cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Novzelanda merganaso
Manĝado
Ili estas merganasoj kiuj povas plonĝi kaj resti subakve dum 20 al 30 sekundoj kaj subeniri 3 metrojn por serĉi akvajn plantojn, malgrandajn fiŝojn, akvajn helikojn, mitulojn kaj insektojn. Ĝi estas foje vidata kun la Aŭstralia fuliko (Fulica atra); oni supozas, ke la Novzelanda merganaso profitas la manĝon agititan el la fulikoj kiam ili serĉas salikokojn.
Distribuado
Ĝi estas troviĝanta kaj en la Norda kaj en la Suda insuloj de Novzelando en profundaj nesalaj lagoj kaj lagetoj. Malkiel aliaj membroj de tiu gento tiu rokanaso ne estas migranta, kvankam ĝi povas moviĝi al malferma akvo el lagoj de altaj teroj se ili frostiĝas en vintro.
Reproduktado
Ili reproduktiĝas el oktobro al marto. La ino demetas 5 al 8 kremoblankecajn ovojn en nesto ĉe akvo, ofte ĉe borda aŭ densa kovro. La nesto estas kutime kovrata el herbo kaj lanugo. La kovadon faras la ino dum kvar semajnoj. La frumaturaj idoj iras plonĝi por manĝo jam en sia unua eliro.
Paŭlino de Saksio-Vajmaro-Eisenach
Pauline Ida Marie Olga Henriette Catharina von Sachsen-Weimar-Eisenach (naskiĝinta la en Stutgarto, mortinta la  en Orte) estis princino de Saksio-Vajmaro-Eisenach kaj dukino de Saksio kiel ankaŭ post la geedziĝo hereda dukino de Saksio-Vajmaro-Eisenach.
Vivo
Paŭlino estis la plej maljuna infano de princo Hermano (Saksio-Vajmaro-Eisenach) (1825–1901). Li fondis per la geedziĝo kun Auguste von Württemberg (1826–1898), la plej juna filino de reĝo Vilhelmo la 1-a de Virtembergo, kaj per soldatiĝo ĉe la reĝa virtemberga armeo, la t.n. virtembergan linion de la domo Saksio-Vajmaro-Eisenach. Paŭlino edziniĝis en la 26.8.1873 al la hereda duko Karlo Aŭgusto (1844–1894), sia kuzo de dua grado. La geedziĝdato prokrastiĝis; komence estis planite ke ĝi fariĝu okaze de la eksteritaluja premiero de la opero Aida en Vajmaro.
Ŝia edzo mortis antaŭ la patro, pro kio ŝia plej maljuna filo posteulis en 1901 kiel grandduko. Sub ŝia patroneco malfermitis en 1901 en Ramsla Paulinenstift (laŭ planoj de Karl Vent), unu el la plej malnovaj infanĝardenoj en la regiono. Paŭlino estis la lasta familiano de la dinastio de Saksio-Vajmaro kiu (ĝismorte) loĝis ĉe Kastelo Belvedere (Weimar). Paŭlino estis entombigita en la Princa kripto de Weimar.
Laŭ ŝi estis nomita Paŭlina Turo, emblemo de la proksima urbo Bad Berka. Kvin kantoj komponitaj de Josephine Caroline Lang el la verko scheffel-a Der Trompeter von Säckingen (op. 45) dediĉitis al Paŭlino.
Idoj
El la geedzeco kun la hereda duko naskiĝis du filoj:
Nectriaceae
Nectriaceae estas familio de la ordo Hypocreales. Iliaj peritecioj estas ofte karnaj kaj koloraj.
Loĵbano
Loĵbano (loĵbane lojban) estas lingvo artefarita por esplori demandojn pri la naturo de lingvo, precipe pri la efiko inter lingvo kaj penso. Loĵbano estas konstruita por subteni la esprimon de klara, logika, unusignifa penso. Fakte, ĝia gramatiko estas tiel logika, ke ĝia oficiala difino ekzistas kiel dosiero por enmetado en la programon <tt>yacc</tt> (komputila programo normale uzata por kontroli la strukturon de programlingvo). Tamen, la lingvo ne estas por komputiloj sed por efektiva uzo de homoj.
Malsimile al Esperanto aŭ Interlingvao, fariĝi internacia helplingvo ne estas la centra celo de Loĵbano. Loĵbanistoj asertas, ke Loĵbano estas pli trafa ol Esperanto kiel pontolingvo aŭ interlingvo por komputiloj.
Historio
La lingvo devenas de la lingvo Loglano, inventita de James Cooke Brown en 1955. Artikolo pri Loglano aperis en la usona scienca gazeto, Scientific American en junio 1960. Ĉirkaŭ 1982-1984, okazis malkonsentoj inter doktoro Brown kaj kelkaj loglanistoj - precipe ne pri la ecoj de la lingvo, sed pri tio, kiel organizi aferojn en la Loglana Instituto; onidire, envolvitaj estis ankaŭ personaj rilatoj inter ili. La disputoj daŭris, kaj Brown asertis siajn intelektajn rajtojn pri la lingvo, tiel ke homoj ekster la Instituto ŝajne ne rajtis uzi ĝin.
En 1987, kelkaj loglanistoj gvidataj de Bob Lechevalier forlasis la instituton kaj ekfaris novan lingvon, similan sed sufiĉe malsaman leksike por esti libera je kopirajtaj asertoj. Ili fondis la Logiklingvan Grupon (LLG), kiu nun estras la evoluigon de la lingvo Loĵbano.
Unue nur la formoj de la radikoj malsamis inter Loglano kaj Loĵbano; tamen iom post iom la du asocioj evoluigis la gramatikon de siaj lingvoj en malsamaj direktoj.
Parolantaro
Kelkdek nun povas flue legi Loĵbanon, sed malpli ol dek loĵbanistoj povas flue paroli ĝin. Ĉirkaŭ 25% el loĵbanistoj regas Esperanton, kaj eble 90% regas la anglan, sed okazas klopodoj disvastigi la lingvon al alilingvanoj; estas kelkaj aktivaj lernantoj ruslingvaj kaj almenaŭ unu franclingva, kiuj ne regas la anglan.
Teorie, la lingvo estas simpla, sed praktike ĝi estas tro stranga por ke homoj facile lernu ĝin, ĉar logikeco kaj simpleco ne samas. Eksperimentado pri Loglano kaj Loĵbano montris, ke homa menso verŝajne ŝatas logikecon, sed ne vere uzas ĝin en lingvo.
Loĵbano ne estas la sola lingvo logika. Inter aliaj, ekzistas: AllNoun, Ceqli, CycL, guaspi, Liva, Malat kaj Voksigid.
Elparolo kaj literumo
Interpunkcio:
Sen apostrofo vokalgrupoj diftongiĝas:
Akcento trafas la antaŭlastan silabon. La ŝvao (nestreĉita vokalo notata per y) ne enkalkuliĝas en silabnombro. En fremdaj nomoj, oni indikas alilokan akcenton per majuskligo de la akcentata silabo. Krom en tiu uzo majuskloj ne aperas. Frazmelodio estas superflua: ekkrio, demando, sentoj de la parolanto havas vortajn esprimilojn, tiel ke oni povas sciigi ekzemple grandegan malkontenton per voĉo tute trankvila.
Ekzemploj: <span style="font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, TITUS Cyberbit Basic, Code2000, MV Boli, MS Mincho">"creka" ['ʃreka], "lalxu" ['lalxu]
Funkcioj de "verboj" (selbri)
Lingvoj varie uzas verbojn, o-vortojn kaj aliajn:
Loĵbano ne markas komplementojn per signifaj vortetoj; ĝi antaŭdifinas iliajn lokojn en la priskriboj de sia vortaro. Ekzemple tavla estas difinita kiel "paroli" kun jenaj komplementoj "x1 parolas (al) x2 (pri) x3 (en lingvo) x4". Sekve en:
la unua ekzemplo tekstas laŭvorte: "mi parolas vi io io" kun la unua "io" kiel priparolata temo, kaj la dua kiel uzata lingvo. Finaj nedifinitaj komplementoj estas ellaseblaj, do samsencas la dua ekzemplo: "mi parolas vi". Se la komplementoj restas en la ĝusta ordo, ili povas lokiĝi antaŭ la verbo, do ankaŭ la tria ekzemplo estas samsignifa: "mi vi parolas". Kaj oni povas marki la limon inter antaŭkomplementoj kaj verbo, precipe okaze de malklareco, per la vorteto cu, do la kvara ekzemplo same estas "mi (verbo:) parolas vi".
El "mi parolas (al) vi (pri) ĉi tio" oni faras per se "(al) vi parolas mi (pri) ĉi tio". La vorteto se atentigas, ke oni interŝanĝis la lokojn de la unua kaj dua komplementoj. Simile ekzistas vortetoj te, ve kaj xe por alŝovi trian, kvaran, aŭ kvinan komplementojn al la unua loko.
Funkcioj de "substantivoj" (sumti)
Per "le ... ku" (ku estas ellasebla) oni povas ŝanĝi verbon al komplemento, do al ia substantiv-rola vorto:
respektive: "parolanto", "mi parolas (al) vi (pri) parolanto".
Funkcioj de gramatikaj vortetoj (cmavo)
Loĵbano ne ebligas nur logikformajn priskribojn kaj konstatojn. Ĝi provizas sin per vortetoj utilaj en homa komunikado. Iuj vortetoj ebligas dialogojn:
Aliaj vortetoj nuancigas la rilaton de la diranto al la diraĵo:
Ankaŭ tempaj kaj spacaj indikoj estas vortetoj, kiujn oni povas almeti tuj antaŭ la verbon:
"vi tie for vendas ion".
Ekzemplaj tekstoj
Patro Nia en Loĵbano:
Kongresoj
La ĉiujara kongreso de la Logiklingva Grupo, nomata LogFest, okazas en Fairfield, Virginio, Usono somermeze. Ordinare la kunveno sekvas fidele parlamentan ordon. Ĉeestis kongresanoj dum la pasintaj jaroj:
Bibliografio
Cowan, John Woldemar The complete Lojban language Fairfax, Virginia: Logical Language Group, 1997 (608 p.) ISBN 0-9660283-0-9
Gozzano
estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la provinco Novaro de la regiono Piemonto. Fine de en la komunumo vivis. Kristana patrono estas la sankta Juliano de Orta, kies memortago sekve estas la komunuma festotago.
Heinzelmännchen
La etnologino Marianne Rumpf (1921–1998) en artikolo de la faka magazino Fabula de 1976 havas du hipotezojn pri la etimologio de la nomo. Unuflanke Heinzelmännlein estis malnova germana nomo por la planto mandragoro,, uzata por doma fantomo. Aliflanke Heinz estis iloj por forkonduko de akvo en minado. La laboristoj kiuj helpe funkciigis tiujn ilojn povus esti nomataj Heinzelmänner
Gozzano
Najbaras la komunumoj.
Heinzelmännchen
Kolonja legendo
La legendo unuafoje skribe aperas en 1826, en libro de la kolonja verkisto Ernst Weyden (1805–1869) kiel mallonga prozaa rakonto. La rakonto komenciĝas per la enkonduko: "Eble ne pasis pli ol 50 jaroj, post kiam en Kolonjo la tiel nomataj "Heinzelmännchen" aventure aktivis. Estis malgrandaj nudaj viretoj, kiuj faris ĉiaspecajn laborojn, baki panon, lavi vestaĵojn kaj pluaj tiaj domaj laboro, tiel oni rakontis, sed neniam iu vidis ilin".
La legendo tamen tutgermanie populariĝis nur dek jarojn pli poste, en balado, do en poema formo, fare de la pentristo kaj poeto August Kopisch (1799–1853), kiu transferigis la legendon el la origina loko el la montareto Siebengebirge al la urbo Kolonjo.
Parencoj
Parencaj figuroj estas la bonvolaj mitologiaj estaĵoj Brownies el Anglalingvio aŭ la Tomtar el Laponio, kiuj tie laŭdire alportas la kristnaskajn donacojn. La "Heinzelmännchen" estis inter la modeloj de la fine de la 19-a jarcento en Germanlingvio populariĝintaj statuetoj de ĝardenaj nanoj, germane Gartenzwerge, kiuj amase ekdekoris etburĝajn ĝardenojn kaj ĝardenetojn, kaj fariĝis la celo de mokoj de intelektuloj kontraŭ la laŭdira malvastvida perspektivo de la etburĝoj.
En Nederlando similspecaj estaĵoj nomatas Kabouters. En la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj tie ekestis vera kulto pri tiuj fikcieaj estaĵoj, aparte pro la aminde ilustrita libro "La granda libro de Kabouters. La plena vero pri deveno, vivo kaj laborado de la nana etno" de Wil Huygen kaj Rien Poortvliet. Ripete publikigixs novaj ekkonoj pri la fikciaj nanoj en apartaj esploraj kluboj, kaj homoj tre klopodis foti la timidajn estaĵojn.
Monumentoj
Proksime de la katedralo de Kolonjo, fontano vidalvide de la tradicia bierfarejo Früh en la strato Am Hof bildigas la diligentajn nanojn. Ekde la jaro 1981 krome en la berlina parko Treptower Park videblas plia skulptaxjo de kvar el la kolonjaj nanoj, el bronzo kaj granito farite de la skulptisto Werner Richter. La artaĵo situas proksime de la strato Bulgarische Straße, inter la ponto Abteibrücke kaj la insulo Treptow (en GDR nomita "Insulo de la junularo"). La kvar nanoj de la skulptaĵo bildiĝas tuj post kiam ili estis ekvidataj fare de troscivolema urbanino, kaj subenfalas krutan ŝtuparon. La skulptaĵo konsideriĝas esti inter la aparte sukcesaj, kaj ne nur politike motivigitaj, skulptaĵoj de la eksa komunisma ŝtato GDR. Pro ĝi post la reunuiĝo de Germanio iniciiĝis urbopartnereco inter la berlina urbodistrikto Treptow-Köpenick kaj la urbo Kolonjo.
2739 Taguacipo
2739 Taguacipo estas malgranda malhela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la astronomo Joseph L. Brady elde la Observatorio de Monto Wilson apud San Jose (Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de inkaa dio Taguacipo.
Preĝejo Ĉieliro de Maria (Dabas)
Kirko Ĉieliro de Maria estas romkatolika Monumento historia en Hungario, en urbo Dabas, en urboparto (iama vilaĝo) Sári.
Historio
En la iama vilaĝo kirko funkciis jam en la mezepoko. Dum dominado de turkoj la vilaĝo senhomiĝis, sed en 1640 la kirko ankoraŭ estis uzata, eĉ riparita. En 1719 la katolika grupo refondiĝis, ili tiam havis kapelon. Oni konstruis preĝejon en la 1750-aj jaroj. La interna parto estis preta en 1786. La orgeno alvenis en 1936, sed ĝi trakonstruiĝis en 1991.
Konstruaĵo
La konstruaĵo situas sola. La fasado konsistas el kvadrata turo malsupre kun la enirejo. Pinto de la turo formas cepan kupolon. La navo malantaŭ la turo estas pli larĝa, ol la turo. La sanktejo estas duonronda. La internaj bildoj estis pentritaj en la 20-a jarcento. La predikejo venis el kirko en Vác.
Fontoj
-
Alfonso Maria de Liguori
Alfonso Maria de Liguori (naskiĝinta la 27-an de septembro 1696 en Marianella, mortinta la 1-an de aŭgusto 1787 en Pagani) estis itala teologo.
Li fondis en 1732 la ordenon de la Redemptoristoj. Li estis fakulo de teologio morala, episkopo kaj iĝis Doktoro de eklezio kaj sanktulo.
Vivo
Lia patro el malnova nobela familio estis Jozefo, kuraĝa kaj pia soldato. Lia patrino estis Anna Katarino Cavalieri, filino de la konata sacerdoto Emilio Jakobo Cavalieri, la posta episkopo de Trojo, mortinta sub laŭdira sanktuleco. La patrino estis modelo de virinaj virtoj tre okupiĝanta pri la eduko de la infanoj. La amego de la gepatroj simple ne permesis sendi Alfonson en edukejon tiel ke li sukcese instruitis hejme. Danke al taŭgaj instruistoj li doktoriĝis estante 17-jara.
Alfonso dediĉis sin al advokatado kaj ekfamis baldaŭ kiel lerta kaj klerita advokato ŝatita kaj far ĉefurbanoj kaj far anoj el aliaj regionoj. Lia familio jam elektis edzinon, kiam Dio montris al li alian planon. Pledo antaŭtribunala malsukcesa, kie malgraŭ evidenta rajto kaj pravo de la kliento ĉio fiaskis, irigis Alfonson en monakejon kaj farigis lin rezigni pri sekulara kariero. La parenco ĉiamaniero volis ŝanĝi lian decidon, sed li jam en la 23.9.1724 ekigis sacerdotecon. Unue li estis sakristiano en paroĥuja preĝejo, poste li gvidis pastrojn misiantajn kamparane kaj varbantajn junulojn por klerikeco. Post malsaniĝo li iris en la urbon Scala en la distrikto de Benevento kie, pro instigo de la sanktoza monaĥino Maria Celeste Costarosa, li fondis en la 8.11.1732 la Societon de nia plejsankta Savinto. Ĝi orientiĝu laŭ la regulo de Sankta Vincento de Paul. En 1742 li faris kune kun malmultaj samideanoj religiajn votojn kaj elektitis prioro. Lia papa moŝto Benedikto la 15-a solene skribe konfirmis en la 25.2.1749 tiun ĉi instituton. De tio lia kongregacio misiema pro labororemo, klereco kaj karitato ekfamiĝis tiom, ke en tuta Italujo la fideluloj deziris ĝian laboran surlokan. Plurfoje li vokitis je episkopecoj kiujn li refuzis. Finfine li nomumitis fare de papo Klemento la 13-a en 1762 sufraganepiskopo de Sankta Agato de la Gotoj. Kontraŭvole Liguori konsekritis finfine en la 12.6.1762 en Benevento kaj eklaboris en la 11.7. kun eksterordinara engaĝiĝo. Li ekz. venigis misiistojn en ĉiujn partojn episkopujajn. En 1766 li fondis ĉe Sankta Agato, laŭ la plano de sia ordeno, instituton por virinoj dediĉintaj sin je mizerikordaj laboroj.
Post pluraj jaroj li deziris ĉe papo Klemento la 14-a la demision. Pro malakcepto li devis atendi kaj daŭre labori ĝis la permeso fare de papo Pio la 6-a. Poste li retiriĝis al Nocera en ordenan domon kie li daŭre instruis malriĉulojn kaj gvidadis la ordenanojn. Sed baldaŭ li estrigis Andreon Villani, helpanton longjaran sian.
Retiriĝinte Liguori okupiĝis pri verkado de edifaj kaj teologiaj skribotaĵoj; li taksitis la plej akra kontraŭulo de Johann Nikolaus von Hontheim, helpepiskopo de Trier kiu sub la pseŭdonimo Justinus Febronius publikigis kontraŭekleziajn verkojn (febroninianismo).
Jam ne tute unu jaron postmorte iĝis postuloj je sanktuligo de Liguori. Beatuligo faritis en Romo en la 15.9.1816 fare de papo Pio la 7-a, sanktuligo finfine en la 26.5.1839 fare de Gregorio la 16-a.
Gizella Somlyói Eller
Gizella SOMLYÓI ELLER [ŝomjo:i] estis rumania hungara verkistino, ĵurnalistino. Ŝi naskiĝis en Hadad en 1903 kaj mortis en 1944. Ŝi estis la edzino de Ernő Győri.
Alfonso Maria de Liguori
Fonto
Vollständiges Heiligen-Lexikon, Band 1. Augsburg 1858, p. 148-149, kio legeblas tie ĉi interrete.
Gizella Somlyói Eller
Biografio
Gizella Somlyói Eller de 1927 estis kunlabotantino de Brassói Lapok, sed ŝi publikigis ankaŭ en Temesvári Hírlap, Ellenzék, Keleti Újság. Ŝi jam vivis en Șimleu Silvaniei kaj ŝi estis ĉefkunlaborantino de gazeto Szilágy-Somlyó.
Kelkaj artikoloj
Az aranyszőke ördög (Ellenzék 1923. márc. 8.); Bolond tavaszi dal (Ellenzék 1923. ápr. 25.); A néma száj megszólal (Ellenzék1923. aug. 31.); A halott királynők meséje (Ellenzék 1923. nov. 1.); Car­cinolysin: a rákbetegség új gyógyszere (Temesvári Hírlap 1924. jan. 13.); Aki még ismerte Bem apót és jó pajtása volt Petőfinek (Ellenzék 1924. máj. 13.); Látogatás a régi szép kolozsvári színésznők varrónőjénél (Ellenzék 1924. máj. 26.); Egy régi bérház emlékezései (Ellenzék 1924. okt. 9.); Az embersugár (Temesvári Hírlap 1926. okt. 3.); Mesét mondok Miklóskának (Keleti Újság 1934. júl. 15.).
Elsendomasto
Problemoj de konstruo
Kompare al elsendoturoj el ŝtalo aŭ betono elsendomastoj estas pli malmultekoste konstrueblaj. Ili balanciĝas en vento ofte pli libere ol starantaj konstruaĵoj de sama alteco. Pro staja fundamento tiaj konstruaĵoj havas pli grandan bezonon je areo.
Problemo de elsendomastoj estas la ventokaŭzita svingado. Tiu estas precipe granda en ŝtaltubaj mastoj. Oni povas redukti la svingadon enkonstruante cilindrajn svingodampilojn.
Ekzistas konstrukaĵoj, kiuj ekzistas el libere staranta turo (plej ofte el ŝtalbetono) sur kies pinto estas munita al la tero fiksita elsendomasto. La plej fama el tiuj konstruaĵo estas la Gerbrandytoren en Lopik (Nederlando). Pliaj turoj de tiuj konstruspecoj staras apud Smilde (Nederlando) kaj ĝis 2009 en Waldenburg (Virtembergio).
Nordokcidenta distrikto (Francio)
La nordokcidenta distrikto ( "circonscription Nord-Ouest") estas franca balota distrikto uzata en ĉiuj kvin jaroj ekde 2004 por la eŭropaj balotoj por elekti per universala rekta baloto, naŭ (dek en 2004) de la sepdek du eŭrodeputitoj atribuitaj al Francio, per la traktato de Nico, inter la 736 membroj de la eŭropa Parlamento. Kreita en 2003, kiel la sep aliaj similaj grandaj distriktoj, ĝi arigas balotantojn de regionoj Basse-Normandie, Haute-Normandie, Nord-Pas-de-Calais kaj Pikardio en unu sola balotantaro, kiu enhavis, en 2009, 6,568,622 registritojn.
Demeter Görög
Demeter Görög, laŭ hungarlingve kutima nomordo Görög Demeter estis hungara verkisto, ĵurnalisto, kortega konsilisto, mecenato, membro honora de Hungara Scienca Akademio (1831). Demeter Görög naskiĝis la  1760 en Hajdúdorog. Li mortis la 1833 en Vieno.
Nordokcidenta distrikto (Francio)
Eŭropaj balotoj de 2009
=== Rezultoj === Por la baloto de la 7-a de junio 2009, 18 listoj estis deponitaj.
Jen la rezultoj :
Demeter Görög
Biografio
Demeter Görög frekventis universitaton en Vieno helpe de episkopo inter 1783-1787. Post lernado li edukis ĉe konataj riĉaj familioj (fine eĉ ĉe Habsburgoj en 1803), dume li redaktis gazetojn (ekzemple Magyar Hírmondó) kaj eldonis mapojn. En 1803 li edziĝis. Li ĉiam strebis por la hungareco, li estis grava pioniro de la reforma epoko (1825-1848, grava mecenato de la hungara literaturo, fine ankaŭ fama vinkulturisto.
Orient-ekspreso
Orient-ekspreso (Orient-Express) estas la nomo de trajno, kiu iam ligis Parizon kaj Istanbulon.
La trajno ektrafikis en 1883 kaj iris, eĉ se unue helpe de pramo kaj ŝipo, de Parizo al Strasburgo, Munkeno, Vieno, Budapeŝto, Bukareŝto, Varno kaj Istanbulo. En la 1930-aj jaroj ĝi eĉ pluiris trans Bosporo ĝis Bagdado kaj Basra. Kvankam la servo devis esti interrompita dum la mondmilitoj, ĝi estis rekomencita.
Historio
En la 1870-aj jaroj la unuaj litvagonoj kaj salonvagonoj en Britio iris en servadon, kaj je la unua fojo manĝoj estis servataj en trajno. La unua tut-pulmana trajno en Eŭropo, la Pullman Limited Express, ekfunkcis en 1881. Ĝi veturadis de Londono al Brighton kaj estis la unua trajno lumigita per elektro.
Georges Nagelmackers, juna belga fervoj-entuziasmulo, ankaŭ komencis konstruigi luksajn vagonojn kaj laŭgrade faris por eŭropa fervoja veturado tion, kion Pullman faris por Britio. En 1881 Nagelmackers enkondukis la unuan restoracivagonon en kontinenta trajno.
Prezentinte litvagonojn kaj restoracivagonojn Nagelmackers fine povis plenumi sian revon, kaj la 4-an de oktobro 1883 la unua Orient-Ekspresa trajnservado estis inaŭgurita. La unua itinero etendiĝis de Parizo al Giurgiu (ĉe la Danubo en Rumanio), tra Strasburgo, Vieno, Budapeŝto kaj Bukareŝto.
Je la nova jarcento, la granda erao de fervoja veturado estis en plena fervoro. La Simplona Tunelo – longa je 20 km, do la plej longa de la mondo – estis konstruita en 1906 kaj mallongigis la vojaĝon de Parizo al Venecio. Post 1921 la Orient-Express sekvis etenditan Simplon-Orient-Ekspresan itineron al Istanbulo.
La 1920-aj kaj 1930-aj jaroj estis la apogeo de tiu ĉi legenda trajno. Fajnaj manĝoj, dekadenca kunularo kaj delikataj vinoj karakterizis tiun eraon de fervoja vojaĝado. Reĝuloj, famuloj, korteganoj kaj spionoj intermiksiĝis dum luksa veturado tra Eŭropo. Evidente pro tiu unika atmosfero Agatha Christie elektis la trajnon kiel scenejon por sia plej fama verko Murdo en la Orienta Ekspreso.
La Dua mondmilito finis ĉion. Pramservoj nuliĝis kaj translima vojaĝado iĝis neebla. Aviado iĝis pli rapida kaj malmultekosta ol fervojo. Kvankam la Orient-Express funkciis ĝis majo 1977, ĝia lasta veturo konsistis el nur unu litvagonaĉo kaj tri tagvagonoj.
La fabelan trajnon tamen savis la entreprenisto kaj fervoj-entuziasmulo James B. Sherwood. En 1977 li aĉetis du ĝiajn vagonojn ĉe aŭkcio de Sotheby’s en Montekarlo. Li bezonis kelkajn jarojn kaj 16 milionojn da usonaj dolaroj por trovi, aĉeti kaj restaŭri ĉirkaŭ 35 malnovajn litvagonojn, pulmanojn, kaj restoracivagonojn.
Hodiaŭ la brilaj vagonoj de la Venice-Simplon-Orient-Express plu transportas pasaĝerojn tra Eŭropo en unu el la plej romantikaj vojaĝoj de la mondo.
La mondo de la Orient-Express nun estas vere internacia kaj pasaĝeroj povas ĝui similan sperton ĉe la Eastern & Oriental Express en SE Azio kaj la Road to Mandalay en Birmo.
Nonilfenila fosfito
Nonilfenila fosfito aŭ tris-nonilfenila fosfonato estas organika kombinaĵo rezultanta el interagado de la nonilfenolo kaj fosfita acido. Ĝi estas senkolora likvaĵo, nesolvebla en akvo, sed solvebla en etanolo, kloroformo kaj nepolaraj organikaj solvantoj. Nonilfenila fosfito posedas 45 karbonatomojn, 69 hidrogenatomojn, 1 fosforatomon kaj 3 oksigenatomojn. Nonilfenila fosfito uzatas en kemiaj sintezoj kaj en la preparado de farmaciaĵoj.
Sono
Sono estas aŭdebla aervibrado eligita de homoj, bestoj, objektoj ktp. En fiziko sono estas ajna fenomeno kiu implicas la disvastigon de mekanikaj ondoj (ĉu aŭdeblaj aŭ ne aŭdeblaj), ĝenerale tra fluo (aŭ tra alia elasta medio) kiu estas generanta la vibran movon de korpo. La sono aŭdebla de homo konsistas el sonaj kaj akustikaj ondoj produktitaj kiam la osciloj de la aerpremo estas konvertitaj en mekanikaj ondoj en la homa aŭdorgano kaj perceptitaj de la cerbo. La disvastigo de la sono estas simila en fluaĵoj, kie la sono havas la formon de premfluktuoj. En la solidaj korpoj la disvastigo de la sono implicas variadon de la tensia stato de la medio.
Fizika priskribo
Fizike sono estas ondo. En gasoj (aero) kaj likvoj ĝi estas ĉiam longituda ondo. En solidaj korpoj ekzistas transversa kaj longituda ondo.
Sonaj ondoj transportas informojn kaj energion. Ili moviĝas per karakteriza rapido t.n. sonrapido c. Tiu estas 343 m/s en aero ĉe temperaturo de 20 °C kaj 1407 m/s en akvo ĉe 0 °C.
Aliaj ekzamenoj uzas la aŭdeblaj sonaj limoj inter 20 Hz kaj 20 kHz, do la infrasonoj estas sub 20 Hz anstataŭ 16 Hz.
Sono, malsame la lumo, estas materia ondo. Ĉar la sono ligitas al materia medio, ĝi ne ekzistas en vakuo.
Rapido de sono
Sono estas vibro tiu trairas elastan medion kiel ondo. La rapido de sono priskribas kioman distancon tia ondo iras dum certa tempo. En seka aero ĉe marnivelo kun temperaturo de 21°C, la rapido de sono estas 344 m/s. La rapido de sono estas variablo dependa de kaj la ecoj de la substanco tra kiu ĝi iras, kaj temperaturo. Ekzemple, la rapido de sono ĉe la pinto de monto dum vintro estus proksime 330 m/s anstataŭ 360 m/s en varmega dezerto. Kvankam la termino estas plej ofte uzata temante tra aero, la rapido de sono povas esti mezurita en preskaŭ ia ajn substanco. La rapido de sono en likvaĵoj kaj ne-truoplenaj solidoj estas pli alta ol en aero (ĉ. 1 500 m/s en akvo).
Sonkvalito
Sonkvalito estas tipe takso de la precizeco, ĝueblo, aŭ kompreneblo de aŭdio-efekto de elektronika aparato. Kvalito povas esti mezurita objektive, kiel ekzemple kiam iloj kutimas mezuri la precizecon laŭ kiu la aparato reproduktas originan sonon; aŭ ĝi povas esti mezurita subjektive, kiel ekzemple kiam homaj aŭskultantoj respondas al la sono aŭ mezuras ĝian perceptitan similecon al alia sono.
La sonkvalito de reproduktaĵo aŭ registrado dependas de kelkaj faktoroj, inkluzive de la ekipaĵo uzita por fari ĝin, pretigo kaj majstrado farita al la registraĵo, la ekipaĵo uzita por reprodukti ĝin, same kiel de la aŭskultanta medio uzita por reprodukti ĝin. En kelkaj okazoj, pretigo kiel ekzemple egaligo, dinamika intervalkunpremado aŭ sterea pretigo povas esti aplikita al registraĵo por krei aŭdion kiu estas signife diferenca de la originalo sed povas esti perceptita kiel pli plaĉa al aŭskultanto. En aliaj okazoj, la celo povas devi reprodukti aŭdion tiel proksime kiel eble al la originalo.
En lingvo
En fonetiko kaj fonologio, sonoranto estas parola sono kiu estas produktata sen turbula aerfluo en la parola fluejo. Esence tio signifas ke sono estas sonoranto, se ĝi produkteblas daŭre je la sama tonalto. Ekzample, vokaloj estas sonorantoj, kiel ankaŭ estas konsonantoj kiaj /m/ kaj /l/. Aliaj konsonantoj, kiaj /d/ aŭ /k/, ne produkteblas daŭre je la sama tonalto, kaj do estas ne-sonorantoj. Aldone al vokaloj, fonetikaj kategorioj de sonoj konsiderataj kiel sonorantoj inkluzivas alproksimantojn, nazalojn, frapetojn, kaj trilojn. En la hierarĥio de sonoreco, ĉiuj sonoj pli altaj ol frikativoj estas sonorantoj.
Sonorantoj estas tiuj artikulacioj en kiuj estas nur parta fermo aŭ nebarita buŝa aŭ naza eskapo de aero; tiaj artikulacioj, tipe voĉaj, kaj ofte senfrotaj, sen brukomponento, povas kunhavi multajn fonetikajn trajtojn kun vokaloj. La termino resonanto fojfoje uziĝas por tiaj ne-turbulaj sonoj. Tiakaze, la vorto sonoranto povas striktiĝiĝi al ne-vokalaj resonantoj; tio estas, ĉiuj supraj krom vokaloj kaj duonvokaloj. Tamen, tiu uzaĵo eksmodiĝadas.
Registro, aŭ voĉregistro, estas la mezuro de la amplekso de tonaltoj, kiuj homa voĉo povas elsendi. Kvankam la studo de voĉo havas malmultan praktikan aplikon en la kampo de la parolo, ĝi estas temo de studo ene de lingvistiko, fonetiko kaj parolado kaj lingva patologio, aparte en rilato al la studo de tonaj lingvoj kaj al certaj specoj de voĉaj perturboj. Tamen, la plej ofta apliko de la termino "voĉregistro" estas ene de la kunteksto de kantado, kie ĝi estas uzata kiel unu el la gravaj difinaj trajtoj por klasifiki kantante voĉoj en grupojn laŭ la voĉaj tipoj.
En arto
Sonarto (aŭ arto de sono) estas arto kiu enhavas diversan grupon de artaj praktikoj kiuj havas kiel ĉefa celo diversajn nociojn de sono, kio estas uzata kiel ĉefa rimedo. Kiel ĉe multaj ĝenroj de nuntempa arto, sonarto povas esti multfaka nature, aŭ esti uzata en hibridaj formoj. Sonarto povas esti konsiderata kiel elemento de multaj areoj kiel akustiko, psikoakustiko, elektroniko, brumuziko, aŭdirimedoj, kamporegistro aŭ media sono, sonpejzaĝoj, esplorado de la homa korpo, skulptarto, arkitekturo, kino aŭ video kaj aliaj aspektoj de la nuna diskurso de nuntempa arto.
Muziko (greke μουσική (τέχνη) - musiké (téĥne) - arto de la muzoj, en la latina (ars) musica jam kun malpligranda signifo sonarto, sonaĵo, muzika prezentaĵo) estas arta aŭ amuza ordo de sonoj. La nuntempa difino de muziko estas grande kritikita, sed kutime ofertita kiel serio de organizitaj sonoj kaj silentoj, tempa en naturo kaj ĝenerale havanta iun gradon de ritmo kaj melodio. Harmonio estas kutime aldonita. Ĉiu kulturo ĉirkaŭ la mondo inventis formon de muziko uzate ĝin por servi multajn celojn - ĝi povas esti parto de religia rito, ĝi povas esti parto de festoj, ĝi povas esti formo de rakonto, aŭ ĝi povas esti formo de arta esprimo. Kvankam materialoj el kiuj oni produktas muzikinstrumentojn en la mondo varias vaste de loko al loko, ili povas esti subdividitaj en pluraj bazaj kategorioj kiuj klasifikas instrumentojn surbaze de la sonoj kiujn ili faras.
La sono, kombine kun la silento, estas la krudmaterialo de la muziko. En muziko la sonoj estas kvalifikitaj en kategorioj kiel la jenaj: longaj kaj mallongaj, fortaj kaj malfortaj, basaj kaj malbasaj, agrablaj kaj malagrablaj. La sono estis ĉiam ligita al la ĉiutaga vivo de la homo. Laŭlonge de la historio la homa estaĵo inventis seriojn da reguloj kaj sistemoj por ordigi ĝin ĝis la konstruo de diversaj tipoj de muzika komunikilo.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri sono en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Jankov
Nomon Jankov portas pli da municipoj:
(158209) 2001 SG59
(158209) 2001 SG59 estas marsrenkonta asteroido malkovrita la 17-an de septembro 2001 en la kadro de la astronomia kampanjo LINEAR elde la observatorio de la Laboratorio Lincoln en Socorro (Nov-Meksiko, Usono).
Orbito
Ĝi estas en orbita resonanco 7:12 kun Marso.
Paweł Jasienica
Paweł Jasienica, vere Leon Lech Beynar (naskiĝis la 10-an de novembro 1909 en Simbirsk, mortis la 19-an de aŭgusto 1970 en Varsovio) estis pola verkisto, historiisto, eseisto.
Familio
Avo, Ludwik Beynar, partoprenis en januara ribelo, post kies falo elmigris al Francio. En Tuluzo edziĝis al hispandevena Joanna Adela Feugas. Ilia filo estis Mikołaj Beynar, laŭ profesio agronomo kaj muzikisto, la patro de Lech Beynar - Paweł Jasienica.
Patro de la verkista patrino, Helena Maliszewska, nome Wiktor Maliszewski, naskita en Nanto, estis filo de insurekciano de novembra ribelo.
Ambaŭ familioj en la 1870-aj jaroj translokiĝis al Rusio.
Persekutoj kaj cenzuro
Marte 1964 kune kun 33 polaj intelektuloj, inter kiuj estis Melchior Wańkowicz, Stanisław Cat-Mackiewicz kaj Jerzy Turowicz subskribis oficialan proteston - la liston de 34 - adresitan al ĉefministro Józef Cyrankiewicz lige al plifortigo de la gazetara cenzuro. Reago estis pliintensiĝinta gvatado. Meze de la 1960-aj jaroj ĉirkaŭis lin ne malpli ol 30 denuncantoj. Estis persekutata pro kontraŭstaro al cenzuro kaj sia agado en opozicio. De 1966 estis vicprezidanto de la pola PEN-klubo. Ĉeestis protestojn kontraŭ nuligo de spektaklo Dziady de Adam Mickiewicz. Li publike apogis proteston de la universitata junularo de 1968 pro kio oni malpermesis publikigi liajn verkojn dum 1968-1970 kaj forigis lin de Asocio de Polaj Literaturistoj. Władysław Gomułka en 1968 publike kalumniis Jasienica kvazaŭ li kunlaborus kun kontraŭopoziciaj fortoj.
Heptilamino
Heptilamino aŭ ‎C7H17N estas kemia kombinaĵo apartenanta al la funkcia grupo de la aminoj kun sep karboantomoj, senkolora likvaĵo kun iom da fiŝodoro uzata kiel analiza reakciaĵo en kemiaj sintezoj kaj en la produktado de la heptilaj kaj aminaj derivaĵoj. Ĝi estas malmulte solvebla en akvo sed pli solvebla en la plejmulto el la organikaj solvantoj.
Kontraŭsono
Kontraŭsono estas sono, kiu nuligas alian sonon. Tio estas realigebla estigante samtempe kun la originala dampenda sono la saman sonon malfaze. Per tio ekestas subtraha interfero.
Laŭ la fiziko principe ne eblas nuligi povon per negativa povo, simple ĉar tiu lasta ne ekzistas. Ja eblas malpliigi la amplitudon de la aerprema variado en iuj lokoj per adicio de inversa amplitudo. Ne la povo estas malpliigata, ja la aerpremo, sed la flurapido de la aereroj loke ja pliiĝas. Ĉar la homa orelo plejparte estas sentema pri premo kaj ne pri aerfluo, la sona povo ŝajnas malpliiĝi per tio. (Cetere per la fakta aldono de povo la loka malpliiĝo de la sona premo okazigas pliiĝon en aliaj lokoj). Kontraŭsono normale okazas en la naturo pro reflekto de sono. Statikaj sondampiloj funkciantaj laŭ tiu principo estas jam delonge kaj ofte aplikataj. Reflektaj dampiloj funkcias tamen nur ĉe difinitaj frekvencoj fiksitaj de la projekto. Novaĵo estas, ke helpe de inteligentaj elektronikaĵoj eblas dampi kompleksajn ondojn, se tiuj estas antaŭscieblaj de la aparato. En tiu kunteksto ekestis la nocio de kontraŭsono.
Eksperimentoj pri trafika bruo
En Japanujo kontraŭsono estas eksperimente aplikata en sonŝirmiloj laŭlonge de trafikaj vojoj. En la jaro 2007 en Schiphol KLM kunlabore kun TNO startigis provon per kontraŭsonoj por nuligi avian bruon.
Antal Amade
Barono Antal AMADE, hungare Amade Antal estis hungara poeto.
Li naskiĝis en 1674 supozeble en Hédervár. Li mortis en la 8-an de aprilo 1737 en Győr.
Biografio
Hazarde oni trovis manuskripton en 1884 en biblioteko. Ĝi estis poemlibro de Amade. La lastaj linioj estis skribitaj en 1736, tial oni supozas, ke nur morto de Amade baris la aperon. Li verkadis por kunvenoj de nobeloj. Estas alia dokumento, kie estas fragmento de lia poemo. Lia stilo ĉerpis de Bálint Balassi, ankaŭ li verkis sakralajn poemojn, sed ankaŭ ampoemojn.
Distriktaro Gießen
La distriktaro Gießen estas unu el tri distriktaroj de la germana federacia lando Hesio, kovrante ties okcidenton kaj centron (Mittelhessen). Ĝi inkluzivas
Muzeo de Natura Historio de Friburgo
La Muzeo de Natura Historio de Friburgo, en Svisio, estis kreita en 1823. Ĝi havas celon permesi la publikon plej bone ekkoni la naturon, pli precize la naturan heredon friburgan. Ĝi funkcias same kiel regiona centro pri flaŭro, faŭno kaj pri la naturprotektado. La Muzeo de Natura Historio de Friburgo estas dulingva muzeo (nome franca kaj germana).
Distriktaro Gießen
kaj la urbojn de speciala statuso
La distrikto havas areon de 5 381 km², kaj fine de ĝi havis  loĝantojn.
Daisuke Matsushita
Li futbalis ĉe Júbilo Iwata kaj Ventforet Kofu.
NGC 3953
NGC 3953 (aliaj indikoj — UGC 6870, MCG 9-20-26, ZWG 269.13, PGC 37306) estas galaksio en konstelacio Granda Ursino.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Malek Haddad
Malek Haddad (naskiĝinta en Konstantino (Alĝerio) la 5an de julio 1927; mortinta en Alĝero la 2an de junio 1978) estis alĝeria poeto kaj verkisto en franca lingvo.
Mouzon
Mouzon estas la familia nomo de la sekvaj homoj:
Ramno
La ramno (Rhamnus) estas genro (aŭ du genroj, se oni rigardu apartan genron Frangula) de ĉirkaŭ 100 specioj de arbustoj, arbedoj kaj malgrandaj arboj inter 1 kaj 10 metroj je alto en familio ramnacoj. Plejparto de anoj de la genro kreskas en modera kaj subtropika klimato en Norda Hemisfero, sed ankaŭ troveblas en kelkaj lokoj de Suda Hemisfero en Afriko kaj Suda Ameriko. Kelkaj ramnoj estas invadaj specioj ekster siaj naturaj arealoj.
En la genro ekzistas kaj falfoliaj, kaj ĉiamverdaj plantoj. La folioj estas simplaj, ĉirkaŭ 3-15 cm longaj, aranĝitaj aŭ laŭvice, aŭ popare. Plimulto de ramnoj havas tiun distinktan karakterizaĵon, ke la vejnoj kurviĝas al la ekstremaĵo de la folio. La fruktoj estas malhel-bluaj beroj. Ramnoj estas kutima manĝaĵo por larvoj de multaj Lepidopteroj.
Klasado
La genro dividiĝas je du subĝneroj, kiujn iuj eĉ rigardas apartaj genroj.
Carlos Magalhães de Azeredo
Carlos MAGALHÃES DE AZEREDO [karlŭs magaljanz djazeredŭ] (naskiĝis en la 7-a de septembro, 1872, en Rio-de-Ĵanejro, kaj mortis en la 4-a de novembro, 1963, en Romo) estis brazila ĵurnalisto, diplomato, poeto, rakontisto kaj eseisto. Li estis unu el la dek intelektuloj invititaj por kompletigi la grupon de tiamaj fondantoj de la Brazila Beletristika Akademio kaj estas fondinto de la Seĝo 9, por kiu elektis la poeton Gonçalves de Magalhães kiel patronon. Magalhães de Azeredo estis la plej juna el la fondintoj, en la aĝo de 25 jarojn, kaj la lasta mortinta, en la aĝo de 91.
Aviadotrafika kontrolisto
Aviadotrafika kontrolisto - angle Air traffic controller, france Contrôleur aérien, ruse Авиадиспетчер ["aviadispeĉer"] - havas la taskon direktigi la aviadan trafikon sekure, laŭregule kaj ekonomie. Aviadaj kontrolistoj observas la aerspacon de difinita regiono kaj gvidas ĉiujn nearmeajn aerajn aviadilojn moviĝantajn en tiu aerspaco, por eviti koliziojn inter aeraj veturiloj, sed duarange ankaŭ por garantii al la flugkompanioj laŭeble ekonomiajn flugojn sen superfluaj kromvojoj aŭ malrapidiĝoj. La kontrolistoj por sia laboro uzas interalie la sekvajn helpilojn: planojn de la flugoj, kiujn antaŭe komunikis la koncernaj aviadilaj pilotoj, rekta vidado de la aviada kontrolturo, poziciaj komunikaĵoj de la aviadilaj pilotoj, veteraj informoj kaj veterprognozoj, elektronikaj planiloj, radaro kaj radia interkomunikado kun la pilotoj de aviadiloj kaj aliaj aeraj veturiloj.
Tondano
Tondano estas urbo en Norda Sulaveso, Indonezio. Tondano estas la ĉefurbo de la distrikto Minahasa kaj situas je alto de 650 m. En la ĉirkauaĵo de la urbo ankaŭ situas la vulkano Tondano.
Graglia
Graglia estas komunumo de Italio.
Civita Banko
La Konstitucio de la Esperanta Civito antaŭvidis la fondon de 'Civita Banko' kun du ĉefaj celoj: administri la financajn rimedojn de la Esperanta Civito kaj proponi diversajn servojn al la civitanoj.
En Loklo (Svislando), okaze de sia unua sesio la 26-an de februaro 2002, la Senato indikis la principojn sur kiuj estu bazita la Banko: interalie ĝi rifuzos monon el etike neakcepteblaj negocoj (ekspluato de prostituo, produktado de militiloj ktp) kaj ne funkcios kiel deviza banko, sed esence kiel financa societo.
En majo 2003 per dekreto de la Vickonsulo pri internaj aferoj naskiĝis Fonduso Pro Esperanto, kiel embrio por la projekto. La sidejo de la Fonduso estas en Svislando.
Fondumo Pro Esperanto (FPEF)
En julio 2010 la fonduso estis transformita al fondumo jure registrita "por la disvolvo de la esperanta popolo en la kampoj financa, konstrua kaj sociala", kun la Svisa Konfederacio kiel kontrolinstanco. La Civita Banko kunlaboras ankaŭ kun la Fondumo Pro Esperanto (FPEF), registrita fondumo en Svislando, kiu povos aktivi sur la tuta terglobo kiel publike utila institucio. Eblaj funkcioj estas ekzemple sendi etajn sumojn ien ajn en Esperantio, subteni mikrokrediton en la Tria Mondo aŭ testamenti favore al Esperanta institucio aŭ iniciato. Kvankam Fondumo Pro Esperanto tamen ne funkcias kiel islama banko, do sen interezo sed kiel partnero ĝi esploras solvojn kiuj evitas la simplan donacadon (ofte senrezultan), la spekuladon kaj la financan perdon. Esence, temus pri kunlaboro kaj kunpartopreno en financata projekto anstataŭ pruntado kontraŭ interezo.
Vidu ankaŭ
Esperantismo kaj mono
Mono
Fondo (aprtigilo)
Fondumo
Rilata temo
Islama banko
Skulptarto
Laŭ Francisko Azorín skulpti estas Formi figuron el solida materio. Li indikas etimologion el la latina esculpere (skulpti). Kaj li aldonas la terminojn skulptado kaj skulptarto, por statuarto kaj ornamoskulptado, skulptisto, skulptaĵo kaj skulptilo.
Ĝeneralaĵoj
Skulptarto estas la branĉo de la bildartoj kiu funkcias en tri dimensioj. Ĝi estas unu el la plastikoj. Daŭremaj skulptaj procezoj origine uzis ĉizadon (la forigo de materialo) kaj modeligadon (la aldono el materialo, kiel argilo), en ŝtono, metalo, ceramiko, ligno kaj aliaj materialoj sed, ekde modernismo, ŝanĝoj en skulpta procezo kondukis al preskaŭ kompleta libereco kaj de materialoj kaj procezo. Ampleksa gamo de materialoj povas esti laborita per forigo kiel ekzemple ĉizado, kunigita per veldado aŭ modeligado, aŭ muldita, aŭ gisita.
Skulptarto en ŝtono pluvivas multe pli bone ol artaĵoj en efemeraj materialoj, kaj ofte reprezentas la plimulton de la pluvivaj verkoj (krom ceramiko) de antikvegaj kulturoj, kaj inverse tradicioj de skulptarto sur ligno eble malaperis preskaŭ tute. Tamen, plej antikvaj skulptaĵoj estis hele pentritaj, kaj tio estis perdita.
Skulptarto estis centra en religia sindonemo en multaj kulturoj, kaj ĝis lastatempaj jarcentoj grandaj skulptaĵoj, tro multekostaj por esti kreitaj de privataj individuoj, estis kutime esprimo de religio aŭ politiko. Tiuj kulturoj kies skulptaĵoj postvivis en kvantoj inkludas la kulturojn de la Antikva Mediteraneo, Hindio kaj Ĉinio, same kiel multajn en Sudameriko kaj Afriko.
Specoj de skulptarto
Baza distingo estas inter skulptarto en malferma, liberstaranta skulptaĵo, kiel ekzemple statuoj, ne fiksitaj (krom eventuale en la bazo) al iu alia surfaco, kaj la diversaj specoj de reliefoj, kiuj minimume estas parte alkroĉitaj al fonsurfaco. Reliefo ofte estas klasifikita per la grado de projekcieco de la muro en basreliefo, altreliefo, kaj foje al duon-reliefo. Subigita reliefo estas teknikolimigita al antikva Egiptio. Reliefo estas la kutima skulpta medio por grandaj figurgrupoj kaj rakontaj temoj, kiuj malfacile estas plenumeblaj en malfermo, kaj estas la tipa tekniko uzita ambaŭ por arkitektura skulptarto, kiu estas fiksita al konstruaĵoj, kaj por malgrand-skala skulptaĵo ornamanta aliajn objektojn, kiel en multe da ceramiko, metalverkaĵo kaj juveloj. Reliefa skulptaĵo ankaŭ povas ornami steleojn, vertikalajn slabojn, kutime el ŝtono, ofte ankaŭ enhavanta surskribojn. La basa reliefo estas skulpta tekniko por ellabori bildojn aŭ enskribojn sur la muroj kiuj atingeblas per rimarkigo de la bordoj de la desegno kaj malpliigante la muron kaj gravurante la bildojn kiuj elstaras leĝere el la fundo, per kio akireblas tridimensia efekto.
Alia baza distingo estas inter ĉizadaj teknikoj, kiuj forigas materialon de ekzistanta bloko aŭ bulo, ekzemple de ŝtono aŭ ligno, kaj modeligadaj teknikoj kiuj formas aŭ konstruas la verkon el la materialo. Teknikoj kiaj ekzemple gisado, stampado kaj muldado uzas mezan matricon enhavantan la dezajnon por produkti la verkon; multaj el tiuj permesas la produktadon de pluraj kopioj.
La esprimo skulptaĵo konvene kovras multajn specojn de malgrandaj verkoj en tri dimensioj uzante la samajn teknikojn, inkluzive de moneroj kaj medaloj, ŝtonĉizado, kio estas esprimo por malgranda ĉizado en ŝtono kiu povas preni detalan laboron.
La tre granda aŭ "kolosa" statuarto havis elteneman tradicion ekde antikvo; la plej granda en memoro je 128 m (420 ft) estas la ĉina Budho de la Templo de la Fonto de 2002. Alia grandioza formo de portreta skulptaĵo estas la surĉevala statuo de rajdanto sur ĉevalo, kiu fariĝis rara en la lastaj jardekoj, dum ankaŭ la bildo de gravulo sur ĉevalo rariĝis. La plej malgrandaj formoj de realgranda portreta skulptaĵo estas la "kapo", montrante ĝuste tion, aŭ la buston, reprezentadon de persono de la brusto supren. Malgrandaj formoj de skulptaĵo inkludas la figureton, normale statuon kiu estas neniom pli ol 18 colojn alta, kaj por reliefoj la plateto, medalo aŭ monero.
Moderna kaj nuntempa arto aldonis kelkajn ne-tradiciajn formojn de skulptaĵo, inkluzive de sonskulptaĵo, malpeza skulptaĵo, media arto, media skulptarto, kineta skulptarto (implikante aspektojn de fizika moviĝo), landarto, kaj lokarto. Skulptarto estas grava formo de publika arto. Kolekto de skulptaĵo en ĝardenkunteksto povas esti nomita skulpto-ĝardeno.
Kinetika arto (de la greka vorto κίνηση, moviĝo) estas ĝenro en plastika arto en kiu la centra komponento estas reala aŭ imagita moviĝo aŭ evoluo de formoj en spaco dum tempo. La movado povas esti kreita uzante fizikajn fortojn kaj faktorojn kun aŭ sen la kontakto de la spektanto (kiel ekzemple uzado de magneto, vento, pendoloj, ekvilibro, elektraj aŭ aliaj motoroj, mekanismoj bazitaj de akvospruco, sunenergio, ktp.), kutime uzante ĉenajn reagoj kaj afinecoj inter diversaj movoj en la spaco. Alia aliro al kinetika arto estas atingi senton de movado per optika iluzio. Alia maniero difini kinetan arton estas kiel "Verkado en kvardimensio", kie la kvara dimensio estas tempo.
Celoj kaj temoj
Unu el plej komunaj celoj de skulptarto estas iel rilata al religio. Bildokulto estas komuna en multaj kulturoj, kvankam ili ofte ne estas la kolosaj statuoj de diaĵoj kiuj karakterizigis la arton de la Antikva Grekio, kiaj la Statuo de Zeŭso en Olimpio. La vera kultofiguroj en la plej internaj sanktejoj de egiptaj temploj, el kiuj neniu estas survivinta, estis evidente pli malgrandaj, eĉ ĉe la plej grandaj temploj. La samo estas ofte vera ĉe Hinduismo, kie la tre simpla kaj antikva formo de lingamo estas la plej ofta. Budhismo alportis la skulptarton de religiaj figuroj al Orienta Azio, kie ŝajne ne estis pli frua simila tradicio, kvankam denove simplaj formoj kiaj la bi kaj la kongo probable havis religian signifon.
La kolektado de skulptaĵoj, inkluzive de tiu de pli fruaj periodoj, iras reen proksimume 2,000 jarojn en Grekio, Ĉinio kaj Mezameriko, kaj multaj kolektoj estis haveblaj sur duon-publika montrejo longe antaŭ la moderna muzeo estis inventita. De la 20-a jarcento la relative limigita vico da subjektoj trovita en granda skulptaĵo vastiĝis multe, kun abstraktaj temoj kaj la uzado aŭ reprezentado de iu speco de subjekto nune komuna. Hodiaŭ multe da skulptaĵoj estas direktigitaj al duonferma montrado en galerioj kaj muzeoj, kaj la kapablo al transporto kaj komercado de la ĉiam pli grandaj verkoj estas faktoro en sia konstruo. Malgrandaj dekoraciaj statuetoj, plejofte en ceramiko, estas tiel popularaj hodiaŭ (kvankam strange neglektite de moderna kaj nuntempa arto) kiel ili estis en la Rokoko, aŭ en Antikva Grekio kiam Tanagraj statuetoj estis grava industrio, aŭ en orientazia kaj antaŭkolumba arto. Malgrandaj skulptaĵoj por meblaro kaj aliaj objektoj iras bone reen en antikvon, kiel en la Nimrud-eburoj, Begram-eburoj kaj trovaĵoj de la tombo de Tutanĥamono.
Portretskulptarto komenciĝis en Egiptujo, kie la Narmer Paletro montras reganton de la 32-a jarcento a.K., kaj Mezopotamio, kie oni havas 27 pluvivajn statuojn de Gudea, kiu regis Lagaŝ ĉ. 2144-2124 a.K. En Antikva Grekio kaj Romio la konstruo de portretstatuo en publika loko preskaŭ estis la plej alta signo de honoro, kaj la ambicio de la elito, kiu ankaŭ eble estos prezentita sur monero. En aliaj kulturoj kiel ekzemple Egiptujo kaj la Proksima Oriento publikaj statuoj preskaŭ estis ekskluzive la konservaĵo de la reganto, kaj aliaj riĉaj homoj estis portretitaj nur en siaj tomboj. Regantoj estas tipe la nuraj homoj antaŭfiksite portretitaj en antaŭkolumbaj kulturoj, komenciĝante per la Olmekaj kolosaj kapoj de proksimume antaŭ 3,000 jaroj. Orientazia portretskulptarto estis totale religia, kie gvida pastraro estis festita per statuoj, aparte la fondintoj de monaĥejoj, sed ne la regantoj, aŭ prapatroj. La mediteranea tradicio reviviĝis, komence nur por tombaj kopifiguroj kaj moneroj, en la Mezepoko, sed disetendiĝis multe en la Renesanco, kiu inventis novajn formojn kiel ekzemple la persona portreta medalo.