cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Carl Stumpf
Carl STUMPF (naskiĝinta en 21-a de aprilo 1848, mortinta en 25-a de decembro 1936) estis germana filozofo, psikologo kaj muzikologo.
Li studis sub Franz Brentano kaj sub la granda germana metafizikano Rudolf Hermann Lotze en Würzburg, Göttingen, Prago, Halle, Munkeno kaj Berlino. Li amikiĝis kun William James kaj estis grava influanto de Edmund Husserl kaj Kurt Koffka, kaj estis kunfondinto de la Brentano-skolo.
Tachov
Tachov (Tachau) estas distrikta urbo en Ĉeĥio kun, situanta en distrikto Tachov en Bohemio.
Glashütten (Taunus)
Glashütten estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Hochtaunus de la federacia lando Hesio. Fine de la jaro la komunumo havis  loĝantojn.
Tachov
Historio
La urbo estis fondita en 1115.
Altera
estas usona teknologia firmao. Ĝia ĉefsidejo estas en (Kalifornio). La ĉefsidejo kaj estas parto de la tiel nomata Silicia Valo. La firmao estas listigita en la listo de gvidaj usonaj akcioj Forbes 500.
Linio Keihan-Uji
Linio Keihan-Uji (japane: 京阪宇治線 [Kejhan Uĝi-sen], angle: Keihan Uji Line) estas linio de la fervojo reto Elektra Fervojo Keihan en Kinki-regiono.
18796 Acosta
18796 Acosta estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Iyen Abdon Acosta, kiu gajnis en 2003 la trian rangon en la Intel International Science and Engineering Fair pro sia projekto pri scienco de la medio. Ŝi estis lernantino ĉe la Oxon Hill High School en Oxon Hill (Marilando Usono).
FELDA Taib Andak
FELDA Taib Andak aŭ Kampung Taib Andak estas aranĝita vilaĝo en Kulaijaya distrikto, Ĝohoro, Malajzio.
Chilpancingo
Chilpancingo (hispane oficiale Chilpancingo de los Bravo) estas urbo en la ŝtato Guerrero de Meksiko kaj ties ĉefurbo kaj administra centro. Tamen ene de la ŝtato la turisma ferieja urbo Akapulko estas la plej granda urbo, multe pli granda ol la ŝtata ĉefurbo, kiu - la administra urba municipo, kiu ankoraŭ inkluzivas plurajn etajn antaŭurbojn - dum la popolnombrado de la jaro 2005 sume havis loĝantojn, dum en la municipo Akapulko vivis iom pli ol  homoj.
FELDA Taib Andak
Ĝi estas la plej frua FELDA setlejo en Johor, malfermita en 1960.
Chilpancingo
La Kongreso de Anahŭako, en hispana Congreso de Anáhuac, nomita ankaŭ Congreso de Chilpancingo, estis kunvokita en Chilpancingo en la tiama Provinco Tecpan, la 13a de Septembro 1813 de José María Morelos y Pavón. Ĝi estis la unua sendependema kongreso kiu anstataŭis la Junton de Zitácuaro, deklarante la sendependecon de Nordameriko el la Hispana Imperio.
FELDA Taib Andak
Geografio-Loko
Tiu urbeto situas proksimume je 6 km de Kulai urbo. FELDA Taib Andak estas facile alirebla tra Jalan Kulai-Kota Tinggi.
Famaj loĝantoj
Mawi - populara malajzia vira kantisto, kaj populara aktoro en Malajzio.
Peruko
Peruko (aŭ arĥaike hararo) estas arte pretigita kapohararo el natura aŭ sinteza hararo. Ĝi estas uzata sur sceno aŭ kiel modoartiklo, kaŝigilo, aŭ simbolo de kelkaj profesioj.
Oni surmetis perukon jam en la antikva Egiptujo por kovri la kav-razitan kapon pro la fortaj sunbriloj. Kelkfoje portis ĝin la asiroj, fenicianoj, grekoj kaj romianoj.
La peruko estis socie denove akceptita ekde la 16-a jc. por anstataŭigi la maloftan aŭ nebelan hararon (ekz. reĝino Elizabeta la 1-a). La vira peruko estis denove uzata (post la egiptuja epoko) en la 17-a jc., post kiam Ludoviko la 13-a (1601-1643) eksurmetis ĝin en 1624. Ĝis 1665 evoluis eĉ preskaŭ industria perukproduktado en Francio kaj fondiĝis ankaŭ gildo.
La peruko estis dum jarcento aparta simbolo de la reganta klaso. Ĝi estis pretigita el longaj haroj kaj estis duflanke ofte krispita kaj kunligita ĉe la nuko. Ĝi kovris en la 18-a jarcento eĉ la ŝultron kaj dorson, antaŭe eĉ la bruston. En tiu epoko eĉ la virinoj surmetis perukon, sed ne tiel ofte ol la viroj.
Ĉe kelkaj profesioj formiĝis peruktipoj, kiuj estis nemalhaveblaj partoj de la vestado (tio restis en Britio ĉe la juĝistoj). La perukuzon forviŝis la franca revolucio kaj la usona sendependiĝa milito, fine de la 18-a jc. Ekde tiam precipe la virinoj surmetas la perukon.
La plej novaj perukoj estas natursimilaj, sintezitaj ŝajnhararoj.
En Azio, oni ne surmetis perukon, tie oni uzis perukon nur en teatro (Ĉinio, Japanio).
Eksteraj ligiloj
Haj
Vitroperlo
Vitroperloj apartenas al la plej malnovaj juveloj de la homaro. Ili konsistigas la plej gravan grupon de bidoj. Krom simplaj, aparte malnovaj ekzempleroj ekzistas tre vasta kaj multfaceta gamo de vitroperloj el ĉiuj epokoj de la homa prahistorio.
Historio
La plej ofta speco de la prahistoria vitroperlo estas unukolora, netravidebla perlo, kutime en la koloroj bluo, flavo, bruno aŭ oranĝo. La vitron kolorigis pigmentoj, kutime produktitaj el metalaj oksidoj, kiuj estis kromrezulto dum la prilaboro de metaloj. Krome la prahistoriaj juvelistoj jam konis reduktigajn kaj oksidigajn efikon dum la fanda produktado de vitro.
Ĉiuj altaj kulturoj de la antikva epoko konis vitroperlojn kiel dekoraĵoj, kaj ankaŭ dum la frua eŭropa mezepoko, ekzemple ĉe la alemanoj aŭ merovidoj, la arta metio prosperis.
Post la mezepoko aparte la insularo Murano proksime de Venecio famiĝis pro la produktado de altnivelaj vitroperloj.
Avesnelles
Avesnelles estas franca komunumo lokita en la departemento Nord kaj en la regiono Nordo-Kaleza Markolo. Ĝi havis 2 565 loĝantojn laŭ censo plenumita en 2005.
Witold Uklański
Witold Edward Uklański aŭ Witold Sawicki pseŭdonomo "Herold" (naskiĝis la 13-an de marto 1893 en Gołonog (nun kvartalo de Dąbrowa Górnicza), mortis la 3-an de majo 1954 en Wronki) – pola soldato de la Armeo de Rusia Imperio, majoro de kavalerio de Pola Soldataro, mutobskurulo.
Vivo
Post abituro en 1913 en filologia gimnazio en Kielce daŭrigis lernadon en Varsovia Politekniko, tamen jam aŭguste 1914 eniris volontule al la cara armeo. Soldatservis en la 4-a regimento de husaroj en Mariampol. Dufoje vundita, pro sia braveco distingita per Merit-Kruco de la Milita Ordeno de Sankta Georgo.
Avesnelles
Geografio
Avesnelles etendiĝas sur 12,71 km².
Historio
La nomo de la vilaĝo kompreneble originas pro ĝia proksimeco al Avesnes-sur-Helpe.
Administrado
Avesnelles apartenas la kantono de Avesnes-sur-Helpe-Sud, kies ĉefurbo estas Avesnes-sur-Helpe. Tiu kantono mem estas parto de la arondismento de Avesnes-sur-Helpe, unu el la 6 arondismentoj de la departemento Nord.
Witold Uklański
Memorigo
En la maldekstra navo de la preĝejo al Sankta Jacek ĉe la str. Freta en Varsovio oni malkovris en w 1980 tabulon pri Memoro al soldatoj de Pola Enlanda Armeo, mutobskuruloj – paraŝutistoj de Anglio kaj Italio, mortfalintaj pro sendependeco de Pollando. Inter listigitaj 110 mortfalintaj mutobskuruloj estas Witold Uklański.
Tolueno
Tolueno, toluolo, metil-benzolo estas aromata hidrokarbono, bazmaterialo por multaj industriaj kombinaĵoj. Ĝia kemia fomulo estas C6H5CH3.
Ĝi formas 15–20% de la malpeza oleo. Oni povas produkti ĝin el terkarba gudro, sed plej ofte oni produktas per katalitika reformado de krudbezino.
Oni uzas ĝin por produktado de trinitro-toluolo (TNT), benzoeacido, saĥarino, kolorigaĵoj, fotokemiaĵoj kaj medikamentoj. Ĝi estas uzata ankaŭ kiel solvenzo kaj frot-malpliiga aldonaĵo ĉe aviadiloj.
La pura tolueno estas senkolora, flamebla, venena likvo kun degelpunkto de –95 °C, boilpunkto de 110,6 °C. Ĝi solviĝas en ĉiu organika kemiaĵo kaj ne en akvo.
Natura Rezervejo de Dafeng Milu
Natura Rezervejo de Dafeng Milú situas en Dafeng, Jiangsu Provinco kaj proksime la Flava Maro marbordo en orienta Ĉinio, kun la tuta areo de 78000 ha, la kerno areon 2668 ha, la bufro areon 2220, kaj la eksperimenta spaco 73112. la Geologia landforms estas tipa marborda humidejoj, inkludante tajda bemoloj, sezona rojo kaj parto de artefaritaj humidejoj kune kun amaso da arbaro lando, salo marĉo, kaj senkovra tero. La urbo de Dafeng apartenas al tropikaj kaj varmaj moderklimataj zono, kie termófilo kultivaĵoj povas kreski bone kaj influita de la orientaziaj musono. La averaĝa jara temperaturo estas 14,5 °C kaj la normala hasto estas super 750 mm jare.
Milú La Formorto en Ĉinio
Milú ankaŭ konata kiel Père David cervo aŭ elaphure, speco de cervo, kiu estas nuntempe formortintaj en naturo. Ili estas indiĝenaj de la subtrópicos de Ĉinio, preferante marĉoj medio kaj paŝtiĝantaj ĉefe sur herbo kaj akvaj plantoj. Frue neolítico fojoj, la Milú la gamo etendis trans la plimulton de la kontinenta Ĉinio. Arkeologoj trovis Milú kornarojn ĉe setlejoj de la Liao Rivero en la nordo ĝis Jiangsu (inkludante Dafeng) kaj Zhejiang Provinco kaj trans la Flava kaj Yangtze Basenoj en Shaanxi kaj Hunan provinco. Tamen, en la malfrua 19-a jarcento, ekzistis nur unu grego apartenis al Tongzhi, la Imperiestro de Ĉinio kaj subtenita en la Nanyuan Royal Ĉasado Garden. Tiam en 1900, la ĝardeno estis okupita de trupoj kaj iuj de la cervo estis mortpafitaj, iuj estis kontraŭleĝe transportis al Eŭropo por ekspozicio kaj reproduktado.
Karakterizaĵoj de la Natura Rezervejo de Dafeng Milú
Dafeng Milú Naturo Rezervo estas dua reenkonduko de Milú en Ĉinio en 1986 kie 36 Milú estis elektitaj de kvin UK zoologia ĝardenoj kun la dika de la cervo devenante Whipsnade Wild Besto Park patronita de la Nacia Arbara Fako de Ĉinio kaj Monda Natur Fonduso. Estas unpolluted humidejoj kaj estis rekonita kiel fabela konservado lando por Milú. En 2006, la loĝantaro en ĉi Nature Reserve estis esplorita ĉirkaŭ 950 kun mezumo ĉiujara loĝantaro pliigas 17%. Ĝi estas nun la plej granda Milú Naturo Rezervo en la mondo, kaj en 1997 estis premiita kiel la Nacia Natura Rezervo en Ĉinio.
La Rezervoj havas 14 specioj de animaloj, 182 specioj de birdoj, 27 reptilioj kaj amfibioj specioj, kaj pli ol 299 specoj de insektoj fidanta sur la inmenso marbordo kaj humidejoj, kiuj estas la paradizo de la sovaĝa vivo. La ekosistemo de arbaro, herbejoj, akvo, cervoj kaj birdoj estas kreita en la Rezervo kaj tiuj specioj vivas en harmonia biologia ciklo. Milú estis listigita kiel formortinta en naturo, kiel ĉiuj loĝantaroj estas sub kaptitecon demarŝo. En Dafeng Naturo Rezervo, libera-temara projektoj estis prezentitaj ekde 1986, post 10 jaroj 'Exploring, la libera-temara loĝantaro pliigis 13,2% en jaro kaj formis la grego de 118 liberaj-temara Milú. Ĝis 2013,9, la loĝantaro pliigis ĝis 2027 en la Rezervo.
Turismo Destination
Kiam ĝi malfermiĝis al la publiko kiel la turismo altiro, ĝis nun pli ol 1 miliono turistoj vizitis la Rezervo kaj estis edukitaj por wildlife konservado kaj la graveco de media protekto. Estas iuj turismo mezuroj kiuj kunvenas la daŭripova disvolviĝo:
Akvoturo estis konstruita parkerigi 39 Milú revenanta en 1986, kiu havas la ĉefan funkcion de stokado de akvo por solvi la akvo malabundeco problemo en la Rezervo. Turisto povas ankaŭ treti sur la supro de la turo, por Overview la Rezervo.
La Platformo estis la imitado de tiu en Nanyuan Royal Ĉasado Garden, kiu povas havigi la turistoj por ĝui la okuloj de pacaj cervoj de malproksime.
Por enmemorigi tiujn 39 Milú, la tombo estis konstruita por rakonti la historion por turistoj kaj informi la komplekseco de la gamo de cervo fariĝis pli granda.
1291 Phryne
1291 Phryne estas malgranda, meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono, ano de la Eosa familio.
Malkovro
Ĝi estis malkovrita la de la belga astronomo Eugène Joseph Delporte elde la Reĝa observatorio de Belgio en Uccle.
Nomo
Ĝi ricevis la nomon de 'Phryne' (malnovgreke Φρύνη), greka prostituitino de la 4-a jarcento a.K.
Kantono Grundy (Ilinojso)
La kantono Grundy (Grundy County) estas kantono de Usono en la subŝtato Ilinojso. La administra centro estas la urbo . La kantono estis fondita la.
Laŭ la stato de la jaro en la kantono vivis  sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km².
Pekan Nanas
Pekan Nanas (esperante: nanas=ananaso) estas urbeto situanta en Pontian, Ĝohoro, Malajzio.
Historio
Pekan Nanas estis la plej granda produktadobazo de Malajzio por ananasa plantadareo kaj produktado unuarange en la lando.
Demografio
Pekan Nanas havas populacion de ĉirkaŭ 10,000. Pekan Nanas estas etne de ĉina plimulto urbo.
Forgesejo
La Forgesujo estas tute malheligita arestejo, kutime en formo de subtera mallibereja ĉelo kiel homgranda foso.
Tiu Arestmaniero jam estis uzita dum la frua nuntempo por puni deliktulon de moŝtofendo kaj kontraŭulojn de la registaro. Nur ekde la 20a jarcento ĝi estis ekuzita amase, ekzemple en la sovetaj Gulagoj kaj nazigermana KZ-oj, sed ankaŭ demokratioj kiel en Usono. En Aŭstrujo tiu arestmaniero ekzistis ĝis la 60aj jaroj.
la dilektulo estas devigite elteni adan malhelecon kaj tiel la optaj nervoj ekmalevoluas kaj animaj damaĝoj sekvos: deprimoj, halucinoj, senorientebleco, memorperturbecoj, nervaj kolapsoj, kontaktmalfacilecoj, konfuziteco, psiĥozo kaj ja ankaŭ blindiĝo eblas.
Yonny Hernández
Komencis en Moto2 en 2010 per BQR-Moto2. En 2011 kondukis FTR. En 2012 ekkuris en MotoGP, kondukante BQR-FTR de la teamo Avintia Racing. En 2013 kondukis ART de la teamo Paul Bird Motorsport, poste Ducati de la teamo Pramac Racing, per ĝi kuris ankaŭ en 2014 kaj 2015. En 2016 kondukis Ducati de Aspar Team. En 2017 kuris en Moto2 per Kalex.
Vinko
Vinko (Vinca el apocinacoj) estas palearktisa genro de plurjaraj, laktosukohavaj herboj kaj duolignecaj plantoj kun vintrodaŭraj, kontraŭe duopaj folioj, kun unuope akselaj, bluaj aŭ blankaj floroj, havantaj kuniĝpetalan, kvinloban korolon, kaj kun kapsulecaj fruktoj (dufolikloj); 7 specioj en Eŭropo, Norda Afriko kaj Okcidenta kaj Centra Azio, kelkaj pororname kultivataj ekz. granda vinko (Vinca major) kaj unu, eta vinko aŭ malgranda vinko (Vinca minor), medicine uzata interalie pro enhavo de vinkamino.
Aspekto
La granda vinko (Vinca major) estas ĉiamverda, multjara duonarbusto kun unu  ĉefakso, kiu kreskas sur la grundon kaj enradikiĝas ĉe la nodoj. La branĉetoj kreskas ĝis unu metro. Je la bazo la branĉetoj kreskas vertikale kaj poste ili kurbiĝas malsupren kaj poste rampas sur la grundo. La florsprosoj atingas altecon de ĉ. 30 cm.
La alterne starantaj folioj estas ledecaj kaj havas tigetojn. Ili longas 9 cm kaj larĝas 6 cm. La foliformo plejofte estas ovoformaj, malofte lancetaj. Je la bazo ili estas preskaŭ korformaj.
La floroj staras en la foliakseloj, ili havas relative longajn tigetojn kaj estas kvinnombraj. La flortigetoj estas pli mallongaj ol la folioj, kiuj apartenas al ili. La telerforma helblua aŭ violkolora (malofte blanka) petalo havas diametron de 50 mm. La tubeto estas mallonga kaj funebroforma. La ovario estas epigina kaj dufaka. La stilusoj estas mallongaj. La frukto konsistas el du sekaj folikloj.
La flortempo estas de marto ĝis majo, kelkfoje aldone ankaŭ en aŭtuno.
La kromosomnombro estas 2n = 90 aŭ 92. La eta vinko aŭ malgranda vinko estas ĉiamverda, malalta duonarbusto, ĝia alteco estas 10 ĝis maksimume 15 cm. La vegetativaj ŝosoj kuŝas zur la grundo. Ili ricevas radikojn ĉe la nodoj. La sproso povas atingi ĝis du metrojn jare. La florŝoso staras vertikale.
La kontraŭstarantaj folioj estas ovoformaj, kompletrandaj, ledecaj, malhelverdaj kaj flavaj sur la dorsa flanko. La folioj longas ĝis 4 cm. La folitigoj estas kunkreskintaj je la bazo.
Elizeaj Kampoj
Elizeaj Kampoj povas referi al la jenaj:
Vinko
Aspekto
La duseksaj, kvinnombraj floroj staras unuope kaj havas longajn tigojn. Ilia diametro estas de 2 ĝis 3 cm. La petaloj estas kunkreskintaj al 11 mm longa tubo. Ĉe la sovaĝaj varioj la floroj estas helbluaj ĝis violkoloraj kaj tre malofte blankaj. La malgranda vinko floras de marto ĝis junio.
La kromosomnombro estas 2n = 46.
.
Arbo
Arbo en la plantoscienco estas planto, kiun karakterizas
La vorto arbo devenas de la latina arbor. (En Esperanto oni formas nomon de frukto-arbo uzante la sufikson -uj- aŭ -arb-.) La plej oftaj arboj, la foliarboj, portas foliojn, dum pingl-arboj havas pinglojn. La foliarboj ludas gravan rolon en la fotosintezo, kiu interalie respondecas pri la natura purigado de la aero. La arboŝelo estas funkcie simila al la haŭto de bestoj, kaj protektas la arbon kontraŭ atakado de fungoj kaj infektoj. La arboŝelo ankaŭ transportas nutraĵojn kaj akvon al la kreskozonoj laŭlonge de branĉoj kaj folioj.
Jam en frua mezozoiko aperis la unuaj pinglarboj, dum foliarboj estas rezulto de pli ĵusa evoluo. Pratempe, vastaj partoj de la tersurfaco kovratis per arbaroj. Poste, homo multege forbrulis kaj detruis la arbojn, kreanta savanojn kaj pligrandigis dezertojn (vidu artikolon senarbarigo). Hodiaŭ, la homa forsegado, aparte de la pluvarbaroj, serioze minacas onian propran ekziston sur la tero.
Arboj ne estas taksonomia grupo sed ĝi inkludas varion de plantospecioj kiuj estis sendepende evoluciintaj lignajn trunkon kaj branĉojn kiel maniero superi super aliaj plantoj por konkurenci por sunlumo. Laŭ pli larĝa senso, ankaŭ la plej altaj palmoj, la arbofilikoj, bananarboj kaj bambuoj estas arboj. Arboj tendencas esti long-vivaj, kaj kelkaj atingas aĝon de kelkaj jarcentoj. La plej alta konata arba specio, nome sekvojo nomita Hyperion, staras 115.6 m alte. Arboj estis ekzistantaj dum 370 milionoj da jaroj. Oni ĉirkaŭkalkulis ke estas ĝuste ĉirkaŭ 3 trilionoj de maturaj arboj en la mondo.
Arbo tipe havas multajn duarangajn branĉojn subtenitajn for el la grundo fare de la trunko. Tiu trunko tipe enhavas lignan histon por havi forton, kaj vaskulan histon por porti materialon el unu parto de la arbo al alia. Ĉe plej arboj ĝi estas ĉirkaŭata de tavolo de arboŝelo kiu utilas kiel protekta barilo. Sub la grundo, la radikoj branĉas kaj foretendas amplekse; ili utilas por ankri la arbon kaj elpreni malsekecon kaj nutraĵojn el la grundo. Sur la grundo, la branĉoj dividiĝas en pli malgrandaj branĉoj kaj branĉetoj. La soŝoj tipe portas foliojn, kiuj kaptas lumenergion kaj konvertas ĝin en sukeroj pere de la procezo de fotosintezo, kiu havigas la nutraĵojn por la kresko kaj disvolviĝo de la arbo. Povas esti ankaŭ floroj kaj fruktoj, sed kelkaj arboj, kiaj koniferoj, anstataŭe havas polenkonusojn kaj semokonusojn; aliaj, kiaj arbofilikoj, produktas sporojn anstataŭe.
Arboj ludas gravan rolon en malpliigo de erozio kaj moderado de la klimato. Ili forigas karbonan dioksidon el la atmosfero kaj stokigas grandajn kvantojn de karbono en siaj histoj. Arboj kaj arbaroj havigas habitaton por multaj specioj de animaloj kaj plantoj. Tropikaj pluvarbaroj estas unu el la plej biodiversaj habitatoj en la mondo. Arboj havigas ombron kaj ŝirmon, lignon por konstruado, brulaĵon por kuirado kaj hejtado, kaj fruktojn por manĝo (kaj de homoj kaj de bestoj) same kiel por multaj aliaj duarangaj uzoj, kiaj bariloj, ornamoj, simboloj ktp. En partoj de la mondo, arbaroj estas malpliiĝantaj ĉar arboj estas klarigitaj (forhakitaj) por pliigi la kvanton de plugebla tero disponebla por agrikulturo. Pro ties longdaŭro kaj utilo, arboj estis ĉiam adoritaj, kaj estas sanktaj arboj (aŭ arbospecioj) en variaj kulturoj, kaj ili ludas gravan rolon en multaj mitologioj de la mondo.
Difino
Kvankam "arbo" estas esprimo de ofta parolmaniero, ekzistas neniu universale rekonita preciza difino de kio arbo estas, aŭ botanike aŭ en komuna lingvo. En ĝia plej larĝa signifo, arbo estas ajna planto kun la ĝenerala formo de longforma tigo, aŭ trunko, kiu subtenas la fotosintezajn foliojn aŭ branĉojn ĉe iom da distanco super la grundo. Arboj ankaŭ estas tipe difinitaj per alteco, kun pli malgrandaj plantoj de 0.5 ĝis 10 m (1,6 ĝis 32,8 ft) estantaj nomitaj arbedoj, tiel ke la minimuma alteco de arbo estas nur loze difinita. Grandaj verdplantoj kiel ekzemple papajo kaj bananoj estas arboj en tiu malstrikta senco.
Ofte aplikata pli mallarĝa difino estas ke arbo havas lignecan trunkon formitan per sekundara kresko, signifante ke la trunko densiĝas ĉiun jaron kreskante eksteren, aldone al la primara suprena kresko de la kreskanta pinto. Laŭ tia difino, verdplantoj kiel ekzemple palmoj, bananoj kaj papajoj ne estas konsideritaj arboj nekonsiderante ĝian altecon, kreskoformon aŭ tigozonon. Kelkaj monokotoj povas esti konsideritaj arboj laŭ iomete pli loza difino; dum la Josuo-arbo (Yucca brevifolia), bambuoj kaj palmoj ne havas sekundaran kreskon kaj neniam produktas veran lignon kun jarringoj, ili povas produkti "pseŭdo-lignon" per ligninigaj ĉeloj formitaj per primara kresko.
Krom strukturaj difinoj, arboj estas ofte difinitaj per uzo, ekzemple kiel tiuj plantoj kiuj donas lignon.
Superrigardo
La arbokreskokutimo estas evoluisma adaptado trovita en malsamaj plantgrupoj: kreskante pli alte, arboj povas konkurenci pli bone por sunlumo. Arboj tendencas esti longevivaj, kelkaj atingas plurcentojn da jaroj de aĝo, same kiel altaj. Arboj modifis strukturojn kiel ekzemple pli dikaj tigoj komponitaj de specialiĝintaj ĉeloj kiuj aldonas strukturan forton kaj daŭrecon, permesante al ili kreski pli alte ol nelignecaj plantoj kaj sterni sian foliaron. Ili devias de arbedoj, kiuj ankaŭ estas lignoplantoj, ĉar kutime kreskas pli grande kaj havas ununuran ĉefan tigon; sed la distingo inter malgranda arbo kaj granda arbedo ne estas klara, kaj iĝas pli konfuza pro la fakto ke arboj povas esti reduktitaj en grandeco laŭ pli severaj medicirkonstancoj kiel ekzemple montoj kaj ĉearktaj areoj. La arboformo evoluis aparte en neparencaj klasoj de plantoj en respondo al similaj mediaj defioj, montrante ĝin klasika ekzemplo pere de paralela evoluo. Kun ĉirkaŭkalkulitaj 60,000-100,000 specioj, la nombro da arboj tutmonde eble nombros dudek kvin procente de ĉiuj vivantaj plantospecioj. La plej granda nombro da tiuj kreskas en tropikaj regionoj kaj multaj el tiuj areoj ankoraŭ ne estis plene studitaj fare de botanikistoj, kio igas arbodiversecon kaj teritoriojn nebone konataj.
Arboj ekzistas en du malsamaj grupoj de vaskulaj aŭ pli altaj plantoj, nome la gimnospermoj kaj la angiospermoj. La gimnospermaj arboj inkludas pingloarbojn, cikadalojn, ginkofitojn kaj gnetofitojn; ili produktas semojn kiuj ne estas enfermitaj en fruktoj, sed en malfermaj strukturoj kiel ekzemple pin-strobiloj, kaj multaj havas fortajn vaksecajn foliojn, kiel ekzemple pinpingloj. La plej multaj angiospermaj arboj estas verdukotiledonaj, nome la "veraj dukotiledonoj", do nomitaj ĉar la semoj enhavas du kotiledonojn aŭ semofoliojn. Ekzistas ankaŭ kelkaj arboj inter la malnovaj genlinioj de florplantoj nomitaj bazaj angiospermoj aŭ paleodukotiledonoj; tiuj inkludas Amborella, Magnolia, muskaton kaj avokadon, dum arboj kiel ekzemple bambuo, palmoj kaj bananoj estas monokotoj.
Ligno donas strukturan forton al la trunko de arbo; tio subtenas la planton kiam ĝi kreskas pli granda. La vaskula sistemo de arboj permesas ke akvo, nutraĵo kaj aliaj kemiaĵoj estu distribuataj tra la tuta planto, ĉar sen ĝi arboj ne povus kreski same grandaj kiel ili faras. Arboj, kiel relative aliaj altaj plantoj, bezonas transverŝi akvon supren laŭ la tigo tra la ksilemo el la radikoj per la suĉo produktita kiam akvo vaporiĝas el la folioj. Se nesufiĉa akvo estas havebla la folioj sekiĝos kaj sekve formortos. La tri ĉefaj partoj de arboj estas la radiko, la tigo, kaj la folioj; ili estas integritaj partoj de la vaskula sistemo kiu interligas ĉiujn vivantajn ĉelojn. En arboj kaj aliaj plantoj kiuj evoluigas lignon, la kambiumo permesas la vastiĝon de vaskula histo kiu produktas lignan kreskon. Ĉar tiu kresko fendas la epidermon de la tigo, lignoplantoj ankaŭ havas korkokreskan tavolon kiu formiĝas inter la floemo. La korkokreska tavolo kaŭzas dikigon de la korko-ĉeloj por protekti la surfacon de la planto kaj redukti akvoperdon. Kaj la produktado el ligno kaj la produktado el korko estas formoj de sekundara kresko.
Arboj estas ĉu ĉiamverdaj, havante foliaron kiu pluas kaj restas verdaj la tutan jaron, aŭ deciduaj, kiuj faligas sian foliaron fine de la kreskosezono kaj poste havante dorman periodon sen folioj. Plej koniferoj kaj ĉiamverdaj scepte larikoj (Larix kaj Pseudolarix) estas deciduaj, lasante fali pinglojn ĉiuaŭtune, kaj kelkaj specioj de cipresoj (Glyptostrobus, Metasequoia kaj Taxodium) aperigas malgrandajn foliŝosojn ĉiujare en procezo konata kiel kladoptozo. La krono estas nomo por la kreskanta pinto de arbo inklude branĉojn kaj foliojn, dum la plej supra tavolo de arbaro, formita de arbokronoj, estas konata kiel kanopeo. Arbido estas juna arbo.
Multaj altaj palmoj estas herbecaj monokotoj; tiuj ne spertas sekundaran kreskon kaj neniam produktas lignon. En multaj altaj palmoj, la fina burĝono sur la ĉeftigo estas la nura kiu formiĝas, tiele ili havas senbranĉajn trunkojn kun granda spirale aranĝitaj folioj. Kelkaj el la arbofilikoj, de la ordo Cyatheales, havas altajn rektajn trunkojn, kiuj kreskas ĝis 20 metrojn (66 ft), sed tiuj estas komponitaj ne de ligno sed de rizomoj kiuj kreskas vertikale kaj estas kovritaj per multaj flankradikoj.
Distribuado
La nombro da arboj en la mondo, laŭ takso, (2015) estas 3.04 duilionoj, de kiuj 1.39 trilionoj da (46%) estas en la tropikoj aŭ subtropikoj, 0.61 duilionoj (20%) en la temperitaj zonoj, kaj 0.74 trilionoj da (24%) en la koniferaj nordaj arbaroj (tajgo). La takso estas proksimume ok fojojn pli alta ol antaŭaj taksoj, kaj estas bazita sur arbdensecoj mezuritaj en pli ol 400,000 tereneroj. Ĝi restas kondiĉigita de larĝa marĝeno de eraro, ne malplej ĉar la provaĵoj estas plejparte de Eŭropo kaj Nordameriko. La takso indikas ke tiel proksimume 15 miliardoj da arboj estas faligitaj malsupren ĉiujare kaj ke proksimume 5 miliardoj estas plantitaj. En la 12,000 jaroj ekde la komenco de homa agrikulturo, la nombro da arboj tutmonde malpliiĝis je 46%.
En malvarmetaj moderklimataj regionoj, pingloarboj ofte dominas; vaste distribuita kulminkomunumo en la malproksima nordo de la norda hemisfero estas humida tajgo aŭ norda pingloarbaro (ankaŭ nomita boreala arbaro). Tajgo estas la plej granda ter-biomo de la mondo, formante 29% de la arbarkovro de la mondo. La longa malvarma vintro de la malproksima nordo estas maltaŭga por plantaro kaj arboj devas kreski rapide en la mallonga somersezono kiam la temperaturo plialtiĝas kaj la tagoj estas longaj. Lumo estas tre limigita sub ilia densa kovro kaj tiele povas ekzisti malgranda plantovivo sur la arbara grundo, kvankam almenaŭ fungoj povas abundi. Simila maldensa arbaro estas trovita sur montoj kie la alteco igas ke la averaĝa temperaturo estas pli malalta tiel reduktante la longon de la kreskosezono.
Kie pluvokvanto estas relative egale disvastigita tra la sezonoj en moderklimataj regionoj, mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj karakteriziĝas per specioj kiel kverko, fago, betulo kaj acero. Moderklimata arbaro troviĝas ankaŭ en la suda hemisfero, kiel por ekzemplo en la orienta Aŭstralia moderklimata arbaro, karakterizita per arbaroj de eŭkaliptoj kaj malferma maldensa arbaro de akacioj.
En tropikaj regionoj kun musono aŭ muson-simila klimato, kie pli seka parto de la jaro alternas kun malseka periodo kiel en la Amazona pluvarbaro, malsamaj specioj de larĝfoliaj arboj dominas la arbaron, kelkajn el ili estante falfoliaj. En tropikaj regionoj kun pli seka savanklimato kaj nesufiĉa pluvokvanto por subteni densajn arbarojn, la kanopeo ne estas fermita, kaj amaso da sunbrilo atingas la grundon kiu estas kovrita per herbo kaj vepro. Akacio kaj baobabo estas bone adaptitaj al survivado en tiaj lokoj.
Morfologio
La radikoj de arbo estas ĝenerale integriĝinta en tero, sorbante akvon kaj nutraĵojn el la grundo. Tamen, kvankam teraj nutraĵoj estas havendaj por kreskado de arbo, la plimulto de ĝia biomaso venas de karbona dioksido sorbite el la atmosfero (vidu artikolon fotosintezo). Super tero, la trunko donas alton al la folio-portantaj branĉoj, helpante en konkurso kun aliaj plantaj specioj por sunlumo. Ĉe multaj arboj, la aranĝo de la branĉoj optimumigas malkovron de la folioj al sunlumo.
Vivo de arbo
Kelkaj arb-specioj estas ambaŭseksaj, dum aliaj dividiĝas je virseksaj kaj inseksaj "individuoj". Ambaŭseksa arbo povas sin mem fekundiĝi (helpe de vento kaj insektoj), dum je la disseksa poleno devas esti transportata de virseksa al inseksa arboj. Je foliarboj la poleno fekundas plejofte florojn, sed kutime la virseksaj pingloarboj havas specialan organon pinglo.
Fekundigite, la floroj evoluas al nuksoj aŭ fruktoj, kaj la pingloj al kerno-havaj pingloj. Kiam ĝi maturas, la nukso/frukto/pinglo falas surteren aŭ estas manĝata de animalo kaj elfekata ie fore de la gepatra arbo. En riĉa grundo ĝi iom post iom ekŝosas radiketon, kaj nutrate de suno kaj akvo komencas sendi radikojn suben kaj branĉojn supren. Je plejmultaj specioj daŭras plurajn jardekojn antaŭ ol arbo vere finpasis sian "bebecon". Arbo neniam iĝas "plenkreska", sed malrapide kontinuas kreskadi ĝismorte. Kelkaj arboj atingas aĝon de pluraj jarcentoj, eĉ duonjarmilo.
Por taksi aĝon de arbo kaj ankaŭ por ekhavi ideon pri ĝia vivovojo, oni povas faligi ĝin kaj elsegi horizontalan pecon el la trunko. Ĉiujare ene de arbo nome aldoniĝas "ringo" malhela, kies diko kaj fasono indikas la tiujarajn viv-kondiĉojn.
Mortinte, arbo ekas putri, t. e. ĝin manĝas bakterioj k.s. Tutaj arbaroj povas esti putrantaj, kio donas riĉajn vivkondiĉojn por novaj plantoj, arboj kaj fungoj. Kelkafoje ankaŭ junaj arboj nature mortas, precipe pro fungatako, arbaj malsanoj, kaj incendio.
Arbo kaj homo
La arbaĵo nomiĝas ligno. Ekde la apero de la homo, ligno estis unu el niaj plej gravaj rimedoj. Ligno plej verŝajne partoprenis en la homa ekregado de fajro, kaj krome uzatis por multegaj iloj kaj aliaj objektoj: radoj, domoj, armiloj, ktp. La arboj havigis ankaŭ manĝon: olivo, pomo, piro, daktilo, nuksoj ktp. En multaj mitologioj arbo estas simbolo de vivo, eterneco, saĝeco, ks.
La antikvaj ĝermanoj kredis je Yggdrasil - enorma frakseno branĉ-radike kunliganta ĉielon kaj teron. La keltoj taksis la kverkon (Der, en ilia lingvo) sankta; kaj la helenoj kaj indianoj kredis je arbaj spiritoj. En multaj kristanaj hejmoj nordaj oni festenas kristnaskon per speciala kristnaska arbo (tipe piceo).
Grando
Sekvojo (Sequoia sempervivens) "Hyperion" el Kalifornio estas 115,55 metrojn alta. Sed 135 metrojn alta eŭkalipto (nun morta) ekzistis.
Aĝo
La plej maljuna arbo eble estas piceo (Picea) el Svedio kiu ŝosis en 7158 aK. Fakte, la vivanta arbo eble estas nur klono de praarbo (esploroj pruvis, ke ili posedas la saman DNA-n).
Proverbo
Ekzistas pluraj proverboj pri arbo en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili :
Saturno
Saturno povas esti:
Hont
Hont povas signifi:
Rugănești
Rugănești (hungare: Rugonfalva) estas vilaĝo en Rumanio nordoriente de Cristuru Secuiesc. Administre ĝi apartenas al la komunumo Șimonești.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 669 loĝantojn (hungaroj); en 1992 667 (hungaroj).
Historio
Ĝi estis unue menciita skribe en 1495. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Rugonfalva apartenis al Hungario, (Udvarhely). Ĝia reformita preĝejo havas pentritan lignan baldakenon kaj ĥorejon faritajn de Georghius Rosler kaj Herman Szászkézdi Andreas en 1783. Tie naskiĝis la patrino de la trifoja olimpia ĉampiono kaj boksisto László Papp.
(9402) 1994 UN1
(9402) 1994 UN1 estas malgranda malhela asteroido de la ekstera asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Sejĝi Ueda kaj Hiroŝi Kaneda elde la observatorio de Kuŝiro en Hokajdo (Japanio).
Popolrespubliko
La priskribo "popolrespubliko" (aŭ popola respubliko") aperas en la oficialaj nomoj de kelkaj ŝtatoj. Dekomence ligita al popolismo (popolaj movadoj: Völkisch, Narodniki, aliaj), post la kreo de Sovetunio ĝi eventuale iĝis asociita precipe kun landoj aliĝintaj al komunismo, kiel, ekzemple, la nunaj Ĉinio kaj Norda Koreio. Tamen, la termino ne estas unika al komunismaj ŝtatoj: iuj landoj adoptis tian titolon pro (efektiva aŭ almenaŭ deklarata) intenco esti tutpopole demokratiaj, kiel Bangladeŝo fondita kiel liberala parlamenta respubliko post popola milito por sendependiĝo.
Pengerang
Pengerang estas en sudorienta Ĝohoro, Malajzio.
Popolrespubliko
La komunismaj aŭ socialismaj ŝtatoj, kiuj inkluzivigis la vortojn Popola Respubliko aŭ popolredpubliko en siaj kompletaj nomoj estas jenaj: Historiaj ekzemploj estas la jenaj:
Aliaj titolpriskriboj komune uzataj de marksismaj–leninismaj ŝtatoj estas demokratia respubliko (ekz. Germana Demokratia Respubliko ĝis ĝia unuiĝo kun Federacia Respubliko Germanio) kaj socialisma respubliko (ekz. Socialisma federacia respubliko Jugoslavio inter 1963 kaj 1992 kaj Socialisma Respubliko Vjetnamio).
Nuntempaj
La sekvaj separatismaj movadoj deklaris popolrespublikojn, sed ili ne ricevis diplomatan agnoskon el la internacia komunumo:
5489 Oberkochen
5489 Oberkochen estas malgranda, tre hela asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japanaj astronomoj Yoshio Kushida kaj Osamu Muramatsu elde la observatorio de la Suda Jacugatake apud Hokuto en Gubernio Jamanaŝi.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la germana urbo Oberkochen en Baden-Virtembergo, kie troviĝas la optika firmao Carl Zeiss. La asteroido estis malkovrita dum du inĝenieroj de Zeiss vizitis la observatorion.
Magnetofono
Magnetofono estas aparato por magnete registri sonojn sur bendojn kaj poste reprodukti ilin. Oni nomas la aparaton ankaŭ sonbendregistrilo, ĉar oni surbendigas sonojn. Klasikaj magnetofonoj uzis diskajn bobenojn por la bendo kaj mikrofonon ĉe mano, sed por la publiko kasedoj estas pli avantaĝaj. Tiaj magnetofonoj estas nomataj kasedilo kaj kutime havas enkonstruitan miniaturan mikrofonon, kiu ebligas facilan enkasedigon de voĉoj, muziko aŭ aliaj sonoj.
Poŝkasedilo estas etformata kasedilo kun kapaŭskultiloj, uzata dum irado aŭ veturado. La unuajn kreis la japana firmao Sony sub nomo Walkman (promenanto, promenmagnetofono). Tiu estas nomata ankaŭ valkmano (Krause-vortaro)
Merkuro
Merkuro povas esti:
Stanley Miller
Profesia trajektorio
Miller estis edukita en la Universitato de Kalifornio, kie li estis studento de Harold Urey. Li diplomiĝis en 1951 kaj en 1954 li ricevis lian doktoriĝon en kemio de la Universitato de Ĉikago. Li estis helpa instruisto (1958-1960), asociita instruisto (1960-1968) kaj instruisto pri kemio en la Universitato de Kalifornio, Sankta Diego de 1958. Li estis membro de la Nacia Akademio de Sciencoj, kaj li ricevis Oparin Medalon.
Eksperimento de Miller kaj Urey
En 1953, kune kun Urey, li faris eksperimentan simuladon de la kemiaj kondiĉoj de la komenca Tero. Miller sugestis, ke la spontanea sintezo de organikaj komponaĵoj de neorganikaj komponaĵoj povus esti frua etapo de la origino de la vivo. Ĉi tiu eksperimento estas konata kiel la Eksperimento de Miller kaj Urey.
Gigabajto
Gigabajto (de la prefikso giga- por miliardo kaj la radikvorto bajto; mallongige GB) estas unuo por mezuri la grandecon de memoro aŭ de komputila disko.
Prontuario de Esperanto
Prontuario de Esperanto estas hispanlingva lernolibro de Esperanto verkita fare de la hispano José Garzón Ruiz. 284 paĝoj. Eldonejo: Sucesores de M. Soler, Barcelono, oktobro de 1909.
Roštění
Roštění estas municipo en Ĉeĥio, en Regiono Zlín, en distrikto Kroměříž. Vivas ĉi tie.
4407 Taihaku
4407 Taihaku estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la japana astronomo Masahiro Koishikawa, elde la Stacio Ajaŝi de la observatorio de Sendajo en Japanio.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al Taihaku, sud-okcidenta parto de Sendajo, kie estas la amuzparko de Taihaku-ku. En antikva tempo, Taihaku estis la nomo de Venuso, kaj laŭ legendo, la monto Taihaku, kiu troviĝas en tiu parko, estis levigita pro la falo de Venuso.
Port-au-Port
Port-au-Port (en franca: Péninsule de Port-au-Port, en mikmaka: Kitpu) estas duoninsulo en la kanada provinco Novlando kaj Labradoro. Iomete triangula laŭ formo, ĝi estas sur la okcidenta marbordo de la insulo Novlando.
Jam en la 16a kaj 17a jarcentoj eŭskaj fiŝkaptistoj okupis la areon kune kun indiĝenoj.
Kiel centro de Franc-Novlanda komunumo de la provinco, la duoninsulo estis deklarita la nura dulingva distrikto de la insulo Novlando ekde 1971.
48.57°N, -59.05°W
Stacio Kaminoki
Stacio Kaminoki (japane: 神ノ木駅 [Kaminoki-eki], angle: Kaminoki Station) estas fervoja stacio en Kvartalo Sumijoŝi, Osako, Japanio. La stacio servas 1 linion de la trama reto Tramvojo Hankai: Linio Uemachi.
Petrus van Oeckelen
Petrus van Oeckelen (Breda, 15-an de aŭgusto 1792 - Harendermolen, 13-an de aŭgusto 1878), estis nederlanda orgenkonstruisto.
Vivo kaj laboro
Van Oeckelen naskiĝis en 1792 kiel filo de instrumentfaristo kaj orgenkonstruisto Cornelis van Oeckelen kaj de Elisabeth Coenen. Ĉirkaŭ 1808 li estis enoficigita kiel urba kariljonisto de Breda. En 1810 li transloĝiĝis al Groningen (urbo) kie li fariĝis kariljonisto de la Martinituro. En 1837 li ekloĝis kiel orgenkonstruisto en Harendermolen, apud Glimmen. En tiu jaro li transprenis la firmaon de la mortinta orgenkonstuisto Johannes Wilhelmus Timpe. La rom-katolika Van Oeckelen antaŭ ĉio konstruis orgenojn por protestantaj kirkoj en norda Nederlando. Li tamen ankaŭ konstruis orgenon por la rom-katolika Broerkerk (Fratokirko) de Groningen.
Li edziĝis je la 30-a de junio 1825 en Groningen kun la pli ol sep jaroj pli juna Joanna Maria Theresia Auwerda, filino de Christianus Auwerda kaj Margarita Elizabetha Paping. El tiu geedziĝo naskiĝis ses infanoj, el kiuj tri samkiel ilia patro fariĝis orgenkonstruisto. Van Oeckelen mortis en 1878 en Harendermolen en aĝo de preskaŭ 86 jaroj. Du el liaj filoj, Cornelis Aldegundis kaj Antonius, daŭrigis la firmaon de ilia patro.
Popola Respubliko Angolo
La Popola Respubliko Angolo estis mem-deklarita socialisma ŝtato (komune konata kiel "komunisma ŝtato" en Okcidento) kiu estis establita en 1975 post ĝi akiris sendependecon el Portugalio, paralele al la situacio en Mozambiko. La ĵus fondita lando ĝuis amikajn rilatojn kun Sovetunio, Kubo, kaj kompreneble la Popola Respubliko Mozambiko. La lando estis regata de la Movado Popola por la Liberigo de Angolo (MPLA), kiu estis respondeca por ties adoptado de komunismo. La grupo estis helpita de Kubo kaj de Sovetunio. Opozicia grupo, konata kiel Nacia Kuniĝo por la Tuta Sendependeco de Angolo (UNITA), okazigis enlandan militon kontraŭ la MPLA, kun helpo kaj de Sudafriko kaj de Usono.
Terabajto
Terabajto (de la prefikso tera- por duiliono kaj la radikvorto bajto; mallongige TB) estas unuo por mezuri la grandecon de memoro aŭ de komputila disko.
Popola Respubliko Angolo
En 1991, la MPLA kaj UNITA subskribis pacakordon, kiu ebligis multpartiajn elektojn en Angolo. Spite la fakton ke akraj disputoj ankoraŭ sekvis, la Popola Respubliko Angolo estis fine malmuntita en 1992, kaj iĝis la nuntempa Respubliko Angolo.
Fegersheim
(jen france, origine germane kaj alemane, prononco ) estas komunumo de Francio. Ĝi situas en la departemento Bas-Rhin, en la historia kultura regiono Alzaco kaj la nuna administra regiono Grand Est ("Granda Oriento"). Fine de en la komunumo vivis.
Arnoldo de Vilanova
Arnoldo (aŭ Arnaldo) de Vilanova (Valencio – Hispanio), verkisto en kataluna lingvo, estis granda kaj fama medicinisto, klerega laŭ diversaj sciencoj, instiganto pri medicinaj esploroj kaj kuracisto de papoj kaj princoj, krom prialkemia verkisto inter la 13-a kaj de 14-a jarcentoj.
Biografio
Lia vivo estas ankoraŭ iom ĉirkaŭita de mistero malsame ol liaj verkoj kaj sciencvidpunktoj.
Li naskiĝis en 1240 najbare de Valencio, en Vilanova del Grau.
Arnoldo askete malŝatis la mondon kaj malriĉe survestiĝis kaj rajdadis surdorse de azeno, li neniam volis edziĝi kaj havis nek hejmon nek stabilan gastejon: li fakte adheris al la rigida frakcio de la Tria Franciskana Ordeno. Li distingiĝis pro la granda zorgo inviti homojn al dia servo.
Li vivis je la tempoj de reĝo Jakobo la 2-a de Aragono, ĉe kies frato, reĝo de Sicilio, Arnoldo estis komisiitaj instrui la artojn de la nekromancio (tamen ne klaras pri kia aspekto de tiu “arto” temis). Li perfektigis siajn studojn pri medicino en Montpellier kie jam ekuzadis sekcadon de la homaj korpoj: samspecajn studojn li daŭrigis en Parizo kie 1270 diplomiĝis. En tiu universitato li povis ankaŭ frekventi la kursojn de Alberto la Granda, kiuj naskis en lin intereson, aŭ plian intereson, por alkemio.
Sekve, kaj ĉiam por la sama celo (nome perfektigi sian medicinan kompetenton kaj ĝin ankaŭ praktiki), vojaĝis kaj vizitis diversajn italajn universitatojn, inter kiuj tiujn de Bolonjo, Florenco, Perugia kaj Romo. Li atingis ankaŭ Napolon kaj Salernon, vizitante la Salernan Medicinan Skolon, kie jam oni redaktis la famegan "Salernan Porsanan Reĝimon", nome la plej konsultita pro medicinaj tekstoj de Mezepoko pri kiu Arnoldo verkis ankaŭ komenton.. Reveninte al Francio, li praktikis sian profesion diversloke daŭre hejmiĝante en Parizo. Ĉi tie li havis okazon renkontiĝi kun Ramon Lullo, estonta granda alkemiisto, kiu fariĝis lia disĉiplo.
Ĉe la kortego de Aragono
Vizitinte diversajn urbojn de la iberia duoninsulo, li gastis ĉe Petro la Granda, en Barcelono, Valencio, Taragono kaj Madrido. Li ne forgesis aliri en Toledon, urbo kiu tiuepoke estis elstara rendevuejo de hermetistoj alvenantaj el la tuta Eŭropo.
En Barcelono li alfrontis lernocele la araban kaj hebrean lingvojn (lia majstro pri la hebrea estis la dominikana Ramon Martí) por penetri ĉiam pli religion kaj politikon. En 1386 Arnoldo ekinstruis en la Studium de Barcelono kaj samtempe kompilis la verkojn eskatologifonajn.
Li fariĝis medicinisto de la kortego de Jakobo la 2-a, filo de la Petro la Granda, influante ankaŭ decidojn pri politikoj koncernantaj lia regno kaj ties rilatojn kun Francio kaj Italio.
Ambasadore sendita en 1301 de Jakobo la 2-a al Filipo la 4-a de Francio, Arnoldo estis arestita ĵus alveninta al Parizo, pro teologiaj asertoj, ĉerpitaj el siaj verkoj, odorantaj je herezo. Apelaciinte al la sama reĝo kaj al papo Bonifaco la 8-a, li estis liberigita kaj obtenis permeson forlasi Francion.
Vojaĝo al Italio
Rifuĝinte al Sicilio, ĉe la kortego de aragona Frederiko la 2-a, Arnoldo verkis broŝureton De Cymbalis Ecclesiae (Pri la cimbaloj de la Eklezio), kie li konfesas sian katolikan kredon kaj obeon al la papo.
Arnoldo kaj Inkvizicio
En 1305 la kataluna inkvizicio malpermesis la librojn de Arnoldo, kiuj etendiĝis el Medicino kaj Astrologio, el Teologio al Alkemio ktp, en kiuj, per apokalipsa spirito, la aŭtoro antaŭvidis, dum la duono de kuranta jarcento, la finiĝon de unu epoko kaj la alvenon de la Antikristo.
Arnoldo estis invitita ekspliki siajn doktrinojn antaŭ la Kardinala Kolegio, kuniĝinta en Avinjono. En tiu okazo li atakis la terajn regnojn definitive rompante kun la aragona reĝo Jakobo la 2-a, kies medicinisto kaj konsilisto li estis.
Vaporiginte sian teologiajn doktrinojn, li daŭrigis ĝui la estimon de la papo Klemento la 5-a kaj estis promociita responsulo de la reordigenda medicima studumo de Monpellier. Ĉi tie, en 1309, laŭ la programo sankciita per buleo de papo Klemento, li metis la bazojn por transformi la studumon al universitato: en ĝi li kompilis diversajn primedicinajn tekstojn fariĝinte fama pro siaj polemikoj kontraŭ la medicinoj araba kaj galena kaj oponante la librojn al la sperto.
La lastaj jaroj
Li plue vojaĝis al Sicilio kaj denove gastis ĉe la kortego de Federiko la 2-a, eble li atingis ankaŭ Afrikon. Komisiite de reĝo Federiko li entreprenis vojaĝon al Parizo kaj Avinjono kaj ĉe aliaj kapitaloj kun delikataj taskoj ĉe ŝtatestroj. Kaj okazis ĝuste dum unu el tiuj vojaĝoj ke Arnoldo mortis, en maro najbare de Ĝenova, en la jaro 1313. Post lia morto, liaj libroj trafis kreskantajn kritikojn kaj la taragona Inkvizicio ilin konfiskis kaj bruligis.
Verkoj
Tamen liaj verkoj preskaŭ ĉiuj konserviĝis. El tiuj jen iuj:
Moosseedorf
Moosseedorf estis ĝis la 31-a de decembro 2009 komunumo de la distrikto Fraubrunnen kaj ek de la 1-a de januaro 2010 komunumo de la administra distrikto Berno-Mezlando en Kantono Berno, Svislando. Ĝi havis 3571 loĝantojn je la 31-a de decembro 2009.
Geografio
Moosseedorf situas en la Svisa Mezlando, proksimume 8 kilometrojn nordoriente de la federacia urbo Berno. En nordo de la komunumo situas la lago Moossee, de kiu la vilaĝo ricevis sian nomon. La komunumo konsistas el la vilaĝoj Mooseedorf, Sand kaj Tannacker.
La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 6,35 km², de kiuj 35,7% estas kovritaj de arbaro, 30,1% servas por agrikulturo kaj 30,4% por setlado.
Trafiko
Tra la komunumo pasas la kantona ĉefvojo n-ro 1, kiu sur la komunuma teritorio kongruas kun la kantona ĉefvojo n-ro 2. Sur la komunuma teritorio situas la vojnodo Schönbühl de la svisa aŭtovojo A1 kaj la svisa aŭtovojo A6 kaj la aŭtovojalveturejo Schönbühl. La komunumo disponas pri stacidomo ĉe la mallarĝspura trama fervojo de Berno tra Zollikofen kaj Soloturno.
Historio
La unua dokumenta mencio de Moosseedorf datiĝas el la jaro 1242 kiel Sedorf. Ek de la 1860-aj jaroj en Moosseedorf estis malkovritaj paleolitikaj trovejoj de la Magdalenio el la 16-a jarmilo a.K. Inter aliaj objektoj estis trovitaj osta kudrilo. Dum mezepoko la loko apartenis la vazaloj de la Grafoj de Kiburgo, kiuj posedis akvoburgon proksime de la preĝejo. En la jaro 1246 la Senjoroj de Seedorf disputis kun la priorejo de la Sankt-Petro-Insulo pri la ekleziintereso. En la jaro 1256 kaj 1257 Ulriko kaj Berĥtoldo de Seedorf koncedis sian havaĵon interŝange kun burgo, preĝejo, lago, rojo, bienoj kaj homoj al la Johanitoj en Münchenbuchsee. Post la mondigo de la johanita komandorejo dum la reformacio en la jaro 1528 Münchenbuchsee fariĝis berna voktejo, al kiu ankaŭ Moosseedorf estis atribuita. Post la fino de la Helveta Respubliko en la jaro 1803 Moosseedorf estis integrita al la distrikto Fraubrunnen. Per la enkonduko de la nova administra ordo de Kantono Berno la 1-a de januaro 2010, Moosseedorf estis atribuita al la administra distrikto Berno-Mezlando.
(18797) 1999 JT64
(18797) 1999 JT64 estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Lajos Bartucz
Lajos Bartucz [lajoŝ bartuc], laŭ hungarlingve kutima nomordo Bartucz Lajos estis hungara antropologo, altlerneja instruisto, speleologo, membro de Societo Dugonics. Lajos Bartucz naskiĝis la en Szegvár, li mortis la  en Budapeŝto.
Lampo de Aladino
La Lampo de Aladino estas la temo de rakonto kiu troviĝas en Mil kaj unu noktoj. La junulo Aladino akiras magian lampon, kaj kiam iu ajn frotas la lampon aperas ĝino. La ĝino estas magia spirito, preta cedi lian ĉiun deziron. Aladino uzas siajn dezirojn por gajni la manon de la bela filino de la sultano kaj por konstrui grandiozan palacon. La magiisto, kiu unue donis al Aladino la lampon, denove ĝin ŝtelas. Sed Aladino rehavigas la lampon, kaj li kaj la filino de la sultano vivas feliĉe por ĉiam.