cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Balatonmáriafürdő
Balatonmáriafürdő (balatonmArjafurdO) estas vilaĝo kaj samtempe feriejo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en Somogy, en subregiono de Fonyód. La nomo signifas: Balatono-Maria-banejo.
Situo
La vilaĝo situas laŭ suda bordo de Balatono, laŭ ĉefvojo, aŭtoŝoseo kaj fervojo Budapeŝto-Nagykanizsa. La loko kontaktiĝas kun Balatonfenyves.
Historio
La kampoj longe apartenis al familio Festetics [feŝtetiĉ]. Komence vinkulturistoj, poste ankaŭ somerumantoj loĝadis tie. En 1927 naskiĝis la vilaĝo. En 1932 fervoja haltejo, en 1942 hotelo, en 1969 haveno konstruiĝis.
NGC 5132
NGC 5132 (aliaj indikoj — UGC 8428, MCG 2-34-14, ZWG 72.68, IRAS13219+1421, PGC 46868) estas galaksio en konstelacio Virgo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Saksio (apartigilo)
Saksio aŭ Saksujo, germane Sachsen povas esti:
Hodiaŭa ŝtato:
Historiaj ŝtatformaĵoj:
Aliaj ŝtatformaĵoj kun "Saksio" en la nomo:
Distrikto Krujë
La distrikto Krujë (Rrethi i Krujës) estas unu el 36 distriktoj de Albanio. Ĝi estas parto de la provinco Durrës. Administra centro estas la samnoma urbo Krujë. ISO-kodo kaj samtempe ankaŭ regiona aŭtokodo de la distrikto estas la dulitera kodo <tt>KR</tt>.
Saksio (apartigilo)
Vidu ankaŭ:
Distrikto Krujë
Laŭ takso de 2010 de la Albania Instituto pri Statistiko en la distrikto vivas 67 698 loĝantoj.
Saksio (apartigilo)
Krome:
Suda Kruco (konstelacio)
La Suda Kruco (latine: crux) estas malgranda, sed okulfrapa stela konstelacio en la suda hemisfero de tera ĉielo.
En la Suda Kruco troviĝas rimarkinda malhela nebulozo, la Nebulo de la Karbosako, polva nubo kiu malpermesas la lumon de la malantaŭaj korpoj atingi la Teron.
Pro sia okulfrapeco, ĝi estas tre grava en la kulturoj de la suda hemisfero. La kvin ĉefaj steloj aperas en flagoj kaj blazonoj de pluraj landoj, provincoj kaj societoj, krom la uzado de ĝia nomo por nomi stratojn aŭ societojn.
Estas ekzemploj de tiu simbolismo la flagoj de Aŭstralio, Brazilo, Novzelando, inter aliaj.
8328 Uyttenhove
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Jozef Uyttenhove, aŭtoritato pri la historio de la formalaj sciencoj dum la 19-a kaj 20-a jarcentoj, retiriĝinta kiel profesoro pri fiziko kaj kiel direktoro de la Muzeo pri la Historio de la Sciencoj de la Genta Universitato.
Hans Aas
Hans AAS (naskiĝis la en Tromsø, mortis la ) estis norvega sindikatisto kaj esperantisto.
Aas aliĝis sian unuan sindikaton en 1906, kaj prezidis la sindikaton Norsk bokbinder- og kartonnasjearbeiderforbund inter 1914 kaj 1930. Li malaliĝis la Laboristan Partion (AP) kaj aliĝis la Komunista Partio de Norvegio (NKP) en 1923 kaj poste administris la ĵurnalon Arbeidet. Aas estis sekretariarano de la Norvega Federacio de Sindikatoj (LO) de 1920 ĝis 1923 kaj de 1927 kaj 1929. Aas kune kun Elias Volan estis komunista malplimulto en LO, sed ili estis anstataŭitaj en 1929.
Politike, Aas estis municipa konsilanto de Aker (iama municipo apud Oslo) kaj prezidanto de AP-distrikto en Oslo. Dum siaj komunistaj jaroj li estis ano de la politburoo. Aas ankaŭ estis motoro en la Norvega Asocio de Laboristaj Esper­antistoj. Hans Aas mortis en 1960.
Molière (1978)
Molière (per kompleta nomo Molière ou La vie d'un honnête homme) estas franca drama filmo de 1978 reĝisorita de Ariane Mnouchkine. Ĝi estis prezentita en la Festivalo de Cannes de 1978.
Jean-Baptiste Poquelin estis edukita de sia patro kaj de sia avo ĉar lia patrino mortis kiam li estis ankoraŭ tre juna. Li laboras kiel bontenisto, studas juron en la universitato kaj traveturas la landon kiel aktoro antaŭ iĝi la fama dramaturgo Molière kiu impresas dekomence la Dukon de Orleano kaj poste eĉ la reĝon Ludovikon la 14-an.
SuicideGirls
SuicideGirls (SG) estas retejo kreita en 2001 kiu proponas afiŝulinemajn fotografiojn de uzantinoj kiuj donas kelkajn personajn detalojn en profilo kaj partoprenas en babilejo kun aliaj «aktivaj» uzantinoj (modeloj) kaj «pasivaj» geuzantoj (membroj). Por aliri al plejparto de la retejo, endas membriĝi kaj pagi.
Nomo
La esprimo SuicideGirls aŭ suicide girls («memmortigemulinoj» aŭ figure «memkondamnemulinoj») do nomas la ttt-ejon kaj la uzantinoj kiuj alŝutas siajn fotojn retejen. Aldone al la retejo, SuicideGirls ankaŭ estas registrita marko kaj firmao bazita en Usono. La esprimo origine devenus de frazo en romano Survivor de usona verkisto Chuck Palahniuk. La nomo mem celas emfazi ian socian memmortigon, ĉar ne respektante la normon.
Filozofio
SG sin nomas ne nur retejo pri afiŝulinoj, sed vera anaro alternativema kiu promocias subgrundan kulturon, sen fornei la heredaĵon de 1950-aj afiŝulinoj. La retejo ankaŭ celas prezenti alian imagon de seksallogaj virinoj, proponante ilin reesplori ilian nudecon aŭ preskaŭnudecon en spontanea, natura maniero kiu helpas floriĝi kaj emancipiĝi. Plejparto de la modeloj havas arte koloritaj haroj aŭ feltharoj kaj korpaj modifoj kiel tatuo aŭ traboraĵoj. Plejparto de la estrante teamo estas virina, kaj la ttt-ejo klamas ke 43% de la membroj estas virinaj.
Disvolviĝo
La ttt-ejo malfermiĝis en malfrua 2001 en Portland far fotografistino kaj kelkaj amikinoj. Laŭdire, la ideo devenus de observado de junaj rultabulistinoj de Portlando. Ili poste organiziĝis en firmao. La ttt-ejo intervjuis multajn famulojn (Dita Von Teese, David Lynch, Neil Gaiman, Johnny Depp, ktp...) kaj havas semajnan dissendaĵon en loka radio INDIE 103.1 FM de 4 jaroj. Depost 2004, la firmao eldonas librojn kaj gazetojn, kaj en 2005 aperis la unua DVD. Depost 2003, SuicideGirls turneas por fari muzikaj spektakloj; ili faris la unuaj partoj de Courtney Love en 2004 kaj Guns N' Roses en 2006.
Sexau
Sexau estas komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Emmendingen, en la Regiono Suda Supra Rejno kaj en la distriktaro Freiburg de la federacia lando Baden-Virtembergo. Fine de la komunumo havis  loĝantojn.
Team Shanghai Alice
Team Shanghai Alice (上海アリス幻樂団; lit.Ŝanhaja Alico-Fantazio-Amuzo-Teamo) estas Japana doŭĵina rondo kiu produktas doŭĵinajn programarojn kaj muzikojn.
Ĝi estas fama je sia produktaĵo la Touhou Project, kuglokurteno-ludo.
Membro
La Team Shanghai Alice konsistas el nur unu persono kun pseŭdonomo ZUN, kiu laboras kiel programisto, skriptoskribisto, artisto kaj komponisto. Lia reala nomo estas Ōta Ĵun'ja (ja:太田 順也, naskiĝo: 18-a de marto, 1977). Lia profesio estas ludofaristo apartenanta al Taito Corporation.
Laredo
Laredo estas la nomo de kelkaj lokoj:
Laredo ankaŭ estas birda klaso:
Karl Kliem
Karl KLIEM (klim) (ps. Koko), naskiĝis la 27-an de marto 1888 en Winzig (Malsupra Silezio, de 1945 Wińsko) estis germana ŝtata imposta oficisto, esperantisto kaj stariginto de la Zamenhof-monumento en la banloko Bad Reinerz (hodiaŭ Duszniki-Zdrój), inaŭgurita la 16-an de aŭgusto 1931.
Kliem estis esperantisto de 1920. Li kunfondis Silezian Esperanto-Ligon (SILEO) kaj estis estro por propagando kaj gazetservo de Germana Esperanto-Asocio (GEA). Li verkis propagandajn artikolojn en komercaj kaj fremdultrafikaj gazetoj kaj eldonis gvidilojn. Lia originala teatraĵo duakta "Rapidu nur kun paŭzo", parte germane kaj Esperante, estis ofte ludita.
Horka
Nomon Horka portas pluraj municipoj:
… aŭ parton de municipo:
18111 Pinet
18111 Pinet estas asteroido de la asteroida zono malkovrita la en la kadro de la programo Lowell Observatory Near-Earth-Object Search (LONEOS) elde la Stacio Anderson Mesa de la Observatorio Lowell, sud-oriente de Flagstaff (Arizono, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en honoro de Patrick Pinet de la Observatorio Midi-Pyrénées, fakulo pri la fizika kaj komponeca ecoj de la Luno kaj de. Li partoprenis en pluraj kosmosondilaj misioj al Luno kaj Marso.
54509 YORP
La mezuro de ĝia rotacia rapido provizis la unuan pruvon de la efiko YORP, laŭ kiu ĝi estis nomita.
Rotacia rapido
Ĝia rotacio estas neordinare rapida (ĉ. po unu turno en 12 minutoj). Tiam, kiam la asteroido estis konata nur per la maldaŭra nomo 2000 PH5, ĝi estis elektita pro sia malgrandeco kaj proksimeco kun la Tero, kiel objekto de mezuro por scii ĉu, kiel oni supozis, la plirapidiĝo de ĝia rotacio estus ŝuldata al la efiko YORP.
En 2007, post 4 jaroj de observadoj gvidataj de Stephen Lowry kaj Alan Fitzsimmons per teleskopoj en la tuta mondo, montriĝis, ke la rotacia periodo malgrandiĝas de po ĉirkaŭ 1 milisekundo/jaro. tio, kiu faras, ke inter 2001 kaj 2005 la asteroido "antaŭeniris" de ĉirkaŭ 250° rilate al ties antaŭkalkulata pozicio.
Kampanjo de radaraj observoj elde la Arecibo-radio-observatorio en 2004 permesis 3D-modeligon de la asteroido, tio, kiu konfirmis, per cifereca simulado, ke la plirapidiĝo kongruas kun la antaŭkalkuloj. kaj, ke la tajda forto pro proksimiĝo de Tero ne povas esti ties kialo.
Aliaj simuladoj montras, ke ĝi gardos stabilan orbiton dum 35 milionoj da jaroj. Post tia tempo ĝia rotacia periodo atingos periodon de ~20 sekundoj; ĝi tiam estos ŝanĝinta de formo aŭ disinĝinta por fariĝi duopa asteroido.
Orbito
54509 YORP havas praktike saman orbitan (do saman ) kiel la Tero: 1,0000419 AU; ĝi trakuras  relative al la Tero kaj proksimiĝas ĝin ĉiuj 100 jaroj.
Ĝia tera MOID estas, laŭ la fontoj, inter 0,0004518 kaj 0,00276915 AU (inter 67 600 km kaj 414 260 km), tamen la asteroido ne venos tiom proksime de la Tero; ĝi montras nenian danĝeron de alfrapi Teron dum la venontaj 2000 jaroj.
Ĝiaj orbitaj karakterizoj pensigas, ke ĝi estis origine objekto elpuŝita el la sistemo Tero - Luno.
Cockermouth
Cockermouth estas historia urbo en Kumbrio (Cumbria), Anglio, kie la Rivero Cocker enfluas la Riveron Derwent. Ĝi situas en la nord-okcidenta areo de la Laga Distrikto. Ĉi tiu loko emas plibonigi la vivon kaj karakteron de la urbo sen la negativa efiko de ricevi tro multajn turistojn. Multe de la arkitekta koro de la urbo restis grandparte neŝanĝita ekde la 18a kaj 19a jarcentoj.
Eiður Guðnason
Eiður Guðnason (Eiður Svanberg Guðnason) (naskiĝinta la 7-an de novembro 1939) estas islanda ĵurnalisto, longe en la islanda ŝtata televido, kaj politikisto. Li estis la dua mediministro en islanda registaro.
Familio
Liaj gepatroj estis Guðni Guðmundsson (1904—1947) kaj Þóranna Lilja Guðjónsdóttir (1904—1970). Lia edzino estis Eygló Helga Haraldsdóttir (1942—2015, ekde 1963); iliaj gefiloj estas Helga Þóra (1963), Þórunn Svanhildur (1969) kaj Haraldur Guðni (1972).
115885 Ganz
115885 Ganz estas asteroido de la ĉefa asteroida zono malkovrita la de la hungaraj geastronomoj Sipőcz Brigitta kaj Sárneczky Krisztián elde la Stacio de Piszkéstető de la Konkoly Observatorio, proksime de Mátraszentimre (Hungario).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de la svisa-hungara teknika inĝeniero Ábrahám Ganz (1814–1867), kiu malfermis siderurgian fabrikon en Buda kaj estis la patro de la Kompanioj Ganz. Li faris postulojn pri patentoj por procezo de malvarmiga muldado de radoj por fervojaj vagonoj. La malgranda planedo estis malkovrita je lia 189-a naskodato.
NaturZoo Rheine
La NaturZoo Rheine estas bestoĝardeno en la urbo Rheine en Nordrejn-Vestfalio, Germanujo. Ĝi apartenas al apudurba ripozumejo kune kun la salkolekta muro Gottesgabe, la Monaĥejo Bentlage kaj la Arbaro Bentlage.
Historio
La NaturZoo malfermiĝis en 1937. Tiam ĉefe mezeŭropaj specioj kiel damao aŭ apro vivis en la bestoĝardeno. Tamen ankaŭ rezusoj kaj longvostaj makakoj tiutempe vivis en la bestoĝardeno. En 1965 ĝi ŝanĝis tion kaj komencis teni ekstereŭropajn speciojn. Ekde 1973 ĝi akiris bonan reputacion pro la nova scienca estro Wolfgang Salzert. Li estas respondeca por multaj novaj bestujoj kaj la klopodo en natur-konservado kaj -protektado. En 1974 malfermiĝis la unua simioarbaro de Germanujo. En 2004 donacoj kaj subteno de la urbo Rheine kaj de la lando Nordrejn-Vestfalio ebligis novan fokejon kaj pingvenejon.
Hodiaŭ
En la bestoĝardeno vivas ĉirkaŭ 1000 bestoj de ĉirkaŭ 100 specioj; precipe simioj kaj birdoj. La NaturZoo estas konata pro sia simioarbaro. Tiu estas ĉirkaŭbarita arbareto por magotoj. Vizitantoj povas eniri ĝin per kluzo. Tiu ebligas senperan renkontiĝon. Sed oni ne rajtas tuŝi aŭ manĝigi ilin. Ankaŭ vivas 50 geladoj en la bestoĝardeno. Tiu estas la plej granda grupo da geladoj en bestoĝardeno en la mondo. La grandeco bonegas por studi la konduton de la minacata specio. Ĝi plie tenas grandan grupon de blankaj cikonioj kaj ploceedoj. Ankaŭ kelkaj sovaĝaj cikonioj vivas samtempe en la bestoĝardeno. Aliaj bestoj estas ekzemple stepaj zebroj, longlipaj ursoj aŭ sumatraj tigroj.
La NaturZoo oferas interalie kondukadojn por grupoj kaj bestoĝardenolernejon por lernejanoj. En la bestoĝardeno troviĝas multaj lernludoj. Ĝi havas 35 laborantojn kaj ĉiujare proksimume 250.000 vizitantoj.
NGC 5133
NGC 5133 (aliaj indikoj — MCG -1-34-15, IRAS13222-0346, PGC 46909) estas galaksio en konstelacio Virgo.
Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de NGC-katalogo.
Insulo Libereco
La Insulo Libereco, antikve nomata Insulo Bedloe, estas eta neloĝata insulo en la golfeto de Novjorko en Usono, konata ĉar sur ĝi staras la Statuo de Libereco. Tiu nomo estas uzata ekde la komenco de la 20-a jarcento, kvankam la nomo ne estis oficiale ŝanĝita ĝis 1956. Antaŭ starigado de la Statuo de Libereco, la insulo Bedloe estis hejmo de Fort Wood, defensiva fortikaĵo, konstruita el granito, kiu havis formon de 12-pinta stelo. Pro tio, ĝi estis konata kiel "Star Fort" (Fortikaĵo Stelo).
La insulo havas 59.558 kvadratajn metrojn.
Listo de francaj ministroj pri batalintoj
Tiu listo listigas francajn ministrojn kaj subministrojn pri batalintoj.
5065 Johnstone
5065 Johnstone estas asteroido de la asteroida zono, malkovrita la de la usona astronomino Eleanor Francis Helin elde la Observatorio de la Monto Palomar, norde de San-Diego (Kalifornio, Usono).
Nomo
Ĝi estis nomita en memoro de Paul Johnstone (? – 1976), unua direktoro kaj produktoro de la BBC-a televida programo "The Sky at Night", okaze de la 40-jara jubileo de tiu programo de astronomia popularigo.
Rottmersleben
Rottmersleben estas eksa komunumo en Germanio. Ĝi troviĝas en la distrikto Börde de la federacia lando Saksio-Anhalto. Fine de 2011 la komunumo havis 769 loĝantojn. Ekde la 1-a de januaro 2010 la loĝloko estas parto de nova komunumo Hohe Börde.
Vése
Vése [vEŝe] estas malgranda vilaĝo en Hungario, en regiono Suda Transdanubio, en departemento Somogy, en subregiono de Marcali.
Cartório de Registro Civil (Votuporanga-SP)
Cartório de Registro Civil (oficiala nomo Oficial de Registro Ciivil das Pessoas Naturais e de Interdições e Tutelas da Sede da Comarca de Votuporanga, ) estas notariejo kaj natur-persona registrejo en la brazila urbo Votuporango.
Vése
Situo
Vése situas sur ebenaĵo, laŭ ĉefvojo Kaposvár-Nagykanizsa. Zalakaros troviĝas 25, Marcali kaj Nagyatád po 26, Nagykanizsa kaj Csurgó po 28 km-ojn.
Cartório de Registro Civil (Votuporanga-SP)
La notariejo estis kreita la 3-an de aŭgusto 1940 kun la juraj funkcioj de registrado de publikaj aktoj kaj pri fizikaj personoj.
Distrikto Kuçovë
La distrikto Kuçovë (Rrethi i Kuçovës) estas unu el 36 distriktoj de Albanio. Ĝi estas parto de la provinco Berat. Administra centro estas la samnoma urbo Kuçovë. ISO-kodo kaj samtempe ankaŭ regiona aŭtokodo de la distrikto estas la dulitera kodo <tt>KC</tt>.
Vése
Historio
La unua mencio devenis pri la vilaĝo el 1284 laŭ tiama ortografio "Weyteh". Post la mezepoko la turkoj faris senhoma la vilaĝon, kiu rehomiĝis en 1732. En 1946 oni disdonis parcelojn el la grandbieno al la malriĉaj vilaĝanoj. Post 9 jaroj kolĥozo formiĝis. Pro militado inter 1991-1998 loĝantaro de Korođ tie vivis. Vilaĝservoj estas infanĝardeno, lernejo, kuracejo, poŝto.
Famuloj
En Vése naskiĝis poeto László Bertók.
Wilhelm Haarmann
Gustav Ludwig Friedrich Wilhelm Haarmann (1847-1931) estis germana kemiisto kaj esploristo, kiu, kune kun Ferdinand Tiemann (1848-1899), sintezis la vanilinon en 1874 el la koniferino kaj el la eŭgenolo en 1876. La du partneroj, kune kun Karl Ludwig Reimer fondis la kemian entreprenon "Haarman & Reimer" kiu unue produktis vanilinon industriskale.
Aŭka lingvo
Aŭka estas amerika indiĝena lingvo studita de Raoul de la Grasserie advokato, ano de "Ligvistika Societo de Parizo" en la fino de 19-a jarcento. Li proponis, poste, artefaritan lingvon Apolema. La studo de Grasserie pri Auca estis vigle kontraŭbatalata de Rudolf Lens.
Distrikto Kuçovë
Laŭ takso de 2010 de la Albania Instituto pri Statistiko en la distrikto vivas 34 907 loĝantoj.
Wilhelm Haarmann
Biografio
En 1872 li ricevis sian diplomon pri doktoriĝo en Göttingen. Kune kun Ferdinand Tiemann (1848-1899), Wilhelm Haarmann fondis, en 1875, la fabriko pri vanilino ekde la "koniferino". La Reakcio de Reimer-Tiemann malkovrita de Karl Ludwig Reimer malfermis alternativan vojon por la produktado de vanilino, kaj Reimer kuniĝis al la kompanio kiu ekde tiam eknomiĝis "Haarmann & Reimer".
Károly Csányi
Károly Csányi [kAroj ĉAnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo Csányi Károly estis hungara arkitekto, arthistoriisto, altlerneja instruisto. Károly Csányi naskiĝis la en Győr, li mortis la  en Budapeŝto.
Biografio
Károly Csányi akiris arkitekturan diplomon en Reĝa Teknikuniversitato József en 1896, poste li samloke estis asistanto, baldaŭ lektoro. Inter 1902 kaj 1932 li havis postenon en Hungara Muzeo pri Metia Arto, poste li revenis al la universitato, en periodo li estis ankaŭ katedrestro. En 1944 li pensiuliĝis, sed pli malofte li instruis ĝis 1949. Pli frue kun Imre Steindl li partoprenis en restaŭraj laboroj de historiaj monumentoj.
Wilhelm Haarmann
Biografio
En 1891, Tiemann disvolvis procezon por transformado de eŭgenolo en izoeŭgenolon kun sekva produktado de la vanilino per malalta produktadokosto. En 1893, Harmann registris patenton por la manufakturo de la "ionono", substanco uzata en parfumfabrikado kun odoro je violo. La entrepreno estis aĉetita de Bayer AG, en 1953, kaj en 2003 ĝi fariĝis sendependa sub la nomo "Symrise".
Vidu ankaŭ
<Gallery> Acetovanillone.svg| Acetovanilono Ethylvanillin.svg| Etilvanilino Eugenol3Dan.gif| Eŭgenolo Glutaminsäure - Glutamic acid.svg| Glutamata acido Syzygium_aromaticum_-_K%C3%B6hler%E2%80%93s_Medizinal-Pflanzen-030.jpg| Kariofilo Coniferin_structure.svg| Koniferino Salicin2DCSDS.svg| Salikino Symrise2006.jpg| Symrise Vanillin2.svg| Vanilino Kwas_wanilinowy.svg| Vanilata acido Viola_odorata1.jpg| Violo Alpha-ionone-label.png| α-Ionono Beta-ionone-label.png| β-Ionono Theodore_Nicolas_Gobley_vers_1860_v2.JPG| Nicolas-Théodore Gobley (1811-1876) August_Wilhelm_von_Hofmann01.jpg| August von Hofmann (1818-1892) Guajacol.svg| Karl Reimer (1845-1883) F._Tiemann_ca1880.jpg| Ferdinand Tiemann (1848-1899) Bowl Of Hygieia by David.svg| Günther Kerstein (1904-1979) </Gallery> </Center>
Martel (stacidomo)
Martel estas franca stacidomo sur linio -, situanta en  Martel, en departemento Lot, regiono.
Temas pri stacidomo de Société nationale des chemins de fer français (SNCF).
Ĝi situas ĉe kilometra punkto (PK) de la linio Souillac - Viescamp-sous-Jallès (719000).
Palmfolia manuskripto
Palmfolia manuskripto (貝葉經, ತಾಳೆಗರಿ, ஓலைச் சுவடி) estas manuskripto sur sekigitaj palmfolioj (Sanskrita lingvo pattra, Tamila ola aŭ olei). Ili servis por dokumentado de realaj aŭ mistikaj rakontaĵoj en Suda Azio kaj Sudorienta Azio. Kiel bazmaterialon, oni uzis sekigitan palmfoliojn en tiu regiono de la mondo kaj tiu havis la saman signifon kiel papiruso en la antikva Egiptujo. Post enkonduko de la alfabeta skribo en Sud-Azio, homoj komencis noti sur folioj de la talipot-palmo (Corypha umbraculifera) kaj la Palmira-palmo (Borassus flabelliformis).
Oni distranĉis la sekajn palmofoliojn je grando de 15-60 cm al 3,5 cm kaj traktis ilin per pastaĵo el fingra milio (ragi) (Eleusine coracana), por moligi ĝin. La palmfoliaj manuskriptoj estis truigitaj por interligi ilin.
Tiu natura materialo kompreneble ne rezistas al putriĝo kaj detruas ĝin lepismoj. Tiel sur palmfolio skribita manuskripto havas limigitan vivdaŭron kaj oni devas de tempo al tempo kopii la tekston sur alian, novan palmfolion. Per disvastiĝo de la hinda kulturo al sudorienta Azio, precipe al Tajlando, Kamboĝo kaj Indonezio, kreskis ankaŭ la nombro de dokumentoj, kiuj estis verkitaj sur la palmaj folioj. Kun alveno de la presado en la frua 19-a jarcento, malaperis la kopiado de tekstoj sur palmfoliojn. Multaj registaroj klopodas rezervi la ekzistantajn palmfoliajn manuskriptojn (legu pli ĉe Orientala Esplora Instituto Mysore).
Orroli
Orroli estas komunumo de Italio. Ĝi apartenas al la regiono Sardio kaj al la provinco Sud-Sardio. Fine de en la komunumo vivis. Najbaraj komunumoj estas Escalaplano (NU), Esterzili (NU), Goni, Nurri kaj Siurgus Donigala.
Boreliozo Lyme
Boreliozo Lyme aŭ Lyme-malsano estas ĉiam pli ofte aperanta, infekta malsano kaŭzita de almenaŭ tri specioj de bakterioj apartenantaj al la genro Borelio. Borrelia burgdorferi sensu lato estas la ĉefa kaŭzo de la malsano Lyme en Usono, dume la Borrelia afzelii kaj Borrelia garinii kaŭzas la plimulton de la eŭropaj malsaniĝoj.
La malsano ricevis sian nomon de la urbo Lyme, Konetikuto, Usono, kie kelkaj kazoj estis identigitaj en 1975. Kvankam Allen Steere en 1978 agnoskis ke la Lyme-malsanon disvastigas, transportas, vehiklas iksodoj, la kialo de la malsano restis mistero ĝis 1982, kiam B. burgdorferi estis identigita fare de Willy Burgdorfer.
Lyme-malsano estas la plej ofta malsano transportata de iksodoj sur la norda duonglobo. Borelioj atingas la homojn per la mordo/piko de infektitaj iksodoj apartenantaj al kelkaj specioj de la genro Ixodes ("malmolaj iksodoj"). La fruaj simptomoj povas inkludi febron, kapdoloron, lacecon, deprimon kaj karakterizan, samcentran, cirklan ekzantemon nomatan erythema migrans. Se la malsanulo restas nekuracata, poste la malsano povas ataki la artikojn, koron kaj centran nervan sistemon. En la plej multaj kazoj la infekto kaj ĝiaj simptomoj estas kuraceblaj per antibiotikoj, precipe se la malsano estas sufiĉe frue diagnozata kaj traktata. Malfrua, prokrastita aŭ neadekvata traktado povas konduki al pli gravaj simptomoj, kiujn oni povas malfacile kuraci, eĉ al perdo de laborkapablo. Fojfoje kelkaj simptomoj - kiel ekzemple la artrito - daŭras post kiam la infekto jam estis eliminita per antibiotikoj, stimulante la asertojn ke la borelioj kaŭzas aŭtoimunecon.
Kelkaj esploristo-grupoj asertis ke "kronika" Lyme-malsano kaŭzas vicon da medicine neklarigitaj simptomoj krom agnoskitaj simptomoj de antaŭ nelonge transsuferita Lyme-malsano, kaj ke kromaj, longtempaj antibiotikaj traktadoj estas necesaj. El inter kvar randomitaj/hazarde elektitaj/lotumitaj eksperimentoj de longdaŭra traktado per ceftriaksono kaj doksiciklino ĉe pacientoj suferantaj pro daŭraj simptomoj, du montris nenian pliboniĝon, du trovis malkonsekvencajn avantaĝojn kun signifaj kromefikoj kaj riskoj de la antibiotika traktado. La plej multaj ekspertoj de la Infectious Diseases Society of America (Societo de Infektaj Malsanoj de Usono) kaj de la Amerika Akademio de Neŭrologio trovis ke ekzistanta, scienca pruvo apogas nek la rolon de borelioj, nek la valoron de daŭra antibiotika traktado en tiaj kazoj. Tamen, tiu ĉi aserto estas kontestata de kelkaj kuracistoj, pacientaj intereso-grupoj kaj politikistoj, kiuj argumentas pri la utileco de longatempa, antibiotika traktado. Tiu ĉi disputo kondukis al persekutoj kontraŭ la oficialaj traktado-gvidlinioj, kaj al molestadoj, eĉ mortminacoj kontraŭ la kuracistoj, kiuj ne agnoskas "kronikan" Lyme-malsanon, kiel legitiman diagnozon.
Signoj kaj simptomoj
Boreliozo Lyme povas influi plurajn organsistemojn kaj produkti vicon da simptomoj. Ne ĉiuj pacientoj suferantaj je tiu ĉi malsano havos ĉiujn simptomojn, kaj multaj el inter la simptomoj ne estas specifaj por Lyme-malsano, sed ili povas okazi ankaŭ ĉe aliaj malsanoj. La inkubacio de la infekto ĝis la komenco de la unuaj simptomoj estas 1-2 semajnoj, sed ĝi povas esti multe pli mallonga (kelkaj tagoj), aŭ multe pli longa (monatoj, eĉ jaroj). La simptomoj de la malsano aperas plej ofte inter majo kaj septembro, ĉar la nimfoj de la iksodoj respondecas por plimulto de la kazoj. Sensimptomaj infektiĝoj ekzistas, sed ili okazas ĉe malpli ol 7 %-j de la infektitoj en Usono. Sensimptomaj infektoj povas esti multe pli oftaj en Eŭropo.
1-a stadio: Frua, lokalizita infekto
La klasika signo de frua, loka infekto per Lyme-malsano estas cirkloforma, eksteren vastiĝanta ekzantemo nomata erythema chronicum migrans (kronika, migranta eritemo, mallonge ME), kiu aperas en la loko de iksodo-piko inter la 3-a kaj 30-a tago post kiam la iksodo mordis la pacienton. La eritemo estas ruĝa, ĝi povas esti varma, sed ĝenerale sendolora. Klasike, la plej interna parto estas malhelruĝa kaj iĝas malmola, la rando estas ruĝa kaj inter ili troviĝas hela, pala ringo donante la aspekton de bovokulo. Tamen, la parta heliĝo estas nekutima kaj anstataŭ la bovokulo-formo pli ofte montriĝas centra ruĝeco. La migranta eritemo supozeble aperas ĉe proksimume 80 %-j de la pacientoj. Ili povas travivi ankaŭ gripo-similajn simptomojn, kiaj estas ekzemple kapdoloro, muskoldoloroj, febro kaj malbonfarto. La malsano Lyme povas progresi al siaj pli postaj stadioj ankaŭ ĉe tiuj pacientoj, kiuj ne havis ekzantemon.
2-a stadio: Frua, disvastiĝinta infekto
Akutaj, neŭrologiaj problemoj aperantaj ĉe 15 %-j de la pacientoj, ampleksas serion de simptomoj, kiuj inkludas paralizon/parezon de facia nervo (do la perdon de muskoltono ĉe unu aŭ du flankoj de la vango), kaj ankaŭ meningiton kun gravaj kapdoloroj, rigideco de la nuko kaj fotosensiveco/lumsensiveco. Radikloneŭrito kaŭzas pikajn dolorojn (kiuj povas influi la dormon) kaj ankaŭ parestezojn (nenormalajn haŭto-sentojn). Modera encefalito povas konduki al memorperdo/memormanko, dormoperturboj, humorŝanĝoj. Krome kelkaj kazo-raportoj priskribis ŝanĝiĝintan mensan staton, kiel la solan simptomon aperantan en frua neŭroboreliozo.
3-a stadio: Malfrua, permanenta infekto
Post pluraj monatoj ĉe la netraktitaj aŭ neadekvate traktitaj pacientoj povas aperi severaj kaj konstantaj simptomoj, kiuj influas multajn korpopartojn inkluzive de la cerbo, nervoj, okuloj, artikoj kaj koro. Grandnombraj, kripligantaj simptomoj povas okazi, tiel en la plej ekstremaj kazoj ankaŭ la konstanta paraplegio.
Konstantaj neŭrologiaj simptomoj okazas proksimume en 5 %-j de la netraktitaj pacientoj. La polineŭropatio kaŭzas pikajn dolorojn, sensentiĝon, stuporon, juktikladon/formikadon en la manoj aŭ piedoj. Neŭrologia sindromo nomata encefalopatio Lyme estas rilata al subtilaj kognaj problemoj, kiel ekzemple malfacilaĵoj de la koncentriĝo aŭ tuja memoro. Tiuj ĉi pacientoj povas sperti ankaŭ profundan lacecon. Tamen, aliaj problemoj, ekzemple deprimo kaj fibromialgio ne estas pli oftaj ĉe Lyme-malsanuloj ol en la ĝenerala populacio. Kronika encefalomjelito, kiu povas esti progresanta, povas kaŭzi kognan kripliĝon, malforton en la gamboj, mallertan paŝadon, vizaĝparalizon, urinveziko-problemojn, vertiĝon kaj dorsodoloron. En maloftaj kazoj Lyme-malsano povas imiti veran psikozon, kiu povas esti misdiagnozata kiel skizofrenio aŭ mania-deprimiĝa psikozo. Panikatako kaj anksio povas okazi, ankaŭ haluciniĝo, inkluzive de somataj iluzioj, fojfoje akompanataj de senpersoniĝo- aŭ senrealeco-sindromo, kiam la malsanulo komencas senti sin izoliĝinta de si mem aŭ de la realo.
Lyme-artrito kutime influas la genuojn. En malplimulto de la pacientoj ankaŭ aliaj artikoj povas malsaniĝi, inkluzive de la maleoloj, kubutoj, manartikoj, koksoj kaj ŝultroj. La doloro estas ofte nur modera aŭ milda, kutime kun ŝvelaĵo de la malsaniĝinta artiko. Povas evolui kaj poste krevi ankaŭ Baker-kistoj. En kelkaj kazoj aperas ankaŭ erozioj de la artikaj surfacoj.
Acrodermatitis chronica atroficans (ACA = kronika atrofiiga dermatito) estas observata precipe en Eŭropo ĉe maljunulinoj. Ĝi komenciĝas kiel ruĝeta-blua, senkoloriĝinta haŭtmakulo, ofte sur la dorsaj flankoj de la manoj kaj piedoj. La lezo malrapide atrofiiĝas dum pluraj semajnoj aŭ monatoj, kiam la haŭto iĝas unue maldika kaj sulkiĝinta, kaj poste - se netraktita - sekega kaj senhara.
Etiologio
Lyme-malsano estas kaŭzata de Gram-negativaj bakterioj de la genro Borelio apartenantaj al la ordo de Spiroketaloj. (Al tiu ĉi ordo apartenas ankoraŭ la leptospiroj kaj treponemoj.) Almenaŭ 11 borelio-specioj estas ĝis nun malkovritaj, el inter kiuj 3 estas konataj kiel kaŭzantoj de boreliozo Lyme. La ĝenerale konata kaŭzanto de Lyme-malsano estas la Borrelia burgdorferi sensu lato, kiu mem montras - laŭ vasta interkonsento de la esploristoj - genetikan diversecon.
La grupo Borrelia burgdorferi sensu lato konsistas el 3 parencaj specioj, kiuj kaŭzas verŝajne la plimulton de la malsaniĝoj: B. burgdorferi sensu stricto (superreganta en Nord-Ameriko, sed nuntempe ankaŭ en Eŭropo), B. afzelii kaj B. garinii (ambaŭ superregantaj en Eŭrazio). Kelkaj studoj asertis ke ankaŭ la B. bissettii kaj B. valaisiana povas foje-foje infekti homojn, sed tiuj specioj ne ŝajnas esti gravaj kialoj de la malsano.
Disvastiĝo
Lyme-malsano estas klasifikata al "zoozoj", ĉar ĝi disvastiĝas al la homoj de siaj naturaj rezervantoj, de la ronĝuloj per iksodoj, kiuj nutriĝas sur ambaŭ mastro-organismoj/gastigantoj. La malmol-korpaj iksodoj de la genro Ixodes estas la ĉefaj transportantoj/vehikloj de la Lyme-malsano. La plej multaj infektoj estas kaŭzataj per iksodoj estantaj en nimfo-stadio, kiam ili estas tre malgrandaj kaj povas sin nutri nerimarkite dum longa tempodaŭro. Iksodoj estantaj en larvo-stadio nur malofte infektas. La mordo/piko de la iksodo ofte restas nerimarkita pro la malgrandeco de la nimfoj, krome tiuj ĉi insektoj produktas anestezajn sekreciaĵojn, kiuj malhelpas, ke la "gastiganto" sentu ajnan jukadon aŭ doloron post la mordo. Tamen, nur proksimume 1 % de la rekonitaj iksodo-pikoj kondukas al Lyme-malsano, ĉar la infektita iksodo devas esti fiksita al la haŭto dum almenaŭ unu tago, por ke ĝi povu transdoni la boreliozon.
En Eŭropo la ĉefa vehiklo estas Ixodes ricinus, kiu estas nomata ankaŭ ŝafo-iksodo aŭ iksodo simila al ricino-semo. En Ĉinio la Ixodes persulcatus (la tajgo-iksodo) estas verŝajne la plej grava transportanto. Sur la orienta marbordo de Nord-Ameriko la nigrapieda aŭ cervo-iksodo (Ixodes scapularis) estas la ĉefa disvastiganto. Sole la steliksodo (Amblyomma americanum) trovata dise en Sud-orienta Usono kaj en malproksim-okcidenta Texas, ŝajnas ne transdoni la Lyme-malsanon per Borrelia burgdorferi, kvankam ĝi povas disvastigi la sindromon nomatan "suda, per iksodo transportata, ekzantema malsano", kiu memorigas al milda formo de la boreliozo Lyme. Sur la okcidenta marbordo de Usono la ĉefa transportanto estas la okcidenta, nigrapieda iksodo (Ixodes pacificus). Tiu ĉi iksodo-specio nutras sin sur lacertoj, kiuj estas rezistaj al borelio-infektoj. Verŝajne tiu ĉi fakto malpliigas la disvastiĝon de la Lyme-malsano en okcidenta Usono.
Lyme-spiroketoj estis trovitaj krom iksodoj ankaŭ en aliaj artropodoj, sed infektiĝoj fare de tiuj estas maloftaj. Lyme-spiroketoj estis trovitaj en spermo kaj patrin-lakto, sed transportado de la infekto per ili ne estas konata. Denaska transdono de Lyme-malsano povas okazi de la infektita patrino al la feto tra la placento dum gravedeco. La risko de feta damaĝo estas multe pli alta en la unuaj tri monatoj de la gravedeco ol poste. La tuja antibiotika traktado preskaŭ ĉiam malhelpas la fetan damaĝon. Gravedaj Lyme-malsanulinoj ne povas esti traktataj per la unue elektenda antibiotiko, la doksiciklino (vidu malsupre!), ĉar ĝi povas esti damaĝa por la feto. Anstataŭe, eritromicino estas donenda, kvankam ĝi estas malpli efika kontraŭ la malsano, sed sendanĝera por la feto.
Kun-infektoj transportataj per iksodoj
La iksodoj, kiuj transportas la bakterion B. burgdorferi al la homoj, povas transdoni ankaŭ plurajn, aliajn parazitojn, kiel ekzemple Theileria microti kaj Anaplasma phagocytophilum, kiuj kaŭzas la malsanojn babeziozo kaj homa granulocita anaplasmozo (HGA). Inter fruaj Lyme-malsanuloj - depende de la loko de infektiĝo - 2-12 %-j verŝajne havas ankaŭ homan granulocitan anaplasmozon kaj 2-40 %-j havas babeziozon. En certaj regionoj, kiel ekzemple sur la bordoj de Orienta Balta Maro kaj en Mez-Eŭropo la iksodoj povas transporti ankaŭ encefaliton kaŭzatan de virusoj kaj nomatan fru-somera encefalito. La Centro por Malsankontrolo en ĉirkaŭaĵo de New Jersey studis 100 iksodojn kaj trovis ke 55 %-j estis infektitaj de almenaŭ unu el inter tiuj ĉi mikroorganismoj.
La kun-infektoj malfaciligas la simptomojn de Lyme-malsano, precipe la diagnozon kaj traktadon. Povas okazi, ke la iksodo portas kaj transdonas nur la kun-infektojn sen borelioj, igante la diagnozon malfacila kaj duba.
Patofiziologio
La borelioj estas injektataj en la haŭton per mordo/piko de la infektita iksodo. La salivo de la insekto, kiu akompanas la spiroketojn en la haŭton dum la nutriĝo-procezo, enhavas substancojn kiuj interrompas la imunreagon en la loko de la mordo. Tio disponigas protektan medion, kie la bakterio povas estigi infekton. La borelioj plimultiĝas kaj migras eksteren ene de la haŭto. La inflama respondo de la gastiganto al la bakterioj kaŭzas la karakterizan, cirkloforman, migrantan eritemon (ME). Tamen, la neŭtrafinaj granulocitoj, kiuj estas necesaj por elimini la spiroketojn el la haŭto, ne aperas en la evoluanta ME-lezo. Tio ebligas al la bakterioj pluvivi kaj poste disvastiĝi ĝenerale en la tuta korpo.
Dum tagoj aŭ semajnoj sekvantaj la iksodo-pikon, la borelioj atingas tra la sangocirkulado la artikojn, koron, nervan sistemon kaj malproksimajn haŭtpartojn, kie ilia ĉeesto kaŭzas diversajn simptomojn de la disvastiĝinta malsano. La disvastiĝo de B. burgdorferi estas helpata per la alligiĝo de la mastro-/gastiganto-proteazo plasmino al la surfaco de la spiroketoj. Se la malsano restas netraktita, la bakterioj povas daŭrigi sian vivon en la korpo de la infektita persono dum monatoj aŭ eĉ jaroj, malgraŭ la produktado de ''kontraŭ-B. burgdorferi-antikorpoj'' fare de la imunsistemo. La spiroketoj povas eviti la imunreagon de la organismo per malpliigo de estiĝo de surfaco-proteinoj, kiujn celas la antibiotikoj, per antigenvarianto VlsE-surfaco-proteino, kiu malaktivigas ŝlosile-gravajn imunkomponantojn kiel la komplemento, kaj per kaŝiĝo en la eksterĉela matrico, kiu povas interferi kun la funkciado de imunfaktoroj.
En la cerbo B. burgdorferi povas indukti estiĝon de astrocitoj kaj astrogliozo (proliferado sekvata de apoptozo), kiu povas kontribui al neŭromisfunkcio. La spiroketoj igas la ĉelojn de la gastiganta organismo sekrecii produktaĵojn toksajn por la nervoĉeloj inkluzive de kinolinacido, krome citokinoj IL-6 kaj TNF-alfa, kiuj povas estigi lacecon kaj malbonfarton. Kaj la mikroglio-ĉeloj kaj la astrocitoj povas sekrecii IL-6-on kaj TNF-alfa-on en ĉeesto de spiroketoj. Tiu ĉi citokino-respondo povas konduki al kogna kripliĝo.
Imunologiaj studoj
Povas okazi ke la renkontiĝo kun la borelioj dum la Lyme-malsano kaŭzas longdaŭran, malfavoran inflaman respondon. Tio povas aperi en formo de aŭtoimuna malsano induktita de la patogenaj bakterioj. La apero de tiu ĉi reago eble estas atribuebla al ia formo de molekula mimetismo, kie la borelioj - por eviti ke ili estu mortigotaj pere de la imunsistemo - fariĝas similaj al normalaj histo-partoj de la gastiganta organismo. Tiel povas ebliĝi ke kelkaj kronikaj simptomoj devenas el aŭtoimuna reago. Tio povus klarigi, kial kelkaj simptomoj daŭras eĉ post kiam la spiroketoj jam estas eliminitaj el la korpo. Tiu ĉi hipotezo povus demonstri la kaŭzon de kronika artrito aperanta post antibiotika terapio, simile al reŭmatisma febro, - sed ĝia pli larĝasenca aplikebleco estas ankoraŭ kontestata.
Diagnozo
La boreliozo Lyme estas diagnozata klinike, surbaze de la simptomoj, objektivaj, fizikaj aperaĵoj (kiel migranta eritemo, paralizo de facia nervo aŭ artrito), historio de ebla renkontiĝo kun infektitaj iksodoj kaj serologiaj ekzamenoj de la sango. Dum diagnozado de la Lyme-malsano la kuracistoj devas konsideri ankaŭ aliajn malsanojn kiuj povas kaŭzi similajn simptomojn. La plej granda parto (sed ne ĉiuj pacientoj suferantaj je boreliozo Lyme) havas karakterizan, bovokulo-forman, migrantan eritemon (ME). Multaj pacientoj tute ne memoras pri iksodo-piko/mordo. Laboratoriaj ekzamenoj ne estas rekomendataj ĉe personoj kiuj ne havas klinikajn simptomojn de tiu ĉi malsano.
Pro la malfacileco de laboratoria kultivado de borelioj, la diagnozo de Lyme-malsano ĉefe baziĝas sur la klinikaj ekzamenaj rezultoj kaj restado en endemiaj Lyme-areoj laŭ la malsanhistorio. La ekzantemo ME - kiu ne aperas en ĉiuj kazoj - estas sufiĉa por konstati la diagnozon de morbo Lyme, eĉ se la serologiaj sango-ekzamenoj estas negativaj. La serologia testado povas esti uzata por subteni la klinike suspektatan kazon, sed ĝi sola ne havas diagnozikan valoron.
La diagnozo de Lyme-malsano en malfrua stadio ofte estas komplikata, ĉar ĝi povas imiti simptomojn de multaj, aliaj morboj. Pro tio iu aŭtoro nomis la boreliozon Lyme "la nova, granda imitanto". Ĝi povas esti misdiagnozata kiel multobla sklerozo, reŭmatoida artrito, fibromialgio, kronika laceco-sindromo (KLS), lupuso, aŭ aliaj aŭtoimunaj kaj neŭrodegeneraj morboj.
Laboratoriaj ekzamenoj
Pluraj formoj de laboratoria testado de Lyme-malsano estas haveblaj, sed kelkaj el inter ili ĝis nun ne estas adekvate konfirmitaj. La plej vaste uzataj testoj estas serologiaj, kiuj mezuras la nivelon de specifaj antikorpoj en la sango de la paciento. En frua stadio de la infekto tiuj ĉi testoj povas esti negativaj, antaŭ ol la imunsistemo estus povinta produkti signifan kvanton de antikorpoj. Tamen, tiuj ĉi testoj estas konsiderataj fidinda helpo en la diagnoziko de pli postaj stadioj de la morbo Lyme.
Segejo
Segejo estas entrepreno, instalaĵo aŭ laborejo, kie oni segadas arbojn al bretoj aŭ traboj. Ĝi ege utilas por industrio pri forstado. Same por lignoproduktado.
Boreliozo Lyme
Laboratoriaj ekzamenoj
La plej ofte aplikataj, atingeblaj, laboratoriaj testoj estas "Western blot" kaj "ELISA". La Centro por Malsankontrolo rekomendas du-ŝtupan protokolon: unue oni apliku la sentivan teston "ELISA", kaj se ĝi estas pozitiva aŭ necerta, oni finfaru la pli specifan metodon "Western blot". La fidindeco de tiuj ĉi metodoj estas ankoraŭ kontraŭdira,tamen diversaj studoj montras, ke la "Western blot"-IgM (imunglobulino M) havas 94-96 %-an specifecon ĉe pacientoj kun klinikaj simptomoj de frua Lyme-malsano. La komenca "ELISA"-testo havas proksimume 70 %-an sentivecon, kaj en du-ŝtupa testado la averaĝa sentiveco estas nur 64 %-j, kvankam ĝi kreskas ĝis 100 %-j en la subgrupo de pacientoj kun disvastiĝintaj simptomoj, kiel ekzemple artritoj. La "ELISA"-testado estas farata tipe kontraŭ regiono-specifaj bakterio-variantoj, kaj povas doni falsan negativan rezulton, se la paciento infektiĝis per borelioj devenantaj el alia regiono.
Testoj de polimerazo-ĉeno-reago (PĈR) estis evoluigitaj por diagnozi la Lyme-malsanon per pruvo de ĉeesto de la genetika materio (DNA) de la borelioj. La PĈR-testoj povas doni falsajn pozitivajn rezultojn, se la laboratoria tekniko ne estas kontentiga. Eĉ se la testo estas konvene finfarata, ĝi ofte montras falsajn negativajn rezultojn ĉe specimenoj de sango aŭ cerbo-spina fluidaĵo (CSF). Tial PĈR estas malofte aplikata en diagnoziko de Lyme-malsano. Tamen ĝi povas havi rolon en diagnozo de Lyme-artrito, ĉar ĝi estas tre sentiva por demonstri ospA DNA-n en la sinovia fluidaĵo. Escepte de PĈR nun ne estas praktika ilo por pruvi la ĉeeston de la mikroorganismo, ĉar la serologiaj studoj ekzamenas nur la antikorpojn kontraŭ la borelioj. Altaj koncentritecoj de imunglobulino-G- (IgG) aŭ imunglobulino-M- (IgM) antikorpoj kontraŭ la borelio-antigenoj indikas malsanon, sed pli malaltaj koncentritecoj povas esti misinformantaj. Ties kaŭzo estas, ke la IgM-antikorpoj ĉeestas post la komenca infekto, sed la IgG-antikorpoj povas resti dum jaroj.
Novaj teknikoj por klinika testado de borelio-infektoj estis evoluigitaj, kiel ekzemple "LTT-MELISA", kiu estas kapabla identigi la aktivan formon de boreliozo (Lyme-malsano). Aliaj, kiel la "focus floating microscopy" (fokuson ŝanĝanta mikroskopio) estas ekzamenataj. Nova esplormetodo demonstranta "kemokino"-n ĈCL 13 povas esti indikilo de neŭroboreliozo.
Por diagnozi la Lyme-malsanon, kelkaj laboratorioj ofertas esplormetodojn, la akurateco kaj utileco de kiuj estas ankoraŭ ne pruvita. Tiuj ĉi metodoj inkluzivas testojn de urino-antigenoj, PĈR-testojn en urino, imunfluoreskan kolorigon de iuj formoj de Borrelia burgdorferi, kiuj havas ĉelmuro-mankon kaj ankaŭ testojn de limfocito-transformiĝo. La usona Centro por Malsankontrolo ne rekomendas tiujn ĉi metodojn, kaj la resuma artikolo de Aguero-Rosenfeld kaj aliaj aperinta en 2005 en la Clinical Microbiology Reviews konstatis ke ilia uzado estas "tre maltrankviliga kaj senkuraĝiga".
Figurado/bildokreado
La plena cerba hipoperfuzado demonstrata per SPECT kune kun ĉeesto de karakterizaj neuropsikiatriaj simptomoj drame kreskigas la suspekton de Lyme-encefalopatio ĉe malsanuloj kiuj restadas aŭ vojaĝis sur endemiaj areoj, ankaŭ tiam, se la paciento ne memoras pri mordo de iksodo. Malfrua malsano povas okazi post multaj jaroj. La meznombra tempo inter la komenco de la simptomoj kaj konstatado de la diagnozo estas proksimume 4 jaroj. Ĉar seronegativa malsano povas okazi kaj la testado de cerbospina fluidaĵo ofte montriĝas normala, la Lyme-encefalopatio ofte estas ekskluda diagnozo: se ĉiuj aliaj eblecoj estas ekskluditaj, restas la Lyme-encefalopatio. Kvankam la aberaciaj SPECT-bildoj estas rezultoj de cerba vaskularito, en tiuj ĉi kazoj oni nur malofte finfaras cerban biopsion kompare al aliaj formoj de cerbaj vaskularitoj.
Kaj en fruaj, kaj en malfruaj Lyme-malsanoj ofte montriĝas nenormalaj trovaĵoj en bildokreado per nuklea magneta resonanco (NMR). NMR-skanadoj de pacientoj kun neŭrologia Lyme-malsano povas montri punktitajn lezojn de la blanka substanco sur bildoj T2-pezigitaj/ponditaj/pezbalancitaj. Tiuj ĉi lezoj estas similaj al tiuj vidataj en senmjelinigaj aŭ inflamaj anomalioj, kiel ekzemple la multloka sklerozo, sistema lupuso eritema (SLE) aŭ aliaj cerbovaskulaj malsanoj. Oni raportis ankaŭ pri cerba atrofio kaj cerbotrunka neoplasmo konekse kun boreliozo Lyme.
Disvastiĝinta lezo de la blanka substanco povas interrompi la ĉie ekzistantajn kontaktojn de la griza substanco, tiel oni povas klarigi la mankojn de atento, memoro, spaco-vidkapablo, kompleksa pensado kaj emocia statuso. La malsano de blanka substanco povas havi pli grandan kapablon resaniĝi, ol tiu de la griza substanco, eble tial, ĉar neŭrono-perdo estas malpli ofta. Spontana pliboniĝo povas okazi en multloka sklerozo, kaj oni observis post antibiotika traktado de Lyme-malsano ankaŭ la malaperon de hiperintensecoj de la blanka substanco pli frue observita per NMR.
Prevento
Oni devas forigi la fiksiĝintan iksodon senprokraste, ĉar la forigo ene de 36 horoj povas redukti la proporcion de infektiĝo proksimume al nulo. Protekta vestaĵo inkluzivas ĉapelon, longmanikan ĉemizon kaj longajn pantalonojn kiuj estu falditaj en la ŝtrumpetojn kaj/aŭ botetojn. Helkolora vestaĵo faras la iksodojn pli facile videblaj antaŭ ol ili povus fiksiĝi. La homoj devus speciale atenti, kiam ili lasas eniri en sian hejmon la dorlotbestojn, kiuj kutime restadas ankaŭ subĉiele, ĉar tiuj ĉi bestoj povas alporti la iksodojn ankaŭ en la domon.
Pli efika metodo preventi la Lyme-malsanon estas redukti la nombron de primaraj gastigantoj/mastro-bestoj de la iksodoj, ekzemple la ronĝuloj, aliaj malgrandaj mamuloj kaj ankaŭ la cervoj. Redukto de la cervo-populacio povas post iom da tempo rompi la reproduktiĝan ciklon de la cervo-iksodoj kaj ilian tromultiĝon en antaŭurbaj kaj kamparaj areoj.
Vakcinado
La laboratorio GlaxoSmithKline evoluigis rekombinitan vakcinon kontraŭ la malsano Lyme. Ĝi baziĝas sur ekstera surfaca proteino A (OspA=outer surface protein A) de B. burgdorferi. Kadre de klinikaj eksperimentoj ĉe pli ol 10000 homoj, la vakcino nomata LYMErix donis protektan imunecon kontraŭ borelioj en 76 %-j de la plenkreskuloj kaj en 100 %-j de la infanoj, kaj oni povis observi nur mildajn aŭ moderajn kaj ĝenerale nur provizorajn akcesorajn efikojn. La 21-an de decembro 1998 surbaze de tiuj ĉi eksperimentoj LYMErix estis aprobita fare de U.S. Food and Drug Administration (FDA=Usona Administrado de Nutraĵoj kaj Medikamentoj).
Post la aprobo de la vakcino, ĝia enkonduko en la klinikan praktikon estis malrapida pro diversaj kialoj, inter ili pro ĝia prezo, kiu ofte ne estis repagita fare de la asekuraj entreprenoj. Poste centoj da ricevintoj de la vakcino raportis pri apero de aŭtoimunaj kromefikoj. Apogite de la advokato-grupoj de tiuj ĉi pacientoj, pluraj procesoj estis iniciatitaj kontraŭ GlaxoSmithKline, asertante ke la vakcino kaŭzis tiujn ĉi problemojn. La plendoj estis ekzamenitaj fare de FDA kaj CDC (CDC=U.S. Centers for Disease Control, t.e. Usonaj Centroj de Malsankontrolo), kiuj ne trovis rilatojn inter la vakcino kaj la aŭtoimunaj plendoj.
Malgraŭ la manko de pruvo, ke la plendoj estis kaŭzitaj de la vakcino, ĝia vendokvanto reduktiĝis, kaj en februaro de 2002 GlaxoSmithKline retiris ĝin de la usona merkato pro la negativaj reagoj de la amaskomunikiloj kaj pro timo ke ĝi kaŭzas kromefikojn. La medicina literaturo priskribis la sorton de LYMErix kiel "avertan rakonton". Ĉefartikolo/redakcia artikolo de la revuo Nature citis la retiron de LYMErix kiel ekzemplon, en kiu "senbazaj publikaj timoj aplikas premon al produktantoj/evoluigantoj de vakcinoj iri en pli ol sufiĉajn kaj akcepteblajn sekurecajn konsiderojn". La origina evoluiganto de la vakcino OspA en la Instituto Max Planck diris al Nature: "Tiu ĉi historio montras kiel malracia povas esti la mondo... Neniu scienca pruvo ekzistis por haltigi la unuan OspA-vakcinon (=LYMErix)".
Nuntempe ankaŭ novaj vakcinoj estas esplorataj. Tiuj ĉi vakcinoj uzas kiel antigenon la eksteran surfacan proteinon C (OspC) kaj glikolipoproteinon de borelioj.
Forigo de la iksodoj
La "popolaj" metodoj por forigi la iksodojn estas ofte senefikaj, ili ne havas avantaĝon en prevento de la infektiĝo, eĉ povas pliigi ĝian riskon. La plej bona metodo estas simple eltiri la iksodon per pinĉilo, kiel eble plej proksime al la haŭto, sen iu ajn tordado, evitante la disfrakason de ĝia korpo aŭ la eksperimentadon per forigo de ĝia kapo. La risko de infektiĝo kreskas paralele kun la tempo de fiksiĝo de la iksodo, kaj se tiu ĉi tempo estas malpli ol 24 horoj, la infektiĝo ne estas verŝajna. Tamen, ĉar la iksodoj - precipe en la nimfo-stadio - estas tre malgrandaj, ilia senprokrasta malkovro estas sufiĉe malfacila.
Kuracado
Antibiotikoj estas la primaraj kuraciloj de la boreliozo Lyme. La plej konvena antibiotika traktado dependas de la paciento kaj de la stadio de la malsano. La elektendaj antibiotikoj estas doksiciklino (por plenkreskuloj), amoksicilino (por infanoj), eritromicino (por gravedaj virinoj) kaj ceftriaksono. Per tiuj ĉi antibiotikoj la traktado daŭras 14-28 tagojn. Alternativaj medikamentoj estas cefuroksimo kaj cefotaksimo. La kuracado de gravedulinoj estas simila, sed ĉe ili oni devas eviti la tetraciklinojn.