cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nederlando
Lingvoj
La angla havas formalan statuson en la specialaj municipoj Saba kaj Sint Eustatius. Ĝi estas amplekse parolata en tiuj insuloj. Papiamento havas formalan statuson en la speciala municipo Bonaire. La jida kaj la cigana lingvoj estis agnoskitaj en 1996 kiel ne-teritoriaj lingvoj.
Nederlando havas tradicion lerni fremdajn lingvojn, formaligita en la nederlanda eduka leĝaro. Ĉirkaŭ 90% el la tuta loĝantaro indikas ke ili kapablas konversacii en angla, 70% en germana, kaj 29% en franca. Angla estas deviga fako en ĉiuj mezlernejoj. En plej malaltaj edukniveloj de mezlernejoj (voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs aŭ vmbo), unu aldona moderna fremda lingvo estas deviga dum la unuaj du jaroj.
En pli altaj niveloj de mezlernejoj (hoger algemeen voortgezet onderwijs aŭ havo kaj voorbereidend wetenschappelijk onderwijs aŭ vwo), du aldonaj modernaj fremdaj lingvoj estas devigaj dum la unuaj tri jaroj. Nur dum la lastaj tri jaroj en vwo unu fremda lingvo estas deviga. Krom angla, la normigaj modernaj lingvoj estas franca kaj germana, kvankam la lernejoj povas anstataŭi unu el tiuj modernaj lingvoj per hispana, turka, araba, aŭ rusa. Aldone, lernejoj en Freslando instruas kaj ekzamenas en frisa, kaj lernejoj tra la tuta lando instruas kaj ekzamenas en klasikaj greka kaj Latino por mezlernejoj (nome gimnazio aŭ vwo+).
Religio
[[Dosiero:Religie in Nederland 2006.png|250px|eta|Religioj en Nederlando en 2005 (bazita sur Geloven in het publieke domein (2006) fare de WRR)
]]
Historie, Nederlando estis hegemonie kristana socio. El la apero de la Protestanta Reformacio, la nederlandanoj dividiĝis en ĉirkaŭ du trionoj de protestantoj (ĉefe reformitaj) kaj unu triono romkatolikoj. Tio ekŝanĝiĝis laŭgrade en la 20a jarcento ĉar estis forta deklivo en la religia aliĝo, kio pluas. Pri la religia disvolviĝo de Nederlando en la 20a jarcento, estis tri difinaj censoj, nome:
Estis forta duparta religia diferenco inter la romkatolika sudo kaj la reformacia nordo, restoj el kiuj ankoraŭ evidentiĝas. Nederlando estas nuntempe unu el la plej sekularaj landoj en la mondo. Ĉirkaŭ 39% de la loĝantaro estas religie aliĝinta kaj en 2010 malpli ol 5.6% vizitis religiajn servojn regule (unufoje aŭ plie por monato). Spite la ĝenerala malpliiĝo en religiemo, kontraŭdirekta tendenco estas la religia revivado en la Protestanta Biblia Zono, kaj la kresko de islamaj kaj hinduismaj komunumoj.
Religio en Nederlando estas ĝenerale konsiderata persona afero kaj oni supozas ke ĝi ne estu propagandata publike. La nederlanda konstitucio garantias liberon de edukado, kio signifas ke ĉiuj lernejoj kiuj aliĝas al la ĝeneralaj kvalitkriterioj ricevas la saman financadon el la registaro. Tio inkludas lernejojn bazitajn sur religiaj principoj fare de religiaj grupoj (ĉefe la Romkatolikoj kaj variaj Protestantoj). Tri politikaj partioj en la nederlanda parlamento (CDA, Unio de Kristanoj, kaj SGP) estas bazitaj sur kristana kredaro. Kelkaj kristanaj religiaj ferioj estas naciaj ferioj (Kristnasko, Pasko, Pentekosto kaj la Ĉieliro de Jesuo).
Provincoj
Nederlando havas dek du provincojn (provincies) (ĉefurbo interkrampe):
Ĉi tiuj provincoj konsistas el municipoj (gemeentes) entute 380, vidu Listo de nederlandaj municipoj kaj Listo de nederlandaj urboj. Krome la lando estas dividita en 21 akvo-administracioj (waterschappen), kiuj ne konformas al provincaj aŭ municipaj limoj.
Politiko
Nederlando estas konstitucia monarĥio kaj parlamenta demokratio. La monarĥo rezidas en la registaro kun la ministroj kaj devas subskribi leĝojn. Teorie la monarĥo povas havi tre multan povon en la politiko, sed reale, ekde la revizio de la konstitucio de 1848, ŝi aŭ li ne povas uzi tiun povon sen igi konstitucian krizon. La plejparto de monarĥa povo sekve estas teoria kaj formala. La ministroj havas respondecon por la ĉiutaga administro kaj gravaj politikaj decidoj. La monarĥo ankaŭ estas la prezidanto de Raad van State ("Konsilantaro de Ŝtato"), sed tiu maloftege prezidas lin.
Nederlando havas duĉambran parlamenton nomitan la Ĝeneralaj Statoj: la plej grava ĉambro nomiĝas Tweede Kamer ("Dua Ĉambro", nome Ĉambro de Deputitoj de Nederlando) kaj la senato nomiĝas Eerste Kamer ("Unua Ĉambro"). La Ĉambro de Deputitoj estas rekte elektata kaj havas leĝdonan povon kaj iniciatrajton, sed la senato estas nerekte elektata, funkcias kiel revizianta ĉambro kaj ne povas enirigi leĝojn. La Ĉambro de Deputitoj havas 150 membrojn inkluzive de Prezidanto de la Ĉambro, nomitajn parlamentmembroj.
La tuta membraro estas elektata per la nederlanda elektorato per proporcia reprezanteco elde malfermaj partilistoj. Blankaj voĉdonoj estas inkluzivitaj en la unua disdono de seĝoj, ĉi tiuj seĝoj poste disdoniĝis kiel ekstraj seĝoj. Sidlokoj estas disdonataj laŭ la sistemo D'Hondt kaj al la parlamento formale mankas elektosojlo. Sed praktike estas elektosojlo da 0.67% ĉar partio kiu ne enhavas unu seĝon bazatan sur proporcio de voĉdonoj ne povas akiri ekstrajn seĝojn. La Eerste Kamer havas 75 seĝojn kaj elektiĝas de la provincaj statoj, kiuj estas rekte elektataj en provincaj elektoj. La ofico de senatano estas parttempa funkcio.
La nederlanda parlamento estas konata kiel havanta multajn partiojn, iom escepte en sia mondoregiono. Historie, grandaj partioj estis la kristandemokratia CDA (Kristandemokratia Apelacio), la socialdemokratia PvdA (Partio de la Laboro), kaj la konservativliberalisma VVD (Partio de Popolo por Libereco kaj Demokratio). Dum la unua jardeko de la 21-a jarcento, novaj (ekstrem)dekstraj partioj formiĝis: la LPF (Listo Pim Fortuyn), kaj, post la kadukiĝo de la LPF pro la murdo de Pim Fortuyn, la PVV (Partio por la Libereco). Ekde la lasta jardeko, la kristandemokratia kaj la socialdemokratia partioj estas malkreskantaj, kaj ili nun ekzistas kune kun multaj aliaj mezgrandaj partioj, kiel la progresliberalisma D66 (Demokratoj 66), la PVV, la socialisma SP (Socialisma Partio), kaj la verda GroenLinks (Verda Maldekstro). Malgrandaj partioj estas interalie la verda best-rajta PvdD (Partio por la Bestoj), la konservativa kristansocia ChristenUnie (Kristanunio), la ekstremdekstra FvD (Forumo por Demokratio) kaj la tre konservativa protestanta SGP (Politike Reformacia Partio). La regionalisma OSF (Sendependa Senata Partio) sole aperas en la senato.
En januaro 2021, la koalicia registaro de VVD, CDA, D66 kaj ChristenUnie eksiĝis inter skandalo, kaj ekde la elektado de 2021 nova registaro formiĝas. Post la elektado de 2021, la kvanto da frakcioj en la Dua Ĉambro kreskis denove; en junio 2021 ĝi enhavis 18 frakciojn, kaj du el tiuj formiĝis dum la du monatoj post la elektado per secesio.
Ekonomio
Nederlando havas disvolvigitan ekonomion kaj estis ludinta specialan rolon en la eŭropa ekonomio dum multaj jarcentoj. Ekde la 16-a jarcento, ŝipkonstruado, fiŝkaptado, agrikulturo, komerco, kaj bankoj estis estintaj ĉefaj sektoroj de la nederlanda ekonomio. Nederlando havas altan nivelon de ekonomia libero.
En 2020, la plej gravaj komercpartneroj de Nederlando estis Germanio, Belgio, Unuiĝinta Reĝlando, Usono, Francio, Italio, Ĉinio kaj Rusio. Nederlando estas unu el la 10 ĉefaj eksportantaj landoj en la mondo. Nutrindustrio formas la plej grandan industrian sektoron. Aliaj gravaj industriaj sektoroj estas kemia industrio, metalurgio, maŝinaro, elektraj varoj, komerco, servoj kaj turismo. Ekzemploj de internaciaj nederlandaj kompanioj funkciantaj en Nederlando estas Randstad, Unilever, Heineken, KLM, financaj servoj (ING, ABN AMRO, Rabobank), kemiaj (DSM, AKZO), naftorafinado (Royal Dutch Shell), elektronika aparataro (Philips, ASML), kaj satelita navigado (TomTom).
Nederlando havas la 17a plej grandan ekonomion en la mondo, kaj rangiĝas la 11a laŭ MEP por kapo. Inter 1997 kaj 2000 la jara ekonomia kresko averaĝis preskaŭ 4%, multe supre la eŭropa averaĝo. La kresko malrapidiĝis konsiderinde el 2001 ĝis 2005 pro la tutmonda ekonomia krizo, sed akceliĝis ĝis 4.1% en la tria kvarono de 2007. En majo 2013, inflacio estis de 2.8% jare. En aprilo 2013, sendungeco estis de 8.2% (aŭ de 6.7% laŭ la difino de la ILO) de la laborforto. Februare 2019, tio estis reduktita ĝis 3.4%.
Kiel unu el la landoj kiuj establis la Eŭrozonon, la 1-an de januaro 1999, Nederlando anstataŭigis la nederlandan guldenon kun la Eŭro, kiu iĝis la oficiala valuto de la lando. En la praktiko, la malnovaj biletoj kaj moneroj estis anstataŭigitaj per la novaj nur la 1-an de januaro 2002.
Kulturo
La kulturo de Nederlando estas diversa, kaj montras regionajn diferencojn same kiel eksterlandajn influojn ricevitajn tra jarcentoj de nederlanda komerca kaj esplora spirito. Nederlando kaj ties popolo delonge ludis gravan rolon kiel centro de kultura liberalismo kaj toleremo. La Nederlanda Orepoko estas populare konsiderita kiel ties pinto.
Variaj arkitekturaj stiloj povas esti distingitaj en Nederlando. La Romanika arkitekturo estis konstruita inter la jaroj 950 kaj 1250. Tiu arkitektura stilo estas koncentrita ĉefe en la provincoj Gelderland kaj Limburgo. Limburgo partikulare ege diferencas en arkitektura stilo el la cetero de Nederlando. La Gotika arkitekturo venis en Nederlandon ĉirkaŭ 1230. Brabanta gotiko partikulare floris en Nord-Brabanto. Plej tipa estis la nederlanda baroka arkitekturo ĉefe en urboj de Nord-Holando, Sud-Holando kaj Zelando. Aliaj arkitekturaj stiloj kiuj estas ofte videblaj en Nederlando estas Stilo Ludoviko la 14-a, Art Nouveau, Raciismo, Novklasikismo, Ekspresionismo, De Stijl, Tradiciismo kaj Brutalismo.
Pentrarto
Multaj mondfamaj pentristoj estis nederlandanoj. Unu el la plej famaj fruaj artistoj estis Hieronymus Bosch. La tiel nomata ora jarcento en la 17-a jarcento vidis grandajn artistojn kiel Rembrandt van Rijn, Johannes Vermeer, Frans Hals, Carel Fabritius, Gerard Dou, Paulus Potter, Jacob van Ruisdael aŭ Jan Steen. Famaj pentristoj el pli malfruaj epokoj estis Vincent van Gogh kaj Piet Mondriaan. M. C. Escher estis tutmonde konata grafikisto.
Sciencoj kaj teknologio
El Nederlando devenas multaj gravaj scienculoj kiel Erasmo de Roterdamo, Baruch Spinoza, Christiaan Huygens kaj Antoni van Leeuwenhoek. René Descartes pasigis la plej grandan parton de sia verkada vivo en Nederlando.
La Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj (en nederlanda Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, mallongige: KNAW) estas organizaĵo dediĉita al la antaŭeniro de scienco kaj literaturo en Nederlando. La Akademio havas hejmon en Trippenhuis en Amsterdamo.
La Nacia Biblioteko de Nederlando estas grava kultura institucio kiu kolektis la sciaron kaj literaturon de la lando.
Literaturo
En la ora epoko (nederlande: De Gouden Eeuw) floris krom la pentrarto ankaŭ la literaturo, kies plej famaj reprezentantoj estas Joost van den Vondel kaj Pieter Corneliszoon Hooft.
La tri plej gravaj aŭtoroj de la dua duono de la 20-a jarcento estas Harry Mulisch ("La atenco", "La malkovro de la ĉielo", ambaŭ ankaŭ filmigitaj), Willem Frederik Hermans ("La malhelĉambro de Damokles", ankaŭ filmigita; "Neniam plu dormi") kaj Gerard Reve ("La vesperoj", "La kvara viro", ambaŭ ankaŭ filmigitaj). Aliaj konataj aŭtoroj estas Cees Nooteboom, Jan Wolkers kaj Hella Haasse.
Muziko
Dum longa tempo la klasika muziko ne estis organizita en Nederlando samnivele kiel en aliaj eŭropaj ŝtatoj. Nur fine de la 19-a jarcento okazis profesiigo kaj estiĝis multaj orkestroj.
La verŝajne plej bone konata nederlanda rokbando, Golden Earring sukcesegis en la 1970-aj jaroj per "Radar Love". Ankaŭ tutmonde konataj estis en la 1970-aj jaroj la bando Ekseption kun Rick van der Linden kaj Focus, kaj ankaŭ Shocking Blue ("Venus").
Vidu ankaŭ: Ĥabrohaŭso.
Fama esperanta kantistaro estas Kajto.
Kuirarto
La nederlanda kuirarto estas de origino simpla kun multaj "unupot"-manĝaĵoj, aŭ pli bone dirite miksopotoj. Tio estas logika, ĉar en antaŭaj tempoj oni ne havis kvarbekajn gaskuirilojn, ĉion oni devis kuiri en la sama kuirpoto, kaj oni uzis malmulte da specialaj ingrediencoj kaj spicoj. Tiuj ja ne kreskis en Nederlando kaj oni manĝis ordinare tion kion oni rikoltis de la kampo. Por laborista popolo en lando kie ofte estas malvarme, la manĝaĵo krome devas esti nutra. Do firma nutraĵo. Terpomoj, legomoj kaj sufiĉe granda peco da viando. Miksopoto kun kolbaso, ruĝaj betoj kun eskalopo de lardo, pizosupo kun fumaĵita kolbaso, kampaj pizoj aŭ brunaj fazeoloj kun lardo, saŭrkraŭto kun fumaĵita kolbaso kaj tiel ni povas daŭrigi dum iom da tempo. Unu ingredienco ludas gravan rolon en tio: la terpomo.
Ovokuko estas unu el multaj tipaj desertoj.
Amaskomunikiloj
Radio Nederlando Tutmonda (nederlande Radio Nederland Wereldomroep, mallongigo RNW, ekde 2013 RNW Media) ĝis la jaro 2012 estis publika kaj ŝtate subvenciita radiofonia kaj televida dissenda instanco en Hilversum, produktante kaj transdonante programojn por internaciaj spektantaroj ekster Nederlando. Ekde la jaro 1992, Radio Nederlando Tutmonda ankaŭ distribuis enhavon tra retejo kaj retpoŝta teknologio.
Esperanto en Nederlando
La Centra Oficejo de UEA troviĝas en Roterdamo, kie okazis la Universala Kongreso en 1967, Universala Kongreso en 1988 kaj en 2008 kun preskaŭ 2 000 aliĝintoj. Teme tiu laste menciita kongreso okupiĝis pri la Jaro de la Lingvo kaj pri la centjariĝo de UEA. La festparoladon faris Humphrey Tonkin. Honora membro fariĝis en tiu ĉi jaro Simo Milojeviĉ, eksa ĝenerala direktoro de UEA. Dum la Kleriga Lundo oni okupiĝis, ĉefe en iom malgrandaj laborgrupoj, pri diversaj temoj kun rilato al esperantumado. Estis prezento pri Dua Vivo, Vikipedio-kunsido, konsiloj pri informado kaj kunveno de veteranoj pri "neoficiala historio".
Pulvo
Pulvo aŭ nigra pulvo estas eksplodema pulvoro el miksitaj salpetro, karbo kaj sulfuro, kiu estas uzata ĉefe kiel pelilo de pafaĵoj lanĉitaj per pafiloj kaj por akustikaj celoj en pirotekniko. La vorto pulvo referencas striktasence tion, kio pli precize nomiĝas ankaŭ nigra pulvo. Ĝi estas komponita de determinitaj proporcioj da karbo, sulfuro kaj kalia nitrato, sed post la apero de la modernaj nitrocelulozaj peliloj, tiu nomo etendiĝis ankaŭ al tiuj, spite la fakton, ke ili estas produktoj kemie diferencaj.
Ĝi estas malalta eksplodaĵo, kiu eksplodas malpli rapide ol rapido de sono. La pulvo plej populara enhavas 75% da kalia nitrato, 15% da karbono kaj 10% da sulfuro (procentoj en maso). Nuntempe oni uzas tian pulvon ĉefe en pirotekniko kaj kiel pafopelilon por antikvaj armiloj. La modernaj senfumaj pulvoj estas bazitaj sur energiaj materialoj, precipe celuloza nitrato (unubazaj) kaj nitrocelulozo plus nitroglicerino (dubazaj). La avantaĝoj de la modernaj pulvoj estas ilia malalta fumonivelo, malalta nivelo de stokado de brulproduktoj en la armilo kaj homogeneco, kio garantias stabilajn rezultojn kaj pliigas la precizecon de la pafoj.
Historio
Eatas ĝenerala interkonsento inter la diversaj historiografiaj skoloj pri tio ke la pulvo estis inventita en Ĉinio, disvastiĝis tra Mezoriento kaj araboj kaj turkoj enkomdukis ĝin en Eŭropon; tamenn estas sama interkonsento pri la determino pri kiel tiu ĉina milit-invento influis en la teknologia progreso pri pulvo en Mezoriento kaj Eŭropo. La disvastigo de la pulvo tra Azio el Ĉinio estas atribuita grandparte al mongoloj. Unu de la plej fruaj ekzemploj de eŭropanoj kontraŭ armiloj kiuj disponas de pafiloj estis la batalo de Muhi en Hungario, en 1241. En tiu batalo la mongoloj uzis pulvojn kaj per pafiloj kaj per grenatoj. Alia tuje posta ekzemplo estis en 1262 sieĝo naŭmonata fare de la kastilia reĝo Alfonso la 10-a kontraŭ la tiam araba urbo Niebla. En tiu sieĝo la araboj uzis unuafoje en Okcidento la pulvon por militaj celoj pere de prakanonoj.
Ĉinio
La pulvo estis inventita en Ĉinio kiam la taoistoj intencis krei kuracilon por atingi la senmortecon. La ĉinaj militfortoj poste uzis armilojn kun bazo sur pulvo (raketoj, musketoj kaj kanonoj) kaj eksplodaĵoj (grenatoj kaj diversaj tipoj de bomboj) kontraŭ la mongoloj kiam tiuj klopodis eniri en la ĉinaj teritorioj tre la norda landlimo. Post la mongoloj konkeris Ĉinion kaj fondis la Dinastion Yuan uzis la ĉinan militan teknologion por sia klopodo invadi Japanion, kie ili uzis pulvon nakaŭ por peli siajn raketojn.
Monaĥejo Heiligenkreuz
La monaĥejo Heiligenkreuz (Stift Heiligenkreuz) estas monaĥejo de la Cistercianoj ĉe la vilaĝo Heiligenkreuz en Viena Arbaro (Malsupra Aŭstrujo). Ĝi ekzistas seninterrompe ekde sia fondiĝo en la jaro 1133 kaj estas per tio – post la monaĥejo Rein – la tutmonde dua plej aĝa kontinue ekzista cisterciana monaĥejo.
Pulvo
Medicina origino
La salpetro estis konata de ĉinoj ekde antaŭ la 1-a jarcento a.n.e. kaj estas klara pruvaro de la uzado de salpetro kaj sulfuro en multaj kombinaĵoj kuracilaj. Ĉina teksto de alkemio, datita en la jaro 492 d.n.e., mencias salpetron bruliĝante elsendante purpurkoloran flamon, mostrante ĝin kiel praktika kaj fidindan formon distingi ĝin disde aliaj neorganikaj saloj, kio permesis tiel al la alkemiistoj pritaksi kaj kompari teknikojn de purigo. La plej antikvaj registroj de purigo de salpetro estas datitaj de antaŭ la 1200 d.n.e.
Monaĥejo Heiligenkreuz
Konstruado en la mezepoko
La fondintoj venis ek Franclando, el Abatejo Morimond. Pli ol 100 jarojn daŭris la konstruo de la romanikaj kaj gotikaj domoj de la unua monaĥejo.
Pulvo
Medicina origino
La unua referenco de la brulproprecoj de tiaj miksaĵoj estas fragmento de Zhenyuan miaodao yaolüe, taoisma teksto datita de mezo de la 9-a jarcento.
Monaĥejo Heiligenkreuz
Konstruado en la mezepoko
La altromanika preĝejo kun laŭlonga domo, fasado, transversa domo kaj ĥorejo estis konsekrebla jam en 1187 post 50-jara konstruado; la 31-an de majo 1188 ĝi enprenis krucorelikvon donace de duko Leopold la 5-a Babenbergo.
Pulvo
Medicina origino
La ĉina vorto por "pulvo" estas en ĉina, 火药/火藥; en pinĝino, huŏ yào, kiu signifas laŭvorte "fajrkuracilo". Tamen, tiu nomo estis ekuzita nur kelkajn jarcentojn post la malkovro de la miksaĵo. Dum la 9-a jarcento ĉinaj taoismaj monaĥoj aŭ alkemiistoj kiuj estis serĉintaj la eliksiron de la senmorteco trafis hazarde la pulvon.
Monaĥejo Heiligenkreuz
Konstruado en la mezepoko
Daŭris proksimume samlonge, ĝis en 1240 disponeblis la gotikaj monaĥejaj domoj, do la kapitulejo, la metiejoj, la manĝejo, la dormejo kaj precipe la klostro sude de la preĝejo. La jam aperinta gotika arĥitekturo kaŭzis la malkonstruon de la relative malgranda romanika ĥorejo kaj ties anstataŭadon per klare pli granda altgotika haloĥorejo, kiu kune kun la putodomo en la klostro estis konsekrata en 1295.
Burg-Reuland
Burg-Reuland (germane: [BURG-ROJland]) estas municipo en Belgio. Komence de ĝi havis  loĝantojn.
Pulvo
Milituzo
La ĉinoj malmulte malfruis por uzi la pulvon por milituzado kaj en la venontaj jarcentoj ili produktis grandan varion de pafarmilojn, kiel flamĵetiloj, raketoj, bomboj kaj terminoj antaŭ inventi la modernan pafilon, kiu uzas metalan kuglon. Arkeologia pruvaro de mankanono datita de fino de la 13a jarcento estis trovita en Manĉurio kaj eksplodbomboj estis trovitaj en restaĵoj de vrako ĉe la marbordo de Japanio, datitaj en 1281, nome en epoko de la invadoj de mongoloj al Japanio
Novodepovska (stacidomo)
Novodepovska (Новодеповська, Новодеповская / Новодеповской) estas fervoja stacio en Odeso, la kvara plej granda urbo en Ukrainio.
Pulvo
Milituzo
La ĉina verko "Vuĝing Cung Ĝao" (Esencaj fundamentoj de la klasika militarto), verkita de Ceng Kung-Liang inter 1040 kaj 1044, havigas enciklopediajn referencojn de ampleksa vario de miksaĵoj kiu inkludis naftokemiaĵojn — same kiel mielon kaj ajlon. En tiu verko aperas menciita ankaŭ meĉo de malrapida efiko por mekanismoj de flamĵetiloj uzanta la principon de sifono por raketoj kaj pirotekniko. Tamen, la formuloj por la miksaĵoj en tiu verko ne enhavas sufiĉan salpetron por krei eksplodaĵon, ĉar ili enhavas tiujn limigitajn al maksimumo de 50 % de salpetro kio produktus nur bruligan efikon sed ne eksplodan. Tiu verko estis verkita de burokrato de la kortego de la dinastio Song, kaj estas malmultaj pruvoj pri tuja efiko de la verko sur la armitaj konfliktoj. Ne estas mencio de la uzado de pulvo ekzemple en la kronikoj de la militoj kontraŭ la tangutoj en la 9-a jarcento, kaj krome Ĉinio en tiu epoko estis ĝuanta situacion de paco. La unua kroniko de la uzado de "flamĵetiloj" aludas al la sieĝo de De'an en 1132.
Mezoriento
La islamanoj akiris la regadon de la pulvo inter 1240-1280, kiam la siriano Hasan al-Rammah estis verkinta en araba, formulojn por produkti pulvon, instrukciojn por la purigo de salpetro kaj priskribojn de bruligaj armiloj. La pulvo alvenis al Mezoriento eble tra Barato kaj el tiu al Ĉinio. Tio estas deduktebla el la maniero nomi la pulvon kiun al-Rammah uzis, en kiu la salpetro estis nomata "ĉina neĝo" (ثلج الصين thalj al-ṣīn), la pirotekniko kiel "ĉinaj floroj" kaj la raketoj kiel "ĉinaj sagoj". La persianoj nomis la salpetron "ĉina salo"    aŭ "salo de la ĉinaj salmarĉoj" ( namak shūra chīnī).
Al-Hassan asertis en la Batalo de Ajn Ĝalut en 1260, ke la mamlukoj uzis en "la unua kanono de la historio" kontraŭ la mongoloj miksaĵon de pulvo kun komponaĵo preskaŭ identa al la eksplodema pulvo. La dokumenta pruvaro survivanta plej antikva konata pri la uzado de la mankanono, konsiderata la tipo plej antikva de pafarmilo, devenas el variaj arabaj manuskriptoj de la 14-a jarcento. Al-Hassan argumentas, ke ili estas bazataj sur originaloj plej antikvaj kaj ke ili havigas informas, ke la mamlukoj uzis mankanonon en la batalo de Ajn Ĝalut en 1260. Hasan al-Rammah inkludis 107 formulojn por pulvo en sia verko al-Furusijjah ŭa al-Manasib al-Harbijja (La libro de la milita kavalerio kaj ingeniaj militaparatoj) kaj 22 formulojn por raketoj, formuloj kiuj havis komponon preskaŭ identan al la moderna kompono de la pulvo.
Eŭropo
Berthold Schwarz, nome germana monaĥo, komence de la 14a jarcento, eble estis la unua kiu uzis pulvon por propeli ĵetaĵon, kvankam ŝajne en tiu epoko la araboj jam estis uzintaj ĝin samcele en la Iberia Duoninsulo, kiel oni deduktas el la kronikoj de la reĝo Alfonso la 11-a de Kastilio. La suba alineo, transkribita kaj adaptita, korespondas al la kroniko de la reĝo Alfonso la 10-a de Kastilio pri la sieĝo de Algeciras (1343), kaj estas la unua referenco skribita pri la uzado de la pulvo kun militaj celoj, sed kelkaj subtenas, ke tiu sama substanco jam estis uzita, ankaŭ de araboj, en la defendo de la urbo Niebla (Provinco Onubo) kiam ĝi estis sieĝita de Alfonso la 10-a de Kastilio, preskaŭ unu jarcenton antaŭe.
Ajnaj estis la precizaj informoj kaj la identecoj de ties malkovrintoj kaj unuaj uzantoj, estas certa ke la pulvo estis fabrikita en Italio en 1326, en Anglio en 1334 kaj ke en 1340, en teritorioj nuntempe apartenantaj al Germanio oni disponis de instalaĵoj por produkti ĝin. La unua klopodo uzi pulvon por minigi la murojn de la fortikaĵoj okazis dum la sieĝo de Pisa (Italio) en 1403. En la dua duono de la 16a jarcento, la fabrikado de pulvo estis monopolo de la ŝtato en la majoritato de la landoj. Temas pri la nura eksplodaĵo konata ĝis la malkovro de la nomita "fulma oro", forta eksplodaĵo uzita por la unua fojo en 1628 dum la militoj kiuj okazis tiam en la eŭropa kontinento.
Hindio
La pulvo kaj la pafarmiloj estis alportitaj al Hindio pere de la invadoj fare de mongoloj en Hindion. La otomana admiralo Sejdi Ali Reis enkondukis la unuajn versiojn de pafarmiloj kun meĉa fermilo, kion la otomanoj uzis kontraŭ la portugaloj en la Sieĝo de Diu (1531). Post tio aperis multaj varioj de pafarmiloj en Tanĝore, Dako, Biĝaour kaj Murŝidabado.
La Mongola Imperio produktis amase pafarmilojn de meĉa fermilo por sia armeo. La Mogola Imperio estis la unua kiu disvolvigis raketojn el bambuo, dekomence ĉefe por signaloj kaj por la uzado de sapeistoj. La mogola imperiestro batalis kontraŭ la okupaciantaj britoj kaj kontraŭ aliaj eŭropanoj en la provinco Guĝarato, de kie la eŭropanoj elfosis salpetron por la fabrikado de sia pulvo dum la 17a jarcento.
En 1780 la invadantaj britoj ekaneksigis al si la teritoriojn de la sultanlando de Majsuro, dum la Dua milito brit-majsura. La brita bataliono estis venkita dum la batalo de Guntur, fare de la trupoj de Hajder Ali, kiuj uzis tre efike la majsurajn raketojn kaj artilerion de raketoj kontraŭ la britaj trupoj kies vicoj estis tre kunaj. Tiu teknologio estis poste kopiita kaj uzita en la napoleonaj militoj en Eŭropo.
Indonezio
Dokumenta kaj arkeologia pruvaro indikas, ke arabaj aŭ hindiaj komercistoj enkondukis la pulvon, musketojn kaj kanonojn en Indonezion ĉirkaŭ la 14a jarcento. La portugaloj kaj hispanoj batalis kontraŭ tiuj pafarmiloj kaj ĝenerale estis venkitaj. La imperio Singhasari disponis de pafarmiloj kaj canonoj. La loĝantoj de Javo disponis de kanonoj el bronzo, uzitaj amplekse de la armeo de la imperio Majapahit same kiel de piratoj.
Ameriko
La pulvo estis enkondukita en Ameriko fare de la hispanaj kaj portugalaj konkerantoj kiuj uzis ĝin kontraŭ la aztekoj, majaoj, inkaoj kaj aliaj indiĝenaj popoloj. En kelkaj regionoj de Meksiko eblis trovi facile kuŝejojn da salpetro kaj sulfuro, pro kio la fortoj de la konkeristoj povis rehavi la pulvon kiun ili uzis per siaj pafarmiloj.
Populare oni kredas, ke la pafarmiloj estis definitiva faktoro por la venko super la lokaj civilizacioj, sed la arkeologia kaj dokumenta pruvaro montras, ke la pafarmiloj kiuj havis la hispanoj ne estis ankoraŭ tiom efikaj kaj ne pro tio ili havis taktikajn avantaĝojn; ankaŭ ne okazigis tiom da paniko en la lokanoj kiom populare oni kredas, ĉar tiuj tuj alkutimiĝis rapide al la pafiloj kaj al la aliaj eŭropanaj armiloj. Kelkaj eĉ lernis tuj kiel funkciis la musketoj kaj kanonoj, kaj evitis esti atingitaj per ili.
La pafarmiloj bazitaj sur pulvo ekuziĝis ĉu fare de lokanoj ĉu fare de la ekspedicioj de eŭropanoj, por bataloj ekde la 15a jarcento ĝis komenco de la 20a jarcento, ĉar kaj pulvo kaj pafarmiloj estis komercigitaj al la amerikaj indiĝenoj, ĉefe fare de francoj kaj portugaloj, intence al malfortigo de la influo de siaj rivaloj eŭropaj (respektive britoj kaj hispanoj). Fine de la 19a jarcento en bataloj de amerikaj indiĝenoj kontraŭ fortoj de Usono la pafarmiloj ne havigis grandan strategian profiton spite ties mortigan povon, permesante al lokanoj venki en bataloj kiel tiu de Little Big Horn, en kiu lakotoj, ĉejenoj kaj arapahoj venkis super la 7-a regimento de kavalerio. Tiu malvenko estis foje atribuita grandparte al la malakcepto uzi maŝinpafilojn Gatling.
La pafarmiloj bazitaj sur pulvo ekhavis konsiderindan militan avantaĝon nur pro la enkonduko de la ripet-maŝinpafiloj, disvolvigitaj fine de la 19a jarcento, kiuj ja estis determinanta faktoro en la kulminigo de la longdaŭraj militoj kontraŭ la amerikaj indiĝenoj. Tiuj armiloj estis uzitaj kontraŭ tiuj lokanoj ĉefe en Usono, Meksiko kaj Argentino inter aliaj landoj.
Kemia kompono
Plej ofte skribita sed malpreciza kemia reakcio de eksplodado de la nigra pulvo estas
Pli preciza, kvankam ne tute, estas jena reakcio:
Reale, la procezo ne havas unu precizan formulon kaj povas agi diverse. Ĉiu lando fakte disvolvigis sian propran pulvon kun variado de la proporcioj de la mikso; la suba tabelo indikas kelkajn el la proporcioj adoptitaj de diversaj landoj:
Proverbo
Ekzistas proverboj pri pulvo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof :
Burg-Reuland
Ekde 1977 la municipo Thommen apartenas al Burg-Reuland, la ĉefa municipo.
Ĝis la Traktato de Versajlo en 1919 la municipo apartenis al la Germana Regno, kiel la resto de la tiamaj distriktoj Eupen kaj Malmedy. Antaŭe ĝi estis parto de la duklando Limburgo, kaj ekde la Viena kongreso en 1815 ĝi apartenis al Prusio.
Schierensee
Schierensee estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rendsburg-Eckernförde de la federacia lando Ŝlesvigo-Holstinio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La teritorio estas parto de la komunumaro Molfsee, administra ligo de pluraj formale sendependaj politikaj komunumoj.
Sep montetoj de Moskvo
Montetoj de Moskvo estas historia nomo de kelkaj partoj en Moskvo pli altaj ol najbaraj. Ekde 16-a jarcento Moskvo rapide evoluis sur malglata teritorio; ekde tiam estas konata elpensaĵo pri "sep montetoj de Moskvo" similece al sep montetoj de Romo.
Montetoj
Ĉefa estas Kremla monteto (sur ĝi situas Moskva Kremlo).
Ŝtata buĝeto
La ŝtatbuĝeto determinas la sumojn por esti asignotaj al registaraj ministerioj por jaro de funkciado, en ĉiu el la elspezceloj de ĉiu ministerio. La ŝtata buĝeto estas la plej klara esprimo de politiko fare de registaro, ĉar ĝi fiksas la sumojn por esti asignotaj al ĉiu el la registaraj celoj. Grava fonto de financado por la ŝtatbuĝeto estas ŝtatenspezoj de impostoj, kaj pruntedoninto ofte estas postulata por financi esceptajn elspezojn.
Dobříkov
Dobříkov estas vilaĝo situanta en Ĉeĥio, regiono Pardubice, distrikto Ústí nad Orlicí, en valo de la rivero Loučná, 5 km okcidente de la urbo Choceň kaj 10 km sude de la urbo Vysoké Mýto. Vivas ĉi tie. En la vilaĝo estas haltejo de fervoja ĉeflinio inter Pardubice kaj Česká Třebová.
Ŝtata buĝeto
La ĉefa celo de la buĝeto estas krei superrigardon de la enspezoj kaj elspezoj de la ŝtato por la venonta jaro aŭ la sekvaj jaroj. Ĉar la buĝeto baziĝas sur pasintaj elspezoj, ĝi estas nur antaŭdiro de la estonteco, kiu povas konduki al neantaŭviditaj buĝetaj deficitoj dum la fiska jaro progresas. En la mallongdaŭro, tiaj deficitoj estas kutime financitaj per monprunto, per la vendado de ŝtataj valorpaperoj, nomataj obligacioj, longdaŭraj aŭ mallongdaŭraj, kiu kaŭzis gravan longdaŭran ŝuldon de la ŝtata ekonomio.
Ĉefa demando, kiun oni faras, estas ĉu la ŝtata buĝeto estas alta. Inter ekonomikistoj, oni kutimas mezuri la grandecon de la buĝeto per kia procento ĝi konsistigas kia estas la MEP de la ŝtato. En landoj de la Tria Mondo la ŝtatbuĝeto konsistigas inter 10% -20% de la MEP; en kapitalismaj landoj kiel Usono, la buĝeto estas inter 25% kaj 35% de MEP. En socialismaj/komunismaj landoj kie ekzistas centralizita ekonomio, la buĝeto estas inter 40% kaj 55% de MEP. Oni do povas diri, ke en komunistaj landoj la buĝeto estas konsiderata alta.
Dobříkov
Fortikaĵeto
Historio de la vilaĝo estas ligita kun fortikaĵeto el la fino de 14-a jarcento. La unua atestita posedanto de ĝi estis Jan Těchlovec el Dobříkov. Plej longe en la fortikaĵeto loĝis familiaro Dobříkovský el Malejov (1480 - 1631), kiu ĉirkaŭ la jaro 1600 la fortikaĵeton aranĝis renesance. Blazono de la familiaro estas videbla sur gablo de arbargardistejo, troviĝanta sur loko de estinta fortikaĵeto, konstruita en la jaro 1828. Pro ĉeesto en nobelara leviĝo estis sinjorejo de Vilém Dobříkovský el Malejov en la jaro 1931 konfiskita. Poste la posedantoj ŝanĝiĝis kaj en la 18-a jarcento la fortikaĵeto, aŭ kasteleto, restis neloĝata kaj iom post iom dezertiĝis. En la jaro 1925 okaze de grundreformo la fortikaĵejon kun arbargardistejo akiris politikisto Václav Klofáč. Li konstruigis tie altaneton en kiun li lokigis renesancajn kahelojn el malkonstruita kasteleto. La posteuloj de Klofáč la objekton posedas ankoraŭ nuntempe.
Ŝtata buĝeto
La efiko de tutmondiĝo sur la ŝtatbuĝeto
La tutmondiĝaj procezoj de la fino de la 20-a jarcento reflektiĝis en la redukto de la ŝtatbuĝeto. Tiu ŝanĝo kondukis al du paralelaj procezoj, unu je la ideologia nivelo kaj la alia ĉe la materia nivelo.
Sur la ideologia nivelo, novliberala politiko aperis en la politika areno en la 1980-aj jaroj en la plej multaj okcidentaj landoj, kiu rekomendis redukti ŝtatan implikiĝon en la ekonomio, celante la koncepton per privatigo kaj reduktante la ŝtatbuĝeton.
Sur la materia nivelo, la ŝanĝoj en la maniero kiel kapitalfluoj en la monda merkato kondukis al tre alta nivelo de kapitalmovo. Sekve, kapitalistoj estis liberaj investi en ajna lando kaj elektis la landojn kiuj ofertis al ili la plej bonajn kondiĉojn – kaj precipe la plej malaltan impostadon. Ĉi tiu situacio igis mondajn registarojn eniri en "vetkuro al la fundo" - lando malaltigis siajn impostojn por esti alloga por investantoj, devigante siajn najbarojn fari same por konservi sian allogecon. La impostreduktoj ĉe la najbaroj malklarigis la relativan avantaĝon de la ŝtato, devigante ĝin denove tranĉi impostojn – en procezo kiu ankoraŭ ne finiĝis kaj ĝia fino ne estas videbla. La senĉesaj impostreduktoj malriĉigas la ŝtatan buĝeton.
La supraj du faktoroj kaŭzis la malriĉigon de la ŝtatbuĝeto, kaj tial al situacio en kiu la ŝtato estas nekapabla financi la larĝajn sociajn rajtojn kiuj estis ĝis tiam kutimaj, kiel la bonfaraj politikoj de socialema ŝtato. Kiel rezulto kaj de novliberala ideologia koncepto, estas konstanta erozio de la amplekso de sociaj rajtoj ekde la 1980-aj jaroj.
Ligerz
Ligerz (en la franca lingvo Gléresse) estis ĝis la 31-a de decembro 2009 komunumo de la distrikto Nidau kaj ek de la 1-a de januaro 2010 komunumo de la administra distrikto Bielo en Kantono Berno, Svislando. Ĝi havis 526 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010.
Geografio
Ligerz situas 15 kilometrojn okcidente de la urbo Bielo sur la suda deklivo de la Ĵurasa Montaro ĉe la norda bordo de la Lago de Bielo. Al la komunumo apartenas krom la vilaĝo Ligerz ankaŭ la vilaĝetoj Festi, Schernelz, Bipschal kaj la okcidenta parto de Kleintwann. La orientan limon de la komunumo formas la rojo Twannbach, kiu fosis ravinon en la dorson de la Ĵuraso.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 1,80 km², de kiuj 50,6% estas kovritaj de arbaro, 31,7% servas por agrikulturo kaj 12,8% por setlado.
Dobříkov
Václav Klofáč
En Dobříkov loĝis kaj ĝin ŝatis Václav Jaroslav Klofáč (1868 - 1943), ĉeĥa politikisto kaj ĵurnalisto, gvidisto de politika Partio Nacie-Socialisma, senatano kaj la unua ministro por nacia defendo de la Ĉeĥoslovakio (1918). Li apartenis al la politikistoj, kiuj meritis pri ekesto de Ĉeĥoslovaka respubliko en la jaro 1918. Al Dobříkov li helpis ĉe aĉetakiro de la preĝejo el Rutenio. En la vilaĝo, en supre nomita arbargardistejo, estis omaĝe al li en la jaro 1997 malfermita modesta memormuzeo.
Ligerz
Historio
La unua dokumenta mencio de Ligerz datiĝas el la jaro 1178 kiel Lieresse. En la jaro 1218 estas menciita iu Volmarus de Liegerche, kaj en la jaro 1236 aperis la mencio Ligerce. Dum mezepoko Ligerz estis baronejo, kiu estis feŭdo de la Grafoj de Nidau. La praburgo de la Baronoj de Ligerz estis la burgo Festi menciita en la jaro 1236 supre de la vilaĝo. En la jaro 1388 kaj definitive en la jaro 1393 la jurisdikcio pri Ligerz fariĝis havaĵo de la urba ŝtato de Berno. La baronejo en la jaro 1358 estis dividita kaj la duono fariĝis havaĵo de bernaj civitanoj de Büren kaj kaj la alia de Muleren. En la jaro 1409 la unua parto estis vendita al Bielo en la jaro 1469 la alia duono al Berno. En la jaro 1551 Berno akiris ankaŭ la bielan duonon kaj atribuis la tutan havaĵon al la Voktejo Nidau.
Dobříkov
Preĝejo
Fieraĵo de la komunumo estas ligna preĝejo, transigita ĉi tien en la jaro 1930 fare de la Ĉeĥoslovaka eklezio. Temas origine pri greka-katolika preĝejo de t.n. gotika tipo, konstruita en la jaro 1679 en Velká Kopaň en Rutenio. En la jaro 1857 ĝi estis transveturigita en Cholmovec ĉe Sevljuša kaj de tie al Dobříkov.
La preĝejo estas ununava, oblonga, ĉarpentita kun pli alta malpli larĝa ortangula presbiterejo sur suda flanko. En la fronto sur norda flanko estas balkonetoj kun ligna arkaĵaro kaj prisma turo kun peristilo kaj ŝinda tegmento. En la navo estas lignotabula barela plafono kaj en presbiterejo lignotabula segmenta. Sur norda flanko estas ĥorejo kaj mallarĝa antaŭĉambreto el kiu gvidas ŝtuparo al la balkoneto kaj turo.
Turismo
La vilaĝo najbaras kun vasta zono de arbaroj inter Choceň kaj Hradec Králové. La regiono estas ideala por pieda turismo kaj cikloturismo en ebenaĵo de la rivero Tichá Orlice kaj por ripoza kolektado de arbarfruktoj kaj fungoj. El Dobříkov gvidas en arbarojn du turismaj signitaj vojoj, flava kaj blua, kaj cikloturisma traceo n-ro 4186, kiujn oni povas diversmaniere kombini kun aliaj vojoj.
(11525) 1991 RE25
(11525) 1991 RE25 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Henry E. Holt elde la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono).
Johannes Sapidus
Johano Sapido (1490-1561) aŭ "Hans Witz" estis germana filologo, pedagogo, poeto kaj humanisto, kiu, en decembro 1510, estis rektoro en la "Latina lernejo de Selestato", kie Wolfgang Musculus (1497-1563) estis lia lernanto. Tie ankaŭ studis kaj profesoris aliajn humanistojn tiaj kiaj Beatus Rhenanus, Bonifacius Amerbach (1495-1562), Hieronymus Gebwiler (1473-1545), Jakobo Spigelo (1483-1547) kaj aliaj.
Tahaa
Tahaa estas insulo, kiu apartenas al la grupo de la Societa Insularo en Franca Polinezio. Kun Huahine, Raiatea kaj Maupiti ĝi geografie apartenas al la „Deventaj Insuloj“ en la suda pacifiko kaj situas ĉirkaŭ 230 km nordokcidente de Tahitio. Tahaa situas norde de la najbara insulo Raiatea, kun kiu ĝi estas enŝlosita de komuna korala rifo.
Sur la granda insulo vivas 5003 homoj (aŭgusto 2007). La pli grandaj vilaĝoj estas Patio, Hipu, Faaaha, Haamene, Vaitoare, Poutoru, Tiva kaj Tapuamu. Plej alta monto estas la  Monto Ohiri kun alteco de.
Johannes Sapidus
Vivo
Li estis filo de Sifriet Witz kaj ricevis sian unuan edukon en la fama Latina lernejo de Selestato, fondita de Beatus Rhenanus (1485–1547), kie Krato Hofmano (1450-1501) kaj Hieronymus Gebwiler (1480-1545) estis liaj profesoroj. En 1506, li studis Filozofiajn Sciencojn sub gvidado de Jakobo Stapulenso (1455-1536) kaj poetiko kaj retoriko kun la itala poeto kaj humanisto Publio Fausto Andrelini (1462-1518).
En la Universitato de Parizo li havis kiel kunulon Beatus Rhenanus (1485-1547), kiu prezentis al li la amikon Michael Hummelberger (1487-1527), kun kiu li havis longedaŭran amikecon. Li ankaŭ estis profesoro de Thomas Platter la Maljuna (1499-1582). Revenante al Selestato, li estis nomumita rektoro de la gramatika lernejo, sukcedante al Hieronymus Gebwiler (1473-1545), kiu estis rezignaciinta en 1509, por plenumi la klopodojn pri la reformacio en Strasburgo.
Kiam la Gimnazio de Strasburgo (estonta Universitato de Strasburgo fondiĝis en la 22-a de marto 1538, la lernejo de Sapidus estis absorbita de la nova institucio, sub la gvidado de Johannes Sturm (1507-1589), kiu cetere estis lia bofrato. Malgraŭ la tuta prestiĝo kiu estis al li oferita, lia instruado kaj lia interrilato kun la studantaro iom degeneriĝis rezulte de sia kolerema kaj malafabla humoro. La gepatroj de la lernantaro plendis al la juĝistoj kaj al Johannes Sturm, kaj li estu nomumita profesoro pri poetiko, por ke liaj energioj trafluis en liaj skribaĵoj. Tiuepoke li verkis sian biblian teatraĵon "Anabion sive Lazarus redivivus" (1539), por celebri la malfermadon de la nova lernejo, en 1539, kaj aliajn poemojn dediĉitajn al siaj amikoj.
(116969) 2004 HZ11
(116969) 2004 HZ11 estas malgranda, malhela troja asteroido de Jupitero malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la observatorio de la Laboratorio Lincoln en Socorro (Nov-Meksiko, Usono).
Ĝi orbitas, kun granda orbita klineco, en la ĉirkaŭaĵo de la punkto de Lagrange L4 de la sistemo Suno-Jupitero, tie estas en la tiel nomata «Greka Tendaro».
Idris (Libio)
Idris la 1-a, إدريس السنوسي (naskiĝis la en Al Bajda, mortis la  en  Kairo) estis de 1951 ĝis 1969 reĝo de reĝlando Libio.
Idris al-Sanusi estis nepo de Muhamad as-Sanusi. En 1916 li fariĝis ordenestro de la Sanusio-ordeno kiu havis multajn anojn en Libio. Dum la Dua Mondmilito la sanusianoj batalis kontraŭ Italio, kies kolonio Libio tiam estis.
La reĝo Idris estis eksigita en puĉo fare de kolonelo Muamar Kadafi, kiu fondis la nunan Libian Araban Respublikon.
<!--
Familie
Sidi Muhammad Idris al-Mahdi al-Senussi wurde als Sohn von Sayyid Muhammad al-Mahdi bin Sayyid Muhammad al-Senussi und seiner fünften Frau Aisha bint Ahmad al-Syrte geboren. Er war der Enkel von Sayyid Muhammad bin 'Ali as-Senussi, dem Begründer des Senussi-Ordens. 1931 heiratete er Fatima el-Sharif, mit der er einen Sohn hatte, der aber bereits am Tag nach seiner Geburt verstarb.
Zweiter Weltkrieg
Er wurde 1916 Oberhaupt der Senussi-Orden, die in Libyen eine große Anhängerschaft hatten. Zwar wurde er 1921 zum Emir von ganz Libyen gewählt, doch zog er sich wegen der italienischen Kolonialpolitik unter Mussolini nach Ägypten zurück. Der Widerstand der Senussi-Bruderschaft unter Umar Mukhtar konnte von Italien erst 1932 gebrochen werden. Im Zweiten Weltkrieg unterstützte Idris mit seiner Bruderschaft die Alliierten bei den Kämpfen gegen die Achsenmächte in Afrika.
Esperanto-arbo de Dombóvár
La Esperanto-arbo de Dombóvár (hungare: Reménykedő Fa) estis lokita inter la iama fervojista infanĝardeno en la strato Gyenis de Dombóvár kaj la loĝturo el mezepoko, direkte apud la arbaro-vojo de arbaro Sziget. En Dombóvár ĝi estas la tria Esperanto-objekto (Esperantalio), plantita simile de Esperanto-arbo en Makó, kiu troveblas en ĉi tiu parko. Ĉi tie estas ankaŭ la fama Kossuth-monumento de skulptisto János Horvay, prezentante la unuan sendependan registaron (t.e. la iama ministraro) de Hungario en 19a jarcento. La duoble pli grandaj statuoj ol la normalaj homo-korpoj estis kreitaj el marmoro de Ruskica (setlejo en Transilvanio proksime al urbo Déva). Antaŭ la plej maljuna arbo de parko, el la 17a jarcento la tiama hungara liberbatalanto (hungare: kuruc), juĝisto kaj parlamentano, estas memorfosto pri Mátyás Szuhay.
Ivon Barbosa
Ivon BARBOSA [i'von barh'boza] (naskiĝis en 1927, mortis la ) estis brazila esperantisto kaj biologo.
Idris (Libio)
Unabhängigkeit Libyens
Die nach den Erdölfunden seit 1962 fließenden Einnahmen wurden in den Ausbau der Infrastruktur und des Bildungswesens investiert. Da viele Studenten ins Ausland geschickt wurden und wegen des Lehrermangels zahlreiche ägyptische Lehrer ins Land geholt wurden, kamen zunehmend neue Ideen wie der Panarabismus bzw. Nasserismus in das Land. So brachen nach dem Sechstagekrieg 1967, in welchem der König Ägypten nicht beistand, heftige panarabische Proteste aus, die zu Pogromen gegen die jüdische Minderheit führten. Diese verließ darauf das Land.
Esperanto-arbo de Dombóvár
Historio
La 2an de aprilo 2011 plantis Esperantan arbon en Insularbaro de urbo Dombóvár la Sud-Transdanubia Regiona Esperanto-fondaĵo. La arbo estas plantita apud iu sekiĝinta trunko, en sunbrilego. György Léhman la unua esperantisto en Dombóvár naskiĝis antaŭ 110, kaj József Borza, la unua pli sukcesa esperantisto en Dombóvár naskiĝis antaŭ 100 jaroj. La mondfama esperantisto de la departemento: Paŭlo Lengyel ekvidis la sunbrilon la 1an de aprilo 1868, la kompostŝranko el lia presejo estas gardata en la Lokhistoria Muzeo de Dombóvár. Ĉio ĉi okazis dum la semajno de la urbo.
Idris (Libio)
Staatsstreich 1969
Idris wurde am 1. September 1969 während eines Kuraufenthaltes im türkischen Bursa durch Muammar al-Gaddafi gestürzt. Zunächst wollte er Großbritannien zu einer Intervention in Libyen bewegen, verzichtete jedoch darauf, als Kronprinz al-Hasan Rida al-Mahdi den Putschisten seine Loyalität versicherte. Idris lebte zunächst in Rom und von 1974 bis zu seinem Tod, im Exil in Kairo. Gegen Gaddafis Protest hatte er die ägyptische Staatsbürgerschaft erhalten.
Esperanto-arbo de Dombóvár
Rubandoj
Eĉ du memorrubandoj estas sur la kverko, kun la surskriboj:
Kialo
2011 estas deklarita de UN Internacia Jaro de Arbaroj, ankaŭ per tio alvokinte la atenton pri la graveco de la "netuŝeblaj verdejoj", pri la arbariĝintaj lokoj.
Idris (Libio)
Staatsstreich 1969
Idris I. wurde auf dem Al-Baqi' Friedhof in Medina, Saudi-Arabien, begraben. -->
NGC 5684
NGC 5684 (aliaj indikoj — UGC 9402, MCG 6-32-73, ZWG 192.46, PGC 52179) estas galaksio en konstelacio Bovisto.
Ivon Barbosa
Li membriĝis en Esperanto-Asocio de San-Paŭlo en 1956, estis sekretario de la asocio de 1958 ĝis 1960. Li estis UEA-delegito pri aeronaŭtiko, parapsikologio kaj jogo en Bauru (Brazilo).
NGC 5684
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Izokroneco
Izokroneco (el la greka isos = egala, kaj khronos = tempo) estas karakterizo de fenomeno kiu disvolviĝas laŭ konstante samdaŭra tempo.
Ekzemple, en la kazo de la pendolo oni konstatas ke la osciloj sinsekvas ĉiuj samtempe, sendepende de ilia amplitudo.
La periodo de oscilado kreskas laŭ kvadrata radiko de la longo de la pendolo: tial, pendolo pli longa oscilas pli malrapide ol pendolo pli mallonga.
La leĝo de pendola izokroneco estis formulita de piza scienculo Galileo Galilei dum sia loĝado en urbo Pizo, do antaŭ 1592, laŭ atesto de Vincenzo Viviani (1622-1703), unua biografiisto de la scienculo.
Al la fenomeno de izokroneco estas kunligita tiu de la fizika resonanco. Huygens konstatis ke, metante unu pendolon flanken de alia ĉe la sama vando, la du emas sintonizi sian oscilan movon kvazaŭ ili “volus alpreni la saman ritmon”.
Ĉar la observo kaj mezurado de la fenomeno de izokroneco (pro manko de la modernaj kronometroj) estas iom pli facila kiom malpli rapidaj estas la movoj de la pendolo, kaj tio dependas de ĝia longo, Galilejo kontrolis siajn observojn fronte al la lucerno pendanta en la Katedralo de Pizo.
En la Kapelo Aulla de la piza Monumenta Tombejo hodiaŭ oni povas vidi la votan lucernon kiun Galilejo observis pendanta en la katedralo. Vidinte la lucernon oscilantan post la movo provokita por ekbruligi aŭ estingi ĝiajn kandelojn, li mezuris la movajn tempojn profitante de la batoj de sia pulso.
Kuriozaĵo. En la malnovaj monbiletoj je 2000 italaj liroj, ĉe unu flanko estis reliefo de la vizaĝo de Galileo Galilei, ĉe la alia figuris la lucerno pendanta havanta la formon de tiu aktuale pendanta el la katedrala kulmino, kiu tamen ne estas la sama.
Leĝoj de la pendolo
La studoj pri tiu sinkroneco okupis la intelekton de scienculoj.
Naraĉ (Nacia Parko)
Naraĉ Nacia Parko (Нарачанскі нацыянальны парк; Нарочанский национальный парк estas nacia parko en Belorusio, en la centro de lago Naraĉ, laŭ kiu la parko estas nomita . La parko estis deklarita la 28-an de julio 1999 kaj kovras areon de pli ol 87 000 hektaroj. Inter la mamulspecioj vivantaj en la parko estas ruĝaj cervoj, Niktereŭto, ordinara melo, marteso, kaj lutrenoj ; Fiŝospecioj en la parko inkludas la bramo fiŝojn kaj specojn de ora sparo kaj karpo. La parko inkluzivas ankaŭ 218 speciojn de birdoj, kiel ardeoj, gruoj kaj fiŝagloj.
Historio
Dum 2-a Mondmilito, komenciĝante en 1942, centoj da junaj judoj kiuj fuĝis de la Vilna geto venis al la proksima Nereĉ Arbaro kaj establis partizanajn bazojn tie.
Jenő Kerényi
Jenő KERÉNYI [kerenji], hungare Kerényi Jenő estis hungara skulptisto.
Jenő Kerényi naskiĝis la 1908 en Budapeŝto. Li mortis la 1975 en Budapeŝto.
Biografio
Jenő Kerényi frekventis Belartan Ĉeflernejon en Budapeŝto inter 1931-1938, kie li lernis precipe de Jenő Bory. Li ricevis stipendion kaj li studvojaĝis al Italio en 1938. La etruska arto, Auguste Rodin, Antoine Bourdelle kaj Aristide Maillol efikis lin. Hejmenveninta li verkadis en Szolnok, Szentendre kaj Budapeŝto. Li ricevis premion Kossuth en 1955, inter 1950-1966 ankaŭ aliajn premiojn.
Mussomeli
Mussomeli estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la insulo kaj administra regiono Sicilio kaj al la provinco Kaltaniseto, (itale provincia di Caltanissetta, sicililingve pruvincia di Caltanissetta, ekde 2015 formale itale Libero consorzio comunale di Caltanissetta. Fine de en la komunumo vivis . Najbaraj komunumoj estas Acquaviva Platani, Bompensiere, Caltanissetta, Cammarata (AG), Marianopoli, Montedoro, San Cataldo, Serradifalco, Sutera kaj Villalba.