cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Soubey
Trafiko
Soubey situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Al la publika transportreto la komunumo estas konektita per poŝtaŭtolinio al St. Ursanne, kaj krome de Soubey dufoje tage cirkulas buslinio al Montfaucon kaj Saignelégier.
Historio
La unua dokumenta mencio de Soubey datiĝas el la jaro 1340 kiel Subeis.
Dum la mezepoko Soubey apartenis al la Senjorejo Liberaj Montoj, kiu troviĝis sub la regado de la Princepiskopejo Bazelo. Post la Franca Revolucio de 1792 Soubey apartenis dum unu jaro al la Raŭraka Respubliko kaj tiam de 1793 ĝis 1800 al la franca departemento Mont-Terrible, kiu tiam estis integrita al la departemento Haut-Rhin. En la jaro 1815 la Viena Kongreso atribuis la komunumon Soubey al la distrikto Franches-Montagnes de la svisa Kantono Berno. Ekde la 1-a de januaro 1979 Soubey apartenas al la nove fondita Kantono Ĵuraso.
Luktado
Luktado estas luktosporto, la esprimo estas uzata pli strikta senco por la liber-stila kaj klasik-stila lukto. Lukto komenciĝas inter starantaj luktantoj, kiuj per korpoforto kaj sperta preno provas gundkuŝigi la alian konkuranton. Pri la viroj ekzistas hodiaŭ sekvaj pezoklasoj: 55 kg, 60 kg, 66 kg, 74 kg, 84 kg, 96 kg kaj 120 kg.
La klasik-stila luktado estis olimpia sporto jam en la antikvo kaj ekde 1896 en la moderna olimpiko, kaj la liber-stila luktado iĝis olimpia sporto je ok jaroj poste. Ekde 2004, eĉ la virina liber-stila lukto inkluziviĝas en la olimpiko.
Ekde 1950 okazas oficialaj mondaj ĉampionadoj ĉiujare, krom dum tiuj jaroj kiam okazas olimpiko.
La virina luktado estas sama kiel la vira liber-stila luktado, krom pri kelkaj duobloj kaptoj, kiuj ne estas permesataj.
En la greka antikvo, la atletoj luktis nude sen peza diferencigo. Tiu, kiu povis ĵeti la alian trifoje sur la grundon, estis la venkinto.
Reguloj
Laŭ la modernaj reguloj, oni devas surgrundigi la kontraŭulon tiel, ke ties ambaŭ ŝultroj tuŝu la grundon de la mato. Por tio oni povas uzi prenon, levon kaj tordon. Batoj, pikoj, strangoloj estas malpermesitaj. Laŭ la luktado, juĝistoj decidas pri poentoj, venkas la luktanto kun pli da poentoj aŭ per ŝultrigo de la alia.
Ekde 2005, la Monda Asocio FILA enkondukis novan regulon, laŭ kiu la individuaj konkursoj okazas en tri raŭndoj (en grupaj konkursoj en 5) kaj po 2  netaj minutoj. Venkanto estas, kiu venkas unuafoje du (tri) el la 3 (5) raŭndoj. La ŝultrigo finigas tuj la konkurson.
Raŭndo finiĝas antaŭtempe, se iu atingas du 3-poentajn aŭ unu 5-poentan takson. La diferenco de ses poentoj same finas la raŭndon. Se oni havas egalan poentojn ĉe fino de la raŭndo, decidas kiu havas malpli da atentigoj. Okaze de plua egaleco, decidas la pli alta unuopa taksado – se tio same egalas, decidas la lasta akirita poento.
Ĉe klasik-stila luktado okazas unu minuto kaj 30 sekundoj da stara eklukto, poste 30 sekundoj da grunda eklukto, ĉe kiu unu luktanto estas la superanto, supera prenanto. La supera luktanto estas, kiu venkus en la raŭndo, laŭ la taksadaj ĝistiamaj poentoj. Okaze de absoluta egaleco, decidas la juĝisto. Okaze de grupa konkurso, supera luktanto estas la plej bona, aktiva de la grupo. Se la superulo ne atingas poenton dum tiu 30 sekundo (0:0), la raŭndon venkas la kontraŭulo, li/ŝi ricevas poenton.
Ĉe liber-stila luktado, ne okazas grunda eklukto.
Luktejo
Luktejo estas cirkla kaj havas diametron de 9 metroj. Ĝi havas oranĝkoloran randon de unu metro. Ĝi nomiĝas pasiva zono kaj estas parto de la luktejo. La restanta areo estas la centra batalejo. En la mezo de la mato troviĝas cirklo kun diametro de unu metro. La luktejo estas ĉirkaŭita de protekta areo. Ĝi estas kvadrato kun 12 metraj flankoj. Ekster la protekta areo la trejnistoj rajtas restadi en la paŭzejo. Antaŭ ĉiu konkurso oni devas purigi kaj malinfekti la maton. En Olimpiaj ludoj kaj mondaj ĉampionoj la matoj devas esti novaj.
Vestoj
La luktovestoj devas esti glata. Unu devas porto ruĝajn vestojn la alia bluajn. Antaŭ la batalo komenciĝas juĝisto kontrolas ĉu la luktistoj ne ŝmiris sian korpon per grasaj aŭ gluaj substancoj. Ankaŭ oni ne rajtas komenci batalon jam ŝvitmalseka.
Geodezio
Geodezio estas fako de la geofiziko, per kiu oni studas la formon kaj dimensiojn de la Tero. Tiamaniere povas aspekti respondo de sciencisto. Populare dirite geodeziistoj estas tiuj homoj, kiuj fabrikas mapojn. Jam en fora pasinteco homoj volis ekkoni grandecon de ilia domo, ĝardeno, kampo, vilaĝo, urbo, regiono, lando kaj tuta Tero. Tiel sinsekve estiĝis unue desegnitaj mapoj de konataj lokoj, pli poste eĉ la mezuritaj. Nuntempe vi povas renkonti mapojn en diversaj sferoj de homa agado. Ĉu vi volas konstrui domon, fervojon, akvokondukilon aŭ tunelon? Ĉiam vi unue bezonas sufiĉe detalan mapon. Ĉu vin plaĉas turismi piede, bicikle, aŭtomobile? Ankaŭ vi bezonas mapon por trovi ĝustan vojon al via celo. Eĉ registaraj oficistoj bezonas mapojn de sia lando aŭ distrikto.
Unu el niaj plej ŝatataj infanlibroj estis certe geografia atlaso, plena de belaj, koloraj mapoj. Ĝi forportis nin al nekonataj landoj, kie vivis herooj de niaj ĵus legataj aventuremaj libroj. Sed ni revenu al nocio "geodezio". Ĝi dividiĝas al tnm. "geodezio ebenaĵa aŭ praktika", kiu solvas kutimajn detalajn postulojn en ebeno, kaj "geodezio supera", kiu solvas taskojn sur globo (sfero) aŭ elipsoido. Ĝusta solvado de ĉi tiuj taskoj baziĝas sur perfekta scio de matematiko kaj ekvilibriga kalkulado. Problemon, kiel ĝuste desegni mapon de kurbigita tera surfaco al ebeno, solvas matematika projekciado. Kaj fine problemojn de kvalitaj koloroj kaj bona legebleco solvas kartografio. Dum terena mezurado oni kutime dividas terenon al unuopaj punktoj, kiuj formas kadron de estonta mapo.
Baza geodezia tasko estas difini reciprokan pozicion de unuopaj punktoj de tera surfaco. Temas pri spaca tasko, ĉar la punktoj ne troviĝas en ebeno, sed sur la malebena tera surfaco. Tial por difini la pozicion ni bezonas 3 spacajn koordinatojn. Por simpligi la taskon oni evoluigis unue pozician mezuradon, kiu estas ĝis nun praktikata en katastro. Supermaran alton oni difinis per nivelado. Tio estas simpla metodo por kompari altecon de proksimaj punktoj. Certe vi jam ie vidis termezuriston kun mezurlato. Hodiaŭ oni evoluigis sufiĉe precizan metodon de samtempa mezurado de situo kaj alto per elektrooptika distancmezurilo. Ĝi grave simpligis kaj plirapidigis terenajn mezuradojn. Aperis ankaŭ metodo de mezurado laŭ artsatelitoj (GPS).
Viktor Korĉnoj
Viktor Korĉnoj (Виктор Львович Корчной, Viktor Kortschnoi; naskiĝis la 23-an de marto 1931 en Leningrado, mortis la 6-an de junio 2016 en Wohlen AG) – svisa ŝakisto rusdevena, grandmajstro de 1956, dufoja vicmajstro de la mondo (1978, 1981).
Vivo
Viktor Korĉnoj estis unu el junaj homoj, kiuj trejnis ŝakon en la soveta sistemo de edukado de grandmajstroj. La plej grandajn kontraŭulojn li havis en sia propra lando. Li devis konkuri kun tiaj majstroj de la reĝa ludo kiel Miĥail Tal, Tigran Petrosjan kaj Boris Spasskij. Dum senperaj luktoj li estis ilia samnivela kontraŭulo, tamen ne sukcesis gajni la titolon, kiun ili atingis. En la 60-aj jaroj de la 20-a jarcento li kvarfoje akiris majstran titolon de Sovetunio kaj dum ses ŝakaj olimpikoj reprezentis Sovetunion, akirante ses olimpikajn ormedalojn en la nacia teamo.
Ĝis plenkreskula aĝo li partoprenis turnirojn de grandmajstroj, restante sendube la plej forta ŝakisto en tre avancita vivjaro. Viktor Korĉnoj loĝis en Svislando reprezentante internacie tiun ĉi landon.
Michael Healy
Michael Augustine HEALY (naskiĝis la 22-an de septembro 1839; mortis la 30-an de aŭgusto 1904 en Macon, Georgio, Usono) estis usona kapitano de la United States Revenue Cutter Service (antaŭulo de la usonaj bordogvardistoj, angle: United States Coast Guard).
Post la aĉeto de Alasko en 1867, Healy patrolis laŭ la 20.000 mejloj de la alaska bordo dum pli ol 20 jaroj, gajnante respekton saman de la indiĝenoj kaj de la maristoj. Post detruo de la balenoj kaj fokoj pro komerca kaptado, lia enkonduko de siberiaj boacoj helpis preventi malsaton inter la indiĝenaj alaskanoj.
Kromnomita "Hell Roaring Mike" (inferkrieganta Mikaelo), kapitano Michael Healy iĝis la unua afrik-usonano, kiu estris ŝipon de la usona registaro. Li estris inter aliaj la ŝipon Bear. En 1999 mendita ŝipo portas lian nomon: USCGC Healy.
Junaĝo kaj familio
Michael Healy naskiĝis en 1839 ĉe Macon (Georgio), kvina el 10 idoj de irlanda landposedanto kaj ties kvazaŭ-edzino, afrik-usona sklavino. Lia patro, Michael Morris Healy naskiĝis en 1795 kaj elmigris el Galway (Irlando) en 1818 por aĉeti grundon en la kantono Jones, je la alia flanko de la rivero Ocmulgee ĉe la bazarurbo Macon en Georgio. Li iĝis unu el la plej famaj kaj sukcesaj plantistoj kaj fine posedis 49 sklavojn. Inter tiuj troviĝis knabino nomita Mary Eliza Smith (aŭ Clark), al kiu li kvazaŭ-edziĝis en 1829. Mary Eliza Healy estis nomita kaj sklavo kaj iama sklavo kaj samtempe mulato kaj afrik-usonano. Pro la kutima praktiko en Usono, kiun oni poste nomis la "unu-gutan regulon", personoj kun eĉ malgranda parto de afrika heredaĵo estis konsiderataj nigraj aŭ afrikusonaj laŭ moderna terminologio. Laŭ tiu kriterio kaj la patrino kaj ĉiuj Healy-idoj estis afrik-usonaj.
La kvazaŭ-edzeco de Michael kaj Mary Healy perfortis potencan tabuon de la 19-jarcenta Usono: edzeco inter personoj de malsamaj rasoj. Malgraŭ tio, la plej multaj de la gefiloj de la Healy-familio (krom unu, ĉiu supervivis ĝis plenkreskiĝo) menciinde sukcesis kiel plenkreskuloj. Michael kaj du el liaj fratoj iĝis menciindaj unuaj afrik-usonanoj, kvankam la kariero de Michael estis tute malsama al tiuj de liaj gefratoj.
Tiama leĝo en Georgio malpermesis la edukadon de nigruloj, sklavoj aŭ ne. Tiaj kontraŭ-edukadaj leĝoj estis tre kutimaj en la sudaj ŝtatoj post la sklava ribelo gvidita de Nat Turner en 1831. Pro tio lia patro sendis ĉiun infanon kiel eble plej frue al norda ŝtato por sekvi lernejon. La plej aĝa filo, James, naskita en 1830, estis sendita al Flushing, Novjorko en 1837, kie li sekvis kvakeran lernejon. Poste li translokiĝis al alia kvakera lernejo en Burlington, Nov-Ĵerzejo. Iom post iom aliaj pli junaj fratoj sekvis lin tien. Tamen eĉ en la kvakeraj lernejoj estis problemoj por la knaboj, ĉar la fakto, ke ilia familio posedis sklavojn kreis konflikton al la principoj de kvakerismo.
Dum vojaĝo la patro renkontiĝis kun John Bernard Fitzpatrick, la katolika episkopo de Boston kaj eksciis pri la nova Holy Cross College en Worcester, Masaĉuseco. En 1844, James translokiĝis tien kun tri pli junaj fratoj (12, 10, kaj 8-jaraĝaj). Michael, tiam 6-jaraĝa, alvenis al Holy Cross en 1849.
Ĉiuj kvar pli aĝaj fratoj diplomiĝis en Holy Cross. Hugh decidis komerci en Novjorko, sed li mortis 21-jara en akcidento. La tri aliaj pli aĝaj fratoj de Michael pastriĝis. James Augustine Healy pastriĝis en 1854 kiel unua afrik-usona pastro de la katolika eklezio. Poste li iĝis la unua afrik-usona katolika episkopo en Usono, kiam li estis nomumita dua episkopo de Portland en 1875. Patrick Francis Healy iĝis jezuito kaj la unua afrik-usona doktoro de filozofio, li estis nomumita estro ĉe la universitato de Georgetown en 1866. 39-jara, en 1874 li iĝis prezidanto de la tiam plej granda katolika lernejo en Usono. Ankaŭ Alexander Sherwood Healy pastriĝis kaj doktoriĝis. Li iĝis spertulo pri teologia leĝo kaj iĝis direktoro de la seminario en Troy, Novjorko kaj rektoro de la katedralo de Boston. Sherwood uzis sian muzikan talenton por krei ĥoron, Boston Choral Union, kiu helpis kolekti monon por nova katedralo. Lia kariero subite ĉesis pro morto en lia 39-a jaro.
Ĉiuj tri fratinoj de Michael sekvis paroĥajn lernejojn en Kanado kaj poste ĉiu iĝis monaĥino. Iom poste Martha, la plej aĝa, forlasis la monaĥejon por edziniĝi. Josephine membriĝis ĉe la Religious Hospitallers of Saint Joseph, kaj Eliza ĉe la Congregation of Notre Dame en Montrealo, kie ŝi poste iĝis estrino.
Michael ŝajne preferis pli aventuran vivon ol siaj fratoj. Antaŭ ol li estis 12-jara ambaŭ gepatroj jam mortis. Lia plej maljuna frato iĝis anstataŭa patro. Tamen, krom grandegaj klopodoj, li ne eblis konvinki Michael sekvi similan vojon. Malfeliĉa kaj ribelema en Holy Cross, li estis sendita 15-jara al seminario en Francujo. Tamen li eskapis de la lernejo la sekvan jaron.
Kariero
En Anglujo li enroliĝis borde de la ŝipo Jumna, usona orient-hinda velŝipo kiel kabina knabo en 1854. Tamen li rapide iĝis sperta maristo. Iom poste li atingis la rangon de oficisto de komerca ŝipo.
En 1864, Michael Healy reiris hejmen al sia familio en Boston. Li postulis kiel membro de la US Revenue Cutter Service kaj estis akceptita kiel tria leŭtenanto, lia enoficigletero subskribita de la prezidanto Abraham Lincoln.
En 1865 Michael edziĝis al Mary Jane Roach, filino de irlandaj enmigrintoj. Mary Healy estis konata kiel subtena edzino, kiu vojaĝis kun sia edzo. Malgraŭ 18 gravediĝoj, ŝi naskis nur unu filon, kiu supervivis, Frederick, en 1870.
La aĉeto de Alasko okazis sub la administracio de prezidanto Andrew Johnson, en 1867. La grandega teritorio kun 20.000 mejloj da marbordo estis komence nomita la "frenezaĵo de Seward", laŭ la nomo de la ŝtatsekretario, kiu zorgis pri la aĉeto.
Leŭtenanto Healy unue vojaĝis al Alaska maro en 1868 sur la ŝipo USRC Rush. Li atingis la rangon de kapitano en 1880. En 1882 li ricevis la estrecon super la ŝipo USRC Thomas Corwin kaj jam tre bone konis la beringan maron kaj Alaskon. Liaj respondecoj inkluzivis supervizon de alkohola komerco, protektado de fokoj kaj balenoj, liverado de nutraĵoj, necesaĵoj, leteroj kaj kuraciloj al foraj vilaĝoj, rekonduko de fuĝintoj al komercaj ŝipoj, kolektado de veterdatumoj, medicina helpo, esplorado, subteno kaj zorgado pri federaciaj leĝoj.
Dum la lastaj du jardekoj de la 19-a jarcento Kapitano Healy estis la ĉefa reprezentanto de la federacia registaro en la vasta teritorio. Dum liaj dudek jaroj da servo inter Sanfrancisko kaj Point Barrow, li agadis kiel: juĝisto, doktoro kaj policisto al alaskaj indiĝenoj, komercistoj, maristoj kaj balenĉasistoj. La nordamerikaj indiĝenoj de tiuj vastaj regionoj konatiĝis kun tiu ŝipestro kaj respektis lin. Lian ŝipon ili nomis "Healy's Fire Canoe" (la fajrokanuo de Healy).
Healy kaj liaj posteuloj klopodis protekti la naturajn fontojn de tiu regiono, subpremi kontraŭleĝan komercon, liveri la plej forajn setlejojn kaj alporti helpon. Jam en la unuaj tagoj de arktaj operacioj, scienco estis grava parto de la misio. Partoprenante ambician sciencan programon, la naturisto John Muir ofte vojaĝis kun Healy en la 1880-aj jaroj.
Dum vizitoj al Siberio, trans la Beringa Maro, Healy rimarkis, ke la Ĉukĉoj aldomigis boacojn kaj uzis ilin por nutraĵo, vojaĝo kaj vestado. Pro la malpliiĝo de fokoj kaj balenoj pro komerca kaptado, Healy kaj Sheldon Jackson, presbitera misiisto kaj politikisto, helpis enkonduki boacojn el Siberio en Alaskon por alporti nutraĵon, vestaĵon kaj aliajn necesaĵojn al la indiĝenoj. Tiu agado estis menciita en la gazeto New York Sun en 1894. La aparta kompato de kapitano Healy por la indiĝena popolo montriĝis en multaj faktoj kaj lia frapfrazo: Neniam promesu al indiĝeno ion, kion vi ne intencas teni ekzakte."
Kapitano Healy emeritiĝis en 1904, 64-jara. Li mortis la 30-an de aŭgusto 1904 en Sanfrancisko pro koratako. Li estis entombigita en Colma, Kalifornio.
Senpilota aviadilo
Senpilota aviadilo (ankaŭ droneo, mallongigo spavo kaj UAV (unmanned aerial vehicle)) estas aviadilo ne enhavanta piloton. Oni povas distingi tri kategoriojn: la aŭtonoma aviadilo sen ekstera komandligilo dum la tuta flugoperaco, la telestiraviadilo telestirata de grunda pilotejo dum la flugo kaj la parte aŭtonoma aviadilo. La senpilota aviadilo estas uzata en civila kaj milita aviado.
Senpilota aviadilo ricevas signalon de surtera stacio, tra signalo oni povas direkti la aviadilon, ankaŭ ekzistas moveblaj stacioj aŭ teleregiloj, per kiu oni povas stiri la spavon. Senpilotaj aviadiloj povas esti ekipitaj de kameraoj por observado. Kelkaj armeaj spavoj ankaŭ povas kunporti armilojn. La formoj de spavoj povas sufiĉe malsamaj.
Senpilota aviadilo estis unue aperita dum la unua mondmilito. Ili estis uzataj por trejni artileriistojn kiel pafceloj. Unuaj droneoj estis la telestira modelo de militaviadilo. Poste kiam oni povis enigi elektronikaĵojn, senpilotaj aviadiloj pli kaj pli oftas rilate al armeaj kuntekstoj. Tradicie ili estis ankaŭe uzataj nur kiel flugaj bomboj, sed hodiaŭ spavoj ankaŭ povas esti armitaj de misiloj.
Israelo estas pioniroj rilate al modernaj senpilotaj aviadiloj, ili jam havis sistemojn en 1982. Usono daŭrigas ĉi tiun tradicion, ili aĉetis IAI Pioneer-jn, kaj poste estigis siajn proprajn sistemojn.
Etimologio
La termino senpilota aviadilo estas ĝenerala uzata nomo, devenis de angla traduko de Unmanned Aerial Vehicle (senpilota aera veturilo), kiu estis inkludita en oficialan terminon uzatan en ICAO. La Internaciaj kaj naicaj aviadaj aŭtoritatoj kiel ICAO kaj FAA, EASA uzas terminon Unmanned Aircraft System (UAS),, kiu identigas ĉiun sistemon pri ambaŭ veturilo kaj kontrolo. La pli mallonga variaĵo spavo venas de SPAV, la komencaj literoj de SenPilota Aera Veturilo, aŭ SenPilota AViadilo.
Uzado
Kvankam spavoj estas pli konataj kiel armea ilo, ekzistas ankaŭ multenombraj civilaj uzoj, inkluzive de aera termezurado, aera fotado en filmkreado , kontrolado de kabloj kaj gasduktoj, nombrado de bestoj, kaj liverado de medicinaj provizoj al deforaj regionoj.
Senpilotaj aviadiloj estas uzataj de armeoj, civilaj registaraj agentejoj, firmaoj, kaj privatpersonoj. En Usono registaraj agentejoj uzas spavojn, kiel la RQ-9 Reaper por patroli la naciajn landlimojn.
Ankaŭ ekster la Tero, ekde 2021 NASA uzas spavon nomatan Ingenuity por la esplorado de Marso kun la robota veturilo Preservence, kiel parto de la misio Marsa Scienca Laboratorio (MSL).
Skoltado
Skoltada aviadilo uzatas por observi kaj esplori la batalkampon. En 2013, la usona mararmeo lanĉis senpilotan aviadilon el subakvigata submarŝipo, la unua paŝo por ebligi skoltaktivecon fare de la submarŝipoj de la usona mararmeo.
Armitaj atakoj
Predator-spavoj armitaj kun AGM-114 Hellfire-misiloj estis uzataj de Usono por trafi terveturilojn. Armitaj Predator-oj unue estis uzataj en 2001 de bazoj en Pakistano kaj Uzbekio, ilia rolo ĉefe estis murdi ĉefulojn (teroristestroj ktp.) en Afganio. Ekde tiam oni priaŭdis multajn tielajn atakojn en Afganio, Pakistano, Jemeno kaj Somalio. La avantaĝo de uzi senpilotan aviadilon en tiaj situacioj estas eviti diplomatan embarason, kiu eble povas okazi, se pilota aviadilo estus pafita teren kaj la pilotoj estus kaptitaj, pro tio, ke la bombado ofte okazas en nemalamikaj landoj kaj la lando kiu regas la spavojn ne havas la oficialajn rajtojn de tiuj landoj.
La "senpilota" parto de spavoj starigas moralajn zorgojn. Iu kredas, ke al la malsimetrio de batalado kontraŭ homoj per maŝinoj mankas integreco kaj honoro. Aliuloj pensas, ke se tiu teknologio disponeblas, oni devas uzi ĝin laŭ moralaj devoj por savi kiel eble plej multe da vivoj.
Ŝirmado kontraŭ senpilotaj aviadiloj
La usona armeo nuntempe ne havas ian ajn ŝirmon kontraŭ malaltnivelaj spavatakoj, sed Joint Integrated Air and Missile Defense Organization laboras por ŝanĝi la celintecon de la nuntempaj sistemoj por ŝirmi usonajn armeajn fortojn. Du germanaj firmaoj laboras por estigi 40 kW-laseroj, kiuj estos kapablaj je damaĝi spavojn.
Civilaj perdoj
En marto 2009, The Guardian priraportis akuzojn pri tio, ke Israelaj spavoj armitaj per misiloj mortigis 48 palestinajn civilulojn en Gaza, inkluzive de du junaj infanoj en kampo kun virinaro kaj knabinoj en strato preskaŭ malplena je homoj. En junio, Human Rights Watch enketis ses spavatakojn, kiuj raportiĝis rezulti en civilaj perdoj, ili ankaŭ supozis, ke la israelaj armeaj fortoj aŭ malsukcesis distingi inter batalantoj kaj civiluloj aŭ malsukcesis uzi sufiĉe da singardo por kontroli se la celoj vere estis batalantoj.
Eksteraj ligiloj
(angla) How Intelligent Drones Are Shaping the Future of Warfare  (Kiel Inteligentaj Virabeloj Formas la Estontecon de Militado), Rolling Stone Magazine
Komunum-apogita agrikulturo
La komunum-apogita agrikulturo estas partnereco de grupo de konsumantoj kaj partner-bienulo.
Tiu partnereco apogas la lokan produktadon kaj lokan vendadon - kio estis favorizita koncepto de monda sociala forumo en Porto Alegre/Brazilo.
La koncepto estiĝis en la 1960-aj jaroj en Japanio kie nun kvarono de la loĝdomoj apartenas al iu partnereco.
En Usono la unuaj komunum-apogita partnerecoj (CSA, Community Supported Agriculture) ekfunkciis en 1985, nuntempe ekzistas ĉ. 1500 grupoj.
Zhoř u Tábora
Zhoř u Tábora (Shorsch) estas municipo de Ĉeĥio troviĝanta en distrikto Tábor, en Sudbohemia regiono. En ĉi tie vivis.
Historio
La unua skribmencio pri la municipo devenas el la jaro 1390.
(19605) 1999 NU52
(19605) 1999 NU52 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
İsmail Gaspıralı
İsmail Gaspıralı (konata ankaŭ kiel, ; la Esperanta transliterumo de la rusa nomo estas Ismail Gasprinskij) estas fama krime-tatara intelektulo, verkisto kaj socia aganto. Li naskiĝis la kaj mortis la ; dum sia vivo li estis rekonita de la tuta islama loĝantaro de la Rusia imperio.
Biografio
İsmail Gaspıralı naskiĝis la en vilaĝo Avcıköy (legu Avĝikoj; nuntempe la vilaĝo ne ekzistas, ĝi situis sur la teritorio de la nuna Baĥĉisaraja distrikto) en familio de neriĉa krime-tatara nobelo Mustafa Gaspıralı, kiu militservis kiel leŭtenanto en la rusia armeo. La patro de İsmail naskiĝis en la sudborda vilaĝo Gaspro, tial ĉe nobeliĝo li alprenis la familinomon Gaspıralı/Gasprinskij.
La bazan edukon İsmail ricevis en la Baĥĉisaraja islama lernejo. En la jaro 1861 li eniris la rusan gimnazion de Simferopolo, poste li studis en Voroneĵa militista lernejo kaj en la 2a Moskva militista gimnazio (1864-1867). Inter la jaroj 1868-1871 li instruis en la islamaj lernejoj en Baĥĉisarajo kaj Jalto. Dum tiu tempo li ellaboras novan metodon instrui infanojn kaj iĝas unu el la plej elstaraj figuroj de ĵadismo (soci-politika kultura kaj klerisma movado, kiu celis adaptadon de la islama mondo al la postuloj de la moderna epoko). Inter la jaroj 1871-1873 li loĝis en Parizo, kie li laboris en gazet-reklama oficejo kaj kiel persona sekretario de Ivan Turgenev. Inter la jaroj 1873-75 li loĝis en Stambulo. Marte 1878 li estis elektita kiel estro de la Baĥĉisaraja urba konsilantaro; fine de novembro samjare li iĝas vicurbestro. Inter la jaroj 1879-1884 li estis urbestro de Baĥĉisarajo.
En la jaro 1883 li komencis eldoni la ĵurnalon "Terciman" (prononcu Terĝiman, la nomo en la krime-tatara signifas "tradukisto"), kiu dum longa tempo estis unusola tjurka ĵurnalo en Rusio. La ĵurnalo estis dulingva (en la rusa kaj krime-tatara); ĝia aper-ritmo ŝanĝigis de unufoje semajne ĝis la ĉiutaga apero. Krome, Gaspıralı eldonis la ĵurnalojn "Millet" ("Nacio"), "Alem-i nisvan" ("La mondo de virinoj"), "Alem-i subyan" ("La mondo de infanoj") kaj la humuran ĵurnalon "Ha-ha-ha". En liaj eldonaĵoj estis pritraktata la vasta temaro de soci-politikaj demandoj. Gaspıralı strebis al unuiĝo de ĉiuj tjurkaj popoloj de Rusio surbaze de komun-tjurka literatura lingvo, tial li estas opiniata kiel unu el la fondintoj de pantjurkismo. Li estis arda pledanto por la seksa egaleco inter la islamaj viroj kaj virinoj.
En la jaro 1905 İsmail Gaspıralı estis elektita kiel la prezidanto de la Unua Kongreso de islamanoj de Rusio. Li estis unu el la fondintoj de "Ittifaq al-Muslimin" — islama frakcio en la Ŝtata Dumao de Rusio. En la jaro 1911 li vojaĝis en Hindion, kie li studis la tiean edukan sistemon kaj faris kelkajn malfermajn lecionojn laŭ sia metodo.
İsmail Gaspıralı mortis la.
Mauno Koivisto
Mauno Koivisto estis la dua filo de ŝipokonstruisto, kiu estis aparte religia viro kaj ekzemple pensis sabaton kiel sankta tago kvankam li estis luterana, ne adventisma. Lia patrino mortis kiam li estas 10-jara. Kiel 16-jara junulo — komence de la Vintra milito — li eklaboris kiel fajroestingisto. Dum la Daŭriga milito li servis en la infanteria unuo Törni sub gvido de la fama armea generalo Lauri Törni.
Post la milito, li iĝis politike aktiva kaj aniĝis en la Socialdemokrata Partio kaj laboris tiam kiel doklaboristo. En la jaro de 1949 li organizis maldekstran kontraŭstaron kontraŭ la komunista iniciato de striko, kiu volis transpreni la sindikaton de la doklaboristoj kaj tiel rekte minaci la stanbilecon de la registaro de Karl-August Fagerholm.
Pli poste li laboris kiel instrusto kaj renkontis sian postan edzinon Tellervo Kankaanranta. Li finstudis en 1953 kun bakalaŭro de artoj kaj 3 jarojn poste li doktoriĝis kun tezo pri socialaj rilatoj en la ŝipkonstruejo de Turku.
En la jaro 1957 li akiris bankan profesion, kio helpis lin iĝi poste prezidanto de la centra Banko de Finnlando. Dume li estis atestanto de enpartia splitiĝo ĉe la Finnlanda socialdemokratia partio. Li provis plibonigi la rilaton de la partio al la komunistoj kaj al la ŝtata prezidanto Urho Kekkonen. En 1968 li iĝis ĉefministro de Finnlando.
Dum la balotkampanjo, Koivisto apartigis sin de la apogantoj de Sovetunio. Tiel li akiris nekredeblan populariĝon; lia populareco kreskis ĝis 87%. Kiel ŝtata prezidanto, li havis pli molan politikon ol la antaŭulo Kekkonen. Aliflanke, li nomis la ĵurnalistojn "lemingoj". Komence li pludaŭrigis politikon de Kekkonen "rusamikan" eksteran politikon ĝis kolapso de Sovetunio. Poste li apogis pli radikalajn ideojn kiel aniĝon al la Eŭropa Unio.
La oficeja periodo de Koivisto finiĝis en 1994. Li aperigis sian biografion kaj poste iĝis ekonomia publikisto. Lia posteulo iĝis Martti Ahtisaari.
Kiam Koivisto estis prezidanto en Finnlando, la potencoj de la prezidanto komencis esti reduktitaj (ekzemple ke la prezidanto nur laŭ argumentita peto de ĉefministro povas disigi la registaron kaj devigi aranĝi novan baloton), kaj ankaŭ estis kondiĉite, ke la sama persono povas servi kiel prezidanto de Finnlando por maksimume du sinsekvajn periodojn, sed ĉar tiu ŝanĝo okazis nur en la dua prezidenta periodo de Koivisto (1991), oni konkludis, ke Koivisto havas la rajton kandidatiĝi por tria sinsekva oficperiodo. Iuj provis forte difini, ĉu li faros do. Iuj socialdemokratoj ankaŭ petis lin, ke li faru do. Tamen, Koivisto ne ekzercis tiun ĉi rajton sed libervole retiriĝis por pasigi siajn pensiajn tagojn la 1-an de marto 1994.
Koivisto mortis 93-jare. Li estas la plej longe vivinta ŝtata prezidanto de Finnlando.
2509 Ĉukotko
2509 Ĉukotko estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la rusa astronomo Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno en Ukrainio.
Nomo
Ĝia nomo aludas al la Ĉukotka aŭtonoma distrikto, plej orienta distrikto de Rusio.
Mari Jászai
Mari JÁSZAI, hungare Jászai Mari estis talenta hungara aktorino naskiĝinta kiel Krippel Mária en Ászár la 24-an de februaro 1850 kaj mortinta en Budapeŝto la 5-an de oktobro 1926. Mari estas mallonga formo de Maria. Ŝia edzo estis Vidor Kassai.
Kariero
Ŝia patro estis ĉarpentisto. Ŝi aĝis 10 jarojn, kiam ŝi komencis labori, kiel servistino. En 1866 ŝi elektis la aktoradon kaj aliĝis al migra teatro. En 1867 li jam aktoradis en Buda, en 1869 en Kolozsvár. Ŝi unuafoje edziniĝis, poste eksedziniĝis. Mari rolis en Nacia Teatro ekde 1872. Escepte unu jaron ĉiam ŝi aktoradis en la Nacia Teatro, en 1901 ŝi ricevis la rangon "Eterna Ano de Nacia Teatro".
Precipe ŝi rolis tragikaĵojn de Shakespeare kaj simile. Resume ŝi rolis en 300 teatraĵoj. Por laboristoj ŝi ofte deklamis poemojn de Sándor Petőfi. Unu jaron ŝi instruis la aktoradon kaj tradukis de Henrik Ibsen: John Gabriel Borkmann, kiun la Nacia Teatro prezentis.
Zeami Motokiyo
ZEAMI Motokiyo, (naskiĝis ĉirkaŭ 1363, mortis ĉirkaŭ 1443), ankaŭ nomita Kanze Motokiyo (観世 元清), estis Japana estetikano, aktoro kaj dramisto. Li skribis brilegajn teatraĵojn, gravan teorian libron [Fūshi kaden (風姿花伝)], kaj praktikajn instrukciojn por aktoroj. Li establis la No-teatron kiel grava artformo. Liaj libroj ne estas nur instrukcioj sed ankaŭ estetikaj traktatoj surbaze de la spirita kulturo de Japanio. Zeami estis edukita per lia patro, Kan'ami, kiu estis ankaŭ aktoro. Ĉi tiu patro/filo teamo establis la No-teatron. Kiam la kompanio de Kan'ami prezentis dramon por Ashikaga Yoshimitsu, la Ŝoguno de Japanio, li petis, ke Zeami havu kortedukon en la artoj. Post Zeami sekvis lian patron, li daŭradis prezenti kaj adapti lian stilon en tion, kion estas la nuna epoko No-teatro. Miksaĵo de pantomimo kaj voĉakrobataĵo, ĉi tiu stilo fascinigis japananoj dum centoj da jaroj. Erudiciuloj imputas preskaŭ 50 dramoj al Zeami. Inter ili estas la ĉefverkoj Izutsu kaj Takasago, tiu ĉi lasta enhavanta la frazo senshūraku, "plezuroj de mil aŭtunoj," konata al sumoo fervoruloj kiel la nomo de la fina tago de profesia turniro. "Izutsu" kaj "Takasago" estas ankaŭ la nomoj de sumoo heya. No signifas talenton aŭ kapablo.
Ĉornomorsk
Ĉornomorsk (Чорноморськ, Черноморск) estas urbo de Ukraino. Ĝi situas en la odesa provinco, en la sudokcidento de Ukrainio. En 2016 la urbo havis loĝantojn.
Daniel Kablan Duncan
Daniel Kablan Duncan (naskite ) estas Ebur-borda politikisto. Li servis kiel ĉefministro de Ebur-Bordo de la 11-a de decembro 1993 ĝis la 24-a de decembro 1999 kaj denove de novembro 2012 ĝis januaro 2017. Li estis Ministro pri Eksterlandaj Aferoj de junio 2011 ĝis novembro 2012. Kaj li estis la unua vicprezidanto de Ebur-Bordo, post la rekreo de tiu posteno, de januaro 2017 ĝis 13-a de julio 2020.
Frua vivo
Duncan naskiĝis en Ouelle je la 30-a de junio 1943. Li faris siajn duarangajn kaj triarangajn studojn en Francio. Li ĉeestis ĉe Lycée Montaigne en Bordozo. Poste li studis ĉe la École des Hautes Etudes Commerciales en Lillo kaj en la École Supérieure de Komerco denove en Bordozo. Kaj li diplomiĝis kiel komerca inĝeniero de la Komerca Instituto de Nancy.
Regiono Cavally
La Regiono Cavally estas unu el la 31 regionoj de Ebur-Bordo. Ekde ĝia establo je 2011 ĝis 2014 ĝi estis en la Distrikto de Montagnes. La ĉefurbo de la regiono estas Guiglo kaj loĝas en la regiono 346 768 homoj laŭ la censo de 2014.
Cavally dividiĝas je kvar departementoj: Bloléquin, Guiglo, Taï, kaj Toulépleu.
NGC 2744
NGC 2744 (aliaj indikoj — UGC 4757, MCG 3-23-31, ZWG 90.65, VV 612, IRAS09018+1839, PGC 25480) estas galaksio en konstelacio Kankro.
Erwin Gáll
Erwin GÁLL [gAl] rumania hungara arkeologo. Li naskiĝis en Gheorgheni la 22-an de septembro 1977.
NGC 2744
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Erwin Gáll
Kariero
Erwin Gáll akiris diplomon pri historio en Universitato de Bukareŝto en 2005. Li doktoriĝis en 2008. Li estas de 2006 kunlaboranto de Arkeologia Instituto de Rumana Scienca Akademio.
Chalonnes (stacidomo)
Chalonnes, plennome Chalonnes-sur-Loire, estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Chalonnes-sur-Loire, en departemento Maine-et-Loire, regiono Luarlandoj.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj Luarlandoj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de linio La Possonnière - Niort (523000).
Mezpersa lingvo
La mezpersa lingvo estas historia lingva periodo de la persa lingvo. Ĝi skribiĝis en pluraj skribsistemoj - en manikeisma, la pahlava kaj pliaj preĝaj alfabetoj.
Sincero
Sincero lau PIV estas la ago
Temas pri unu el la plej gravaj dimensioj de honesto. Laŭ la tradicia etiko de Japanio, temas pri unu el la sep virtoj de Bushidō.
La koncerna adjektivo sincera signas karakteran econ
Alfréd Hille
Alfréd Hille, laŭ hungarlingve kutima nomordo Hille Alfréd estis hungara meteologo, piloto, oficiro, universitata instruisto.
Sincero
Sincereco diferencendas de martireco, kio signifas la staron por konvinko vidalvide al la socio (eĉ se la socio minacas per murdo aŭ murdas la konvinkiton), dum sincereco temas pri la konvinko vidalvide al unuopa persono.
Alfréd Hille
Alfréd Hille naskiĝis la  en Szeged, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Alfréd Hille frekventis piaristan gimnazion en sia naskiĝurbo, poste li akiris 2 diplomojn en Reĝa Universitato de Budapeŝto en la jaroj 1913 kaj 1914. Post siaj studoj li eklaboris en sisma observatorio, sed post momatoj li soldatiĝis, poste li longe estis militkaptito en Siberio. Hejmenveninta li akiris postenon en ministerio, kie li okupiĝis pri flugadoj. Li kreis la prognozojn por flugmaŝinoj, tial li estis kolonelo, eĉ kiel piloto, li partoprenis en esploraj kaj prognozaj flugoj. Li flugis resume 1380-foje en armea flugmaŝino, li estis la unua hungaro, kiu flugis en alto 10 kilometrojn. En 1930 li estis nomumita privata profesoro en Universitato Ferenc József, baldaŭ li instruis ankaŭ en Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato József. Post la 2-a mondmilito li okupiĝis pri la burĝa fluga trafiko. En 1953 li kandidatiĝis antaŭ la Hungara Scienca Akademio. En 1958 li pensiuliĝis. Li ricevis 3 premiojn inter 1936-1959. Li havis edzinon.
Dizelmotoro
Dizelmotoro estas eksplodmotoro kun interna brulado, en kiu la kunpremita aero varmegiĝas tiel, ke la injektita fuelo (dizeloleo) brulas mem. La forbrulantaj kaj etendiĝantaj gasoj movas la piŝtojn, dumtempe la kemia energio de la fuelo transformiĝas en la mekanika energio, kiu uzeblas por pelado de diversaj veturiloj (de aŭtomobiloj ĝis ŝipoj) kaj eĉ de generatoro.
La dizelmotoro ne havas bruligan sparkilon – male al la aliaj eksplodmotoroj, ĉe kiuj elektra fajrero ekbruligas la kunpremitan miksaĵon de la aero kaj fuelo – sed ardigan sparkilon. Oni nomas la dizelmotoron ankaŭ kunprem-brula motoro.
La kunpreman membrulon menciis unuafoje la franca fizikisto Sadi Carnot en 1824. La germana inĝeniero Rudolf Diesel volis perfektigi la ĝistiamajn motorojn, tiel estiĝis la dizelmotoro post kelkjara eksperimenta laboro. Diesel petis kaj ricevis en 1892 kaj 1893 patentojn je liaj inventaĵoj.
Li skizis en la patenta priskribo motoron, en kiu oni kunpremas la aeron ĝis premo de 34,5 baro kaj temperaturo de 540 °C kaj en tiu momento oni aldonas la diserigitan fuelon en la brulejon, kiam la piŝto moviĝas suben.
La dizelmotoro estis tre efika en sia tempo, sed ne disvastiĝis, ĉar Diesel pretendis – ĝis sia morto en 1913 – ke la motoroj produktitaj post lia patento funkciu en konstanta brula premo. Pro tiu limigo, la motoroj devis funkcii je malgranda rivolunombro, kiu malfruigis ties pluevoluigojn. La unuaj dizelmotoroj estis tiel grandaj kaj pezaj – kompare al la povumo – ke oni uzis ilin senescepte nur en lokligitaj centraloj.
La dizelmotoro aperis en la ŝipoj ekde 1910, kaj dum la unua mondmilito ĝi estis la ĉefa motoro de la submarŝipoj. La unua dizelmotoro uzebla en aŭtomobiloj – sufiĉe malgranda kaj malpeza – estis produktita en Germanio en 1922. Post tio oni produktis motorojn kun granda rivolunombro, ĉe kiuj la injektita fuelo pli rapide forbrulas kaj abrupte kreskas la premo super la piŝto, kiu troviĝas ĉe la supra turnopunkto. En la modernaj dizelmotoroj restis nur la kunprema brulo kaj injektado.
Malavantaĝo de la dizelmotoroj estas, ke ili kostas iom pli ol aliaj motoroj, dum ili havas pli malgrandan relativan povumon, pli fortan poluadon (nitrogen-oksidoj kaj fulgo). La dizelmotoro estas ankaŭ pli brua ol benzina motoro. La evoluigo de la dizelmotoroj celas malpliigi la malavantaĝojn.
Oni ellaboris metodojn por limigi la fulgoellason nur komence de la 2000-aj jaroj.
Rimarkinde estas ke la unuaj dizelmotoroj funkciis per nuksoleo anstataŭ dizeloleo kiel brulaĵo.
Corneille
Corneille estas varianto de la individua nomo Cornelius.
Cerveno
Cerveno estas komunumo de Italio. Ĝi situas en la regiono Lombardio kaj la provinco Breŝo (Brescia). Fine de en la komunumo vivis. Najbaras la komunumoj Braone, Ceto, Losine, Lozio, Malegno, Ono San Pietro, Paisco Loveno kaj Schilpario - la lasta el ili en la apuda provinco Bergamo. Kristanisma patrono de la komunumo estas la sanktulo Marteno de Tours, kies religia memortago sekve estas la komunuma festotago.
Doubí
Nomo Doubí povas signifi:
Stráň (Potůčky)
Stráň (Ziegenschacht) estas vilaĝo en Ĉeĥio, parto de municipo Potůčky en distrikto Karlovy Vary. Ĝi troviĝas proksimume 1 km sudokcidente de Potůčky. Kondukas tra ĉi tie ŝoseo II/221. Estas ĉi tie registritaj 25 adresoj. En la jaro ĉi tie daŭre vivis.
12376 Cochabamba
12376 Cochabamba estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Eric Walter Elst elde la Observatorio de Calern en Caussols (Alpes-Maritimes, Francio).
Stráň (Potůčky)
Stráň situas en katastra teritorio Potůčky kun areo 32,02 km².
Historio
La unua skribmencio pri la vilaĝo devenas el la jaro 1785.
Cervesina
Cervesina estas komunumo de Italio.
Kantono Jefferson
Kantono Jefferson [ĝEfesen] (angle: Jefferson County) estas la nomo de diversaj administraj unuoj en Usono:
Ĉiuj nomatas laŭ Thomas Jefferson, iama prezidanto de Usono.
Turka literaturo
La Turka literaturo estas tiu disvolvigita en Turkio aŭ en la antikvaj teritorioj de la Otomana Imperio, tiukaze skribita en la pralingvo de la aktuala turka lingvo, nome la otomana turka (osmanlı türkçesi). La turka aktuala apartenas al la lingva familio de la Tjurka lingvaro, en altaja branĉo, kies geografia areo etendiĝas ekde la okcidento de Ĉinio ĝis Balkanio. La unuaj skribitaj atestiloj de tiu lingvo aperis en la interno de Centrazio.
La historio de la turka literaturo eblas dividiĝi en tri periodoj, kiu respegulas krome la historion de la turka civilizacio:
Antaŭislama literaturo
La turka literaturo estis en sia komenco la kultura komuna heredaĵo de la turkaj klanoj kaj estis ĉefe parole komunikita. La ekzemploj de turka skribado plej antikvaj troviĝis en monumentoj kiuj datiĝas de fine de la 7-a jarcento kaj komence de la 8-a jarcento. La Orĥona runoskribo, skribitaj en la jaro 720 honore al Tonjukuko, en 732 al Kültigino kaj en 735 honore al Bilge Kagan (elstaraj gravuloj de la epoko), estas majstroverkoj de la unuaj tempoj de turka literaturo pro la aferoj traktataj kaj por la perfekto de ties stilo.
Turka literaturo post adopto de Islamo
La turkaj migradoj en Anatolion kiel konsekvenco de la venko super la bizancanoj en Malazgirt (1071), la starigo de kelkaj anatolaj bejlandoj, la adoptado de Islamo kaj la futura fondo de la respektivaj Seljucida kaj Otomana Imperioj influis en la turka literaturo, kiu disvolviĝis laŭlonge de du diferencaj linioj: la literaturo Divano aŭ klasika turka literaturo inspirata en la araba lingvo kaj la persa lingvo (kun uzado de formoj literaturaj persaj, kiel la mesnevio, kasido, gazalo ktp.), kaj la literaturo ĝenrisma turka, kiu ankoraŭ restas profonde enradikita en la tradicioj de Centrazio.
La poetoj de la literatura Divano ne adoptis sendependajn filozofiojn, sed pli bone klopodis esprimi la samajn ideojn, sed per diferencaj manieroj. La grandeco de la poeto eliras el sia majstreco malkaŝante originalajn kaj belegajn formojn de la skribita esprimo. Dekomence bazita sur du fremdaj literaturaj tradicioj, nome la araba kaj la persa, la literaturo laŭgrade ekĉesis esti simpla imitanta, kaj ekatingis naciajn karakterojn proprajn de la Otomana Imperio.
Ĝis iu punkto, la ĝenrisma turka literaturo kiu survivis ĝis nuntempe respegulas la influon de Islamo kaj de la nova vivstilo kaj la strukturon de la tradicia literaturo de Centrazio post la adopto de Islamo. La ĝenrisma turka literaturo enhavas sennomajn verkojn de poetoj menestrelaj kaj minstrelaj kaj la literaturon de influo sufia Tekke (ripozejoj mistiko-religiaj de la religiordenoj sufiaj). Yunus Emre, kiu vivis en la dua duono de la 13-a jarcento kaj komenco de la 14-a jarcento, estis aŭtoro kiu markis epokon, poeto kaj sufia majstro (mistika filozofo) fakulo en la tri tendencoj de la ĝenrisma turka literaturo kaj en la poezio de la Literaturo Divano. Gravuloj de tiu poezia literaturo de tiu periodo estis Karacaoğlan, Atik Ömer, Erzurumlu Emrah kaj Kayserili Seyrani.
Turka literaturo sub influo de la okcidenta literaturo
La sociaj, ekonomiaj kaj politikaj ŝanĝoj de la lastaj jaroj de la Otomana Imperio respeguliĝis en la literaturo de la epoko kaj la serĉo de ŝanĝo pludaŭris ĝis la proklamo de la Respubliko. La diferenciga karaktero de la epoko pri literaturo estis pli serioza priokupiĝo pri la intelektuala enhavo kontraŭ la beletraj valoroj aŭ pri la perfekto ĉe stilo. La lasta etapo de la literaturo, kiu estas konata kiel Turka Literaturo de la Respublika Periodo, estis influata de la jenaj literaturaj skoloj post la abandono de la literaturaj stiloj divanoj: Tanzimat (Reformoj), Servet-i Fünun (Scienca Heredaĵo), Fecr-i Ati (Mateniĝo de nova erao) kaj Ulusal Edebiyat (Nacia Literaturo).
Literatura gravuloj de la unua periodo (1860-1880) de la literaturo Tanzimat estis Sinasi, Ziya Pasa, Namik Kemal, kaj Ahmet Mithat Efendi. Aŭtoroj de la dua periodo (1880-1896) estis Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit, Sami Pasazade Sezai, kaj Nabizade Nazim.
Tevfik Fikret, Cenap Sahabettin, Süleyman Nazif, Halit Ziya Usakligil, Mehmet Rauf, Hüseyin Cahit Yalçin kaj Ahmet Hikmet Müftüoglu estas gravaj reprezentantoj de tiu literatura tendenco siavice. Aliaj aŭtoroj kiuj adoptis alproksimiĝon al Okcidento, sed kiuj estis aparte de tiu grupo, estis Ahmet Rasim kaj Hüseyin Rahmi Gürpinar kiuj apogis la novan turkan literaturon.
La poeto pli interesa de la periodo Fecr-i Ati estis Ahmet Hasim. Yakup Kadri Karaosmanoglu kaj Refik Halit Karay kiuj dekomence troviĝis merĝe ene de la literatura skolo Fecr-i Ati eke de siaj karieroj, atingis siajn verajn literaturajn identecojn poste, ene de la literatura skolo Ulusal Edebiyat (Movado de Nacia Literaturo).
Mehmet Akif Ersoy kaj Yahya Kemal Beyatlı dekomence estis pli sendependaj kaj poste aliĝis al la Movado de Nacia Literaturo. La skoloj Tanzimat, Servet-i Fünun kaj Fecr-i Ati unuiĝis por krei modernan turkan literaturon, sed ties klopodoj malsukcesis. Laŭ spirito tiu estis influita de la franca, dum laŭ lingvo kaj stilo ĝi estis tradicia kaj otomana.
La antaŭaĵoj de la aktualaj romanistoj estis ĉe la ĵurnalo de la otomana epoko Junaj skribiloj (Genç Kalemler). Junaj skribiloj estis publikita en Tesaloniko, en la aktuala Grekio (Selanik) de Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp kaj Ali Canip Yontem. Per ties artikoloj pritraktis la sociajn kaj politikajn konceptojn de ties epoko ekde naciisma vidpunkto. Ili iĝis la kerno de movado kiu poste estos nomata nacia literaturo.
La Ulusal Edebiyat aŭ Nacia Literaturo, setlis inter la jaroj 1911 kaj 1923. La plej elstaraj literaturaj gravuloj de tiu periodo estis Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Mehmet Emin Yurdakul, Yusuf Ziya Ortaç, Faruk Nafiz Camlibel, Enis Behiç Koryürek, Kemalletin Kamu, Aka Gündüz, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adivar, Halit Karay, Resat Nuri Güntekin, Ahmet Hikmet Müftüoğlu, Necip Fazil Kisakürek, Halide Nusret Zorlutuna, Sükufe Nihal, Peyami Safa, kaj Ahmet Hamdi Tanpinar.
La unua jardeko de la Respubliko apogis la movadon de Nacia Literaturo, kie oni apogis la turkan lingvon, la poeziajn stilojn kaj la simplan mezuritan rimon de la ĝnrisma literaturo kaj la tradiciajn turkajn temarojn kontraŭ troŝarĝita lingvaĵo. En tiu periodo Mustafa Kemal Atatürk, la fondinto de la moderna Turkio, ene de sia programo de ŝanĝoj kaj okcidentigo de la lando realigis grandan reformon de la turka lingvo, per forigo de persaj kaj arabaj influoj kaj per reveno al la oriĝinoj de la turka.
La temoj, skribitaj per facila lingvaĵo, estis elprenitaj de la reala vivo kaj reflektis la kondiĉojn de la lando. Unuiĝita bloko estis kreata kie ĉiu artisto: islamaj, otomanoj, tradiciismaj kaj individuismaj povis partopreni, ĉar la afero estis la Ulusal Edebiyat aŭ Nacia Literaturo.
Yahya Kemal Beyatlı aperis en 1912 kaj famiĝis dum la Milito de Sendependo. Ĝis sia morto li ne ĉesis serĉi la puran poezion.
La unuaj poetoj de la Respubliko uzis, kiel dirite, facilajn lingvaĵon kaj metrikon. Inter la defendintoj de tiu metriko kiuj famiĝis dum la jaroj de la Militpaŭzo estis Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortac, Faruk Nafiz Camlibel kaj Kemalettin Kamu, ĉiuj poetoj kiuj elstarigis la temarojn de Anatolio kaj la vivoj de komunaj personoj.
Ahmet Hamdi Tanpinar verkis profondajn poemojn plenplenajn je kaŝita sento, adaptante la poeziajn konceptojn de Paul Valéry al la turka lingvo. Ahmet Kutsi Tecer estis inspirita ĉe sia verkado de la turka folkloro, dum Necip Fazil Kisakürek esprimis la mistikismon de la popoloj de Anatolio. Nazim Hikmet, kiu iris al Rusio en sia junaĝo kaj revenis plenplena je materialismaj kaj marksismaj konvinkoj, verkis revoluciajn poemojn uzante la estetikan kvaliton de la turka per moderna maniero kun influo de Majakovski. Tiuj poemoj estis la komenco de socialisma tendenco kiu iĝis komuna en la turka literaturo de la 1960aj jaroj. Kompare, la poemoj de Ahmet Muhip Dranas reflektis nur estetikajn konsideraĵojn. Arif Nihat Asya estis originala en la granda riĉeco de la spirito kaj la stilo de siaj poemoj.
Ömer Seyfettin, la fondinto kaj plej fama reprezentanto de la tradicio de rakontoj en la turka literaturo iĝis la aŭtoro plej amplekse legita en la lando kiam la 144a eldono de siaj libroj estis publikita. La verkaĵoj de Sait Faik Abasiyanik kaj Sabahattin Ali estis tre diferencaj. Sait Faik Abasiyanik pritraktis la okazaĵojn de la ĉiutago de Istambulo per kortuŝa poezia sento bazita sur siaj propraj spertoj. Sabahattin Ali, aliflanke, sekvia materialisman filozofion kaj fakuliĝis en la objetiva priskribo de simplaj okazaĵoj. Per tiuj du verkistoj, la ĉiutagaĵo eniris en la literaturo, per tendenco kiu pliiĝis en la 1960aj jaroj.
Orhan Veli Kanik publikis siajn poemojn en libro titolita "Garip" (Strangulo) en 1941, kaj aliaj du aŭtoroj kunhavis similan stilon; Melih Cevdet Anday kaj Oktay Rifat, kreis novan poezian movadon nomitan "Garipciler" (Stranguloj), bazita sur la forigo de formalaĵoj kiel metriko, rimo kaj analogio, kion ĝis tiam oni konsideris fundamentajn en poezio. Ties celo estis, ke poezio iĝu simpla esprimo de sentoj. La famaj poemoj de Orhan Veli en senrima verso influis enorme en tiuj kiuj poste venis. Cahit Sitki Taranci atingis similan facilecon per uzado de metriko kaj rimo. La libera verso disvastiĝis rapide kaj tiele Asaf Halet Çelebi, fazıl Hüsnü Dağlarca kaj Behçet Necatiğil estis gravaj reprezentantoj de tiu stilo.