cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bonaero
Ĝis la aktualo
Ĉirkaŭ fino de la 19-a jarcento kaj komenco de la 20a jarcento la urbo suferis gravan transformon; la ekonomia prospero kiun ĝuis la lando sume al la preparoj por la Unua Centjariĝo celebrota en 1910 permesis ke la urba infrastrukturo disvolviĝu. Oni plibonigis la publikajn servojn kaj 1913 oni inaŭguris la unuan metroon de Iberameriko. Pri urbaj aferoj oni modifis laŭ stiloj, ĉe altaj konstruaĵoj kaj la urba planado. Oni diskutis kaj formulis planojn por fari la metropolon la simbolo de nova kaj progresisma ŝtato.
La pligrandigo de la komerca trafiko postulis la konstruon de nova haveno en la urbo. Eduardo Madero estis prezentinta diversajn projektojn por ties konstruado en 1861 kaj 1869, sed estis en 1882 kiam lia projekto estis akceptita danke al lia onklo Francisco Madero, ŝtata vicprezidento dum la unua prezidentotempo de Julio Argentino Roca. La haveno estis inaŭgurita en 1884, sed la norda doko kaj la digo 4 estis inaŭguritaj jam en 1897. Tiu haveno suferis multajn mankojn; kaj tiele en 1908 la Kongreso Argentina decidis la konstruon de la Nova Haveno, kiu estis inaŭgurita provizore en 1919, komponita el malfermaj dokoj norde de la Avenuo Kordobo.
Sed ne ĉio estis prospero en Bonaero. La festoj de la Centjariĝo okazis sub sieĝostato, deklarita pro ĝenerala striko okazinta la antaŭan jaron post la sangoverŝa subpremado ĉe Placo Lorea de anarkiisma manifestacio, kiu okazigis 8 mortojn kaj pli ol 100 vunditojn, kiu poste estos konata kiel la “Ruĝa Semajno”. En januaro 1919 estis murditaj 700 laboristoj kaj ĉirkaŭ estis vunditaj pro konflikto el striko ĉe la metalurgiaj atelieroj Pedro Vasena e Hijos, kio estos memorita kiel la “Tragedia Semajno”.
Tiu enmigrado okazigis ŝanĝojn en la aspekto de la urbo. Oftis la konstruado de conventillo [konbenTIjo] (laŭvorte monaĥejetoj, sed reale simpe komunaj loĝejoj malkomfortegaj), kiuj estis luitaj al ĵus alvenintoj, kiuj devis kunvivi en situacio de troa senspaca kunvivado kaj higienomanko. Oni ekformiĝis la unuaj villa miseria (mizeraj vilaĝoj), ĉefe el la 1930-aj jaroj, sed jam ekde fino de la 19-a jarcento.
Dum fino de la 19-a jarcento kaj komenco de la 20a jarcento ekzistis granda disvolvigo de la trama sistemo. La unua linio de tramo estis inaŭgurita la 14-an de julio de 1863. Ĝis la 1920-aj jaroj la reto jam havis 875 km de linioj, 3000 veturilojn kaj 12 000 dungitojn. La sistemo plufunkciis ĝis la 19-a de februaro de 1963, post kio la urbo jam ne havis tramojn ĝis la inaŭguro de la PreMetro la 27äan de aŭgusto 1987, escepte historian servon kiu funkcias en la kvartalo Caballito la feriojn kaj semajnfinojn ekde 1980 — nome la "Tramway Histórico de Buenos Aires" — havigita de la Asociación Amigos del Tranvía.
En 1936 oni konstruis la Obeliskon kaj la venontan jaron oni inaŭguris la unuan eron de la Avenuo 9-a de Julio, kies etendo estos ampleksigita kelkajn fojojn en la venontaj jardekoj.
En 1941, post 4 jaroj de verkado, estis inaŭgurita la Avenuo General Paz. Ekde tiam ĝi utilas kiel limo kun la provinco Bonaero, kvankam tiuj limoj estis fiksitaj laŭ leĝo en 1887.
Dum la registaroj de la Revolucio de 1943 kaj la regado de Juan Domingo Perón, pro forta procezo de interna migrado, la urbo pligrandigis sian loĝantaron kaj ene de ties administraj limoj kaj ĉe la partioj de la Provinco Bonaero limaj kun ĝi, kio kondukis al kunformado de la urbego konata kiel Granda Bonaero.
En 1955 la urbo suferis la masakron de la Bombardado de Placo Majo fare de grupo de militistoj kaj civiluloj kontraŭaj al la registaro de la prezidento Juan Domingo Perón kun la intencio elpostenigi lin. En la fakto mortiĝis 308 personoj kaj estis pli ol 700 vunditoj.
Ĉirkaŭ 1976 (dum la militista diktaturo), cele al aŭtaro konstante etendiĝanta, estis planita la Plano de Urbaj Aŭtoŝoseoj, firme farita de la intendente Cacciatore, kiu planis reton de pagaj aŭtoŝoseoj. La konstruado ekis en 1978, kaj la aŭtoŝoseoj 25-a de Majo kaj Perito Moreno estis finfine inaŭguritaj la 6-an de decembro 1980. Grava kvanto de tereno estis eksproprietigitaj, ofte perforte, okaziganta fortan malakcepton ĉe granda parto de la tuŝita loĝantaro. Multaj el tiuj estis translokogitaj al kvartaloj konstruitaj per ŝtataj projektoj de loĝejoj. Aliaj verkoj estis komencitaj kaj poste abandonitaj, kaj tiuj terenoj estis okupitaj kontruaxleĝe.
La 17-a de marto 1992 je la 14:45 horoj, bombaŭto eksplodis kontraŭ la konstruaĵo de la Ambasado de Israelo kaŭzante 29 mortojn, sed bedaŭrinde ĝi ne estis la ununura, ĉar tio ripetiĝos la 18-an de julio 1994 je la 9:53, tiam kontraŭ la sidejo de la AMIA, kaŭzante 85 mortojn kaj pli ol 300 vunditojn.
Post la Reformo de la Argentina Konstitucio en 1994 la urbo povis ĝui el protekto de sia propra Konstitucio kaj el aŭtonoma registaro de rekta elektado. En la unuaj elektoj por la Plenuma Povo, faritaj en 1996, iĝis venka la formulo radikala, kio faris Fernando de la Rúa la unua registarestro. De la Rúa rezignis en 1999 por iĝi Prezidento de Argentino, kaj tiele anstataŭis lin Enrique Olivera.
Dum la venontaj jaroj la urbo pluis sian kulturan kaj infrastrukturan disvolvigon. Ekis novaj ampleksigaj verkoj de la Metroo; kaj samtempe oni inaŭguris aŭ refaris diversajn muzeojn, teatrojn kaj kulturajn centrojn.
En decembro de 2001 la urbo atestis kelkajn el la kaserol-protestoj kaj marŝoj kiuj postulis la rezignon de la Ministro de Ekonomio, nome Domingo Cavallo, kaj de la Prezidento de Argentino, nome Fernando de la Rúa. La polica subpremado ordonita de la Ŝtata Registaro okazigis kelkajn mortojn kaj ĉe la proksimaĵoj de la Rozkolora Domo kaj ĉe la Palaco de la Kongreso. La konflikto finis per la rezigno de la Prezidento, kaj okazigis unu el plej akraj instituciaj krizoj suferitaj de Argentino. En 2003 estis aprobita la eblo por la registrita partnereco, kaj por la samseksaj paroj kaj por la heteroseksaj, kaj tiel Bonaero iĝis la unua urbo en Latinameriko kiu oficialigis tiujn unuojn.
En 2004 la urbo suferis unu el ĉefaj tragedioj kiam ĉe koncerto de rok-muziko la 30an de decembro okazis incendio en dancejo República Cromañón kiam parto de la ĉeestantoj uzis centojn da fajrbastonoj kio okazigis 193 mortintojn kaj 1432 vunditojn. Tio okazigis priserĉadon en politika juĝo por difini la politikan responson de la Ĉefministro Aníbal Ibarra; post kio, la Bonaera Parlamento decidis senfunkciigi lin kaj poste elpostenigi lin kaj anstataŭigi lin definitive de la Vicĉefministro Jorge Telerman la 7-an de marto 2006. . En la posta juĝo oni konstatis ke Aníbal Ibarra ne estis kulpa kaj rezultis senkulpigita.
En 2007 okazis balotado por ĉefministro kaj deputitoj. La 10an de decembro de 2007 Mauricio Macri iĝis ĉefministro, post la venko de la formulo komponita de li mem kaj Gabriela Michetti, en la dua balotvico farita en junio samjare, super la duopo Daniel Filmus-Carlos Heller per la 60,96 % de la voĉdonoj. Tiu formulo venkis ankaŭ en la unua balotvico per la 45,62 %, kun diferenco de pli ol 20 % rilate al ĉefaj konkurencantoj. Tiam ankaŭ Aníbal Ibarra iĝis deputito de la Bonaera Parlamento, post venki en la balotado.
Geografio
La urbo Bonaero troviĝas en Sudameriko, je 34° 36' de latitudo suda kaj 58° 26' de longitudo okcidenta, ĉe la bordo de la Rivero Plata. Ĉe ties bordoj troviĝas Colonia del Sacramento, kaj pli for, Montevideo, la ĉefurbo de Urugvajo, je nur 220 km (45 min aviadile aŭ 2.30 h ŝipe). Je 1065 km (1.45 h de aviadilo) troviĝas Asunción, ĉefurbo de Paragvajo; je 1139 km (2 h de aviadilo), Santiago, ĉefurbo de Ĉilio; kaj iom pli for, je 1719 km (3 h de aviadilo), troviĝas São Paulo, la alia granda metropolo de Sudameriko.
La regiono estis iam plena je lagetoj kaj trapasata de rojoj, kelkaj el kiuj estis terplenigitaj kaj aliaj kanaligitaj. Inter la plej gravaj rojoj estas Tercero (Suda, Meza kaj Norda), Maldonado, Vega, Medrano, Cildáñez kaj White. En 1908 multaj rojoj estis kanaligitaj kaj redirektigitaj, ĉar ties kreskoj okazigis damaĝojn al la infrastrukturo de la urbo. Ili estis kanaligitaj sed restis subĉiele, pro kio oni konstruis kelkajn pontojn por ties superado. Fine, en 1919 oni decidis fermitan kanaligon, sed la laboro ekis nur en 1927, kaj kelkloke finiĝis en 1938 kaj aliloke, kiel kaze de Maldonado, en 1954.
Kvartaloj
La kvartaloj de Bonaero estas la administraj unuoj en kiuj Bonaero estas dividita laŭleĝe. Ekzistas 48 kvartaloj en Bonaero. Tre konataj estas Palermo, Belgrano, Puerto Madero.
La nordorientaj kvartaloj estas tiuj de plej alta akirpovo, kun multekostaj vendejoj kaj kelkaj rezidejaj areoj de la alta klaso kiel Recoleta, Palermo, Belgrano, ankaŭ Puerto Madero, tiu oriente de la urbo. Escepte de la kvartalo Barracas, kie estas loĝantaro de meza kaj mezalta klaso danke al senmoveblaĵa ekriĉo, la suda zono havas malplej altajn indikilojn soci-ekonomiajn de la urbo.
Klimato
Bonaero havas humidan subtropikan klimaton. La averaĝa jara temperaturo estas 17.6 °C, kiu varias inter -5 - 43 °C. Jare pluvas po 1147 mm (julie tre malofte neĝas).
Servoj
La Metropola Polico de la Urbo de Bonaero estas la polico kiu dependas de la Aŭtonoma Urbo de Bonaero. Ĝi estis kreita per la Leĝo 2.894 de Publika Sekureco, sankciita per la Bonaera Parlamento la 28an de oktobro 2008. La Metropola Polico kunhavigas la funkciojn de polico de sekureco en la Urbo de Bonaero kun la Argentina Federala Polico kaj, en la havena zono, kun la Argentina Ŝipa Prefektpolico.
Bonaero en Esperanto
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kaj poste la japana pentristo Hokusajo kiuj montras al li laŭvice la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, unue en Azio, kaj poste venas la vico de Fidiaso, kaj poste Maria Sklodovska, kiuj montras al Utnoa la mirindaĵojn de Eŭropo. La venontaj ĉiĉeronoj estas ankaŭ laŭvice unue Akenatono kaj poste Sunĝata Kejta kiuj omaĝas la historian gravon de Afriko. En Ameriko estas unue Nezaŭhtezoma kaj poste Neil Armstrong la ĉiĉerono kiu vidigas la vidindaĵojn de Bonaero:
20768 Langberg
20768 Langberg estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Bonaero
Esperanto en Bonaero
Ekzistas Bonaera Esperanto-Asocio (BEA). UEA havas plurajn delegitojn, kaj Pasporta Servo listigas kelkajn esperantistojn, ĉe kiuj eblas senpage tranokti.
20768 Langberg
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Sarah Langberg, kiu gajnis la unuan rangon kaj la "Plej bona en sia Kategorio" en la Intel International Science and Engineering Fair de 2004 pro sia projekto pri scienco de la Tero kaj kosmo. Ŝi ricevis ankaŭ la Premion Intel Foundation Young Scientist Award. Ŝi estis lernantino ĉe la Canterbury School de Fort Myers (Florido, Usono).
Bonaero
Esperanto en Bonaero
En Bonaero okazis la 99-a Universala Kongreso de Esperanto (2014). Partoprenis 700 personoj el pli ol 60 landoj.
Aleksander Brückner
Aleksander Brückner (naskiĝis la 29-an de januaro 1856 en Brzeżany, Ternopila provinco, mortis la 24-an de majo 1939 en Berlino) estis pola profesoro, filologo kaj slavistikisto, historiisto de la pola literaturo kaj kulturo.
Vivo
Li naskiĝis en poliĝinta kaj de tri generacioj setlita en Brzeżany, kaj pli frue en Stryj, Lviva provinco, familio de trezor-oficisto - Aleksander Marian Brückner. Studis en Lvovo, kaj sciencajn staĝojn pasigis en Leipzig, Berlino kaj Vieno ĉe eminentaj slavistikistoj: August Leskien, Vatroslav Jagić, Franz Miklosich. Doktoriĝis en 1876, kaj habilitiĝis en la Universitato de Vieno en 1878 surbaze de la disertaĵo Die slavischen Aussiedlungen in der Altmark und im Magdeburgischen. Li estis docento de la Universitato de Lvovo. En 1881 translokiĝis al la katedro de slavistiko en Berlino kiel sekvanto de profesoro Jagić, kie lekciis ĝis 1924. En la jaroj 1889/1890 Brückner trovis en la Biblioteko de Sankt-Peterburgo Kazania świętokrzyskie (Predikoj de la Sanktakruca Montaro), kiujn prilaboris kaj publikigis. Krom tio Brückner fine de la 19-a jarcento prilaboris heredaĵon de baroka poeto Wacław Potocki. Post la unua mondmilito en 1924 universitataj regopovoj pensiigis lin. En 1933 ricevis de la pola socio oran merit-medalon. Li membris en Akademia Umiejętności (Akademio de Scipovoj), Rusia Akademio de Sciencoj en Sankt-Peterburgo, Scienca Societo de Lvovo. En 1929 Varsovia Universitato atribuis al li la titolon de honora doktoreco. En 1935 estis distingita per Ora Akademia Laŭro de la Pola Akademio de Literaturo. Laŭ iniciato de profesoro de Jagelona Universitato, Tadeusz Ulewicz, oni fiksis memortabulon en la Tombejo de Grandaj Poloj sur la Vavelo pri tiu ĉi eminenta historiisto de literaturo kaj lingvisto.
Latina filozofio
"Grekio, konkerita, konkeris la ferocan venkinton". (Kvinto Horacio Flako).
Latina filozofio, karakterizita per malfido pri la pura spekulativeco kaj per prefero por la praktika aktiveco kaj por eklektikismo, efektivigas kunpenetradon de la greka filozofio kun la romia kulturo.
La plej elstaraj epigonoj de la latina kulturo estas: Cicerono, Seneko, Epikteto kaj Marko Aŭrelio.
La unuaj kontaktoj
Romianoj ekkontaktis la grekan mondon pere de Etruskoj kaj en la epoko de la ekspansio al la Kampanio. Post la konkero de la Magna Graecia (latine "Granda Grekio", kiu enkalkulis ankaŭ grekajn koloniojn sur sudaj bordoj de la Itala duoninsulo) ekde la 2-a jarcento a. K., la greka kulturo komencis profunde penetri la romian mondon. Romianoj rigardas kun suspekto la helenisman kulturon kiu jam siaelekte duarangigis la spekulativan pensadon kaj la valoron pri la pura esploro. Ili timis ke la subtilecoj de la dialektiko kaj racia senskrupuleco povu krizigi la establiĝintan kunvivadon.
Kiam kun la legacio al Romo de 155 a. K., Karneado en du prelegoj, antaŭe en la unua subtenis la ekziston de justeco kaj en la dua, okazinta la sekvan tagon, ĝian ne ekziston, tio ekscitis kritikan bruegon, kaj la gastaj filozofoj estis forŝovigitaj far la senatanoj skandalizitaj.
La Rondo de Scipionoj
Sekve la alveno al Romo de aliaj filozofoj kaj de pedagogoj kiujn patriciuloj venigis el Grekio por eduki siajn filojn, igis nebremsebla la disvastiĝon de greka kulturo en Romo.
La unua nukleo de tiu asimiliga fenomeno de la greka klasikeco estis la rondo de la Scipionoj establita de Eminiano (-185 – Romo -129) kiu rekunigis eminentajn tiuepokajn personojn, nome historiistoj, filozofoj, literaturistoj kiel Polibio, Panecio el Rodo, Rutilio Rufo, Gaio Lelio, Tuberono.
Intelektuloj tiuj kiuj, allogitaj de la greka kulturo, provis nobligi tiun romian sen tamen rezigni tiun valorojn kiuj fariĝis granda Romon. Ili perspektivigis fandadon inter la idealoj de perfektigo kaj harmonio kaj evoluiĝo de la humanaj dotoj de la greka civilizo, kun la tradiciaj valoroj de la romia  latifundista aristokratio: la mos maiorum (moroj de la antaŭuloj), la sento de la leĝeco, aŭstereco, severo, sobro kaj bonteniĝo en energiaj sintenoj inspiriĝintaj de la “virtus” (virto), kie puro estis defendita de Marko Porcio Katono, la cenzuristo.
Politika-kultura postulemo
Tiuj valoroj de la antikva tradicio fariĝis propraĵo kaj celvivo de konservativuloj kiel Katono la cenzuristo (-234--149) kiu sin ĵetis kontraŭ la helenistikeman modon kiun li taksis individuisma, konotaciita de estetikema rafineco kulture danĝera, politike ruiniga kaj diseriganta de la morala solideco de la civis romanus (romia civitano).
Epikurismo de Lukrecio
Unua aliro al la greka penso, jam en la epoko de la respubliko estis la provo de Tito Lukrecio Karo (ĉ-98 -55) disvastigi en Romo la filozofiaĵojn de epikurismo. Sed tiu filozofio jam sin montretis, en Romo, en la unua duono de la -2a jarcento a.K., kiam senata dekreto de - 173 a. K., elpelis el Romo du grekajn pensulojn, Alkeon kaj Filiskon, pro iliaj malprudaj moroj.
La celo de Lukrecio ne sukcesis: epikurismo modeste ekradikiĝis ĉe la popularaj grupoj kaj aristokrataj intelektulaj rondoj vidantaj en tiu filozofio fuĝo el la politiko determinita de la krizo de la respubliko.
Politike danĝeris, fakte, adheri en Romo al epikurismo kiu subtenadis la konvenciecon de la ŝtataj leĝoj, neadis tradician religion, kvankam ne rifuzante konfesis kredon en la materiigitaj dioj, kaj anstataŭis la engaĝiĝon de la civitano en la agono de la politiko, konsiderita fonto de malfeliĉo, per rilato de amikeco. Pro tio Cicerono kondamnis epikurismon, spite de sia admiro pri la poezio de Lukrecio, kiel filozofion “peblanan”.
Cicerono kaj lia Eklektikismo
La fundamenta karaktero de la latina filozofio estis ĝia praktika-politika celo: sugesti vividealon por la individuo kaj socio. Responde al la malfido por la teoriumado kaj intereso pri la realaj rezultoj de la rezonadaj spekulativecoj, la latinoj renkontis la grekan filozofion jam adekvatiĝintan al ilia pensmaniero. La greka penso, fakte, kiun ili ekkontaktis estis tiu de la kulturo de la helenisma epoko en kiu jam superregis skeptikismo en kiu estis forlasitaj la antikvaj eniriĝoj, en la demandojn pri la scio kaj metafiziko, de la pasintaj filozofoj.
Decida impulso al la disvastiĝo de la greka penso en Romo estis favorita de Cicerono (-106 ĝis -43 a.K.) kiu tradukis, interpretante laŭ sia vidpunkto, al latino verkojn kiuj formos la bazon de la romia filozofio.
Laŭ Cicerono, fundamentis por tiu kiu aspirus al politikaj taskoj en la respublikana Romo, ĝenerala formado kiu ĉerpu el la greka kulturo. Dekomence li prudente aliris stoikismon, ege malsama ol tiu de ĝiaj fondintoj.
Stoikismo estis penetrigita en Romon verke de Panecio el Rodo kiu jam rilate ĝin malpliigis enkondukante elementojn el Platonismo kaj Aristotelismo kaj ĝis fakte adapti al la postuloj de la reganta romia klaso. La stoika idealo vivi laŭnature transformiĝis en la idealon vivi laŭ la talentoj donitaj de la sama naturo, pro kio la saĝulo sin realigas partoprenante en la estrado de la ŝtato kiel membro de la plej ampleksa racia komunumo kiu sin esprimas en la socia kaj politika agono.
Cicerono mem poste havis okazon aŭskultadi en Romo (-88) la eklektikan filozofon Filonon el Aleksandrio de la malfrua akademio en kiu Platono estis integrita per aristotelaj kaj stoikismaj elementoj. Ankaŭ ĉi-kaze estis prudente moderita la stoikismo, eluzita igi neebla jen la scion jen la ĉiutagan vivon. Aparte, estis vere ke la sensoj trompiĝas, sed la vero estas ĉiukaze atingebla per la ĝusta uzo de la racio.
Probablismo de Cicerono
"Mi ne estas unu el tiuj kies animo vagadas tra necertecoj nesekvante konstantajn principojn. Kio okazus rilate la penson aŭ prefere rilate la vivon, se ni ignoru ne nur la metodon por rezonadi sed ankaŭ tiun por vivi?" (Cicerono, De officiis, II, 7).
Tial Cicerono volas certecojn sed samtempe ne akceptas kontraŭstarantajn dogmemojn kiuj generus fanatikismon, pro tio li preferas orientiĝi laŭ modera skeptikismo.
La komuna sperto kaj la komuna saĝo, la konsento ĉirkaŭ principoj de ĉiuj konsentitaj... antaŭas kiujn ajn doktrinojn kaj, ankaŭ se ne certaj, filozofie estas probablaj kaj sufiĉaj, tamen, gvidi pripolitikan idealon.
Pripolitika penso de Cicerono
La ŝtato fondiĝas sur la leĝo kiu siavice fondiĝas en la natura laŭleĝeco. Temas pri la sama naturo kiu altrudas al ĉiuj vivi laŭ naturo kaj racio; kaj laŭ tiu leĝa-natura ordo oni devas plenumi sian taskon ene de sia socia rolo. Se la naturo, laŭ la stoika vidpunkto, egaligis la homojn, ne tiel estas por Cicerono: en sia priŝtata modelo, civitano, en la limoj de la aparteno al sia socia klaso, estas devigata kontribui en la konstruado de la “iustitia” kaj “concordia” (justeco kaj konkordo). La ideala ŝtato havos tial mikstan konstitucion kie ĉeestu la konsuleco, la aristokratia senato kaj la popolaj balotaj kunvenoj.
Cicerono diskutas ankaŭ pri la rilato de la justeco kun la pozitiva leĝo. "Aserti ke la leĝo estas justa se ĝi esprimas la volon de la plejgranda parto, laŭ Cicerono, estas tro simpligite: sekvante tiun kriterion, fakte, eblas laŭleĝigi la stelon, la adulton, la falsadon de testamentoj, se tio estus plejvoĉe konsentita per popola baloto. (De legibus I, 43). Reale, laŭ Cicerono, “nepras realkroĉiĝi ne al la opinio sed al la naturo: kriterio de justeco estas la natura leĝo, kiun la homo povas koni pere de la racio” (Samloke).
Imperia epoko
La enscenejiĝo de Aŭgusto kaj de la Romia imperio signis la finon de la kultura politika projekto de Cicerono. Kun la alestiĝo de la princeps (princo) kaj la kriziĝo de la senato, la filozofio disiĝas ĉiam pli el la politiko kaj akiras individuismajn sintenojn ligitajn al la etiko kaj al vivarto. Dekomence engrundiĝis epikurismo, kiu tamen ĝuis mallongan akceptiĝon, aparte en medioj pratikanta oponan frondon kontraŭ Aŭgusto, kies tipo estis la rondo de Messalla Corvino. Sekve, tamen, potence alestiĝis stoikismo, aparte per influo de Seneko, kiel ideologio plej taŭga por la reganta klaso, ĉar ĝi baziĝis sur la morala rigoro kaj sur devosento anstataŭ sur soleca vivo kaj sur disiĝo el la pratikaj aferoj praktike sugestitaj de epikurismo.
Stoikismo, dume, interesiĝis ĉiam pli pri religiaj meditoj kiuj en la greka-romia medio enteksiĝis kun tiuj magiaj, orfeaj. Komencis disvastiĝi ankaŭ Kristanismo.
Seneko
''"Ĉu vi demandas kia estas la vojo al la libero? Ĉiu ajn vejno de via korpo". (Seneko, De ira, V, 15)''
Sed inter la saĝulo kaj la multego da stultuloj dividas abismo kiu igas malfacila kiun ajn progreson de vivo socia kaj morala. El tiu pesimisma rigardo saviĝas nur la rolo de la filozofio kiel lasta ŝanco: filozofio kiel eduko de la homo, encentrita sur la noblaj idealoj de interna libero kiu liveras feliĉon kaj edukilon de la homa genro, al kiu Seneko adresiĝas per siaj filozofiaj epistoloj.
Revenas, do, la temo de la platona dialogo de la kolokvo de la filozofo kun si mem kaj kun aliaj.
Inter la diversaj pritraktitaj temoj, ĉiam tamen kun la neeviteblaj osciladoj de lia penso nesistema, elmerĝas tiuj dediĉitaj al la feliĉo, al la sufero, al la maljunaĝo, al la morto kaj aparte tiu de la sklaveco kiun li jugas institucio sena je ĉiu jura, natura kaj racia bazo. Pro tio la sklavoj estas traktindaj kiel ĉiuj homaj estuloj. Sed, definitive, la vera sklaveco estas tiu kiu subigas la homojn al la pasioj kaj malvirtoj. Ĉiuj ni estas spiritaj sklavoj kaj nur la filozofio povas liberigi.
Tiel ankaŭ por la sociaj diferencoj: “Kion signifas kavaliroj (equites), libertino, sklavo? Ili estas vortoj naskiĝintaj en la maljusteco. El ĉiu angulo de la tero eblas sin levi al la ĉielo”. (Epistole, 31).
Sinmortigo estas, fine, la lasta libera elekto kiam la kontrasto inter la libero de la filozofo kaj neracieco de la vivo fariĝus nesaneblaj.
Epikteto
La senton de interneco kaj tiun de religieco stampitajn de Seneko en sia stoikismo oni trovas ankaŭ en Epikteto (50 – 120 p. K., romia libertino kiu fondis skolon de filozofio en Nikopolo, post sia elpelo el Romo en 193 kune kun aliaj filozofoj. Jenaj estas la temoj dominantaj en la “Manlibro”, verko en kiu lia disĉiplo kolektis liajn maksimojn, grande konsideritaj en lia mezepoko kaj ankaŭ pliposte, nome breviero de saĝo kaj spiriteco.
Centra temo de tiu filozofio la distingo inter la aferoj kiuj kuŝas en nia posedo kaj tiuj kiuj tiaj ne estas. Inter la unuaj enkalkuliĝas: la opinio, la movoj de la animo, la deziregoj, la malinklinoj, entute ĉiuj aferoj kiuj konkretiĝas en niaj agoj”. La duaj estas la eksteraj bonaĵoj kiuj, ĝuste pro tio ke ili ne estas en nia povo, senutilas kaj sensencas ilin serĉi jen pro tio ke ili estas korupteblaj kaj kontingencaj, jen pro tio ke por ilin akiri oni devus sin meti sub la povon de tiu kiu ilin posedas perdante tiel la superan bonon de la homo, la liberon.
Marko Aŭrelio Antonino
La lasta epigono, inter la malmultaj ĉi-tie menciitaj por skizi la latinan filozofion, de la stoika filozofio estis la imperiestro Marko Aŭrelio (121 - 180 p. K.). Celebrado de intimeco evidentiĝas ek de la titolo de lia verko "Rezonadoj kun mi mem". Fronte al la nesenco de la mondo kaj de ties kadukaj realaĵoj, la unika savovojo por la saĝulo restas la retira eniriĝo en si mem kiu donas signifon al lia individua ekzisto. Same kiel en Seneko, la animo estas aliesenca kaj distingebla el la korpo, sed ĝi siavice estas kunmetaĵo de la vera kaj propra animo, opiniata kiel ‘spirito’, pneŭmo, vivoblovo, kaj intelekto, fina sidejo de la spirita aktiveco.
Li, kiel imperiestro, stoike engaĝiĝas plenumi la devojn de sia poltika rolo, sed samtempe sentas la senutilecon kaj sensencon de agadoj celantaj ŝanĝi la neraciecon kiu kunpremas la homan mondon: “Forturnu tuj la rigardon al la kontraŭa flanko, al rapideco de la forgeso kiu ĉiujn aĵojn ĉirkaŭvolvas, al la abismo de la senfina tempo, al la vanteco de tuta tiu granda resono, al la nekonstanteco kaj suprazeco de ĉiuj kiuj ŝajnas aplaŭdi... Entute memorfiksu tiun retirejon pri kiu vi disponas en tiu tute via kampeto”. (Rezonadoj, IV,  3)
Ankaŭ en nia epoko ne mankas pensuloj, kiel Alexandre Jollien, kiuj invitas la nuntempan homon al la praktiko de la asketo por alveni al la scio pri si kaj pri la mondo.
Sainte-Colombe - Septveilles (stacidomo)
Sainte-Colombe - Septveilles estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Sainte-Colombe, en departemento Seine-et-Marne, regiono Francilio.
Ĝi estis malfermita en 1858 de "Compagnie des chemins de fer de l'Est". Temas hodiaŭ pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF) priservata de trajnoj de linio P de Transilien.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Longueville - Esternay (003000).
Ederson Bruno Domingos
Li futbalis ĉe Jokohama FC.
Nigra teo
Nigra teo estas postfermentita teo. Ĝi estas unu el la ununuraj tipoj de teo, kiuj pliboniĝas kiam oni lasas ĝin maljuniĝi.
Ekzistas tre maljunaj teoj, de pli ol cent jaroj.
Veraj nigraj teoj ofte ne estas konataj ekstere de Ĉinio aŭ Tajvano. Oni kutime konfuzas ilin kun ruĝaj teoj.
Preparado
La preparado de nigra teo estas pli bone farita uzante la teceremonion Gong Fu Cha, por kiu necesas tre alta temperaturo, simile kiel por Ŭulong-teo. Sed nigra teo postulas malpli longan infuzadon ol Ŭulong-teoj. Tamen, ofte tiuj teoj povas esti infuzitaj pli ol 10-foje. Eĉ ĝis 20, 30 aŭ pli!
Gustumo
Nigrajn teojn oni ne amas pro iliaj gusto aŭ odoro, sed pro iliaj efektoj en la buŝo: kiom da tempo ĉu la gusto restas, kie oni sentas ĝin (profunde en la gorĝo, flanke de la lango, ktp).
NGC 5616
NGC 5616 (aliaj indikoj — UGC 9231, MCG 6-32-26, ZWG 192.15, IRAS14222+3641, PGC 51448) estas galaksio en konstelacio Bovisto.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Ĝeon Du-hŭan
Ĝeon Du-Hŭan ( 전두환, Hanja: 全斗煥, ankaŭ latinliterigata Chun Tu Hwan, - ) estis sudkorea militisto, politikisto kaj prezidanto de Sudkoreio. Li estis prezidanto de 1980 - 1988, per puĉo fininta la mallongan oficperiodon de la antaŭa, elektita prezidanto Choe Gyuha.
Attila Orbók
Attila Orbók, laŭ hungarlingve kutima nomordo Orbók Attila estis hungara ĵurnalisto, verkisto, scenaristo, parlamentano. Lia nobela antaŭnomo estis kökösi [kokoŝi], lia patro estis Mór Orbók, lia frato estis Loránd Orbók.
Attila Orbók naskiĝis la  en Hungara reĝlando en Pozsony (nuntempa Bratislavo en Slovakio), li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Attila Orbók frekventis mezlernejon kaj universitaton en Kolozsvár, sed li lernis iomete ankaŭ en Munkeno kaj Sorbonne. Post la jura diplomo ekde 1910 li estis ĵurnalisto en Budapeŝto, post 2 jaroj en Parizo, kie li verkis ankaŭ scenarlibrojn. Dum la Kalistefa revolucio li havis postenon en la hungara ambasadorejo de Berno, poste li estis ĵurnalisto dum Traktato de Trianon. Inter 1920 kaj 1922 li estis elektita parlamenta deputito, poste li denove estis ĵurnalisto. Li ofte verkis scenarlibrojn, teatraĵojn, skeĉojn.
Li edziĝis en 1919, poste li havis 2 filojn. En 1923 li eksedziĝis kaj post 8 jaroj li denove edziĝis.
Preĝejo Johano Nepomuka (Rákoscsaba)
Preĝejo de Sankta Johano Nepomuka estas romkatolika preĝejo en Hungario, en Rákosmente, en urboparto Rákoscsaba [rAkoŝĉaba].
Historio
Dum dominado de turkoj la katolika preĝejo detruiĝis. La nova preĝejo konstruiĝis en 1740, poste renoviĝis en 1762 kaj en 1996, dume ĝi pligrandiĝis en 1780. La paroĥo formiĝis en 1762. Skulptaĵoj pri Sankta Maria fariĝis en 1890, Stefano la 1-a (Hungario) kaj Ladislao la 1-a (Hungario) en 1899. En 1948 fenestraj vitrobildoj fariĝis.
Konstruaĵo
La preĝejo havas unu navon, sakristion kaj turon. Ĉe la sanktejo estas seko pri Sankta Triunuo kaj pri la 4 evangeliistoj de 1742. La ĉefaltara bildoserio prezentas vivon de Johano Nepomuko.
25413 Dorischen
25413 Dorischen estas tre malgranda, hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Preĝejo Johano Nepomuka (Rákoscsaba)
Konstruaĵo
En tiu preĝejo okazis geedziĝo de Mór Jókai en 1848.
La preĝejo estas Monumento historia kaj en la distrikto ĝi estas la plej malnova. Kermeso okazas dimanĉe ĉirkaŭ en la 16-an de majo.
25413 Dorischen
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Doris Chen, finalistino de la Intel Science Talent Search de 2009, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo, pro ŝia projekto pri medicino kaj sano. Ŝi estis lernantino ĉe ĉe la Tenafly High School de Tenafly (Nov-Ĵerzejo).
Malfa
Malfa estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la provinco Mesino, itallingve provincia di Messina, sicililingve pruvincia di Missina, ekde 2015 formale nomata itale Città metropolitana di Messina, do metropola urbo de Mesino. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Leni kaj Santa Marina Salina.
Chermignon
Chermignon estas komunumo en la distrikto Sierre en Kantono Valezo, Svislando. Ĝi havis 2987 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012.
Geografio
La komunumo Chermignon situas en la supra parto de Suba Valezo ĉe la norda flanko de la Valo de Rodano, norde de la distriktĉefurbo Sierre. La komunumo konsistas el la vilaĝoj Chermignon d'en Haut, Chermignon d'en Bas, Champzabé, Ollon kaj Crans-sur-Sierre.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 5,38 km², de kiuj 19,7% estas kovritaj de arbaro, 48,3% servas por agrikulturo kaj 28,6% por setlado.
Molvány
Molvány [molvAnj] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Baranya, en Distrikto Szigetvár.
Chermignon
Najbaraj komunumoj
La komunumo Chermignon limas en okcidento kaj nordo al Lens, en oriento al Montana, en sudo al Sierre.
Molvány
Situo
Molvány situas sur ebenaĵo, fine de mallonga sakovojo, ĉefvojo kaj fervojo Pécs-Barcs preteriras. Szigetvár troviĝas 6, Szentlőrinc kaj Sellye po 23, Barcs 29, Kadarkút 30 km-ojn.
Chermignon
Trafiko
Tra Chermignon pasas la kurboriĉa kantona ĉefvojo de Sierre al Montana. La plej proksima alveturejo al la svisa aŭtovojo A9 situas unu kilometron sude de la komunumo en Sierre. Pere de la poŝtaŭtolinio de Sierre al Montana la komunumo estas konektita al la publika transportreto.
Historio
La unua dokumenta mencio de Chermignon datiĝas el la jaro 1228 kiel Chermenon kaj Chirminon. Chermignon estis konstituita kiel komunumo en la jaro 1905. Ĝis 1905 Chermignon formis kune kun Montana kaj Icone kvartalon de la iama grandkomunumo Lens en la Valeza Dekono Sierre. Eklezie Chermignon apartenis ankoraŭ ĝis 1948 al la Paroĥo Lens.
Molvány
Historio
La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1360 laŭ tiama hungara ortografio "Milwan". La loĝantaro dum la turkoj grave malpliiĝis. En 1836 pro ĥolero tri kvarono de la vilaĝanoj mortis. En 1910 loĝis en Molvány 378 homoj (350 hungaroj). Inter 1918-1921 armeo de Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj okupis la vilaĝeton.
Orinoko
La rivero Orinoko (Orinoco) estas - kun longo de 2140 km - unu el la plej longaj en Sudameriko kaj la kvara en la tuta mondo laŭ la akvokvanto (Vidu ĉe Listo de riveroj laŭ akvoŝarĝo). La tuta rivero situas sur la teritorio de Venezuelo. La fonto troviĝas en la apudo de Parima ĉe la limo al Brazilo. De ĉi tie la rivero fluas okcidenten, tiam norden kaj poste orienten al Atlantika Oceano, en kiun ĝi fine enfluas. Ĝian delton konsistigas marĉoj kun areo de 41.000 km², famaj pro sia bestmulteco.
Esploro de la Orinoko
La unua mapo, en kiu troviĝas la Orinoko, estas de 1529 kaj estis farata de Diego Ribeiro.
Sed tiom malfrue kiel la 18-a jarcento okazis la unua granda ekspedicio, gvidata de José Solano. Ekde la supra valo de la Orinoko ili venis ĝis la Río Negro. En 1800, la germana esploristo Alexander von Humboldt kaj la franca botanikisto Aimé Bonpland faris ekspedicion de la enfluo de la Río Apure ĝis en la supran Orinoko-valon, kaj kolektis gravajn informaciojn pri la plantoj kaj bestoj de la rivero.
La fonto de la Orinoko tamen estis trovata nur novembre de 1951 fare de venezuelaj esploristoj en la Sierra Parima proksime al la brazila limo.
Ekologio
Biogeografie la Orinoko troviĝas en la Orinoka ekoprovinco de la Neotropika ekozono, kaj estas unu el la 53 dolĉakvaj ekoregionoj de la Tutmondaj 200. Tiu ĉi estas listo de ekoregionoj elektitaj de la Monda Natur-Fonduso ( WWF ) kaj de la Nacia Geografia Societo por ilia graveco pri la naturprotekto.
Orinokio en hispana Orinoquía [orinoKIa]], ​ konata ankaŭ kiel Llanos Orientales (Orientaj Ebenaĵoj), estas unu el la 6 naturaj regionoj de Kolombio. Ĝi estas situa oriente de la lando, lima norde kaj oriente kun Venezuelo, sude kun Amazonio kaj oriente kun la regiono de Andoj. Determinita de la baseno de la rivero Orinoko, estas ekosistemo kiu karakteriziĝas ĉar estas ebenaĵo.
Teritorie
Orinokio en hispana Orinoquía [orinoKIa], konata ankaŭ kiel Llanos Orientales (Orientaj Ebenaĵoj), estas unu el la 6 naturaj regionoj de Kolombio. Ĝi estas situa oriente de la lando, lima norde kaj oriente kun Venezuelo, sude kun Amazonio kaj oriente kun la regiono de Andoj. Determinita de la baseno de la rivero Orinoko, estas ekosistemo kiu karakteriziĝas ĉar estas ebenaĵo.
Starkenberg
Starkenberg estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Altenburger Land de la federacia lando Turingio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La teritorio ĝis fine de 2018 estis parto de la komunumaro Altenburger Land, administra ligo de pluraj formale sendependaj politikaj komunumoj - ekde tiam ĝi apartenas al pli granda komunumaro Rositz.
Teodor Sugár
SUGÁR Teodor [ŝuga:r] estis rumania hungara, rumana ĵurnalisto, teatro- kaj filmkritikisto. Li naskiĝis en Temeŝvaro la 31-an de marto 1947 kaj mortis en Bukareŝto la 6-an de marto 2000.
Biografio
Teodor Sugár akiris diplomon pri teatrologio en Teatra- kaj Filmarta Altlernejo I. L. Caragiale de Bukareŝto (1972). Li estis redaktoro de hungara redakcio de la Rumana Televido (1972–78); redakcia sekretario de gazeto A Hét (1978–90); redakcia ĉefsekretario de la semejngazetoj 22 (1990–91) kaj Dilema (1992–94), fine ĝis sia pensiuliĝo (1995), artkonsilanto de la Teatro Tamási Áron de Sfântu Gheorghe
NGC 5617
NGC 5617 (aliaj indikoj — OCL 919, ESO 134-SC4) estas malfermita stelamaso en konstelacio Centaŭro.
(62268) 2000 SQ90
(62268) 2000 SQ90 estas marsrenkonta asteroido malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la observatorio de la Laboratorio Lincoln en Socorro (Nov-Meksiko, Usono). Ĝi estas proksima de la orbita resonanco 1:2 kun Marso.
NGC 5617
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
3521 Comrie
3521 Comrie estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la novzelandaj geastronomoj Pamela M. Kilmartin kaj Alan C. Gilmore elde la Universitata Observatorio de Monto John, en Tekapo, Suda Insulo (Nov-Zelando).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la novzelanda matematikisto Leslie Comrie (1893–1950), pioniro de la apliko de lakomputado al astronomiaj kalkuloj.
(62268) 2000 SQ90
Orbito
Ĝia discentra orbito ekstere malproksime tanĝas tiun de Marso. Ĝia marsa MOID estas 0,29652 AU, tie estas 4,359 milionoj da km.
Tatsumi Iida
Tatsumi Iida (飯田 健巳, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Tochigi SC, Yokohama FC kaj Kataller Toyama.
(127532) 2002 WH9
(127532) 2002 WH9 estas malgranda, malhela troja asteroido de Jupitero malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Near Earth Asteroid Tracking elde la Observatorio de la Monto Palomar (proksime de San-Diego, Kalifornio, Usono).
Ĝi orbitas, kun malgranda orbita klineco, en la ĉirkaŭaĵo de la punkto de Lagrange L5 de la sistemo Suno-Jupitero; do estas ano de la tiel nomata «Troja Tendaro».
Provinco Toledo
La provinco Toledo estas provinco de Hispanio, en la okcidenta parto de la regiono de Kastilio-Manĉo. Ties ĉefurbo estas la urbo de Toledo. Ĝi limas kun la provincoj de Madrido, Kvenko, Ciudad Real, Badajoz, Kacereso kaj Avilo.
La provinco enhavas loĝantaron de (2007), en 204 municipoj, el kiuj Talavera de la Reina estas la plej granda kun populacio de  loĝ., la dua municipo estas Toledo, dum la plej malgranda estas Illán de Vacas, kiu, kun populacio de nur 6 loĝantoj, estas ankaŭ la plej malgranda de Hispanio. La provinco kunhavas la naturan lokon de Nacia Parko de Cabañeros kun la provinco de Ciudad Real.
La rivero Taĵo trapasas la provincon el oriente okcidenten kaj ĉe la urboj Talavera de la Reina kaj Toledo.
Geografio
La de la provinco de Toledo situas sur ebenaĵo de ĉirkaŭ  de mezaveraĝa altitudo super marnivelo. Dekstre de la rivero Taĵo la deklivo estas de ĉirkaŭ 2/1.000, kun ampleksaj kampoj, mildaj terondoj, tra kie descendas riveroj kaj rojoj de larĝaj valoj; male estas maldekstre, kie la tereno altiĝas rapide, krute, ĝis sude kie estas granda montara zono, kies deklivo atingas ĝis 60/1.000. En la Montoj de Toledo, sude, laŭlonge de la provinco, aperas tri ĉenoj: tiu de la sierra de Los Yébenes, kiu sekvas okcidenten kaj kie estas la plej altaj pintoj, kiel tiuj de Peñafiel, Corral de Cantos (1.419 m) kaj Rocigalgo. Sude estas la sierra de Guadalerzas kaj pli sude kaj okcidente estas la sierra del Pocito. Tiuj lastaj kuniĝas nordokcidente kun la sierra de Altamira, kie finas la provinco.
La montaroj de la provinco kompletiĝas kun la sierra de San Vicente nordokcidente, kiu elstaras el la cordillera Central, de Gredos al Talavera de la Reina. La plej altaj pintoj tie estas San Vicente, la Pelados kaj la Cruces.
Klimato
Ĝenerale hegemonias vintroj kaj someroj longaj kaj rigoraj, propraj de la kontinentaj klimatoj; kaj en la montaraj zonoj de nordo kaj sudo, la temperaturoj propraj de altaĵoj kaj laŭ la orientiĝo de ties montoj. Tiu ĉi provinco karakteriĝas pro sia sekeco dum du trionoj de la jaro, kaj estas la plej alta relativa humideco inter la monatoj de novembro al februaro, ĉefe en la montaraj regionoj kaj malpli en Manĉo. La monato plej pluva estas aprilo.
Várad (Baranya)
Várad estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Baranya, en Distrikto Szigetvár.
Situo
Várad situas sur ebenaĵo, meze de sakovojo. Szigetvár troviĝas 12, Sellye 17, Szentlőrinc 25, Barcs 27, Pécs 46, Budapeŝto 231 kilometrojn.
Historio
La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1332 laŭ tiama hungara ortografio "Vorad". La loĝantaro dum dominado de la turkoj senhomiĝis. En la 18-a jarcento hungaroj refondis la komunumon. En 1910 loĝis en Várad 302 hungaroj. Inter 1918-1921 armeo de Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj okupis la vilaĝon.
En Várad migra poŝto servas.
Ichiel Tynowicki
Ichiel (Jerachmil, Jakub) TYNOWICKI (naskiĝis ĉ. 1906 en Bjalistoko, mortis en 1942 aŭ 1943) estis juda grafikisto kaj pentristo. Li estis membro de la arta grupo Czapka Frygijska kaj la bjalistoka artista grupo Forma-Farba-Faktura (“3F”), kiun krom li konsistigis Bencjon Rabinowicz, Nachum Edelman, Michał Duniec kaj Czesław Sadowski. Aktiva antaŭmilita esperantisto, komitatano de Zamenhofa Esperanto-Societo, por kiu li kreis grafikaĵojn kaj dekoraĵojn de spektakloj de la Dram-rondo de ZES.
Kiel juna knabo, en 1920, Tynowicki estis forĵetita el trajno fare de soldatoj de Józef Haller, rezulte de kio li perdis kruron. Li studis en Frankfurto ĉe Majno. Liajn verkojn influis germana ekspresionismo kaj japana grafiko. Krom esperantajn temojn, li tuŝis en siaj lignogravuraĵoj kaj desegnaĵoj sociajn temojn. Li okupiĝis ankaŭ pri ilustraĵoj por Biblio, projektoj de librokovriloj, karikaturaĵoj kaj muta naturo.
Dum la dua mondmilito Ichiel Tynowicki ektroviĝis en bjalistoka geto, kie li pereis.
Novjorko
Novjorko aŭ Nov-Jorko (New York City, oficiale: City of New York) estas la plej loĝata urbo de Nov-Jorkio, nordorienta ŝtato de Usono kaj la dua plej granda aglomeraĵo de la kontinento. Ĝi estas centro de la metropolita areo de Novjorko, kiu ankaŭ troviĝas inter la plej grandaj aglomeraĵoj en la mondo. Ekde la fino de la 19-a jarcento ĝi estas unu el ĉefaj mondaj centroj por la komerco kaj ekonomio. Novjorko estas konsiderata tutmonda urbo pro ĝiaj mondskalaj influoj ĉe la amaskomunikiloj, politiko, edukado, hobio, kaj modo. La arta kaj kultura influo de la urbo estas inter la plej gravaj de la lando. Krome, en ĝi troviĝas la ĉefstabejo de Unuiĝintaj Nacioj, kio igas ĝin grava loko por la internaciaj rilatoj.
La urbo konsistas el kvin arondismentoj (kelkfoje tradukata kiel distriktoj aŭ komunumoj) kaj ĉiu el ili koincidas kun municipo: Bronkso, Broklino, Manhatano, Kvinzo kaj Staten-Insulo. Kun pli ol 8,4 milionoj da novjorkanoj en urba areo de 830 kvadrataj kilometroj, Novjorko estas la dua plej dense loĝata urbo en Usono, post Nov-Ĵerzejo, trans la rivero Hudson.
La urbo havas multajn kvartalojn kaj konstruaĵojn kiuj estas rekonataj en la tuta mondo. Ekzemple, la statuo de Libereco, situanta ĉe la samnoma insulo, kaj la insulo Ellis, tra kiu sekvis milionoj da enmigrintoj, atingintaj Usonon fine de la 19-a jarcento kaj komenco de la 20-a. Wall Street estas unu el la ĉefaj tutmondaj centroj por la ekonomio kaj financo ekde la Dua Mondmilito kaj ĝi estas la sidejo de la Novjorka Borso. La urbo ankaŭ havas gravan koncentriĝon de multaj nubskrapuloj, inter kiuj troviĝas la fame konataj Empire State kaj la ĝemelturoj de World Trade Center, detruitaj en la atencoj de la 11-a de septembro 2001.
La urbo ankaŭ estas konata kiel lulilo de multaj usonaj kulturaj movadoj, kiel ekzemplo, la Harlema renesanco pri literaturo kaj vidarto, kaj la abstrakta ekspresionismo (ankaŭ konata kiel Novjorka Skolo) pri pentrarto, kaj hiphopo, punko kaj Tin Pan Alley pri muziko. En 2005, oni parolis ĉirkaŭ 170 lingvojn en la urbo, kaj 36% de la loĝantaro naskiĝis ekster Usono. Pro la metroo funkcianta 24 horojn diurne kaj la konstanta trafiko kaj moviĝado de homoj, Novjorko estas konata kiel «la urbo kiu neniam dormas».
Historio
En la antaŭkolumba epoko la areo kie nuntempe troviĝas la urbo Novjorko estis loĝata de pluraj tribaj grupoj el algonkenaj triboj de la indiĝenaj amerikanoj, inkluzive de lenapeoj, kies hejmtereno, konata kiel Lenapehoking, inkluzivis la Staten-Insulon, la okcidentan parton de Long Island inkluzive de la areo kie nun estas Broklino, okcidenta Kvinzo kaj malsupra Manhatano. La ŭekvaeskikoj (Weckquaesgeek), membroj de la Ŭapingera (Wappinger) Konfederacio, loĝis en la regiono de nuna Bronkso kaj en la norda parto de insulo Manhatano, kaj pluraj grupoj el Metoakoj, ĉefe el la tribo Rokaŭajoj, loĝis en partoj de la nuna okcidenta Kvinzo
La unua dokumentita vizito de eŭropano estis farita en 1524 de Giovanni da Verrazzano, florenca esploristo je la servo de la Franca krono, kiu navigis sian ŝipon La Dauphine ĝis golfeto Alta Novjorko, kie li trapasis unu nokton en la ŝipo kaj navigis la sekvan tagon. Li postulis tiun areon por Francujo kaj nomis ĝin «Nouvelle Angoulême» (Nova Angulemo). Jaron poste, en januaro, Esteban Gomez, afrikdevena portugalo esploris por la Imperiestro Karlo la 5-a de Hispanio, eniris la nunan havenon de Novjorko kaj esploris ĝis la elfluejo de la rivero Hudsono kiun li nomis Rio de San Antonio. Tamen, densaj glaciaj tavoloj baris la daŭran esplorvojaĝon.
En 1609 angla esploristo Henry Hudson remalkovris la regionon kiam li navigis sian ŝipon Halve Maen (Duonluno) ĝis golfeto de Novjorko serĉante la Nordokcidentan Pasejon ĝis la Oriento por sia dungisto la Nederlanda Orient-hindia Kompanio. Li navigis tra la rivero kiun li nomis Norda Rivero (ankaŭ nomata rivero Mauritis), ĝis la nuna ĉefurbo de Novjorkio, Albany, kredante ke tie estus bona pasejo. Kiam la rivero mallarĝiĝis kaj li vidis ke ĝi ne estis sala, li rimarkis ke tio ne estis marpasejo kaj trairis la riveron malsupren. Li faris dektagan esploradon de la areo postulata por la Nederlanda Orient-Hindia Kompanio. En 1614 la areo inter Kabo Cod kaj Delavara Golfeto estis postulita de Nederlando kaj nomita Nieuw-Nederland (Nova Nederlando).
En 1614 okazis la interkonsento por komercado de nederlandaj ledoj en la suda ekstremo de Manhatano, kiu poste nomiĝis «Nieuw Amsterdam» (Nov-Amsterdamo) en 1625. La Ĝenerala direktoro de la nederlanda kolonio Peter Minuit aĉetis la insulon Manhatano al la kanarsioj, malgranda tribo el la lenapeoj, en 1626 kontraŭ la valoro de 60 nederlandaj guldenoj (ĉirkaŭ $1000 en 2006); malakceptita legendo diras ke Manhatano estis aĉetita kontraŭ ekvivalento de nunaj 24 dolaroj donitaj kiel vitraĵoj al la surlokaj indiĝenoj.
En 1664 Peter Stuyvesant, la Ĝenerala Direktoro de la kolonio Nova Nederlando, liveris Nov-Amsterdamon al la angloj sen sangverŝado. La angloj tuj renomis la urbon per la nomo Nov-Jorko pro la Angla duko de Jorko kaj Albany. Post la fino de la Angla-Nederlanda Milito la nederlandanoj gajnis la regon super insulo Run (tiam strategie grava) kiel kompenso pro la angla rego super Nov-Amsterdamo (Nov-Jorko) en Nordameriko. Pluraj intertribaj militoj de la amerikaj indiĝenoj kaj kelkaj epidemioj alportitaj de la eŭropanoj kaŭzis konsiderindajn homperdojn por la lenapeoj inter la 1660-aj kaj 1670-aj jaroj. En 1700, la lenapeoj malpliiĝis ĝis 200. En 1702, la urbo perdis 10% el la tuta loĝantaro pro la flava febro. Novjorko suferis ne pli ol sep gravajn epidemojn de la flava febro ekde 1702 ĝis 1800. Novjorko kreskis kiel grava komerca havenurbo sub la regado de la Brita Imperio. La urbo estis sidejo de la influa John Peter Zenger en 1735, kiu helpis establi presliberecon en Nordameriko. En 1754, la Universitato Kolumbio estis fondita sub ĉarto de Georgo la 2-a de Britujo kiel Reĝa Kolegio en Malsupra Manhatano. La Stamp Act Congress kunvenis en Novjorko en oktobro 1765 kiel la Filoj de Libereco organizita en la urbo, okazigante etmilitojn en la sekvaj jaroj kontraŭ la britaj trupoj de la urbo.