cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kamina
Geografio
situas en montaro en la suda landparto. Kolwezi troviĝas 226, Mwene-Ditu 257, Likasi 314, Mbuji-Mayi 326, Lubumbashi 424, Kananga 425, Kinŝaso 1179 km.
Historio
La belga armeo establis grandan armean bazon en Kamina post la 2-a mondmilito. Post la sendependiĝo Unuiĝintaj Nacioj kontrolis la bazon, sekve ĝi neniam apartenis al memdeklara ŝtato Katango.
Trafiko
havas flughavenon kaj ankaŭ apartan armean flughavenon. Vojoj kuras el la urbo al Kananga, Kolwezi kaj Kalemie. La urbo estas fervoja nodo, trajnoj trafikas al Kananga, Kindu kaj Lubumbashi.
Klimato
situas en tropika klimato, kie la averaĝa temperaturo varias inter 23 kaj 28 °C. Jare pluvas ĉ. 1400 mm. En ĉiuj monatoj pluvas. La pluvo kulminas en novembro kaj malkulminas en julio.
Tenente Ananias
Tenente Ananias estas urbo de la brazila subŝtato Norda Rio-Grando. Fondita en 1962, la municipo havas 9.655 enloĝantojn.
FON
FON povas rilati al:
Tatsuya Morishige
Li futbalis ĉe Cerezo Osaka.
Temiso
En la PIV : Temis : Helena diino de la justeco. Temiso – helene Θέμις – estas en la helena mitologio filino de Urano kaj Gaja, kaj konklude membras la Titanojn. Ŝi estas la personigo de justeco kaj ordo dia.
8809 Roversimonaco
8809 Roversimonaco estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Edward L. G. Bowell elde la Stacio Anderson Mesa de la observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono), en Usono.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la itala akademiano Fabio Alberto Roversi Monaco, rektoro de la Universitato de Bolonjo de 1985. Li kuraĝigis kaj forte apogis la organizojn de la unua (1991) kaj de la dua (1999) italaj sciencaj ekspedicioj al la loko de la evento de Tungusko.
Marek Belka
Marek Marian BELKA (naskiĝis la 1-an de januaro 1952 en Łódź) estas pola profesoro pri ekonomio, ĉefministro ekde la 2-a de majo 2004 ĝis la 31-a de oktobro 2005.
Inter 1990 kaj 1996 li laboris kiel konsultanto de la pola ministro pri financoj kaj Monda Banko. Li postenis kiel komisiita ĉefministro kaj ministro pri financoj en 1997 kaj 2001-2002 kaj kiel ekonomika konsultanto de la Pola Prezidento en la intertempo. En 2003 li respondis pri la ekomomika politiko en la koalicia administrado de Irako.
Roklando de Dahn
La roklando de Dahn (germane:  Dahner Felsenland) estas pejzaĝo en la distrikto Südwestpfalz (Rejnlando-Palatinato). Ĝi situas en la nordokcidento de la Vasgovio, mezmontaro, de la sudokcidento de la Palatinata Arbaro kaj la norda parto de la  Vogezoj. En la roklando de Dahn ekzistas multaj rokformacioj de la grimpregiono Südpfalz.
La pejzaĝo estas preskaŭ identa kun la samnoma komunumaro, kiu konsistas el la urbo Dahn kaj 14 vilaĝoj. La roklando de Dahn estas parto de la naturparko Palatinata Arbaro. Ĝi situas inter 200 (valoj) kaj 400 m alteco (montoj). Ĝi estas deakvigata de la rivero Lauter, kiu ĉi tie ĉe sia supra parto nomiĝas  Wieslauter, al la Rejno.
Vidindaĵoj
En la roklando de Dahn troviĝas 16 burgoj respektive  burgruinoj kaj multaj rokformacioj el  sabloŝtono, kiuj estas uzataj por  sportogrimpado. Inter la burgoj la burgogrupo Dahn Altdahn, Grafendahn kaj Tanstein,  Berwartstein kaj  Drachenfels estas la plej famoj.
Taksado
Taksi (el la latina taxare [taksAre] difini la valoron, aprezi) signifas difini la valoron de iu aŭ io. La vasta senco de "taksi" ne nur enhavas impostocelojn aŭ materiajn signifojn, sed ankaŭ ideajn.
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri taksado en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Natria dodekila-benzeno-sulfonato
Natria dodekila-benzeno-sulfonato, (NDBS) 4-dodekila-p-benzeno-sulfonato de natrio aŭ C18H29NaO3S estas organika kombinaĵo derivita el natrio, laŭrata acido kaj benzenosulfonata acido. Ĝi estas flaveca olea likvaĵo, milde toksa, solvebla en akvo kaj uzata kiel surfaktanto kaj emulsianto kun ŝaŭmigaj kaj humidigaj proprecoj. .
Ĝenerale ĝi komerce trovatas kiel miksaĵo da interligitaj sulfonatoj kaj ĝi estas la ĉefa komponaĵo de la likvaj sapoj uzataj en lavbutikoj. NDBS estas sensiva al akvomalmoleco kaj ne facile oksidiĝas. Ĝi estas forta ŝaŭmiganto kaj troviĝas kiel komponaĵo de pluraj aldonaĵoj.
Strukturo
La plejmulto el la dodekilasulfonatoj estas membroj de la lineara alkilaj benzenosulfonatoj, signifante ke la dodekila grupo (C12H25) estas branĉosena. La dodekila grupo ligiĝas al la 4-a pozicio de la grupo benzenosulfonata. Linearaj dodekila-4-benzenosulfonataj anjonoj povas ekzisti laŭ ses izomeroj (ne parolante pri la optikaj izomeroj), depende de la karbono de la dodekila grupo kiu estas aneksita al la benzena ringo.
Proprecoj
Bilionoj da kilogramoj ĉiujare produktiĝas. La plej ordinara maniero pri produktado je NDBS estas unue pere de alkiligo de la benzeno uzante fluoridan acidon kiel katalizilon. La dodekilabenzeno purigita (kaj ĝiaj derivaĵoj) estas tiam sulfonigitaj kun sulfura trioksido por estigi la sulfonatan acidon. Sekve, la sulfonata acido estas neŭtraligita per natria hidroksido.
La biodegradebleco de la NDBS estis bone esplorita kaj estas influita de la izomerigo. La salo de lineara katena havas mortigan dozon je 2,3 mg/litro por fiŝoj, ĉirkaŭ 4-oble pli toksa ol la branĉigita kombinaĵo, tamen, la lineara kombinaĵo biodegradiĝas pli rapide, igante ĝin sekura elekto kun la tempopaso. Ĝi rapide biodegradiĝas sub aerobaj kondiĉoj kun duonvivo je ĉirkaŭ 1-3 semajnoj; oksidiva degradiĝo komencas en la alkila kateno. Sub anaerobaj kondiĉoj ĝi degradiĝas tre malrapide aŭ tute ne degradiĝas, igante ĝin ekzisti en pli altaj koncentriĝoj en reziduaj kotoj, tamen, tio ne vere kaŭzas maltrankvilon pro tio ke ĝi rapide degradiĝas en medio kun oksigeno.
Germana aŭtovojo A15
La germana aŭtovojo A15 (germane Autobahn 15, aŭ BAB 15, mallonge por Bundesautobahn 15, „federacia aŭtovojo 15“) estas parto de la unuaranga trafika reto de aŭtovojoj en Germanio. Ĝi vojas 64 kilometrojn tra la federacia lando Brandenburgio. La plej okcidenta punkto estas konektiĝo al la aŭtovojo (Berlino-Dresdeno) ĉe la urbo Forst (Luzacio) kaj la plej orienta la urbo Cottbus - sekve ankaŭ parto de la individua motora trafiko al Pollando kaj la landoj de orienta Eŭropo fluas tra tiu vojo.
La vojo estas parto de la eŭropa ŝoseo.
David Trimble
David TRIMBLE (naskiĝis 15-an de oktobro 1944, mortis 25-an de julio 2022) estis politikisto de Nord-Irlando, iama gvidanto de la Ulster Unionist Party (UUP), kaj Unua Ministro (t.e. ĉefministro) de Nord-Irlando. En 1998, Trimble kunricevis la Nobel-premion pri paco kun John Hume de la Sociala Demokrata kaj Laborista Partio de Nord-Irlando (SDLP).
Novi Sad
Novisado (Novi Sad, serbe kaj rutene Нови Сад, Újvidék, Nový Sad, Neusatz) estas urbo kaj samtempe municipo en Serbio, ĉefurbo de la provinco aŭtonomio Vojvodino, en distrikto Suda Baĉka (Južnobački Okrug). La nomo signifas nova ĝardeno. Ankoraŭ 1 urbo, 9 vilaĝoj kaj 5 suburboj apartenas al la municipo.
David Trimble
Vivo
Trimble naskiĝis en 1944, edukiĝis en Bangor kaj en la reĝina universitato en Belfasto kaj kvalifikiĝis kiel advokato kaj en 1968 komencis prelegi ĉe la jura fakultato.
Politiko
En 1975, Trimble unue estis elektita al la Asembleo de Nord-Irlando nome de la Progresema Uniisma Partio kaj servis kiel vicgvidanto de la partio. Kiam la partio dissolvis li aliĝis al la Ulster Unionist Party (UUP) en 1978 kaj iĝis partia sekretario. Li estis elektita al la brita parlamento en kromelekto en 1990. En 1995 li estis elektita gvidanto de sia partio.
Trimble protestis kontraŭ la rolo de la usona senatano George Mitchell kiel prezidanto de la plurflankaj intertraktoj finitaj per realigo de Interkonsento de Sankta Vendredo en 1998, sed servis valoran rolon por persvadi siajn partianojn akcepti la interkonsenton, kiu inkluzivis multajn koncedojn, kiuj la unuistoj devis ricevi. Poste en 1998 Trimble kaj Hume gajnis Nobel-premio pri paco pro iliaj klopodoj trovi pacan solvon al la konflikto en Nord-Irlando.
Trimble estis elektita al la Konsilio de Nord-Irlando (organo establita laŭ la interkonsento) kaj fariĝis la unua Ministro de Nord-Irlando. Post monatoj la agadoj de la konsilio estis nuligitaj. La konsilio revenis funkcii en 2000 post kiam la IRA konsentis pri deklaro pri malarmado. En oktobro 2000, Trimble estis devigita ordoni al la membroj de Sinn Fein en la konsilio ne ĉeesti kunvenojn kun iliaj samrespondaj ŝtatoficiroj de Irlando.
De tiam la stato de Trimble tendencis malboniĝi politike. La agadoj de la institucioj establitaj laŭ la Interkonsento de Sankta Vendredo estis nelonge suspenditaj en oktobro 2002. Poste ili rekomencis ĝiaj funkcioj. En la vocdonado de 2003 por ĉi tiuj institucioj, la Demokrata Unisma Partio, ankaŭ uniisma sed la rivalo de la UUP gvidata de Trimble, fariĝis la ĉefa uniisma partio en Nord-Irlando.
En la balotado de 2005, Trimble malsukcesis en sia oferto kandidatiĝi por parlamento, kontraŭante la kandidaton de Demokrata Uniisto. En 2006 li ricevis la titolon Barono kaj fariĝis membro de Ĉambro de Lordoj. En 2007 li forlasis sian partion kaj aliĝis al la Konservativa Partio.
Strašín
Strašín (Straschin, arĥaike kaj popole Strašeň) estas municipo en Ĉeĥio. Ĝi situas en regiono Plzeň, distrikto Klatovy. Vivas ĉi tie.
Nikolaj Lejkin
Nikolai Aleksandroviĉ Lejkin (Николай Александрович Лейкин; la — la ) estis rusa verkisto, artisto, dramaturgo, ĵurnalisto kaj publikigisto.
Novi Sad
Historio
Romianoj fondis urbon Cusom, poste avaroj, poste hungaroj ekde 895 vivis tie. Antaŭ la turkoj estis tie malgranda abateja bieno. Serboj servantaj la turkojn fondis la komunumon en 1694, kiu urbiĝis en 1748. Post la turkoj alvenis homoj el diversaj reginoj de Habsburga Imperio. En 1918 taĉmentoj de SHS (=Serba-Kroata-Slovena Reĝlando) okupis la urbon. Fine Novi Sad apartenis al SHS. Inter 1941-1944 la urbo rehungariĝis. En 1942 jugoslaviaj partizanoj (tiutempe nelegalaj laŭ la milita juro) suferigis la loĝantaron. Sekve la hungara armeo faris tuturban razion, pli, ol mil homoj estis murditaj. Hungario enkarcerigis estrojn de la raziuloj. En 1944 Jugoslavio reokupis la regionon, partizanoj alvenis la unua, kiuj venĝis la razion. En la tuta regiono resume 40000 da hungaroj malaperis, oni rememoras pri nemarkitaj tomboj. La tuta germaneco estis deportita.
Strašín
Partoj de municipo
Bazaj setlejunuoj
Novi Sad
Historio
Dum la socialismo la urbo havis plurlingvan radiostacion. La hungarlingva dissendo estis aŭdata ankaŭ en Hungario pro la malsamaj kaj interesaj programoj.
Nikolaj Lejkin
Li dediĉis sin ĉefe al satiro de la etoso de komercista kaj negocista medio, kiun li konis bone el sia propra familio.
Novi Sad
Esperanto en Novi Sad
Tie ekloĝis Miĥail Solovjev en 1926, kaj tie okazis kongreso de SAT en 1969.
Nikolaj Lejkin
De 1882 ĝis 1905, Lejkin estis la publikigisto kaj eldonisto de la humura gazeto Oskolki (Fragmentoj). En tiu gazeto komencis sian literaturan karieron Anton Ĉeĥov, kontribuinte per ĉirkaŭ 200 rakontoj al Oskolki inter 1882 kaj 1887.
Al la sama gazeto kontribuis per bildoj ankaŭ Nikolai Ĉeĥov, la frato de Anton Ĉeĥov kaj gravaj verkistoj kiel Nikolaj Leskov.
Ferdinand Braun
(Karl) Ferdinand BRAUN (6-an de junio 1850, Fulda, Hessen-Kassel – 20-an de aprilo 1918, Brooklyn, Novjorkio, Usono) estis germana fizikisto, kiu ricevis en 1909 (kun Guglielmo Marconi) Nobel-premion pri fiziko pro ellaboro de sendrata telegrafo.
Braun doktoriĝis en 1872 en la Berlina Universitato, poste laboris kiel universitata instruisto en Würzburg, Leipzig, Marburg, Karlsruhe kaj Tübingen. Li iĝis en 1895 direktoro kaj fizika profesoro de la fizika instituto de la Strassburg-a Universitato.
Braun perfektivigis la signaldonan sistemon de Marconi, pro kio li ricevis la Nobel-premion. En la frua sendrata radiostacio, la anteno estis ligita rekte en la cirkviton kaj kaj la signalsendado havis la atingopovon de 15 km. Braun kreis sen-scintilan antenan cirkviton (li patentigis tion en 1899), kiu ligis la osciladan cirkviton induktive al la anteno. Tiu inventaĵo grandigis atingopovon de la signaldonilo kaj oni uzas tiun sistemon eĉ hodiaŭ en radaroj, radioaparatoj, televidiloj. La malkovro de Braun, ke kelkaj duonkondukaj mineraloj povas funkcii kiel unudirektiloj, tio estas ili permesas la kurenton nur en unu direkton. Tio kondukis al ellaboro de la kristaldetektora radioaparato.
Alia grava inventaĵo de Braun estas la pluevoluigo de la katodradia tubo. Li prezentis en 1897 la unuan oscilografon (Braun-tubo), kiun li pretigis por analizado de grandfrekvencaj alternaj kurentoj. La katodradian tubon karakterizis ĝis tiam nekontroleblaj radioj. Braun sukcesis formi elektronan faskon, direktita per alterna tensio. Tiu fasko desegnis liniojn sur fluoreskanta monitoro. Tiu inventaĵo estis antaŭulo de la televidila vidtubo kaj la radarmonitoro. Ĝi iĝis grava laboratoria esplorilo.
Braun veturis en 1915 al Novjorko, por atesti en porpatenta juĝproceso pri iu radioaparato. Kiam Usono en 1917 aliĝis al la unua mondmilito, Braun estis aretsita pro lia germana ŝtataneco. Li mortis antaŭ finiĝos de la milito, tiel ne povis hejmenveturi.
Grýla
Grýla estas figuro en la islanda mitologio. Originale ŝi estis gigantino kaj tiel ŝi estas nomita en rimversaroj de Snorra-Edda. Sed poste dumtempe ŝi en Islando ŝanĝiĝis en aĉan trolinon ligite al la Julo. Unue ŝi troviĝas ligita al Julo en la 17-a jarcento en Poemo de Grýla de la pastro Guðmundur Erlendsson (ĉ.1595–1670) en la bieno Fell en Sléttuhlíð. Kaj en islandaj popolrakontoj ŝi estas dirata patrino de la islandaj Julo-knaboj (islande: jólasveinar) kaj ŝia edzo, Leppalúði, kredeble ilia patro, sed antaŭ ol Grýla edziniĝis al Leppalúði ŝi havis multajn trolinfanojn kun aliaj gigantoj kiuj nomiĝis Boli (Virbovo) kaj Gustur (Blovego). Antaŭ Julo Grýla iras al la kamparo kaj tie klopodas trovi manĝaĵon, ĉefe malobeemajn infanojn en la bienoj, kiujn ŝi enmetas en sian sakegon kaj portas ilin en ĝi al sia groto en la montoj.
Kleodiko
Kleodiko estas en la helena mitologio filino de la fondinto de Lakedemona reĝolando, de la reĝo Lakedemono.
Ŝia patrino estis Sparta, filino de la rivera dio Eŭroto. Ŝi havis fratojn nomataj Amiklo, estonta sekvanto de la trono, kaj Himero kaj fratinojn Eŭridikon (kiu ne estas identa kun edzino de Orfeo) kaj Asinon. La frato Himero estis forte influata de la diino Afrodito. En unu nokto ŝi en li vekis sovaĝan amsopiron, kontraŭ kiu li ne defendis sin venke kaj senkonscie senhimenigis sian propran fratinon Kleodikon. Kiam li vekiĝis kaj konstatis kio okazis, ĵetis sin en riveron, kiu poste estis nomata laŭ li. Kiel kun tiu ĉi faro kvitiĝis Kleodiko, ne estis skribite.
FOY
La trilitera kombinaĵo FOY povas signifi la jenajn:
La Bruyère (Haute-Saône)
La Bruyère estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Haute-Saône (prononco [],, arpitane Hiôta-Sona), en la regiono Burgonjo-Franĉkonteo (Bourgogne-Franche-Comté, prononco []) kaj en la historia regiono Franĉkonteo. Fine de en la komunumo vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la arondismento Lure (france arrondissement de Lure), la orienta parto de la departemento, kaj al la kantono .
(15642) 2679 P-L
(15642) 2679 P-L estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar (Kalifornio, Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Tom Gehrels fotis ĝin elde la Monto Palomar, kaj la geedzoj Ingrid kaj Cornelis van Houten malkovris ĝin sur unu el la senditaj en Leiden.
Rozália Sütő Petre
SÜTŐ PETRE Rozália (ŝyto:) estas rumania hungara, hungara grafikistino, instruistino pri desegno naskita en Cristuru Secuiesc la 24-a de aprilo 1952.
Kariero
La familo de Rozália Sütő Petre loĝis en Porumbenii Mari. Ŝi finis inter 1972 kaj 1976 en Arta Artlernejo Ion Andreescu de Kluĵo. Ŝi laboris en Miercurea Ciuc, Baia Mare 14 jaroj., de 1989 ŝi vivas en Martonvásár. De 1999 ŝi estas libeprofesiulino. Ŝi estas anino de artistgrupo S.P.R. Művészeti Csoport de Martonvásár. Ŝi ekspozicias ĉiujare ankaŭ en Baia Mare.
Toru Kishimoto
Toru Kishimoto (岸本 徹, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Cerezo Osaka.
Történelmi Magazin
Történelmi Magazin (Historia Magazino) estas hungarlingva monata "sendependa kultura revuo", posteulo de Történelmünk (Nia Historio) en Rumanio.
Vigevano
Vigevano [viĝEvano] estas komunumo de Italio. En la loka okcident-lombarda lingvo ĝi nomiĝas Avgévan.
La tuta teritorio de la komunumo situas en la Naturparko de la Tiĉina Valo, ĉe la dekstra flanko de rivero Tiĉino. La rivero fluas preter la urbo ĉirkaŭ 3 km de ties centro; ĝia alia flanko apartenas al la provinco Milano.
La du ĉefaj preĝejoj estas la katedralo de Ambrozio de Milano kaj la preĝejo de Petro de Verono, en kies kripto estas entombigita la beatulo Matteo Carreri, eklezia protektanto de la urbo, kiu tie vivis kaj en 1470 mortis.
Industria agrikulturo
Kelkaj kritikaj sciencistoj diras, ke la industria agrikulturo rigardas farmon kiel fabrikon kun "enigoj" (kiel pesticidoj, nutraĵoj, sterko kaj bruligaĵo) kaj "eligoj" (kiel greno, kokoj, ktp). La celo estas plialtigi la gajnon (t.s. la rikolto po hektaro) kaj plimalaltigi la elspezojn por produktado, ĉefe ekspluatante ekonomion de skaloj. Industria agrikulturo dependas de altekostaj enigoj de ekster la farmo (ekzemple pesticidoj kaj fekundigiloj), multaj el kiuj kaŭzas restaĵojn damaĝantajn la medion. Ĝi uzas grandajn kvantojn da ne-renovigeblaj fosilaj bruligaĵoj, kaj ĝi tendencas al koncentrigi la produktadon, forpelante malgrandajn produktantojn kaj subfosas kamparajn komunumojn. La sekvaj mediaj zorgoj kaj jenaj rilate al la publika sano akompanas la kutimajn produktadmetodojn:
3314 Beals
3314 Beals estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Edward L. G. Bowell elde la Stacio Anderson Mesa de la observatorio Lowell apud Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la kanada astronomo Carlyle Smith Beals (1899–1979).
Kanado
Kanado (angle kaj france: Canada) estas la plej norda lando en la okcidenta duonsfero. La lando etendiĝas inter la Atlantika Oceano en la oriento kaj la Pacifika Oceano en la okcidento, havas landlimon kun Usono sude kaj nordokcidente (Alasko) kaj havas 1.2 km-longan landlimon kun Gronlando (Danio) ĉe la insulo Tartupaluk. Kanado ankaŭ atingas la Arktan Oceanon en la nordo kie la teritoriaj pretendoj etendiĝas ĝis la Norda Poluso.
Post Rusio, Kanado estas la dua plej granda lando en la mondo laŭ tuta areo. Tamen ĝia popoldenseco estas tre malforta (po 3 homoj en kvadrata kilometro), tiel ke entute estas nur 32 milionoj da loĝantoj. Kvankam Kanado havas pli grandan geografian areon ol la najbara Usono, ĝi nur havas unu naŭonon de la popolkvanto.
Nomo
La nomo "Kanado" (elparolata [kænədə] en la angla de Kanado, [kanadα] en la franca de Kebekio) venas el irokeza vorto kun signifo "vilaĝo". En 1535 loĝantoj de la regiono kie nun estas la urbo Kebeko uzis la vorton gvidante la esploriston Jacques Cartier al la vilaĝo Stadacona. Cartier uzis la vorton 'Canada' por priskribi ne nur tiun vilaĝon sed la tutan regionon regatan de Donnacona, tribestro ĉe Stadacona. Ĝis 1545, eŭropaj libroj kaj mapoj uzis la nomon Canada priskribante ĉi tiun regionon.
Historio
Kanadon, kie loĝis indiĝenaj popoloj (kiujn oni nomas la Unuaj Nacioj en Kanado) dum ĉirkaŭ 10 000 jaroj, unue vizitis eŭropanoj ĉirkaŭ 1000 kiam Vikingoj nelonge koloniumis ĉe L'Anse aux Meadows en Novlando.
Post la Usona Milito de Sendependeco, multaj lojalistoj de la Unuiĝinta Imperio transloĝis al Brita Nordameriko — tiam konsistanta el la apartaj kolonioj de Novlando, Nov-Skotio (kiu ampleksis nunan Nov-Skotion kaj Nov-Brunsvikon), Kebekio (kiu ampleksis nunan sudan Kebekion kaj Ontarion), kaj Insulo de Princo Eduardo. Por loĝigi la lojalistojn, Britio kreis la kolonion de Nov-Brunsviko el parto de Nov-Skotio en 1784, kaj dividis Kebekion en Supra Kanado kaj Malsupra Kanado per la Konstitucia Akto de 1791.
La Milito de 1812 komenciĝis kiam Usono atakis britajn fortojn en Kanado por malpliigi ilian regadon de Nordameriko kaj la Atlantiko. En Aprilo 1813, usonaj trupoj bruligis Jorkon (nunan Toronton). La britoj venĝis sin per la bruligo de Vaŝingtono en surpriza atako en 1814. La Traktato de Gento estis subskribata en decembro 1814.
La Ribeloj de 1837-1838 en Supra kaj Malsupra Kanado serĉis respondecan registaron (parlamentan regmanieron); ili aparte fortis en Malsupra Kanado (nuna Kebekio) en la Ribelo de la Patriotoj. Post tiuj, Britio unuigis la Kanadojn en la Provinco Kanado per la Akto de Unuiĝo (1840) en senfrukta klopodo asimili la franckanadanojn. Post kiam Usono konsentis pri la 49-a paralelo norda kiel landlimo inter la Usona kaj Britnordamerika okcidento, la brita registaro kreis la koloniojn de Nova Kaledonio (1848) kaj Vankuvera Insulo (1849) kiuj kuniĝis en 1866 kiel Brita Kolumbio.
Parte pro timo de usona forto, la kolonioj de Nov-Brunsviko kaj Nov-Skotio konsentis kuniĝi kun la Provinco Kanado. La 1-an de julio 1867, Britio enleĝigis la Akton pri Brita Nordameriko, kunigante la tri koloniojn en la nova, iom sinreganta Dominio Kanado, kun kvar provincoj: La termino Kanada konfederiĝo estas uzata por tiu unuiga procezo kaj ofte por la sekva federacio.
Aliaj Britaj kolonioj kaj teritorioj baldaŭ aliĝis al la Konfederiĝo. En 1870, Kanado ekregis la vastegan Rupertlandon, la antaŭan monopoliejon de la Kompanio de la Hudsona Golfo, proksimume 2/3 de la areo de moderna Kanado; tri modernaj provincoj, multe de la teritorio de aliaj tri, kaj la tri teritorioj konsistas el ĉi tiu regiono. La kolonioj de la Insulo de Princo Eduardo kaj Brita Kolumbio aliĝis en 1871. En 1880, Kanado havis en si la tuton de sia nuna area krom Novlando kaj Labradoro (aliĝis en 1949).
Plena regado super la aferoj de la Dominio venis oficiale en 1931 per la Statuto de Westminster, laŭ kiu aktoj de la Brita Parlamento ne plu aplikiĝis al Kanado sen ties konsento; kaj en 1982 per la patrolandigo de la Konstitucio de Kanado. Kanado ankaŭ distingiĝis per sia partopreno en la dua mondmilito.
En la dua duono de la 20-a jarcento, multaj civitanoj de la plejmulte france parolanta provinco Kebekio petis sendependecon per du referendumoj: tiuj de 1980 kaj 1995. En ambaŭ la disiĝistoj malvenkis, 60% kaj 50.6% voĉdonante kontraŭ.
La historio de eŭropa kontakto kun la indiĝenoj de Kanado ne estas tiom sangelverŝa kiel en Usono kaj pli sude; grava ekonomiaĵo en frua Kanado estis la tiel-nomita "Indiana komerco" por peltoj. Multaj traktatoj subskribiĝis inter la indiĝenoj kaj la eŭropanoj. Tamen ekde la 19-a jarcento mistraktado kaj malrespekto de la traktatoj pliiĝis. Nun la indiĝenoj — la membroj de la Unuaj Nacioj (indianoj), inuitoj, kaj metisoj (prafiloj de koloniistoj kaj unuaj nacioj) — pli kaj pli postulas riparojn kaj respekton de la traktatoj. Unu el la plej gravaj decidoj tiucele estis la konkludo de landpretenda konsento kun la inuitoj de norda Kanado per la kreo de la teritorio Nunavuto, inuita hejmlando kaj la sola memreganta indiĝena teritorio en Ameriko.
Geografio
Kanado okupas la nordan duonon (41%) de Nordameriko. Ĝin limas sude Usono kaj nordokcidente Alasko. Apud la suda bordo de Novlando troviĝas Sankta-Piero kaj Mikelono, transmara komunumo de Francio. Kanado atingas la Atlantikan Oceanon oriente kaj la Pacifikan Oceanon okcidente, de kiu oni prenas la landan devizon. Norde estas la Arkta Oceano, kun Gronlando nordoriente. Depost 1925, Kanado pretendas la sektoron de la Arkto inter 60 gradoj kaj 141 gradoj de okcidenta longitudo, kvankam ĉi tiu pretendo ne estas universe agnoskata. La plej norda urb(et)o en Kanado kaj la mondo estas Alerto, stacio de la Kanadaj Fortoj je la norda punto de la insulo Ellesmere, nur 834 kilometrojn for de la poluso.
Kvankam Kanado estas la due plej granda lando post Rusio, multe de tiu teritorio estas arkta, kaj do ĝi nur havas la kvare plej multan kultiveblan landon post Rusio, Ĉinio, kaj Usono. La popoldenseco de 3.5 homoj/kvadratkilometro estas inter la plej malaltaj en la mondo; kvankam pli granda ol Usono, Kanado nur havas la naŭonon de ties popolnombro. Ĉirkaŭ 80% de kanadanoj vivas ene de 200 kilometroj de la suda landlimo.
La plej popolhava regiono estas la Valo de la Grandaj Lagoj kaj de la Rivero Sankt-Laŭrenco en la okcidento. Norde de tiu regiono estas la vasta Laŭrenca tabulo, roka zono balaita de la lasta glacia epoko, kiu punktigis la mineralriĉan landon per lagoj kaj riveroj de kiuj 60% en la mondo estas en Kanado. La Laŭrenca tabulo ĉirkaŭiras la vastan Hudsonan Golfon, de Granda Ursa Lago en la Nordokcidentaj Teritorioj ĝis la Atlantika marbordo de Labradoro.
La insulo Novlando, la plej orienta parto de Nordameriko krom Gronlando, estas je la buŝo de Sankt-Laŭrenca Golfo, la plej granda estuaro de la mondo. La Kanadaj Marprovincoj eltendiĝas sude de Kebekio. Nov-Brunsvikon kaj Nov-Skotion disigas la Golfo de Fundy, kie okazas la plej altaj tajdoj de la mondo. La Insulo de Princo Eduardo en la Golfo Sankt-Laŭrenco estas la plej malgranda kanada provinco.
Okcidente de Ontario, la vastaj, ebenaj Kanadaj Prerioj eltendiĝas ĝis la Rok-Montaro kiu apartigas ilin de Brita Kolumbio.
Kanado reputacias je malvarmegeco, sed la tuta lando spertas kvar malsamajn sezonojn. Multe el la lando riskas je severaj vintroj, kun neĝoŝtormoj kaj glaciŝtormoj. En norda Kanado temperaturoj atingas -50 celsiuse, kaj eĉ en suda Kanado la temperaturo ofte atingas -20 aŭ -30. Tamen marborda Brita Kolumbio estas escepto, kun multe pli milda klimato. Someroj estas sufiĉe varmaj, de 20 gradoj en la marbordoj ĝis 30 gradoj en centra Kanado.
Ŝtatestro
Kanado estas federacio sub sistemo de parlamenta demokratio, kaj ankaŭ estas konstitucia monarkio. Ĝia ŝtatestro kaj suverenulo estas la monarko de la Unuiĝinta Reĝlando, aktuale la reĝo Karlo la 3-a, kun la titolo Reĝo de Kanado.
La taskoj de la ŝtatestro estas plenumitaj en la nomo de la Reĝ(in)o fare de la Guberniestro Ĝenerala de Kanado, kutime emerita politikisto aŭ alia publikulo nomita de la Reĝino laŭ la rekomendo de la Ĉefministro. La guberniestro ĝenerala estas senpartia figuro kies simbolaj kaj formalaj roloj inkluzivas doni Reĝan Konsenton al leĝoj proponitaj de la Ĉambro de Deputitoj kaj de la Senato, oficiale bonvenigi fremdajn ambasadorojn, eldiri la Diskurson de la Trono, subskribi ŝtatajn dokumentojn, apogi kanadan unuecon kaj identecon, malfermi kaj fermi sesiojn de parlamento, kaj dissolvi parlamenton por balotado. La aktuala guberniestro ĝenerala estas Julie Payette.
Guberniestro kaj parlamento
La Reĝino kaj ŝia reprezentanto, nome la guberniestro ĝenerala, estas ĉefe figuruloj, kun malmulte da vera reala povo, ĉar tiu en la posteno preskaŭ ĉiam agas laŭ la postuloj de la registarestro de Kanado, nome la ĉefministro kiu estas kutime la partiestro de la partio kun la plej granda kvanto da deputitoj en la Ĉambro de Deputitoj.
La guberniestro ĝenerala de Kanado formale nomas la Ĉefministron de Kanado; kaj tiu persono estas sekve aprobita per voĉdono de fido en la Ĉambro. La ĉefministro siavice nomumas la Kabineton, konsistantan kutime el la deputitoj kaj foje senatanoj de sia partio. Ekzekutivan potencon tenas la ĉefministro kaj kabineto, kiuj nomumiĝas al la Privata Konsilio de Kanado kaj fariĝas ministroj de la Krono. Tiu estas la Registaro de Kanado.
La leĝofara branĉo de la registaro estas la du ĉambroj de la Parlamento de Kanado, kiu konsistas el tri branĉoj: la Reĝino; la nebalote nomita Senato (Senate/Sénat); kaj la balote elektita Ĉambro de Deputitoj, (House of Commons/Chambre de communes).
Ĉiu deputito estas elektita per simpla plieco en unu elekta distrikto; ĝeneralaj balotoj estas malfermitaj fare de la guberniestro ĝenerala laŭ la peto de la ĉefministro, kaj devas okazi almenaŭ unufoje ĉiun kvinan jaron. La ĉefministro havas fortan regadon super la leĝojn donita de la Parlamento pro sia strikta regado de la partio.
(8033) 1992 FY1
(8033) 1992 FY1 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Sejĝi Ueda kaj Hiroŝi Kaneda elde la observatorio de Kuŝiro en Hokajdo (Japanio).
Kanado
Guberniestro kaj parlamento
Senatanoj estas elektitaj de la ĉefministro kaj formale nomumitaj de la guberniestro ĝenerala por enoficeco ĝis la aĝo de 75 jaroj. La senato havas 105 senatanojn: 24 el Ontario, 24 el Kebekio, 24 el la marprovincoj (10 el Nov-Skotio, 10 el Nov-Brunsviko, 4 el Insulo de Princo Eduardo), 24 el la Okcidentaj Provincoj (el Manitobo, Brita Kolumbio, Saskaĉevano kaj Alberto ĉiuj po 6), 6 el Novtero kaj Labradoro kaj unu el ĉiu teritorio: Nunavuto, Nordokcidentaj Teritorioj kaj Jukonio.
Kanada havas tri ĉefajn naciajn partiojn: la centrisma Liberala Partio, la dekstrisma Konservativa Partio, kaj la socialdemokratisma Nov-Demokratia Partio. Regiona partio, nome la Bloko Kebekia, havas multajn deputitojn en Kebekio: ĝia celo estas la suvereneco de Kebekio kaj socia demokratio. Estas aliaj malgrandaj partioj, sed ĝis nun ili ne povis elektigi anojn al la Ĉambro de Deputitoj.
La partio de la iama elektita ĉefministro, Stephen Harper, estas la Konservativa Partio de Kanado, kiu estiĝis el kunfandiĝo de du dekstrismaj partioj, nome la Progresisma Konservativa Partio de Kanado kaj la Kanada Alianco en decembro de 2003. La nun-eksa Liberala Partio regis dum preskaŭ 13 jaroj, de 1993 ĝis 2006, sen interrompo.
Konstitucio
La Konstitucio de Kanado konsistas el skribataj tekstoj kaj neskribitaj tradicioj kaj kutimoj. La federacia registaro kaj naŭ el la dek provincoj konsentis pri la repatriigo de la konstitucio kaj pri ĝiaj amendprocedoj en ĉefministra renkontiĝo en unu longa nokto en novembro 1981 (kiun la Kebekiaj Naciistoj nomas la "Nuit des longs couteaux": la nokto de longaj tranĉiloj) sen Kebekio kiu finminute rifuzis amendojn, ĉar la provinca gubernio kredis, ke ili malplifortigas la franc-parolantan econ de la provinco en iu multkultura etoso.
La Konstitucio enhavas sekcion, la Kanadan Ĉarton de Rajtoj kaj Liberecoj, kiu listigas la bazajn rajtojn de ĉiuj kanadanoj. Kvankam multaj el la rajtoj povas esti dumtempe formetitaj de la federacia kaj provincaj parlamentoj per uzo de ĝia Artikolo 33a (la t.n. "malgraŭ-klaŭzo" (notwithstanding clause/clause non-obstant), la ĉarto estas tre grava ilo por juĝa analizo de leĝoj por respekto de homaj rajtoj kaj eĉ forigo de malrespektaj leĝoj. Kanadanoj sentas sin tre alligitaj al la Ĉarto kaj do uzo de la malgraŭ-klaŭzo estas tre rara.
Juĝistaro
La juĝistaro de Kanado ludas gravan rolon en la interpretado de leĝoj kaj rajtas formeti leĝojn kiuj kontraŭas la konstitucion. La Suprema Kortumo de Kanado estas la plej alta kortumo kaj fina arbitracianto. Ĉiuj juĝistoj je la superaj kaj apelaciaj kortumoj kaj de la Suprema Kortumo estas elektitaj kaj nomumitaj de la federacia registaro post konsultado kun neregistaraj juraj grupoj. Juĝistaj postenoj en aliaj provincaj kaj teritoriaj kortumoj estas plenigitaj fare de tiuj registaroj (vidu artikolon Kanada kortumsistemo).
Komuna juro uziĝas ĉie krom en Kebekio, kie uziĝas civila juro. Krima juro estas sole federacia respondeco kaj estas unuforma ĉie en Kanado. Policado kaj krimaj kortumoj estas provinca respondeco, sed en la plejparto de provincoj (krom Ontario, Kebekio, kaj Novlando kaj Labradoro) provinca policado estas kontraktata al la federacia polico, la mondfama kaj nacisimbola Reĝa Kanada Rajda Polico (Royal Canadian Mounted Police (RCMP), Mounties/Gendarmerie royale du Canada (GRC)). La Rajda Polico estas la sola polico en la mondo kiu funkcias je tri niveloj: municipa, provinca, kaj federacia.
Fremdaj rilatoj
Antaŭe ĉefe konsiderata kiel nura ano de la Brita imperio, Kanado distingis sin unue en la Dua mondmilito; en tiu tempo ĝi evoluis propran eksterlandan politikon kaj eniris tiun militon propravole. En la dudeka jarcento Kanado etendis sin al la mondo kaj klopodis montrigi sin "mezranga potenco" kiu laboras kun kaj grandaj kaj malgrandaj landoj. Ĝi multe famas pri siaj pacigaj klopodoj — la Paciga Forto de la Uniĝintaj Nacioj estis kanada kreaĵo.
Kanado havas proksiman kaj ampleksan rilaton kun Usono trans la plej longa nedefendata landlimo en la mondo. Sed vidu ankaŭ la kulturan sekcion pri kanadaj opinioj pri tiu rilato.
Kanado membras en la Unuiĝintaj Nacioj, la Komunumo de Nacioj, la Internacia Organizaĵo de Franclingvujo, NATO, la G8 kaj APEC.
Provincaj registaroj
Kanado havas dek provincojn, kiuj pro la Konstitucio posedas grandajn potencojn en la konfederacio:
La provincoj havas unuĉambrajn, elektitajn parlamentojn kun registaroj estrataj de ĉefministro elektita same kiel la federacia ĉefministro.
Ĉiu provinco ankaŭ havas leŭtenantan guberniestron, reprezentantan la reĝinon, elektitan de la federacia ĉefministro kaj nomumitan de la guberniestro ĝenerala.
La provincoj respondecas pri multaj el la socialaj programoj de Kanado, ekzemple sanservo, edukado, kaj bonfaraj socialaj pagoj, kaj kune ricevas pli da impostoj ol la federacia registaro, kondiĉo kvazaŭ unika inter mondaj federacioj. La federacia registaro faras egaligajn pagojn por certigi ke pli-malpli konstantaj servo-niveloj ekzistas inter riĉaj kaj malriĉaj provincoj.
La tri naciaj, federaciaj partioj havas analogojn en la plejmulto de la provincoj. Tamen, kutime la provincaj partioj ne ligiĝas formale al la federaciaj partioj, escepte la Novdemokratan Partion. En iuj provincoj estas regionaj politikaj partioj kiel la Saskaĉevana Partio aŭ la Labradora Partio. En Kebekio, la politika etoso estas tre malsama; la ĉefa diseco estas inter suverenismo, kiun representas la Kebekia Partio kaj Kebekio solidara, kaj federaciismo, kiun representas la Liberala Partio de Kebekio; pro tiu diseco aliaj partioj (ekz. la dekstrema Demokrata Agado de Kebekio kaj Unuiĝo de Progresemaj Fortoj) ne multe sukcesas.
Teritoriaj registaroj
En la kanada nordo ekzistas tri teritorioj, kreitaj de la federacia registaro (ne de la Konstitucio) kaj kiuj havas malpli da potenco, kvankam kreskanta:
La teritorioj ne havas reĝan reprezentanton, ĉar ili ne estas teknike suverenaj; senpartia teritoria komisaro reprezentas la federacian registaron kaj servas analogie al la provincaj leŭtenantaj guberniestroj.
La teritorioj havas unuĉambran parlamenton samkiel la provincoj; tamen nur Jukonio havas parti-sistemon samkiel la provincoj. La aliaj du teritorioj uzas sistemon de "konsenta registaro", en kiu ĉiu deputit-kandidato estas sendependulo kaj la ĉefministro estas elektita de kaj el la deputitoj.
Ekonomio
La ekonomio de Kanado estas libermerkata kapitalisma, same kiel sia najbaro Usono.
La evoluinta kanada ekonomio plejparte similas la ekonomion de Usono, kun klara orientiĝo al libera merkato kaj alta vivnivelo. Ekde Dua Mondmilito, la impona kresko en industrio, mineralminado kaj la serva sektoro ŝanĝis la ĉefe agraran ekonomion en modernan kaj evoluitan ekonomion. Kanado estas memproviza je energio kaj havas grandajn rezervojn de tergaso sur la orienta marbordo. Kanado havas enormajn naftorezervojn: 178 miliardoj da bareloj da petrolo (la dua plej granda naftorezervo en la mondo; nur Sauda Arabio havas pli grandan naftorezervon (264 miliardoj da bareloj da nafto), sed ĝia petrolproduktado estas nur la oka en la mondo.
Kanado estas la plej granda provizanto de ligno en la mondo. En la tri orientaj provincoj estas abundo de aliaj mineraloj. En 1989 estis subskribita liberkomerca interkonsento kun Usono kaj en 1994 la Nordamerika Liberkomerca Interkonsento estis subskribita (inkluzive de Meksiko). La novaj interkonsentoj kaŭzis signifan kreskon de la MEP kaj la integriĝon de la kanada ekonomio en la ekonomion de Usono. Sekve de tiuj rilatoj, la recesio, kiu komenciĝis en Usono en 2001, havis negativan efikon al la kanada ekonomio. en 2003, la senlaboreco en Kanado pliiĝis kaj la industria sektoro kaj minerala minado malpliiĝis. Kanado evitis eniri ekonomian krizon post 2001, kaj ĝia ekonomio kreskas je bona rapideco.
Du ĉefaj temoj influas la kanadan ekonomian politikon. Unu afero estas la ekvilibro inter la ekonomia politiko administrita de la federacia registaro kaj la postuloj kaj deziroj de la diversaj provincoj. Dum la krizo kun Kebekio en la 1980-aj jaroj kaj 1990-aj jaroj kiam ekzistis timoj pri dissolvo de la federacio kaj ekzistis necerteco koncerne la efikon de tia politika movado sur la ekstera ŝuldo kaj ekstera komerco de Kanado. En aliaj tempoj ekzistis streĉiteco inter la federacia registaro kaj Alberto kaj Novlando kaj Labradoro koncerne la distribuadon de profitoj el la naturresursoj trovitaj en tiuj provincoj.
La dua afero estas la malalta naskokvanto, kiu staras je mezumo de 1,4 infanoj po virino. Tiu malalta indico pliigis la bezonon de enmigrado. Ekde la 1960-aj jaroj, Kanado konservis liberalan enmigradpolitikon celitan altiri klerajn kaj profesiajn homojn al la lando. Malgraŭ la enmigrado, ekzistas malfacileco en la integriĝo de kelkaj enmigrintoj al Kanado, ĉefe pro lingvaj malfacilaĵoj kaj loka laborsperto. Tiu ĉi malfacilaĵo igas multajn enmigrintojn labori en alia kampo ol tiu en kiu ili estis trejnitaj kaj tial ilia kontribuo al la ekonomio estas reduktita. Ekzemple, nur proksimume duono de la kuracistoj kaj flegistinoj enmigrantaj al Kanado laboras en sia profesio. Tamen, multaj el la infanoj de enmigrintoj en la dua generacio atingas altajn edukajn atingojn kaj integriĝas en altrangajn postenojn en la ekonomio, socio kaj kulturo.
Kiel riĉa, altteknologia socio, Kanado sufiĉe similas al Usono pro sia merkata ekonomio, produktado, kaj alta vivkvalito. En la lasta jarcento, la impona kresko de la fabrika, mina, kaj serva sektoroj ŝanĝis la landon de plejparte rura ekonomio al plejparte industria kaj urba. Kanado ankaŭ havas grandegajn rezervojn de natura gaso en la atlantika marbordo kaj en la okcidento, kaj multegajn aliajn naturajn rimedojn, kio faras ke ĝi estas memsufiĉa je energio. La Konsento pri Libera Negoco de 1988 kun Usono ekvalidita el 1989 kaj la Nordamerika Traktato pri Libera Negoco de 1994 kun Usono kaj Meksiko spronis imponan kreskon de interkomerco kaj ekonomia dependiĝo al Usono. Depost 2001, Kanado sukcese evitis recesion kaj daŭrigis la plej bonan entutan ekonomian agadon de la Grupo de Ok.
Du longvidaj zorgoj daŭras. Unue estas la daŭraj politikaj malkonsentoj kun Kebekio pri la Konstitucio, kiu foje revigligas la eblecon de la sendependeco de Kebekio. Pro la kresko de la ekonomio, aparte en Kebekio, timoj de apartiĝo malkreskadas. Alia zorgo estas la cerboperdo (brain drain), la foriro de profesiuloj al Usono serĉante pli grandan pagon, malpli grandan impostadon, kaj altteknologiajn eblecojn. Tamen, nesufiĉe rekonata "cerbogajno" okazas samtempe pro la enveno de edukitaj enmigrantoj (ĉefe de disvolviĝantaj landoj) kanaden.
Lingvoj
La du oficialaj lingvoj de Kanado estas la angla lingvo kaj la franca lingvo. La 7-an de julio 1969 la Akto pri Oficialaj Lingvoj egaligis la francan al la angla tra la tuta federacia registaro. Tio ekigis procezon laŭ kiu Kanado redifinis sin kiel dulingva kaj multkultura lando.
La oficiala lingvo de Kebekio estas la franca, kiel difinita en la provinca Ĉarto de la Franca Lingvo, enkondukita de la Kebekia Partio en 1976. La Ĉarto tamen garantias rajtojn por anglalingvanoj kaj aborigen-lingvanoj. Kebekio disponigas la plejparton de registaraj servoj ambaŭlingve.
La franca ĉefe estas parolata en Kebekio, kun komunumoj en Nov-Brunsviko, norda Ontario, Saskaĉevano, kaj Manitobo. En la censo de la jaro 2001, 6 864 615 homoj diris, ke la franca estas ilia denaska lingvo; el tiuj, 85% vivis en Kebekio. 17 694 835 homoj menciis la anglan kiel denaskan lingvon. Nov-Brunsviko estas la sola oficiale dulingva provinco, statuso garantiita specife en la Kanada Ĉarto de Rajtoj kaj Liberecoj. Kelkaj provincaj registaroj, ekzemple Manitobo kaj Ontario, disponigas multajn servojn al siaj franclingvaj minoritatoj.
Neoficialaj lingvoj sufiĉe gravas en Kanado; 5 470 820 homoj menciis neoficialan lingvon kiel denaskan lingvon. Inter la plej gravaj neoficialaj denaskaj lingvoj estas la ĉina (853 745 denaskuloj), la itala (469 485), kaj la germana (438 080).
La franca en Kanado
La franca estas la dua plej ofta lingvo en Kanado, post la angla, kaj ambaŭ estas oficialaj lingvoj je federacia nivelo. Ĝi estas la unua lingvo de 9.5 milionoj da personoj aŭ 29% kaj la dua lingvo por 2.07 milionoj aŭ 6% de la tuta loĝantaro de Kanado. La franca estas la nura oficiala lingvo en la provinco Kebekio, estante gepatra lingvo de ĉirkaŭ 7 milionoj da personoj, aŭ preskaŭ 80% (Popolnombrado de 2006) de la provinco. Ĉirkaŭ 95% de la parolantaro de Kebekio parolas la francan ĉu kiel unua ĉu kiel dua lingvo, kaj por kelkaj kiel tria lingvo. Kebekio estas ankaŭ hejmo de la urbo Montrealo, kiu estas la 4a plej granda franc-parolanta urbo en la mondo, laŭ nombro de parolantoj de unua lingvo. Nov-Brunsviko kaj Manitobo estas la nuraj du oficiale dulingvaj provincoj, kvankam la plena dulingveco estas aprobita nur en Nov-Brunsviko, kie ĉirkaŭ unu triono de la loĝantaro estas francparolanta. La franca estas ankaŭ oficiala lingvo de ĉiuj el la teritorioj (Nordokcidentaj Teritorioj, Nunavuto, kaj Jukonio). El tiuj tri, Jukonio havas plej da francparolantoj, kio enhavas ĝuste sub 4% el la loĝantaro. Krome, kvankam la franca ne estas oficiala lingvo en Ontario, nome la leĝo Loi sur les services en français aŭ French Language Services Act sekurigas, ke la provincaj servoj estas disponeblaj en la franca lingvo. Tiu "Act" aplikiĝas al areoj de la provinco kie estas gravaj francparolantaj komunumoj, nome en Orienta kaj Norda Ontario. Aliloke, konsiderindaj franc-parolantaj minoritatoj troviĝas en suda Manitobo, Nov-Skotio, Princo Eduardo kaj la Duoninsulo Port-au-Port en Novlando kaj Labradoro, kie la unika Novlanda Franca dialekto estis historie parolata. Pli malgrandaj aroj da francparolantoj ekzistas en ĉiuj aliaj kanadaj provincoj. La urbo Otavo, nome kanada ĉefurbo, estas fakte dulingva, kiel aliflanke de rivero el Kebekio, antaŭ grandurbo Gatineau, kaj oni proponas registarajn servojn en franca same kiel en angla.
La angla en Kanado
La kanada angla lingvo estas dialekto de la angla lingvo uzata en Kanado. Kombinas elementojn de la usona angla kaj brita angla. La kanada angla lingvo estas tre simila al la angla lingvo kiu estas parolata en la pacifika nordokcidenta parto de Usono. Tamen, uzas plejparte britanglan ortografion (te: colour anstataŭ color, zed anstataŭ zee, ktp.). Difina trajto de la kanada angla estas "vokala levo". La diftongoj /aɪ/ kaj /aʊ/ "levas" antaŭ senvoĉaj konsonantoj, konkrete /p/, /t/, /k/, /s/, /ʃ/ kaj /f/. En tiaj okazoj, /aɪ/ igas [ʌɪ~ɜɪ~ɐɪ].
Indiĝenaj lingvoj
La Akto de Konstitucio de 1982 rekonas tri grupojn de indiĝenaj popoloj en Kanado: la indianoj (nun plej ofte nomataj membroj de la Unuaj Nacioj), la inuitoj, kaj la metisoj. La indiĝena parto de la loĝantaro nun kreskas dufoje pli rapide ol la cetera loĝantaro de Kanado. Estas 790 000 indiĝenoj en Kanado (3% de la tuta populacio), el kiuj 69% estas de la Unuaj Nacioj, 26% estas metisoj, kaj 5% estas inuitoj.
Nun ekzistas pli ol 50 indiĝenaj lingvoj parolataj en Kanado, el kiuj la plejparto estas nur parolataj en Kanado kaj estas ŝrumpantaj. La solaj indiĝenaj lingvoj taksataj plene memdaŭraj estas la kaj  (konsiderataj kune) kun 150 000 parolantoj, kaj la  kun 150 000 parolantoj en la Nordokcidentaj Teritorioj, Nunavuto, Nunaviko (nordo de Kebekio) kaj Nunaciavuto (nordo de Labradoro).
Du el la teritorioj donas oficialan staton al indiĝenaj lingvoj. En Nunavuto, la kaj la  estas oficialaj kune kun la angla kaj la franca; la inuktituta estas kutima komuniklingvo por la registaro. En la Nordokcidentaj Teritorioj, la Akto pri Oficialaj Lingvoj difinas eĉ 11 lingvojn kiel oficialaj: la, la , la , la , la kuĉina, la , la , la , la , la , kaj la. La uzado de ĉi tiuj lingvoj (krom la angla kaj la franca) ne estas kutima en la registaro, sed civitanoj rajtas ricevi servojn kaj komuniki kun la registaro pere de ili.
Demografio
La censo de 2001 konstatis loĝantaron de 30 007 094; en aprilo 2005 Statistiko Kanada taksis la loĝantaron je 32,2 milionoj. Proksimume 80% de la kanada loĝantaro vivas ene de 200 km for de la usona landlimo.
En la 2001 censo, 39,4% identigis sian etnon kiel "kanada", el kiuj la plejmultoj verŝajne estus de brita, irlanda, aŭ franca etna deveno de fruaj enmigrantoj. Plue, 20,17% identigis sin kiel anglodevenaj, 15,75% kiel francdevenaj, 14,03% kiel skotdevenaj, kaj 12,90% kiel irlandodevenaj. Multaj aliaj grupoj raportiĝis sed nur germanoj (9.25%) kaj italoj (4.29%) signife multkvantis.
La kvanto de "videblaj minoritatoj" estas je 13% (ne inkluzive de membroj de la Unuaj Nacioj, metisoj, aŭ inuitoj). Ne-blankaj personoj estas 15% de la populacio el kiuj pli ol la duono (7,6% de la tuto) estas azianoj. En 2001, Kanado havis enmigrintan populacion de 5 448 480.
Kulturo
Kanada estas multkultura socio kiu nutras "mozaikon" de multaj kulturoj egale gravaj kaj aprezataj. Sub la ĉefministro Pierre Trudeau la federacia registaro adoptis multkulturismon kiel oficialan politikon, laŭ la Reĝa Komisiono pri Dulingvismo kaj Dukulturismo de la registaro de Lester Pearson.
Pro sia kolonia pasinteco, la kanada kulturo estas forte influita de britaj kaj francaj kulturoj kaj tradicioj. Kanada kulturo estas ankaŭ forte influita de usona kulturo pro la proksimeco kaj la intermigrado de homoj, ideoj, kaj ekonomio. Multmaniere, pli fortika kaj individua kanada kulturo evoluis lastatempe, parte pro la civitana naciismo kiu trairis Kanadon en la jaroj ĉirkaŭ la Kanada Centjariĝo en 1967, kaj pro fokuso de la federacia registaro pri programoj por apogi kanadajn kulturon kaj arton.
Fruaj eŭropanoj helpis en la formado de kanada kulturo. Dum la koloniigo de Kanado, eŭropanoj kreis multan folkloron pri la lando. Kanado havas longtempan literaturan tradicion (tiukadre vidu artikolon Listo de kanadaj verkistoj); kanadaj libroj mondfame sukcesis depost la komenco de la 20-a jarcento.
Nuntempe, usonaj kinofilmoj, aŭtoroj, televido, kaj muziko multe sukcesas en Kanado; samtempe multaj kanadaj distristoj multe sukcesas usone, ekzemple Céline Dion, Leonard Cohen kaj Shania Twain. La Premioj Juno (angle "Juno Awards"; france "Prix Juno") estas la kanada premiaro ĉiujare aljuĝataj al la plej bonaj muzikistoj kaj muzikaj grupoj en tiu lando.
Registaraj kulturaj institucioj inkluzivas Radio-Kanadon, la Nacian Kinkomisionon de Kanado, kaj la Kanadan Radi-Televidan kaj Telekomunikan Komisionon.
Naciaj simboloj
La uzado de acerfolio kiel nacia simbolo datas al la 18-a jarcento; acerfolio aperas sur la aktuala kaj antaŭa flago de Kanado, la cendo, kaj la blazono. La naciaj koloroj - ruĝo por Britio kaj blanko por Francio - estis deklaritaj en 1921.
Kanado estas konata pro siaj grandegaj arbaroj kaj kordileroj kaj la bestoj tie vivantaj, ekzemple la alko, karibuo, kastoro, blanka urso, griza urso, kanada ansero, kaj komuna gavio. La simboleco de la kastoro, nacia besto de Kanado, venas de la negoco de kastorpeltoj je kiu konstruiĝis la frua ekonomio de Kanado.
Kanado ankaŭ koniĝas por la Reĝa Kanada Rajda Polico kaj por glacia hokeo, la oficiala vintra sporto. La oficiala somera sporto estas poŝbastonludo.
La nacia himno de Kanado estas O Canada.