cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frank Lloyd Wright
Frank Lloyd WRIGHT (naskiĝinta kiel Frank Lincoln WRIGHT la, mortis la ) estis konata usona arkitekto, interna desegnisto, verkisto, kaj edukisto, kiu dezajnis pli ol 1,000 strukturoj, 532 el kiuj estis kompletitaj. Wright kredis en dezajno de strukturoj kiuj estu harmoniaj kun humaneco kaj ties medio, filozofio kiun li nomigis organika arkitekturo. Tiu filozofio estas plej bone ekzempligita de Akvofalejo (1935), kiu estis nomita "la plej bona verko de usona arkitekturo el ĉiuj tempoj". Wright estis estro de la arkitektura movado Preriskolo kaj disvolvigis la koncepton de hejmo el Usonia, nome unika vido por urba planado en Usono.
Lia verkaro inkludas originajn kaj plinovigajn ekzemplojn de multaj konstrutipoj, kiaj oficejoj, preĝejoj, lernejoj, nuboskrapuloj, hoteloj, kaj muzeoj. Wright ankaŭ desegnis multajn el la internaj elementoj de siaj konstruaĵoj, kiaj la meblaro kaj la vitraloj. Wright verkis 20 librojn kaj multajn artikolojn kaj estis populara preleganto en Usono kaj en Eŭropo. Lia bunta persona vivo ofte iĝis novaĵo, ĉefe pro incendio de 1914 kaj murdoj ĉe lia studio de Taliesin. Jam bone konata dum lia vivo, Wright estis rekonata en 1991 de la American Institute of Architects kiel "the greatest American architect of all time" (la plej granda usona arkitekto ĉiutempa).
Adler & Sullivan (1888–1893)
Li estis lernanto de Louis Sullivan.
Matura organika stilo
Akvofalejo, aŭ en angla origine Fallingwater aŭ Kaufmann Residence, estas hejmo desegnita de Frank Lloyd Wright en 1935 en rura areo de sudokcidenta Pensilvanio, Usono, 43 mejlojn (69 km) sudoriente de Picburgo. La domo estis konstruita parte super akvofalo (kaj de tie la nomoj) ĉe la rojo Bear Run en la sekcio Mill Run de la urbo Stewart Township, en la Kantono Fayette (Pensilvanio), ĉe Altaj Teroj Laurel de Aleganoj. La domo Akvofalejo estas elstara ekzemplo de Organika arkitekturo.
Wright formplanis inter aliaj la Guggenheim-muzeon en Novjorko kaj Robie-domon en la sudo de Ĉikago, apud la Universitato de Ĉikago.
Metila t-butilacetato
Metila t-butilacetato aŭ C7H14O2 estas organika kunmetaĵo apartenanta al la funkcia grupo de la esteroj, rezultanta el interagado de la t-Butilacetata acido kaj metanolo. Ĝi estas senkolora likvaĵo nesolvebla en akvo sed miksebla kun nepolaraj organikaj solvantoj. Metila t-butilacetato estas neakordigebla kun fortaj oksidigagentoj.
Unua maroka krizo
Tio kaŭzis en la Germana Imperio internajn streĉojn pro timo pri perdo de la ekonomiaj interesoj en Maroko. La imperia kanceliero Bernhard von Bülow premefikis je imperiestro Vilhelmo la 2-a kiu tiel vizitis la 31-an de marto 1905 demonstrative Tanĝeron, por tiel esprimi germanajn postulojn je mitparola rajto en Maroko, kiu rajto baziĝis je la Madrida konvencio de 1880. En la Konferenco de Algeciras de 1906 - kvankam Germanio povis obstakli, ke Francio tute transprenu la marokan merkaton - montriĝis do izolita situo de Germanio, ĉar ĝiajn postulojn apogis nur Aŭstrio-Hungario. La alianco inter Britio kaj Francio iĝis pli fortaj danke al tiuj eventoj.
NGC 4493-2
NGC 4493-2 (aliaj indikoj — MCG 0-32-17, ZWG 14.56, NPM1G +00.0377, PGC 1170468) estas galaksio en konstelacio Virgo.
Ĉi tiu objekto ne estis en la originala versio de NGC-katalogo kaj estis aldonita poste.
Muzika segilo
Muzika segilo, nomata ankaŭ kantosegilo, estas man-segilo uzata kiel muzika instrumento. Kapabla produkti kontinuan glitsonon, t.e. sonon, kiu kreas eterecan tonon, tre similan al la sono de teremino. La muzika segilo estas klasata kiel plata frikcia idiofono per rekta frikcio (132.22) laŭ la sistemo Hornbostel-Sachs por muzikinstrumenta klasigo.
Muzikaj segiloj estas produktitaj dum unu jarcento, ĉefe en Usono, sed ankaŭ en Skandinavio, Germanio, Francio kaj Azio.
Kabineto Münnich
Kabineto Münnich estis la dua registaro dum la erao Kádár en Hungario. Tiu kabineto gvidis la landon inter 1958 kaj 1961 preskaŭ 3 jarojn. Notu bone, ke la partiestro estis samtempe János Kádár, do li havis la plenan potencon!
Historio
En la frua 1958 firmiĝis potenco de János Kádár, tial li transdonis gvidadon de la ministroj al Ferenc Münnich, tamen li tenis postenon en la nova kabineto. En la frua 1958 la kabineto permesis funkcii la privatan sektoron tiel, ke la privatulo povas havi ne pli, ol 3 dungitojn. Dum periodo de Kabineto Münnich daŭre okazis mortpunoj por la revoluciuloj. Jam en somero de 1958 okazis mortkondamno de Imre Nagy (politikisto) spite la tutmondan proteston. Tamen la socialistaj landoj firme apogis la tiutempan hungaran politikon. Fine Kádár en 1961 reprenis la gvidadon de ministroj kaj li kreis Duan Kabineton Kádár.
Imre Domán
Imre Domán, laŭ hungarlingve kutima nomordo Domán Imre estis hungara bestokuracisto, altlerneja instruisto.
Imre Domán naskiĝis la en Cegléd, li mortis la  en Orosháza.
Biografio
Imre Domán maturiĝis en cisterciana gimnazio de Eger en 1935, poste li akiris bestokuracistan diplomon en veterinara fakultato de Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato József en 1939. Post la diplomo li estis asistanto en la fakultatok kie li doktoriĝis en 1942. Inter 1942-1980 li estis bestokuracisto en Szarvas, poste li pensiuliĝis jam kiel distrikta ĉefa bestokuracisto. En Szarvas li kolektis memoraĵojn de la kamparana vivo, kiun li donacis al la urba muzeo en 1981. Li ricevis premion de Szarvas en 1984.
Jean Briane
estas franca politikisto, kiu naskiĝis je la en.
Yuichi Shibakoya
Li futbalis ĉe Oita Trinita, Mito HollyHock, Sagan Tosu, Ehime FC, Pelita Jaya kaj Persiwa Wamena.
24680 Alleven
24680 Alleven estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la aŭstralia astronomo Robert H. McNaught elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
La numero de la asteroido estas farita de kvin paraj ciferoj en la ordo : ĉiuj paraj, (angle : "All even").
Vidu ankaŭ : 13579 Allodd.
Eksplodaĵa tekniko
Eksplodaĵa tekniko estas parto de tekniko, fiziko kaj matematiko.
Tasko de eksplodaĵa tekniko
La eksplodaĵa tekniko diskutas kaj ekzamenas la eksplodojn kaj la eksplodoforton, la direktojn de eksplodoj, la eksplodaĵojn aŭ eksplodajn substancojn, la kampojn pro uzi la eksplodoteknikon kaj la eksplodkapsulojn.
Simila malnova tekniko
Oni povas ankaŭ partigi la ŝtonon pr specialaj dilataj substancoj kaj akvo. Oni boras multajn truojn en linio en ŝtono kaj plenigas kun ligno kaj uzas akvon. La akvo lasas fonti la lignon kaj premas la ŝtonon en du partoj. La substanco laboras en direkto de proksima truo aŭ "libera aero". Hodiaŭ oni havas ankaŭ specialajn kemiajn substancojn.
Tasko de leĝoj
La leĝoj pri eksplodaĵoj estas tre gravaj. Oni trovas informon pri uzado de eksplodaĵoj kaj pri profesia edukado de fakulo.
Gergely Bódy
Gergely Bódy [gergej bOdi], laŭ hungarlingve kutima nomordo Bódy Gergely (konata ankaŭ Bódy Gergő) estas hungara infana aktoro, televizia redaktoro, voĉoaktoro.
Eksplodaĵa tekniko
Legitimacioj de tipo A, B, C
Ekde jaroj 1982 oni havas en Svisujo 3 tipojn de legitimacioj A,B,C pri uzado de eksplodaĵoj.
Gergely Bódy
Gergely Bódy naskiĝis la en Budapeŝto.
Biografio
Gergely Bódy frekventis studion de Hungara Radio kaj aktoran studion de Margit Földessy, dum li estis infana aktoro en teatroj, ankaŭ en la Hungara Radio. Li akiris diplomon en Scienca Universitato Loránd Eötvös en 2005, en la sekva jaro reĝisoran diplomon en Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto). Liaj plej gravaj instruistoj estis Tamás Vitray kaj Ádám Horváth. Inter 2006-2008 li laboris en la Hungara Televizio, poste li estis asistanto en Urugvajo. Post unu jaro li hejmenvenis kaj havis plurajn taskojn ekzemple en privata radio aŭ televizio, plej ofte en filmaj studioj, kiel voĉoaktoro.
Reuth (Vogtland)
Reuth estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Vogtland de la federacia lando Saksio. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Bereg
Bereg estis historia reĝa departemento en nord-orienta parto de la Hungara Reĝlando, germane: Komitat Berg. Hodiaŭ granda parto apartenas al Ukrainio, la malgranda al Hungario.
Angl-Irlanda Traktato
La Angl-Irlanda Traktato (en angla Anglo-Irish Treaty kaj An Conradh Angla-Éireannach), ofte konata simple kiel The Treaty (La Traktato) kaj oficiale Articles of Agreement for a Treaty Between Great Britain and Ireland, estis interkonsento inter la registaro de la Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando kaj reprezentantoj de la Irlanda Respubliko kiu finigis la konfliktojn de la Irlanda Milito de Sendependeco. Ĝi havigis bazon por la establigo de la Irlanda Libera Ŝtato post unu jaro de mem-rega dominio ene de la "komunumo de nacioj konata kiel Brita Imperio", statuso kiu estis "la sama de la Dominio de Kanado". Ĝi havigis bazon ankaŭ por la ento Norda Irlando, kiu estis kreita pere de la Leĝo "Government of Ireland Act 1920".
La interkonsento estis subskribita en Londono la 6an de Decembro 1921, fare de reprezentantoj de la Brita registaro (inter kiuj Ĉefministro David Lloyd George, kiu estis estro de la Britaj delegitoj) kaj de reprezentantoj de la Irlanda Respubliko kiel Michael Collins kaj Arthur Griffith. La Irlandaj reprezentantoj havis tutpovan statuson (negocistoj rajtigitaj por subskribi traktaton sen referenco al superuloj) agante je la konto de la Irlanda Respubliko, kvankam la Brita registaro ne agnoskis tiun statuson. Kiel postulite de ties propraj terminoj, la interkonsento estis ratifita de "kunsido" de membroj elektitaj por sidi en la Ĉambro de Komunuloj de Suda Irlando kaj [aparte] de la Brita Parlamento. Fakte, la irlanda parlamento Dáil Éireann (nome la leĝofara asembleo por la de facto Irlanda Respubliko) unue debatis kaj poste ratifis la traktaton; membroj tamen poste pluigis kun la "kunsido". Kvankam la traktato estis ratifita pro malmulto, la malkonsento pria kondukis al la Irlanda Enlanda Milito, kie venkis la pro-traktata flanko.
Bereg
Demografio
Laŭ la censo de 1880
Laŭ la censo de 1910
Administracio
La departemento situis sude sur ebenaĵo, norde estis montoj de Karpatoj. Norde la Karpatoj estis landolimo kaj samtempe akvodislimo. Estis rivero Tiso.
En 895 tie alvenis la hungaroj en la Karpat-basenon. Ili trovis rutenojn kaj trovis la lokon konvena por loĝadi. La turkoj ne povis okupi la regionon. Ekde tiu epoko la departemento kune kun precipe najbaraj departementoj nomiĝis latine Partium, kiu estis landopartoj, kiuj aldoniĝis al Transilvanio. Dum liberecbatalo de Rákóczi la departemento estis dorso de la bataloj, trans Karpatoj alvenis helpoj de poloj kaj rusoj. Pro la forta apogo la rutenoj nomiĝas la plej fidela popolo. Fama kamparana apoganto kaj militisto de Rákóczi estis Tamás Esze, kiu venis el Tarpa. En la unua mondmilito precipe trans la Karpatoj estis grandaj bataloj, dum atako de Brusilov la rusoj atingis Tison, sed la kontraŭatako estis sukcesa.
En 1918 la ĉeĥoslovakia armeo okupis la departementon kaj ekde 1920 apartenis al Ĉeĥoslovakio, (escepte malgrandan parton, kiu restis hungara). La hungara parto unue estriĝis el Tarpa, poste aldoniĝis al la najbara departemento. Ĉeĥoslovakio ricevis kondiĉon, ili devis aranĝi autonomion precipe el Partium, kiun ili ne faris. En 1938 laŭ Packontrakto de Vieno la suda parto revenis al Hungario, la cetera parto iĝis dum 100 tagoj sendependa ŝtato. La disiĝo tiel okazis, ke tiuj komunumoj, kie estis hungara plimulto, aldoniĝis al Hungario. En 1939 la hungara armeo okupis la 100-tagan respublikon kaj ne metis ĝin al la hungaraj departementoj, sed formis aŭtonomion. En 1942 la hungaroj kolektis la judojn, kiuj vivis tie grandnombre, kaj sendis ilin al Auswitz. La sama okazis ankaŭ en la tiutempe sendependa Slovakio. En 1944 kontraŭ Ruĝa Armeo la hugaroj formis defendan zonon laŭ la Karpatoj (Árpád-linio). Tiu komence sukcese kontraŭstaris, sed dume Rumanio forlasis la faŝistan aliancon kaj helpe de Sovetunio el sudo okupis la departementon. La teritorio aldoniĝis al Sovetunio. La hungareco estis draste persekutitaj, are kiel pli frue la judoj, estis kolektitaj kaj senditaj al Siberio. Tiu manovro nomiĝis malenkij robot (malgranda laboro). Post jaroj alvenis nur eta parto.
En 1991 Ukraino sendependiĝis kaj heredis la iaman ĉeĥoslovakian parton de la departemento.
Eksplodaĵa tekniko
Legitimacio de tipo B
La tipo B estas por profesia fakulo, li faras multajn eksplodojn en tuneloj aŭ en publikaj laboroj. Tiu faras la eksplodojn de eksplodestro.
Legitimacio de tipo C
La eksplodestro kun legitimacio de tipo C planas kaj projektas detale la eksplodojn kaj kontrolas detale la laborojn de fakuloj kun legitimacio B.
Aplikata esplorado
Aplikata esplorado estas la tuto de esploraj laboroj, en kiu oni aplikas amasigitajn teoriojn, scion, metodojn kaj/aŭ teknikojn, por specifa praktika (ofte ŝtata, komerca, aŭ pro-klienta) celo. Oni distingas ĝin de baza esploro aŭ industria esploro.
Katalin Simkó
Katalin Simkó [ŝimkO], laŭ hungarlingve kutima nomordo Simkó Katalin estas hungara aktoro.
Katalin Simkó naskiĝis la  en Miskolc.
7211 Kserkso
7211 Kserkso estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten de la observatorio de Leiden, en la kadro de la "Palomar-Leiden Enketo pri Trojanoj" (Palomar-Leiden Trojan Survey).
Ĝia spektra klaso "S" indikas "ŝtonan" asteroidon, konsistanta ĉefe el silikatoj de fero kaj de magnezio.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la persa reĝo Kserkso la 1-a (-519 – -465). Li estis venkita de la grekoj je la Batalo de Salamino en -480 kaj de Mikale en -479.
Schönewalde
Schönewalde estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Elbe-Elster de la federacia lando Brandenburgio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Kleinemeer
Kleinemeer (groninge: Klainmeer) estas kvartalo kaj antaŭa vilaĝeto, krome antaŭa torfmarĉa lageto en la komunumo Midden-Groningen en la provinco Groningen en Nederlando. Ĝi situas sude de Sappemeer, same kiel la vilaĝeto la nomo venas de la lageto kiu antaŭe situis tie, sed kiu dum la tempo de la torfelfosado malaperis.
La Kleinemeer aŭ Kleine Sapmeer situis sude de la Sappemeer, de tiu separita per la de Middenweg (antaŭe nomata Zwarteweg). Ĝi estis tratranĉita per la kanaloj Kleinemeersterdiep (nun: Vosholen) kaj la Borgercompagniesterdiep.
La vilaĝeto ŝuldas sian ekeston al la Borgercompagnie, kiu ekde Sappemeer sudorienten komencis per la forfosado de la torfo. La riĉeco alportita de tiu torffosado oni montris en Kleinemeer. La loĝloko havis tri torfoburgojn: Woelwijk kaj Vosholen kiuj intertempe malaperis kaj la ankoraŭ ekzistanta burgo Welgelegen.
Stratvido
Ĉernik
Ne miskomprenu kun Černík!
Esploro
Esploro estas serĉo pri scio aŭ iu sistemeca enketo establi faktojn. La celo estas eltrovado, interpretado, kaj evoluado de metodoj kaj sistemoj por la avanco de homa scio sur tre diversaj aferoj de la tutaro. Esploro povas uzi la sciencan metodon, sed ne nepre tiel fari.
Ĉernik
Situo
Ĉernik situas ĉe kunfluejo de rojo kaj Latorica.
29197 Gleim
29197 Gleim estas tre malgranda, tre hela asteroido de la asteroida zono malkovrita la de la germana astronomo Freimut Börngen elde la Observatorio Karl Schwarzschild en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Johann Wilhelm Ludwig Gleim (1719–1803), sekretario de la katedrala kapitulo de Halberstadt. Li verkis odojn en imito de Horacio kaj Anakreono, rimajn fablojn, romanojn kaj pariotismajn kantojn. Pro sia mecenato por komencantaj poetoj, li gajnis la kromnomon "Patro Gleim".
Esplora universitato
Esplora universitato (angle: Research university), ankaŭ esploruniversitato aŭ esplorintensa universitato estas universitato en kiu esploro estas intensa kaj centra parto de ties misio. Ili estas la plej gravaj ejoj kie okaazas produktado de scioj, kune kun "intergeneracia transdono de scioj kaj la atestado de nova scio" pere de premiado de doktorecaj gradoj. Ili povas esti publikaj aŭ privataj kaj ofte havas bone konatajn marknomojn.
Tutmonde, esploraj universitatoj estas ĉefe publikaj institucioj, dum en kelkaj landoj kiel Usono kaj Japanio ankaŭ havas renomajn privatajn esplorajn instituciojn.
Institucioj de supera edukado kiuj ne estas esploraj universitatoj aŭ ne alstrebas tian titolon, kiel liberartaj kolegioj, male pli emfazas la studentan instruadon aŭ aliajn flankojn de supera edukado kaj kies fakultataj membroj sentas sin sub malpli da premo eldoni aŭ perei (angle: publish or perish).
Historio
Esploraj universitatoj estis esencaj por la establo de usona hegemonio je la fino de la 20-a jarcento. Plej grave, la universitatoj Berkeley, Chicago, Columbia kaj Princeton rekte partoprenis en la kreado de la unuaj nukleaj armiloj (la Projekto Manhattan). Cetere ke, la universitatoj Columbia kaj Harvard estis instrumentaj en la frua evoluigo de la usona filmindustrio (Hollywood), MIT kaj Universitato Stanford estis gvidantoj en la konstruo de la usona militista industria komplekso kaj en la evoluigo de artefarita intelekto (AI). La universitatoj Stanford kaj Berkeley ludis centran rolon en la evoluigo de Silicon Valley.
Depost la 1960-aj jaroj, usonaj esploraj universitatoj, precipe la eminenta usona sistemo de publikaj esploraj universitatoj, la Universitato de Kalifornio , servis kiel modeloj por esploraj universitatoj ĉirkaŭ la mondo. Havante unu aŭ pli da universitatoj bazitaj sur la usona modelo (inkluzive de la uzo de la angla kiel lingvafanrkao) estas konsiderata kiel insigno de "socia progreso kaj moderneco" por multaj nuntempaj nacio-ŝtatoj. La daŭriganta superregado de la usonanoj en la frua 21-a jarcento devigis iliajn eŭropajn kolegojn alfronti urĝan reformon por eviti ke tiuj "servu kiel altnivelan formon de altlernejoj por allogi studentojn al la plej bonaj usonaj universitatoj."
Trajtoj
John Taylor, profesoro ĉe la Universitato de Liverpool, difinas la kernajn trajtojn de sukcesaj esploruniversitatoj tiel :
Raporto (2022) de la National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine difinis esplorajn universitatojn en la usona kunteksto kiel universitatoj kiuj alte taksas valorojn de intelekta libereco, iniciatemo kaj kreivo, eminenteco (excellence) kaj malfermiteco.
Vicente Yáñez Pinzón
Vicente YÁÑEZ PINZÓN (Palos de la Frontera, Onubo, ĉ. 1462 - 1514) estis hispana navigisto kaj esploristo, kunmalkovrinto de Ameriko kaj unua eŭropa navigisto kiu alvenis al Brazilo. Li navigis kun Kristoforo Kolumbo en lia unua vojaĝo al la Nova Mondo, en 1492, kiel kapitano de la karavelo La Niña (la infanino). Li malkovris la marbordojn de la norda pinto de Brazilo en Januaro de 1500, tri monatojn antaŭ la alveno de Pedro Álvares Cabral al Porto Seguro.
La junaĝo
Vicente Yáñez naskiĝis ĉirkaŭ 1462 en Palos de la Frontera, pro kio li estis la plej juna, kun diferenco, de la fratoj Pinzón, kaj probable li ekhavis la kromnomon Yáñez [JAnjes] el Rodrigo Yáñez, nome jur-funkciulo de Palos kiu estis lia baptopatro, laŭ la loka kutimo. La tradicio en Palos indikas lian hejmlokon en la nuna strato de la Ribera. Ekdde tre frue li lernis la metion navigi el la plej aĝa frato, nome unu el plej elstaraj navigistoj de tiu epoko, kaj partoprenis ekde adolesko, nome milittempo, en luktoj kaj atakoj. Li edziĝis dufoje, unue kun María Teresa Rodríguez, kiu naskis du filinojn: Ana Rodríguez kaj Juana González. La duan fojon, post la reveno de sia lasta vojaĝo al Jukatano, en 1509, kun Ana Núñez de Trujillo, kun kiu li kunvivis en Triano ĝis sia morto.
La unuaj dokumentitaj informoj pri Vicente Yáñez estas kelkaj denuncoj pri atakoj al katalunaj kaj aragonaj ŝipoj kiujn ki faris, ekde nur 15jaraĝa, inter 1477 kaj 1479, en epoko de milito kontraŭ Portugalio, en kiu Palos partoprenis aktive kio pliakrigis la oftan malabundon de greno (pano, nome tipa manĝo). La lokanoj plendis pro malsato, kaj la reĝaj ordonoj al diversaj lokoj ke oni permesu la liveradon de cerealoj al Palos estis malobeitaj. Tiele la Pinzón, surprenante siajn respondecojn kiel naturaj estroj de la komarko, atakis karavelojn kiuj transportis ĉefe tritikon.
Kapitano de la karavelo La Niña
Kiel kapitano de la Niña, liaj intervenoj estis ŝlosilaj dum la marveturado, kuraĝigante al pluigo de la ekspedicio kiam eĉ la propra Kolumbo volis reveni. Li nuligis la protestojn de la maristoj de la ŝipo Santa María, kaj alvenis al la savo de tiuj kiam ilia ŝipo vrakis kaj portis Kolumbon revene al Hispanio.
La malkovro de Brazilo
Samjare, la Krono decidis permesi privatulojn fari malkovrajn veturojn. Post kontrakti en Sevilo kun la povega episkopo Fonseca nome de la Katolikaj Gereĝoj, la 19an de Novembro de 1499, eliris Yáñez de la Haveno de Palos per kvar malgrandaj karaveloj, propriniciate kaj proprakoste. Akompanis lin granda kvanto de parencoj kaj amikoj, inter kiuj, kiel skribisto, Garcí Fernández, la fama kuracisto de Palos kiu apogis Kolumbon kiam neniu faris tion, liaj nepoj kaj kapitanoj Arias Pérez kaj Diego Hernández Colmenero, pli aĝa filo kaj bofilo, respektive, de Martín Alonso, lia onklo Diego Martín Pinzón kun liaj kuzoj Juan, Francisco kaj Bartolomé, la prestiĝaj pilotoj Juan Quintero Príncipe, Juan de Umbría, Alonso Núñez kaj Juan de Jerez, same kiel la maristoj Cristóbal de Vega, García Alonso, Diego de Alfaro, Rodrigo Álvarez, Diego Prieto, Antón Fernández Colmenero, Juan Calvo, Juan de Palencia, Manuel Valdobinos, Pedro Ramírez, García Hernández kaj, kompreneble, lia frato Francisco Martín Pinzón.
Li estis nomumita kapitano kaj guberniestro de la teritorio kiun li mem nomigis kiel Santa María de la Mar Dulce (Sankta Maria de la Nesala Akvo), tio estas la rivero Amazono kiu igis la salajn akvojn de la maro nesalaj ĝis 40 leŭgojn marinterne. La rakonto de tiu veturo aperas en diversaj kronikoj. El ili, la Décadas del Nuevo Mundo, verkitaj en 1501 de la milanano Pietro Martire d'Anghiera (Anglería), estas la plej proksimaj en tempo kaj bazitaj sur informoj de ĉeestaj atestantoj, inter kiuj la propra Vicente Yáñez, sed, ĉefe, Diego de Lepe, la samurba kapitano kiu faris paralelan veturon al tiu de Pinzón, eliris de Palos monaton kaj duono poste kaj sekvis lian direkton ĝis preterpasi lin en la rivero Amazono. Estas tre interesa ankaŭ la versio de Gonzalo Fernández de Oviedo en sia Historia general y natural de las Indias, ĉar "li konis kaj traktis" Pinzón kiu havigis al li multon el la informo kiun li rakontas. Pri la respektivaj Kronikoj de la pastro Bartolomé de las Casas kaj de Antonio de Herrera, ili baziĝas sur tiuj de fray Bartolomé en Anglería kaj tiu de Herrera en tiu de la dominikano las Casas.
Per pekuliara kaj florenhava lingvaĵo, Anglería informas ke, pasinte la Kanariojn kaj la insulojn de Kaboverdo, la ŝipoj de Vicente Yáñez ekdirektis sudokcidenten ĝis perdi la vidon de la Polusa Stelo. Por la unua fojo, la hispanaj maristos pasis la Ekvatoron kaj eniris en la Sudan Hemisferon. Tio estis grava, ĉar logike ili ne sciis gvidiĝi laŭ la steloj de la Suda Hemisfero.
Oviedo ne rakontas la vojaĝon. Las Casas, sekvas esence Anglería, kvankam per pli senornama lingvaĵo, asertante ke "ili faris la vojon de la Kanarioj kaj de tie al la insuloj de Kaboverdo, kaj elirinta el tiu de Santiago, kiu estas unu el ili, la 13an de Januaro 1500, ili iris suden (aŭstre) kaj poste al oriento, kaj farinte 700 leŭgojn, ili perdis la Nordon kaj trapasis la linion ekvinoksan. Pasinte tion, ili suferis tiom teruran ŝtormon ke ili pensis sin mortontaj; iris tra tiu vojo Oriente aŭ Okcidente aliajn 240 leŭgojn". Herrera diras same, sed konstatigas, kiam li rakontas la pason de la ekvinoksa linio, ke Vicente Yáñez estis «la unua subulo de la Krono de Kastilio kaj de Leono kiu trapasis ĝin». Finfine, diras Anglería:
Pri la sama faro diras Las Casas ke la "26an de januaro vidis teron tre malproksime; tiu estis la kabo kiu nun nomiĝas de Sankta Aŭgusteno, kaj la portugaloj la Tero de Brazilo: Vicente Yáñez nomigis ĝin tiam Kabo de Konsolo".
La sevila monaĥo enmetis en sia verko du asertojn tre gravajn: unue, ke la kabo al kiu alvenis Pinzón kaj nomigis kiel Konsolo estis la kabo konata kiel Cabo de Santo Agostinho. Due, ke Vicente Yáñez ekposedis la teron. Fray Bartolomé sekvas la rakonton de la milanano, sed li ne dubas kompletigi ĝin per la informoj kaj konvinkoj kiujn li estis kolektinta laŭlonge de la jaroj. Laŭ li ne estis eĉ la plej malgranda dubo: la kabo de Santa María de la Consolación estis tiu de San Agustín, nome unua tero malkovrita en Brazilo fare de eŭropanoj nome de Vicente Yáñez Pinzón, kiu ekposedis ĝin. Pro malamika sinteno de la indiĝenoj, ili decidis hisi la velojn kaj plunavigi ĝis ili alvenis al:
La trista rezulto de tiu unua armita konflikto estis, laŭ ĉiuj kronikistoj, ok hispanoj mortintaj kaj pli ol unu dekduo de vunditoj, dum inter la indiĝenoj estis pli nombraj la perdoj. La kronikistoj koincidas en la rakonto, kun nuanco de Oviedo, kiu diras ke estis «peco el oro prilaborita» tio kion uzis la indianoj kiel allogaĵo.
el tiu epizodo deduktas kelkaj fakuloj, eble tro kuraĝe, ke la indiĝenoj konis la avarecon pri oro el la eŭropanoj. Unue, la «oreca bastoneto» kiu, iom post iom, el kronikisto al kronikisto, pasis al «peco el oro prilaborita» ne estis havita de la hispanoj, pro kio neniam oni scios ĉu vere estis oro aŭ ne. Tamen, tiu ne tro fidinda fakto utilis kiel argumento por atribui la meriton de la malkovro de Brazilo al la portugalo Duarte Pacheco en 1498, kiu oni ne scias precize kien li estis, ĉar la politikaj cirkonstancoj konsilis teni ĝin sekrete.
Pli certe oni atribuis al Vicente Yáñez la titolon de eŭropa malkovrinto kaj unua esploristo de la rivero Amazono, kie okazis la menciita konflikto, en la elfluo de la rivero Parao, el kie ili foriris triste pro la mortintoj, ĝis alveni al tio kion ili kredis alia rivero ĉar estis je 40 leŭgoj. Reale, kiel asertas Oviedo en sia kroniko, temir pri la alia riverbordo, nome la alia elfluejo de la enorma Amazono. Gape ili konstatas ke la nesala akvo eniras 40 leŭgojn en la maron, kaj ili renovigas la tutan akvon el siaj ujoj. Deciditaj al esplorado de la sekreto de rivero tiom povega, ili iris al ĝi kaj, laŭ Anglería:
Oviedo asertas certeme ke estis Vicente Yáñez Pinzón «la unua kristano kaj hispano kiu notis pri tiu granda rivero», kiun li jam nomigas Marañón, nomon kiu same uzas Las Casas, kvankam li asertas ke li ne scias kiu kaj kial nomigis ĝin tiel. Krome la dominikano aldonas la surprizon kiu okazigis al ili la fenomeno de la tajda kurondo, «ĉar estante en la rivero pro la granda elano kaj forto kaj de la nesala akvo kaj de la mara akvo kiu rezistis, ili faris teruran bruon kaj levis la ŝipojn kvar stadiojn alte, kie ili suferis ne malgrandan danĝeron».
Okupitaj en tiu esplorado de Amazono, ili estis preterpasitaj de la ekspedicio de Diego de Lepe, kiu sekvis ilin el Palos. Tiele, en Amazono finis la malkovroj, precize dirite, de Pinzón tra brazilaj teritorioj. El tie, diras Anglería, ke ili sekvis la marbordon kurse «okcidenten al Paria, en spaco de 300 leŭgoj, ĝis la terpinto kie oni perdas la arktan poluson».
Anglería plu informas pri la veturado de Pinzón, lia alveno al Marañón (nome la Orinoko, kvankam Las Casas nomigas tiele la Amazonon). El tie ili pluis ĝis la golfo Paria (aktuala Venezuelo), kie ili precize ŝarĝis tri mil funtojn el Brazil-ligno, unu el malmultaj produktoj kiuj estis profitaj en tiu voĵaĝo. Danke al vento nordokcidenta ili navigis inter diversaj insuloj, tre fekundaj sed malmulte loĝataj pro la krueleco de kanibaloj. Ili elŝipiĝis sur kelkaj el ili, kaj malkovris la insulon Majo, sed la indiĝenoj fuĝis. Ili trovis enormajn arbojn kaj, inter ili, surprizigan beston marsupian.
Ili estis trairintaj jam 600 leŭgojn, kaj preterpasis jam la insulon Hispaniolo, kiam en la monato julio ili suferis teruran ŝtormon, kiu vrakigis du el la kvar karaveloj kiujn ili havis en la sablaĵoj de Babueca, kaj forportis alian, elpreninte ĝin violente el ties ankroj kaj perdigante ĝin el vidkapablo. Ili estis malesperaj kiam, feliĉe, post la ĉeso de la ŝtormo revenis la karavelo kiun ili jam kredis perdita, navigita de 18 homoj. «Per tiuj du ŝipoj ili kursis al Hispanio. Malbone traktitaj de la ondoj kaj perdinte ne malmultajn kompanojn, ili revenis al la naskoloko de Palos, ĉe siaj edzinoj kaj gefiloj, la 30an de septembro».
Kavaliro kaj guberniestro
Tiu vojaĝo, longa kaj grava pro ties geografiaj rezultoj, estis tamen ekonomia katastrofo. Spite ĉion, la Katolikaj Gereĝoj montriĝis tre interesitaj pro la posedo de la enorma marbordo malkovrita de Pinzón, kaj tiele ili klopodis kuraĝigi lin por reveno al tiu, pro kio la 5an de septembro 1501 ili subskribis kun li kuntakton per kiu, inter aliaj aferoj, ili nomumis lin Kapitano kaj Guberniestro de «la dicha punta de Santa María de la Consolación y seguyendo la costa fasta Rostro Fermoso, e de allí toda la costa que se corre al Norueste hasta el dicho río que vos possisteis nonbre Santa María de la Mar Dulce, con las yslas questán a la boca del dicho río, que se nonbra Mariatanbalo» (pinto Konsolo, marbordo ĝis Bela Vizaĝo kaj marbordo nordokcidenta ĝis la rivero de li nomita Sankta Maria de la Nesala Akvo, kun la insuloj de ties elfluejo nome Mariatanbalo). Kaj krome oni promesis al li la sesonon el ĉiuj produktoj atingotaj el tiu tero, kondiĉe al la reveno en unu jaro.
Sendube, la Katolikaj Gereĝoj montris ke ili atribuis multan gravon al la malkovroj faritaj de Pinzón kaj ke ili fidas en sia kapablo por pluhavigi servojn. Pro tio, la 8an de oktobro 1501 li estis nomumita kavaliro fare de la reĝo Fernando la Katolika en la turo Komares de la Alhambra, nome la Reĝa Palaco de Granada.
Ĉio senutilis, Vicente Yáñez Pinzón ne povis aŭ ne volis realigi tiun proponitan novan vojaĝon. Ofte oni diris ke manko de rimedoj malebligis al la kapitano Yáñez realigi ĝin. Tre probable. Tamen, Yáñez povis akiri krediton se necese, kvankam je tre alta interezo. Pro tio, eble okazis ke jam frue li dubis, pro la veturoj de portugaloj al tiuj marbordoj, pri la suvereneco de la hispanaj gereĝoj sur tiu pro la Traktato de Tordesillas kaj, sekve, pri ilia rajto doni al li ties regadon.
Ekspedicio al Centrameriko
Restis certe konstatita lia estado en Ameriko dum tiuj jaroj, probable por plenumi siajn devojn kiel Generala Kapitano kaj Guberniestro de Puerto Rico, la insulo kiun estis malkovrinta lia frato Martín Alonso Pinzón dum sia dua vojaĝo de 1493. Kontraste, ekde la printempo de 1505 li estas denove en Hispanio, precize en la Junta de Navegantes (navigista konsilio) de Toro, en kiu, per kontrakto subskribita la 24an de aprilo oni nomumis lin kapitano kaj koregidoro de la insulo de Sankta Johano aŭ Puerto Rico. Li partoprenis ankaŭ kiel fakulo kunvokita de la Krono en la Navigista Junto de Burgoso de 1508 por rehavi la aferon de la serĉado de trapasejo al la insuloj de la Spicoj (Sudorienta Azio). En sia lasta vojaĝo al la Okcidentaj Indioj (Ameriko) en 1508 la kapitano Pinzón kun Juan Díaz de Solís trairis la marbordojn de Paria, Darienio kaj Veragŭo, aktuale en Venezuelo, Kolombio, Panamo, Kostariko, Nikaragvo, Honduro kaj Gvatemalo. Netrovinte la serĉiran trapasejon, ili ĉirkaŭiris la Jukatanon kaj eniris en la Meksika Golfo ĝis 23,5º de norda latitudo, farante unu el la unuaj konataj kontaktoj de eŭropanoj kun la civilizo de Aztekoj.
Reveninte el tiu vojaĝo, Vicente Yáñez edziĝis duafoje kaj setlis en Triano, kaj atestis en 1513 en la Kolumbaj Procesoj kontraŭ Kolumbo per sia kutima modereco. En 1514 oni ordonis lin akompani Pedrarias Dávila al Darienio, sed Vicente Yáñez troviĝas malsana kaj petas senkulpigon. Tio okazis la 14an de marto 1514, kaj tiu estas la lasta dokumento kiu mencias lin. Laŭ lia amiko, la kronikito Gonzalo Fernández de Oviedo, Vicente Yáñez mortiĝis tiun saman jaron, probable fine de septembro, kaj oni ne scias kie li estis entombigita, eble en la tombejo de Triano.
Korytné
Korytné (hungare Korotnok) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.
Situo
Korytné situas laŭ ĉefvojo Poprad-Prešov (aŭtovojo preteriras). Spišské Podhradie troviĝas je 6 km.
Historio
La unua mencio okazis pri la vilaĝo en 1294. En 1910 laŭ la popolnombrado vivis en Korotnok 356 homoj, (plejparte slovakoj). Ĝis Traktato de Trianon la komunumo apartenis al Hungara reĝlando, al Szepes (reĝa departemento), al distrikto de Levoča, poste al Ĉeĥoslovaka respubliko, dum la 2-a mondmilito kaj ekde 1993 al Slovakio. En 2001 vivis en Korytné 118 homoj, (116 slovakoj).
Jakivske
Jakivske (Яківське, Jakuszki [jakuski]) estas malgranda, ne memestara vilaĝeto en Ukrainio, en Transkarpata provinco, en distrikto Svaljava, en municipo de Ploske.
Dorval
Dorval estas kanada urbo situanta sur Insulo Montrealo en la aglomeraĵo de Montrealo.
Ĝiaj loĝantoj nomiĝas Dorvalois.
NGC 4494
NGC 4494 (aliaj indikoj — UGC 7662, MCG 4-30-2, ZWG 129.5, PGC 41441) estas galaksio en konstelacio Berenica Hararo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Salussola
Salussola estas komunumo de Italio.
Preĝejo Sankta Nikolao (Nagybörzsöny)
Historio
Tiu preĝejo estas la 2-a en la tiam grava mineja komunumo. Ĝi konstruiĝis en la 14-a jarcento kaj tuj transprenis la taskojn pri paroĥo. Pro religiaj konfliktoj la preĝejo iĝis protestanta, sed en 1710 la katolikaj pastroj revenis. Poste nova malfrubaroka ununava kaj unutura preĝejo konstruiĝis inter 1782-1788. En 1872 pro fulmo la preĝejo detruiĝis, sed poste ĝi renoviĝis.
Konstruaĵo
En mezo de la fasado altiĝas la turo. Bildo de la ĉefaltaro prezentas Sanktan Nikolaon el la 18-a jarcento. Maldekstre estas bildo pri la Lasta vespermanĝo, dekstre "Bapto de Kristo", supre Emeriko de Hungario.
Kermeso okazas en la 6-an de decembro.
Ottília Tusnek
TUSNEK Ottília (tuŝnek) estas jugoslavia hungara aktorino naskita en Zsombolya la 6-an de aprilo 1924.
Kariero
Tusnek post dujara amatora ludo en jaroj 1953–55 iĝis anino de la teatro Madách Színház de Zrenjanin, pli poste ŝi dungiĝis al la trupo de la radio Újvidéki Rádió kaj ludis en la teatro Újvidéki Színház.
László Csizsik-Csatáry
László Csatáry, ĝuste László Csizsik-Csatáry (naskiĝis la 4-an de marto 1915 en Mány, mortis la 10-an de aŭgusto 2013 en Budapeŝto) - hungara civitano kaj nazia militkrimulo, kondamnita spite foresto en 1949 fare de ĵugotribunalo de Ĉeĥoslovakio. En 2012, lia nomo estis aldonita al la listo de plej serĉataj naziismaj militkrimuloj de la centro de Simon Wiesenthal.
Militkrimoj
En 1944 estis ĉefo de Reĝa Hungara Ĝendarmaro en juda geto en Koŝice, estanta sub la hungara okupado. Printeme de la sama jaro li helpis organizi deportadon al Aŭŝvico de 15,7 mil judoj. Post la dua mondmilito forveturis al Kanado. En 1997 li perdis kanadan civitanecon. Memstare forlasis la landon kaj ekloĝis en Hungario. La 15-an de julio 2012 direktoro de Wiesenthal-Centro Efraim Zuroff konfirmis, ke estis retrovita en Budapeŝto. Tri tagojn poste hungara prokuroro informis pri lia aresto.
Morto
Csatáry mortis pro pneŭmonito en malsanulejo de Budapeŝto en la aĝo de 98 jaroj. Pri la morto informis lia advokato adwokat Gabor Horvath.
Józef Czapski
Józef Marian Franciszek Czapski blazono Leliwa (propre grafo Hutten-Czapski, kromnomon kaj titolon ne uzis, pseŭdonomo Marek Sienny; naskiĝis la 3-an de aprilo 1896 en Prago, mortis la 12-an de januaro 1993 en Maisons-Laffitte (Pariza Regiono)) – pola artisto-pentristo kaj verkisto. Frato de Maria Czapska.
Skizo de biografio
Li komencis studi juron en Sankt-Peterburgo. Septembre 1917 soldatiĝis en la 1-a Regimento de Kavalerio, estiĝanta en Minsk. Oktobre 1918 eniris al Akademio de Belartoj en Varsovio, sed baldaŭ foriris kun tasko trovi perditajn kavalerianojn de la regimento. Li batalis en pola-bolŝevika milito 1919-1921 kaj ricevis Ordenon Virtuti Militari. En la jaroj 1921-1924 daŭrigis studojn en Akademio de Belartoj en Krakovo, i.a. ĉe Józef Pankiewicz. De 1924 ĝis 1931 restis kun grupo de koloristoj (i.a. kun Jan Cybis kaj Zygmunt Waliszewski) en Parizo. En la 30-aj jaroj en Varsovio, kie kunlaboris i.a. kun "Głos Plastyków" kaj "Wiadomości Literackie".
Septembre 1939 soldatiĝis, la 27-an de septembro estis malliberigita en Chmielek (distrikto Biłgorajski). Dum la dua mondmilito restis en prizonoj de NKVD por polaj militkaptitoj – internigita en Starobilsk, Pavliŝĉev Bor kaj Grjazovec apud Vologda. Liberigita en 1941 laŭ pakto Sikorski-Majski, eniris al formiĝanta en Tockoje Pola Armeo en Sovetunio (Armeo de Anders), kie okupiĝis (ĝis aprilo 1942) pri senefika serĉado en Sovetunio de "perditaj" polaj oficiroj, kiel montriĝis aprile 1943 – viktimoj de la masakro de Katin. Poste li iĝis ĉefo de apudstaba Fakultato de Propagando kaj Informado, respondeca pri kulturaj-klerigaj aferoj en la armeo. Li kunredaktis unuajn numerojn de "Orzeł Biały" (Blanka Aglo). Trapasis itineron de la 2-a Korpuso tra Proksima Oriento ĝis Italio, kie partoprenis italan kampanjon. Józef Czapski partoprenis, kiel delegito de pola registaro en ekzilo, en internacia komisiono esploranta katinan murdon. Siajn travivaĵojn li priskribis en libroj Wspomnienia starobielskie (Rememoroj de Starobilsk) kaj Na nieludzkiej ziemi (Sur nehoma tero). Ekde 1946 en Parizo, kie kunredaktis monatrevuon Kultura (de 1947 ĝis la morto loĝis en la domo de redaktado de la revuo en Maisons-Laffitte ĉe Avenue de Poissy 91). Siajn artikolojn kaj eseojn publikigis krome en franclingvaj revuoj kiel Le Figaro Littéraire, Preuves, Gavroche, Nova et Vettera, Carrefour. Li kunaranĝis Kongreson de Libereco de Kulturo en Berlin (1950).
Siajn pentraĵojn montris dum ekspozicioj en Francio, Svislando, Britio, Brazilo kaj Belgio. En Pollando liaj verkoj estis praktike neatingeblaj – post turnopunkta oktobro 1956, en 1957 okazis ekspozicioj en Nacia Muzeo en Poznań kaj en Krakovo, sed aranĝo de la laŭvica eblis nur en 1986 en Ĉefdioceza Muzeo en Varsovio. Lia pentrista kaj verkista kreado estis popularigita en Pollando nur post 1989.
Józef Czapski estis entombigita la 15-an de januaro 1993 en tombejo najbara al Maisons-Laffitte - Le Mesnil-le-Roi, apud mortinta en 1981 fratino Maria.
Terpomo
Terpomo (Solanum tuberosum) estas kulturplanto grava por la homaro, plurjara planto apartenanta al la familio Solanacoj. La tubero de la planto enhavas la nutran amelon grandkvante. Ĝi estas radiklegomo indiĝena de Ameriko. La planto venis en la 16-a jarcento el Sudameriko, kaj pli precize ĝi estis aldomigita en la Altiplano antaŭ sep mil jaroj. Ĝi estis alportita al Eŭropo fare de hispanaj konkistadoroj, pli kiel botanika kuriozaĵo ol kiel vera nutraĵo. Konatigis ĝin en Eŭropo Charles de l'Ecluse. Sed longtempe ĝi estis uzata nur por nutri gregojn. Ties konsumo poste kreskis kaj ties kultivo etendiĝis al la tuta mondo ĝis iĝi nuntempe unu el ĉefaj nutraĵoj por la homa estaĵo.
Specioj de naturaj terpomoj troveblas el Suda Usono ĝis suda Ĉilio. Dekomence oni supozis, ke terpomo estis aldomigita fare de indiĝenaj indianoj sendepende en multaj lokoj, sed postaj genetikaj studioj markis unusolan originon, nome en la areo de nuntempa suda Peruo kaj plej nordokcidenta Bolivio. Terpomoj oni aldomigis tie proksimume antaŭ 7 000 – 10 000 jaroj, el specioj de la komplekso Solanum brevicaule. En la regiono de Andoj de Sudameriko, de kie la specio estas indiĝena, ankoraŭ oni kultivas kelkajn proksimajn parencajn speciojn de terpomo.
La terpomoj estis enkondukitaj en Eŭropo el Ameriko fare de hispanoj en la dua duono de la 16-a jarcento. Nuntempe ĝi estas baza manĝaĵo en multaj partoj de la mondo kaj integra parto de multo de la tutmonda manĝodisponeblo. Je 2014, terpomoj estis la kvara plej granda manĝokultivado post maizo, tritiko, kaj rizo. Post jarmiloj de selekta bredado, estas nun ĉirkaŭ 5 000 diferencaj tipoj de terpomoj. Ĉirkaŭ 99% de terpomoj nuntempe kultivataj tutmonde descendas el variaĵoj kiuj originiĝis en la malaltaj teroj de sudcentra Ĉilio. La gravo de terpomo kiel manĝofonto kaj kiel kuirarta ingredienco varias laŭ regiono kaj estas ankoraŭ ŝanĝiĝanta. Ĝi plue estas esenca kultivaĵo en Eŭropo, speciale en Norda kaj Orienta Eŭropo, kie la produktado por persono estas ankoraŭ la plej alta en la mondo, kvankam la plej rapida etendo en la produktado dum la 21-a jarcento okazis en suda kaj orienta Azio, kie Ĉinio kaj Barato ĉefas en la tutmonda produktado de 376 milionoj da tunoj, en 2021.
Kiel la tomato, la terpomo estas planto de la genro Solanum, kaj la vegetativaj kaj fruktaj partoj de la terpomo enhavas la toksinon solanino kiu estas danĝera por la homa konsumado. Normalaj terpomaj tuberoj kiuj estis kultivataj kaj stokitaj taŭge produktas glukozalkaloidojn en malgrandaj kvantoj neglekteblaj por la homa sano, sed, se verdaj partoj de la planto (ĉefe burĝonoj kaj ŝeloj) estas eksponitaj al lumo, la tubero povas akumuli sufiĉe altan koncentron de glukozalkaloidoj kiuj povas damaĝi la homan sanon.
Etimologio
En hispana lingvo, la vorto «papa» estas lingva prunto el la termino en keĉua lingvo papa, kun la sama signifo de terpomo. Pro kruciĝo inter batata (Ipomoea batatas), vorto devena de la insulo Hispaniolo, kaj papa rezultas la hispanlingva dekomenca vorto "patata", nomo kiu, pro similo je formoj, estis aplikita dekomence fare de la konkistadoroj kaj al la terpomo kaj al la batato. "Papa" aperas skribe la unuan fojon ĉirkaŭ 1540. Aliflanke, "patata" oni uzis en la hispana en 1606 kun la signifo de batato kaj nur el la 18a jarcento kun la signifo de terpomo.
La esperanta vorto terpomo estas traduko el la franca esprimo pomme de terre (laŭvorte pomo de tero, aŭ el tero) kaj batato uziĝis por Ipomoea batatas. Patato en Esperanto rilatus al pato sed apenaŭ uzatas. Dume, en multaj lingvoj oni uzas por terpomo anstataŭ adaptoj aŭ tradukoj el la franca esprimo, adaptoj de la hispanlingva vorto "patata", kaj tiele "patata" en itala, greka, eŭska kaj ĉe kelkaj variantoj de la kataluna; "patate" en la franca; "patatas" en tagaloga; "patates" en turka; "patatis" en araba; "potato" en angla; "potet" en norvega; "batata" en portugala; "pataca" en galega kaj asturia; "patana" en okcitana; "práta" en gaelirlanda, kaj "potatis" en sveda. Dume, krom en Esperanto, uzatas adaptoj el la franca esprimo nur en nederlanda kaj en sudaj dialektoj de la germana. Aliflanke en norda Italio pro simileco kun trufo la nomo estis tartufoli, tio estas trufetoj, el kiu devenas nomoj en germana (Kartoffel) kaj similaj en centr- kaj orient-eŭropaj lingvoj.
Historio
La historio de la terpomo komenciĝas en la montaro de Andoj, ĉe la lago Titikako inter la teritorioj, kiuj nuntempe estas Bolivio kaj Peruo antaŭ ĉirkaŭ 8.000 jaroj. Tie komunumoj de ĉasistoj kaj kolektantoj enhejmigis ĝistiame sovaĝajn vegetalojn de terpomo, kiuj abundis ĉirkaŭ la lago, verŝajne Solanum brevicaule.
Post kelke da jarmiloj la terpomo disvastiĝis en la okcidenta Sudameriko kaj la origina kultivita speco estis miksita kun aliaj specoj de sovaĝaj terpomoj, ĉefe ĉiliaj.
En Eŭropo oni ekkonis terpomojn unue en la Kanarioj kaj poste en Hispanio en 1526, post kiam Pizarro konkeris Peruon. Dekomence oni ne manĝis tiun tuberon en Eŭropo, ĉar oni konsideris ĝin taŭga nur por gregoj kaj por malriĉeguloj; paradokse la nobelularo ja miris pri ĝiaj floroj. En kelkaj lokoj eĉ oni kredis, ke terpomo estas venena.
Kvankam la deveno de la terpomo estas en la Andoj eblas manĝi detieajn terpomojn en Eŭropa Unio nur se ili estis prilaboritaj. Eŭropunia regularo malpermesas importadon de la freŝa terpomo el Andoj, kvankam eblas importi ekzemple vinberojn aŭ aliajn fruktojn el Ĉilio, Ekvadoro aŭ aliaj sudamerikaj landoj.
Botaniko
Estas multaj agnoskataj variantoj kaj subspecioj kiaj la jenaj:
Ĉar ĝi estis studitaj de multaj botanikistoj, ĝi ricevis aliajn sinonimojn kiaj la jenaj:
Priskribo
Terpomoj estas herbaj plantoj, maksimume 1m altaj.
Eduardo Mallea
Eduardo Mallea (14-a de aŭgusto de 1903, Bahía Blanca, Argentino - 12-a de novembro de 1982, Bonaero) estis verkisto kaj diplomato argentina. Lia patro klinigis lin al literaturo kaj al edukado laŭ eŭropa tendenco. Li ekpublikigis en la 1920-aj jaroj en gazetoj kaj la Revista de Occidente publikigis en 1932 sian romanon La angustia. En 1936 oni eldonis La ciudad junto al río inmóvil kaj en 1937 oni publikigis en Bonaero lian plej gravan verkon kiel eseo interpreta de la socia kaj spirita realo de la lando: nome Historia de una pasión argentina. Aliaj verkoj sekvos dum la 1940-aj jaroj. Li estis invitita prelegi en famaj universitatoj.
Terpomo
Priskribo
La folioj estas malsimplaj.
La fruktoj estas beroj similaj al tomatoj, sed pli malgrandaj. Ili povas esti verdaj, ruĝaj aŭ violkoloraj, kaj ne estas manĝeblaj.
La radikoj enhavas tuberojn, kiu estas manĝeblaj post kuirado.
Varioj
Ekzistas 3 840 varioj registritaj nur en Peruo de ĉiu koloro (flava, oranĝa, purpura, ruĝa, blua...eĉ kun desegnoj) kaj de ĉiu formo (longaj, rondaj, anasformaj, ktp.). En la tuta anda regiono estas ĉirkaŭ 5,000 variantoj kaj sep specioj.
Enhavo
La terpomo estas riĉa nutraĵo. Ĝi enhavas multe da karbonhidratoj - preskaŭ 20% krude. (Ĉirkaŭ 75-80% de kruda terpomo estas akvo.)
La terpomo enhavas ankaŭ altan kvanton da proteinoj kompare al aliaj tuberoj kaj radikoj, ĉirkaŭ 2,1%. Krome ĝi havas multe da vitamino C. Nur unu terpomo (200 g) enhavas kvinonon de la bezonata kalio.
Kultivado
Terpomoj estas kultivataj ĉefe en malvarmaj landoj (nordaj landoj, montoj).
En la plej favoraj kondiĉoj, la kultivado de terpomoj povas produkti pli ol 100 t/ha.
Damaĝantoj
La terpoma skarabo aŭ koloradia skarabo aŭ dekstria leptinotarso (Leptinotarsa decemlineata), unu el la ĉefaj malamikoj de terpomoj, nomata ankaŭ koloradia skarabo ĉar li devenis de la nuntempa Koloradio, en Nordameriko, origine nutris sin el alia sovaĝa herbo, simila al terpomoj (Solanum rostratum). Kiam la kultivado de terpomoj disvastiĝis, terpomoj renkontis terpomajn skarabojn.
Alia grava malamiko de terpomoj estas fitoftoro, nome mikroskopa fungo.
Produktokvantoj
La landoj plej fortaj produktantoj de terpomo estas (areoj plantitaj kaj pezoj produktitaj, 2012 ) :
Uzo en kuirarto
Terpomojn eblas prepari laŭ multaj manieroj, ekzistas miloj (kaj eble milionoj) da receptoj. Inter la plej konataj estas jenaj:
Nándor Katona
Nándor Katona, laŭ hungarlingve kutima nomordo Katona Nándor estis hungara pentristo. Lia plena origina nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) Kleinberger Ferdinánd Nathan. Nándor Kleinberger naskiĝis la  en Szepesófalu (Hungara reĝlando, nuntempa Spišská Stará Ves en Slovakio), li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Nándor Katona devenis el malriĉa juda familio. Li aĝis 13, kiam li komencis pentradi. Lia unua majstro estis László Mednyánszky inter 1881–1887, poste li akiris diplomon en Modela Desegna Lernejo de Budapeŝto, kie li lernis de Bertalan Székely kaj Károly Lotz. Inter 1890–1894 li plulernis en akademio Julian en Parizo de Jean-Joseph Benjamin-Constant kaj Jean-Paul Laurens. Jam pli frue ekde 1883 li ekspoziciis en Arthalo Budapeŝto. Li studvojaĝis en Nederlando kaj Londono. Komence li pentradis portretojn kaj figurojn, ekde la 1890-aj jaroj pejzaĝojn pri Supra Hungarujo. Liaj pentraĵoj ricevis enlandajn kaj eksterlandajn premiojn. Kelkfoje li pentradis en Artistkolonio (Szolnok).