cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Izopropila fenilacetato
Izopropila fenilacetato ankaŭ uzatas kiel nutrosuplemento por trinkaĵoj, butero, kaj konfitaĵoj por aldoni agrablan odoron. Ĝi reakcias kun acidoj kaj alkoholoj liberigante grandan kvanton da energio kaj varmo. Fortaj oksidigaj acidoj povas kaŭzi eksplodan reakcion sufiĉe alta por ekbruli la produktojn de la reakcio. Granda amaso da varmo ankaŭ liberiĝas per interagado de la estero kun kaŭstikaj solvaĵoj.
Reurieth
Reurieth estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Hildburghausen de la federacia lando Turingio, kaj krome estas parto de komunumaro, do grupiĝo de pluraj najbaraj komunumoj por komuna plenumo de iuj administraj servoj, nomata Verwaltungsgemeinschaft Feldstein. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Subkulturo
Subkulturo estas kulturo kiu ekzistas kadre de alia, pli vasta kulturo, kaj kiun karakterizas nombro da apartaj stilaj trajtoj, konvinkoj k.s. Subkulturo kiu en iu kampo opozicias al la gastiganta kulturo estas kontraŭkulturo.
Konstal 105N
Konstal 105N - tramo produktitaj de 1973 ĝis 1979 en kompanio Konstal en Chorzów. Mallarĝa vojo versio de ĉi tiu tramo estas 805Na. Tiuj vagonoj estis tiutempe la konstruo de moderna, distinga en ambaŭ strukturo (kvadrata skatolo) kaj signife pli bonaj ol aliaj mastrumaj parametroj. Polaj vagonoj operaciis en tiuj jaroj. Nuntempe la plimulto de ili estis forigitaj aŭ igitaj vagonoj 105Na/805Na. Individuaj pecoj estas ankoraŭ en la lineara movado en iuj urboj en Pollando (Poznano, Szczecin, Varsovio kaj Vroclavo), aŭ partoprenas en okazaj pasejoj kiel historiaj veturiloj (Gdańsk).
Playtime (filmo)
Playtime aŭ Opero de feliĉaj tagoj
Traduko:
Salbertrand
Salbertrand estas komunumo en la pleja okcidento de Italio, tre proksima al la limo al Francio. Ĝi apartenas al la regiono Piemonto kaj al la provinco Torino, kiu ekde la 1-a de januaro 2015 havas la nomon metropola urbo Torino. Najbaraj komunumoj estas Exilles, Oulx kaj Pragelato.
Balbigny (stacidomo)
Balbigny estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Balbigny, en departemento , regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de linio Moret-Veneux-les-Sablons - Lyon-Perrache (750000).
Agrobacterium tumefaciens
Agrobacterium tumefaciens estas planto-malsaniga, gramnegativa grundobakterio. Ĝi apartenas al Alfa-klaso de la proteobakterioj. A. tumefaciens estas model-organismo kaj posedas kapablon transporti DNA en plantan ĉelon. Tiun okazon priskribis unuafoje Jozef Schell.
En la naturo, ĝi malsanigas nur vunditajn dukotiledonajn plantojn kaj estigas ĉe ili trokreskon sur la radikoj. Ĝia genomo estis sekvencite en 2001.
24665 Tolerantia
24665 Tolerantia estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la germana astronomo Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Tolerantia, latina vorto por "Toleremo", signifas la tolero por diversaj ideologiaj kaj religiaj opinioj kaj sintenoj. La poemo Nathan der Weise de G. E. Lessing demandas pri la religia toleremo kaj priskribas la egalecon de la tri grandaj religioj – Islamo, Kristanismo kaj Judismo – en ties etikaj fundamentoj.
M87
Pri la aliaj signifoj de "M87" vidu artikolon M kun nombro.
Jaroslav Rudiš
Jaroslav Rudiš (naskiĝinta la en Turnov) estas ĉeĥa verkisto, pedagogo, dramisto kaj scenaristo; de tempo al tempo li verkis ankaŭ en la germana lingvo. Liaj alproksimiĝoj al ĉeĥa historio estas kaj nostalgia kaj pripensiga. Li tre ŝatas la saŭnadon, envagonaran vojaĝadon kaj tradiciajn rondojn de trinkantoj de ĉeĥa biero kiel interŝanĝborson de novaj ideoj kaj inspiroj.
M87
M87 (Messier 87, aliaj indikoj — NGC 4486, ZWG 70.139, UGC 7654, ARP 152, MCG 2-32-105, VCC 1316, 3C 274, IRAS12282+1240, PGC 41361) estas galaksio en konstelacio Virgo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Jaroslav Rudiš
Vivo
Rudiš pasigis la junulajn jarojn en Lomnice nad Popelkou frekventante la gimnazion en sia naskiĝurbo Turnov. Unue li studis en Liberec, Zuriko kaj Prago germanistikon, historion kaj ĵurnalistikon. Danke al stipendio porĵurnalista li povis veni al Berlino. Tie estiĝis lia unua romano Nebe pod Berlínem (2002). Por ĝi oni aljuĝis al li en 2002 la Jiří-Orten-premion.
Longan tempon li redaktis kulturajn pagojn de la taggazeto Právo kaj vivas ekde 2006 kiel liberprofesia aŭtoro kaj ĵurnalisto en la ĉeĥa ĉefurbo.
Juliusz Machulski
Juliusz Machulski (esperante: Julio Maĥulski ; naskiĝis la 10-an de marto 1955 en Olŝtino, Pollando) estas pola filmreĝisoro, scenaristo, aktoro, filmprodukisto kaj dramaŭtoro.
Jaroslav Rudiš
Vivo
En septembro 2006 aperis ĉe la eldonejo praga "Labyrint" lia dua romano Grandhotel; paralele oni filmigis la enhavon por kio Rudiš mem ludis flankan rolulon. Tiu kina verko spekteblis ankaŭ dum la festivalo internacia Berlinale. En 2007 aperis en Ĉeĥio lia tria romano kun la titolo Potichu kiu ege ŝatitis fare de ĉeĥaj kritikistoj.
Sed Rudiš ankaŭ verkis en la drama fako. Kune kun Petr Pýcha li verkis plurajn teatraĵojn, kiuj surscenejigitis i.a. en Prago kaj Ústí nad Labem. Antaŭ kelkaj jaroj li komencis verkadon en la germana lingvo. Kune kun la lepsika verkisto Martin Becker li verkis la radidramon Lost in Praha kies premiero germanlingva estis en la 1.4.2008 ĉe Westdeutscher Rundfunk. Krome ambaŭ ellaboris la libreton por opera pri la Praga printempo 1968 kies unua videbleco ankaŭ estis en 2008 en Prago.
Komiksa kaj muzika fakoj
Krom per klasika verkado Rudiš furoris per filozofia komiksa figuro, la fervojisto Alois Nebel en grafika novelo kiun li kreis kune kun la ĉeĥa rok-muziksto kaj desegnisto Jaromír Švejdík. Tiu ĉi novelo filmigitis en 2012. Kun Švejdík kaj sia eldonisto Joachim Dvořák Rudiš fondis en vintro 2007 la muzikan bandon The Bombers. En 2007 li elektitis inter la 30 plej influaj ĉeĥoj. En 2014 li gajnis la premion internacian "Usedomer Literaturpreis". Liaj verkoj intertempe ekzistas en multaj tradukoj.
UK 1988
La 73-a Universala Kongreso de Esperanto okazis de la 23-a ĝis la 30-a de julio 1988 en Roterdamo, Nederlando. Estis 2321 partoprenantoj el 63 landoj. La LKK-on prezidis Ans Bakker-ten Hagen.
Walbach
Walbach (jen germane, transprenita ankaŭ al la franca) estas komunumo de Francio, proksime de Colmar (5 km). Ĝi situas en la departemento Haut-Rhin (Supra Alzaco), kiu apartenas al la historia regiono Alzaco kaj al la en 2016 kreita administra regiono Grand Est. Krome ĝi administre apartenas al arondismento Colmar-Ribeauvillé / Colmar-Rappoltsweiler, al kantono Wintzenheim / Winzenheim kaj al komunumaro nomata aglomeraĵo Colmar. La komunumo etendiĝas sur kaj havis  laŭ la lasta oficiala nombro de.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas france Walbachois kaj germane Walbacher.
Universitato de Cagliari
La Universitato de Cagliari aŭ Universitato de Kaljaro (en itala: Università degli Studi di Cagliari) estas universitato en Cagliari, Sardinio, Italio. Ĝi estis fondita en 1606 kaj estas organizita en 11 fakultatoj aŭ altlernejoj.
Organizado
Estas 11 fakultatoj en kiuj la universitato estas dividataj en la jenaj:
La Universitato havas ĉirkaŭ 36,000 aligitajn studentojn, instruistaron de ĉirkaŭ 1,200 kaj teknikan-administran stabanaron de ĉirkaŭ 1,300 personoj. Universitataj studentoj de Cagliari administras retejan radion UnicaRadio.it.
Nuntempe la Universitato de Cagliari estas unu el la plej grandaj entreprenoj en la regiono de Sardinio, pro sia internacia politiko, studoj kaj ties nombraj interkonsentoj kun prestiĝaj universitatoj en Eŭropo kaj tra la tuta mondo.
Zbigniew Święch
Zbigniew Święch (naskiĝis la 9-an de februaro 1943 en Tarnów) – ĵurnalisto kaj literaturisto. Membro de The Explorers Club.
Aŭtoro de trilogio Klątwy, mikroby i uczeni (Malbenoj, mikroorganismoj kaj sciencistoj)
Aliaj publikaĵoj:
Distingita per Kavalira Kruco de la Ordeno Polonia Restituta (1999) kaj Arĝenta Medalo "Merita por Kulturo Gloria Artis" (2009)
Nomoj de riveroj
Bibliaj riveroj
Amana
Hispanaj riveroj
Vidu ĉe hispanaj riveroj.
Karpat-basenaj riveroj
Enfluas unusola rivero Danubo en la basenon, elfluas nur Danubo kaj escepte norde Dunajec kaj Poprad, sude Olt kaj Jiu. Ĉiuj riveroj faras inundojn, precipe printempe, kiam la neĝo degelas. Plej ofte la Karpat-basenaj riveroj fluas tra kelkaj landoj, tial fari laŭlandan kategorion estas malfacile. Pli detale vidu: Karpat-basenaj riveroj.
Kroataj riveroj
Sava estas plej longa rivero en Kroatio.
WESTbahn
Servoj
WESTbahn ofertas konekton inter Vieno kaj Salzburg. Sur tiu ĉi linio konkursas kun ŝtata kompanio ÖBB. La trajnoj veturas minimume ĉiun duan horon, iam ankaŭ ĉiun horon. La haltoj estas jenaj: Wien Westbahnhof, Wien-Hütteldorf, St. Pölten Hbf, Amstetten, Linz Hbf, Wels Hbf, Attnang-Puchheim kaj Salzburg Hbf. Pro la rekonstruado de ĉefstacidomo en Salzburg la trajnoj daŭrigas al Salzburg Taxham Europark kaj Freilassing.
WESTbahn uzas 7 Stadler KISS trajnojn, kiuj estas dunivelaj, ĉiu kun ses vagonoj. Entute mezuras tiu ĉi trajnkompleto 150 metrojn kaj maksimuma rapideco estas 200 km/h, kaj kapacito estas 501 lederaj sidlokoj. La pasaĝeroj povas uzi senpagan vifi-konekton en trajnoj.
Ĉiu trajno ankaŭ havas restoracian vagonon kun 8 sidlokoj kaj maŝinojn por malvarmaj kaj varmaj trinkaĵoj. Etmanĝaĵoj estas haveblaj por aĉeto ankaŭ.
Podolí (distrikto Brno-provinco)
Podolí (Kritschen) estas municipo en Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Brno-provinco, en Sudmoravia regiono. Ĝi etendiĝas surrande de Dija-svratka valego. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1237.
En la jaro 1805 la municipo havis 74 domojn kaj 447 loĝantojn. En majo de la sama jaro incendio neniigis 28 domojn. En la jaro 1805, antaŭ nelonge antaŭ la batalo ĉe Slavkov, kampadis la 18-a kaj la 19-a de novembro ĉe la municipo rusa soldataro. Tiu estis la 20-an de novembro elpelita fare de francaj soldatoj, kiuj prirabis ĉi tiean kastelon, la birfarejon kaj grenejon. Al la marodado poste aldoniĝis la lokaj servutuloj. La 27-a–29-a de novembro estis en la kastelo komandantejo de la franca rajdista rezervistaro de marŝalo Murat kaj la 29-an de novembro estis en la municipon alikomandita peza rajdistara divizio de generalo d'Hautpoul. Sed la bataloj en la batalo ĉe Slavkov evitis al la municipo.
Arkeologiaj trovaĵoj
La arkeologia mapo de la katastro de municipo (simile kiel de la tuta podobně Brna valkadrono) estas riĉa kaj bunta; inter la ceteraj arkeologiaj lokoj elstaras precipe la jenaj du:
Žuráň
El altaĵo Žuráň situanta sur la suda rando de la katastro de municipo, gvidis la 2-an de decembro en la jaro 1805 Napoleon Bonaparte la tn.. "Batalon de tri imperiestroj" - batalon ĉe Slavkov, en kiu batalis la armeo de Franca imperio gvidata de Napoleono kontraŭ la armeo de aliancanoj, de Rusio frunte kun Aleksandro la 1-a kaj Aŭstrio subgvide de imperiestro Francisko la 1-a; batalis ĉi tie kontraŭ si proksimume 160 000 viroj, el kiuj ĉirkaŭ 35.000 ĉi tie falis. La militaj eventoj grave signis la municipon, simile kiel vicon da pluaj municipoj en la vasta ĉirkaŭaĵo. Por la memoro de tiu ĉi batalo estas ĉi tie granita soklo kun devene metala tabulo ilustranta la planon de la batalkampo kun markitaj transŝovoj de la taĉmentoj.
Horka
Sur l okcidenta deklivo de Žuráň troviĝas malgranda gruza minejo. Ekde la jaro 1984 ĝi estas protektata kiel naturmemorindaĵo por ĉi tiea varmama stepa vegetaĵaro. Antaŭvespere de la batalo ĉe Slavkov ĉi tie en sia kaleŝo tranoktis imperiestro Napoleono.
Samu Szemere
Samu Szemere [ŝamu semere], laŭ hungarlingve kutima nomordo Szemere Samu estis hungara esteto, tradukisto, profesoro, korespondanta membro de Hungara Scienca Akademio (1945).
Samu Szemere naskiĝis la  1881 en Žirovnica (la unusola fonto mencias ĝin en Makedonio, tamen laŭ nuntempaj mapoj ĝi situas en Slovenio, kio estas pli kredebla). Li mortis la 1978 en Budapeŝto.
Biografio
Samu Szemere ligiĝis al la juda kulturo. Li akiris diplomon en Universitato de Budapeŝto en 1904. Li lernis precipe de Bernát Alexander, tial li restis ĉe li en la universitato por helpi laboron de Alexander. En 1906 li ekinstruis en diversaj lernejoj. Li pensiuliĝis en 1950, tamen li instruis plu en lernejo por rabenoj. En 1963 li profesoriĝis en ELTE.
Géza József Galán
Géza József Galán [jOĵef], laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj en pli mallonga formo Galán Géza J. estas hungara aktoro. Lia patro estis Géza Galán.
Géza J. Galán naskiĝis la en Bratislavo.
Biografio
Géza J. Galán apartenis al la hungara minoritato en Ĉeĥoslovakio. Li frekventis bazlernejon en sia naskiĝurbo, gimnazion jam en Budapeŝto. En sia aĝo 17 li ricevis la unuan televidan rolon en serio. Li studis en privata aktorstudio de Margit Földessy kaj Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto), poste li partoprenis en pluraj televidaj programoj. Lia edzino naskis 2 filojn en 2017 kaj 2019.
Ceará-Mirim
Ceará-Mirim estas urbo de la brazila subŝtato Norda Rio-Grando, kiu troviĝas en la mikroregiono de Macaíba. Fondita en 1755, la municipo havas 67.869 loĝantojn. Ĝia areo estas granda je 740 km².
Kune kun la municipoj Natalo, Macaíba, Extremoz, Parnamirim kaj São Gonçalo do Amarante, la urbo formas la Metropolan Regionon de Natalo, oficialigita perleĝe januare de 1997.
Schönefeld
Schönefeld estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Dahme-Spreewald de la federacia lando Brandenburgio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Adirondakoj
La Adirondakoj estas montaro situanta en la nordorienta areo de Ne-metropola Nov-Jorkio en Usono. Ĝi havas etendon de 25,000 km² de montoj, arbaroj, rondoformaj montetoj, valoj kun formo de "U" kaj lagoj. Konsistas el geologia sistemo norde de la montara regiono de Apalaĉaj Montoj.
En la Adirondaka vilaĝo Lake Placid okazis la Vintraj Olimpikoj 1932 kaj 1980.
Etimologio
La nomo Adirondako venas el mohoka vorto kiu ĝi signifas "arboŝel-manĝanto", t.e. histriko, besto kiu iam manĝas arboŝelon. La plej frua skribita uzo de la nomo (kiel Rontaks) estis en 1724 de la franca misiisto Joseph-François Lafitau, kiu difinis ĝin kiel "arbo-manĝanto". La Mohokoj ne havis skribsistemon, tial Eŭropanoj uzis plurajn fonetikajn literumojn. La moderna formo (Adirondacks en la angla) ekuziĝis en 1837 pro la geologo Ebenezer Emmons.
Statuso
La ŝtato Nov-Jorkio deklaris tiun regionon kiel protektita ŝtata parko malfrue en la 19a jarcento (1892). Malgraŭ la deziroj de industrioj kiel la ligna, la akvoenergia, kaj la turisma, la arbara protektado daŭras malpermesi konstruadon kaj arbofaligon. Tial multaj partoj de la montaro ankoraŭ konsistas el netuŝita praarbaro.
Balbigny
Balbigny estas franca situanta en departemento, regiono Aŭvernjo-Rodano-Alpoj.
Ĝiaj enloĝantoj nomiĝas Balbignois.
Krestofrankolino
La Krestofrankolino (Francolinus sephaena) estas birdo de la familio de Fazanedoj de la ordo de Kokoformaj kaj grupo de afrikaj frankolinoj.
Ĝi troviĝas en Angolo, Bocvano, Demokratia Respubliko Kongo, Etiopio, Kenjo, Malavio, Mozambiko, Namibio, Somalio, Sudafriko, Sudano, Tanzanio, Ugando, Zambio kaj Zimbabvo.
Unu el ties subspecio, Francolinus sephaena rovuma, estas foje konsiderata separata specio nome la Kirka frankolino.
Tiu specio montras rimarkindan kapobildon konsista je nigreca strieca krono, fajna nigra traokula strio inter du pli larĝaj blankaj strioj kaj superokula kaj subokula ne tiom longa tiu lasta, ruĝeca strieca kolo, kies makuloj pli sube distanciĝas, pligrandiĝas kaj triangulas. La supraj partoj estas brunaj kun blankaj fajnaj sed markataj strioj, dum la subaj partoj estas sablokoloraj kun pli fajna punkteco. La kruroj estas ruĝecaj, dum la beko estas nigra.
Ruĝkrona kapito
La Ruĝkrona kapito (Capito aurovirens) estas specio de birdoj de la familio de Ramfastedoj aŭ de propra familio de Kapitonedoj, laŭ kelkaj fakuloj, sed ĉiukaze parencoj de tukanoj, tukanetoj, Sudamerikaj barbuloj ktp.
Aspekto
Tiu ĉi specio montras evidentan ekzemplon de seksa duformismo. Ambaŭ seksoj montras brunverdecan dorson, flavoranĝan rimarkindan bruston kaj grizverdecan ventron. La masklo estas pli buntkolora, kiel kutime en kazoj de seksa duformismo. Li montras tre rimarkindan ruĝajn kronon kaj nukon (de kie devenas la nomo de la specio). Sube estas mallarĝa blanka borda linio kaj pli sube traokula larĝa strio bruneca kiu kunigas tra la vizaĝo kun la dorso. La beko estas grizeca, fortika, mallonga kaj tre mallarĝa en bazo; sube de la bekobazo kaj kiel supra bordo de la flavoranĝa brusto estas iome da blanko. La okuloj estas malhelaj kaj la kruroj grizecaj.
Disvastiĝo
Ĝi troviĝas en la amazona Brazilo, Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo. Ties natura habitato estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj, subtropikaj aŭ tropikaj marĉoj kaj tre degraditaj arbaroj.
La teritorio de la Ruĝkrona kapito estas la okcidenta-centra Amazona Baseno centrita en la riveroj Amazono kaj Marañón; la teritorio etendiĝas okcidenten el la montetoj de Andoj al suda Kolombio, orienta Ekvadoro, aŭ la plej malalta duono de la norda fluparto de la rivero Ucayali en norda Peruo. La teritorio oriente de la kunfluo de la rivero Madeira kun la Amazono, estas limigita de kaj iome koincidas kun la okcidenta teritorio de la Brunbrusta kapito sude de la Amazono. La specio troviĝas en la tuta orienta amazona Ekvadoro.
Kiverci (stacidomo)
Kiverci (Ківерці) estas fervoja stacio en Kiverci (Volina provinco), urbo en Ukrainio.
Malario
Malario aŭ marĉofebro (aŭ ankoraŭ alinomita paludismo) estas moskito-transdonita infekta malsano de homoj kaj aliaj bestoj, kaŭzataj de parazitaj protozooj (grupo de unu-ĉelaj mikroorganismoj), kiuj apartenas al la genro plasmodio. Malario kaŭzas simptomojn kiuj tipe inkluzivas febron, lacecon, vomadon, kaj kapdoloron. En severaj kazoj, ĝi povas kaŭzi ikteron, konvulsion, aŭ morton. Simptomoj plej ofte komencas inter dek kaj dek kvin tagoj post pikiĝo. Sen ĝusta kuracado, homoj povas remalsaniĝi post pluraj monatoj. Ĉe tiuj, kiuj lastatempe travivis infektiĝon, reinfektiĝo plej ofte kaŭzas malpli fortajn simptomojn. Ĉi tiu parta rezistemeco malaperas dum monatoj aŭ jaroj se la homo ne daŭre kontaktas malarion.
Malario estas kaŭzata de kvin specioj de plasmodioj :
La malsanon plej ofte transdonas infektita ina Anofelesa moskito (kulo). La moskito-piko metas la parazitojn de la salivo de la moskito en la sangon de homo. La parazitoj vojaĝas al la hepato, kie ili maturiĝas kaj reproduktiĝas. Kvin specioj de Plasmodium povas infekti homojn, kaj per homoj povas disvastiĝi. La plimulto da mortoj kaŭziĝas de P. falciparum, ĉar P. vivax, P. ovale, kaj P. malariae ĝenerale kaŭzas pli mildan formon de malario. La specio P. knowlesi malofte kaŭzas malsanon ĉe homoj. Malario tipe diagnoziĝas per mikroskopa ekzameno de sango per sango-tavoloj, aŭ per rapidaj diagnozaj ekzamenoj surbaze de antigenoj. Rimedoj, kiuj utilas la polimerazan ĉen-reakcion por detekti la DNA-on de la parazito, disvolviĝis, sed ne vaste utiliĝas en lokoj kie malario estas ofta, pro sia kosto kaj malsimpleco.
La malsano disvastiĝis en la tropkiaj kaj subtropikaj regionoj, kiuj ekzistas en vasta strio ĉirkaŭ la ekvatoro. Ĉi tiu enhavas grandajn partojn da Subsahara Afriko, Azio, kaj Latin-Ameriko. En 2015, estis 214 milionoj da kazoj de malario en la tuta mondo. Oni taksas, ke ĉi tiu rezultis en 438 000 mortoj, 90% el kiuj okazis en Afriko. Malsano-niveloj malpliiĝis de 2000 ĝis 2015 per 37%, sed pliiĝis de 2014, dum kiu estis 198 milionoj da kazoj. Malario ofte ligiĝas kun malriĉeco, kaj havas imponan malhelpan efikon ĉe ekonomia disvolviĝo. En Afriko, oni taksas, ke ĝi kaŭzis perdojn de 12 bilionoj da usonaj dolaroj jare pro pliigitaj publik-sanaj elspezoj, perdita labor-kapablo, kaj malhelpaj efikoj ĉe turismo.
Signoj kaj simptomoj
La signoj kaj simptomoj de malaria tipo komenciĝas inter 8 kaj 25 tagoj post infektiĝo; tamen, simptomoj povas okazi pli malfrue en tiuj, kiuj ricevis kontraŭmalariajn medikamentojn. Unuaj signoj de la malsano, komunaj al ĉiuj malario-specioj, similas tiujn de gripo, kaj povas esti similaj al tiuj de aliaj malsanoj, kiel ekzemple sepso, gastroenterito, kaj virusaj malsanoj. La prezentiĝo povas inkluzivi kapdoloron, febron, tremadon, artiko-doloron, vomadon, hemolitan anemion, ikteron, hemoglobinon en la urino, damaĝon al la retinoj, kaj konvulsadojn.
La plej karakteriza simptomo de malario estas paroksismo—ciklo de subita malvarmumo sekvita de tremado, kaj poste febro kaj ŝvitado, kiu reokazas je ĉiuj du tagoj, (terciana febro) en infektiĝoj de P. vivax kaj P. ovale, kaj je ĉiuj tri tagoj (kvartana febro) por P. malariae. Infektiĝo per P. falciparum povas kaŭzi febron, kiu reokazas post ĉiuj 36–48 horoj, aŭ malpli notebla kaj pli konstanta febro.
Serioza malario ĝenerale kaŭziĝas de P. falciparum (ofte nomata falciparum-a malario). Simptomoj de falciparum-a malario aperas 9–30 tagojn post infektiĝo. Personoj kun cerba malario ofte montras neŭrologiajn simptomojn, kiuj inkluzivas nenormalan pozadon/korpotenadon, nistagmon, kunjungan vido-paraliziĝon (en kiu la okuloj ne turnas kune al la sama direkto), troan etendiĝon kaj spasmon de la kolo kaj dorso, konvulsiojn, aŭ komaton.
Komplikiĝoj
Infektiĝo pro P. falciparum povas okazigi cerban malarion, nome formo de severa malario kiu afektas la cerbon. Ĝi asocias kun retino-blankiĝo, utila signo por distingi malarion disde aliaj kaŭzoj de febro. Lieno-grandiĝo, severa kapdoloro, hepato-grandiĝo, hipoglikemio, kaj hemoglobinurio kun rena misfunkcio povas okazi. Komplikiĝoj povas inkluzivi spontanan sangadon kaj nekoagulemon. Povas kaŭzi ikton.
Moiry VD
Moiry, svisa komunumo en la Kantono Vaŭdo, sude de montoj Ĵuraso, ĉirkaŭ 20 km nord-okcidente de Laŭzano, kaj ĉ 61 km nord-oriente de Ĝenevo.
Malario
Komplikiĝoj
Malario ĉe gravedaj virinoj estas grava kaŭzo de feta morto, infanmortiĝo, aborto, kaj malalta pezo je naskiĝo aŭ antaŭfrua nasko, precipe en kazo de infektiĝo de P. falciparum, sed ankaŭ ĉe P. vivax.
Kaŭzo
Vidu ankaŭ la artikolon Plasmodio.
Moiry VD
Rivero Venoge limas komunumon Moiry dis'de Chevilly kaj La Chaux.
Malario
Kaŭzo
Malariaj parazitoj apartenas al la genro Plasmodio (filumo Apikomplekso). Ĉe homoj, malarion kaŭzas P. falciparum, P. malariae, P. ovale, P. vivax kaj P. knowlesi. Ĉe la infektitoj, P. falciparum estas la specio plej ofte trovata (~75%), sekvata de P. vivax (~20%). Malgraŭ ke P. falciparum tradicie respondecas pri la plimulto da mortoj, lastatempaj pruvoj sugestas, ke P. vivax malario ligiĝas kun kondiĉoj, kiuj povas minaci la vivon, preskaŭ same ofte, kiel kun diagnozo de infektiĝo per P. falciparum. P. vivax estas pli ofta ekster Afriko. Estis registritaj kazoj de infektiĝo de pluraj specioj de Plasmodio de simioj; tamen, krom P. knowlesi-specio zoonoza, kiu kaŭzas malarion en makakoj —ĉi tiuj estas plejparte ne tiom gravaj de vidpunkto de publika sano.
Moiry VD
La najbaraj komunumoj estas La Praz, Juriens, Romainmôtier-Envy, Croy, Ferreyres, Chevilly, La Chaux (Cossonay), Cuarnens kaj Mont-la-Ville.
Historio
La unua dokumenta mencio de Moiry datiĝas el la jaro 1011 kiel in villa Moriei.
Malario
Kaŭzo
Tutmonda varmiĝo verŝajne efikos la transiĝon de malario, sed la severeco kaj geografia distribuiĝo de tiaj efikoj estas necertaj.
Vivo-ciklo
En la vivo-ciklo de Plasmodio, ina Anofelesa moskito (la unua mastro) plusendas movan infektan formon (nomata sporozoito) en la vertebrulan mastron, kiel ekzemplo homo (dua mastro), tiel iĝanta peranto de la infektiĝo. Sporozoito vojaĝas tra la sangaj vaskuloj al hepato-ĉelojn (hepatocitojn), kie ĝi reproduktiĝas sensekse (hista skizogonio), produktanta milojn da merozoitoj. Ĉi tiuj infektas novajn eritrocitojn, kaj komencigas novan serion de senseksaj multobliĝo-cikloj (sango-skizogonio) kiu produktas 8 ĝis 24 novajn infektopovajn merozoitojn. Tiam la ĉeloj rompiĝas kaj la ciklo rekomencas.
Aliaj merozoitoj iĝas gametocitoj, kiuj estas la antaŭuloj de viraj kaj inaj gametoj. Kiam fekundigita moskito mordas, ĝi enprenas gametocitojn kune kun la sango, kiuj maturiĝas en ĝia intesto. La viraj kaj inaj gametocitoj unuiĝas, kaj formas oociton—fekundigitan, moveman zigoton. Oocitoj iĝas novaj sporozitoj, kiuj migras al la salivaj glandoj de la insekto, pretaj por infekti novan vertebrulan mastron. La sporozitoj injektiĝos en la haŭto, en la salivo, kiam la moskito sekve suĉas sangon.
Reokazanta malario
Simptomoj de malario povas reokazi post sensimptomaj tempoj. Depende de la kaŭzo, oni nomas la reokazon aŭ reintenisĝo, refalo, aŭ reinfektiĝo. Reintensiĝo estas la reveno de simptomoj post sensimptoma tempo. Ĝin kaŭzas parazitoj, kiuj supervivis en la sango pro sensufiĉa aŭ senefika kuracado. Refalo okazas, kiam simptomoj reaperas post kiam la parazitoj eliminiĝis de la sango, sed restas kiel neaktivaj hipnozitoj en hepato-ĉeloj. Refalo ofte okazas inter 8 kaj 24 semajnoj, kaj ofte vidiĝas ĉe infektiĝoj de P. vivax kaj P. ovale. P. vivax malario-kazoj en lokoj kun modera klimato ofte rezultas de dumvintra senaktiviĝo de la hipnozitoj, kun refaloj okazantaj dum la jaro post la moskito-pikiĝo. Reinfektiĝo signifas, ke la parazito, kiu kaŭzis la pasintan infektiĝon eliminiĝis de la korpo, sed nova parazito enmetiĝis. Oni ne facile distingas inter reinfektiĝo kaj reintensiĝo, sed ĝenerale supoziĝas, ke reokazo de infektiĝo dum du semajnoj post kuracado por la unua infektiĝo okazas pro malsukceso de kuracado. Homoj povas iom imuniĝi post oftaj infektiĝoj.
Patofiziologio
Malario-infektiĝo disvolviĝas en du stadioj: unu ĉe la hepato (eksoeritrocita stadio), kaj alia ĉe la ruĝaj sango-ĉeloj (eritrocita stadio). Kiam infektita moskito rompas la haŭton por suĉi sangon, sporozoitoj en la salivo de la moskito eniras la sangofluon, kaj migras al la hepato, kie ili infektas hepatocitojn, kaj sekse reproduktadas dum 8 ĝis 30 tagoj. Simptomoj ne evidentiĝas dum ĉi tiu tempo.
En la ruĝaj sango-ĉeloj, la parazitoj plue multobliĝas, denove sensekse, foje elrompante el la mastro-ĉeloj por invadi novajn ruĝajn sango-ĉelojn. Pluraj tiaj multobliĝaj cikloj okazas. Tiel, kutimaj priskriboj de febro-ondoj okazas pro la samtempaj eskapoj de ondoj da merozoitoj, kiuj infektas ruĝajn sango-ĉelojn.
Kelkaj P. vivax sporozoitoj ne tuj volviĝas al merozoitoj eksoeritrocito-stadiaj, sed anstataŭe produktas hipnozoitojn, kiuj restas senaktive dum tempoj inter pluraj monatoj (tipe 7 ĝis 10 monatoj) ĝis pluraj jaroj. Post senaktiva periodo, ili reaktiviĝas kaj produktas merozoitojn. Hipnozoitoj kaŭzas longan koviĝon kaj malfruaj reokazoj ĉe infektiĝoj per P. vivax, malgraŭ ilia ĉeesto en kazoj de infektiĝo per P. ovale estas necerta.
La parazito estas pli-malpli bone protektata de atako fare de la imuna sistemo de la homa korpo, ĉar dum la plimulto de sia vivo-ciklo ĝi vivas ene de la hepato- kaj sango-ĉeloj kaj estas pli-malpli netuŝebla de la imunsistema kontrolo. Tamen, cirkuliĝantaj infektitaj sango-ĉeloj detruiĝas en la lieno. Por eviti ĉi tiun faton, la parazito P. falciparum montras alkroĉemajn proteinojn ĉe la surfaco de la infektitaj ruĝaj sango-ĉeloj, kiu igas la sango-ĉelojn alkroĉi al la muroj de malgrandaj sangovaskuloj, tiel protektanta la paraziton de trapaso de la ĝenerala sango-cirkulo kaj la lieno. Bariĝo de la vaskuletoj kaŭzas simptomojn, kiel tiuj de placenta malario. Apartigitaj ruĝaj sango-ĉeloj povas trapasi la barilon inter la sango kaj la cerbo, kaj kaŭzi cerban malarion.
Gena rezistokapablo
Laŭ recenzo farita en 2005, pro la granda nombro da mortoj kaj granda mortigemo de malario, precipe pro la specio P. falciparum, ĝi faris ĉe la homa genaro la plej grandan selektan premon en lastatempa historio. Pluraj genaj faktoroj donas kelkan rezisto-kapablon al ĝi. Inter ili estas serpoĉela trajto, talasemiaj trajtoj, nesufiĉeco de glukozo-6-fosfata duhidrogenazo, kaj la malĉeesto de Duffy antigenoj ĉe ruĝaj sango-ĉeloj.
La efiko de serpoĉela trajto ĉe imuneco al malario montras kelkajn evoluciajn ŝanĝojn, kiuj okazis en kelkaj lokoj pro la ofteco de malario. Serpoĉela trajto ŝanĝas la hemoglobinan molekulon en la sango. Normale, ruĝaj sango-ĉeloj havas tre flekseblan, duflanke kavan strukturon, kiu permesas, ke ili movu tra malvastaj vaskuletoj; tamen, kiam la ŝanĝitaj hemoglobinaj molekuloj trovas malgrandajn kvantojn da oksigeno, aŭ ariĝas pro senakviĝo, ili povas kungluiĝi, formante ĉenojn, kiuj serpigas la ĉelon (misformigas ĝin en kurban formon). En ĉi tiuj ĉenoj, la molekulo ne tiom kapable prenas aŭ lasas oksigenon, kaj la ĉelo ne estas sufiĉe fleksebla por libere cirkuliĝi. Ĉe la fruaj stadioj de malario, la parazito povas kaŭzi serpiĝon ĉe ruĝaj sango-ĉeloj, tiel ke ili pli frue ĉesas cirkuliĝi. Pro tio, malariaj parazitoj malpli ofte povas fini sian vivo-ciklon en la ĉelo. Homoj, kies ĉeloj enhavas du kopiojn de la nenorma hemoglobina alelo (kiuj estas samzigotaj), havas serpoĉelan anemion, dum tiuj, kies ĉeloj portas unu norman kaj unu nenorman alelon (homoj malsamzigotaj), havas rezistokapablon kontraŭ malario, sen severa anemio. Malgraŭ ke la malpli longa vivodaŭro de tiuj kun la samzigota kondiĉo emus malfavori la supervivon de la trajto, en lokoj, kie malario oftas, la trajto konserviĝas pro la avantaĝoj, kiujn donas la malsamzigota formo.
Hepata misfunkcio
Hepata misfunkcio pro malario estas malofta, kaj ĝenerale okazas nur ĉe tiuj, kiuj havas aliajn hepatajn malsanojn kiel virusa hepatozo aŭ longtempa hepata malsano. La sindromon oni foje nomas malaria hepatozo. Malgraŭ tio, ke oni konsideras ĝin malofta, malaria hepato-malsano lastatempe plioftiĝis, ĉefe en Suda Azio kaj Barato. Hepata misfunkcio ĉe homoj, kiuj havas malarion, montras sisteman ligon kun pli granda ebleco de komplikiĝoj kaj morto.
Diagnozo
Pro la nespecifa eco de la prezentiĝo de simptomoj, diagnozo de malario ĉe lokoj, en kiu la malsano maloftas, necesas altan nivelon de suspektemo, kiu povas okazi pro iu ajn el la sekvaj kialoj: lastatempa vojaĝado al lando, kie malario oftas, pligrandiĝinta lieno, febro, malalta nombro da plateletoj en la sango (trombocitopenio) kune kun normala nivelo de blankaj sango-ĉeloj (leŭkocitoj).
La ĉeeston de malario oni ĝenerale konfirmas per la mikroskopa ekzameno de sango-tavoloj aŭ per antigen-detektaj provoj surbaze de antigenoj (RDT laŭ ĝia anglalingva akronimo). Mikroskopa ekzameno estas la plej ofte uzata rimedo por detekti la malarian paraziton; ĉirkaŭ 165 milionoj da sangotavoloj ekzameniĝis por malarion en 2010 Malgraŭ ĝia multloka uzado, diagnozo per mikroskopa ekzameno havas du ĉefajn malavantaĝojn: ĉe multaj lokoj (precipe neurbaj) mankas la aparataro necesa por fari la ekzamenon, kaj la ĝusteco de la rezultoj dependas kaj de la kapablo de la ekzamenanto la sango-tavolon, kaj de la niveloj de la parazito en la sango. La precizo de la sango-tavola ekzamenado troviĝas inter 75-90% sub la plej bonaj kondiĉoj, kaj povas esti pli malalta ĝis 50%. Komerce disponeblaj provoj ofte montras pli precize ol sango-tavoloj la ĉeeston de malariaj parazitoj, sed ilia detektokapablo estas ege malsamaj, depende de la fabrikinto, kaj ne povas montri, kiom da parazitoj ĉeestas.
En regionoj, kie laboratoriaj provoj facile disponeblas, malario suspektiĝu, kaj la provo fariĝu, ĉe iu ajn malsanulo, kiu estis en loko, kie malario estas ofta. Ĉe lokoj, kiuj ne havas la pagokapablojn por la laboratoriaj diagnozaj provoj, oni ofte uzas nur la historion de febro por indiki, ke kontraŭmalaria kuracado taŭgas, tiel la ofta diraĵo "febro egalas malarion sen kontraŭa pruvo". Malavantaĝo de ĉi tiu praktiko estas la tro-ofta diagnozado de malario kaj miskuracado de nemalaria febro, kiu malŝparas limigitajn rimedojn, erodas fidemon en la san-sistemo, kaj kontribuas al la malpli-efikigo de drogoj. Malgraŭ ke provoj surbaze de polimeraz-ĉenaj reagoj kreiĝis, je 2012 oni ne multe uzas ilin ĉe lokoj, kie malario estas ofta, pro ilia malsimpleco.
Klasifikiĝo
Malarion oni klasifikas kiel aŭ "severa" aŭ "senkomplika" de la Monda San-Organizo (WHO laŭ ĝia angla-lingva akronimo). Oni taksas ĝin "severa" se iu ajn el la sekvaj kriterioj ĉeestas. Se neniu el la kriterioj ĉeestas, oni konsideras ĝin senkomplika.
Cerba malario difiniĝas kiel severa P. falciparum-a malario, kiu prezentiĝas kun neŭrologiaj simptomoj, kiuj inkluzivas komaton (kun Glasgova komato-gamo je malpli ol 11, aŭ Blantira komato-gamo pli ol 3), aŭ kun komato, kiu daŭras pli longe ol 30 minutoj post konvulsio.
Malebligo
Inter la rimedoj por malebligi malarion estas medikamentoj, moskito-forigo, kaj la malebligo de pikoj/mordoj. Ne estas vakcino kontraŭ malario. La ĉeesto de malario en regiono bezonas kombinaĵon de loĝantara denso, alta nombro da anofelesaj moskitoj, kaj ofta transdono de homoj al moskitoj kaj de moskitoj al homoj. Se iu ajn el tiuj sufiĉe malpli altiĝas, la parazito finfine malaperos de tiu regiono, kiel okazis en Norda Ameriko, Eŭropo, kaj partoj de la Meza Oriento (ekz. Brita Palestino, nuntempa Israelo). Tamen, se oni ne forigas la paraziton el la tuta mondo, ĝi povus reveni se kondiĉoj reiras al kombinaĵo, kiu helpas la multobliĝon de la parazito. Aldone, la po-homa kosto de forigo kreskas kun la malkresko de la loĝantara denso, kaj tio signifas, ke en kelkaj lokoj estas tro multekosta elimini la paraziton.
Malebligo de malario eble estas laŭkoste pli efika, ol kuracado de la malsano el longtempa vidpunkto, sed la komencaj kostoj bezonataj estas nepageblaj por multaj el la plej malriĉaj homoj de la mondo. La kosto de forigaj kaj malebligaj programoj povas esti tre malsimila en unu lando, disde alia. Ekzemple, en Ĉinio, kies registaro en 2010 anoncis kampanjon por entute forigi malarion ĉe la Ĉinaj provincoj, la bezonata investo estis malgranda proporcio de la publika elspezo por sano. Kontraste, se oni kreus similan programon en Tanzanio, la koston oni taksus je kvinono de la publik-sana buĝeto.
En lokoj, en kiuj malario estas ofta, infanoj, kiuj havas malpli ol kvin jaroj ofte suferas anemion, kiu foje estas pro malario. Doni kontraŭ-malariajn medikamentiojn al infanoj anemio-suferantaj, iomete plialtigas la kvanton da ruĝaj sango-ĉeloj en ilia sango, sed ne ŝanĝas la riskon de morto, aŭ la bezonon por enhospitaligo.
Malhelpo de transdono per moskitoj
Unu rimedo por malpliigi la oftecon de malario estas malhelpi, ke moskitoj transdonu la parazitojn. Por protekti solajn homojn, la plej efikaj substancoj por forpeli insektojn baziĝas sur DEET (duetila-toluamido) aŭ ikaridino. Kulvualoj (kontraŭ-moskitaj vualoj), kiuj surhavas insekticidon, montriĝis tre efikaj por malebligi malarion inter geknaboj en lokoj, kie malario oftas. Senprokrasta kuracado de konfirmitaj kazoj per kombinaĵo da medikamentoj, kiuj enhavas Artesunaton, ankaŭ povas malhelpi la transdonon.
Kulvualoj helpas teni moskitojn for de homoj kaj malpliigi la oftecon de infektiĝo kaj transdono de malario. Vualoj ne estas perfekta barilo, kaj ofte surhavas insekticidon, kiu mortigas la moskiton, antaŭ ol ĝi povas trovi vojon por trapasi la vualon. Oni taksas la efikon de vualoj, kiuj surhavas insekticidon, je dufoje pli ol la efiko de seninsekticidaj vualoj, kaj uzi vualon oferas pli ol 70% pli efika protekto, ol ne uzi vualon. Inter 2000 kaj 2008, la uzo de insekticido-havajn vualojn savis la vivojn de proksimume 250 000 beboj en Sub-Sahara Afriko. Proksimume 13% da domoj en Sub-Saharaj landoj havis insekticido-havajn vualojn en 2007 kaj oni taksis, ke 31% da afrikaj domoj havis almenaŭ po unu vualon en 2008. En 2010, 1.7 milionoj (1.8%) da Afrikaj infanoj, kiuj vivas en regionoj de la mondo, kie malaria estas ofta, estis protektitaj de vualoj portantaj insekticidon. Tiu cifero pligrandiĝis al 20.3 milionoj (18.5%) da afrikaj infanoj, kiuj uzis la insekticidajn vualojn en 2007; 89.6 milionoj da infanoj restis senprotektaj. La nombro da uzantoj de insekticidaj vualoj atingis 68% da afrikaj infanoj.
La plimulto el la vualoj surhavas piretrinon kaj parencajn substancojn, kiuj apartenas al grupo da insekticidoj kun malalta tokseco. Ili estas plej efikaj, kiam oni utiligas ilin inter vesperiĝo kaj mateniĝo. Oni rekomendas, pendi grandan "lito-vualon" super la centro de lito, kaj aŭ foldi la randojn sub la matraco, aŭ certigi, ke ĝi estas sufiĉe granda, por tuŝi la teron.
Endoma restaĵa ŝprucado estas la ŝprucado de insekticidoj sur la murojn ene de domo. Post manĝado, pluraj moskitoj ripozas sur apuda surfaco dum ili digestas la sango-manĝaĵon. Tial, se la muroj de domoj surhavas insekticidon, eblas mortigi la moskitojn dum ili ripozas, antaŭ ol ili povas piki alian homon kaj transdoni la malarian paraziton. Je 2006, la Monda Organizaĵo pri Sano rekomendas 12 insekticidojn por ŝprucado sur la domo-muroj, inkluzive DDT kaj la piretroidoj ciflutrino kaj deltametrino. Ĉi-tiun uzon de malgrandaj kvantoj de DDT por celoj de publika sano oni permesas laŭ la Stokholma Konvencio, kiu malpermesas ĝian agrikulturan uzadon. Unu problemo kun en-doma ŝprucado de insekticidoj estas la rezisto-kapablo ĉe la moskitoj. Moskitoj, kontraŭ kiuj la en-doma insekticido plej efikas, emas ripozi kaj vivi en-dome, kaj pro la incito de la ŝprucado, iliaj idoj emas ripozi kaj vivi ekster-dome, kiu signifas, ke la en-doma insekticido malpli efikas kontraŭ ili.
Estas pluraj aliaj rimedoj por malpliigi la oftecon de moskito-pikiĝo kaj malrapidigi la disvastiĝon de malario. Provoj malplimultigi moskito-larvojn per la malpliigo de la malferma akvo, en kiuj ili disvolviĝas, aŭ per la aldono de substancoj al la akvo por malpliigi ilian disvolviĝon, efikas en kelkaj lokoj. Ne estas pruvoj pri la efiko de elektronikaj moskito-forigiloj, kiuj faras tre alt-frekvencajn sonojn, por forigi inajn moskitojn.
Medikamentoj
Estas pluraj drogoj, kiuj povas helpi la malebligon aŭ ĉesigon de malario ĉe vojaĝantoj al lokoj, kie infektiĝo oftas. Multaj el ĉi tiuj drogoj ankaŭ uziĝas por kuracado. Oni povas uzi klorokinon en lokoj, kie la plimulto da parazitoj ne disvolvis kontraŭ-klorokinan-rezistopovon. En lokoj, kie Plasmodio havas rezistokapablon kontraŭ unu aŭ pliaj medikamentoj, tri kombinaĵoj - meflokino (Lariam), doksiciklino (ĝenerale havebla), aŭ la kombinaĵo de atovakvono kaj progvanila hidroklorido (Malarone) - ofte uziĝas por malhelpi la infektiĝon. Doksiciklino kaj atovakvono kun progvanilo estas la plej facile tolereblaj; meflokino ligiĝis kun morto, sinmortigo, kaj neŭrologiaj kaj psikiatraj simptomoj.
La protekta efiko ne tuj komencas, kaj homoj, kiuj vizitas regionojn kie estas malario plej ofte komencas uzi la medikamenton je unu aŭ du semajnoj antaŭ ol la alveno, kaj daŭras uzi ilin dum kvar semajnoj post la reiro (escepte de atovakvono/progvanilo, kies uzo oni komencu nur du tagojn antaŭ, kaj daŭrigu dum sep tagoj poste). La uzo de malebligaj drogoj ofte ne estas konvena por tiuj, kiuj vivas en regionoj kie estas malario, kaj ĝenerale la drogoj uziĝas nur ĉe gravedaj virinoj kaj mallongtempaj vizitantoj. Ĉi tiu estas pro la kosto de la medikamentoj, la kromefikoj de long-tempa zuo, kaj la malfacila disponebleco de kontraŭ-malariaj drogoj ekster la riĉaj landoj. Montriĝis, ke kontraŭ-malariaj medikamentoj, uzataj de patrino dum gravedo, plibonigas la pezon de la bebo je naskiĝo, kaj malgradigas la riskon de anemio ĉe la patrino. La uzo de kontraŭ-malariaj drogoj je la ĉeesto de malario-transdonantaj moskitoj, povas helpi la disvolvon de ioma rezistemo.
Kuracado
Malarion oni kuracas per kontraŭmalariaj medikamentoj; la medikamento uzata dependas de la speco kaj severeco de la malsano. Dum kontraŭfebraj medikamentoj komune uziĝas, la efikoj de ilia utilo ne estas klare videblaj.
Senkomplika malario povas kuraciĝi per engluteblaj medikamentoj. La plej efika kuracado por infektiĝo per P. falciparum estas la uzo de artemisininoj en kombinaĵo kun aliaj kontraŭmalariaj medikamentoj (konata kiel artemisinina kombinaĵo-terapio, aŭ AKT), kiu malpliigas la rezistemo al iu ajn unueca drog-ingredienco. Ĉi tiuj aldonaj kontraŭmalariaj medikamentoj inkluzivas: amodiakinon, lumefantrinon, melfokinon, aŭ sulfadoksin/pirimetaminon. Alia kombinaĵo estas duhidroartemisinino kaj piperakino. AKT efikas je proksimume 90% kiam oni utilas ĝin por kuraci senkomplikan malarion. Por kuraci malarion dum gravedeco, la Monda Organizaĵo pri Sano rekomendas la uzadon de kinino kune kun klindamicino frue en la gravedeco (dum la unuaj tri monatoj), kaj AKT dum postaj stadioj (2a kaj 3a trimestroj). Dum la 2000-aj jaroj, malario kun parta rezistemo kontraŭ artemisinoj aperis en Sud-orienta Azio.
Rekomendata kuracado por severa malario estas la injekta uzado de kontraŭmalariaj drogoj. Kontraŭ severa malario, artesunato estas pli bona ol kinino, kaj en infanoj kaj en plenkreskuloj. Kuracado de severa malario inkluzivas subtenajn rimedojn, kiuj plej bone fariĝas ĉe flegejo pri severaj malsanoj ĉe malsanulejo. Ĉi tiu inkluzivas la prizorgadon de altaj febroj, kaj la konvulsiojn, kiuj povas sekvi de ĝi. Ĝi ankaŭ inkluzivas kontroladon por malfacila spirado, malaltan suker-nivelon ĉe la sango, kaj malaltan nivelon de kalio ĉe la sango.
Rezistemo
Kontraŭ-droga rezistemo estas kreskanta problemo en la 21a-jarcenta kuracado de malario. Rezistemo estas nun ofta kontraŭ ĉiuj specoj de kontraŭmalariaj drogoj krom artemisininoj. Kuracado de rezistemaj variantoj dependis pli kaj pli multe de tiu klaso da drogoj. La kosto de artemisininoj limigas ilian utilon en la disvolviĝanta mondo. Malariaj variantoj trovataj ĉe la landlimo inter Kamboĝo kaj Tajlando montras rezistemon al kombinaĵaj terapioj, kiuj inkluzivas artemisininojn, kaj tial eble estas nekuraceblaj. Aliro de la parazitoj al terapioj, kiuj enhavas sole artemisininojn, dum pli ol 30 jaroj, plej eble instigis al la elektiĝo de la rezistema fenotipo. Oni trovis rezistemon kontraŭ artemisininoj en Kamboĝo, Birmo (Mjanmao), Tajlando, kaj Vjetnamio, kaj rezistemo ankaŭ disvolviĝas en Laoso.
Prognozo
Kiam oni ĝuste kuracas la malsanon, homoj kiuj suferas pro malario plej ofte povas atendi tutan resaniĝon. Tamen, severa malario povas progresi tre rapide kaj kaŭzi morton post horoj aŭ tagoj. En la plej severaj kazoj de la malsano, morto-procentoj povas atingi 20%, eĉ kun intensa kuracado kaj flegado. Dum pli longa tempo, disvolviĝaj misfunkcioj montriĝis ĉe infanoj, kiuj suferis epizodojn de severa malario. Long-daŭra infektiĝo sen severa malsano povas okazi ĉe imun-malsufiĉeca sindromo, kunligita kun malpliigita respondemo al Salmonella bakterio kaj la viruso Epstein-Barr.
Dum infaneco, malario kaŭzas anemion dum tempo de rapida cerba disvolviĝo, kaj ankaŭ rekta cerbo-damaĝo pro cerebra malario. Kelkaj travivintoj de cerba malario havas pli grandan riskon de neŭrologiaj kaj kogna malsufiĉoj, kondutaj nenormalecoj, kaj epilepsio. Montriĝis, ke kontraŭ-malariaj kuraciloj plibonigas kognan funkciadon kaj lernejaj rezultoj en esploroj, kompare kun grupoj, kiuj ricevis ŝajnkuracilon.
Epidemiologio
La Monda Organizaĵo pri Sano taksas, ke en 2010 estis 219 milionoj da kazoj de malario, kiuj rezultis en 660 000 mortoj. Aliaj taksis, ke la nombro da kazoj de falciparum-a malario estas inter 350 kaj 550 milionoj, kaj mortoj en 2010 je 1.24 milionoj, pli multe ol la 1.0 miliono da mortoj en 1990. La plimulto da kazoj (65%) okazas en infanoj, malpli ol 15-jaraĝaj. Proksimume 125 milionoj da gravedaj virinoj riskas infektiĝon ĉiujare; en Sub-Sahara Afriko, malario ĉe patrinoj ligiĝis kun mortoj de ĝis 200 000 mortoj de novnaskitoj jare. Estas proksimume 10 000 kazoj jare en Okcidenta Eŭropo, kaj 1300-1500 en Usono. Proksimume 900 homoj mortis pro la malsano en Eŭropo inter 1993 kaj 2003. Kaj la tutmonda ofteco de la malsano kaj la rezulta morto-ciferoj malpliiĝis dum lastaj jaroj. Laŭ la WHO (Monda Organizaĵo pri Sano) kaj UNICEF, mortoj atribueblaj al malario en 2016 malpliiĝis je 60% de takso en 2000 de 985 000, plejparte pro vasta utilo de vualoj, kiuj surhavis insekticidon, kaj kombinaĵo-terapioj, kiuj inkluzivas artemisininojn. En 2012, estis 207 milionoj da kazoj de malario. Dum tiu jaro, oni taksas, ke la malsano mortigis inter 473 000 kaj 789 000 homojn, multaj el kiuj estis infanoj en Afriko. Klopodoj por malpliigi la malsanon en Afriko post la jarmilo-ŝanĝo estis parte efikaj, kun ofteco de la malsano malkreskiĝanta je proksimume 40 procento ĉe la kontinento.
Malario estas ofta en vasta regiono ĉirkaŭ la ekvatoro, en regionoj de Ameriko, pluraj partoj de Azio, kaj multo da Afriko; en Sub-Sahara Afriko okazas 85-90% de mortoj pro malario. Takso por 2009 raportis, ke landoj kun la plej altaj procentmilo da mortoj estis Ebur-Bordo (86.15), Angolo (56.93), kaj Burkina Faso (50.66) Takso de 2010 montris, ke la landoj, kiuj spertis la plej multajn mortojn laŭ nombro da loĝantoj, estis Burkina Faso, Mozambiko, kaj Malio. La Malario Atlas-Projekto celas fari mapon de monda ofteco de malario, donante rimedon per kiu oni povas trovi la mondajn spacajn limojn de la malsano kaj taksi ĝiajn ekonomiajn kaj aliajn kostojn. Ĉi tiu klopodo kondukis al la eldono de mapo de ofteco de P. falciparum en 2010. Je 2010, proksimume 100 landoj spertas oftan malarion. Ĉiujare, 125 milionoj da internaciaj vojaĝantoj vizitas ci tiujn landojn, kaj pli ol 30 000 malsaniĝas pro la malsano.
La geografia distribuiĝo de malario ene de grandaj regionoj estas malsimpla, kaj kun- kaj sen-malariaj regionoj ofte troviĝas en proksimeco. Malario estas ofta en tropikaj kaj subtropikaj regionoj pro pluvo, oftaj altaj temperaturoj kaj alta humideco, kune kun senmovaj akvoj, en kiuj moskito-larvoj facile maturiĝas, kio donas al ili la medion, kiun ili bezonas por seninterompa reproduktiĝo. En pli sekaj regionoj, oni povas pli-malpli ĝuste antaŭdiri la malariajn amasinfektiĝojn per mapado de pluvokvantoj. Malario estas pli ofta ĉe kamparaj regionoj, ol ĉe urboj. Ekzemple, pluraj urboj en la Subregiono Granda Mekongo de Sudorienta Azio estas esence senmalariaj, sed la malsano estas ofta ĉe multaj kamparaj regionoj, inkluzive laŭ internaciaj landlimoj kaj arbarorandoj. Kontraste, malario en Afriko ĉeestas en kaj kamparanaj kaj urbaj regionoj, kvankam la risko estas malpli alta en la pli grandaj urboj.
Historio
Kvankam la parazito, kiu kaŭzas la malarion, nome P. falciparum, ekzistis dum inter 50 kaj 100 jarmiloj, la grando de la nombro da la parazitaro ne pligrandiĝis ĝis proksimume antaŭ 10 jarmiloj, samtempe kun la disvolviĝo de la agrikulturo kaj la disvolviĝo de homa setlado. Proksimaj parencoj de homaj malariaj parazitoj restas oftaj ĉe ĉimpanzoj. Iuj signoj sugestas, ke la malario P. falciparum originis ĉe goriloj.
Referencoj al la unikaj reokazantaj febroj de malario troviĝas tra la tuta registrita historio. Hipokrato priskribis regule reokazantajn febrojn, kaj nomis ilin triajn, kvarajn, subtriajn, kaj ĉiutagajn. La Romia Kolumelo notis la konekton inter la malsano kaj insektoj de marĉoj. Malario eble kontribuis al la malkresko de la Roma Imperio, kaj estis tiom ofta ĉe Romo, ke ĝi konatiĝis kiel la "Roma febro". Pluraj regionoj en antikva Romo konsideriĝis precipe alt-riskaj pro la ĉeestantaj favoraj kondiĉoj por malariaj transdonantoj. Ĉi tiu inkluzivis regionojn, kiel suda Italio, la insulo de Sardio, la Pontinaj Marĉoj, la malpli altaj regionoj de marborda Etrurio kaj la urbo de Romo laŭ la Tiber-Rivero. Moskitoj preferis ĉi tiajn lokojn por bredejoj pro la ĉeesto de senmova akvo. Irigaciitaj ĝardenoj, marĉosimilaj teroj, elfluo de agrikulturaj kampoj, kaj problemoj pri forfluo de akvo pro vojo-konstruo, kondukis al la pliofteco de senmova akvo.