cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Plantoj
Distribuo
Plantoj ofte estas la hegemonia fizika kaj struktura komponanto de vivejoj kie ili okazas. Multaj el la biomoj de la Tero estas nomumitaj laŭ la speco de vegetaĵaro ĉar plantoj estas la dominaj organismoj en tiuj biomoj, kiel ekzemple prerioj kaj arbaroj.
Ekologiaj rilatoj
Multaj bestoj kunevoluis kun plantoj. Multaj bestoj polenigas florojn en interŝanĝo por manĝaĵo en la formo de poleno aŭ nektaro. Multaj bestoj disigas semojn, ofte manĝante frukton kaj pasante la semojn en sia feko. Mirmekofitoj estas plantoj kiuj kunevoluis kun formikoj. La planto disponigas hejmon, kaj foje manĝaĵon, por la formikoj. En interŝanĝo, la formikoj defendas la planton el herbovoruloj kaj foje el konkurencaj plantoj. Formikruboj disponigas organikan sterkon.
La plimulto de plantospecioj havas diversajn specojn de fungoj asociitaj kun siaj radiksistemoj en speco de mutualisma simbiozo konata kiel mikorizo. La fungoj helpas al la plantoj akiri akvon kaj mineralajn nutraĵojn el la grundo, dum la planto donas al la fungoj karbonhidratojn produktitajn en fotosintezo. Kelkaj plantoj funkcias kiel hejmoj por endofitaj fungoj kiuj protektas la planton de plantomanĝantoj produktante toksinojn. La funga endofito, Neotyphodium coenophialum, en alta festuko (Festuca arundinacea) kaŭzas enorman ekonomian damaĝon al la bovindustrio en Usono.
Ankaŭ diversaj formoj de parazitado estas sufiĉe oftaj inter plantoj, el la duon-parazita visko kiu simple prenas kelkajn nutraĵojn de sia gastiganto, sed daŭre havas fotosintezajn foliojn, al la tute parazitaj orobanko kaj latreo kiuj akiras ĉiujn siajn nutraĵojn tra ligoj al la radikoj de aliaj plantoj, kaj tiel havas neniun klorofilon. Kelkaj plantoj, konataj kiel mikroheterotrofaj, parazitas mikorizajn fungojn, kaj tial funkcias kiel epiparazitoj sur aliaj plantoj.
Multaj plantoj estas epifitoj, kio signifas ke ili kreskas sur aliaj plantoj, kutime arboj, sen parazitado de ili. Epifitoj povas nerekte damaĝi sian gastigantan planton kaptante mineralajn nutraĵojn kaj lumon kiujn la gastiganto alie ricevus. La pezo de nombregoj de epifitoj povas rompi arbobranĉon. Duonepifitoj kiel sufokaj figarboj, kiel la Ficus destruens kaj multaj aliaj, komenciĝas kiel epifitoj sed poste metas siajn proprajn radikojn kaj superfortas kaj mortigas sian gastiganton. Multaj orkideoj, bromeliacoj, filikoj kaj muskoj ofte kreskas kiel epifitoj. Bromeliadaj epifitoj akumulas akvon en folioaksoj por formi fitotelmatojn kiuj povas enhavi kompleksajn akvajn manĝretojn.
Ĉirkaŭ 630 plantoj estas karnovoraj, kiel ekzemple la muŝkaptulo (Dionaea muscipula) kaj la drozero (Drosera specioj). Ili kaptas malgrandajn bestojn kaj digestas ilin por akiri mineralajn nutraĵojn, aparte nitrogenon kaj fosforon.
Planta percepto estas la kapableco de plantoj senti kaj reagi la medion por konsekvence ŝanĝi sian morfologion, fiziologion kaj fenotipon. Plantoj reagas al kemiaĵoj, gravito, lumo, malsekeco, infektoj, temperaturo, oksigeno kaj karbona dioksido, parazita infestiĝo, malsano, fizika interrompo, sono kaj tuŝo.
Konduto ĉe plantoj
La vegetala konduto estas fenomeno tre limigita. La vegetala movado dependas esence el la hidrodinamika mekanismo de la turgeco. «Variado de turgeco de ĉeloj tre lokigitaj de nombraj plantojn produktas movon de organoj, kiel la fermado de petaloj de floroj (lilio) aŭ de folioloj (diversaj papilionaceoj, aŭ, pli spektakle, la sensitivo), aŭ la movoj de la stamenoj (ordinara berberiso), aŭ la movado de la tentakul-kaptiloj de folioj de murdoplantoj ktp.» (Dauta J. 1999).
Ĉe vegetaloj, la tipa ekzemplo de movoj specife organizaj kun funkcio rilata al la medio estas la movoj por fermo de la kaptiloj de la karnovoraj plantoj (dioneoj, drozeroj ktp.). Ĉe la Muŝkaptulo (Dionaea muscipula), tiu mekanismo funkcias pere de tri malgrandaj haroj kiuj troviĝas sur la ventra parto de la folio. Kiam insekto venas sur la ventra surfaco de la muŝkapta dioneo kaj tuŝas unu de tiuj malgrandaj haretoj, elektra signalo estas sendita, kio okazigas la fermon de la planto en malpli ol unu sekundo. La agitado de la insekto helpas la kompletan fermadon de la planto kaj la sekrecion de la digestenzimoj kiuj permesos mortigi kaj digesti la insekton. Detala klarigo kaj animacia prezentaĵo de la strukturoj kaj de la funkciantaj mekanismoj en tiu konduto de predado estas disponeblaj sur la retejo www.carnibase.com. Ĉe la Rondfolia drozero (Drosera rotundifolia), la bordo kaj supra flanko de la folioj estas komponitaj de ruĝecaj haretoj kiuj estas trempitaj je viskoza, gluiĝema substanco nomita "mucilago". Tiu sekrecio altiras la insektojn kaj kiam ili ekripozis sur la folioj, tiuj estas kaptitaj de la gluiĝema substanco. La agitado de la insekto kiel barakto por liberiĝi okazigas la fermon de la folio, pro la movado de la haretoj kiuj direktas sin al la insekto.
Saint-Denis-le-Vêtu
Saint-Denis-le-Vêtu estas franca situanta en departemento Manche, regiono Normandio.
Plantoj
La reago de la plantoj fronte al sona stimulado
Pluraj sciencistoj interesiĝas pri la demando ĉu kelkaj specioj de plantoj povus reagi al la sono kaj pri kiuj estus la efikoj rezultintaj. Inter la studitaj plantoj estas troveblaj Chrysanthemum callus, nome specio de krizantemo. Ĉe tiu specio, la sciencistoj povis observi pliiĝon de la ĉela aktiviteco pro la efiko de sono. Tio supozigas pliigon de la enirado de jonoj H+ en la ĉeloj. Tiu aktiveco ludas multnombrajn rolojn kiel la kresko kaj la reago al la mediaj stimuloj. Kontraste, kiam oni direktas la sonon rekte sur la pumpiloj (suĉiloj) kiuj permesas la eniradon de jonoj H+, oni povis noti, ke la ĉela aktiveco malpliiĝas. Oni povas tial kompreni, ke la ĉela aktiveco rilatas al serio de biokemiaj ragoj, ofte helpitaj de jonoj Ca2+. Krome, oni pruvis, ke la ĉela aktiveco estas tre sensiva al la koncentrado de jonoj Ca2+ kaj ke tiu koncentrigo pliiĝas pro la efiko de sono. Tial, je pli granda estas la koncentrado en jonoj Ca2+, des pli granda estas la enirado de la jonoj H+ en la ĉeloj. Tial, oni povas kompreni ke, ĉe Chrysanthemum callus, la sono stimulas la pliigo de la jonoj Ca2+, kio helpas la pliigon de la ĉela aktiveco de la planto.
Saint-Denis-le-Vêtu
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Saint-Denisais.
Plantoj
La reago de la plantoj fronte al sona stimulado
La tialoj kiuj klarigas la movadon de la folioj fronte al la sonstimuloj ĉe kelkaj plantoj restas ankoraŭ ne komplete solvitaj ĝis nuntempe. Kelkaj sciencistoj studas tiun demandon por klopodi trovi respondon. Pluraj hipotezoj estis disvastigitaj por klarigi tiun fenomenon. Inter ili unu el la plej oftaj asertas, ke la movado de la folioj fronte al sonstimulo estus defendorimedo kontraŭ la herbovorulo. Ĉe la sensitivo (Mimosa pudica), la folioj refaldiĝas kiam ili estas tuŝataj kaj tio malpliigas la surfacon de la folio, kio faras tiun malpli manĝinda por la herbovoruloj. Ĉe la diversaj specioj de poploj, la folioj moviĝas je la plej malgranda brizo. Tio helpus la forigon de la herbovoraj insektoj kiuj manĝas la foliojn de la planto kaj faligus ilin surgrunden. Eĉ se ili ne falas, la movado de la folioj povus interrompi la manĝadon fare de la insektoj. Krome, la ripeta movado de la folioj povus malkuraĝigi la herbovorajn insektojn veni sur la folioj. Tial, oni povas kompreni per tiuj supraj ekzemploj ke la movado de la folioj estas bona rimedo por protekti sin fronte al la herbovorado. Tial, ne estas malfidinda hipotezo kredi, ke la movado de la folioj fronte al sonstimulo estus defendorimedo fronte al la herbovorado. Por ekzemplo, la bruo de la flugiloj de insekto okazigus la movadon de la folioj de la planto, evitanta tiel ties veno. Tamen, la sciencistoj devas pluigi siajn esplorojn por determini la precizan tialon de la movado de la folioj fronte al sonstimuloj.
Graveco
La studo de plantuzadoj fare de homoj estas nomita ekonomia botaniko aŭ etnobotaniko; kelkaj konsideras ke ekonomia botaniko temas pri modernaj kulturplantoj, dum fakte etnobotaniko temas pri indiĝenaj plantoj kultivitaj kaj uzitaj fare de indiĝenaj homoj. Homa kultivado estas parto de agrikulturo, kio estas la bazo de homa civilizo. Planta agrikulturo estas subdividita en agronomion, hortikulturon kaj forstadon.
Manĝaĵoj kaj trinkaĵoj
Multo de homa nutrado dependas de plantoj, ĉu rekte pere de manĝaĵoj kaj trinkaĵoj konsumitaj de homoj, aŭ nerekte kiel manĝo por animaloj aŭ kiel spico de manĝoj. La scienco de agrikulturo temas kun la plantado, zorgado, nutrado, kaj rikoltado de manĝoproduktoj, kaj ludis ŝlosilan rolon en la historio de la tutmondaj civilizoj.
Homa nutrado dependas grandparte de cerealoj, aparte maizo, tritiko, rizo, aveno, kaj milio. Ampleksaj areoj de multaj landoj estas dediĉataj al la kultivado de cerealoj por loka konsumado aŭ por eksportado al aliaj landoj. Brutaraj animaloj estas bovoj, porkoj, ŝafoj, kaproj kaj kameloj estas ĉiuj herbovoruloj; kaj manĝas ĉefe aŭ entute cerealajn plantojn. Cerealoj estas bazkultivaĵoj, kio signifas ke ili havigas kaloriojn (en formo de kompleksaj karbonhidratoj kiaj amelo) kiuj estas necesaj por ĉiutaga agado, kaj tiele formas la fondon de ĉiutaga dieto. Aliaj bazkultivaĵoj estas terpomojn, maniokon, guŝon, kaj legomojn.
Homa nutraĵo inkludas ankaŭ legomojn, kiuj konsistas ĉefe el folioj kaj tigoj kiuj estas manĝataj, spicojn, kaj kelkajn fruktojn, nuksojn, herbojn, kaj manĝeblajn florojn. Legomoj estas gravaj pro la vitaminoj, mineraloj, kaj la dieta fibro kiujn ili havigas. Fruktoj havigas tre altan kvanton de sukeroj kaj havas pli dolĉan guston ol vegetaloj. Tamen, ĉe partikulara manĝo estas konsiderata "legomo" aŭ "frukto" dependas el kunteksto, ĉar la vorto frukto havas pli precizan difinon en botaniko ol en ĝenerala uzado. Nuksoj kaj semoj, kiel manĝoj kiaj ternuksoj, migdaloj, kaj pistakoj, enhavas nesaturitajn grasojn kiuj estas ankaŭ necesaj por saniga dieto. Kiel ĉe fruktoj, la terminoj nukso kaj semo havas pli striktajn difinoj en plantoscienco.
Multaj plantoj estas uztaj por spici manĝojn. Tiaj plantoj estas herboj (ekz. rosmareno kaj mento),kiuj devenas el verdaj foliecaj partoj de plantoj, kaj spicoj (ekz. kumino kaj cinamo), kiuj devenas el aliaj plantopartoj. Kelkaj plantoj produktas manĝeblajn florojn, kiuj povas esti aldonitaj al salatoj aŭ uzataj por ornami manĝojn. Dolĉigiloj kiaj sukero kaj mielo estas derivaj el plantoj. Sukero akiriĝas plejparte de sukerkano kaj sukerbeto, kaj mielo venas de floroj. Kuiroleoj kaj margarino venas de maizo, sojfabo, kolzosemo, kartamo, sunfloro, olivo kaj aliaj. Manĝaldonaĵoj inkludas arabgumon, guargumon, ceratoniogumon, amelon kaj pektinon.
Plantoj estas ankaŭ la fonto de trinkaĵoj produktitaj ĉu per infuzo, kiaj kafo kaj teo; per fermentado, kiaj biero kaj vino; aŭ per distilado, kiaj viskio, vodko, rumo, kaj aliaj alkoholaĵoj.
Nenutraj produktoj
Strukturaj rimedoj kaj fibroj el plantoj estas uzataj kaj en la konstruado de loĝejoj kaj en fabrikado de tolaĵoj kaj vestaĵoj. Ligno estas uzita por konstruaĵoj, ŝipoj, mebloj, kaj ankaŭ por pli malgrandaj varoj kiaj papero, kartono, muzikaj instrumentoj kaj sportekipaĵo. Ŝtofo ofte estas farita de kotono, lino, aŭ sintezaj fibroj derivitaj de celulozo, kiel ekzemple rajono kaj acetato. Kudra fadeno kiu estas uzata por kudri vestaĵojn venas el plantaj fibroj. Oni kultivis kanabon kaj juto por ties fibroj, kiuj povas esti uzataj por fabriki ŝnurojn aŭ sakojn.
Renovigeblaj fueloj de plantoj inkludas brullignon, torfon kaj multajn aliajn biofuelojn. Karbo kaj nafto estas fosiliaj fueloj derivitaj de plantoj. Olivoleo estis uzataj en lampoj dum jarcentoj por havigi lumigadon.
Medikamentoj derivitaj de plantoj inkludas aspirinon, taksolon, morfinon, kininon, reserpinon, kolkicinon, digitalon kaj vinkristinon. Ekzistas centoj da herboaldonaĵoj kiel ekzemple ginko, ekinaceo, akuŝ-tanaceto, kaj la herbo de Sankta Johano. Insekticidoj derivitaj de plantoj inkludas nikotinon, rotenonon, strikninon kaj piretrinojn. Medikamentoj aŭ drogoj akiritaj de plantoj inkludas tabakon, opion, kokainon kaj mariĥuanon. Venenaj substancoj de plantoj inkludas ricinon, cikuton kaj kuraron.
Estetikaj uzoj
Miloj de plantospecioj estas kultivitaj por estetikaj celoj same kiel por disponigi ombron, modifi temperaturojn, redukti venton, malpliigi bruon, havigi privatecon, kaj malhelpi grunderozion. Plantoj estas la bazo de multmiliarda dolarenspezo por ĉiujara turismindustrio kiu inkludas vojaĝadon al arbejoj, botanikaj ĝardenoj, historiaj ĝardenoj, naciaj parkoj, tulipfestivaloj, pluvarbaroj, arbaroj kun bunta aŭtuna foliaro kaj ekzemple al la National Cherry Blossom Festival. Muŝkaptulo, mimozo kaj resurektoplanto estas ekzemploj de plantoj venditaj kiel novaĵoj.
Homoj uzas tranĉitajn kaj sekigitajn florojn kaj potplantojn endome aŭ en forcejoj. Dum kelkaj ĝardenoj estas plantitaj por nutrocelo, multaj aliaj estas plantataj por estetikaj, ornamaj aŭ konservaj celoj. En subĉielaj ĝardenoj, arboretoj kaj botanikaj ĝardenoj (nome publikaj kolektoj de vivantaj plantoj) estas uzataj gazono, ombroarboj, ornamaj arboj, arbedoj, reboj, arbustoj, kaj bedplantoj. Por ĝardenoj oni povas kultivi plantojn en naturisma stato, aŭ oni povas skulpti ties kreskon, kiel por eltonditaj plantoj aŭ por spaliro. Ĝardenado estas ĉefa populara distragado en kelkaj landoj kiel en Usono aŭ Britio, kaj labori ĉe plantoj aŭ hortikultura terapio estas bonfara por rehabilitado de personoj kun malkapabloj.
Bildoj de plantoj ofte estas utiligitaj en arto, arkitekturo, humuro, lingvo, kaj fotarto kaj sur tekstiloj, mono, poŝtmarkoj, flagoj kaj blazonoj. Artĝenroj kiuj prilaboras vivantajn plantojn inkludas plantskulptaĵon, bonsajon, ikebanon kaj spaliron. Ornamaj plantoj foje ŝanĝis la kurson de historio, kiel en tulipomanio. Arkitekturaj desegnoj kiuj similas al plantoj aperas en kapiteloj de kolonoj de antikva Egiptio, kiuj estis skulptitaj por simili ĉu al egipta blanka lotuso aŭ al la papiruso.
Urgell (Metroo de Barcelono)
Urgell estas stacio sur linio 1 de la Metroo de Barcelono, situanta en Barcelono.
Plantoj
Sciencaj kaj kulturaj uzoj
Baza biologia esploro ofte estis farita kun plantoj, kiel ekzemple la pizplantoj uzitaj por derivi la leĝojn de Johann Gregor Mendel pri genetiko (nome pri regado de heredo) kaj la ekzamendo de kromosomoj en maizo permesis al Barbara McClintock montri ties konekton al heredaj trajtoj. La planto Arabidopsis thaliana estas uzata en laboratorioj kiel modela organismo por kompreni kiel genkontrolo de la kresko kaj disvolvigo de plantaj strukturoj. Kosmostacioj aŭ spacaj kolonioj povas iam dependi el plantoj por elteno de la vivo.
Antikvaj arboj estis adoritaj, multaj ludis gravan rolon en religioj kaj mitologioj, kaj kelkaj eĉ ankoraŭ, multaj el ili estas ankoraŭ famaj. Arbringoj konsistigas gravan datigo-metodon en arkeologio kaj funkcias kiel indikilo pri pasintaj klimatoj. Plantoj estas utiligitaj kiel naciaj kaj ŝtatemblemoj, inkluzive de ŝtatarboj kaj ŝtatfloroj.
Multaj mondaj rekordoj estas tenitaj per plantoj. Plantoj ofte estas utiligitaj kiel monumentoj, donacoj kaj por marki specialajn okazojn kiel ekzemple naskiĝoj, mortoj, nuptoj kaj ferioj. La aranĝado de floroj povas esti uzata por sendi kaŝitajn aŭ nekaŝitajn mesaĝojn.
Plantoj elstaris ne nur en mitologio kaj religio sed ankaŭ en arto kaj literaturo. La kampo de etnobotaniko studas plantuzadon de indiĝenaj kulturoj kaj helpas konservi endanĝerigitajn speciojn same kiel por malkovri novajn kuracherbojn.
Negativaj efikoj
Fiherboj estas nekultivataj kaj kutime nedezirataj plantoj kreskantaj en homadministritaj medioj kiel ekzemple bienoj, urbaj areoj, ĝardenoj, gazonoj, kaj parkoj. Homoj disvastigis plantojn preter siaj indiĝenvivejoj kaj kelkaj el tiuj enkondukitaj plantoj iĝas invadaj, difektante ekzistantajn ekosistemojn delokigante indiĝenajn speciojn. Enpenetraj plantoj kaŭzas multekostan difektaron en kultivaĵperdoj ĉiujare fare de delokigantaj kultivaĵoplantoj, ili plue pliigas la produktadokoston kaj la uzadon de kemiaĵoj por kontroli ilin, kiuj en victurno influas la medion.
Plantoj povas kaŭzi damaĝon al bestoj, inkluzive de homoj. Plantoj kiuj produktas ventoportotan polenon alvokas alergiajn reagojn en homoj kiuj suferas de fojnofebro. Vasta gamo de plantoj estas venena. Toksalbuminoj estas plantvenenaj substancoj mortigaj al la plej multaj mamuloj kaj kiuj funkcias kiel grava malkuraĝigo al konsumo. Pluraj plantoj kaŭzas jukon kiam tuŝitaj, kiel ekzemple toksikodendro. Certaj plantoj enhavas psikotropajn kemiaĵojn, kiuj estas ekstraktitaj kaj konsumitaj aŭ fumitaj, inkluzive de tabako, kanabo (mariĥuano), kokaino kaj opio. Fumado kaŭzas difekton en sano aŭ eĉ morton, dum kelkaj medikamentoj ankaŭ povas esti damaĝaj aŭ mortigaj al homoj. Kaj kontraŭleĝaj kaj laŭleĝaj medikamentoj derivitaj de plantoj povas havi negativajn efikojn al la ekonomio, influante laborefikecon kaj policokostojn. Kelkaj plantoj kaŭzas alergiajn reagojn kiam konsumitaj, dum aliaj plantoj kaŭzas manĝmaltoleremojn kiuj negative influas sanon.
Nuklea centralo Mecamoro
La Nuklea Centralo Mecamoro (Մեծամոր ատոմակայան, Армянская АЭС [Armjankskaja AES]) estis konstruita dum la 1970-aj jaroj, je 30 Km okcidente de la armena ĉefurbo Erevano. La centralo estis ekipita kun du nukleaj reaktoroj de la modelo VVER-440 V230, kaj la uzata teknologio de tiu epoko de ĝia konstruado ne plu estas akceptata kiel sekura laŭ nunaj kriterioj kompare kun modernaj nukleaj centraloj. Ĝi produktas 40% de la elektro de Armenio. Ĝi estis portempe fermita pro la tertremo de 1988 en Armenio. Tamen, la blokado de Turkio kaj Azerbajĝano, kiuj malfaciligis la energian proviziadon en Armenio, devigis la registaron remalfermi ĝin en 1993. Pro lagranda ekonomia graveco de la nuklea energio kaj malnoviĝo de la malnova nuklea centralo, la administrado de Armenio debatas pri konstruado de nova nuklea centro je 1.000 MW ĝis 2016, kiu povus kosti 4 miliardojn da usonaj dolaroj.
40.18084°N, 44.14891°W
Tauragė
Tauragė (esperante: Taŭrogo, germane: Tauroggen) estas urbo en la sudokcidento de Litovio borde de la rivereto Jūra. De la jaro 1995 ĝis la 1-a de julio 2010 ĝi estis la administra centro de samnoma distrikto, kaj daŭre estas la administra centro de ankaŭ samnoma komunumo Tauragė. En en la urbo vivis.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
''Tiu ĉi artikolo estas ĝermoj de Esperanto-eldonaĵoj. Movu unufrazajn artikolojn de Esperanto-eldonaĵoj en tiun ĉi paĝon metante alidirektilon. Se vi volus partigi en apartan artikolon, partigu aldonante minimumajn informojn.''
Albumo de konataj Esperantistoj
Albumo de konataj Esperantistoj. Red. Fritz Schuck, 1906. 55 p. kun 111 fotoj. Unika dokumento pri la pioniroj de la unua epoko de E.
Argentina Esperantisto
Argentina Esperantisto, organo de AEA, fondita en 1917; formato 25x17.
La Arto de Memdisciplino: Psikagogio
La Arto de Memdisciplino: Psikagogio. Originale de Ch. Baudouin. 1926, 96 p.: „Bonega enkonduko en la problemojn de la psikoanalizo, mirinda stilo,. . . aldono de listo de fakaj esprimoj kaj de faka literaturo.“ (O. Simon, La Socialisto, 1926; p: 100.)
Aŭstralio: Lando kaj Popolo
Aŭstralio: Lando kaj Popolo. Originale verkita de A. Delsudo kaj Lauri Laiho. 1927, 93 p., 29 fotoj. Bela kaj interesa libro pri la nuna Aŭstralio. Aperis ankaŭ en finna traduko.
Aŭstria Esperantisto
Aŭstria Esperantisto, organo de AEA, fondita en 1924 de Hugo STEINER. En 1924, oni ankaŭ nomis ĝin oficiala organo de Esperanto-Delegitaro de Wien, Tutmonda Esperantista Ligo Fervojista kaj Universala Esperantista Pacifista Ligo. Formato 24x16 cm.
Gimnazio Engelsburg
La Gimnazio Kastelo Sankta Anĝelo (germane: Engelsburg-Gymnasium) estas privata romkatolika gimnazio en Kaselo, Germanio, Richardweg nr 3 (tre proksime de la Ĉefa stacidomo). Establinto estas la Ordeno de la monakinoj de Mario Magdaleno Postel.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
Dansk Esperanto-Blad
Dansk Esperanto-Blad. Organo de CDEL, fondita en 1928; formato 23x17 cm. Red. Martin Palsberg.
Gimnazio Engelsburg
Historio
La unua lernejo de la ordeno estiĝis en Heilbad Heiligenstadt, ĉe Monaĥinejo monta. En 1892 fondis la cititaj monakinoj en Kaselo porknabinan gimnazion por la klasŝtupoj 1-10. Pro petoj de judaj gepatroj akceptitis en 1935 ankaŭ nebaptitoj pro ke aliaj lernejoj estis jam forpelintaj ilin. Kvar jarojn poste, en 1939, la nazia registaro fermigis la instituton. En la 22.10.1943 la konstruaĵo de ĉe la placo Ständeplatz bombarde detruitis fare de anglaj bombaviadiloj.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
De Animo al Animo
De Animo al Animo estas verko de Huberto Rohden tradukita de Délio Pereira de Souza. La aŭtoro prezentas la regulojn de la Evangelio en formo de rakontento sub neŭtrala vidpunkto, t.e., akcetebla al ĉiuj kristanoj.
Gimnazio Engelsburg
Historio
La lernejo remalfermitis en 1947 por la klasŝtupoj 5-10 kaj agnoskitis en 1951 kiel trejnadlernejo por iĝontaj instruistoj. En 1955 sekvis la ŝtata agnosko. La saman jaron iĝis la unuaj abiturientaj ekzamenoj. Ekde 1979 ankaŭ knaboj rajtas frekventi la renomitan lernejon. Ekde 2000 eblis elekti, alternative al 9 jarojn daŭra instruado, jam post 8 jaroj al maturiĝo kondukonta lernejsistemo. Ĝi ekde 2005 laŭleĝe por kelkaj jaroj estis la ununura ebla, kiam en tuta Germanlando la dumlerneja tempo ĉegimnazia reduktitis je 1 jaro. Tio reŝanĝigis intertempe.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
Der Esperantist
der esperantist estis organo de Esperanto-asocio en Germana Demokratia Respubliko (GDR) en la jaroj 1965-1990. Entute aperis 164 kajeroj (A5), pri kiuj ekzistas duvoluma registro prilaborita de Ino Kolbe kaj Linde Knöschke (A4, po 120 paĝoj).
Gimnazio Engelsburg
Konstruaĵo
Ĉiusemajna diservo okazas en ĉirkaŭaj preĝejoj respektive en la lerneja aŭlo mem, ĉiam separite laŭ klasŝtupoj. Ekde la 9-a klasŝtupo la partopreno de la ekumenaj diservoj estas libervola. La ordenaninoj mem retiriĝas en la proprajn klostrojn por preĝado.
Du sporthalojn havas la lernejo. En la pli malgranda estas la gimnastikiloj, la pli granda estas unuaetaĝe. Por kelkaj klasstxupoj la sportlecionoj tute alie okazas, ekz. en la polica sporthalo de Kaselo aŭ liberaera en la Hesia areno ĉe la apudriveraj herbejoj Karlsaue. En la ĉefa konstruaĵo estas la klasĉambroj por la klasŝtupoj 5 kaj 6, krome la porinstruista salono kaj la sekretariejo. Kemiaj, biologiaj kaj fizikaj fakĉambroj estas en la naturscienca konstruaĵero, kiu ankaŭ estas parto de la ĉefa konstruaĵo.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
Esperanto-Bladet
Esperanto-Bladet. Organo de la norvega E-movado, fondita en 1932; formato 30x20 cm. Redaktis H. Bonnevie.
Gimnazio Engelsburg
Konstruaĵo
La flanka alo, nomita ankaŭ Siemens-konstruaĵo, nomatas laŭ la eksa posedanto, la firmao Siemens. Tiu konstruaĵo havas kvar etaĝoĵn kun klasĉambroj kaj parkejo subterena por instruistoj. En la unua etaĝo estas la biblioteko, kie oni ebligas al la gelernantoj fari interretajn serĉadojn, kaj ĉambroj por amatora metiado. En la flanka alo troviĝas la klasĉambroj por la ŝtupoj 7-9. La malnova konstruaĵo gastigas du muziksalonegojn, kelkajn kaj klasĉambrojn por pli grandaj lernantoj. En la aŭlo okazas diservoj, teatraĵsurscenejigoj kaj aliaj grandaj eventoj publikaj kaj nepublikaj.
La t.n. Ruĝa palaco rezervatas nur por grandaj gelernantoj. Tie krom kelkaj klasĉambroj estas ankaŭ, kele, deponejo por kelkaj miloj da libroj.
Ekster tio ekzistas ankoraŭ du restadsalonegoj kaj laborejo por silenta laborado. La restadsalonego estas en la ĉefa konstruaĵo kaj estas por ĉiuj alirebla. La ĉambro por silenta laborado estas parto de la lernanta biblioteko kaj servas al laborado kaj reserĉado. La dua restadsalono nomiĝas Gruft (kripto), kaj estas ekskluzive je dispono por la pli maturuloj. Ĝi estas en la kelo de la Ruĝa palaco.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
Etimologia Vortaro de (la) Propraj Nomoj
"Etimologia Vortaro de (la) Propraj Nomoj", de André Cherpillod, 214 p., estas vortaro eldonita en 2005.
Gimnazio Engelsburg
Konstruaĵo
Surkorte estas ankaŭ longosalta loko, du tablotenisaj tabloj, basketbalkampo kaj du piedpilkaj kampoj.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
Fatala Ŝuldo
Fatala Ŝuldo. Teozofia romano de Dalsace, el la franca trad. E. F. Cense. 1910, 318 p.
Gimnazio Engelsburg
Ĝemellernejoj
La lernejo havas multajn ĝemellernejojn en la tuta mondo, kun kiuj oni organizas interesajn programojn interŝanĝajn.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
La Firmao de la Kato, kiu pilkludas
La Firmao de la Kato, kiu pilkludas. De Balzac, el la franca trad. Paul Benoit. 1924, 75 p. „La vivo, la movo ŝajnas preskaŭ foresti, anstataŭataj de longaj detalegaj priskriboj. Tamen. . . impreso de tre neta neforgesebla bildo. Traduko tro laŭvorta.“ (G. S ,E' 1924, p 188.)
Harca Esperanto-Kuriero
Informilo de la Interkultura Centro Herzberg (ICH) / Germana Esperanto-Centro (GEC). Fondita en 1976, trimonata.
Historio de Kristo
Historio de Kristo. Giovanni Papini [El la itala trad.]. Eld. Paolet, S. Vito al Tagliamento, 1931, XXX, 573 p. (IEMW:704.649-B.Esp-)
La Interligilo de l' P.T.T.
La Interligilo de l' P.T.T.. Oficiala informilo de ILEPTO. Fondis en 1922 la fratoj Filliâtre, Paris. Formato 26,5x18.5. (v. PTT )
Internacia Legolibro
Internacia Legolibro. Redaktis Kenngott. 1930, 123 p. Originale verkitaj legaĵoj de Stojan, L. Briggs, Mezei, Balkanyi, Kenngott, Hetzel, Kreuz kaj J. Bergh.
Internacia Pedagogia Revuo
Temas pri la organo de ILEI, la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj.
Internacia Stenografiisto
Internacia Stenografiisto estis trimonata "oficiala organo de l'Internacia Asocio de la Esperantistoj-Stenografiistoj (IAES) kaj de l'Franca Societo de la Esperantistoj-Stenografiistoj", fondita en 1923 de Pierre Flageul, kiu estis ĝia unua redaktoro. Redaktoro en 1934 estis Léon Cogen. La lasta numero estis tiu de decembro 1934. Antaŭe ĝi aperis sub la nomo "Rondiranta gazeto".
Ekstera ligilo: Jarkolektoj de Internacia Stenografiisto (tie skribita "Stenografisto") en la Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo
Juna Amiko
Temas pri revuo eldonita de ILEI, la Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj. Tiu revuo celas provizi lernantojn en iu aĝo per interesaj legaĵoj: rakontoj, diskuttemoj, kvizoj, krucvortenigmoj, prezentoj de landoj aŭ de rimarkindaj personoj. Tre taŭga legaĵo por denaskuloj, por iuj lernantoj de la lingvo kaj por instruistoj kiel fonto de instrumaterialo.
Katolika Esperantisto
Katolika Esperantisto estas oficiala organo de Katolika Esperantista Hispana Asocio.
Katolika Preĝaro
Katolika Preĝaro. De S. Radegonde Latina kaj E-a teksto. Ĉiuj dimanĉaj diservoj kaj la plimulto de la festoj de l' jaro. 1908, 180 p.
Katolika Preĝlibro
Katolika Preĝlibro. De Modesto Eugenio Carolfi. Latina kaj Esperanta tekstoj. 1922, 160 p.
Lamstedt
Lamstedt estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Cuxhaven de la federacia lando Malsupra Saksio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. Ĝi apartenas kaj al la metropola regiono Hamburgo kaj al la metropola regiono Bremeno-Oldenburgo, kio respegulas la fakton ke la regiono ekonomie orientiĝas kaj al Bremeno sudokcidente kaj al Hamburgo sudoriente.
Ĝermolisto de Esperanto-eldonaĵoj
Katolika Sento
Periodaĵo de la Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj (“Unione Esperantista Cattolica Italiana„ – UECI), fondita en 1921. Dumonata, dulingva, kolora.
Kie estas la Eklezio de Kristo?
Kie estas la Eklezio de Kristo?. M. van der Hagen. Trad. el la nederlanda lingvo de M. Borret. Eld. Govers, Hago. 1912, VI, 160 p. (IEMW:708.631-B.Esp-)
Konciza Etimologia Vortaro
"Konciza Etimologia Vortaro", de André Cherpillod, 504 p., eld. UEA, Roterdamo, 2003.
Kvar Evangelioj kunigitaj en unu rakonto
La Kvar Evangelioj kunigitaj en unu rakonto. De R. Laisney. Eld. Hachette, Parizo, 1908,197 p. Aprobita de la katolika eklezio. (IEMW:700.935-B.Esp-)
La Kvinjaro de Sovetlandoj
La Kvinjaro de Sovetlandoj. De Sosnowski, el la rusa trad. V. Polakov. 1923, 80 p. Ĝi per multaj bildoj kaj sugesta teksto iom malkaŝas al ni la spiritstaton, kredon kaj iluziojn de niaj orientaj najbaroj.“ (G. S. ,E' 1923 p: 183.)
Leteroj al Brigito
Leteroj al Brigito. La socialista partio, ĝiaj principoj kaj ĝiaj taskoj. De J. B. Severac. 1933, 207 p.
Libero
Libero. Monata revuo de movadoj por reformigo de la vivo. Interese redaktita. Aperis en 1925-26; 244 p. Formato 29x31. (BIL, p: 319.)
Libro de l' Humoraĵo
Libro de l' Humoraĵo. Verkita de P. Lengyel. 1900, 208 p., dua eld. 1908, 197 p., kun 54 bildoj. Anekdotoj kaj aliaj bonhumoraj rakontetoj kaj ŝercoj, simpla, klasika stilo.
Litova Almanako
Litova Almanako. 1923, 284 p. Poeziaĵoj kaj noveloj el la litova literaturo; artikoloj pri la historio, nacia civilizacio, arto, lernejoj, ktp. de la lando.
Mi ĉiam tia rememoru vin
'''Mi ĉiam tia rememoru vin. Antologio de bulgara ampoezio'''. Tradukis A. Grigorov k.a. Pli ol cent verkoj de ĉi-jarcentaj aŭtoroj kaj el la popola poezio. Kunmetis Venelin MITEV, redaktis István Ertl. Kun pentraĵoj de H. Matisse k.a. Pres-Esperanto. Sofio. 1992. 112 paĝoj.
Migrukunmi
Migrukunmi. Katolika preĝlibro por viroj kaj junuloj. De J. Sauren, 1913, 336 p.
La Militrezistanto
La Militrezistanto. Novaj-eldonaĵoj de l' Internacio de Militkontraŭuloj. Fondita en 1930. Aperas neregule. Formato 20,5x14. (v. Militrezista movado.)
La Parizaneto
La Parizaneto. Resumeto de la vivo kaj manieroj de la francoj, kun specialaj rimarkoj rilate al Parizo de R. Kron, el la franca trad. Connor kaj Hayes, 1904 (?), 126 p. „Uzebla kiel lernolibro.“ (L. I. 1908, p: 91.)
Pejzaĝoj en Aŭstrio
Pejzaĝoj en Aŭstrio. Eldonis la ministerio por fervojaj aferoj, Vieno. 1913, 120 p. Luksa libro pri la antaŭmilita Aŭstrujo kun multaj ilustraĵoj.
Pentroarto en la malnova Hungarujo
La pentroarto en la malnova Hungarujo. Verkis: Genthon István. Trad.: Ferenc Szilágyi. La bildotekstojn trad. Kálmán Kalocsay. Eldonejo Literatura Mondo, Budapest, 1932, riĉe illustrita. (IEMW:370.720-C.Esp-)
Pri Piedpilkludanto
Pri Piedpilkludanto. Rakonto de V. v Nispen, el la nederlanda trad. M. Bartholomeus. 1934, 96 p., kun ilustraĵoj. Malmultaj okazaĵoj, religi-morala tendenco.
La Reformanto
La Reformanto. Popola biografio de Sankta Francisko el Asizo. Originale de Modesto Eugenio Carolfi 1927, 88 p.
La Regado de si mem
La Regado de si mem per konscia aŭtosugestio. De Coué, el la franca trad. Jean Borel. 1925, 56 p. Laŭ tiu teorio „ne volo, sed imago efektive estras niajn agojn.“
Rerigardo
Jarlibro de la Nurenburga Mondlingva Klubo, la Esperanto-klubo de Nurenbergo. Dulingva.
Sankta Nikolao en Nederlando
Broŝurita, 40 paĝoj, eldonita de IEI Hago. Theo Ramaker kaj kelkaj amikoj de li, tradukita de Julia Isbrücker
Sennaciismo kaj internaciismo
Broŝuro de Boris Lvoviĉ Ejdelman publikita en 1930. Akra kritiko kontraŭ sennaciismo de Lanti el vidpunkto de ortodoksa marksismo.
TEA-Bulteno
Informilo de la Triesta Esperanto-Asocio, fondita en 1997. Dumonata.
La Tribune Esperantiste
La Tribune Esperantiste. Grava prop. gazeto en franca lingvo. Fondita en 1930 de H. Ferez, kiu ankaŭ redaktas ĝin. Aperas kvaronjare en 60x 45 formato.
Tutmonda Intersteno
Tutmonda Intersteno. Monata gazeto por la disvastigo de la Intersteno (v.) Aperas de 1930, 21x15 cm. Red. Fr. Graser, Frankfurt.
Verda Voĉo
Du-monata gazeto de Korea Esperanto-Junularo
Santa Marina
estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la regiono Kampanio kaj la provinco Salerno, ĉe la Tirena Maro, proksime de Sapri. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sankta Marina de Bitinio, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.
Martha Root
Martha Louise ROOT (19-a de aŭgusto 1872 - 28-a de septembro 1939) estis elstara vojaĝanta instruistino de la Bahaa Kredo fine de la 19-a kaj komence de la 20-a jarcentoj. Sh o gh i Effendi, la Gardanto de la Bahaa Kredo, nomis ŝin "la ĉefa vojaĝanta instruistino de la unua bahaa jarcento", kaj titolis ŝin postmorte kiel "Manon de la Afero de Dio". Ŝi estas konata pro siaj nombraj vizitoj al la ŝtatestroj kaj al aliaj elstaraj gravuloj. Aparte grava estis ŝia strebado konatigi la Bahaan Kredon al la Reĝino Maria de Rumanio, kiu estas konsiderata kiel la unua monarko agnoskinta Bahá'u'lláh-on.
Slavomiro (nomo)
Diverslandaj variantoj
Slavomír, Slavomir , Славомир/Slavomir , Sławomir , Sławek
Martha Root
Frua Vivo
Martha Root naskiĝis je la 19-a de aŭgusto 1872, kiel filino de Timothy kaj Nancy Root en Richwood, Ohio. Ŝi havis du pli maljunajn fratojn, Clarence (Klarenco) kaj Claude (Klaŭdio). Nelonge post ŝia naskiĝo, la familio transloĝiĝis al Cambridgeboro (Kambriĝboro), Pensilvanio, kie ŝia patro prizorgis lakto-bienon. Martha, kromnomita Mattie, estis ne tipa knabino ĉar ŝiaj interesoj estis pli libraj ol mastrumaj, kaj kiam ŝi estis 14-jaraĝa, ŝi verke perlaboris sufiĉe da mono por pagi vojaĝon al la Niagara Akvofalo. Ŝi distingiĝis en la Kolegio Oberlin kaj poste en la Universitato de Ĉikago, kie ŝi merite diplomitiĝis en 1895. Samtempe kiam ŝi ekinstruis post sia diplomitiĝo, ŝi komencis verki artikolojn por diversaj ĵurnaloj, kaj poste ŝi fariĝis ĵurnalistino ĉe la "Pittsburgh Chronicle Telegraph" en 1900 kaj la "Pittsburgh Dispatch".
Renkontiĝo kun la Bahaa Kredo
En 1909 ŝi renkontis S-ron Roy C. Wilhem, entreprenisto el Novjorko, kiu konigis al ŝi la Bahaan Kredon per kelkaj libroj. Studante tiun religion dum kelkaj monatoj ŝi renkontiĝis kun pluraj bahaanoj, interalie Thorton Chase kaj Arthur Agnew en Ĉikago, kaj pli malfrue en tiu jaroj ŝi deklaris sian konvinkiĝon pri la bahaaj instruoj. Dum tiu periodo ŝi estis daŭre skribanta kaj en 1909 ŝi verkis detalan artikolon pri la historio kaj la instruoj de la Bahaa Kredo. Ŝi ankaŭ partoprenis la unuan jarkunvenon bahaan, kiu okazis en Ĉikago dum 1911.
Vizito de ‘Abdu’l-Bahá al Usono
Dum 1911 kaj 1912, 'Abdu'l-Bahá, la filo de la fondinto de la Bahaa Kredo, vizitis Usonon kaj Kanadon. Martha Root ĉeestis multajn el la paroladoj de  'Abdu'l-Bahá, kaj aranĝis tiun en Picburgo (Pittsburgh). Dum la vojaĝo en 1912 ŝi havis du privatajn renkontojn kun  'Abdu'l-Bahá, kiuj komplete ŝanĝis ŝian vivon. En tiu tempo Martha Root eksuferis pro mam-kancero, sed la malsano kvietiĝis dum multaj jaroj.
Vojaĝado kaj Instruado tra la Tuta Mondo
En 1914 - en la aĝo de 42 jaroj - Martha rezignis pri sia laboro kiel societa redaktorino de Pitsburga gazeto por vojaĝi kaj labori kiel liberprofesia gazet-korespondistino en eksterlando. Ŝi foriris el Usono je la 30-a de januaro 1915 por unue viziti diversajn eŭropajn landojn. Poste ŝi volis viziti Palestinon kaj la Bahaajn Sanktajn Lokojn, sed ne povis pro la Unua Mondmilito. Anstataŭe ŝi vizitis Egiption, kie ŝi restis ses monatojn, dum kiuj ŝi verkis ĵurnalajn artikolojn. Poste ŝi vojaĝis al Bombajo, Ranguno, Japanio kaj Havajo. Fine, ŝi revenis al Usono por 5 jaroj kaj elŝipiĝis en San Francisko je la 29-a de aŭgusto 1915.
'Abdu'l-Bahá tiutempe alvokis la usonajn bahaanojn leviĝi kaj diskonigi la Kredon de Bahá'u'lláh. Kaj en la jaro 1919, responde al tiu ĉi alvoko, Martha Root decidis komenci vojaĝon tra la mondo, kiu daŭris fakte ĝis ŝia morto 20 jarojn poste. Ŝi unue vojaĝis al Kanado en 1920, kie ŝi aranĝis instru-programojn. Ŝi poste vojaĝis al Meksiko kaj Gvatemalo, kie ŝi provis renkonti la prezidenton sed ne sukcesis pro politika revolucio. En 1921 ŝia mam-kancero pligraviĝis kaj ofte suferigis ŝin; la san-stato de ŝia patro ankaŭ malboniĝis kaj tio limigis portempe ŝiajn vojaĝojn.
Post la flegado de sia patro ĝis ties morto je la 3-a de novembro 1922 Martha, tiam kvindekjara, forlasis sian hejmurbon Cambridge Springs, Pensilvanio, kaj faris la terglobon, kiun dum la sekvaj du jardekoj plurfoje ŝi ĉirkaŭis, als sia hejmlando. Dum ŝiaj vojaĝoj tra Sud-Ameriko, Eŭropo, Afriko, Azio kaj Aŭstralio restis Sovetunio la sola iom pli grava lando, kiun ŝi ne vizitis.
La unuaj grandaj vojaĝoj kondukis ŝin al Sud- kaj Mez-Ameriko. Dum tiuj vojaĝoj ŝi konfirmiĝis pri la bezono je internacia helpa lingvo. Jam en 1912 ŝi prenis unuajn Esperanto-lecionojn, sed nun ŝi vere ekstudis la lingvon. En 1923 kaj 1924 ŝi povis vaste utiligi Esperanton dum vojaĝoj al Japanio, Ĉinio, Honkongo, Aŭstralio, Novzelando kaj Tasmanio. Ŝi renkontiĝis kun Lidja Zamenhof, kiu estis la filino de la kreinto de Esperanto L.L. Zamenhof kaj kiu poste fariĝis bahaanino.
Unu el la ecoj de Martha, kiu altiris la homojn al si, estis ŝia spirita akceptemo kaj senantaŭjuĝeco. Kie ajn ŝi vojaĝis, ŝi vizitis la gvidantojn de aliaj religioj kaj movadoj, anstataŭ eviti ilin pro iliaj aliaj kredoj. Ŝi aŭskultis iliajn filozofiojn, dividis kun ili ŝiajn proprajn ideojn kaj interŝanĝis literaturon. Ofte al la gvidantoj de tiaj movadoj Martha emfaze rekomendis uzi Esperanton kiel rimedon por pli vasta komunikado.
Renkontiĝo kun la Reĝino Maria de Rumanio
En 1923 ŝi alvenis al Bukareŝto kaj sendis al la Reĝino kopion de la libro Bahá'u'lláh and the New Era (Bahá'u'lláh kaj la Nova Epoko). Du tagojn post kiam la Reĝino ricevis la libron, ŝi konsentis pri aŭdienco al Martha Root en la palaco. La Reĝino tiam akceptis la Bahaan Kredon kaj fariĝis la unua monarko bahaaniĝanta.
Vizito al la Sankta Lando
En 1925 Martha Root vojaĝis al la Bahaa Sankta Lando, kaj renkontiĝis kun Bahíyyih Kh ánum kaj  Sh o gh i Effendi. Poste ŝi vojaĝis al la Britaj Insuloj, Germanio, Grekio, Jugoslavio kaj Ĉeĥo-Slovakio, denove instruanta la Bahaan Kredon. Tiam ŝi vojaĝis al Irano, kvankam  Sh o gh i Effendi konsilis al ŝi ne iri tien. Ŝi esperis vidi la Ŝahon Riḍá Kh án Páhlaví, sed ne sukcesis fari tion.
Referencoj
Verkita parte el la artikolo de WIKIPEDIA en la angla lingvo kaj titolita "Martha Root" kaj parte el la artikolo de la Festo-Libro eldonita de B.E.L. en 1997 okaze de sia 25-jariĝo
Cianobakterio
La cianobakterioj (Cyanobacteria) estas grupo de bakterioj, kiuj akiras siajn energiojn el fotosintezo. La kloroplastoj de eŭkariotoj devenis el cianobakterioj. Specife, unue la kloroplasto de verda algo devenis el cianobakterio, kaj poste la kloroplastoj de ruĝaj algoj devenis el verda algo kaj la kloroplastoj de aliaj organizoj, kiel la brunaj algoj kaj aliaj heterokontoj kaj la eŭglenidoj kiel Euglena, devenis el verdaj algoj aŭ ruĝaj algoj. La plantoj estas idoj de verda algo.
La plej malnovaj fosilioj de cianobakterioj aĝas 3,5 miliardojn da jaroj kaj devenas el formacio Apex Basalt en Aŭstralio. Dum 1,5 miliardo da jaroj ili estis superinta vivoformo sur la tero kaj kreis la oksigenan atmosferon. Ĝis nun oni priskribis 241 genrojn.
Viviformoj
La cianobakterioj aperas kiel individuaj ĉeloj, kolonioj da ĉeloj aŭ kiel fibroj. Kelkaj fibroformoj konsistas el specialigitaj ĉeloj, t.n. heterocitoj, kiuj fiksas en si la aeran nitrogenon, kaj el akinetoj, kio estas ripozaj ĉeloj, kiuj ebligas transvivi malfavorajn periodojn.
Kelkaj cianobakterioj enhavas mukozajn poŝojn, en kiuj ili kapablas stoki diversajn substancojn (pigmentojn, kalkokristalojn) por protekti sin kontraŭ la suna radiado. La mukozaj poŝoj servas ankaŭ kiel obstaklo de kreskantaj epifitoj.
Fotosintezo
La fotosintezo okazas en tilakoidoj. La ĉefa fotosinteza pigmento ĉe cianobakterioj estas ĥlorofilo a, ĉe kelkaj genroj ankaŭ ĥlorofilo b. Aldonaj pigmentoj estas ksantofiloj kaj β-karoteno, kiuj helpas kapti radiadon en la blua parto de la luma spektro. Karotenoidoj plie protektas la ĉelojn kontraŭ efikoj de liberaj radikaloj. Pliaj pigmentoj estas fikobilinoj c-fikocianino, allofikocianino kaj c-fikoeritrino. Tiuj pigmentoj estas aranĝitaj en formacioj nomataj fikobilizomoj kaj troviĝantaj sur la surfaco de tilaokoidoj. La fikobilizomoj funkcias kiel antenoj kolektantaj lumon.
En grotoj kaj profundaj akvoj, kie aperas malmulte da lumo, cianobakterioj kapablas ŝanĝi la kvantajn rilatojn de fotosintezaj pigmentoj tiamaniere, ke iliaj lumkolektaj sistemoj kapablu kapti maksimumon de la alvenanta lumradiado - la kapablo estas nomata „ĥromata adaptiĝo“.
Ekologio
Cianobakterioj vivas preskaŭ ĉie sur la Tero, krom tute sekaj, varmegaj aŭ frostaj lokoj. Ili bezonas almenaŭ minimumon de fluanta akvo. Ili vivas en maroj, dolĉa akvo, grundo, sur rokoj, konstrulokoj aŭ en grotoj. Ili estas gravaj produktantoj de oksigeno kaj fiksantoj de aera nitrogeno en la tutmonda skalo.
Cianobakterioj ofte kiel unuaj koloniigas nove estiĝintajn ekologiajn lokojn, ekz. lafokampojn aŭ forlasitajn ŝtonminejojn, kaj preparas tiel vivkondiĉojn por aliaj organismoj. La kolonioj estas ofte videblaj per nuda okulo.
Ekonomia signifo
Cianobakterioj havas gravan ekonomian signifon. Specio Arthrospira estas kultivata kaj rikoltata en Afriko kiel grava nutraĵfonto de la loĝantaro, en la okcidentaj landoj ĝi estas vendata kiel kompletiga nutraĵo sub la nomo Spirulina. Aziaj gastronomioj ilin uzas por saŭcoj kaj supoj, utiligataj estas ankaŭ en la medicino.
Se ili tromultiĝas en lagoj, precipe specioj produktantaj cianotoksinojn, ili alportas sanproblemojn por naĝantoj, kio damaĝas turismon. Purigi la akvon kostas grandajn sumojn kaj ili ofte baldaŭ revenas.
NGC 1535
NGC 1535 (alia indiko — PK 206-40.1) estas planeduma nebulozo en konstelacio Eridano.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Individua nomo
Individua nomo aŭ plena nomo estas la plena nomo de individua persono. Nuntempe, ĝi en la plej multaj kulturoj kaj landoj konsistas el persona nomo (kelkfoje baptonomo, donita nomo, antaŭnomo) kaj familinomo. Ofte estas, apud oficiala nomo, alnomo kaj ĉjonomo aŭ njonomo. Pro artemo aŭ kaŝemo, kelkaj verkistoj decidas uzi plumnomon.
Diversaj kulturoj havas regulojn por individuaj nomoj. Ili ofte zorgas pri heredo de nomo de gepatroj, aŭ de edzoj.
Personaj nomoj en la mondo
En maldensaj socioj homo ofte havas nur unu nomon. Tiu nomo povas origini spontane, pro okazintaĵo eksterordinara. Bonajn ekzemplojn oni povas vidi en la filmo "Dances with Wolves" (Dancas kun lupoj). Ofte havi nomon signifas esti membro de la (malgranda) socio. La nomon oni povas ricevi post nasko (kristanisme, en bapto), post inico aŭ ŝanĝi post okazintaĵo.
Alia maniero estas kunmeti nomojn uzante du vortojn kaj fari nomojn tiamaniere. Ekzemple malnovaj ĝermanaj aŭ germanaj nomoj:
Alia maniero estas variigi radikon, ekzemple estas arabe kun la radiko-literoj H-M-D:
Oni ankaŭ povas uzi malsamajn radiko-leterojn ĉiam per la egala modelo Mu- -a- -i-, ekzemple nomoj de kalifoj:
Patronomo
Sed, se socio kompleksiĝas, tiu ne sufiĉas. Solvo estas uzi nomon de patro aldonante vorton signifantan "filo de" aŭ "filino de". Ekzemple en gaela lingvo (O', Mac), araba kaj hebrea (Ibn, Bin, Ben), ĝermana (-son, -sohn), slavaj (-oviĉ, -ić), turka (-oğlu). Foje oni tradukas en Esperanto tiun partiklon per -id.
Rimarku, ke plej ofte oni ne uzas la nomon de la patrino, nur de la patro. Sed ekzistas ankaŭ patrinonomoj.
Krugerrando
La Krugerrando aŭ Krugerrand ) estas ormonero de Sudafriko, unuafoje stampita en 1967 por helpi al la ora merkato de Sudafriko kaj produktita de la Sudafrika Stampejo. Ĉirkaŭ 1980, la Krugerrando respondecis pri 90% el la tutmonda ormonera merkato. Ties nomo estas komponaĵo el "Kruger" (la viro priskribita anverse) kaj "rand", nome sudafrika valuto. Dum la 1970-aj jaroj kaj 1980-aj jaroj kelkaj okcidentaj landoj malpermesis importadon de Krugerrando pro sia asocio kun la registaro de apartismo de Sudafriko. Krugerrando nuntempe estas populara monero por kolektantoj.
Individua nomo
Patronomo
En la komenco, tiuj modeloj estas dinamikaj: la dua nomo de filo estis malsama ol tiu de lia patro. En societoj, kie familio akiris grandan havaĵaron kaj potencon, estis grava sciigi la familian rilaton inter gekuzoj, avoj kaj aliaj disaj parencoj. Tial la patronoma modelo fiksiĝis kaj nomo de patro aŭ iom mita praulo iĝis nomo de familio aŭ klano. Sed, ankoraŭ en Islando, modelo -son / -dottir estas dinamika, en la resto de mondo fiksa. En araba tiamaniere "Ibn" povas esti dinamika aŭ fiksa! En Rusio -oviĉ / -ovna ankoraŭ estas dinamika kaj oni uzas personnomojn kun patronomoj en la familiara lingvo, sed en la oficiala uzo havas ankaŭ familinomoj fiksaj (Ekzemple, Miĥail (personnomo) Sergejeviĉ ("filo de Sergio", laŭ lia patro) Gorbaĉov (fiksa familinomo). En la serbokroata lingvo -ić aŭ -ović estas fiksa. En la slavaj lingvoj familinomoj ŝanĝas kun genro. Vira -ov iĝas virina -ova kaj -ski iĝis -ska au -skaja. En almigraj landoj, kelkaj personoj viraj kun deveno slava havas familinomoj kun -ova aŭ -ska, ĉar ili enmigris kun patrino kaj burokrato ignoranta ne volis ŝanĝi familinomon.
Nomoj de deveno
Alia kutima metodo pri krei familinomojn estas deveno. Arabe tiu iĝis kun –i aŭ –aŭi. Ekzemple persona de Mekao iĝis Mekkaŭi aŭ persona de tribo Kureish, ke estas tribo de profeto Mohammed, iĝis Kureishi, ekzemple verkisto Hanif Kureishi. En la lingvoj ĝermanaj –er iĝis nomo de familio, ekzemple de Oppenheim venis la familio Oppenheimer kaj de Adenau Adenauer. Ĉar multaj judoj venis de urbetoj kun nomo –heim ("hejmo"), ricevante familinomo -heimer, en Novjorko heimy iĝis fivorto pri ofendi judojn. Mem en usona angla New York-anoj iĝis New Yorker. En Afganio -zai iĝis familinomo pri tribo, ekzemple: Karzai, Nurzai.
Aliaj rimedoj
En aliaj socioj, nomoj de infanoj ne estas nomoj vere, sed nombroj. Ekzemple ĉine:
Ankaŭ la latinaj antaŭnomoj:
Rabado de Romo (410)
La Rabado de Romo la 24-an de Aŭgusto de la jaro 410 estis farita de Visigotoj estritaj de ilia reĝo, Alariko. En tiu epoko, Romo estis ne plu la ĉefurbo de la Okcidenta Romia Imperio, ĉar estis anstataŭita tiupostene unue de Mediolanum en 286 kaj poste de Raveno en 402. Tamen, la urbo Romo retenis elstaran pozicion kiel "la eterna urbo" kaj spirita centro de la Imperio. Tiu estis la unua fojo en preskaŭ 800 jaroj en kiu Romo falis al eksterlanda malamiko, kaj la rabado estis grava frapo al tiutempuloj, ĉu amikoj ĉu rivaloj de la Imperlo.
La rabado de 410 estas konsiderita grava mejloŝtono en la falo de la Okcidenta Romia Imperio. Sankta Hieronimo, loĝanta en Bet-Leĥem tiam, verkis: "la urbo, kiu estis konkerinta la tutan mondon, estis siavice konkerita."
La armeo de visigotoj estis komponita plej verŝajn de 40 000 militistoj, sekvitaj de civiluloj.
Fakverko:Kemio
Fakaj verkoj en Esperanto
UDK 54 Kemio