cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Serra Gaúcha
La Serra Gaúcha estas montara regiono en la nordoriento de la brazila ŝtato Suda Rio-Grando (Rio Grande do Sul).
En la regiono dum la 19-a jarcento setlis multaj enmigrintoj el Germanio kaj Italio. En la urboj de la regiono respeguliĝas la germana kaj itala influo ekzemple en la arkitektura stilo de konstruaĵoj kaj en la ofertataj manĝaĵoj de restoracioj.
La setlaj regionoj de la germanoj ankoraŭ nuntempe multloke donas la impreson, kvazaŭ oni estus en tipa germanstila vilaĝo. Al tio interalie kontribuas la abunda uzo de la mezepoka stilo de trabfaka konstruado. Iuj loĝantoj ankoraŭ nun parolas germane respektive lokan dialekton Riograndenser Hunsrückisch, kiu origine venis el la okcidentgermana regiono Hunsrück.
Spencer van der Meulen
Spencer VAN DER MEULEN (kromnome Spenĉjo, naskiĝis en 1991) estas nederlanda esperantisto.
Serra Gaúcha
La italoj el siaj hejmregionoj alportis la vinkultivadon. La urbo Caxias do Sul festas tiun heredaĵon per la Festa da Uva, la "festo de vinberoj".
Spencer van der Meulen
Spencer esperantistiĝis en 2015 per Duolingo kaj samjare aliĝis al la estraro de la Nederlanda Esperanto-Junularo. Ekde 2018 li estas ĝia prezidanto.
Spencer estas membro de la teamo, kiu kreas la sekvan version de la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto.
Li scipovas la nederlandan, la anglan, Esperanton, la japanan kaj Tokiponon. Lia tokipona nomo estas jan Pensa.
Distrikto Liezen
La distrikto LIEZEN (germane: Bezirk Liezen) troviĝas en la sudorienta parto de la aŭstria federacia lando Stirio. Distrikta ĉefurbo estas Liezen. Sur areo de km² komence de 2016 vivis  loĝantoj. La teritorio konsistas el du partoj: la pli granda areo Liezen (Bereich Liezen) en la norda, centra kaj orienta partoj, kaj pli eta areo nomata politische Expositur Gröbming en la sudokcidento.
La Vila Mano
La Vila Mano subtitolita Idoj de Cereso, estas 316-paĝa romano originale esperantlingve verkita de Hendrik Bulthuis. Unue eldonita en 1928 ĉe Ykema en Hago, ĝi estas reeldonita en Vieno ĉe Pro Esperanto en la jaro 1991.
Enhavo de la romano
En la vilaĝo loĝas ankaŭ fremdulino kun eta knabeto, kiun la riĉulo same elpelis el sia domo, tial ĉiuj kredas, ke la etulo estas lia bastardo, kion li tamen neas eĉ post la inkubaj sonĝoj.
La rakonto transsaltas dek kvin jarojn, el la knabeto elkreskis granda bela junulo. Foje li devis forveturi al Hago, kie li estas, kiel vilaĝano, tute konfuzita pro la komplika vivo, trifoje preskaŭ perdis la vivon pro sia nesperteco, sed fine li savis dronantan junulinon. La venigita kuracisto kun surprizo rimarkis anatomian strangaĵon sur la piedoj de la junulo, kaj baldaŭ montriĝis, ke la knabo estas forrabita infano de zagreba nobela familio. Tamen la junulo preferas resti vilaĝano kun sia simpla edzino kaj la nobelan heredaĵon administras je distanco.
La Vila Mano batis ankoraŭ lastan fojon: ŝtelisto misuzis la timegon pri la fantomo kaj priŝtelas tiumetode egoistan virinon, kiam ŝi en duonlumo rekalkulas sian nehoneste akiritan monon.
7564 Gokumenon
7564 Gokumenon estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la barata astronomo Rajgopalan Rajamohan elde la Observatorio Vainu Bappu en Kavalur (Tamilnado, Barato).
Ĝia spektra klaso "S" estas tiu de la "ŝtonaj" asteroidoj, kies ĉefaj konsistantoj estas silikatoj de fero kaj de magnezio.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la barata fizikisto Mambillikalathil Govind Kumar Menon, pli konata sub la nomo de M. G. K. Menon aŭ "Goku Menon". Profesoro en la Barata Organizo de Kosma Esploro, li estas fama pro sia eksperimenta laboro pri la ĉe la Instituto Tata. Li alportis gravan subtenon por la konstruado de la teleskopo de 2,3 m en Kavalur kaj la radioastronomia instalaĵo en Ootacamund (Tamilnado).
Elend (Harco)
Elend estas loĝloko en Germanio. Ĝis la 1-a de januaro 2010 ĝi estis sendependa urba komunumo, de tiam ĝi apartenas al la nova urbo Oberharz am Brocken. Ĝi troviĝas en la distrikto Harco de la federacia lando Saksio-Anhalto, kaj ĝis administra reformo en julio 2007 estis parto de pli malgranda distrikto Wernigerode. Fine de la jaro 2008 la loĝloko havis 429 loĝantojn.
Nicollette Sheridan
Nicolette Sheridan (nask. 21-a de novembro 1963 en Worthing, Sussex, Britio) estas angla aktorino, kiu estas verŝajne plej konata pro sia rolo kiel "Paige Matheson" en la ĉeftempa ĉentelefilmo Knots Landing de 1986 ĝis 1993. En 1990 ŝi estis premiita Soap Opera Digest Award pro "Elstara Gvida Aktoro: Ĉeftempo" pri ŝia ludo; sekvan jaron ŝi gajnis en kategorio "Outstanding Heroine: Prime Time". Tiutempe ŝi aperis kiel Nicollette Sheridan.
Ŝi ludis en la filmo Beverly Hills Ninja en 1997 kun Chris Farley.
Ŝi momente ludas rolon de Edie Britt en la TV-serio Desperate Housewives.
Laŭ la stato de 2023 ŝi vivas en la protektita urbeto Hidden Hills, iom pli ol 40 kilometrojn nordokcidente de la urbocentro de Los-Anĝeleso kaj de Holivudo, kun multaj same socie konataj najbaroj.
Vire (stacidomo)
Vire estas franca stacidomo sur linioj -  kaj Vire - Romagny, situanta en komunumo Vire, inkluzivita en nova komunumo Vire Normandie, en departemento Calvados, regiono Normandio.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Intercités kaj Normandio.
14595 Peaker
14595 Peaker estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la en la kadro de la kampanjo Spacewatch elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak, proksime de Tucson (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la kanada remisto Brian Peaker, de Londono (Ontario), kiu reprezentis Kanadon kun distingo ĉe multnombraj internaciaj eventoj. Peaker kaj lia teamo gajnis arĝentan medalon dum la Somera Olimpiko 1996 de Atlanta kaj oran medalon dum la Monda Ĉampionado de Atletiko 1993 en Ĉeĥa Respubliko.
Ekvatoro
La ekvatoro de Tero estas imaga ronda linio, egaldistanca al la norda kaj suda polusoj, kiu dividas la tersurfacon en nordan kaj sudan duonsferojn (kiuj estas nomataj ankaŭ hemisferoj). Ĝi kuŝas en ebeno, kiu estas orta al la rotacia akso de Tero kaj trapasanta la tercentron. La ekvatoro estas kilometrojn longa. Sur la ekvatorlinio tago kaj nokto estas egale longaj.
Dürnau
Dürnau havas diversajn signifojn:
Feniș
Feniș [feniŝ] (hungare: Körösfényes) estas vilaĝo en Rumanio oriente de Arad administracie apartenanta al komunumo Gurahonț. En 1910 ĝi havis 458 loĝantojn (rumanoj), en 1992 — 214. Ĝia unua skriba mencio estas el 1553. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Arad vármegye).
Medaltabelo de la Somera Olimpiko 2004
Jen la medaltabelo de la Somera Olimpiko 2004. La vicordon de la landoj oficiale donas la nombro de la ormedaloj, poste la nombro de la arĝentaj kaj poste nombro de bronzmedaloj. La medalpoentoj havas nur teorian sencon.
Radelfingen BE
Pri la komunumo
Radelfingen estis ĝis la 31-a de decembro 2009 komunumo de la distrikto Aarberg kaj ek de la 1-a de januaro 2010 komunumo de la administra distrikto Seeland en Kantono Berno, Svislando. Ĝi havis 1179 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010.
Weissenried
Weissenried estas la nomo de la sekvantaj lokoj:
Radelfingen BE
Geografio
La komunumo Radelfingen situas en la sudo de la Berna Lagolando, du kilometrojn sude de Bielo kaj okcidente de la federacia urbo Berno. La okcidentan kaj sudan limon de la komunumo formas la rivero Aro, kiu en granda kurbo ĉirkaŭfluas la komunumuan teritorion kaj en okcidento formas la Baraĵlagon de Niederried. En sudokcidento al Aro alfluas la rivero Sarino. La komunumo konsistas el la vilaĝoj Radelfingen, Landerswil, Detligen (la ĉefloko de la komunumo, kie troviĝas la sidejo de la komunuma adminitracio), Jucher, Obermatt, Ostermanigen, Oltigen, Oberruntigen kaj Matzwil.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 14,74 km², de kiuj 31,4% estas kovritaj de arbaro, 57,7% servas por agrikulturo kaj 6,7% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Radelfingen limas en nordo al Aarberg, en oriento al Seedorf, en sudoriento al Wohlen ĉe Berno, en sudo al Mühleberg, en sudokcidento al Golaten, en okcidento al Niederried ĉe Kallnach, kaj en nordokcidento al Bargen.
Trafiko
Tra la komunumo kondukas la kantona ĉefvojo n-ro 235 de Berno al Aarberg. La plej proksima alveturejo al al svisa aŭtovojo A6 situas 5 kilometrojn norde apud Aarberg kaj al la svisa aŭtovojo A1 sude en Mühleberg. Per buslinio de Aarberg al la ĉefa stacidomo de Berno la komunumo estas konektita al la publika tranportreto.
Historio
La unua dokumenta mencio de Radelfingen datiĝas el la jaro 894 kiel Ratolingun. Sur la teritorio de la komunumo estis trovitaj romiaj moneroj, restaĵoj de fundamentoj de romiaj konstruaĵoj kaj romia akvokondukulo. La Senjorujo Oltigen de la Grafoj de Kiburgo kaj la Grafojn de Thierstein dum mezepoko posedis bienojn en Radelfingen. La malalta jurisdikcio apartenis al la lokaj senjoroj de Schüpfen kaj de Bubenberg, de kiuj ĝin akiris la Monaĥejo Frienisberg, kiu ĝin koncedis en la jaro 1502 al la urba ŝtato Berno. En la jaro 1868 Radelfingen koncedis la vilaĝojn Niederruntigen kaj Buttenried, kiuj situas sude de Aro, al la komunumo Mühleberg. En la jaro 1956 la iamaj vilaĝaj municipoj estis malfonditaj kaj la tuta administracio centrigita en Detligen, kiu fariĝis la ĉefloko de la komunumo.
Vidindaĵoj
Ĉefa vidindaĵo en la komunumo estas la reformita preĝejo en Radelfingen. Ĝia unua mencio datiĝas el la jaro 1131. La riĉaj mezepokaj freskoj eventuale estis faritaj de la episkopsenjoro de Konstanco kaj paroĥarestro de Soloturno Hartmann de Bubenberg. Oni supuozas, ke la preĝejo staras sur restaĵoj de romiaj konstruaĵoj.
Bust
(jen france, origine germane kaj alemane, prononco ) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Buituri
Buituri [bujturj] (hungare: Bujtur) estis komunumo en Rumanio norde de Hunedoara.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 234 loĝantojn. Ĝia unua skriba mencio estas en 1355.
Historio
Ĝis 1919 Bujtur apartenis al Hungario, (Hunyad). De la jaroj de 1950 ĝi fariĝis parto de Hunedoara.
Faktoto
Faktoto aŭ ĉiofaranto estas termino uzata por indiki iun kiu faras malgrandajn riparojn kaj konstruojn.
Ankaŭ li povas zorgi pri preskaŭ ĉio en aŭ ekster la domo.
Plejofte li laboras por bienuloj aŭ por diversaj aliaj homoj laŭbezone.
Moravský Krumlov
Moravský Krumlov estas urbo en Ĉeĥio kun, situanta en suda Moravio.
Nikolaj Sauerweid
Nikolaj Aleksandroviĉ SAUERWEID (en rusa: Николай Александрович Зауервейд; 1836–1866) estis rusa pentristo; filo de Aleksander Sauerweid.
Nikolaj Sauerweid studis en la Imperia Akademio de Artoj en Sankt-Peterburgo. En 1857, li ricevis arĝentan medalon pro siaj pentraĵoj Francoj atakas Swartz kaj Kosakoj kaptas francan sentinelon en plenluna nokto pri la Napoleonaj militoj. En 1859 li gradiĝis per Malgranda Ormedalo. Lia gradiga verko estis Petro la 1-a de Rusio pacigas siajn maltrankvilajn trupojn post rekapti Narva en 1704.
En 1866 estante nur 30-jaraĝa mortis Nikolaj Sauerweid.
Provinco Karagando
La regiono aŭ provinco Karagando (Қарағанды облысы) estas unu el dek kvar precipaj administraj teritorioj, je kiuj dividiĝas la ŝtato Kazaĥio. La provinco en februaro 2013 havis iom pli ol loĝantojn kaj ĝi etendiĝas sur, do temas pri la plej granda provinco de la lando. Ĝia ĉefurbo estas Karagando, kun pli ol loĝantoj. Alia urbo estas Temirtau.
Vysočany
Vysočany estas nomo por pluraj vilaĝoj en Ĉeĥio, Slovakio kaj por kvartalo en Prago.
En Ĉeĥio:
En Slovakio:
16212 Theberge
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Ashleigh Brooks Theberge, kiu atingis en 2002 la finalon de la Intel Science Talent Search, scienca konkurso por lernantoj en lasta jaro de mezlernejo. Ashleigh lernis ĉe la Mount Ararat School de Topsham (Majno, Usono).
Oriks-antilopo
La oriks-antilopoj (Oryx gazella) estas afrika remaĉulo, apartenanta al ordo parhufuloj (Artiodactyla), al familio bovedoj (Bovidae). Ĝi vivas sur savanoj de sudorienta Afriko, pli malfrue ĝi vivis ankaŭ en suda parto de la kontinento. Oni enportis la specion en Meksikon kaj en sudan parton de Usono, kie ili tiel plimultiĝis, ke ili damaĝas per sia paŝtado en la loka ekosistemo. Oni distingas sep subspeciojn, sed oni ne rekonas tiujn.
Disvastiĝo
Tiu afrotropisa antilopo vivas en Angolo, Bocvano, Namibio, Sud-Afriko kaj Zimbabvo. Se oni konsideras la arabian orikson (Oryx leucoryx) ties subspecion, tiukaze ĝi vivas eĉ en Orienta Afriko.
Aspekto
La oriks-antilopo estas plej granda specio en sia genro. Ĝia kolo estas muskola, la haŭto estas dika kaj dura. La vango estas blanka kun nugra masko. La dorso, postaĵo kaj la flanko estas baze grizbruna, la ventro estas blanka, la du kolorojn dividas po unu horizontala nigra strio en ambaŭ flankoj, kiu etendiĝas eĉ sur la gambojn. De tio suben la kruroj estas blankaj. Ĝia vosto estas nigra.
La virbestoj estas pligrandaj ol la inoj, krom tio ili tre similas. Ili postkola alto estas 115–125 cm, la tuta korpolongo 180–195 cm. Ĝia maso estas 180–225 kg (ĉe maskloj eĉ 240). La ringaj, nigraj kavkornoj milde kurbiĝas, longas 60–150 cm. La maskloj havas ĝenerale pli mallongajn kaj maldikajn kavkornojn ol la virbestoj.
Konduto
La oriks-antilopoj ŝatas la larĝaspektajn herbajn savanojn. Ili vivas en aro kaj daŭre migras inter la paŝtejoj, vorante herbojn. Ili bone toleras la varmegon, kun limigita akvobezono. Ili kapablas toleri eĉ 10 celsius-gradan altiĝon de la korpotemperaturo kaj tiam malpliiĝas eĉ la korpa elvaporiĝo.
La miksaj gregoj montras hierarĥion, kun dominanta masklo, kiun sekvas en la hierarĥio dominanta femalo. La dominanta masklo plej ofte sekvas la gregon kaj kunpelas la postrestintojn. Okaze de pli granda grego, malofte aperas ankaŭ t.n. beta-masklo, kiu sekvas en la hierarĥio la dominantan masklon.
Reproduktado
La reproduktado de oriks-antilopoj ne sekvas la sezonon. La dominantaj maskloj iam ajn povas kopuli kun la seks-ardaj, seksmaturaj femaloj. La femaloj seksmaturiĝas je la dua jaraĝo kaj ene de 8,5 monatoj naskas la idon. La idoj pezas ĉe naskiĝo 9-15 kilogramojn kaj estas tute brunaj. Dum ses semajnoj, la idoj restas en kaŝita loko kaj ne sekvas la patrinon, kiu revenas 2-3-foje en tago por suĉnutri ilin. La disiĝo okazas en la aĝo de 3,5 monatoj, kiam la idoj jam pompas en plenkreskaj koloroj. La junaj maskloj tiam forlasas la grupon, dum la inaj idoj restas kun la patrino kaj la grupo.
La junaj oriks-antilopoj estas ŝatataj predoj de rabobestoj: leonoj, leopardoj, gepardoj kaj makulaj hienoj. Interese estas, ke la plenkreskaj oriksoj neniam uzas la kornojn por defendado, ili ĉiam fuĝas.
Protektiteco
Sur la mondo vivas ĉ. 275 000 oriks-antilopoj, tiel ĝi estas ĉasebla besto.
La indiĝenoj ĉasis/ĉasas ĝin ne ĉefe por la viando, sed por la dika haŭto (pelto) kaj la pika korno, ĉar oni povas pretigi el tiuj elstarajn ŝildojn, lancojn. Ĝi estas ŝatata por la pagantaj ĉasistoj pro la enorma trofeo.
Cinologio
Cinologio (termino el la du grekaj vortoj κύων kýōn „hundo“, kaj λόγος logos „vorto“, „rakonto“) estas la scienco pri hundoj. Cinologio esploras anatomion, fiziologion, konduton de hundoj.
Multnaciaj Evoluigaj Bankoj
Multnaciaj Evoluigaj Bankoj kies akronimo estas MEB, difinas multnaciajn bankojn, kiuj ĉefe aŭ komence kreiĝis por helpi al la evoluigado de la neevoluintaj landoj. Eble la plej konata tia banko estas la Monda Banko.
33392 Blakehord
33392 Blakehord estas tre malgranda, neordinare hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo « LINEAR » (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Blake Hord, finaliston de la Regeneron Science Talent Search de 2017, scienca konkurso por gelernantoj en lasta jaro de mezlernejo, pro lia projekto pri kosma scienco. Li estis lernanto ĉe la Dobbs Ferry High School de Dobbs Ferry (Nov-Jorkio).
Ekologia ekvivalento
Ekologiaj ekvivalentoj estas bestoj, plantoj aŭ fungoj, kiuj okupas la saman ekologian niĉon en geografie apartigitaj regionoj aŭ dum malsamaj tempoj de la tera historio.
Ofte ili montras konverĝan evoluon kaj similas unu la alian laŭ aspekto, fiziologio aŭ konduto, eĉ se ili ne estas parencaj.
Podolí
Podolí estas nomo por pluraj municipoj en Ĉeĥio kaj por kvartalo en Prago.
...aŭ por vilaĝoj
(63291) 2001 DU87
(63291) 2001 DU87 estas malgranda, ne tre hela troja asteroido de Jupitero malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la observatorio de la Laboratorio Lincoln en Socorro (Nov-Meksiko, Usono).
Ĝi orbitas en la tiel nomata « Greka Tendaro », tie estas ĉe la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero.
Stirmekanismo
[[Dosiero:Steer system.jpg|eta|300px|Stirmekanismo.
1 Stirrado
2 Stirkolono
3 Pinjono (dentrado) kun dentorelo
4 Ŝpurstango
5 Brakoj por la aksostifto.]] Stirmekanismo estas sistemo per kiu oni povas stiri veturilon. La mekanismo prizorgas ke la movoj de la stirrado fare de la veturigisto estu transdonataj al la radoj, pro kio la veturilo povas ŝanĝi la direkton.
Buhl (Suba Alzaco)
Buhl (jen germane kaj alemane, prononco ) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Eilhard Mitscherlich
Vidu ankaŭ
<Gallery> dosiero:Martin_Heinrich_Klaproth.jpg| Martin Heinrich Klaproth (1743-1817) dosiero:Christoph_Wilhelm_Mitscherlich.jpg| Christoph Mitscherlich (1760-1854) dosiero:Wollaston_William_Hyde_Jackson_color.jpg| William Hyde Wollaston (1766-1828) dosiero:H_F_Link.jpg| Heinrich Friedrich Link (1767-1851) dosiero:Altenstein.jpg| Karl zum Altenstein (1770-1840) dosiero:Friedrich_Christoph_Schlosser.jpg| F. C. Schlosser (1776-1861) </Gallery> <Gallery> dosiero:Gaylussac.jpg| Gay-Lussac (1778-1850) dosiero:J%C3%B6ns_Jacob_Berzelius.jpg| Jöns Jacob Berzelius (1779-1848) dosiero:SS-faraday.jpg| Michael Faraday (1791-1867) dosiero:Christian_Gmelin.jpg| Heinrich Rose (1795-1864) dosiero:Leopold_Kronecker_1865.jpg| Leopold Kronecker (1823-1891) dosiero:Gustav_Robert_Kirchhoff.jpg| Gustav Robert Kirchhoff (1824-1887) </Gallery>
Boreala baleno
La Boreala baleno (Balaenoptera borealis) estas speco de cetaco el la familio de balenopteredoj. Ĝi estas lamenbaleno, nome la tria plej granda rorkvalo post la blua baleno kaj la balenoptero. Ĝi vivas en plej multaj oceanoj kaj apudaj maroj, kaj preferas profundajn ĉebordajn akvojn. Ili evitas polusajn kaj tropikajn akvojn kaj duonfermitajn akvejojn. La Boreala baleno migras ĉiujare el malvarmaj, subpolusaj akvoj en somero al moderaj, subtropikaj akvoj en vintro kun vivodaŭro de 70 jaroj.
Atingante 19.5 m de longo kaj pezante tiom multe kiom 28 t, la boreala baleno konsumas averaĝe 900 kg de manĝo ĉiutage; ties dieto konsistas ĉefe el kopepodoj, krilo, kaj alia zooplanktono. Ĝi estas inter la plej rapidaj el ĉiuj cetacoj, kaj povas atingi rapidojn de ĝis 50 km/h por mallongaj distancoj.
Indiĝenaj lingvoj
Indiĝena lingvo aŭ aŭtoktona lingvo estas lingvo, kies parolantoj ekde multaj generacioj vivas en sama regiono, do apartenas al indiĝenaj popoloj, sed kiu estis reduktita al la statuso de minoritata lingvo. Indiĝena lingvo ne nepre devas esti nacia lingvo kaj inverse. Multaj indiĝenaj lingvoj iĝis endanĝerigitaj pro "lingvomorto" kaŭzita de koloniismo, en kiu la originala lingvo estas anstataŭita per tiu de la koloniantoj. Ĝuste pro ilia vundebleco, Unuiĝintaj Nacioj deklaris la jaron 2019 Internacia jaro de indiĝenaj lingvoj, "por tiri atenton al la kritika perdo de indiĝenaj lingvoj kaj la urĝa bezono protekti, revigligi kaj antaŭenigi indiĝenajn lingvojn."
Malapero
Lingvoj malaperas ĉar ne plu estas homoj kiuj parolas tiujn lingvojn.
Ekde la jaro 1600 nur en Nordameriko malaperis 52 indiĝenaj amerikaj lingvoj. Sume eble pli ol 7000 lingvoj ekzistas en la hodiaŭa mondo, kvankam multaj el ili ne estis skribe dokumentitaj ĉar ili apartenas al kompare tre malgrandaj triboj en kamparaj areoj de la mondo aŭ aparte malfacile atingeblaj. Oni taksas, ke el tiuj proksimume 7000 "vivaj" lingvoj en la hodiaŭa mondo, 90 procentaĵoj estas parolataj de malpli ol 100 000 homoj. Kelkaj lingvoj estas tre proksimaj al malapero.
En Esperanto
Unesko-Kuriero dediĉis sian numeron n-ro 1 de januaro-marto 2019 al la temo de indiĝenaj lingvoj okaze de la proklamo de 2019 kiel Internacia Jaro de Indiĝenaj Lingvoj. Kelkaj el ties artikoloj temas pri kiel la diversaj indiĝenaj komunumoj frontas la minacojn de la klimata ŝanĝo pere de tradicia sciaro.
Internaciaj Brigadoj
La Internaciaj Brigadoj estis la grupo de militvolontuloj devenintaj el 54 landoj el la tuta mondo en Hispanion dum la Hispana Enlanda Milito por kontraŭi la faŝismon.
Kvankam diversaj nehispanoj partoprenis la batalon favore al la Respubliko, oni ne ĉiam uzas la esprimon brigadanoj por ĉiuj el ili, sed ĉefe por tiuj aliĝintaj al regulaj trupoj, grandparte post la rekrutado fare de la Tria Internacio. Kompreneble, oni neniam uzas la esprimon por la regulaj trupoj senditaj de Germanio kaj Italio favore al la armeo de Franco.
La unuaj nehispanoj partoprenintaj la militon estis la grupo de atletoj kolektiĝintaj en Barcelono por la Popola Olimpiko kiu estis komenconta la sekvan tagon post la eko de la militista puĉo. En aŭgusto kolono de francoj kaj belgoj batalis en Irún, sub la komando de Jules Dumont.
Aliaj homoj alvenis dise en la unuaj tagoj. Inter la lej konataj troviĝas George Orwell, kiu batalis en la kolonoj de la duon-trockiista partio POUM.
Károly Horváth (aktoro)
Károly Horváth naskiĝis la  en Sárvár.
Internaciaj Brigadoj
La plej granda kaj organizita peno komenciĝis en septembro 1936, kun la apogo de la komunistaj partioj de Sovetunio kaj Francio. La rekrutado okazis en la tuta mondo, kaj oni kolektis ne nur komunistojn, sed progresemulojn el ĉiuj tendencoj. La bazo de la Brigadoj troviĝis en la urbo Albacete. Entute, laŭ diversaj studoj, partoprenis 59.380 brigadistoj, el kiuj mortis 9.934. La nombro de militantoj estis 35.252, el kiuj samtempe troviĝis ne pli ol 20.000 homoj. La plej multnombra nacieco estis la franca.
La Brigadoj partoprenis unuafoje en batalo en la defendo de Madrido, en la komenco de novembro de 1936, kie ili havis tre gravan rolon, realan kaj ankaŭ kuraĝigan. Aliaj bataloj en kiuj ili ludis gravan rolon estis tiuj ĉe Jarama, Guadalajara, Brunete, Belchite, Teruelo, Aragono kaj la Batalo de la Ebro.
La Brigadoj forlasis Hispanion post la 23-a de septembro de 1938, sekve al interkonsento ĉe la Komitato por la Ne-Interveno por la forigo de ĉiuj eksterlandaj trupoj el la duoninsulo.
Multaj membroj de la internaciaj brigadoj estos poste militistoj kontraŭ la naziismo dum la dua mondmilito.
Inter la plej konataj brigadistoj troviĝis André Marty, André Malraux, Arthur London, Willy Brandt aŭ la esperantisto Ludwig Renn.
La filmo Land and Freedom de Ken Loach temas pri la militvolontuloj internaciaj en Hispanio, kvankam ne specife pri la Internaciaj Brigadoj.
Uzado de Esperanto
La ILES (Ibera Ligo de Esperantistoj Anarkiistoj) publicis semajne esperantan gazeton de anarkisindikata organizo CNT/FAI. Kaj la radio de CNT-FAI sendis esperantan sendaĵojn. http://home.arcor.de/gmickle/leag/t_anarchism.html
Brandoniano
Brandoniano, Brandonian aŭ Brandonyon estas planlingvo proponita de Jordan KAY en 2003. Ĝi estas eŭroklono bazita sur la latinidaj lingvoj ĉefe la portugala. Fakte, ĝi similas al iu piĝina formo de portugala lingvo skribita anglamaniere. Tre eble estas fikcilingvo.
La Brandoniana genro estas determinata malsame al plejparto de la latinidaj lingvoj, substantivoj finitaj per -o aŭ konsonantoj estas viraj, kaj tiuj finitaj en -a aŭ -e estas inaj.
11:1 Todde ah terre teneva unne lângè con palavras uniformas. 11:2 Cwândo ahs pesses migraro doh lest, encontraro unne valle nah terre de Shinaar e estableçaro-si lá. 11:3 Dizaro alohs ohtros, "Vínin, moldim tijols e fuggim-lohs." Tenaro tijols pur usé cohme pedra, e asfalt pur almofariz. 11:4 Dizaro, "Vínin, construyim unne cidadde pur noys, e unne torre cujo alt alcançá oh ceu. Fazim-noys oh nom, en cce nãu estim dispersats sobre ah carre dah terre." 11:5 Deus desçó pur vedé ah cidadde e ah torre cce ohs filyos de hom avaro format. 11:6 Deus dizó, "Els sãu unne pesse, toddes tenendo unne lângè, i êst ei ah primeirre cosse cce fázan. Agora natte cce fázan sá imposível pur els. 11:7 Vínin, descendim e confundim o seu discurss, de cce unne pesse nãu comprendá o discurss de un ohtro. 11:8 De est lugar, Deus disperçó-lohs sobre ah carre dah terre, e terminaro de formé ah cidadde. 11:9 Shamó-loh Babel, purcce êst fo oh lugar onde Deus confundó ah lângè dah terre. Fo de lá cce Deo disperçó ahs pesses sobre ah carre dah terre.
Cuied
Cuied (kujed) (hungare: Köved) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Sebiş administracie apartenanta al komunumo Buteni (Arad). En 1910 ĝi havis 1 723 loĝantojn (rumanoj), en 1992 — 884. Ĝia unua skriba mencio estas en 1447. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Zaránd, de 1744 Arad vármegye).
La Vojaĝoj kaj mirigaj aventuroj de Barono Münchhausen
La Vojaĝoj kaj Mirigaj Aventuroj de Barono Münchhausen estas libro pri fikcia germana nobelo, bazita sur la vera historia barono Münchhausen. Unue eldoniĝis libroforme, anglalingve en la jaro 1785. La originalajn tekstojn prilaboris Rudolf Erich Raspe kaj Gottfried August Bürger.
Jakob David Applebaum esperantigis la verkon kiu aperis 88-paĝe en la jaro 1927 ĉe Rudolf Mosse en Berlino, kiel numeroj 13-14 el la serio Biblioteko Tutmonda. Raspe simpligis la nomon al Munchausen kaj tiun version uzis ankaŭ Applebaum.
Helge Schneider
Helge SCHNEIDER (naskiĝis 30-an de aŭgusto 1955 en Mülheim an der Ruhr) estas germana ĵazmuzikisto, kabaretisto, reĝisoro, aktoro kaj verkisto. Helge Schneider estas konata pro siaj koncertoj, en kiuj li kombinas ŝercojn kaj ĵazmuzikon. Ankaŭ li estas tre respekta muzikisto pro sia granda talento por improvizaĵo kaj sia talento por uzi tre multe da muzikinstrumentoj. Li scias ludi fortepianon, saksofonon, vibrafonon, akordionon, gitaron, violonon, ukulelon, bekfluton, frapinstrumenton, trumpeton, orgenon, gambovjolon kaj aliajn.
Chier
Chier (kier) (hungare:Kurtakér) estas vilaĝo en Rumanio sude de Ineu administracie apartenanta al komunumo Târnova (Arad). En 1910 ĝi havis 2 192 loĝantojn (rumanoj), en 1992 1 130. Ĝia unua skriba mencio estas en 1427. Ĝi apartenis ĝis 1919 al Hungario (Zaránd, de 1744 Arad vármegye).
Pál Fux
FUX Pál (fuks) estis rumanuja hungara grafikisto naskita en Salonta, ? ? 1922 kaj mortinta en Jerusalemo en 2011.
Biografio
Inter 1937-1940 Pál Fux studis en privatlernejo en Oradea kun Imre Földes kaj Alex Leon. Inter 1940-43 en Budapest ĉe Sándor Bortnyik. Inter 1956-72 li estis scenejdekoraciisto kaj pupdizajnisto de pupteatro de Oradea. En 1972 li elmigris Israelon, li vivis en Jerusalemo.
Daniel Pedrosa
Daniel PEDROSA (naskiĝis la 29-an de septembro 1985 en Sabadell) estas hispana motorciklisto, mondĉampiono.
Komencas en Klaso 125 en 2001 per Honda kaj fariĝas mondĉampiono en 2003. En 2004 ŝaltilas en Klaso 250 kaj estas mondĉampiono en 2004 kaj 2005. En 2006 ŝaltilas en MotoGP.
Simon Davies
Simon DAVIES (naskiĝis en 1971; amiknome "Sajmĉjo") estas angla programisto, lingvisto kaj esperantisto. Li studis Latinon kaj la malnovgrekan ĉe la Universitato de Oksfordo.
Simon eklernis Esperanton hazarde malkovrinte libron pri ĝi en loka biblioteko en 1987, kaj proprasence esperantistiĝis du jarojn poste.
De 1991 ĝis 1995 li redaktis la revuon Saluton! (de Junularo Esperantista Brita) kaj de 2001 ĝis 2017 li laboris kiel la tipografo kaj lingva kontrolanto de La Brita Esperantisto (revuo de Esperanto-Asocio de Britio). De 2020 li redaktas la novaĵbultenon Informilo por Interlingvistoj de ESF kaj CED.
Simon eklernis la planlingvon Elefeno en 2008. Li multe kunlaboris kun George Boeree (la kreinto de Elefeno) por forigi nekoheraĵojn el la vortaro, aldoni mankantajn vortojn kaj helpi pri la enreta kaj libre eldonita vortaro (2018). En 2012 aperis lia traduko de La aventuroj de Alico en Mirlando, la unua libro papere eldonita en Elefeno.
Simon estas membro de la Akademio de Esperanto kaj aktiva membro de la teamo, kiu preparas la sekvan version de la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto.
Maťovské Vojkovce
Bazaj informoj
Maťovské Vojkovce, hungare Mátyócvajkóc estas freŝa malgranda vilaĝo en Slovakio, en Regiono Košice, en Distrikto Michalovce.
Situo
Maťovské Vojkovce situas sur ebenaĵo, laŭ la ukraina landlimo kun trapasejo, laŭ traira flankovojo, laŭ fervojo Uĵhorodo-Veľké Kapušany. La lasta troviĝas 5 km-ojn.
Historio
Dum la historio 2 vilaĝoj formiĝis tie: Mátyóc (slovake Maťovce) (la unua mencio devenis el 1279 en formo Porchal) kaj Vajkóc (slovake Vajkovce) (la unua mencio devenis el 1338 en formo "Weychkocsh"). En 1910 loĝis en Mátyóc 523, en Vajkóc 259 da homoj, (en ambaŭ plejparte hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon ili apartenis al Hungara reĝlando, al Ung, al distrikto de Nagykapos, poste al Ĉeĥoslovakio, fine dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. Inter 1938-1944 la vilaĝoj rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. Post la 2-a mondmilito la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš. En 1964 Maťovce kaj Vajkovce unuiĝis. En 2001 loĝis en Maťovské Vojkovce 587 da homoj, (503 hungaroj, 67 slovakoj, 17 ciganoj).
Chris Farley
Christopher Crosby FARLEY (15-a de februaro, 1964–18-a de decembro, 1997) estis usona aktoro kaj komediisto, plej konata kiel membro de la populara Saturday Night Live televida serio.
Li naskiĝis en Madison (Wisconsin), Farley komencis ludi en la „The Second City” komedia grupo en Ĉikago. Baldaŭ malkovris lin Lorne Michaels, producero de NBC-a Saturday Night Live. Farley iĝis la plej populara ludanto de 1991 ĝis 1995. Lia idolo estas la komediisto John Belushi.
Farley forlasis la ŝoŭ-biznison en 1995 kaj faris divesajn kinofilmojn kun David Spade. Ili ambaŭ ludis en 1995 en Tommy Boy kaj en 1996 en Black Sheep. Farley aperis en multaj aliaj filmoj kiel Coneheads en 1993, Wayne's World 2 en 1993, en Billy Madison de Adam Sandler el 1995, Beverly Hills Ninja en 1997, Almost Heroes kun Matthew Perry en 1998, kaj Norm MacDonald-a Dirty Work en 1998. Farley akiris larĝan aprobon ne nur kiel grava komediisto, sed ankaŭ kiel komika aktoro.
Kupra (II) benzoato
Kupra (II) benzoato aŭ kuprika fenilmetanato estas organika kombinaĵo apartenanta al la familio de la saloj, rezultanta el interagado de la benzoata acido kaj kupra (II) hidroksido. Kupra (II) benzoato estas blua senodora solidaĵo, nesolvebla en akvo sed solvebla en alkoholoj kaj aliaj nepolaraj organikaj solvantoj. Kupra (II) benzoato prezentas (II) benzoatan grupon ligitan al kupra grupo. Ĝi konsistas je 14 karbonatomoj, 10 hidrogenatomoj, 4 oksigenatomoj kaj posedas antifungajn kaj antimikrobajn proprecojn.
Provinco Ĵambilo
La regiono aŭ provinco Ĵambilo (Jambıl oblısı, Жамбыл облысы) estas unu el dek kvar precipaj administraj teritorioj, je kiuj dividiĝas la ŝtato de Kazaĥio. Ĝia ĉefurbo estas la antikva urbo Taraz. La provinco en februaro 2013 havis iom pli ol milionon da loĝantoj kaj etendiĝas sur kvadrataj kilometroj. Ĝi havas landlimojn rekte kun Kirgizio kaj tre proksimas al Uzbekio.
Parizo
Parizo (Paris ) estas la ĉefurbo kaj la plej granda urbo de Francio. Ĝi troviĝas ĉe la bordoj de la riverego Sejno, nordcentre de Francio. Tiu vasta metropolo konsistigas unu francan departementon (la 75-an), kaj estas plie la ĉefurbo de la Pariza Regiono (alinomita Île-de-France), kiu grupigas Parizon kaj la parizajn ĉirkaŭurbojn. La franca instituto INSEE taksis ke Parizo havis 2 153 600 loĝantojn en 2004. Sed la urba areo de Parizo, kiu etendiĝas fore preter la limoj de la ĉefurbo, havas hodiaŭ proksimume 12 067 000 loĝantojn, tio estas preskaŭ unu kvinono de la Francoj. Parizo, kvankam ampleksa, restas franca komunumo, samkiel la aliaj pli malgrandaj urboj aŭ vilaĝoj de Francio, kaj do havas urbestron.
La regiono de Parizo estas la plej dinamika ekonomia centro de Francio. Ĝi produktas pli ol unu kvaronon de la franca riĉeco, kun MEP atinginta 478,8 miliardojn € en 2005. Danke al La Défense, unu el la plej vastaj negocaj kvartaloj en Eŭropo, Parizo grupigas la sidejojn de la plej grandaj francaj firmaoj, samkiel oficejojn de gravaj internaciaj firmaoj. Parizo estas plejofte rigardita kiel unu el la gravaj mondaj urbegoj, parte ĉar ĝi gastigas la sidejojn de pluraj internaciaj organizoj, ekzemple UNESCO, OEKE aŭ la malpli formala klubo de Parizo.
Topografio
Centre de la pariza baseno (vasta sedimenta ebenaĵo), Parizo troviĝas ĉe nordinklinita buklo de la riverego Sejno, kaj inkludas du loĝatajn insulojn: la insulo Cité, kiu estas la koro kaj la lulilo de la urbo, kaj la insulo Saint-Louis. Krome estas inter aliaj neloĝata insulo nome Insulo de cignoj. Parizo posedas plurajn elstarajn montetojn, el kiuj la plej alta estas Montmartre (130 metroj super mara nivelo).
La komunuma teritorio de Parizo, ekskluzive de la boskoj de Boulogne kaj Vincennes, kovras ovalon havantan mezuron je 86 928 km². La lasta plivastigo de la komunumo, per la anekso de ĉirkaŭaj teritorioj en 1860, donis al Parizo ĝian nuntempan formon sed ankaŭ kreis la subdividon de la ĉefurbo en la aktualaj dudek arondismentoj. La areo de Parizo, 78 km² en 1860, atingis 105,40 km² en 1929 pro la aldono de la du boskoj de Boulogne (okcidente) kaj Vincennes (oriente).
La urba areo etendiĝas ekde la limoj de la komunumo ĝis areo multe pli granda ol Parizo propre (proksimume 26-oble pli vasta), laŭ neregula, tentakla kresko ĉe la bordoj de la riveroj Sejno, Marno (sudoriente kaj oriente) aŭ Oise (nordokcidente kaj norde): tiu areo proksime de Parizo estas kromnomita « malgranda krono » (petite couronne) kaj inkludas la departementojn Hauts-de-Seine (92), Seine-Saint-Denis (93) kaj Val-de-Marne (94). Pli fore, la urba denseco rapide falas, kaj la pejzaĝo ĉefe konsistas el forstoj, agroj kaj dispelitaj satelitaj urboj: tiu « granda krono » (grande couronne) enhavas la departementojn Seine-et-Marne (77), Yvelines (78), Essonne (91) kaj Val-d'Oise (95) kaj kovras areon de, tio estas 138-oble la teritorio de Parizo.
Klimato
Parizo havas oceanan klimaton, influitan de la Golfa Marfluo. La urbo tial ĝuas mezvarman veteron, kaj tre malofte spertas varmegajn aŭ fridegajn temperaturojn. La averaĝa somera temperaturo estas ĉirkaŭ 24°C, kaj la averaĝa vintra temperaturo estas proksimume 1 °C. La rekordo de la plej alta temperaturo, registrita je la 28-a de julio 1948, estis 40,4 °C. La plej malvarman, -23,9 °C, atingis Parizo je la 10-a de decembro 1879. Sed pli freŝdate, la Pariza Regiono ja spertis ekstremajn temperaturojn, precipe dum la eŭropa varmego de 2003 kaj dum la tre frida vintro komence de 2006.
Vrbové
Vrbové, hungare Verbó estas urbo en Slovakio, en Regiono Trnava, en Distrikto Piešťany.
Parizo
Klimato
Pluvo povas okazi je iu ajn periodo de la jaro, kaj Parizo estas famkonata pro siaj subitaj ekpluvegoj. La urbo spertas averaĝan jaran pluvoprecipitadon po proksimume 641,6 mm. Neĝo estas relative malofta kaj kutime aperas dum januaro aŭ februaro, kiuj estas la du plej malvarmaj monatoj, kvankam neĝo povas fali tiel malfrue kiel aprilo. Preskaŭ neniam ĝi amasiĝas sufiĉe por krei tavolon daŭrintan pli ol unu tago.
Vrbové
Situo
Vrbove situas en valo de rojo, laŭ flankovojoj, fine de fervojo el urbo Piešťany, kiu troviĝas 10 km de tie ĉi. Helpe de digo oni faris artefaritan lagon ĉe la rojo.
Parizo
Deveno de la nomo
Vidu Wiktionary por la nomo de Parizo en variaj lingvoj.
Vrbové
Historio
La unua mencio devenis el 1113. Ĝi iĝis kampurbo en la 14-a jarcento. Gotika preĝejo konstruiĝis en 1397. La turkoj en 1599 detruis la urbon. En la 18-a jarcento judoj alvenis, sinagogo konstruiĝis en 1883. En 1910 en la vilaĝo loĝis 4808 da loĝantoj (3711 slovakoj, 727 germanoj, 345 hungaroj). Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario, al Nyitra (reĝa departemento), al distrikto de Nové Mesto nad Váhom. Poste la urbo apartenis al Ĉeĥo-Slovakio, inter 1938-1945 kaj ekde 1993 al Slovakio. En 1942 la judoj estis deportitaj. Post la 2-a mondmilito la germanoj estis deportitaj al Germanio, la hungaroj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš. En 2001 loĝis en la urbo 6 249 da homoj, (6171 slovakoj).
Parizo
Deveno de la nomo
Laŭ la internacia fonetika alfabeto, oni prononcas la nomon de Parizo kiel [paRi] en la franca lingvo, aŭ kiel [pæRis] en la angla. Parizo heredis sian nomon de la gaŭla tribo Parisii. Pli precize, la franca vorto «Paris» estas fakte progresa transformo de la latina Civitas Parisiorum («urbo de la Parisii»). Tiun devenon oni ankaŭ povas trovi en la nomo de proksimaj urboj, ekzemple Cormeilles-en-Parisis aŭ Fontenay-en-Parisis. La urbo, konita kiel Lutetia [lutecia] dum la Romia imperio, ekadoptis sian nuntempan nomon ekde la fino de la romia periodo.
Sed oni ne estas certa pri la deveno de la vorto Parisii mem, kaj estas multaj hipotezoj pri tio: ĝi eble devenas de la gaŭla vorto kwar («ŝtonminejo»), pro la multnombraj minejoj de la Pariza Regiono. Ekzistas cetere legendo, kiu rilatigas la nomon de Parizo al la enabismigita mita urbo Ys. La historiisto Maurice Druon sugestas, ke la nomo devenas de la alia gaŭla vorto par («ŝipo»), ĉar la urbo origine ŝuldas sian prosperon al akvo: la riĉeco de Lutetia estis garantiita de ĝiaj ŝipistoj (la «nautes»), kies barko konsistigas la centran emblemon de la blazono de Parizo.
Plie, Parizo ricevis je la komenco de la 20-a jarcento la kromnomon Paname [panam]: tiu slanga vorto freŝdate regajnis influon inter la junuloj. Alia kromnomo de Parizo estas «La Urbo-Lumo» (la Ville Lumière), ĉefe pro la centra rolo de la urbo dum la Jarcento de la Lumoj sed ankaŭ pro la frua instalo de publika lumigo en la stratoj.
Antikva epoko
La plej fruaj spuroj de seninterrompaj loĝejoj sur la teritorio de Parizo datiĝas de ĉirkaŭ −4200. Keltaj enmigruloj ekalvenis al la regiono kaj enloĝiĝis ekde −250. Inter tiuj ĉi, la tribo Parisii, kiu ĉefe konsistis el boatistoj kaj komercistoj, fondis etan vilaĝon apud la riverego Sejno je la sama periodo.
La konkera movo de la Romianoj, direkte al okcidento, atingis la parizan basenon je la jaro −52. Antaŭ la fino de la jarcento, la insulo Cité kaj la monteto Sainte-Geneviève sur la maldekstra bordo fariĝis la du partoj de la romia urbo Lutetia (Lutèce). Lutetia progrese plivastiĝis dum la jarcentoj de la romia superrego, kaj fariĝis prospera urbo kun palacoj, forumo, banejoj, temploj, teatrejoj kaj unu amfiteatro.
Samkiel aliaj romiaj urboj, malnova Lutetia estis strukturita laŭ regula plano, per kvadratoj proksimume unu kilometron longaj: la cardo (la ĉefa norda-suda akso) kongruis kun la nuntempa strato Saint-Jacques, kaj la decumani (orienta-okcidenta akso) estis paralela al la aktuala bulvardo Saint-Germain. La « nula punkto », tio estas la centro de la plano, verŝajne troviĝis je la sukokcidenta kojno de la forumo, kiu hodiaŭ kongruas kun la 172-a kaj 174-a konstruaĵoj de la strato Saint-Jacques, la plej alta loko de la monteto Sainte-Geneviève.
La falo de la Romia imperio kaj la ĝermanaj invadoj de la 3-a jarcento kaŭzis provizoran malprosperon al la urbo: je la jaro 400, Lutetia estis jam forlasita de plejmulto el siaj loĝantoj, kaj ĝi transformiĝis en malgravan militistan urbeton, alpremitan antaŭ la haste konstruitaj ĉirkaŭmuroj de sia centra insulo. La urbo reakiris sian antaŭromian nomon Paris je la fino de la romia ĉeesto.
Mezepoko
Ekde 1190, la reĝo Filipo Aŭgusto enŝlosigis Parizon per vasta ĉirkaŭmuro, kiu etendiĝis sur la du bordoj kaj kies okcidenta fortikaĵo estis la Luvro. Li plie redaktis la ĉarton de la Universitato de Parizo en 1200: tio altiris vizitantojn el la tuta Eŭropo. Dum tiu periodo, la urbo ellaboris geografian distribuon de la kvartaloj laŭfunkcie, kiu postvivas ĝis hodiaŭ: la centra insulo gastigis la registaron kaj la ekleziajn instituciojn, la maldekstra bordo fariĝis klera centro danke al la universitato, kaj la dekstra bordo disvolviĝis kiel komerca kaj negoca centro ĉirkaŭ la vendejo Les Halles.
19-a jarcento
La industria revolucio, la Dua Franca Imperio kaj la lastaj jardekoj de la 19-a jarcento alportis al Parizo la plej drastajn metamorfozojn en ĝia historio. Ekde 1840, la disvolviĝo de fervojoj ebligis abundan alvenon da enmigruloj, altiritaj de la multnombraj industriaj postenoj en la ĉirkaŭurboj. La urbo plie spertis masivan renovigo dum la reĝado de Napoleono la 3-a, danke al la barono Haussmann: li nivelis multnombrajn mallarĝajn, serpentajn kaj mezepokajn stratojn por krei novan reton kun larĝaj avenuoj kaj novklasikaj fasadoj. Tiel naskiĝis la famkonata vizaĝo de moderna Parizo.
La ĥoleraj epidemioj de 1832 kaj 1849 ambaŭ frapis la loĝantaron de Parizo: tiu de 1832 sole mortigis 20.000 Parizanojn (el 650.000). Parizo ankaŭ forte suferis dum sia sieĝo, fine de la Franca-Prusa Milito de 1870. La sekvinta Pariza Komunumo, en 1871, kaŭzis milojn da mortoj: multaj administraj centroj, kaj do multaj arkivoj cetere brulis.
Sed Parizo resaniĝis el tiuj okazaĵoj tiel rapide, ke ĝi kapablis gastigi la famajn Internaciajn Ekspoziciojn de la fino de la jarcento. La Eiffel-Turo estis konstruita de Gustave Eiffel okaze de la centjarfesto de la franca revolucio, dum la Internacia Ekspozicio de 1889, kiel « provizora » demonstro de la prodaĵoj de arkitektura inĝenio. Ĝi fakte restis la plej alta konstruaĵo en la mondo ĝis 1930, kaj estas hodiaŭ la plej famkonata monumento de la ĉefurbo. La unua vojlinio de la metroo de Parizo aperis okaze de la Ekspozicio de 1900, kaj konsistigis tiam intereson por vizitantoj el la tuta mondo. Tiu periodo plifortigis Parizon kiel grava centro por la turista industrio.
20-a jarcento kaj hodiaŭ
Okaze de la Unua mondmilito, Parizo estis la centro de la alianca militstrebo: la ĉefurbo evitis germanan invadon, ĉefe danke al la franca-brita venko de la Marno en 1914. En 1918 kaj 1919, Parizo gastigis la paradojn de la venkintaj aliancaj armeoj, sed ankaŭ la pacajn traktadojn, kiuj finiĝis per la traktato de Versailles. Je la periodo inter la du mondmilitoj, Parizo fariĝis famkonita pro siaj artaj kaj kulturaj komunecoj, kaj pro sia tumulta nokta vivo. La urbo tiam enhavis miksadon da artistoj el la tuta mondo, ekzemple la ekzilita rusa komponisto Igor Stravinski, la hispanaj pentristoj Salvador Dalí kaj Pablo Picasso, aŭ eĉ la usona verkisto Ernest Hemingway.
En junio 1940, nur kvin semajnoj post la komenco de la germana invado de Francio, parte evakuita Parizo estis kaptita de la naziaj militistoj, kiuj konservis ĝin ĝis la liberigo de la ĉefurbo je la 25-a de aŭgusto 1944, fare de la 2-a franca divizio de la generalo Leclerc. La centro de Parizo spertis preskaŭ neniun detruon dum la Dua mondmilito, ĉar ne ekzistis tie strategiaj celoj por la aliancaj aeroplanoj (la plej gravaj fabrikejoj troviĝis en la ĉirkaŭurboj). Plie, la generalo von Choltitz rifuzis obei ordon de Hitler, laŭ kiu ĉiuj monumentoj de Parizo estis detruendaj antaŭ germana retiriĝo.
Post la Dua mondmilito, Parizo ĝuis disvolviĝon ne plu spertitan ekde la komenco de la jarcento. La ĉirkaŭurboj plivastiĝis grandege, precipe per la konstruo de vastaj kolektivaj loĝejoj por la plej malriĉaj (la cités), kaj per la ekstarigo de la negoca kvartalo La Défense. Nova rapida metroa reto, la RER, estis kreita por konekti la ĉirkaŭurbojn pli bone kun la centro. Cetere, reto de aŭtoŝoseoj disvolviĝis proksime de Parizo, kaj strukturiĝis ĉirkaŭ la rapidvojo Périphérique, kiu ĉirkaŭas la ĉefurbon.
En 1946 Poloj kiuj ne povis reveni al Pollando, tiam okupita de komunistoj, troviĝis en Parizo por krei protestan centron de kulturo kontraŭ la reĝimo. Tiel Jerzy Giedroyc, Zofia Hertz kaj Gustaw Herling-Grudziński fondis en Parizo la revuon Kultura kiu idee batalis kun reĝimo pri sendependeco de Pollando, Litovio, Belarusio kaj Ukraino, kaj okupiĝis pri la ĉefaj fenomenoj de arto kaj scienco. Tiu kultura revuo fariĝis tiel forta centro de pola literaturo (verkis tie Witold Gombrowicz, Czesław Miłosz, Zbigniew Herbert, Sławomir Mrożek, Adam Zagajewski) kaj scienco, ke komencis tie kontribui ankaŭ pli gravaj artistoj de Francio, Germanio, Usono aŭ Britio kiel George Orwell, Thomas Stearns Eliot, Heinrich Böll, Albert Camus kaj André Malraux.
Ekde 1970, multaj proksimaj – precipe orientaj aŭ nordaj – ĉirkaŭurboj de Parizo spertis malindustriigon, kaj la antaŭe prosperaj cités progrese fariĝis getoj por la enmigruloj, kaj senlaborecaj abismoj. Je la sama periodo, la komunumo de Parizo propre (ene de la Périphérique ringo), la okcidentaj kaj la sudaj ĉirkaŭurboj sukcese transformis sian ekonomian strukturon, ekde tradiciaj fabrikejoj ĝis altvaloraj servoj kaj altteĥnologia industrio: tio generis tie grandan riĉecon por la loĝantoj, kies enspezo po kapo viciĝas inter la plej altaj en Francio. Konsekvence, la kreskinta fosaĵo inter tiuj du areoj de la ĉefurbo kaŭzis periodajn tumultojn ekde 1980, ekzemple tiu de 2005, kiu plejparte koncentriĝis en la nordaj ĉirkaŭurboj.
Devizo
La devizo de Parizo estas Fluctuat nec mergitur (frapita per fluo sed ne subakvigita). Ĝi elvokas la Scilicet, ŝipo bildigita sur la pariza blazono kaj simbolo de la potenca korporacio komerciston de la akvo, kiu regis la urbon dum la mezepoko. La patrono de Parizo estas Sainte-Geneviève.
Arkitekturo
Moderna Parizo estas la rezulto de vasta renoviigo iniciatita de la barono Haussmann, meze de la 19-a jarcento. Dum la antaŭaj jarcentoj, la franca ĉefurbo ĉefe konsistis el labirinto de mallarĝaj stratoj kaj el domoj parte lignaj. Ekde 1852, la granda urbanizo de la barono nivelis aŭ detruis multajn el tiaj stratoj, kelkfoje eĉ kompletajn kvartalojn, por krei larĝajn avenuojn ĉirkaŭitajn de novklasikaj, ŝtonaj domegoj, kies vivkomforto pli taŭgis por la mezklasuloj (la bourgeoisie). Plejmulton el tiu « nova » Parizo oni povas ankoraŭ vidi hodiaŭ, kaj ĝi konformiĝas al pluraj simplaj arkitekturaj reguloj: unue, laŭ la tiam ellaborita regulo pri « alliniigo », oni antaŭdefinis precizan pozicion por ĉiuj novaj domegoj en iu strato, cele al la konservo de egalmezura larĝeco. Plie, la alto de ĉiu domego estis determinita laŭ la larĝeco de la apuda strato. Tiuj planoj spertis malmultajn ŝanĝojn ekde la Dua Imperio, precipe koncerne la starigon de pli altaj konstruaĵoj: tial Parizo ŝajnas hodiaŭ urbo tre plata en komparo kun aliaj mondaj metropoloj, escepte de kelkaj monumentoj.