cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maroggia
Trafiko
Tra Maroggia pasas la kantona ĉefvojo n-ro 2 kaj la svisa aŭtovojo A2, kies plej proksima alveturejo situas 2 kilometrojn norde de la komunumo en Bissone. Pere de la komunuma stacidomo, kiu situas sur la komunuma limo kun Melano, ĉe la trajnlinio de Svisaj Federaciaj Fervojoj de Lugano al Chiasso la komunumo estas konektita al la publika transportreto.
Aleksandr Litvinenko
Vivo
En 1988 li ekservis en KGB, ekde 1991 en ties posteulo - FSB. Li agadis ĉefe en kontraŭterorismaj grupoj. Post kiam oni forigis lin en 1998 el FSB, li kritikis en gazetkonferenco (Moskvo) la gvidantojn de la sekretservo.
Trift-Glaĉero (Saas Grund)
Priskribo
Sian originon Trift-Glaĉero havas je la okcidenta flanko de Weissmies je alteco de 4000 m s.m.. Unue la glaĉero fluas en glacifalo kun deklivo de ĝis 60 % malsupren al valkaldrono. Poste ĝi moviĝas okcidenten kaj finiĝas je alteco de 2750 m s.m.. Ĝian degelakvon forportas Triftbach kiu alfluas apud Saas Grund la riveron Saaser Vispa, unu el la du brakoj de Vispa, kiu en Visp alfluas al Rodano. En sia supra parto Trift-Glaĉero estas ligita kun la firnkampo de Mälliga-Glaĉero, alia glaĉero je la okcidenta flanko de Weissmies.
Maroggia
Historio
La unua dokumenta mencio de Maroggia datiĝas el la jaro 962 kiel Marogia. Laŭdire proksimume en la jaro 724 la langobarda reĝo Liutprand donacis la vilaĝon al la preĝejo San Carpoforo en Como. Poste ĝi transiris al la havaĵo de la Monaĥejo San Ambrogio en Milano. En la jaro 1798 Maroggia aliĝis al la Respubliko Riva San Vitale, kiu post mallonga tempo fariĝis parto de Kantono Tiĉino.
Trift-Glaĉero (Saas Grund)
Sikturismo
La areo de Trift-Glaĉero estas atingebla per du seĝtelferoj ek de Saas Grund. La monta haltejo Hohsaas situas norde de la glaĉero je alteco de 3101 m. La seĝtelefero ĉefe servas por la vintra skiturismo.
Aleksandr Litvinenko
Vivo
Novembre 1998 en gazetara konferenco li malkaŝis fakton ricevi por plenumo ordonojn kontraŭdirajn kun la leĝo (la ordonon murdi Boris Berezovskij). Oni arestis lin unuafoje en marto 1999 kaj enprizonigis en enketa malliberejo en Moskvo, sed en novembro liberiĝis. Oni poste en 2000 denove arestis kaj liberigis lin. Pro la atendebla tria aresto, li fuĝis li al Britio en majo de 2001 kaj petis politikan azilon.
Li verkis libron kun Jurij Felĉinskij (Blowing Up Russia. Terror from within (ruse: ФСБ взрывает Россию)). La kerna ideo de la libro estis, ke la bombeksplodojn kontraŭ la moskvaj loĝejoj organizis kaj efektivigis FSB. Tio servis onidire por milito kontraŭ Ĉeĉenio.
Marcus Gheeraerts la malpliaĝa
Marcus GHEERAERTS (aŭ Gerards, Geerards) estis artisto de la tudora reĝa kortego. Li naskiĝis en Bruĝo en 1561 aŭ 1562, kaj estis kondukita al Anglio en 1568 de sia patro kaj pentristo Marcus Gheeraerts la pliaĝa, kies verkaro ni apenaŭ konas hodiaŭ. Li estis trejnita de sia patro kaj eble ankaŭ fariĝis lernoknabo ĉe Lucas de Heere. Marcus verkis sian unuan konitan, subskribitan portreton en 1593. Li edziĝis en 1590 kun Magdalena, fratino de la pentristo John de Critz. La geedzoj naskis ses infanojn, el kiuj nur du ŝajne vivis.Gheeraerts estis la plej eminenta kaj laŭmoda portretisto de la 1590-aj jaroj, kio li restis eĉ post la morto de la reĝino Elizabeto la 1-a. Li fariĝis la preferata pentristo de la edzino de Anna de Danio, la edzino de Jakobo la 1-a. Dum la dua duono de la 1610-aj jaroj, la bonfamo de Gheeraerts tamen malgrandiĝis pro la konkurenco de novaj elmigritaj rivaloj. Li mortis la 19-an de januaro 1627.
Charles Palissot de Montenoy
Charles Palissot de Montenoy (naskiĝis la 3-an de januaro 1730 en Nancy, mortis la 15-an de junio 1814 en Parizo) estis franca dramaturgo admiranto de Voltaire, sed kritikita paradokse tre ofte kiel kontraŭanto de la partio de la filozofoj ĉefe pro sia kritiko de Diderot. Li estis la aŭtoro de la komedio, Les Philosophes, kiu havis enorman sukceson kaj skandalis en 1760.
Verkoj
La verkoj de Palissot estis kunigitaj en tri eldonoj pli malpli kompletaj: Liège, 1777, ĉe Plomteux, 6 vol. in-8 kun 7a Tome en 1779; Monsieur, en 1788, 4 Tomes in-8; Paris, Chez Collin, 1809, 6 tomes. in-8.
Aleksandr Litvinenko
Vivo
Li akuzis pri la venenigo la rusan registaron kaj Putin mem. Sur la mortolito, li konvertiĝis (angla) al islamo.
Bruno
La vorto havas plurajn signifojn:
Krome:
Élie Fréron
Élie Catherine Fréron, naskiĝinta en Quimper la 20an de januaro 1718 kaj mortinta en Montrouge la 10an de marto 1776, estis franca ĵurnalisto, literatura kritikisto kaj polemikisto.
27088 Valmez
27088 Valmez estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la ĉeĥa astronomo Petr Pravec elde la Observatorio de Ondřejov (Prago-oriento, Ĉeĥio).
Nomo
Ĝia nomo aludas al la morava urbo Valašské Meziříčí, kies komuna mallongigo estas "Valmez". Enirejo al la valaĥa regiono, la urbo estis unue menciita kiel setlejo en 1297. Malgranda privata observatorio fondita tie en 1929 estis antaŭanto en 1955 de grava publika observatorio, bone konata pro ties arkitektura beleco.
Ŝtatoj de Barato
Barato estas federacia unio de ŝtatoj respektive subŝtatoj kiu enhavas 29 ŝtatojn/subŝtatojn kaj 7 teritoriojn. Kaj la (sub)ŝtatoj kaj la teritorioj estas krome subdividataj en distriktoj kaj krome en pli malgrandaj subdividoj. En Esperanto oftas kaj sencas la uzo de vortumo "subŝtatoj", por diferencigi tiujn ŝtaterojn de suverenaj ŝtatoj kun membrorajto en Unuiĝintaj Nacioj, sed formale laŭ la Esperanto-vortaroj permesatas ankaŭ nomi la ŝtaterojn "ŝtatoj kaj teritorioj".
Evoluo de la (sub)ŝtatoj de Barato
La brita Hindio, kiu inkludis krom la aktualan Baraton la teritoriojn kie nun estas la modernaj ŝtatoj de Pakistano, Bangladeŝo kaj Butano, estis komponita de diferencaj tipoj de ŝtatoj. La tiamaj Provincoj estis regataj de loka gubreniestro, nomata de la Vicreĝo. La princaj ŝtatoj estis regataj de lokaj estroj, kutime de heredaj postenoj. Tiuj estroj obeis la britan suverenecon kaj ŝanĝe ĝuis lokan aŭtonomion.
Pro la disigo inter Barato kaj Pakistano en 1947, provincoj kaj princaj ŝtatoj atribuiĝis al unu aŭ alia lando kaj du provincoj, nome Panĝabo kaj Bengalo, dividiĝis inter ambaŭ landoj. La ŝtato de Hajderabado, majoritate islama, klopodis sendependiĝi sed la barata armeo intervenis kaj fine ĝi estis aneksiigita al Barato. Tiu lando kaj Pakistano plendis pro la kontrolo de la ŝtato de Ĝamuo kaj Kaŝmiro, majoritate islama, kiu restis en Barato.
9450 Akikoizumo
9450 Akikoizumo estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Takao Kobayashi elde la Observatorio de Ooizumi en gubernio Gunma (Japanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Akiko Izumo (japane : 出雲晶子), folkloristino pri astronomio en Japanio, kiu laboris en planetario ĉe la Scienca Centro de Jokohamo (横浜こども科学館). Ŝi verkis librojn pri astronomia folkloro, inklude enciklopediojn kaj ilustritajn vortarojn.
Blaubach (apartigilo)
Blaubach estas la nomo de jenaj lokoj:
Mario Di Sora
Mario DI SORA (naskiĝis en 1961) estas itala amatora astronomo, profesie advokato. Li estas direktoro de la Observatorio de Campo Catino en Guarcino.
Li estas prezidento de la de la Unione Astrofili Italiani kaj de la itala sekcio de la Internacia Malluma-Ĉielo Asocio, kiu luktas kontraŭ la luma poluo.
Laŭ Minor Planet Center li kunmalkovris 5 asteroidojn inter 1998 kaj 2005, ĉiujn kun Franco Mallia.
La asteroido 21999 Disora estis nomita en lia honoro.
Marsico Nuovo
Marsico Nuovo estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Basilikato kaj al la provinco Potenza. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Abriola, Brienza, Calvello, Marsicovetere, Padula (SA), Paterno, Sala Consilina (SA) kaj Sasso di Castalda.
Kokejo
La ĉefaj funkcioj de kokejo estas protekto kontraŭ predantoj, vento kaj pluvo. Kvankam lokaj kortbirdoj povas supervivi sen multe da ŝirmo, aliaj kokrasoj ne adaptiĝis al la fremda klimato kaj bezonas sekan senventan ĉirkaŭaĵon.
En tipa kokejo de farmo plej ofte kunloĝas nur unu koko kun kelkaj kokinoj; ununura masklo sufiĉas por pariĝi kun ĉiuj kokinoj.
Golden-Gate-Ponto
La Golden-Gate-Ponto (Ora-Pordega Ponto) (Golden Gate Bridge) estas pendoponto, kiu ligas la duoninsulon San-Francisko kun la nordo. La ponto estas sufiĉe alta por senprobleme tralasi grandajn marŝipojn al la Golfo de Sanfrancisko kaj la haveno de Sanfrancisko. La ponto havas longecon de 1280 m.
La nomo de la ponto estas elektita pro la aliro al la Pacifiko. John C. Fremont nomis la trairejon 'Chrysopylae', kio signifas Oran Pordegon, ĉar ĝi memorigis lin pri la haveno de Istanbulo, kiu nomiĝis 'Chrysoceras' (Ora Korno).
La ponto estas formplanita de Joseph B. Strauss kaj inaŭgurita je la 28-a de majo 1937. Ĝi estas unudirekta impostponto. Oni devas pagi imposton nur se oni iras al Sanfrancisko.
Piedirantoj ne pagas kotizon. Jam pli ol 1 200 uzis la ponton ne por transiri, sed por mortigi sin saltante akven. Sur la ponto ekzistas kelkaj krizo-telefonoj, dirantaj "estas espero, voku".
Přívětice
Přívětice estas municipo situanta en distrikto Rokycany en Ĉeĥio. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo estas el la jaro 1325.
Herborn (apud Idar-Oberstein)
Herborn estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Birkenfeld de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Ormeniș (Mirăslău)
Ormeniș [ormeniŝ] (hungare: Marosörményes) estas vilaĝo en Rumanio norde de Aiud. En 1910 ĝi havis 395 loĝantojn (rumanoj), en 1992 127. Ĝia unua mencio estas el 1291. Ĝi estis sikula komunumo, sed en la 16-a jarcento ĝia hungara loĝantoro pereis. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Maros-Torda vármegye). Administre ĝi apartenas al komunumo Mirăslău.
Geracher
Geracher estas la nomo de la sekvantaj lokoj:
Kon-Tiki
Kon-Tiki estis la nomo donita al la floso de la norvega esploristo kaj verkisto Thor Heyerdahl dum sia ekspedicio en 1947. La nomo devenas de la sundio de la Inkaoj, Viracocha, pri kiu oni diras ke "Kon-Tiki" estis lia malnova nomo. Kon-Tiki estas ankaŭ la nomo de populara libro kiun Heyerdahl verkis pri sia aventuro.
Heyerdahl kredis ke popolo el Sud-Ameriko povus esti setlita en Polinezio en la suda Pacifiko en prekolumba epoko. Lia celo por organizi la Kon-Tiki ekspedicion estis por montri, per la uzado nur de la materialoj kaj teknologio disponeblaj al ili en tiu epoko, ke ne estis teknikaj kaŭzoj por malhelpi ilin fari tiel.
Heyerdahl kaj malgranda teamo iris al Peruo, kie ili uzis arbojn kaj aliajn enlandajn materialojn por konstrui balzan floson laŭ indiĝena stilo (kiel raportita en ilustraĵoj de la hispanaj konkerintoj). Akompanite de kvin kunuloj, Heyerdahl velvetruris dum 101 tagoj kaj 3.770 mejloj (6.982 km) trans la Pacifiko. La nura moderna aparato kiun ili havis estis radioricevilo.
Kon-Tiki foriris el Callao, Peruo, en la posttagmezo de la 28-a de aprilo 1947.
La flosanaro por la unua foje revidis teron je la 30-a de julio, tio estis la atolo Puka-Puka.
Je la 4-a de aŭgusto, la 97-a tago ekde la foriro el Peruo, la floso atingis la atolon Fangatau. La flosanaro mallongdaŭre kontaktis kun la loĝantoj sed ne eblis sekure albordiĝi.
La floso finfine ĵetiĝis sur rifo en Raroia sur la Tuamotua Insularo je la 7-a de aŭgusto, 1947.
La libro Kon-Tiki estis furorlibro, kaj la dokumenta filmo de la ekspedicio gajnis la Oskar-premion (Academy Award for Documentary Feature) en 1951.
La originala Kon-Tiki nuntempe estas ekspoziciita en la Kon-Tiki Muzeo en Oslo.
Flosanaro
La flosanaro de la Kon-Tiki konsistis el ses viroj, ĉiuj el Norvegio escepte de Bengt Danielsson, kiu estis svedo.
Antropologio
Kvankam ĉi tio estis interesa eksperimento kiu pruvis la martaŭgecon de la floso de Heyerdahl, lia teorio pri la origino de la polinezianoj nuntempe estas vaste ignorita de antropologoj. Fizikaj kaj kulturaj pruvoj jam longe sugestis ke Polinezio estis setlita de okcidento al oriento, ke migrado komenciĝis de la azia kontinento, kaj ne de Sud-Ameriko. En la malfruaj 1990-aj jaroj, genetika testado pruvis ke la mitokondria DNA de la polinezianoj estas pli simila al la popolo el sudorienta Azio ol la popolo el Sud-Ameriko, montrante ke iliaj antaŭuloj plej verŝajne venis el Azio. La Kon-Tiki aventuro ofte estas citita kiel klasikaĵo de pseŭdoarkeologio, kvankam ĝia kuraĝa kaj eltrovema karaktero ankoraŭ vaste estas aklamata.
Tamen, estas notenda ke Thor Heyerdahl neniam intencis pruvi ke la nunaj polinezianoj venis el Sud-Ameriko. Laŭ kelkaj polineziaj legendoj, Polinezio origine estis loĝata de du popoloj, la tiel nomataj long-oreluloj kaj la kurt-oreluloj. Dum sanga milito, ĉiuj long-oreluloj estis eliminitaj kaj oni supozas ke la kurt-oreluloj de tiam sole regis super Polinezio. Heyerdahl asertis ke ĉi tiu ekstermita popolo estis tiuj kiuj setlis en Polinezio el Sud-Ameriko kaj ne la nunaj, kurt-orelaj loĝantoj.
Šibenik-Knin
Provinco Šibenik-Knin (kroate: Šibensko-kninska županija) estas unu el la provincoj de Kroatio. Ĝi situas en norda Dalmatio ĉirkaŭ la urboj Šibenik kaj Knin, inter Adriatiko kaj Bosnio kaj Hercegovino.
La administra sidejo kaj plej granda urbo de la provinco estas Šibenik. La provinco konsistas el 5 urboj kaj 15 pliaj komunumoj. La urboj estas:
En la censo de 2001 registriĝis serba malplimulto de 9,1 %; en 1991 estis 34,2 %.
Figa (distrikto Rimavská Sobota)
Figa, hungare Gömörfüge estas vilaĝo en Slovakio, en Regiono Banská Bystrica, en Distrikto Rimavská Sobota.
Simón Radowitzky
Simón Radowitzky (n. Szymon Radowicki, Stepanice, Ukrainio, 10-a de septembro aŭ 10-a de novembro de 1891 – Meksiko, 29-a de februaro de 1956) estis laborista aktivulo anarkiisto ukrain-argentina. Li estis unu el plej famaj prizonuloj de la prizono de Ushuaia, kien ĝi estis kondamnita al porviva enprizonigo pro la atenco per bombo kiu mortigis la policestron Ramón Lorenzo Falcón, responsa de la malhumana subpremado de la Ruĝa Semajno de 1909 en Bonaero. Li ricevis forpardonon post 21 jaroj, abandonis Argentinon kaj luktis por la respublika flanko dum la Hispana Enlanda Milito. Li mortiĝis en Meksiko, kie li laboris en ludilfabriko, 65jaraĝa.
Figa (distrikto Rimavská Sobota)
Situo
Figa situas sur malebenaĵo, laŭ rojo, laŭ ĉefvojo Rimavská Sobota-Tornaľa. La lasta troviĝas 7 km-ojn.
Historio
La vilaĝo estis unue menciita en la jaro 1244 en formo "Fygey". En la 15-a jarcento la vilaĝo disiĝis je Suba kaj Supra Fygey. Pro la turkoj la vilaĝoj senhomiĝis. En 1910 loĝis en Gömörfüge 422 da homoj, (escepte 6 slovakojn ĉiuj hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon Gömörfüge apartenis al Hungara reĝlando, al Gömör kaj Kis-Hont, al distrikto de Tornalja, poste al Ĉeĥoslovakio, fine ekde 1993 al Slovakio. Inter 1938-1944 Gömörfüge rehungariĝis. La unua Arbitracio de Vieno deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al Hungario. En 1947 parto de la hungaroj deportiĝis al Hungario, la restintaj iĝis senrajtaj laŭ Dekretoj de Beneš, dume alvenis slovakoj al la malplenaj domoj. En 1951 kolĥozo formiĝis. En 2001 loĝis en Figa 389 da homoj, (170 hungaroj, 164 slovakoj, 44 ciganoj kaj aliaj).
Somogytúr
Somogytúr [ŝomodjtUr] estas malgranda vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Somogy, en Distrikto Fonyód.
Situo
Somogytúr situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Kaposvár-Balatonlelle. Balatonboglár kaj Balatonlelle troviĝas po 10, Tab 25 km-ojn.
Historio
La unua mencio devenis el 1082 en formo "Tuuri puszta". En 1280 vinberejo kaj fiŝlago menciiĝas en la komunumo, kiu ekhavis rangon kampurbo en la 15-a jarcento. Ekde 1575 ĝi apartenis al la Osmana Imperio, dume en 1580 senhomiĝis, post liberecbatalo de Francisko Rákóczi la 2-a refondiĝis. Vilaĝservoj estas kulturdomo, biblioteko, migra poŝto.
Famuloj
En Somogytúr naskiĝis Zoltán Bosnyák (subministro) kaj Géza Bosnyák, agronomo.
9438 Satie
9438 Satie estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la elde la Nacia Observatorio de Kitt Peak (Usono) en la kadro de la projekto Spacewatch.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la franca komponisto kaj pianisto Erik Satie (1866–1925).
Inkvizicio
Inkvizicio aŭ Sankta Ofico (Inquisitio Haereticae Pravitatis Sanctum Officium) estas aro da institucioj organizitaj de la katolika Eklezio, por kontraŭbatali herezojn. Ĝi estis unue kreita en 1184 kaj restrukturita en 1232 de la Papo Gregorio la 9-a. La oficiala Inkvizicio finiĝis en Hispanio en 1834. Ĝiajn funkciojn transprenis ekde 1967 la eklezia institucio "Sankta Kongregacio pro Doktrino de la Kredo". La inkvizico estis la plej nigra ĉapitro de la eklezia historio kaj unu el la plej gravaj krimoj en la homa historio, en kies nomo estis murditaj milionoj da homoj.
Origino
Jam de la komenco de la Eklezio kiel institucio, alvenis la problemo de la traktado de la herezoj, tio estas, de la kristanoj kiuj havis malsamajn vidpunktojn rilate al la oficiala institucio. Tre ofte la konfrontado estis perforta, kaj ankaŭ intervenis la civilaj instancoj.
En Mezepoko alvenis la ideo krei specifan institucion por kontraŭbatali la herezojn. Speciale danĝera por la Papo estis la albigensismo, disvolviĝinta en Francio ĉirkaŭ la 12-a jarcento, kaj tiam formiĝis en 1184 la unua Inkvizicio.
Historio
Oni kutime dividas en historion de la Inkvizicio en kvar instituciojn: la mezepokan, la hispanan, la portugalan kaj la roman.
Mezepoka Inkvizicio
La Papa Inkvizicio estis eklezia justica institucio kreita de la papo Gregorio la 9-a en 1231-1244 por persekutu herezulojn kaj kiu estis sub lia rekta aŭtoritato. Ĝi anstataŭis la papan inkvizicion kreitan kvin dek jarojn antaŭe en kiu la persekutado al herezuloj korespondis al la episkopoj. Ĝi estas nomita ĝenerale ankaŭ mezepoka inkvizicio, por distingi ĝin disde la Inkvizicio de la Moderna Epoko kies modelo estis konstituita de la hispana inkvizicio.
Hispana Inkvizicio
En la Hispana Inkvizicio, estas unu Ĝenerala Inkvizitoro, nomita de la papo, krom li, estris la inkvizicion la Consejo de la Suprema (Konsilantaro de la Plialta) (tribunalo de rejuĝo kun administraj funkcioj). En la Consejo de la Suprema estis naŭ membrojn: 5 konsilantoj, unu kontrolisto, tri konsilantoj nomitaj de la reĝo kaj unu dominikana konsilanto. La konsilantoj nomis reprezentanton apud Romo. La Consejo estis egaligita al reĝaj tribunaloj kaj en la ceremonioj ŝtataj, ĝi estis en honora loko, poste la Reĝa Konsilantaro kaj la Aragona Konsilantaro.
La Hispana Inkvizicio havis multajn aliajn oficiistojn: la alguacil mayor ("plejgranda akvoportisto"), la receptor ("ricevisto"), notario del julgado ("notisto de l' juĝita afero"), procurador del fisco ("prokuroro de l' fisko), notario de los procesos civiles ("notisto de la civilaj procesoj"), defendaj advokatoj, kuracistoj, pastroj, nuncio kaj "portisto".
Historie, la Inkvizicio en Hispanio okazis pro la revenko de la hispaniaj Maŭroj, kaj celo kristanigi la judojn kaj maŭrojn loĝantajn en Hispanio.
Roma Inkvizicio
La Sacra Congregazione estis formita de ses kardinaloj nomitaj de la Papo kaj agis en la kurio. Ĝi ne havis blazonon aŭ publikajn ceremoniojn. Ĝia celo estis kontroli la kandidatojn al papeco. Krom la kardinaloj, estis unu kuna komisaro kiu ricevis la denuncojn, komencis procesojn kaj administris la "domon de Sankta Ofico". Tiu komisaro estis ĉiam dominikano kaj eniris la funkcion laŭvice. La Roma Inkvizicio ankaŭ, akcesore, kontrolis la herezojn en Italio, kun tribunaloj en kelkaj urboj. En Venecio la respublika registraro rajtis nomi tri delegitojn al inkvicia tribunalo.
Portugala Inkvizicio
La Ĝenerala Inkvizitoro nomis konsilantaron post konsulti la reĝon. Krom ili, estas unu dominikana konsilanto. Estis ankaŭ deputitoj organizataj laŭ aĝo.
Funkciado
La Konsilio de la Supera Inkvizicio (hispane: Consejo de la Suprema Inquisición, kies oficiala nomo estis Konsilio de la Supera kaj Ĝenerala Inkvizicio, estis la plej alta instanco de la Hispana Inkvizicio. Ĝin prezidis la Ĝenerala Inkvizitoro, kiu ricevis sian aŭtoritaton el la papo, donita por la defendo de la kredo kaj la persekutado de la herezaĵoj en la Hispana Krono.
La komisaro de la Sankta Inkvizicio estis la ministro aŭ eklezia delegito, kiun la tribunalo de la Inkvizicio havis en la ĉefpastrejoj kaj loĝlokoj por plenumi kelkajn aferojn kiuj koncernis al li, kaj precipe, por krei la liston de deliktoj kiun tiu tribunalo jam konis.
Inkvizitoro estis membro de Inkvizicia tribunalo. Granda inkvizitoro estas la ĉefo de ĉiuj inkvizitoroj en certa regiono.
Marilyn Maxwell
Marvel Marilyn Maxwell (3a de Aŭgusto, 1921 – 20a de Marto, 1972) estis usona aktorino kaj distristino. En kariero kiu daŭris dum la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj, ŝi aperis en kelkaj filmoj kaj radioprogramoj, kaj distris usonajn trupojn dum la Dua Mondmilito kaj en la Korea Milito por United Service Organizations (USO) kun Bob Hope.
Ŝi ekkarieris kiel radiokantistino kaj kantistino de teatro. Kelkaj el ŝiaj filmoj estis Lost in a Harem (1944) kun Abbott kaj Costello, Champion (1949) kun Kirk Douglas, The Lemon Drop Kid (1951) kun Bob Hope, New York Confidential (1955) kun Broderick Crawford, kaj Rock-A-Bye Baby (1958) kun Jerry Lewis.
Wayne (Pensilvanio)
Wayne [ŭejn] estas usona komunumo en Pensilvanio, konteo Delaware. Ĝi situas proksime (ĉ. 20 km) de Filadelfio en prospera regiono nomata laŭ la "ĉefa linio" de la "Pensilvania Fervojo".
Historio
La evoluo de Wayne komenciĝis per fondo de fervoja haltejo nomata Cleaver's Landing, kiu poste ricevis la nomon de generalo Anthony WAYNE.
Sciindaĵoj
Preter la urbo kondukas Lancaster Pike, la unua asfaltita ("makadamita") ŝoseo de la mondo, malfermita en 1795.
En Wayne naskiĝis Anna Moffo.
Großhennersdorf
Großhennersdorf ekde la jaro 2010 estas parto de la komunumo Herrnhut en Germanio - antaŭe temis pri sendependa komunumo. Ĝi troviĝas en la distrikto Görlitz de la federacia lando Saksio. Fine de 2010 la tiam ankoraŭ memstara komunumo havis 1489 loĝantojn.
Pogo-efiko
La pogo-efiko estas efiko de struktura mekaniko. Ĝi estas malstabila laŭlonga oscilado, kiu povas okazi en la niveloj enhavantaj likvajn pelaĵojn de la lanĉanta parto de kosmoveturilo. Ĝi povas krei ŝokojn, kiuj kapablas detrui kaj la lanĉantan parton kaj la lanĉotan parton de la kosmoveturilo.
La pogo-efiko devenas de pulsoj en la motoro, kiuj vibrigas kaj la strukturojn de la veturilo kaj la likvan pelaĵon, kiuj siavice vibrigas la motoron mem. Se la ciklo de tiuj vibradoj ekresonadas, la osciladoj pli kaj pli grandiĝas kaj kapablas detrui la strukturojn. La nomo "pogo-efiko" devenas de ludilo nomata pogo.
La pogo-efiko detruis plurajn raketojn kaj satelitojn, ekzemple:
Santa Margarida do Sul
Santa Margarida do Sul estas municipo en la brazila subŝtato Suda Rio-Grando, kiu havis 2.352 loĝantojn en 2010. Ĝi situas en la mezoregiono Sudokcidento de Rio-Grando (portugale Sudoeste Rio-grandense).
Gutenborn
Gutenborn estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Burgenland de la federacia lando Saksio-Anhalto, kaj fondiĝis la 1-an de januaro 2010 el la antaŭe sendependaj komunumoj Bergisdorf, Droßdorf, Heuckewalde kaj Schellbach. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Forceja efiko
Forceja efiko estas la varmiĝo de la tera surfaco kaj suba parto de la atmosfero pro pligrandiĝo de proporcio de la karbona dioksido kaj aliaj gasoj.
Ĝi okazas, ĉar la atmosfero tralasas la mallong-ondan radiadon de la suno kaj tion akceptas la tera surfaco. Samtempe la surfaco ellasas longondan (infraruĝan) radiadon al la kosmo, sed la gastavolo el karbona dioksido kaj akvovaporo ne tralasas plimulton de la infraruĝa radiado. Tiu proceso similas al tiu de la vitro en forcejo, kie la vitro tralasas la sunlumon en la videbla spektra zono, sed ĝi ne tralasas la varmon. Tamen la komparo estas misgvida, ĉar forcejo precipe varmiĝas pro la evito de aerfluoj; la lumtralasa efiko estas kompare malgranda.
Pro la supre skizita estas alta la temperaturo de la tera surfaco kaj la suba atmosfero. Se ne okazus forceja efiko, la mezuma temperaturo sur la surfaco de la Tero estus –18 °C kaj la oceanoj frostiĝus. La troa forceja efiko sur planedo Venuso donas pli ol 500 °C-an surfacan temperaturon tie.
La proporcio de la karbona dioksido en la atmosfero pli kaj pli grandiĝis ekde la industria revolucio, sed la plej rapida kresko okazis ekde la 20-a jarcento, kun apero de la amasa aŭtomobiluzado.
Forcejefikaj gasoj krom la menciita karbona dioksido estas akvo, ozono, kloro-fluoro-karbonoj (oni jam malpermesis ties uzon multlande, kvankam precipe pro la malbona efiko je la ozona tavolo), metano kaj nitrogenaj oksidoj (precipe dinitrogena oksido).
Oni aŭguras je 5 °C pli altan mezuman surfacan temperaturon kaj tiel degeliĝon de la polusa glaciaro, altiĝon de la marnivelo. Kelkloke sekecon, aliloke pli pluvegon, kaj pli maloftaj konvenajn temperaturojn. Oni eĉ supozas, ke la Golfa fluo ĉesas plu flui, tiel la temperaturo en norda Eŭropo iĝos pli malalta.
Media problemo
Ekde la industria revolucio oni eligis al la atmosfero milionojn da tunoj de karbona dioksido, sed ĉefe ĉirkaŭ la 1840-aj jaroj pro la ĝeneralige kaj porindustria kaj portransporta uzado de karbo, grandega produktanto de karbona dioksido, la eligo de CO2 draste pliiĝis. Post la Dua Mondmilito okazis nova industria revolucio, kiu okazigis novan kreskon de tiuj eligoj. Ĝuste antaŭ tiuj ekkreskoj kaj pro specifaj okazaĵoj okazis etaj malkreskoj, kiel ekzemple dum la Unua kaj la Dua Mondmilito, post la ekonomia krizo de 1929, post la dua petrolkrizo de 1979 kaj post la krizo pro la disfalo de Sovetunio. Dum la lastaj jardekoj la kresko estis multe pli alta en Azio pro la rapida industria kresko de tiutempe. Intertempe (2020) Ĉinio eligas pli multe da CO2 ol Usono.
Ĉefaj produktantoj de CO2 (en 2004)
Tio estas, krom Usono, Kanado kaj Japanio, ĉiuj estas landoj de Okcidenta Eŭropo. La okazo de Usono estas rimarkinda, se konsideri, ke tiu lando ne akceptas plenumi multajn internaciajn traktatojn, kiel tiu de Kioto (1997). Nur en Usono funkcias pli da 245 milionoj da veturiloj. Usono respondecas pri 27 % de la eligoj de CO2, dum la tuta Eŭropo nur pri 24 %. Rusio pri 15 % kaj Orienta Azio (Ĉinio) pri 11 %. La tuta Afriko nur pri 2'5 % kaj Sudameriko pri 3 %. Mezume la eligo de CO2 estas kaŭzita de la produktado de elektro (33 %), industrio (25 %), transporto (24 %), hejmo kaj hejtado (13 %) kaj refinejoj (5 %).
Eblaj solvoj
Tutcerte la uzado de energifontoj kiu ne eligas restaĵojn al la atmosfero, ĉefe de CO2, estas la plej facila kaj uĝa komenco de la solviĝo. Tamen la eligantoj landoj ne tiom rapidas en la anstataŭigo de siaj energifontoj kaj tro ofte ili elturniĝas al la produktado de elektro en atomcentraloj aŭ nuklea energio, kio kaŭzas aliaj tipoj de kontraŭmediaj problemoj (restaĵoj). Male pli da 20 % de la investado en renovigebla energio okazas en disvolvigantaj landoj, kiel Ĉinio, Barato aŭ Brazilo, dum en Usono nur en 2050 la sunenergio produktos 70 % de la necesa elektro kaj 30 % de la necesa energio. Dume Unuiĝintaj Nacioj kaj barata bankaro ĵus financis elsunan energion por familioj. En la pintokunveno de Bali (decembre de 2007) oni inkluzivis la lukton kontraŭ senarbarigo por malpliigi la eligon de CO2. Nur Norvegio investos 1,700 milionojn da eŭroj por tiu iniciato. Aŭstralio decidis en 2007 iom post iom anstataŭigi la tradiciajn lumampolojn per ampoloj de malmulta konsumo. Tio permesos malpliigi la eligon de CO2 je tunoj.
Planoj redukti la enaerigo de la varmdoma gaso metano
Se temas pri la alinomata varmdoma efiko, tiam oni precipe parolas pri karbondioksido. Sed ankaŭ metano ludas gravan rolon. La Unuiĝintaj Nacioj nun montras en raporto, kiel post dek jaroj eblos redukti la enaerigon de metano je preskaŭ la duono.
La ĉiujara enaerigo de la varmdoma gaso metano laŭ indikoj de la UN-media programo Unep ĝis la jaro 2030 povos esti reduktita je ĝis 45 procentoj. Laŭ raporto tio povus eviti mondskale milionojn da tro fruaj mortoj pro varmiĝo de la tero kaj pro malpuriĝo de la aero kaj signifajn perdojn de rikoltoj. Redukto de la enaerigo de metano laŭ direktorino de Unep estas la "plej forta levilo" kiun oni havas por malrapidigi la klimatan ŝanĝon dum la venontaj ĉirkaŭ 25 jaroj. Tio kompletigos la necesan redukton de karbondioksido.
Tiel ekzemple la riparado de eltubiĝoj de metano kaj de likoj en la sektoro de nafto kaj gaso povus kontribui al malkresko de la enaerigoj. Ankaŭ per ŝanĝo de la besta nutraĵo en la bestobredado la enaerigo de metano povas esti reduktata. En la raporto oni ankaŭ rekomendas malkunigi jam frue organikajn forĵetaĵojn de aliaj forĵetaĵoj. Laŭ studaĵo ekzemple en Eŭropo kaj Hindio troviĝas la plej granda potencialo por redukto de enaerigoj de metano en la sektoro de forĵetaĵoj. Aliflanke eblos en Ĉinio eviti enaerigojn en la kampo de elgrundigo de karbo kie ankaŭ perdiĝas metano.
Sciencistoj grandparte konsentas ke necesas agi. Dum aprilo la eŭropa terobserva servo Koperniko liveris datumojn pri la varmiĝo de la klimato. Laŭ la kvara klimatraporto de la EU-satelita servo la temperaturoj situis sur la kontinento je du gradoj super la mezurvaloroj, kiuj rezultus en mondo sen enaerigoj de karbondioksido.
Bestoj
Bestoj (science: Animalia) estas organismoj kiuj konsistas el pli ol unu ĉelo (plurĉelulo), kies ĉeloj estas eŭkariotaj (kun vera nukleo), kaj kiuj malsame ol plantoj ne posedas celulozajn ĉelmurojn nek la eblon fari fotosintezon (ne havas kloroplastojn). Anstataŭ eltiri sian energion el fotosintezo, bestoj nutras sin el aliaj bestaj aŭ plantaj organismoj (tio estas, ili estas Heterotrofoj) kaj el oksigeno por la spirado. La plej multaj bestoj estas movkapablaj kaj havas sentajn organojn. Alia ĉefa trajto estas ke ili reproduktiĝas per seksa reproduktado. Tiuj trajtoj estas ĝenerale, sed estas ankaŭ kelkaj malmultaj esceptoj.
Oni priskribis ĉirkaŭ 1.5 milionojn da vivantaj animalaj specioj — el kiuj ĉirkaŭ 1 miliono estas insektoj — sed oni ĉirkaŭkalkulis ankaŭ ke estas ĉirkaŭ 7 milionoj da animaloj totale. Animaloj gamas laŭ grando el 8.5 miliononoj da metro al 33.6 metroj kaj havas plej ofte kompleksan interagadon unu kun alia kaj ties medioj, formante interplektitajn manĝoretojn.
Plej vivantaj (ne formortintaj) animalaj specioj estas klasitaj en Duflankuloj, nome klado kies membroj havas duflankan simetrian korpoplanon. La Duflankuloj aŭ Bilateria inkludas la Prabuŝulojn — en kiuj troviĝas multaj grupoj de senvertebruloj, kiaj nematodoj, artropodoj, kaj moluskoj — kaj la Novbuŝuloj, al kiuj apartenas ekinodermoj kaj ĥorduloj (inter kiuj estas la vertebruloj). Vivoformoj konsideritaj kiel pra-animaloj estis jam en la Ediakara-faŭno de la fino de Antaŭkambrio. Plej modernaj animalaj filumoj iĝis klare establitaj en la fosilia registro kiel maraj specioj dum la Kambria eksplodo antaŭ ĉirkaŭ 542 milionoj da jaroj.
Aristotelo dividis bestojn en tiuj kiuj havas sangon kaj tiuj kiuj ne havas sangon. Carl Linnaeus kreis la unuan hierarkian biologian klasigon por animaloj en 1758 per sia Systema Naturae, kiun Jean-Baptiste Lamarck etendis al 14 filumoj ĉirkaŭ 1809. Fine de la 1800-aj jaroj, Ernst Haeckel dividis la animalan regnon en la multĉelaj Metazooj (nune sinonima kun Animalia) kaj la Protozooj, unu-ĉelaj organismoj ne plu konsideritaj animaloj. En moderna epoko, la biologia klasigo de animaloj fidas en antaŭenirintaj teknikoj, kiaj la molekula filogenetiko, kiu estas efika por demonstri la evolucian rilataron inter animalaj taksonoj.
Laŭ Jean-Baptiste Lamarck, bestoj "estas vivantaj organizitaj korpoj, provizitaj per partoj ĉiam iriteblaj, preskaŭ ĉiuj digestas la nutraĵojn, per kiuj ili sin nutras, kaj moviĝas, unuj per la sekvo de volo ĉu libera, ĉu dependa, la aliaj per tiuj de ilia ekscitita." Tiel ili diferenciĝas de la plantoj. Ekzemploj de bestoj estas hundo, hamstro, abelo, baleno, salmo, mevo ktp. Laŭ diversaj difinoj de "besto" kaj "animalo" povas homo esti aŭ ne esti konsiderata besto, vidu lingvan noton.
Lingva noto
Apud la vorto „besto” parto de la esperantistoj kutimas uzi ankaŭ la esprimon „animalo”. Argumento devenas de la PIV-difino de la vorto „besto”, en kiu „besto” signifas: ĉiu animalo escepte de homo, dum la vorto „animalo” rilatas al besto kaj homo kune. Tiel la vorto „animalo” estus pli ĝusta el scienca vidpunkto.
En la komenco de la Esperanto-evoluo ekzistis nur la fundamenta vorto besto. Tio tamen ne kontentigis ĉiujn, kiuj opinias, ke malgraŭ ĉio homo ne estas besto. Tial en la Oka Oficiala Aldono al la Universala Vortaro, publikigita en 1974, la Akademio de Esperanto oficialigis la vorton "animalo".
Karakteroj
Animaloj havas kelkajn karakterojn kiuj apartigas ilin for el aliaj vivantaj estaĵoj. Animaloj estas eŭkariotoj kaj multĉelaj, malkiel bakterioj, kiuj estas prokariotoj, kaj malkiel protistoj, kiuj estas eŭkariotoj sed unuĉeluloj. Malkiel plantoj kaj algoj, kiuj produkta siajn proprajn nutraĵojn animaloj estas heterotrofaj, kiuj manĝas organikan materialon kaj digestas ĝin interne. Kun tre malmultaj esceptoj, animaloj spiras oksigenon kaj spiras aerobie. Ĉiuj animaloj kapablas moviĝi (kapablaj spontane movi siajn korpojn) dum almenaŭ parto de sia vivciklo, sed kelkaj animaloj, kiel spongoj, koraluloj, mituloj, kaj ciripieduloj, poste iĝas senmovaj. La blastulo estas stadio en embria disvolviĝo kiu estas unika ĉe plej animaloj, kaj ebligas la diferenciĝon de ĉeloj en specialaj histoj kaj organoj.
Strukturo
Ĉiuj animaloj estas komponitaj el ĉeloj, ĉirkaŭitaj de karaktera eksterĉela matrico komponita de kolageno kaj elastaj glikoproteinoj. Dum disvolviĝo, la animala eksterĉela matrico formas relative flekseblan kadron sur kiuj ĉeloj povas moviĝi kaj reorganiziĝi, farante formadon de plej kompleksaj strukturoj eblaj. Tio povas esti kalciigo, formante strukturojn kiaj konkoj, ostoj, kaj spongaj spikuloj. Kontraste, la ĉeloj de aliaj multĉelaj organismoj (ĉefe algoj, plantoj, kaj fungoj) estas tenitaj en sia loko per ĉelaj muroj, kaj tiele disvolviĝas per progresa kresko. Animalaj ĉeloj unike posedas la ĉelunuiĝojn nome barilunuiĝoj (zonula occludens), fendunuiĝoj (macula communicans), kaj desmosomoj.
Kun malmultaj esceptoj — partikulare, la spongoj kaj plakozooj — animalaj korpoj estas diferencitaj laŭ histoj. Tio inkludas muskolojn, kiuj ebligas movadon, kaj nervajn histojn, kiuj transsendas signalojn kaj kunordigas la korpon. Tipe, estas ankaŭ interna digesta ĉambro kun unu aperturo (kiel ĉe platvermoj) aŭ du aperturoj (kiel ĉe deŭterostomoj).
Esencaj funkcioj
La bestoj plenumas la jenajn bazajn funkciojn: manĝado, spirado, cirkulado, ekskrecio, reago, movado kaj reproduktado: Preskaŭ ĉiuj animaloj uzas ian formon de seksa reproduktado. Ili produktas haploidajn gametojn pere de mejozo; la plej malgrandaj, moveblaj gametoj estas spermatozooj kaj la pli grandaj, ne-moveblaj gametoj estas ovoloj. Tiuj fuziiĝas por formi zigotojn,, kiuj disvolvjĝas pere de mitozo en malgranda sfero, nome blastulo. Ĉe spongoj, blastulaj larvoj naĝas al nova loko, ligiĝas al la marfundo, kaj disvolviĝas en nova spongo. Ĉe plej aliaj grupoj, la blastulo suferas pli komplikan rearanĝon. Ĝi unue disiĝas por formi gastrulon jam kun digesta ĉambro kaj du separataj ĝermetavoloj, ekstera ektodermo kaj interna endodermo. Ĝenerale, ankaŭ tria ĝermotavolo, nome mezodermo, disvolviĝas inter ili. Tiuj ĝermotavoloj poste diferenciĝas por formi histojn kaj organojn.
Poŝta Muzeo en Ópusztaszer
Tie funkcias multe da muzeoj kune por demonstri miljaran vivadon de hungaroj. Tie funkcias ankaŭ Poŝta Muzeo. En proksimeco en vilaĝo Tömörkény (tomorkenj) la vilaĝa poŝto estis diserigita laŭ briko, kaj estis fidele rekonstruita en la muzea parko de Ópusztaszer. Tiu domo estas muzeo, sed ene funkcias ankaŭ nun poŝto, escepte la vintrojn. La poŝtistino laboras inter malnovaj poŝtaj rememoraĵoj. En la ceteraj ĉambroj estas prezentitaj ĉambro de poŝtistinoj, ĉambro de poŝtestro, fine ĉambro pri Tivadar Puskás, kiu investis tion, ke pere de telefona reto oni dissendas programojn. Tio realiĝis multloke kaj estis 2 solvoj. Aŭ en difinita tempo oni uzis la telefonojn, aŭ oni faris apartan reton. En la ĉambro estas videbla la studio.
Ekstere estas iama gazetvendejo tirita ĉevale, krome diliĝenco.
Bestoj
Esencaj funkcioj
Ripetitaj klopodoj pariĝadi kun proksima parenco dum la seksa reproduktado ĝenerale kondukas al enkruciĝa malpliiĝo en la populacio pro pliiĝanta hegemonio de damaĝaj recezivaj trajtoj. Animaloj evoluigis nombrajn mekanismojn por eviti proksimparencan kruciĝon. Ĉe kelkaj specioj, kiaj la splenda maluro, inoj profitas el pariĝado kun multaj maskloj, tiele produktante plian idaron de pli alta genetika kvalito.
Kelkaj animaloj estas kapablaj por neseksa reproduktado, kiu ofte rezultas en genetika klono de la patro. Tio povas okazi pere de fragmentado; burĝonado, kiel ĉe la genro Hydra kaj aliaj kniduloj; aŭ de partenogenezo, laŭ kio fekundaj ovoj estas produktitaj sen kopulacio, kiel ĉe afidoj.
Ekologio
Animaloj estas kategoriigitaj en ekologiaj grupoj depende kiel ili akiras aŭ konsumas organikan materialon, kiel karnovoruloj, herbovoruloj, ĉiomanĝantoj, rubomanĝantoj, kaj parazitoj. Interagado inter animaloj formas kompleksajn manĝoĉenojn. Ĉe karnovoraj aŭ ĉiomanĝantaj specioj, predado estas konsumanto-resursa interagado kie predanto manĝas alian organismon (nome ties predo). Selektaj premoj metitaj de unu sur alia kondukas al evolucia armokonkurenco inter predanto kaj predo, rezulte en variaj kontraŭpredantaj adaptoj. Preskaŭ ĉiuj multĉelaj predantoj estas animaloj. Kelkaj konsumantoj uzas multajn metodojn; por ekzemplo, ĉe parazitoidaj vespoj, la larvoj manĝas la histojn de vivantaj gastigantoj, mortigante ilin dum la procezo, sed la plenkreskuloj ĉefe konsumas nektaron el floroj. Aliaj animaloj povas havi tre specifajn manĝokutimojn, kiel ĉe la akcipitrobekaj martestudoj kiuj ĉefe manĝas spongojn.
Plej animaloj fidas en la energio produktita de plantoj pere fotosintezo. Herbovoruloj manĝas plantan materialon rekte, dum karnovoruloj, kaj aliaj animaloj pli alte en la manĝoĉeno, tipe akiras energion (en la formo de redoksigita karbono) manĝante aliajn animalojn. La karbohidratoj, lipidoj, proteinoj, kaj aliaj biomolekuloj dissolviĝas por ebligi la animalon kreskiĝi kaj subteni biologiajn procesojn kiaj movkapablo. Animaloj vivantaj proksimaj al varmofontoj kaj malvarmaj areoj en la malhelaj marfundoj ne dependas el la energio de sunlumo. Male, arĥeoj kaj bakterioj en tiuj lokoj produktaj organikan materialon pere de kemisintezo (per oksidado de neorganikaj komponaĵoj, kiaj metano) kaj formas la bazon de loka manĝoĉeno.
Animaloj origine evoluis en maroj. Stirpoj de artropodoj koloniigis teron ĉirkaŭ la sama tempo kiel terplantoj, probable antaŭ 510–471 milionoj da jaroj dum la fino de la Kambrio aŭ komenceo de la Ordovicio. Vertebruloj kiel la lob-naĝila fiŝo Tiktaliko startis moviĝi surtere en la fino de Devonio, antaŭ ĉirkaŭ 375 milionoj da jaroj. Animaloj okupas virtuale ĉiujn habitatojn el la Tero kaj mikrohabitatojn, inklude salan akvon, varmajn fontojn, nesalan akvon, marĉojn, arbarojn, paŝtejojn, dezertojn, aeron, kaj la internon de animaloj, plantoj, fungoj kaj rokoj. Animaloj estas tamen ne partikulare varmotolerantaj; malmultaj el ili povas survivi je konstantaj temperaturoj super 50 °C. Nur tre malmultaj specioj de animaloj (ĉefe nematodoj) loĝas en la plej ekstreme malvarmaj dezertoj de kontinenta Antarkto.
Klasigoj
Oni povas dividi la bestojn en la sekvantajn grupojn (rimarku ke en preskaŭ ĉiu zoologia libro estas iom diferenca disdivido de la besta regno):
Historio de klasigoj
Laŭ Jean-Baptiste Lamarck, Aristotelo jam dividis la bestojn jene: Jam en 1794 Lamarko plibonigis tiun klasigon laŭ enhavo de sango, kiam ankoraŭ oni ne sciis kio ĝi estas, jene:
Tiun ĉi lastan klasigon oni uzis dum multaj jardekoj. Sed jam antaŭe Lineo distribuis bestojn jene:
Poste li aldonis kvin aliajn grupojn, dum li konstatis, ke multaj "malperfektaj" bestoj estus klasataj en novaj grupoj kiuj konsideru siajn diferencigajn karakterojn. Lamarko konsideris tiun novan klasigon kiel gravan plibonigon de la ĝistiamaj klasigoj. Tiele la klasigo de senvertebruloj restis por multaj fakuloj dum multaj jardekoj jene:
== Svarmeco kaj inteligenteco == En naturo oni observas ke multaj insektoj vivas en svarmoj, same multaj birdaj specioj kaj multaj fiŝoj. Ĉe tio la bestoj profitas ne nur de tio ke oni povas pli rapide ekkoni voran malamikon, sed ankaŭ ke oni povas pli bone distingi supozatan danĝeron de vera danĝero - ke ekzemple aperas ombro aŭ alia signalo aperas en la medio kiu similas al rabobesto. Se oni daŭre reagus pri tia signalo, tiam tio kostus multe da tempo, kiun oni povus alikaze utiligi por aliaj gravaj aktivecoj - ekzemple por vorado.
Oni povas observi ke svarmoj kapabligas siajn membrojn solvi kognajn problemojn, kiujn unuopa besto sola ne povas tiel bone pritrakti: ekzemple malkovri rabobeston aŭ trovi nutraĵon.En svarmo temas malpli pri tio ke kune oni estas pli forta - sed ke oni estas pli saĝa
Svarma inteligenteco ja protektas kontraŭ rabobestoj. Sed la svarminteligenteco povas ankaŭ konduki al tio ke troveblas pli da nutraĵo. Tio ja devas estis kundividita, sed se la serĉado pri nutraĵo tiel povas esti plenumata signife pli efike, tiam la avantaĝoj estas pli fortaj pro la kunlabora elemento - kaj la konkurado ŝoviĝas en la fonon.
La vivo en la svarmo funkcias tiel ke ĉiuj devas samtempe movaiĝi. Komenciĝas tiel ke kelkaj bestoj unue ekmoviĝas. Se tio superas certan sojlan limon - ĝi situas ĉe proksimume dek procentoj de la svarmo, tiam reagas plej ofte multaj, ofte ankaŭ ĉiuj anoj de la grupo, kaj la tuta svarmo ekmoviĝas.
Oni povas diri ke ankaŭ la homo sekvas la svarman inteligentecon. Komenciĝas per tio ke oni demandas aliajn homojn pri ilia opinio aŭ takso pri certaj temoj. Plej ofte ili havas iom aliajn informojn pri tio aŭ iom alian vidon al tio. En la diskuto oni fine prilaboras la informon kiun oni mem havas kun tiu de alia homo - kaj baze tio estas precize la kriterioj de svarma inteligenteco.
Bestoj kaj homoj
Ekde la pratempo homoj admiris bestojn, batalis kontraŭ ili kaj tenis ilin kiel utilajn aŭ hejmajn bestojn. Homoj diferencigas laŭ la reciproka interrilato:
Sanktaj bestoj povas esti vivaj manifestaĵoj de bestodioj, kiujn oni ekzemple admiris en la malnova Egiptio. Dum oferaj ritoj bestoj povas esti buĉoferaĵoj.
Fakoj
Zoologio (el la grekaj ζῷον, besto, kaj λόγος, parolado) kaj kelkfoje bestbiologio aŭ bestoscienco estas la fako de biologio kiu studas la animaloj (science: Animalia), inkluzive de la anatomio, embriologio, evolucio, taksonomio, etologio, kaj distribuado de ĉiuj bestoj, vivanta kaj formortinta, kaj kiel ili interagas kun siaj ekosistemoj.
Etologio estas scienco, kiu esploras la konduton de bestoj; esplordirekto en la zoopsikologio. Kelkfoje oni eltiras el ĝi ankaŭ konkludojn, kiuj koncernas la homojn.
La studo de la animala kognaro aŭ animala kognokapablo estas fako kiu okupiĝas pri la mensaj kapabloj de la nehomaj animaloj. Li studas la procezojn pere de kiuj animalo ricevas informon el sia medio tra siaj sensoj kaj ĝi procezas ĝin. Ĝi disvolviĝis el la kompar-psikologio, sed kun grandaj influoj de la etologio, la kondutekologio kaj la evolua psikologio.
Proverboj
Ekzistas pluraj proverboj pri bestoj en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
(29944) 1999 JF80
(29944) 1999 JF80 estas malgranda malhela asteroido de la ekstera asteroida zono, ano de la Hilda grupo, malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Ferenc Gyurcsány
Ferenc GYURCSÁNY (prononco Ferenc Djurĉanj; naskiĝis en Pápa la 4-an de junio 1961) inter la 29-a de septembro 2004 kaj la 14-a de aprilo 2009 estis la ĉefministro de Hungario - lia posteulo estis Gordon Bajnai. Li estas nun prezidanto de la partio Demokrata Koalicio.
Studoj
Li akiris sian unuan diplomon en 1984 en la instruista fako de Sienca Universitato Janus Pannonius, poste la duan diplomon akiris en 1990 en la ekonomika fako de la sama universitato.
Universitato de Lund
La Universitato de Lund – svede Lunds universitet, latine Universitas Lundensis - estas la publika universitato en la urbo Lund en suda Svedio. Ĝi oficiale estis fondita en la 19-a de decembro 1666, sed jam ekde la jaro 1425 ekzistis antaŭformo de la hodiaŭa universitato, tiam nomata studium universale (do "universala studaro"). La universitato portas la kromnomon Academia Carolina kaj estas inter la plej grandaj de Skandinavio. Ĝi estas membro de la 'Ligo de Eŭropaj Esploraj Universitatoj', angle League of European Research Universities, reto de science aparte altrangaj altlernejoj. Krom en la urbo Lund, okazas universitata branĉo en la urbo Helsingborg kun 3000 studentoj kaj la Teaterhögskolan (teatra altlernejo) en Malmö.
Vukovar-Srijem
En la censo de 2001 registriĝis etnaj malplimultoj serbaj (15,45 %) kaj hungaraj (1,00 %).
Ferenc Gyurcsány
Studoj
Li parolas angle je konversacia nivelo.
Laborlokoj
Li estis inter 1984 kaj 1988 politika sekretario de la Urba Komisiono de la Junkomunista Asocio de Pécs (hungara mallongigo: KISZ), poste prezidanto de Universitata kaj Altlerneja Soveto de la Centra Komisiono de Junkomunista Asocio, en 1989 oni elektis lin prezidanto de Demokrata Junulara Asocio (Demokratikus Ifjúsági Szövetség (DEMISZ), heredanta asocio de Junkomunistoj.
Inter 1990 kaj 1992 li estis kunlaboranto de financa konsildona kompanio CREDITUM, poste dum mallonga tempo direktoro de la internacia financa akcia kompanio EUROCORP. Dum 1992 li iĝis entreprenisto kaj fondis sian propran kompanion, la investan kaj posedan akcian kompanion ALTUS, kaj estis ĉefdirektoro de la kompanio kaj ekde 2002 prezidanto de ties kontrola komisiono.
La 19-an de majo 2003 li fariĝis ministro pri infanoj, junularo kaj sporto. Ekde 2002 li estis ĉefkonsilisto de la ĉefministro Péter Medgyessy, ekde 2003 ano de la elekta komisiono de Hungara Socialista Partio (MSZP), kaj en 2004 dum mallonga tempo prezidanto de la departemento Győr-Moson-Sopron, sed li demisiis pri tio post lia nomumiĝo pri ĉefministreco. La 27-an de septembro 2004 la prezidento de Hungario nomumis lin ĉefministro.
Lia nomo aperas sur la listo de la 100 plej riĉaj hungaroj, aperigita en la hungara taggazeto Magyar Hírlap.
La politikisto estas patro de 4 infanoj. Lia 3-a edzino (Klára Dobrev) estas nepo de Antal Apró, iama ministro János Kádár. Dobrev estis estro de sekretariejo de ĉefministro Péter Medgyessy. Ŝia patrino - Piroska Apró - laboris kun Gyula Horn kiel estrino de la kabineto kaj poste estris kiel ŝtatsekretariino la kontrolan komisionon de la Hungara Kreditbanko.
Arbon (distrikto)
Distrikto Arbon estas administra unuio de Kantono Turgovio en Svislando. Ĝi nombris 38021 loĝantojn la 31-an de decembro 2007. Post la ampleksigo de la distrikto jun efiko de la 1-a de januaro 2011 la distrikto nombtris laŭ la ciferoj de la 31-a de decembro 2009 51118 lonĝantojn.
Geografio
La distrikto havas areon de 69,7 km². Ĝia ĉefloko estas la urbo Arbon. La distrikto Arbon situas en la nordoriento de Turgovio ĉe la bordo de Bodenlago kaj sur la montoĉeno Seerücken. Kun Horn la distrikto disponas tute en oriento pri enklavo en Kantono Sankt-Galo.