cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Patriarko (judismo)
Listo de antaŭdiluvaj patriarkoj
Notu: la aĝoj indikataj kreas problemojn pri kronologio al la bibliistoj pro sinkronismoj kaj anakronismoj: Adamo vivis ĝis la naskiĝo de Lemeĥ, la naŭa membro de la genealogio; Set vivis sufiĉe longe ĝis vidi la Libron de Ĥanoĥ kaj mortis antaŭ la naskiĝo de Noa. Noa supervivis al la de Abrahamo, Nakor, kaj mortis en la deksesa de Abrahamo. Ŝem, ido de Noa, supervivis al Abrahamo: li ankoraŭ vivis kiam naskiĝis Esav kaj Jakobo! Ili amasiĝas en tro kurta longo da jaroj!
Laŭ islamismo
Abrahamo ("Ibrahim" estas konsiderita la patro de la profetoj de Islamismo ĉar ĉiuj sinsekvaj profetoj estis liaj posteuloj, la (izraelaj profetoj pere de Isaako kaj la islamanaj pere de Iŝmael|(Ismā'īl]).
Matriarkoj de la izraela popolo
La matriarkoj estas la edzinoj de la bibliaj patriarkoj:
Eŭbeo (provinco)
Eŭbeo (Εύβοια [], esperanta nomo en tiu formo laŭ PIV) estas historia pejzaĝo kaj nuna administra regiono de Grekio, kiu interalie inkluzivas samnoman insulon, kaj ĝis administra reformo efektivigita komence de 2011 estis unu el la 51 grekaj provincoj ("prefektujoj", kiuj greke nomiĝas Νομός, do "nomos"). La provinco kovras areon de kaj dum la jaro 2001 havis proksimume 215,000 loĝantojn. Ĉefa loĝloko estas la urbo Ĥalkida. La teritorio apartenas al la administra regiono ("periferio") Meza Grekio.
Geografio
La provinco situas en la oriento de la kontinenta parto de Grekio, borde de la Egea Maro. Ĝi kovras la insulojn Eŭbeo kaj Skiros kun kelkaj pliaj, pli etaj ĉirkaŭaj insuloj, kaj du komunumojn sur la kontinenta parto de Grekio, kiuj aparte proksimas al la insulo Eŭbeo kaj la Eŭbea markolo.
SEAT
SEAT estas hispana aŭtomobilmodelo. La nomo estis komence akronimo de Sociedad Española de Automóviles de Turismo (Hispana Societo de Turismaŭtomobiloj). La kompanio estis fondita en 1950 de la Nacia Instituto de Industrio, granda konglomeraĵo de ŝtataj industrioj, kiu deziris esti motoro por la industriigo de la lando dum la diktaturo de Francisco Franco. Ĝi tamen ne fabrikis proprajn modelojn, sed adaptojn sub licenco de la itala FIAT. En 1986, la grupo estis privatigita, kaj en 1990 la kompanio fariĝis tute proprieto de la grupo Volkswagen.
La unua modelo estis la 1400, sed la plej fama estis la 600, kiu fariĝis simbolo de la motorigo de Hispanio.
SEAT havas du grandajn fabrikoj en Barcelono kaj en la apuda Martorell. Ankaŭ tie ekzistas propra esplora centro. La nombro de laboristoj en tiuj centroj estas ĉ. 12.000.
Red Bull Racing
Ĝi venkis en la ĉampioneco de konstrukciistoj kaj la ĉampioneco de ŝoforoj kun Sebastian Vettel ĉe la rado dum kvar sinsekvaj jaroj ( 2010, 2011, 2012 kaj 2013 ), tiam revenis al sukceso en la ĉampioneco de ŝoforoj ( 2021 ) kaj en ambaŭ 2022 mondĉampionecoj kun Max Verstappen.
Ekspedicio Challenger
La ekspedicio Challenger estis la unua grava scienca ekspedicio, inter decembro 1872 kaj majo 1876, kiu larĝe kontribuis al la naskiĝo de oceanografio.
Historio
Ĝi estis organizita de la skota Charles Wyville Thomson, el la universitato de Edinburgo. La Reĝa Societo de Londono akiris ŝipon, la HMS Challenger, el la Royal Navy, kaj aliformis ĝin inter 1870 kaj 1872 en sciencan esplorŝipon, ekipitan kun laboratorioj por biologio kaj kemio, kromaj kajutuj por loĝi scientistojn, kaj platformoj por drago kaj trolofiŝkapto.
Harmona serio
Harmona serio – nombra serio kiu havas aspekton: Nomo devenas de sekvaj duontonoj de oscilanta kordo, kiuj estas proporcia al 1, 1/2, 1/3, 1/4, ... . Ĉiuj elemento de serio estas harmona meznombro de du antaŭaj nombroj.
Malkonverĝo de harmona serio
Harmona serio estas malkonverĝa - suba pruvo de tiu fakto devenas de Nikolao de Oresme kaj estas unu el gravaj sukcesoj de mezepoka matematiko. Ĉar sumo de nombroj en ĉiu krampo estas 1/2, vico de partaj sumoj de serio ne havas limeson.
Ĝeneraloj
Tiel nomata ĝenerala harmona serio estas malkonverĝa kiam
Ekspedicio Challenger
Historio
La ŝipo, estrita de la kapitano George Nares, foriris el Portsmouth (Anglio) la 21-an de decembro 1872 : ĝi vojaĝis tra preskaŭ 70 mil mejloj, mapigante kaj esplorante Atlantikan , Sudan, Indan kaj Pacifikan Oceanojn. La ekspedicion estris Charles Thomson kaj William Benjamin Carpenter (1813 - 1885), akompanatj de pluraj scientistoj inter kiuj la skota Sir John Murray.
György Balassa (klarnetisto)
György Balassa [djordj balaŝa], laŭ hungarlingve kutima nomordo Balassa György estis hungara klarnetisto, altlerneja instruisto. Lia origina familia nomo estis Bruszt [brust] ĝis 1946.
Harmona serio
Ĝeneraloj
Oni povas pruvi, ke makkonverĝa estas ankaŭ serio de inversoj de primoj.
Ekspedicio Challenger
Historio
La ekspedicio eltrovigis novajn datumojn pri oceanografio. Ĝi ne sukcesis, spite al la espero de W. B. Carpenter, malkovri la meĥanismojn de la oceana cirkulado, sed kolektis multenombrajn datumoj pri la temperaturo, la saleco kaj la denseco de la marakvo dum tri jaroj. William Dittmar (1833 - 1892), de la Universitato de Glasgovo eltrovis la komponon de la marakvo, Murray et Alphonse Renard (1842 - 1903) mapas la oceanajn sedimentojn.
György Balassa (klarnetisto)
György Balassa naskiĝis la en Budapeŝto, li mortis la  en Budapeŝto.
1749
1749 estis normala jaro komenciĝanta merkrede (ligilo montras kalendaron).
Ekspedicio Challenger
Historio
Inter malkovoj pri la submaraj fundoj, estas la Mariana Fosego, la atlantika mezoceana dorso kaj la plurmetalaj nodetoj.
György Balassa (klarnetisto)
Biografio
György Balassa maturiĝis en muzika mezlernejo en sia naskiĝurbo en 1933, poste li akiris diplomon en Muzikarta Altlernejo de Budapeŝto en 1936. Li komencis sian muzikistan karieron en Vinterturo (Svislando), sed en 1939 li hejmenvenis. Post la 2-a mondmilito li aliĝis la signifa ĉefurba orkestro, kie li estis klarnetisto ĝis la emeritiĝo en 1968. Li ankaŭ instruis en la altlernejo inter 1949-1983. Li ricevis 3 premiojn inter 1954-1983. Li edziĝis en 1936.
Ekspedicio Challenger
Historio
Entute, ĝi navigis je 127 500 km, faris 429 sondadoj, 133 dragadoj, 151 troladoj, 263 mezuradoj de la akva temperaturo. 4 717 novaj marvivaĵoj estis katalogitaj, iuj je pli da 5 500 m de profundo.
1749
En la jaro 1749 post Kristo okazis, interalie:
Harmona serio
Harmonaj nombroj
Sekvaj partaj sumoj de harmona serio tiel nomataj harmonaj nombroj, kreskas malrapide, ĉar ekzistas ekvacio: kaj γ estas tiel nomata konstanto de Euler. Tio signifas, ke harmona serio kreskas same rapide kiel natura logaritmo.
Lőrinc Szegedi
SZEGEDI Lőrinc (segedi) estis hungara reformita pastro, poeto naskiĝinta verŝajne en Segedo kaj mortinta en Satmaro en 1594.
Harmona serio
Harmona serio kun pli altaj gradoj
Harmona serio kun grado α havas aspekton:
Lőrinc Szegedi
Kariero
Szegedi studis de 1562 en Wittenberg. De 1567 ĝis 1575 li laboris en Békés. De 1575 li estis lernejestro en Satmaro, de 1584 pastro, poste dekano. Li klopodis perforte subpremi la unitarisman eklezian movadon.
Harmona serio
Harmona serio kun pli altaj gradoj
La serio estas konverĝa por α>1 kaj malkorverĝa alikaze. Se α povus esti kompleksa nombro kaj por ĉiu α kiam serio estas korverĝa kunigos ĝia sumo, tiel verkata funkcio estas funkcio ς de Riemann:
Radoľa
Radoľa (hungare Radola) estas vilaĝo kaj municipo en Slovakio.
Harmona serio
Harmona serio kun pli altaj gradoj
Tiu funkcio estas grava en teorio de nombroj. Kaj kunigas kun ĝi fama hipotezo de Riemann.
Ankaŭ Alterna harmona serio estas ankaŭ konverĝa, sed nur kondiĉe Tiu rezultas ekzemple el disvolvo de funkcio natura logaritmo en serio de Taylor.
Armitaj Fortoj de Respubliko Belorusio
Armitaj Fortoj (AF) de la Respubliko de Belorusio (Узброеныя сілы (УС) Рэспублікі Беларусь) estas la ŝtata milita organizo de la Respubliko Belorusio, la totalo de la armitaj fortoj, kiuj celas reflekti agreson kontraŭ la Respubliko Belorusio, la armita defendo de la suvereneco de ĝia teritorio. Konsistas el tertrupoj, aerarmeo kaj aerdefendaj fortoj. Estis kreitaj post la proklamo de ŝtata sendependeco en 1991. La 20-an de Marto 1992 eldoniĝis dekreto de registaro "Pri kreado de la Armitaj Fortoj de la Respubliko Belofbrusio." La saman tagon la Supera Soveto akceptis la Leĝon "Pri la Armitaj Fortoj de la Respubliko Belorusio" laŭ kiu komencis ties formado.La nombro de armitaj fortoj estas 62 mil, kaj 14 mil de ili estas civila dungitaro. Ĉe la fino de 2006 en kontrakto baza servo tenis 23.1% de milita personaro.
Nekrasovskaja linio (Moskvo)
Nekrasovskaja linio (Некрасовская линия) estas metrolinio de la Metroo de Moskvo malfermita la kun 4 funkciantaj stacioj en la komenco.
Stacioj
Stacioj de la Nekrasovskaja linio
Tom Ewell
Tom Ewell (naskiĝinta la ; mortinta la ) estis usona aktoro. Lia ĉefa sukcesa kaj eble plej identigebla rolo estas tiu de Richard Sherman en la teatraĵo The Seven Year Itch kiun li ludis kaj en la teatroj de Broadvajo (1952-1954) kaj en la Holivuda filmo de 1955. Li ludis ankaŭ en aliaj malgravaj komedioj en la 1950-aj jaroj, kvankam li preferis labori sursceneje.
Li studis ĉe Actors Studio kun kolegoj Montgomery Clift kaj Karl Malden.
Kvaropo
Kvaropo estas poemkolekto eldonita en 1952, per kiu kvaropo da poetoj (William Auld, John Dinwoodie, John Francis, Reto Rossetti) prezentis sin al la publiko kaj fondis la t.n. Skotan Skolon.
Keisuke Kurihara
Keisuke Kurihara (栗原 圭介, n. ) estas japana futbalisto.
Li futbalis ĉe Verdy Kawasaki, Shonan Bellmare, Sanfrecce Hiroshima, Albirex Niigata, Vissel Kobe kaj Tochigi SC.
Kvaropo
Enhavo
Animsoifo 101 Strebado 102 Hodiaŭ staris mi.. 103 La venkonto 104 Kanto el la nordo 106 Dornoj kaj rozoj 108 ...La homon mi forgesis 114 Kristnasko 116 Noktiĝo 117 La fuŝulo 118 La virtuozo 119 Soleco 121 Al papilio 122 Al rozpetalo 123 Al la edzino: Sonĝinfano 129 Magdalena 130
GWG
La vorto havas plurajn signifojn:
Kvaropo
Enhavo
JOHN FRANCIS, LA KOSMO I. La Komenco 141 II. La kreo de la mondo 143 III. La evoluo de la mondo 148 IV. La morto de la mondo 152 V. La fino 153 RETO ROSSETTI, OAZO Observo
La taglibristo 159 Al junulino sur hospitala lito 161 En Svisujo 162 Glasgovo nokte 163 La vivomaro 165 Ŝipo sur la rokoj 166 Spito 167 Fluktuo 168 Balado 165
Zigzago Amofebro 173 Ombro kaj helo 174 Konstato 176 Edzo kaj fraŭlo 177 Kroniketo 180 En abismo 183 Vi estas veneno 186 Tamen 187 Estas do nature 188 La dolora prokrasto 190 La konstanta koro 191
Tra verda lupeo La tunelo de S-ta Gotardo 195 Rimportreto I 197 Rimportreto II 198 Rimportreto III 199 Ferdinand Noggler, Salzburg 200 Kaloĉajfilino 201 Al s-ro Wilkinson 202 Al Ivo Lapenna 203 Saluto 204 Dum vizito al Unesko 205 Profesoro Klapelkap vizitas la Malmö-Kongreson 206
Omaĝo
MANOPLEKTE William Auld John S. Dinwoodie John Francis Reto Rossetti
107P/Wilson-Harrington
107P/Wilson-Harrington estas perioda kometo malkovrita la de la usonaj astronomoj Albert George Wilson kaj Robert G. Harrington elde la Observatorio de la Monto Palomar, apud San-Diego (Kalifornio, Usono).
52246 Donaldjohanson
52246 Donaldjohanson estas tre malgranda, ne tre hela asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la usona astronomo Schelte J. Bus elde la Observatorio de Siding Spring, apud Coonabarabran en Novsudkimrio (Aŭstralio).
107P/Wilson-Harrington
Nur tri fotografiajn observojn ili kapablis fari, nesufiĉaj por kalkuli la orbiton de la kometo, kiu estis perdita.
52246 Donaldjohanson
Nomo
Ĝia nomo honoras la usonan paleoantropologon Donald Carl Johanson, kiu malkovris la fosilion de ina aŭstralopiteko kromnomita "Lucy".
107P/Wilson-Harrington
La 15-an de novembro 1979, la usona astronomino Eleanor Francis Helin malkovris elde la observatorio de la Monto Palomar, marsrenkontan asteroidon kiu ricevis la provizoran nomon 1979 VA. Ĝi estis reobservita la 20-an de decembro 1988 kaj ricevis la numeron 4015. La estis anoncita ke la asteroido (4015) 1979 VA kaj la perdita kometo de 1949 estas la sama objekto.
Ĝia discentreco de 0,624 estas granda por asteroido de la asteroida zono, sed pli kutima por perioda kometo. Ĝia asteroida nomo 4015 Wilson-Harrington (aŭ 4015 Vilsono-Haringtono) estas plej longa nomo de asteroido kun 17 literoj.
Oni konas nun sep aliaj objektoj ambaŭe kometoj kaj asteroidoj:
Terrenkonta objekto
Ĝi estas klasifikata kiel apolona asteroido, do marsrenkonta kaj terrenkonta asteroido, ĝia orbito krucas tiujn de Marso kaj de la Tero sub febla orbita klinangulo: ĝi estas potence danĝera objekto.
Mülbach
Mülbach estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Bitburg-Prüm de la federacia lando Rejnlando-Palatinato. Fine de la jaro la komunumo havis 0 loĝantojn.
Germana aŭtovojo A92
La germana aŭtovojo A92 (germane Autobahn 92, aŭ BAB 92, mallonge por Bundesautobahn 92, „federacia aŭtovojo 92“) estas parto de la unuaranga trafika reto de aŭtovojoj en Germanio. Ĝi vojas 134 kilometrojn tra la federacia lando Bavario. La plej sudokcidenta punkto estas la urbo Munkeno, kie la vojo konektiĝas al la preskaŭringa urba aŭtovojo, kaj la plej nordorienta la urbo Deggendorf - survoje ĝi ankaŭ ligas la flughavenon Munkeno, kiu malgraŭ sia nomo situas preskaŭ 40 kilometrojn norde de la urbocentro. Gravaj urboj survojaj estas Freising, Erding, Moosburg, Landshut, Wörth an der Isar, Dingolfing, Landau an der Isar kaj Plattling.
La vojo estas parto de la eŭropa ŝoseo.
Krucmilitoj
Krucistaj militoj aŭ krucmilitoj aŭ krucistaj ekspedicioj, arĥaike kruciatoj, estis soldataj ekspedicioj, proklamitaj fare de papo nome de la Latina eklezio celantaj teorie igi praktikeblaj la pilgrimajn vizitojn al la Sanktaj Lokoj kaj samtempe remeti en kristanajn manojn la sanktejojn okupitajn aŭ detruitajn fare de islamanoj. Do militaj bataloj disvolviĝis dekomence kaj teorie kontraŭ nekredantoj kies konvertiĝo ne estis la unua celo. Dum la Mezepoko en Eŭropo estis kiel nekredantoj konsiderataj ne nur paganoj, sed ankaŭ islamanoj, judoj kaj herezuloj.
La partoprenantoj de la krucmilitoj, nome la kruckavaliroj, kutime markiĝis per ruĝa signo de kruco (de tie ilia nomigo) kaj ili uzis ŝirmon de katolika eklezio. La unuan krucmiliton proklamis papo Urbano la 2-a en la jaro 1095. Ĝia celo estis konkeri Sanktan landon kaj liberigi lokojn sanktulajn por la kristanoj el la manoj de la islamanoj - hegemonie de selĝukaj turkoj. La lastan krucmiliton klopodis organizi komence de la 16-a jarcento Leono la 10-a kontraŭ la osmanidaj turkoj. Komencinte la militiron en Sanktan landon iom post iom formiĝis ideologio de la krucmilitoj.
Kaŭzoj de la proklamo de la unua krucmilito
Pli poste Palestino venis sub administradon de nove estiĝinta Fatima kaliflando, kies centrejo estis en Egiptio. La unuaj problemoj estiĝis en la jaro 1009, kiam kalifo al-Hakim bin Amr Allah lasis neniigi la templon de Dia tombo kaj komencis persekuti la lokajn kristanojn. Sed la situacio iom post iom pliboniĝis kaj la bizanca imperiestro pagis por la renovigo de la templo.
La veran katastrofon prezentis iompostioma malkresko de la bizanca potenco en Malgranda Azio, kune kun la leviĝo de selĝukaj turkoj en la 60-aj jaroj de la 11-a jarcento. Post batalo apud Mantzikert en 1071 la selĝukoj malrapide okupis Sirion, Palestinon kaj preskaŭ la tutan nuntempan Turkion. Tie ili fondis en la jaro 1080 sian ŝtaton, nome sultanlando Ruma (signife al romia, pli poste ikonija). En la jaro 1078 ili konkeris Jerusalemon, ĝis tiam priregata fare de ŝijaismaj Fatimidoj. Post la konkero de Jerusalemo, la sunaistaj turkoj neniigis la urbon kaj mortigis la araban garnizonon. Kvankam la kristana eklezio estis disigita per skismo, en Bizanco naskiĝis ideo helpi al la okcidentaj kristanoj. Interesiĝis pri ĝi precipe la imperiestroj, kiuj ne konsentis kun la disharmonio.
En la jaro 1092 mortis la potenca selĝuka sultano Malikŝaho. Disharmonioj, ĝis tiam nur bruletantaj inter la turkoj, nun fariĝis bataloj pri la potenco. Kiel rezulto, estiĝis pluraj memstaraj selĝukaj regnoj. Ili ja agnoskis la suverenecon de la bagdada kalifo, sed ofte nur formale. Memstariĝis atabegoj (victenantoj kaj armeaj komandantoj) en la mezopotamia Mosulo kaj la siriaj Damasko kaj Halepo. La nordorientan parton de Malgranda Azio dominis sultanlando de Daniŝmendidoj, la centra regiono de la ikonija sultanlando.
Pro tio la bizanca imperiestro Aleksio la 1-a provis rekonkeri la teritoriojn, kiujn la selĝukoj kaptis helpe de soldistaj soldataroj el la okcidenta Eŭropo. Jam en la jaro 1089 li petis de la flandra grafo, Roberto la 1-a, soldatan helpon. Samtempe li klopodis plibonigi la rilatojn inter la orienta kaj la okcidenta eklezioj. En la jaro 1090 li komencis traktadon kun papo Urbano la 2-a pri eklezia unuiĝo. Eĉ ne la papo, kiu estis instalita nur iomete pli frue (1088), troviĝis sekve de batalo pri investituro kun la imperiestroj en tre komplika pozicio kaj tial deziris profundigi la disputojn kun la ortodoksa Bizanco.
En la jaro 1095 (en historiografio oni ofte renkontiĝas eĉ kun la dato 1098) Jerusalemon denove konkeris araboj. La soldatoj de la egiptaj fatimidoj rabegis la urbon, mortigis ĉi tieajn islamanojn kaj forpelis la restintajn kristanan loĝantaron. En la sama jaro en marto alveturis al koncilio en Piaĉencon la bizanca mesaĝistaro de imperiestro Aleksio la 1-a. Reprezentantoj de la okcidenta eklezio kunvenis en tiu ĉi itala urbo precipe tial, por ke ili solene kulminu venkon de papa kurio super la romia imperiestro Henriko la 4-a, kiu estis nelonge antaŭ tio forpelita el Italio kaj armee kaj politike izolita. La bizancanoj antaŭpaŝis antaŭ la ekleziaj patroj priskribante ĉi tie, kian danĝeron prezentas la etendo de selĝukoj ne nur por la kristanoj en Oriento, sed ankaŭ por Okcidento. Ili elvokis tial la okcidentajn kredantojn, por ke ili enpaŝu en servojn de la bizanca imperiestro kaj helpu Orienton. Pri senpera reago je iliaj vortoj estas nenio atingita, plej verŝajne ili restis en la traktado en Piaĉenco sen respondo. Sed nepre ili impresis.
Je duonjaro pli poste, fine de novembro de 1095, papo Urbano la 2-a dum la koncilio en la franca urbo Clermont parolis elsendantan prelegon elvokante la okcidentajn kristanojn, por ke ili helpu siajn orientajn kunkredantojn suferigatajn fare de la nekredantoj.
La estiĝo de ideologio de la krucmilitoj
Por la krucista militiro estis en la germana lingvo uzata ĝis la 18-a jarcento esprimo Kreuzfahrt en signifo de veturado kiel solena agado. Ĝi signis, ke estis temonta pri milita ekspedicio gvidita en signifo de nobla celo de disvastigado de la kristana kredo inter la nekreduloj. Sed la fakto estis en la rilato al la devenaj celoj ofte tute diferenca.
Malgraŭ tio, ke jam en la 7-a jarcento la batalo de Bizanca imperio kontraŭ Persio kaj precipe poste kontraŭ araboj akiris en certan mezuron karakteron de sankta religia milito kontraŭ la nekreduloj kaj kelkaj historiistoj konsideras ĝin kiel antaŭbildon de la pli postaj krucmilitoj en Sanktan landon, regis ĝis la 10-a jarcento konvinko, ke la konkereman militon ne eblas enkonduki al harmonio kun kristana postulo de neperforto.
En la 11-a jarcento komencis subinflue de reformo de Cluny kaj de pliintensigo de la religia vivo kreski intereso pri sanktaj lokoj, precipe pri Jerusalemo, Romo kaj Kompostelo. Tiu ĉi intereso eliradis krom la alia el la pliintensa eskatologia atendado de fino de la mondo kaj sento de kulpo, ke Sankta Tombo, por la kristanoj loko de resurekto de Jesuo, restas en la manoj de islamanoj, kiuj plie endanĝerigas la pilgrimantojn en Sankta lando. Iom post iom estis realigita ĝenerala konvinko, ke la intensa batalo por akiro de la sanktaj lokoj kaj kun tio koneksanta sekurigo de ŝirmo de la kristanaj pilgrimantoj estas la justa kaj ĝi estus fariĝonta devo de ĉiu kavaliro. Tia ĉi konvinko apogis sin eĉ pri principo de justa milito.
En la dua duono de la 11-a jarcento ekprenis la iniciaton la papoj. Formigado de la ideologio de krucmilitoj subtenis precipe papo Gregorio la 7-a. En la jaro 1095 lernanto de Gregorio, Urbano la 2-a, respondis la peton, kun kiu la bizanca imperiestro Aleksio la 1-a turniĝis al la kurio kaj kiel la unua li apelaciis dum la koncilio de Clermont por krucista militiro. Krom la defendo de kredo kaj la orientaj kristanoj li havis por tio ankaŭ potenculemajn motivojn. Tiutempe okupigis lin la disputoj okazantaj enkadre de batalo pri investituro kontraŭ imperiestro Henriko la 4-a, kies eksponento, kontraŭpapo Klemento la 3-a ĝuste konkeris Sanktan Seĝon en Romo. En alia flanko necesas konsideri, ke inter Bizanco kaj la okcidenta eklezio regis skismo kaj Aleksio la 1-a estis la unua, kiu ekde la jaro 1054 provis renovigi la interrilatojn inter Oriento kaj Okcidento.
Politikaj kaŭzoj de la Krucmilitoj
Sintezan kvadron pri la kaŭzoj originantaj la krucmilitojn oni povas ĉerpi el la verko de Rodney Stark. Tiu sociologo liveras historion dokumentitan sur fontoj ankaŭ islamaj. Prezentiĝas ekvilibra rakonto kiu eksplikas kiel la krucmilitoj naskiĝis por reagi al la islama agresemo, kiu estis jam elimininta diversajn kristanajn komunumojn. Dualoke, la libro de Stark montras kiel la islama agresemo kontraŭ kristanoj ne naskiĝis tuj sekve de la krucmilitoj, sed komence de la 20-a jarcento, okaze de la relanĉo de fundamentismo kaj de radikala islamo kontraŭ la eŭropa koloniismo.
La unua krucmilito
Malgraŭ tio, ke la alvoko de la papo Urbano estis adresita al la nobelaro, venis tuja reago el flanko de burĝa kaj vilaĝana malriĉularo. Subinflue de prezentiĝoj de entuziasmiĝintaj predikistoj amasiĝis multnombraj malriĉularaj homamasoj kaj sen kia ajn preparo ili ekvojaĝis en Sanktan landon. Tio estis nomita Popola Krucmilito. La entuziasmo por la sankta afero ludis en ilia agado sendube signifan rolon, sed gravaj estis ankaŭ materialaj, precipe demografiaj motivoj, la deziro akiri parcelon kaj riĉecon, tute elimini eblas eĉ ne sopiron pri aventuro kaj gloro. Tio verŝajne estis eĉ ne tiam, sed ankaŭ neniam pli poste klare formulita. Survoje ili rabadis kaj murdis judojn, ekzemple en la Masakroj ĉe Rejnlando, Ja la judoj estis konsideritaj same nekredantoj kiel la islamanoj de Palestino kaj krome kiel kulpulo de la morto de Kristo. Plimulto da partoprenintoj de tiu ĉi ekspedicio estis dispolvigita somere de 1096 fare de turkoj en la Batalo de Civetot apud Niceo kaj deportita en sklavecon.
En la jaro 1100 estis en Sanktan landon ekspediciitaj helpaj kruc-ekspedicioj. Temis pri militiro de malpli grandaj, malbone kunordigitaj grupoj, kiuj provis plifortigi la nove fonditajn krucistajn ŝtatojn. Sed en la jaro 1101 ili estis disbatitaj fare de turkoj en Anatolio, kiuj restis ekde tiu tempo ĝis la fino de la krucmilitoj preskaŭ nesuperebla obstaklo.
Jam en la jaro 1108 la normana duko Bohemundo de Tarent provis ekataki kontraŭ Bizanco. Tio fariĝis karakteriza por pluaj rilatoj inter la okcidentaj krucistoj (latinoj) kaj la orienta imperio.
Kavaliraj ordenoj
La krucmilitoj fakte kontribuis al la estiĝo de kavaliraj ordenoj. Kiel la unua estis fondita Ordeno de Johanitoj (pli poste konata kiel ordeno de maltaj kavaliroj. Ties kerno fariĝis frataro de benediktanoj, kiuj zorgis pri ŝirmo de pilgrimantoj al Dia tombo kaj zorgis pri malsanuloj. Iliaj anoj estis monaĥoj kaj kavaliroj samtempe. Baldaŭ ili fariĝis signifa armea apogo de la krucistaj ŝtatoj kaj la kavalireco forpuŝis en fonejon ilian monaĥan flankon de ilia misio. Kiel soldatoj estis de komence organizitaj templanoj. Ili ŝirmis la pilgrimantojn kaj ilian posedaĵon survoje en Sanktan landon kaj dum tio ili mem akiris grandan riĉaĵon. La ordeno baldaŭ disvastiĝis ankaŭ en Eŭropo, kie la templanoj agadis precipe kiel bankieroj. Kiel la tria estiĝis ordeno de germanaj kavaliroj, kiu pli poste estas ludinta sian kontraŭversian rolon en la orienteŭropa Baltio. Por la kavaliraj ordenoj estis la tipaj karakterize koloraj manteloj, laŭ kiuj iliaj anoj distingis unu la alian en batalo.
Krucistaj ŝtatoj
Sur la teritorioj okupitaj fare de la krucistoj estiĝadis senjorlandoj de krucistoj, kiuj decidiĝis resti en Sankta lando. Tiuj ĉi senjorlandoj estis konstruataj en stilo de okcidenteŭropa feŭdismo kaj ĉefan rolon ludis en ĝi la loĝantoj, kiuj anonciĝis al la okcidenta konfesio, monofizistoj, la orientaj ortodoksistoj, sed la islamanoj nombre superis kaj ili estis de la krucistaj regantoj tolerataj.
Post la unua krucmilito estiĝis kvar la plej signifaj krucistaj ŝtatoj en Levantenio, nome Graflando de Edessa, Antioĥa princlando, Graflando de Tripolo kaj Jerusalema reĝlando. La regantoj de tiuj ĉi ŝtatoj kondutis kiel suverenaj reĝoj, spite al diversaj feŭdaj ĵuroj kaj ofte ili batalis kontraŭ la turkoj, kontraŭ la bizanca imperio kaj inter si. Post la tria krucmilito sur la okupita Kipro estos establita fare de la eksa jerusalema reĝo Guy de Lusignan Kipra reĝlando, kiu en pli postaj tempoj kreis kun Jerusalemo kaj Malgranda Armenio union. Post la kvara krucmilito kaj per la konkero de bizanca imperio fare de la krucistoj estiĝis en Grekio pliaj kvar krucistaj ŝtatoj, el kiuj la plej grava estis Latina imperio kaj de ĝi formale dependa Aĥaja princlando, Atena duklando kaj Tesalonika reĝlando. Pliajn teritoriojn, precipe insulojn, konkeris por si venecianoj, kie Marko Sanudo, la nevo de doĝo Enriko Dandolo, fondis Duklandon Naksoson aŭ Ordeno de Johanitoj, kiu post la falo de la levanteniaj ŝtatoj ekloĝis sur insulo Rodiso. Ordeno de germanaj kavaliroj, kiu jam en Sankta lando tiel ne realiĝis kiel johanitoj kaj templanoj, akiris per bataloj por si post la apelacioj de papo proprajn teritoriojn en Baltio, kie ĝi batalis kontraŭ paganoj kaj ankaŭ kontraŭ herezulaj ortodoksaj rusaj princoj.
La dua krucmilito
Post la falo de Edeso en la jaro 1144 papo Eŭgeno la 3-a eldonis fine de la jaro 1145 buleon, per kiu li apelaciis por militiri en Sanktan landon la francajn kortegon kaj la nobelaron. La netutan monaton post tio anoncis sian partoprenon la franca reĝo Ludoviko la 7-a, pli poste aliĝis ankaŭ la franca kavaliraro. Tiu konflikto montris, ke Krucmilitistoj rente engaĝiĝis en la politiko de Proksima Oriento en tre konfuza situacio kun islamanoj kaj kristanoj luktantaj ambaŭflanke. Dum la tria jardeko de la 12a jarcento okazis kampanjoj de la franca nobelo Foulques la 5-a de Anjou, de Venecianoj kiuj konkeris Tiron, kaj de Konrado la 3-a, kaj same okazis la fondo de la Templanoj, militordeno de militistaj monaĥoj kiuj iĝis internaciaj kaj ege influaj. Oni ĉirkaŭkalkulas, ke tiuj Templanoj, kun aliaj Militistaj Ordenoj, havigis la duonon de la militista forto por la regno de Jerusalemo.
Organizadon de la ekspedicio surbaze de la komisiono de papo ekprenis signifa eklezia prelato abato de Clairvaux Bernardo. Lia efikema apelaciado al la partopreno en la batalo kontraŭ la nekredantoj atingis pli altan nivelon ol la pledo por la unua krucmilito. Dum la dua militiro fakte mankis prezentiĝoj de popolaj predikantoj kaj ankaŭ amasa partopreno de simplaj krucistoj - pilgrimantoj. Pri socia deveno de la partoprenantoj atestas alia intereso de la plej signifaj eŭropaj regantoj kaj pintoj de la franca nobelaro. estis la predikisto Bernardo kiu sukcesis ekhavi por la ekspedicio la germanan reĝon Konradon la 3-a. Komune kun li por la militiro prepariĝis ankaŭ la ĉeĥa princo, estonta duko kaj reĝo Ladislao la 2-a, kaj vico de regnaj princoj. Tamen tiu bohemia princo haltis en Konstantinopolo kaj poste revenis.
La elstarigo de Zengi okazigis la fakton, ke la Krucmilitistoj estis por la unua fojo minacataj de islama reganto kiu klopodis fari ĝihadon en la politiko de Proksima Oriento. Zengi iĝis Atabego de Mosulo en 1127 kaj uzis tion por etendi sian kontrolon al Alepo kaj poste al Damasko. En 1144 li konkeris Edeson. Post prokrasto de preskaŭ du jaroj prediko ekis por tio kio poste estos nomita Dua Krucmilito. Dekomence, la subteno estis malrapida, parte ĉar la Papo Eŭgeno la 3-a delegis la predikadon. La franca benediktana abato, Bernardo de Clairvaux etendis la mesaĝon ke tiu perdo estis la rezulto de pekeco, kaj la elaĉeto estos la premio por la krucmilitistoj. Samtempe, kontraŭ-juda krucmilita predikado fare de cisterciana monaĥo nomita Rudolfo iniciatis pluajn masakrojn de judoj en Rejnlando. Tio formis parton de ĝenerale pliigo en la krucmilita aktiveco, kiel en Iberio kaj norda Eŭropo.
Zengi estis murdita en necertaj cirkonstancoj. Lia plej aĝa filo Saif ad-Din sukcedis lin kiel atabego de Mosulo dum la pli juna filo Nur ad-Din sukcedis lin en Alepo. Por la unua fojo regantaj kristanaj monarkoj estis kampanje — nome la reĝoj Ludoviko la 7-a de Francio kaj Konrado la 3-a — sed la krucmilito ne estsis sukcesa. Edeso estis detruita, kii faris ties rekuperadon malebla, kaj la celoj de la krucmilito ne estis klaraj. Disvolviĝis malamikeco inter Francoj kaj Bizancanoj. Francoj kulpigis Bizancanojn pro malvenkoj suferitaj kontraŭ la Selĝukoj en Anatolio, dum la Bizancanoj plendis pro futuraj teritoriaj akiroj en norda Sirio. Kiel rezulto, en decido kiun nuntempaj historiistoj kritikas, la krucmilitistoj atakis la Selĝukojn de Damasko. Tio rompis longan periodon de kunlaborado kaj kuneksisto inter la kristana regno de Jerusalemo kaj la islama regno de Damasko. Misoj en taktiko kaj malforta kvintaga sieĝo al Damasko kondukis al internaj kvereloj; la baronoj de Jerusalemo retiris la subtenon kaj la krucistoj retiriĝis antaŭ la alveno de plifortiga armeo estrita de la filoj de Zengi. Akriĝis la malamikeco inter la krucistoj kaj la Bizancanoj kaj krome disvolviĝis malfido inter la ĵus alvenintaj krucistoj kaj tiuj kiuj jam enhejmiĝis en la regiono post la unuaj Krucmilitoj. Resume la ekspedicio alportis neniajn esencajn rezultojn, la krucistoj provis konkeri Damaskon, sed ili ne sukcesis.
La tria krucmilito
Nova etapo startis ekde la mezo de la 12-a jarcento en la interplektiĝo de politikaj aliancoj inter islamaj Egipto kaj Sirio kaj la kristana reĝoj Baldueno la 3-a de Jerusalemo kaj poste lia frato Amalriko, kiu siavice alianciĝis kun Bizanco kontraŭ Egipto. Poste Saladino iĝis la ĉefa islama reganto en la areo kaj rivalis kontraŭ Jerusalemo. La batalo de Montgisard estis grava batalo inter Saladino kaj Baldueno la 4-a de Jerusalemo, la 25-an de novembro 1177. Baldueno la 4-a sukcesis per tiu batalo kun nur malgranda nombro de militistoj forpeli Saladinon, kiu klopodis konkeri Jerusalemon.
Post la katastrofa batalo apud Hattin la 4-an de julio 1187 kaj la sekva perdo de preskaŭ la tuta teritorio de Jerusalema reĝlando inkluzive de Jerusalemo profite al sultano Saladino, estis ekspediciita la tria krucmilito. Kiel la unua ekmarŝis en majo de 1189 surtere germana ekspedicio gvidata de Frederiko la 1-a Barbarossa, tiutempe jam sesdekjara. Pli malgrandaj konfliktoj sur la bizanca teritorio malhelpis transiri ĝustatempe Anatolion, tial la germanoj travintris en Adrianopolo. Ili transpaŝis Dardanelojn en marto de 1190. La vojo estis malfacila, la krucistoj suferis pro manko de akvo kaj manĝaĵoj. La 10-an de junio la imperiestro pro malfeliĉa hazardo dronis dum provo transpaŝi Calycadnus (Salef). Post la morto de imperiestro la ekspedicio iom post iom disfalis kaj plimulto de partoprenantoj subiĝis en Antioĥio al pesto aŭ ili revenis la patrujon.
La franca reĝo Filipo la 2-a Aŭgusto pro la ekspedicio repaciĝis kun la angla reĝo Rikardo la 1-a Leonkoro. Ambaŭ regantoj elektis surmaran vojon. Filipo aliris en Sirion la 20-an de aprilo 1191 kaj tuj li aliĝis al sieĝadon kontraŭ Akko, la plej signifa siria haveno de tiu tempo. Rikardo intertempe frakasiĝis sur Kipro kaj post mallonga konflikto kontraŭ bizancanoj li priregis ĝin. Al la sieĝado de Akko li aliĝis la 8-an de junio. La urbo kapitulacis la 12-an de julio kaj por pluaj cent jaroj ĝi fariĝis la ĉefurbo de Jerusalema reĝlando. Mallongtempe post tio la situacio en la naskolando devigis Filipon al reveno en Eŭropon. Rikardo ekiris kontraŭ Jerusalemo. La kristanoj sukcesis gvidi egalan batalon kontraŭ Saladino apud Arsuf, sed por konkeri Jerusalemon iliaj fortoj ne sufiĉis. Plie estis klare, ke eĉ se ili estus sukcesintaj, ili ne kapablus Jerusalemon teni longtempe sen fortikaĵoj en Transjordanio. Rikardo tial sinsekve okupis ĉiujn urbojn sur la marbordo kaj fermis kun Saladino armisticon, kiu ebligis liberan trairon de la pilgrimantoj al la celitaj pilgrimejoj.
Legenda krucmilito de infanoj
Mezepokaj fontoj priskribantaj la krucmiliton de infanoj estas nuntempe dubigataj kaj la tuta priskribo de la infana krucmilito estas konsiderata kiel eraro estiĝinta tridek jaroj post la priskribataj eventoj.
Tradicie oni parolas pri franca kaj germana krucmilito de infanoj. Laŭ konvinko, ke Jerusalemo restas nekonkerita, ĉar klopodas pri tio pekaj plenkreskuloj, estis organizita ekspedicio konsistanta sole el infanoj. Inspirinto de la franca ekspedicio estis paŝtisteto Stefano, kiun onidire estis vizitonta en la jaro 1212 Kristo persone kaj elvokonta lin, por ke li amasigu grandan grupon da infanoj al la krucmilito kontraŭ la nekredantoj. La maro estis dispartiĝonta antaŭ Stefano kaj la vojo en Sanktan landon estis realigonta per la seka piedo. Post suferiga vojaĝado venis kelke da miloj da infanoj ĝis Marsejlo, kie ili ripete provis sensukcese transpaŝi Mediteraneon. Post kelke da tagoj du komercistoj nomataj Hugo Fero kaj Vilhelmo Porko proponis al Stefano, ke ili transnavigacios lian ekspedicion senpage per sep ŝipoj ĝis Palestino. Stefano entuziasme konsentis kaj la restintaj favorantoj enŝipiĝis. Sed Hugo kaj Vilhelmo anstataŭ tio alnavigaciis ilin en Aleksandrion, kie ili estis vendontaj ĉiujn infanojn al saracenaj piratoj en sklavecon.
La germana ekspedicio, gvidita fare de junulo de nomo Mikolao, eliris el Rejnlando kaj migris kontraŭ fluo de Rejno trans Bazelo, poste tra la norda Svislando, preter Ĝenevo kaj poste trans Alpoj ĝis Ĝenovo. Ĝis hodiaŭ onidire kelke da ĝenovaj familioj derivas sian devenon de partoprenintoj de tiu ĉi ekspedicio. Por revenigi la ekspedicion la papo mem estis konvinkonta Mikolaon.
La kvara krucmilito
Kiam Jerusalemo estis denove retenita fare de la islamanoj, la papo Inocento la 3-a inicis en la jaro 1198 novan krucmiliton, dum kiu li volis ekataki la perditajn poziciojn el Egiptio. Sed la kontrolon super la ekspedicio transprenis venecianoj gvidataj de doĝo Enrico Dandolo kaj ili turnis ties intencojn al la propra utilo. Laŭ sia impulso la krucistoj konkeris unue kristanan urbon Zadar (en nuna Kroatio) kaj poste ili ekcelis en la ĉefurbon de la bizanca imperio, por ke ili, je instigo de Filipo de Ŝvabio, helpu detronigi imperiestron Aleksio la 3-a Angelos kaj surtronigi anstataŭe Aleksion la 4-an Angelos. La komercinteresoj gvidis Venecion al tio, ke ĝi devigis la krucistojn, kiuj fariĝis tute dependaj de ĝi, por ke ili konkeru kaj prirabu en la jaro 1204 Konstantinopolon mem. Fakte Aleksio la 4-a estis murdita dum ribelo de grekoj kontraŭ latinoj kaj la krucistoj restis senhelpe kaj senlivere. Tiel ili dediĉis sin al rabado de la ĉefurbo de la kristana Bizanca Imperio; dum tri tagoj ili rabadis ekzemple preĝejojn kaj murdis lokanojn.
La kvina kaj sesa krucmilitoj
La frato de Saladino nome Al-Adil anstataŭis la filojn de Saladino en la Ajubida sukcedo, sed li ne havis la necesan aŭtoritaton (kiun ja havis Saladino) por unuigi la islamanojn kontraŭ la kristanoj. Kiel rezulto, la Reĝlando de Jerusalemo revivis en periodo de paco inter 1194 kaj 1217. En la jaro 1213 papo Inocento la 3-a kunvokis la 4-an lateranan koncilion. Unu el la sekvoj de la koncilio estis la kvina krucmilito, kiu estis ekspediciita en la jaro 1217. Lia sekvanta papo Honorio la 3-a celigis la krucistajn soldatarojn gvidataj de aŭstra duko Leopoldo la 6-a Babenberga kaj hungara reĝo Andreo la 2-a al atako kontraŭ Jerusalemo, kiu denove estis falinta en la manojn de la islamanoj. Pli poste en la jaro 1218 venis ankaŭ germana armeo gvidita de Olivero de Kolonjo kaj nederlandaj, flandraj kaj frisaj taĉmentoj subgvide de Vilhelmo la 1-a, la grafo nederlanda, kun apogo de Johano de Brienne. Estis decidite ekataki kontraŭ haveno Damietta en Egiptio, per kio ajubidoj perdus sian plej riĉan dependujon kaj samtempe eblus ekataki kontraŭ Palestino de sude, kaj samtempe fermi aliancon kun ikonija sultano en Anatolio, kiu ekatakus kontraŭ Sirio, pro kio la ajubidoj estus devigitaj batali en du batalfrontoj.
La imperiestro Frederiko la 2-a estis ekskomuniita pro ofta rompo de devigo kunigi kun la papo por aligi krucmiliton. En 1225, lia edziĝo al Jolanda de Jerusalemo, filino kaj heredanto de Johano de Brienne, rezultis en postulo al la Reĝlando de Jerusalemo. En 1227 li enŝipiĝis por krucmilito, sed estis devigita abandoni pro malsano, sed en 1228 li finfine atingis Akron. Kulture, Frederiko estis la kristana monarko plej empatiema al la islama mondo, ĉar estis edukita en Sicilio, kun islama korpogardisto kaj eĉ haremo. Spite sian ekskomunion fare de la papo Gregorio la 9-a, lia diplomata lerteco rezultis en la fakto, ke la Sesa krucmilito estis principe negocado subtenita per fortomontrado. Pactraktato garantiis al la latinaj kristanoj plej el Jerusalemo kaj strion de teritorio kiu ligis la urbon al Akro. La islamanoj kontrolis siajn religiajn lokojn kaj oni faris aliancon kun Al-Kamil, Sultano de Egiptio, kontraŭ ĉiuj liaj malamikoj de ajna religio. Tiu traktato, kaj suspektoj pri la ambicio de Frederiko en la regiono, faris lin malpopulara, kaj kiam la papo Gregorio la 9-a atakis liajn italiajn teritoriojn, li devis reveni por defendi ilin. Kaj la urbo Jerusalemo mem restis en la manoj de krucistoj nur ĝis la jaro 1244, kiam estis konkerita fare de ĥorezmaj taĉmentoj en servoj de Egiptio. En la sieĝo la 15-an de julio 1244 la ĥorezmanoj tute detruis Jerusalemon, lasante ĝin en ruinoj kaj senutila kaj al kristanoj kaj islamanoj. Nur 300 kristanoj povis atingi rifuĝon en Ramlo. Kombinita egipta-ĥorezma armeo poste venkis super frank-damaska armeo en la batalo de Hiribja. Tiu estis la lasta okazo en kiu la nobelaro de la krucmilitista ŝtato havis rimedojn por meti armeon en batalkampo. La Patriarko de Jerusalemo kalkulis la totalajn perdojn en 16 000 homoj; nur 36 el 348 Templanoj, 26 el 351 Hospitalanoj kaj 3 el 400 germanaj kavaliroj fuĝis vivaj.
La sepa kaj la oka krucmilitoj
Informo pri la konkero de Jerusalemo kaj eĉ pri la sekvaj masakroj jam en Eŭropo kaŭzis nenian ekscitiĝon kaj plua krucmilito ne renkontiĝis kun granda reeĥo. La sepa krucmilito okazis en la jaroj 1248 - 1254 kaj ĝi estis celita kontraŭ Egiptio, kien la krucmilitistoj alvenis en 1249. La ĉefa organizinto estis franca reĝo Ludoviko la 9-a. La egipta militiro finis per katastrofo, Ludoviko, venkita en Mansura, retiriĝante al Damieto grave malsaniĝis kaj estis militkaptita kaj tralasita nur post pago de nemalgranda elaĉetmono. Pluajn kvar jarojn li pasigis en Sirio, en ĉefurbo Akko, ĝis 1254.
En la jaro 1270 la reĝo Ludoviko ekiris por helpi la siriajn krucistajn urbojn, sed li lasis sin konvinki kaj li alidirektigis la ekspedicion al Tunizo, kie li post du monatoj mortis. La angla princo kaj la sekvanto en la trono, reĝo Eduardo la 1-a, venis en Tunizon malfrue. Post malsukceso de la oka krucmilito li tial ekiris en Sirion endanĝerigata fare de mameluka sultano Bajbars en tio kio estas koanata kiel la naŭa krucmilito. La fortoj de Eduardo estis malfortaj, sed li intencis unuigi la kavalirojn en Sankta Lando kaj sur Kipro kaj fermi interkonsenton kun mongoloj, kiuj tiutempe endanĝerigis ankaŭ la islamajn teritoriojn. Kiam li albordiĝis en Akko, li konstatis, ke la situacio de kristanoj en Antaŭa Oriento, kie la mameluka soldataro priregis en la jaroj 1265 - 1271 plimulton de teritorioj de Jerusalema reĝlando kaj Antioĥa princlando, estas multe pli malbona, ol oni konjektis en okcidenta Eŭropo. La kipraj kavaliroj rifuzis batali en Sankta Lando, la venecianoj komencis komerci kun la mamelukoj, kaj nome kun konsento de baronoj de Akko. La mongola ĥano Abaga proponis al Eduardo nur malgrandajn helpajn taĉmentojn. Kiam la princo estis konstatinta, kiel vana estas lia klopodo, li revenis en la jaro 1272 en Anglion, kie atendis lin jam la reĝa krono. Sed antaŭe li preskaŭ pereis dum provo je atenco. Tio estis la fino de la lasta grava krucmilita klopodo en Orienta Mediteraneo. Tiu lasta klopodo estis konsiderita de kelkaj fakuloj kiel la Naŭa krucmilito.
Fino de la krucistaj ŝtatoj
En la jaro 1268 estis konkerita kaj neniigita fare de la mamelukoj Antioĥio. En la jaro 1271 Bajbars konkeris krucistan burgon Krak des Chevaliers kaj ekde tiu tempo li iom post iom likvidis la lastajn restojn de la krucistaj ŝtatoj. En la jaro 1289 estis konkerita kaj rabita Tripolo. La 18-an de majo 1291 falis post sieĝado Akko kun la lastaj restoj de la krucistaj dependaĵoj. La kristanoj, kiuj ne sukcesis fuĝi, estis murditaj. La havenurboj estis detruitaj kaj la novaj centrejoj estis pli poste konstruitaj pli malproksime de la maro, por ke ili ne povu servi kiel bazejoj por plua kristana ofensivo. La latinaj dependaĵoj konserviĝis sole sur Kipro. Spit tion la, Otomana censoregistroj de bizancaj preĝejoj montras, ke plej paroĥoj en la iamaj krucmilitaj ŝtatoj survivis almenaŭ ĝis la 16-a jarcento kaj restis kristanaj.
Scivolema demando traflugas: kial la okcidentaj regnoj de la konkerita Palestino kaj najbaraj landoj ne rezistis kontraŭ la oftaj atakoj de armeoj arabaj kaj turkaj? Historiistoj proponas tiujn konsiderojn: Se pri la krucmilitistoj partoprenintaj en la unua krucmilito eblas, kun bona certeco, kalkuli ilian nombron: de dek al dukdek mil armeanoj, malfacilas kalkuli la nombron de la restintoj en la konkeritaj lokoj por ilin defendi, kaj ankaŭ la laŭtempan anstataŭiĝon de militistoj senfortigitaj en bataloj aŭ elĉerpitaj pro la aĝo maljunuliganta.
El la malmultaj dokumentoj, eblas priskribi realon ne multe gajan. Por la regno de Jerusalemo, reĝo Baldueno disponis pri 577 kavaliroj kaj pri 5000 soldatoj. Ankaŭ la kontingento je dispono en la princolando de Antiokio atingis nur la mezuman nombron de 500 kavaliroj kun 4000 soldatoj parte utiligitaj ankaŭ kiel kavalira militista. La graflando de Tripoli, male, disponis nur pri 400 kavaliroj. Sume, 1000/1200 kavaliroj kaj 10 000 soldatoj dividitaj en etaj garnizonoj, el kiuj oni devas malaldoni la malsanulojn, konstante atakitaj kaj ĉiam atendantaj... helpotrupojn el la eŭropaj landoj. Kiam araboj atakis Askalonon, Baldueno povis alfronti la atakantojn nur per 260 homoj ĉevalrajdaj kaj 700 soldatoj. La bataloj kombiniĝis en la proporcio de unu kontraŭ tri. Fulkerio el Chartres rakontas ke mem defendis Jerusalemon, Jafon, Raman, kaj Ĥajfon per la trupo de 300 kavaliroj. En 1167 Amalriko marŝis kontraŭ turkan armeon kun 374 kavaliroj kaj neprecizigita nombro de infanterianoj; kontraŭ Saladino en 1170 li povis disponi pri 250 kavaliroj kaj pri 2000 soldatoj. Baldueno la 4-a, fine, gajnis konsiderindan venkon batalante kun escepta nombro de... 700 kavaliroj.
Aleksandria krucmilito
En duono de la 14-a jarcento la egipta Aleksandrio estis unu el la plej riĉaj havenoj apud Mediteraneo. Kipra reĝo Petro la 1-a pro ekonomiaj kaŭzoj decidiĝis, ke li aranĝos kontraŭ Aleksandrio krucmiliton. Li veturis tri jarojn tra Eŭropo kaj serĉis monon kaj soldatojn. En la jaro 1365 sur insulo Rodiso amasiĝis floto de la reĝo, kiu eknavigaciis renkonte al Aleksandrio kaj dum mallonga batalo Petro la 1-a sukcesis konkeri Aleksandrion. la konkerita urbo estis donita al la soldatoj je libervolo, kiuj murdis milojn da lokanoj kaj akiris enorman militakiron. Nur je tri tagoj pli poste venis al la urbo grandega islamana armeo. Petro la 1-a prijuĝis, ke li plej prefere ne defendus la urbon kaj decidiĝis al tuja evakuado. Mamelukoj tiel reakiris la rabitan urbon preskaŭ senbatale kaj la ekspedicio de reĝo finiĝis per fiasko.
La sekvoj kaj taksadoj de la krucmilitoj en Sanktan landon
La nuntempa historia esplorado estas ofte karakterize pli skepta kaj ĝi allasas, ke la sekvoj de la krucmilitoj en Sanktan landon por la eŭropa socio estis prefere negativaj. Skribis fama franca historiisto Jacques Le Goff jenon:
En la tempo de ekspedicioj en la eŭropaj urboj laŭ orientaj modeloj evoluis novaj metioj, kio alportis al la urboj grandan riĉaĵon. La servutuloj, revenintaj el la ekspedicioj, estadis eĉ kun la familioj liberigataj el sia servuteco. Eta kavaliraro pli prefere malriĉiĝis, ĉar ties esperoj por riĉa rento kaj socia kresko realiĝis nur parte. La fina debaklo de la ekspedicioj malfortigis la papecon, sed ĝi alportis al la eklezio financajn profitojn kaj plifortigon de la interna centralismo. Riĉiĝis eĉ la regantoj, kaj nome danke al la posedaĵo de kavaliroj, kiuj ne revenis el la ekspedicioj.
La financado de la ekspedicioj fariĝis motivo al plialtigado de papaj financaj postuloj kaj al vendado de pardonbiletoj. Ties sekvo estis relativa malriĉigado de la loĝantaro de la okcidenta Eŭropo. La militordenoj ne kapablis defendi la kristanan teritorion en Sankta lando, ili do retiriĝis en Eŭropon kaj ĉi tie ili celiĝis al batalo kontraŭ kelkaj paganaj etnoj (la germanaj kavaliroj) aŭ financa entreprenado (la templanoj).
La krucmilitojn akompanis grandegaj perfortaĵoj: kontraŭjudaj pogromoj, rabigo kaj murdado post la konkero de Jerusalemo, Konstantinopolo kaj aliloke. La entuziasmiĝo por la "sankta" afero tiel en multaj lokoj ŝanĝiĝis en politikon kaj skandalon.
Malgraŭ tio, ke plimulto de la kultura interŝanĝo inter la araba kaj la kristana mondoj okazis en la tempo de Reconquista trans Pireneoj, kelkaj fruktoj venis en Eŭropon pere de kristanoj en Antaŭa Oriento. Tio estis ekzemple sukerkano kaj konoj pri produktado de sukero, teknologio de teksado de kelkaj raraj ŝtofoj kaj eble eĉ pri produktado de kelkaj specoj de vitro. La krucistoj interkonatiĝis kun multaj akiraĵoj de vivstilo de la oriento, sed ili alproprumis ilin plimulte nur tiuj, kiuj ekloĝis en la oriento.
Reconquista
La disintegrigo de la Kaliflando de Kordovo en suda Hispanio kreis la oportunon por la "Reconquista" [rekonKISta] (Rekonkero), kiu komencis en 1031. La nordaj kristanaj regnoj nek havis komunan identecon nek kunhavis historion, kiu fakte estis bazita sur iama tribo aŭ etneco. Kiel rezulto, Leono, Navaro kaj Katalunio unuiĝis kaj dividiĝis kelkajn fojojn dum la 11-a kaj 12-a jarcentoj. Kvankam malgrandaj, ĉiuj disvolvigis aristokratan militan teknikon. Je la epoko de la Dua krucmilito la tri regnoj estis jam sufiĉe povaj por klopodoj al konkero de islama teritorio - en Kastilio, Aragono kaj Portugalio. En 1212 la hispanoj venkis en la Batalo de Las Navas de Tolosa kun apogo de 70 000 eksterlandaj luktantoj kiuj plenumis la predikon de la papo Inocento la 3-a. Multaj eksterlandanoj foriris kiam ili vidis la toleremon kiun hispanoj montris por la venkitaj islamanoj. Por hispanoj, la "Reconquista" estis milito por dominado pli ol milito por ekstermado. Tio kontrastis kun la traktado kion oni faris al la kristanoj kiuj estis vivintaj sub islama regado, nome la Mozaraboj. La Roma rito estis trudita al ili, kaj la lokaj kristanoj estis absorbitaj en la ĉeftendenca katolikismo. Al-Andalus, tio estas la islama Hispanio, estis komplete nuligita en 1492 kiam la Emirlando de Granado kapitulacis post longa milito. Je tiu momento la restintaj islamaj kaj judaj hispanoj estis elpelitaj el la duoninsulo, kiel lasta epizodo de multaj jarcentoj de intermitaj militoj de kristanoj kontraŭ islamanoj kio ofte estis konsiderita kiel krucmilito.