cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hungara Televido
Historio
Oni planis televidajn dissendojn en la 1930-aj jaroj, sed pro la 2-a mondmilito okazis nenio. La Hungara Televido funkcias ekde 1953, tiam okazis eksperimentaj dissendoj. La unua dissenda turo 60 metrojn alta estis konstruita en 1955 en Budapeŝto (sur montopinto, tial ne necesas alta turo). Inter 1955-1957 Ferenc Rajcsányi ellaboris principojn de funkcipova televizio. Post unu jaro oni produktis jam ricevilojn. En 1957 oficiale okazis la dissendado. La inaŭguro estis marŝo de 1-a de majo kun parolado de János Kádár. Ĝis 1987 lunde neniam okazis programo. En 1959 dissendilo ekfunkciis en Pécs, poste ankaŭ en la tuta lando. Ekde 1967 komenciĝis la koloraj dissendadoj. En 1971 startis la dua programo. En 1997 la monopolo rompiĝis, komercaj televidoj ekfunkciis. En 2009 la televizio ricevis novan modernan konstruaĵon. Longe funkcias regionaj studioj en urboj Sopron, Pécs, Szeged, Debrecen kaj Miskolc.
Blindeco
Helpiloj
Por lernejo blindaj infanoj bezonas multajn ilojn kiujn ili palpi aŭ aŭdi povas. Al tiuj apartenas ekranlegiloj, brajlaj iloj por komputado, brajla skribmaŝino, speciala papero, parolanta termometro, palpebla horloĝo, kompaso kaj linealo por blinduloj, geometraj formoj, palpebla ĵetkubo, mezurbendo, mapoj kaj globo, kaj sonanta pilko.
Hungara Televido
Historio
En 1989 pacema marŝo okzis antaŭ la Hungara Televizio, oni metis surskribon "Libera Hungara Televido". En 2006 tumulto okazis ĉe la ŝtuparo de la konstruaĵo, la polico ne povis gardi la televizion.
Ekde 2009 la nova sidejo troviĝas en Óbuda.
Blindeco
Sportado
La internacia federacio de la blindaj sportistoj estas la International Blind Sports Federation (IBSA). En la paralimpiko kontribuas vidmalkapabluloj ekde 1976 (Toronto).
Konsekvencoj
La moviĝado de la blindaj infanoj evoluas malrapide, ĉar mankas la vidaj stimuloj, kaj malakordigita, ĉar mankas la vida kontrolo. La tenado estas neglekta, kiu povas gvidi al skoliozo. La brakoj protektas, la kolo oblikvas. La moviĝado estas grimpa, kaj retenita, la irado malcerta kaj misritma. La blinduloj ofte spiras malprofunde. Ili kontentigas la pretendon per turniĝado de la kapo, saltado, riverenco, turniĝado, kaj skuado de la manoj. Karaktera estas la premigado de la okulo, sed tio estas malbona por la saneco.
La blindeco kaŭzas ankaŭ psikajn problemojn. Ĝi malbonigas la memstarecon, pasivas, kaj malrapidas la reagadon. La blinduloj ofte eastas flamiĝema, malaplomba, kaj imagas, ke oni atendas ilin. La frustrado malhelpas la moviĝadon. La malcerteco kaŭzas timon, kaj la timo rigidigas la movigadon.
Ĉe blinduloj, kiuj ne rekonas lumon, ciklo de dormo kaj tagaj aktivoj ofte ŝanĝas al memstara ritmo, kiu sendependas de normala taga ritmo, ĉar ĝi ne povas sinkroniĝi al ekstera lumo.
Laŭ estimadoj blindado de adulto kostas en Germanio pli ol 90000 EUR. En tiu estas kalkulitaj medicina prisorgo, helpiloj, elfalo de laboro, pagata helpo por blinduloj, kaj aliaj kostoj.
Simulado
Estas aranĝoj, en kiuj blindeco estas simulata por partoprenoj. Ili povas sperti kiel blinduloj vivas. En Hungario tiel estas la Láthatatlan kiállítás en Budapeŝto. En Germanio oni povas partopreni en Dialog im Dunkeln kaj Dialogmuseum, aŭ manĝi en malhelaj restaŭrantoj.
Blindeco kaj kulturo
En diversaj civilizoj blinduloj estis traktitaj diversmaniere. En kelkaj landoj oni disvolvigis diversajn sistemojn por vivteni, instruadi, kaj disponigi manierojn por viveltenado kaj vivmanieroj por blinduloj. En Hispanio kaj aliaj landoj ŝtata sistemo de loterio estas administrata kaj vendata de blinduloj kaj de aliaj diskapablaluloj; en diversaj epokoj almozado estis ĉefa maniero eltenadi blindulojn. Ekde antikva tempo kanto kaj muziko estis oftaj profesioj por blinduloj, ĉar ŝajne manko de vidkapablo helpas la disvolvigon de la aliaj sentoj kaj ĉefe de la aŭdkapablo. Laŭdire Homero, nome unu el la plej antikvaj kantistoj kaj poezikomponisto estis blinda.
Famaj kantistoj kaj muzikistoj estis aŭ estas Francisco de Salinas, Antonio de Cabezón, Joaquín Rodrigo, Art Tatum, Stevie Wonder, Ray Charles kaj aliaj.
En literaturo
En hispana literaturo unu el plej antikvaj ekzemploj de romano nome El Lazarillo de Tormes, blindulo estas instruisto de la ĉefa rolulo, kiu danke al tio iel lernos konduti en la vivo. En romano Marianela de Benito Pérez Galdós ludas gravan rolon ne nur blindeco sed ankaŭ kuracado de blindeco: la ĉefrolulo estas malbela amikino, gvindantino kaj preskaŭ amatino de blinda riĉulo, kiu estas kuracata de okulisto; tiam Marianela timas, ke li vidos ŝin malbela kaj rompos amikecon. Fama dramaturgo Antonio Buero Vallejo verkis kelkajn teatraĵojn kun blinduloj kiel ĉefaj roluloj, kiaj El concierto de San Ovidio kaj En la ardiente oscuridad. La argentina verkisto Ernesto Sabato imagis socion iel kontrolita de speco de sekreta societo internacia, kio aperas en Sobre héroes y tumbas aŭ iel en El túnel.
En franca literaturo la verkisto André Gide publikigis romanon La symphonie pastorale (1919) kie oni klopodas klarigi al denaska blindulo ekzemple la naturon de la koloroj.
En Lettre sur les aveugles à l'usage de ceux qui voient (Letero pri blinduloj por tiuj kiuj vidas) Denis Diderot aliras al la afero de la vida percepto, temo kiu tiam estis vidanta reaperon de intereso pro la sukceso de medicinaj proceduroj kiuj ebligis al kirurgoj operacii kataraktojn (demonstrite en 1728 de William Cheselden kaj en 1747 de Jacques Daviel) kaj kelkajn kazojn de blindeco el nasko. Tiam multe oni spekulativis pri la naturo kaj funkciado de la vidkapablo, kaj pri kiom multe percepto, kutimo kaj esperto permesas al individuoj identigi formojn en spaco, percepti distancojn kaj mezuri volumenojn, aŭ distingi realisman artaĵon disde realo. Laŭ la eseo de Diderot, blindulo kiu subite kapablas vidi por la unua fojo ne tuj komprenas tion kion tiu vidas, kaj ĝi devas pasigi iome da tempo establante rilatojn inter sia esperto de formoj kaj distancoj (kompreno unue akirita per tuŝado) kaj la bildoj kiuj poste aperis per la vidkapablo.
Eseo pri blindeco (originale portugale Ensaio sobre a cegueira) estas romano eldonita en 1995 de la portugala verkisto José Saramago. Ĝi estas romano psikologia, rakontita de ĉioscia rakontanto speciale centriĝinta en la ĉefa rolulo, kiu estas la kuracistedzino. La profunda egoismo, kiu markas la malsamajn rolulojn en la lukto por la postvivado, fariĝas parabolo de la nuna socio, transcendante tiel la signifon de blindeco preter la fizika malsano mem.
Metafora uzado
Oni uzas blindecon ankaŭ metafore, kiam oni aŭ iuj ne volas rekoni iun, ne estas interesita en iu, aŭ simple ne konas iun kaj ne volas koni ĝin. Kontraŭ tiu uzado malkapabluloj mem kaj iliaj grupoj protestis.
András Prékopa
András Prékopa [andrAŝ], laŭ hungarlingve kutima nomordo Prékopa András estas hungara matematikisto, profesoro, membro ordinara de Hungara Scienca Akademio (1985).
András Prékopa naskiĝis la  1929 en Nyíregyháza.
Biografio
András Prékopa frekventis universitaton en Debrecen inter 1947-1952, poste li eklaboris en matematika instituto. En 1956 li ekinstruis en Universitato de Budapeŝto. En 1962 li edziĝis baldaŭe havanta 2 filinojn. En 1971 li doktoriĝis antaŭ la akademio. En 1977 li profesoriĝis en teknika universitato. Inter 1983-1999 li estis katedrestro en ELTE, dume kelkfoje li instruis ankaŭ en Usono. Li partoprenis en redaktadoj de fakrevuoj, ekzemple Acta Cybernetica. Li okupiĝas precipe pri probablokalkulo kaj komputado. Li ricevis 8 premiojn inter 1956-2005.
Kajuga Lago
La Lago Kajuga aŭ angle Cayuga Lake estas la plej longa el la Fingraj Lagoj en okcidenta Nov-Jorkio, kaj estas la dua plej granda laŭ surfaca areo (malmulte malpli granda ol Seneka Lago en Nov-Jorkio) kaj volumeno. Ĝi estas iom malpli ol 40 mejlojn longa. Ĝi estas proksimume 435 futojn profunda je sia plej profunda punkto. La urbo Itako, hejmo interalie de la universitato Cornell, situas ĉe la suda bordo de la lago.
Situo
La lago havas unu malgrandan insulon proksime al Union Springs, insulon Frontenac, unu el la nur du insuloj de la Fingraj Lagoj.
Geografiaj karakterizoj
Cayuga situas je, 116,4 m super marnivelo. Ĝiaj profundo, krutaj orienta kaj okcidenta flankoj kun malprofundaj norda kaj suda randoj, estas tipa pri la Fingraj Lagoj, tajlita de glaĉeroj dum la lasta glaciepoko.
<!-- Longo: 61.4 km Averaĝa Larĝo: 2.8 km Maksimuma Profundaĵo: 132 m Surfaca Areo: 172 km² (Meznombro, Signifi) Profundaĵo: 54.5 m _Catchment_ Areo: 2,033 km² (37.1% natura arbaro, 58% aktiva (agrara, agrikulturo)) Ĉefaj Insuloj: 1, _Frontenac_ Ĉefa _Outflows_: 1
La akva nivelo estas reguligita per la (Ŝlimo, Koto) (Kluzo, Seruro, Ŝlosi) je la norda fino de la lago. Ĝi estas koneksa al Ontaria Lago per la _Erie_ Kanalo kaj Seneka Lago per la Seneka Rivero. La lago estas desegnita suben kiel vintro (manieroj, proksimiĝoj) al minimumigi glacio damaĝi kaj al maksimumigi ĝia kapacito al butiko peza (fonto, risorto, printempo) _runoff_.
Kahlwinkel
Kahlwinkel estas ekse administre sendependa komunumo kaj ekde la 1-a de julio 2009 parto de la komunumo Finneland en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Burgenland de la federacia lando Saksio-Anhalto. Fine de la jaro 2012 la loĝloko havis 351 loĝantojn.
Kajuga Lago
Geografiaj karakterizoj
La norda fino estas dominita per malprofunda _mudflats_ kaj estas grava _stopover_ por _migratory_ birdoj, kie _Montezuma_ Nacia Sovaĝa vivo Rifuĝi estas situita.
La suda fino estas ankaŭ malprofunda kaj ofte frostas dum la vintro.
Homa influo
La fiŝa loĝantaro estas (administrita, regita) kaj substanca sporta fiŝkaptado estas praktikita, inkluzivanta _smelt_, laga truto kaj _smallmouth_ basa fiŝkaptado.
_Cayuga_ lago estas tre populara inter (aliformiga, ripoza) _boaters_. Granda (ŝtato, stato, stati) _marina_ kaj boato lanĉi estas situita je la suda fino de la lago en Itako (_Allan_ H. _Treman_ (Ŝtato, Stato, Stati) _Marine_ Parko, la plej granda _inland_ _marina_ en (Nov-Jorkio, Novjorko)). Estas du jaĥto (kluboj, klubas, klaboj, klabas, bastonas, trefo) sur la okcidenta bordo: Itaka Jaĥta Kluba kelka mejla nordo de Itako, kaj (Ruĝa, Legita) Ĵaketa Jaĥta Klubo (justa, ĵus) sudo de _Canoga_. Estas kelkaj alia _marinas_ kaj boataj ŝalupegoj verŝis laŭ la laga bordo.
Vidu ankaŭ
-->
Paramount Records
Paramount Records estis usona diskeldonejo konata pro siaj registraĵoj de ĵazo kaj bluso en la 1920-aj kaj komencaj 1930-aj jaroj, kiel de artistoj kiaj Ma Rainey kaj Blind Lemon Jefferson.
Komencaj jaroj
Paramount Records estis fondita en 1917 de Wisconsin Chair Company. La oficejoj estis en Port Washington, Viskonsino, kaj la presfgabriko en Grafton. La marko estis administrata de Fred Dennett Key.
László Bagi
László Bagi [lAslO], laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj kun distinga vorteto Bagi László Jr. estas hungara grafikisto.
László Bagi naskiĝis la en Nyíregyháza.
Biografio
László Bagi dum la lernojaroj korespondadis kun Victor Vasarely. Post lernado li iĝis mapisto, tamen li ĉiam interesiĝis pri la grafikaĵoj. Li trovis novan perspektivon en tiu arta branĉo pro uzo de komputila tekniko. Liaj grafikaĵoj levas la ebenon al 3 dimensioj. Li ĉerpas la motivojn el historio, naturo kaj etnografio.
Flago de Ĉilio
Unuavide oni povus aserti, ke la flagoj de Ĉilio kaj de Teksaso havas saman originon, ĉar ambaŭ estas preskaŭ similaj. Tamen, tio ne estas vero. Dum la lukto cele al la sendependiĝo de Ĉilio en la jaro 1817, argentina patrioto pripensis flagon bazita sur antikva verkaĵo kiu kantis la heroaĵojn de la Araŭkanoj. Do, aperis la unua flago flirtigita de la ĉiliaj patriotoj, ene de ĝi videblis tri strioj: blua, blanka kaj ruĝa. Al tiu flago oni aldonis blankan stelon, memore al tiu nomita: “Stelo de la Araŭkanoj”, reprezentaĵo de la planedo Venuso. Do, videble neniu rilato ekzistas inter la teksasa kaj la ĉilia flagoj.
Qian Xuantong
Qian Xuantong (1887—17a de januaro, 1939) estis ĉina lingvisto kaj verkisto. Li estis profesoro de literaturo ĉe Nacia Pekina Universitato kaj kune kun Gu Jiegang, unu el la gvidantoj de la Dubanta Antikveca Lernejo.
Biografio
Naskita en Huzhou, Ĝeĝjango, Qian estis nomita Qian Xia ĉe naskiĝo kaj ricevis la ĝentilecan nomon Deqian (德潜). Qian estis trejnita en tradicia ĉina filologio. Post ricevi sian universitatan edukadon en Japanio, Qian tenis nombron da instruaj pozicioj en Ĉinio. Li estis studento de Zhang Binglin; kelkaj de la laboroj de Zhang estis kopiita kaj presita en rimarkinda fermila skribo de Qian skribkaraktero. Kiel filologo, Qian estis la unua kiu rekonstruis la vokalan sistemon de la malnova ĉina en IFA.
Proksima amiko de Lu Xun, Qian estis kerna figuro en la Movado de la 4-a de majo kaj la Nova Kultura Movado. Malgraŭ sia proksima interrilato kun la ĉinaj klasikaĵoj, li antaŭenigis la forigon de la klasika ĉina lingvo. Li estis ankaŭ forta subtenanto de Esperanto, tiele ke iam li proponis la anstataŭigon de ĉina pere de Esperanto. En malferma letero en respondo al kontraŭ-Konfucea eseo de Ĉen Duŝjoŭ li deklaris tiele:"Kara sinjoro Ĉen, en via eseo vi forte rekomendis la abolicion de Konfuceismo. Pri ĉi tiu via propono mi pensas, ke ĝi nun estas la sola maniero savi Ĉinion. Sed leginte ĝin, mi pensis pri ankoraŭ unu afero: se vi volas aboli konfuceismon, vi devas unue aboli la ĉinan [skriban] lingvon. Se vi volas forigi la infanecan, necivilizitan, obstinan pensmanieron de la averaĝa homo, des pli estas esence, ke vi unue abolu la ĉinan lingvon. Forigi Konfuceismon kaj forigi taoismon estas fundamenta maniero malhelpi la falon de Ĉinio kaj permesi al la ĉinoj iĝi civilizita nacio en la dudeka jarcento. Sed pli fundamenta maniero ol ĉi tio estas aboli la skriban ĉinan lingvon, en kiu estas registritaj konfuceaj pensoj kaj falsaj taoismaj diraĵoj." Ĉen pensis, ke aboliciante skriban ĉinon detruos ankaŭ la parolan lingvon kaj rebatis la proponon de Qian sugestanta, ke la ĉina povus uzi latinan alfabeton.
Li kaj Liu Bannong promociis kaj varbis por antaŭenigi vulgaran ĉinan, atakante tiajn klasikajn ĉinajn stilistojn kiel Lin Shu. Lia skeptiko de la ĉina heredaĵo estis tia ke iam li deziris ŝanĝi sian familian nomon al Yigu (疑古 signifanta "suspektanta aferojn antikvajn"). Li ankaŭ faris gravan laboron al la normigado de simpligitaj ĉinaj karaktroj, mandarena kaj la desegno de Pinjino.
Lia filo Qian Sanqiang estis atoma fizikisto kiu kontribuis al evoluado de atomaj armiloj en Ĉinio.
Grumo Nevano
Najbaras la komunumoj Arzano, Casandrino, Frattamaggiore, Sant'Antimo, Sant'Arpino (CE).
Turkoj kaj Kajkoj
Turkoj kaj Kajkoj (Turks and Caicos Islands) estas insuloj en la Kariba Maro, do en la geografia regiono Karibio, kies teritorio dependas de Britio,
La insuloj havas la surfacon de 430 kv.km kaj ĉirkaŭ 26.000 loĝantojn. La administra centro estas Cockburn Town, en Grand-Turko, la oficiala lingvo estas la angla.
La insuloj Turkoj kaj Kajkoj estas transmara teritorio dependa de Britio kaj ili situas norde de la insulo Haitio, en la Kariba Maro. Ili estis administrataj de Jamajko ĝis 1962, sed kiam ĉi tiu lando sendependiĝis, la insuloj pasis al subrego de la Guberniestro Ĝenerala de Bahamoj. Kiam Bahamoj sendependiĝis en la jaro 1973, Turkoj kaj Kajkoj iĝis aparta teritorio. Kvankam Britio donis al ili la eblon sendependiĝi en 1982, la insularo preferis esti plu regata kiel dependaĵo de Britio.
Ekde la 16-a de decembro 2002 la insulara Guberniestro (asignita de la brita reĝino) estas Richard Tauwhare, kiu agas kiel ŝtatestro kaj kontrolas la agojn de la Leĝa Konsilio, el 19 anoj (el kiuj nur 13 estas elektebraj), en la landa ĉefurbo Cockburn Town. La registarestro, nuntempe Michael Miscik, estas elektebla. La ekonomio de la insularo dependas de la turismo, la fiŝkaptado kaj la sentributaj alilandaj investoj. En Turkoj kaj Kajkoj loĝas 26.288 homoj, 90% el kiuj estas negroj kaj 86% estas protestantaj. La landa valuto estas la usona dolaro kaj ekde la 2-a de julio 1991 la insularo estas asociiĝinta membro de la Karibia Komunumo.
Alioș
Alioș (hungare: Temesillésd [temeŝilesĵd], germane: Aliosch) estas vilaĝo en Rumanio norde de Timișoara. Administre ĝi apartenas al la komunumo Mașloc.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 1 869 loĝantojn (rumanoj, germanoj); en 1992 960 (rumanoj).
Historio
Ĝia unua mencio skriba estas el 1333 kiel ekleziejo. Ĝis 1919 Temesillésd apartenis al Hungario (Temes).
Konvertebla kuba peso
La konvertebla kuba peso (hispane peso cubano convertible), mallongigite CUC kaj en neformala lingvouzo ankaŭ nomata hispane Chavito aŭ Fula kaj esperante kuko, estas unu el du valutoj en Kubo kaj origine enkondukiĝis kiel loka alternativo al la usona dolaro. Nuntempe ĝi servas kiel paga unuo inter kubaj entreprenoj, kiel pagilo por eksterlandaj turistoj kaj por aĉeto de tiel nomataj "luksaj varoj", do varoj kutime ne aĉeteblaj per la "nacia valuto" kuba peso. Ambaŭ kubaj valutoj dividiĝas en 100 centavojn. La kodo laŭ la normo ISO 4217 estas CUC. Malgraŭ sia nomo la peso convertible ne estas libere konvertebla.
Monbiletoj kaj moneroj
Cirkulas monbiletoj je 1, 3, 5, 10, 20, 50 kaj 100 konverteblaj pesoj, kaj moneroj en valoro de 1, 5, 10, 25 kaj 50 konverteblaj centavoj, plus 1 kaj 5 konverteblaj pesoj.
La 1-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por José Martí“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri la „Caída en combate de José Martí“.
La 3-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por Che Guevara“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri „La batalo de Santa Clara“.
La 5-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por Antonio Maceo“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri la „Protesta de Baraguá“.
La 10-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por Máximo Gómez“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri la „Revolución energética“.
La 20-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por Camilo Cienfuegos“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri la „Operación Milagro“, kuba-venezuela projekto pri operacioj de okulaj malsanoj.
La 50-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por Calixto García“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri „La batalla de ideas“, "la batalo de ideoj".
La 100-pesa monbileto montras je sia antaŭa flanko la „monumenton por Carlos Manuel de Céspedes“, je la dorsa flanko grafikaĵon pri la „Bolivara Alternativo por Ameriko“.
Historio
Kiam la kuba ekonomio post la kolapso de la Sovetunio eniris profundan krizon, la kuba registaro en la jaro 1993 decidis oficialigi la uzon de la usona dolaro kiel enlanda pagilo. En la sekva jaro enkondukiĝis la konvertebla peso, el valuta vidpunkto fakte ekvivalento de la usona dolaro, sed tamen laŭ aspekto estis enlanda pagilo.
La turistoj, kies nombro en la 90-aj jaroj forte kreskis, nun devis pagi (preskaŭ) ĉion en dolaroj. Tiumaniere la ŝtato sekurigis al si konstante fluantan fonton de eksterlanda mono. Por la turistoj ekestis "dolaraj vendejoj" simile al la Intershop-vendejoj, kiuj ĝis 1990 ekzistis en GDR. En ili haveblis ĉiaj "luksaj varoj" - tiel definiĝas ĉiuj varoj kiuj ne aŭ nur plej malofte haveblas kontraŭ la "nacia valuto" kuba peso. Povas temi ankaŭ pri "normalaj" nutraĵoj, ne nepre pri tre malkutimaj varoj. Pli poste ankaŭ la kubanoj ekrajtis tie aĉeti. Ĉar en tuij vendejoj ekzistis multaj varoj krome ne havebaj, ekestis paralela valuto, kiun ĉiu ŝtatano aprezis posedi. Laboristoj en tabakaj kaj sukerkanaj produktejoj dumtempe ricevis parton de sia salajro en dolaroj.
En 2004 la usona dolaro deklariĝis ne plu permesata pagilo en Kubo. Ĝian lokon plene transprenis la konvertebla kuba peso. Oficiale Fidel Castro klarigis tion per "agado de krimaj bandoj de la usona imperio kontraŭ Kubo". Praktika kialo de la ŝtato probable simple estis pli bona profitigo el la fontoj de eksterlanda valuto, ĉar la ŝanĝojn de aliaj valutoj al kaj el konvertebla kuba peso monopolas la kubaj bankoj, kiuj tial plene profitas de la ŝangaj kotizoj. Krome kompreneble plimultiĝis entute la neceso je valutoŝanĝo, ĉar konverteblaj kubaj pesoj nur aĉeteblas enlande, kaj ne havas sencon transporti ĝin eksterlanden. La 8-an de novembro 2004 plenumiĝis la konverto de ĉiuj dolaraj bankaj kontoj en Kubo al kontoj en konverteblaj pesoj. Praktike tio nur estis nomŝanĝo - la sistemo de du valutoj en sama lando restis.
Valutoŝanĝa kurzo
La konvertebla peso estas ligita al la kurzo de la usona dolaro. Komence la rilato estis 1:1, la 9-an de aprilo 2005 la konvertebla peso estis deklarita pli valora ol la dolaro: ekde tiam la oficiala kurzo inter la konvertebla peso kaj la usona dolaro estas 1:1,08. De la monsumo en CUC estas forprenata ŝanĝokotizo de (principe) 3 %, kiel ke la fakta kurzo estas 1:1,11341. La ŝanĝokotizo kaj la sekva fakta kurzo tamen povas minimume varii de banko al banko.
La ŝanĝokurzoj de aliaj valutoj (ekzemple de la Eŭro) al la konvertebla peso sekve kalkuliĝas el la aktuala taga kurzo de tiu valuto al la usona dolaro, kaj el la fiksa ŝanĝorilato usona dolaro/CUC. Kontantan monon en usonaj dolaroj kubaj bankoj aĉetas kun aldona subtraho de 10 % de la mona valoro, dum aliaj eksterlandaj valutoj estas aĉetataj plenvalore.
Ĉar la konvertebla peso ne estas valuto komercata en internaciaj valutaj merkatoj, pagoj per kreditkartoj (ekzemple Euro-/Mastercard, VISA) kalkuliĝas en usonaj dolaroj. Do la pagita vara prezo respektive la de kuba banko elpagita sumo de konvertablaj pseoj estas trakalkulata al usonaj dolaroj, ekzemple laŭ kurzo 1: 1,11341. Pago de 100 konverteblaj pesoj do kaŭzas fakturigon de 111,34 usonaj dolaroj. Multaj eksterlandaj vojaĝantoj al Kubo pro tio erare pensas, ke kreditkarta pago kaŭzus krompagon de 10 procentaĵoj: Fakto estas, ke la kotizoj de la kuba kreditkarta firmao ankoraŭ aldoniĝas.
La valutoŝanĝa kurzo inter la konvertebla peso kaj la "normala" kuba peso estas fiksite je momente 1:24 (vendo de CUC) resp. 1:25 (aĉeto). En la popolekonomia buĝeto de la kuba registaro tamen la du valutoj traktiĝas kvazaŭ interŝanĝeble, do en rilato 1:1.
Arader Zeitung
Arader Zeitung estis germanlingva taggazeto kiu aperis inter 1852 kaj 1875 en Arad. Malgraŭ sia loka karaktero ĝi ĝuis pri granda ĝenerala ŝato kaj legantaro en Banato, Supra Hungarujo kaj Transilvanio.
Historio
Antaŭula produkto estis la de Heinrich Goldscheider fondita periodaĵo Arader Kundschaftsblatt (1837–1848), kiu malaperis pro tro severaj cenzuraj mezuroj dum la revolucia jaro de 1848. Du jarojn pli malfrue Goldscheider publicis Arader Anzeiger en du lingvoj (germane kaj hungare) kies titolo finfine ŝanĝiĝis je Arader Zeitung.
Liveradis enlandajn kaj eksterlandajn novaĵojn kiujn oni transprenis ofte rekte el aliaj gazetoj (ekz. Austria; Triester Zeitung; Bremer Handelsblatt). Koncerne komercadon kaj merkatajn aferojn oni tamen porparolis decide ankaŭ por lokaj interesoj. La felietono dediĉis sin al kulturaj temoj prezentante multajn tradukojn, ekz. de la hungara verkistino Lilla Szilágyi Bulyovszkyné.
Inter 1875 kaj 1918 ekzistis ankoraŭ Arader Tageblatt. Ne klaras inter la gazetesploristoj ĝis hodiaŭ ĉu ĝi estis intencota kiel posteula produkto por Arader Zeitung aŭ ne.
La inter 1920 kaj 1944 aperinta samtitola gazeto (kun la klariganta subtitolo Das Blatt der Deutschen in Rumänien; eldonisteco de Nikolaus Bitto) estis multe malpli liberalisma. .
László Nagy
László Nagy
Kahla
Kahla estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Saale-Holzland de la federacia lando Turingio. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. Kahla situas borde de la rivero Saale.
La komunumo estas la administra centro de komunumaro, nomata Verwaltungsgemeinschaft Südliches Saaletal ("suda valo de la rivero Saale"), al kiu laŭ la stato de 2015 apartenas 20 najbaraj unuopaj komunumoj, sed ne la urbo Kahla mem.
Historio
Sub la nomo Calo la komunumo unuafoje menciitis endokumente. La burgo Kahla troviĝis en la (nuntempa) malnova urbokerno de kahla sur montosprono norden en la areo de la enfluo de la rojo Reinstädter Bach. Tiam kruciĝis en Kahla la Alta strato el uesto preter Beckerskirchhof kaj tra la forlasita loko Weißacker, Hornissenberg-monto/Kahltenberg-monto, trans Saale-rivero kaj plie en direktoj suda kaj okcidenta. En 1184 dokumentitis kavaliro nome Gottschalk von Kale. Ŝajne li estis range sub la grafoj de Vajmaro-Orlamünde havante sidejon suan surburge. En 1283 la senjoroj de Lobdeburg-Leuchtenburg estis fortrese. Malmulte poste iĝis la laŭplana urbofondo. Inter 1283 kaj 1333 la kahla-anoj ricevis la urborajtojn. Ekde 1333 apartenis burgo, urbo kaj lando al la Grafujo de Schwarzburg. Post la t.n. Intergrafa milito (1346–1349) la tetirorio subjugata estis al la turingiaj landgrafoj. La lasta endokumenta mencio estis en 1441. Ĝis nun restaĵoj konstruaj ne troveblis. Sur la burgoplaco estas la kirko.
Fajrego de 1345 forigis neniigis ĉiujn dokumentojn. Post nova incendio de 1520 iĝis rekonstruo urba; la tiama stato restis plejparte ĝis hodiaŭ. Dum Reformacio kaj kamparanaj ribeloj Kahla estis sur la protestantisma flanko. En 1523 la bildoj kaj religiaj artaĵoj de la Margareto-kirko frakasitis de ekstremismuloj. Unu jaro post Marteno Lutero predikis ankaŭ surloke. Dum la Tridekjara milito iĝis marodoj. En 1718 kvereloj pri bierprivilegioj estiĝis inter Kahla kaj Orlamünde kun vinditaj uloj.
Inter 1843 ĝis 1844 komenciĝis en Kahla la faro de porcelanaĵoj, metio kiu ĝis nun floras: KAHLA/Thüringen Porzellan GmbH nombriĝas inter la plej gravaj dungigoj en la regiono kies produktoj famas ankaŭ internacie. Ĉ. 1920 enkorpigitis je Kahla la komunumo Löbschütz.
Evoluo enloĝantara
Evoluo enloĝantara (ekde 1960: 31.12.):
Unio de Azerbajĝanaj Verkistoj
La Unio de Azerbajĝanaj Verkistoj (Azərbaycan Yazıçılar Birliyi) estas neŝtata organizo unuiganta azerajn azerbajĝanlingvajn verkistojn (romanverkistoj, poetoj, eseistoj, ktp.). La Unio de Azeraj Verkistoj estis fondita en 1934 dum la Azerbajĝana Soveta Socialisma Respubliko. La centra oficejo situas en Bakuo. La organizo inkludas pli ol 1.500 verkistojn de Azerbajĝano kaj iama Sovetunio. Ekde 1987 la aktuala prezidanto estas la verkisto Anar.
Rektigita 4-hiperkubo
En geometrio, la rektigita 4-hiperkubo estas konveksa uniforma plurĉelo. Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti farita per rektigo de la regula 4-hiperkubo; alivorte per senpintigo de ĝiaj verticoj je la mezpunktoj de ĝiaj lateroj.
Ĝi estas barita per 24 ĉeloj: 8 kubokedroj, kaj 16 kvaredroj.
Projekcioj
En la kubokedro-unua paralela projekcio de la rektigita 4-hiperkubo en 3-dimensian spacon, la bildo havas jenan aranĝon:
Centrita kvadrata nombro
Centrita kvadrata nombro estas centrita figuriga nombro kiu prezentas kvadraton kun punkto en la centro kaj ĉiuj alia punktoj ĉirkaŭbarantaj la centron je ne pli ol certa taksia normo ||·||1, kiu estas diagonala kvadrata regiono de kvadrata krado, aŭ kvadrata regiono de centrita kvadrata krado. Tiamaniere:
La centrita kvadrata nombro por n estas donita per la formulo
En alia vortoj, centrita kvadrata nombro estas la sumo de du najbaraj kvadrataj nombroj. Jena ŝablono demonstracias ĉi tiun formulon:
La formulo povas ankaŭ esti esprimita kiel
sed m devas esti nepara en ĉi tiu okazo.
La unuaj kelkaj centritaj kvadrataj nombroj estas
1, 5, 13, 25, 41, 61, 85, 113, 145, 181, 221, 265, 313, 365, 421, 481, 545, 613, 685, 761, 841, 925, 1013, 1105, 1201, 1301, 1405, 1513, 1625, 1741, 1861, 1985, 2113, 2245, 2381, 2521, 2665, 2813, 2965, 3121, 3281, 3445, 3613, 3785, 3961, 4141, 4325
Ĉiuj centritaj kvadrataj nombroj estas neparaj, kaj en bazo 10 ili sekvas ŝablonon 1-5-3-5-1 je la lasta cifero.
Ĉiuj centritaj kvadrataj nombroj kaj iliaj divizoroj havas reston 1 kiam estas dividitaj per 4. De ĉi tie ĉiuj centritaj kvadrataj nombroj kaj iliaj divizoroj finiĝas je cifero 1 aŭ 5 en bazo 6, 8 aŭ 12.
Ĉiu centrita kvadrata nombro krom 1 estas la hipotenuza ero de iu pitagora triopo.
Centrita kvadrata primo
Centrita kvadrata primo estas centrita kvadrata nombra tio estas primo. La unuaj kelkaj centritaj kvadrataj primoj estas
5, 13, 41, 61, 113, 181, 313, 421, ....
Ĉi tio estas malsimile al normalaj kvadrataj nombroj, el kiuj neniu estas primo.
156542 Hogg
156542 Hogg estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo Sloan Digital Sky Survey, elde la Observatorio de Apache Point en Sunspot (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras la usonan astronomon David W. Hogg, kontribuanton al la Sloan Digital Sky Survey, konata pro lia laboro pri la galaksia evoluo kaj statistika konkludo.
NGC 1151
NGC 1151 (aliaj indikoj — PGC 11147, NPM1G -15.0157) estas galaksio en konstelacio Eridano.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Mihály Samu
Mihály Samu naskiĝis la  en Dunavecse, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Mihály Samu maturiĝis en gimnazio en Kunszentmiklós, poste li akiris juran diplomon en Scienca Universitato Loránd Eötvös. Post la diplomo li instruis juron en la universitato kiel asistanto, fine kiel profesoro ekde 1968. Li apogis la revolucion en 1956, sed post la fiasko li akceptis la socialismon. Li estis docento (1964-1968), poste katedrestro (1964-2000). Li kandidatiĝis en 1962, doktoriĝis en 1975 antaŭ la Hungara Scienca Akademio. Li ricevis kelkajn premiojn. Lia edzino naskis dufoje.
6595 Munizbarreto
6595 Munizbarreto estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Nomo
Ĝi estas nomita en honoro de la brazila astronomo Luiz Muniz Barreto, iama direktoro de la Nacia Observatorio de Rio-de-Ĵanejro.
Alkano
Alkano nomiĝas la saturitaj hidrokarbonoj. Saturita signifas, ke inter la karbonatomoj ekzistas neniu pliobla ligo.
La ĝenerala formulo de la alkanoj: CnH2n+2.
n-alkanoj
La plej simpla alkano estas la metano, la unuaj dekdu n-alkanoj estas prezentataj en la jena tabelo. Ili formas la homologan serion de alkanoj.
Gripa pandemio de 2009
Virusoj kaj terapio
La ĉe la unuaj infektiĝintoj trovitaj virusoj havas kombinaĵojn el genaj segmentoj el kvar malsamaj jam konataj virusoj – tiu kombinaĵo ĝis nun tutmonde ne registriĝis. La genaj segmentoj fontas el nordamerika viruso de porka gripo, el nordamerika viruso de birda gripo, el homa gripa viruso kaj el eŭrazia viruso de porka gripo ĝis tiam neniam trovita en Usono.
Alkano
Cikloalkanoj
Cicloalkano konsistas nur el hidrogeno kaj karbonatomoj aranĝitaj en strukturo enhavanta ununuran ringon (eventuale kun flankaj ĉenoj), kaj ĉiuj karbon-karbonaj ligoj estas ununuraj. <Center>
Gripa pandemio de 2009
Virusoj kaj terapio
La viruso laŭ unuaj informoj rezistas kontraŭ la kontraŭvirusaj medikamentoj Amantadino kaj Rimantadino, sed laŭ klinikaj observoj bremseblas per la medikamentoj Oseltamiviro kaj Zanamiviro. Tamen dum la vintro 2008/2009 ĉe "kutimaj" H1N1-virusoj en multaj ŝtatoj observeblis subita rezisteco kontraŭ la medikamento Oseltamiviro, kaj tia fenomeno ankaŭ povus okazi pri la nova viruso de la "meksika gripo".
Meksiko
Laŭ informoj de la meksika ministerio pri sano, la ekzistis 120 konfirmitaj kazoj pri spirorganaj malsanoj per novspeca gripa viruso, el ili 20 kun sekvo de morto. La infektiĝintoj venis el la federacia distrikto Meksik-urbo kaj la federaciaj subŝtatoj Baja California, San Luis Potosí kaj Oaxaca. En gazetaraj artikoloj kelkajn tagojn poste jam menciiĝis 80 mortintoj kaj 1.300 malsaniĝintoj.
Chiemsee (lago)
Chiemsee estas purakva lago en Bavario, Germanio, inter urboj Rosenheim kaj Salzburg. Ĝi estas ofte nomata al kiel la "Bavara Maro". La riveretoj Tiroler Achen kaj Prien fluas en la lagon, la rivereto Alz fluas el ĝi. La Chiemsee estas dividita je pli granda sekcio en la nordoriento, nomata Weitsee, kaj sekcio Inselsee en la sudokcidento.
La regiono ĉirkaŭ la Chiemsee nomiĝas Chiemgau kaj estas fama ripoza areo.
Gripa pandemio de 2009
Pliaj ŝtatoj
Pliaj kazoj de aktualaj homaj infektiĝoj per porka gripo ĝis la 27-a de aprilo 2009 konfirmiĝis en Kanado, Skotlando kaj Hispanio.
Suspektaj kazoj registriĝis en Francio, Hispanio, Israelo, Novzelando, Germanio kaj Svislando. . La Monda Organizaĵo pri Sano levis la pandemian avertoŝtupon 3, kiu validis ekde la disvastiĝo de la birda gripo, la 27-an de aprilo 2009 al avertoŝtupo 4. La 29-an de aprilo 2009 la avertoŝtupo leviĝis ĝis 5. Nivelo 5 signifas ke la epidemio havas kapablon disvastiĝi tutmonde. La 10-an de junio 2009 estis proklamita avertoŝtupo 6. . Laŭ MOS en tiu tago estis registritaj 27 737 malsanoj en 74 ŝtatoj kaj 141 mortintoj.
Piškorovec
Piškorovec, hungare Piskorovec [piŝkorovec] estas ne memstara vilaĝo en Kroatio, en distrikto Međimurje, en municipo de Mala Subotica.
Historio
Ĝis Traktato de Trianon Piskorovec apartenis al Hungara reĝlando, al Zala (reĝa departemento), poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, ekde 1929 al Jugoslavio. En 1941 la germana armeo senbatale okupis la regionon kaj post 10 tagoj transdonis ĝin al Hungario. Ĝis 1945 tio estis parto de Hungario, poste denove de Jugoslavio kaj ekde 1991 de Kroatio.
Kottgeisering
Kottgeisering estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Fürstenfeldbruck kaj en la distriktaro Supra Bavario de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. La komunumo apartenas al administra komunumaro, nomata Verwaltungsgemeinschaft Grafrath, kiu krome konsistas el la najbaraj komunumoj Grafrath kaj Schöngeising.
Havajaj Insuloj
La Havajaj Insuloj (en havaja Mokupuni o Hawai‘i) estas arkipelago de ok ĉefaj insuloj, kelkaj atoloj, nombraj pli malgrandaj insuletoj, kaj submaraj montoj en Norda Pacifika Oceano. Ĉirkaŭ 95% el ĉiuj animaloj en tiuj insuloj estas endemioj. Etende ĉirkaŭ 1,500 mejlojn (2,400 kilometrojn) el la insulo Havajo sude al plej norda atolo Kure. Iam estis konataj kiel "Sandwich Islands" (sandviĉaj insuloj), per nomo elektita de James Cook honore de la tiam Unua Lordo de Admiraleco nome John Montagu, 4a barono de Sandwich; sed nune la arkipelago ricevas sian nomon el la plej granda insulo de la grupo. La usona ŝtato Havajo okupas la arkipelagon preskaŭ entute, kun la nura escepto de Midvejinsulo, kiu anstataŭe estas nealigita teritorio ene de Usonaj Malgrandaj Insuloj.
La Havajaj Insuloj estas la eksponitaj pintoj de granda submara montaro konata kiel Havaja-Imperiestra Submara Montaro, formita de vulkana aktiveco super varma makulo en la termantelo. La insuloj estas je ĉirkaŭ 1,860 mejloj (3,000 km) el la plej proksima kontinento.
2015
2015 estis normala jaro komenciĝanta ĵaŭde (vidu ĉi tie kalendaron).
Dum la jaro 2015 post Kristo okazis, interalie:
Naskiĝoj
Ankoraŭ ne vere antaŭvideblaj...
Aleksej Miranĉuk
Aleksej Miranĉuk aŭ plennome Aleksej Andrejeviĉ Miranĉuk - cirile Алексей Андреевич Миранчук, angle latinliterigata Aleksei Andreyevich Miranchuk - estas rusia futbalisto. Li naskiĝis en Slavjansk-na-Kubani, do nun estas -jara.
San Pedro
Vidu ankaŭ
Por alilingvaj loknomoj: Por kristanaj institucioj je la nomo Sankta Petro:
Municipoj de Espirito-Santo
Listo de la 78 municipoj de subŝtato Espirito-Santo, Brazilo.
Ekvacio de Ĉebiŝev
Ekvacio de Ĉebiŝev estas lineara ordinara diferenciala ekvacio de la dua ordo
kie p estas reela konstanto. La ekvacio estas nomita post rusia matematikisto Pafnutij Ĉebiŝov.
La solvaĵoj estas ricevita per potencoserio:
kie la koeficientoj obeas la rikuran formulon
La rikuro povas esti startita kun ajnaj valoroj de a0 kaj a1, donante la du-dimensian spacon de solvaĵoj, kio estas pro la dua ordo de la diferenciala ekvacio. Estas du sendependaj solvaĵoj kiuj estas serioj por la valoroj de a0 kaj a1:
La ĝenerala solvaĵo estas ĉiu lineara kombinaĵo de ĉi tiuj du.
Se p estas entjero, unu aŭ la alia el la du funkcioj havas sian serion finitan post finia kvanto de termoj: F finias se p estas para, kaj G finias se p estas nepara.
En ĉi tiu okazo, tiu funkcio kiu estas polinomo de p-a grado (konverĝanta ĉie), kaj ĉi tiu polinomo estas proporcia kun la p-a polinomo de Ĉebiŝev.
Portebla komputilo
Portebla komputilo povas esti
Legrad
Legrad, hungare Légrád estas vilaĝo kaj municipo en Kroatio, en distrikto Koprivnica-Križevci. Ankoraŭ 6 vilaĝoj apartenas al la municipo. Grad signifas: fortikaĵo.
Situo
La komunumo situas sur ebenaĵo, laŭ dekstra bordo de Dravo (ponto kondukas al Donja Dubrava (Međimurje), pramo al Őrtilos), proksime de kunfluejo de Muro (rivero) kaj Dravo, laŭ flankovojoj. Dravo estas landlimo ĉe Őrtilos. Koprivnica troviĝas 20 km-ojn.
Historio
La unua mencio pri la vilaĝo devenis el 1384. Fortikaĵo konstruiĝis dum la mezepoko, kiun la turkoj vane sieĝis en 1540, sed en 1577 ili tamen okupis. Post 2 jaroj la hungaroj reokupis ĝin, poste denove la turkoj sekvis. En 1704 armeo de Francisko Rákóczi la 2-a venkis la Habsburgojn. En 1710 post inundo la rivero ŝanĝis lokon, kaj Légrád trovis sin laŭ (la nuna) dekstra bordo, sed ĝi daŭre apartenis al Zala (reĝa departemento). En 1848 tie komenciĝis la milito, ĉar banuso Jellaŝic ekatakis Hungarion. En 1910 loĝis en Légrád 2896 homoj (1903 kroatoj, 940 hungaroj). Ĝis Traktato de Trianon la vilaĝo apartenis al Hungario, al Zala, al distrikto de Nagykanizsa, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, ekde 1929 al Jugoslavio. En 1941 la germana armeo okupis la komunumon kaj post 10 tagoj transdonis al Hungario. Ĝis 1945 tio estis parto de Hungario, ekde 1991 de Kroatio.
Bal Ram Nanda
Bal Ram Nanda (1917 – 30a Majo 2010) estis verkisto el Nov-Delhio, Barato. Li estis la elstara barata biografiisto de Mahatma Gandhi, kaj plej konata kiel aŭtoro de Mahatma Gandhi: A biography, kiu estis tradukita al franca, hispana, Itala kaj kelkaj hindiaj lingvoj. Aliaj famaj verkoj liaj estas Gandhi and his critics, Gokhale, Gandhi, and the Nehrus, In Search of Gandhi: Essays and Reflections, Gandhi: pan-Islamism, imperialism, and nationalism in India. Li estis ankaŭ la aŭtoro de biografioj de Jawaharlal Nehru kaj de Gopal Krishna Gokhale, inter kelkaj aliaj libroj.
Klobouky u Brna
Klobouky u Brna (Klobouk) estas urbo en Ĉeĥio troviĝanta en Sudmoravia regiono, en distrikto Břeclav. Vivas ĉi tie. Klobouky u Brna havas du partojn, Klobouky kaj Bohumilice.
Historio
La unua skribmencio devenas el la jaro 1207.
Ekde la 1-a de aŭgusto 1976 ĝis la 23-a de novembro 1990 konsisto de Klobouky estis Kašnice.
NGC 1152
NGC 1152 (aliaj indikoj — PGC 11182, MCG -1-8-19) estas galaksio en konstelacio Eridano.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Erodramo
Erodramo estas birdo de la genro Aerodramus de la familio de apusedoj, genro kiu enhavas kelkajn el la malgrandaj specioj nomitaj "apusetoj". Temas pri ampleksa genro kiu enhavas etajn, malhelajn, kavonestumantajn birdojn de la tribo aŭ subfamilio de Collocaliini. Ĝiaj membroj vivas en tropikaj kaj subtropikaj regionoj de suda Azio, Oceanio kaj nordorienta Aŭstralio. Multaj el ties membroj estis iam klasitaj en la genro Collocalia, sed estis unuafoje lokitaj en separata genro de la usona ornitologo Harry Church Oberholser en 1906.
15071 Hallerstein
15071 Hallerstein estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la teamo de la Observatorio de Črni Vrh en la vilaĝo Črni Vrh, apud Idrija (Slovenio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Ferdinand Avguštin Hallerstein (1703–1774), naskiĝinta en Ljubljano, jezuita misiisto en Ĉinio konata pro liaj laboroj en astronomio, matematiko kaj kartografio. Prezidento de la Ĉina Imperia Oficejo pri Astronomio, li preparis precizan katalogon de 3083 steloj, kaj li malkovris kaj zorge mezuris la kometon C/1748 H1.
Erodramo
Tiu estas taksonomie malfacila grupo de tre similaj specioj. Oni uzis ĉeeston de ekolokigo, DNA kaj eĉ parazitoj por starigi ties rilatojn, sed kelkaj problemoj, kiel la lokigo de la Papua apuseto ne estas ankoraŭ solvita.
Kio distingas la apusetojn de la genro Aerodramus disde aliaj apusoj, kaj de preskaŭ ĉiuj aliaj birdoj estas ties kapablon uzi simplan sed efikan formon de eĥolokigo. Tio permesas ilin flugonavigi ene de la reproduktaj kaj ripozaj kavoj.
Distribuo
La teritorio de tiuj apusetoj estas limigita al tropika suda Azio, Oceanio, nordorienta Aŭstralio kaj la Hinda Oceano, kun la plej granda diverseco en Sudorienta Azio, Indonezio kaj Papuo-Novgvineo. Kelkaj el la specioj estas limigitaj al etaj insuloj, kaj ties limigita teritorio povas kaŭzi ties vundeblon, kiel ĉe la Sejŝela, la Gvaitheda kaj la Gvama apusetoj. La Mangaia apuseto estas ĵus malkovrita formortinta specio konata nur el fosilioj.
Priskribo
La apusetoj de Aerodramus estas laŭ multaj kriterioj tipaj apusoj, kiuj havas mallarĝajn flugilojn por rapida flugo. Ili havas grizan plumaron kun nuancoj de nigro, bruna kaj griza. Membroj de tiu genro tipe havas malhelbrunajn suprajn flugilojn kaj korpon, foje kun pli pala pugo, helbrunaj subaj partoj, pli pala gorĝo, kaj brunblankecaj subflugiloj kun malhelbrunaj "akseloj". Maskloj kaj inoj estas similaj laŭ plumaro, kiel ĉe junuloj, ĉe tiuj specioj, ĉe kiuj oni priskribis; en kelkaj specioj la junuloj montras palajn franĝojn en flugplumoj.
La kruroj, kiel ĉe multaj apusoj, estas tre mallongaj, malpermesante la birdojn surterigi, sed permesante ilin pendiĝi el vertikalaj surfacoj. La flugo estas ĉefe glita pro ties tre longaj flugoplumoj kaj etaj brustomuskoloj. La apusetoj Aerodramus, depende de la specio, pezas 8 al 35 g kaj estas 9 al 16 cm longaj. Tiuj apusetoj estas tre similaj, kaj kie koincidas kelkaj specioj, kiel en Borneo, Novgvineo kaj Filipinoj, povas esti tute maldistingeblaj en kamparo.
Kutimaro
La apusetoj Aerodramus estas insektovoraj; himenopteroj kaj dupteroj estas la plej oftaj predoj (Lourie & Tompkins, 2000). Kutime, ili forlasas la kavon dumtage por manĝi kaj revenas al siaj ripozejoj por nokti. Maskloj kaj inoj aspektas simile; kiel kutime en tiu ordo, tiuj birdoj estas monogamaj kaj ambaŭ partneroj zorgas la idaron. Maskloj realigas aerajn ceremoniojn por allogi inojn kaj la pariĝado okazas en la nesto. La reprodukta sezono koincidas kun la humida sezono, kiu korespondas al pliiĝanta insekta populacio. Ovokvanto dependas el la loko kaj la manĝodisponeblo, sed ĝi ĝenerale ne estas granda; la apusetoj de la genro Aerodramus demetas 1-2 ovojn. La ovoj estas blankecaj kaj estas demetataj ĉiun duan tagon. Multaj se ne ĉiuj specioj estas koloniaj nestumantoj; kelkaj konstruas siajn nestojn en altaj, malhelaj anguloj de kavomuroj. La apusetoj de mezvarmaj zonoj migras, sed plej parto de la apusetoj de la genro Aerodramus loĝas en tropikaj regionoj de Hinda Oceano kaj de Pacifiko kaj ne migras. Tiuj birdoj kutime restas en kavo aŭ alia ripozejo kaj nestoloko. Kelkaj ekzemploj de kavoj inkludas la kavojn Niah en Nacia Parko Niah kaj en la Nacia Parko Gunung Mulu kiuj situas ambaŭ en Saraŭako, malajzia Borneo.
La uzo de eĥolokigo estis iam uzata por separi la genron Aerodramus el la neeĥolokigantaj genroj Collocalia kaj Hydrochous (malmulte oni konas pri Schoutedenapus). Sed oni ĵus malkovris, ke la Nana apuseto Collocalia troglodytes faras similajn klakojn en kaj for ties kavo (Price et al., 2004). Karakteroj de konduto, kiel pri la materialoj krom salivo kiujn la nestoj enhavas, povas esti uzataj por diferencigi inter kelkajn speciojn de Aerodramus (Lee et al., 1996).
Eĥolokigo
Kio distingas multajn Aerodramus, sed ne ĉiuj speciojn el aliaj apusoj kaj preskaŭ el ĉiu aliaj birdoj estas ties kapablo uzi simplan sed efikan formon de eĥolokigo por flugnavigi en kompleta malhelo tra la abismoj kaj putoj de la kavoj kie ili ripozas nokte kaj reproduktiĝas.
Oni pensis, ke la genro Aerodramus estis la ununuraj apusetoj eĥolokigantaj. Tiuj birdoj uzas eĥolokigon por lokigi siajn ripozejojn en malhelaj kavoj. Malkiel la eĥolokigo de vesperto, la apusetoj de Aerodramus faras klakojn kiuj estas ene de la homa aŭdkapablo. La klakoj konsistas el du pulsoj de larĝa bando (3-10 kHz) separataj el eta paŭzo (1-3 milisekundo). La interpulsaj periodoj (IPPoj) estas variaj depende de la lumnivelo; en pli malhelaj situacioj la birdo dissendas pli mallongajn IPPojn, ĉar la obstakloj iĝas pli malfacile videblaj, kaj pli longajn IPPojn kiam la birdo preskaŭ eliras el la kavo. Tiu kutimo estas simila al tiu de vespertoj kiam ili alproksimiĝas al ties celoj. La birdoj dissendas ankaŭ serion de bastonaj klakoj sekvitaj de alvoko kiam ili alproksimiĝas al la nesto, supozeble por malproksimigi proksimajn birdojn for de sia vojo. Oni supozas, ke la duobla klako estas uzata por diferenci inter individuaj birdoj.
Oni ĵus determinis, ke la eĥolokigaj voĉoj ne kongruas kun evolua rilato inter specioj de apusetoj, kiel sugestis komparon per DNA (Thomassen & Povel, 2006). Tio sugestas, ke kiel en la eĥolokigo ĉe vespertoj, kiam ekzistas, adaptiĝas rapide kaj sendepende al la akustika medio de ĉiu partikulara specio.
Ĵusa studo (Thomassen et al., 2005) sugestas, ke la organismoj de la eĥolokigo estas ĉefe en la centra nerva sistemo, dum la organismoj de la voĉa aparato ekzistis jam kaj estis uzokapablaj antaŭ eĥolokigo evoluus. Tiu studo sugestas la duan hipotezon de sendependa evoluo de eĥolokigo en la genroj Aerodramus kaj Collocalia, kun la sekva evoluo de kompleksa kutimaro necesa por kompleti la fizikan sistemon de eĥolokigo, aŭ eĉ la trian eblon, ĉar partoj de la voĉaparato de la sistemo de eĥolokigo povus esti hereditaj el kelkaj prahistoriaj noktaj prauloj.
Oni sugestis, ke la Giganta aŭ Akvofala apuseto, Hydrochous gigas, kiu ne povas eĥolokigi, povus descendi el eĥolokiga praulo.
Salivaj nestoj
Aŭtentan birdonestan supon oni faras el nestoj de kelkaj specioj de apusetoj, ĉefe la blanknesta (Aerodramus fuciphagus) kaj la Nigronesta apusetoj (Aerodramus maximus ). Anstataŭ bastonetoj, plumoj kaj pajlo, tiuj apusetoj konstruas siajn nestojn nur el strioj de sia glua salivo, kiu malmoliĝas ĉe aero. Kiam la nestoj estas kolektitaj, ili estas purigitaj kaj venditaj al restoracioj. Oni kredas, ke manĝi nestomaterialon de apuseto helpas plibonigi la haŭtan tonon, ekvilibron kaj replifortigi la imunigan sistemon. Oni supozas ankaŭ, ke plifortigas la pulmojn, malhelpas tusadon, plibonigas la korpon kaj plilongigas la vivon. Priserĉado montras, ke ĉiu 100 g de seka nesto enhavas 49.9 g da akvosolvebla proteino (inkludante amidonitrogenon, monoaminan nitrogenon, neaminan nitrogenon, argininon, humikaĵojn, histidinon, lisinon kaj cisteinon), 30.6 g da karbohidrato (glukoproteino kaj mucino), 4.9 g da fero, 2.5 g da neorganika salo (inkludante kalion, natrion, kalcion, magnezion, sulfuron, fosforon, silicion kaj aliajn elementojn), kaj 1.4 g da fibro (Dictionary of Traditional Chinese Medicine, The History of Chinese Medicine and the Nutrition Table). La energio enhavata en 100 g de apusetnesto estas 345 kcal. La nestoj estas ofte servitaj bolita en supo el koko.
Aŭtenta birdonesta supo estas tre populara tra Azio. Ĝi estas ankaŭ tre multekoste; multaj okcidentaj restoracioj servas malpli multekostan version konsistanta el supo kun vermiĉelaro aspektanta birdonesto.