cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Armena lingvo
Evoluo
La klasika formo pruntis multajn vortojn el mez-iranaj lingvoj, ĉefe partia, kaj enhavas pli malgrandajn inventarojn de pruntvortoj el greka, siria, araba, mongola, persa, kaj indiĝenaj lingvoj kiel urarta. Penado por modernigi la lingvon en Bagratida Armenio kaj la Armena Reĝlando en Kilikio (11-14-a jarcentoj) rezultigis la aldonon de du pliaj literoj al la alfabeto ("օ" kaj "ֆ"), alportante la totalan nombron al 38.
La Lamentoj de Gregorio de Narek (951-1003) estas ekzemplo de la disvolviĝo de stilo de literaturo kaj skribo de la malnova armena lingvo de la 10-a jarcento. Krom levi la literaturan stilon kaj vortprovizon de la armena lingvo aldonante multe pli ol mil novajn vortojn, per siaj aliaj himnoj kaj poemoj Gregorio pavimis la vojon al siaj posteuloj por inkludi laikajn temojn kaj regionajn lingvojn en siaj skribaĵoj. La ŝanĝo de temoj el plejparte religiaj tekstoj al verkadoj kun laikaj vidpunktoj plibonigis kaj riĉigis la vortprovizon. "Vorto de Saĝo", poemo de Hovhannes Sargavak dediĉita al sturno, legitimas poezion dediĉitan al naturo, amo aŭ ina beleco. Iom post iom, la interesoj de la loĝantaro ĝenerale reflektis ankaŭ aliajn literaturajn verkojn. Konstantino Jerzinkaci kaj pluraj aliaj eĉ prenas la nekutiman paŝon kritiki la eklezian establon kaj trakti la sociajn aferojn de la armena patrujo. Tamen, ĉi tiuj ŝanĝoj reprezentis la naturon de la literatura stilo kaj sintakso, sed ili ne konsistigis grandegajn ŝanĝojn en la fundamentoj de la gramatiko aŭ la morfologio de la lingvo. Ofte, kiam verkistoj kodigas parolitan dialekton, aliaj lingvouzantoj tiam estas instigitaj imiti tiun strukturon tra la literatura aparato konata kiel paralelismo.
En la 19-a jarcento, la tradicia armena patrujo denove estis dividita. Ĉi-foje, orienta Armenio estis konkerita al kaĝaroj fare de la Rusa Imperio, dum Okcidenta Armenio, enhavanta du trionojn de historia Armenio, restis sub otomana regado. La antagonisma rilato inter la rusaj kaj otomanaj imperioj kondukis al kreado de du apartaj kaj malsamaj medioj sub kiuj la armenoj vivis. Duonvoje tra la 19-a jarcento, du gravaj koncentriĝoj de armenaj komunumoj estis plue solidigitaj. Pro persekutoj aŭ la serĉado de pli bonaj ekonomiaj ŝancoj, multaj armenoj vivantaj sub otomana rego iom post iom transloĝiĝis al Konstantinopolo, dum Tbiliso fariĝis la centro de armenoj vivantaj sub rusa regado. Ĉi tiuj du kosmopolitaj urboj tre baldaŭ fariĝis la primaraj polusoj de la armena intelekta kaj kultura vivo.
La enkonduko de novaj literaturaj formoj kaj stiloj, same kiel multaj novaj ideoj vastigantaj Eŭropon, atingis armenojn vivantajn en ambaŭ regionoj. Ĉi tio kreis ĉiam kreskantan bezonon altigi la popola,aŝĥarabar, al la digno de moderna literatura lingvo, kontraste kun la tima anakronisma klasika armena lingvo, grabar. Multaj dialektoj ekzistis en la tradiciaj armenaj regionoj, kiuj, malsame kiel ili, havis iujn morfologiajn kaj fonetikajn ecojn komune. Surbaze de ĉi tiuj ecoj aperis du gravaj normoj:
Ambaŭ centroj vigle daŭrigis la antaŭenigon de moderna normigita lingvo. La disvastiĝo de ĵurnaloj en ambaŭ versioj (Orienta kaj Okcidenta) kaj la disvolviĝo de reto de lernejoj kie modernaj armenaj lingvoj estis instruitaj, draste pliigis la indicon de legado (malgraŭ la malhelpoj de la koloniaj administrantoj), eĉ en malproksimaj kamparaj areoj. La apero de literaturaj verkoj plene verkitaj en la modernaj versioj legitimigas la ekziston de la lingvo. Komence de la 20-a jarcento ambaŭ variaĵoj de la sola moderna armena lingvo superis Grabaron kaj malfermis la vojon al nova kaj simpligita gramatika strukturo de la lingvo en la du malsamaj kulturaj sferoj. Krom pluraj morfologiaj, fonetikaj kaj gramatikaj diferencoj, la plej ofta vortaro kaj ĝenerale analogaj reguloj de gramatikaj fundamentoj permesas al uzantoj de unu varianto kompreni la alian, se ili flue regas unu el la literaturaj normoj. Persian,
Post la Unua Mondmilito, la ekzisto de la du modernaj versioj de la sama lingvo estis sankciita eĉ pli klare. La Armena Soveta Socialisma Respubliko (1920-1990) uzis orientan armenan kiel ĝia oficialan lingvon, dum la diasporo kreita post la armena genocido konservis la okcidentan armenan dialekton.
Modernaj ŝanĝoj
La du modernaj literaturaj dialektoj, okcidenta (origine asociitaj kun verkistoj en la Otomana Imperio) kaj orienta (origine asociitaj kun verkistoj en la Rusa Imperio), forigis preskaŭ ĉiujn siajn turkajn leksikajn influojn en la 20-a jarcento, ĉefe post la armena genocido.
Vortprovizo
Laŭ datumoj de la fino de la 20-a jarcento, la vortprovizo de la armena literatura lingvo estis ĉirkaŭ 150,000 vortoj. La "Dialektologia Vortaro de la Armena Lingvo" inkluzivas pli ol 100.000 dialektajn vortojn. La nombro de vortoj en antikva armena lingvo estis pli ol 60.000 vortoj registritaj en liturgiaj kaj laikaj verkoj tra la jarcentoj.
La armena lingvo, same kiel ĉiuj lingvoj kun longa historio, enhavas tavolojn de diversaj originoj.
Iranaj pruntaĵoj en armena lingvo estas la plej granda nombro. La historiaj radikoj de ĉi tiu fakto estas klarigitaj per la tre longaj kaj profundaj kontaktoj de la armena popolo kun tiuj, kiuj regis en Irano kaj, foje, en la Altebenaĵoj de Armenio, la antikvaj ŝtatoj, ĉefe kun la Regno de la Partoj 3-a jarcento a.K. - 3-a jarcento p.K.).
Laŭ Diakonov, estas granda nombro de pruntaĵoj, precipe de la parta lingvo kaj relative malmultaj vortoj de la meza persa lingvo. Laŭ Aĝarjan, la totala nombro de ĉiuj iranaj pruntaĵoj estas ĉirkaŭ 1.405 vortoj, inkluzive de 960 mezpersaj (pahlavi) kaj 445 vortoj, kiuj konsistigas la Novan Persan tavolon aperinta post la 11-a jarcento. Samtempe, el ĉiuj iranaj pruntaĵoj, laŭ Hovhannisjan, ĉirkaŭ 130 vortoj troviĝas en la skribitaj armenaj fontoj nur 1-2 fojojn. Proksimume 581 mezpersaj vortoj kaj 103 novaj persaj vortoj pluvivis en moderna armena. Samtempe la plej multaj iranaj pruntaĵoj rilatas al ŝtata administrado, feŭda vivo, literaturo kaj aliaj abstraktaj konceptoj, ktp. Oni ankaŭ notu, ke kelkaj el ĉi tiuj vortoj, siavice, estas prenitaj de la persa el aliaj antikvaj lingvoj, sed estisenkondukitaj en la armenan pere de la persa. Tra la armena lingvo, la irananoj penetris en kartvelan. La plimulto de la kartvelaj pruntaĵoj de la mezpersa devenas de la armena lingvo.
La nombro de grekaj pruntaĵoj, laŭ Aĝaryan, estas 916 vortoj (inkluzive de tiuj de la meza armena kaj moderna armena lingvo), el kiuj 164 estas uzataj en moderna armena literatura lingvo. Laŭ Hovhannisjan, la nombro de grekaj pruntaĵoj estas 293 vortoj.
La armenoj ankaŭ kontaktis la antikvajn ŝemidajn popolojn. La ekzisto de du tavoloj el aramea origino en la antikva armena lingvo estis pruvita. La plej malnovaj esprimoj, ĉefe rilataj al komerco kaj metiarto, same kiel klerikaj, devenas de la tempo de la aĥemenidoj (6-a-4-a jarcentoj a.K.) kaj Tigrano la Granda (95-55 a.K.); pli posta tavolo, vortoj de preĝlibra karaktero, estis transdonita al Armenio kune kun la kristana eklezio. La nombro de siriaj pruntaĵoj, laŭ Hovhannisjan, estas ĉirkaŭ 130 vortoj. Aĝarjan identigas kvar historiajn tavolojn kaj nomigas la tutan nombron de pruntaĵoj de 209 vortoj, el kiuj 120 ankaŭ estas uzataj en moderna armena lingvo. El ĉiuj pruntaĵoj, 27 vortoj povas esti spuritaj ĝis la asiria-babilona historia tavolo. Inter tiaj vortoj, ekzemple, "sigelo" kanniki.
En la armena literatura lingvo, meze de la 20-a jarcento, estis nur ĉirkaŭ 20 turkaj pruntaĵoj. En sia libro "La turkaj pruntaĵoj en la armena lingvo" de 1902, Aĝarjan citis vortojn el la dialektoj de Konstantinopolo, Van, Montara Karabaĥo, Naĥiĉevan-ĉe-Dono, kiuj estis prenitaj el la turka kaj azerbajĝana lingvoj.
Alfabeto
La moderna armena lingvo uzas la originalan armenan alfabeton. La alfabeto estis kreita en 405 de la saĝulo kaj pastro Mesrop Maŝtoc kaj komence konsistis el 36 literoj, el kiuj 7 estas vokaloj kaj 29 konsonantaj literoj.
Dum pli ol mil sescent jaroj, la armena alfabeto ekzistis preskaŭ senŝanĝa. En la 11-a jarcento, du pliaj literoj estis aldonitaj - Օ kaj Ֆ.
Magmorokaĵo
Referencoj
Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.
Huberto
Huberto estas germandevena virnomo.
La unua parto de la nomo, origine : hug- (vidu ankaŭ: Hugo), signifas proksimume: pensanta spirito, menso, memoro. Komparu en la nederlanda: geheugen = memoro; heuglijk= gaja (kion oni ŝatas memori).
La dua parto de la nomo, origine: -berht, -brecht, (vidu ankaŭ: Alberto, Roberto) signifas proksimume: brila (en rekta kaj figura senco). Komparu en la angla: bright = brila.
Sankta Huberto
Huberto de Lieĝo naskiĝis ĉirkaŭ 655 en Tuluzo kaj mortis la 30-an de majo 727 en Tervueren apud Lieĝo, Belgio. Li estis episkopo de Maastricht kaj Lieĝo.
Laŭ kredo Sankta Huberto protektas kontraŭ hundomordoj kaj ĉasakcidentoj. Je la tago de Sankta Huberto (30-a de majo) benitaj salo kaj pano protektas - laŭ legendo - ankaŭ dombestojn, ankaŭ kontraŭ rabio, kiun oni nomis iam france Huberto-malsano.
Armena lingvo
Alfabeto
Dum sia longa historio, la grafika skemo de la armenaj literoj suferis iujn ŝanĝojn. La plej frua formo estas rondigita erkatagir (fera skribo) kiu distingiĝis pro sia monumenteco, kiu regis ĝis la fino de la 13-a jarcento. Ekde ĉi tiu periodo, pli kursiva formo - bolorgir disvastiĝis. Ĝiaj unuaj ekzistantaj specimenoj devenas de la malfrua 10-a jarcento. Ankaŭ en la Mezepoko, la kaligrafiaj formoj ŝhagiro kaj notrgiro estis oftaj.
La unua frazo en armena lingvo tradukita de Mesrop Maŝtoc post kiam li inventis la literojn, laŭdire, estas la unua linio de la Libro de Proverboj de Salomono: Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ: Čanačʿel zimastutʿiwn ew zxrat, imanal zbans hančaroy. «Por scii saĝon kaj moralinstruon; Por kompreni parolojn de prudento.»
5a - 10a jarcentoj
La unua esploristo de la armena lingvo estas Mesrop Maŝtoc mem (361-440), kiu kreis la armenan alfabeton ĉirkaŭ la jaro 405. Post kreo de la alfabeto, Maŝtoc kun grupo de monaĥaj sciencistoj determinis la fonetikajn kaj literumajn normojn de la armena lingvo. En la dua duono de la 5-a jarcento, la Gramatika Arto de Dionizo de Trakio (2-a - 1-a jarcentoj a.K.) estis tradukita armenlingve, kio markis la komencon de nova stadio en la studado de la armena lingvo, la formado de ĝiaj propraj lingvaj vidpunktoj kaj la unua sendependa lingva armena disciplino. Grava kvanto da gramatikaj verkoj ekaperis ekde ĉi tiu jarcento. Ĉi tiu laboro iĝis la bazo de la verkoj de lingvaj akademianoj de fru-mezepoka kaj mezepoka Armenio - Mambra Vertsanoha (5-a jarcento), David Anhaght (5-6-a jarcento), Movses Kertogh (7-a jarcento), kaj aliaj. Jeznik Koghbaci entreprenis la unuan provon distingi dialektojn de la armena lingvo per distingado de "pli malaltaj" kaj "superaj" dialektoj. David Kerakan (5-a-6-a jarcentoj) en "Gramatika Interpretado" faris specialan kontribuon al la klasifiko de la principoj de la etimologio de la armena lingvo. David bezonis sufiĉan singardecon por establi la etimologion, notante "Trovi la etimologion ne estas afero de ĉiuj, sed nur de la saĝuloj. Stepanos Sjunetzi (735) kredis, ke gramatiko devas baziĝi sur literaturo kiel primara fonto de materialo; ĉi-lasta ankaŭ starigis demandojn pri la rolo de la gramatiko en solvo de problemoj de ortografio kaj ortoepio, kritiko de literaturaj tekstoj ktp. Sjuntsi donis la unuan klasifikon de armenaj dialektoj, distingis centrajn kaj periferiajn dialektojn, listigas 7 periferiajn dialektojn de la armena lingvo kaj notas ilian literaturan signifon:
Ĝirbala lingvo
La Ĝirbala lingvo, en angla Dyirbal en anglalingva prononco [|ˈ|dʒ|ɜr|b|əl] (ankaŭ Djirubal) estas Aŭstralia indiĝena lingvo parolata en nordorienta Kvinslando fare de ĉirkaŭ 29 parolantoj de la popolo Ĝirbalo. Ĝi estas membro de malgranda ĝirbala branĉo de la Pama-nunga familio. Ĝi posedas multajn elstarajn trajtojn tre bone konatajn de lingvistoj.
Armena lingvo
5a - 10a jarcentoj
"Kaj ankaŭ oni devas scii ĉiujn dialektojn periferiajn de la propra lingvo, kiu estas la esenco de Korĉajko kaj Ĥuto kaj Kvara Armenio kaj Alta Armenio kaj Sjuniko kaj Arcaĥo, kaj ne nur la mezaj kaj centraj dialektoj estas taŭgaj."
Ekde la fino de la 7-a jarcento, la unuaj vortaroj aperas kun alfabeta aranĝo de vortoj. La unua vortaro de ĉi tiu tipo estis la traduko de la greka onomastiko. Ĝi listigas la nomojn de la hebreaj literoj, tiam la hebreaj vortoj estas transdonitaj en la armenan skribsistemon kun ilia traduko al la armena. Ekde la fino de la 10-a jarcento, la leksikografio de Armenio travivis rapidan floradon.
Ĝirbala lingvo
En la jaroj ekde la ĝirbala gramatiko de Robert Dixon estis publikigitaj en 1972, la Ĝirbala lingvo iris pli proksime al la formorto ĉar la plej junaj komunumanoj malsukcesis lerni ĝin.
Armena lingvo
5a - 10a jarcentoj
La gramatika laboro de la dua duono de la 9-a jarcento, verkita de Amama Arevelzi, estas ĉefe teologia. Jam post la restarigo de la sendependa armena reĝlando de la bagratidoj, tiel nomata, Bagratida Armenio, nova florado de ĉiuj specoj de kulturo kaj scienco ekiĝis, inkluzive intereson pri filozofio, gramatiko, retoriko kaj ĉiuj malnovaj sciencaj tradicioj.
Ĝirbala lingvo
Dialektoj
Ĝirbalaj dialektoj de la popolo Mamu estas Waɽibara, Dulgubara, Bagiɽgabara, Dyiɽibara, Mandubara.
Armena lingvo
11a - 16a jarcentoj
Post kiam la lando perdis sian sendependecon, akademianoj kaj preĝejestroj de Armenio daŭre kreis vortarojn kaj gramatikajn verkojn dediĉitajn al la armena lingvo. Nova pliiĝo en la armena gramatika pensado estas observata ekde la 11-a kaj, precipe, en la 12-a - 13-a jarcentoj. Grigor Magistros (ĉ. 990-1059) en sia gramatika verko inkluzivas kompilon de la ideoj de ĉiuj antaŭaj armenaj gramatikoj. Li unue notis la enan transformon de grabaro. En la studo de etimologio, li konsideris la artikulacian klasifikon de sonoj kaj materialoj de aliaj lingvoj, liberigis etimologion de arbitraj interpretoj; donis al ĝi sciencan bazon. Magistros asertis la neceson koni la lingvojn per kiuj la armenoj kontaktiĝas; protestoj kontraŭ arbitra etimologio:
"Se iu etimologigas tiajn vortojn, oni faros grandan eraron. Multfoje oni vidis kiel tiaj etimologiitaj vortoj pruntitaj de aliaj lingvoj, niaj najabroj, kaj eĉ homoj konsideris sin saĝuloj, kaj ĉi tio ŝajnas nescio pri lingvoj."
Ĝirbala lingvo
Fonologio
Nur la ĝirbala lingvo kaj kelkaj dialektoj de la norvega lingvo uzas ses fonemajn artikulacilokojn ; ĉiu alia konata natura lingvo uzas malpli. La eblaj artikulacilokoj estas la bilabiala (dulipa), labialdentala (lip-denta), dentala, alveola, alveolpalatala, palatala, retrofleksa, velara, uvula, faringa kaj glota.
Armena lingvo
11a - 16a jarcentoj
Grava evento de la epoko estas la unua ortografia reformo. En la dua duono de la 12-a jarcento, Aristako Griĉ verkis la vortaron de la armena lingvo. La plej signifa monumento de gramatika arto de la epoko estas la kompilo de Hovhannes Jerznkaci (ĉ. 1230-1293) "Kolekto de gramatikaj interpretoj", kompletigita en 1291. Erznkaci transdonis konjugacio-tabelojn kun ekzemploj de malnova kaj meza armena lingvoj. La verkoj de Jesai Nŝeci (1260/1265 - ĉ. 1338), Hovhannes Corecoci (1270-1338) ("Mallonga recenzo pri gramatiko"), Gregorio Tatevaci (1346-1409) ankaŭ estas konataj. Arakel Sjunetzi (ĉ. 1350-1425) en La Mallonga Gramatika Analizo pritraktas la fiziologiajn bazojn de parolado, donas detalan klasifikon de ĉiuj specoj de silaboj. Grava kontribuo al la disvolviĝo de la armena lingvistiko estis Gevorg Skevraci (13a jarcento) - aŭtoro de 3 verkoj: "Instrukcio pri la ecoj de silaboj", "Instrukcio pri prozodio" kaj "Instrukcio pri la arto de skribado". Li disvolvis la lingvajn principojn de Aristako Griĉ; unue solvis la principojn de la armena lingvo-farado; traktis demandojn pri gramatiko kaj interpunkcio; evoluigis transigajn regulojn. La rekomenditaj reguloj de Skevraci estas uzataj en la armena lingvo ĝis nun kun malgrandaj ŝanĝoj. Hovhannes Krneci (1290 / 1292-1347) en sia verko "Pri Gramatiko", kompletigita en 1344, donis kompletan priskribon de la armena lingvo; elmetis la plenan kurson de ĝia sintakso. Vardan Arevelci (ĉ. 1198-1271), aŭtoro de du gramatikaj verkoj, en la eseo "Pri Partoj de Parolado" ankaŭ priskribis la principojn de la sintakso de la armena lingvo kaj, laŭ funkcia bazo, identigis 8 partojn de vorto. Arevelci protektis la rajtojn de la meza armena lingvo, perceptante ŝanĝojn en la lingvo kiel natura procezo:.
"Kio estas pli malbona, se iu anstataŭ erkotasan ('dek du' en antikva armena) parolas tasnejerku ('dek du' en parolata lingvo)"
Armena leksikografio daŭre evoluas en la Alta Mezepoko. Multnombraj klarigaj vortaroj estas kreitaj de individuaj aŭtoroj aŭ verkoj, kaj ankaŭ pli ĝeneralaj. La Armena-persa Vortaro de Vardan, datiĝinta el 11-a aŭ 12a jarcentoj jarcentoj, estas konata. El la dulingva aŭ trilingva vortaroj konataj kiel "araba-persa-armena vortaro" 13-a aŭ 14-a jarcento. Ĝi estas konservita nur fragmente kaj enhavas 225 vortojn. Filozofiaj kaj kuracistaj terminologiaj vortaroj pluvivas.
Hakobo el Krimeo (1360–1426) verkis gramatikan artikolon resumante sian scion pri literumado. En la 16-a jarcento, Azaria Ĝugaeci, aŭtoro de Gramatikaj Interpretoj kaj David Zejtunci, esploris pri la gramatiko de la armena lingvo. En 1567, Abgar Tokaci publikigis la unuan presitan alfabeton de la armena lingvo - "Malgranda Gramatiko aŭ Alfabeto" ( Փոքր քերականություն կամ այբբենարան, Pokr kerakanutjun kam ajbbenë".
17a - 18a jarcentoj
Ekde la mezo de la 16-a jarcento, eŭropaj sciencistoj ankaŭ komencis montri intereson pri la armena lingvo, sed la studo de la armena lingvo en Eŭropo komenciĝis en la unua duono de la 17-a jarcento. Ekde ĉi tiu jarcento la historio de la armena lingvistiko eniris novan historian periodon, nomatan "latinigita armena", pro la latinaj esprimaj formoj artefarite enkondukitaj de gramatikoj. Sed malgraŭ tio, ĉi tiu periodo estis grava paŝo en la historio de armena lingva pensado. Sciencistoj priskribis preskaŭ la tutan strukturon de la armena lingvo; eĉ pli profunde en ĝiajn ecojn.
En 1624, Francesco Rivola publikigis la armenan gramatikon, kiu tamen, estis libera je forta romanigo kaj raciigo de la gramatikaj reguloj karakterizaj de postaj aŭtoroj. En 1637 Simeon Ĝugaeci (malfrua 16-a jarcento - 1657) verkis la libron Libro nomata Gramatiko, en kiu li analizis detale ĉiujn aspektojn de la armena lingvo - gramatiko, fonetiko, leksiko, ktp. La sekva esploristo estis Clement Galanus, kiu eldonis en 1645 "Gramatiko kaj Logiko", ankaŭ dediĉita al la armena lingvo. Ĉi-lasta uzis la verkojn de antaŭaj armenaj gramatikoj. Voskan Jerevanci (1614-1674), aŭtoro de pluraj libroj pri la lingvo, en la Libro de Gramatiko (1666) faris la studon de la antikva armena lingvo. En 1674 eldonis la purecon de la armena parolado aŭ armena gramatiko de Hovhannes Olov (1635-1691) kun kiu komenciĝas nova epoko de scienca studado de armena stilo. En la sama jaro, lia "armena gramatiko" (latina) estis publikigita. Hovhannes Ĝugaeci en 1693 verkis "Mallonga Gramatiko kaj Logiko", surbaze de la principoj de Simeon Ĝugaeci. Kombinante la principojn de la armenaj interpretistoj de Dionizo kun la principoj de la tielnomita "latinigita gramatiko", verkis sian "Libron de Gramatiko" Ĥaĉatur Karneci (1666-1740).
Jam ĉe la 17-a - 18-a jarcentoj, armenaj pensuloj laboris pri la aliroj de kompara historia lingvistiko.
Ekde la unua duono de la 18-a jarcento estas tendenco foriĝi de la latinigo de gramatiko, kiu daŭris ĉirkaŭ jarcenton. John Joachim Schröder (1680-1756) publikigis en 1711 la verkon "La vortrezoro de la armena lingvo" kun malsama priskribo. La libro ankaŭ priskribas la orientan version de la "popola" lingvo. Schroeder precipe kritikas Clement Galanus kaj Hovhannes Tin pro artefaritaj novigoj. Mĥitar Sebastaci (1676-1749), la romanigo kaj artefaritaj novigoj de kelkaj antaŭaj fakuloj estas eĉ pli kritikitaj. En 1730 lia "Gramatiko de Malnova Armena Lingvo" estis publikigita en Venecio. Poste ĉi tiu laboro iĝis la bazo por kartvela gramatiko, kompilita en 1753. En la 18-a jarcento, la ampleksa kaj mallonga gramatiko de Baghdasar Dpira (1683-1768) havis konsiderindan famon. La unua el ili estis publikigita en 1736 kaj denove represita dufoje en la sama jarcento. Post Sebastaci, Bagdasar Dpir ankoraŭ pli liberigas la gramatikon de latinismo kaj raciismaj novigoj. Grava okazaĵo en la historio de armena lingvistiko estis La gramatiko de la armena lingvo, publikigita en 1779 de Mikajel Ĉamĉjan (1738-1823). La verko emfazas pro ĝia scienca klareco kaj detalo. La gramatiko de Ĉamĉjan baziĝas sur la sistemo de Mĥitar Sebastaci. En 1781 la unua presita alfabeto estis publikigita en la nova armena lingvo.
En la 17a-18a jarcentoj, la leksikografio daŭre formiĝis: "Բառգիրք Հայոց. Dictionarium armeno-latinum" Francesco Rivola (1621)," Dictionarium latino-armenum " (1695, 17.500 vortoj) Astvacatura Nersesoviĉ," Dictionarium novum armeno-latinum "(26,000 vortoj) Jacob Willot, vortaroj de Stepanos Rosĉka (1670-1739), klariga vortaro (1698, 8500 vortoj) de Eremija Megreci, ktp. La atingo de la armena leksikografio de la epoko estas konsiderata kiel la du-voluma "Vortaro de la armena lingvo" (1749—1769) de Mĥitar Sebastaci, enhavanta proksimume 37000 kapvortojn. En 1788 la unua armena-rusa vortaro de Kleopatra Sarafjan estis publikigita en Sankt-Peterburgo.
19-a jarcento
La sekva fazo de la jarcenta historio de armenaj lingvaj studoj eniras la 19-an jarcenton. Inter la signifaj fakuloj de la komenco de la jarcento estas Gabriel Avetikjan (1751-1827), aŭtoro de armena Gramatiko (1815), kaj Arsen Bagratuni (1790-1866), aŭtoro de pluraj gramatikaj verkoj (1852, 1857). Harutjun Avgerjan (1774-1854), krom dulingvaj vortaroj (armena-angla, 1825; angla-armena, 1821; ktp.), Skribis studon (1821), kiu traktas la etimologion de la armena lingvo. Gabriel Avetikjan, Ĥaĉatur Surmeljan kaj Mkrtiĉ Avgerjan en Venecio en 1836-1837 kreis duvoluman klarigan "Nova Vortaro de la Armena Lingvo", kiu ankoraŭ konservas sian sciencan valoron ĝis hodiaŭ. Minas Bĵŝkjan (1777-1851) - aŭtoro de la "Gramatiko de la armena lingvo" (1840) kaj alia multlingva gramatiko. La libro ricevis grandan oran medalon de la Rusa Imperio. Ĉi tiu periodo inkluzivas la studon de la germana orientalisto Heinrich Petermann. Meze de la 19-a jarcento, la gramatiko de la moderna armena lingvo estas verkita de Arsen Ajtunjan (1866) kaj S. Palasajan (1870).
Fonologio
Pra-hindeŭropaj plozivoj estas aspirataj en la pra-armena lingvo, unu el la cirkonstancoj ofte ligitaj al la glotala teorio, kies versio postulis, ke la senvoĉaj oklusivoj de la pra-hindeŭropa estas aspiritaj.
Akcento
En la armena, la akcento falas sur la lastan silabon sed se la lasta silabo enhavas la difinitan artikolon [ə] aŭ [n], kaj la posesivajn artikolojn ս kaj դ, en kies kazo ĝi falas sur la antaŭlasta. Ekzemple, [ɑχɔɾˈʒɑk], [mɑʁɑdɑˈnɔs], [ɡiˈni] sed [vɑˈhɑɡən] kaj [ˈdɑʃtə]. Esceptoj al ĉi tiu regulo estas iuj vortoj kun la fina litero է (ե en la reformita ortografio) (մի՛թէ, մի՛գուցե, ո՛րեւէ) kaj foje la numeraloj (վե՛ցերորդ, տա՛սներորդ, ktp.), same kiel, նամանաւանդ, հիմա, այժմ, kaj malgranda nombro de aliaj vortoj.
Vokaloj
Moderna armena lingvo havas ses vokalojn. Ĉiu vokala fonemo en la tabelo estas reprezentita per tri simboloj. La unua indikas la elparolon de fonemo en la Internacia Fonetika Alfabeto (IPA). Post tio aperas la litero de la armena alfabeto kiu reprezentas la sonon. La lasta simbolo estas ĝia latinlitera transliterumado (laŭ ISO 9985).
! rowspan=2| ! colspan=2| Antaŭa ! rowspan=2| Centra ! colspan=2| Posta ! Ne ronda !! Ronda ! Ne ronda !! Ronda ! align="left" | Fermita ի ւ ! align="left" | Duonmalferma ե ը ո-օ ! align="left" | Malferma ա
Konsonantoj
La sekva tabelo listigas la orientan armenan konsonantan sistemon. La plozivoj kaj afrikatoj havas specialan aspiracian serion (plejparte transskribite kun apostrofo post la litero): p ', t', k '(sed č). Ĉiu fonemo en la tabelo estas reprezentita per tri simboloj. La unua indikas la elparolon de fonemo en la Internacia Fonetika Alfabeto (IPA), post kiu aperas la responda litero de la armena alfabeto, kaj la lasta simbolo estas ĝia transkribo laŭ latinaj literoj laŭ ISO 9985 (1996).
Morfologio
Armena korespondas kun aliaj hindeŭropaj lingvoj en ĝia strukturo, sed ĝi dividas karakterizajn sonojn kaj trajtojn de ĝia gramatiko kun najbaraj lingvoj de la Kaŭkaza regiono. La armena estas riĉa je kombinado de konsonantoj. Kaj la klasika armena kaj la modernaj parolitaj kaj literaturaj dialektoj havas kompleksan sistemon de substantiva deklinacio, kun ses aŭ sep substantivokazoj sed neniu seksa genro. En moderna armena lingvo, la uzo de helpaj verboj por montri akcenton ĝenerale kompletigis la fleksiajn verbojn de klasika armena lingvo. Negativaj verboj konjugacias malsame al pozitivaj en multaj tempoj, alie aldonante nur la negativan չ al la pozitiva konjugacio. Gramatike, fruaj formoj de armena lingvo havis multon komune kun klasika greka kaj latina, sed la moderna lingvo, kiel moderna greka, spertis multajn transformojn, aldonante iujn analitikajn ecojn.
Substantivo
Klasika armena havas neniun gramatikan genron, eĉ ne en la pronomo, sed estas ina sufikso (-ուհի "-uhi"). Ekzemple, ուսուցիչ (usuts'ich, "instruisto") iĝas ուսուցչուհի (usuts'chuhi, ina instruisto). Ĉi tiu sufikso, tamen, ne havas gramatikan efikon en la frazo. La nominala fleksio, tamen, konservas plurajn specojn de hereditaj tigaj klasoj. Substantivoj estas rifuzitaj por unu el sep kazoj: nominativo (ուղղական uxxakan), akuzativo (հայցական hayc'akan), lokativo (ներգոյական nergoyakan), genitivo (սեռական seṙakan), dativo (տրական trakan), ablativo (բացառական bac'aṙakan), aŭ instrumentalo (գործիական gorciakan).
La kazo de la rekta objekto dependas de animeco. Por senanimaj substantivoj oni uzu la nominativon, kaj por animaj substantivoj oni uzu la dativon. Aldone, por animaj substantivoj oni neniam uzu la lokativon.
Verbo
Verboj en la armena havas vastan sistemon de konjugacio kun du ĉefaj verbaj tipoj en orienta armena kaj tri en okcidenta armena ŝanĝanta formojn de gramatikaj tempo, modo kaj aspekto.
Infinitivo
La infinitivo de armenaj verboj estas formita per la radiko, vokalo, kaj la afikso -լ (-l). La finaĵoj reflektas la nombron de eblaj konjugacioj. Okcidenta armena estas konservativa, konservante tri konjugaciojn ĉe a, e, kaj i, dum orienta armena nur laŭ la tipoj I kaj II:
Prezenco
Formado de la nuna tempo (prezento) diferencas inter orienta kaj okcidenta dialektoj. Fakte, la `prezenco indikativo en la orient-armena ne havas similaĵon en la okcidenta. Tamen, la okcidenta prezenca indikativo havas identan formo al la orienta ĉe la prezenca kondicionalo.
Orienta armena lingvo uzas la participon (-um) por la prezenco en la verbo լինել (linel "esti"). Okcidenta armena uzas sintezan ĝeneralan formon de la verbo antaŭita de la partiklo կը gë / gə /. La sinteza formo konjugaciiĝas laŭ la vokalo de la verbo (t.e, e, i aŭ a).
Imperfekto
La formado de la imperfekto estas simila al la formado de la prezenca indikativo en ambaŭ dialektoj. Orienta armena uzas la participon -ում (-um) kun la neregula verbo լինել (linel "esti"). Okcidenta armena uzas sintezan imperfektan formon de la verbo antaŭita de la partiklo կը gë / gə /.
Futuro
Kiel la formado de la prezenco, la futuro en la armena havas du variantajn konstruojn kun kontraŭaj signifoj. La orient-armena futuro estas farita per la futura participo -լու (-lu) kun la verbo en prezenco լինել (linel). La okcident-armena futuro estas farita per la ĝenerala sinteza verbo antaŭita de la partiklo պիտի (bidi). (Ĉi okcidenta formo estas identa al la orienta armena ne-pasinta bezonaĵo)
Radikoj
Estas du ĉefaj radikoj po verbo, la prezenca radiko kaj preterita radiko. Por konjugacioj I / II, la preterita estas identa al la prezenca, kiu estas baze la verbo krom la vokalo kaj ties finaĵo:
Dialektoj
eta|Mapo de historiaj armenaj dialektoj komence de la [[20-a jarcento:
La armena lingvo estas plurcentra lingvo, havante du modernajn normigitajn formojn: orienta armena kaj okcidenta armena lingvo. La plej karakteriza trajto de okcidenta armena estas tio, ke ĝi spertis plurajn fonetikajn fuziojn; ĉi tiuj eble ŝuldiĝas al proksimeco kun arabaj kaj tjurk-parolantaj komunumoj.
Ekzemple, orient-armenaj parolantoj prononcas (թ) kiel [tʰ], (դ) kiel [d], kaj (տ) kiel plozivo [t˭]. Okcidenta armena simpligis la plozivan sistemon en simplan dividon inter voĉaj plozivoj kaj aspiritaj; la unua serio korespondas al la ploziva serio de orienta armena, kaj la dua respondas al la orientaj voĉaj kaj aspirataj serioj. Tiel, la okcidenta dialekto prononcas ambaŭ (թ) kaj (դ) kiel [tʰ], kaj la (տ) litero kiel [d].
Ne ekzistas preciza lingva limo inter unu dialekto kaj alia ĉar preskaŭ ĉiam estas dialekta transira zono de iu grandeco inter paroj de geografie identigitaj dialektoj.
Armena povas esti dividita en du ĉefajn dialektajn blokojn kaj tiuj blokoj en individuajn dialektojn, kvankam multaj el la okcident-armenaj dialektoj formortis pro la efikoj de la Armena Genocido. Aldone, neniu dialekto estas tute homogena: ĉiu dialekto povas esti subdividita en plurajn subdialektojn. Kvankam okcidentaj kaj orientaj armenaj ofte estas priskribitaj kiel malsamaj dialektoj de la sama lingvo, multaj subdialektoj ne estas facile reciproke kompreneblaj. Tamen, flua parolanto de unu el du tre variemaj dialektoj, kiuj ankaŭ estas klera pri unu el la normaj lingvoj, kiam eksponite al la alia dialekto dum kelka tempo povos kompreni la alian relative facile.
Distriktaj okcidentaj armenaj variaĵoj nuntempe uzataj inkludas hamŝenidan, parolitan de la hamŝenidoj; la dialektoj de armenoj de Kesabo (Քեսապի բարբառ), Latakio kaj Jisr al-Ŝugur (Sirio), Anĝaro, Libano, kaj Vakıflı, Samandağ (Turkio), parto de la "Sueidia" dialekto (Սուէտիայի բարբառ).
Formoj de la Karina dialekto de okcidenta armena lingvo estas parolataj de kelkaj cent mil homoj en norda Armenio, plejparte en Gjumri, Artik, Aĥurjan, kaj ĉirkaŭ 130 vilaĝoj en provinco Ŝirako, kaj de armenoj en Ĝavaĥko provinco de Kartvelio (Aĥalkalako, Aĥalciĥo).
Okcident-armenaj dialektoj estas nuntempe parolataj ankaŭ en Gavar (antaŭe Nek Bajazet kaj Kamo, okcidente de Lago Sevan), Aparan, kaj Talin en Armenio (Muŝ-dialekto), kaj de la granda armena loĝantaro de Abĥazio, kie ili estas konsiderataj kiel la unua aŭ dua etna malplimulto, aŭ eĉ egala laŭ la nombro de la loka abĥaza loĝantaro.
Ortografio
La armena alfabeto (armene: Հայոց գրեր, romanigita: Hayotser aŭ armena: Հայոց այբուբեն, latinigita: Hajoc ajbuben) estas grafike unika alfabeta skriba sistemo, kiu estas uzata por skribi la armenan lingvon. Ĝi estis kreita ĉirkaŭ la jaro 405 de Mesrop Maŝtoc, armena lingvisto kaj eklezia gvidanto, kaj origine enhavis 36 leterojn. Du pliaj literoj, օ (o) kaj ֆ (f), estis aldonitaj en la Mezepoko. Dum la ortografia reformo de la 1920-aj jaroj en sovetia Armenio, nova litero և (majuskla ԵՎ) estis aldonita, kiu estis ligita antaŭ ե+ւ, dum la litero Ւ ւ estis forĵetita kaj reenkondukita kiel parto de nova litero ՈՒ ու (kiu estis digrafo antaŭe). Ĉi tiu alfabeto kaj asociita ortografio estas uzata de plej multaj armenaj parolantoj de la Respubliko Armenio kaj en la landoj de la antaŭa Sovetunio. Nek la reformitaj alfabeto nek la ortografio estis adoptitaj de diasporaj armenoj, kaj de orient-armenaj parolantoj de Irano kaj ĉiuj okcidentaj armenaj parolantoj, kiuj daŭre uzas la tradician alfabeton kaj literumon.
Hindeŭropaj kognatoj
La armena lingvo estas hindeŭropa, do multaj el ĝiaj pra-hind-eŭropaj vortoj estas kognatoj en aliaj hindeŭropaj lingvoj kiel la angla, la latina, la greka kaj la sanskrita. Ĉi tiu tabelo listigas nur kelkajn el la pli rekoneblaj paroloj:
Tipografio kaj periodaĵoj en la armena
La armena lingvo iĝis la unua lingvo de presado inter la lingvoj de la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj, la baltaj ŝtatoj, kaj ankaŭ multaj lingvoj de Azio kaj Eŭropo. Ekde la komenco de la armena libropresado ĝis 1800, pli ol 1154 titoloj de armenaj libroj estis eldonitaj (inter la lingvoj de la KSŜ kaj la baltaj ŝtatoj, la dua, post la ruslingvaj eldonoj, estas la nombra indikilo). La unua eldono en la armena estis realigita de Johan Schildberger en Majenco en 1475 en latina skribo (la preĝo "Nia Patro").
En 1486, Bernard von Braindenbach publikigis la armenan tekston en ksilografia presilo. La komenco de la armena libropresado devenas de 1512, kiam en Venecio Hakob Megapart publikigis la libron "Urbatagirk ("Libro de vendredo")". 32 titoloj de armenaj libroj, eldonitaj dum la 16-a jarcento, estis konservitaj, 19 el kiuj estis presitaj de armenaj libro-eldonistoj ekskluzive en armena lingvo. En 1616, Hovhannes Karmenjantuc fondis armenan presejon en Lvivo - unu el la unuaj presejoj sur la teritorio de Ukrainio, kaj en 1639 armena presejo estis fondita en Ĝulfo - la unua presejo en Irano. Dum la jaroj 1666-1668, la unua presaĵo de la Biblio en la armena kun ilustraĵoj de Albrecht Dürer estis presita en la armena presejo de Amsterdamo. En 1675 estis eldonita la unua presita libro en la nova armena lingvo, aŝĥarhabar.
DAS ARMENISCH (ERMENISCH H) PATER NOSTER
Har myer ur erqink; es sur eytza annun chu; ka archawun chu; jegetzi kam chu [worpes] hyerginckch yer ergory; [es] hatz meyr anhabas tur myes eisor; yep theug meys perdanatz hentz myengkch theugunch meyrokch perdapanatz; yep my theug myes y phurtzuthiun; haba prige myes y tzscharen. Amen.
La unuaj armenaj presejoj estis fonditaj en Venecio en 1512 kaj en 1567 en Konstantinopolo, kaj tiam la armenaj presejoj estis malfermitaj en Romo (1584), Lvivo (1616), Milano (1621) Parizo (1633), Livorno (1643), Amsterdamo. (1660), Marsejlo (1673), Lepsiko (1680), Padovo (1690), Londono (1736), Sankt-Peterburgo (1781), ktp.
En la posta jarcento, armenaj presejoj malfermiĝis en Moskvo (1820), Ŝuŝo (1828), Novjorko (1857), Erevano (1876), Bostono (1899), ktp. Ĝenerale, ĝis 1920, pli ol 460 preslokoj funkciis ĉirkaŭ la mondo, presante librojn, revuojn kaj gazetojn en la armena lingvo.
Ĉirkaŭ 1696, la unua geografia mapo en la armena lingvo estis presita en Amsterdamo.
La unua armena gazeto Azdarar (Vestnik) estis publikigita en 1794 en Madraso (Barato); ekde 1799 en Taregrutjun-revuo ("Kroniko") estis publikigita en Venecio. Komence de la 19-a jarcento, la periodaj eldonoj de "Taregrutjun" (1800-1802), "Eganak buzandian" (1803-1820), "Iŝatakaran" (1807-1808), "Ditak-busandjan" (1808), "Ditak-busandjan" (1812 - 1816), Hajeli Kalkatjan (1820), Ŝtemaran (1821-1823), ktp.
La unua armena gazeto, semajna gazeto inter orientaj armenoj, "Areveljan Canucmunk" ("orientaj novaĵoj") estis publikigita en 1815 en Astrakano.
Saubraz
Saubraz estas komunumo en la distrikto Morges en Kantono Vaŭdo, Svislando. Ĝi havis 363 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012.
Geografio
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 3,70 km², de kiuj 43,8% estas kovritaj de arbaro, 47,8% servas por agrikulturo kaj 7,0% por setlado.
Najbaraj komunumoj
La komunumo Saubraz limas en nordo kaj nordoriento al Bière, en sudoriento al Montherod, kaj en sudo kaj okcidento al Gimel.
Trafiko
Saubraz situas flanke de la gravaj trafikvojoj. La komunumo atingeblas pere de flankaj vojoj de Bière, Gimel kaj Montherod. La plenj proksima alveturejo al la svisa aŭtovojo A1 situas proksimume 5 kilometrojn sude de la komunumo apud Aubonne. Pere de la poŝtaŭtolinio de Gimel tra Bière al L'Isle la komunumo estas konektita al la publika transportreto.
Historio
La unua dokumenta mencio de Saubraz datiĝas el la 13-a jarcento kiel Salubra; en la jaro 1251 aperis mencio de la formo Saubra. Sur la komunuma teritorio estis trovitaj tomboj el la La-Tène-epoko kaj restaĵoj de romia setlejo. Dum mezepoko la Senjoroj de Aubonne, la Monaĥejo Romainmôtier kaj la Abatejo Bonmont posedis bienojn en Saubranz. En la jaro 1237 la pastra preĝejo Sainte-Foy estis submetita al la Abatejo Lago de Joux. La preĝejo bruliĝis en la jaro 1251. En la jaro 1493 kaj 1497 Jean, la filo de Senjoro Arthaud de Mestrals, kreis la feŭdon Saubraz, kiu en la 17-a jarcento fariĝis havaĵo de la familio d'Allinges.
26393 Scaffa
26393 Scaffa estas tre malgranda, tre hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la teamo de la astronomia kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Alejandro Mariano Scaffa, kiu gajnis la "Plej bona en sia Kategorio" kaj la unuan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2010 pro sia projekto pri biokemio. Li estis lernanto ĉe la Escola Americana de Campinas (San-Paŭlo, Brazilo).
Clam
Clam [] estas franca komunumo en la departemento Charente-Maritime, en la regiono Puatuo-Ĉarentoj. Ĝi havis 406 loĝantojn en la jaro 2012.
Geografio
Clam situas en la sudo de Charente-Maritime, norde de Jonzac kaj  sudokcidente de Cognac.
Elzach
Elzach estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Emmendingen, en la Regiono Suda Supra Rejno kaj en la distriktaro Freiburg de la federacia lando Baden-Virtembergo. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Alaska (kantistino)
Ŝi estis la ĉefa aktivanto de grupoj kie ŝi membris kiaj Kaka de Luxe, Alaska y los Pegamoides kaj Alaska y Dinarama.
Kun Alaska y Dinarama
Kun Dinarama vendis ŝi preskaŭ totalon de 5.000.000 de kopioj de la kvin studiaj albumoj en la 1980-aj jaroj.
Kun Fangoria
Ĉirkaŭ 1.000.000 de kopioj ŝi vendis kun Nacho Canut en Fangoria ekde ties komenco en 1991 (sume unuopaĵojn, 11 studiajn albumojn, 3 reeldonojn kaj 1 remiksaĵon).
Radio
Ŝi kunlaboris kun multaj elsendejoj.
Libroj
Libro kie ŝi parolas pri siaj modeloj kiaj Sara Montiel, Manuela Trasobares, Divine ktp. Vendis ŝi pli da dekmil kopiojn en unu semajno.
Melifagedoj
La Melifagedoj (Melifagidae), aŭ Mielmanĝantoj, estas specioriĉa familio el la ordo de la Paseroformaj birdoj (Paseriformes). La familio estas endemia en la aŭstralazia ekozono.
Rekoniloj
La kantojn, ofte tre imponajn, la birdo uzas plejparte por demonstri la limon de sia distrikto. Eminente orelfrapa estas la kanto de la Mizomelo (Myzomela). La Prostemadero (Prosthemadera novaeseelandiae), en la maoria lingvo nomata Tui, pro siaj blankaj plumoj ankaŭ nomata Pastrobirdo, havas la kapablon, imiti la kantojn de diversaj specioj de kantbirdoj kaj eĉ la voĉojn de aliaj bestoj.
Nutrado
La Melifagedoj nutras sin kiel la Nektariniedoj (Necrariniidae) per polenoj kaj nektaro kaj tiel je kelkaj plantoj transprenas la rolon de polentransportantoj. Ankaŭ insektoj, beroj kaj fruktoj apartenas al ilia menuplano.
Generado
La nestoj, kun unu ĝis du ovoj, plej ofte estas pelvetoformaj kaj povas esti supre malfermaj aŭ fermitaj; ili posedas enirejon je la flanko. La birdoj konstruas ĝin sur arboj aŭ arbustoj. Por la nestkonstruado ili uzas greson, arboŝelon, plantofibrojn, aŭ ankaŭ muskon, filikojn, foliojn kaj branĉetojn.
Genroj kaj specioj (eltraktaĵo)
subfamilio: Melifagenoj (Meliphaginae)
Groß Niendorf
Groß Niendorf havas diversajn signifojn:
Sándor Kőrösi-Krizsán
KŐRÖSI-KRIZSÁN Sándor [koe:roeŝi-kriĵan] estis rumanuja hungara politikisto, ĵurnalisto, redaktoro, publicisto naskita la 27-an de februaro 1896 en Nagybánya kaj mortinta la 2-an de oktobro 1970 en Munkeno. Li estis edzo de goblenartistino Noémi Ferenczy.
Biografio
En somero de 1916 Sándor Kőrösi-Krizsán iĝis rusa militkaptito kaj interkonatiĝis kun Viktor Aradi, Endre Sík, redaktis la semajngazeton hungarlingvan Szibériai Vörös Újság, poste iĝis sekretario de Béla Kun en Moskvo. Oni elpelis lin al Rumanujo, kaj oni fermis en malliberejon de Jilava. Poste en 1923 li iĝis kunlaboranto de gazeto Munkás de Dezső Jász en Bukareŝto. Li estis unu el gvidantoj de Rumana Komunista Partio. Li konsideris Rumanujon multinacian ŝtaton. En 1925 kune kun Viktor Aradi li redaktis la gazeton A Jövő Társadalma; li estis kunlaboranto de unua jarkolekto de revuo Korunk. En 1927 li kontraŭis la diktaturon de Stalin kaj tial li perdis siajn oficojn en la partio. Komence de jaroj 30-aj li estis raportisto de Brassói Lapok, poste ĝia eksterpolitika redaktoro. En 1936 li translokiĝis Hungarujon kaj ekde 1941 li iĝis la raportisto de ĵurnalo Magyar Nemzet en Berlino. Ekde 1951 li estis ĉefredaktoro hungara de Radio Libera Eŭropo ĝis sia pensiuliĝo en 1965.
Pillath
Pillath estas familia nomo de jenaj personoj:
François Cevert
François CEVERT estis franca vetkuristo naskita la 25-an de februaro 1944 en Parizo (Francio) kaj mortinta la 6-an de oktobro 1973 en la aŭtokurejo de Watkins Glen dum kvalifikado por la Grandpremio de Usono. Li partoprenis en Tutmonda Ĉampioneco de Formulo 1. Li konkurencis en 47 Grandaj Premioj de la Tutmonda Ĉampioneco, kaj atingis la unuan rangon unufoje, 13 podifinojn kaj 89 kurpoentojn.
Nobelaro
Nobelaro estis la reganta, privilegiata socia klaso en feŭdaj reĝimoj. Kutime surbaze de naskiĝo, posedo kaj foje surbaze de atingo, plejofte kun specialaj vivmanieroj. Nobelaro estas fenomeno de preskaŭ ĉiuj kulturoj kaj plejofte ligita al dinastio.
Wow!-signalo
La Wow!-signalo estis forta mallarĝbenda radio-signalo ricevita de d-ro Jerry R. Ehman je 1977-08-15, dum li laboris pri SETI- projekto je la radioteleskopo The Big Ear, angle la granda orelo, de la Ohio State University. La signalo estis ege interesa, ĉar ĝi povis eventuale deveni de ekster-tera aŭ ekster-sun-sistema fonto. Ĝia ricevado daŭris 72 sekundojn. Sed ĝi ne aperis denove. Granda intereso ekestis en la ĵurnaloj dum diskutoj pri SETI-rezultoj. Surprizita pri kiel bone la signalo similis al kvalito de esperita ekstertera signalo, Ehman ĉirkaŭmarkis la signalon sur la papero kaj skribis la komenton "Wow!" je ĝia flanko. Tiu komento fariĝis la nomo de la signalo.
Rimarko pri la daŭro de la ricevado de 72 sekundoj: Tiu rezultis de la turniĝanta anteno. La anteno estas en fiksita pozicio kaj turniĝas kun la turniĝanta Tero. Konstanta signalo kun daŭro de pli ol 72 sekundoj povas esti aŭdata nur tiom longe, kiom la anteno direktas al la fonto de la signalo.
Interpretado de la papera teksto
La ĉirkaŭmarkitaj literoj 6EQUJ5 ne estas kodita teksto en iu nekonata lingvo de eksterteruloj. Ili nur priskribas la ŝanĝon de la forteco de la signalo. La sistemo do estas programita de Ter-homo.
Detaloj: La forteco estas la rilato de signalo kontraŭ bruo (angle: signal to noise ratio), la bruo mezurita kiel averaĝa dum la antaŭaj minutoj.
"Horizontala" informo
La supra klarigo pri bildo 1 temis pri la vertikalaj kolonoj, speciale pri la kolono kun la kodigita sinsekvo de fortecoj.
Horizontale, de maldekstre al dekstre estas 20 kolonoj. Tiuj reprezentas 20 kanalojn, en kiuj samtempe eniris signaloj kaj estis analizitaj. La larĝeco de ĉiu kanalo estas 10 kHz. En bildo 1 en la resto de la kanaloj ne estas vere fortaj signaloj, nur la ĝenerala malforta bruo.
Ĉu la signalo enhavis moduladon, do enhavon?
Tiu demando estas tre grava. En sia dokumento "eksteraj ligiloj n-ro 1" Ehman detale diskutas tion. En unu ĉapitro de la dokumento (en paĝoj 21 ĝis 23) li diskutas la demandon, ĉu eblas, ke la signalo havis moduladon, do enhavon, informon.
La respondo de D-ro Ehman estas: jes, eblas. Sed nia tiama ricevilo ne estis sufiĉe kapabla. Ankaŭ nia tiama komputilo ne estis tre kapabla.
Jam kun la tiama "state of the art", la stato de la tekniko, oni estus povinta apliki ricevilon multe pli mallarĝbendan ol 10 kHz, nome malpli ol 0,5 kHz, kaj duan komputilon por aparta samtempa analizo. Aŭ la unua komputilo estus devinta enŝalti normalan sonbend-registrilon, por posta analizo. Se la ETI, la eksterteraj inteligentuloj, uzis moduladon, ekzemple similan kian ni mem uzis en nia Arecibo-mesaĝo, ni ne kaptis la enhavon pro nia tro simpla, larĝbenda ricevilo. Tre bedaŭrinda afero!
Problemo pri financoj
La kaŭzo por nia tro simpla aparataro estis simple manko de financoj. Poste estis evoluigita SERENDIP-ricevilo, kiu povis samtempe observi multajn kanalojn kun larĝeco de po 0,6 Hz (16000-foje pli detaligebla!). Se ni estus tiam havintaj ĝin, ni estus povintaj legi eventuale enestantan informon.
Estonteco
Nun nur restas la espero, ke la signalo denove aperu. La lokon en la ĉielo ni konas, estas loko en la konstelacio sagitario, kaj ankaŭ la frekvencon ni konas. Vidu bildon 2. Ni observas tie daŭre. Ekzakte dirite ne vere daŭre: La anteno ne povas esti direktita daŭre al tiu direkto, ĉar aliaj taskoj estas, kaj financoj ankoraŭ ne sufiĉas. Alia kaŭzo, kial radioobservatorioj devas paŭzi: la loko turniĝas, dum 24 horoj je 360 gradoj. Tial dum granda parto de la tago la observatorio ne povas vidi la objekton.
La plimulto de la observatorioj havas moveblajn antenojn. Tiuj povas esti movitaj tiel, ke la anteno konstante vidas la certan lokon/stelon, maksimume dum 12 horoj. En la observatorio de Arecibo tio nur eblas tre limigite. Tie la anteno estas fiksita kaj moviĝas konstante kun la Tero. Per movigo de ĝia sekundara anteno tamen la direkto de ricevo povas esti ŝanĝita je kelkaj gradoj, do observado dum kelkaj minutoj eblas.
Albo
Albo estas ordinara blanka vesto, kiun surmetas ĉiuj oficantoj dum liturgiaj ceremonioj. Ĝi estas vestita ne nur de sacerdoto ĉefoficanta, sed ankaŭ de la oficialaj kunceremoniantoj.
La albo kovras la tutan korpon.
Per la vesto de la albo oni intencas simbole revoki la bapton en kiu ĉiu kristano ricevas la novan blankan veston, mem simbolon de la pureco de Jesuo. Krome, oni povas vidi en ĝi aludon al la Apokalipsa 7, 14-15: “14 Kaj mi diris al li: Mia sinjoro, vi scias. Kaj li diris al mi: Ĉi tiuj estas la venantoj el la granda afliktado, kaj ili lavis siajn robojn, kaj blankigis ilin en la sango de la Ŝafido. 15 Tial ili estas antaŭ la trono de Dio; kaj ili servas al Li tage kaj nokte en Lia templo; kaj la Sidanto sur la trono etendos super ili Sian tabernaklon”. Okaze de la Meso la albo, laŭ la “Principoj kaj normoj por la uzo de la Roma Meslibro” kaj la “Roma Ritlibro”, devas esti vestita supre de la amikto (en la ambrozia rito oni ĝin, male, submetas) kaj estas ĉirkaŭpremita sur la flankoj per zono. Amikto kaj zono povas esti ankaŭ, laŭ la novaj normoj, preterlasataj kondiĉe, tamen, ke la albo, laŭforme, kovru la kolon kaj adheru al la flankoj.
Inter la apartaĵoj, ĉe ekstremoj de la vesto, sur la orloj, oni povas apliki brodaĵojn ĉiuspecajn, kiuj igas iujn albojn grandvaloraj. Sur tiuj foje oni aldonas kolorajn subŝtofojn aludantajn al la eklezia digneco de tiu kiu surmetas la albon.
Laŭ la Meslibro de papo Pio la 5a (16-a jarcento), dum la surmeto de la albo, la vestiĝanto devis reciti, latinlingve aŭ vulgarlingve, la preĝon “Sanktigu min, Sinjoro, kaj purigu mian koron por ke per la sango de la Ŝafido senmakule mi meritu la eternan ĝojon”.