cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arkeo de Noa
Trovaĵoj
Laŭ la legendo restaĵoj de la arkeo troveblus ankoraŭ nuntempe sur la monto Ararato situanta en Anatolio, kaj tiuj daŭre allogas aventuristojn. Tiel raportis ekzemple en oktobro 2003 la rusa gazeto Pravda pri rusa ekspedicio de la kompanio Neizvestnaya Planeta TV, kiu anoncis trovon ne nur de ankroŝtonoj, sed ankaŭ de la arkeo mem, ĉirkaŭ 30 km for de la monto. Ankaŭ Erich von Däniken raportis en sia sukcesa libro Erinnerungen an die Zukunft (memoraĵoj pri estonteco) en la jaro 1968 pri laŭdira trovo de kelkaj antikvaj lignobretoj ĉe la suda flanko de Ararato.
Sed ĝis nun, neniu el tiuj trovaĵoj sukcese trapasis sciencan detalan esploron, ofte tiaj arkeeroj estis simplaj imitaĵoj.
Dum la malvarma milito la monto Ararato troviĝis sur la landlimo inter Turkio kaj Sovetio kaj meze de la agadoj de separatistaj kurdoj, tiel ke esploristoj riskus multon. Tamen la eksastronaŭto James Irwin gvidis du ekspediciojn al Ararato dum la 1980-aj jaroj, estis eĉ kidnapita unufoje, kaj kiel la plej multaj trovis nenian pruvon pri la ekzisto de la arkeo. "Mi faris ĉion, kio eblis al mi", diris li, "sed la arkeo daŭre eskapas de ni".
Komence de la 21-a jarcento restis du ĉefaj esplorindaĵoj: la fotoj elaeraj aŭ satelitaj evidentigis tion, kion oni nomas la anomalio de Ararato, t.e. granda nigra malneta makulo sur la neĝo kaj glacio ĉe la pinto de la monto.
Sed menciindas ĉi tie ĉefe la loko Durupinar (nomita laŭ ties malkovrinto, turka oficiro de sekreta servo, Ilhan Durupinar), ĉe Doğubeyazıt kaj 25 km sude de la monto Ararato. Durupinar konsistas el granda rokaĵo, kiu havas formon de ŝipo elteriĝanta kaj ricevis grandan reklamon pro la aventuristo David Fasold en la 1990-aj jaroj. Kontraŭe al la monto Ararato tiu loko estas facile alirebla. Ĝi ne estas granda turisma celo, sed tamen venadas daŭre vizitantoj. Kvankam Durupinar nun estas konsiderata natura formaĵo, la granda rokŝipo daŭre havas adeptojn.
En 2004, negocisto devena de Honolulu, Daniel McGivern, anoncis, ke li financos 900.000-dolaran ekspedicion al la pinto de Ararato en julio de la sama jaro por starigi la veron pri la anomalio de Ararato. Post preparado multe priparolita en amaskomunikiloj, inkluzive aĉetaon de komercaj satelitbildoj, la turkaj aŭtoritatoj rifuzis la montgrimpadon, pro la motivo, ke ĝi situas en militista zono. La National Geographic Society akuzis sekve la ekspedicion esti nura ruze muntita reklamaĵo, ĉar la ekspediciestro, turka profesoro nomita Ahmet Ali Arslan, jam estis akuzita falsi fotojn de la arkeo. La CIA, ekzameninte la satelitbildojn de McGivern, taksis la anomalion "liniaj glacitavoloj kovritaj de pli junaj glacio kaj neĝo".
Ĥatlon
Provinca ĉefurbo estas Kurgontepa (taĝike Қурғонтеппа aŭ گرگان تپه, ankaŭ latinliterigita Qurghonteppa), antaŭe konata sub la nomo Kurgan-Tjube.
Aliaj grandaj urboj estas:
Administe la provinco dividiĝas en 24 distriktojn.
Arkeo de Noa
Trovaĵoj
Variaj kaj kontraŭaj asertoj ekzistis ĉiuepoko pri la malkovro de la arkeo, sed ĉiuj evidentiĝis fine eraroj aŭ ŝercaĉoj.
Diversaj hipotezoj
La arkea rakonto elvokis ĉe la tri abrahamaj religioj abundajn komentojn, kiuj miksis teoriajn argumentadojn, praktikajn problemojn kaj alegoriajn analizojn: la komentariistoj, ekzemple, cerbumis samserioze pri la evakuado de sterko aŭ pri la arkeo kiel unua simbolo de la eklezio proponinta savon al homarano.
Ekde la komenco de la 18-a jarcento, la disvolviĝo de biogeografio kiel nova naturscienco progrese malpliigis la nombron de homoj, kiuj subtenas laŭliteran interpreton de la aventuro de Noa. La bibliaj fundamentistoj, tamen, ankoraŭ traveturadas la regionon de monto Ararato nordoriente de Turkio (malnovtempe Armenio), kie la Biblio asertas ke la arkeo de Noa haltiĝis post la diluvo.
Kelkaj protestantaj opinioj, ĉefe, sed ne nur en Usono, kredas je la historia realeco de la diluvo. Ankaŭ bibliemaj kristanaj komunumoj, liberaj eklezioj, sepatagadventistoj kaj Atestantoj de Jehovo konsideras la Genezon historie fidinda.
Dokumenta hipotezo
Laŭ la dokumenta hipotezo, unu el la modernaj skoloj pri teksta kritiko, tiu parto de la Genezo atingis sian definitivan formon nur en la 5-a jarcento a.K., kaj baziĝas sur du antikvaj fontoj, kiuj estas preskaŭ sendependaj unu de la alia. Tiu procezo de progresa firmigo ebligas klarigi la evidentajn malklaraĵojn aŭ ripetojn en la teksto. Multaj ortodoksaj judoj, konservemaj kristanoj aŭ islamanoj tamen malakceptas tian analizon, kaj rigardas la arkean rakonton kiel aŭtentika. Ili asertas, ke ĝi havis nur unu verkiston, kaj ke ĉiun ŝajnan nekoheraĵon oni povas fakte solvi racie.
La 87 versoj de la rakonto de la arkeo ŝajnas foje konfuzigaj: kial oni diras dufoje, ke la homaro estis koruptita, sed ke Noa estu savita? Ĉu Noa estis ordonita venigi unu paron de ĉiu besto pura en la arkeon aŭ ĉu sep? Ĉu la diluvo daŭris 40 aŭ 150 tagojn? Kio precize okazis al la korvo, kiu elflugis el la arkeo samtempe kiel la kolombo? kaj "forflugadis kaj revenadis, ĝis forsekiĝis la akvo sur la tero", ĉirkaŭ du aŭ tri semajnojn poste? La rakonto, aldone enhavas ŝajne du logikajn solvojn.
Tiaj demandoj ekzistas en la Biblio ne nur pri la rakonto de la arkeo aŭ eĉ la tuta Genezo, kaj la provoj respondi ilin naskiĝis pensskolon laŭ tekstanalizo de la kvin unuaj libroj de la Biblio, la skolon de la dokumenta hipotezo.
Laŭ tiu hipotezo la kvin unuaj libroj - Genezo, Eliro, Levidoj, Nombroj kaj Readmono - estis verkitaj kune dum la 5-a jarcento a.K. laŭ kvar sendependaj fontoj. Oni supozas ke la rakonto de la arkeo siavice devenas el du inter ili, la sacerdota (P, mallongigo derivita de la germana vorto Priester) kaj la javea (J).
Inter ili la javea fonto estas la pli novdata: verŝajne verkita en la Juda-reĝlando laŭ tekstoj kaj tradicioj pli malnovaj kaj kreita iom post la disigo de la du reĝlandoj de Juda kaj Israelo, ĉirkaŭ la jaro -920. La javea rakonto estas pli simpla ol la sacerdota: Dio sendis akvon dum kvardek tagoj. Noa, sia familio kaj la bestoj estis savitaj (sep paroj de ĉiu besto pura, aŭ eble sep puraj bestoj, la hebrea teksto estas malklara pri tio). Noa poste konstruis altaron kaj faris oferaĵojn. Dio konsentas ne plu tiel mortigi ĉiujn estulojn, sed ne estas mencio pri alianco inter Dio kaj Noa.
La sacerdota dokumento estis verŝajne verkita dum epoko inter la falo de la Israela reĝlando en la nordo -722 kaj tiu de la Juda reĝlando en la sudo en -586. La eroj de tiu dokumento estas multe pli detalaj ol tiuj de la javea versio, kun ekzemple indikoj kiel konstrui la arkeon kaj klaraj jarindikoj. Ĝi aldonas al la rakonto la veran teologian dimension, aldonante la frazojn pri la alianco inter Dio kaj Noa en la ĉapitro 9. Ĝi enhavas la unuan mencion en la Biblio de juda rita mortigo, kiel logika kontraŭparto de la promeso de Dio ne plu detrui la teron. Aperas en la sacerdota dokumento la korvo (la javea enhavas la kolombon), la ĉielarko, kaj la mencio pri "la fontoj de la abismo" kaj "la aperturoj de la ĉielo" (la javea dokumento diras nur ke pluvis). Same kiel la javea fonto, la aŭtoro de la sacerdota teksto posedis pli malnovajn tekstojn kaj tradiciojn, nuntempe perditajn.
La kolero de Dio kontraŭ la korupto de la homoj, la decido pri terura venĝo kaj postaj bedaŭroj estas tipaj temoj de la aŭtoro(j) de la javea dokumento, kiu traktas Dion, kiel homecan estulon aparantan persone en la biblia rakonto. Male la sacerdota dokumento provas montri foran kaj neatingeblan Dion, kiun povas alproksimiĝi nur aaronanaj sacerdotoj.
Biblia literalismo
Multaj ortodoksaj judoj kaj kristanoj literalismaj kredas litere la enhavon de la Biblio, t.e. kiel parolo de Dio, kiu ne povas enhavi eraron. Senecese oni interpretu ĝin laŭ la historigramatika metodo, kiu remetas la tekston en ties kuntekston, se problemo okazas pri la senco. Literalistoj emas fidi malnovajn hipotezojn pri la kreado de la Biblio. Tial ili ĝenerale akceptas la judan tradicion, laŭ kiu la Genezo kaj do ankaŭ la rakonto pri la arkeo estis verkita de Moseo mem. Sed malpli facile ili agordiĝas pri la epoko, kiam tiu vivis kaj do verkis la tekston. La proponitaj datoj varias de la 16-a jarcento a.K. ĝis la fino de la 13-a jarcento a.K..
Pri la dato de la diluvo, literalistoj alvokas al interpretado de la genealogio en la ĉapitroj 5 kaj 11 de la Genezo. La ĉefepiskopo James Ussher, uzante tiun metodon dum la 17-a jarcento kalkulis la jaron -2349, kaj multaj ankoraŭ nuntempe fidas tion. Fundamentisma esploristo nuntempa, Gerhard F. Hasel, konsultante diversajn bibliajn manuskriptojn, kalkulis, ke la diluvo okazis nepre inter -3402 kaj -2462. Kontraŭaj tezoj bazitaj sur aliaj fontoj aŭ metodoj alvenas al aliaj datoj, tiel ekzemple la dua-kanonaj libroj anoncas la daton -2309.
Literalistoj pravigas la ŝajnajn kontraŭdirojn de la arkerakonto per stilaj konvencioj validaj dum la verkado de la tekstoj. Konfuzo rilate al nombro de puraj bestoparoj, kiujn kunportis Noa (unu aŭ sep), baziĝus je la fakto, ke la aŭtoro, Moseo, unue enkondukis ĝeneralajn terminojn, menciante sep parojn, antaŭ ol ripeti multfoje, ke tiuj bestoj eniris la arkeon duope, tiel la ŝajna eraro. Same ne ŝajnas stranga al literalistoj la ero pri la korvo kaj diversaj finaj solvoj.
La arkeo kaj naturalismo
Kiam oni ekrigardis la biblian rakonton pri la arkeo laŭ naturalisma vidpunkto alvenis jenaj demandoj: Ĉu fenikso, kiu estas samtempe vira kaj ina, iris pare kiel la aliaj bestoj en la arkeon? Ĉu sirenoj, kiuj pereigis maristojn, estis akceptitaj en la arkeo? Kio pri la paradiza birdo, kiu ne havis piedojn - ĉu li daŭre flugadis en la arkeo?
Oni ekirigardis la rakonton naturalisme, sed sen forlasi la literisman bibliinterpretadon. En la 15-a jarcento Alfonso Tostada verkis detalan priskribon de la vivo en la arkeo, kun problemsolvo pri fekaĵoj kaj aerumado. La fama geometriisto Johannes Buteo kalkulis en la 16-a jarcento la enajn mezurojn de la ŝipo kaj pripensis ankaŭ la necesan lokon por grenmueliloj kaj bakfornoj.
En la 17-a jarcento necesis kunigi la literisman bibliinterpretadon kaj la malkovron kaj sidladon de Ameriko. Ankaŭ la nove malkovritaj bestoj el Azio kaj Afriko devis eniri la penskonstruaĵon de la naturalistoj kaj bibliinterpretistoj. Ĉar ekzistis nur unu arkeo, kiu logike surterigis nur en unu loko, de tiu loko post la diluvo, la tuta faŭno devis denove atingi la tutan mondon. La evidenta klarigo estis, ke post la detruo de la turo de Babelo ĉiu popolo kunportis "siajn" bestojn en sian novan hejmlandon. Sed konsekvenco de tiu respondo estis stranga: kial la indiĝenoj de Nord-Ameriko kunportis krotalojn, sed ne ĉevalojn, miris Sir Thomas Browne, kuracisto kaj amatora sciencisto, en 1646.
Biblifakuloj kiel Justus Lipsius (1547-1606) kaj Athanasius Kircher (ĉ. 1601-1680) ekstudis detale la rakonton pri la arkeo de Noa por unuigi biblitekston kaj sciencon. La rezultaj hipotezaj iĝis gravaj por la studo de geografia distribuo de plantoj kaj bestoj, kaj tiel nerekte ambaŭ biblifakuloj iniciis la ĝermantan biogeografion de la 18-a jarcento. Natursciencistoj unue starigis la tezon, ke la monto Ararato havis diversajn klimatzonojn, kiuj ebligis tie vivon al la plej diversaj bestoj. Kiam la tiea klimato ŝanĝis la bestoj devis fuĝi al pli favoraj regionoj ĝis siaj nunaj vivlokoj, kaj tiel sidlis la tutan teron.
Alia problemo estis la daŭre kreskiĝanta nombro de konataj kaj priskribitaj bestspecioj. Kircher kaj la unuaj esploristoj ne havis problemojn enarkeigi ĉiujn bestojn, kiuj vivis en la loko de la biblia rakonto. Sed nur kelkajn jardekojn pli poste, poste malkovro de novaj landoj kaj regionoj, John Ray (1627-1705) devis enkalkuli multe pli grandan nombron de specioj. Kaj en la jaro 1700 nur malmultaj naturalistoj ankoraŭ pravigis literan interpretadon de la rakonto pri la arkeo de Noa.
Diversaj fontoj
La arkea rakonto ekzistas ĉe la tri abrahamaj religioj, sed aliaj versioj, kvankam iomete malpli similaj, troveblas ĉe multaj kulturoj tra la tuta mondo.
Nova Testamento
Ankaŭ en la Nova Testamento de la Biblio estas mencio pri la arkeo de Noa. Laŭ la Evangelio laŭ Mateo Jesuo diris jene: Ĉefe evangelaj kristanoj taksas tion kiel atesto, ke Jesuo opiniis la diluvon kaj la konstruon de la arkeo reala evento.
Korano
Noa (Nuh) estas unu el la kvin ĉefaj profetoj de islamo, kaj lia historio ofte utilas por montri la sorton de tiuj, kiuj rifuzas aŭskulti la dian parolon. Referencoj al la profeto troviĝas tra la tuta Korano, sed ĉefe en la 11-a surao, nomita "Houd", versoj 27 ĝis 51.
Kontraŭe al la juda tradicio, kiu uzas malprecizajn terminojn por priskribi la arkeon, kiel "kesto", la 29-a surao, verso 15 mencias la vorton safina, t.e. kutima ŝipo kaj la 54-a surao, verso 13 parolas pri "ajo el bretoj kaj najloj". La arkeo surteriĝis sur la monto "Joudi", kiu laŭ tradicio situas sur la orienta bordo de la rivero Tigriso, ĉe la urbo Mosul en la nordo de Irako.
Al Masudi (mortis en 956) indikas la ekzaktan lokon, kie la ŝipo surteriĝis, kiu videblis ankoraŭ siatempe. La aŭtoro aldonas, ke la arkeo ekis sian vojaĝon en la urbo Kufa, meze de Irako, kaj navigaciis ĝis Mekao, kie ĝi turniĝis ĉirkaŭ la Kaaba, antaŭ ol reveni al la monto Joudi. Laŭ la Korano Noa diris al siaj samtempuloj: "Eniru ĝin. Ke ĝia navigacio kaj ankrejo estu je la nomo de Alao". Al Baidawi, kiu verkis dum la 13-a jarcento, deduktis de tio, ke Noa proklamis la nomon de Alao por ekmovi la arkeon kaj same por haltigi ĝin.
La diluvo estis sendita de Alaho responde al preĝoj de Noa, laŭ kiu lia koruptita generacio estu neniigota. Sed, ĉar Noa estis integra homo, li intertempe daŭrigis predikadon, tiom bone, ke 70 idoluloj konvertiĝis kaj venis en la arkeon, tiel ke la tuta nombro de homaj pasaĝeroj estis 78 (la familio de Noa konsistis el 8 membroj). Tiuj 70 konvertitoj ne havis idojn, kaj ĉiuj homoj naskiĝintaj post la diluvo estis posteuloj de la tri filoj de Noa. Tamen, tiu ĉi havis kvaran filon (aŭ nepon laŭ iuj versioj), Kanaan, kiu rifuzis konvertiĝi kaj dronis.
Laŭ Al-Baidawi la dimensioj de la arkeo estis longeco je 300 ulnoj, larĝeco je 50 ulnoj kaj alteco je 30 ulnoj. Li poste klarigas, ke la unua el la tri etaĝoj estis por sovaĝaj kaj hejmaj bestoj, la dua por homoj kaj la tria por birdoj. Sur ĉiu tabulo estas nomo de unu profeto. Tri tabuloj mankas simbolantaj do tri profetojn, estis alportitaj el Egiptujo de Og, filo de Anak, la nura giganto, kiu supervivis la diluvon. La korpo de Adamo estis metita meze de la ŝipo por disigi virojn kaj virinojn.
Noa kaj liaj kunvojaĝantoj restis dum 5 aŭ 6 monatoj sur la arkeo. Tiam Noa elsendis korvon, sed tiu ĉi haltis por manĝi bestkadavron, estis malbenita de Noa, kiu tiam elsendis kolombon, kiu de tiam estas konata kiel amiko de la homaro. Al Masudi skribis, ke Alao ordonis al la tero sorbi la akvon kaj ke iuj teritorioj, kiuj ne tuj obeis, ricevis pune salakvon, kaj tiel iĝis sekaj kaj aridaj. La nesorbitaj akvoj iĝis maroj kaj oceanoj, tiel ke ankoraŭ nuntempe ekzistas iaj diluvdevenaj akvoj.
Noa forlasis la arkeon la 10-an tagon de Muharam, t.e. dum Aŝura. Noa kaj la aliaj savitoj konstruis urbon piede de la monto Judi, kiu estis nomita Thamanin (okdek) pro ilia nombro. Tiam Noa fermis la arkeon kaj donis la ŝlosilon al Ŝem. Yaqout al-Rumi (1179-1229) menciis moskeon konstruitan de Noa kaj videbla siaepoke. Ibn Batuta raportis, ke dum siaj vojaĝoj (14-a jarcento) li transiris la monton Judi. Islamanoj nuntempaj, kvankam ili ne pretas aktive partopreni serĉadon de la arkeo, ofte pensas, ke ĝi ja daŭre ekzistas sur la plaj altaj flankoj de la monto.
Mezopotamiaj legendoj
La plej malnova versio de la epopeo de Atrahazis estas datita de la regno de la pranepo de Hamurabi, Amisaduga (de -1646 ĝis -1626) kaj estis daŭre reproduktita ĝis la 10-a jarcento a.K.. Laŭ la skribmaniero, la legendo de Ziusudra ĝi datas eble de la fino de la 17-a jarcento a.K., sed la rakonto de Utnapiŝtim, konata danke al manuskriptoj de la unua jarmilo a.K., estis eble varianto de la epopeo de Atrahazis. La diversaj mezopotamiaj legendoj pri la diluvo konis longegan vivon, certaj estis transdonitaj ĝis la 3-a jarcento a.K.. Arkeologoj trovis grandan nombron de originalaj tekstoj kojnskribaj en la sumera, akada kaj asira lingvoj. La serĉado de novaj platoj daŭras, same kiel la traduko de jam malkovritaj platoj.
La evidenta simileco inter la tradicioj mezopotamiaj kaj bibliaj, laŭ hipotezo scienca, povus origini en la rapida akvoaltiĝo en la nigramara baseno antaŭ sep mil jaroj, kaŭzita de la rompiĝo de la natura digo, kiun prezentis iam la bosfora markolo.
La epopeo de Atrahazis, verkita en la akada lingvo, la lingvo de la malnova Babilono, rakontas kiel la dio Enki postulas de la heroo Atrahazis (la "saĝegulo") el Ŝurupak de neniigi sian domon farita el kano kaj de konstrui ŝipon por eskapi la diluvon, kiun la dio Enlil, incita de la bruo de urboj, lanĉos por neniigi la homaron. La ŝipo havu tegmenton, same kiel tiu de Apsu (la subtera dolĉakva oceano, kies estro estas Enki), ferdekojn malsupran kaj supran kaj estu akvimunita per bitumo. Atrahazis enŝipiĝis kun sia familio kaj bestoj kaj sigelis la enirpordon. Ŝtormo kaj diluvo ekas, "kadavroj obstrukcis la riveron, kiel libeloj", kaj eĉ la dioj ektimis. Post sep tagoj la diluvo ĉesas kaj Atrahazis faras oferojn. Enlil estis furioza, sed Enki defiis lin malferme kaj deklaris, ke li "certiĝis, ke la vivo estu prezervita". La du dioj fine konsentas pri aliaj rimedoj por reguli la homan loĝantaron.
La sama rakonto ekzistas ankaŭ en asira versio pli posta.
La legendo de Ziusudra ("li vidis la vivon", indiko pri senmorteco, kiun donacis al li la dioj), skribita en la sumera, estis retrovita inter plateroj de Eridu. Ĝi rakontas, kiel la dio Enki avertis Ziusudra-n, la reĝon de Ŝurupak, pri la decido de la dioj neniigi la homaron per diluvo. La parto klariganta la kialojn de tiu decido estis perdita. Enki ordonis al Ziusudra konstrui grandan ŝipon, sed ankaŭ tiuj detaloj estas perditaj. Post diluvo septaga Ziusudra faris oferojn kaj kliniĝis antaŭ An, dio de la ĉielo, kaj Enlil, ĉefo de la dioj. Interŝanĝe li ricevas eternan vivon en Dilmun, la sumera Eden..
La babilona epopeo de Gilgameŝ rakontas kiel antikva reĝo, nomita Utnapiŝtim (fakte akada traduko de Ziusudra), devene de Ŝurupak, estis konsilita de sia dio, Ea, konstrui arkeon por supervivi la diluvon sendotan de la dio Ellil (ekvivalento de Enlil). Neniigu la domon, konstruu ŝipon, Forlasu riĉaĵojn, postkuru la vivon! Havaĵojn forlasu, sed ricevu la vivon! Enmetu en la ŝipon ĉiajn animatajn ĝermojn! La ŝipo, kiun vi konstruu - ĝiaj mezuroj estu mezuritaj, samgrandaj estu larĝo kaj longo; tegmentigu ĝin kiel Apsû-n!''
La mezuroj malsamas do de la bibliaj, tiel la areo estas ne ortangula, sed kvadrata. La arkeo de Utnapiŝtim fine estas tiom granda: po dekoble dek du ulnojn altaj ĝiaj muroj, dekoble dek du ulnojn kvadrate la rando de la ferdekoj.''
Ses plankojn mi aldonis, sep etaĝojn mi kreis en ĝi.''
Post septaga ŝtormo kaj dekdutaga derivo sur la akvoj, la ŝipo surteriĝis sur la monto Nizir. Sep tagojn poste Utnapiŝtim sendis kolombon, kiu revenis, poste hirundon, kiu revenis, kaj fine korvon, kiu ne revenis. Tiam Utnapaŝtim faras oferojn (sepopajn) al dioj. Tiuj sentas la odoron de rostita viando kaj alvenas "kiel muŝoj" Ellil koleris ĉar iuj homoj supervivis, sed Ea respondis: "Kiel vi povintus lanĉi tian diluvon senpripense? Sur la pekulo lasu lian pekon, sur la malbonulo lian malbonon. Detenu vin, ne lasu fari, kaj kompatu". Utnapaŝtim kaj lia edzino ricevis tiam senmortecon kaj foriris vivi "ĉe la marenfluo de la riveroj".
Ankaŭ Utnapiŝtim fine surteriĝas en sia arkeo sur montopinto.
En la 3-a jarcento a.K. Beroso, granda sacerdoto de la templo de Marduk en Babilono verkis en la malnova greka historion de Mezopotamio por Antiochos la 1-a, kiu regis de -323 ĝis -261. Tiu Babyloniaka de Beroso perdiĝis, sed la kristana historiisto Eŭsebio de Cezareo, komence de la 4-a jarcento, memoris pri la legendo de Xisuthrus, greka versio de Ziusudra tre simila al la originala teksto. Eŭsebio diris, ke la ŝipo daŭre videblis "sur la korfuaj montoj de Armenio; kaj ke la homoj forskrapis la bitumon, de kiu ĝi estis kovrita por uzi ĝin kiel kuracilo aŭ amuleto".
Aliaj legendoj
Historioj raportantaj diluvojn kaj supervivon de nur kelkaj elektitoj estas tre disvastigitaj en ĉiuj mitologioj kaj preskaŭ ĉiu socio.
Rekonstruaĵoj
En majo 2007 la organizaĵo Greenpeace (verda paco) konstruis modelon de la arkeo de Noa sur la monto Ararato je 2.500 metrojn da alteco por atentigi pri onta klimatkatastrofo. Tiu rekonstruaĵo estas 10 metrojn longa, 4 metrojn larĝa kaj 4 metrojn alta. Ĝi nun utilos kiel protektejo por montmigrantoj.
Georg Brandes
Georgo BRANDES, kies vera nomo estis Morris COHEN (naskiĝis la 4-an de februaro 1842 en Kopenhago, mortis samloke la 19-an de februaro 1927) estis dana verkisto.
Li estis disĉiplo de Hippolyte Taine kaj pretiganta la vojon de la naturalismo en la literaturo dana. Li verkis i.a. monografiojn pri Goeto, Heinrich Heine, Homero, Henrik Ibsen, Michelangelo kaj Voltaire.
Vivo
Brandes studis en Kopenhago inter 1859–64 partoprenante per la skribaĵo »Om Dualismen i vor nyeste Filosofi« (1866) ĉe la kverelo pri la filozofio de Rasmus Nielsen koncerne la rilaton inter kredon kaj scion. Kiel spritega kritikisto li famiĝis per »Æstetiske Studier« (1862) kaj »Kritiker og Portraiter« (1870), Inter 1870–71 li travojaĝis Eŭropon kaj ĉie li kontaktis la plej interesajn personulojn. Aparte influaj estis renkontiĝoj kun John Stuart Mill kaj Hippolyte Taine. Pri la artprincipoj de Taine temas lia tezo doktoriĝa »Die französische Ästhetik in unseren Tagen« (1870). Reveninte li docentis en Kopenhago antaŭ multaj aŭskultaviduloj prelegante pri aferoj kiujn li publikigis poste sub la titolo »Hovedstrømninger i det 19. Aarhundredes Litteratur« (1872–90)-
Tiu ĉi verko skizas bildon de spirita movado kiu ekde la komenco de la 19-a jarcento ampleksis la literaturojn de la ĉefaj popoloj eŭropaj. Per akreco juĝa kaj klareco prezenta - kiuj precipe entuziasmigis la junajn legantojn - li montris kiamaniere Eŭropo jam delonge neplu ĉerpus ideojn nek el ortodoksio nek el romantikismo. Sur tiuj ĉi "fundamentoj" senmoviĝante restus la kondamnote malmoderna kaj povra spirita vivo de tiutempa Danujo. Je la alia flanko liaj malkompatemo, per kiu li proklamis la fundamentojn de la nova franca radikalismo kaj primokis superstiĉan kredon, estigis multajn kontraŭulojn al li.
Aperis ekde 1883: »Menschen und Werke« (1883), »Det moderne Gjennembruds Mænd« (1883), »Ludwig Holberg« (1884), »Berlin als deutsche Reichshauptstadt« (1885), »Polen« (1888), »Indtryk fra Rusland« (1888), »William Shakespeare«, »Verdenskrigen«, (1915), »Sagnet om Jesus« (1925).
Graveco
Brandes estis, kune kun Paul Schlenther kaj Julius Elias, eldonanto de granda verkareldono de Henrik Ibsen. La skribostilo de Brandes estas klarega kaj spritoza. Lia influo sur la danan kulturon estis ĉiam plej granda ol tiu de multaj aliaj kritikistoj. Danke al li la skandinavia literaturo ekfloris liberiĝinte el la ligaĉoj malmodernaj kaj orientiĝintaj je novigema kaj revolucia realismo.
Fonto
Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 3. Leipzig 1905, p. 318-319, kio legeblas tie ĉi interrete.
István Sigmond
Biografio
István Sigmond studis juron en la Universitato Bolyai de Kluĵo (1959). Inter 1960 kaj 1973 li estis gvidanto de la komerca sekcio de la entrepreno IRVA en Kluĵo, inter 1973 kaj 1990 teatra fakinspektoro de la kulturkomisiono de Distrikto Cluj kaj dume inter 1980 kaj 1983 li estis artdirektoro de la Ŝtata Hungara Operejo Kluĵo. Ekde 1990 li estas respondecsekretario de revuo Helikon.
En Esperanto
Memore al li, lia fratino publikigis Steĉjo-Fabeloj, Cluj-Napoca: Exit, 2018.
Sant Boi (Metroo de Barcelono)
Sant Boi estas stacio sur linio 8 de la Metroo de Barcelono, situanta en Sant Boi de Llobregat.
Toyota Prius
Toyota Prius estas la tutmonde unua seria veturilo kun hibrida elektra/benzina propulso, fabrikita de la japana aŭtomobilfirmao Toyota. Ĝi estis unue vendita en Japanio en 1997, en Eŭropo en 2001. Ekde februaro de 2004 estis enmarketigita la dua generacio de Prius en Eŭropo, dum en Japanio kaj Usono aperis tiuj jam aŭtune de 2003.
Per kombino de benzinmotoro kun elektromotoro oni povas atingi malpliigon de la benzinkonsumo je 30 elcentoj kompare al veturiloj de la sama klaso.
Priskribo
Male al elektra aŭtomobilo, Prius prenas la elektran energion ne el la elektra reto, ĉar la baterio estas ŝargita (nikel-metalhidrida akumulatoro) de generatoro per la eksploda motoro. La baterio estas aldone ŝargita dum bremsado kaj rul-veturo (ekz. sur demonta vojo aŭ dum libera rulado). La ŝargostato de la akumulatoro kaj la energiofluo aperas por la stiranto sur tuŝekrano.
La norma konsumo de Prius estas laŭ uzinaj indicoj 4,3 litroj ’’Super’’ en „Mix” (RL 80/1268/EWG), Eŭropa normo. Tio estas sub la konsumo de la similaj dizelaj aŭtoj. Ĉe ekveturo kaj malgranda rapido - ekzemple en urba trafiko aŭ stop-kaj-ek-uzado -, Prius uzas nur la elektromotoron, ĝis kiom la baterio permesas tion. Same dum veturado malantaŭen nur la elektromotoro estas uzata. Tiukaze la elektromotoro estas tre malbrua, tial la stiranto devas tre atenti pri piedirantoj.
Komento al la ŝparefiko en "Mix" laŭ EWG-normo: La ŝparefiko estas plej granda dum enurba trafiko, meza dum eksterurba, kaj nenia dum rapidega veturado.
Prius posedas benzinmotoron kun 57 kW (78 ĈP) kaj du elektromotorojn (MG1 kaj MG2, kiel mallongigo por motor-generatoroj), kiuj uzatas kiel motoroj kaj generatoroj. La motoroj de Prius ebligas kune maksimuman sisteman povumon de ĉ. 83 kW (113 ĈP) kaj rapidiĝon de 0 ĝis 100 km/h ene de 10,9 sekundoj. Pinta rapido estas 170 km/h (elektronike limigita).
La benzinmotoro laboras laŭ Atkinson-procedo, speciala ventila direktado, ĉe kiu suĉa ventilo fermas nur malfrue kaj tiel parto de miksaĵo denove venas al suĉa takto. Tiel povas uzi la motoro - spite al la mekanikaj kompresaj rilatoj de 13:1 – normalan superbenzinon kiel fuelaĵon. Tiu tekniko servas la altigon de la povuma efiko.
Prius posedas ankaŭ „Drive-by-Wire” (perkabla stirado)-sistemon. La bremsado kaj gaspedalo – kiel ĉe Airbus-aviadilo estas direktita ne plu mekanike sed elektronike. Plua ekipa frandaĵo estas ekz. la elektronike funkciigita klimatizilo, elektronika servostirado kaj bremsoforta fortigilo.
En Usono la aŭtomobilo iĝis parte kultaĵo, ĉar ofte estas mode stiri Prius-on. La Hollywood-steluloj kiel Cameron Diaz, Leonardo DiCaprio aŭ la kantisto Sting apartenas al la Prius-stiristoj. Oni elektis por la jaro 2005 Prius-on aŭtomobilo de la jaro.
Vivdaŭro de la baterio
Por ebligi longan vivdaŭron de la baterio, ĝi estas neniam ŝarĝita plene kaj neniam malŝarĝita plene. Nur mallonga distanco povas esti veturita nur elektre.
Toyota donas garantion por ĉiuj komponentoj de la dua kaj tria generacio dum 8 jaroj aŭ 160.000 km.
Trafika imposto
En Londono oni ne devas pagi „urban vojimposton” por Prius. En multaj landoj oni ricevas impostan avantaĝon por Prius kaj aliaj hibridaj, elektraj aŭtoj.
Prius NHW10
Surmerkatiĝis decembre de 1997 la unua generacio de Toyota Prius en Japano. La benzinmotoro posedis povumon de 43 kW (58 ĈP), kaj ambaŭ elektromotoroj povumon de 30 kW (40 ĈP).
Prius NHW11
Surmerkatiĝis fine de 2000 kiel tarlaborita versio de Prius, kiu vendiĝis ankaŭ ekster Japanio. Ekstere aldoniĝis nur spojlero, la povumo de la benzinmotoro kreskis al 53 kW (72 ĈP), kaj tiu de la elektromotoroj al 33 kW (44 ĈP). Same grandiĝis la energia kapacito de nikel-metalhidrida akumulatoro, por plibonigi la efikecon de THS. La norma konsumo laŭ uzinaj indicoj estas 5,1 litroj da „Super” je 100 km. En Usono estis integrita en la benzinujon de Prius fleksa, sintetika veziko, kiu akomodiĝas al la benzina volumeno. Tiu minimumigas la fuelan elvaporiĝon.
Prius NHW20
La reflektoro (lumĵetilo) estis lokigita pli supren, la poŭpo estis trakonstruita al „Liftback”. La benzinmotoro akiris povumon de 57 kW (78 ĈP), la elektromotoroj de 50 kW (68 ĈP).
La modelo, surmerkatigita en Usono havas teknikajn plusojn rilate al tiuj venditaj en aliaj mondopartoj. Tiel:
En Eŭropo ekzistas la eblo, veturi nur per elektra energio de akumulatoro.
Plug-in
La 10-an de januaro 2009 la vicprezidanto de Toyota, Irv Miller, anoncis, ke Prius PHEV, (kontaktingebla hibrida veturilo), enŝtopiĝo-veturiloj, kun lithium-ion baterioj estos haveblaj por floto(kompaniaj)-aĉetantoj ekde fino de 2009.
Enŝtopiĝo signifas, ke oni enŝtopiĝas ŝtopilon en la hejman kontaktskatolon por ŝarĝado.
Friedrich Leopold zu Stolberg-Stolberg
Friedrich Leopold zu Stolberg-Stolberg (naskiĝinta la en Bad Bramstedt, mortinta la  en Melle) estis germana-dana poeto, advokato kaj tradukisto. Li polemike atakitis per la verko Xenien.
Vivo
Friedrich Leopold apartenis al kadeta linio de la Stolberg-familio. Li estis naskita al la filo de dana magistrato kaj posedanto de ŝarĝuma biendomo, grafo Christian zu Stolberg. Kune kun sia frato Christian li frekventis la Universitaton de Halle (Saale) en 1770, por studi germanan jursciencon. Liaj aliaj studoj ampleksis la klasikaĵon kaj diversajn historiajn kursojn. La du fratoj poste studis en Göttingen kaj iĝis konataj membroj de la fama poeta aoscio Hainbund. Post forirado al la universitato la fratoj faris vojaĝon al Svislando sub akompando de la poeto Johann Wolfgang von Goethe.
En 1777 Friedrich Leopold estis nomumita sendito de la princepiskopo de Lubeko ĉe la tribunalon de Kopenhago, sed ofte restis en Eutin por pasigi tempon kun sia gimnazitempa amiko kaj kun-hainbundano Johann Heinrich Voß.
Ebenhoch
Ebenhoch estas la familia nomo de jenaj personoj:
Friedrich Leopold zu Stolberg-Stolberg
Vivo
En 1782 Stolberg geedziĝis kun Agnes von Witzleben, kiun li festis en siaj poemoj. Post ses jaroj da feliĉa geedzeco, kun du filoj kaj du filinoj, Agnes mortis frue en 1788. Friedrich Leopold tiam iĝis dana sendito ĉe la tribunalon de Prusio, kaj havis duan geedziĝon kun la grafino Sophie von Redern en 1789. Post ilia geedziĝo li kaj lia edzino ekigis rondvojaĝon tra Germanio, Svislando, kaj Italio; li dokumentis tiun ĉi ekskurson en serio de leteroj.
Tiu ĉi vojaĝo gravegis por lia religia evoluo, pro ke tiam li konatiĝis kun la devota katolika grafo von Droste-Vischering kiel ankaŭ kun la instruisto de li, la eminenta teologo Katerkamp. En 1791 li estis nomumita prezidanto de la lubeka episkopa tribunalo ĉe Eutin; li prirezignis tiun oficon en 1800 retiriĝonte al Münster. Danke al sia dua geedziĝo Stolberg havis grandan familion, el kies anoj ĉiuj - kun la escepto de la plej maljuna filino - sekvis la ekzemplon de la patro kaj konvertiĝis je katolikismo en 1801. La plej maljuna filino, Agnes, estis fianĉigita al la lutera grafo Ferdinand von Stolberg-Wernigerode, sed ŝia filo en 1854 iĝis katolika. Kvar filoj kaj du bofiloj partoprenis en la kampanjo kontraŭ Francio en 1814; unu el tiuj filoj estis mortigitaj ĉe la Batalo de Ligny (1815).
Pro lia konvertiĝo Friedrich Leopold estis grave atakita eĉ far la longa amiko Voß (Wie ward Fritz Stolberg zum Unfreien?, 1819). Post kelktempa restado (de 1812) en la ĉirkaŭaĵoj de Bielefeld, li transloĝiĝis al la biendomo biendomo Sondermühlen (nun parto de Melle), proksime de Osnabrück, kie li restis ĝis sia morto en 1819.
Verkoj
Friedrich Leopold skribis multajn odojn, baladojn, satirojn kaj dramojn; inter ili la tragedio Timoleon (1784). Li produktis tradukojn de Iliado (1778), de Platono (1796-1797), Esĥilo (1802), kaj Ossian (1806); li publikigis en 1815 Leben Alfreds des Großen la volumenan verkon Geschichte der Religion Jesu Christi (17 vol., 1806-1818). Aliaj verkoj inkludas poezion, kiel Balladen (1779) kaj Jamben (1784), kaj aliajn verkojn, kiel ekzemple Theaterstücke (1787) kaj Reisen (1791), sed ankaŭ romanojn, kiel ekzemple Die Insel (1788). Li ankaŭ skribis historion de Alfredo la Granda (1816), biografion de Sankta Vincento de Paul. Li tradukis partojn de la verkaro de Sankta Aŭgusteno kaj ankaŭ skribis meditadojn pri la rakontoj bibliaj. Ili, kune kun Büchlein der Liebe kaj la polemika pamfleto Kurze Abfertigung des langen Schmähschrifts des Hofrats Voß aperis nur post lia morto.
Orient-sudana savano
La orient-sudana savano estas tersupraĵa ekoregiono el la sahela-sudana ekoprovinco de la afrotropisa ekozono, laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). Biome la ekoregiono apartenas al tropikaj kaj subtropikaj herbejoj, savanoj kaj arbedaroj de Centra Afriko. Ĝi estas parto de la tutmondaj 200-regiono "sudanaj savanoj".
Priskribo
La orient-sudana savano konstituas la orientan duonon de la larĝa savana zono kiu trairas Afrikon okcidenten-orienten; tiu ĉi sekcio troviĝas oriente de la Kamerunaj Altaĵoj. La sahela zono de la pli seka akacio-savano troviĝas norde kaj pli norde situas Saharo, dum sude limtuŝas la humidaj arbaroj de Kongo Kinŝasa.
La saharaj inunditaj herbejoj (aŭ Sudd) de Suda-Sudano subdividas tiun areon en okcidentan kaj orientan partojn. La tereno estas precipe ebena, kvankam ekzistas pli montetaj sekcioj ĉirkaŭ Albertlago kaj en okcidenta Etiopujo. La klimato estas tropika kun pluvsezono (de aprilo al oktobro) kaj seka sezono.
Flaŭro
Tipaj specioj estas la deciduaj terminalio-arboj kun subarbaraĵo de arbedoj kaj herboj kiaj kombreto kaj alta elefanta greso (Pennisetum purpureum). Estas pli ol 1 000 da endemiaj specioj.
Faŭno
Minacataj specioj inkludas la afrikan elefanton (Loxodonta africana) (en Ĉado kaj Centrafrika Respubliko), la hienan likaonon (Lycaon pictus), la gepardon (Acinonyx jubatus), la leopardon (Panthera pardus), la leonon (Panthera leo), kaj la gigantan taŭrotragon (Taurotragus derbianus).
Minacoj kaj protektado
Tempa kultivado kaj paŝtado estas vivostiloj kiuj kondukas al troa paŝtado kaj senarbarigo por rikolto de brulligno aŭ lignokarbo kaj kaŭzas arbarajn incendiojn. Tio konsiderinde estas reduktinta la duonarbaron. Tamen grandaj areoj de sendifekta vivejo postrestas, eĉ ekster la protektejoj, aparte kompare kun la pli enloĝata okcident-sudana savano.
La ŝtelĉasado estas alia problemo, efektive la pintlipa dicero (Diceros bicornis) kaj la norda larĝlipa ceratoterio (Ceratotherium simum cottoni) antaŭe estis hejmaj en la ekoregiono sed ili estis forigataj per troa ĉasado. Krom sportĉasado en Centrafrika Respubliko, ĉeestas malmulte da porfaŭna turismo.
Ekzistas multaj protektataj areoj, kiuj okupas ĉirkaŭ 18% de la ekoregiono aŭ 136 000 da kvadrataj kilometroj, sed multaj el ili ne garantias la protektadon kaŭze de la politika nestabileco en la zono.
Crna Bara (Ĉoka)
Crna Bara, serbe Црна Бара, hungare Feketetó estas malgranda vilaĝo en Serbio, en aŭtonomio Vojevodio, en distrikto Norda Banato, en municipo de Ĉoka.
Situo
Crna Bara situas sur ebenaĵo, fine de sakovojo.
Historio
Hungaroj alvenis en 896 kaj ili fondis ŝtaton en 1000. Post la turka erao diversaj popoloj alvenis al la senhomaj lokoj. Ĝis fine de la 1-a mondmilito la loko apartenis al Hungario, al Torontál, poste al Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj, depost 1928 al Jugoslavio. En 1941 la germana armeo okupis la regionon ĝis 1944. En 2002 loĝis en Crna Bara 568 da homoj, (hungaroj 267 (47 %), serboj 235 (41 %), ciganoj 21 (4 %), jugoslavianoj 12 (2 %) kaj aliaj).
Gábor Mihályi
Gábor Mihályi [mihAji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Mihályi Gábor estas hungara popoldancisto, koreografo, ordinara membro de Hungara Arta Akademio.
naskiĝis la en Jászberény.
Biografio
akiris pedagogian diplomon en 1992 en Hungara Dancarta Altlernejo, poste koreografian diplomon en 2007. Pli frue inter 1982–1995 li estis solista dancisto en Hungara Ŝtata Muzika Ensemblo, poste samloke li estis arta gvidanto kaj ekde 2016 enseblestro. Intertempe li faris koreografiaĵojn aŭ li reĝisoris ankaŭ en aliaj similaj ensembloj. Li ricevis premiojn inter 1999-2023, el kio elstaras premio Kossuth (2023).
Distrikto Balatonalmádi
La Distrikto Balatonalmádi (hungare Balatonalmádi járás) estas distrikto en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en departemento Veszprém. Ĝi situas inter montaro Bakony kaj norda bordo de Balatono en la sudorienta parto de la departemento (en la meza parto de Transdanubio).
La distrikta ĉefurbo estas Balatonalmádi, kiu estas urbo, krome estas ankaŭ 2 aliaj urboj, la ceteraj 7 komunumoj estas vilaĝoj. La areo estas 239,75 km², kie loĝas 24 479 homoj. La loĝantoj okupiĝas pri fremdultrafikoj, agrikulturoj kaj bestobredadoj.
Mickels Réa
Mickels RÉA (naskiĝis en Charleville-Mézières) estas franca kantisto, kiu gajnis la finalon de televida programo Star Academy 8.
13487 Novosyadlyj
13487 Novosyadlyj estas malgranda, hela asteroido de la asteroida zono, en orbita resonanco 4:9 kun Marso.
Nomo
Ĝia nomo honoras la ukrainan astronomon Bodhan Stepanoviĉ Novosjadlij (ukraine : Богдан Степанович Новосядлий), estron de la Observatorio de la Nacia Universitato Iván Frankó de Lvivo, liaj esploroj inkludas la astrofizikon de la gasaj nebulozoj, la kvazaroj, kaj ĉefe la grandajn strukturojn de la universo.
Trudvarbado
Trudvarbado estas la plejofte nelibervola varbado de homoj. En la pasinteco oni aplikis trudvarbadon por "solvi" la mankon de soldatoj aŭ maristoj.
Konata maniero de trudvarbado estas la sekva: Trudvarbisto serĉas en drinkejo taŭgan kandidaton kaj atendas ĝis kiam la viktimo estas ebria. Kiam la viktimo fordormis sian ebriecon, li troviĝas en kazerno aŭ sur ŝipo.
Flairck
Flairck estas nederlanda muzika grupo kiun fondis en 1976 Erik Visser. La nomo Flairck estas miksaĵo de la angla vorto Flair kaj la nederlanda vorto Vlerk, same kiel la muziko estas miksaĵo de diversaj stiloj kaj kulturoj. Precipe ili ludas proprajn komponaĵojn, ĝenerale instrumente. Dum koncertoj estas rimarkebla la granda nombro de diversaj instrumentoj.
Flairck konsistis tra la jaroj el diversaj homoj, Erik Visser estas la sola persono kiu ĉiam estis parto de la grupo. Flairck faris turneojn interalie en Eŭropo, Azio, Aŭstralio kaj Ameriko.
En la jaro 1978 ili eldonis unuan diskon, post kiam Flairck en 1979 gajnis la premion Zilveren Harp (Arĝenta Harpo). En 1988 ili gajnis la premion Gouden Harp (Ora Harpo).
NGC 1464
NGC 1464 (aliaj indikoj — NGC 1471, PGC 13976, IRAS03491-1533) estas galaksio en konstelacio Eridano.
Emilio Palma
Emilio Marcos Palma (7a de Januaro, 1978) estas argentinano kiu estis la unua persono konata kiel naskiĝinto sur la kontinento Antarkto. Li naskiĝis en Fortín Sargento Cabral ĉe la Esperanza Bazejo ĉe la pinto de Antarkta Duoninsulo kaj pezis 3.4 kg. Lia patro, kapitano Jorge Emilio Palma, estis estro de roto de Argentina Armeo sendita en la bazejon. Dum dek personoj jam naskiĝis en Antarkto, la naskoloko de Palma restas la plej sude.
NGC 1464
Ĉi tiu objekto estas en NGC-katalogo kelkfoje, kun indikoj NGC 1464, NGC 1471.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Faluna Mino
Faluna Mino (Falu gruva aŭ Falu koppargruva) estis mino en urbo Falun, Svedio, kiu funkciis dum pli ol unu jarmilo de jaro ĉirkaŭ 800 ĝis 1992. Ĉirkaŭ du trionoj de la eŭropa produktado de kupro venis el Falun en la 17a jarcento, kaj tio helpis financi la svedajn militojn dum tiu epoko. Post kolapso de granda parto de la minejo en 1687 komenciĝis la malpliiĝo de ĝia antaŭa graveco. Ĝi estis referencita kiel la landa trezoro; Svedio havis tiam valuton bazitan sur kupro.
Teknologia disvolviĝo en la mino havis fortan influon en minado tutmonde dum du jarcentoj. Ekde 2001 ĝi estis deklarita loko de Monda Heredaĵo de Unesko kaj enhavas ankaŭ muzeon.
Mardin
Mardin (arabe kaj en la historia osmanida turka lingvo ماردين, Mardīn, kurde Mêrdîn), estas urbo en la regiono sudorienta Anatolio de Turkio. Ĝi estas la ĉefurbo de provinco Mardin, kaj estas konata pro ĝia arabeca arkitekturo. Ĝi situas sur roka monto kie oni superrigardas la ebenaĵon de norda Sirio.
Al-Kamil estis filo de la sultano al-Adil ("Safadino"), frato de Saladino. La patro de Al-Kamil lasis al li la sieĝon al la urbo Mardin en 1199. Li estis venkita, sed malkonsento kaj malforteco inter liaj opoziciantoj ebligis, ke Al-Kamil starigis Ajubidan regadon en la Supra Mezopotamio pere de konkero de Harran (ankaŭ en nuntempa Turkio).
Esperanto en Mardin
En 2012 okazis en tiu urbo la Mezorienta Esperanto-Kunveno.
Eksteraj ligiloj
Retejo de la provinco Mardin turke kaj angle
Vanuatua petrelo
La Vanuatua petrelo aŭ Petrelo de Falla, Pterodroma occulta, estas birdospecio de la familio de petreloj. Tiu malmulte konata marbirdo estis unuafoje science priskribita en 2001 baze sur ses specimenoj kaptitajn en 1927 el Mere Lava, Vanuatuo, kaj ununura sola trovita ĉe marbordo en 1983 en Novsudkimrio, Aŭstralio. La unua konfirmita nestoloko estis malkovrita nur en 2009 sur la insulo Vanua Lava, Vanuatuo, sed baze sur informoj el lokanoj la specio reproduktiĝas ankaŭ sur Mere Lava.
La IUCN ankoraŭ ne agnoskis la Vanuatuan petrelon kiel specio, sed retenas ĝin kiel subspecio de la tre simila Blankakola petrelo, P. cervicalis, kun la "kombina" specio konsiderata Vundebla.
La alternativa nomo rememoras la ornitologon de Novzelando nome Robert Alexander Falla.
Aspekto
Tiu specio similas al la Blankakola petrelo, sed ĝi estas iome pli malgranda nome 40 cm longa kaj kun pezo de 300-350 g. Ĝi havas nigran kronon, blankan nukon, malhelgrizajn dorson, flugilojn kaj voston, kaj pli malhelan pugon. La subaj partoj estas blankaj kun malhelaj bazoj en unuarangaj plumoj. Kiel ĉe la Blankakola petrelo, la supraj partoj de eluzitaj birdoj iĝas pli malhelaj.
Kupferberg (Supra Frankonio)
Kupferberg estas urba komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Kulmbach kaj en la distriktaro Supra Frankonio de la federacia lando Bavario. Fine de la komunumo havis  loĝantojn. Kupferberg apartenas al administra komunumaro, nomata Verwaltungsgemeinschaft Untersteinach.
Vanuatua petrelo
Aspekto
Estas tre malfacile separi la Vanuatuan petrelon el la Blankakola petrelo mare.
Kutimaro
Tiu estas solema pelaga specio de malfermaj maroj en sudokcidenta Pacifiko. Ĝi havas senpenan gracian flugmanieron per nur kelkaj flugilfrapoj, kaj ne sekvas ŝipojn. Ili manĝas dumfluge, plukante fiŝojn kaj kalmarojn el la surfaco.
Hikaru Naomoto
Hikaru Naomoto (猶本 光 n. ) estas japana futbalisto. Ekde la jaro 2014 ŝi membras en la japana virina nacia teamo de futbalo.
Studentoj de Teknikuniversitato de Budapeŝto
Jen listo de pli signifaj studentoj en Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto (elekto):
Şırnak
Şırnak (Şirnex) estas urbo en la sudorienta parto de Turkujo. Ĝi estas la ĉefurbo de la provinco Şırnak. La urbestro de la urbo estas Leyla Imret.
Stacio Kuzu
Stacio Kuzu (japane: 葛駅 [Kuzu-eki], angle: Kuzu Station) estas fervoja stacio en Gose, Gubernio Nara, Japanio. La stacio servas 1 linion de Kintetsu: Linio Kintetsu-Yoshino.
Mohamed El Aziz Kessous
Mohamed El Aziz Kessous (naskiĝis en El Kala, mortis   en Parizo) estis juristo, ĵurnalisto, parlementano kaj batalanto por la homrajtoj en Alĝerio.
Politika engaĝo
Studento ĉe le duagrada lernejo de Skikda (tiam "Philippeville"), li renkontiĝis kun Ferhat Abbas, la estonta unua prezidanto de la provizora registaro de la Alĝeria Respubliko (GPRA).
Kiel jurstudento en 1920, li aktivis en asocioj de nordafrikaj studentoj. Sekretario de la asocio de islamaj fakuloj de Norda Afriko en 1923-1924 kaj membro-fondinto de la Asocio de Islamaj Nord-afrikaj Studentoj de Francio.
Poste, li fariĝis instruisto kaj ĵurnalisto. Li aniĝis en la franca sekcio de la Dua Internacio SFIO (nun Socialista Partio) en 1931 kaj en ĝi restis ĝis 1946. Li estis konstanta peranto inter la franca maldekstrularo kaj la naciisma alĝeria movado.
En 1935 li eldonis broŝuron, La Vero pri la alĝeria malsano, kun antaŭparolo de Dro. Mohamed Salah Bendjelloul. La libro emfazis la blokadon de politikaj institucioj en Alĝerio. Li estis ĉefredaktoro de La Konkordo franc-islama, organo de la Federacio de studentoj de la Konstantina regiono, kies respondeculo estis Dro. Bendjelloul. Li subtenis la politikan projekton de Blum-Violette.
Ĵurnalisto en la ĵurnalo Oran republicain (Respublikeca Orano) de 1936 al 1940, li skribis, en 1943, kun Ferhat Abbas la Manifeston de la Alĝeria Popolo (MPA). Li kreis kun Ferhat Abbas la ĵurnalon Egalité (Egaleco), kies publikigo estis malpermesita en 1945.
Elektita ĉe la franca Senato (tiam Konsilio de la Respubliko) en marto 1948 li tie reprezentis la partion Unuiĝo Demokratia de la Alĝeria Manifesto (UDMA).
Li poste kreis la ĵurnalon Communauté algérienne (Alĝeria Komunumo) kiu aperis inter 1955 kaj 1956. En la unua numero de tiu ĵurnalo estis publikigita la letero por alĝeria aktivulo skribita de Albert Camus. Ĉi tiu letero estis poste eldonita en la libro de Camus Actuelles III, Gallimard, 1958.
En 1957 li forlasis Alĝerion al Francujo por kuracado, kie li mortis en 1965.
Aziz Kessous estas la patro de esperantisto Djémil Kessous (Ĝemil Kesus)
Coaraci
Coaraci estas municipo en la brazila subŝtato Bahio, kiu havis 20.964 loĝantojn en 2010.
Ŝamil Usmanov
Ŝamil USMANOV estis tataro, sovetiano kaj esperantlingva verkisto. Li naskiĝis en 1898 kaj esperantistiĝis en 1929. Ekde la jaro 1931 li estis membro de la centra komitato de SEU, kaj gvidis la moskvan komitaton de SEU inter la jaroj 1930 kaj 1932. Krome li estis membro kaj komitatano de IAREV. Li estis mortpafita kadre de la stalinisma "Granda Purigo" en 1937.
Grek-katolika katedralo Sankta Nikolao (Nyíregyháza)
La grek-katolika katedralo estas religia konstruaĵo en Hungario, en urbo Nyíregyháza.
Historio
Oni supozas, ke en Nyíregyháza grekokatolikoj vivas ekde la 17-a jarcento. laŭ la onidiro ilia unua ligna preĝejo estis konstruita en 1662. Pli nova kirko estis konstruita jam el ŝtonoj en la 1770-aj jaroj. La preĝejo ne havis turon, sed apude sonorilostablo funkciis. La ikonostazo venis el la malnova preĝejo. Turo estis konstruita en la 1850-aj jaroj. La nun videbla preĝejo estis konstruita inter 1895-1897. Ekde 1914 praktike ĝi estis episkopa sidejo. Post la 1-a mondmilito oni alkonstruis sakristion. En 1956 oni pentris freskojn kaj sekpentraĵojn. En 1989 la katedralo ekstere renoviĝis, en la sekvaj jaroj oni denove pentris la murojn interne. La preĝejo ricevis rangon kunkatedralo en 2013, katedralo post 2 jaroj.
Shun-ei Izumikawa
Shun-ei IZUMIKAWA (japane 泉川 俊英 Izumikawa Shun-ei) estas japana astronomo. Laŭ Minor Planet Center li kunmalkovris 2 asteroidojn kun Osamu Muramatsu.