cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jerzy Popiełuszko
Komunista krimo
Li suferis aŭtomobilan akcidenton la 13-an de oktobro en 1984, sed travivis tion. Oni diras, ke tiu akcidento ne estis hazarda. La ŝtata sekretservo forkaptis lin la 19-an de oktobro 1984 kaj tri oficiroj turmentis, kruele torturis kaj murdis lin. Ili ĵetis lian kadavron en Vistulon proksime al Włocławek, kie oni elakvigis ĝin la 30-an de oktobro 1984. La proceso kontraŭ homforkapto, kruelaj torturoj kaj murdo komenciĝis la 27-an de decembro
Tiu politika murdo kaŭzis grandan eĥon en Pollando kaj ŝanceligis la komunistan registaron, sed tiu restis ankoraŭ ĝis 1989 en potenco. Tamen post kelkaj jaroj pro la premo kaj batalo de pola socio okazis la falo de komunismo.
Kilometro nulo
En multaj landoj Kilometro Nulo (ankaŭ kilometro 0 aŭ km 0) aŭ similaĵoj en diversaj lingvoj, estas singulara geografia punkto (tre ofte en la landa ĉefurbo), de kie estas mezurita la distancoj. Simila nocio estas la ekzistanta por la stratoj (t.e. ĉiuj sekcioj de la stratoj estas kilometrigitaj, depende de la distanco al determinata loko), kaj por la urbo (ofte estas uzata la Centra Poŝtoficejo por tiu celo).
Historio
La plej famaj el tiuj punktoj estas la Milliarium Aureum ("ora mejlo-fosto") situanta en la Roma Forumo. Ĝi estis kupra monumento starigita de la imperiestro Cezaro Aŭgusto proksime de la templo al Saturno. Oni konsideris, ke ĉiuj vojoj komenciĝas ekde tiu monumento kaj ĉiuj distancoj de la Romia Imperio estis mezuritaj rilate al tiu punkto. Laŭ Schaaf, (1886, v.1 p.1), la antikva frazo “ĉiuj vojoj kondukas al Romo” estas referenco al la Milliarium Aureum, kiel specifa punkto, kien ĉiuj vojoj devis konduki. Nuntempe estas konservata la bazo de tiu monumento.
La Milliarium Aureum estis malsama monumento ol Umbilicus Urbis Romae (“Umbiliko de la urbo Romo”), strukturo ankaŭ konstruita en la Roma Forumo kaj funkciinta kun simila celo.
Argentino
Argentino havas sian "kilometron 0 sur monolito en la Placo de la Du Kongresoj en Bonaero.
La 2-a de oktobro 1935 estis instalita la Monolito, verkaĵo de la fratoj Máximo kaj José Fioravanti, en la norda zono de la Placo Lorea, sed pro dekreto ĝi estis translokita al sia nuna situo je la 18-a de majo 1944. En ĝia norda faco estas gravurita la Virgulino de Luján, en la suda faco letero en reliefo de la Argentina Respubliko, okcidente la tabuloj omaĝe al José de San Martín kaj oriente la tabuloj kun la dekretaj dato kaj nomo de la aŭtoritataj instancoj.
Ĉilio
La Kilometro Nulo de Ĉilio troviĝas en la Plaza de Armas de Santiago de Chile, konsiderata kiel historia fonda simbolo kaj de la urbo kaj de la lando. Kupra tabulo markas la lokon.
Hispanio
La filmo Km. 0 estis romantika humuro filmita en Madrido. Ĝi centriĝis en la rilatoj de la roluloj, kiuj renkontiĝis en tiu punkto.
Ĉinio
La “kilometro nulo” de la ĉinaj fervojoj situas en la enirejo de la trajnstacidomo Fengtai en Pekino, de kie eliras la trajnlinio Jingguang. Ĝi ne havas ceremonian tabulon, sed simplan tabulon el cemento kun la numeralo “0” pentrita.
Kubo
La “kilometro nulo” de Kubo troviĝas en la Havana Kapitolo, konstruita en 1929 de la arkitekto Eugenio Raynieri Piedra kaj destinata gastigi la du Ĉambrojn de la Kongreso au leĝdona organismo de la Respubliko. Ĝi situas en la centro de la ĉefurbo, Havano. Kiam la Kongreso estis disigita, ĝi ekservis kiel sidejo de la Ministerio dediĉata al la Kongresoj kaj Ekspozicioj. Malferma al la publiko, ĝi estas unu el la plej vizitataj turismaĵoj de la urbo.
Filipinoj
La granda sojlo de la flago je la okcidento de la monumento al Rizal en la parko Rizal estas la Kilometro Nulo por la vojaj distancoj en la insulo Luzono kaj en la cetero de la Filipinoj.
Francio
La km 0 (nomata point zéro) de Francio situas en la placo, kie troviĝas la ĉefa enirejo al la Katedralo de Notre Dame en Parizo. Tie, kupra stelo staras sur la pavimo, markante la komencon de ĉiuj ĉefaj aŭtoŝoseoj de Francio (routes nationales). La kupra stelo estas oficiale konsiderata kiel la centro de la urbo Parizo.
Hrvatski Narod
Hrvatski Narod (Kroata popolo) estis gazeto en Regno Jugoslavio kaj poste en Sendependa Ŝtato Kroatio (NDH) kiel ankaŭ la publicista organo propaganda de Ustaŝe. Ĉeferedaktis Ivan Oršanić, fondinto estis Mile Budak.
Kilometro nulo
Francio
Kilometer Zero ankaŭ estas literatura periodaĵo eldonata de la fama librejo Shakespeare and Company.
Hrvatski Narod
Historio
Hrvatski Narod estis fondita en 1939 kiel semajngazeto fare de Mile Budak aperanta nur post antaŭa ŝtata cenzuro. Publikigitis multaj kontraŭjudaj artikoloj. En marto 1940 la gazeto malpermesitis fare de la registaro de la duonaŭtonoma regiono Banovina Hrvatska.
Kilometro nulo
Hungario
La “kilometro nulo” de Hungario troviĝas en la placo Adam Clark de Budapeŝto, proksime al la Ĉenponto (Szechenyi lánchíd) sur la rivero Danubo.
Hrvatski Narod
Graveco
Hrvatski Narod estis la publicista ĉeforgano de la Ustaŝe-registaro servante la glorigon de la nova politika sistemo, de kroatismo, de Ustaŝe kaj novordo de Eŭropo fare de Adolf Hitler. La tri unuaj paĝoj estis dediĉitaj al la militaj kaj ekonomipolitikaj atingoj kaj de Nazia Germanio kaj de faŝisma Kroatio. La gazeto Die Zeitung publike fiagitis fipropagandis kontraŭ judoj. Celo estis memkompreneble ankaŭ pravigi kaj apologii la agojn diktaturajn per tio.
Kilometro nulo
Italio
La “kilometro nulo” de Italio situas en la Kapitolo (Capitolinus Mons), inter la Roma Forumo kaj la Marsa Kampo.
En la Kapitolo troviĝas la placo de Campidoglio, orientita al la baziliko de Sankta Petro. En ĝia centro hodiaŭ troviĝas reproduktaĵo de la statuo de Marko Aŭrelio.
Japanio
La “kilometro nulo” de Japanio estas en la mezo de la ponto Nihonbashi en Tokio. La ponto troviĝas en la samnoma kvartalo, negoca kvartalo de Ĉuo-kvartalo kaj ĝi estis unu el la plej gravaj paŝoj en la vojo Tokaido en la epoko Edo. Ĝi estis la komerca punkto plej grava de la lando, ĉar ĝi estis la startejo de la kvin vojoj kun plej da aktiveco de tiu epoko.
La Trajnstacidomo de Tokio, fervoja stacio situanta en la komerca distrikto Marunouchi en Tokio, estas la origina punkto de la japana fervoja sistemo. Ĝi estas la trajnstacio de la plimulto de la linioj de Ŝinkanseno, kiuj kovras la japanan teritorion, kaj ĝi estas la konektejo por lokaj kaj regionaj linioj. Ĝi havas diversajn monumentojn, kiuj indikas la kilometron nulo de la linioj, kiuj tie naskiĝas.
Meksiko
La kilometro nulo de Meksiko troviĝas en la ĉefurbo, je flanko de la metropolita katedralo, kie ekzistas monumento kun la bildo de Enrico Martin aŭ Martínez, kosmografo, matematikisto kaj presisto germandevena, kiu reprezentas la urbon Meksiko kiel patrinon, kiu metas laŭrelojn sur ŝtono.
Panamo
La “kilometro nulo” de Panamo estas situanta je flanko de la ponto Martín Sosa en la Avenuo Simón Bolívar en Panamurbo.
Britio
Kvankam la termino “kilometro nulo” ne estas uzata en Britio, ĉiuj distancoj ekde Londono estas mezurataj de Charing Cross, nomo donata al la stacidomo Charing Cross Railway Station kaj al la ĉirkaŭaj distriktoj. Ĝia origino devenas de la vilaĝo Hamlet de Charin, kie la reĝo Eduardo la 1-a metis krucon memore al sia edzino, Leonoro de Kastilio. Ĝi estas oficiale agnoskata kiel la centro de Londono kaj la distancoj al Londono estas mezurataj ekde la situo de la kruco de Leonoro.
Rumanio
La "kilometro nulo" de Rumanio estas markita de monumento staranta kontraŭ la eklezio Sankta Georgo en la centro de Bukareŝto.
Svislando
La “kilometro nulo” de Svislando troviĝas en Olten. Ĝi estis metita tie, en la 19-a jarcento, por marki la lokon, de kie estu mezurata la fervoja sistemo. Pro la dimensio de la svisa fervojsistemo, la kilometro nulo ne estas uzata.
Urugvajo
Urugvajo havas sian kilometron nulo en la Statuo de la Paco, situanta en la Placo Cagancha en la ĉefurbo (Montevideo).
Ferenc Fodor (esperantisto)
Ferenc FODOR (1929-1997), prezidinto de Vojvodina E-Ligo, 35 jarojn delegito en Novi Sad (Jugoslavio), kiu ofte prelegis kaj gvidis kursojn, forpasis la 21-an de marto. Li postlasis manuskripton de konversaci-libro Esperanta-serba.
Preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Abasár)
La preĝejo Sankta Petro kaj Sankta Paŭlo estas romkatolika monumento historia en vilaĝo Abasár (Hungario).
Historio
La kirko supozeble konstruiĝis dum regado de Stefano la 1-a (Hungario), sed estas aliaj opinioj: ĝi konstruiĝis en la 13-a jarcento. En 1731 la kirko estis plene barokigita. En la sekvantaj tempoj ĝi ofte estis trakonstruita, eĉ en 1783 la navo iĝis pli longa, nova turo estis konstruita, interne galerio konstruiĝis. La orgeno estis kreita en 1933. La freskoj estis pentritaj en 1940 fare de Lajos Márton (pentristo).
Konstruaĵo
Kermeso okazas en la 29-an de junio.
Wilmersdorf
Wilmersdorf ["Vilmasdorf"] estas kvartalo de la urbodistrikto Charlottenburg-Wilmersdorf de Berlino, en la centra okcidento de la germania ĉefurbo. La historia kerno Alt-Wilmersdorf ("malnova Wilmersdorf") situas ĉirkaŭ la strato Wilhelmsaue. Ĝis la kunfandiĝo kun la antaŭa urbodistrikto Charlottenburg en 2001, ekzistis sendependa urbodistrikto de Wilmersdorf en la okcidenta parto de Berlino. Tio inkludis la nunajn kvartalojn de Halensee, Schmargendorf, Grunewald kaj la eponiman kvartalon Wilmersdorf.
Milica Hrnčić
Milica HRNČIĆ (naskiĝis en 1924; mortis la en Beogrado) estis serba esperantistino kaj la unua prezidanto de Jugoslavia Asocio de Fervojistoj Esperantistaj, fondita en 1955.
Herpeto
Herpeto estas infekta malsano, kaŭzata de virusoj HSV1 kaj HSV2 el la familio Herpetvirusoj (herpesviridae).
Lipa herpeto
Ĝi estas la plej kutima formo de la herpeto kaŭzata de HSV1. Oni infektiĝas per kontakto kun infektita persono. Veziketoj aperas sur la lipoj. La veziketoj malaperas kutime post 10-12 tagoj kaj ne lasas markojn sur la haŭto.
Seksorgana herpeto
Oni infektiĝas per seksaj kontaktoj. Ĉe viroj veziketoj aperas sur la glano kaj la prepucio. Ĉe virinoj veziketoj aperas sur la vagino, la vulvaj lipoj kaj la perineo.
Denaska herpeto
Infanetoj infektiĝas per viruso estanta en la naskokanalo de la patrino. Nedanĝeraj veziketoj povas aperi sur la tuta korpo.
János Gubasóczy
János GUBASÓCZY [jAnoŝ gubaŝOci], laŭ hungarlingve kutima nomordo Gubasóczy János estis hungara pastro, ĉefepiskopo, episkopo, preposto, kanoniko, abato.
Kantono Taylor (Teksaso)
La kantono Taylor situas en la subŝtato Teksaso de Usono. Laŭ censa takso de ĝi havis  loĝantojn. Ĝia ĉefurbo kaj administra centro nomiĝas Abilene.
János Gubasóczy
Pri la naskiĝo mankas informoj. János Gubasóczy mortis la  1686 en Vieno.
Biografio
János Gubasóczy lernis en Vieno, poste en Romo en la 1640-aj jaroj. Li hejmenvenis jam kiel pastro en 1648. Liaj ĉefaj posteno kaj titoloj estis: En 1670 li ricevis la taskon fari pacon en Supra Hungarujo. En la sekva jaro li estis unu el la juĝistoj, kiuj kondamnis Petar Zrinski kaj la ceterajn komplotulojn. En 1676 li estis elektita episkopo de Vác, inter 1680‑1686 li estis kanceliero. Li estis ĉefepiskopo de Kalocsa ekde 1685.
Flavbrida mutuo
Aspekto
Ties plej rimarkindaj trajtoj estas ties kresto, komponita el krispaj plumoj kiuj kurbiĝas antaŭen, kaj la karneca karunklo brilflava ĉe la bekobazo. Inoj malhavas tiun karnecan flavan karunklon, sed pri la resto similas al la masklo en la plumaro, ĝenerale nigra kun blankaj kloakareo kaj vostopinto. La kruroj estas bluecnigrecaj. La plenkreskulo estas 84-92.5 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 2–3 kg.
Dömsöd
Dömsöd (domŝod) estas grandvilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Meza Hungario, en departemento Pest (departemento), en subregiono de Ráckeve.
Flavbrida mutuo
Kutimaro
Ili manĝas ĉefe surgrunde, sed flugas alte en arboj kaze de minaco. Ili manĝas fruktojn, foliojn, semojn, kaj malgrandajn animalojn.
Dömsöd
Situo
La grandvilaĝo situas sur ebenaĵo, laŭ maldekstra bordo de Danubo, laŭ ĉefvojo Budapeŝto-Baja.
Flavbrida mutuo
Kutimaro
Malkiel plej aliaj kokoformaj birdoj, tiuj mutuoj nestumas for el la grundo, kaj ambaŭ seksoj helpas al la nestokonstruado. La ino demetas 2 ovojn – malmulte kompare kun ovokvantoj de multaj surgrundonestumantaj kokobirdoj. Somere ili ariĝas en grandaj grupoj de ĝis 100 individuoj, ĉe akvejoj. Ili nestumas dum la pluvepoko.
Subspecioj
Oni ne konas subspeciojn.
Dömsöd
Historio
Dum la turka erao la vilaĝo ne senhomiĝis. La kalvinana preĝejo konstruiĝis en 1803. En 1846 gepatroj de Petőfi loĝis tie kaj dum mallonga tempo ankaŭ la poeto mem. Dum la reĝlando la komunumo estis distriktejo. En 1939 memstara vilaĝo Dab aliĝis al Dömsöd. Dum la socialisma erao kolĥozo Dózsa (dOĵa) funkciis.
Bámbola
Bámbola estas hispana filmo de 1996 reĝisorita de Bigas Luna. Stelulis Valeria Marini, Jorge Perugorría, Anita Ekberg, Manuel Bandera kaj Stefano Dionisi, inter aliaj.
Intrigo
La filmo rakontas la seksajn sentojn de Bámbola, juna itala kamparanino ludita de Valeria Marini, ĉefe ĉe sia fianĉo, bruteca kaj senskrupula deliktulo ludita de la kuba Jorge Perugorría. Ekzemple, estante en prizono, li sendis al Bámbola sian viran kalsoneton kiel amomontro, kaj ŝi korespondis per sia virina kalsoneto. Spite kelkajn samseksajn spertojn en karcero, elirinte li perfortas sian fianĉinon; sekve Bámbola restas konfuza. ​ Memorinda sceno estas perforto per angilo.
Komentoj
Valeria Marini, protagonistino de la filmo, akuzis Bigas Luna pro inkludo de kelkaj scenoj de alta erotika enhavo sen ŝia rajtigo, kio rezultis en katalogigo nur por aĝuloj de pli ol 18 jaroj. Marini minacis per postulo de malpermeso de la filmo post la unua surekranigo en la Festivalo de Venecio de 1996;, kio spite la prezentado ekster konkurenco, havigis kelkajn negativajn kritikojn.
Cesare Bertagnini
Biografio
Bertanijno ricevis sian diplomon pri kemio en la Universitato de Pizo, en 1848, kiel lernanto de Raffaele Piria. En la sama jaro li batalis en la universitata bataliono, dividante kun sia profesoro Piria la sperto de la Batalo de Kurtatone kaj Montanaro.
Post mallonga restado en la laboratorio de Justo de Libiko (1803-1873), li fariĝis asistanto de Piria unue en Pizo kaj poste en Torino, kie pli malfrue li lin sukcedis kiel profesoro. En 1851, Bertanijno akompanis Piria-n en studovojaĝo tra Eŭropo, kaj tiel li povis interŝanĝi sian opinion kun la akademia eŭropa mondo elmontrante la rezultojn de siaj studoj pri organika kemio, kaj sciigante precipe la datumoj de liaj esploroj pri la bisulfidaj komponaĵoj kun la aldehidoj.
NGC 5925
NGC 5925 (aliaj indikoj — OCL 938, ESO 177-SC6) estas malfermita stelamaso en konstelacio Ortilo.
Cesare Bertagnini
Biografio
En 1856, li ricevis la katedron pri kemio de la Universitato de Pizo, sed lia kariero estis abrupte interrompita pro la tuberkulozo, kiun li infektiĝis en tiu sama jaro, kaj kondukis lin al morto en la sekvanta jaro. Kiam li revenis el vojaĝo al Novjorko, lia sano malpliboniĝis. Li penis reboniĝi kun la maraero tamen li trovis la morton estante nur tridekjara.
Scienca aktivado
Kvankam mallonga, la scienca aktiveco de Bertanino estis tre signifoplena. Li malkovris la ĉeeston de la kamforata acido, kaj la anizata acido en la urino. Ankoraŭ en la urino li rimarkis ke la glicino kaj la salikata acido reakcias unu la alian en la homa organismo kaj estigas komponaĵojn malpli toksajn, anticipante la koncepton pri sintezo protektiva en la organismo. En 1852, C. Bertagnini preparis puran cinamaldehidon.
NGC 5925
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Lapsano
Lapsano (Lapsana) estas genro de angiospermoj en la familio de  asteracoj,  enhavanta unu solan specion, la ordinaran lapsanon (Lapsana communis). Ĝi estas indiĝena en Eŭropo kaj norda Azio.
Cesare Bertagnini
Scienca aktivado
Aliaj gravaj rezultoj estis la reakcioj pri transformado de la oksamido en cianogenon kaj la sintezo de la cinamata acido ekde la benzoata aldehido kaj klorido de acetilo. Tamen, la plej grava reakcio de Bertanijno estas la reakcio inter unu aldehido kaj alia bisulfido, tiel kiel hodiaŭ koniĝas la Reakcio de Bertanijno kaj la produktoj rezultantaj ricevas la nomon Komponaĵoj de Bertanjino.
Starobilsk (stacidomo)
Starobilsk (Старобільськ, Старобельск) estas fervoja stacio en Starobilsk (Luhanska provinco), urbo en Ukrainio.
Cesare Bertagnini
Vidu ankaŭ
<Gallery> Acetyl chloride 3D.png| Acetila klorido Aldehyd_-_Aldehyde.svg| Aldehidoj 4-Methoxybenzoic_acid.svg| Anizata acido Aspirin 3D.png| Acetilsalikilata acido Benzaldehyde.png| Benzaldehido Cyanogen.png| Cianogeno Cinnamicacid2.png| Cinamata acido Zitronens%C3%A4ure_-_Citric_acid.svg| Citrata acido Distillation_by_Retort.png| Distilado Glycin_-_Glycine.svg| Glicino Camphoric_acid.png| Kamforata acido Oxamide.png| Oksamido Imatinib_mesylate.svg| Organika kemio Maleins%C3%A4ure.svg| Maleata acido Populin.png| Populino L-Tyrosin_-_L-Tyrosine.svg| Tirozino Jean_Baptiste_Andr%C3%A9_Dumas.jpg| Jean-Baptiste Dumas (1800-1884) Justus_von_Liebig_NIH.jpg| Justo de Libiko (1803-1873) Leopoldo_Pilla_(1805-1848).jpg| Leopoldo Pilla (1805-1848) PistoiaDuomoNotturna.jpg| Luigi Pacinotti (1807-1891) Carlo_Matteucci_(1811-1868).jpg| Carlo Matteucci (1811-1868) Chimicanapoli1840.jpg| Raffaele Piria (1814-1865) Riccardo Felici (1819-1902).jpg| Riccardo Felici (1819-1902) Stanislao Cannizzaro 01 (cropped).jpg| Stanislao Kanicaro (1826-1910) </Gallery>
Lapsano
Priskribo
Ĝi estas unujara planto aŭ staŭdo kiu altas ĝis  1-1,2 m, kun harkovritaj tigoj kaj klara ( ne lakteca ) suko. La folioj estas spirale aranĝitaj; pli grandaj folioj ĉe la bazo de la floranta tigo ofte estas pinataj, kun granda ovala terminala folieto kaj unu al kvar etaj flankaj folietoj, dum pli etaj folioj pli alte sur la tigo estas simple ovalaj; ĉiuj folioj havas dentigitan randon.
Subspecioj
Pasintece, iom da aliaj specioj estis inkluditaj en la genro; tiuj specioj nuntempe estas pritraktitaj en la genroj Crepis kaj Lapsanastrum.
Kultivado kaj uzado
La junaj folioj estas manĝeblaj, kaj povas esti uzataj en salatoj kaj spinace boligitaj. La scienca nomo derivas de Lapsane, manĝebla herbo priskribita de Marko Terencio Varono en antikva Romo. La angla nomo de la planto nipplewort raportas al ĝiaj fermitaj floraj burĝonoj, kiuj similas cicojn. Kaŭze de tiu simileco, laŭ la t.n. "subskribdoktrino" antaŭe lasano estis uzita kontraŭ mamaj ulceroj.
For de ĝia natura arealo, lapsano estas naturalizita, kaj iufoje konsiderata kiel invada specio, en multaj regionoj de la mondo, inkluzive de Aŭstralio, Ĉilio , Novzelando ,  Gronlando kaj plimulto de Nordameriko.
Frans P. Bouw
Frans P. BOUW (naskiĝis en 1912; mortis la ) estis nederlanda esperantisto kaj delegito de UEA en Gemert (Nederlando).
Teterow
Teterow estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Rostock de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Ĝemelurboj
Kunszentmárton, Hungario
Tempomezurado
Kronometrio (de la grekaj vorteroj χρόνος "tempo" kaj μέτρηση "mezurado"), do samsignife simple nomebla tempomezurado, laŭ esperantlingvaj vortaroj kiel PIV aŭ Reta Vortaro estas en baza difino la "parto de la fiziko, pritraktanta la mezuron de la tempo". Do temas pri la indiko de tempaj unuoj en klare difinitaj fizikaj mezurunuoj - tio inkluzivas: Lu teorio de Einstein la tempo estas relativa-     ghi dependas de rapideco.
Ne estas konata la komenco de tempo nek- la fino.
Sinagogo Elijahu Hanavi
31.19889°N, 29.90028°W La Aleksandria Sinagogo Elijahu Hanavi (hebree: בית הכנסת אליהו הנביא) estas sinagogo en Aleksandrio en la Strato Nabi Daniel, Egiptio. Ĝi estis konstruita en 1850 sur loko de pli frua konstruaĵo el 1354. La nova granda sinagogo montras stilon de eklektikismo. La malnova konstruaĵo estis dufoje detruita, lastfoje je ordono de Napoleon Bonaparte. La novan konstruaĵon planis la franca arkitekto kaj inĝeniero Léon Barcilon.
Listo de profesoroj de Universitato de Debrecen
Jen listo de pli signifaj universitataj instruistoj en Universitato de Debrecen (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo):
Valery Nepomnyashchy
Valery Nepomnyashchy (n. ) estas rusia futbalisto kaj trejnisto.
Oscar Luigi Scalfaro
Vivo politikista
Li jam frue engaĝiĝis en diversaj kristanaj organizoj kaj aliĝis dum la Dua mondmilito al la nove fondita Itala kristan-demokrata partio (DC). En 1943 li ekdeĵoris kiel juĝisto. En 1946 la juristo unuafoje elektitis kiel deputito por la nacia asembleo kies membro li neinterompite restis ĝis 1992.
Ekde de 1950-aj jaroj li plurfoje estis ŝtata sekretario kaj okupis diversajn ministrajn postenojn (i.a. tiun pri internaj aferoj de 1983-87 sub la socialdemokrato Bettino Craxi). Ekster tio li estris diversaj registaraj komisioj.
Eksteraj ligiloj
Biografio sur la oficiala retpaĝaro de la itala prezidenta kancelario.
Károly Fehér
Károly Fehér [kAroj], laŭ hungarlingve kutima nomordo Fehér Károly estis hungara aktoro, teatrestro.
Károly Fehér naskiĝis en 1864 en Csernő (neidentigebla loko en Hungara reĝlando), li mortis depost 1912 en nekonata loko.
Komora muŝkaptulo
La Komora muŝkaptulo, Flavbeka muŝkaptulo, aŭ Grandkomora muŝkaptulo (Humblotia flavirostris) estas malgranda paserina birdo apartenanta al la familio de Muŝkaptuledoj. Ĝi estas endemia de la insulo de Granda Komoro en la Komoroj kie ĝi loĝas en arbaroj de la deklivoj de Monto Karthala.
La supraj partoj estas grizbrunaj dum la subaj partoj estas palaj kun malhelaj strioj. Ĝi havas malhelan kronon kun tre markataj palaj strioj kaj la beko kaj piedoj estas flavoranĝaj; pro la flava beko la specio ricevas nomon en la latina scienca nomo kie flavirostris signifas precize “kun flava beko” kio vere funkcias kiel distingilo de la specio. Krome videblas preskaŭ nigreca areo inter la nigra okulo kaj la beko kaj nigrecaj flugiloj kie elstaras du blankaj strioj (ŝultre kaj meze). Tiu birdo estas 14 cm longa. Ĝi estas ofte silenta sed havas mildan trilan alvokon.
Ili manĝas insektojn kiujn ili kaptas per mallongaj flugoj el ripozejo malalta en arbo aŭ arbusto. Ofte ili manĝas en grupoj de du aŭ tri. Oni scias malmulte pri ties reprodukta kutimaro; oni scias nur ke la nesto estas tasforma kaj konstruita alte en arbo kiu enhavas almenaŭ du idojn, sed tion oni konas nur pro ununura konata nesto!
Tiu afrotropisa specio estas minacata pro detruado kaj degradado de arbaroj kaj disvastigo de enmetitaj specioj. La populacio de 10,000-19,000 individuoj malpliiĝas kaj la specio estas klasita kiel endanĝerita ĉar temas pri ununura loko en aktiva vulkano kun neprotektita teritorio. Ili estas specio de arbaroj, sed akceptas arbustaron kaj eĉ terkultivejojn aŭ malferman kamparon.
Alfred Ryder
Alfred RYDER estas artistnomo de Alfred Jacob CORN (1916 – 1995), kiu estis usona aktoro ĉe kino, radio kaj televido.
Li lernis ĉe New York City's Professional Children's School.
Kariero
Li debutis kiel aktoro kiam li estis 8-jaraĝa en teatro kaj ĉe Broadway en 1929, kiam li estis 13-jaraĝa. En kino, li debutis per Winged Victory (1944) kaj li partoprenis kinfilmojn T-Men en 1947. Lia debuto ĉe televido estis per televidaĵo Actor's Studio en 1950.
Dum 1950-aj jaroj li aperis ĉe kino en filmo The Story on Page On. Televide li aktoris en aĵoj kiel Somerset Maugham TV Theatre, Starlight Theatre kaj Goodyear Television Playhouse, krom verki scenaron por Goodyear Television Playhouse .
En 1960-aj jaroj li aperis en multaj televidaĵoj kiel The Untouchables, Dr. Kildare, Target: The Corruptors, Naked City, The Outer Limits, The Raiders, Wagon Train, Combat!, The Defenders, The Virginian, Laredo, Voyage to the Bottom of the Sea, The Wild Wild West, Valley of Mystery, The Rat Patrol, The Man from U.N.C.L.E., It Takes a Thief, The Invaders, Ironside, Gentle Ben, Mission: Impossible kaj Land of the Giants. Li partoprenis kinfilmojn Invitation to a Gunfighter, Hamlet, Gunsmoke, Star Trek, Hotel kaj True Grit.
Lia lasta laboro estis ĉe televidaĵo Bogie en 1980.
Joëlle Ceccaldi-Raynaud
Joëlle Ceccaldi-Raynaud (naskiĝis en Alĝero) estas franca politikistino.
Ŝi sukcedis al sia patro Charles Ceccaldi-Raynaud kiel urbestro de Puteaux en 2004.
Thomas Hoccleve
Thomas HOCCLEVE aŭ Occleve, angla poeto (ĉ.1386-1426).
Ni scias malmulte pri la vivo de Thomas Hoccleve. Li estis amiko kaj admiranto de Geoffrey Chaucer, kiel kiu li estis ŝtat-oficisto. Plurfoje li deklaras sin disĉiplo de Chaucer. Ĉirkaŭ 1410 li edziĝis. Aristokrataj patronoj ŝatis lian poemojn, kaj petis de li poemojn pri siaj preferataj temoj. En pluraj longaj poemoj li sin mokis kiel stultulo, pekanto kaj ebriulo, sed eble tio estas nur poezia konvencia. En aliaj li humore petis favorojn de siaj patronoj, aŭ traktis moralajn kaj religiajn temojn.
Malgraŭ liaj petoj, li ne ricevis eklezian postenon, tamen en 1399 oni donis al li malgrandan pension pagitan de la monaĥoj de Hayling Island.
Lia stilo estas flua, uzante simplajn vortojn, kaj iom similas al tiu de Troilus and Criseyde de Chaucer. Li uzis stancojn de sep aŭ ok linioj kun ĝenerale kvar akcentoj en ĉiu linio. Mankis al li la psikologiaj komprenoj de Chaucer, sed la poemoj donis ekvidon de la literatura kulturo de Londono en la frua dek-kvina jarcento kaj de la vivo de ordinara oficisto. La longa poemo La Mâle Règle (1406) prezentas amuzan bildon de la fraŭla vivo en la drinkejoj kaj tavernoj de Westminster.
X-Generacio
X-Generacio estas esprimo, kiu rilatas, laŭ iuj, al individuoj naskitaj en la sojlo de la 1960-aj jaroj ĝis la fruaj 1980-aj jaroj, tio estas, dum la jaroj post la bumeroj de postmilito, okazinta inter 1946 kaj 1964. Laŭ aliaj, X-Generacio konsistus el homoj naskitaj inter la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj. Kiel Fran Kick klarigas, ne ekzistas preciza limo. Intergeneracia ŝanĝo ofte okazas dum tri ĝis kvin jaroj, eble pli longe, depende al kiu oni demandas.
Alternative, la termino 'X-Generacio' ankaŭ estis uzata en diversaj tempoj kaj lokoj por aludi diversajn subkulturojn kaj kontraŭkulturon ekde 1950. Dum mezaĝo, esplorado priskribas ĉi tiujn individuojn kiel aktivajn kaj feliĉajn, atinginte ekvilibron inter laboro kaj persona vivo.
Historio de X-Generacio
Robert Capa la fotisto de Magnum Agency elpensis en 1950 la esprimon "X-Generacion", kaj poste uzus ĝin kiel titolon de foto-eseo pri junaj viroj kaj virinoj, kiuj kreskis tuj post la dua mondmilito. La projekto aperis en 1953 en la brita revuo "Picture Post" kaj en la usona "Holiday".
Jane Deverson uzis la terminon en studo pri la brita junularo en 1964. Deverson estis invitita de Woman's Own revuo por intervjui tiutempajn adoleskantojn. La studo malkaŝis generacion de adoleskantoj, por kiuj estis kutime amori antaŭ geedziĝo, kiuj ne sufiĉe kredis al Dio, kiuj ne ŝatis la reĝinon Elizabeto la 2-a kaj kiuj ne respektis siajn gepatrojn. Tamen la studo estis konsiderata netaŭga por la revuo. Deverson, klopodante savi sian esploradon, laboris kun la ĵurnalisto Charles Hamblett por krei libron el la studo. Hamblett decidis nomi ĝin X-Generacio.
Gaĝi Gaĝijev
Gaĝi Gaĝijev (Гаджи Муслимович Гаджиев; n. ) estas rusia futbalisto kaj trejnisto.
Li trejnis ĉe Sanfrecce Hiroshima.
NGC 5926
NGC 5926 (aliaj indikoj — MCG 2-39-26, MK 853, ZWG 77.109, 8ZW 468, IRAS15210+1253, PGC 54950) estas galaksio en konstelacio Serpento.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Stacio Inadera
Stacio Inadera (japane: 猪名寺駅 [Inadera-eki], angle: Inadera Station) estas fervoja stacio en Amagasaki, Gubernio Hjogo, Japanio. La stacio servas 1 linion de JR Okcidenta: Linio Fukuchiyama.
Carl Friedrich Goerdeler
Carl Friedrich Goerdeler (31a de julio 1884 – 2a de februaro 1945) estis monarkisma konservativa germana politikisto, estro, ekonomikisto, funkciulo, kaj opozicianto de la Nazia reĝimo. Se la puĉo de la 20a de julio de 1944 estus estinta sukcesa, Goerdeler estus iĝinta kanceliero de Germanio en la nova registaro.
Zalabér
Zalabér [zalabe:r] estas malgranda banloko, feriejo kaj vilaĝo kun titolo vinvilaĝo en Hungario, en regiono Okcidenta Transdanubio, en departemento Zala, en subregiono de Zalaszentgrót. La nomo signifas: Zala-salajro.
Historio
La unua mencio devenis el 1247 en formo "Beer". En la 16-a jarcento el nobeldomo fortikaĵo formiĝis, kiun la turkoj ne povis okupi en 1644, sed la vilaĝo detruiĝis. Inter 1692-1848 la komunumo havis la rangon kampurbo, poste bazarejo. La vilaĝanoj okupiĝas precipe pri vinkulturo. Vilaĝservoj estas kuracejo, gastejo.
Esperanto
Zalabér estas naskiĝvilaĝo de la hungara kaj Esperanta beletristo Adalberto Huleŝ. Transdanubion - parton de la antiva Romio - oni nomis kaj nomas kelkfoje, poezie,(kiel parton de tuto) ankaŭ Panonio: tial Adalberto Huleŝ mem skribis: "Mi naskiĝis en "Panonia" vilaĝeto".
Famuloj
En Zalabér naskiĝis filologo József Huszti.
Nova Vulgato
Nova Vulgato estas la plej nova versio de Vulgato.
En Okcidento, fine de la kvara kaj komence de la kvina jarcentoj aperis la latiginita Biblio, poste nomata Vulgato: ĝi konsistas el rektaj tradukoj, el la hebrea kaj aramea kaj greka, de sankta Hieronimo, kiu tamen profitis ankaŭ de la praa  latina versio (Vetus Latina), nur nekomplete posedata de ni hodiaŭ.
Se Hieronimo povas esti konsiderita, kun Origeno, eminenta filologo (li komparis la diversajn manuskriptojn de la nova kaj malnova testamento kunige kun la Septuaginto, ktp), kaj profitanto de tiutempaj sciencoj aplikataj al Biblio, lia verko, tamen, transdoniĝis laŭjarcente diverstekste: el tio, tial, diversaj skoloj, mezepokaj kaj modernaj, provis rekonstruj el vulgataj manuskriptoj la plej probablajn tekstojn (vidu, ekzemple, la reviziaĵon de la skolo de Komplutenco). Kaj, krome, ankaŭ la rekonstruitaj Vulgatoj lasis dubojn kaj malcertecojn se komparataj kun manuskriptoj de la hebreaj kaj grekaj tekstoj, antaŭaj kaj postaj al la verkada taskiĝo de Hieronimo. Delonge fakuloj kaj ekleziuloj pledis por ke estu reesplorita kaj reviziita, en la latina, la tuta Biblio apogiĝante sur la plej sekuraj manuskriptoj kaj profitante de la modernaj sciencoj por atingi la celon. Sed por tion fari estus bezonate, krom la realiga volo, ankaŭ rimedojn kaj engaĝiĝon de plurcentaj fakuloj, el diversaj sciencoj kaj kulturoj. Fine, en 1965, jam ekfiniĝanta la dua Vatikana Koncilio, papo Paŭlo la 6-a, puŝite ankaŭ de sugestoj de la koncilia episkoparo, kreigis la ĝustajn sciencajn aparatojn, kaj la tasko, nekomuna kaj kulture epoka, startis, kaj la tuta kritike retraduka verko estis liverita al la papo Johano Paŭlo la 2-a en 1979 kun la nomo “Nova Vulgata” aŭ “Neovulgata” kies titolo estis “Bibliorum Sacrorum nova vulgata editio” (nova divastigata eldono de la sankta Biblio). Al tiu eldono konformiĝu ĉiuj liturgiaj tekstoj de la Katolka Eklezio kaj la katolike oficialigitaj diverslingvaj tradukoj.
Interese estus pritrakti la ekzegezajn kaj filologiajn kriteriojn sekvitajn de la fakuloj kaj la tekstajn kaj sencajn modifojn, la tekstajn ekskludaĵojn ĉar laŭtempajn altruditaĵojn, kion konforman al la traduko de Hieronimo, kion ĉerpitan el aliaj manuskiptoj, kion rekonstruitan nur laŭsence ĉar ne eblas klara teksto, kaj la kialojn de unuopaj ŝanĝoj. Bonŝance, ĝuste ties faksciencaj pravigaj provoj estas kolektitaj en diversaj grandvolumoj, baldaŭ, se ne jam, publikigotaj.
Aŝuro
Aŝuro - akade Aššur, foje literumita sen supersignoj Assur, nuntempe Kalat Ŝerkât (Qal'at Šerqat) - estas historia urbo en la nordo de la nuntempa ŝtato Irako. Aŝuro situas ĉe la dekstra bordo de la rivero Tigriso, en la antikva regionego Mezopotamio. La urbo estis la ĉefurbo de la antikva regno Asirio. La anoj de la regno adoradis la tutan babilonan panteonon de dioj, sed en ĝia kapo starigis sian propran dion - "Aŝuron". La ĉefurbo de la lando ricevis sian nomon pro la dia nomo - Aŝuro.
La abundaj arkeologiaj trovoj en Aŝuro permesas la dedukton, ke la urbo fondiĝis inter la jaroj 2700 kaj 2600 antaŭ nia erao, dum la epoko de la antikva regno Sumero. Ankaŭ dum la epoko de la Parta imperio, post la deklino de Asirio, la urbo ankoraŭ floris. La antikva ruinaro de ŝuro ekde la jaro 2003 estas listigata monda kultura heredaĵo de Unesko.
David Pohle
David Pohle (naskiĝinta en 1624 je Marienberg; mortinta la 20-an de decembro 1695 en Merseburg; skribmaniero de lia familia nomo ankaŭ Pohl, Pohlen, Pole, Pol aŭ Bohle) estis germana komponisto de baroka muziko.
Atletiko
Atletiko (aŭ atletismo) ampleksas ĉiujn individuajn sportojn kiel ekzemple kuron, salton, ĵeton, marŝon kaj similajn. Speciala (kaj plej grava) kampo de atletiko estas malpeza atletiko aŭ leĝera atletiko (en multaj lingvoj nomata simple atletiko), kontraŭe al peza atletiko kiu implicas individuan forton (ekz. halterego). La plej oftaj tipoj de atletikaj konkurencoj estas stadiona atletiko (kun ovalforma kurejo kaj ortangula interna saltejo kaj ĵetejo), ŝosekurado, transterena kuro, kaj marŝkurado. Teamaj sportoj, rajdado kaj aŭtokonkursoj ne estas parto de atletiko.
6949 Zissell
6949 Zissell estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la elde la Observatorio Oak Ridge en Harvard (Masaĉuseco, Usono).
David Pohle
Vivo kaj verkado
Pohle devenis el familio de urbofajfistoj. Kun sia frato Samuel Pohle li eniris kiel instrumentisto en la kapelon de duko Christian de Saksio-Merseburg. Estas dokumentita restado lia ekde 1650 ĝis 1652 en Kassel. Ekde 1653 li troviĝis ĉe la kortego de Gottorf en Ŝlesvigo. En baptonoto el la jaro 1660 li estas nomata „princa magdeburga koncertmajstro“. Plej malfrue ekde 1661 li jam estis kortega kapelmajstro ĉe Duko Aŭgusto de Halle-Weißenfels. Ekde 1674 ĝis 1677 li ankaŭ laboris ĉe la kortegoj en Weißenfels kaj Zeitz. Ekde 1678 ĝis 1682 li estis kapelmajstro en Zeitz. Ekde 1682 ĝis sia morto en la jaro 1695 li sekve estis kapelmajstro en Merseburg.
6949 Zissell
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la usona astronomo Ronald E. Zissell, observanto de kaj profesoro ĉe la Kolegio de Monto Hoyoke.
David Pohle
Vivo kaj verkado
La plej fruaj konserviĝintaj komponaĵoj el lia plumo estas strofokantoj pri la odoj de Paul Fleming, kiujn li en 1650 dediĉis al la landgrafo de Hesio-Kassel. En liaj religiaj kantverkoj la influo de Heinrich Schütz estas rimarkebla. Inter 1663 kaj 1664 li verkis kantatojn por la tuta liturgia jaro. En ili ĉiufoje biblia verso alternas kun strofa ario, kies tekstoj devenas el odoj de David Elias Heidenreich. El ĉi tiu ciklo nur unu verko konserviĝis: „Siehe, es hat überwunden der Löwe“. La kantverkaro de Pohle estas ligilo inter tiuj de Heinrich Schütz kaj Johann Sebastian Bach kaj ebligas enrigardon en la evoluon de la protestanta eklezia kantato.
Fasilo
Fasile21 estas internacia planlingvo-projekto proponita de brazila eks-esperantisto B. Egon Breitenbach (1949-) en 1999. La kreanto de Fasile21 disvastigis Esperanton en brazila preso kaj televido, prezidis esperantistan societon en urbo Porto Alegre. Li verkis proesperantan A Língua das Nações (La Lingvo de la Nacioj), eldonita en 1974. Partoprenis Universalan Kongreson okazinta en Brazilo.
La nomo de la lingvo venas de fas-il-e (facil-il-o) + 21 (jarcento), kaj tiel signifas "facililo por 21-a jarcento".
Alfabeto kaj prononco
La akcenta silabo estas sur vokalo antaŭ lasta konsonanto en ne verbaj vortoj​, kaj sur lasta silabo en verbaj vortoj.
Morfologio
Estas kvar finaĵoj por substantivoj: -e por ne vivantaj kaj -o, -a, -u por vivantaj estoj. Finaĵoj: "o" por viraj substantivoj; "a" por virinaj substantivoj; "u" por ge-ideo aŭ nekonata sekso. Finaĵo "y" por pluralo. Pro strukturo Nominativo → Verbo → Akuzativo oni ne bezonas diferencigon, kia estas -n en Esperanto.
Verbaj vortoj finitaj per "s" estas akcentitaj en lasta silabo: kantar (kanti), vidar (vidi); verbaj imperativoj: kantes (kantu), vides (vidu). Verboj havas pli kompletan kaj ne tiom "nazaligitan" sistemon de participoj rilate Esperanton:
David Pohle
Vivo kaj verkado
Je la instrumenta muziko li eksperimentis – je prefero de la mezaj kaj malaltaj voĉregistroj – ĉefe per la formo. Malgraŭ modesta amplekso de lia verkaro aparta stilo estas ekkonebla.
Neniu el liaj verkoj estis publikigita dum lia vivo, kaj multaj liaj komponaĵoj perdiĝis.
Verkoj
Ĉiuj verkoj de Pohle estas nur manskribe postlasitaj kaj multa estas perdiĝinta. Kelkaj verkoj nur dum la lastaj jaroj estis eldonitaj. A. Kantverkoj (pri la perdiĝintaj kantverkoj vd. W. Serauky, p. 283sj.)
Fasilo
Morfologio
Sintakso
David Pohle
Verkoj
1. religiaj, latinaj 2. religiaj, germanlingvaj 3. profanaj, germanlingvaj B. Kantoteatraĵoj (ĉiuj perdiĝintaj; la libretoj plejparte devenas de David Elias Heidenreich) C. Instrumentaj komponaĵoj kompletaj kopioj de: 4. Sonate à 5 (S-Uu; 2 Ex.); 11. Sonate à 6 (D-Kl); 17. Sonate à 6 (S-Uu)
Fasilo
Alfabeto
Esperanto: 28 literoj
Fasile21: 24 literoj.
Ivan Paskvić
Ivan Paskvić [paskvicj], laŭ hungarlingve kutima nomordo Pasquich János, konata en Habsburga Imperio Johann Pasquich estis kroata hungarlandana pastro, profesoro, astronomo, matematikisto.
Atletiko
La rezultoj de kuraj eventoj estas deciditaj pere de finado en posteno (aŭ tempo, kiam mezurita), dum la saltado kaj ĵetado estas venkitaj de atleto kiu atingas la plej altan aŭ la plej foran mezuron el serio de klopodoj. La simpleco de la konkurencoj, kaj la manko de neceso por multekosta ekipaĵaro, faras atletikon unu el la plej ofte konkurencitaj sportoj en la mondo. Atletiko estas ĉefe individua sporto, kun la escepto de stafetaj kuradoj kaj konkurencoj kiuj kombinas la atingojn de la atletoj por teama poentaro, kiel ĉe transterena kuro.
Ivan Paskvić
Ivan Paskvić naskiĝis la  en Kroatio en Senj (Kelkaj fontoj metas la naskiĝurbon al Vieno kaj mencias aliajn naskiĝdatojn!). Li mortis la en Vieno.
Biografio
Ivan Paskvić post lernado (Zagrebo, Graz, Buda) li iĝis romkatolika pastro en Kroatio. En 1784 li ekinstruis en Reĝa Universitato de Pest, post 2 jaroj li ankaŭ laboris en observatorio en Buda. Ekde 1788 li instruis matematikon en la menciita universitato, ekde 1792 mekanikon en Institutum Geometricum. En 1791 li ricevis premion. En 1797 li abdikis, poste li laboris en observatorioj de Vieno, Lejpcigo, Gotha. En 1802 li revenis al Pest (urbo), en la sekva jaro li estis nomumita vicobservatoriestro, en 1807 ordinara profesoro en Reĝa Universitato de Pest. En 1815 li establis pli novan observatorion en Buda, poste li gvidis ĝin ĝis 1824. Li estis ofte atakita false, tial en 1825 li pensiuliĝis kaj translokiĝis al Vieno. Krom la astronomio li okupiĝis pri mekaniko kaj matematiko.
Atletiko
Atletiko estas la unua sporto de antikvaj grekaj Olimpiaj ludoj, pri kiuj nek teama sporto nek pilka sporto ekzistis sur la stadiono. Organizita atletiko estas datita el la Antikvaj Olimpikaj Ludoj el la jaro 776 a.K. La reguloj kaj formato de la modernaj eventoj en atletiko estis difinitaj en Okcidenta Eŭropo kaj Nordameriko en la 19a kaj komenco de la 20a jarcentoj, kaj estis poste etenda al aliaj partoj de la mondo. Plej modernaj altnivelaj eventoj estas regataj de la Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj kaj de ties membraj federacioj.
Internacia atletikasocio estas IAAF, Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj (en angla lingvo: International Association of Athletics Federations ). Diversaj naciaj kaj kontinentaj asocioj membras en IAAF, ekzemple EAA por Eŭropo (en angla lingvo: European Athletics Association) kaj NACAC por Nordameriko (en angla lingvo: North American, Central American and Caribbean Athletic Association).
La atletikaj konkurencoj formas la kernon de la Someraj Olimpikoj. La plej grava internacia atletika evento estas la Atletika Monda Ĉampionado, kiu enhavas stadionajn konkurencojn, maratonon kaj transterenan kuradon. Aliaj altnivelaj konkurencoj en atletiko estas la Monda Transterena Ĉampionado kaj la Monda Duonmaratona Ĉampionado. Atletoj kun fizika miskapablo konkurencas en la Someraj Paraolimpikoj kaj la Monda Atletika Ĉampionado de IPK.
La vorto atletiko estas derivita el la antikva greka ἀθλητής (athlētēs, "luktanto en publikaj ludoj") el ἆθλον (athlon, "premio") aŭ ἆθλος (athlos, "konkurenco"). Dekomence, la termino estis uzata por priskribi atletikajn konkurencojn en ĝeneralo – t.e. sportaj konkurencoj bazitaj ĉefe sur homa fizikaj faroj. En la 19a jarcento, la termino atletiko akiris pli mallarĝan difinon en Eŭropo kaj venis priskribi sportojn inkludante konkurencajn kuradon, marŝadon, saltojn kaj ĵetadon. Tiu difino plue estas la plej elstara en Unuiĝinta Reĝlando kaj plej el la areoj de iama Brita Imperio. Krome, ankaŭ eksterlandaj vortoj en multaj ĝermanaj kaj latinidaj lingvoj kiuj estas rilataj al la termino atletiko havas similan signifon.
Antikveco
Atletikaj konkurencoj en kurado, saltado, marŝado kaj ĵetado estas inter la plej antikvaj el ĉiuj sportoj kaj ties radikoj estas el la prahistorio. Atletikaj eventoj estis priskribita en tomboj de Antikva Egipto en Sakkara, pere de bildoj de kurado ĉe la festivalo Sed kaj de altosalto aperintaj en tomboj el tiom frue kiom el la jaro 2250 a.K. La Tailteann Ludoj estis antikva kelta festivalo en Irlando, fondita ĉirkaŭ 1800 a.K., kaj la tridektaga evento kiu inkludis kuradon kaj ŝton-ĵetadon inter ties sportaj eventoj. La origina kaj nura evento ĉe la unuaj Olimpikoj en 776 a.K. estis stadion-longa kurevento konata kiel stadion. Tio poste etendis por inkludi ĵetajn kaj saltajn eventojn ene de antikva pentatlono. Atletikaj konkurencoj okazis ankaŭ ĉe aliaj Tuthelenaj Ludoj, kiuj estis fonditaj poste ĉirkaŭ 500 a.K.
Moderna epoko
La Cotswold Olimpikoj, nome sporta festivalo kiu aperis en la 17a jarcento en Anglio, uzis atletikon inkludante la formon de konkurenco de ĵetado de martelego. Ĉiujare, el 1796 al 1798, L'Olympiade de la République okazis en revolucia Francio, kaj ĝi estis frua antaŭaĵo de la modernaj someraj Olimpikoj. La unua evento de tiu konkurenco estis kurevento, sed oni montris ankaŭ variajn antikvgrekajn fakojn. La Olimpiko de 1796 markis la enkondukon de la metra decimala sistemo en sporton.
Atletikaj konkurencoj okazis ĉirkaŭ 1812 ekzemple ĉe la Reĝa Militista Lernejo de Sandhurst, kaj en 1840 en Shrewsbury, Shropshire, ĉe la Reĝa Ĉaslernejo Shrewsbury School. La Reĝa Militakademio de Woolwich okazigis organizitan konkurencon en 1849, kaj regulan serion de subtegmentaj eventoj malfermaj nur al subgradiĝintoj, kiu okazis ĉe la Exeter College, Oksfordo el 1850. La ĉiujara Wenlock Olimpiko, unuafoje okazinta en 1850 en Wenlock, Anglio, enmetis atletikajn eventojn en sian sportoprogramon.
La unuaj modern-stilaj stadionaj atletikaj eventoj estis registritaj tuj post la 1860-aj jaroj, kiaj okazaĵo ĉe la Ashburnham Hall en Londono kiu konsistis el kvar kuraj eventoj kaj triobla saltokonkurenco.
La Amatora Atletika Asocio (AAA) estis establita en Anglio en 1880 kiel la unua landa organizo por la sporto atletiko kaj komencis organizi sian propran ĉiujaran atletikan konkurencon – nome la AAA Ĉampioneco. Ankaŭ Usono komencis organizi ĉiujaran landan konkurencon – nome la USA Outdoor Track and Field Championships – unuafoje okazigita en 1876 fare de la Novjorka Atletika Klubo. Atletiko iĝis kodigita kaj normigita pere de la anglia AAA kaj de aliaj ĝeneralaj sportorganizaĵoj fine de la 19-a jarcento, kiaj la Amatora Atletika Unio (fondita en Usono en 1888) kaj la Union des sociétés françaises de sports athlétiques (fondita en Francio en 1889).
Atletika konkurenco estis inkludita en la unuaj modernaj Olimpikaj Ludoj en 1896 kaj ĝi estis unu el la plej fruaj konkurencoj ĉe tiu kvarajara multasporta evento ekde tiam. Origine nur por viroj, la Olimpiko de 1928 vidis la enkondukon de eventoj porvirinaj en la atletika programo. Atletiko estas ankaŭ parto de la Paralimpikaj Ludoj ekde la inaŭguraj ludoj en 1960. Atletiko havas altnivelan profilon de atentaro dum la ĉefaj ĉampionecoj, kaj speciale ĉe Olimpikoj, sed aliflanke ĝi estas ne tiom populara kiom aliaj sportoj.
Kiel internacia rega organizaĵo, la Internacia Amatora Atletika Federacio (IAAF), estis fondita en 1912; ĝi adoptis sian nunan nomon, nome Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj, en 2001. La IAAF establis separatajn ekster-stadionajn Mondajn Ĉampionecojn en 1983. En modernaj tempoj, atletoj povas ricevi monon por kurado, metante finon al la tiel nomita "amatorismo" kiu ekzistis antaŭe.
La Internacia Komitato por Sportoj por Surduloj estis formita ĉirkaŭ 1922, por regadi internacian okazigon de sportoj por surduloj, inklude atletikon.
La unuaj organizitaj internaciaj konkurencoj por atletoj suferantaj pro fizika miskapablo (ne surduloj) komencis en 1952, kiam estis organizitaj la unuaj internaciaj Ludoj Stoke Mandeville por veteranoj de la Dua Mondmilito. Tio inkludis nur atletojn sur rulseĝo. Tio inspiris la unuajn Paralimpikojn, kiuj okazis en 1960. Tiaj konkurencoj laŭlonge de la tempo etendiĝis por inkludi ĉefe atletojn kun amputo, cerba paralizo kaj vida malkapablo, aldone al la rulseĝaj eventoj.
Fasilo
Sufiksoj ne oficialaj
Esperanto: multaj (scopo, atro, atrio, iko, ito, metro, toro, teko, io/ujo/lando, aŭ)
Atletiko
Ĉefaj elprovoj de atletiko
La Internacia Asocio de Atletikaj Federacioj, nome la sportorega organizo, difinas atletikon en kvin fakoj: vojkampa atletiko, ŝosekurado, marŝkurado, transterena kurado, kaj montokurado. Ĉiuj formoj de atletiko estas individuaj sportoj kun la escepto de stafetoj. Tamen, la atingoj de la atletoj estas ofte enkalkulitaj kune laŭ landoj je internaciaj ĉampionecoj, kaj ĉe la transterena kurado la finaj postenoj de la pintaj atletoj el ĉiu teamo aŭ lando estas kombinataj por deklare teaman venkinton.
Vojkampa atletiko
Vojkampaj konkurencoj aperis en la fino de la 19a jarcento kaj estis tipe partoprenitaj de atletoj kiuj estis reprezentantoj de rivalaj edukaj institucioj, militistaj organizoj kaj sportokluboj. Partoprenantaj atletoj povas konkurenci en unu aŭ pliaj eventoj, laŭ siaj fakoj. Virinoj kaj viroj konkurencas separate. Vojkampa atletiko okazas kaj subtegmente kaj ekstertegmente, kaj subtegmente ĉefe okazas en vintro, dum la ekstertegmentaj eventoj estas okazigitaj ĉefe en somero. La sporto estas difinita laŭ la ejo kie okazas la konkurenco – nome la vojkampa stadiono.
Fasilo
Sufiksoj ne oficialaj
Fasile21: Nenia
Atletiko
Vojkampa atletiko
Vario de kuraj eventoj okazas en la gamo inter tri divers-distancaj kategorioj: nome eventoj por kurta, mez-distanca, kaj longdistanca kurado. Stafetaj teamoj konsistas el po kvar kuristoj, kiu devas transpasi bastoneton al samteamano post specifita distanco kun la celo esti la unua teamo finonta. Eventoj de barierokuro kaj de obstaklokuro estas variaĵo de kurado en kiuj atletoj devas superi barilojn survoje dum la kurkonkurenco. La stadionaj eventoj dividiĝas en du tipoj – nome konkurencoj de saltado kaj ĵetado. En ĵetaj eventoj, atletoj estas mezuritaj laŭ kiom for ili lanĉas jetaĵon, kaj la komunaj eventoj estas la ĵeto de globo, disko, lanco, kaj martelo. Estas kvar oftaj salteventoj: nome longosalto kaj trisalto estas konkurencoj en kiuj oni mezuras la horizontalan distancon kiun atleto povas salti, dum la altosalto kaj la stanga altsalto estas decidita laŭ la atingita alto. Kombinitaj eventoj, kiuj inkludas la dekatlonon (tipe konkurencitaj de viroj) kaj heptatlonon (tipe konkurencitaj de virinoj), estas konkurencoj en kiu atletoj konkurencas en nombraj diferencaj eventoj de vojkampa atletiko.
Auburn (Nov-Jorkio)
Auburn estas urbo en la subŝtato Nov-Jorkio de Usono, nome en ties kantono Cayuga. Ĝi situas ĉe la norda bordo de la lago Owasco, unu el la Fingraj Lagoj, en la centro de la subŝtato. Laŭ la censo de 2010 la urbo havis 27 687 loĝantojn. Ĝi estas la administra centro de kantono Cayuga.
Fasilo
Akuzativo
Esperanto: Li vidis Karlon.