cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ŝirako
Irana kaj rusa regadoj
En 1837 rusa caro Nikolao la 1-a alvenis en Ŝirakon kaj refondis la urbon Gjumri kiel Aleksandropolo. La nomo estis elektita honore al la edzino de caro Nikolao la 1-a, princino Charlotte de Prusio, kiu ŝanĝis sian nomon al Alexandra Fjodorovna post konvertiĝo al ortodoksa kristanismo. Grava rusa fortikaĵo estis konstruita en Aleksandropolo en 1837. La urbo estis tute rekonstruita antaŭ 1840 por iĝi la centro de la nove establita Aleksandropola distrikto, spertante rapidan kreskon dum la unua jardeko. La Aleksandropola distrikto inkluzivis la nordajn armenajn teritoriojn Ŝirako, Lori kaj Tavuŝo.
En 1849, la Aleksandropola distrikto fariĝis parto de la Erevana Gubernio, kaj Ŝirako fariĝis grava antaŭposteno por la imperiaj rusaj armetrupoj en Transkaŭkazio, kie iliaj militaj kazernoj estis establitaj.
Dum la rusa-turka milito de 1877–1878 Ŝirako fariĝis unu el la ĉefaj centroj de la rusaj trupoj. Post la starigo de la stacidomo en Aleksandropolo en 1899, Ŝirako atestis signifan kreskon kiel centro de komerco kaj industrio, iĝante la plej evoluinta regiono ene de orienta Armenio.
20-a jarcento
Post la Oktobra Revolucio de 1917 kaj la rusa retiriĝo de Transkaŭkazio, la Unua Respubliko Armenio estis proklamita la 28-an de majo 1918, kiu inkluzivis Ŝirakon. La 10-an de majo 1920, la lokaj bolŝevikaj armenoj helpitaj de la islama loĝantaro provis puĉon en Aleksandropolo kontraŭ la daŝnaka registaro de Armenio. La ribelo estis subpremita de la armena registaro la 14-an de majo kaj ĝiaj estroj estis ekzekutitaj. Tamen, dum alia turka invado, turkaj trupoj denove atakis Ŝirakon kaj okupis Aleksandropolon la 7-an de novembro 1920. Armenio estis devigita subskribi la Traktaton de Aleksandropolo la 3-an de decembro por ĉesigi la turkan antaŭeniĝon al Erevano, tamen samtempa soveta invado kaŭzis la falon de la armena registaro la 2-an de decembro. La turkaj trupoj retiriĝis de Aleksandropolo post kiam la Traktato de Kars estis subskribita en oktobro 1921 de la nerekonitaj sovetiaj kaj turkaj registaroj.
Sub la bolŝevikoj Aleksandropolo renomiĝis Leninakan  en 1924, omaĝe al la forpasinta sovetia gvidanto Vladimir Lenin. Ŝirako fariĝis grava industria regiono ene de la Armena Soveta Socialisma Respubliko. Leninakan estis la dua plej granda urbo, post la ĉefurbo Erevano. Tamen Ŝirako, kaj precipe Leninakan, suferis gravajn damaĝojn dum la armena tertremo en 1988, kiu detruis multajn partojn de norda Armenio. La tertremo okazis laŭlonge de 60 kilometroj.
Loĝantaro
Laŭ la oficiala censo de 2011, Ŝirako havas loĝantaron de 251 941 (121 615 viroj kaj 130 326 virinoj), formante ĉirkaŭ 8,3% de la tuta loĝantaro de Armenio. La urba loĝantaro estas 146.908 (58,3%) kaj la kampara estas 105,033 (41,7%). La provinco havas 3 urbajn kaj 116 kamparajn komunumojn. La plej granda urba komunumo estas la provinca centro de Gjumri, kun loĝantaro de 121.976. La aliaj urbaj centroj de Artik kaj Maralik havas loĝantaron de 19,534 kaj 5,398 respektive.
Kun 4,838 loĝantoj, la vilaĝo Azatan estas la plej granda kampara komunumo Ŝirako.
La armena dialekto de Ŝirako estas varianto de Karina dialekto, proksime rilata al okcidenta armena.
Etnoj kaj religio
La plimulto de la loĝantaro de la provinco Ŝirako estas etnaj armenoj, kiuj apartenas al la Armena Apostola Eklezio. La norda kaj meza partoj de Ŝirako estas sub la jurisdikcio de la Diocezo de Ŝirak gvidita de episkopo Mikajel Aĝapahjan de la Katedralo Sankta Dipatrino en Gjumri, dum la suda parto estas sub la jurisdikcio de la Diocezo de Artik gvidita de la arkimandrito Narek Avagjan de la katedralo de Sankta Gregorio de Artik.
Estas signifa malplimulto de armenaj katolikoj en Ŝirako. La nombro de la katolika loĝantaro en la provinco estas ĉirkaŭ 30.000. Gjumri estas hejmo de ĉirkaŭ 20,000, dum la resto troviĝas en la ĉirkaŭaj kamparaj setlejoj. La vilaĝoj Arevik, Arpeni, Bavra, Ghazanĉi, Marmaŝen, Mec Sepasar, Panik kaj Sizavet havas plimulton de armenaj katolikoj, dum la vilaĝo Azatan havas ĉirkaŭ 1 500 katolikojn (30% de la loĝantaro de vilaĝo). Ŝirako havas 9 katolikaj funkciantajn preĝejojn. La Katedralo de la Sanktaj Martiroj en Gjumri estas la sidejo de la Armena Katolika Ordinario de Orienta Eŭropo estrata de ĉefepiskopo Raphaël François Minassian.
La ĉeesto de la malgranda rusa ortodoksa komunumo kune kun la rusa armea militbazo en Gjumri estas markita per la preĝejo Sankta Aleksandro la Martiro, Preĝejo Sankta Mikaelo la Ĉefanĝelo kaj la preĝejo Sankta Arsenio.
La malgranda vilaĝo Ŝirakavan havas ĉirkaŭ 30 jezidajn loĝantojn.
Amaskomunikiloj
Ŝirako estas hejmo de pluraj televidaj stacioj:
Ĉiusemajne "Ŝrĝapat" estas la loka gazeto de Ŝirako.
Aera transporto
Ŝirako estas servita de la internacia Flughaveno Ŝirako, ĉirkaŭ 5 kilometrojn en la sudoriento de la urbocentro Gjumri. Ĝi estis inaŭgurita en 1961 kaj estas la dua plej granda flughaveno en Armenio. Ĝi estas konsiderata alternativa flughaveno por la Internacia Flughaveno Zvartnoc en Erevano.
Komence de 2017, la registaro de Armenio fokusis revigligi la flughavenon. Multnombraj novaj flugkompanioj komencis ekigi flugojn al la flughaveno, inkluzive de Taron Avia, nova armena flugkompanio kun sidejo en Gjumri, kaj Pobeda, kiu estas rusa malmultekosta aviadkompanio kaj tute posedata filio de Aeroflot. Por allogi pli da klientoj, la Ministerio pri Naturprotekto senpagigis meteologiajn servojn por ĉiuj flugkompanioj flugantaj al Gjumri, malpliigante biletajn kostojn. La Gjumri Teknologia Centro ankaŭ partoprenis helpadon revigligi la flughavenon aldonante internajn projektajn detalojn por plibonigi la aspekton de la flughaveno.
Fervojo
La fervojkruciĝo de Gjumri estas la plej malnova kaj la plej granda en Armenio. Ĝi formiĝis en 1897 kaj la unua fervoja interligo al Aleksandropolo, kiu ligis la urbon kun Tbiliso, finiĝis en 1899. La fervoja linio tiam estis etendita de Aleksandropolo al Erevano (en 1902), Kars (en 1902), Jolfa (en 1906), kaj Tabrizo. Rezulte de tio, Aleksandropolo fariĝis grava fervoja nabo.
la stacidomo de Gjumri funkciigas regulajn ekskursetojn al Erevano kaj Batumo. La Suda Kaŭkaza Fervojo CJSC, estas la nuna funkciigisto de la fervoja sektoro en Armenio. La fervoja vojaĝo Gjumri-Erevano havas multajn haltojn en la provinco Ŝirako, inkluzive la staciojn Bajandur, Ŝirakavan, Isahakjan, Aghin kajaran, Ĝrapi, Bagravan kaj Aniavan.
Publikaj kamionetoj kaj taksioj
Publika transporto haveblas en la provinca centro Gjumri. Ĝin servas ĉefe publikaj kamionetoj, loke konataj kiel marŝrutko. La centra stacidomo de la urbo funkcias kiel busa stacio por interurba transporto, servante forirajn itinerojn al la vilaĝoj de Ŝirak, same kiel ĉefajn urbojn en Armenio kaj najbara Kartvelio.
La Aŭtovojo M-7 trapasas la provincon de oriento al okcidento, konektante la urbon Gjumri kun la resto de Armenio.
Agrikulturo
La ekonomio de la provinco ĉefe baziĝas sur agrikulturo, inkluzive terkultivadon kaj brutbredadon. Ĝi havas parton de 11,6% en la ĉiujara totala agrikultura produkto de Armenio. Ĉirkaŭ 80% (2.145,5 km²) de la tuta areo de la provinco estas kultiveblaj teroj, el kiuj 36,7% (787 km²) estas plugitaj.
La fekunda Ŝirak-ebenaĵo estas la plej granda produktanto de grajnoj kaj terpomo en Armenio. La irigacia sistemo en la provinco estas tre evoluinta. Naŭ akvo-rezervujoj de malsamaj grandecoj kun tuta kapacito de 673.000.000 kubaj metroj (2.38 × 10 10  cu ft) povas irigacii ĉirkaŭ 300 km 2 (116 kvadrataj mejloj) de kamparoj.
Ŝirako estas la unua inter la armenaj provincoj en brutobreda komerco. Ekzistas ankaŭ fiŝbredaj lagetoj proksime al Gjumri kaj multaj kamparaj komunumoj.
Industrio
Dum la sovetia periodo, la regiono estis grava industria nabo ene de la Armena SSR. Post la sendependiĝo, la industria sektoro de la regiono draste malpliiĝis. Nuntempe la provinco kontribuas je 3,5% en la ĉiujara totala industria produkto de Armenio. Ŝirako estas la plej granda produktanto de konstrumaterialoj en Armenio, ĉefe tofaj ŝtonoj kaj pumiko.
Edukado
Gjumri estas la ĉefa eduka centro de la provincaj edukaj institucioj. La urbo estas hejmo de 3 universitatoj:
Branĉoj de la Nacia Politeknika Universitato de Armenio, Armena Ŝtata Universitato de Ekonomiko, Erevana Ŝtata Konservatorio Komitas, Erevana Ŝtata Akademio de Belartoj, Erevana Ŝtata Instituto de Teatro kaj Kinematografio, Eŭropa Regiona Eduka Akademio kaj Hajbusak Universitato de Erevano ankaŭ funkcias.
La Turpanĝjan Teologia Mezlernejo de la Patrina Seĝo de Sankta Eĉmiadzin funkcias ekde 1881 ene de la monaĥejo Hariĝavank en Ŝirako.
Sporto
Piedpilko, korbopilko kaj ŝako estas la plej popularaj sportoj en la provinco. Tamen aliaj olimpikaj sportoj inkluzive de luktado kaj halterlevo ankaŭ estas popularaj, ĉefe en Gjumri. Ŝirako estas hejmo de multaj iamaj kaj nunaj mondaj, olimpikaj kaj eŭropaj ĉampionoj en pluraj specoj de sportoj, kiuj konkuris sub la flago de Sovetunio kaj poste sub la armena flago.
La urbon reprezentas FK Ŝirak ĉe la konkurso de la Armena Unua Ligo. FK Aragac estis la dua futbala klubo en Gjumri, sed ili estis dissolvitaj en 2002 pro monaj malfacilaĵoj.
FK Tufagorc (dissolvita en 1995) kaj FK Sipan (dissolvita en 1993), ambaŭ el la urbo Artik, ankaŭ reprezentis la provincon en la futbalaj konkursoj de Armenio.
La plej granda sportejo de la provinco estas la Gjumria Stadiono. Gjumri ankaŭ estas hejmo de la Futbala Akademio de la Futbala Federacio de Armenio. La urboj Artik kaj Maralik havas futbalan stadionon ĉiu kun malgrandaj kapabloj.
Gjumri ankaŭ famas pro vintraj sportoj. La lernejo de vintraj sportoj de Gjumri renovigita en 2015-2016, nomiĝas laŭ Ludvig Mnatsakanjan. La areo de Aŝock havas modernan skian vojon aranĝantan internacian turniron por skikurado.
Olten (distrikto)
La distrikto Olten estas administra unuo de Kantono Soloturno. Ĝi havis 51,566 loĝantojn la 31-an de decembro 2008. Ĝia ĉefurbo estas la samnoma urbo Olten.
Geografio
La distrikto Olten situas ĉe la suda flanko de la Soloturna Ĵuraso ĉe la bordo de la rivero Aro. En Olten alfluas al Aro la rivero Dünnern. En la komunumo Däniken en oriento de la distrikto situas la nuklea centralo Gösgen.
Trafiko
Olten estas grava trafiknodo, ĉar kruciĝas tie ĉi la gravaj fervolinioj de Zuriko al Berno, Zuriko al Soloturno kaj Lucerno al Bazelo. Same pasas tra la distrikto la svisa aŭtovojo A1 kaj la svisa aŭtovojo A2, kiu sur la distrikta teritorio dum kelkaj kilometroj unuiĝas.
Komunumoj de la distrikto Olten
La distrikto Olten konsistas (stato en 2011) el 15 komunumoj, el kiuj la ĉefloko Olten estas la plej granda. Jen la listo:
Historio
La distrikto Olten estiĝis el la voktejo Olten, kiu estis kreita en la jaro 1623, kiam partoj de la voktejo Gösgen estis apartigitaj kaj atribuitaj al la urbo Olten. Dum la tempe de la Helveta Respubliko la distrikto Olten estis gradigita per aldono de komunumoj, kiuj antaŭe apartenis al Gäu.
10670 Seminozhenko
10670 Seminozhenko estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la rusa astronomo Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno, tiam en Sovetunio, de 1992 en Aŭtonoma Respubliko Krimeo.
Walther Kabel
Walther August Gottfried KABEL (naskiĝinta la en Dancigo, mortinta la  en Kleinmachnow) estis germana distra verkisto. Li taksatas esti unu el la plej ofte legitaj germanlingvaj popularaj verkistoj de la 1920-a jaroj. Dum 15 jaroj li publikigis po unu novan historion ĉiusemajne. Liaj pseŭdonimoj estis Walter Kabel, Max Schraut, Olaf Karl Abelsen, W. Belka, Walther Neuschub, William Käbler, M.E. Schugge, Waltraud Kebla, Wally Lebka, Swea von Münde, K. Walter, W. i. Zehlen, W. K. Leba, Walther Bekal, W. von Neuhof, W. K. Abel, Karla Walther, Helene Fromm, Theodor Kabelitz kaj Rudolf Berg.
10670 Seminozhenko
Nomo
Ĝia nomo honoras la ukrainan fizikiston Volodimir Petroviĉ Seminoĵenko (cirile: Володимир Петрович Семиноженко), konatan pro liaj esploroj pri la kineto de ekscito en superkonduktaĵoj kaj duonkonduktaĵoj kaj pri superkonduktiveco je alta temperaturo.
Bus Verts du Calvados
Bus Verts du Calvados (Busoj Verdaj de Calvados) estas reto de interurbaj aŭtobusoj en la departemento de Calvados, Francio. La reto estas funkciigata nome de Departementa Konsilio de Calvados fare de Keolis Calvados, filio de la franca transport-grupo Keolis.
Walther Kabel
Vivo
Lia patro estis soldato profesia sendanta la filon ĉe gimnazion. Post la abiturienta ekzameno Walther studis jursciencon kaj iĝis jurista helpanto. Post la rekrutiĝo (ekde 1906) li kontaktis la eldoniston Max Lehmann gvidantan la eldonejon berlinan "Berliner Druck- und Verlagsgesellschaft". Ekde 1909 ĝi alinomitis je "Verlag moderner Lektüre" iĝonte unu el la plej sukcesaj eldonejoj pri triviala literaturo en Germanlingvio. Por la etformata kajerserio "Männe und Max" Kabel prenis la pseŭdonimon Walther Neuschub skribonte pli ol 50 titolojn plurfoje represotajn.
Bus Verts du Calvados
Keolis Calvados estas la eksa Courriers Normands kompanio kiu funkciigis aŭtobusojn en kaj ĉirkaŭ Caen post la fermo de la Tramways Electriques de Caen en 1935.
Walther Kabel
Vivo
Kabel partoprenis la Unuan mondmiliton ĉefronte skribante sub la pseŭdonimo W. Belka 11 titolojn por la de Lehmann elpensita serio Das Eiserne Kreuz. Postmililite Kabel publikigis ankaŭ erotikaĵojn en la serio Intime Geschichten de la menciita eldonejo. Por tio li elektis la pseŭdonimon M.E.Schugge.
Bus Verts du Calvados
Interesaj linioj por turistoj en la aero inkluzivas la linion BV1 (transigita al Twisto), veturanta de stacidomo SNCF al Ouistreham, la linion 30, iranta de Caen al Bayeux, kaj la linion 70, kiu estas la plej konvena publika vojo al Omaha Beach kaj Pointe du Hoc. Turistoj devas zorge kontroli la horarojn, ĉar aŭtobusoj preterpasas tre malofte, postulante zorgan antaŭplanadon.
Walther Kabel
Vivo
Lia unua longa krimromano Das Haus am Mühlengraben tiom furoris ke Lehmann ofertis iĝi ĉefskribisto de ĉiusemajna kaŝpolica-romanserio kiun li editoris sub la titolo Der Detektiv; ties titolo ŝanĝitis ekde 1921 je Harald Harst - Aus meinem Leben. La ĉi tiea pseŭdonimo estis Max Schraut, kiu samtempe aperis kiel rakontisto en la mi-formo. Ĝis 1933 aperis de ĉi tiu serio ne malpli ol 396 romankajeroj. Alia ampleksa serio iĝis Olaf K. Abelsens Abenteuer abseits vom Alltagswege. Ĝi realiĝis per 50 poŝlibroj inter 160-190 paĝojn dikaj ĉe "Verlag moderner Lektüre". Tie temis pri travivaĵoj de persono senkulpe ĉasata tra la tuta mondo.
Post la potencakiro de la nazioj en 1933 la verkoj de Kabel malpermesitis pro laŭdire malpuraj enhavoj malgraŭ lia membreco ĉe NSDAP. Krome li ne plu rajtis verki. Kabel eksmembriĝis el la partio nacisocialisma kaj mortis pro pafvundo, verŝajne post sinmortigprovo.
La Germana Nacia Biblioteko listigas hodiaŭ 495 kajerojn kaj librojn de Kabel.
Parizaj paroladoj de Abdul Baha
Parizaj Paroladoj de Abdul Baha. Tiuj paroladoj estas tradukitaj de Lidja Zamenhof. La esperantlingva 103-paĝa libro estas eldonita ĉe eldonejo La Nova Tago en Weinheim en la jaro 1932. Represo aperis en Sarbrukeno ĉe Eldonejo Artur E. Iltis en la jaro 1978.
Cuves (Manche)
Cuves estas franca situanta en departemento Manche, regiono Normandio.
Ĝiaj enloĝantoj nomiĝas Cuvois.
Elbeyli
Elbeyli estas urbo en provinco Kilis en Turkio.
Hohenhorn
Hohenhorn estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Duklando Lauenburg de la federacia lando Ŝlesvigo-Holstinio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. Hohenborn estas parto de la komunumaro Hohe Elbgeest, administra ligo de pluraj najbaraj formale sendependaj politikaj komunumoj.
Dinslaken
Geografie la komunuma teritorio apartenas al la regiono Malsupra Rejno.
Geografia situo
Dinslaken preskaŭ samdistancas (ca. 13 km) de Oberhausen en la sudoriento kaj Wesel en la nordokcidento. Oriente la Naturparko Hohe Mark-Okcidenta Monastera Lando limas al Dinslaken.
Amplekso de la urboteritorio
La tuta areo de la urboteritorio sumiĝas je 48 kvadratkilometroj. La maksimuma etendiĝo nordsuden estas 8,5 kilometroj, okcident-orienten estas 12,4 kilometroj. La plej alta punkto de la urboteritorio troviĝas je 113,0 m, la plej malalta punkto je 20,5 m super la marnivelo.
Urba subdivido
La urboteritorio estas subdividita en 10 urbopartojn (nombroj de loĝantoj laŭ fino de 2009):
Mezepoko
Elirpunkto de la historia evoluo de Dinslaken kredeble estis t.n. Motte, loĝaltaĵo kun fosaĵo kaj remparo surloke de la hodiaŭa kastelo. La nomo Dinslaken klariĝas el la ĝis en la 1950-aj jaroj en la urboteritorio ekzistantaj marĉlagetoj, tiel nomataj Laken. En la 12-a jarcento Dinslaken estis unuafoje dokumente menciata en katastro- kaj rentolibro de la monaĥejo Werden kiel „Lake juxta instincfeld“ (Lake ĉe Hiesfeld). Samtempe ankaŭ estis konstruata kastelo, kiu estis fortikata en 1420 sekvatempe uzata kiel „sorĉistino“-malliberejo. Jam en 1273 grafo Dietrich la 6-a koncesiis al la komunumo urboprivilegiojn. En Dinslaken la metiistoj koncentriĝis tiutempe antaŭ ĉio sur la produktado de drapo kaj tolo. La 21-an de septembro 1412 grafo Adolf la 4-a elfaris dokumenton, en kiu li koncedis al la urbo Dinslaken „Wollenamt“ (drapfarista gildo). En 1478 Dinslaken ricevis foirprivilegion kaj aliĝis en 1540 la Hanson.
Renesanco
Dum la Tridekjara Milito la kastelo Dinslaken en 1627 estis konkerata de nederlandaj trupoj kaj forbruligata, tamen poste rekonstruata. Nur en 1770 fulmobato trafis kaj grave domaĝis la turon de la kastelo kaj oni alifunkciigis la kastelon kiel sidejo de la financestro
En 1709 kurierpoŝto ekiranta de Wesel menciis la nomon „Dinslaken“, ekde 1712 jam ekzistis regula poŝtkaleŝa interligo ekde Duseldorfo tra Dinslaken ĝis Wesel. En 1753 la urbo iĝis sidejo de kolegia landjuĝejo en la duklando Kleve. en 1784 Dinslaken havis 870 loĝantojn.
19-a jarcento
Post kiam Dinslaken post la Napoleonaj Militoj en 1816 revenis al Prusio, oni fondis la distrikton Dinslaken kaj kunigis ĝin en 1823 kun la distrikto Asindo al la nova distrikto Duisburg. Nur la 1-an de aprilo 1909 reekzistis distrikto Dinslaken, post kiam la teritorio apartenis ekde la 8-a de decembro 1873 al la distrikto Mülheim ĉe Ruhr kaj ekde la 20-a de aprilo 1887 al la distrikto Ruhrort. dum la martorevolucio en 1848 oni fondis civitanan armeon por la konservado de la ordo, la 4-an de majo princo Vilhelmo de Prusio (la posta imperiestroVilhelmo la 1-a) vizitis la urbon.
En 1850 ekestis kadre de la industriigo gluaĵofabriko, poste ankaŭ sparkilfabriko kaj en 1873 fergisejo. La familio de Fries akiris la kastelon Dinslaken en 1853 kaj establis tie agrikulturon kaj brandfarejon. La ekonomian gravecon de Dinslaken diveneblas precipe pro la finkonstruo de la infrastrukturo. En 1855 Dinslaken havis 1.752 loĝantoj. La 1-an de julio 1856 konstrutempo de nur du jaroj la Cöln-Mindener Eisenbahngesellschaft (fervojasocio) ekfunkciigis la etapon Oberhausen–Dinslaken de la Nederlandlinio, kaj sekve ĉesis la poŝtkaleŝa trafiko. Por la eksplodo de la ĥolero en 1866/1867 la loĝantonombro provizore malpliiĝis. En 1871 vivis 2.147 homoj en Dinslaken. En 1883 oni fondis la malsanulejon St. Vincenco, en 1890 oni konstruis fajrobrigadejon kaj fondis la lokan grupon de la tiam socialisma partio SPD. Samjare formixis la Kolpingsfamilie, katolika submajstra kaj laborista asocio.
Dum la jaro 1884 unuafoje oni ofertis pli ol 10.000 bestojn sur la brutfoirejo de Dinslaken, kiu jam dum la antaŭaj jaroj efikis ekonomian prosperon kaj faris Dinslaken centro ĉe la Malaltrejno. En 1896 nova oficjuĝejo esti finfarata, kiun oni poste uzis ankaŭ kiel urbodomo. Samjare August kaj Josef Thyssen fondis en Dinslaken oHG (komerca societo); en la jaro 1897 komenciĝis la konstruado de la laminejo „Deutscher Kaiser“. Samjare ekestis la unuaj sportasocioj de Dinslaken.
1900 – 1929
En 1900 la urbokonsilantaro de Dinslaken decidis la konstruadon de akvopreparejo kaj de gasfarejo samkiel la reakiro de la kastelo en Dinslaken, dume la unua tramo de Dinslaken ektrafikis. Tri jarojn poste la urbo starigis la unuajn stratlanternojn. En 1906 komencis la ĝis 1912 daŭra konstruado de la minejo „Lohberg“, kie oni unuafoje povis elminigi karbon. La 1-an de aprilo 1909 refoje oni fondis distrikton Dinslaken. Samjare la iama kastelo estis aranĝata kiel distriktodomo, tamen antaŭ ol la laboroj komencis, parto de la establaĵo estis bruldetruata. La brutofoiro intertempe pligraviĝis, tiel ke samjare oni ofertis 33.500 brutoj. Jam ekde 1908 la „Dinslakener Generalanzeiger“ aperis kiel unua ĵurnalo en Dinslaken, en 1910 oni istalis popolbibliotekon. En 1913 Dinslaken havis pli ol 10.000 civitanoj. Sekvajare la Minejo Lohberg elminigis 27.000 tunojn da karbo. Tramlinio ekde la stacidomo ĝis Lohberg ekfunkciis. Dum la Unua Mondmilito la en 1914 konstruita bruthalo transfunkciigis kiel militkaptitejo kaj en 1916 nova stacidomo establiĝis. En 1917 la urbokonsilantaro donis la honorcivitanecojn kaj al la ŝtalindustriisto August Thyssen kaj ankaŭ al la ĉefgeneralo iom sukcesa komence de la Unua Mondmilito Paul von Hindenburg, kiu en 1933 kiel regnoprezidento enoficiigos Adolf Hitler kiel regnokanceliero. Samjare la ĝis tiam memstara komunumo Hiesfeld estis enkomunigata al Dinslaken.
Fine de la milito en 1918 kunvenis laborista kaj soldata konsilantaro (soveto), dume la urbokonsilantaro decidis formi civitanan armeon. Dum la balotoj por la nacia asembleo ekestis tumultoj precipe pro konfliktoj inter burĝoj kaj komunistoj, kiuj kulminis, kiam oni mortpafis komuniston en Lohberg. Do sekvajare ribelantaj laboristoj kaj soldatoj okupis kiel „Ruga Ruhr-Armeo“ la urbon, kaj samjare la mindirektoro de Lohberg estis viktimo de murdatenco. Kiam Francio kaj Belgio okupis la Ruhr-regionon je la 11-a de januaro 1923 pro ŝuldataj reparaciopagoj laŭ la kontrakto de Versaille, belgaj trupoj ankaŭ enmarŝis en Dinslaken. La urbo, ekonomie malfortigata pro la komenca [[inflacio kaj amasa senlaboreco, samjare komencis presi propran monon, tamen mallonge poste ankaŭ en Dinslaken oni enkondukis la monsistemon Rentenmark valida ĝis 1948. La ĝeneralaj tumultoj, speciale en Lohberg, tamen daŭris, okazis propolitikaj murdoj kaj la laborado en la minejo Lohberg ĉesis. En 1924 la Belgaj okupantoj evakuis el Dinslaken, kaj la elminado de karbo rekomencis. Ankoraŭ samjare la urbo refortiĝis ekonomie de la tumultoj. En 1926 la ŝtaluzino August-Thyssen-Hütte kaj la Laminejo Dinslaken fuziiĝis al „Vereinigte Stahlwerke AG“ (unuiĝintaj Ŝtaluzinoj). Du jarojn poste fondiĝis la konstruokooperacio „Hausbau GmbH“. En 1930 oni konstruis plian tramlinion al Hiesfeld.
Nacisocialismo kaj Dua Mondmilito
En 1930 ekestis la loka grupo de la NSDAP, mallongan tempon poste organiziĝis la Hitler-Junularo. Kiel kontraŭmovado en 1931 ekestis kun subteno de la KPD la „Batalligo kontraŭ la faŝismo“. En 1933 la urbokonsilantaro kunvenis eksklude la frakcianojn de KPD kaj SPD. Poste komencis la diskriminacio de judaj samcivitanoj, ekz. la nazioj ekskludis judojn oficiale el la brutfoiroj. En 1938 ili detruis la sinagogon kaj la judan orfejon samkiel vendejojn kaj loĝodomojn de judaj civitanoj. La juda lernejo estis fermita. Kie restis la 35 orfoj el Dinslaken, kiuj antaŭokule de multaj civitanoj de Dinslaken estis forpelitaj kune kun unu el siaj instruistoj kaj edukistoj kun kradĉarego, kiun devis ŝovi la plej aĝaj el la infanoj, tio ĝis hodiaŭ plejparte ne estas klarigita. Ilia sufervojo kondukis trans Kolonjo, Nederlando kaj Belgio. Oni supozas, ke nur malmultaj el la infanoj travivis la forpelon. Judaj viroj malpli aĝaj ol 60 jarojn – multaj el ili altdekoraciitaj soldatoj de la Unua Mondmilito – estis deportataj ekde Dinslaken al Sachsenhausen kaj Dachau. Dum la sekvaj jaroj la domo de la orfejo estis uzata de la NSDAP – hodiaŭ je tiu ĉi loko memorŝtono rememoras al la tiamaj krimoj. Al la t.n. judomigrado krome memoras skulpturo de artisto el Dinslaken, Alfred Grimm, proksime de la urbodomo de Dinslaken. De la iam ĉirkaŭ 250 judaj samcivitanoj en 1942 jam neniu vivis en la urbo.
Komence de la milito (1939) en Dinslaken estis ĉirkaŭ 7.480 loĝejoj.
Dum la Dua Mondmilito partoj de la erikejo de Kirchhellen estis konfiskataj por la konstruo de provizora milita flughaveno; jam en 1940 Dinslaken iĝis pro tio celo de aliancaj bombatakoj. En 1944 tiuj preskaŭ estas ĉiutagaĵoj kaj atingis provizoran supron en junio, kiam falis 130 grandeksplodaj bomboj sururben. Dum la 23-a de marto 1945 finfine aliancaj bombaviadilaroj komencis bombi Dinslaken sturmebla. 511 homoj, inter ili ankaŭ 40 deviglaboristoj, perdis siajn vivojn (fonto: urbarkivo, 22-a de marto 2005). Entute dum la Dua Mondmilito bombmortis en Dinslaken 739 nesoldatoj kaj 165 deviglaboristoj. Dinslaken estis detruata je pli ol 80 elcentoj. La matenon de la 24-a de marto 1945 Usonaj trupoj antaŭeniĝis trans la Rejnon al Dinslaken kaj finfine konkeris ĝin. Jam aprile en la okupata urbo la produktado de Minejo Lohberg reekkomencis. En majo la Usonaj trupoj fortiriĝis kaj Dinslaken iĝis parto de la Brita okupzono. Samtempe unuaj refuĝintoj el la orientaj teritorioj okupitaj de Sovetuniaj trupoj serĉis novan hejmon en Dinslaken.
Postmilita historio
En 1946 la militregistaro nomumis novan distriktan konsilantaron. Je la 1-a de aprilo laŭ Brita modelo ekvalidis nova komunumordo, meze de la monato okazis la unuaj liberaj kaj sekretaj balotoj al distrikta konsilantaro. Distriktestro iĝis Arnold Verhoeven. Septembre la civitanoj de Dinslaken unuafoje elektis novan urbokonsilantaron. Oktobre Wilhelm Lantermann estis elektata kiel urbestro. Kun subteno de la distrikto Dinslaken krome estis fondata popolaltlernejo.
En 1947 la ŝtalbendlaminejo, iam la plej moderna en Eŭropo, estis malmuntata, en 1948 la rubforigo modernigata kaj la lastaj ĉevalĉaroj de la urba veturilaro estis finfine anstataŭigataj per kamionoj. Samjare la Emscher estis preterfluigata en novan riverujon ĉe la sudokcidenta urborando. Samtempe komencis la elŝanĝo de la ĝistiamaj gaslanternoj per elektraj lanternoj, dum la rekonstruado de la urbo avancis. En 1950 Dinslaken nombris 32.651 loĝantojn rezulte de popola, profesia, loĝa kaj laboreja censoj. La grandbruta foiro, antaŭ malmultaj jardekoj ekonomia kolono de la urbo, samjare ĉesis. En 1954 malfermiĝis la konkursejo de trotĉevaloj kaj en 1959 Heinrich Lübke, kiel deputito de la distrikto Dinslaken estis elektata Federacia Prezidento.
Post kiam jam en 1955 banataj ŝvaboj kaj kroataj germanoj estis loĝigataj en la urboparto Hiesfeld, en 1960 oni alvarbis italiajn gastlaborantojn por la minado kaj la industrio, poste ankaŭ grekojn, koreojn kaj turkojn. En 1961 la nombro de loĝantoj ankoraŭ sumiĝis je 45.486, en 1969 jam je 55.300. Ekde 1971 elloĝiĝintoj el Pollando kaŭzis plian kreskadon de la loĝantaro. En 1973 Wilhelm Lantermann mortis post 26-jara oficado kiel urbestro, sia posteulo iĝis Karl Heinz Klingen. Samjare Dinslaken solenis sian 700-jaran urbojubileon.
En 1975 la distrikto Dinslaken estas unuigita kadre de la 2-a teritoria reformprogramo kun partoj el la distriktoj Moers kaj Rees al nova distrikto Wesel. Kun tio Dinslaken perdas la rezidejon de la distrikto. En 1978 Dinslaken transpaŝas la markon de 60.000 loĝantoj. Memore al la iama juda komunumo de Dinslakens al la fuĝintaj kaj forportitaj judaj civitanoj oni starigis memorplatojn, kiuj memorigas al la iama orfejo kaj al la detruita sinagogo. Ekde 1993 monumento de la artisto Alfred Grimm el Hünxe memorigu al la iam ekzista juda komunumo. Pli ol 30 judaj gastoj el la tuta mmondo estis invitata al unusemajnan viziton de la urbo okaze de la inaŭgurado de la memorejo.
Dum 1991 en Dinslaken okazis multo. En majo iom post iom enfluetis ĉirkaŭ 270.000 litroj da benzino el rompita naftodukto ĉe la germana aŭtovojo A3 en la teron. En Hiesfeld mallonge post tio supozeble termovoj kaŭzitaj de la minado difektis gaslinion, tamen la likon oni malkovris sufiĉe ĝustatempe kaj fermis ĝin. Proteste kontraŭ la karbopolitiko de la federacia registaro ministoj de la minejo Lohberg malsatstrikis je 1000 metroj malsupre de la tersurfaco. La striko disvastiĝis ankaŭ en aliajn minejojn. En 1996 brulis pli ol 100 memorigofajroj, ĉar la ministoj de la minejo Lohberg-Osterfeld timis la minacon kontraŭ siaj laborpostenoj, kiu realiĝis en 2005 per la malfunkciigo de la minejo. En 1997 la loĝantaro de Dinslaken superis la markon de 70.000.
Loĝantoevoluo
Ĝis la 19-a jarcento Dinslaken estis malgranda urbo kun malmultaj centoj de loĝantoj. La loĝantaro kreskis nur malrapide dum la paso de la jarcentoj kaj de fojo al fojo ĝi ankaŭ malkresketis pro multnombraj militoj, epidemioj kaj malsatmizeroj. En 1784 en la urbo vivis 870 homoj, ĝis 1890 la loĝantonombro kreskis al 2.700. Kun la industriigo kaj la evoluo de la minado dum la 20-a jarcento plirapidiĝis la kreskado de la loĝantaro.
En 1917 la enkomunumigo de la plej granda parto de Hiesfeld (9.914 loĝantoj en 1910) alportis al Dinslaken kreskadon al 20.000 loĝantoj. Hiesfeld ĝis tiam estis kun sia areo de 4793,93 hektaroj la plej granda kampara komunumo en Prusio. En 1965 Dinslaken havis 50.000 loĝantojn. En la jaro 2003 la loĝantonombro atingis sian historian kulminon kun 71.193. Je la 30-a de junio 2006 la „ofica loĝantonombro“ por Dinslaken sumiĝis laŭ kompletigo de la Landa Oficejo por Informadiko kaj Statistiko de Nordrejn-Vestfalio je 70.127 (nur ĉefloĝejoj kaj post komparado kun aliaj llandaj oficejoj).
Jen tabelo pri la loĝantonombroj laŭ la respektiva teritoria stato. Ĉe tio temas pri censorezultoj (¹) aŭ oficaj kompletigoj de la Statistika Landa Oficejo. la indikoj rilatas ekde 1871 al la „ĉeesta loĝantaro“, ekde 1925 al la „rezida loĝantaro“ kaj ekde 1987 al la „loĝantaro en la komunumo de sia ĉefloĝejo“. Antaŭ 1871 la loĝantonombro estis konstatata laŭ malunuecaj esplormetodoj. ¹ Censorezulto
Arkitekturaĵoj
La restaĵoj de la mezepoka kastelo Dinslaken unue dokumentataj en 1163 estas partoj de la nuna urbodomo. Ĉi tie ankaŭ troviĝas la „Burgtheater“, la urba scenejo subĉiela. La Bollwerkskathe estas iama bakdomo origine el Hiesfeld, metata antaŭ konservitan pecon de la mezepoka urbomuro el brikoj. La ŝtona remparo origine estis 2,5 ĝis 3,0 metrojn alta. De ĝi konserviĝis nek rempar- kaj fososistemo nek la iamaj gardoturoj. La Voswinckelshof reiras al la 13-a jarcento kaj estas unu el kvar nobelorezidejoj en la urbo. En 1527 la posedantoj kontraktis kun la urbo, ke ili rajtas deŝiri pecon el la urbomuro por konstrui novan domon ekster la paso de la urbomuro La hodiaŭa, eble fine de la 18-a jarcento starigita konstruaĵo staras surfundamente de antaŭa konstruaĵo ekestinte 1527. Antaŭ la Unua Mondmilito la Voswinckelshof estis infanripozejo. Ekde 1955 tie loĝas la urbhistoria "Muzeo Voswinckelshof". Post kompleta konstruresanigo en 1999 ĝi estis remalfermata kaj ekde tiam ĝi ofertas multspecan ekspozici- kaj aranĝoprogramaron.
Menciindaj konstruaĵoj ankaŭ estas la ventmuelejo en la urboparto Hiesfeld kaj la akvomuelejo, ankaŭ en Hiesfeld.
Aŭtovojoj
Dinslaken estas alligita al la aŭtoŝoseoj A 3 (E 35]]) kaj A 59 samkiel la nacia strato 8.
Klerigo
La urbo Dinslaken disponas pri dek unu elementaj lernejoj, tri gimnazioj, du reallernejoj, tri mezlernejoj, unu integrita mezlernejo, du profesilernejoj, unu specialan lernejo kaj (antropozofia) Waldorf-lernejo.
Hať
Hať (legu: Hatj) (Hać, Haatsch) estas vilaĝo de Regiono Hlučín en Ĉeĥio. Vivas ĉi tie. Vilaĝo Hať situas en nordorienta parto de distrikto Opava etendiĝante en milda valo de rojo nomata Bečva. Ĝi estas unu el 38 vilaĝoj de Regiono Hlučín. La orienta kaj la norda limo de la katastro de la vilaĝo estas samtempe ŝtatlimo al Pollando kaj ties regiono de komunumo Krzyżanowice, kun kiu ĝi aktive kunlaboras.
Historio
La unua mencio pri la vilaĝo estas datita al la 18-a de decembro 1250. En dokumento, en kiu papo Inocento la 4-a konfirmas la tutan varon apartenanta al velehrada monaĥejo, estas notita ankaŭ vilaĝo Hať. Neklara restas sorto de la vilaĝo en la sekvanta periodo. Ĝis la jaro 1439 nome ties nomo aperas en neniaj dokumentoj, kiuj rilatas al la posedaĵo de la velehrada monaĥejo. Sed en diversaj dokumentoj de tiu tempo aperas vilaĝo Sifridsdorf. Lasta mencio pri Sifridsdorf estas en dokumento de princo Konrád Olešnický el la jaro 1425. Eĉ ne inter historiistoj estas unueca opinio, ĉu en tiu ĉi periodo ekzistis du memstaraj vilaĝoj aŭ temis pri unu kaj la sama vilaĝo, ĉe kiu en la paso de jaroj ŝanĝiĝis sole la nomo.
En la jaro 1439 abato de la velehrada monaĥejo Štěpán enlombardigis al sinjoro Czeniek el Tworków vilaĝojn Hať, Píšť kaj Owsiszcze. En la 15-a kaj la 16-a jarcentŝanĝoj la vilaĝo estis posedaĵo de sinjoroj el Benešov kaj en Drahotuše, el kiuj kelkaj subskribis sin „el Hať“ aŭ „Haťa“. Ekde la jaro 1517 Hať apartenis al sinjorejo en Hlučín kaj ekde la jaro 1567 al nove estiĝinta sinjorejo en Šilheřovice. Posedantoj de ambaŭ sinjorejoj tiutempe estis sinjoroj el Vrbno. Mallongtempe Hať estis posedaĵo de Bernard Lichnovský el Voštice (1632), por ke ĝi denove fariĝu posedaĵo de la šilheřovica sinjorejo. La vilaĝo partoprenis komunajn sortojn kun ĝi ĝis la jaro 1920.
Verŝajne en la 15-a jarcento estis ĉi tie konstruita burgo, kiu post la aligo al Hlučín kaj pli poste al sinjorejo en Šilheřovice pereis. Paroĥejo en la vilaĝo estas menciata jam en la jaro 1567. En pasinteco estis en la teritorio de la vilaĝo kelke da fiŝlagoj, sed kiuj estis verŝajne dum la 19-a jarcento sekigitaj. Historia ŝanĝo en la vivo de ĉiuj vilaĝoj de Regiono Hlučín kaj do ankaŭ de Hať estis la jaro 1742. Post malvenkita milito Maria Teresia estis devigita doni parton de Silezio al Prusio. Sub prusia administrado Hať estis plenaj 181 jaroj.
Grandega kruco el blanka marmoro en tombejo en Hať rememorigas 76 viroj el Hať kaj 27 viroj el Darkovice, kiuj falis en batalfrontoj de la unua mondmilito.
Hať estis aligita al Ĉeĥoslovakio la 16-an de marto de 1923. Bataloj de la dua mondmilito finiĝis en la vilaĝo la 21-an de aprilo de 1945. Ili alportis al ties loĝantoj ne nur materialajn damaĝojn, sed ankaŭ 146 falintajn kaj malaperintajn soldatojn kaj 12 viktimojn el vico de civilaj loĝantoj.
Lernejo en Hať estas menciata jam en la jaro 1576. Komence de la 19-a jarcento estis konstruita nova konstruaĵo de paroĥeja lernejo, kiun vizitis ankaŭ lernintoj el Darkovice kaj Vřesina. En la jaro 1882 estis konstruita nova lernejo en suba parto de la vilaĝo kaj komence de la 20-a jarcento nova konstruaĵo en supra parto de la vilaĝo. Nur en la 1968 la vilaĝo ĝisatendis novan 18 klasan lernejon kun gimnastikejo. Enkadre de unuiĝo la vilaĝo fariĝis ekde la 1-a de julio de 1979 loka parto de urbo Hlučín. En tiu ĉi ligo ĝi persistis ĝis la jaro 1990, kiam ĝi denove fariĝis memstara.
En la teritorio de vilaĝo troviĝas limpasejo por malgranda limregiona kontakto Hať – Rudyszwałd. Inter interesaĵoj apartenas akva rezervujo kaj pli ol 200-jaraĝa tilio kreskanta en korto de paroĥejo.
Preĝejo de sankta Mateo – ununava baroka konstruaĵo konstruita de jezuitoj en la jaro 1731. Ĉefa altaro kaj flankaj altaroj de sankta Barboro kaj sankta Johano Nepomuka devenas el la 19-a jarcento.
Erikejo Grünwald
Erikejo Grünwald (ĉeĥe Grünwaldské vřesoviště) estas naturrezervejo en Ĉeĥio, en Ercmontaro, en katastra teritorio Nové Město u Mikulova sude de municipo Moldava en distrikto Teplice. La erikejo estas nomita laŭ hodiaŭ pereinta vilaĝo Grünwald (ĉeĥe Pastviny). La protektata areo estas en administrado de Regiona oficejo de Regiono Ústí nad Labem.
Objekto de protekto
Motivo de la protekto estas konservo de torfejo de pluvmarĉa tipo kun kreskaĵaro de pluraj formoj de pino (Pinus mugo ssp. rotundata). La loko estas natura pariĝada memmontradumejo kaj nestumejo de tetro (Lyrurus tetris).
Charles Darwin
Charles Robert DARWIN, foje esperantigita kiel Karolo Roberto Darvino, membro de la Reĝa Societo de Londono, de la Reĝa Geografia Societo, de la Linea Societo de Londono kaj de la Zoologia Societo de Londono (naskiĝis la , mortis la ) estis angla sciencisto, naturalisto, geologo kaj biologo, fama ĉar estis kiu fondis la teorion de evoluismo per natura selektado, kiun li klarigis en gravega verko, La Origino de Specioj eldonita en 1859. Kune kun la genetika teorio de la aŭstra monaĥo Mendelo pri la heredado de trajtoj, la teorio de Darvino preparis la grundon por la moderna scienca biologio.
Lia propono ke ĉiuj specioj de vivo estis descendintaj laŭlonge de la tempo el komuna praulo estas nuntempe amplekse akceptita, kaj konsiderita fonda koncepto en scienco. En kuna publikigo kun Alfred Russel Wallace, li enkondukis sian sciencan teorion ke tiu branĉiga modelo de evoluismo rezultis el procezo kiun li nomis natura selektado, en kiu la lukto por la vivo havas similan efikon sur la artefarita selektado enmetita en la selekta reproduktado.
Darwin publikigis sian teorion de evoluismo per forta pruvaro en sia libro de 1859 nome On the Origin of Species. Ĉirkaŭ la 1870-aj jaroj, la scienca komunumo kaj majoritato de edukita publiko estis akceptinta la teorion de evoluismo kiel vera fakto. Tamen, multaj favoris konkurencajn klarigojn, kaj nur ĝis la apero de la moderna evoluisma sintezo el la 1930-aj al la 1950-aj jaroj ampleksa interkonsento disvolviĝis en kiu natura selekto estis la baza mekanismo de evoluo. La scienca malkovro de Darvino estis la unuiga teorio de la vivosciencoj, kio klarigas la biodiversecon.
La dekomenca intereso de Darwin pri naturo kondukis lin abandoni sian medicinan edukadon en la Universitato de Edinburgo; anstataŭe, li helpis en la esplorado de maraj senvertebruloj. Studoj en la Universitato de Kembriĝo (Christ's College) kuraĝigis sian pasion por natura scienco. Lia kvinjara vojaĝo per la Beagle establis lin kiel elstara geologo kies observoj kaj teorioj subtenis la koncepton de laŭgrada geologia ŝanĝo de Charles Lyell, kaj la publikigo de lia vetura taglibro famigis lin kiel populara verkisto.
Rezső Soó
Biografio
La mezlernejon Rezső Soó finis en Kolozsvár, kaj 1925 en Scienca Universitato Péter Pázmány li akiris diplomon de instruisto kaj li doktoriĝis. Du jarojn li estis ano de Collegium Hungaricum de Berlino. Ekde 1929 li estis universitata profesoro de Universitato de Debrecen kaj gvidanto de katedro de botaniko. Inter 1940-44-ben li laboris en Universitato de Koloĵvaro. Post 1945 li denove laboris por unu jardeko en Debrecen. Inter 1952 kaj 1955 li instruis ankaŭ en Budapeŝto, en 1955 li vivis en ĉefurbo kaj estis profesoro ĝis 1969 de ELTE kaj direktoro de Botanika ĝardeno de Budapeŝto.
Charles Darwin
Superŝutita per la geografia distribuado de la vivulantaro kaj de la fosilioj kiujn li kolektis dum la vojaĝo, Darwin komencis detalajn esploradojn, kaj en 1838 konceptigis sian teorion de la natura selekto. Kvankam li diskutis siajn ideojn kun kelkaj naturalistoj, li bezonis tempon por etenda esplorado kaj lia geologia laboro havis prioritaton. Li estis verkante sian teorion en 1858 kiam Alfred Russel Wallace sendis al li eseon kiu priskribis la saman ideon, kio akcelis la tujan kunan publikigon de ambaŭ teorioj. La verko de Darwin establis evoluan descendon kun modifoj kiel hegemonia scienca klarigo de diversigo en la naturo. En 1871 li ekzamenis la iradon de la homa evoluo kaj de la seksa selekto en The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex, sekvita de The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872). Lia esplorado pri plantoj estis publikigita en serio de libroj, kaj en sia fina libro, The Formation of Vegetable Mould, through the Actions of Worms (1881), li ekzamenis tervermojn kaj ilian efikon sur grundo.
Darwin estis priskribita kiel unu el la plej influaj figuroj en homa historio, kaj li estis honorita per entombigo en la Abatejo Westminster.
Junaj jaroj
Charles Robert Darwin naskiĝis la en la bieno Mount House, en Shrewsbury. Li estis la kvina el ses gefiloj de la kuracisto Robert Darwin, filo de la naturesploristo kaj poeto Erasmus Darwin. Lia patrino Susannah (1765–1817) estis filino de la ceramikaĵfabrikestro Josiah Wedgwood.
La 15-an de julio 1817, kiam Charles estis okjaraĝa, mortis lia patrino. Liaj tri pli aĝaj fratinoj Marianne (1798–1858), Caroline (1800–1888) kaj Susan (1803–1866) prizorgis lin. Ekde la printempo de 1817 li vizitis la lernejon de la unitarisma komunumo. Lia patrino estis kredema unitarismano, sed lian patron oni taksis nekredema. Charles estis baptita en la anglikana eklezio. Ekde junio 1818 li vizitis la privatan internlernejon de Shrewsbury, kiun gvidis Samuel Butler. Tie li studis dum ses jaroj. Charles ne multe ŝatis la konvenciajn tradiciajn je antikvaj lingvoj kaj literaturo baziĝintajn leciojn. Plaĉis al li anstataŭe la lernado de kompleksaj aferoj kiel la eŭklida geometrio, kiun instruis al li privata instruisto aŭ la funkciado de barometro, kiun klarigis al li lia onklo Samuel Tertius Galton (1783–1844).
Jam tiuepoke Charles kolektis konkojn, sigelojn, monerojn kaj ŝtonojn, kaj multaj promenadoj en la naturo trejnis lian observadkapablon. Instigita de la eksperimentoj de lia pli aĝa frato Erasmus (1804–1881), li multe okupiĝis pri kemio. Charles deziris fariĝi kuracisto kaj jam helpis sian patron en ties kabineto.
Oktobre 1825 Charles ekstudis medicinon, kiel antaŭe lia frato Erasmus ĉe la Universitato de Edinburgo. Krom dum la kemilecionoj de Thomas Charles Hope, li enuiĝis dum ĉiuj lecionoj. Lia plej influa instruisto dum la edinbruga epoko estis Robert Edmond Grant, liberpensulo kaj ano de la evoluteorio de Jean-Baptiste de Lamarck (1744–1829). De li li lernis maran zoologion, sciencan observadon kaj la graveco de precizaj notoj. Li okupiĝis ankaŭ pri taksidermio de birdoj, kion li lernis de John Edmonstone, iama nigra sklavo. Charles Darwin estis ano de la Royal Medical Society kaj de la studenta societo Plinian Society, kie li unue science paroladis pri la memmoviĝemo de ovoj de Flustra (marĉa besteto).
Kiam lia patro rimarkis, ke Charles havis malfacilaĵojn pri la medicina studado, li proponis anstataŭe fariĝi sacerdoto de la anglikana eklezio kaj komenci studadon de teologio. Post iom da pripensado, Charles konsentis kaj ekstudis en januaro 1828 ĉe la universitato de Kembriĝo. Charles ja diplomiĝis pri teologio, sed sen plezuro kaj taksis la studadon tempomalŝparo, tamen poste li nomis la jarojn en Kembriĝo la plej feliĉaj en sia vivo.
Darwin devis resti en Kembriĝo ĝis junio 1831. Li studis la verkon de Paley nome Natural Theology or Evidences of the Existence and Attributes of the Deity (unuafoje publikigita en 1802), kiu disvastigis argumenton por la dia dezajno de la naturo, kio klarigus adapton kiel dia agado tra leĝoj de naturo. Li legis la novan libron de John Herschel nome Preliminary Discourse on the Study of Natural Philosophy (1831), kiu priskibas la plej altan celon de la natura filozofio kiel subkompreno de tiaj leĝoj tra la indukta logiko bazita sur la observado, kaj la verko de Alexander von Humboldt nome Personal Narrative pro siaj sciencaj veturoj en 1799–1804. Inspirita per "arda deziro" al kontribuo, Darwin planis viziti la insulon Tenerife kun kelkaj samklasanoj post gradiĝo por studi naturan historin en la tropikoj. Prepare, li aliĝis al la kurso de Adam Sedgwick pri geologio, kaj poste la 4an de aŭgusto li veturis kun li por pasigi duonmonaton mapante tavolojn en Kimrio.
Vojaĝo sur la Beagle
Post lasi Sedgwick en Kimrio, Darvino pasigis unu semajnon kun studentaj amikoj en Barmouth, poste revenis hejmen la 29an de aŭgusto kaj tie trafis leteron el Henslow proponante lin kiel taŭga (se nekompleta) naturalisto por mem-financita kroma posteno sur la ŝipo Beagle sub estreco de la kapitano Robert FitzRoy, emfazante, ke tio estas posteno por ĝentlemano pli ol por "simpla kolektanto". La ŝipo estis elironta post kvar semajnoj por ekspedicio por mapigi la marbordon de Sudameriko. Robert Darwin objekciis kontraŭ la planita dujara vojaĝo de sia filo, konsiderante ĝin kiel tempoperdo, sed li estis konvinkita de sia bofrato, Josiah Wedgwood la 2-a, por akcepti (kaj financi) la partoprenon de sia filo. Darvino zorgis por resti en privata kapablo por reteni kontrolon super sia kolekto, intencante konservi ĝin por pli grava scienca institucio.
En 1831, havante 22 jarojn, ŝatanto de skaraboj sen direkto en vivo, Darvino vojaĝis ĉirkaŭ la Tero en la ŝipo HMS Beagle, dum kvin jaroj. La ŝipo esploris detale la bordon de Sudameriko por la brita mararmeo, kaj Darvino servis kiel la naturscienca oficiro de la vojaĝo.
Post prokrastoj, la vojaĝo startis la 27an de decembro 1831; ĝi daŭris preskaŭ kvin jarojn. Kiel FitzRoy estis intencinta, Darvino pasigis plej el sia tempo por surtera esplorado de geologio kaj farante kolekton de natura historio, dum la ŝipo Beagle esploris kaj mapigis marbordojn. Li faris zorgemajn notojn el siaj observoj kaj teoriajn spekulativojn, kaj je intertempo dum la vojaĝo liaj specimenoj estis senditaj al Kembriĝo kun leteroj inklude kopion de lia taglibro por sia familio. Li havis iome da sperto en geologio, skarabokolekto kaj pri dissekcio de maraj senvertebruloj, sed en ĉiuj aliaj areoj li estis lernanto kaj nur kapabla kolekti specimenojn por fakula konsidero. Spite la fakton, ke li ege suferis pro marmalsano, Darvino verkis abundajn notojn surŝipe. Plej el liaj prizoologiaj notoj estis pri maraj senvertebruloj, starte per planktono kolektita el trankvila akvo.
Dum la vojaĝo Darvino legis la novan libron de Charles Lyell pri la Tero, kiu profunde influis lin, kaj studis la plantojn kaj bestojn de Sudameriko. Li miris kaj pensis pri la granda varieco de vivo, kiun li renkontis—precipe en la insuloj de Galapagoj, kie ĉiu insulo havas sian propran specon de testudo, fringo kaj marigvano. Darvino pensis pri la varieco laŭ la ideoj de Lyell. Lyell diris ke la nuna Tero estas la sama kiel la antikva Tero: la kaŭzoj kiuj formis la teron, ankoraŭ agas nun, iom post iom, daŭre kaj malrapide tra la epokoj. Kiel rivero formas sian vojon. Ĉi tiu estas la skolo de unuformismo. La kontraŭa, tradicia skolo, katastrofismo, diris ke ŝanĝo estas grandega kaj subita: la kreo de la mondo fare de Dio, la tutmonda diluvo kaj la sekva inundo en la biblia rakonto de Noa, ekzemple. Bona religio, eble, sed malbona scienco, certe: scienco nur povas atesti pri tio, kion oni povas observi laŭ regulo. Tial laŭ Lyell, se vivo evoluis antaŭe, ĝi ankoraŭ evoluas nun, kvankam tre malrapide kaj per malgrandaj paŝoj.
Dum sia unua halto surborde de Santiago en Kaboverdo, Darvino trovis, ke blanka strio alte en la vulkanrokaj klifoj inkludis konkojn. FitzRoy jam estis doninta al li la unuan volumon de la verko de Charles Lyell nome Principles of Geology (Principoj de geologio), kiu markis la konceptojn de unuformismo pri la tero malrapide elstaranta aŭ falanta laŭlonge de enormaj periodoj, kaj Darvino vidis aferojn laŭ la teorioj de Lyell, kaj jam tiam planis verki libron pri geologio. Kiam ili atingis Brazilon, Darvino estis allogita de la tropikaj arbaroj, sed malamegis la vidon de sklaveco, kaj disputis pri tiu afero kun Fitzroy.
La esplorveturo pluis suden en Patagonion. Ili haltis ĉe Bahía Blanca, kaj en klifoj ĉe Punta Alta Darvino faris gravan trovaĵon de fosiliitaj ostoj de grandaj formortintaj mamuloj apud nuntempaj konkoj, kio indikas ĵusan formorton sen signoj de klimata ŝanĝo aŭ alia katastrofo. Li identigis tie la tiam malmulte konatan Megatherium pere de dento kaj ties asocion kun osteca kiraso, kiu dekomence aspektis al li kiel giganta versio de kiraso de loka dazipo. La trovaĵoj okazigis grandan intereson kiam ili atingis Anglion.