cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koloseo
Ĝia konstruado estis komencita sub imperiestro Vespasiano ĉirkaŭ 70 (nia erao), pluigita en la 80-aj jaroj fare de lia sukcedanto kaj heredanto Tito, kaj kompletigita per modifoj laŭ ordonoj de ties filo Domiciano (81–96). Tiuj tri imperiestroj estas konataj kiel Flavia dinastio, kaj la amfiteatro estis nomita en Latino laŭ asocio kun ties familinomo (Flavius). Estas hipotezoj, ke la konstruado estis pagita per la konkeraĵo el la milito kontraŭ Jerusalemo. La teatro estis konstruita ĉe la granda palaco de Nerono (latine Domus Aurea = ora domo), konstruita post la granda incendio de 64; proksime staris kolosa statuo de Nerono, de kiu eble deriviĝas la nomo.
La teatrejo havis lokon minimume por 45.000 spektantoj kaj estis destinita al cirkaj ludoj (circenses). Laŭ kelkaj fontoj la Koloseo povus enhavi ĉirkaŭkalkule inter 50,000 kaj 80,000 spektantoj, kaj estis uzita por gladiatoraj luktoj kaj publikaj spektakloj kiaj naŭmaĥioj, animalĉasado, ekzekutoj, rekreoj de famaj bataloj, kaj teatroludoj bazitaj sur klasika mitologio.
Laŭ Francisko Azorín Koloseo estas ''Amfiteatro de Flavio en Romo, antaŭ kiu staris kolosa statuo de Domitiano; ĝi kapablis por 60.000 spektantoj. Granda, kolosa teatro. Li indikas etimologion el la greka kolossos (kolosaĵo) kaj de tie la latina colosseus''.
La Koloseo estis en uzo ĝis 217, kiam ĝin trafis fulmo, kaŭzanta incendion. En 238 ĝi estis restaŭrita kaj poste, ĝis 524, uzata por diversaj celoj, precipe cirka bestoĉasado (venatio), sed ankaŭ por loĝejoj, vendejoj, konstruaĵoj por religia ordeno. En 874 tertremo damaĝis ĝin, kaj oni transformis ĝin al fortikaĵo, ŝtonminejo kaj kristana sanktejo. La marmoro, kiu kovris ĝiajn murojn, estis bruligita por produkti kalkon. Dum renesanco kaj baroko la regantaj familioj de Romo (el kiuj devenis multaj papoj) ĝin uzis kiel fonton de marmoro por la konstruado de la Baziliko de Sankta Petro kaj siaj privataj palacoj. Konata priskribo de tiu praktiko estas la latina vortludo Quod non fecerunt Barbari, fecerunt Barberini (kion ne faris la barbaroj, faris la Barberinoj (unu el tiuj familioj)).
Kvankam en la 21a jarcento ĝi estas parte ruinigita pro damaĝo kaŭzita de detruaj tertremoj kaj ŝtonrabistoj, la Koloseo estas ankoraŭ simbolo kaj de la Imperia Romo kaj de la urbo Romo mem. Ĝi estas unu el plej popularaj turismaj allogoj de Romo kaj havas tre klarajn konektojn kun la Romkatolika Eklezio, ĉar ĉiun grandan vendredon la Papo kondukas torĉomarŝon nome Via crucis kiu ekas en la areo ĉirkaŭ la Koloseo aŭ en ĝi mem.
La Koloseo, kiel la tuta Historia Centro de Romo, Propraĵoj de Vatikanurbo en Italio kaj la Baziliko Sankta Paŭlo antaŭ la Muroj, estis listita kiel Monda heredaĵo de UNESCO en 1980. En 2007 la komplekso estis inkludita ankaŭ inter la Novaj sep mirindaĵoj de la mondo, sekve de konkurenco organizita de New Open World Corporation (NOWC).
La Koloseo aperas ankaŭ en la italaj eŭro-moneroj de 5 centimoj.
Nomo
La origina latina nomo de la Koloseo estis Amphitheatrum Flavium, ofte ŝanĝita al Flavia Amfiteatro. La konstruaĵo estis konstruita de imperiestroj de la Flavia dinastio, post la regado de Nerono. Tiu nomo estas ankoraŭ uzata moderne, sed ĝenerale la strukturo estas plej bone konata kiel Koloseo. En antikveco, romianoj povis esti referencintaj al Koloseo per la neoficiala nomo Amphitheatrum Caesareum (kun Caesareum kiel adjekto alude al la titolo Caesar), sed tiu nomo povis esti estinta strikte poezia ne ekskluda por la Koloseo; Vespasiano kaj Tito, konstruintoj de la Koloseo, konstruis ankaŭ samnoman amfiteatron en Puteoli (moderna Pozzuoli).
La nomo Koloseo delonge estis supozita deriva el la kolosa statuo de Nerono najbara (la statuo de Nerono siavice estus nomita laŭ la Koloso de Rodoso). Tiu statuo estis poste remodelita de la sukcedantoj de Nerono al adorado de Helios (Suno) aŭ Apolono, la sundio, per aldono de taŭga sunkrono. La kapo de Nerono estis ankaŭ anstataŭita kelkajn fojojn per kapoj de sukcedaj imperiestroj. Spite ties paganaj ligoj, la statuo restis stare multe en la mezepoka erao kaj oni kredis, ke ĝi havas magiajn povojn. Ĝi estis konsiderita ikona simbolo de la daŭrado de Romo.
En la 8a jarcento, fama epigramo atribuita al Bede celebris la simbolan signifon de la statuo en profetaĵo kiu estis varie citita: Quamdiu stat Colisæus, stat et Roma; quando cadet colisæus, cadet et Roma; quando cadet Roma, cadet et mundus ("tiom longe kiom la Koloso staru, tiom Romo; kiam la Koloso falos, ankaŭ Romo falos; kiam Romo falos, falos ankaŭ la mondo"). Tio estas ofte mistradukita reference al la Koloseo anstataŭ al la Koloso (kiel ekzemple ĉe la poemo de Byron nome Childe Harold's Pilgrimage). Tamem, kiam la pseŭdo-Bede verkis, la maskulena nomo coliseus estis aplikita al la statuo pli ol al tio kio estis ankoraŭ konata kiel Flavia amfiteatro.
La Koloso eventuale falis, eble faligita por reuzi ties bronzon. Ĉirkaŭ la jaro 1000 la nomo "Koloseo" estis stampita por referenci al la amfiteatro. La statuo mem estis tre forgesita kaj nur ties bazo survivis, situanta inter la Koloseo kaj la najbara Templo de Venuso kaj Romo.
La nomo plue evoluis al Koliseo dum la Mezepoko. En Italio, la amfiteatro estas ankoraŭ konata kiel il Colosseo, kaj ĉe aliaj latinidaj lingvoj oni uzis similajn formojn kiaj Coloseumul (Rumana), le Colisée (Franca), el Coliseo (Hispana) kaj o Coliseu (Portugala).
Antikva
La konstruo de la Koloseo ekis sun regado de la imperiestro Vespasiano ĉirkaŭ 70–72 AD, fondita el la rabaĵoj prenitaj el la Juda Templo post la sieĝo de Jerusalemo. La loko elektita estis ebena areo sur la fundo de malalta valo inter la montetoj Kaelio, Eskvilino kaj Palatino, tra kiu fluis rojo ene de kanalo. Ĉe la 2a jarcento aK tiu areo estis dense loĝata. Ĝi estis detruita de la Granda Incendio de Romo en 64, post kiu Nerono prenis multe de la areo por aldoni ĝin al sia persona domeno. Li konstruigis la grandecan Domus Aurea sur tiu loko, antaŭ kiu li kreis artefaritan lagon ĉirkaŭita de pavilonoj, ĝardenoj kaj portikaroj. La ekzistinta romia akvedukto Aqua Claudia estis etendita por havigi akvon al la areo kaj la giganta elbronza Koloso de Nerono estis statigita ĉe la enirejo al la Domus Aurea.
Kvankam la Koloso estis konservita, multe de la Domus Aurea estis detruita. La lago estis plenigita kaj la tero reuzata por lokigo de la nova Flavia Amfiteatro. Gladiatoraj lernejoj kaj aliaj helpaj konstruaĵoj estis konstruitaj najbare ene de la iama grundo de la Domus Aurea. Laŭ rekonstruita surkribaĵo trovita surloke, "la imperiestro Vespasiano mendis tiun novan amfiteatron starigota el la generala parto de la rabaĵo." Tio estas supozata kiel referencita al la ampleksa kvanto de trezoro kaptita de la romianoj sekve de sia venko en la Unua Juda-Romia Milito en 70 AD. La Koloseo povas esti tiele interpretata kiel granda triumfa monumento konstruita en la Roma tradicio celebri grandajn militvenkojn, trankviligante la roman popolon anstataŭ revenigi soldatojn. La decido de Vespasiano konstrui la Koloseon sur la loko de la lago de Nerono povas esti vidata ankaŭ kiel popolisma gesto revenigi al la popolo areon de la urbo kiun Nerono alproprigis por sia propra uzo. Male al multaj aliaj amfiteatroj, kiuj estis situantaj ĉe la ĉeurboj, la Koloseo estis konstruitaj en la urbocentro; fakte, lokigante ĝin kaj laŭlitere kaj simbole ĉe la koro de Romo.
La Koloseo estis kompletita je triono je la tempo de la morto de Vespasiano en 79. La supra nivelo estis finita kaj la konstruaĵo inaŭgurita de lia filo, Tito, en 80. Diono Kasjo rakontas ke ĉirkaŭ 9,000 naturaj bestoj estis mortigitaj dum la inaŭguraj ludoj de la Flavia Amfiteatro. Oni eldonis rememoran stampadon celebrante la inaŭguron.
La konstruaĵo estis remodelita plue fare de la pli juna filo de Vespasiano, nome la nove nomumita imperiestro Domiciano, kiu konstruigis la hypogeum, nome serion de subgrundaj tuneloj uzitaj por loĝejo de kaj animaloj kaj sklavoj. Li aldonis ankaŭ galerion supre de la Koloseo por pligrandigi ties lokenhaveblon.
En 217, la Koloseo estis ege damaĝita de grava incendio (kaŭzita ŝajne de fulmo, laŭ Diono Kasio ) kiu detruis la lignajn suprajn nivelojn de la amfiteatra interno. Ĝi ne estis tute reparata ĝis ĉirkaŭ 240 kaj ĝi suferis pluajn riparadojn en 250 aŭ 252 kaj denove en 320. Surskribaĵo registras la restaŭradon de variaj partoj de la Koloseo sub regado de Teodozio la 2-a kaj de Valentiniano la 3-a (regis en 425–455), eble por ripari damaĝon kaŭzitan de grava tertremo okazinta en 443; plia verko sekvis en 484 kaj 508. La areno pluestis uzata por luktado eĉ ĝis la 6a jarcento, kun gladiatoriaj luktoj menciitaj ĝis ĉirkaŭ 435. Animalĉasado pluis ĝis almenŭ 523, kiam Anicio Maksimo celebris sian ekkonsuliĝon per kelka venatio, pro kio li estis kritikita de la reĝo Teodoriko la Granda pro ties alta kosto.
Mezepoka
La Koloseo spertis plurajn radikalajn ŝanĝojn de uzo dum la mezepoka periodo. Ekde la fino de la 6-a jarcento malgranda preĝejo estis konstruita ene de la strukturo de la amfiteatro, kvankam tio ŝajne ne transigis ajnan specialan religian signifon pri la konstruaĵo kiel tutaĵo. La areno estis konvertita en tombejo. La multaj volbitaj spacoj en la arkadoj sub la sidigado estis konvertitaj en loĝejoj kaj atelieroj, kaj estas registritaj kiel daŭre luitaj same malfrue kiom ĝis la 12-a jarcento. Ĉirkaŭ 1200 la Frangipani-familio transprenis la Koloseon kaj fortikigis ĝin, ŝajne utiligante ĝin kiel kastelon.
Granda difekto estis kaŭzita al la Koloseo per la granda sismo en 1349, faligante la eksteran sudan flankon, kuŝintan sur malpli stabila aluvia tereno. Multo de la falita ŝtono estis recikligita por konstrui palacojn, preĝejojn, hospitalojn kaj aliajn konstruaĵojn aliloke en Romo. Religia ordeno translokiĝis en la nordan trionon de la Koloseo en la mezo de la 14-a jarcento kaj daŭre enloĝis tie ĝis tiom malfrue kiom ĝis la komenco de la 19-a jarcento. La interno de la amfiteatro estis grandskale senigita el ŝtono, kiu estis recikligita aliloke, aŭ (koncerne la marmorfasadon) estis bruligita por fari kalkon. La bronzaj krampoj kiuj tenis la masonaĵon kune estis elprenitaj aŭ hakitaj el la muroj, forlasante multajn variolcikatrojn tiele ke daŭre cikatras la konstruaĵo ĝis hodiaŭ.
Moderna
Dum la 16a kaj 17a jarcentoj, ekleziaj funkciuloj serĉis produktivan rolon por la Koloseo. La papo Siksto la 5-a (1585–1590) planos konverti la konstruaĵon en lanfabriko por havigi dungojn por la romaj putinoj, kvankam tiu propono forgesiĝis pro lia frua morto. En 1671 la kardinalo Altieri rajtigis ties uzadon por toreo; publika protesto kaŭzis, ke la ideo estu abandonita.
En 1749, la papo Benedikto la 14-a disvastigis la konsideron, ke la Koloseo estis sankta loko kie la fruepokaj kristanoj iĝis martiroj. Li malpermesis la uzadon de la Koloso kiel ŝtonminejo kaj konsekris la konstruaĵon al la Pasiono de Kristo kaj instaligis Krucvojon, deklarante ĝin sanktigita pro la sango de la kristanaj martiroj kiuj pereis tie (vidu Kristanoj kaj la Koloseo). Tamen ne estas historia pruvaro por subteni la postulon de Benedikto, kaj ankaŭ ne estas eĉ pruvaro de antaŭ la 16a jarcento kiu sugestas ke tio vere okazis; la Catholic Encyclopedia konkludas, ke ne estas historia grundo por tiu supozo.
Pli postaj papoj iniciatis diversan stabiligon kaj restarigprojektojn, forigante la ampleksan vegetaĵaron kiu superkreskis la strukturon kaj minacis difekti ĝin plu. La fasado estis plifortikigita per triangulaj brikkojnoj en 1807 kaj 1827, kaj la interno estis riparita en 1831, 1846 kaj en la 1930-aj jaroj. La arena substrukturo estis parte elfosita en 1810-1814 kaj 1874 kaj estis plene eksponita dum la regado de Benito Mussolini en la 1930-aj jaroj.
La Koloseo hodiaŭ estas unu el la plej popularaj vidindaĵoj de Romo, ricevante milionojn da vizitantoj ĉiujare. La efikoj de poluo kaj ĝenerala plimalboniĝo dum tempo ekigis gravan restarigprogramon aranĝitan inter 1993 kaj 2000, je kosto de 40 miliardoj da italaj liroj (19.3m USD/€20.6m ĉe prezoj de la jaro 2000).
En la lastaj jaroj la Koloseo fariĝis simbolo de la internacia kampanjo kontraŭ mortpuno, kiu estis aboliciita en Italio en 1948. Pluraj kontraŭ-mortaj punmanifestacioj okazis antaŭ la Koloseo en 2000. Post tiu tempo, kiel gesto kontraŭ la mortopuno, la magistratoj de Romo ŝanĝas la koloron de la noktotempa lumo de la Koloseo de blanka al orkoloro kiam iu ajn persono kondamnita al la mortopuno ie ajn en la mondo sukcesas havi sian punon ŝanĝita aŭ estas liberigita, aŭ se jurisdikcio abolicias la mortopunon. Plej lastatempe, la Koloseo estis prilumita en orkoloro kiam mortpuno estis aboliciita en la usona ŝtato de Nov-Meksiko en aprilo 2009.
Pro la ruinita stato de la interno, estas nepraktike uzi la Koloseon por aranĝi grandajn okazaĵojn; nur kelkaj centoj da spektantoj povas esti gastigitaj en provizora sidigado. Tamen, multe pli grandaj koncertoj estis okazigitaj tuj ekstere, utiligante la Koloseon kiel fonon. Prezentistoj kiuj ludis ĉe la Koloseo en la lastaj jaroj estis Ray Charles (majo 2002), Paul McCartney (majo 2003), Elton John (septembro 2005), kaj Billy Joel (julio 2006).
Ekstero
Male al pli fruaj grekaj teatroj kiuj estis konstruitaj sur montoflankoj, la Koloseo estas totale liberstaranta strukturo. Ĝi derivas sian bazan eksteran kaj internan arkitekturon de tiu de du romiaj teatroj dorsegluitaj. Ĝi estas elipsforma laŭ plano kaj estas 189 metrojn (615 ft/640 romiaj piedoj) longa, kaj 156 metrojn (510 ft/528 romiaj piedoj) larĝa, kun bazfaco de 6 akreoj (24,000 m²). La alteco de la ekstera muro estas 48 metroj (157 ft/165 romiaj piedoj). La perimetro origine mezuris 545 metrojn (1,788 ft/1,835 romiaj piedoj). La centra areno estas ovalo 87 m (287 ft) longa kaj 55 m (180 ft) larĝa, ĉirkaŭita de muro 5 m (15 ft) alta, super kiu leviĝis partoj de sidlokaro.
La pluviva parto de la monumenta fasado de la ekstera muro konsistas el tri serioj de supermetitaj arkadoj dominitaj per podio sur kiu elstaras alta subtegmento, el kiuj ambaŭ estas alenitaj per fenestroj intermetitaj je regulaj intervaloj. La arkadoj estas enkadrigitaj per duon-kolonoj de la toskana, Ionika kaj korinta ordoj, dum la subtegmento estas ornamita per korintaj pilastroj. Ĉiu el la arkoj en la duaetaĝa kaj triaetaĝa arkadoj enkadrigis statuojn, verŝajne honorante diojn kaj aliajn figurojn de Klasika mitologio.
Du cent kaj kvardek apogokonzoloj estas poziciigitaj ĉirkaŭ la pinto de la subtegmento. Ili origine apogis retireblan markezon, konatan kiel la velarium, kiu protektis spektantojn el la suno kaj la pluvo. Tio konsistis el kanvas-kovrita, reteca strukturo farita da ŝnuroj, kun truo en la centro. Ĝi kovris du trionojn de la areno, kaj verŝis malsupren direkte al la centro por kapti la venton kaj disponigi brizon por la spektantaro. Maristoj, speciale aliĝitaj de la romia maramea ĉefsidejo ĉe Misenum kaj loĝantaj en la proksima Castra Misenatium, kutime laboris por la velario.
La enorma homamaskapacito de la Koloseo faris esenca ke la ejo povus esti plenigita aŭ evakuita rapide. Ĝiaj arkitektoj adoptis solvojn tre similaj al tiuj uzitaj en modernaj stadionoj por trakti la saman problemon. La amfiteatro estis ĉirkaŭita per okdek enirejoj ĉe grundnivelo, 76 el kiuj estis uzitaj fare de ordinaraj spektantoj. Ĉiu enirejo kaj elirejo estis numeritaj, kiel estis ĉiu ŝtuparo. La norda ĉefenirejo estis rezervita por la Romia Imperiestro kaj liaj asistantoj, dum la aliaj tri aksaj enirejoj estis plej verŝajne uzitaj fare de la elito. Ĉiuj kvar aksaj enirejoj estis riĉe ornamitaj per pentritaj stukaj reliefoj, el kiuj fragmentoj pluvivas. Multaj el la originaj eksteraj enirejoj malaperis pro la falo de la perimetromuro, sed enirejoj XXIII (23) al LIV (54) daŭre pluvivas. Spektantoj ricevis biletojn en la formo de numeritaj ceramikbreĉetoj, kiuj direktis ilin al la konvena sekcio kaj vico. Ili aliris siajn sidlokojn tra vomitoria (singulare vomitorium), trairejoj kiuj malfermiĝis en parto de sidlokoj de malsupre aŭ supre. Tiuj rapide disigis homojn en iliajn sidlokojn kaj, post konkludo de la okazaĵo aŭ pro urĝa evakuado, povis permesi ilian eliradon post nur kelkaj minutoj. La nomo vomitoria derivas de la latinaĵo por rapida senŝargiĝo, de kiu derivas la vorto vomi.
Interna sidlokaro
Laŭ la Kodeksa Kalendaro de 354, la Koloseo povus gastigi 87,000 homojn, kvankam modernaj taksoj metis la figuron ĉe proksimume 50,000. Ili estis siditaj laŭ gradita aranĝo kiu reflektis la rigide plurtavolan naturon de romia socio. Specialaj skatoloj estis disponigitaj ĉe la nordaj kaj sudaj finaĵoj respektive por la imperiestro kaj la vestaloj, disponigante la plej bonajn vidojn de la areno. Laŭflanke de ili sur la sama nivelo estis larĝa platformo aŭ podio por la senatana klaso, kiuj estis rajtigitaj alporti siajn proprajn seĝojn. La nomoj de kelkaj 5ajarcentaj senatanoj daŭre povas esti viditaj ĉizitaj en la masonaĵon, supozeble rezervante areojn por sia uzo.
La parto super la senatanoj, konataj kiel la maenianum primum, estis okupita fare de la ne-senatana nobla klaso aŭ kavaliroj (equites). La venonta nivelo supren, la maenianum secundum, estis origine rezervita por ordinaraj romiaj civitanoj (plebanoj) kaj estis dividita en du sekcioj. La plej suba (la immum) estis por riĉaj civitanoj, dum la supra (la summum) estis por malriĉaj civitanoj. Specifaj sektoroj estis disponeblaj por aliaj sociaj grupoj: ekzemple, knaboj kun siaj tutoroj, soldatoj en forpermeso, eksterlandaj eminentuloj, skribistoj, heroldoj, pastroj ktp. Ŝtonaj (kaj pli poste marmoraj) sidlokoj estis disponeblaj por la civitanoj kaj nobeluloj, kiuj supozeble kunportintus siajn proprajn kusenojn. Surskriboj identigis la areojn rezervitajn por specifaj grupoj.
Alia nivelo, nome maenianum secundum in legneis, estis aldonita ĉe la pinto mem de la konstruaĵo dum la regado de Domiciano. Tio konsistis el galerio por la komunaj senhavuloj, sklavoj kaj virinoj. Ĝi estintus aŭ nur starejo, aŭ havintus tre krutajn lignajn benkojn. Kelkaj grupoj estis ekskluditaj entute de la Koloseo, precipe entombigistoj, aktoroj kaj iamaj gladiatoroj.
Areno kaj hipogeo
La hipogeo estis ligita per subteraj tuneloj al kelkaj punktoj ekster la Koloseo. Bestoj kaj prezentistoj estis alportitaj tra la tunelo el proksimaj staloj, kaj ankaŭ la kazerno de la gladiatoroj ĉe la Ludus Magnus al la oriento estis ligitaj per tuneloj. Apartaj tuneloj estis disponeblaj por la imperiestro kaj la vestaloj por permesi ilin eniri kaj forlasi la Koloseon sen devi pasi tra la homamasoj.
Ekzistis ankaŭ grandaj kvantoj de maŝinaro en la hipogeo. Liftoj kaj pulioj levis kaj malaltigis scenejon kaj teatrajn necesaĵojn, same kiel levis enkaĝigitajn bestojn al la surfaco por liberigo. Ekzistas indico por la ekzisto de gravaj hidraŭlikaj mekanismoj kaj laŭ praaj raportoj, estis eble inundi la arenon rapide, supozeble per ligo al proksima akvedukto.
Subtenitaj konstruaĵoj
La Koloseo kaj ĝiaj agadoj apogis grandan industrion en la areo. Aldone al la amfiteatro mem, multaj aliaj konstruaĵoj proksime estis ligitaj al la ludoj. Tuj en la oriento estas la restaĵoj de la Ludus Magnus, rekrutlernejo por gladiatoroj. Tio estis ligita al la Koloseo per subtera trairejo, por permesi facilan aliron por la gladiatoroj. La Ludus Magnus havis sian propran miniaturan portrejnadan arenon, kio estis mem populara altiro por romiaj spektantoj. Aliaj rekrutlernejoj estis en la sama areo, inkluzive de la Ludus Matutinus (Matena lernejo), kie batalantoj de bestoj estis trejnitaj, kaj plie la Dacia kaj Gaŭla lernejoj.
Ankaŭ proksime estis la Armamentarium, konsistante el armilejo por stoki armilojn; la Summum Choragium, kie maŝinaro estis stokita; la Sanitarium, kiu havis instalaĵojn por trakti vunditajn gladiatorojn; kaj la Spoliarium, kie korpoj de mortintaj gladiatoroj estis senvestigitaj de siaj kirasoj.
Ĉirkaŭ la perimetro de la Koloseo, ĉe distanco de 18 m (59 ft) de la perimetro, estis serio de altaj ŝtonfostoj, kun kvin ceteraj sur la orienta flanko. Diversaj klarigoj estis avancitaj por tiu ĉeesto; ili eble estis religia limo, aŭ ekstera limo por biletkontroloj, aŭ ankro por la velarium aŭ markezo.
Rekte plej proksime al la Koloseo estas ankaŭ la Arko de Konstanteno.
La Koloseo kaj Esperanto
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el Eŭropo. Jen kiel oni prezentas la Koloseon kiel unu el ĉefaj mirindaĵoj de Romo:
Preĝejo Sankta Kruco (Vasvár)
Dominikana preĝejo de Sankta Kruco estas romkatolika preĝejo en Hungario, en Vasvár, en la urbocentro.
Historio
En la 15-a jarcento jam gotika preĝejo funkciis en tiu loko, sed dokumento menciis la monaĥejon en 1254. En la 1570-aj jaroj la konstruaĵoj estis forlasitaj pro la turka minaco, poste oni profitis ilin, kiel fortikaĵo. Inter 1689-1771 la preĝejo barokiĝis. En 1912 kaj en 1942 la fronto estis trakonstruita. La monaĥejo estis pligrandigita en 1930, kie nun muzeo funkcias. La dominikanoj estis forigitaj en 1950, poste ili neniam revenis.
Konstruaĵo
La preĝejo kontaktiĝas kun la monaĥejo kaj havas unusolan turon kaj navon, la absido estas kvadrata. La barokaj mebloj devenis el la 17-a jarcento. La ekstera reliefo pri Reĝino de Rozario pretiĝis en 1912.
Géza Szávai
SZÁVAI Géza (sAvai) rumania hungara/hungara verkisto, eseisto, kritikisto naskita en Cușmed la 4-an de decembro 1950.
Preĝejo Sankta Kruco (Vasvár)
Konstruaĵo
La preĝejo estas la plej grava Monumento historia de la urbo. Kermeso okazas en dimanĉo post la 8-a de septembro kaj en dimanĉo post la 14-a de septembro.
Géza Szávai
Biografio
La mezlernejon Géza Szávai finis en Cristuru Secuiesc, la universitaton pri hungara-franca linvoj en UBB de Kluĵo en 1973, poste li instruis. De 1975 li estis interna kunlaboranto de gazeto Előre, inter 1980–88 redaktoro de semajngazeto A Hét. En 1988 li loksidiĝis en Budapeŝto. En 1994 li fondis la libroeldonejon Pont Kiadó.
Koĥma
Koĥma (ruse Кохма) estas urbo en Rusio.
La urbo estas ĉe rivero Uvodj (Уводь) (kiu enefluas en riveron Klazjma (Клязьма)), inter riveroj Volgo kaj Klazjma.
En la urbo estas fervoja stacio.
NGC 3139
NGC 3139 (aliaj indikoj — MCG -2-26-34, NPM1G -11.0259, PGC 29583) estas galaksio en konstelacio Hidro.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Kostroma
Kostroma estas rusia antikva urbo, ĉefurbo de Kostroma provinco. Ĝi situas ĉirkaŭ 360 km nordoriente de Moskvo sur bordo de Volgo ĉe enenfluo en ĝin de rivero Kostroma (Кострома). Unuaj mencioj apantenas al jaro 1152, fondinto estas konsiderata Georgo la Longbraka.
Kodo de OKATO de la urbo estas 34401.
Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro 1719.
La interurba telefona kodo estas 0942, la enurbaj telefonnumeroj estas sesciferaj.
En la urbo estas fervoja stacio kaj flughaveno.
En jaro 1959 la urbo havis 172 mil loĝantojn. En jaro 2002 la urbo havis 278,8 mil loĝantojn.
Kostroma estas plej vasta konata pro Ipatjevskij monaĥejo (ekde la 14-a jarcento), en kiu majstrumis bojaroj GODUNOVoj kaj unua caro Miĥail el carfamilio ROMANOV cariĝis tie. Popola heroo Ivan Susanin ankaŭ loĝis en Kostroma regiono. En Kostroma katedralo oni povas vidi faman miraklofaran ikonon de Fjodorovskaja Dipatrino. Centrala historia parto de la urbo konservas sian aspekton ekde la 18-a jarcento.
En la urbo situas grandaj teksaj fabrikoj (loka havindaĵo por turistoj estas linaj vestaĵoj), kelkaj uzinoj, 4 altlernejoj, milita kemia altlernejo, eklezia seminario.
En Kostroma verkis siajn dramojn Aleksandr N. Ostrovskij, kaj loka teatro portas lian nomon, en ĝi estis surscenigitaj ĉiuj verkoj de la dramaturgo. Ankaŭ en Kostroma situas ekspozicio de popola pentristo Jefim Ĉestnjakov.
Esperanto en Kostroma
Inter la unuaj esperantistoj de Kostroma estis Anna Ŝarapova, kiu naskiĝis en 1863 kaj mortis en 1923. Ŝi propagandis Esperanton en la urbo kaj krome internacie kunlaboris en pluraj Esperanto-gazetoj. En apartaj libretoj aperis ŝiaj tradukoj „Kaŭkaza kaptito“, „Esperanto kaj Vegetarismo“, „Dio - unu por ĉiuj“ kaj „La Morto de Ivan Iljiĉ“ de Lev Tolstoj. Dum la Unua mondmilito ŝi loĝis en Svislando; ŝia reveno al Rusio en 1920 multe helpis al restarigo de internaciaj Esperanto-rilatoj post la milito inter la rusaj kaj alilandaj esperantistoj. Aliaj aktivuloj antaŭ la moderna periodo estis ekzemple Andrej Sokolov kaj Aleksandr Averin. Tiam en la Pedagogia Instituto estis Esperanto-klubo.
En 1998 esperantisto Andrej Grigorjevskij vizitis la urbon por semajnfina ekspreskurso por novuloj (t.n. "Projekto EKI"). Post tiu kurso aperis kerna grupo de komencantoj, kiu poste formis lokan junularan klubon KETo. En 1999 tie okazis renkontiĝo StRIGO-4. Ankaŭ por gvido de ekspreskursoj la urbon vizitis Natalja Grigorjevskaja, Onjo Ŝejnina kaj Oleg Ĉajka.
KETo dum kelkjara ekzisto aktivis en la urbo, okazigis unuopajn kursojn kaj festivalojn. Loka gazetaro skribis pri Esperanto-eventoj kaj okazis kelkaj televidaj elsendoj/intervjuoj pri Esperanto. En 2001 KETo helpis aranĝi Rusian Esperanto-Kongreson (REK) kaj en 2003 la renkontiĝon OkSEJT-43 apud Kostroma. Membroj de KETo partoprenis Esperanto-renkontiĝojn interalie en Ivanovo, Plos, Jaroslavl kaj Niĵnij Novgorod.
Post 2003 jaro KETo ĉesigis kunvenojn kaj nun organizita Esperanto-komunumo en Kostroma mankas.
Inter rimarkindaj esperantistoj menciindas Ljoŝa Kuznecov.
5632 Ingelehmann
5632 Ingelehmann estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usonaj geedzoj kaj geastronomoj Carolyn S. Shoemaker kaj Eugene M. Shoemaker elde la Observatorio de la Monto Palomar, norde de San-Diego (Kalifornio, Usono).
Preĝejo Nia kara Sinjorino (Meiningen)
La protestantisma Kirko Nia kara Sinjorino (germane: Stadtkirche Unserer lieben Frauen) estas trinava halokirko kaj unuaranga vidindaĵo de la urbo Meiningen en Germanujo plenumante la funkcion de paroĥuja preĝejo por la protestantoj. Estante la plej malnova konstruaĵo de tiu urbo ĝi unuigas en si diversajn konstrustilojn kaj estas la centra punkto de la urbokerno ĉe la suda parto de la ĉefa bazarplaco. Ĉe la norda flanko de la kirkonavo estas la t.n. Henriko-puto kun statuo de imperiestro Henriko la 2-a kiu laŭdire havis dum ovacivojaĝo sia la ideon konstruigi la kirkon. Sub la sama patroneco estas cetere la moderna Katolika preĝejo de Meiningen.
5632 Ingelehmann
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la dana tertremosciencistino Inge Lehmann (1888 ― 1993). Ŝi faris gravajn laborojn pri terfiziko kaj estis la unua direktorino de la freŝe kreita Reĝa Dana Instituto pri Geodezio. Ŝia plej grava malkovro estas malkontinuaĵo en la terkerno, kiu disigas la likvan, eksteran kernon kaj la internan, solidan kernon. Tiu divido estas konata kiel "Malkontinuaĵo de Lehmann".
Preĝejo Nia kara Sinjorino (Meiningen)
Mezepoke
La unua endokumenta mencio kirka estis en la jaro 1008-a kiam la kirko kune kun la Marteno-kirko de Meiningen (ĝi troviĝis tie, kie poste konstruitis kriptokirko dinastianara en la nuna Angla ĝardeno de Meiningen) kaj la vilaĝo mem venis sub la posedon de la Lando Würzburg. Ĉar mankas en dokumento de 982 la nomo de Mario-kirko ankoraŭ (kontraŭe al la martena!) oni povas konjekti konstruekon ĉ. la jaro 1000. Kelkaj datumigas tion je 1003. Kreitis unue kalkŝtona antaŭromanika baziliko kun modera apsido estante sub la patroneco de la Virgulino. La loko estas placo meze inter ĉe Werra-transvadejo situanta reĝa bieno kaj la ĉ. 1000 m pli norde situanta Marteno-kirko. Baldaŭ poste la paroĥuja komunumrajtoj transiris de la Martena al la nova Maria kirko. Post la respekta bonvenigo de episkopo Bruno el Würzburg je pasko 1034 li komisiis kelkajn pligrandigojn kaj intencis krome starigi altarejon kaj transepton; tiumaniere la navo ricevis la formon de kruco. Estante idedoninto, la episkopo ricevis ĉealtareje memorenskribaĵon latilingvan monograman. La monogramon oni poste reuzitis kiam la nova altarejo faritis kaj ĝi videblas ĝis hodiaŭ ĉe la nordeosta ĥoreja pilasrto. La fino de la konstruoj estis en 1045. Post 1100 oni komencas krei ĉe la orienta flanko ambaŭ turojn. Krome faritis ĉe la suda flanko Mario-kapelo. La 3an de junio 1175 fulmo detruis turon kaj fandigis la tiean sonorion. La incendio tiel kaŭzita damaĝis ankaŭ la tegmenton kaj la preĝejeton marian. Tiam oni decidis refari la okcidentajn partojn kun du turoj de sama alteco, kio daŭris ĝis 1278. La rektangula fundamento de la norda turo estas ĝis hodiaŭ konserviĝinta kun kelkaj etaj ŝanĝoj dume la fundamento de la suda turo malkonsruitis en 1886 por esti rekonstruita je kelkajn metrojn pli sude. Post la fino de la pligrandigo konsekris en la 7.6.1278 lia episkopa moŝto Bertoldo la 2-a de Sternberg la romanikstilan konstruaĵon la duan fojon. Nova fulmo detruis kaj turon kaj sonorilon kaj tegmenton en la jaro 1296. Dum la refaro de la detruitaĵaro oni plialtigis la plankon preĝejon je unu metro por eviti estontan kontakton kun eblaj avkegoj de Werra.
Dum la 15-a jarcento la komunumo planis plietendigon de la konstruaĵo pro la kreskanta nombro da fideluloj laŭ la stilo de francaj katedraloj. En la jaroj inter 1443 kaj 1455 estiĝis la ĝis nun funkcianta gotika altarejego. Ankaŭ la transepto novigitis tiam norde kaj oni trovis lokon por lokigi tien kaj bibliotekon kaj sakristion. Tamen ne ĉiuj planoj realigitis. Hodiaŭ la tuto nomatas sakristio; la novan altarejon oni metis unue antaŭ la malnova romanika ĥorejo volante malkonstrui la malnovan ĥorejon nur post la finfaro de la nova. Pro financaj malabundoj oni ne povis fari ĉion samtempe. Sociaj ŝanĝoj kaj pluraj fajregoj je la fino de la 15-a jarcento kiel ankaŭ fortranĉo de urbaj liberecoj post la Frankonia interurba milito kaj la Kamparanaj ribeloj malebligis la realigon de ĉiuj planoj.
Moderna epoko
En 1542 Meiningen iĝis posedaĵoj de la grafoj de Hennebergio kiuj enkondukis la Reformacion ekde 1544. La kirko sekve iĝis protestantisma. En 1546 alvenis la unua orgeno kiu instalitis en la altarejo, en ĉe la orienta vandaro. En la finiĝanta 16-a jarcento la grafujo ekapartenis al la dukoj de Saksio kaj la Wettin-oj elektis Meiningen administrujo loka. Tio ebligis novan ekfloron urban kaj ankaŭ ĉekirke povis esti faritaj novaj alikonstruoj. Oni forigis la malnovajn turospajrojn en 1594 kaj la turoj ricevis novajn etaĝojn okangulajn laŭ renesanca modo. La norda turo tiam gajnis unu etaĝon pli ol la suda kaj ankoraŭ du lanterno (arkitekturo)}lanternoj el kiuj unu estis supre de la alia. La plej supra ekgastis la Luteran sonorilon kiuj indiku la kvaronajn horojn. Sekve pli alta estas la norda ol la suda turo, kiu gajnis la sonorilaron ĉefan kaj kupolan vostan. Oni kronis ambaŭ turojn per oraj butonoj. Samtempe alkonstruitis ĉe la norda turo helika ŝtuparo kiel alirejo por la turgvatista loĝejo. Tie supre de la enirejo estas ankaŭ la plej malnova blazono de laurbo. Plano fari trian turon ne realiĝis. Interne konstruitis ekde 1596 novaj orgeno, ambono, galerioj lignaj ĉe la flankaj navoj. Dum la Tridekjara milito marodis kaj dezertigis trupoj de diferencaj originoj la kirkon. La butonojn turajn ekzemple misuzitis kiel celoj por pafekzercoj; ili poste devis esti anstataŭigitaj komplete truite. Post la fondo de la Duklando Saksio-Meiningen en 1680 la urbo iĝis ĉefa kaj rezideja urbo kaj la Mario-kirko funkciis ĝis la finfaro de la Kastela kirko (1692) en Kastelo Elisabethenburg kiel kortega preĝejo. Ankoraŭ en 1680 oni tiuncele konstruis kripton sub la sakristion en kiu entombigitis Marie Hedwig von Hessen-Darmstadt, la unua edzino de duko Bernardo la 1-a (Saksio-Meiningen). La sekvintajn du jarcentojn ne faritis, krom la necesaj riparadoj memkompreneble, iuj gravaj ŝanĝoj. En 1763 la plej supra lanterno de la norda turo forigitis pro kaduko; la Lutera sonorilo rependigitis rekonsekrite ne antaŭ 1817.
Pro multaj rekonstruoj (ofte ne finfaritaj) kaj pligrandiĝoj senplanaj en la kuro de la jarcento estiĝis kirko iomete malharmonia. La turoj havis malsaman grandecon kaj staris mallokite en rilato al la navo kiu estis pli malgranda ol la altarejo eĉ. Ekzistis samloke konstrudamaĝoj kaj la suda vandaro pro diversaj mezepokaj fajregoj ne plu estis rektlinia. Ankaŭ la aspekto kaj la grandeco ne pli taŭgis por fiera komnumo de rezideja urbo kaj tiel deciditis kompleta novkonstruo. Tion planis ĉefarkitekto Otto Hoppe kun la helpo de la juna arĥitekto Carl Göbel inter la jaroj 1884 ĝis 1889. Malkonstruo de la longa navo evidentiĝis nepra. Tiam estis la plej profunda ŝanĝaro konstrua en la tuta historio de tiu ĉi preĝejo.
Hoppe kiu eklaboris nur kelkajn jarojn post hezitado atentigis publike pri la malkutima grando de tiu ĉi projektego. Financrimedoj venis ankaŭ per donacoj monaj, kreditcedoj kaj tutgermania loterio. En 1884/85 ricevis la kirko novgotikan longan navon; tiam oni remalkovris romanikan plankon kun motivoj besgtaj. Multaj kaheloj el ili admireblas hodiaŭ en majnignaj muzeoj. La sakristio ekhavis en 1887 novtokan gablon kun balzono de la tri ĝistiamaj suverenoj. Supre de la meza navo, la sakristio kaj la ekzistanta ĥorejo faritis en 1888/89 tegmento kun brikoj glatigitaj laŭ la modelo de la Katedralo Sankta Stefano (Vieno). La alikonstro de la truoj estis inter 1886 kaj 1889; la suda turo translokigitis je 3,5 metroj pli suden. Ambaŭ turoj samigis grandece kaj aspekte. La inter la turoj estiĝinta lakuno ŝtopitis per la novromanika ĉefpordego, la malnova romanika kaj la nova gotika rozeto kaj fine per novromanika gablo. La interno komplete novigitis, ankaŭ la orgeno. En la 23.9.1889 la konsekro solena fariĝis. La turspajroj el griffen-a klinkero ricevis en 1902 kupran mantelon danke al la malavara donacemo i.a. de la bankisto Adolf Braun.
Dum siaj lastaj restadoj en Meiningen ludis ofte la orgenon Johannes Brahms; ankaŭ Max Reger, kiam li deĵoris kiel majstro ĉe la Kortega Kapelo je Meiningen, komponis ĉeorgene inter 1911 kaj 1914 tre regule. Li ankaŭ donis altvalorajn konsilojn pri plibonigo instrumenta. Liaj ja realiĝis en 1932. Dum la Unua mondmilito oni devis oferi la Reformacian sonorilon por pafilegproduktado kaj en 1938 la ŝtona madono pro surfacdifekto devis esti lokigite en la interno de la preĝejo. En 1942 la nazioj konfiskis la grandan Predikan sonorilon kaj la Komunian sonorilon por fandigo porarmilprodukta; ambaŭ venis al Hamburgo. Dum la milito estis kelkaj damaĝojö la vitraloj, la tegmento kaj la orgeno pro bazukoj aeraj en la 23.2.1945. La sonoriloj ne damaĝitis kaj en la 15.8.1950 ĉiuj el ili regajnis sian lokon enturan. Pro la fandita Reformacisonorlo konsekritis en 1955 la nova Pacsonorilo. En la gotikajn fenestrojn oni enmuntis en 1961 vitralojn faritajn fare de la ateliero de Franz Lehmann el Weißensee (Berlino).
Okazis surloke inter 1982 kaj 1990 preĝado por la paco kiu kontribuis je paca venko kontraŭ la komunisma diktaturo; ili fariĝis ĉiun mardon ekde septembro 1989, antaŭe oni renkontis sampensulojn unu fojon por monato. La tiaĵoj gravis por tuta Suda Turingio. La sidlokoj en aŭtuno 1989 enkirke jam ne sufiĉis kaj sekve per laŭtparoliloj la internaĵoj transdonitis al la homamasoj sur la placo antaŭ la kirko, Demonstracio de 1000 partoprenantoj okazis post la porpaca preĝado en la 24.10.1989. En la 7.11. jam 25 miloj da homoj partoprenis. La lasta tia preĝado okazis en la 29.5.1990; ĝis hodiaŭ oni unu fojon por monato preĝas aparte por la paco en la mondo. Ekde 1993 komenciĝis multaj restaŭradoj: la ŝtonaj fasadoj purigitis, la Berger-orgeno riparitis, la flankaj navoj ricevis novajn vitralojn tie kie estis ĝistiam nur provizoraj kaj simplaj el vitro. Ankaŭ la elektrikaĵoj kaj la sonorilsonoriga mekanismo modernigitis. En 2003 celebritis protestantoj kune kun katolikoj la datrevenon 1000-an kirkekzistan. En la 24.10.2009 muntitis ĉe la norda vando de l anavo memorsteleto pri la porpacaj preĝoj kaj la manifestacioj civitanaj de aŭtuno 1989; la samon memoru pavimero rekte antaŭ la kirko.
Uzo
Krom liturgie la kirko utiligatas ankaŭ por koncertoj; ĉiun jaron oni povas ĝui eventojn en la kadro de Majninga orgensomero. Krome okazas de tempo al tempo ankaŭ ekspozicioj pri religirelataj temoj. Dum la julia urba festo kaj ĉiu merkredo posttagmeze (en la sezonoj varmaj) oni rajtas surgrimpi la nordan turon ĝis belvidejo. En la duonvoja trinkejo oni povas manĝi kukojn kaj trinki kafon.
Ambono
Planoj, uzi la malnovan ambonon okaze de la novaranĝo de la interno post la ŝanĝegoj de 1889 repuŝitis laŭ instigo de duko Georgo la 2-a (Saksio-Meiningen) kaj faritis tute nova. La malnova ambona piedo en formo de ligna plastikaĵo de Moseo ja konserviĝis kaj videblas muzee. La hodiaŭa ambono havis artiste altvaloran lignan balustradon, en kies eroj troviĝas kvin bibliaj figuroj skulptitaj de la skulptisto Blechschmidt. La antaŭa, meza niĉo dediĉata estas al la benanta Kristo por kio modelis veroj de Bertel Thorvaldsen. Ambaŭflanke estas la kvar evangeliistoj kies modelo troviĝas ĉe la Sebaldo-tombo en Nurenbergo kiun faris [[Peter Vischer la malpli juna. La ankaŭ ligna ambona sonkovrilo iam havis anĝelan figuron; ankaŭ ĝi videblas nun muzee.
Altaro
La altaro, krom la krucifikso, estas el la jaro 1960. La en 1889 fare de Hoppe planita gotikiganta altaro el ligno kun la figuroj de Paŭlo el Tarso, Simono Petro, la Dipatrino, Johano, Johano la baptisto kaj Moseo ne plu sufiĉe modis por la tuto nova de la kirko. Pro tio starigitis granda, duŝtupa platformo el kruda konkokalko kaj centre granda bloko el konkokalko el Heyrode. Faris tiun ĉi altaron Fritz Berz el Mihla. La malantaŭ la altaro starigita kruco pendigas krucifikson de natura grandeco faritan ĉ. la jaro 1500 en la atelieroj de Veit Stoß. La restaŭrinto sukcesis malkovri kelkajn pli malnovajn tavolojn surkrucifikse. Konsekro altara estis en la 22.5.1960 fare de la landa episkopo Moritz Mitzenheim.
Ŝtona madono
Okaze de vizito de imperiestro Ludoviko la Bavaro kaj de episkopo Oto la 2-a (Würzburg) la 14an de oktobro 1344 ili transodnis al la komunumo kirka kaj al la tuta urbo ŝtonan madonon kun la suĉinfano Jesuo. Temas pri frankonia laboraĵo kun ŝvabaj influoj senteblaj ĉe la tipe eta korpoformo, hararstilo, faldaro. La statuo estas el Burgpreppacher-sabloŝtono; ĝi kreitis en Würzburg. La madono iam staris ĉe konzolo sub baldakeno ĉe la plej orienta murapogilo de la suda flanka navo ĉe la loko de la iama Mario-kapelo. En la 1930aj jaroj oni konstatis ĉe ĝi veterdisfalon. Sekve ĝi forigitis kaj restaŭritis fare de Paul Birr. Por eviti novajn damaĝojn ĝi trovis en aprilo 1938 sur 2,30 alta konzolo en la interno novan lokon. La pli ol 650 jaroj aĝa madono estas la emblemo de la tuta kirko kaj videblas ankaŭ en la komunuma sigelo.
Vitraloj
Post la forigo de la malnova orgeno (post 1886) el la altarejo oni devis instali novajn kolorajn vitralojn. Komisiitis prie la munkena firmao Hof-Glasmalerei Burckhardt & Sohn. Ili krome liveris ĉiujn fenestrojn en la navo kaj la vitraĵoj por la superaj partoj de la suda kaj norda enirejoj. Sur la altarejajn vitralojn oni bildigis jenajn epizodojn bibliajn: nasko de Jesuo, bapto lia, lasta vespermanĝo, krucumo de Jesuo, entombigo lia, resurekto lia, verŝo de la Sankta Spirito. Dum la Dua mondmilito la vitraloj ĥorejaj detruitis mine. Post provizoraĵo laboristoj berlinaj de la firmao Glaswerkstätten Franz Lehmann kreis en 1961 novajn vitralojn laŭ dezajno de la berlina pentristo Gerhard Olbrich. Ili montras sur la tri mezaj fenestroj scenojn el la Apokalipso: Kristo viva ene de sia komunumo (paske/pentekoste); lukto de Miĥaelo kun la drako; la suneĉirkaŭita Dipatrino; la lasta juĝo; la komunumo de Dio kun 12 apostoloj; Kristo kiel juĝisto de la tuta mondo. La eksteraj vitraloj havas tapiŝan pentradon.
László Fejérpataky
László Fejérpataky [lAslO fejErpataki], laŭ hungarlingve kutima nomordo Fejérpataky László estis hungara historiisto, bibliotekisto, profesoro, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio (1893).
László Fejérpataky naskiĝis la  1857 en Hungara reĝlando, en urbo Eperjes (nuntempa Prešov en Slovakio). Li mortis la 1923 en Budapeŝto.
Neresnicja
Neresnicja (Нересниця, Nyéresháza [njEreŝhAza]) estas vilaĝo en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto de Tjaĉiv. La historia hungara loknomo estis Alsóneresznice.
László Fejérpataky
Biografio
László Fejérpataky frekventis gimnazion en Pest (urbo), universitaton jam en Budapeŝto, fine li plulernis en Vieno. En 1880 li eklaboris en la universitata biblioteko en Budapeŝto, sed poste li plulernis en Berlino kaj Parizo. Inter 1879-1895 li instruis en la universitato en Budapeŝto. Baldaŭe li estis direktoro de Tutlanda Biblioteko Széchényi, poste ĉefdirektoro de Hungara Nacia Muzeo. Li kolektis heredaĵojn de Lajos Kossuth, Aleksandro Kisfaludy, Ede Szigligeti, Gábor Egressy, Pál Gyulai, Mór Jókai, Imre Madách, Franz Liszt, Miksa Falk, tial la biblioteko iĝis impona. Li ricevis premiojn en 1902 kaj 1917.
Neresnicja
Situo
Neresnicja situas laŭ rojo.
Historio
En 1910 vivis en Nyéresháza 1586 loĝantoj (1061 rutenoj, 356 germanoj, 168 hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝo apartenis al Hungara reĝlando, al Máramaros, al distrikto de Taracköz, poste al Ĉeĥoslovakio. En 1939 la plej orienta regiono de disfalanta Ĉeĥoslovakio deklaris malgrandan sendependan respublikon Karpata Ukrainio. Iom poste Hungario okupis la respublikon kaj tuj aranĝis aŭtonomion, kies apartaĵo estis Neresnicja. Ekde 1945 ĝi apartenis al Sovetunio, fine ekde 1991 al Ukrainio.
Ralph Eliott
Ralph ELIOTT - prononco laŭ sistemo IFA [] - estis angla esperantisto kaj solicitoro, do advokato, kiu naskiĝis la 12-an de aprilo 1879 en Plymouth kaj en la aĝo de nur 46 aroj mortis la 28-an de marto 1926 en Lausanne (Lozano, Svislando). En 1916-19 li dum la Unua Mondmilito en Francio estis la kasisto de la usona Kvakera Komitato por helpo al la Militviktimoj, kiu formale nur iĝis organizaĵo en 1917 (kaj ekzakte 30 jarojn poste, en 1947, honoriĝis per la Nobel-premio pri paco). Post tio li vivis en Yelverton, Devon, kaj estis delegito de UEA en Plymouth. Ekde 1921 li estis prezidanto de la Esperanto-grupo en Plymouthtiujare li iĝis la unua prezidanto de Kvakera Esperanto-Societo (The Friends' Esperanto Society), organizo de kvakeraj esperantistoj. Li tradukis al Esperanto interalie el la germana la poemon Ribbek de Ribbek, el Havellando de Theodor Fontane (kun Henry van Etten, en: The British Esperantist 15 (1919), paĝo 22), kaj al la angla precipe en 1931 la libron Vivo de Zamenhof de Edmond Privat.
La Enciklopedio de Esperanto de 1934 cetere pro tajperaro nomis lin "Ralph Eliot" kun nur unu "t", sed liaj publikaĵoj kaj ankaŭ informoj en bibliotekoj, ekzemple la reta datumbazo "worldcat" ĉiuj konfirmas la nomon "Ralph Eliott" kun duobla konsonanto fine de la familia nomo.
Ĝenerala kodo pri teritoriaj kolektivumoj
La ĝenerala kodo pri teritoriaj kolektivumoj ( "Code général des collectivités territoriales" aŭ "CGCT") arigas, en Francio, la leĝajn kaj reglamentajn dispoziciojn de la juro pri teritoriaj kolektivumoj.
Ĝia leĝa parto estis promulgita en 1996 kaj ĝia reglamenta parto nur en 2000. Je sia promulgo, la ĝenerala kodo pri teritoriaj kolektivumoj estis adoptita je konstanta juro, tio estas sen nova jura regulo kompare al la validaj tekstoj. Ĝi sintezas kaj ordigas pli ol du jarcentoj da leĝoj pri teritoria administracio, el kiuj la unua datiĝas de "Convention" (1791). Tiu verko kontribuas al simpligo de aliro al juro en Francio, per forta redukto de la nombro de leĝoj kaj dekretoj antaŭe disigitaj, nun kunigitaj en unu unika referenca dokumento, kaj reordiogitaj laŭ plano, kiu faciligas komprenon de la reguloj.
Enhavo de la kodo
Ĉiu libro konsistas el titoloj kaj ĉapitroj.
Aliaj kodoj kun rilatoj al tiu kodo
En Francio, la ĉefaj kodoj kun rilatoj estas :
Kiti Neuvonen
Kiti NEUVONEN (naskiĝinta la ) estas finna kantisto. Ŝi publikigis 5 studioalbumojn. Neuvonen ricevis popularon en Finnlando speciale pri kanto Nuoruustango. Ŝi diskis ĝin en 1971. Ŝia sekvanta publikigaĵo aperis en 1985. Muzikon, kiun Neuvonen performas, faris almenaŭ Juice Leskinen, Kaj Chydenius kaj Anu Kaipainen. Neuvonen ankaŭ skribis poemkolekton. Ĝi aperis en la jaro 2000.
Krasavino
La urbo estas ĉe rivero Severnaja Dvina (Северная Двина), en 3 km de fervoja stacio kun la sama nomo kiel la urbo.
Róbert Bánky
BÁNKY Róbert (7-an de aŭgusto 1930, Szombathely - mortis la 30-an de majo 1991, Budapeŝto) estis pupteatristo, aktoro, reĝisoro. Lia edzino estis Gyöngyi Blasek, ilia filo estis Gábor Bánky.
Kariero
Róbert Bánky devenas el aktora familio, lia patro estis Róbert Bánky (pli maljuna) [ba:nki], aktoro, direktoro de teatro, lia patrino estis aktorino Viola Orbán. Li ekaktoris en la Teatro Szigligeti (Szolnok) en 1955. Ekde 1956 ĝis sia morto, li estis membro de Pupteatro (Budapeŝto). Li estis ombrel-luda instruisto de la Pupstudio.
Li plurfoje prezentis Esperante en PIF, 68-a Universala Kongreso de Esperanto kaj aliaj dramaj festivaloj.
Brniště
Brniště (Brims, eventuale Brins) estas municipo de Ĉeĥio situanta en distrikto Česká Lípa. Vivas ĉi tie. Kun devene memstaraj ĉirkaŭaj vilaĝoj Jáchymov kaj Hlemýždí ĝi kreas koheran tutaĵon, pluaj administre almembrigitaj vilaĝoj (Luhov, Nový Luhov, Sedliště kaj Velký Grunov) situas aparte.
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1352.
3925 Tretʹyakov
3925 Tretʹyakov estas mezgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la 19-an de septembro 1977 de la ukraina astronomino Ljudmila Vasilievna Ĵuravljova elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno en Ukrainio.
Brniště
Eklezioj
En la municipo agadas du eklezioj:
Post la jaro 1945 transloĝiĝis en la municipon pli granda grupo de baptistoj. En la jaro 2007 ili finkonstruis por si novan preĝdomon en Brniště sub nomo Ensembla domo Oazo.
Transporto
Proksime de la municipo kondukas fervojlinio el Liberec ĝis Česká Lípa kaj flanke de loĝkonstruaĵoj, sur katastro de la loka parto Hlemýždí estas granda haltejo markita Brniště, de la municipo malproksima proksimume 2 km. Ĉiutage haltas en ĝi 10 paroj de personaj trajnoj, rapidtrajnoj traveturas la haltejon sen halto.
Naturo
Oriente de la municipo elstaras pro minado endanĝerigita monto Tlustec (591 m s. m.), sur la flanko okcidenta poste arbarigita monto Brnišťský vrch (491 m s. m.). Tra la municipo fluas de la nordo al la sudo rojo Panenský potok (la dekstra alfluanto de Ploučnice). La rojo akvigas fiŝlagon Brništský rybník.
Francesco Pizzi (futbalisto)
Kariero
Li ludis en naciaj disputoj, inter ili:
Nefrito devigis lin fini sian karieron, kiam li estis nur 23-jaraĝa.
Vasco da Gama
''Ĉi-artikolo temas pri la portugala esploristo. Por aliaj temoj, vidu Vasco da Gama (apartigilo).''
Li estas unu el la plej famaj kaj konataj esploristoj de la Epoko de Malkovroj, estante la unua eŭropano, kiu atingis Hindion per maro. Tiu malkovro estis tre signifa kaj malfermis la vojon al la portugaloj por establi longdaŭran kolonian regnon en Azio. La itinero signifis, ke la portugaloj ne bezonus transiri la tre pridisputatan Mediteraneon nek la danĝeran Arabion, kaj ke la tuta vojaĝo estus farita tra maro.