cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antikva epoko
Helenismo
La devenan motivon kaj ideon de militiroj orienten - venĝon de la grekoj - Aleksandro pase forlasis kaj pli poste male komencis realigi ideon de unuiĝo de la grekoj kun negrekoj - barbaroj. Aleksandro tial dum la militiro fondis sur la konkeritaj teritorioj multajn novajn urbojn kaj aranĝis amasan nupton inter la makedonaj soldatoj kun noblaj persaj virinoj, kio donis al la reĝlando de Aleksandro orientalajn trajtojn. Sed li kaŭzis reziston per tio ĉe la makedonanoj. La ideo de unuiĝo de la grekoj kaj la barbaroj mortis fakte samtempe kun la morto de Aleksandro. Sed plu daŭris la klopodo realigi la grekan kulturon en la orientaj landoj. Sed tio kunpuŝigis kun nekonsento de la subjugitaj nacioj kaj la sekvantoj de Aleksandro (diadoĥoj) estis tial iom post iom forpuŝataj el Persio. Malgraŭ tio konserviĝis spuroj de la greka civilizo precipe en Baktrio kaj en Mezopotamio, kie la greka ĉeesto konservis plej longe. Pli okcidente situantaj landoj kiel Sirio, Malgranda Azio kaj Egiptio estis ekspoziciataj al multe pli forta agado de la greka civilizo. En Egiptio eĉ la loka kaj la greka kulturoj tute unuiĝis, precipe en nova ĉefurbo Aleksandrio. En Malgranda Azio kaj parte ankaŭ en Sirio la greka civilizo plene realiĝis malutile al la devenaj lokaj kulturoj.
La interna malkonkordemo kaj malforteco de la helenistaj imperioj kondukis tamen al tio, ke la tuta helenista mondo estis iom post iom kaptita per la ekspansiema romia imperio. Paradokse per konkero de Oriento fare de la romianoj la influo de la helenista kulturo en oriento estis ankoraŭ pli fortigita.
Leviĝo
Romo estis en siaj komencoj nura urboŝtato, en kiu regis reĝoj de etruska deveno. Sed iam je interŝanĝo de la 6-a jarcento antaŭ Kristo kaj la 5-a jarcento antaŭ Kristo la romanoj detronigis tiujn ĉi reĝojn (laŭ roma tradicio tiel okazis en la jaro 509 a. K., sed fakte tio okazis eble nur ĉirkaŭ la jaro 475 a. K.) kaj la etruska registaro en Romo estis per tio finigita. El la registaro fariĝis res publica - afero publika. La sekvantan iompostioman romian ekspansiemon haltigis eĉ ne invado de galoj, kiuj prirabis Romon en la jaro 387 a. K.. La romanoj transiris baldaŭ denove reen en ofensivon. Post la tuta vico dekomence de defendmilitoj kontraŭ la najbaraj triboj de etruskoj, latinanoj, samnitoj, umbroj kaj fine kontraŭ suditalaj grekoj la romianoj atingis komence de la 3-a jarcento antaŭ Kristo kontrolon super la tuta Italio.
Pro la venko en la dua punika milito la romianoj fariĝis gvidanta potenco de la okcidenta regiono de Mediteraneo. La tria punika milito, kiu okazis en la jaro 149 a. K., finiĝis per totala neniigo de Kartago. La urbo estis egaligita kun la tero, la grundo malbenita kaj ties teritorio estis kiel provinco Afriko aneksita fare de la romianoj.
Krizo de la respubliko
Fine de la 2-a jarcento antaŭ Kristo Romio estis endanĝerigita pro invado de kimbroj kaj teŭtonoj, kiuj ekiris el siaj devenaj sidejoj direkte al la sudo. Post kelke da gravaj malvenkoj la romianoj subgvide de Gaio Mario, kiu faris principan reformon de la romia soldataro, sukcesis venki super la atakantaj triboj. La romianoj ankaŭ nove aranĝis rilatojn en la oriento post la venko super Mithridato la 6-a, la pontusa reĝo. Sed la socia streĉo kaj nesufiĉo de soldataj fortoj kaŭzis politikajn ĥaosojn en Romo mem. Provo de fratoj Gracĥidoj solvi tiujn ĉi problemojn per vojo de agrara reformo ne sukcesis. Ambaŭ fine finiĝis per perforta morto. La politika aranĝo de la respubliko plie montriĝis kiel nesufiĉa por priregi tiel grandegan imperion, en kian Romo fine de la 2-a jarcento antaŭ Kristo diskreskis. La krizo de respubliko estis ankoraŭ malbonigata per diversaj ambiciaj politikistoj kaj soldatoj, kiuj observis proprajn celojn. Senato estis disunuiĝinta pro batalo de la rivelantaj frakcioj - de optimatoj kaj popularoj. Gvidanto de la optimatoj Lucio Kornelio Sulao uzurpis en la jaro 82 a. K. potencon en Romo. La internaj disputoj estis dumtempe egaligitaj per ekigo de diktaturo, kiu daŭris ĝis lia foriro en la jaro 79 a. K..
Renovigi la stabilan politikan medion malgraŭ tio ne sukcesis. Ampleksa ribelo de sklavoj de Spartako gvidita fare de Spartako montris la internan malfortecon de la respubliko. En la jaro 60 a. K. fermis tri signifaj romiaj armeestroj - Krasso, Pompeo, Cezaro la t.n. unuan triumviraron. Julio Cezaro estis tiu, kiu kapablis el tiu ĉi alianco ekspluati plej multe. En la jaro 59 a. K. li foriris Galion, kiun li dum kelke da jaroj plene konkeris kaj alligis al la romia imperio. Kiam Kraso en la jaro 53 a. K. falis en batalo apud Karrh kontraŭ partoj, la triumviraro disfalis.
La senato pro iniciato de Pompeo starigis Cezaron ekster la leĝo, pro kio Cezaro estis provokigita al antaŭenmarŝo kontraŭ Romo kaj al eksplodigo de romia civitana milito. En la jaro 48 a. K. Pompeo estis malvenkita en la Batalo de Farsalo kaj Cezaro fariĝis ununura senjoro de Romo. Sed en la jaro 44 a. K. li estis en la senato murdita kaj la romia ŝtato tiel denove falis en la interpolitikajn ĥaosojn. Marko Antonio, Oktaviano kaj Marko Lepido kreis la duan triumviraron celita kontraŭ la murdistoj de Cezaro. En la jaro 42 a. K. la triumviraranoj venkis super ili en batalo apud Filippo, sed nelonge post tio ili turnis la armilojn kontraŭ si. Post venko super Marko Antonio en batalo apud Aktio en la jaro 31 a. K. Oktaviano akiris la plenan potencon en la romia ŝtato.
La frua kaj kulmina imperio
Oktaviano klopodis venki impreson de remalkovro de la respubliko, sed fakte li estis unusola reganto de la ŝtato, per kio li ekigis novan sistemon de la regado nomata princlando. Li fariĝis la unua romia imperiestro kaj akceptis honoran titolon Augusto. Dum lia regado estis al Romio alligitaj pluaj teritorioj en Hispanio, en Malgranda Azio kaj la limoj de la imperio estis ŝovitaj ĝis Danubo kaj Rejno. Ankaŭ Egiptio fariĝis parto de la romia imperio. Provo konkeri Ĝermanion tamen malsukcesis, kiam tri romiaj legioj estis neniigitaj en Teŭtobura arbaro. Dum regado de liaj sekvantoj: Tiberio, Kaligulo, Klaŭdio kaj Nerono la principato estis plu firmigita. Dum Tiberio estis en provinco Judea krucumita Jesuo Kristo. La imperio akiris pluajn teritoriojn en Britio, en la norda Afriko kaj en la oriento, malgraŭ tio la sekvantoj de Aŭgusto estis nur mezproksime kapablaj kaj okaze de Kaligulo kaj Nerono temis pri malamataj tiranoj. Post murdigo de Nerono en la jaro 68 okazis mallonga intercivitana milito, kies venkinto kaj nova imperiestro fariĝis Vespasiano.
Vespasiano reorganizis la ŝtatajn financojn kaj stabiligis la administradon de la imperio. Simile ankaŭ liaj filoj Tito kaj Domitiano agadis sume sukcese, kvankam Domitiano en la jaro 96 fariĝis viktimo de konspiro kaŭzita pro lia aŭtoritata maniero de la regado. Flaviidojn alternigis sur la trono la t.n. adoptaj imperiestroj, dum kies regado la romia imperio troviĝis sur zenito de sia potenco. Dum Trajano la imperio atingis per konkero de Dacio, Mezopotamio, Asirio kaj Armenio sian plej grandan teritorian ekspansion. Tamen sekvanto de Trajano, Hadriano, denove rezignis pri plimulto de tiuj ĉi teritorioj. La plej grandan ekonomian ekfloron la imperio spertis dum regado Antonino Pia. Sed la tempo de regado de Marko Aŭrelio jam markis sin masiva invado de ĝermanoj kaj sarmatoj en la imperion. Nur kun dono de granda klopodo la imperiestro sukcesis repuŝi ilian torenton dum kelke da penegaj militiroj. Post morto de Komodo, la nekapabla filo de Marko Aŭrelio, eksplodis en la jaro 192 intercivitana milito, el kiu eliris venke Septimo Severo. Sed Severo ne kapablis sekurigi al la imperio daŭran stabilecon kaj post murdigo de lia sekvanto Karakalo en la jaro 217 la imperio malrapide komencis fali en ĥaoson. Kulmino estis ribelo de la romia soldataro en Mogontiaco en la jaro 235 kaj murdigo de Aleksandro Severo, la lasta imperiestro el la dinastio de Severidoj, fare de liaj soldatoj. Sekvis kritika periodo en la historio de la romia imperio - regado de soldataj imperiestroj.
La malfrua imperio
Krizo de la imperio en la 3-a jarcento alportis al la romia ŝtato plenan pereon. La daŭrantaj atakoj de la ĝermanaj triboj sur la norda limo kaj plifortigita premo de la sasanida Persio oriente signifis por Romio gravan minacon, ĉar samtempe okazis al granda nombro de uzurpadoj de la imperiestra trono elflanke de diversaj komandantoj de la romiaj soldataroj kaj per tio al preskaŭ permanenta intercivitana milito. Kelkaj teritorioj de la imperio estis dumtempe perditaj (Galio, Britio kaj la orientaj provincoj). La limregiona teritorio en Ĝermanio kaj en Dacio devis esti forlasitaj por daŭre. Nur dum Diokleciano helpe de ampleksaj reformoj sukcesis en la imperio okazigi trankvilon. La imperio estis nun administrata sume fare de kvar imperiestroj regantaj en reciproka harmonio (Tetrarkio). Dum Diokleciano ankaŭ okazis lasta granda persekutado de la kristanoj. Sed la tetrarkio ne supervivis sian kreinton. Jam post la abdiko de Diokleciano la imperio denove trafalis sin en intercivitanajn militojn, sur kies finoj śtaris venke Konstantino la 1-a la Granda. Konstantino lasis sur Bosporo konstrui novan ĉefurbon de la imperio, kiu portis laŭ li nomon Konstantinopolo. En la jaro 313 li eldonis en Mediolano edikton, per kiu li permesis la kristanismon. La vojo por la kristianigo de la tuta romia imperio tiel estis preparita. Definitive finigita ĝi estis en la jaro 391, kiam Teodosio la 1-a malpermesis okazigado de ĉiuj paganaj kultoj.
Ekde duono de la 4-a jarcento kreskis intensemo de invadoj de ĝermanoj sur la teritorio de imperio. En la jaro 375 gotoj estis forpuŝitaj fare de hunoj el siaj sidejoj norde de Danubo kaj sekve ili ekloĝis sur la romia teritorio. Tiu ĉi evento estas tradicie konsiderata kiel komenco de periodo de migrado de nacioj, kiu daŭris preskaŭ 200 jaroj kaj kies viktimo fariĝis la okcidenta duono de la romia imperio. La ĝermanoj penetrantaj en la imperion estis parte ekloĝantaj sur la romia grundo kiel foederatoj. Sed iliaj daŭrigantaj atakoj gvidis al malrapida kreigado de ĝermanaj ŝtatoj sur la teritorio de imperio kaj al perdo de la tutaj provincoj. Malgraŭ tio kapablis defendi sian orientan limon kontraŭ ekspansiema sasanida imperio, ankaŭ en tiu ĉi regiono estis iama potenculema superforto neredonigeble perdita.
Post morto de Teodosio la 1-a en la jaro 395 la imperio estis dividita inter liaj filoj Arcadio kaj Honorio. Kvankam temis pri la sole formala divido de la regado super unu tuteca imperio, simile tiel ofte okazis en la pasinteco, precipe pro kaŭzo de pli efektiva administrado kaj defendo de la ampleksa imperio, tiu ĉi divido estis montriĝonta la daŭra. La okcidenta imperio ekspoziciata al pli forta premo de la ĝermanoj, ne kapablis defendi siajn limojn kaj en la jaro 410 visigotoj gvidataj de estro Alariko la 1-a plenrabis Romon. Post tio, kiam pro iniciato de imperiestro Valentiniano la 3-a estis murdita romia komandanto de soldataro Flavio Aetio, kiu komunikinte kun la ĝermanoj kapablis defendi la imperion antaŭ la hunoj, la okcidentromia defendo fakte detruiĝis. En la jaro 476 post abdiko de la lasta imperiestro Romulo Augusto la okcidenta imperio pereis, per kio la historio de la romia imperio estis en okcidento finigita, malgraŭ tio ke la antikaj tradicioj, kulturo kaj klereco ĉi tie daŭrigis ĝis la 6-a jarcento. Kontraŭe al tio la orienta imperio disponanta per pli favoraj geografiaj kaj ekonomiaj kondiĉoj defendis sin al la ĝermanaj kaj la persaj atakoj. Dum Justiniano la 1-a estis eĉ konkerita reen parto de teritorio de iama okcidenta imperio. Tamen la kreskanta influo de la kristanismo kaj precipe de la greka kulturo komune kun sorta premo de islamo en la 7-a jarcento kaŭzis iompostioman ŝanĝon de karaktero de la ŝtato. La malfrue antikva orientromia imperio tiel ŝanĝiĝis en mezepokan Bizancon.
Persio
Helenismo en Irano realiĝis nur limigite, ĉar la influo de la greka kulturo reprezentita de seleŭka imperio finiĝis jam en la 3-a jarcento antaŭ Kristo per formiĝo de partoj, kiuj en Persio fondis propran arzakidan imperion. La potenco de la partaj reĝoj estis proporcie decentraligita utile al ties vasaloj. Tiu ĉi imperio agadis en certa mezuro kiel peranto inter la okcidenta greka-romia mondo kaj la orientaj civilizoj en Barato kaj en Ĉinio. Partoj devis senĉese defendi sin kaj kontraŭ la romia minaco en la okcidento kaj kontraŭ nomadaj triboj atakantaj de la nordo. La defendon de imperio malfaciligis precipe du faktoj: la nestabila interna aranĝo de la imperio kaj oftaj sekvantulaj disputoj. Unu tia disputo je la trono ekzemple malebligis al la partoj eluzi ilian venkon super la romianoj en batalo apud Karr. Sed Romio pli poste montriĝis esti kiel grava kaj danĝera rivalo kontraŭ la partoj, kiu ofte donis al ili neniigajn malvenkojn kaŭzante al ili grandajn teritoriajn perdojn.
En la jaro 114 atakis la partan imperion Trajano. Dum sia antaŭenmarŝo li okupis Mezopotamion, la centrejon de la parta potenco kaj kaŭzis per tio katastrofan malvenkon al arzakidoj. Post tio, kiam Hadriano en la jaro 117 grandioze rezignis pri tiu ĉi teritorio, povis la partoj denove renovigi sian potencon kaj denove tiel fariĝi decidiĝinta malamiko de la romianoj. En la jaro 161 atakis Armenion (eterna pomo de kverelo inter la romianoj kaj la partoj, respektive pli poste sasanidoj). En plua jaro ili estis malvenkitaj fare de soldataroj de armeestro Avidio Kassio. La romianoj konkeris en la jaro 165 la partan ĉefurbon Ktesifonon, tamen ili baldaŭ denove retiriĝis. Post sia reveno el la oriento la romiaj soldatoj enhaŭlis en la imperion peston. Proksimume tiutempe komencis kreiĝi ĝermoj de pli posta falo de la parta imperio. La parta vasalo kaj reganto Persiso el dinastio de sasanidoj eluzis la kreskantan malkontentecon kun la parta registaro kaj nove vekiĝinta nacia fiereco en Persio por plifortigi propran potencon.
La militiro de la romia imperiestro Septimo Severo fine de la 2-a jarcento, dum kiu denove estis rabita Ktesifono, signifis por la parta imperio baton, el kiu ĝi jam ne plu rekonsciiĝis. En Persido baldaŭ ekbrulis ribelo gvidata de ĉi tiea princo Ardaŝiro la 1-a. En la jaro 224 Ardaŝiro venkis super la parta reĝo Artabano la 4-a. La persa dinastio de sasanidoj tiel ekprenis la potencon kaj fondis la sasanidan imperion. Ardaŝiro kaj lia filo Ŝapuro la 1-a akiris kontrolon super la tuta iama parta teritorio kaj ekatakis la romian imperion. La persanoj sukcesis konkeri Armenion kaj kelkfoje venkis la romiaj soldataroj. En la jaro 260 estis en Edessa eĉ militkaptita la romia imperiestro Valeriano.
Ofensivon kontraŭ la romianoj denove renovigis Ŝapuro la 2-a (309 - 379). Imperiestro Juliano Apostato ja en la jaro 363 invadis kun granda soldataro en Mezopotamion, sed en unu malpli granda batalo li estis mortigita. La romianoj devis sekve fermi hontigan pacon, en kiu ili utile al la romianoj rezignis pri kelkaj limregionaj teritorioj. Komence de la 5-a jarcento sur la nordorienta limo de Persio aperis nova malamiko de la sasanidoj - hefthalitoj (Blankaj Hunoj). En la jaro 484 falis en batalo kontraŭ ili grandreĝo Perozo la 1-a. La persanoj estis sekve de tiu ĉi malvenko devigitaj pagi al la hefthalitoj tributon. En la sama tempo eksplodis en la imperio mortado pro malsato, kiu finis en multnombrajn ribelojn.
Kisberzseny
Kisberzseny [kiŝberĵenj] estas tre malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Meza Transdanubio, en Veszprém (departemento), en Distrikto Devecser. Kis signifas: malgranda.
Antikva epoko
Persio
La malfortigon de la nobelaro sekve de la ribeloj kaj la mortoj pro malsato eluzis Husravo la 1-a, la plej signifa sasanida reganto, por realigi principajn reformojn. En la jaro 532 li kontraktis kun la romianoj pacon, sed kiun li mem jam en la jaro 540 rompis. La persa soldataro invadis en la romian Sirinon kaj konkeris kaj plenrabis la gravan romian urbon Antioĥion ĉe rivero Orontes. Husravo la 1-a ankaŭ sukcesis neniigi la imperion de hefthalitoj. La persa potenco estis dum lia regado ampleksigita ĝis Arabio kaj Jemeno. Lia nepo, Husravo la 2-a, ŝovis la limojn de la persa potenco ankoraŭ plu. Li konkeris la romiajn provincojn Sirio kaj Egiptio kaj en la jaro 626 kuniginte kun la avaroj li malsukcese sieĝis Konstantinopolon mem. Sed kontraŭbato de imperiestro Herakleio en la jaro 627 alkondukis al la persanoj neniigan malvenkon. Husravo estis sekve murdita dum palaca ribelo. Persio trafalis sin en la internan anarkion kaj batalojn je la trono, kiuj karakterize malfortigis la imperion kaj malfermis tiel la vojon al la araboj por konkero de Persio post la jaro 634. Post morto de la lasta sasanida grandreĝo Jazdkarto la 3-a en la jaro 651 la persa imperio pereis.
Kisberzseny
Situo
Kisberzseny situas sur ebenaĵo, laŭ rojo, fine de tre mallonga sakovojo el ĉefvojo Budapeŝto-Graz. Devecser troviĝas 16, Sümeg 18, Celldömölk 23, Ajka 27, Veszprém (urbo) 55, Budapeŝto 161 km-ojn.
Antikva epoko
Antikva Hindio
La historio de Hindio havas nomon laŭ Panĝabo, Kvinriverejo de rivero Induso. Ĝi estas pli juna ol la historioj mezopotamia, egipta kaj palestina. Ĝi okazis en tri civilizaj ondoj, kiam unuigantan kaj kulturan rolon estis ludinta la antikva hinda religio.
Kisberzseny
Historio
La vilaĝo menciiĝis unuafoje en 1488. Dum la socialismo kolĥozo funkciis tie. Vilaĝservoj estas kulturdomo, biblioteko, kuracejo, vendejo, drinkejo, migra poŝto.
Antikva epoko
Harapa kulturo
La harapa kulturo estis en la dua duono de la 3-a miljaro antaŭ Kristo. La nomigo estiĝis laŭ urbo Harapo, kiu estis la unua centrejo. La dua estis Mohenĝo-Daro, malproksima proksimume 500 km de Harapo. Ambaŭ lokoj estas historie dokumentitaj. En la regiono de Harapo estis trovitaj ŝutejoj por greno kaj restaĵoj de konstruaĵoj el brikoj. En la regiono de Mohenĝo-Daro estis trovitaj kanaliza reto, ilaro kaj armiloj el bronzo kaj fero.
Civilizo de arjoj
La civilizo de arjoj aperis en Barato en duono de la 2-a miljaro antaŭ Kristo. Tiu ĉi ondo estas pli progresinta, ĝi kreis sociajn strukturojn: pastroj - brahmanoj, kŝatrioj - elito reganta en Barato, vajŝoj - laboris en agrikulturo, komerco, ŝudroj - la plej malriĉa tavolo.
Enkadre de la civiliza ondo de arjoj estas ludanta gravan rolon la religio:
En la tempo de arjoj kreiĝis politikaj centroj: Koŝala, Magadha. Okazis batalo inter ili, en kiu Magadha venkis. Estis destinita nova ĉefurbo - Pataliputra.
Dinastio de Maŭrjoj
La dinastio de Maŭrjoj eluzos ĥaosojn en la lando, kiuj estiĝis sekve de atako de Aleksandro la Granda en la jaroj 327 a. K. - 325 a. K.. La potencon prenas gvidanto Ĉandragupta. La plej grandan evoluon la lando atingas dum Aŝoko, kiu unuigis la landon en unu tutaĵon. Li venis en kontakton kun Sirio. La antikva Barato venis al sia kulmino.
Kulturo
En tereno de kulturo estiĝis du eposoj - Mahabharata, kiu konsistas el 200 000 versoj, temas pri la plej granda verko de ĉiuj tempoj, kaj Ramajanam.
Antikva Ĉinio
El la 18-a jarcento a. K. - 11-a jarcento antaŭ Kristo devenas la unua dokumentita ĉina dinastio Ŝang, por kiu pli poste alkutimiĝis markigo Jin. En la 11-a ĝis la 8-a jarcento antaŭ Kristo en antaŭon venis dinastio Ĉoŭ. Pri tiuj ĉi dinastioj ne estas multe da informoj, eblas ilin neniel aparte dokumenti. Ununuraj memorigaĵoj estas orakolejoj kaj surskriboj sur testudaj karapacoj kaj ostoj de bestoj, kio estas precipe respondoj de la orakolejoj al demandoj de regantoj.
En la 7-a ĝis la 5-a jarcento antaŭ Kristo okazas ekspansio de la ĉina vivo. Evoluis metia produktado, kreskis signifo de la komerco kaj estis stampitaj moneroj. En la 6-a kaj la 5-a jarcento a. K. estiĝis en Ĉinio doktrinoj, kiuj unuigis la religiajn imagojn kun la racia pensado. La plej konatan el ili fondis Konfucio. Li emfazis la moralajn ecojn de homo kaj precipe de la regantaj personoj. Kiel ĉefan kategorion li konsideris noblecon de homa personeco kaj ties agado - tio estis valoroj gvidotaj al savo.
La periodo de la 5-a ĝis la 3-a jarcento a. K. estas markata kiel tempo de militantaj ŝtatoj. La feran ilaron anstataŭis produktojn el kupro kaj bronzo. Grandan evoluon atingis teksa produktado, precipe produktado de silko. El la bataloj inter la militantaj ŝtatoj eliris venke okcidentĉina ŝtato Ĉĥin. Ties reganto havas ankaŭ en sia nomo la nomon de tiu ĉi ŝtato (Ĉĥin Ŝ'Ĥuang-ti 246 - 210). En tiu ĉi periodo estas konstruita tre potenca kaj granda imperio, kiu alportis interesajn civilizajn elementojn: per siaj limoj ĝi tuŝis ĝis Vjetnamio, estis faritaj ŝanĝoj en la ŝtata administrado (anstataŭ nobelaro estis enoficigataj novaj oficistoj), unuigo de pesiloj kaj mezuriloj. Estis konstruita Granda ĉina muro, mezuranta 4000 km, atinganta altecon 6 - 10 m. Ĝi estis konstruita kontraŭ invadoj de triboj, sed samtempe ĝi izolis Ĉinion de la ĉirkaŭa mondo.
En la jaroj 206 a. K. - 220 p. K. estas venanta lasta periodo, kiam regas lasta dinastio Han. Ties regado estas por mallonga tempo interrompita komence de la nova erao (la malnova Han). Okazis aligo de parto de Koreo. La ŝtata ideo fariĝis konfuciismo. Estis kreita "granda silka vojo" kuniganta Ĉinion kun helenismaj ŝtatoj. Tio estis vejno de komerco inter Eŭropo kaj Azio ĝis tempoj de selĝukaj turkoj. La evoluo Han estas interrompita en la jaroj 9 ĝis 23, kiam per la palaca renverso venis al potenco Wang Mang. Post lia foriro el la gvidanta posteno en Ĉinio okazas historio de pli juna Han, kiu finas ĉirkaŭ la jaro 220. Tio estis tempo de ekspansio - ekspansio de astronomio, agrikulturo, medicino. Grandan signifon havis invento de universala skribŝtofo - papero.
La Sep Reĝidoj
La Sep Reĝidoj estas bele ilustrita fabellibro verkita de Béla Balázs. Éva Farkas-Tatár estas la tradukintino. La ilustraĵoj estas de Ádám Würtz. La Esperanta versio aperis en 1970 ĉe Hungara Esperanto-Asocio en Budapeŝto.
Socorro (San-Paŭlio)
Socorro (oficiale Município de Socorro) estas municipo en la subŝtato San-Paŭlio de Brazilo. Ĝi situas en la sudorienta regiono de Brazilo, en la mezoregiono Campinas kaj en la mikroregiono Amparo. Laŭ la stato de en la municipo vivis   sur areo de  kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de  loĝantoj/km². El tiuj, la nombro de voĉdonrajtuloj en la municipo en estis. La teritorio havas komunan limon kun.
(11892) 1991 FT2
(11892) 1991 FT2 estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la belga astronomo Henri Debehogne elde la Observatorio La Silla en Ĉilio.
Lhokseumave
Lhokseumave (indonezie: Kota Lhokseumawe, laŭ loka lingvo: Lhôk Seumaw'è) estas urbego, ankaŭ universitata urbo en Indonezio, en la insulo Sumatro, en provinco Aĉeo. La urbego konsistas el kvar distriktoj. La loknomo venis de la vortoj "Lhok" (profunda golfo) kaj "Seumawe" kirla akvo.
Geografio
Lhokseumave situas en nordorienta parto de la insulo ĉe la marbordo. Langsa troviĝas 158, la provinca ĉefurbo Banda Aceh 164, alia provinca ĉefurbo Medano 279, Pekanbaru 737, Batam 927, Palembang 1274, ĉefurbo Ĝakarto 1689, Bandungo 1808, Semarang 2034, Jogjakarto 2091, Surabajo 2252, Makassar 2768 kilometrojn (aere).
Historio
Lhokseumave apartenis al regno ekde la 13-a jarcento, poste al Sultanlando de Aceh ekde 1511. Aĉeo cedis sian teritorion al la nederlandanoj en la 18-a jarcento. En 1956 Lhokseumave ricevis statuson regiona ĉefurbo kaj pli altajn statusojn en 1974 kaj 2001.
Ekonomio
Lhokseumave estas komerca urbo bazita de la mara haveno.
Klimato
La klimato de Lhokseumave estas klasifikita kiel ekvatora klimato. Jare pluvas averaĝe po 1531 mm. En ĉiuj monatoj pluvas, tamen inter oktobro-januaro pli ofte. La averaĝa temperaturo estas 27 °C kaj varias inter 23-31 °C. Ne estas grandaj diferencoj inter la monatoj.
Religio
Islamo estas la religio de la plimulto en Lhokseumave, sed ankaŭ kristana kirko funkcias.
Eduko
En Lhokseumave kampuso funkcias.
Trafiko
Ĉe Lhokseumave trairas la laŭmarborda ĉefvojo inter Medano kaj Banda Aceh. La urbego havas flughavenon kaj marhavenon. En la urbo motoraj rikiŝoj kaj aŭtobusetoj trafikas.
16372 Demichele
16372 Demichele estas malgranda meze hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la belga astronomo Henri Debehogne kaj de la itala astronomo Giovanni de Sanctis elde la Observatorio La Silla, en Ĉilio.
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de la itala mineralogiisto kaj gemologiisto Vincenzo De Michele, aŭtoro de gravaj verkoj en popularigisto de mineralogio, inklude la Mineralogian Gvidlibron de Italio kaj multenombajn eseojn pri sistema kaj regiona mineralogio. Li estas la malkovrinto de la alfrapa kratero Kamil en Egiptio.
Forte
Komunlingve, la signifo de forte estas "en forta maniero", ""multe", "tre". Laŭ la kunteksto oni trovas ankaŭ la sekvajn signifojn.
Forte en muziko
Forte signifas en la muziko fortan, laŭtan prezentadon. La mallongigo estas f kaj estas kursive skribita super la muziknoton.
La vorto estas identa kun la latina adverbo fortis' (forta, elana, energia).
Oni signas per forte (pluralo en la itala forti) ĉiun muzikaĵon, kiun oni devas prezenti per granda voĉa forto, sonsento.
La altiĝon de "forte" oni nomas fortissimo (tre laŭte, malongigo ff).
Forte kiel firmaa nomo (Forte RT.)
La antaŭulon de Forte fondis - je komisiono de brit-usona Kodak - iama husaroficiro János Ranzenberger en 1912. Li elektis la urbeton Vác pro la tre pura aero por la fotopapera fabriko.
Forte AK (originale, hungare Forte (Fotókémia) RT) estas firmao, Akcia Kompanio en Hungario, en Vác, fondita en 1922 far George Eastmen fondinto de Kodak. La produktado komenciĝis en 1922 per 7 diversaj fotopaperoj. Dum la dua mondmilito, la Kodadk forlasis Hungarion ,dum la firmao evoluis. Fine de 1944 prirabis la fabrikon la germanoj, poste la aliancanoj bombardis ĝin.
Dum jardekoj, la firmao iĝis grava produktanto de nigra-blankaj fotopaperaĵoj sur la mondmerkato. La firmaon aĉetis en la 1990-aj jaroj la gvidantoj de la firmao kaj la laboristoj. Pro tio ĝi ne havis sufiĉan kapitalon por investi por la plia evoluigo de la produktaĵoj.
Yffiniac (stacidomo)
Yffiniac (Ilfinieg) estas franca stacidomo sur linio Paris-Montparnasse - Brest, situanta en Yffiniac, en departemento Côtes-d'Armor, regiono.
Forte
Forte kiel firmaa nomo (Forte RT.)
La kolora kaj cifereca fotado rebatis la vendosumon kaj komence de la 2000-aj jaroj la malforta usona dolaro akrigis la situon. Poste la firmao provis interkonsenti kun la ŝuldofinancintoj, por eviti la aĉeton de posteuloj de germana Orwo, la Filmotech kaj la franca Bergger. Oni volis vendi 5 el 15 hektaroj por financi la ŝuldojn.
Yffiniac (stacidomo)
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF), priservata de trajnoj.
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Paris-Montparnasse - Brest (420000).
Forte
Forte kiel firmaa nomo (Forte RT.)
En la firmao en 2003 laboris 260 homoj el kiuj oni maldungis 80 homoj. La fabriko staris ekde novembro 2004 sub likvido, aĉetis ĝin en 2005 hungara investa grupo. La finan baton je la enrepeno faris la kolapso de la konkurintoj: inindus la merkaton varoj kun subproduktado vendoprezo.
La produktado ĉesis komence de 2007, la firmao estas fermita, dum sur la produkteja areo oni planas kontrui loĝejojn.
Actus primus
La latina vorto actus signifas “dotita de perfekteco, determinaĵo, komplemento, aktualigita de potenco. En ĉiu estaĵo, fakte, distingeblas diversaj “aktualigoj” (perfektigoj), ĉiu subordigita al la antaŭa. Tiel ekzisto supozas esencon; “potenso” supopzas “ekziston” (vidu:Entelekio); ago supozas kapablon… La unua realo (actus primus) komencas la serion, sed supozas neniun alian kiu ĝin antaŭas en la sama serio dum atendas kroman aktualigon, nome la (actus Secundus).
Sed kiel la sama estaĵo povas esti difinita "aktualaĵo" se konsiderita sub la lumo de tio kio ĝin antaŭas, kaj "potencaĵo" se konsiderita sub la lumo de tio kio postvenas (vidu: actus et potentia), la signifo de la vortoj "unua aktualaĵo" povas varii laŭ la supra vidpunkto, kaj startvidpunkto el kiu komenciĝas la serio. La unua materio estas pura potenco, la substrato preta ricevi la ”formon”, kaj la substanca formo estas pura determinaĵo aŭ ĝia unua aktualigo. La substanco konstituata de tiuj du principoj pretas ricevi kromajn perfektaĵojn kiuj estas aktualigoj, nome perfektigoj de la potenca stato. Kio estas do substanco? Ĝi estas rezulto de serio de potencoj kaj aktoj, kiuj supozas la actus primus (la unuan aktualigon)… Kiu siavice supozas la komencan Actus purus (la aktualigo senpotenca).
Kaj tiu kazo estas la plej ofta aplikado de la terminoj-konceptoj de actus primus kaj actus Secundus. La unua estas kapablo, la dua ekzercado aŭ plenumado. Ekzemploj: vidi in actu primo signifas simple posedi vidsenson, vidi in actu secundo signifas efektivigi vidagojn. Eble povas helpi la moderna distingo inter energio potenca kaj energio kineta; aŭ: “fusilo kun ŝargo” reprezentas la unuan aktualigon, la plirapidigo de la kuglo al la celo reprezentas la duan aktualigon. Sed temas pri komparo inter malsimilaĵoj.
Javier Sicilia
Lia amo al literaturo venas de lia patro. Li studis filozofion em la UNAM. Li estis fondinto aŭ kunlaboranto de publikaĵoj kiel La Jornada, Proceso, Ixtus, Conspiratio, SERPAJ México, El Telar, Poesía, Los Universitarios kaj Cartapacios; membro de la Sistema Nacional de Creadores de Arte; kaj profesoro aŭ sekretario de la Universidad La Salle Cuernavaca kaj la Universidad Autónoma del Estado de Morelos (UAEM).
3632 Grachevka
3632 Grachevka estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la 24-an de septembro 1976 de la rusa astronomo Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ elde la Krimea astrofizika observatorio de Nauĉno en Ukrainio.
Nomo
Ĝi ŝuldas sian nomon al la vilaĝo "Grachevka" en la Lipecka provinco, loĝloko de la gepatroj de la malkovrinto.
Károly Hubay
Biografio
Károly Hubay maturiĝis en sia naskiĝurbo, poste li akiris advokatan diplomon en Reĝa Universitato de Budapeŝto. Post siaj studoj li estis advokato en Budapeŝto. Li fondis primuzikan akcian societon. En 1880 li studvojaĝis al Germanio, Belgio, Francio, Anglio kaj Italio. Li redaktis muzikan revuon inter 1882–1885 kaj en 1894, krome li kelkfoje kontribuis en aliaj gazetoj. Li havis edzinon.
395 Delia
395 Delia estas granda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono, malkovrita, la 30-an de novembro 1894 de la franca astronomo Auguste Charlois elde la observatorio de Nico.
En la antikva Grekio, "Delia" (el Deloso) estis epiteto de la diino Artemiso.
Dumbrăvița (Căianu Mic)
Dumbrăvița [dumbrəvica] (hungare: Dögmező) estas vilaĝo en Rumanio norde de Beclean. En 1910 ĝi havis 941 loĝantojn (rumanoj); en 1992 802. Ĝia unua mencio skriba estas el 1456. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 ĝi apartenis al Hungario (Szolnok-Doboka vármegye).
Administre Dumbrăvița apartenas al la komunumo Spermezeu kaj estis aligita al ĝi per la leĝo n-ro 139 de la. Antaŭe ĝi apartenis al Căianu Mic.
Michel Temer
Michel Miguel Elias Temer Lulia (naskiĝis la 23-an de septembro 1940 en Tietê, San-Paŭlio, Brazilo) estas brazila politikisto de la partio Partido do Movimento Democrático Brasileiro (PMDB) kaj la oficanta prezidanto de Brazilo. La 12-an de majo 2016 li transprenis la prezidantan oficon por la daŭro de la sesmonata senpostenigo de la elektita prezidantino Dilma Rousseff. Post kiam la federacia senato de Brazilo la 31-an de aŭgusto 2016 voĉdonis favore al definitiva senpostenigo de Dilma Rousseff, li transprenis la funkcion de ŝtatestro en liberala-konservativa registaro ĝis novaj balotoj, maksimume ĝis la jam antaŭe fiksita balota dato de 2018. En tiu ŝtatestra funkcio li ankaŭ oficiale malfermis la someran olimpikon 2016.
Retiș
Retiș [retiŝ] (hungare: Réten, germane: Reteschdorf) estas vilaĝo en Rumanio sude de Sighișoara. En 1910 ĝi havis 933 loĝantojn (rumanoj, germanoj); en 1992 587 (rumanoj). Ĝia unua skriba mencio estis en 1206 (?). Ĝi estis saksa vilaĝo. Ĝia loĝantaro en la 17-a jarcento malmultiĝis. Ĝis 1919 ĝi apartenis al Hungario (Nagy-Küküllő vármegye). Administre ĝi apartenas al la komunumo Brădeni.
Nové Mesto
Nové Mesto povas esti:
Federacia lando (Germanio)
"Federacia lando" (Bundesland) nomiĝas ĉiu membro-ŝtato de Federacia Respubliko Germanio. Tio estas la nuntempa lingvo-uzo. Laŭ la konstitucio la membro-ŝtatoj nomiĝas simple "landoj" (Land, plurale Länder).
La federaciaj landoj en Germanio estas politikaj unuoj, kiuj teorie havas ŝtatan karakteron. Ano de federacia lando estas ĉiu germano, kiu havas tie sian oficialan loĝejon minimume ekde tri monatoj. La limoj de tiuj regionaj ŝtatoj estas ŝanĝeblaj nur per plebiscito de la koncernaj loĝantoj. Ĝis nun nur unu ŝanĝo sukcesis, nome tiu el kiu kreiĝis Baden-Virtembergo en 1952. La planita kunfandiĝo de Berlino kaj Brandenburgio ne ricevis la necesan plimulton en plebiscito (1995).
Inter la federacio kaj la regionaj ŝtatoj ekzistas divido de la taskoj. Ekzemple, nur la federacio okupiĝas pri eksteraj rilatoj, defendo, valuto kaj mezuroj, kaj nur la federaciaj landoj okupiĝas pri lernejoj. Multaj taskoj tamen estas komuna agokampo de ambaŭ. La federaciaj landoj estas reprezentataj en speciala germana organo, la Federacia Konsilio ('Bundesrat'), kiu havas certajn veto-rajtojn pri federaciaj leĝoj. Ĉar laŭ la germana konstitucio ĉiuj germanoj devas havi proksimume samajn vivkondiĉojn en la tuta lando, Germanio estas tre unueca federacia ŝtato (kompare ekzemple al Usono).
Federacia lando havas proprajn ĉefministron, registaron kaj parlamenton, sed ankaŭ konstitucion, flagon kaj ofte ankaŭ himnon.
Dóra Pédery-Hunt
Dóra Pédery-Hunt [pEderi], laŭ simpla abozo Dora Pedery-Hunt, laŭ hungarlingve kutima nomordo Pédery-Hunt Dóra estis hungardevena kanada medalisto.
Dóra Pédery-Hunt naskiĝis la en Budapeŝto, ŝi mortis la  en Toronto.
Biografio
Dóra Pédery-Hunt studis inter 1937 kaj 1943 en Tutlanda Reĝa Industriarta Lernejo akirinta diplomon en lasta jaro. Ŝiaj plej gravaj instruistoj estis Béla Ohmann, Elek Lux kaj József Reményi. Ŝi migris al Kanado en 1948, kie ŝi estis pioniro de enkonduko de artaj medaloj. Ŝi laboris per argiloj, lignoj, bronzoj kaj plastoj. Ŝi instruis skulptadon en kolegio Ontario. Ŝi ricevis kanadajn premiojn kaj ŝi estis membro de la Kanada Reĝa Arta Akademio.
Kabupaten Ketapang
Kabupaten Ketapang estas la distriko de grado 2 en provinco Okcidenta Kalimantano, Indonezio.
Dajakaj lingvoj
Laŭ Peneliti Institut Dayalogi, Sujarni Aloy kaj amikoj (Sujarni Alok, dkk 1007), tie estas 50 Dajakaj lingvoj en Ketapang. Ili estas:
Air Upas (Ketapang)
Air Upas estas urbeto en Okcidenta Kalimantano, Indonezio.
Ignacio Manuel Altamirano
Ignacio Manuel Altamirano Basilio (Tixtla, 13-a de novembro 1834 - San Remo, 13-a de februaro 1893) estis meksika verkisto kaj politikisto. El Zarco estas unu el liaj plej konataj verkoj.
Pál Dienes
Pál Dienes (1882–1952) estis hungara idisto, matematikisto, profesoro. Lia filo estis Zoltán Pál Dienes. Li lernis Idon en 1912 de Zsigmond Szentkereszty.
Biografio
Pál Dienes naskiĝis en Tokaj, komence li lernis en kolegio de Debrecen, poste li akiris pedagogian diplomon en Universitato de Budapeŝto en 1904. Li edziĝis en 1905 al Valéria Geiger, kiu poste naskis 2 filojn. Li plulernis en Sorbonne, kie li doktoriĝis en 1909. Hejmenveninta li estis nomumita privata profesoro en Universitato de Budapeŝto. La 13-an de decembro 1913 li faris grandsukcesan prelegon "Pri la problemo de la artefarita lingvo" en la altprestiĝa Sociscienca Societo, kaj tiu prelego aperis en la pionira sociologia revuo Huszadik Század, redaktita de Oszkár Jászi. Membro de la Direktanta Komitato di Uniono di la Linguo Internaciona Ido (Estrara Komitato de Unio de La Lingvo Internacia Ido) (ULII) en 1914. En 1917 vekiĝis en la mondo intereso al la problemo de internacia lingvo. Ekpropagandis la plej fervoraj esperantistoj. Zsigmond Szentkereszty kaj Pál Dienes en aŭgusto 1917 provis rekomenci disvastigon de Ido en Hungario. En la vintro de 1919 denove komenciĝis Ido-kurso en la Reĝa Teknika Universitato József sub la gvido de Pál Dienes. Li planis establon de Katedro kaj Lektorato de Ido en la Reĝa Universitato de Budapeŝto. Li ĝuis la konsenton de József Schmidt, profesoro pri hind-eŭropaj lingvoj, membro de la universitata direktorio, kiu la 21-an de majo 1919 proponis establi tiun instituton sub gvido de Zsigmond Szentkereszty.
Post la kontraŭrevolucio en 1919 li elmigris kaj iĝis profesoro pri matematiko en Anglio. Li ne plu okupiĝis pri Ido.
Crainimăt
Crainimăt [krajnimət] (hungare: Királynémeti kirajnemeti, germane:Bayerdorf) estas vilaĝo en Rumanio sudokcidente de Bistriţa. Administre ĝi apartenas al Şieu-Măgheruş.
Loĝantaro
En 1910 ĝi havis 515 loĝantojn (germanoj, ciganoj, rumanoj); en 1992 753 (rumanoj).
Historio
Ĝia unua mencio skribe estas en 1264. Ĝi estis libera saksa vilaĝo. Ĝis 1919 kaj inter 1940 kaj 1944 Királynémeti apartenis al Hungario, (Beszterce-Naszód).
Görmin
Görmin estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Antaŭpomerio-Greifswald de la federacia lando Meklenburgo-Antaŭpomerio, kaj apartenas al la administra komunumaro Amt Peenetal/Loitz de pluraj proksime kunlaborantaj najbaraj komunumoj. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
(14748) 2620 P-L
(14748) 2620 P-L estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels de la Observatorio de la Monto Palomar (Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la Palomar–Leiden survey.
Yffiniac
Yffiniac [ifiɲak] (Ilfinieg, galoe Finyac) estas franca situanta en departemento Côtes-d'Armor, regiono.
Pescosansonesco
Pescosansonesco estas komunumo de Italio.
Renault 4
La Renault 4 estas aŭtomobilo produktita de Renault de 1961 ĝis 1992. Ĝi estis rivalo de Citroën 2CV.
Marko « Patrimoine du XXe siècle »
La marko « Patrimoine du XXe siècle » estas franca oficiala marko kreita en 1999 de la ministerio pri kulturo por esti donata al arkitekturaj kaj urboplanadaj konstruaĵoj apartenantaj al la heredaĵo de la 20-a jc kaj konsiderataj kiel rimarkindaj.
La marko estis kreita per cirkulero de la (aplikaj cirkuleroj de la  kaj de la  ).
Ĝi estas atribuata de regiona prefekto, post ekzameno fare de regiona komisiono pri heredaĵo kaj lokoj de informa listo preparita de regiona laborgrupo. Plie, la konstruaĵoj faritaj en la 20-a jc, kiuj jam estas protektitaj kiel Monumentoj Historiaj (MH) aŭ en protekta areo de arkitektura, urba kaj pejzaĝa heredaĵo (franclingve "zone de protection du patrimoine architectural, urbain et paysager" aŭ ZPPAUP) aŭtomate ricevas la markon.
Tiu marko ne postulas protektajn agojn aŭ apartajn trudiĝojn, temas nur pri prilumigo de markitaj konstruaĵoj. Atentigon de la publiko celas la meto de informtabulo. La markemblemo kiu ornamas tiujn tabulojn, desegnita de Patrick Rubin kaj Valérie de Calignon de la ateliero "Canal", estis elektita de la direkcio pri arkitekturo kaj heredaĵo en septembro 2000 okaze de la 17-aj eŭropaj tagoj de kultura heredaĵo, fine de proponvoko lanĉita en aprilo 2000. Reklamagoj kaj enskribo en la datumbazo "Mérimée" estas antaŭvidataj.
Federacio
Nomiĝas federacio ŝtato farita el diversaj aŭtonomaj teritorioj kun propra registaro, ĝenerale konataj kiel "ŝtatoj" aŭ "provincoj". Ĝeneralregule, la ŝtatoj (federaciataj ŝtatoj) kiuj unuiĝas por konstitui la federacion (federacian ŝtaton) estas aŭtonomaj. Ili havas aron da ecoj garantiitaj de la konstitucio kiuj ne povas esti abolitaj aŭ ŝanĝitaj de la centra registaro sen la konsento de la alia parto. Tamen, nur la federacia ŝtato estas konsiderata suverena, inkluzive por la internacia juro. La federaciataj ŝtatoj estas agnoskataj de la internacia juro nur kiam la federacia ŝtato permesas.
La politika sistemo en kiu diversaj ŝtatoj unuiĝas aŭtonome por formi federacian ŝtaton nomiĝas federismo.
Troviĝas en la listo de federaciaj ŝtatoj, interalie: Argentino, Aŭstralio, Barato, Brazilo, Belgio, Kanado, Germanio, Malajzio, Meksiko, Niĝerio, Rusio, Svislando kaj Usono.
Aliaj difinoj por federacio
Tegmenta asocio, kiu ligas aliajn asociojn. Vidu ekzemple Hispana Esperanto-Federacio aŭ Meksika Esperanto-Federacio.
Hidroksometila krotonato
Hidroksometila krotonato aŭ hidroksometila 2-butenato estas organika kombinaĵo rezultanta el interagado de la krotonata acido kaj formaldehido. Ĝi estas senkolora likvaĵo, nesolvebla en akvo, sed solvebla en etanolo, kloroformo kaj nepolaraj organikaj solvantoj. Hidroksometila krotonato posedas 5 karbonatomojn, 8 hidrogenatomojn kaj 2 oksigenatomojn. Hidroksometila krotonato uzatas en kemiaj sintezoj kaj en la preparado de hidroksometilaj derivaĵoj.
Dániel Lőwy
LŐWY Dániel [loe'vi] estas rumanuja hungara verkisto, eseisto, lokhistoriisto, ano de E-MIL naskita la 10-an de oktobro 1953 en Kluĵo. Li estas la filo pediatro Károly Lőwi.
Kariero
Dániel Lőwy akiris diplomon pri kemio en UBB de Kluĵo en 1977. Post 1981 li lekciis en la sama univewrsitato. Li doktoriĝis en 1991. Li ricevis premion Teclu en 1985 de la Rumana Akademio. Liaj fakstudaĵoj aperis en revuoj Revista de Chimie, Materiale Plastice, Revista de Fizică şi Chimie, Revue Roumaine de Chimie, Analysis de Parizo (1986) kaj en Bulletin of Electrochemistry de barato (1988).
Poltura
La poltura (ebla esperantigo polturo) estas historia hungara monero, kiu estis pregita dum regado de Lipoto la 1-a, Jozefo la 1-a, Ferenc Rákóczi la 2-a, Karlo la 3-a kaj Maria Terezia. Ĝia antaŭbildo estis la pola półtorak („unukajduona”, t.e. unukajduonvalora groŝo).
Post la hungara malvenko ĉe Mohaĉ en 1526 kaj tiel perdo de partoj de la hungara reĝlando (al la turkoj), oni devis reorganizi la hungaran ekonomion kaj la eksteran komercadon. Kreskis graveco de Pollando kaj alvenis en Hungario pli kaj pli da polaj moneroj. En la reĝa Hungario, Lipoto la 1-a komencis pregi arĝentan polturon - je efiko de la alvenantaj polaj poltorakoj -, kies valoro estis ½ groŝo t.e. 1½ krejceroj. Kvankam jam Karlo la 3-a provis pregi la polturon el kupro (tion pruvas provpregoj), finfine ordonis Maria Terezia la pregadon de la kupraj polturoj la 27-an de marto 1761. Ŝia posteulo Jozefo la 2-a jam ne pregis polturon.
La Rákóczi-familio komence pregis arĝentajn polturojn, sed por la aĉeto de armiloj necesis la arĝento, tiel ili ŝanĝis al la kupra versio. Ili pregis inter 1704-1707 polturojn en valoro de 1, 4, 10 kaj 20. Ilia antaŭflanko surhavas plej ofte la kronan etblazonon, sur la dorsa flanko aperas Madono kun la infana Jesuo. Sur la moneroj aperis jaro, valorsigno kaj pregsimbolo. La plej ofta estis la dekpoltura, sur kiu aperis la surskribaĵo PRO LIBERTATE (lat. „por la libereco”), pro kio la popolo nomumis ĝin liberta.
Záhoří
… aŭ partoj de municipo:
Vorto Záhoří aperas ankaŭ en nomoj de municipoj:
… aŭ partoj de municipoj:
Llardecans
Llardecans estas katalunia vilaĝo en la provinco Ilerdo, en nord-okcidenta Hispanio. Ĝi enhavas proksime 614 loĝantojn.
Esperante
Esperante, ĝi estas konata pro tio, ke Abel Montagut naskiĝis ĉi tie.
Nigra truo
Nigra truo estas kosma objekto, fermita regiono en la spaco-tempo, de kio nenio povas foriri, eĉ ne lumo, kaj kies kerno kunfalis. En tia astro kompakta la tuta materio kunfalis al tiom densa formo, ke ĝia enorma gravito baras eĉ la proprajn lumradiojn. Do ĝi ne povas elsendi lumon kaj estas nigra. Ĝia gravito povas reteni ĉiajn objektojn ĉirkaŭajn, kiuj aliras ĝin kirle. Laŭ la teorio de la relativeco, nenio povas eliri el nigra truo (ekzemplo: se iu sendus iom da lumo al la nigra truo, la lumo reflektiĝus neniam, ĉar la gravito estas tro intensa).
La terminon "nigra truo" anglalingve (black hole) enkondukis la fizikisto John Archibald Wheeler en 1967.
Nigraj truoj ne estas rekte observeblaj, sed kelkaj nerektaj teknikoj laŭ diversaj ondolongoj estis konceptitaj kaj permesas studi la fenomenojn naskatajn en la ĉirkaŭaĵoj. Ekzemple: la materio altirata al nigra truo estas varmigita je tre alta temperaturo, kio estigas elsendon de Ikso-radioj; la ruĝenŝoviĝo de steloj turniĝantaj ĉirkaŭen helpas koni la movojn de tiuj steloj, kaj konsekvence la mason de la nigra truo.
La ekzisto de nigraj truoj estas certeco por la preskaŭa tuto de scienca komunumo koncernata de nigraj truoj (astrofizikistoj kaj teorifizikistoj). Astronomoj identigis multajn nigrajn truojn, kaj pruvis ekziston de pezegaj nigraj truoj en la centroj de multegaj galaksioj, eĉ la nia, la Lakta Vojo.
En majo 2022, astronomoj, uzante la Event Horizon Teleskopo, publikigis foton de Sagittarius A* produktitan uzante datumojn de radio-observaĵoj en aprilo 2017, tiele konfirmante ke la objekton estas nigra truo ĉe la centro de nia galaksio la Lakta Vojo. Ĉi tiu estas la dua konfirmita bildo de nigra truo, post la supermasiva nigra truo de Messier 87 en 2019.
Historio de la koncepto
La koncepton de objekto tiom masa, ke eĉ lumo ne povas eskapi el ĝi, prezentis la angla geologo John Michell en artikolo, kiun li en 1783 sendis al la Reĝa Societo. Tiutempa fiziko bone konis la konceptojn de gravito kaj eskapa rapido. Michell kalkulis, ke objekto kun la 500-obla radiuso de Suno kaj sama denso havus surface eskapan rapidon egalan al lumrapido kaj tial estus nevidebla. Li skribis:
Bernardo da Treviso
Bernhardus Trevisanus aŭ Bernardo da Trevizo, ankaŭ konata kiel Grafo Bernard de Tresne kaj Naygen aŭ Bernadus Comes, estis noblulo, grafo de La Marche Trevizo (eta vilaĝo ene de la Veneziaj Ŝtatoj), kaj renoma itala alkemiisto de la 15-a jarcento. Li estis aŭtoro de kelkaj verkoj kun sekretaj kaj iniciatigaj karakterizoj, inter kiuj "Responsio ad Thomam de Bononia, 1382" (Respondo al Tomazo de Bolonjo) kaj "Von der Hermetischen Philosophia" (Pri la hermetika filozofio, 1601). Lia nomo kaj lia figuro estas kelkfoje konfuzitaj kun aliaj samnomuloj tiaj kiaj Bernardo Trevizano (1652-1720), lingvisto, filozofo, pentristo kaj venecidevena matematikisto kaj Bernardinus Trivisanus (1506-1583), kiu studis medicinon kaj artoj en la Universitato de Padovo kaj pli malfrue iĝis profesoro pri logiko kaj farmacia medicino.
Nigra truo
Historio de la koncepto
Michell konsideris la eblon, ke multaj tiaj nevideblaj objektoj ekzistu en kosmo, kvankam li taksis ĝin malverŝajna. Lia kalkulo baziĝis sur la klasika (ne-relativeca) fiziko. La saman ideon prezentis Pierre-Simon Laplace en 1796 en sia eseo Exposition du Système du Monde, uzante la nomon corps obscur (, = malhela korpo).
Bernardo da Treviso
Historio
Bernardo naskiĝis en Padovo, en 1406 el nobla kaj bonhava familio. Lia patro estis doktoro pri medicino, kaj plejeble estis tiu kiu semis la unuajn nociojn pri la arto al la filo. Jam estante 14-jara, en 1420, li ekis siajn unuajn studojn en la alkemia arto. Li esploris en la verkaro de Gebero kaj Al-Razio, tiamaj orientaj filozofoj kaj alkemiistoj, kaj kompletigas siajn studojn per legadoj da Sakrobosko (1195-1256) kaj Johano de Roketajado (1310-1365).
Szécsény
Szécsény [sEĉEnj] estas urbo en Hungario, en regiono Norda Hungario, en departemento Nógrád, en Distrikto Szécsény, kies centro ĝi estas.