cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hejma kato
Socia konduto
La kato estas individuisto. Ĝi mem decidiĝas, en kies societo ĝi pasigos tempon. Estas malfacile destini ĝiajn limojn aŭ limigi ĝin en io. Diference de la aliaj felisedoj la hejma kato lernis krei socian ligojn kun sia ĉirkaŭaĵo, danke al kelke da jarcentoj de kunvivado kun la homo. La katoj vivantaj duonlibere kreas pli malgrandajn grupojn konsistantajn el parencaj femaloj, iliaj idoj kaj el unu, eventuale du, solaj virkatoj – temas do pri matriarkeco.
La virkatoj, kiam ili atingos la seksan plenmaturiĝon, kutimas malaperi el la socio, sed la katinoj restas en teritorio de sia patrino kaj ili disvastigas la grupon. Ili edukas komune la idojn kaj elpelas entrudulojn, sed ili estas pli toleremaj al plenkreskaj virkatoj, malgraŭ tio ke tiuj estas pli agresemaj kaj pli grandaj. Krom tio ili ne prezentas por la katinoj konkurencon kaj ili estas konvenaj kunuloj por kopulado. La katoj de unu socio dividiĝas je nutraĵo, kiun donos al ili homo, sed ili ĉasas simple solaj. Ili algrimpos sur herbejo, kampo aŭ en arbaro al sia predo kaj saltinte ili ĉasos kaj mortigos ĝin. La plenkreskantaj katoj kutimas ludi kun sia predo (se ili havas alian fonton de nutraĵo).
La katoj estas trankvilaj bestoj, kiuj pasigos per dormo plimulton de tago. Ili moviĝas silente kaj oni multfoje ne scias pri ili. Memkompreneble, ke katidoj estas sovaĝaj kaj ludemaj. Sed superinte la tempon de plenkreskado ili trankviliĝos. La libere vivantaj katoj koncentras sian energion por ĉasado kaj eventualajn batalojn. Sed la kato vivanta en kaptiteco ne havas eblon por ĉasado kaj tiel ĝi devas sian amasigitan energion malŝargi alie – per ludado kun sia posedanto kaj per grimpado sur grimpilo aŭ sur alia konvena loko. Hejma dorlotanto kutime kreos firman kaj teneran interrilaton al sia posedanto.
Komunikado
La katoj simile kiel la homoj ne komunikas sole helpe de sonoj, sed ankaŭ per starigo de la korpo kaj la vosto aŭ per mimiko aŭ gestoj. Stariĝo de la oreloj aŭ larĝiĝo aŭ mallarĝiĝo de la pupiloj ankaŭ signas la animan humoron de la kato. Neanstataŭigebla komunika rimedo estas ankaŭ odoroj produktitaj de glandoj, kiujn la katoj postlasas sur homoj, kreskaĵoj kaj objektoj per frotado, gratado kaj disŝprucigado de urino.
Gestoj kaj mimiko
Per la parolo de korpo la katoj esprimas precipe sentojn kiel estas timo, ĝojo kaj agresemo. Ĝenerale la kato klopodas optike pligrandigi sin, se ĝi estas agresanto aŭ se ĝi ĝojas. Por tio servas al ĝi la hararo, kiun ĝi estas kapabla hirtigi kaj per tio atingi la deziratan efekton. Plua fidinda montrilo de la humoro de kato estas ĝia vosto. La kato, kiu ĝojas pro io, havas la kapon levita kaj ankaŭ la voston. La dorso estadas ĉiokaze ĝibigita kaj la kato priviŝas sin je la kruroj de sia mastro. Se la kato havas ludeman humoron, la vosto havas formon de demandsigno, ĝi saltetas ĉasante objektojn konvenaj por ĉasado. La kato, kiu timas, klopodas optike malgrandigi sin tiel, ke ĝi kaŭriĝos la krurojn kaj la orelojn ĝi mallevos direkte flanken. Se la kato volas timigi alian katon, ĝi levos la malantaŭan parton de la korpo, starigos la voston kaj per ties pinto ĝi movas tien kaj reen ambaŭflanken. Kulmine ekscitita kato, do la kato en preteco kaj decidiĝanta al faro, havas streĉitajn ĉiujn ekstremaĵojn, hirtitan hararon, ĝi havas starigitan voston kaj ĝi estas ĝibiĝinta.
Kun starigo de la korpo koneksas ankaŭ starigo de la oreloj, palpviloj, la okuloj kaj ankaŭ la frunto. Kontenta kato havas rektigitajn orelojn, liberigitajn palpvilojn kaj la grandeco de pupiloj respondecas al ĉimomenta lumigo. Kolerigita kato havas la orelojn detiritaj malantaŭen, la lipharojn male rektigitaj antaŭen, mallarĝigitajn pupilojn kaj malserenigitan nazon. La timigita kato havas la orelojn mallevitaj flanken kaj plilarĝigitajn pupilojn.
La katoj ĝenerale klopodas eviti konfliktajn situaciojn kaj se la situacio permesas tion, prefere ili nerimarkeble forrampas. En plimulto da okazoj la katoj klarigos la situacion perrigarde kaj per la parolo de korpo. La katoj ankaŭ specife montras sian rilaton al homo. Ĝojon, fidon, amikecon, inklinon ili montras tiel, ke ili dormas kiel eble plej proksime al homo, ili priviŝas je li, ili serĉas ties proksimecon, prilekas lin, ŝpinas ks.
Voĉaj esprimoj
Fakuloj indikas ĉirkaŭ 16 diversajn sonojn, kiujn la kato elbuŝigas. Kelkaj sonsignaloj mallarĝe koneksas kun ĉimomenta situacio, en kiu la kato troviĝas (ekz. kraĉospirado, katoblekado, miaŭado, ŝpinado, vokado de kato en oestro).
Ĉiujn sonojn eblas dividi en tri grupojn laŭ maniero, per kiu la kato elbuŝigas ilin. Oni markas ilin kiel katoblekado, vokaloj kaj akutaj sonoj. La kato katoblekas kun la fermita buŝego. Al la katoblekado ni vicigas sonojn kiel estas ŝpinado kaj sonoj, kiujn la kato elbuŝigas por bonvenigado. Al la vokaloj apartenas sonoj, kiujn la kato elbuŝigas per iom post ioma fermigado de la buŝego. Tiuj ĉi sonoj estas tre individuaj kaj ili estas ĉe ĉiu kato diferencaj. La akutajn sonojn la kato elbuŝigas per larĝe malfermita buŝego kaj unuopajn sonsignalojn ĝi modulas per ŝanĝo de formo de buŝa kavo. Tiel ĉi estiĝas diversaj sonoj – ekde katoblekado, tra siblado kaj kraĉospirado ĝis akutaj sonoj. Temas pri sonoj, kiujn la katoj uzas precipe dum komunikado kun aliaj katoj.
Ronronado, Ŝpinado
La ronronado estas tipa sono de la kato, kiu estas mallarĝe kunigita kun imago de la kato. Tio estas sono, kiun ĉiu posedanto de kato tre ĝoje aŭdas, ĉar ronronado estas ĝenerale konsiderata kiel montro de kontenteco plaĉe efikanta ĉe homoj. Sed, fakte, la katoj ne ronronas nur kiam ili estas kontentaj, sed ankaŭ kiam ili estas vunditaj aŭ suferas pro doloroj aŭ eĉ se ili estas malfortiĝintaj aŭ mortantaj.
Ekzistas pluraj teorioj klopodantaj klarigi tiun ĉi aperaĵon. La ronronado aperas jam ĉe etaj katidoj, kio verŝajne montras al la katino, ke la katidoj bonfartas. La patrino ree ronronas verŝajne por plialtigi la senton de sekureco de siaj katidoj. La katoj kapablas ronroni tre longe, sen ŝanĝo en laŭteco aŭ ritmo, kaj estas interese, ke ĝi kapablas senĉese ronroni dum la en- kaj elspirado. Tiu ĉi kapablo montriĝas ekskluzive ĉe la hejmaj katoj, la aliaj felisedoj, kiel ekzemple tigro, kapablas ŝpini ekskluzive dum sia elspirado.
Fakuloj plej ofte klarigas tiun ĉi aferon tiel, ke ĝi estiĝas per vibrado de falsaj voĉkordoj, kio estas membranoj troviĝantaj malantaŭ ĝustaj voĉkordoj en laringo. Alia teorio denove asertas, ke la ronronado estiĝas per faze ŝovitaj kunpremoj de la laringo kaj la diafragmo. La ronronadon oni klarigas ankaŭ per turbulenco en sangcirkulado de ĉefa kava vejno, tra kiu la sango revenas al la koro.
La bredado de katoj sen ebleco de kurado
La kato bredata sen ebleco de kurado ĝisvivas kutime pli longan aĝon ol katoj bredataj duonlibere aŭ libere, ĉar estas minimuma ebleco de kontaĝo per danĝeraj malsanoj kaj ankaŭ traŭmata vundo. Sed tiu ĉi kato ne havas eblon zorgi pri la nutraĵo per ĉasado kaj pasigi la vivon kun aliaj katoj. Estas bezone sekurigi al ĝi rezervan agadon en formo de ludoj (kaptado de ludilo, grimpado en altaĵojn, akrigado de ungegoj – akrigilo/ripozilo). Plej konvene kaj por bredanto ankaŭ parte plej komforte estas bredi almenaŭ du katojn samtempe. Tiuj kapablas komune ludi kaj pasigi la tempon, en kiu la soliĝinta kato enuus. La kato estas aktiva ĉefe nokte kaj tial tiutempe ĝi instinkte serĉas predon, kiun ĝi povus kapti. Se tio ne estas alia kato aŭ amiko por ludado, ĝi ĉasos tion, kio montros al ĝi – tio povas esti viaj piedoj aŭ forgesita kovrilo.
Plua problemo dum la bredado de katoj sen ebleco de kurado estas nutraĵo. Tiu ĉi kato ne havas eblon de kurado kaj pli grandan movaktivecon kaj tial povas aperi ĉe ĝi trodikiĝo, precipe kiam ĝi estas pli aĝa aŭ ĉe kastritoj. La kato apartenas ĉefe inter karnomanĝuloj, tial ĝuste viando devus krei ĉefan parton de ĝia menuo. Sed kiel aldonmanĝo oni donas al la kato ankaŭ diversajn specojn de legomoj kaj fruktoj. La kato devas havi aliron al freŝa akvo kaj ankaŭ al herbo, kiu helpas ĝin vomi la t.n bezoarojn, kiuj estiĝas en la stomako pro engluto de viloj dum la purigado.
La katoj bredataj en kaptiteco povas supervivi ankaŭ sen ebleco de kurado plenvaloran katan vivon. La katoj ŝatas altecojn kaj elrigardon el fenestro, kio estas bone eluzebla dum lokigado de kata arbo (akrigilo/ripozilo). Amuziga estas observi katojn dum grimpado sur tia ĉi arbo kaj kataj ludoj sur ĝi. La kato alkutimiĝinta sian arbon ne havas tendencojn grati meblojn, grimpi sur kurtenoj aŭ neniigi divanojn. Sur la arbo ĝi ankaŭ tre bone ekzercos sian ĉasistan instinkton, se estas sur ĝi pendigitaj diversaj specoj de ludiloj.
La duonlibera kaj la libera bredadoj de katoj
Precipe en vilaĝoj estis kaj en pli granda mezuro ankoraŭ ankaŭ hodiaŭ estas kutimo bredi la katojn duonlibere aŭ libere. Temas pri bredado, kiam la kato povas libere iradi eksteren, sed ĝi revenas al bredanto kutime por manĝaĵo kaj ĉe la duonlibera bredado ankaŭ por kareso aŭ loko por dormado. Tiel ĉi bredataj katoj ne kutimas ĝidvivi altan aĝon. En hodiaŭa tempo ili mortas plej ofte sub radoj de aŭtoj, sed ankaŭ pro venenigo aŭ pro sekvoj de diversaj specoj de torturado.
La libera bredado de katoj estas ligata ankaŭ kun kelkaj problemoj. Temas ĉefe pri ilia, kompare kun aliaj mamuloj, rapida tromultiĝado. La katino kapablas naski tri ĝis kvarfoje jare mezproksime po kvar idojn. Tiuj sekse maturiĝos jam en la aĝo ĉirkaŭ ses monatoj. Tiel ĉi povas havi teorie unu geopon post kvin jaroj kelke da miloj da idoj en okazo, ke ĉiuj idoj supervivos havante siajn idojn. Sed ne ĉiuj katidoj ĝisvivos sekse maturan vivon. Plua problemo estas ankaŭ ebla transsalto de malsanoj je homo (toksoplasmozo, rabio).
Edukado
La kato estas estulo individua kaj memstara. Dum la edukado de kato ne eblas trakti kiel ekzemple dum edukado de hundo. Malgraŭ tio estas bezone ekde la unua tago vidigi al la kato, kio estas permesita kaj ĉefe per severeco. Diference de la hundo, la kato libere ne vivas en aro kaj ĝi ne konas nociojn aŭtoritato aŭ gvideco, ĝi neniam respektos ordonojn nur tial, ke donis ilin gvidanto. La katoj estas sentemaj je akutaj sonoj, do se la kato faras nedeziratan agadon, kutime sufiĉas eksibli, simile kiel faras tion plenkreska kato, kiam ĝi volas timigi malamikon. Se tiu ĉi metodo ne helpos, oni uzas ankaŭ io da akvo el disŝprucigilo por katoj. Vulgara traktado kaj batado povas ne sukcese rezulti – la kato perdos fidon kaj ĝi povas eĉ iĝi timema. Krom tio povas okazi grava vundo kaj iam preskaŭ morto de la besto.
Ovariektomio
Ovariektomio estas kastrado de katinoj. Temas pri kirurgia forigo de ovarioj, ovoduktoj kaj utero. La operacion oni faras per anestezo kaj la katino resaniĝas post ĝi kelke da tagoj. La kastrado estas neredonema interveno, post kiu la katino jam neniam plu havos katidojn. Estas konvene fari la operacion ĉe nebredataj katinoj. Per la operacio foriĝos malagrablaj akompanaj signoj de la katina oestro, la katino fariĝos pli trankvila, ĝi ne havas problemon kun akceptado de nutraĵo (dum la oestro la kato povas ne akcepti nutraĵon kaj okaze, ke la katino ne gravediĝos, la oestro povas ripetiĝi ĉiujn tri semajnojn, eĉ pli ofte). Ĉe duonlibere kaj libere bredataj katinoj la kastrado estas unusola ebla maniero, kiel malebligi nekontrolatan reproduktadon de la kata populacio. Kastrinte forfalas ebleco de malsaniĝo de la seksaj organoj (uterito) kaj la esploroj montras, ke karakterize reduktiĝas ebleco de estiĝo de kancero de laktoglando.
Ekzistas alternativa solvo al kastrado kaj tiu estas steriligo. Ĝi konsistas en subligado de la ovario de katino, per kio oni malebligos al ovoloj, por ke ili venu kaj eksidu en la utero. Sed la steriligo ne forigos akompanajn montrojn de oestro.
Orkidektomio
Orkidektomio estas kastrado de virkatoj. Temas pri kirurgia interveno, dum kiu oni forigos testikojn, paratestikojn kaj parton de spermoduktoj. Tiu ĉi interveno devus fari nur tiam, kiam la virkato estas plenkreska, do plej baldaŭ en la aĝo de unu jaro. Pli frua kastrado povas konduki al kreado de urinŝtonoj, kiam la uretro ne havis tempon por sufiĉe evolui kaj plilarĝiĝi. Ankaŭ povas okazi halto de estiĝo de sekundaraj signoj, kiuj pervide diferencigas katinon de virkato (pli granda kresko, la t.n. virkata kapo). En intertempa periodo, kiam la virkato komencas marki sian teritorion ne estante sufiĉe maljuna por la interveno, eblas uzi medikamenton, kiu dampas seksinstinkton kaj do ankaŭ la markadon de teritorio. La kastrado forigas nedeziratajn montrojn de maskloj kiel estas vagabondado, elserĉado de oestrantaj femaloj, markado de teritorio kaj ankaŭ ĝi reguligas intensan fiodoron de maskla urino. Kastritoj ne perdas specifajn ecojn de virkatoj, sed ili estas pli trankvilaj kaj pli prefere ili reteniĝas hejme ne havante bezonon batali je teritorio aŭ je katino.
Rilate al relativa simpleco de la interveno ĉe virkatoj ne kutimas aperi komplikaĵoj kaj la virkato estas ĝis 24 horoj en la devena korpostato. Ĝis du monatoj post la interveno la masklo estas ankoraŭ kapabla fekundigi idaron, ĉar kastrante ne estas forigitaj ĉiuj spermoj el la organismo.
Ekzistas kelke da superstiĉoj rilatantaj al la kastrado de katrinoj kaj virkatoj. Oni diras, ke la kato maldiligentiĝos kaj dikiĝos kaj ke ĝi ĉesos kapti musojn. Ambaŭ superstiĉoj ne baziĝas je vero. Okaze, ke la kato komencos dikiĝi, sufiĉas ŝanĝi manieron de nutrado, eventuale malaltigi ties porciojn.
Kultivado de katoj
Danke al kultivado (rasigado, bredado) estiĝis granda nombro de diversaj specoj de katoj, kiuj diferenciĝas unu de la alia ne nur per la koloro de hararo, ties kvalito, sed ankaŭ ties konstruo de la korpo, karakteraj trajtoj aŭ per la grandeco kaj la koloro de okuloj. Per kultivado estiĝas ankaŭ nun novaj rasoj.
La celata bredado postulas konojn pri donita raso, t.e. agnoskita bazo far organizaĵo FIFe, eventuale far aliaj organizaĵoj, en kiuj estas donita raso agnoskita, sed ankaŭ konoj el genetiko kaj en nelasta vico estas bezonate esti membro de ia klubo aŭ asocio de bredantoj, kiu ankaŭ reguligas per siaj direktivoj regulojn de la bredado de katoj kun dokumento pri la deveno.
En la bredadon hodiaŭ estas allasitaj sole unuopuloj respondencaj al valida modeloj. Tion, ĉu unuopulo respondecas al la modelo aŭ ne, destinos en ekskurso de katoj arbitranto. Ĉiu baza organizaĵo en sia bredistaj direktivoj donas al bredanto certajn rajtojn kaj devojn, ĝi specifas principojn de rasigo de donita raso, kiujn bredanto devas konservi kaj ankaŭ ĝi destinas kondiĉojn, dum kiuj eblas unuopulon bredigi (kiom da kiaj ekspozicioj kun kiaj markoj devas unuopulo partopreni, kia devas esti ties sanstato, aĝo ks.). Pri konservado de validaj preskriboj inspektas konsilanto de bredado (spertulo, kiu donas bezonatajn dokumentojn, okaze de bezono elektas konvenajn unuopulojn por bredado, helpas bredantojn kaj kontrolas ilian bredistan agadon).
Kiel eble plej ofte oni parolas pri la t.n. torturado far bredado, kiam oni trokultivas ĉe bestoj kelkajn fiziologiajn signojn tiamezure, ke tiuj malebligas al bestoj normalan vivon. Temas ekzemple pri persaj kaj ekzotaj katoj, kiuj havas pro misformitaj nazo kaj buŝego spirproblemojn, ofte aperas ĉe ili haŭtmalsanoj kaj ili estas inklinaj je danĝera malsaniĝo de renoj, la t.n. PKD (Polycystic Kidney Disease, plurkista renmalsano).
Genetiko de katoj
La kolorigo de hararo de katoj estiĝas pro refrakto de lumo de malgrandaj pigmentaj eroj, kiuj troviĝas en viloj. Tiuj ĉi pigmentaj eroj nomiĝas melaninoj. Ili povas havi diversan grandecon kaj formon, esti grupiĝintaj aŭ libere sterniĝintaj sur la tuta longeco de vilo. Oni distingas ĉe katoj du bazajn melaninojn – kolorigantajn la hararon en ruĝan koloron kaj kolorigantajn la hararon en nigran koloron.
Per kultivado estiĝis granda kvanto de mutacioj, dum kiuj melaninoj ŝanĝas ne nur sian formon, sed ankaŭ lokigon aŭ kreadon de miksitaj koloroj. La nigra koloro poste aspektas kiel ĉokolada aŭ cinama koloroj. Pro efiko de direktanta geno el la nigra estiĝas blua koloro (ekz. ĉe kartuziaj katoj, el la ĉokolada koloro lila koloro, el la cinama koloro hela koloro kaj el la ruĝa koloro krema koloro. En la jaro 1974 sciencistoj malkovris plian direktantan genon, genan modifigilon. Tiu ĉi ŝanĝas la bluan, la lilan kaj la helan kolorojn al karamela koloro kaj la kreman koloron al persika koloro.
Problemaron de koloroj komplikas ankaŭ la blanka koloro, kiun direktas kelke da genoj. La hararo de blankaj katoj enhavas nenian pigmenton. Ĉe la blankaj katoj precipe kun bluaj okuloj aperas surdeco kaj seriozaj bredantoj lasas siajn bestojn testi per aŭdiometra testo ĉe veterinaro.
La koloro de hararo ligiĝas ankaŭ al sekso, ekzemple ruĝa koloro aŭ testuda kolorigo. Tial trikoloraj katoj kutime estas inaj, ĉar por tio necesas malsamaj aleloj de la 0-geno sur la X-kromosomoj. Trikoloraj virkatoj maloftas kaj havas neregulajn seksajn kromosomojn, nome XXY kaj plej ofte estas sterilaj.
Neinfektaj malsanoj
Neinfektaj malsanoj estas tiaj malsanoj, kiuj estiĝas pro agado de ekstera medio aŭ nutraĵo je la organismo, eventuale kaŭzas ilin invado de mikroorganismoj. Inter neinfektajn malsanojn ni envicigas ankaŭ naskaj difektoj kaj perturboj. Ili ne estas kontaĝaj.
Inter la plej oftaj neinfektaj malsanoj de la katoj estas:
El genetikaj malsanoj de la katoj plej ofte aperas la jenaj:
Infektaj malsanoj
Infektajn malsanojn kaŭzas mikroorganismoj aŭ virusoj kaj ili venas en la organismon de la besto per transsalto el unu besto sur la alia. Kelkokaze povas temi pri zoonozo, do malsaniĝo, per kiu estas kontaĝebla homo.
Inter la plej oftaj infektaj malsanoj ĉe la katoj estas la jenaj:
Katoj kaj famaj personoj
La usona verkisto Ernest Hemingway bredis ok katojn, Mark Twain onidire havis dek naŭ da ili kaj la franca kardinalo Richelieu dek kvar. Dum la dua mondmilito, kiam germanoj bombardis Londonon, ĉefministro Churchill lasis krom informoj el batalfronto kaj armeaj depeŝoj mesaĝi al si ankaŭ informojn pri tio, ĉu lia rustkolora virkato Jock estas en ordo.
Fizikisto Isaac Newton meritis pri invento de la t.n. "kataj pordetoj", kiam li kiel bredanto de katoj rimarkis, ke fermita pordo limigas la katojn en moviĝado.
Persaj katoj fariĝis tre ŝatataj en Granda Britio ankaŭ dank‘ al reĝino Viktoria, kiu bredis kaj adoris ilin.
La angla reĝo Henriko la 3-a ekvidinte la katojn svenis. La romia imperiestro Julius Caesar kaj franco Voltaire ne toleris la katojn kaj la muzika komponisto Johannes Brahms ĉasis ilin el sia fenestro.
Kelkaj franclingvaj verkistoj multe skribis pri katoj: nome Colette, Charles Baudelaire, Georges Brassens.
Katoj en Esperanto
Marjorie Boulton, en sia mikspota libro Faktoj kaj fantazioj, dediĉas ties 31an ĉapitron "Fabelo el Birmo" al komentoj pri la lando; poste ŝi rakontas fabelon pri "La Kato, kiu Kondutis kiel Universitata Profesoro".
7586 Bismarck
7586 Bismarck estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la germanaj astronomoj Freimut Börngen kaj Lutz D. Schmadel elde la Observatorio Karl Schwarzschild, en Tautenburg (Germanio).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la princo Otto von Bismarck (1815–1898), ĉefministro kaj ministro pri eksteraj aferoj de Prusio kaj, de 1871, tiel nomata Granda Kanceliero de la Germana Regno. Lia nomo estas proksime ligita kun la unuiĝo de Germanio kaj kun lia politiko de ekvilibro de potencoj inter la eŭropaj ŝtatoj. Bismarck enkondukis kompletan kolekton da civilaj leĝoj kaj promociis vastan sistemon de socia bonstato, kiu, en siaj esencaj partoj, restas grava eĉ unu jarcento post lia morto.
Koĉo Racin
Koĉo RACIN (makedone Кочо Рацин); naskiĝinta kiel Kosta Solev (Коста Солев) la 22an de decembro 1908 en Veles — mortinta la 13an de junio 1943 en Lopušnik, estis makedona poeto kaj revoluciulo.
11771 Maestlin
11771 Maestlin estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomo Tom Gehrels, de la Observatorio de la Monto Palomar (Usono) kaj de la nederlandaj geedzoj geastronomoj Ingrid van Houten-Groeneveld kaj Cornelis Johannes van Houten, de la Observatorio de Leiden (Nederlando) en la kadro de la "Dua Enketo pri Trojanoj" (Second Trojan Survey).
Koĉo Racin
Vivo
Kosta Solev Racin naskiĝis en Veles, en familio de malriĉaj potistoj. Tial li devis forlasi la lernejon en la aĝo de 13 jaroj kaj labori kun sia patro. Observante la socian maljustecon, li ekpartoprenis en la laborista movado kaj membriĝis en la Jugoslava Komunista Partio, kie li estis unu el la plej influaj aktivuloj. Li interalie estis la nura delegito por Makedonio dum la kvara kongreso de la Jugoslava Komunista Partio, kiu okazis en Dresdeno en 1928. En 1932 li esperantistiĝis en Veles, kaj la postan jaron iĝis komitatano en la komunista partio. Li pasigis preskaŭ du jarojn en malliberejo en 1834-35. En septembro 1940, li estis forpelita el la komunista partio pro sia sendependemo, kaj laboris kiel fervojisto en Sofio. Tamen post la morto de sia kolego Kole Nedelkovski, kaj ĉar la bulgara polico serĉis lin, li fuĝis al Skopje, kie li estis arestita kaj torturita. en la vilaĝo de Kornica. Post sia liberiĝo li iĝis partizano, kaj batalis per plumo kaj pafilo. Li redaktis la gazeton Ilindenski pat, kaj mortis pro dubinda akcidento la 13an de junio 1943 apud Kiĉevo.
11771 Maestlin
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la germana astronomo Michael Maestlin (1550–1631), profesoro pri astronomio ĉe la Universitato de Tubingeno, influa instruinto de Johannes Kepler kaj unu el la fruaj partizano de la kopernikismo. Maestlin ankaŭ faris astrometriajn mezurojn de kometoj en 1577 kaj 1580.
Koĉo Racin
Verko
Ekde 19328, Koĉo Racin verkis kantojn, rakontojn, literaturajn kaj historiajn artikolojn. Lia plej fama verko estas la poemaro "Blankaj aŭroroj" (Бели Мугри), eldonita en Zagrebo en 1939. Liaj poemoj pritraktas la malfacilajn vivkondiĉojn de la urbaj kaj kamparaj laboristoj.
Montbarrey
Montbarrey estas franca komunumo lokita en kantono Montbarrey, en departemento Jura kaj en regiono Burgonjo-Franĉkonteo.
21517 Dobi
21517 Dobi estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro la kampanjo "LINEAR" (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Kledin Dobi, kiu gajnis la unuan rangon kaj la "Plej bona en sia Kategorio" en la Intel International Science and Engineering Fair de 2005 pro sia projekto pri matematiko. Li estis lernanto ĉe la Julia R. Masterman High School en Filadelfio (Pensilvanio, Usono).
Chic
Chic, (foje skribata kun majuskloj CHIC) estas usona diskoteka kaj funkmuzika supergrupo fondita en la jaro 1976. La grupo estas konata kun siaj sukcesaj diskotekaj kantoj, inkluzive de "Dance, Dance, Dance (Yowsah, Yowsah, Yowsah)" (1977), "Everybody Dance" (1977), "Le Freak" (1978), "I Want Your Love" (1978), "Good Times" (1979), kaj "My Forbidden Lover" (1979).
Lappar, la antikristo
Lappar, la Antikristo estas novelaro de Endre Tóth aperinta postmorte en 1982. Ĝi estas eldonita de Hungara Esperanto-Asocio el Budapeŝto. Tri el la noveloj estas premiitaj en la Belartaj Konkursoj de UEA en 1974 kaj 1976. La verko estas menciita en la baza legolisto laŭ William Auld.
En la rakontaro aferoj okazas sen klara kaŭzo kaj sen evidenta celo. Homoj agas sen videbla motivo kaj sen esprimita intenco. Tio validas kaj pri la protagonistoj, kaj pri la flankaj roluloj. Tio kreas por la leganto tre apartan perspektivon. Oni trovas sin kvazaŭ en tunelo sen komenco kaj fino, ne sciante de kie kaj kien oni survojas. Pro tio aparte elstaras la agoj kaj okazaĵoj per si mem.
33537 Doungnga
33537 Doungnga estas malgranda, malhela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la en la kadro de la astronomia kampanjo « LINEAR » (Lincoln Near-Earth Asteroid Research) elde la situejo de Socorro de la Laboratorio Lincoln (Nov-Meksiko, Usono).
Nomo
Ĝia nomo honoras Charuntorn Doungnga, kiu gajnis la duan rangon en la Intel International Science and Engineering Fair de 2016 pro sia projekto en teamo pri bestoscienco. Ŝi estis lernantino ĉe la Lernejo Damrongratsongkroh de Chiang Rai (Tajlando).
Inundo
Inundo aŭ superakvo estas superfluo de akvo pro pluvo, tajdo, aŭ alia fonto, kie amplekso da akvo kovris normale sekan landon. Ĝi ankaŭ povas aludi al la Biblia diluvo, pri kiu oni parolas en aparta artikolo. En multaj sekaj regionoj de la mondo, la grundo ne drenas akvon bone kaj foje nur iom da pluvo troas kaj malhelpas la eblecon de la grundo sorbi la akvon. Kiam pluvo okazas, ĝi iufoje povas kaŭzi subitan inundon de akvo pleniganta sekajn river-fluejojn, konata kiel "subita inundo" aŭ "tuja inundo". Kvankam ĝenerale oni komprenas inundon kiel malprofito al homoj, el ekologia vidpunkto en multaj areoj de la mondo inundoj estas kaj devas esti konsiderataj kiel nepra kaj dezirebla okazaĵo por la vivo de plantoj kaj animaloj (vidu ekzemple artikolon Inunditaj herbejoj kaj savanoj).
Ĝeneralaĵoj
Inundo estas superfluado de akvo kiu mergas teron kiu estas kutime seka (for el akvo). La Eŭropa Unio (EU, Inundodirektivo) difinas inundon kiel kovro per akvo de tero ne normale kovrita de akvo. En la senco de "fluanta akvo", la vorto povas esti aplikita ankaŭ al la superfluo de la tajdo.
Inundo povas okazi kiel superfluado de akvo el akvejoj, kiaj riveroj aŭ lagoj, en kiuj la akvo superpintas aŭ rompas digojn, rezulte en la fakto ke iome da tiu akvo foriras el sia kutimaj limoj, aŭ ĝi povas okazi ankaŭ pro akumulado de pluvakvo sur saturita grundo en area inundo. Kiam la grando de lago aŭ alia akvejo varias pro laŭsezonaj ŝanĝoj en precipitaĵo kaj neĝofandado (foje kune), tiuj ŝanĝoj en grando (akvokvanto) plej malverŝajne estos konsiderataj gravaj inundoj se ili ne inundas propraĵojn aŭ dronigas animalojn.
Inundoj povas okazi ankaŭ en riveroj kiam la flua indico superas la kapablon (kapaciton) de la riverujo, partikulare ĉe la areoj de kurboj aŭ meandroj en la akvofluo. Inundoj ofte kaŭzas damaĝojn al domoj, negocejoj kaj instalaĵoj, se ili estas ene de aŭ apud la naturaj inundebenaĵoj ĉe riveroj. Kvankam ĉeriveraj inundodamaĝoj povas esti nuligitaj pere de foriro el la riveroj kaj aliaj akvejoj, homoj ĉiam tradicie loĝis ĉe kaj laboris ĉe riveroj, ĉar tie la terenoj estas kutime ebenaj kaj fekundaj kaj ĉar riveroj havigas facilan vetureblojn kaj aliron al komerco kaj industrio.
Kelkaj inundoj disvolviĝas malrapide, dum aliaj kiaj la "subitaj inundoj", povas okazi en ĝuste nur kelkaj malmultaj minutoj kaj sen antaŭvideblaj signoj de pluvo, ĉefe kiam pluvo okazis forte kaj ege for sed la rivero venas rapide kaj deklivege kaj krome ne estas sufiĉaj komunikiloj por scii pri tio. Aldone, inundoj povas esti surlokaj, atakante nur lokan komunumon, aŭ tre granda, tuŝante tutajn riverbasenojn.
Multaj riveroj fluas trans iomete ebenaj landoj kie la ĉirkaŭa lando estas inund-ebenaĵo. Kiam pluvego aŭ fandanta neĝo kaŭzas, ke profundeco de rivero plialtiĝas kaj superfluas al la apuda tereno, vaste iom da malprofunda akvo povas rapide kovri la inund-ebenaĵon. Inundado deponas riĉan riverŝlimon pliboniĝantan en la grundo kaj pligrandigantan ĝian fekundecon. Tra historio, ĉi tie okazis agrikulturo kaj homa disvolvado. La ĉiujara ciklo de inundo kaj plantado estis gravega al frua agrikulturaj kulturoj, plej fame al la antikvaj egiptoj de la rivero Nilo kaj al la mezopotamianoj ĉe la riveroj Eŭfrato kaj Tigriso.
Por protekti urbojn kaj setlejojn, iuj riveroj havas kompleksajn sistemojn de digoj konstruitaj laŭ la bordoj kaj ĉirkaŭ apudaj urboj.
Areaj
Inundoj povas okazi sur ebenaj aŭ malaltaj areoj kie akvo estas havigita pro pluvo aŭ neĝofandado pli rapide ol ĝi povas aŭ enfiltriĝi aŭ surface foriri. La troa pluso akumuliĝas surloke, foje ĝis danĝeraj aŭ damaĝaj profundoj. Surfaca grundo povas iĝi saturita, kio efektive haltigas infiltradon, kie la subtera akvotavolo estas neprofunda, kie ĉe apudrivera ebenaĵo, aŭ pro intensa pluvo el unu aŭ serio de ŝtormoj. Enfiltrado ankaŭ estas ĉu malrapide aŭ neglektebla tra frostita grundo, roko, betono, pavimo aŭ tegmentoj. Areaj inundoj komencas en ebenaj areoj kiaj inundebenaĵoj kaj en lokaj depresioj nekonektitaj al riverkanalo (kiu utilus kiel elfluejo), ĉar la rapideco de surtera fluo dependas el la surfaca deklivo. Senelfluaj basenoj povas esperti areajn inundojn dum periodoj kiam precipitaĵo superas vaporiĝon.
Ĉeriveraj
Inundoj okazas en ĉiaj tipoj de fluejoj de riveroj kaj riveretoj, el plej malgrandaj porokazaj rojoj en malsekaj zonoj al tute senakvaj fluejoj en aridaj klimatoj kaj al la plej grandaj riveroj de la mondo. Kiam okazas surtera akvofluo sur plugitaj terkampoj aŭ senarbarigitaj terenoj, ĝi povas rezulti en kotinundo kie sedimentoj estas forportitaj de la fluo kaj lasitaj kiel suspensia materialo aŭ fundofrajto. Surloka inundo povas esti kaŭzita aŭ helpita de drenaj obstrukcoj kiaj pro digoj el terglitoj, glacio, rubo aŭ lagetdigoj fare de kastoroj.
Malrapidaj inundoj plej ofte okazas en grandaj riveroj kun grandaj akvokolektaj areoj. La pliiĝo en fluo povas esti la rezulto de eltenebla pluvofalo, rapida neĝofando, musonoj, aŭ uraganoj. Tamen grandaj riveroj povas havi rapidajn inundajn okazaĵojn en areoj kun sekaj klimatoj, ĉar ili povas havi grandajn basenojn sed malgrandajn riverkanalojn (riverujojn) kaj pluvo povas fali tre intense en malgrandaj areoj de tiuj basenoj.
Rapidaj inundaj okzaĵoj, kiaj la subitaj inundoj, plej ofte okazas sur plej malgrandaj riveroj, riveroj kun deklivaj valoj, riveroj kiuj fluas dum multo de siaj longoj sur akv-imuna tereno, aŭ normale sur sekaj riverujoj. La kaŭzo povas esti surloka konvekta precipitado (intensaj ŝtormoj) aŭ subita liberigo de akvo el supra akvorezervejo kreita malantaŭ digo, terglito, aŭ glaĉero. Ekzemple tuja inundo mortigis 8 personojn kiuj estis ĝuante banadon dum iu dimanĉa vespero je populara akvofalo en mallarĝa kanjono. Sen observita pluvo, la fluo kreskiĝis el 50 al 1,500 kubaj futoj por sekundo (1.4 al 42 m³/s) en nur unu minuto. Du pli grandaj inundoj okazis ĉe la sama loko dum unu semajno, sed neniu estis ĉe la akvofalo en tiuj tagoj. La mortiga inundo rezultis el ŝtormo okazinta sur parto de la akvokolekta baseno, kie deklivaj, nudaj rokaj deklivoj estas oftaj kaj la fajna grundo estis jam saturita.
Estuaraj kaj marbordaj inundoj
Inundoj en estuaroj estas ofte okazigitaj per kombinado de subitaj ŝtormoj okazigitaj de ventoj kaj malalta barometra premo kaj grandaj ondoj kiuj koincidas kun altaj supreirantaj riverfluoj.
La marbordaj areoj povas esti inunditaj de subitaj ŝtormoj kombinataj kun altaj tajdoj kaj grandaj ondomomentoj en la maro, rezulte en ondoj kiuj superas la inundodefendaĵojn aŭ en pli akraj okazoj fare de cunamoj aŭ tropikaj ciklonoj. Ciklonaj ŝtormoj, ĉu el tropika ciklono ĉu el ekstertropika ciklono, estas ene de tiu kategorio. Esploristo el usona NHC (National Hurricane Center) klarigas: "Subitaj ŝtormoj estas aldona starigo de akvo generata de ŝtormo, super kaj sub la antaŭdiritaj astronomiaj tajdoj. Subitaj ŝtormoj ne estu konfuzata kun la ŝtormaj tajdoj, kiuj estas difinitaj kiel plialtigo de la akvonivelo pro la kombino de subita ŝtormo kaj la astronomia tajdo. Tiu plialtigo de la akvonivelo povas okazigi ekstremajn inundojn en marbordaj areoj partikulare kiam la subita ŝtormo koincidas kun supra tajdo, rezulte en ŝtormotajdoj kiuj atingas ĝis 20 futoj aŭ plie en kelkaj okazoj."
Tiu ne eksterordinara fenomeno pliakriĝis ekde kiam oni konstatis, ke la tutmonda plivarmiĝo pli kaj pli okazigas malrapidan, sed konstantan, plialtigon de la oceana akvonivelo; tio iĝis pli evidenta en diversaj mondoregionoj, kiel en Hinda Oceano, Kariba Maro, Mediteraneo ktp., nome en tropikaj maroj. Tio aldoniĝis al la fakto, ke ekde prahistoriaj epokoj homoj serĉis la proksimecon al la marbordoj; nome, oni klopodas serĉi pli facilajn alireblojn al transporto, fiŝkaptado, distrado, pli favora vetero ktp. Pro tio delonge oni konstruis domojn kaj aliajn instalaĵojn tro proksime de la marborda linio, kio pliampleksigas la riskon de damaĝoj. Foje eĉ plialtigo de la akvonivelo en nur kelkaj centimetroj povas rezulti en tro akraj damaĝoj, ekzemple kiam la tajdondoj eniras surstrate en marbordaj urboj, se ne paroli pri cunamoj.
Urbaj inundoj
Urba inundo estas la superakvo de tero aŭ propraĵo en konstrumedio, partikulare en tre dense loĝataj areoj, okazigita per pluvofalo kiu superis la kapaciton de la drensistemoj, kiel la ŝtormelfluejoj. Kvankam foje okazigita de subita superakvo aŭ neĝofando, urba inundo estas okazo, karakterizita pro sia ripetema kaj sisteme efiko sur la homaj komunumoj, kio povas okazi senrilate ĉu la tuŝitaj komunumoj estas situaj ene de deklaritaj inundebenaĵoj aŭ proksime de akvejo aŭ ne estas. Krom eventuala superakvo el riveroj, lagoj kaj neĝofandado, ŝtormakvo aŭ akvo elirinta el damaĝita sistemo de akvoliverado povas akumuliĝi en propraĵoj kaj en publikaj pasejoj, trempi tra muroj kaj plankoj de konstruaĵoj, aŭ entrudiĝi en domoj tra elfluejaj tuboj, necesejoj kaj lavejoj.
En urbaj areoj, la inundefikoj povas esti pliigitaj pro ekzisto de pavimitaj stratoj kaj ŝoseoj, kio pliigas la rapidon de la fluanta akvo. Nepenetreblaj surfacoj evitas, ke la pluvofalo enfiltriĝu engrunden, tial okazigante pligrandigon de la surfaca akvofluo kio povas esti troa por la loka drenkapacito. Oni devas konsideri tiun aferon antaŭ la konstruo de tiaj instalaĵoj ne konsiderinte la averaĝajn akvokvantojn, sed la nenormalajn eksterordinarajn akvovenojn.
La inundofluo en urbigitaj areoj konstituas riskan hazardon kaj por la loĝantaro kaj por la infrastrukturoj. Kelkaj ĵusaj katastrofoj estis la inundoj de Nîmes (Francio) en 1998 kaj Vaison-la-Romaine (Francio) en 1992, la inundo de Nov-Orleano (Usono) en 2005, kaj la inundo en Rockhampton, Bundaberg, Brisbane dum la somero de 2010–2011 en Kvinslando (Aŭstralio). Inundofluoj en urbaj medioj estis studitaj nur relative ĵuse spite multajn jarcentojn de inundokazoj. Kelka ĵusa esplorado konsideris la kriteriojn por sekura evakuado de individuoj en inundaj areoj.
Katastrofaj
Katastrofaj riverinundoj estas kutime asociataj kun gravaj eraroj, malsukcesoj kaj mankoj de infrastrukturoj kiel falo de lagodigo, sed ili povas esti okazigitaj ankaŭ pro la modifo de drenkanalo aŭ drenfluejo pro terglito, tertremo aŭ vulkana erupcio. Ekzemploj estas diluvoj kaj laharoj. Cunamoj povas okazigi katastrofajn marbordajn inundojn, plej ofte pro submaraj tertremoj.
La Granda Misisipia Inundo de 1927 estis la plej detrua riverinundo en la historio de Usono, kun 70 000 km² inunditaj ĝis profundo de 9 m. Por klopodi eviti estontajn tiajn inundojn, la federacia registaro konstruis la plej longan sistemon de digoj kaj akvovojoj en la mondo. Ĉirkaŭ 94 procento de pli ol 630 000 personoj damaĝitaj per la inundo loĝis en la ŝtatoj Arkansaso, Misisipio, kaj Luiziano, ĉefe en la Misisipa Delto. Pli ol 200 000 afrik-usonanoj estis forigitaj el siaj hejmoj laŭlonge de Malsupra Misisipo kaj devis ekloĝi por longaj periodoj en rifuĝejaj kampadejoj. Kiel rezulto de tiu katastrofo, multaj aliĝis al la Granda Migrado el la sudo al nordaj kaj mezokcidentaj industriaj urboj pli ol reveni al rura agrikultura laboro. Tiu amasa movado de loĝantaro pliiĝis el la Dua Mondmilito al 1970.
En aŭgusto 2002 inundo kaŭzita de pli ol semajno da kontinuaj pluvegoj detruis partojn de Eŭropo, mortigante dekojn, forpelante milojn kaj kaŭzante damaĝojn kun valoro de miliardoj da eŭroj en Aŭstrio, Bulgario, Ĉeĥio, Germanio, Hispanio, Hungario, Italio, Kroatio, Rumanio, Rusio, Slovakio kaj Ukrainio. La inundo havis grandon atendatan okazi proksimume unufoje jare. Senprecedencaj inundaj altecoj estis registritaj kaj almenaŭ 110 homoj mortis. En decembro 2002, totalaj taksoj pri ekonomiaj damaĝoj superis 15 miliardojn da eŭroj, el kiuj 15% estis asekuritaj.
En Suda Azio fortaj sezonaj inundoj pro musono] okazis ĉiujare ĉefe en Pakistano, Barato kaj Bangladeŝo. Fine de Aŭgusto 2022 okazis tiaj inundoj en Pakistano okazigante pli ol mil mortoj, dum tridek milionoj da loĝantoj suferis rezultojn de la katastrofaj inundoj, ĉefe en la provinco Sindh, en la sudo de la landa teritorio. Preskaŭ unu miliono da loĝejoj estis parte aŭ tute detruitaj, pli ol 720 000 brutoj mortis, okazis damaĝoj en preskaŭ 3 500 km de ŝoseoj kaj preskaŭ 150 pontoj detruiĝis. Preskaŭ duonmiliono da rifuĝintoj estis portitaj al helpokampadejoj.
Deklivsupraj faktoroj
La kvanto, loko kaj tempo de la akvo atinganta drenkanalon el natura precipitaĵo kaj kontrolita aŭ nekontrolita liberigo de akvo el akvorezervejo determinas la fluon al deklivmalsuprajn lokojn. Kelka precipitaĵo forvaporiĝas, kelka eltrempiĝas tragrunden, kelka povas portempe esti kaptita kiel neĝo aŭ glacio, kaj kelka povas produkti rapidan elfluon el surfacoj kiel rokoj, pavimo, tegmentoj kaj saturita aŭ frostita grundo. La frakcio de falinta precipitaĵo tuj atingante drenkanalon estis observita el nulo por malmulta pluvo sur seka, nivela grundo ĝis tiom kiom 170% por varma pluvo super akumulita neĝo.
Plej precipitaĵaj registroj estas bazataj sur la mezurita profundo de akvo ricevita en fiksita tempero. Frekvenco de precipitaĵo sur la sojlo de intereso povas esti determinita el la nombro de mezuroj kiuj superas la sojlan valoron ene de la totala tempoperiodo por kiu disponeblas observoj. Unuopaj informoj indikitaj estas konvertitaj al intenseco dividante ĉiun mezuritan profundon por la tempoperiodo inter observoj. Tiu intenseco povus esti malpli ol la fakta pinto de intenseco se la daŭro de la pluvofalo estis malpli ol la fiksita tempoperiodo por kiu la mezuroj estis registritaj. Konvekcia precipitado (ŝtormoj) tendencas produkti pli mallongajn ŝtormodaŭrojn ol la orografia precipitado. Daŭro, intenseco kaj frekvenco (ofteco) de pluvofalo estas gravaj faktoroj por antaŭvidi inundojn. Mallongdaŭra precipitado estas pli grava faktoro por okazigi inundojn ene de malgrandaj drenbasenoj.
La plej grava deklivsupra faktoro por determini la inundograndon estas la terareo de la deklivsupro de la koncerna areo. Pluvintenso estas la dua plej grava faktoro por akvobasenoj de malpli ol proksimume 80 kvadrataj kilometroj. La ĉefa kanaldeklivo estas la dua plej grava faktoro por pli grandaj akvobasenoj. Kanaldeklivo kaj pluvintenso estas la triaj plej gravaj faktoroj por malgrandaj kaj grandaj akvobasenoj, respektive.
La tempo de koncentro estas la tempo necesa por la elfluado el la plej distanta punkto de la deklivsupra drenareo ĝis atingi la punkton de la drenkanalo kiu kontrolas la inundon de la koncerna areo. La tempo de koncentro difinas la kritan daŭron de pinta pluvofalo por la koncerna areo. La krita daŭro de intensa pluvofalo povas esti nur de kelkaj minutoj por tegmentaj kaj aŭtoparkaj drenstrukturoj, dum la akumula pluvofalo dum kelkaj tagoj estus kritaj por riverbasenoj.
Deklivmalsupraj faktoroj
Akvofluo iranta malsupren finfine trafas malfacilojn kiuj malrapidigas la akvomovadon. La fina limigo en marbordaj inundoteroj estas ofte bariloj por eviti la inundojn el la oceanoj aŭ kelkajn marbordajn inundojn kiuj formas naturajn lagojn. En inunditaj malaltaj teroj, altoŝanĝoj kiel tajdaj fluktuoj estas gravaj determinantoj de marbordaj kaj estuaraj inundoj. Ankaŭ malpli antaŭvideblaj okazoj kiel cunamoj kaj subitaj ŝtormoj povas okazigi altoŝanĝojn en grandaj akvejoj. Plialtigo de akvofluo estas modifita per la geometrio de la flukanalo kaj, speciale, per la profundo de la kanalo, rapido de la fluo kaj kvanto de sedimentoj en ĝi. Limigoj al la flukanalo, kiel pontoj kaj kanjonoj, tendencas modifi la plialtigon de akvo super la limigilo. La fakta kontrolejo por ajna atingo de la drenado povas ŝanĝi kongrue kun la ŝanĝo de la akvonivelo.
La vera geometrio de la drenkanalo povas esti ŝanĝita per la kresko de vegetaĵaro, per la akumulado de glacio aŭ rubo, aŭ per la konstruo de pontoj, konstruaĵoj, aŭ digoj ene de la drenkanalo.
Koincido
Ekstremaj inundoj ofte rezultas el koincido de diversaj faktoroj kiel nekutime intensa, varma pluvo fandanta pezan neĝon, produktanta kanalŝtopigojn pro flosanta glacio, kaj liberigo de malgrandaj baraĵoj kiel tiuj de lagodigoj fare de kastoroj. Koincidaj okazoj povas okazigi, ke etendaj inundoj estu pli oftaj ol antaŭviditaj simplismaj statistikaj antaŭvidmodeloj kiuj konsideras nur precipitadan elfluon ene de nebaritaj drenkanaloj. Modifoj fare de rubo en la kanalgeometrio estas oftaj kiam fortaj fluoj movas elradikigitajn arbarajn vegetaĵojn kaj inundo-damaĝitajn strukturojn kaj vehikloj, kiel boatoj, proksime lasitaj aŭtoj kaj ekipaĵaro de la fervojo. Kampomezuroj dum la inundoj de la somero 2010–11 en Kvinslando montris, ke ajna kriterio sole bazita sur la fluorapideco, akvoprofundo aŭ specifaj momentaj cirkonstancoj ne povas klarigi la hazardojn okazigitajn de la fluktuoj en rapideco kaj akvoprofundo. Tiuj konsideroj ignoras pliajn riskojn asociatajn kun granda kvanto de rubo trenita de la flumovado mem.
Kelkaj esploristoj estis menciantaj la stokefikon en urbaj areoj kun transportokoridoroj kreitaj per plenigo el restaĵoj. Ŝtopitaj substrataj elfluejoj povas esti konvertitaj en baraĵoj se la elfluejoj estas blokitaj per rubaĵoj, kaj la fluo povas esti devojigita al la stratoj. Kelkaj studoj esploris la flumodelojn kaj redistribuadon al stratoj dum ŝtormoj kaj la rilato al la inundomodelo.
Unuarangaj efikoj
Inter unuarangaj efikoj de inundoj estas vivoperdoj kaj damaĝo al konstruaĵoj kaj aliaj strukturoj, kiel pontoj, sistemoj de akvelfluado, ŝoseoj kaj kanaloj.
Damaĝo al ŝoseoj kaj transportaj infrastrukturoj povas malfaciligi la alvenon de helpo al tiuj kiuj suferis pro la inundo aŭ la havigon de urĝa santraktado. Inundaj akvoj tipe inundas agrikulturajn terojn, kio faris la kampojn nelaboreblaj kaj malebligas, ke la kultivoj estu plantita aŭ rikoltitaj, kio povas konduki al malabundo de manĝaĵoj kaj por homoj kaj por farmanimaloj. La tuta rikoltaro de lando povas esti perdita dum ekstremaj inundocirkonstancoj. Kelkaj arbospecioj povas ne esti kapablaj survivi longdaŭran inundon de siaj radiksistemoj.
Unuarangaj kaj longdaŭraj efikoj
Ekonomia malbona situacio pro portempa malpliigo de la turismo, pro kostoj de rekonstruado aŭ malabundo de manĝaĵoj kondukanta al plialtigo de prezoj estas ofta post-efiko de forta inundo. La efiko sur tiuj kiuj suferis pro la inundo povas okazigi psikologiajn damaĝojn al la suferantoj, partikulare kiam okazis mortoj, seriozaj vundoj kaj perdoj de propraĵoj.
Urba inundo povas okazigi kronikan malsekigon de domoj, kio povas rezulti en la kresko de endoma ŝimo kaj en la apero de negativaj sanefikoj, partikulare de spiraj simptomoj. Urba inundo povas ankaŭ havi gravajn ekonomiajn sekvojn por la suferantaj loĝantoj. En Usono, la fakuloj de la industrio vendi nemoveblaĵojn ĉirkaŭkalkulis, ke la malsekaj fundamentoj povas malaltigi la valorojn de propreco je 10–25 procento kaj tio estas citita inter la pintaj tialoj por ne aĉeti domon. Laŭ la suona servo Federal Emergency Management Agency (FEMA), preskaŭ 40 procento de malgrandaj negocoj neniam remalfermas siajn pordojn post inunda katastrofo. En Usono, asekuro estas disponebla kontraŭ inundodamaĝo kaj por domoj kaj por negocoj.
Profito
Inundoj (partikulare la plej oftaj aŭ pli malgrandajn inundojn) povas ankaŭ alporti multajn profitojn, kiel la rehavigo de grundakvo, la farado de la grundo pli fekunda kaj la pliigo de nutrantoj en kelkaj grundoj. Inundakvoj havigas multon el la necesaj akvorimedoj en aridaj kaj duonaridaj regionoj en kiuj la precipitado povas esti tre regule distribuata tra la tuta jaro kaj mortigas plagojn en la agrikulturaj terenoj. Inundoj de nesala akvo partikulare ludas gravan rolon en la plutenado de la ekosistemoj en la riverkoridoroj kaj estas ŝlosila faktoro por la plutenado de la biodiverseco de la inundebenaĵoj. Inundoj povas disvastigi la nutrantoj al lagoj kaj riveroj, kio povas rezulti en la pliigo de la biomaso kaj la plibonigo de la fiŝkaptejoj por kelkaj jaroj.
Perioda inundado estis esenca por la bonfarto de la antikvaj komunumoj laŭlonge de la riveroj Tigris-Eŭfrato, Nilo, Induso, Gango kaj la Flava Rivero inter aliaj. Ankaŭ la produkteblo de hidroelektro, renovigebla energifonto, estas pli alta en la regionoj kie oftas inundoj.
Analizoj
Serio de ĉiujaraj maksimumaj fluindicoj atingitaj en difinita fluejo povas esti analizitaj statistike por ĉirkaŭkalkuli la inundojn en unu jarcento kaj la inundojn de aliaj regresaj tempoperiodoj tie. Similaj ĉirkaŭkalkuloj el multaj lokoj de hidrologie simila regiono povas esti rilatitaj por akiri mezureblajn karakterojn de ĉiu drenbaseno kiuj ebligus nerektajn ĉirkaŭkalkulojn de inundoripeto por atingoj de fluejoj en kiuj ne estas sufiĉaj datumoj por fari rektajn analizojn.
Fizikaj procezmodeloj de kanalatingoj estas ĝenerale bone komprenitaj kaj ili kalkuloj la profundon kaj areon de inundado por difinitaj kanalkondiĉoj kaj specifigitaj fluindicoj, por ties uzado en inundebena mapado kaj asekuro de inundoj. Inverse, konita la observita inundareo de ĵusa inundo kaj la kanalkondiĉojn, modelo povas kalkuli la fluindicojn. Aplikita al variaj eblaj kanalformoj kaj fluindicoj, atingomodelo povas kontribui al elekto de optimuma dezajno por modifi la kanalon. Variaj atingomodeloj estas disponeblaj de 2015, ĉu unu-dimensiaj modeloj (inundoniveloj mezuritaj en la flueja kanalo) aŭ du-dimensiaj modeloj (variaj inundoprofundoj mezuritaj tra la etendo de inundebenaĵo). HEC-RAS, nome modelo de "Hydraulic Engineering Center", estas inter la plej populara programaro, eble ĉar ĝi estas alirebla senpage. Aliaj modeloj kiel TUFLOW kombinas 1D kaj 2D komponantojn por derivi inundoprofundojn tra kaj la riverkanaloj kaj tra la tuta inundebenaĵo.
Fizikaj procezmodeloj de kompletaj drenbasenoj estas eĉ pli kompleksaj. Kvankam multaj procezoj estas bone komprenitaj je difinita punkto aŭ por malgranda areo, aliaj estas ne tiom bone komprenitaj je ĉiuj skaloj, kaj procezaj interagadoj sub normalaj aŭ ekstremaj klimataj kondiĉoj povas esti nekonataj. Basenaj modeloj tipe kombinas ter-surfacajn procezkomponantojn (por ĉirkaŭkalkuli kiom multan pluvon aŭ neĝofandon atingas kanalon) kun serio de atingomodeloj. Por ekzemplo, basenmodelo povas kalkuli la produkton en hidrografio kiu povus rezulti el 100-jaraj ŝtormoj, kvankam la ripeta intertempo de ŝtormoj estas rare egala al tiu de la asociata inundo. Basenmodeloj estas ofte uzataj en antaŭvido kaj averto de inundoj, same kiel por analizo de la efikoj sur ŝanĝoj en la teruzado kaj de la klimata ŝanĝo.
Antaŭpaga fraŭdo
Antaŭpaga fraŭdo estas trompo, per kiu oni kredigas al viktimo, ke li aŭ ŝi povas gajni grandegan monsumon. Por akiri tiun monsumon (kiu fakte ne ekzistas), la viktimo faru antaŭpagojn.
La antaŭpaga fraŭdo populariĝis meze de la 1980-aj jaroj kun la disvastigo de la fakso kaj - iom poste - la interreto. Estis amase dissenditaj faksoj aŭ retmesaĝoj en kiuj oni plej ofte petas helpon pri transpago de giganta sumo (ekzemple 80 milionoj da Usonaj dolaroj, el kiuj la viktimo ricevu ĉirkaŭ trionon). La mesaĝoj plej ofte estis dissenditaj el Niĝerio; tiukaze oni parolas en la angla pri la Nigeria Connection aŭ Nigerian scam kaj en Esperanto pri la Niĝeria konekto, Niĝeria trompo aŭ Niĝeria fraŭdo.