cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kartuzianoj
Patroj
La Patroj vivas en malgrandaj dometoj kun ĝardenetoj, konstruitaj ĉirkaŭ la Grandan Klostron. La dometoj konsistas el kvar ĉambroj: Enirante la ĉelon, la pastro venas unue en antaŭĉambron, kiu ligas la dometon kun la klostro. Tiu ĉi ĉambro nomiĝas Ave Maria, ĉambreto kun maria altaro, en kiu la pastro enirante kaj elirante la dometon preĝas Ave Maria. La ĉefĉambro estas la Cubiculum kun labortablo, manĝotablo, malgranda oratorio, vestoŝranko, lito kaj forno. Oni hejtas la dometojn per malgranda lignoforno, kies lignon la pastro hakas mem. La pastroj dormas sur pajlolito. La necesejo de la Kartuzianoj tradicie havas nur malvarman akvon. Ankaŭ manlabora ĉambro apartenas al la dometo, en kiu la pastro mem hakas la lignon por sia forno kaj faras sian manlaboron. Tradicie la domoj estas duetaĝaj, en modernaj fondaĵoj unuetaĝaj.
La reĝimo de la tago de pastro komenciĝas je la 22a horo 40. Post proksimume kvar horoj da dormo li levas sin la unuan fojon kaj komencas la horaron, kiu konsistas ĉe la Kartuzianoj ankoraŭ el ok horoj (matutino, laŭdoj, primo, tercio, seksto, nonoj, vespro, kompletorio), laŭ la psalmaj vortoj: «Sepfoje ĉiutage mi Vin gloras kaj en la mezo de la nokto mi leviĝas por glori Vin.« (Kp. Psalmo 119, 62.164) Oni preĝas kaj la kanonikajn horojn kaj la mariajn horojn, parte sola en la ĉelo, parte kune kun la aliaj monaĥoj en la kapelo. Ĉirkaŭ la 1a horo 30 finiĝas la noktaj horoj (matutino kaj laŭdoj), kiujn ĉiuj komune preĝas en la kapelo, kaj la pastroj enlitiĝas por dua kvarhora dormo. Je la 5a horo 40 ili leviĝas duan fojon. Sekvas plia parto de la horoj kaj meditado. Je la 7a horo ĉiuj pastroj kolektiĝas en la kapelo por 15-minuta adorado kaj sekva Konventa meso. Poste la pastroj celebras, ĉiu aparte, en malgrandaj kapeloj silentajn mesojn, laŭokaze kun novico kiel ministranto. Dum la resto de la tago intermitas preĝo (entute proksimume 8 horojn), studo kaj manlaboro. Plej malfrue je la 19a horo oni estas en la litoj. La pastroj manĝas solaj, escepte de la dimanĉoj, kiam la tagmanĝo okazas komune en la refektorio. Matenmanĝon la pastroj tradicie ne havas, nur tagmanĝon kaj vespermanĝon. Dum la vintra duonjaro, de Altigo de la Kruco (14a de Septembro) ĝis Sankta Vendredo, oni donas nur tagmeze varman manĝaĵon kaj vespere panon kaj trinkaĵon. Komuna rekreado estas nur dimanĉe. Ĉiun semajnon okazas komuna kvarhora promenado de la pastroj (spatiamentum).
La edukado por pastro daŭras almenaŭ sep jarojn. Kiu volas eniri la ordenon kiel pastro, devas havi almenaŭ 20 jarojn kaj rajton je universitata studado. Aldone li bezonas scipovon de Latino kaj kapablon kanti. Ambaŭ lastajn kapablojn li povas alproprigi al si ankaŭ post sia eniro en la ordenon. Krom tiuj eksteraj kondiĉoj estas grava antaŭ ĉio la taŭgeco de la koro. La kandidato devas serĉi Dion pro si mem. Kiu plenumas la kondiĉojn kaj volas eniri en la ordenon, unue vivas dum tri ĝis dek du monatoj en prova tempo (postulato) en la Kartuzio. Dum tiu tempo li ekkonu la kutimon de la monaĥoj kaj ekzamenu, ĉu li estas vokita al ties vivo. Same ankaŭ la ordeno ekzamenas en tiu tempo, ĉu la kandidato estas taŭga por la Kartuzia vivo. Post la fino de la postulato kaj se la kandidato decidas resti, la pastroj voĉdonas, tradicie per blankaj kaj nigraj faboj, ĉu la kandidato rajtas resti. Se la pastroj voĉdonas por la kandidatoj, sekvas la akcepto en la novicecon kaj lia vestado, t. e. li ricevas la monaĥan veston, kiu konsistas el naturkolora tuniko kaj samkolora skapulario kun kapuĉo. Dum la noviceco la novico portas ekster sia ĉelo krome nigran mantelon super siaj vestoj. La noviceco daŭras du jarojn. Ekde la dua novica jaro la novico komencas la enordenan studadon de teologio. Post la noviceco la kandidato denove devas decidi, ĉu li volas pluiri la vojon de la ordeno, kaj la pastroj denove voĉdonas pri lia restado. Se la monaĥo restas en la ordeno, li faras por tri jaroj la ordenan voton (religia voto) kaj ligas sin per tio dum tri jaroj al la ordeno. Post tri jaroj oni renovigas la voton por du jaroj. Se post tiu kaj ordeno kaj monaĥo decidas unu por la alia, la monaĥo faras la solenan voton kaj per tio ligas sin por la tuta vivo al la ordeno. Tradicie ĉe la Kartuzianoj ĉiuj ĥoraj monaĥoj fariĝas pastroj. «La ĉela monaĥo fariĝas laŭ la ekzemplo de Kristo samtempe pastro kaj ofero, por Dio agrabla bonodoraĵo, kaj per la komuneco kun la ofero de la Sinjoro li ricevas parton de la misteraj riĉaĵoj de sia koro.« (Statutoj 3,8) Kiam post la decido de la prioro venas la tempo ke la monaĥo ricevu la ordinadon, oni ordinas lin unue diakono kaj plej frue ses monatojn poste pastro.
Fratoj
Krom la patroj vivas en la kartuzioj ankaŭ fratoj-monaĥoj. "La fratoj havas propran formon de la soleca vivo. Per ilia laboro ili zorgas por la bezonoj de la domo, kiuj estas aparte konfiditaj al ili. Danke al la helpo de la fratoj la ĉelaj monaĥoj povas pli libere doni sin al la silento de siaj ĉeloj." (Statutoj 11,5) Dum la patroj ĉefe dediĉas sin al la preĝo, ĉe la fratoj la manlaboro estas pli forte akcentata. Patroj kaj fratoj kompletigas sin reciproke en siaj vivmanieroj. La patroj bezonas la fratojn, kiuj zorgas pri la korpaj necesoj, kaj la fratoj bezonas la patrojn, kiuj donas al ili la sakramentojn kaj animzorgas pri ili.
La fratoj-monaĥoj vivas aparte de la patroj en propra konstruaĵo. Tradicie la fratoj ne havas proprajn dometojn, sed nur po unu ĉambron, kiu konformas al la Cubiculum de la patroj. Dum la tago la fratoj forlasas siajn ĉelojn por labori en siaj laborejoj aŭ aliaj laborkampoj (pordego, administrado, sakristio). Por ke la fratoj povu plenumi siajn taskojn por ili validas malpli rigoraj reguloj. La ĉiutaga horaro ne estas tiel granda kiel tiu de la patroj. Ili havas ankaŭ malpli rigorajn fastajn regulojn. Tiel la fratoj havas ankaŭ matenmanĝon. Krome iliaj solecaj reguloj estas malpli rigoraj. Ĉefe la fratoj plenumas ĉiujn necesajn aferojn en la ĉirkaŭaj urboj.
Ĉefe la fratoj per sia manlaboro zorgas pri la vivrimedoj de la kartuzioj. La kartuzianoj estas famaj por sia bredado de bestoj kaj plantoj (Kartuziaj ĉevaloj, kartuziaj rozoj, kartuzia dianto). Ĉefa enspezofonto de la ordeno estas la konata kartuzia likvoro Chartreuse, kiu estas produktata en propra fabriko en Voiron (proksime de la Granda Kartuzio) el miksaĵo de 130 herboj kaj de tie estas vendata mondvaste.
Kiu volas aniĝi al kartuzio, devas havi almenaŭ 20 jarojn kaj finitan profesian edukadon, plej bone manlaboran. La edukado estas simila al tiu de la patroj. Post la postulato, kiu daŭras tri ĝis dek du monatojn, sekvas la vestado kaj la akcepto al la noviceco, kiu daŭras du jarojn. Poste la frato donas sian unuan voton por tri jaroj kaj post tio plian voton por du jaroj. Se li decidas post tiu tempo resti, li ligas sin per la eterna voto por ĉiam al la ordeno.
Donacitoj
La donacitoj havas la saman taskaron kiel la fratoj. Sed ili diferencas de ili per tio, ke ili ne ligas sin per votoj al la ordeno, sed faras kontrakton kun ĝi. Donacitoj edukiĝas same kiel fratoj. Post la unua novica jaro frato-novico povas decidi fariĝi donacito. Anstataŭ la tempa voto por tri kaj poste por du jaroj, la donacito faras tempan donaciĝon por tri kaj poste por du jaroj. Post tio sekvas la eterna donaciĝo, se la donacito volas resti en la ordeno.
En la monaĥejo mem donacitoj vivas en persona malriĉo, sed ili povas havi ekster la monaĥejo propran posedon kaj libere decidi pri ĝi. En la taga reĝimo ili estas pli liberaj ol la fratoj kaj povas ricevi plifaciligojn ankaŭ cetere.
Kartuzianinoj
Ekde 1145 ekzistas ankaŭ Kartuzianinoj. Komence ilia vivomaniero ankoraŭ diferencis de tiu de la viraj monaĥoj. Soleco kaj fastado ne estis tiel severaj kiel ĉe la viroj. La monaĥinoj ankaŭ ne vivis en propraj dometoj, sed en disigitaj ĉambroj. Ili manĝis ĉiun tagon komune, kaj komuna refreŝigo okazis ne nur unu fojon en la semajno, sed ĉiun tagon. Sed kreskis ĉe la kartuzianinoj la deziro, vivi la kartuzian idealon pli autentike. Tial fondiĝis en la 1970-aj jaroj du virinaj konventoj, kiuj intencis vivi plejeble kiel la viraj monaĥoj. 1971 la monaĥinoj ekloĝis en kartuzio Beauregard (ĉe Voiron, proksime de la Granda Kartuzio). 1977 venis kartuzianinoj en la kartuzion Vedana en Italio, en kiu antaŭe loĝis viraj kartuzianoj, sed ili devis forlasi ĝin pro manko de novaj monaĥoj. 1978 la intertempe kreskinta komuno de Beauregard transloĝiĝis en la nove konstruitan kartuzion Reillane en Haute-Provance. Hodiaŭ la ordeno havas kvin virinajn konventojn, el ili po du en Francio kaj Italio kaj unu en Hispanio. Ankaŭ en Suda Koreo, kie monaĥoj komencis en 2004 kartuzion, oni planas virinan konventon.
Ankaŭ ĉe la monaĥinoj ekzistas tri specoj: Ĥoraj monaĥinoj, Konversfratulinoj kaj Donacitinoj. La taskodisdivido principe egalas al tiu ĉe la viraj monaĥoj. Post peto la monaĥinoj ricevas la virgulinan konsekradon. La instruado de la ĥoraj monaĥinoj finas per la diakonina konsekrado. Ili ricevas la stolon de la episkopo kaj rajtas en meso kaj matutino legi la evangelion. Tio estas apartaĵo en la propra juro de la kartuzianoj. La diakona konsekrado de virinoj estis forigita en la Koncilio de Niceo. Kiel manlaboron la monaĥinoj en siaj ĉeloj faras ĉefe kudradon kaj paramentan brodadon. La monaĥinejoj estas estrataj de priorino. La vesto estas kiel tiu de la viraj monaĥoj naturkolora. Super ĝi la monaĥinoj portas nigran vualon. En la kartuzianinaj monaĥejoj loĝas en propra konstruo iom flanke ankaŭ tri viraj kartuzianoj, du patroj kaj unu frato. La patroj, kiuj havas en la virina konvento la pozicion de vikario kaj koadjutoro, estas respondecaj por animzorgado kaj dono de la sakramentoj en la monaĥinejo. La frato helpas al la konversfratulinoj ĉe la laboroj.
En la konstruado de la kartuzio Reillane oni realigis la novan penson, konstrui ankaŭ por la fratoj kaj la konversfratinoj proprajn dometojn kun ĝardeno, kiuj subtenas la solecon pli bone ol simplaj ĉambroj.
Organizo
Plej supra organo de la kartuzia ordeno estas la Ĝenerala Kunveno, kiu okazas chiun duan jaron en la Granda Kartuzio kaj konsistas el la prioroj de la unuopaj monaĥejoj. Tio estas kvazaŭ la leĝdona forto de la ordeno. Ĝi elektas grupon, la definitorion, konsistantan el ok monaĥoj, kiu estas kvazaŭ la administra forto. Dum la Ĝenerala Kunveno estu ordigitaj ĉiuj gravaj aferoj de la ordeno. En la tempo inter la Ĝeneralaj Kunvenon la prioro de la Granda Kartuzio, la reverenda patro, gvidas la ordenon. Kvankam li estras la tutan ordenon, lin elektas nur la monaĥoj de la Granda Kartuzio. Kiel superulo de ermita ordeno, li estas submetita al aparte severaj fermiteco kaj dum sia ofico neniam forlasas la Grandan Kartuzion. Tiel por li estas neeble, ekzemple veturi al la Sankta Seĝo en Romo por tie reprezenti la ordenon. Tiun taskon transprenas speciale taskigita patro.
La unuopajn kartuziojn gvidas prioro, kiun elektas la monaĥoj de la domo por du jaroj. La anstatauanto de la prioro estas la vikario. Pri financoj okupas sin prokuratoro. La novica magistro okupiĝas pri la instruado de la patraj novicoj. La instruadon de la frataj kaj donacitaj novicoj kutime prizorgas la vikario.
Por teni la monaĥejan disciplinon, ĉiu kartuzio estas vizitata ĉiun duan jaron de du prioroj de aliaj kartuzioj.
La konata eldiro de papo Inocenco XI. Cartusia numquam reformata, quia numquam deformata (La Kartuzio estis neniam reformita, ĉar ĝi estis neniam misformita) aludas al la fideleco de la kartuzianoj al iliaj originoj. Sed ankaŭ la kartuzia ordeno spertis dum la tempo ŝanĝojn de siaj reguloj. Tiel oni devis ekz-e forigi 1917 la devigan pentokonfeson ĉe la prioro pro konformo al la eklezia juro. Post la Dua Vatikana Koncilio oni verkis komence de la 1970aj jaroj la "Renovigitan statuton de la kartuzia ordeno". Oni ŝanĝis tiujn 1983, denove por konformigi ilin al la eklezia juro, kaj ankoraŭfoje en 1987.
Spiritualeco
Bazo de la kartuziana spritualeco estas vivo atendanta la revenon de Kristo. For de la mondo, en soleco, ili zorgas nur plaĉi al Kristo kaj gvidi sian vivon laŭ la Evangelio kaj sekvante Kriston. Oni povas resumi ilian spiritualecon en tiu frazo: "Pro laŭdo de la gloro de Dio Kristo, la vorto de la Patro, per la Sankta Spirito de la komenco elektis homojn por gvidi ilin en la solecon kaj kunigi ilin en profunda amo kun si." (Statuto 1,1) Apartan valoron en la spiritualeco de la kartuzianoj havas la jesua preĝo.
Karakteriza por la kartuzianoj estas iliaj silentado, soleco kaj preĝado. La soleco de la kartuzianoj signifas disigon disde la mondo, kiu estas karakterizita ĉefe per tio, ke ĝi rezignas pri ĉia apostolado. Ili ne havas senperan aliron al amaskomunikiloj. Nur la prioro ĉiutage legas la gazeton kaj informas la monaĥojn pri gravaj okazintaĵoj. Vizitantoj ne estas permesataj, escepte de parencoj de la komunumanoj, kiuj rajtas viziti ĉiun jaron dum du tagoj, kaj interesitoj. La vivo de la kartuzianoj estas ĉefe dediĉita al la preĝo. Laŭ ilia vivmaniero ili havas propran liturgion, adaptitan al ilia vivmaniero.
La kartuzianoj estas vegetaranoj. Striktaj fastaj tempoj gvidas ilian vivon; oni fastas kun akvo kaj pano ekz-e chiun vendredon. Tradicie ili ne havas matenmanĝon, sed ĉe la kartuzianinoj kutime por la meso oni manĝas iom, kutime iom da pano kaj havas trinkaĵon. La unua manĝo de la tago estas la tagmanĝo. Somere, de Pasko ĝis Krucleviĝo (14a de Septembro), krome oni donas varman vespermanĝon. Vintre la kartuzianoj vespere manĝas nur panon kaj trinkaĵon.
Ĉiuj kartuzianoj estas konsakritaj al Mario, Mater Singularis Cartusensium, Patrino Unika de la Kartuzianoj, kiu estas plej alta patronino de la ordeno kaj havas apartan lokon en la kartuziana spiritualeco. Honore al ŝi oni festas ĉiutage dediĉan meson, krom la kanona hora preĝado oni preĝas ankaŭ la marian horaron, kaj tri fojojn tage oni recitas la Preĝon de la Anĝelo. Dua ordena patrono estas Sankta Johano Baptisto.
Per ilia vivmaniero la kartuzianoj volas atesti al la mondo; sian konsekvente vivatan kredon ili rigardas la plej bona prediko, kiu ekzistas. Anstatauante tiujn, kiuj ne volas aŭ ne povas preĝi, ili transprenas ilian preĝadon. Kiel anstataŭantoj ili pentofaras por tiuj, kiuj ne konscias pri siaj pekoj.
Lacul Roșu
Lacul Roșu (Ruĝa lago), hungara nomo: Gyilkos-tó [djilkoŝ] (en Esperanto: Murdista Lago ), estas lago en Rumanio, en la meza parto de la Orientaj Karpatoj en la distrikto Harghita, je distanco de 25 km de Gheorgheni oriente de ĝi en valo de la rivereto Bicaz.
Priskribo kaj historio
Ĝi estas la plej profunda lago de Rumanio (la plej profunda parto 9,7 m) kaj ampleksas 12,6 hektarojn. La lago troviĝis je 983 metroj super marnivelo. Ĝi estiĝis en 1837 okaze de la ruiniĝo de la kalkoŝtona monto Djilkoŝo. Ĝi baris la rivereton Bicaz kaj la akvo kolektiĝanta tie inundis la arbaron en la valo. La surfaco kaj la profundeco de la lago konstante pligrandiĝas. Ĝia akvo enfluas en Bicaz. Proksime de ĝi troviĝas Cheile Bicazului.
Laŭ mezurado en 1987 la lago havas perimetron de 2.830 metroj kaj enhavon de 587.503 m³.
Kapelo
Kapelo estas preĝejo, kiu ne estas regula kirko. Tio estas senaltara preĝejo, kie nur kelkaj diservoj estas farataj (sed ne la eŭĥaristio) aŭ preĝejo, kiu estas nek paroĥa, nek prioreja. La plej fama estas la Siksta Kapelo. Ĝi estas ofte privata kaj apartenas al bieno, hospitalo, prizono ks.
Laŭ Francisko Azorín Kapelo estas Malgranda religiejo aneksa al pli granda konstruaĵo. Li indikas etimologion el la latina capella, el cappa (mantelo), ĉar en la unua, franca, oni konservis tiun de Sankta Marteno.
NGC 7503
NGC 7503 (aliaj indikoj — MCG 1-59-8, ZWG 406.12, NPM1G +07.0512, PGC 70628) estas galaksio en konstelacio Fiŝoj.
Kapelo
Vidu ankaŭ
Kapelo signifas ankaŭ aron de la muzikistoj, ludantaj aŭ kantantaj en kapelo (kapelestro = ĥorestro).
Kalia fluoroacetato
Kalia fluoroacetato estas kalia organika salo de la fluoroacetata acido, blanka senodora substanco tre toksa kaj uzata kiel pesticido, raticido, nature trovata en plantoj aŭ sinteze produktitaj en laboratorioj. Kalia unufluoroacetato estis izolita en la foliaro de la Dichapetalum cymosum, sudafrika planto, kaj estis la unua konata specimeno de nature okazanta organika fluorido.
La planto, loke konata kiel "Gifblaar" kaŭzis la mortojn de multaj bovoj kaj estis agnoskita de Eŭropanoj kiel venenohava ĉirkaŭ 1890. Ekde tiam, fluoroacetataj kombinaĵoj estis izolitaj ekde venenaj plantoj en Aŭstralio ("Acacia georginae", "Gastrolobium spp."), Brazilo (Mariĥuano, Palicourea margravii, kaj Afriko ("Dichapetalum spp."). "Dichapetalum toxicarium" estas tre konata planto en Orienta Afriko, konata pro ĝia venenaĵo, pli malfrue identigita kiel fluoroacetato, kiu estas mortiga al ratoj.
Estas bone konata ke la foliaro de la dichapetalum cymosum perdas ĝian toksecon kaj fluoroacetaton kiam ili iĝas maljunaj. Kalia fluoroacetato estas tre solvebla en akvo. La rezultaj solvaĵoj enhavas milde koncentritajn hidroksilajn jonojn kaj pH pli granda ol 7. Ili reakcias kiel bazoj kaj neŭtraligas acidojn. Ĉi-neŭtraligaj reakcioj generas varmon sed malpli ol tiuj generitaj de reakciemaj bazoj el la grupo 10 kaj tiuj neŭtraligoj de aminoj.
Fluoroacetatoj ne reakcias kiel oksidigaj agentoj aŭ reduktagentoj, tamen, tiaj kondutoj ne estas neeblaj. Fluoroacetatoj estas alte toksa al mamuloj kaj insektoj sed la saloj de la trifluoroacetata acido estas multe malpli toksaj. Ĝi estas nebrulema substanco sed ĝi povas malkomponiĝi sub varmigado estigante korodajn kaj toksajn fumojn. Ĝiaj ujoj povas eksplodi kiam varmigitaj. Elfluado de fluoracetato povas polui akvovojoj.
XTS
La vorto havas plurajn signifojn:
192 Nausikaa
192 Nausikaa estas granda hela asteroido de la asteroida zono, kiun malkovris la aŭstria astronomo Johann Palisa, la elde la Observatorio de Pula (tiam, en Aŭstrio-Hungario, nun, en Kroatio).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de Naŭsikaa, filino de la Alkinoo, reĝo de la Fajakoj kiu gastigis Odiseon, en la odiseado.
Analizo de ĝia luma kurbo en 1985 suspektigis la ĉeesto de satelito, sed tiu-ĉi neniam estis konfirmita. Modelo konstruita laŭ ĝia luma kurbo montras la asteroidon angula, preskaŭ pluredra, sed ne tre longigita.
Angla lingvo
La angla lingvo (English [IN-gliŝ]) estas ĝermana lingvo kun granda influo de latinidaj vortoj, kiu evoluis en Anglio de la anglosaksa lingvo al la meza angla lingvo por finfine formi la modernan anglan lingvon. Ĝi estas la gepatra lingvo de 309 ĝis 380 milionoj da parolantoj, precipe loĝantaj en Britio (Brita angla) kaj ties eksaj kolonioj kiel Usono (Usona angla), Irlando, Kanado, Aŭstralio, Nov-Zelando kaj multaj landoj en Karibio. Ĝi estas oficiala lingvo de 71 landoj tutmonde, kiel Barato, Pakistano aŭ Sud-Afriko, kie la angla estas uzata kiel unua aŭ dua lingvo.
La angla ankaŭ estas la plej uzata "lingvafrankao" kaj la plej lernita kaj lernata fremdlingvo tutmonde. Tiun fenomenon kaŭzis ĉefe la disvastiĝo de la brita imperio, kaj poste la kreskinta ekonomia kaj kultura influo de Usono depost la Dua Mondmilito. En 2000, oni taksis, ke la angla estas lernita kaj parolata de pli ol unu miliardo da homoj. Ĝi estas la ĉefa lingvo de la interreto.
La angla estas la internacia lingvo de scienco, komputiko, komerco, popmuziko kaj aviado, inter aliaj. Ĝi estas laborlingvo de UN kaj ASEAN kaj, praktike, la ĉefa laborlingvo de EU: kvankam multaj dokumentoj de EU estas haveblaj en la franca kaj la germana kaj, iafoje, aliaj el la 20 oficialaj lingvoj, nur en la angla estas ĉiuj dokumentoj haveblaj. La angla ankaŭ estas la ĉefa laborlingvo de multaj transnaciaj entreprenoj.
Lernebleco
Unuflanke, la angla estas relative facile lernebla, ĉar ĝi havas malmulte da gramatikaj finaĵoj, sed uzas vortordon por montri la rilatojn inter vortoj. Pro tio, tamen, vortordo estas malpli libera, ol en lingvoj kun pli da finaĵoj. Ne estas simpla afero, ŝanĝi vortordon por emfazo sen ŝanĝi la signifon de la frazo.
Aliflanke, ĝi estas malfacile lernebla, ĉar la ortografio estas nefonetika kaj arĥaika (moderna ortografio reflektas la prononcon de la mezepoka angla, kiam la veno de la presilo konformigis la literumadon, ĉefe laŭ la tiama Londona dialekto, ekzemple laugh [laf], daughter [DO:-ta], though [doŭ], thought [fo:t], cough [kof], rough [raf], island [AJ-lnd], nation [NEJ-ŝn], national [NE-ŝnel]) kaj la lingvo enhavas multe da idiotismoj.
Lingva priskribo
La variaĵoj de la angla estas tre similaj laŭ prononco de konsonantoj, dum la plej parto de la interdialektaj variaĵoj temas pri la vokaloj.
Klasigo
La angla estas hindeŭropa lingvo de la okcidenta ĝermana grupo. Tamen pro la sociolingvistikaj aspektoj de la Brita Insularo el la vikingaj invadoj kaj la posta Normanda konkero de Anglio, ĝi ricevis gravajn pruntojn el la nordĝermanaj lingvoj kaj de la franca, kaj granda parto de ties vortotrezoro estis prilaborita pere de kultismoj el la latino. Tiuj du lastaj influoj faras, ke la angla estas eble unu el la ĝermanaj lingvoj plej maltipaj kaj laŭ vortotrezoro kaj laŭ gramatiko.
La lingvaj parencoj vivanta plej similaj al la angla estas sendube la frisaj, nome lingvoj parolataj de proksimume duonmiliono da personoj en la nederlanda provinco Frislando, proksima al Germanio, kaj en kelkaj insuloj en la Norda Maro. La simileco inter la frisaj lingvoj kaj la angla estas pli klara kiam oni komparas la malnovfrisan lingvon kun la malnovangla, ĉar la restrukturigo de la angla pro la eksterlandaj influoj faris la modernan anglan lingvon rimarkinde malpli similan al la frisaj ol tio, kio ĝi estis en antikvaj epokoj.
Fonologio
La konsonantaro de la angla konsistas el 25 elementoj (kelkaj variantoj de Skotlando kaj Nordameriko atingas ĝis 27, ĉar ili inkludas du kromajn senvoĉajn frikativojn): La fonemoj montrantaj asteriskon (*) estas nur en kelkaj variaĵoj de angla (ĉefe ĉe la skotangla kaj ĉe kelkaj variaĵoj de Usono kaj Kanado), dum la cetero estas tutlokaj kaj aperas en ĉiuj variaĵoj. Ĉiu el tiuj fonemoj povas prezenti alofonajn variaĵojn laŭ la fonetika kunteksto. Por ekzemplo:
Ortografio
La ortografio de la angla fiksiĝis proksimume ĉirkaŭ la 15a jarcento. Tamen ekde tiam la lingvo suferis gravajn fonetikajn ŝanĝojn, ĉefe ĉe la vokaloj, kio faras ke la ortografio ne estas certa gvidilo por la prononco. Kiel ekzemplon oni povas konsideri la serion -ea-, kiu havas ĝis ok malsamajn prononceblojn nur parte antaŭdireblaj el la fonetika kunteksto: ! Sono ! Ortografio ! transkribo IFA ! Signifo
La anglalingvaj vortoj ne havas supersignojn, kaj la demando- kaj ekkrio-signoj uzeblas nur fine de ĉiu frazo, male ekzemple al hispana kie uzeblas kaj komence kaj fine.
Angla skribo estas skribsistemo ordinare uzata por prezenti anglalingvajn tekstojn. Ĝi estas unu el la plej stabilaj (konservemaj, arkaikaj) en la mondo. De post la 15ª jc la presarto kondukis al ĝenerala unuecigo de la ortografio, tamen pro manko de seriozaj reformoj estiĝis granda malkohero inter la skriba kaj buŝa formoj de la lingvo: la skribo plu respondas al la sonsistemo kiu ekzistis antaŭ la granda vokalŝoviĝo.
Gramatiko
La angla prezentas multajn el la tipaj trajtoj de la lingvoj de Eŭropo. La substantivo prezentas diferencon inter singularo kaj pluralo. En moderna angla, diference disde ties antaŭaĵo, nome la antikva angla, la substantivo ne faras distingojn de genro aŭ kazo. La kazaj diferencoj limiĝas en moderna angla al la pronomo, kiel okazas ekzemple en la latinidaj lingvoj.
En la verba sistemo la angla, same kiel ĉe la germana kaj ĉe la latinidaj lingvoj, suferis similan evoluon. Oni kreis "pasintecajn komponitajn formojn" por esprimi la finitan aspekton kaj "perifrazajn formojn" kun la verbo esti por esprimi la progresan aŭ kontinuan aspekton. Alia similaĵo estas la disvolvigo de -os formoj el helpoverboj. Grava diferenco inter la angla kaj aliaj ĝermanaj kaj latinidaj lingvoj estas la malfortigo de la subjunktivo. Simile la angla, same kiel la germana, la nederlanda aŭ la latinidaj lingvoj, estis kreinta difinajn artikolojn proprajn el la indikaj pronomoj.
Balatongyörök
Balatongyörök (balatondjorok) estas vilaĝo kun titolo vinvilaĝo kaj samtempe feriejo en Hungario, en regiono Okcidenta Transdanubio, en Zala, en subregiono de Keszthely.
Angla lingvo
Vortotrezoro
La vortotrezoro de la angla aktuale estas formita de kerno de propraj vortoj rekte hereditaj de la antikva angla, inter kiuj troviĝas la plej granda parto da vortoj pure gramatikaj same kiel la plej granda parto da la plej oftaj vortoj. Tamen, inter la ne tiom oftaj vortoj hegemonias la pruntoj de la latina kaj de la franca, kiuj ofte estas kultismoj, kvankam ili estas ofte uzataj ankaŭ en la populara konversacinivelo.
Balatongyörök
Geografio
Balatongyörök situas inter montoj kaj norda bordo de Balatono (kontraŭe troviĝas Balatonkeresztúr), laŭ ĉefvojo kaj fervojo Budapeŝto-Balatonfüred-Keszthely. La lasta urbo troviĝas je 10 kmoj.
Angla lingvo
Vortotrezoro
Fakte inter la dek mil vortoj plej oftaj iom pli ol unu triono estas vortoj de ĝermana deveno, dum pli ol 60 % estas vortoj de latina aŭ latinida deveno. La jena tabelo montras la hegemonion de diversaj devenoj de la vortotrezoro laŭ proporcioj de ofteco.
Balatongyörök
Historio
La vilaĝo estis loĝata jam dum la neolitiko kaj kuprepoko, antaŭ la hungaroj romianoj kaj gotoj vivis tie. La unua mencio devenis el 1121. Dum la turka erao la proksimaj fortikaĵoj defendis la vilaĝon. En 1732 familio Festetics akiris la kampojn. Komence de la 20-a jarcento formiĝis ankaŭ feriejaj domoj. Ekde 1903 fervojo trafikas. En 1990 la vilaĝo ricevis ordenon pri Eŭropa vilaĝo Prix d'Honeur. La vilaĝo havas la rangon vinvilaĝo.
Angla lingvo
Vortotrezoro
La vortoj derivitaj de la antikva angla, populare nomataj "ĝermanaj", plej ofte esprimas seriozecon kaj dediĉon. Kiam Winston Churchill diris, en sia unua diskurso kiel Ĉefministro de la Unuiĝinta Reĝlando (1940), ke li povas proponi al sia popolo dum milito nur "blood, toil, tears, and sweat" (sango, laboro, larmoj kaj svito), la seriozeco de la situacio videblas en lia uzo de vortoj nur ĝermandevenaj. Male, abunda uzado de latiniddevenaj vortoj, ĝenerale derivitaj el la franca, indikas bagatelojn aŭ burokratecon. En juraj dokumentoj de la pasinteco estis ofta la uzado de paroj de sinonimoj, unu de anglosaksa kaj alia de latinida devenoj, kiel last will and testament (lasta testamento), por eviti miskomprenojn. La deveno de la vortoj en angla povas havigi antropologiajn konkludojn: la bestoj sheep, pig, kaj cow (ŝafo, porko, bovino) estas ĝermandevenaj, dum la nomoj de la viandoj el tiuj bestoj estas latiniddevenaj: mutton, pork, beef (ŝafaĵo, porkaĵo, bovaĵo). Kio indikas la socian klason, kiu bredozorgis la animalojn – la anglosaksaj konkeritoj – kaj kiuj ĝuis ties viandojn: nome la normanaj konkerintoj (francoj).
Balatongyörök
Famuloj
En Balatongyörök mortis:
Angla lingvo
Skribmaniero
La angla uzas la latinan alfabeton sen aldono, escepte en la vortoj rekte prenitaj el aliaj lingvoj kun diferencaj alfabetoj. Tamen historie la antikva angla estis uzinta specialajn signojn por kelkaj el ties sonoj: < Ā, Æ, Ǣ, Ǽ, Ċ, Ð, Ē, Ġ, Ī, Ō, Ū, Ƿ, Ȳ. Þ, Ȝ > kaj la respondajn minusklojn < ā, æ, ǣ, ǽ, ċ, ð, ē, ġ, ī, ō, ū, ƿ, ȳ, þ, ȝ >.
Aliaj karakteroj de la moderna ortografio de la angla estas la ekzistado de granda kvanto da lingvaj kuntiriĝoj: Menciendas ke tiuj kuntiriĝoj uzeblas plej ofte en la konversacia parolmaniero kaj pli malofte en la formala parolmaniero.
Historio
La plej frua versio de la angla estas la anglosaksa. Post la normanda konkero de Anglio, parte pro la influo de la anglo-normanda, la anglosaksa evoluis en la meza angla, kiu enhavis multajn vortojn de franca deveno. Plua granda evoluo okazis dum la 15akaj16a jarcentoj, kiam la gramatiko iĝis malpli kompleksa kaj aldoniĝis multaj vortoj de latina kaj franca devenoj, kaj la moderna angla estiĝis.
En la 18a jarcento eldoniĝis la unuaj vortaroj (ekzemple tiu de Samuel Johnson), kiuj ludis gravan rolon rilate la normigon de la literumado de la angla.
Aktualo
La angla estas la tria lingvo de la mondo laŭ nombro de parolantoj, kiuj havas ĝin kiel gepatra lingvo (inter 300 kaj 400 milionoj da personoj), same kiel la tria plej parolata, post la mandarena kaj la hispana, kaj se oni enkalkulas ankaŭ tiujn kiuj havas ĝin kiel dua lingvo, kiuj estas 200 milionoj da personoj plie.
La angla, ĉar etendis Anglio sian lingvon tra la tuta mondo (Brita Imperio), kaj ĉar iĝis Usono la plej granda potenco kaj ekonomia kaj milita, ĝi iĝis de facto la lingua franca nuntempa.
Spite la ekziston de aliaj internaciaj lingoj (kiaj la franca, germana, rusa, ĉina, araba, hispana ktp.) kaj de internaciaj planlingvoj, kiaj Esperanto aŭ malpli grave interlingua kiuj estas neŭtralaj frankalingvaoj kvankam kun malpli da parolantoj, la angla konstituas nuntempe la ĉefan lingvon por internacia komunikado. Tio rilatas al la hegemonio de la dominanta civilizacio, kiu ĝenerale ne ŝatas adopti alian lingvon, sed male, trudas la anglan kun la koncernaj privilegioj, kiujn ĝuas parolantoj de la angla kiel gepatra kaj eĉ ties landoj, kontraŭ la 96 % de la tutmonda loĝantaro en la aktualo, kiu ne havas la anglan kiel gepatra. Pro simila tialo en multaj eŭropaj landoj oni parolas lingvojn derivatajn el la latino, kiu estis la oficiala (aŭ ĉefa) lingvo de la Romia Imperio. Kaj pro tiaj tendencoj, ĉefe la intelektaj elitoj pasis de la latino al la franca, poste al la angla post la dua mondmilito kaj oni antaŭvidas, ke la angla suferos malpliigon en la venontaj jardekoj kontraŭ aliaj lingvoj de forta hegemonio ĉu loĝantara ĉu ekonomia ĉu milit-politika kiaj la hispana, la araba aŭ la mandarena, inter aliaj.
Aktuale ekzistas milionoj da personoj, kiuj ankaŭ uzas kiel alternativo neŭtralan internacian helplingvon, simplan laŭ desegno kaj nekondiĉatan al ŝanĝoj de la mondaj potencoj. Tamen, laŭ la Raporto Grin, kiu konkludas ke la uzado de Esperanto estus la plej bona solvo je meza kaj longa tempolimo por la Eŭropa Unio kaj ties civitanoj, estas certe ke je mallonga tempolimo tio necesigus grandan investon aŭ koston en informaj kampanjoj por akiri lingvan esperantan kapablon en komerco kaj en ŝanĝoj de la procezo por instruado kaj lernado de fremdaj lingvoj.
Dialektoj kaj varioj de la angla
Kontraste kun la hispana, la franca kaj aliaj lingvoj, ne estas centra aŭtoritato, kiu kontrolu ortografion, gramatikon kaj vortotrezoron, kvankam foje oni citas tiun aŭ tiun vortaron, gramatikon aŭ libron kiel aŭtoritato. La angloparolantoj ĝuas sistemon de lingva senordo, kio faciligas la stampadon de novaj vortoj, la enkondukon de pruntoj kaj la formadon de regionaj aŭ sociaj variaĵoj de la lingvo aŭ almenaŭ de la parolmaniero.
Estas multaj dialektoj de la angla. En Britio la diversaj dialektoj devenas de regionaj varioj de la anglosaksa kaj meza angla. La skota estas tute aparta lingvo.
En diversaj landoj estas diversaj varioj de la lingvo, kun gramatikaj kaj leksikaj diferencoj. Pro tiaj diferencoj, estas diraĵo ke Usono kaj Anglio estas apartigataj per komuna lingvo.
Anglish aŭ Engla lingvo estas tipo de lingva purismo aplikata al la angla lingvo, en kiu la vortoj devenaj de la greka, la latina, kaj la latinidaj lingvoj estis anstataŭigitaj per ĝermandevenaj vortoj. En tiuj okazoj, temas pri uzado de sinonimoj kaj aliokaze neologismoj.
Statistikoj
Laŭ Encyclopædia Britannica, almenaŭ dek ses ŝtatoj enhavis pli ol unu milionon da anglalingvanoj en 1990:
Notu bone, ke diversaj ŝtatoj kalkulas siajn lingvanojn malsame kaj ne ekzistas nombroj pri la angla por ĉiu lando. Ekzemple, Kenjo, Pakistano, kaj Bangladeŝo, ĉiu eble havas 3milionojn da parolantoj. Ankaŭ, malmulte de landoj kalkulas dualingvanojn. Almenaŭ 30milionoj da anglaparolantoj ne estas en la supraj nombroj.
Estonteco kiel internacia lingvo
Aktuale la angla lingvo plu disvastiĝas. Estas tamen indikoj, ke en la venontaj jardekoj aliaj lingvoj gajnos pli kaj pli da tereno, ĉefe la ĉina, la hispana kaj la araba. "Kvankam la nombro de parolantoj de la angla pligrandiĝas, estas signoj ke la tutmonda superregado de la lingvo eble malgrandiĝos en la antaŭvidebla estonteco", skribis Neil Kinnock, ĉefo de British Council, en 2006.
Studo dividas la malnetan enlandan produkton en la tuta mondo laŭ la diversaj lingvoj kaj aplikas prognozojn. Oni taksas, ke fine de 2002 proksimume 29,3% de la tutmondaj enspezoj estas produktataj de anglaparolantoj, ĉ.12,5% de ĉinaparolantoj. (Fakte oni uzas por la divido la aĉetpovon.) Laŭ la prognozo tiu rilato ŝanĝiĝos al 28,2% por la angla lingvo kaj 22,8% por la ĉina lingvo en 2010. Se la kresko de la ĉina ekonomio restos simila, estas atendeble, ke la ĉina tiurilate superos la anglan antaŭ la jaro 2020. Oni nepre konsideru, ke la studo esploras la lingvojn nur rilate al la produktado kaj ne konsideras la superregan rolon de la angla en la internacia komerco.
Esperanta literaturo en la angla
Sufiĉe multe da angla literaturo estis esperantigita, sed ne multaj verkoj originale skribitaj en Esperanto estis ĝis nun eldonitaj en angla traduko. La aŭtorino Anna Löwenstein verkis siajn romanojn kaj en la angla kaj en Esperanto. Kelkaj anglalingvaj versioj de poemoj de Kálmán Kalocsay estas inkluditaj en la kompilaĵo En nacia vesto de Ada Csiszár, Budapesto 2004.
Ĉar la angla estas hodiaŭ la plej disvastiĝinta lingvo tutmonde, kredeble ĝi estas la plej utila vehiklo por informi grandan parton de la homaro pri Esperanto kaj ĝia kulturo.
33027 Brouillac
33027 Brouillac estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la franca astronomo Alain Klotz elde la observatorio de Guitalens-L'Albarède, proksime de Castres (Tarn).
Nomo
Ĝia nomo honoras la francan amatoran astronomon Laurent Brouillac, ano, kun la malkovrinto, de la astronoma amatora asocio « Pixel et Cassoulet » kaj de la Association des Utilisateurs de Détecteurs Électroniques. Li kontribuis al kampajno por la astronomia uzo de retfotiloj.
Bennetot
Bennetot estas malaperinta franca situanta en departemento Seine-Maritime, regiono Normandio.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Bennetotais.
Ĝi nun formas parton de Terres-de-Caux.
Romia armeo
Romia armeo (exercitus Romanorum; malnove greke: ) estas armeo de Antikva Romio. Ĝi ebligis al romianoj regi Mediteraneon de la 2-a jc a.K. ĝis la 5-a jc.
La romia legionano (en Latino: legionarius, pl. legionarii) estis profesia soldato de peza infanterio de la Romia armeo post la reformoj faritaj de Kajo Mario.
Gaua
Gaua estas insulo de norda Vanuatuo. Kun surfaco je, ĝi estas la dua plej granda de la Banks-insularo (post Vanua Lava). En 2009 ĝi havis 2,491 loĝantojn.
Ĝia plej alta pinto, la monto Garet, estas aktiva vulkano, kiu erupciis de la 29-a de septembro 2009 ĝis septembro 2010. Centre de la vulkano troviĝas kaldero parte plenigita de la lago Letas, la plej granda de Vanuatuo.
La loĝantoj parolas ses proprajn lingvojn.
NGC 7504
NGC 7504 estas stelo en konstelacio Pegazo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Sinezio el Kireno
Sinezio el Kireno (Synesius, Συνέσιος; naskiĝis ĉirkaŭ 370 en Kireno (Cyrene), mortis 413 samloke) estis filozofo, greklingva verkisto, novplatonisto, disĉiplo de Hipatia kaj kristana episkopo de Ptolemaido de Libio.
Li estis verkisto pri religiaj himnoj (inter kiuj lia precipa verko, la Egiptoj, aŭ pri la Providenco) kaj pri leteroj. Li nutris ankaŭ sciencajn interesojn, kiel estas atestate de lia letero al Hipatia en kiu troviĝas la plej antikva aludo al akvonivelilo, de lia verko pri alkemio subforme de komento pri pseŭdo-Demokrito, kaj de traktato pri la konstruo de astrolabo.
Politika kaj literatura kariero
Sinezio naskiĝis en riĉa familio kiu asertis ke ili mem devenis de la fondintoj de la urbo, siavice devenantoj de la mita heraklida Eŭristeo. Ĉirkaŭ 392 li vojaĝis kune kun sia frato Evocio tra Grekio; en 393 ili, male, iris, studcele, al Aleksandrio, kie li fariĝis novplatonisto kaj disĉiplo de la filozofino Hipatia.
Ĉirkaŭ la jaro 397 li revenis sian originan urbon, kie li estis ŝarĝita ambasadori ĉe la urboj de la Dora Pentapolo kun la celo peti de la imperiestro Arkadio redukton de la impostoj. Lia pleda oracio, konata kiel Al la imperiestro pri la reĝeco aŭ De regno, pritraktas temojn kiuj meritus esti studitaj de ĉiu saĝa reganto, kaj asertas ke la unua devo de reganto estas la lukto kontraŭ la koruptiĝo.
Se la kompilado de la verko havis la celon korfavorigi al si Aŭrelianon, Sinezio sukcesis en sia celo, ĉar ĝuste en 400 la redukto de la impostoj estis konsentita kaj Sinezio povis foriri en la diretkton de sia hejmo. Li establiĝis ene de sia kampara bieno, en Anchimachus, kie sin dediĉis al la literaturo kaj al la ĉaso, revenante al la urbo nur kiam petite de siaj aferoj; en 402 li revenis al Ateno kie li kredis konstati ke la tieja prifilozofia skolo jam estis malsupera ol tiu de Aleksandrio; eble en 403 li edziĝis en Aleksandrio: la celebranto estis la episkopo Teofilo, dum la nomo de la edzino ne estas konata, sed certas ke temis pri virino kristana, el kiu li havis tri gefilojn kiuj tamen ĉiuj mortis infanaĝe.
Episkopeco
En 409/410 Sinezio estis popolvole elektita episkopo de Ptolemaido de Libio; post longaj hezitoj kaŭzitaj de personaj kaj doktrinaj motivoj, Sinesjo akceptis kaj estis konsekrita de Teofilo de Aleksandrio. Sed li iom post iom fleksis sian kristanismon al sia Novplatonismo rifuzante diversajn kristanajn dogmojn kiel: la kreo de la animo, la resurekto de la karno kaj la finiĝo de la mondo, ankaŭ se akceptis certajn repoziciojn dum diskutoj kun la katolikaj teologoj kaj, fine, ŝajnas ke li adheris al la tuta dogmaro katolika.
Verkoj
Verkoj ĝis nun konataj kaj kolektitaj, zorge de Migne, en Patrologiæ Cursus Completus, Series Græca, Parizo, 1859, vol. 66):
Izobutila heksanato
Izobutila heksanato aŭ C10H20O2 estas kemia kombinaĵo, apartenanta al la funkcia grupo de la esteroj de la heksanata acido kaj izobutila alkoholo, senkolora, brulema likvaĵo kun fruktodoro, uzata kiel gustigagento en la nutrondustrio. Kutime ĝi estiĝas per kondensiĝa reakcio aŭ per esterigo de Fischer-Speyer kun sulfata acido kiel katalizilo. Izobutila heksanato estas malmulte solvebla en akvo, sed tute solvebla en alkoholo, duetila etero, kloroformo kaj plejmulto el la organikaj solvantoj. Izobutila heksanato reakcias kun fortaj oksidigagentoj kaj fortaj bazoj.
Sinezio el Kireno
Verkoj
Sinezio verkis en atika dialekto, ankaŭ se la himnoj estas en la dora dialekto.
Harlow
Harlow – urbo en Britio, en Anglio,en provinco (graflando) Essex, en distrikto Harlow, nord-orienten de Londono. En la jaro 2011 en la distrikto loĝis 81 944 da loĝantoj .En tiu urbo post la referendumo pri la Briteliro estis murdita 43-jara polo pro la uzado de pola lingvo surstrate fare de 20-persona grupo de britaj dekkelkjaruloj
Filogeneza arbo
Filogeneza arbo aŭ Evolua arbo estas arboforma skemo montranta la filogenezon, tio estas la parenceco inter grupoj, ofte specioj (sed povas esti de io ajn studfako ekz. fikciaj rakontoj transmisataj inter la generacioj en parola tradicio), kiuj havas kunan prapatron. Tiuj grupoj estas nomataj folioj. Ĉiu nodo en la arbo figuras teorian prapatron de ĉiuj ties idoj; ĝia nomo estas tiu el ĉiuj la idaj branĉoj, sed ne tiu de la prapatro, ĉar ne eblas distingi lin. La arbo povas esti radika aŭ ne. Karolo Darvino estis unu el la unuaj sciencistoj kiuj proponis montri la historion de specioj per arbo. Plej ofte, la filogenezaj arboj estas kladistikaj.
Ekzistas pluraj metodoj, pli malpli rapidaj kaj fidindaj, por fari tiujn arbojn.
Metodoj
Eblas optimumigi diversajn kriteriojn en la arbo: distanco, ŝparemo, aŭ verŝajneco.
Distanco
Ĉe la metodoj pri distanco, la unua kriterio rilatas al la distanco inter la estontaj folioj de la arbo. Ekzemple, se tiuj folioj estas DNA-sekvencoj, oni povas elekti la nombron de malsamaj nukleotidoj. Por fari tion, necesas vicigi la sekvencojn.
Poste oni povas uzi la metodojn UPGMA aŭ Neighbour Joining por dedukti ties arbostrukturon.
Ŝparemo
Estas tri ŝtupoj: Plej ofte, la nombro de eblaj arboj estas tro granda por ke eblu serĉi ĉiujn (eĉ per la plej potencaj komputiloj). Necesasas do fari algoritmon kiu trovas unu el la plej mallongaj arboj, sed oni ne povas certi ke ĝi estas la plej mallonga.
Per tiuj metodoj, la arboj estas neradikaj, tamen la uzo de eksteraj grupoj (angle Out Groups) permesas poste enmeti la radikon.
Verŝajneco
Fine, la metodoj pri verŝajneco baziĝas sur la maksimuma verŝajneco. Konante la mutacian kvanton por ĉiu nukleotido, oni taksas la verŝajnecon de la arboj.
Eksteraj ligiloj
Tree of Life Web Project
<!-- Damit ist ein phylogenetischer Baum eine Form des Kladogramms.
Datenquellen und Interpretation
Phylogenetische Bäume werden heute meist anhand von sequenzierten Genen der untersuchten Spezies aufgebaut. Dabei berechnet man ein Sequenzalignment des gleichen Gens (oder evtl. der gleichen Gene) dieser Arten, und verwendet die im Alignment erscheinenden Ähnlichkeiten und Unterschiede, um den Baum aufzubauen. Arten, deren Sequenzen ähnlich sind, liegen im Baum dann wahrscheinlich näher beieinander als solche mit stark unterschiedlichen Sequenzen. Da die Komplexität der Berechnung solcher Bäume jedoch mit der Anzahl der Sequenzen exponentiell ansteigt, verwendet man Heuristiken, um die Bäume zu generieren.
Ziel der Erstellung phylogenetischer Bäume ist es, die Evolution möglichst detailliert zu erklären. Allerdings weiß man heute, dass die Gene sich nicht gleichmäßig entwickelt haben. Einige Gene, die heute im Körper des Menschen vorkommen, haben beispielsweise nur gemeinsame Vorfahren mit dem Schimpansen, andere kommen in allen Säugetieren vor, etc.
Deshalb können bei der phylogenetischen Analyse verschiedener Gene der gleichen Spezies unterschiedliche phylogenetische Bäume entstehen, die für sich jedoch alle korrekt sind. Um die Entstehungspunkte und Verzweigungen bei der Evolution der einzelnen Arten festzustellen, müssen deshalb verschiedene Genregionen untersucht werden. Weiterhin sollten Ergebnisse aus der klassischen Phylogenie sowie morphologische Merkmale zur Interpretation hinzugezogen werden.
Gewurzelte und ungewurzelte Bäume
Ein gewurzelter phylogenetischer Baum ist ein gerichteter Baum mit einem einzelnen Knoten, der dem (meist rechnerisch ermittelten) nächsten gemeinsamen Vorfahren aller Einheiten im Baum entspricht.
Ein ungewurzelter Baum dagegen besitzt keinen ausgezeichneten nächsten gemeinsamen Vorfahren, sondern soll lediglich die Verwandtschaftsnähe oder -ferne der einzelnen Arten darstellen. Näheres zu gewurzelten und ungewurzelten Bäumen ist im Artikel Wälder und Bäume in der Graphentheorie nachzulesen.
Literatur
Arndt von Haeseler, Dorit Liebers: Molekulare Evolution, Fischer 2003, ISBN 3596153654
21125 Orff
21125 Orff estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la germana astronomo Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la germana komponisto Carl Orff (1895–1982). Plej konata pro sia Carmina Burana, li disvolvis muzikan pedagogion pri la ritmaj kaj tonalaj ideoj kun K. Maendler. Ilia "Orff-Instrumentarium" ricevis internacian akcepton kaj, en 1961, kaj, en 1961, la "Instituto Orff" estis fondita kaj direktita de li en Salzburg.
Flughaveno Munkeno
Ĝi estas la plej granda flughaveno de Bavario, la dua plej granda de Germanio (post la Flughaveno Frankfurta) kaj la 7-a de Eŭropo.
Historio
La unua komerce uzata flughaveno de Munkeno estis iom norde de la urbocentro, sur Oberwiesenfeld, kie nun troviĝas la olimpika stadiono. Tie jam en 1910 establiĝis aviada lernejo, poste transmetita al Oberschleißheim. Je la 24-a de oktobro 1939 oni inaŭguris grandan flughavenon ĉe vilaĝo Riem, tiutempe ekster Munkeno. La dua mondmilito prokrastis la enkondukon de civila aertrafiko ĝis 1948.
Jam en 1954 oni konstatis, ke la kresko de la munkena setlo-areo ne lasis spacon por pligrandigo de la flughaveno. Post longa serĉado pri taŭga nova loko oni decidis en 1969 pri la nuna loko. En 1987 komenciĝis la konstruaj laboroj.
Je la 11-a de majo 1992 la flughaveno estis ceremonie malfermita. La reala flugtrafiko komenciĝis la 17-an de majo; noktomeze la 16-an la malnova flughaveno en Riem estis fermita, kaj la sekvan matenon malfermiĝis la nova. Pro tiu preskaŭ senproblema transiro similaj translokadoj provis profiti de la tiamaj spertoj, ekzemple la translokado de la flughaveno de Bankoko en 2006.
Atingebleco
La flughaveno estas atingebla aŭte per la aŭtovojo A92, al kiu liĝas ĝin la aŭtovojeca vojo St2584. Fervoje ĝin ligas du antaŭurbaj linioj de Munkeno (S1 al la okcidento, S8 al la oriento de Munkeno). Tiuj antaŭurbaj linioj haltas en ĉiu stacio kaj tial atingas la centran stacidomon nur post ĉ. 40 minutoj. Linio S1 disbranĉiĝas en Neufahrn por servi ne nur la flughavenon, sed ankaŭ la urbon Freising; tial la trajnoj de/al Munkeno ordinare estas dispartigitaj-rekunigitaj en Neufahrn. Oni planas ligi la flughavenon ankaŭ al regionaj trajnoj. Linia bustrafiko ekzistas al Erding kaj Freising kaj al kelkaj pli foraj urboj, ekzemple Augsburg kaj Landshut.
Planoj konstrui magnetfervojon (sistemo Transrapid) inter la flughaveno kaj la centra stacidomo de Munkeno estis nuligitaj en 2008 pro la altaj kostoj.
Pro la iom granda distanco al Munkeno oni ŝerce diras, ke la flughaveno estas "atingebla nur per aviadilo".
Meksika Milito de Sendependeco
Historio
Tiu milito ekis pere de la francia invado de Hispanio fare de Napoleono en 1808; ĝi etendiĝis el la Krio de Dolores fare de la pastro Miguel Hidalgo y Costilla la 16an de Septembro, 1810, je la eniro de la Armeo de la Tri Garantioj estritaj de Agustín de Iturbide en Meksikurbo la 27an de Septembro, 1821. La 16a de Septembro estas celebrata kiel Meksika Sendependeca Tago.
Kantono Douglas (Georgio)
Kantono Douglas (angle Douglas County) estas kantono de la usona ŝtato Georgio. Laŭ la popolnombrado en 2000, ĝi enhavis 92 174 loĝantojn, kaj en 2006 ĝi enhavis 119 557. La kantona ĉefurbo estas Douglasville, Georgio.
Meksika Milito de Sendependeco
Historio
La movado por la sendependeco estis inspirita de la Klerismo kaj de la Usona kaj de la Franca revolucioj. En tiu epoko la klera elito de Nova Hispanio ekmontris tion en la rilatoj inter Hipanio kaj ties koloniigitaj landoj. Ŝanĝoj en la socia kaj politika strukturo okazigitaj de la Burbonaj Reformoj kaj forta ekonomia krizo en Nova Hispanio okazigis maltrankvilon inter la tiea kriola elito.
La dramaj politikaj okazaĵoj en Eŭropo, la Francaj Revoluciaj Militoj kaj la konkeroj de Napoleono ege influis okazaĵojn en Nova Hispanio. En 1808, Karlo la 4-a kaj Ferdinando la 7-a estis devigitaj abdiki favore de la Franca Imperiestro, kiu tiam faris sian pli aĝan fraton Joseph reĝo. La saman jaron, la ayuntamiento (urba konsilantaro) de Meksikurbo, subtenita de la vicreĝo José de Iturrigaray, postulis suverenecon en foresto de la legitima reĝo. Tio kondukis al puĉo kontraŭ la vicreĝo; kiam ĝi estis subpremita, la estroj de la movado estis enprizonigitaj.