cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tristão da Cunha
Veturado de 1506
Post serio de sukcesaj atakoj al la arabaj urboj de la orienta marbordo de Afriko, ili direktis sin al la insulo de Sokotro. En tiu veturado Tristão da Cunha malkovris grupon de malproksimaj insuloj en la sudo de Atlantika Oceano, je pli da 2,800 km (1 750 marmejloj) de Sudafriko. Kiam malbona vetero malpermesis elŝipigon tiam, li nomumis la ĉefan insulon laŭ sia propra omaĝo, insulo de Tristão da Cunha, kiu poste estis angligita kiel insulo de Tristan da Cunha. Post malkovri tiun insularon de Tristan da Cunha, li elŝipiĝis en Madagaskaro. Poste li vizitis Mozambikon, Baraŭon (urbo ĉe la somalia marbordo, kie venkis la araban povon) kaj Sokotron (kiun li konkeris). Li ankaŭ elstaris en Barato pro diversa agado, kiel la sieĝo de Kananoro (1507): la garnizono portugalia estis superota, kiam la 27an de aŭgusto, la ŝiparo de 11 ŝipoj de Tristão da Cunha, elvenintaj el Sokotro, aperis kaj helpis ilin per 300 homoj.
Ambasado antaŭ la Papo Leono la 10-a
Post reveni en Eŭropon, Tristão da Cunha estis sendita kiel ambasadoro de la reĝo Manuel la 1-a antaŭ la papo Leono la 10-a en 1514 por prezenti la novajn konkerojn de la Portugala Imperio, kun Garcia de Resende kiel sekretario.
La enorma kaj luksa ambasado de 140 personoj, pasis tra Alikanto kaj Majorko, kaj alvenis al Romo en februaro. Ili defilis sur la stratoj de Romo la 12an de marto de 1514 per bizara procezio de ekzota faŭno kaj barata riĉeco, per multaj vestoj de barata stilo. En la procezio aperis elefanto nomata Annone, donaco al Papo, krom pliaj 42 animaloj, inter kiuj du leopardoj, unu pantero, kelkaj papagoj, pavoj kaj raraj barataj ĉevaloj. Annone portis platformon arĝentan sur sia dorso, kastelforman, kun protektita skatolo de reĝaj donacoj, inklude veŝtojn broditajn el perloj kaj juveloj, kaj ormonerojn stampitajn porokaze. La Papo ricevis la procezion en la Kastelo de Sankta Anĝelo. La elefanto surgenuiĝis trifoje kiel riverenco kaj poste laŭ indiko de ties elefantestro aspiris el sitelo da akvo per rostro kaj surĵetis ĝin sur la homamaso kaj la kardinaloj.
La 29an de aprilo la portugaloj senmoniĝis, sed ili estis akirintaj buleon subskribitan de la Papo, kiu estis sendinta riĉajn donacojn al la portugalia reĝo Manuelo. La reĝo siavice respondis per ŝipo ŝarĝita el spicoj kaj, poste, per hinda rinocero kiun al li estis sendinta la sultano Muzaffar Ŝaho la 2-a de Guĝarato. La ŝipo kiu transportis ĝin droniĝis ĉe Ĝenovo en februaro de 1516 kaj la rinocero estis portretita de Alberto Durero, per sia fama gravuraĵo surligna Rinocero en 1515.
Kvankam Tristão da Cunha neniam ekplenumis la postenon de vicreĝo de Barato, lia filo Nuno da Cunha estis la 9a Guberniestro de la portugala Barato, inter 1528 kaj 1538. La tombo de Tristán da Cunha troviĝas en preĝejo de la Virgulino de la Enkarigo en Olhalvo (ĉe Alenquer).
Darłowo
]]
Darłowo (prononcu: darŭovo, aliaj nomoj: Dirlov, Dirlovo), Esperante Darlovo, germane Rügenwalde, kaŝube Darłowò) estas urbo en la distrikto Sławno en Pollando.
Situo
La urbo Darlovo situas en nord-orienta parto Okcidenta Pomerio en Pollando, en la regiono nomata Marbordo de Koszalin, Marbordo Słowińskie kaj Słupsk-ebenaĵo. Ĝi apartenas al la komunumo Darłowo en la distrikto Sławieński. La ĉemara loĝkvartalo de Darłowo nomiĝas Darłówko krome estas loĝkvartalo Racisław. En la jaro 2009 la surfaco de la urbo estis 20,21 km², t.e. 1,91 % de la surfaco de la distrikto Sławieński, kaj loĝis en ĝi ĉ. 15 mil loĝantoj..
Ĝis 1945 la urbo apartenis al Germanio.
La famuloj naskitaj en la urbo
(vidu la apudajn fotojn) Li edziĝis kun Elizabeta filino de pola reĝo Kazimiro la 3-a (Pollando) el dinastio de Piastoj havante i.a. la filon Kazimiro la 4-a aŭ Kazko la princo de Słupsk (1351 mortis en akcidento la 2an de januaro 1377 en Bydgoszcz) estis la kronprinco de Pollando.
Historio
Jam en la 11-a jarcento estis tio burgo nomata Dirlov aŭ Dirlovo, kaj la loĝantoj de ĝi okupiĝis pri (mara) navigado (navigacio), pri fiŝkaptado kaj konservado de fiŝoj kaj pri teksado ktp. La urborajtoj ricevitaj de la Princo de Rugeno Vislavo la 2-a (laŭ leĝo de Lubeko). Post la mallonga regado de Margraflando Brandenburgio, de la jaro 1347 la urbon transprenis Princo Boguslavo la 5-a el dinastio Grifoj, kiu edziĝis kun Elizabeta (vidu la apudan foton) la filino de pola reĝo Kazimiro la 3-a (Pollando). En la jaro 1352 oni ekkomencis la konstruadon de la kastelo, tiam ankaŭ komencis la kunlaboro kun Hansa, tamen la plenrajta ano de Hansa Ligo ĝi ekestis de la 1412 (vidu la apudan mapon). La plej gravas en la historio de tiu mezepoka urbo ke tie naskiĝis en al jaro 1382 Eriko de Pomerio, denaska nomo Boguslav / Bogusław, mortis 1459 ankaŭ en Darłowo (vidu la apudan foton de lia tombo t.e. sarkofago kiu troviĝas en la loka preĝejo), li estis de 1412 ĝis 1439 unusola reĝo de la Unio de Kalmar (unio de Danio, Norvegio kaj Svedio).
Eriko estis pranevo kaj heredanto de la dana-norvega regentino Margareta la 1-a, kaj estis ŝia preferata sukcedonto. Tiel li do ekhavis de ŝi grandegan heredaĵon. Eriko estis edzo de Filipa de Anglio (1394–1430), filino de Henriko la 4-a de Anglio. (vidu la apudan foton de la kronado)
Jam en 1397 - laŭ skandinavia heredrajto jam plenaĝa - li estis kronita en Kalmar, Svedio, kaj li estis samtempe:
Pli poste li fariĝis:
Historio de la ĉirkaŭaĵo de Darłowo en la antikva epoko
La unuajn ŝpurojn de la setlado en la ĉirkaŭaĵo de Darłowo devenas de la jro 800 a.K.. Dum la arkeologiaj laboroj oni trovis ilojn kiujn pruvas tion. Post la falo de la kulturo de Keltoj komence de la unua jc p.K., granda parto de meza Eŭropo kaj Pomerio ekestis en la influo de kulturo de Romia imperio. En la ĉirkaŭaĵo de Darłowo oni trovis la moneroj de la romia imperiestro Vespasiano (9 - 79), la Imperatoro Zenono (425 - 491) kaj la Faŭstino la maljuna (98 – 140), la edzino de romia imperiestro Antonino Pia kiu regis dum la jaroj 138 – 161. Oni atentigu ankaŭ la tombejon kun trovitaj skeletaj tomboj kun riĉe ornamitaj agrafoj (fibuloj), kaj ankaŭ bronzaj aŭ arĝentaj bracletoj. Pro tio ni povas supozi ke devis tien venadi la romiaj komercistoj por intarŝanĝi la alportitajn de Romia Imperio bronzaĵoj, arĝentaĵoj kaj oraĵoj kaj importi de tie la sukcenon, mielon, felojn, vakson kaj eĉ la sklavojn.
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Słupsk)
Historio de Darłowo dum la Mezepoko
Dum la 8-a kaj 9-a jc la setlejoj kaj burgoj sr la Tero de Darłowo unuiĝis kreante unu setlejegoj nomata tiam Dirlov. Ĝi troviĝis proksime de la hodiaŭa elfluejo de la rivero Wieprza (prononcu: vjepĵa) al la Balta Maro. En la 11-a jc estis tie jam grava komerca centro. La loĝantoj de ĝi okupiĝis pri mara navigacio (naŭtiko), fiŝkaptado kaj teksado. En la jaro 1312 Darłowo ricevis la urborajton laŭ leĝo de Lubeko kiel donacio de la fratoj: Jaśko (jaŝko), Petro kaj Laŭrenco el la kaŝuba familio Święca (prononcu: ŝvenca). Poste post la mallonga regado de Brandenburgio, en la jaro 1347 la urbo fariĝis proprieto de la princo Boguslavo la 5-a el dinastio de Grifoj, la bofilo de pola reĝo Kazimiro la 3-a (Pollando) el dinastio de Piastoj. En la jaro 1352 oni komencis konstruadon de la kastelo, tiam ankaŭ komenciĝas la kunlaboro kun Hanso, la asocio de la grandaj kaj viglaj havenoj de la Balta Maro. Drłowo fariĝis plenrajta ano de Hanso nur en la jaro 1412. En la jaro 1382 en Darłowo naskiĝis Eriko de Pomerio (vidu la apudan foton), konata kiel reĝo de Norvegio Eriko la 3-a, reĝo de de Danio Eriko la 7-a kaj reĝo de Svedio Eriko la 8-a. Post kelkdeko da jaroj kiam ostis forigita sekve de la tri tronoj, li revenas al Darłowo kaj tie estas entombigita (vidu la suban foton de la sarkofago). La sekvonta reganto merita por la urbo Darłowo kaj Okcidenta Pomerio estis Boguslavo la 10-a. Dum lia regado la urbo havia sian "oran periodon". En la jaro 1497 en la urbo estis grandega inundo, probable tio estis cunamo pro la tertremo sub la Balta Maro. La altaj ondegoj de la Balta Maro tute detruis la havenon kaj atingis multajn kilometrojn de la tero kunprenante tien kvar grandajn ŝipojn. La bruo (sono) kiu akompanmis la grandegan ondon estis tiel karakteriza ke kaj la loĝantoj nomis ĝin "la mara urso".
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Słupsk)
Historio de Darłowo de la 16-a ĝis la 18-a jc.
De la 27-a de aŭgusto 1568 la skadro de pola milita marfloto (dek ŝipoj) de pola reĝo Sigismondo la 2-a (Pollando-Litovio), hazarde renkontiĝis en la haveno de Darlovo tri svedajn ŝipojn kaj du el Skotlando kiujn ekpafis en la direkton de polaj militŝipoj. Polaj militŝipanoj per naĝtaĉmento flanke de la tero atakis la malamikajn svedajn ŝipojn kaj tuj sukcese kaptis ĉiujn svedajn ŝipojn, tamen intertempe la skotaj ŝipoj fuĝis de la haveno. La 11-an de novembro 1624, dum la regado de Boguslavo la 14-a, en Darlovo okazis granda incendio (brulego), kiu ege detruis la urbon. Tute estis detruitaj 500 domoj, urbodomo, la paroĥa preĝejo, lernejo kaj domo de pastoro. Pereis vivon multe da homoj. La incendio komencis la ekonomian falon de la urbo. De tiam ofte okazadis la incendioj, epidemioj kaj militdetruoj ligitaj kun la Tridekjara milito. La unua lumturo en tiu loko aperis en la jaro 1715. Post la preno de la urbo flanke de la dinastio Hohencolernoj ne pliboniĝis la financojn de la urbo, la stagno daŭris ĝis fino de la 18-a jc.
(la artikolo de Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Słupsk)
Historio de Darłowo de la 19-a ĝis la 20-a jc.
La denova ekonomia vigligo en haveno de Darlovo okazis nur en la 19-a jc. Oni rekonstruis la havenon, la mara floto signife pligrandigis. Dum la jaro 1873 la floto kun 43 velŝipoj estis la posedaĵo de komercista familio de Hemptenmacher, la familio fondis la Monumenton de Fiŝisto staranta ĉe la Urbodomo - skulptita de Wilhelm Gross. Estas interese, ke dum la blokado de Anglio dum la Militoj de Bonaparto (Napoleono Bonaparte) en la komenco de la 19-a jc. - la loĝantoj de Darlovo okupiĝis pri kontrabando de angliaj varoj al la kontinento. Tiumaniere oni evitis kreitan de Bonaparto la blokadon kiu celis faligon de ekonomio de Anglio. En la komenco de la dudekaj jaroj de la 20-a jc la urbo Darlovo fariĝis la moda banloko, ĉefe pro la unika klimato, t.e. multe da suntagoj, la humideco de la aero supersaturita de la kuracaj molekuloj de jodo, kio kuracas la malsanojn de la spirsistemo kaj gorĝo.
Antaŭ la Unua Mondmilito en la urbo loĝis ĉirkaŭ 6 mil loĝantoj, tuj antaŭ la Dua Mondmilito pligrandiĝis la nombro al 8 mil. En la jaro 1938 oni finis la konstruon de la militpafejo en la ĉirkaŭaĵo de la urbo. Antaŭ la komenco (eksplodo) de la Dua Mondmilito en la jaro 1939 la urbo Darlovo apartenis al Tria Regno kaj tie troviĝis ege gardataj milit-trupoj.
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Słupsk)
Historio de Darłowo dum la Dua Mondmilito kaj post ĝia fino
De la jaro 1943 la Okcidenta Pomerio kuŝanta iom flanke estis traktata kiel konttraŭaviada rifuĝejo de Tria Regno. Tien venadis homoj de la regionoj danĝerigitaj je la bombado, ĉefe de la germanaj metropolioj, Ruhr-regiono (Rurvalo) kaj antaŭĉio el Berlino. Unue senditaj al tiu regiono la infanoj, tutaj klasaj grupoj aŭ eĉ la tutaj lernejoj. Sur la militpafejo apude de Darlovo, la germana Krupp-konzerno konstruis kaj provis la plej grandajn kanonegojn kiuj ekzistis en la historio de la mondo, oni nomis ilin "Dora" kaj "Gustav" (vidu la subajn fotojn). Kelkfoje vizitadis la konstruadon persone Adolf Hitler. Nur por priservi la kanonegon "Dora" oni bezonis 500 kanonistoj, la kanonego pezis 1350 tunoj.
La kanonoj estis neniigitaj en 1945 fare de germanaj soldatoj.
En decembro 1944 al Darlovo venis la unuaj fuĝintoj el Orienta Prusio. Dum la sama monato en la ejoj de la popola lernejo oni kreis la domon por maljunuloj destinitan por la homoj kiuj venis aŭ de la orientaj aŭ de okcidentaj regionoj de la Tria Regno. En la ĉirkaŭaĵo de Darlovo la koncentriĝo de la fuĝintoj estis pli granda ol en aliaj regionoj de Okcidenta Pomerio, tamen ĉiam venadis la novaj fuĝintoj. Baldaŭ la ofensivo de Ruĝa Armeo devigis ilin fuĝi en profundecon de Germanio. La 4-an de marto 1945 apud Darlovo aperis la unuaj sovetiaj taĉmentoj. Du tagoj poste la lastaj germanaj ŝipoj fornavis kun la fuĝintoj. La saman tagon la sovetia armeo atakis Darlovon kaj Sławnon. La 7-an de marto 1945 frumatene Darlovo estis akirita de la Ruĝa Armeo.
Post la fino de Dua Mondmilito Darlovo eniris Pollandon. Komenciĝis la procedo de translokiĝo de la germana popolo kaj anstataŭigo de ili per poloj de la centra Pollando kaj de orienta Pollando de post la Curzon-linio - vidu la apudan mapon. En la jaro 1946 la urbo Darlovo administracie apartenis al Szczecin-vojevodio.
(la artikolo de esperantisto Mariusz Borysiewicz, doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en Słupsk)
BIBLIOGRAFIO:
1. Boras Zygmunt (2005): Obrzeża nowożytnej Rzeczypospolitej. Kwestie wyznaniowe, społeczne i narodowościowe (La randaj teritorioj de la Novepoka Pollando. La problemoj pri la konfesoj, sociaj kaj naciaj), UAM, Poznano.
2. Kontowski Konstanty (1996): Darłowskie szkice (La skizoj pri Darłowo), Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Darłowskiej, Darłowo.
3. Mielczarski Zbigniew, Sroka Jan, Żukowski Marek (2009): Ziemia sławieńska (La Tero de Sławno, Wydawnictwo Region, Gdynia.
4. Walkiewicz Leszek (1997): Eryk Pomorski (Eriko de Pomerio), Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Darłowskiej, Darłowo.
5. Walkiewicz Leszek (2005): Z dziejów portu nad Wieprzą (El historo de la haveno ĉe rivero Wieprza), Zarząd Portu Morskiego Darłowo Sp. z o.o., Darłowo.
6. Walkiewicz Leszek, Żukowski Marek (2005): Darłowo. Zarys dziejów (Darłowo, la skiza historio), Darłowski Ośrodek Kultury, Darłowo.
7. Żukowski Marek (2001): Krótki oddech wolności. Pomorze Zachodnie w latach 1945 – 1957 (La mallonga tempo de libereco. Okcidenta Pomerio dum la jaroj 1945 - 1957, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Darłowskiej, Darłowo.
Esperanto
La 25-an de marto 2014 venis de Kępice dum sia turneo tra Pollando la Senata Esperanto-ekspozicio, kiu unue estis oktobre 2012 en Varsovio en la Pola Senato kaj estis organizita okaze de la 125-jara Jubileo de Esperanto kaj la Konferenco pri Esperanto en Pola Parlamento organizita de polaj parlamentanoj i.a. senatano Edmund Wittbrodt kaj fare de Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto (EDE-Pollando) kun financa helpo de Mecenato de Esperanto el Japanio Etsuo Miyoshi. La E-ekspozicio post la Senato estis prezentata en Varsovio, Malborko, Nowy Staw, Tczew, Gdynia, Pelplin, Wołów, Złotoryja, Vroclavo, Sosnowiec, Czeladź, Będzin, Lębork, Lodzo, Loviĉo, Sztum, Kwidzyn, Elbląg, Slupsko, Kępice al la sekvonta urbo Darłowo la ekspozicion invitis la doktoriĝ-kandidato Mariusz Borysiewicz kune kun la Urbestro de Darłowo Arkadiusz Wojciech Klimowicz kaj la ekspozicio okazis en la Kultur-Centro de Darłowo en la fojero de kinejo "Bajka" ("Fabelo").
La ekspozicio daŭris ĝis fino de aprilo 2015. La rapida E-kurso okazis de la 21-a ĝis 25-a de aprilo 2015 en la Kultur-Domo ĉe la strato de Maria Skłodowska-Curie (Maria Kurio-Skłodowska) en Darłowo. (Legu pri la vernisaĝo kaj la rapida E-kurso en la oficiala portalo de la Reĝa Urbo Darłowo: https://www.darlowo.pl/pl/?page=wiadomosci&wiadomosc=5077 ). De Darłowo la ekspozicio ekveturis al Łeba.
Sean Bean
Shaun Mark BEAN (Sheffield, 17-an de aprilo 1959) estas angla aktoro.
Naskiĝinte en familio kiu devenis el Skotlando, li laboris en entrepreno de sia patro kiel veldisto antaŭ ol li komencis karieron kiel aktoro. Li debutis en 1983 en la Watermill Theatre kiel Tybalt en Romeo kaj Julieta. Li rolis en multaj konataj filmoj kaj televidoserioj kiel Patriot Games (1992), Scarlett (1994) kaj la James Bond-filmo GoldenEye (1995), sed li plej famiĝis pro sia rolo de Boromir en La Mastro de l' Ringoj (filma serio) (2001-2003).
Bean trifoje edziĝis kaj divorcis kaj havas tri filinojn, Lorna, Molly kaj Evi.
Drňa
Bazaj informoj
Drňa (drnja), hungare Darnya (darnja) estas malgranda vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Rimavská Sobota.
Situo
Drňa situas sur ebenaĵo kaj sur deklivoj, sub piedoj de 395 m-ojn alta monto, laŭ rojo, laŭ la hungara landlimo, fine de mallonga sakovojo. Rimavská Sobota troviĝas 16 km-ojn.
Historio
Apud la loko dum la neolitiko estis setlejo kun defendaj muroj. La vilaĝo estis unue menciita en la jaro 1246 en formo "Darna". Ŝajnas, post la tatara invado en 1241 fortikaĵo konstruiĝis, kiu iam detruiĝis kaj lasis nenion pri sia historio. En 1910 loĝis en Darnya 418 da homoj, (escepte 2 slovakojn ĉiuj hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon Darnya apartenis al Hungara Reĝlando, al Gömör kaj Kis-Hont, al distrikto de Feled, poste al Ĉeĥoslovakio, fine ekde 1993 al Slovakio. Inter 1938-1945 la vilaĝo rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis en Drňa 218 da homoj, (173 hungaroj, 39 slovakoj, 4 ciganoj, unusola ĉeĥo). Ekde 2008 Slovakio kaj Hungario apartenas al interna zono de Schengen, sekve la limo estas trapasebla ie ain senĝene.
Super Mario Bros. 3
Super Mario Bros. 3 (スーパーマリオブラザーズ3), estas plataĵa dudimensia videoludilo kreita kaj publikigita de Nintendo por la videoludilo Nintendo Entertainment System (NES) en 1988. Super Mario Bros. 3 estis kreita de Nintendo Entertainment Analysis and Development, sub la direktado de Takashi Tezuka kaj Shigeru Miyamoto. Ĝi estas la tria kaj lasta ludo de la ludserio Super Mario por NES, kaj ĝi ekspluatas la kapablojn de la NES ĝis ĝiaj limoj. Devis esti specifa elemento en la kartoĉo por havi tiujn detalajn grafikaĵojn.
Huétor-Tájar
Huétor-Tájar estas vilaĝo kaj municipo de la provinco de Granada, sude de Hispanio. Ĝi situas en la okcidenta pinto de la provinco kun populacio de 10 236 loĝantoj (2017) kaj areo de ĉirkaŭ 40 km². Ĝi ĝuas fruktodonajn terojn de la valo de la Rivero Genil kun fekunda produkto da asparagoj kaj duarange de artiŝokoj. Ĝi apartenas al la komarko nomata Poniente Granadino.
El la historia pasinteco restis la turo Torreón de Huétor, en la centro tute apud la Preĝejo kiu konservas mudeĥaran turon. Krome menciindas la restoj de la antikva Fortikaĵo de Tájara, en lc domaro Las Torres.
Helmstedt
Helmstedt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Helmstedt de la federacia lando Malsupra Saksio kaj estas la administra centro de la distrikto. Fine de 2021 la urbo havis 25.325 loĝantojn.
Listo de nomoj de la Eŭropa Unio en la oficialaj lingvoj
Oficialaj lingvoj de la Eŭropa Unio
Jen estas listo de la nomo de la Eŭropa Unio en ties 24 oficialaj lingvoj:
Kandidataj landoj
La nomo en la oficialaj lingvoj de la kandidataj landoj:
Pasaĝero
Pasaĝero estas vojaĝanto, kiu ne mem stiras sian veturilon.
La vorto pasaĝero venas de la franca fr:passager, passajour = vojaĝanto (el la latina la:passus = paŝo).
Listo de nomoj de la Eŭropa Unio en la oficialaj lingvoj
Ĉarto pri la regionaj kaj minoritataj lingvoj
La nomo en kelkaj aliaj regionaj aŭ minoritataj lingvoj de la EU:
Péter Siposhegyi
Péter Siposhegyi [ŝipoŝhedji], hungare Siposhegyi Péter, Esperante Petro Siposhegyi estis hungara dramisto kaj profesoro.
Pasaĝero
Kutime pasaĝero pagas iun sumon por sia transporto kaj ricevas bileton (kvitancilo).
Listo de nomoj de la Eŭropa Unio en la oficialaj lingvoj
Aliaj lingvoj
La nomo en kelkaj aliaj lingvoj estas:
Pasaĝero
Kaŝpasaĝero vojaĝas senbilete kaj neleĝe kaj kaŝas sin dum la vojaĝo.
En literaturo
Franz Kafka — La pasaĝero, en traduko de Vilhelmo Lutermano, 1999.
Péter Siposhegyi
Péter Siposhegyi naskiĝis, kiel Erdős Péter la 12-an de majo 1957 en Kaposvár. Li mortis la 26-an de oktobro 2009 en Budaörs.
Biografio
Péter Siposhegyi frekventis bazlernejon kaj gimnazion en Kaposvár, universitatojn en Pécs kaj Budapeŝto. Ekde la 1980-aj jaroj li havis diversajn postenojn en teatroj, sed li okupiĝis ankaŭ pri redaktoradoj de revuoj kaj ĵurnalo. En 1993 li verkis dramon dum unu tago. Ekde 1997 li instruis en la universitato.
Mario & Luigi: Partners in Time
Mario & Luigi: Partners in Time (angle), ankaŭ nomata Mario & Luigi RPG 2×2 (japane) (マリオ&ルイージRPG2×2 Mario ando Ruīji Aru Pī Jī Tsū bai Tsū) estas rolluda aventura videoludo kreita de AlphaDream kaj eldonita de Nintendo por la videoludilo Nintendo DS en 2005.
La intrigo de la ludo koncernas Mario kaj Luigi.
Wojciech Kilar
Wojciech Kilar (naskiĝis en Lvovo, mortis  en Katowice, Pollando) estis pola komponisto de klasika kaj filmmuziko.
Vivo kaj verkaro
Inter la jaroj 1950 kaj 1955, Wojciech Kilar studis porpianan komponadon en la muzika akademio Katowice, poste ĝis 1958 en la konservatorio de la muzika akademio Krakovo kaj de 1959 ĝis 1960 en Parizo ĉe Nadia Boulanger. En la jaro 1957 li partoprenis en la internaciaj feriokursoj por moderna muziko en Darmstadt, Germanio. Li ricevis multajn premiojn pro sia verkaro kaj kun Krzysztof Penderecki kaj Henryk Mikołaj Górecki konsistigas la avangardon de la pola arto de la 1960-aj jaroj. Aparte konatiĝis lia orkestra verko Krzesany (montogrimpado) el la jaro 1974. Liaj koncertaj verkoj estas kunmetaĵoj el sonaj elementoj kaj melodieroj, parte ankaŭ enplektitaj simplaj melodioj kvazaŭ el popolaj kanzonoj. Formale, aparte la verkoj Krzesany kaj Orawa ŝajnas ritme antaŭenpuŝantaj ripetaĵoj, ne malsimile de la tiel nomata "muzika minimumismo".
Dum la lastaj tridek jaroj li aparte famiĝis pro la komponado de la muziko por multaj kinejaj filmoj, en Pollando kaj aliaj landoj de Eŭropo, sed pli kaj pli ankaŭ en Holivudo, kie li interalie kunlaboris kun la reĝisoro kaj produktisto Roman Polański. Pro sia muziko por la filma dramo "La Pianisto" de Roman Polański li ricevis la francian kinan premion "César", krome inter la jaroj 2000 kaj 2006 li kvar fojojn honoriĝis per la pola filma premio. Daŭre tamen li ankaŭ publikigas simfonian muzikon kaj pliajn klasikajn porkoncertajn verkojn.
Ordenoj kaj distingoj
La 3-an de majo 2012 Wojciech Kilar ricevis la Ordenon de Blanka Aglo "pro eminentaj meritoj por la pola kulturo kaj pro samvaloraj atingaĵoj en la krea laboro".
En 2002 estis distingita per la Komandora Kruco kun Stelo de la Ordeno Polonia Restituta, kaj laŭ decido de prezidento Lech Kaczyński de la 19-a de novembro 2008 "pro eminentaj atingaĵoj en artisma kreado, pro popularigo de la pola kulturo enlande kaj eksterlande" estis honorigita per la Granda Kruco de la Ordeno Polonia Restituta, per kiu estis ornamita la saman tagon en Katowice kadre de celebrado de la 90-a datreveno de la renaskiĝo de Pollando.
La 8-an de junio 2009, dum foiro Sacroexpo en Kielce, li ricevis de la manoj de ĉefepiskopo Gianfranco Ravasi la medalon Per artem ad Deum (Pere de arto al la Dio), atribuitan de la Papa Konsilio pri Kulturo.
Seĉenia perdriko
La Seĉenia perdriko (Tetraophasis szechenyii) estas specio de birdo de la familio Fazanedoj.
Ĝi troviĝas en Ĉinio (sudoriento kaj oriento de Ksizang, sude de Cinghajo, sudokcidento de Seĉuano kaj nordokcidento de Junano) kaj Barato (plej nordoriento ĉe Arunaĉal Pradeŝ). Ties natura habitato estas borealaj arbaroj kaj herbejoj de 3350 al 4600 m.s.m.
La komuna nomo kaj la latina dunomo rememoras la hungaran esploriston de Centra Azio nome Béla Széchenyi.
Kutimaro
Tiu perdriko vivas en grupoj de 4 al 12 individuoj for de la reprodukta sezono. Ili foje formas plej gravajn arojn ĉe monaĥejojn kie ili estas nutrataj (ĝis 80 birdoj laŭ Madge & McGowan 2002). Krom tio temas pri timida specio. Kaze de danĝero, ili fiksiĝas surloke aŭ forflugas al arbara ŝirmo kie ili atendas forpason de la danĝero (Hennache & Ottaviani 2011).
Statuso, konservado
Tiu specio ne estas konsiderata minacata fare de BirdLife International (2010). Ĝi iĝis tre rara en Barato, sed disvastiĝas en Ĉinio kie la populacio estas ĉirkaŭkalkulita inter 25000 kaj 40000 birdoj oriente de Tibeto (Madge & McGowan 2002).
Rumilly (stacidomo)
Rumilly estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  , en departemento Haute-Savoie, regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Aix-les-Bains-Le Revard - Annemasse (897000).
6434 Jewitt
6434 Jewitt estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Edward L. G. Bowell elde la Stacio Anderson Mesa de la observatorio Lowell, apud Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras la britan astronomon David C. Jewitt, malkovrinton de pluraj naturaj satelitoj de Jupitero kaj de Saturno. Li esta konata kiel kun-malkovrinto de la unua asteroido de la Kuiper-zono en 1992.
Henry Bishop
Sir Henry Rowley BISHOP (18a de Novembro 1786 – 30a de Aprilo 1855) estis angla komponisto. Li estas fama ĉefe pro la kantoj "Home! Sweet Home!" (Hejmo, dolĉa hejmo) kaj "Lo! Here the Gentle Lark." Li estis la komponisto aŭ aranĝisto de ĉirkaŭ 120 teatraj verkoj, kiel 80 operoj, malpezaj operoj, kantatoj, kaj baletoj. Bishop estis kavalirigita en 1842. Bishop laboris por ĉiuj el la ĉefaj teatroj de Londono en sia epoko — kiel la Royal Opera House kaj la Reĝa Teatro (Drury Lane) de Covent Garden, la Ĝardenoj Vauxhall kaj la Reĝa Teatro Haymarket, kaj estis Profesoro de Muziko en la universitatoj de Edinburgo kaj Oksfordo. Lia dua edzino estis la fama soprano Anna Bishop, kiu skandalis la Britan socion lasante lin kaj farante malferman rilaton kun la harpisto Nicolas-Charles Bochsa ĝis la morto de tiu lasta en Sidnejo.
Claudia Black
Claudia Lee Black (11-an de oktobro 1972 en Sydney, New South Wales) estas aŭstrala aktorino.
Black plenkreskis en Sidnejo kaj vizitis la lernejon Kambala Girls School. Poste li pasigis la tempon ĉefe en Nov-Zelando kaj Eŭropo. Ŝi estis en 1990 finalistino en konkuro Globe Shakespeare kaj poste turneis tra Eŭropo kiel Portia en La komercisto de Veneco de Shakespeare. Tion sekvis teatraj ludoj, kiel Spotlight On Women, Portrait Of Dorian Gray de Poe, Loose Ends kaj Pick Ups en Belvoir Street Theatre en Sidnejo kaj Little Women kaj The World Knot en la Bicentennial Opera.
Black geedziĝis en 2004, nuptoveturis post finiĝo de la produktaj laboroj de Farscape: The Peacekeeper Wars. Ŝia unua gravedeco okazis dum la filmado de Stargate SG-1. Lia dua filo naskiĝis en novembro de 2007.
Ŝi ludis en diversaj filmoj, plej konataj el ili estas scienc-fikciaj televidaj serioj Xena, Hercules, Farscape, Stargate.
Bāng Chhun-hong
Bāng Chhun-hong estas hokla kanto komponita de Teng Ju-hsien, tajvana hokla muzikisto kaj verkita de Lee Lin-ĉiu. La kanto estis eldonita de Columbia Records en la jaro 1933 kaj tiam kantata de kelkaj kantistinoj kiel Sun-Sun (純純), Ai-Ai (愛愛) aŭ Iam-Iam (艷艷).
La titolo signifas "Sopirante printempan brizon".
21914 Melakabinoff
21914 Melakabinoff estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Melanie Paige Kabinoff, finalistino en 2005 de la The Discovery Channel Young Scientist Challenge (DCYSC), scienca konkurso por mezlernejoj, pro ŝia projekto pri biokemio, medicino, sano kaj mikrobiologio. Ŝi estis lernantino ĉe la Logger's Run Middle School de Boca Raton (Florido, Usono).
Mátyás Várkonyi
Mátyás Várkonyi [mAtjAŝ vArkonji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Várkonyi Mátyás estas hungara ŝlagromuzikisto (komponisto, dirigento, klavisto, tekstopoeto, orkestrestro, teatrestro).
Mátyás Várkonyi naskiĝis la en Budapeŝto.
Biografio
Mátyás Várkonyi aliĝis al infana koruso de la Hungara Radio en 1957, kie krom la kantado li jam komponadis infanajn kantojn. Li frekventis muzikartan mezlernejon en sia naskiĝurbo, liaj plej gravaj instruistoj estis Rezső Sugár kaj József Soproni. Li studis en Muzikarta Altlernejo Ferenc Liszt inter 1970–1973. Liaj plej signifaj instruistoj estis János Gonda kaj András Bágya. Dum la studentaj jaroj li jam fondis sian unuan ŝlagrorkestron kaj komponis kaj verkis ŝlagrojn. Iom poste li estis fondinto de orkestro "Generál" (konata jam en Eŭropo), kie li estis klavisto. La orkestro akiris premiojn en pluraj landoj. En 1980 li fondis muzikan teatron sub nomo "Rock", en la sama jaro estis videbla la mondfama muzikalo "Evita", kiun li mem dirigentis. Li ricevis 6 premiojn inter 1984-2013. Li havis edzinon, kiu naskis 3 gefilojn.
Borleasa
Borleasa (hungare: Lonkafalva) estas vilaĝo en Rumanio norde de Beclean. Administre ĝi apartenas al Târlişua.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 515 loĝantojn (rumanoj); en 1992 560 (rumanoj).
Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1597. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Lonkafalva apartenis al Hungario, (Szolnok-Doboka).
Duszniki-Zdrój
Duszniki-Zdrój (ĝis 1945 germane Bad Reinerz) estas kuracloko en la provinco Malsupra Silezio de Pollando. Ĝi apartenas al samnoma komunumo Duszniki-Zdrój en distrikto Kłodzko (Glatz). En la urbo estas muzeo pri papero kaj okazas internaciaj Ŝopeno-festivaloj.
Nomo
Polan nomon Duśniki kaj la germanan Reinerz en libro Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej (Eta skizo de geografio de Silezio por komenca lernado), eldonitan en Głogówek en 1847 donis silezia verkisto Józef Lompa.
Esperanto
En aŭgusto kaj septembro 1906 en tiama Bad Reinerz ripozis L. L. Zamenhof vojaĝante al kaj revenante de la 2-a UK en Ĝenevo. En aŭgusto 1909 en la vilao „Hubertus” denove ripozis d-ro Ludoviko Zamenhof kun familio vojaĝante al la 5-a UK en Barcelono. Dimanĉon la 22-an de aŭgusto vizitis tiun banlokon areto da gesamideanoj el Breslau, Schweidnitz kaj Gleiwitz. Tutan tagon ili kunestis en plej agrabla interparolado kun la gesinjoroj Zamenhof, kaj aŭskultis iliajn rakontojn pri la komenca periodo de nia afero.
Silezia Ligo Esperantista (SILEO) starigis en 1931 Zamenhof-memorŝtonon en Bad Reinerz kaj alkroĉis Zamenhof-memortabulon al la vilao, kiu intertempe nomiĝis Villa Métropole. Iniciatis kaj plej aktive laboris por starigo de la ŝtono la kasisto de SILEO Karl Kliem el la proksima urbo Löwenberg, kiu depost 1945 estis pole renomita Lwówek Śląski).
La memorŝtono estis inaŭgurita la unuan dimanĉon post la 23-a UK en Krakovo. Inaŭguran parolon faris prezidanto de Germana Esperanto-Asocio, Arnold Behrendt el Berlino. Bernhard Zenker tradukis oficialajn paroladojn de la urbestro, faritajn ĉe la memorŝtono kaj en salono de kuracloko. Surskribo sur memorŝtono tekstas:
Al Dr. L.L. Zamenhof, kreinto de Esperanto (bildo).
Internacia kunlaboro
Partneraj urboj kaj komunumoj
Doboșeni
Doboșeni (hungare: Székelyszáldobos ) estas vilaĝo en Rumanio norde de Baraolt. Administre ĝi apartenas al la komunumo Brăduț.
Taviano
Taviano estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Apulio kaj al la provinco Lecce. Fine de en la komunumo vivis. Najbaras la komunumoj Gallipoli, Matino, Melissano kaj Racale. Kristanisma patrono de la komunumo estas la sanktulo Marteno de Tours, kies religia memortago sekve estas la komunuma festotago.
Doboșeni
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 935 loĝantojn (hungaroj), en 1992 1409 (76,5 % da hungaroj).
En la censo de 2002 la 1.780 loĝantoj deklaris jenajn etnecojn kaj preferatajn lingvojn :
Historio
Ĝia unua skriba mencio estas en 1566. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Háromszék).
14836 Maxfrisch
14836 Maxfrisch estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la germanaj astronomo Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estas nomita en memoro de la svisa germanlingva verkisto kaj dramisto Max Frisch (1911–1991), kiu produktis vastan kaj multaspektan verkaron. Lia ĉefa temo estis la rilato de individuoj inter ili kaj ilia medio. Liaj dramoj Biedermann und die Brandstifter, Andorra kaj Stiller montras problemojn de la nuntempo.
Ivan Martos
Ivan Petroviĉ MARTOS (Иван Петрович Мартос) naskiĝis en 1754 en urbeto Iĉnja, Rusia Imperio (nun Ĉernigova provinco de Ukrainio, mortis la 17-an de aprilo n.s. 1835 en Sankt Peterburgo. Li estis granda rusia (origine ukraina nobelo) skulptisto.
Kiel tre talenta adolesko en 1764 Ivan venis en la Imperiestran Akademion de Belartoj situantan en Sankt Peterburgo, kiam li ankoraŭ ne atingis eĉ la dekunujaran aĝon. Tie li sukcese studis en la skulptura klaso ĝis 1773. Tiam li meritis la rangon de skulptisto kaj gajnis la Oran medalon pro siaj luksaj laboraĵoj. Ankaŭ li ricevis rajton vojaĝi al Eŭropo por perfektiĝi tie kiel pensiulo de la Akademio.
Kelkajn jarojn Ivan loĝis kaj laboris en Italio, kie li admiris tieajn plurajn belaĵojn. En 1779 li revenis en Rusion kaj komencis labori en la Akademio kiel ordinara profesoro pri skulpturo. Poste li instruis tie kiel skulptura rektoro.
Ivan Petroviĉ estis dufoje edzo. Lia unua edzino nomiĝis Matrena, kiu naskis ok infanojn (tri filojn kaj kvin filinojn). Plej aĝa Nikita (1782 — 1813) elektis profesion de skulptisto. Li same suikcese finis la Akademion gajninte la Oran medalon. Li praktikis en Italio, kiam ĝin okupis la napoleona armeo. Lin murdis la francaj soldatoj. Espero de la patro heredigi sian majstrecon al la amata filo fiaskis. La dua edzino nomiĝis Avdotia Afanasjevna Spiridonova, kiu estis nevino de Matrena. La geedzoj havis filinon kaj filon.
Ivan Martos mortis la 17-an de aprilo n.s. 1835 kaj estas sepultita en Aleksander-Nevskij Laŭro de Sankt Peterburgo.
Kelkaj liaj ĉefverkoj
Metiisto Kuzma Minin kaj princo Dmitrij Poĵarskij estas rusaj eminentuloj gvidintaj la popolan milicion, kiu ribelis kontraŭ la polaj okupintoj komence de la 17-a jarcento. Ĝi sukcesis en 1612, kiam plej granda parto de Rusio kaj ĝia ĉefurbo Moskvo estis liberigitaj. Pro monoferoj de la rusa loĝantaro oni decidis establi la monumenton por soleni la 200-an jaran jubileon de la okazo. En konkurso superis projekto fare de Ivan Martos. Gisado de la monumento el dudek tunoj de kupro estis unika teknika procezo, la unua en la mondo. Pro la rusa-franca milito (1812-1813) inaŭguro de la monumento okazis nur la 20-an de februaro 1818, kiun ĉeestis imperiestro Aleksandro la Unua kune kun siaj gefamilianoj.
Multajn jarojn ĝi staris encentre de la Ruĝa Placo de Moskvo. Ekde 1931 ĝin oni delokigis al Katedralo de Sankta Bazilo Beata por liberigi trafikon dum paradoj okazintaj tie. En 2010-2011 oni intencas ripari la monumenton, kiu iom ruiniĝis.
Imperiestro de Rusio Aleksandro la Unua subite mortis la 1-an de decembro 1825 en urbo Taganrogo situanta ĉeborde de la Azova maro. Por konservi memoron pri ĉi-okazo oni establis la monumenton, kiun faris Ivan Martos. Inaŭguro okazis la 23-an de oktobro 1831.
Duko Riŝelje (Armand Emmanuel du Plessis de Richelieu) militservis en la rusa armeo, pro kio meritis kelkajn prestiĝajn ordenojn kaj medalojn. Ekde 1803 li estis urboestro de Odeso, kiu tiam ĵus aperadis, tial ofte lin oni konsideras kiel kreinto de la urbo. Ekde 1806 lin la caro nomumis guberniestro de Novorusio. La 22-an de aprilo 1828 okazis inaŭguro de la monumento. Ĝi staras en unu el plej belaj lokoj de la urbo, de kiu descendas Potjomkina ŝtuparo al la Nigra maro. Tie Sergej Ejzenstejn faris sian faman filmon Kirasŝipo Potjomkin.
Princo Grigorij Potjomkin restigis rimarkindan spuron en la rusian historion. Li estis favorato de imperiestrino Ekaterina la Dua kaj multe batalis pro ŝia ekspansismo ensude de Rusio ĉefe kontraŭ la Otomana Imperio. Laŭ ŝia ordono li konstruis la fortikaĵon Ĥersono, kiu poste iĝis la urbo. En ĝi la princo estas enterigita. Ivan Martos establis la monumenton en 1836.
Granda rusa sciencisto Miĥail Lomonosov originis el Arĥangelska provinco de norda Rusio. Pro popola monofero oni establis en Arĥangelsko la monumenton fare de Ivan Martos honore al la rusa eminentulo.
(73457) 2002 NZ43
(73457) 2002 NZ43 estas malgranda malhela asteroido de la ekstera asteroida zono, ano de la Hilda grupo.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la en la kadro de la kampanjo Near Earth Asteroid Tracking (NEAT) elde la Observatorio de la Monto Palomar (80 km norde de San-Diego, Kalifornio, Usono).
Pro ĝia orbita discentreco kaj ĝia aphelio de pli ol 5, ĝi proksimiĝas al la orbito de Jupitero : ĝia jupitera MOID estas 0,800857 astronomia unuo, tie estas 119,807 milionoj da km. Pro tio ĝi povas esti rigardita kiel jupiterrenkonta asteroido; kvankam ĝia orbita resonanco 3:2 kun Jupitero, propreco de la korpoj de la Hilda grupo, tenas ĝin malproksima de la giganta planedo.
Lajeado (Tokantinso)
Lajeado estas municipo en la brazila subŝtato Tokantinso, kiu havis 2.773 loĝantojn en 2010.
Jelly Roll Morton
„Jelly Roll“ Morton (n. 20-an de septembro 1889 en Gulfport (Misisipio) kiel Ferdinand Joseph La Menthe; m. 10-an de julio 1941 en Losanĝeleso) estis usona pianisto, komponisto kaj bandestro. Li validas kiel unu el la plej influaj ĵaz-muzikistoj siatempaj.
Vivovojo
Jelly Roll Morton naskiĝis en Gulfport (Misisipio) kaj alkreskis en Nov-Orleano (Luiziano). Lia patrino Laura La Menthe, nask. Monette, forlasis sian edzon F. P. „Ed“ La Menthe, la patron de Jelly Rolls, dum tempo, kiam tiu ĉi ankoraŭ estis infano. Ŝi edziniĝis poste kun Willie Morton. Krom la gepatroj lia avino Laura „Mimi“ Monette, nask. Baudoin, liaj pli junaj duonfratinoj, el kiuj unu tenis la individuan nomon Amède, lia kuzo Dink Johnson same kiel lia baptopatrino Laura Hunter, pri kiu oni raportas kutime kiel Eulalie, ludis gravajn rolojn en la vivo de Jelly Roll Morton.
Lia ŝercnomo „Jelly Roll“ havis seksan subsignifon, kiu (almenaŭ) tiam estis ĝenerale komprenata, tamen validis laŭ la reganta puritanisma lingvonormo kiel malmorala, kaj servis je la komenco alude la multajn amaferojn de Morton. Pro la sama kialo lia interpretaĵo de „Winin' Boy Blues“ validas kiel rekonilo. Ĉi tiu komponaĵo kun alia teksto estas ankaŭ publikigita kiel „I'm Alabama Bound“.
La naskiĝdato de Morton estas pridisputata. Naskiĝdokumento ne ekzistas; la indikoj fluktuas inter 1884 kaj 1890:
Li interesiĝis ekde plej frua infanaĝo pri muziko, kio kaŭzas verŝajne en tio, ke en lia familio regis granda fervoro pri usona popolmuziko same kiel por operoj kaj operetoj. Antaŭ ĉi tiu fono rigardendas kaj komprenendas do ankaŭ lia muzika aludo pri la opero de Verdi „Il trovatore“ dum la sonregistraĵoj en la Biblioteko de Kongreso“ („The Miserere“). Kiel aktiva muzikisto (trombono) ĝis tiam tamen sin prezentis nure la patro de Morton, F. P. La Menthe. Krom tio estas konsiderende, ke la kultura diverseco en Nov-Orleano ebligus al juna Ferdinand Morton enrigardon en tre larĝan spektron da muzikaj fluoj. Kiam li en la aĝo de proks. dek jaroj aŭskultis ludi pianiston en la franca operejo de Nov-Orleano, li estis tiel ravita, ke li komencis sekvi pianinstruon. Estas pruvite, ke ekde 1895 la renoma instruisto prof. Nickerson en Nov-Orleano instruis lin.
Kariero kaj vojkunuloj
Komence Morton okulfrapis kiel talenta gitaristo, kantisto kaj harmonikisto. En liaj memoroj li nomis kantojn kiel „Hot Time in the Old Town Tonight“, „Wearing My Heart for You“, „Old Oaden Bucket“, „Bird in a Gilded Cage“, „Mr Johnson Turn Me Loose“ kiel ekzemploj el sia repertuaro tiutempa. Kiel pruvo por siaj kvalitoj kaj sur gitaro kaj ankaŭ kiel kantisto servas precipe tiuj sonregistraĵoj, kiujn faris Morton kune kun sia biografiisto Alan Lomax en la jaro 1938 en la Biblioteko de Kongreso en Vaŝingtono.
En 1902 Morton komencis ludi publike, precipe en la amuzo- kaj prostituokvartalo ĉirkaŭ Basin Street en Nov-Orleano, je paradoj same kiel je popolfestoj en la elegantaj antaŭurboj de ĉi tiu urbo (ekzempla por tio la sonregistraĵoj „Milenberg Joys“ kaj „New Orleans Blues“), samtempajn ragtimojn, kantojn kaj dancojn. Kiam lia rigidkreda avino, ĉe kiu li loĝis post la morto de sia patrino kune kun siaj pli junaj fratinoj, eksciis la „malseriozan“ agadon de sia nepo, ŝi devigis lin forloĝiĝi. Post kiam li povis loĝi transe ĉe sia baptopatrino Laura Hunter / Eulalie Echo, li vojaĝis tra multaj urboj de la sudaj ŝtatoj de Usono (Gulfport (Misisipio), Mobile, Memfiso, Sankta Luiso, Kansasurbo/Kansaso) samkiel tra Kalifornio kaj al Ĉikago. Ĉie li koncertis kiel pianisto. En 1917 li unue revenis al Ĉikago, por poste transloĝiĝi por relative longan tempon al Kalifornio. Tie okazis en 1918 unuaj sonregistraĵoj kun Reb Spikes, Mutt Carey, Wade Waley kaj Kid Ory. Ĉi tiuj registraĵoj validas kiel netroveblaj.
Inter 1923 kaj 1928 Morton finfine vivis kaj loĝis denove en Ĉikago, kio intertempe fariĝis la nova ĵaz-centro. Ekestis multaj registraĵoj por la diskoproduktaj firmaoj Paramount Records, Gennett, Vocalion, Victor kaj Columbia Records. Tiutempe ankaŭ okazis la fondado de la mita bando „Red Hot Peppers“. La unua personaro de ĉi tiu grupo konsistis el George Mitchel, Kid Ory, Omer Simeon, Johnny St. Cyr, John Lindsay, Andrew Hilaire kaj Jelly Roll Morton.
Kun la komenco de la svingepoko la intereso pri la ĵaz-stilo de Morton tiutempe jam rigardata kiel tradicia malpliiĝis. La jarojn 1929 kaj 1930 li pasigis en Novjorko. Sep jarojn poste en la trinkejo „Jungle Inn“ en Vaŝingtono okazis unua kontakto al muzikĵurnalisto Alan Lomax. Dum la monatoj majo kaj junio 1938 Morton kaj Lomax tiam renkontiĝis regule en la Biblioteko de Kongreso en Vaŝingtono, je kio okazis la famaj sonregistraĵoj nomataj „Library of Congress Recordings“.
Ekde 1939 Morton ellaboris multaujn novajn sonregistraĵojn - i.a. kun Sidney Bechet. Baziĝante sur tio ekestis malfrua reaperado de la muzikisto. Novembron 1940 li transloĝiĝis al Losanĝeleso. Post viktimiĝi pro ponardatako li suferis pro sanproblemoj kaj mortis la 10-an de julio 1941 en Losanĝeleso pro kormalfunkcio.
Krom sia ĉeflaboro kiel pianisto, komponisto kaj bandestro Morton estis estro de diversaj trinkejoj. Intertempe li ankaŭ elprovis sin kiel teatra aktoro, ke kio li ĉi-kampe neniam eĉ nur alproksime sukcesis kiel muzikisto. Krome li estis konata kiel elstara bilardo-ludanto.
Aktiveco
Li estis ankaŭ dungita kiel pianisto por komercaj produktadoj. Ekz. por spektaklisto kaj klarnetisto Wilton Crawley, kiu apartenis al la protagonistoj de klarneta ludmaniero nome „gas-pipe“, kiu orientiĝis je la esprimstilo de homaj voĉoj kaj kombinis blovteknikojn de klezmero kun aliaj parte strangaj blovteknikoj. Kelkajn el ĉi tiuj teknikoj reekprenis klarnetistoj de la avangarda ĵazo en la 1980-aj jaroj. „Jelly Roll“ Morton estis konata pri tio, ke li prefere ludis proprajn komponaĵojn. Fremdkomponaĵojn li provis interpreti kiel eble laŭ sia imago.
Morton okupiĝis kiel unu el la unuaj ĵazmuzikistoj pri la teoriaj fundamentoj de ĉi tiu muzikspeco. Bedaŭrinde preskaŭ ne ekzistas dokumentoj, sur kiuj baziĝus ĉi tiu aserto. Lia maniero de komponado kaj aranĝado kaj la alta grado de malfacileco de liaj verkoj supozigas tamen, ke Morton ne nur komponis kaj ludis intuicie, sed verkis surbaze de fakaj konoj pri la karakterizaĵoj de ĵazo. Ĉi tiu opinio estas des pli akcentite defendebla, konsidere ke Morton jam komponis kaj notis multajn el siaj verkoj, antaŭ ol la pokaza orkestro ludis kaj surdiskigis ilin. Estis konate en muzikistaroj, ke Morton ĉiam intense okupiĝis pri la ludenda muziko. Per sia plana kaj foje elspeza verkadomaniero li elstaregis el la aro de la multaj ĵazbandestroj, kiuj verkis spontane kaj plejparte improvize trovis sian repertuaron. Ekzemple Morton kiel unua nomis la t.n. „spanish tinge“ (hispana koloriĝo), menciita i.a. en la akompantekstoj de la sondisko „Sketches of Spain“ de Miles Davis kaj konkrete trovebla en „The Crave“, „Mamanita“ kaj „The Pearls“.
Finfine ne falu en forgeson, ke ripetfoje okazis kunlaborado kun aliaj famaj muzikistoj, aparte kun Sidney Bechet. Morton kaj Bechet kune surdiskigis la jam menciitan „Windin' Boy Blues“. Kun Louis Armstrong li ludis „Wild Man Blues“. Al la malpli konataj, tamen unuarangaj muzikistoj, kun kiuj ofte kunlaboris Morton, apartenis i.a. Bunk Johnson, Johnny St. Cyr, Buddy Bertrand kaj Sidney de Paris kaj Albert Nicholas. La kunlaboron de Morton kun Johnny Dodds kaj ties frato Baby Dodds impone dokumentas la surdiskigo de „Wolverine Blues“.
Arta akceptado
Morton devenis de franclingva, supreniĝema mezklaso-familio kun kreola memkompreno. Li ne ŝatis ludi subigitan rolon kaj malakceptis la parte malkaŝan, parte kaŝan rasismon en Usono. Pruvate de sia skriba verkaro li havis altan laboremon kaj ankaŭ postulis multon de siaj kolegoj, kiuj tion entute tamen ne ĉiam akceptis. La historio de „Red Hot Peppers“ kun sia ŝanĝiĝa personaro kaj la dumtempa retiriĝemo de Morton atestas pri intelligenta kaj agema, sed ankaŭ malfacila kaj malakorda homo. Sendube je Jelly Roll Morton temas pri ofte sentema, ĉar ekscentra, mio-rilata kaj fiera personeco, kiu je preskaŭ ĉiu okazo elstarigis siajn atingojn kaj laŭte nomis la misatingojn de aliuloj. Sed ankaŭ li ne laciĝis memorigi la meritojn de aliaj grandaj komponistoj kaj interpretantoj, kiuj mem neniam atingis la popularecon de Jelly Roll Morton, de Sidney Bechet aŭ de Louis Armstrong. Al ili apartenis aparte lia frua vojkunulo, pianisto Tony Jackson, kiun Morton nomis sia modelulo.
Pro tio la persono de Morton multkaŭze estis kritikata. Tamen ŝajnas pli ol dubinde, pridubi ankaŭ liajn muzikajn atingojn. Ĉi-rilate la koncerna literaturo ofte malhavas la dezirindan neŭtrecon kaj objektivecon. Je Morton temis pri unu el la malmultaj homoj, kiuj ne nur fariĝis atestantoj de la unuaj paŝoj de ĵazmuziko, sed kiuj mem partoprenis ĉi tiun originan kreadon. Eĉ liaj plej akraj kritikantoj ne povas nei al li minimuman kvanton da kredindeco, ĉar esenca parto de liaj rakontoj estis konfirmata de samtempuloj aŭ pruvata alimaniere. Ankaŭ liaj rakontaĵoj estas unu el la plej gravaj fontoj pri la frua evoluo de ĵazmuziko. La aserto tamen, Morton retrorigarde ne nur estis elstara muzikisto, sed krom tio ankaŭ la unua ĵazhistoriisto, tamen estas troiga.
Konserviĝintaj sonregistraĵoj
Sonregistraĵoj dokumentitaj inter 1923 kaj 1940
Katao
Katao ankaŭ estas uzita en multaj tradiciaj japanaj artoj kiel ekzemple teatroformoj kiel Kabuko kaj lernejoj de teceremonio (chadō), sed estas plej ofte konataj en la luktosporto. Kata estas uzata de plej multaj japanaj kaj okinavaj batalartoj, kiel iaido, ĵudo, kendo kaj karateo.