cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gramatiko de Okcidentalo
Parol-Kompozicio
§ 143. Plej ofta estas la metodo meti la komplementon sen prepozicio antaŭ la substantivo rilatanta al la verbo, kun aŭ sen streketo. scri-table = scri-table = tablo por skribi, vent-moline = muelejo movita de la vento, chapel-bux, nota-librette, postcarte, scrimachine, tippmachine, mult-lateral, circumnavigar, contraproposition.
En novaj formacioj oni rekomendas ligi la du vortojn per streketo. En komponaĵoj jam internaciaj la du vortoj estas ofte kunigitaj per o aŭ i. ferrovia, agricultura, uníform, li uniforme, aeroplan, electromotor.
Por simpleco aŭ pli da komprenebleco kaj klareco oni rekomendas en multaj kazoj uzi atributojn anstataŭ komponaĵojn. animale domestic, premie de assecurantie, comunication per vapornaves.
Hohenkirchen
Hohenkirchen havas diversajn signifojn:
Karuselo
Karuselo laŭ PIV estas
1-e) festa turniro, kie kavaliroj aŭ rajdistoj turniĝe kaj artisme manovras, kaj
2-e) porinfana amuzilo, konsistanta el lignaj rajdbestoj kaj seĝoj, metitaj sur granda ronda plataĵo, kiu turniĝas ĉirkaŭ sia akso.
Dum la unua difino estas historiisme kaj arme-science tre speciala, kaj en multaj alilingvaj difinoj de la vorto ne aŭ ne plu aperas, la dua difino estas daŭre aktuala. Karuseloj estas esenca ero de pli-malpli ĉiu granda publika festo, aparte de ĉiu kermeso, kvankam intertempe ekzistas multe pli teknike progresintaj kermesaj amuziloj ol la porinfanaj karuseloj, kies teknikaj principoj apenaŭ ŝanĝiĝis de la 19-a jarcento.
De re publica
De re publica (tradukebla el Latino kiel: La publika, popola afero) de Cicerono estas traktaĵo pri politika filozofio dividita en ses libroj.
István Kiss (arkitekto, 1857)
István Kiss [iŝtvAn kiŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Kiss István estis hungara arkitekto, altlerneja instruisto.
De re publica
La verko estis verkita inter la jaroj 55 kaj 51 a.n.e. Kiel ĝia modelo, Respubliko de Platono, la verko estas komponita kun formo de dialogo (hipoteza) en la jaro 129 a.n.e. inter Scipiono Emiliano, kiu estus mortinta kelkajn tagojn poste, Lelio kaj aliaj minoraj roluloj, en la ĉeurba vilao de Emiliano mem. La verko analizas la formojn de regado kaj ties degeneraĵojn (el monarkio ĝis tiranio, de aristokratio ĝis oligarkio, de demokratio ĝis oklokratio kaj la revenon al la monarkio).
De la ses iamaj libroj restis komplete nur la unuaj, krom tio transigita de aliaj verkistoj, kiel Makrobio, Laktancio, Nonio kaj Aŭgusteno de Hipono. Oni konservas ankaŭ fragmentojn de la tria ĝis la kvina libro kaj la konkludon de la sesa libro, kiuj estis malkovritaj de la kardinalo Angelo Mai en 1819, en palimpsesto de Vatikano sub komentario de Sankta Aŭgusteno al la psalmoj 119-140 de Davido.
István Kiss (arkitekto, 1857)
István Kiss naskiĝis la en Körösladány, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
István Kiss frekventis gimnaziojn en Nagyvárad kaj Buda, poste li akiris diplomon en Reĝa Teknikuniversitato József en 1880. Li estis la unua, kiu ricevis arkitekturan diplomon en la universitato, eĉ en la lando. Intertempe en 1878 li studvojaĝis al Germanio, Francio kaj Britio, krome li instruis en gimnazio (1876-1880). Post la diplomo li estis asistanto en la universitato 2 jarojn, poste li pasis 3 jarojn en Vieno, Germanio, Belgio, Nederlando kaj Britio 3 jarojn helpe de ŝtata stipendio. En Vieno li studis de Theophilus Hansen. Hejmenveninta li instruis plu en la universitato kaj ankaŭ projektis ĉefe juĝejojn.
Stomiidae
Stomiidae (Stomiedoj) estas familio de profundmaraj aktinopterigaj fiŝoj. Ili estas malgrandaj, kutime proksimume 15 cm, ĝis 26 cm. Ĉi tiuj fiŝoj estas apogeaj predantoj kaj havas grandegajn makzelojn plenajn je pintaj dentoj. Ili ankaŭ kapablas artike movi la sistemon de la kranio kaj supra makzelo, kaj rezulte povas malfermi la makzelon ke pli ol 100 gradoj. Ĉi tiu kapablo permesas al ili manĝi grandegan predon, ofte 50% pli grandan ol sia norma longo.
Ĝi estas unu el la multaj specioj de profundmaraj fiŝoj, kiuj povas produkti propran lumon per ĥemia procezo. Speciala organo helpas produkti ĉi tiun lumon. Ĉi tiuj profundmaraj fiŝoj havas grandajn kapojn, kaj buŝojn kun multaj akraj dentegoj. Ili havas longan ŝnurecan korpoparton kun lumilo ĉe la fino, alligitan al la mentono. Ili ankaŭ havas lumilojn alligitajn laŭ la flankoj de sia korpo. Chauliodus estas specifa genro de Stomiidae, kiu ne povas lumi dum pli ol 30 minutoj sen adrenalino. Tamen, kun adrenalino, ili povas lumi dum multaj horoj. Ili lumas bluverde, ĉar la ondolongoj de tia koloro povas daŭri plej foren en la oceano. Stomiidae movas sian ŝnurecan korpoparton tien kaj reen kaj ripete ekbrilas kaj mallumas por allogi predon aŭ la aliseksanojn.
Kermeso
Kermeso laŭ PIV origine estas "granda, publika, jara festo ĉe la datreveno de la konsekro de la loka preĝejo" respektive ĉe la memortago de la patrona sanktulo de la preĝejo.
Origino
La vorto "Kermes" venas el la mezepoka germana lingvo kaj en moderna germana lingvo estus "Kirchmesse" (preĝeja foiro). Tra la jarcentoj la vorto transformiĝis al "kermis" en la moderna nederlanda kaj al "Kirmes" en la moderna germana. Origine dum la mezepoko do temis pri festo de la loka preĝejo, al kiu venis multaj kredantoj. Ĉar tiom da homoj kunvenis, por farmistoj estis praktike oferti siajn varojn tie, kaj baldaŭ ekestis foiroj, en kiuj aparte vendiĝis (multekostaj) bestoj utilaj en farmbienoj: ĉevaloj, bovoj, porkoj, ŝafoj, kaproj ktp. Aldoniĝis amuzaĵoj por la spektantoj, kiel ekzemple vetkuroj de ĉevaloj. Kaj ĉar ĉio ĉi allogis ĉiam pli da homoj, aldoniĝis ankaŭ pliaj amuzaĵoj, kiel karuseloj kaj vendostandoj por dolĉaĵoj. La origine eklezia festo do iĝis granda popola amuzaĵo, kaj plej ofte perdis la originan ligon al la loka preĝejo. Aldoniĝis iuj popolaj festoj, kiuj same estis nomataj "kermeso", kvankam ili eĉ ne havis religian originon: Ekzemplo estas la nuntempe plej granda monda kermeso, la Oktobrofesto en Munkeno (Germanio), kiu havas sian originon en geedziĝofesto de princo kaj princino.
Uetikon (stacidomo)
Uetikon estas fervoja stacidomo en Uetikon ĉe la lago, Svislando.
Mandarinujo
Mandarinujo aŭ reta citruso (Citrus reticulata) estas arbeto el la genro citruso el sudorienta Azio, vaste kultivata en la sufiĉe varmaj landoj por ĝia frukto, la mandarino.
Zbaraĵ (stacidomo)
Zbaraĵ (Збараж) estas fervoja stacio en Zbaraĵ (Ternopila provinco), urbo en Ukrainio.
Fabrizio De André
Fabrizio DE ANDRÉ (Fabricjo DE ANDRE, 18-a de februaro 1940 – 11-a de januaro 1999) estis unu el plej famaj kaj amataj italaj kantaŭtoroj.
Biografio
Fabrizio naskiĝis en Ĝenovo en 1940, kaj pasigis la infanaĝon en kamparo, pro faŝisma diktaturo kaj milito. Studento pri juro, li forlasis la universitaton, kiam la fama itala kantistino Mina surdiskigis lian kanzonon, kiu ege sukcesis. Ĝi estas "La kanto pri Manjo" (1964), kies teksto naskiĝis de epizodo por nigra kroniko: malbonŝanca deksesjara junulino, iĝinta stratulino, ĵetita en riveron de krimulo. En siaj verkoj li kantis precipe rakontojn pri flankenpuŝitoj, malriĉuloj, ribeluloj, putinoj. La tekstoj de liaj kanzonoj estas vere poeziaĵoj kaj pro tio ilin oni povas legi en lernejaj antologioj de la itala literaturo. Dum sia kvardekjara muzikagado, Faber (ĝi estis lia kromnomo) faris 15 diskojn, nombro sufiĉe malalta eble ĉar li ege atentis la kvaliton de siaj verkoj.
Faber multe interesiĝis pri kulturoj kaj tradicioj: li verkis kanzonojn en sarda lingvo kaj tutan diskon en ĝenova dialekto: Creuza de ma (Mulvojo de maro) en 1984, kontraŭ ĉiu antaŭvido, havis grandan vendsukceson.
Zbaraĵ
Zbaraĵ (Збараж) estas urbo en Ternopila provinco, Ukrainio. Ĝia populacio estis loĝantoj en 2013.
Fabrizio De André
La morto
En la somero de 1998, dum la turneo de lia lasta albumo Anime Salve, kuracistoj malkovris al Fabrizio pulman karcinomon, pro kio haltigis la koncertojn. En la nokto de la 11-a de januaro 1999, je la 02:30, Fabrizio De André mortis en malsanulejo pri tumoroj en Milano, kie estis enhospitaligita pro la gravigo de la malsano. Liaj funebraĵoj okazis en Baziliko de Sankta Maria Ĉielirinta en placo Carignano en Ĝenovo la 13-an de januaro: partoprenis pli ol dekmil personoj. Post la kremacio, okazinta la sekvan tagon, li estis entombigita ĉe la familia tombo en tombejo de Staglieno apud la frato Mauro kaj la gepatroj Giuseppe kaj Luisa Amerio.
En Esperanto
Gianfranco Molle registris lian albumon kun kanzonoj de Faber tradukitaj en Esperanton. La titolo de lia albumo estas La Fiŝkaptisto.
Herrliberg-Feldmeilen (stacidomo)
Herrliberg-Feldmeilen estas fervoja stacidomo en Meilen, Svislando.
Petri Tamminen
Petri TAMMINEN (naskiĝinta en novembro 1966 en Helsinko) estas finna verkisto. Lia unua libro aperis en 1994. Li skribis kun alia novelojn kaj romanojn. Li estis libera verkisto ekde 1998. Li rakontis, ke romanoj de Veijo Meri, Antti Hyry kaj Antti Tuuri influis al sia verkaro. Tamminen loĝas en Asikkala, en Vääksy.
Vääksy
Vääksy estas administra centro de komunumo Asikkala en provinco Päijänne-Tavastio en Finnlando. En 31-a de decembro 2017 la setlejo Vääksy havis 4872 loĝantojn. Ĝi estas la plej granda setlejo en Asikkala. Ĝi situas inter lagoj Päijänne kaj Vesijärvi. Tra la istmo fluas rivero Vääksynjoki el Vesijärvi al Päijänne. Tie estas ankaŭ Kanalo de Vääksy.
Giovanni Bassano
Giovanni Bassano (ĉ.1558, somero de 1617?) estis itala komponisto de la Venecia skolo kaj renoma muzikisto de klariono dum la transiro inter renesanco kaj baroko. Li estis la ĉefrolanto en la disvolvigo de la instrumenta ensemblo en la baziliko de Sankta Marko en Venecio, kaj postlasis libron pri ornamado detalegan, kiu konsistigas riĉan fonton de rimedoj por la nuntempaj muzikistoj de malnova muziko.
Biografio
Oni scias nenion pri la vivo de la juna Bassano ĝis lia alveno je San Marco, verŝajne en 1576, kiam li aĝis 18 jarojn. Baldaŭ li akiris reputacion kiel unu el la plej bonaj muzikistoj en Venecio, kaj ĉ. 1585 li publicis sian unuan libron "Ricercate, passagi et cadentie", kiu detale priskribas, kiel ornami muzikajn pasaĝojn transskribitaj el voĉkanta muziko en intrumentan muzikon. Samjare li estis nomumita muzikmajstro en la seminario ligita al San Marco. En 1601 li ricevis la taskon direkti la instrumentensemblon, kiun ĝis tiu momento direktis Girolamo Dalla Casa, kaj restis en tiu posteno ĝis lia morto en la somero 1617. La ekzaktan daton de lia morto oni ne konas, sed oni deduktas ĝin de la momento, en kiu liaj taskoj restis neplenumitaj.
Kompozicioj
Bassano estis ankaŭ komponisto, kvankam lia praktikado tiurilate restis ombrumata per lia renomo kiel interpretisto kaj rilate kun tio per lia traktado de la ornamado. Li skribis motetojn kaj "concerti ecclesiastici" [ekleziaj konĉertoj] en plurĥoreca stilo venecia, kaj ankaŭ madrigalojn, kanzonetojn kaj kelkajn nur intrumentajn muzikaĵojn. Liaj kanzonetoj gajnis certan famon ekster Italio, Thomas Morley sciis pri ili kaj publikis ilin en Londono en 1597 kun angligitaj tekstoj.
Kelkaj el liaj instrumentaj verkoj prezentas ideriĉan kontrapunkton, kvazaŭ li estus nekapabla de montri trajton indulgeman de sia personeco en siaj komponaĵoj homofoniaj de karakter pli ceremoniaj. Liaj fantaziaĵoj kaj riĉerkaroj estas dense imitemaj kaj enhavas regresadojn kaj inversioj de motivoj, malofteco de la kontrapunkto antaŭ la 20-a jarcento. La simileco de la motetoj de Bassano kun la unuaj verkoj de Heinrich Schütz, kiu studis en Venecio ĉe Gabrieli, sugestias ke ili konis unu la alian; certe Schütz konis la muzikon de Bassano. Kiel ajn, kiam Schütz reiris al Germanio, li kunportis la stilon venecian, kiu pluevoluis dum la barokepoko.
Strategia Plano de UEA
La strategia plano de la Universala Esperanto-Asocio estas dokumento periode verkita por direkti la laborojn de UEA. De ilia komenco en 1955 ĝis nun, UEA havis sep strategiajn planojn. La agadkampoj antaŭviditaj en la strategia plano estis ŝanĝitaj en 1983 (post la Lapenna-epoko) kaj denove en 2013.
En 2022 diskutado pri nova strategia plano okazis en komitataj forumoj ĉe la Universala Kongreso kaj estis planata por la Forumo de UEA kaj la Virtuala Kongreso de Esperanto, kun intenco ke la plano estu konciza kaj konkreta.
Peyo
Peyo, civilnome Pierre Culliford, (naskiĝis la en Bruselo, mortis tie la ) estis belga desegnisto de bildstrioj. Lia plej sukcesa kreaĵo estis la Smurfoj.
Biografio
La patro de Peyo estis anglo, lia patrino belgino. En sia junaĝo li legis multe la bildstriaj magazinoj kaj ekhavis la deziron iĝi desegnisto de desegnitaj filmoj. Post ne tre sukcesaj spertoj ĉe studio CBA li transiris al reklama desegnado kaj krome publikigis komikajn bildstriojn en diversaj revuoj.
En 1958 li unuafoje prezentis la smurfojn en aventuro de alia serio, kaj surprize konstatis, ke la legantoj ŝategis tiujn uletojn. Pro tio li desegnis kerne smurfan historion kaj pro la sukceso koncentriĝis al tiu temo. En la 1970-aj jaroj ekestis filmoj pri la smurfoj kaj firmigis la sukceson.
Aliaj kreaĵoj:
En la aĝo de 64 jaroj Peyo serioze malsaniĝis kaj mortis je antaŭkristnaska vespero de 1992.
Winkel am Zürichsee (stacidomo)
Winkel am Zürichsee estas fervoja stacidomo en Erlenbach, Svislando.
Erlenbach ZH (stacidomo)
Erlenbach ZH estas fervoja stacidomo en Erlenbach, Svislando.
Clair Cameron Patterson
Clair Cameron PATTERSON (la 2an de junio ‏,1922 - la 5an de decembro 1995) estis geokemiisto kiu batalis plumbopoluadon kaj estis parto de la teamo kiu taksis la aĝon de la tero ĉe la Kalifornia Instituto de Teknologio.
Kunlabore kun George Tilton li evoluigis manieron mezuri etajn koncentriĝojn de plumbo kaj uranio en rokoj. Kun la helpo de ĉi tiu evoluo, urani-plumba datado, Patterson povis malkovri la aĝon de la tero kiu estis determinita esti 4.55 miliardoj da jaroj. Krome, Patterson batalis la plej grandan parton de sia vivo por redukti kaj ĉesigi la distribuadon de plumbo en la medio. En 1995 al li estis premiita la premio Premio Tyler por mediaj atingoj (angle: Tyler prize for environmental aĉivements).
Vivo
Patterson naskiĝis kaj kreskis en Iovao, Usono. Lia patro estis leterportisto kaj lia patrino okupiĝis pri edukado. Lia amo por kemio komenciĝis en juna aĝo kiam lia patrino donis al li kemiaron. Li estis edukita en Grinnell College, kie li renkontis sian estontan edzinon, Lorna McClary, kaj ili havis kvar infanojn.
Kiam li studentiĝis ĉe Grinnell kun bakalaŭro en kemio, li kaj Lorena iris al la Universitato de Iovao por bakalaŭraj studoj, kie li faris tezon en molekula spektroskopio. Kiam li diplomiĝis en 1944, ili ambaŭ estis senditaj al Ĉikago por labori pri la Projekto Manhattan (la evoluo de la atombombo). Post pluraj monatoj tie, Patterson decidis membriĝi en la armeo, sed estis malakceptita pro la alta sekureco kiu ekzistis en la armeo. Kiam li revenis al Ĉikago, Patterson kaj Lowry decidis moviĝi al Oak Ridge, Tenesio, por daŭri labori pri la Projekto Manhattan. En Oak Ridge li konatiĝis kaj komencis labori kun Mas-spektrogramo.
Post la Dua Mondmilito li revenis al Ĉikago por daŭrigi siajn studojn por Ph.D. Inter la aliaj sciencistoj kiuj venis al la Universitato de Ĉikago post la Dua Mondmilito estis Harrison Brown, kiu poste iĝis la unua persono kiu komprenis kiel taksi la aĝon de la Tero.
Taksante la aĝon de la tero
La demando pri la aĝo de la tero ĉiam estis demando, kiun homoj provis respondi. Jam en 1650, ĉefepiskopo James Asher serĉis respondon al ĉi tiu demando. Kiel religia homo, li turnis sin por serĉi respondon en la Biblio. Li trovis la respondon en la 2-a libro de la Reĝoj (kie la morto de la babilona reganto Nebukadnecar estas priskribita), kiu kalkulis la generaciojn de la profetoj ekde la tempo de Adamo, la praulo, ĝis la morto de Nebukadnecar en 562 a.K. (kies mortdato estas konata), kaj aldonis la jarojn de la morto de Nebukadnecar ĝis lia tempo.Laŭ lia kalkulo, la tero estis kreita 4004 jarojn a.K. Tiutempe tiu kronologio estis akceptita en la plej granda parto de la okcidenta mondo.
En la 20-a jarcento, multaj sciencistoj okupiĝis pri mezurado de la tempo necesa por radioaktiva atomo kadukiĝi en alian elementon. Danke al ĉi tiuj eksperimentoj, sciencistoj rimarkis, ke la tempo, kiun necesas por certa elemento kadukiĝi en alian elementon, estas konstanta.
Ekzemple, sciencistoj malkovris ke la elemento uranio unue ŝanĝiĝas al la elemento torio. Surbaze de tiu eltrovaĵo, la uranio-torio radiometra datado metodo estas fondita. Post kiam transformite en torio, la elemento ŝanĝiĝos plurfoje ĝis ĝi iĝos la elemento de plumbo. Kiam la atomo fariĝis la plumba elemento, ĝi restos plumbo por ĉiam kaj ne plu ŝanĝiĝos. Krome, la sciencistoj malkovris, ke la tempo necesa por la urania atomo disvolviĝi kaj turniĝi en plumbotomon estas averaĝe konstanta.
En 1947, la geologo Harrison Brown de la Universitato de Ĉikago komprenis unuafoje kiel uzi ĉi tiun informon por kalkuli la aĝon de la tero. Harrison sciis, ke la aĝo de la tero ne povas esti kalkulita el la rokoj trovitaj sur la tero, ĉar tiuj rokoj suferis tro da ŝanĝoj ekde la naskiĝo de la tero kaj tial ili ne plu estas la samaj rokoj. Harrison funkciigis sub la supozo ke meteoritoj estas restaĵoj de la kreado de la sunsistemo kaj tial la aĝo de la meteoritoj en la sunsistemo estas proksimume la aĝo de la tero ankaŭ. Harrison akiris la meteoritprovaĵon de la "Meteorkratero" en Arizono.
Harrison asignis al du sciencistoj la taskon de mezurado. Unue, Harrison asignis al Patterson la taskon de mezurado de la plumbo, kvankam Patterson ne estis geologo, li konis mas-spektrometron per kiu estis eble mezuri eta kvantojn de certaj elementoj en materialo. Due, li asignis al alia sciencisto, George Tilton, la taskon mezuri la uranion.
La mezura procezo
Harrison donis du etajn kristalojn nomitajn zirkonoj. Tiuj ĉi kristaloj, kies aĝo estis jam konata, estis tre fortaj kaj ne suferis ŝanĝojn dum miliardoj da jaroj. Ilia tasko estis trovi manieron mezuri la kvanton de plumbo kaj uranio en la kristaloj, ŝajne simpla tasko.
En 1948 la du komencis mezuradojn. La du devis atingi konsekvencajn mezurrezultojn (t.e., similajn rezultojn en malsamaj mezuradoj). Dum en la uraniaj mezuradoj Tilton povis atingi koherajn mezuradojn, Patterson tute ne povis atingi konsekvencajn mezuradojn. La kvanto de plumbo Patterson mezurita ĉiufoje estis malsama.
Patterson suspektis, ke la plumbo trovita en la laboratoriomedio poluas liajn mezuradojn (tiutempe li jam investis du jarojn en mezuradoj). Tial li faris ĉion eblan por purigi la laboratorion de plumbopoluado, li purigis la kemiaĵojn en la laboratorio kaj lavis siajn telerojn per acido. Dum kvar pliaj jaroj, Patterson provis atingi konsekvencajn mezuradojn dum obsede purigante kaj konservante purecon, sed sen sukceso.
Patterson ekkomprenis ke li devis konstrui novan laboratorion. La ŝanco venis kiam Harrison transdonis al la Kalifornia Instituto de Teknologio, kaj invitis Patterson por interligi lin. Patterson konstruis la unuan ultra-puran ĉambron de ĝia speco ĉe la instituto (ĉe tiu punkto Patterson faris mezuradojn dum ses jaroj). En la ultra-pura ĉambro ĉe la Instituto de Teknologio, Patterson povis mezuri la kvanton de plumbo en la zirkonoj. Nun li estis preta mezuri la kvanton da plumbo kiu estis en la meteorito.
Patterson alportis la meteoritprovaĵon al Argonne Nacia Laboratorio. Tiutempe ekuzis la plej preciza mas-spektrometro en la mondo. Post izolado de la provaĵo de ajna ebla plumbopoluado, Patterson estis preta mezuri la kvanton de plumbo kaj uranio en la provaĵo kaj uzi ilin por kalkuli la aĝon de la Tero, kiu estis determinita esti 4.55 miliardoj da jaroj. Patterson estis la unua persono kiu sciis la aĝon de la tero kaj li decidis rakonti la malkovron unue al sia patrino.
fono
Antaŭ ĉirkaŭ 8 500 jaroj, homoj komprenis kiel mini kaj prilabori metalojn el ŝtonoj. Ĝis tiam la plej granda parto de la plumbo estis trovita sub la surfaco, entombigita en la grundo. Tra la jaroj, tiu procezo estis perfektigita ĝis tia mezuro ke antaŭ proksimume 2,000 jaroj la romianoj povis produkti 80,000 tunojn da plumbo jare. Kvankam la romianoj sciis, ke plumbo estas venena metalo, ili uzis plumbon por konstrui siajn akveduktojn, ili tegis siajn banojn, potojn kaj barelojn per plumbo kaj krome ili dolĉis siajn vinojn per ĝi. Ili uzis ĝin ĉar plumbo estis facile labori, malmultekosta kaj fleksebla. Krome, la homoj kiuj estis eksponitaj al ĝi en konsiderinda grado, tiuj kiuj minis kaj prilaboris ĝin, estis sklavoj. Estas historiistoj kiuj kredas ke la disvastigita uzo de plumbo estas kio kaŭzis la disfalon de la Romia Imperio.
La plumbo difektas la procezon de memoro kaj lernado, ĝi blokas nervajn konduktilojn, kaŭzas steriligon kaj perdon de konscio. La plumbo damaĝas la kognan evoluan procezon ĉefe ĉe infanoj sub la aĝo de ses jaroj. Krome, plumbo anstataŭas metaloj, kiuj estas esencaj por ĉela disvolviĝo, kiel zinko kaj fero.
Plumbo en la 20-a jarcento kaj poste
Komence de la 1920-aj jaroj, farboproduktantoj komencis produkti plumbo-enhavantan farbon, por konvinki la publikon, ke plumbo ne estas danĝera, ili dungis la reklamindustrion, kiu uzis infanrakontojn kaj fabelojn por krei bonan kaj familian bildon por plumbo.
La sukceso de Patterson en determinado de la Aĝo de la Tero igis lin mondfama eksperto en mezurado de etaj koncentriĝoj de plumbo. En 1961 pluraj esploristoj estritaj de Patterson, financita de la American Petroleum Institute, komencis mezuri la kvantojn de plumbo en la oceano, en profunda kaj malprofunda akvo. Ĝis tiam, kiel ĉiuj aliaj, Patterson opiniis ke plumbo nature okazas. Post la mezuradoj, Patterson malkovris ke la kvantoj de plumbo en malprofunda akvo estas multe pli grandaj ol la kvantoj de plumbo en profunda akvo, kontraste al aliaj metaloj kiel ekzemple bario. Krome, Patterson sciis, ke la tempo necesas por ke la malprofunda akvo miksiĝu kun la profunda akvo estas centoj da jaroj, kaj el tio li konkludis, ke la plumbo en la malprofunda akvo (pli proksime al la bordo) alvenis lastatempe, de benzino kaj homo.
Patterson realigis la grandecon de la danĝero al publiko kaj poste dediĉis sian vivon al reduktado de la disvastiĝo de plumbo en la medio. En 1963, li publikigis la rezultojn de sia esplorado en la scienca revuo Nature en artikolo titolita: Concentrations of Common Lead in Some Atlantic and Mediterranean Waters and in Snow (Koncentriĝoj de Komuna Plumbo en kelkaj atlantikaj kaj mediteraneaj akvoj kaj en neĝo) (kunlabore kun geologo nomita Tatsumoto). Kelkajn tagojn post la artikolo, la opozicio de la korporacioj kiuj financis la esploradon de Patterson komenciĝis. La entreprenoj ofertis al Patterson ŝanĝi al alia esplortemo, sed Patterson rifuzis kaj lia esplorfinancado estis finita. Patterson provis atentigi la publikon pri la poluo kaŭzita de la uzo de plumba fuelo, sed estis renkontita kun opozicio de la korporacioj kaj ekspertoj kiel ekzemple D-ro Kehoe, kiu iĝis dungito de General Motors kaj estis konsiderita fakulo pri industria poluo.
En la sama tempo, Patterson kaj liaj studentoj mezuris plumbon en Antarkto kaj Gronlando, kie Patterson plej klare montris la diferencojn en plumbokoncentriĝoj inter neĝo kiu estis eksponita al la medio kaj neĝo kiu ne estis eksponita al la medio kaj la industria revolucio (tio neĝo kio estas sub la nuntempa surfaco).
Patterson ankaŭ traktis plumbovenenadon per manĝaĵo, li montris ke ekzistas anomalioj de plumbo en ladfiŝoj kompare kun freŝaj fiŝoj, verŝajne de sigelado de ladskatoloj kun plumbo.
En 1978, Patterson aliĝis al la panelo de la National Research Council, kies plimulto konsentis ke ekzistis pliiĝo en plumboniveloj kaj ke ekzistis bezono redukti plumbon de la medio, sed ankaŭ argumentis ke pli da esplorado estis necesa. Aliflanke, Patterson argumentis en minoritatraporto ke la kontroliniciatoj devus komenciĝi tuj por redukti aŭ tute forigi plumbon de la ĉiutaga medio, inkluzive de fuelo, farbo, manĝaĵo, akvotransiga sistemoj, ktp. Tridek jarojn poste, la plej multaj el la proponitaj kontroloj de Patterson estis adoptitaj en Usono kaj aliaj mondopartoj.
Nuntempe, la medicina konsento deklaras, ke ekzistas neniu nivelo de plumbo kiu ne estas damaĝa al homoj, kiom ajn malgranda.
Nuntempaj normoj
En multaj landoj la normo por plumbo estas 5 mikrogramoj po kuba metro averaĝe tage, 1.5 mikrogramoj po kuba metro averaĝe je monato kaj 0.5 mikrogramoj po kuba metro jare mezume.
La usona normo por plumbo estas 1.5 mikrogramoj je kuba metro averaĝe dum tri monatoj.
En akvo la normo estas 10 mikrogramoj je litro (aktuale en 2006)
Morto
Patterson mortis ĉe sia hejmo en Sea Ranch, Kalifornio en la aĝo de 73 la 5-an de decembro 1995, pro astma atako.
La asteroido 2511 Patterson malkovrita de Caroline Shoemaker en 1980 estas nomita laŭ li.
En la filmo Cosmos: A Spacetime Odyssey de 2014, Richard Gere rolis kiel Patterson.
Nižbor
Nižbor (Nischburg, devene Miesenburg) estas municipo en Ĉeĥio situanta en Mezbohemia regiono, distrikto Beroun, ne plenajn 7 km nord-okcidente de Beroun. Vivas tie. Nižbor kuŝas en protektata regiono de Křivoklát, en la valo de rivero Berounka. La municipo ĝis 1946 havis nomon Nová Huť (= Nova Gisejo, ankaŭ Nová Huť u Berouna aŭ Nová Huť pod Nižborem). Estas tie vitrofarejo Rückl.
Historio
La unua skriba mencio aperis la 27-an de septembro 1265, kiam la reĝo Přemysl Otakar la 2-a eldonis en la loka burgo fondan dokumenton de la urbo Polička. El la origine germana nomo Miesenburg, t.e. burgo sur Miesen (nun Berounka), evoluis iom-post-iom (Myzburk, Nyžburk) la nuna ĉeĥa nomo.
Bazo de la municipo estis ferfarejo fondita en 1512 fare de la kavalira familio Ottové z Losu, kiu posedis ankaŭ la burgon. La homoj venis labori kaj konstruis en la ĉirkaŭaĵo siajn domojn. Kaj ĉar unu ferfarejo jam ekzistis en la proksima Hýskov, ili nomis la lokan metalurgian entreprenon Nová Huť (Nova Ferfarejo). La finon de la,ferfarejo kaŭzis granda inundo en 1872 kaj bankroto en la viena borso 1873. La municipo nomiĝis ekde la 16-a jarcento ĝis 1925 Nová Huť, inter la jaroj 1925–1946 Nová Huť pod Nižborem kaj nur ekde 1946 ĝi portas la nunan nomon Nižbor.
4-Fenilbenzoata acido
4-Fenilbenzoata acido aŭ 4-fenil-fenilmetanata acido estas organika kombinaĵo apartenanta al la familio de la acidoj, rezultanta el hidrolizo de la 4-Fenilbenzoila klorido aŭ oksidado de la 4-fenilbenzila alkoholo. 4-Fenilbenzoata acido estas blanka solidaĵo, nesolvebla en akvo sed solvebla en alkoholoj kaj aliaj nepolaraj organikaj solvantoj. 4-Fenilbenzoata acido prezentas oksigenatomon ligitan al 2 grupo. Ĝi konsistas je 13 karbonatomoj, 10 hidrogenatomoj, 2 oksigenatomoj kaj uzatas en kemiaj sintezoj.
Limeujo
La limeujo aŭ verda citrono (Citrus aurantiifolia) estas specio de citruso, arbeto hejma en orienta Azio, parenca al citronujo, kun malgrandaj, ovalaj, daŭre verdaj, nur finevolue hele flavaj fruktoj (limeoj) havantaj acidetan sukon, uzatan en la tropiklandoj kaj Usono same kiel citronsuko.
90820 McCann
90820 McCann estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la 20-an de septembro 1995 elde la usona aerarmea observatorio Air Force Maui Optical and Supercomputing observatory (AMOS) sur la monto Haleakalā, en la havaja insulo Maui (Usono).
Nomo
Ĝi estas nomita en honoro de Jeff McCann, Komandanto de AMOS dum la komencaj jaroj de la 21-a jarcento. Li sekurigis, ke la monhelpo kaj la subtenoj estu ĉiam haveblaj por la programo NEAT, kaj li estis fonto de inspiro por tiuj, kiuj laboris kun li.
Leena Krohn
Leena KROHN (naskiĝinta en 28-a de februaro 1947 en Helsinko) estas finna verkisto. En vasta verkaro de Krohn aperas romanoj, noveloj, porinfanaj kaj porjunulaj libroj kaj eseoj. Ŝi skribis ekzemple pri rilato inter homo kaj realo, pri la moralo kaj pri limoj inter realo kaj iluzio. Ŝi ricevis literaturpremion de ŝtato Finnlando en 1989 kaj premion Finlandia en 1992. Ŝia unua libro aperis en 1970. Ŝiaj libroj estis tradukitaj al pli ol dek lingvoj.
Rokkalidro
La Rokkalidro, Calidris aŭ Erolia ptilocnemis estas kalidro kaj eta vadbirdo de la familio de Skolopedoj kaj ordo de Ĥaradrioformaj birdoj.
Disvastiĝo
Ties reprodukta medio estas norda tundro de arktaj marbordoj de Pacifiko en Alasko kaj la Aleuta kaj Pribilof insularoj. Tiu birdo reproduktiĝas ankaŭ en orienta Siberio, nome Kamĉatko kaj la insularo Kuriloj.
Tiuj birdoj migras suden al rokaj senglaciaj marbordoj de Pacifiko vintre. La diversaj subspecioj koincidas vintre, kiam pli da nordaj reproduktantoj pasas suden ol sudaj reproduktantoj. Ili povas formi grandajn arojn vintre. Ekzemple la Calidris ptilocnemis tschuktschorum kiu reproduktiĝas en Alasko, sed ankaŭ en orienta Siberio -duoninsulo Ĉukotko- je ĉirkaŭ 10,000 reproduktantoj, kiuj migras kun la tuta loĝantaro unue al Alasko aŭtune kaj poste iom pli sude kie koincidas kun aliaj subspecioj. La entuta loĝantaro de la specio estas pli ol 160,000 birdoj.
Aspekto
Plenkreskuloj havas mallongajn flavajn krurojn kaj mezmaldikan malhelan bekon. La korpo estas malhela supre kun violaj nuancoj -dorse kaj krone-kaj ĉefe blanka sube. La brusto estas grizmakulita kaj la pugo estas nigra. La subspecio de insularo Pribilof montras nigran ventran makulon.
Kutimoj
La reproduktanta paro estas kutime monogama, kaj la paro kutime daŭras kelkajn jarojn. Ili konstruas neston surplanke ĉu sur rokoj ĉu en malsekaj malaltaj lokoj. La masklo faras kelkajn truojn; la ino elektasunu kie demetas 4 ovojn. Ambaŭ gepatroj kovas, sed nur la masklo zorgas la idojn.
Tiuj birdoj manĝas en rokaj marbordoj. Ili manĝas ĉefe insektojn, moluskojn, marvermojn kaj ankaŭ iom da planta materialo. Ĝi ofte eniras en akvon ĝis la brusto kaj ofte naĝas. Ĝi ripozas en rokoj ĉe siaj manĝajoj supre la linio da alta tajdo.
Listo de asteroidoj (149001–150000)
Jen la listo de la asteroidoj kun numeroj 149001 ĝis 150000. La asteroidoj ricevas numeron nur kiam ilia orbito estas konfirmita ; tio, kio povas okazi tre longtempe post ilia malkovro. Estas nenia kongruo inter la numero kaj la dato de la malkovro.
Krom numeron, okazas, ke kelkaj raraj asteroidoj ricevas nomon. Plejparte el la aliaj asteroidoj havas nenian menciindecon.
Küsnacht Goldbach (stacidomo)
Küsnacht Goldbach estas fervoja stacidomo en Küsnacht, Svislando.
Männedorf (stacidomo)
Männedorf estas fervoja stacidomo en Männedorf, Svislando.
(147431) 2003 JA
Orbito
Ĝia discentra orbito krucas tiun de Marso kun malgranda orbita klineco : ĝia marsa MOID estas 0,02310 astronomia unuo, tie estas 3,455 milionoj da km.
István Kiss (arkitekto, 1924)
István Kiss [iŝtvAn kiŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Kiss István estis hungara arkitekto, dekatlonisto. István Kiss naskiĝis la en Sarkad, li mortis la antaŭ ol  en Budapeŝto.
Biografio
István Kiss akiris sportpedagogian diplomon en Gimnastika Altlernejo de Budapeŝto en 1947. Pli frue li estis atleto dum la gimnaziaj jaroj en Gyula (resume li sportis inter 1941–1963. Li estis okfoje hungara ĉampiono. Pli poste li akiris arkitekturan diplomon en Hungara Teknikuniversitato József en 1951. Post la arkitektura diplomo li laboris en diversaj ŝtataj laborejoj, lastfoje li estis ĉefarkitekto. Intertempe en la jaroj 1965 kaj 1966 li havis stipendion de UNESCO. Li projektis ĉefe stadionojn, naĝejojn. Li ricevis premiojn en 1967 kaj 1982.
Wilhelm Walther
Wilhelm WALTHER (mortinta en 1983) estis germana fotisto.
Český Dub III
Český Dub III, Dolní Předměstí, estas urba parto en Ĉeĥio, parto de urbo Český Dub en distrikto Liberec. En la jaro 2011 estis ĉi tie registritaj 105 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Český Dub III situas en katastra teritorio Český Dub kun areo 9,04 km².
Wilhelm Walther
Agadoj
En liaj postlasitaĵoj troviĝis pli ol 2000 negativoj kiujn lia filo Jochen Walther metis 2016 en sub liberan licencon. Post cifereciĝo ili disponas ĉe Vikimedia Komunejo.
Notoj
<References />
Kaskado de Glandieu
Kaskado de Glandieu (Cascade de Glandieu) estas akvofalo en Francio, ĉe la limo de la komunumoj Brégnier-Cordon kaj Saint-Benoît, en Departemento Ain. Ĝia alteco estas 60 m kaj tiu de la pli malalta el la 2 ŝtupoj estas 25 m, kiuj portas la akvon de rivero Gland en la Rodano-basenon.
Ĝis antaŭ nelonge ekzistis marmora ŝtonminejo ĉe la piedo de la akvofalo, en la areo Brégnier-Cordon, kiu uzis ĝian hidroelektran energion. Du malgrandaj elektrocentraloj daŭre funkcias, po unu por ĉiu municipo. ,
Feldbach (stacidomo)
Feldbach estas fervoja stacidomo en Hombrechtikon, Svislando.
119602 Italodimaria
Ĝi estas en 1:7 kun Venuso kaj 11:4 kun Jupitero.
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Italo Di Maria (1942–2002), municipa aktisto en Sicilio kaj patro de Dario Di Maria, unu el la de Farra d'Isonzo, kiuj malkovri tiun malgrandan planedon.
Kálmán Erdődy
Kálmán Erdődy [erdOdi], laŭ hungarlingve kutima nomordo Erdődy Kálmán estis hungara aktoro, voĉoaktoro. Lia familia nomvarianto estis Erdődi.
Kálmán Erdődy naskiĝis la  en Vágújhely (Hungara reĝlando, Aŭstrio-Hungario, nuntempa Nové Mesto nad Váhom en Slovakio), li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Kálmán Erdődy devenis el juda familio. Li studis en Aktora Lernejo de la Tutlanda Aktora Societo, sed li ne akiris diplomon. Li debutis en Teatro Városi en 1928, poste li estis aktoro en Debrecen (1931–1932), Pécs (1934–1935), Szeged (1936–1938), fine migra teatra kompanio de Dezső Jakabffy. Pri erao de la nazia erao mankas informoj. Depost la 2-a mondmilito li havis rolojn kaj province kaj ĉefurbe. Li pensiuliĝis en 1972, tamen pli malofte li rolis ĝismorte. Li edziĝis dufoje en 1931 kaj 1937.
X 97050
X 97050 estas francaj relaŭtoj de ununura unuo por metro-ŝpura trako, kies unua ekzemplero estis liverita al Korsiko en 1989.
Thomas Gray
Thomas GRAY (naskiĝinta la en Londono, mortinta la  en Kembriĝo) estis bonega brita lirikisto kaj historiisto.
X 97050
La alveno de tiuj sep relaŭtoj, kvin ekzempleroj liveritaj en 1989 kaj du ekzempleroj en 1997, ebligis plenan revizion de la servo ofertita sur la ĉefa linio -, kun reduktitaj vojaĝdaŭroj kaj plibonigita komforto. Ili estas ofte kuplitaj al la ses vagonoj XR 9700, kutime kunmetante arojn de du veturiloj (unu motorvagono kaj unu vagono).
Thomas Gray
Vivo
Post edukiĝo en Eton li dediĉis sin en Kembriĝo je la studo de jursciencoj kaj de klasikaj lingvoj. Poste, en 1739 li akompanis sian amikon el junulaj tagoj, Horace Walpole dum vojaĝo tra Franclando kaj Italujo. Post ekkvereladoj kun li li revenis en 1741 Anglujon.
Gray priskribis sian vojaĝon en la elstara verko »Letters; journal of a tour in Italy«. Sekve li vivis kiel trankvila scienculo en Kambriĝo ĝis nomumiĝo je profesoro pri moderna historio en 1768 samurbe.
De liaj ofte interpretitaj poemoj (unua kolekto en 1768 en Londono) treege famas »Elegy written on a country churchyard« de 1751 kio ĝuis tradukon en multajn eŭropajn lingvojn (inklude de la greka kaj la hebrea); grandas ankaŭ la odo »The bard«, en kiu la en Kimrion invadanta reĝo Eduardo la 1-a malbeniĝis fare de bardo. Menciindas krome kelkaj Edda-poeziaĵoj per kiuj ekis la vivigo de malnovĝermana mitologio en Anglujo.
La plej kompleksa eldono de liaj verkoj faris Gosse en Londono 1882 kiu ankaŭ verkis interesan biografion pri li.
Literaturo
Meyers Großes Konversations-Lexikon, volumo 8. Leipzig 1907, p. 256-257 (tie ĉi interrete)
Mlázovice
Mlázovice estas kampurbo en Ĉeĥio, troviĝanta en distrikto Jičín, en Regiono Hradec Králové. Vivas ĉi tie.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1369. Ekde la 12-a de aprilo 2007 estis al la municipo redonita statuso de kampurbo.
Český Dub IV
Český Dub IV, Zámecký okres, estas urba parto en Ĉeĥio, parto de urbo Český Dub en distrikto Liberec. Ĝi trovigas okcidente de Český Dub. En la jaro 2011 estis ĉi tie registritaj 164 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
Sono Kairo
Sono Kairo konata ankaŭ kiel Sout Alqahira, Sout Al Qahira, Saŭt al-Kahira aŭ Sawt al-Qahira: شركة صوت القاهرة للصوتيات والمرئيات, "La Sono de Kairo" aŭ "La Voĉo de Kairo") estis unu el la plej gravaj muzikeldonejoj en la araba mondo, produktante diskojn por multaj artistoj; inter ili, tiuj de la plej granda stelulino de la Proksima Oriento Umm Kulthum. La kompanio ankaŭ produktis la Koranon.
Sono Kairo registris centojn da famaj egiptaj kantistoj sed ankaŭ artistojn de diversaj originoj kiel franca, itala, greka, libana, afrika. En la malfruaj 50-aj jaroj kaj la 60-aj jaroj ne nur en okcidentaj landoj sed ankaŭ en landoj en Okcidento konsiderataj 'ekzotaj landoj' estis homoj kiuj serĉis imageblan muzikejon kie troveblas muziko influata de diversaj kulturoj, sed denove tre malproksime de la muzikaj tradicioj de la origina lando. La unua egipta komponisto kiu enkorpigis instrumentojn kaj ritmojn de aliaj kulturoj en sian muzikon estis prof-o. Mohamed Abdel Wahab.
Sono Kairo eldonis i.a. diskojn de famaj artistoj kiel
Kompania historio
Ekde antaŭ pli ol jarcento eŭropaj diskokompanioj komencis kunlabori kun la araba muzika scenejo por produkti diskojn, konstrui altnivelajn registradstudiojn kaj investi en novaj muzikeldonejoj.
La firmao estis lanĉita kiel privata diskokompanio kaj estis transprenita fare de la registaro en 1964. Sono Cairo estis fondita de Mohamed Faŭzi dum la malfruaj 50-aj jaroj kaj poste transprenita de la egipta ŝtato kaj iĝis la plej granda diskoproduktanto de la lando. La supereco de la firmao de Mohamed Faŭzi samkiel la kvalito de ĝiaj produktoj igis la egiptan registaron ŝtatigi ĝin, kio lasis Faŭzi kun severa depresio. Aktuale ĝi estas malfondita.
2-Aminoakridino
2-Amino-akridino aŭ 2-Akridamino estas triringa heterocikla substanco, tie kie centra piridina ringo ĉirkaŭas per du benzenaj ringoj. La 2-amino-akridino prezentas la aminan grupon en la dua karbono de la flanka benzena ringo. La akridinoj estis malkovritaj en 1871 de Carl Gräbe kaj Heinrich Caro elde la karbogudro. Akridinoj estas uzataj en la traktado kontraŭ bakterioj, parazitoj, neŭrodegeneraj malsanoj kaj malario. Kvankam akridinoj ne reprezentas grandan frakcion en la manufakturado en la industrio de fajnaj kemiaĵoj, ili forte kontribuas kaj teorie kaj praktike por la disvolvado de la scienco kaj teknologio.
Planta komunikado per mikorizaj retoj
Plantoj komunikas per mikorizaj retoj kun aliaj plantoj de la sama aŭ malsamaj specioj. Mikorizaj retoj ebligas sendi signalojn kaj indikojn inter plantoj, kiuj influas la konduton de la konektitaj plantoj kaŭzante morfologiajn aŭ fiziologiajn ŝanĝojn. La kemiaj substancoj kiuj agas kiel ĉi tiuj signaloj kaj indikoj estas nomitaj informkemiaĵoj. Ĉi tiuj povas esti alelokemiaĵoj, defendaj kemiaĵoj aŭ nutraĵoj. Alelokemiaĵojn uzas plantoj por malhelpi la kreskon aŭ evoluigon de aliaj plantoj aŭ organismoj; defendaj kemiaĵoj povas helpi plantojn en mikorizaj retoj defendi sin kontraŭ atakoj age de patogenaj mikroboj aŭ herbovoruloj; translokigitaj nutraĵoj povas influi kreskon kaj nutradon. La rezultoj de studoj kiuj montras ĉi tiajn komunikadojn kondukis al la hipotezo de mekanismoj per kiuj la translokigo de ĉi tiuj nutraĵoj povas influi la taŭgecon aŭ bonfarton de la konektitaj plantoj.
Mikorizaj retoj
La fizika unuo kreita de interligitaj retoj de mikorizaj fungaj hifoj konektantaj plantojn de la sama aŭ malsamaj specio j estas nomita komuna mikoriza reto (KMR) aŭ simple mikoriza reto kaj ĝi provizas avantaĝojn al ambaŭ partneroj. Mikorizajn retojn kreas la funga partnero kaj ili varias en grandeco de iuj kvadrataj centimetroj al dekoj da kvadrataj metroj kaj povas krei ilin ajna AM- aŭ EM-fungo. AM-retoj emas esti malpli vastaj ol EM-retoj, sed AM-retoj povas ligi multajn plantojn, ĉar AM-fungoj emas esti malpli selektemaj kaj, tial, povas krei pli larĝajn retojn. En la establo de AM-retoj, hifoj povas aŭ rekte alligi al malsamaj gastigantaj plantoj aŭ ili povas establi konektojn inter malsamaj fungoj per anastomozoj.
Konduto kaj informa translokigo
Morfologia aŭ fiziologia ŝanĝo en planto pro signalo aŭ indiko el ties medio konsistigas konduton en plantoj, kaj plantoj konektitaj per mikoriza reto kapablas ŝanĝi sian konduton bazite sur la signaloj aŭ indikoj ricevitaj de aliaj plantoj. Ĉi tiuj signaloj aŭ indikoj povas esti biokemiaj, elektraj aŭ influi nutraĵan translokigon. Planto eligas kemiaĵojn super kaj sub la tero, por komuniki kun iliaj najbaroj por redukti damaĝon pro la medio. Ŝanĝoj en planta konduto kaŭzitaj de la translokigo de informkemiaĵoj varias depende de ekologiaj faktoroj, la tipoj de plantoj kaj la tipo de mikoriza reto. En esploro pri semplantetoj de la oranĝo, mikorizaj retoj agis translokigi informkemiaĵojn, kaj la ĉeesto de la mikoriza reto influis la kreskon de plantoj kaj plibonigis la produktadon de signalaj molekuloj. Unu argumento subtenanta la aserton ke mikorizoj povas translokigi diversaj informkemiaĵojn estas, ke oni montris ke ili translokigas molekulojn kiel lipidoj, karbonhidratoj kaj aminoacidoj. Tiel, translokigo de informkemiaĵoj per mikorizaj retoj povas agi por influi plantan konduton.
Ekzistas tri ĉefaj tipoj de informkemiaĵoj kiuj evidente agas por instigi signalojn aŭ indikojn de plantoj en mikorizaj retoj, rezulte al pliaj efikoj sur planta konduto: alelokemiaĵoj, defendaj kemiaĵoj kaj nutraĵoj.
Alelopatio
Alelopatio estas la procezo per kiu plantoj produktas duarangajn metabolitojn nomitajn alelokemiaĵoj, kiuj povas malhelpi la evoluadon de aliaj plantoj aŭ organismoj. Alelokemiaĵoj povas influi nutraĵan sorbon, fotosintezon kaj kreskon; cetere, ili povas malpliige regi defendajn genojn, influi mitokondrian funkcion kaj interrompi membranan trapenetreblecon kaŭzante problemojn pri spirado.
Alelokemiaĵoj
Plantoj produktas multajn tipojn de alelokemiaĵoj, kiel tiofenoj kaj juglono, 5-hidroksi-1,4-naftalendiono, kiun plantaj radikoj povas eligi en la rizosfero. Plantoj liberigas alelokemiaĵojn pro biotaj kaj abiotaj streĉitecoj en sia medio kaj ofte liberigas ilin kune kun defendaj kombinaĵoj. Por ke alelokemiaĵoj havu malutilan efikon sur cela planto, ili devas ekzisti en sufiĉa koncentriĝo esti toksaj, sed, kiel bestaj feromonoj, alelokemiaĵoj liberiĝas en tre malgrandaj kvantoj kaj dependas de la reago de la cela planto por amplifi la efikon. Pro iliaj pli malaltaj koncentriĝoj kaj la facileco en kiu ili estas degeneritaj en la medio, la tokseco de alelokemiaĵoj limiĝas pro grunda malsekeco, grundstrukturo kaj organikaj tipoj kaj mikroboj ĉeestantaj en la grundo. La efikeco de alelopatiaj interagoj estas dubindaj en indiĝenaj habitatoj pro la efikoj de ilia irado tra grundoj, sed studoj montris, ke mikorizaj retoj pliefikigas ilian translokigon. Oni supozas, ke ĉi tiuj informkemiaĵoj kapablas iri pli rapide tra mikorizaj retoj, ĉar la retoj protektas ilin kontraŭ iuj danĝeroj de elsendado tra la grundo, kiel perkolado kaj degenero. Tiu ĉi alta translokiga rapido supozeble okazas se la alelokemiaĵoj movas tra akvo sur hifaj surfacoj aŭ per citoplasma alfluado. Studoj raportis koncentriĝojn de alelokemiaĵoj je du al kvar fojoj pli altaj en plantoj konektitaj per mikorizaj retoj. Tiel, mikorizaj retoj povas faciligi la translokigon de ĉi tiuj informkemiaĵoj.
Komunikado
Studoj montris korelaciojn inter pli altaj niveloj de alelokemiaĵoj en celaj plantoj kaj la ĉeesto de mikorizaj retoj. Ĉi tiuj studoj forte sugestas ke mikorizaj retoj pliigas la translokigon de alelopatiaj kemiaĵoj kaj vastigas la gamon, nomita la bioaktiva zono, en kiu ili povas disvastiĝi kaj daŭrigi sian funkcion. Cetere, studoj indikas, ke pliigitaj bioaktivaj zonoj helpas pri la efikeco de la alelokemiaĵoj ĉar ĉi tiuj informkemiaĵoj ne povas iri longan distancon sen mikoriza reto. Okazis pli granda amasigo de alelokemiaĵoj, kiel tiofenoj kaj la herbicido imazamox, en celaj plantoj konektitaj al provizanta planto tra mikoriza reto ol sen tia konekto. Tio subtenas la konkludon ke la mikoriza reto pliigis la bioaktivan zonon de la alelokemiaĵo. Alelopatiaj kemiaĵoj ankaŭ estis montritaj malhelpi celplantan kreskon kiam la cela kaj provizanta plantoj estas konektitaj tra AM-retoj. La nigra juglando estas unu el la plej frue studitaj ekzemploj de alelopatio kaj produktas juglonon, kiu malhelpas kreskadon kaj akvosorbadon en najbaraj plantoj. En studoj de juglono en nigraj juglandoj kaj iliaj celaj specioj, la ĉeesto de mikorizaj retoj kaŭzis celajn plantojn elmontri reduktitan kreskon pliigante la translokigon de la informkemiaĵo. Makula centaŭreo, alelopatia invadema specio, provizas pli pluan pruvon de la kapableco de mikorizaj retoj kontribui al la translokigo de alelokemiaĵoj. Centaŭreo, Centaurea stoebe, povas ŝanĝi la plantspecion al kiu specifa AM-fungo preferas konekti, ŝanĝante la strukturon de la reto por ke la invadema planto dividas reton kun ties celplanto. Ĉi tiuj kaj aliaj studoj provizas pruvon, ke mikorizaj retoj povas faciligi la efikojn sur planta konduto kaŭzitaj de alelokemiaĵoj.
Superrigardo
Mikorizaj retoj povas konekti multajn malsamajn plantojn kaj provizi dividitajn vojojn laŭ kiuj plantoj povas translokigi informkemiaĵojn rilatajn al atakoj age de patogenoj aŭ herbovoruloj, permesante al ricevantaj plantoj reagi same kiel la infektitaj aŭ infestitaj plantoj. Diversaj substancoj derivitaj de plantoj agas kiel ĉi tiuj informkemiaĵoj.
Defendaj reagoj
Kiam plantoj estas atakataj, ili povas montri fizikajn ŝanĝojn, ekzemple plifortigante siajn ĉelajn murojn, deponante kalozon aŭ formante korkon. Ili povas ankaŭ ŝanĝiĝi biokemie, ekzemple produktante volatilajn organikajn kombinaĵojn (VOK) aŭ pliige reguligi genojn produktante aliajn defendajn enzimojn, el kiuj multaj estas toksaj al patogenoj aŭ herbovoruloj. Salikata acido (SA) kaj ties derivaĵoj, kiel metila salikato, estas VOK kiuj helpas plantojn rekoni infekton aŭ ataki kaj organizi aliajn plantajn defendojn kaj elmetado al ili en bestoj povas kaŭzi patologiajn procezojn. Terpenoidoj produktiĝas en multaj plantoj aŭ produktiĝas kiel respondo al premo kaj agas multe kiel metila salikato. Jasmonatoj estas klaso de VOK produktita de la vojo de jasmona acido (JA). Jasmonatoj uziĝas en planta defendo kontraŭ insektoj kaj patogenoj kaj povas kaŭzi la esprimon de proteazo, kiuj defendas kontraŭ insekta atako. Plantoj havas multajn metodojn reagi al atako, inkluzive la produktadon de VOK, kiuj povas kunordigi defendojn inter plantoj konektitaj per mikorizaj retoj.
Komunikado
Multaj studoj raportas ke mikorizaj retoj faciligas la kunordigon de defendoj inter parencaj plantoj uzante volatilajn organikajn kombinaĵojn kaj aliajn plantajn defendajn enzimojn agante kiel informkemiaĵoj.