.
Ekskrecia sistemo
Same kiel multaj akvaj animaloj, plejparte la fiŝoj ekskrecias nitrogenajn forĵetaĵojn kiel amoniako. Parto el ties ekscrecioj difuziĝas tra la brankoj en la ĉirkaŭa akvo. La resto estas elpelita de la renoj, nome ekskreciaj organoj kiuj filtras la rubon de la sango. La renoj helpas la fiŝojn kontroli la kvanton de amoniako en ties korpoj. La fiŝoj de marakvo tendencas perdi akvon pro osmozo. Ĉe la salakvaj fiŝoj, la renoj koncentras la rubon kaj elpelas el la korpo tiom malmultan akvon kiom eblas. Ĉe la fiŝoj de nesala akvo, la situacio estas mala kaj tendencas akiri akvon kontinue. La renoj de la nesalakvaj fiŝoj estas speciale adaptitaj por elpeli grandajn kvantojn de urino disa (tio estas, kun multa akvo). Kelkaj fiŝoj disvolvigis renojn speciale adaptitaj kiuj ŝanĝis sian funkcion, permesante translokiĝi el nesala akvo al sala akvo.
Centra nervosistemo
Kompare kun aliaj vertebruloj, la fiŝoj havas ĝenerale malgrandan cerbon rilate al grando de ties korpo, nome ĉirkaŭ dekkvinono de la cerba amaso de birdoj aŭ mamuloj de simila grando. Tamen kelkaj fiŝoj havas cerbon relative grandan, kiaj tiuj de la familio Mormiredoj kaj ŝarkoj, kies cerbo havas proporcion inter cerba kaj korpa amasoj similaj al tiuj de la birdoj kaj de la marsupiuloj.
Sensa sistemo
Multaj fiŝoj posedas sensorganojn tre disvolvigitajn. Preskaŭ ĉiuj tagaj fiŝoj havas okulojn tre bone disvolvigitajn kiuj kaptas la koloron same kiel la homaj estaĵoj. Multaj fiŝoj havas ankaŭ specialajn ĉelojn konatajn kiel kemiriceviloj kiuj estas responsaj de la sentoj de gusto kaj flaro. Kvankam disponas el oreloj en siaj kapoj, multaj fiŝoj ne perceptas bone la sonojn. Tamen, la plej parto de fiŝoj havas sensajn ricevilojn kiuj formas la flankolinion. La flankolinio permesas multajn fiŝojn detekti mildajn fluojn kaj vibraĵojn, same kiel senti la movadon de iliaj eventualaj predoj aŭ de aliaj proksimaj fiŝoj. Kelkaj fiŝoj, kiaj ŝarkoj aŭ siluroj, havas organojn kiuj perceptas malaltajn nivelojn de elektro. Aliaj kiaj la elektrangilo, povas produkti sian propran elektron.
Reproduktado
Frajo estas ovaro de diversaj animaloj, ekz. fiŝoj, kaj ankaŭ de ranoj. Ĝi evoluas en la inseksaj animaloj (femaloj), en la ovario el praovoloj (oogonium), dum kvarparta oogenezo. Tio daŭras en fiŝoj ĉe kontinenta klimato 12 monatojn, ĉe junbestoj ĝis la unua reproduktiĝo. Strukturo de frajo
La frajo fekundiĝas per spermatozoo (spermatocito), penetranta inter la du ŝelmembranojn tra la ĝermopordo (mikropile). Tra la ekstera membrano difuziĝas akvo inter la du membranojn kaj estiĝas t.n. ekstervitela areo tre ŝveliĝanta. La ŝveliĝo karakterizas la speciojn, 3-30obla. La frajoformo estas ĝenerale globa aŭ kokovoforma, sed ĉe kelkaj maraj fiŝospecioj ĝi estas kvadrata. La ŝveliĝinta frajo grandas ĉe ornamfiŝoj 0,2 mm, karpo 1,5–2 mm, truto 4–6 mm. La frajo de kelkaj specioj ŝvebas (herbokarpo (Ctenopharyngodon idella), glavbramo (Pelecus cultratus), sed ĉe la plimulto ties ekstera membrano sekrecias gluaĵon, kiu adherigas la frajon al la grundo (al ŝtono, herbo) (ekz. karpo, siluro, sandro). Laktumo estas la semo de masklaj fiŝoj. Ĝi estas likva kaj lakteca substanco. Dum la tempo de frajado ĝi estas ŝprucata sur la frajon de la fiŝinoj, por fekundigi la ovojn. Vidu ankaŭ artikolon kaviaro.
Evoluo
La fiŝoj originiĝis el aliaj korduloj ĉirkaŭ la komenco de la Kambrio. Oni ne scias certe kie fiksigi ilian originon; la plej praa grupo de fiŝoj konataj el fosilioj korespondas al ostrakodermoj, el kiu descendas la nuntempaj senmakzeluloj (grupo kiu enhavas la petromizojn kaj la mukofiŝojn).
Unu el la plej gravaj atingoj en la evoluo estis la disvolvigo de mandibloj el la brankaj arkoj, ĉar tio ebligis ke la prafiŝoj nutru sin el pli grandaj pecoj, kapti predojn, maĉi ktp. Inter tiuj prafiŝoj kun mandibloj troviĝis la plakodermoj, kiuj aperis ĉirkaŭ la fino de la Silurio.
La surteraj vertebruloj diferenciĝis el la fiŝoj de lobohavaj naĝiloj, parencaj de la celakanto kaj de la dipnooj.
Kognado
La fiŝoj orientiĝas uzante punktojn de referenco kaj povas uzi mensajn mapojn de rilatoj geometriaj baze sur multopaj signaloj aŭ simboloj. En studoj faritaj al fiŝoj en labirintoj, oni konstatis, ke fiŝoj uzas rutine la spacan memoron kaj la vidan difinigon.
Nova esplorado faligis antaŭkonceptojn pri la kognaj kapabloj de fiŝoj. Por ekzemplo, mantarajoj montris kutimojn ligitajn al la memkonscio en eksperimentoj per speguloj. Metitaj antaŭ spegulo, individuaj rajoj engaĝiĝis en memkonsciaj situacioj, tio estas, ripeta kondutaro cele al konstato pri sia reflekto pere de korpa movado. Ankaŭ Labredoj aprobiĝis laŭ la spegula ekzameno en scienca studo de 2018.
Foje oni notis uzadon de iloj, rimarkinde inter la genro "Choerodon", en la toksotedoj kaj en la moruo.
Komunikado
Fiŝoj ofte komunikas per sonaj signaloj, ĉefe dum manĝado, agresado, aŭ amindumado. La sonoj varias laŭ specio kaj celo. Fiŝoj povas fari sonojn interfrotante iujn ostojn aŭ per aliaj specialaj organoj, ekzemple la naĝoveziko.
Iuj fiŝoj komunikas per malfortaj elektrofluoj.
Oudenaarde
Oudenaarde (nederlande, proksimuma prononco [OŬd'na:rde], france Audenarde) estas municipo en Belgio, en la nederlandlingva provinco Orienta Flandrio. Komence de la municipo havis  loĝantojn. Oudenaarde en la jaro 1189 ricevis urbajn rajtojn.
Fiŝoj
Migrado
Multaj tipoj de fiŝoj okazigas migradon regule, en gamoj el ĉiutagaj al ĉiujaraj, kaj kun distancoj kiuj same gamas el malmultaj metroj ĝis miloj da kilometroj. La celo ĝenerale rilatas al la manĝado aŭ al la reproduktado; en kelkaj okazoj la tialo por la migrado restas ankoraŭ nekonata.
Oudenaarde
La sanktulo de la urbo estas sankta Walburga. Oni donas al Oudenaarde la nomon "la perlo de la Flandraj Ardenoj" pro ĝia beleco. La urbodomo estas konstruita en Brabanta malfru-gotika stilo de la brusela arkitekto Hendrik van Pede en la jaroj 1527-1530. Tre famaj estas ĝiaj "Verdures", la ornamaj survandaj tapiŝoj.
Fiŝoj
Klasigo de la migrantaj fiŝoj
La plej elstaraj fiŝoj ene de la katadromoj estas la nesalakva angilo, kies larvoj flosas drive en malferma oceano foje dum monatoj aŭ jaroj, antaŭ reveturi milojn da kilometroj al siaj originaj riveretoj, kie ili disvolviĝas ĝis atingi sian plenkreskan staton, kaj poste revenas al oceano por eloviĝi.
La vertikala ĉiutaga migrado estas ofta konduto; multaj maraj specioj iras al la surfaco nokte por manĝi; poste ili revenas al la profundeco dum la tago.
Granda nombro de maraj fiŝoj, kiel la tinuso, migras el nordo suden ĉiujare, sekvante la variadon de temperaturo en la oceano. Tio estas ege grava por la fiŝkaptado.
La migrado de nemaraj fiŝoj estas kutime pli mallongaj, ĝenerale ekde lago al rivero aŭ inverse, por eloviĝo.
La fiŝoj, same kiel aliaj akvaj organismoj, povas esti klasitaj ekologie peo sia tolero al diferencaj salecoj, en eŭrihalinoj aŭ stenohalinoj, same kiel pro aliaj aspektoj de sia adaptado al la medioj.
Fiŝoj kaj homoj
Komerca fiŝkaptado estas la agado de kaptado de fiŝoj kaj alia marmanĝaĵo por komerca profito, plejparte farita ĉe naturaj fiŝejoj. Ĝi disponigas grandan kvanton de manĝaĵo al multaj landoj ĉirkaŭ la mondo, sed tiuj kiuj praktikas ĝin kiel industrio ofte devas persekuti fiŝojn longe en la oceanon sub malfacilaj kondiĉoj.
Inter plej ŝatataj pladoj de la loĝantoj de Siberio kaj Norda Rusio estas fiŝrabotaĵo, preparata el kruda rabotita fiŝo.
Konservado
La Ruĝa Listo de la IUKN de 2006 listigas 1,173 fiŝospeciojn kiuj estas minacataj de formorto. Inklude estas specioj kiel la moruo, la diabla ciprinodonto, Celakantoformaj, kaj la Blanka ŝarko. Ĉar fiŝoj vivas subakve, ili estas tre malfacile studeblaj ol surteraj animaloj kaj plantoj, kaj la informaro pri la populacioj de fiŝoj estas ofte mankohava. Tamen, la fiŝoj de nesalaj akvoj ŝajnas partikulare minacataj ĉar ili ofte loĝas en relative malgrandaj akvejoj. Por ekzemplo, la diabla ciprinodonto okupas nur unusolan akvejojn de 3 per 6 metroj.
Troa fiŝkaptado
Troa fiŝkaptado estas unu el la plej gravaj minacoj al manĝeblaj fiŝoj kiel moruo kaj tinuso. Troa fiŝkaptado finfine okazigas populacimalpliigon (populacifalon) ĉar la survivantoj ne povas produkti sufiĉe junulojn por anstataŭigi la forigitojn. Tia komerca formorto ne supozigas, ke la specio estas formortinta, sed nur le ĝi ne plu pvoas elteni fiŝkaptadon.
Bone studita ekzemplo de populacifalo estas tiu de la Pacifika sardino Sadinops sagax caerulues fiŝkaptita ĉe la marbordo de Kalifornio. Ekde 1937 pinto de ĝis 800,000 tunoj kaptitaj tuj falis al nur 24,000 t en 1968, post kio la tiea fiŝkaptado ne plu estis ekonomie eltenebla.
La ĉefa konflikto inter la fiŝkapta scienco kaj la fiŝkapta industrio estas ke ambaŭ grupoj havas diferencajn vidpunktojn pri la adaptokapablo de la fiŝkaptejoj al la intensiva fiŝkaptado. En lokoj kie Skotlando, Novtero kaj Alasko la fiŝkaptada industrio estas grava dunganto, kaj tiel la registaroj pretas subteni ĝin. Aliflanke, sciencistoj kaj konservistoj premas al pli forta protektotendenco, avertante ke multaj fiŝostokejoj povos esti forbalaitaj post kvindek jaroj.
Habitatodetruo
Grava danĝero kaj por nesalakvaj kaj por maraj ekosistemoj estas la habitata degradado inklude akvopoluadon, la konstruadon de akvobaraĵoj, la forigo de akvo por uzado de homoj kaj finfine la enkondukon de ekzotaj specioj. Ekzemplo de fiŝo kiu estas endanĝerita pro habitatoŝanĝo estas la blanka acipensero, nome Nordamerika nesalakva fiŝo kiu loĝas en riveroj damaĝitaj de homa agado.
Formorto de la Elefanta fiŝo
En la komenco de 2020 oni konfirmis la jaman supozon de la formorto de tiu specio: nome "Psephurus gladius", kiu vivís en la rivero Jangzio, nome la tria plej longa de la mondo kun pli ol 6300 kilometroj kaj hejmo de pli ol 400 diversaj specioj. Ekde 2009, tiu fiŝo ne estis plu vidata, sed la sciencistoj atendis ĉar ne estis certigaj pruvoj de ties formorto. Ĵusa studo publikigita en la revuo Science of the Total Environment montris la malpliigon de la specio ekde 1970 kiel rezulto de troa fiŝkaptado kaj de la habitatofragmentado. Krome, en 1981, oni konstruis la Akvobaraĵon Geĵuba kiu blokis la migradon de la fiŝo necesa por ties reproduktado. Inter 1981 kaj 2003, la specio estis vidata nur 201 fojojn — kaj 95,2% antaŭ 1995— kaj ekde 1996 oni deklaris ĝin endanĝerigita, laŭ la Ruĝa Listo de la Internacia Unio por la Konservado de la Naturo. En 2003, oni konstruis la Baraĵon de la Tri Gorĝoj, kaj tio malbonigis la situacion de la specio kiu jam ne trovis frajejojn. En tiu jaro oni konfirmis la lastan vidon de tiu specio. La esplorado de la ĉinaj sciencistoj konfirmis, ke la specio komplete malaperis kaj probable inter 2005 kaj 2010. Dum lasta detala esplorado tra la tuta regiono, oni identigis 322 fiŝospeciojn, kaj eĉ ne unusolan specimenon de elefanta fiŝo.
Ekzotaj specioj
Enkonduko de ne-indiĝenaj specioj okazis en multaj habitatoj. Unu el la plej bone studitaj ekzemploj estas la enkonduko de la Nila perko en la Lago Viktoria en la 1960-aj jaroj. La Nila perko iom post iom formortigis la 500 endemiajn cikledajn speciojn de la lago. Kelkaj el ili survivas nune en kaptitecreproduktaj programoj, sed aliaj estas jam probable formortintaj. Karpoj, serpentokapuloj, tilapioj, Eŭropa perko, bruna truto, ĉielarka truto, kaj marpetromizoj estas aliaj ekzemploj de fiŝoj kiuj estis okazigintaj problemojn post ties enkonduko en fremdajn mediojn.
Fiŝoj en kulturo kaj arto
"La fabelo de la fiŝkaptisto kaj la fiŝo" (en rusa: «Сказка о рыбаке и рыбке», angligita: Skazka o rybake i rybke) estas ferakonto en verso de Aleksander Puŝkin. Puŝkin verkis la fabelon en aŭtuno 1833 kaj estis publikigita en la gazeto "Biblioteka dlja ĉtenija" maje de 1835. Temas pri fiŝkaptisto kiu sukcesas kapti "Oran Fiŝon" kiu promesas plenumi ĉiun deziron ŝanĝe al sia libero. La intrigo estas simila al la rusa ferakonto "La avara maljuna edzino" (laŭ Vladimir Propp) kaj al "La fiŝkaptisto kaj sia edzino" de la Fratoj Grimm. Aliaj verkistoj bazis siajn historiojn sur tiu populara rakonto: En To the Lighthouse de Virginia Woolf la rolulo Mrs. Ramsey rakontas al sia filo James version de la rakonto. La romano Der Butt de Günter Grass de 1977 estas iel bazita sur la rakonto, same kiel la versio de Emanuele Luzzati, nome "Punch kaj la magia fiŝo", kaj la romano de Ursula LeGuin nome "The Lathe of Heaven".
La oldulo kaj la maro (angle: The Old Man and the Sea) estas novelo de Ernest Hemingway verkita en Kubo en 1951 kaj eldonita en 1952. Ĝi estis la lasta ĉefa fikciaĵo verkita de Hemingway kaj eldonita dum lia vivo. Ĝi temas pri maljuniĝinta kuba fiŝkaptisto kiu luktas tritage baraktade kontraŭ giganta makajro (Makaira nigricans) (angle: marlin) fore en la Golfa Marfluo, onidire la plej granda kaptaĵo de lia vivo. Sed jam je nokto la ŝarkoj jam formanĝis la tutan korpon de la makajro, lasante nur ties skeleton.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri fiŝo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Ruĝeckrona eŭfonjo
Estas specio kun tre markata seksa duformismo. La masklo habas blunigrecajn kapon kaj suprajn partojn kaj tre flavajn subajn partojn, kiel ĉe aliaj eufonjoj, sed pli precize la kapo estas blunigreca kun purpura nuanco kaj tre markata brikruĝecaj frunto kaj krono, kio nomigas la specion per komuna nomo. La flugiloj kaj ĉefe la ŝultroj estas pli malhelbluaj. La ino estas olivverdeca supre kun simila brikruĝeca fruntomakulo nek tiom markata nek tiom etenda kiom ĉe la masklo; la nuko kaj gorĝo estas helgrizaj kaj la resto de subaj partoj el helgriza al blankeca krom pli olivflavecaj flankoj.
NGC 3781
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Eŭrovido-Kantokonkurso 1966
Post skandaleto en 1965 (Svedio ne kantis en sveda lingvo sed en la angla), oni decidis novan regulon: Ekde nun, ĉiu lando devis kanti en sia lingvo.
West Seattle (Seatla kvartalo)
West Seattle (laŭvorte Okcidenta Seatlo) estas la parto de la urbo Seatlo kies stratoj portas la etikedon "SW" (t.e. "Sudokcidenta"). Ĝi ofte estas priskribita kiel "kvartalo", sed ĝi estas fakte kvazaŭ superkvartalo, enhavante plurajn aliajn kvartalojn, Alki, Arbor Heights, Delridge, Highland Park, High Point, North Delridge, Pigeon Point, Riverview, Roxhill, South Delridge, Fairmount Park, Fauntleroy, Gatewood, Genesee, North Admiral, Seaview, kaj Westwood.
La kvartalo Alki en West Seattle estis la loko, kie la setlontoj sub estrado de Arthur Denny unue ekloĝis en la regiono, kiu fariĝis Seatlo. Ili nomis sian novan urbon "New York Alki", t.e. "onta Novjorko". Tamen, ili loĝis tie nur mallonge, kaj baldaŭ transloĝiĝis al la orienta bordo de Golfo Elliott, al la nuna kvartalo Pioneer Square. West Seattle municipe organiziĝis en 1902 kiel aparta urbo, sed en 1907 ĝin ensorbis Seatlo mem.
Lăschia
Lăschia [ləskia] (hungare: Lacház) estas vilaĝo en Rumanio sudoriente de Baia Mare. En 1910 ĝi havis 600 loĝantojn (rumanoj); en 1992 560 (rumanoj). Ĝia unua mencio skribe estas en 1543. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario, (Szolnok-Doboka vármegye). Administre ĝi apartenas al Copalnic-Mănăştur.
Claude Jade
Claude JADE [Klod Ĵad] (naskiĝis la 8-an de oktobro 1948 en Diĵono, mortis la 1-an de decembro 2006 en Parizo) estis franca aktorino.
Reĝisoro François Truffaut malkovris ŝin por la kino. Internacian famon ŝi gajnis ĉefe pro la filmciklo Doinel (Baisers volés, Domicile conjugal, L'amour en fuite). Grandan popularecon Claude Jade akiris per rolo Véronique d'Hergemont en la televidserio L'île aux trente cercueils ("La insulo kun tridek ĉerkoj"). En 1998 Honora Legio, en 2001 ŝi gajnis "New Wave Award" pro sia rolo en la historio de filmo.
Lumio
Lumio (Lumiu) estas franca komunumo en la departemento Haute-Corse, en la regiono Korsiko.
Aethelred la 1-a (Northumbria)
Laŭ la Anglosaksa Kroniko li estis filo de Aethelwald Moll kiu regis Northumbria de 759 al sia detroniĝo en 765, kiam Alhred iĝis reĝo. En 774 Alhred estis detronigata kaj ekzilita, kaj Aethelred (eble ankoraŭ knabo) altroniĝis.
4-a simfonio (Schubert)
Simfonio n-ro 4 c-minora, D 417, nomata la Tragedia Simfonio, estas komponaĵo de Franz Schubert.
Aethelred la 1-a (Northumbria)
Tiuepoke Northumbria suferis pro kvereloj inter la plej potencaj familioj. En 779 Aethelred estis detronigata kaj Aelfwald la 1-a (verŝajne nepo de Eadbert kiu regis Northumbria de ĉirkaŭ 737 al 758) iĝis reĝo. Dum la regadoj de Aelfwald kaj lia sekvulo Osred la 2-a Aethelred vivis en ekzilo. Cirkaŭ 790 Osred estis detronigata kaj Aethelred regajnis la tronon.
Placo de Masaryk (Ostrava)
Placo de Masaryk estas centra placo en Ostrava. Origine rektangula, la placo havas nun neregulan formon de litero L. Dominaĵoj estas kolono de Dipatrino kaj statuo de sankta Floriano el la 18-a jarcento kaj novepoka akvoŝprucilo enkonstruita en pavimon el la jaro 2007.
4-a simfonio (Schubert)
La verko
La titolo Tragedia, kiun la komponisto poste elektis, rilatas al la skuaj momentoj troveblaj en la verko. La titolo ĉiam denove kaŭzis diskutojn kaj kritikon: Antonín Dvořák transskribis la adjektivon per „profunda patoso“, kaj Robert Schumann kritikis: „… al tragedia oni starigus tute aliajn postulojn“. Harry Goldschmidt analizis, ke Schubert starigis al si per la verko mensan problemon, kiun li pro sia junaĝo ne povis majstri: „Li volis verkis tragedian simfonion, kaj jen fariĝis nur patosa el ĝi.“
La verko estas krom la Nefinita la ununura simfonio en minortonalo. La kvar movimentoj okupas daŭron de proksimume 30 minutoj.
Placo de Masaryk (Ostrava)
Historio
Ekde la fondo de la urbo bordis ĝin malaltaj lignaj urbaj domoj konstruitaj sur plilongigitaj mallarĝaj parceloj. Masonitaj objektoj tute anstataŭigis ilin nur en la 19-a jarcento. Krom okazado de datrevenaj foiroj la placo estis centrejo de kultura, komuna kaj politika agadoj, La dominaĵo de placo estas konstruaĵo de Malnova urbodomo, la hodiaŭa sidejo de Muzeo de Ostrava. Pli elegantan aspekton de la spaco substrekis instalaĵo de virgulina kolono en la jaro 1702 kaj statuo de sankta Floriano en 1763. En fontanon situanta proksime fluis akvo el la unua urba akvokondukilo. Sed krom tiuj elementoj la placo rememorigis pli vilaĝplacon, ĉar mankis ĉi tie pavimo, libere fluis forfalaĵoj kaj antaŭ la domoj staris amasoj da sterko.
Aethelred la 1-a (Northumbria)
En 790, laŭ Simeono de Durham, Eardwulf "estis kaptata, kaj kondukata al Ripon, kaj Aethelred komandis ke tie li estu mortigata ekster la pordo de la monaĥejo. La monaĥoj portis la korpon en la preĝejon, kantante gregoriajn ĉantojn, kaj metis ĝin eksteren en tendon; post noktomezo oni trovis lin en la preĝejo, vivan." Letero de Alcuinus al Eardwulf sugestas ke oni konsideris la resanigon mirakla.
Placo de Masaryk (Ostrava)
Historio
La evoluo de peza industrio en la 19-a jarcento kontribuis al ŝanĝoj al pli bona. Estis konstruita pavimo kaj publika lumigo, Granda evento estis vizito de prezidento Masaryk en junio de 1924. En la 50-aj kaj la 60-aj jaroj okazis detruo de domoj inter stratoj ''28. října, Velká kaj Zámecká''. Enkadre de "estetikigo" estis forigitaj la kolono, la statuo kaj la fontano.
Ras el hanut
Ras el hanut (: رأس الحانوت) estas magreba spico-miksaĵo el 20 aŭ pli da spicoj. Similajn spicmiksaĵojn oni uzas en Alĝerio, Maroko, Tunizio kaj aliaj landoj en Nord-Afriko kaj la Mez-Oriento.
Placo de Masaryk (Ostrava)
Historio
En junio de 2007 estis finita ĝenerala rekonstruo. La areo de 9500 m² estis pavimita per granitaj kaheloj kun pezo de 60 kg. En la pavimon estas enĵetitaj latunaj tabuloj kun tridek plej signifaj mejloŝtonoj el la historio de Ostrava. Sur la placo estis translokigita busto de la prezidento Masaryk el vestiblo de Nova urbodomo. Nova dominaĵo estas akvoŝprucigilo enkonstruita rekte en la pavimon, kiu nokte kolore brilas. En domo super apoteko havas sidejon Citrario, unika muzeo pri citroj.
Aethelred la 1-a (Northumbria)
En 791 Aethelred mortigis Aelf kaj Aelfwine, filojn de Aelfwald kaj eblaj rivaloj por la trono. La sekvantan jaron Osred la 2-a klopodis regajni la tronon sed malvenkis, kaj estis kaptata kaj mortigata la 14-an de septembro.
La saman jaron Aethelred edziĝis al Aelflaed, filino de Offa, reĝo de Mercia.
Ras el hanut
Konsisto kaj uzado
Ĝi estas uzata en ĉasaĵo, ŝaf(id)aĵo, kokaĵo, kuskuso kaj rizo.
Placo de Masaryk (Ostrava)
Historio
La rekonstruo por preskaŭ cent milionoj da kronoj estis akceptita de la publiko kun embarasoj. La civitanoj ekz. kritikas forhakadon de kreskintaj arboj kaj ties anstataŭigon per junaj arboj, kiuj fakte donas nenian ombron. Ankaŭ fotografistoj kritikas la forigon de arboj, kiu senvualigis arkitektonan malharmonion de la domoj, el kiuj kelkaj havas pli musumitajn fasadojn. Sume ili poste taksas la placon kiel nefotogenan grizan areon.
Aethelred la 1-a (Northumbria)
En 793 la vikingoj disrabis Lindisfarne. En letero al Aethelred, Alcuinus atribuis tion al la pekoj de Aethelred kaj la nobeloj de Northumbria.
Verŝajne Aethelred ĝuis la subtenon de Deira (unu el la du regnoj kiuj kuniĝis por estigi la regnon Northumbria) kaj de Karlo la Granda. Malgraŭ tio, li estis mortigata de konspirantoj estrataj de Ealdred kaj Wada (du potencaj nobeloj) la 18-an de aprilo 796. Li estis sekvata de Osbald sed tiu regis nur 27 tagojn antaŭ ol esti detronigata.
Placo de Masaryk (Ostrava)
La nomoj
Pase de la tempo ŝanĝiĝis ankaŭ nomigo de la loko mem. Unue tio estis Ringplatz, poste Ĉefa placo kaj ekde la jaro 1919 Placo de Masaryk. Dum la dua mondmilito revenis la nomigo Ĉefa placo, post ĝi ĝis la jaro 1953 Placo de Masaryk. Sekve okazis alinomigo je Placo de Popolaj milicoj. Tiu ĉi nomo eltenis ĝis la jaro 1989, kiam estis redonita la origina nomo Placo de Masaryk.
Ras el hanut
Etimologio
La laŭvorta signifo de Ras el hanut estas "la ĉefo de la butiko": ras (رأس) signifas «ĉefo», hanut (حانوت) «butiko». Ĝusta traduko estas «la plej bona varo de la butiko».
Nicholas Murray Butler
Nicholas Murray BUTLER (2-a de‏ aprilo 1862 - 7-a de decembro 1947) estis usona filozofo, diplomato kaj edukisto. Butler estis prezidanto de Universitato Kolumbio, prezidanto de la Carnegie Organisation for World Peace (Fonduso Carnegie por Internacia Paco), kaj kune kun Jane Addams ricevis la Nobel-premion pri paco en 1931.
Li fariĝis tiel konata kaj respektata figuro en Usono, ke The New York Times kutimis publikigi sian kristnaskan saluton ĉiujare.
Komenco kaj edukado
Butler naskiĝis en Elizabeth (Nov-Ĵerzejo), de Mary Butler kaj laboristo-produktisto Henry Butler. Li studis ĉe Columbia College (kiu poste fariĝis Universitato Kolumbio) kaj partoprenis en la gimnazia Debata Klubo. Li diplomiĝis kun bakalaŭro pri homaj sciencoj en 1882, magistro en 1883 kaj doktoro en 1884. La akademiaj atingoj de Butler igis Theodore Roosevelt nomi lin "la mirinda Nikolao". En 1885 Butler studis en Parizo kaj Berlino kaj fariĝis dumviva amiko de la estonta ŝtata sekretario de Usono, Elijah Root. En la aŭtuno de 1885 Buttler estis nomumita al la fakejo de filozofio en Universitato Kolumbio.
En 1887 li kunfondis kun Grace Holiday Dodge, usona filantropo, la Novjorka Instruista Lernejo kaj fariĝis prezidanto de la lernejo. Ĉi tiu lernejo poste kunfandiĝis kun Universitato Kolumbio kaj nomiĝis Columbia University Teachers College, ĝia eksperimenta parto fariĝis la Lernejo Horace Mann. De 1890 ĝis 1891 Butler estis preleganto en Johns Hopkins Universitato en Baltimoro. Dum la 1890-aj jaroj Buttler estis membro de la Ŝtata Komitato pri Edukado de la ŝtato Nov-Jerzejo kaj helpis establi la estraron de kuratoraro por ekzamenoj de universitato.
Prezidanto de Universitato Kolumbio
En 1901 Butler fariĝis la portempa prezidanto de Universitato Kolumbio kaj en 1902 estis nomumita prezidanto. Prezidanto Roosevelt estis inter la multaj personecoj, kiuj ĉeestis la nomuman ceremonion. Butler estis prezidanto de Kolombio dum 43 jaroj, la plej longa ofico en la historio de la universitato kaj emeritiĝis en 1945. Kiel prezidanto Butler respondecis pri la granda ekspansio de la universitata kampuso, aldonante multajn novajn konstruaĵojn, lernejojn kaj fakojn. Ĉi tiuj aldonoj inkluzivis la Columbia-Presbiterian-Medicinan Centron, la unuan akademian medicinan centron en la mondo.
En 1941 ĵurio de la Premio Pulitzer por Fikcia Rakonto elektis la libron de Ernest Hemingway For Whom the Bell Tolls, por la premio. La estraro de kuratoroj de la Premio Pulitzer konsentis pri la rekomendo, sed Butler, tiam emerita eksaĉefo de la estraro de kuratoraro, trovis la rakonton ofenda kaj persvadis la ĵurion renversi la decidon, do la premio por ĉefrakonto ne estis aljuĝita tiun jaron.
Eĉ en sia vivo la Universitato Kolumbio nomis la Bibliotekon de Filozofio laŭ li kaj post lia morto la Centra Biblioteko ricevis lia nomon. Lia nomo estis eĉ memorfestita sur fakultata dormejo kaj ankaŭ filozofia premio.
Profunda rigardo al la tempo de Butler en Universitato Kolumbio ankaŭ troveblas en The Goose-Step: A Study of American Education (La Ansera Paŝo: Studo pri Amerika Eduko), de Upton Sinclair.
Kočani
(jen makedone, per cirila alfabeto Кочани) estas urbo de Nord-Makedonio, kun urbaj rajtoj ekde la jaro 1337. La urbo estas la administra centro de samnoma komunumo opština kaj apartenas al la statistika orienta regiono. Laŭ la censo de 2002 en la urbo vivis 28 330 loĝantoj.
Nicholas Murray Butler
Politika agado
Butler estis reprezentanto ĉe la kongresoj de la Respublikana Partio de 1888–1936. En 1912, kiam vicprezidanto James Sherman mortis nur kelkajn tagojn antaŭ la prezidanta elekto, Butler supozeble akiris la voĉojn de la elektistoj nomumitaj por Sherman, sed la Respublikana Partio perdis la elekton tiun jaron. En 1916, Butler provis antaŭenigi la prezidantan kandidatecon de Elihu Root. En 1920 kaj 1928 Butler provis, sen sukceso, kandidatiĝi por prezidanto. Buttler kredis, ke la sekaj leĝoj estas malĝustaj kaj havis negativan efikon sur la ŝtaton. Li estis parto de la klopodo nuligi ĉi tiun leĝaron en 1933.
Butler aktive antaŭenigis internacian arbitracion kaj servis inter 1907 kaj 1912 kiel prezidanto de la Mohawk Lake Conference pri Internacia Arbitracio, agado, kiu celis reklami la arton de arbitracio kaj internacian tribunalon kaj ankaŭ stimuli publikan opinion pri la afero. Butler eĉ persvadis Andrew Carnegie donaci 10 milionojn da dolaroj al la Carnegie Donation Organization for Monda Paco. Kiel parto de la organizo, Butler antaŭenigis internaciajn edukajn kaj komunikajn iniciatojn kaj fondis la filion de la organizo en Parizo. Li funkciis kiel estro de la organizo de 1925-1945. Pro sia laboro en ĉi tiu kampo li gajnis en 1931 la Nobel-premion pri paco (kune kun Jane Addams ).
Lia karaktero kaj familio
Buttler geedziĝis kun Susanna Edward Schuller, la filino de riĉa armilkomercisto, en 1887 kaj la paro havis unu filinon. En 1903 Susanna mortis kaj li reedziĝis en 1907 al Kate Le Montagne, filino de riĉa novjorka nemoveblaĵentreprenisto. En 1940 Butler finis verki aŭtobiografion. En 1945, en la aĝo de 83 jaroj, kiam li estis preskaŭ tute blinda, li rezignis el ĉiuj postenoj, kiujn li okupis, kaj mortis du jarojn poste.
Malgraŭ liaj rimarkindaj plenumoj, multaj vidis Butler kiel aroganta figuro. Li kutimis memstare maldungi fakultatanojn de la universitato, kiujn li ne ŝatis, inter kiuj eĉ eminentaj fakuloj en sia fako. Lia estimo al la fakuloj de la fakultato de artoj en la universitato estis malalta kaj en 1903 li senigis ilin je la rajto voĉdoni kiel fakultatanoj en la akademio, movo kiu plue malbonigis liajn rilatojn kun ili.
Butler parolis kaj publikigis multajn artikolojn pri vasta gamo de temoj, de edukado ĝis mondpaco. Kvankam liaj artikoloj reflektas kleran kaj vastmensan homon, liaj publikaĵoj tendencis esti troigitaj kaj arogantaj.
Ally Sloper
Alexander "Ally" Sloper estas la samnoma rolulo de la bildostrio Ally Sloper. Li estis unu el la plej fruaj bildliteraturaj roluloj kaj estas konsiderata kiel la unua ripetita rolulo en komikso.
Li estas ruĝnaza kaj moviĝema, arketipa pigrulo ofte surstrate por eviti sian hejmposedanton kaj aliajn kreditorojn; li estis kreita por la Brita gazeto Judy fare de la verkisto kaj artisto Charles H. Ross, kaj inkigita kaj poste tute ilustrita de lia franca edzino Émilie de Tessier —rara virino kiu estis bildliteraturisto tiame— sub la pseŭdonimo "Marie Duval" (aŭ "Marie Du Val"; fontoj malkonsentas).
La strioj, kiuj uzis tekstojn sub senbordaj paneloj, premieris en la numero de 14a de Aŭgusto 1867 de Judy, humura gazeto rivalo de la fama Punch. La tre populara rolulo sendependiĝis al sia propra publikaĵo, nome Ally Sloper's Half Holiday, en 1884.
Sadikabad (Pakistana Panĝabo)
Historio
Laŭ arkeologoj Sadikabad estis en la sama loko, sed neniu scias, kiam ĝi estis fondita. La fervoja linio dum la brita dominado multe helpis al la urbo. Post la brita konkero en 1849 la grundo estis irigaciita. Dum la sendependiĝo granda parto de hinduoj translokiĝis al la alia nova ŝtato Barato, samtempe alvenis muslimoj el Barato.
Ekonomio
Sadikabad estas industria kaj agrikultura urbo. Ĉirkaŭ Sadikabad mankas vilaĝoj, estas nur kampoj kun densaj irigaciaj kanaloj. La fekunda grundo produktas tritikojn, kotonojn, sukerkanojn, oranĝojn. En la urbego oni produktas sterkojn, teksaĵojn kaj medikamentojn, 3 sukermuelejoj kaj aliaj uzinoj funkcias.
Trafiko
Sadikabad situas laŭ la arteriaj fervojo kaj aŭtovojo Karaĉio-Lahoro. La plej proksima flughaveno funkcias en Rahim Jar Ĥan.
Klimato
En Sadikabad la averaĝa temperaturo estas 25 °C. La plej varma monato estas majo kun 35 °C, la plej malvarma januaro kun 14 °C. La jara precipitaĵo estas 264 mm. En ĉiu monatoj pluvas, tamen inter oktobro-januaro nur po 1 milimetro. La musono kulminas septembre kun 99 milimetroj.