cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pûnt ed Santiago Calatrava a Rèz
I pûnt
Al pûnt ed mèz, ch' a 's vèd benésim da l' Avtostrêda A1, l'é un pûnt, cun i chêv ed sustègnlighê a un êrch ch' l' al ciâpa da un cò a cl'êtr, in asâr vernişêd 'da biânca lòngh 220 mēter e êlt, in alpûnt mâsim, 50 mēter, lêregh int al piân ed la strêda quêşi 27 mēter e pèiş 4.000 tonelêdi 'd asâr tót saldê.
I pûnt în stê inavgurê al 20 otòber 2007 cun 'na grôsa fèsta cun di cuncêrt e arciâm per ragasōl cun la preşèinsa dal séndech ed Rèz Graziano Delrio la presidèint ed la pruvîncia Sonia Msini e al câp dal gvêren 'd alōra Romano Prodi.
Êter progèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  "Ponti strallati di Santiago Calatrava" trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Elèinc ed matemàtic itagliàn
Chè 'd séguit 'n elèinc ed matemàtic itagliàṅ importànt, divîś per sécol:
Diàvul
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Diàvul, cgnusû anc cuma Demòni, l'è cla figùra ch'in dal religiòṅ l'è c'l èsar spirituàl catìṿ, rabî, distrutōr e ch'al cònta sōl dal bali, in cuntràst a Dio, a 'l bèṅ e a la véra.
'L è da spés figurâ cuma 'n óm cun na testa ad cavròṅ, i còran, la cóa e dagl'ali négri.
Pruvèrbi e mōd ad dir
}}
Scòdśa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Colegamèint estèren
}}
Il regista di matrimoni
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|In Itàglia i cmànd'n i mòrt.}}
Il regista di matrimoni (Al regìsta 'd matrimòni) 'l è 'n film dramàtic itagliàṅ e francéś dal 2006 scrit e dirèt par Marco Bellocchio.
La pelìcula, giràda a Cefalù, l'à vins dū Nàstar 'd Argìnt e l'è stada preśentàda a 'l 59śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Franco Elica (Sergio Castellitto) 'l è 'n regìsta famóś in Itàglia mo minga a 'l èstar che, dòp al matrimòni 'd sò fiōla Chiara (Claudia Zanella), al gh'à da giràr cóntar-vója un film trat da 'l rumànś I promessi sposi. Un dè in di sò ufìsi 'd Róma a riva na ragàsa ciamàda Bona (Donatella Finocchiaro) ch'la vrév tōr part a la pelìcula. Par far al rōl dla Lucia Mondella chi lē la dascór c'n un culaburadōr ad Franco, Micetti (Maurizio Donadoni), ch'al gh diś che par dar un cuć a la pràtica a gh sarév da far un buchèṅ a 'l regìsta, par cgnós'r-as méj ch'a n gh'è mai tèmp. La śōvna la n è mia tant dl'idéa pò, a n sèrt punt, i rìvan lè dū óm ch'i la péscan ma lē la gh la cava a scapàr via. Purtròp p'r Elica, ch'a n gh'èntra gnint, la pulisìa in pôc tèmp la mét sóta sequèstar la strutùra ch'la gh'à d'indagàr su 'l reàt 'd mulèsti sesuàli.
Franco al tōś un trêṅ finénd in Sicìglia. In spiàgia 'l incróśa prima 'n regìsta 'd matrimòni sò amiradōr, Enzo Baiocco (Bruno Cariello), jutànd-'l in dal muntàǵ dal filmèṅ, pò 'n regìsta impgnâ ma mai premiâ in di fèstival, Orazio Smamma (Gianni Cavina), ch'al s è dâ mòrt par vìnsar finalmènt quèl, parchè in „In Itàglia i cmànd'n i mòrt“.
Dòp avēr vdû al film dal matrimòni fat tgnénd cònt di cunsìli 'd Elica, a sò dita dimóndi fat bèṅ e difarènt da tut chi àtar, al prìnsip Gravina 'd Palagògna (Sami Frey) al dmanda a Franco 'd giràr qvél ad sò fiōla, ch'l'è pròpria la Bona, dada in spóśa a 'n nutàr cun di bèsi. Quànd al regìsta al la véd al s inamóra 'd lē e 'l s mét in tèsta che cal matrimòni lè a n s gh'à minga da far.
Culegamènt estéran
}}
Hirundo rustica
{{Metacaixa
La rundanèina comûna (rondine comune in italiân Hirundo rustica al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed pâs ed l' ōrdin di pâser preşèint in Euròpa, in Âşia e int al j Amèrichi. Despès ciamê sōl cun al nòm ed "rundanèina", ch' an n'è mìa sbaliê, mó al nòm al ciapa pió in lêregh tóta la faméja 'd i Hirundinidae (faméja ed quî ch' a magnên mèinter a vōlen).
Al só aspèt
La rundanèina comûna, l'é un uşèl céch e svêlt, lòngh cîrca 18-19,5 cm; êla 12-13 cm,; bèch 11-13 mm. Sté uşèl al gh'à 'na còva lònga e a dō pûnti, êli pighêdi a êrch e a pûnta e un bèch céch drét ed culōr grîş e-scûr.
Cumportamèint e abitódin
La rundanèina comûna la gh' à al j abitódi quêşi cumpâgn a chiêter uşê ch' a mâgnen j insèt, cun rundanèini e i rundòun (ōrdin Apodiformes) (faméja ed quî ch' a gh' àn al sâmpi cûrti).
Sté uşèl al mâgna al mòschi, al sarabîghi, (e difâti l'é prōpria per la só utilitê a l'òm, magnadōra ed sarabîghi in istê, che la só sparisiòun l'é drē dêr dal preocupasiòun; ed sôlit al rundanèini arîven da nuêter intōren al 21 ed mêrs e armâgnen fîn a i prém 'd otòber), a mâgnen ânca spòş, e 'd j êter insèt ch' a vōlen e ânca bèigh, e panarâsi; dòunca l'an gh' à mia bişògn ed 'na grōsa velocitê (cîrca 50 chilômetr a l'ōra), mó 'na şveltèsa e 'na bravûra ed cambiêr diresiòun in môd incridebilmèint şvêlt, dimòndi ótil p'r al só prupôşit.
Al só ambiĵnt
La popolasiòun dal rundanèini comûni, in Amèrica dal Nord, l'é chersûda dimòndi ind al tèimp dal vintèişem sècol cun al chersèint nòmer ed pôst artificêl per fêr al né.
Ind j ûlten ân a s'é avû un câl ed rundanèini int al zôni europèi e Nord Amèrica, duvû al crèser ed l'ûş di vlèin in agricultûra ch' a fan calêr al nòmer ed j insèt e dòunca ânch dal nòmer dal rundanèini. Però, l' armâgn un uşèl dimòndi sparpagnê e piotôst comûn in tót al mònd.
Relasiòun cun l'òm
La rundanèina l'é ûn 'd j uşê che pió ed tót a 's aşvèinen al cà ed l'òm, a fân al né sòta i curnişòun di tèg.
La rundanèina comûna l'é dvintêda 'na bandēra p'r al pôpol ed l'Estonia dal 23 zógn 1960, per lōr la rundanèina la rapreşèinta al cēl bló e a 'gh dân al 'stès significhêt ch' a gh'à la libertê e la felicitê etêrna. Secònd al j uşânsi ed cól pôpol se quelchidûn al mâsa 'na rundanèina al dvèinta ôrob, e a díşen che, quând in premavèira al rundanèini a tōrnen al né, a salóten al persòuni ed la cà cun di şvòj p'r âria e cun di cânt.
Colegamèint d'ed fōra
La rundanìna (Hirundo rustica) (rondine in italiàn) 'l è 'n uśel migradōr d'l órdan di pàsar (famìja di Hirundinidae) e 'l è preśènt in Europa, Àśia, Àfrica e in di Americhi.
Cuma la s preśènta
La rundanìna cumùna 'l è 'n uśèl pìcul e śvélt, lung a 'l incìrca 18-19,5 cm; ala 12-13 cm; vèrta alàra 30-35 cm; cóa 9,5-11,5 cm; bèc 11-13 mm; péś 16-24 g; óṿ 19,7x13,7 mm.
C'l uśèl chè al preśènta na cóa lónga e a punta dal dū bandi, ali curvi e un bèc pìcul e drit ad culōr griś scûr.
La rundanìna ch'la viṿ in Europa (Hirundo rustica rustica) l'è ad culōr blu scûr (praticamènt négar) in sla schina, griśàstar in sal stómag e la gh'à na riga rósa in sla góla, divìśa da 'l stómag par na fasa blu-griśa. La s cata in Europa e in Rusia (in fiṅ a 'l sìrcul pulàr àrtig) e la migra in Àfrica durànt 'l Invèran.
Cumpurtamènt
La rundanìna cumùna la gh'à un cumpurtamènt ch'al s davśina a quél di àtar uśèi ch'i màgnan gl'insèt cuma 'l rundòṅ (órdan di Apodiformes). La magna móschi, sinsali, spóś e di àtar insèt vulànt e la n gh'à minga biśógn ad vulàr in présia (50 km/h) parchè l'è śvélta e la gh la cava a cambiàr diresiòṅ facilmènt. 'L è difìcil ch'la méta i pē par tèra.
La rundanìna cumùna la fà sù un gnal còncav, fat ad śmalta purtàda p'r al bèc. Ad dèntar, al gnal 'l è fat miténd insém èrba, plumi e di àtar quèi mòrbid. Ad sòlit la sa stablìs sóta a 'l custrusiòṅ d'l óm cuma i teǵ dal cà, fnii e stali.
La fà sù i gnai dū vòlti a 'l an, faghénd quàtar o sinc óṿ par vòlta. La fémna la i cóva par sédas dè. Tut i dū i genitōr i faṅ la sò part par métar sù al gnal e i dànan da magnàr a i pulśèṅ.
Cardénsi e supertisiòṅ
Par gl'abitànt dal campàgni, la rundanìna 'l è 'n uśèl sàcar e la gh'à la prutesiòṅ dla Madóna. A s créd ch'la rundanìna la gh'àppia sèg na gósa dal sangṿ ad Gesù Putèṅ, tòlta quànd al Sgnór al s éra punt cun un spèṅ méntar 'l era drē a scapàr via da Erode. N'atra versiòṅ la diś ch'la sia banadéta par la Madóna p'r avér tirâ via i spèṅ da la curóna che Crist crusifìs al gh'iva in tèsta.
In Rumâgna i dìśan: "Furtunêda l’è cla ca che al rundanén e’ nid a ‘l j’i fa" e a Guastâla a gh'è cal pruvérbi chè: "Par San Benedétt la rundanina la turna al técc".
Primavera (Brasil)
Primavera a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät ad Pernambuco, che in dal 2007 la gh'ava 11.897 abitànt.
Storia
La sitä l'è nas'da par via ad la pusiòn Primavera, indùa i luràvan al sücar. Al cumoin, üficialmëint, a l'è nasìd al 2 ad màrs dal 1964.
A ghè al Parc ad la Cachoeira do Urubu, c'al g'ha voina d'i püsä bèli cascä dal Pernambuco, cun la furèsta Mata Atlântica.
A gh'è anca d'ì pusiòn ch'i hann fä storia; la União Industrial S.A. l'è dal sècul 19°; la cà granda e la capela São José i'enn dal 1939.
Cloris Leachman
{{Metacaixa
La Cloris Leachman (Des Moines, 30 'd Avrìl dal 1926 - Encinitas, 27 ad Śnar dal 2021) l'è stada n'atōra americàna, vinsidōra dal Prèmi Òscar dal 1972 cuma atōra minga prutagunìsta in dal film L'ultimo spettacolo ad Peter Bogdanovich.
La gh'à abû sinc fiōi da sò marè, al regìsta George Englund spuśâ in dal 1953.
Biugrafìa
In dal 1956 la lavóra cun Paul Newman in Supplizio pò in dal 1962 cun George Cukor in dal drama Sessualità. In di an Stanta la s fà cgnósar dabòṅ tulénd part a la série Mary Tyler Moore e a i film L'ultimo spettacolo, ch'al gh fruta 'n Òscar, e in Frankenstein Junior in du la s imbrutìs par la part dla Frau Blücher che, quànd a s sènt al sò nóm, tut i cavài i sìgan. In dal 1977 la rècita in n'atra cumèdia 'd cretinìśia, Alta tensione sèmp'r ad Mel Brooks.
In dal 1990 la tórna a lauràr cun Peter Bogdanovich in Texasville mént'r in dal 1999 l'è in dal cast ad La musica del cuore ad Wes Craven.
In di an Dumìla la rècita in dal telefìlm The Ellen Show cun l'Ellen DeGeneres pò la la s cata in soquànti cumèdi da rìdar cuma Avviso di chiamata, Alex & Emma, Babbo bastardo e Scary Movie 4.
Culegamènt estéran
}}
Majôl
Majôl (Maiolo in italièn) l'è un cumòn ad 841 abitìnt.
Marcaden dla Marecia
Marcaden dla Marecia (Novafeltria in italièn) l'è un cumòn ad 7.312 abitìnt.
Augusto De Luca
Augusto De Luca l'é un fotôgrafo italiân, nê a ‪Nâpol‬ int'al 1955. De Luca l'à ricevû tânt arcgnosimèint, tra i pió impurtânt: Award Città Di Roma 1996.
787 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 787, mo invéci 'l an 787, 't ê da 'ndèr chè) Al 787 (setseintutantasèt, settecentottantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 786 (setseintutantasē) e 'l vin prìma dal 788 (setseintutantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCLXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintutantasetéśim post.
San Lé
San Lé (San Leo in italièn) l'è un cumòn ad 3.041 abitìnt.
430 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 430, mo invéci 'l an 430, 't ê da 'ndèr chè) Al 430 (quaterseinttrèinta, quattrocentotrenta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 429 (quaterseintveintnōv) e 'l vin prìma dal 431 (quaterseinttreintùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseinttrentéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Scópa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La scópa l'è 'n śōg ad carti 'd urìgini itagliàni ch'a s śugàva bèla in dal XVIII sécul e ch'a s fà c'n un mas ad 40 da brìscula cun quàtar sém (cóp, danâr, spadi, bastòṅ). Al tōś al nóm da 'l fat ch'ad sòlit a vins qvél ch'al gh la cava a tiràr via tut al carti da 'l tàvul, dònca a „spasàr-i via“.
Da 'l nòstri bandi i s dróan al carti ad Piasëinsa, ispiràdi a quéli spagnōli, ch'i gh'aṅ dū mas difarènt: quél vèć (fiṅ a i an Sinquànta) al gh'à 'l figùri p'r intēr mènt'r in cal nóṿ al figùri i èṅ fati a mèś dal dū bandi (acsè i n èṅ mai culgàdi).
Règhli
A s pōl śugàr in dū, in tri o in quàtar. A tùr'n un śugadōr al fà la part dal masēr ch'al mìsćia 'l carti e al li dà, pò cal rōl lè 'l và a rutasiòṅ. Tut al vòlti al masēr al dà tri carti p'r òṅ e pò al dasquàcia quàtar carti in mèś a 'l tàvul.
Tut i śugadōr, quànd 'l è 'l sò tùran, i càlan na carta. Se sul tàvul a gh'è na carta cumpàgna a qvéla calàda, al śugadōr al la tōś insém a qvéla dascargàda o sinò a gh'è da védar s'a gh'è dal cumbinasiòṅ ad dū o più carti che misi insém i faṅ al valōr dla carta śugàda, tgénd adrē a 'l fat ch'al fant al vâl òt, al cavàl al vâl nóṿ e 'l rè al vâl déś. S'a sucéd un fat dal gènar al śugadōr al pōl catàr sù tut cal carti lè o sinò al gh'à da lasàr la sò carta in sal tàvul.
S'in sal tàvul a n gh'armàgn più gnint a s è fat “scópa”. Al śugadōr al gh'à da métar una dal carti ciapàdi in fónd a 'l sò mas dasquaciàda.
Sant'Êgta
Sant'Êgta (Sant'Agata Feltria in italièn) l'è un cumòn ad 2.316 abitìnt.
Scópa
Règhli
A s và avànti acsè in fiṅ tant ch'i finìs'n al carti, pò a s và a cuntàr i punt ch'i èṅ qvist chè 'd sóta:
Cuntâ i punt, a s ségna incòsa su 'n fujét e a s cuntìnua in fiṅ tant ch'un śugadōr al pasa i punt ch'i gh vōlan par vìnsar cuncurdâ a 'l inìsi dal śōg.
I racconti del cuscino
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Quèi ch'i faṅ bàt'r al cōr più in présia.|Tagline dal film}}
I racconti del cuscino (I racònt dal cusèṅ) 'l è 'n film dramàtic francéś, ulandéś, lusemburghéś e ingléś dal 1996 ad Peter Greenaway girâ in biànc e nég'r e a culōr.
Spellbound: The Collection
{{Metacaixa
I racconti del cuscino
'L è stâ preśentâ a 'l 49śum Fèstival ad Cannes in dla sesiòṅ Un Certain Regard. In dla culòna sunóra i s càtan di pès dla Guesch Patti (Blonde, La Marquise e La Chinoise), di U2 (Daddy's Gonna Pay For Your Crashed Car), ad Wolfgang Amadeus Mozart e àt'r incóra.
In tut 'l à fat sù dū migliòṅ e quàt'r ad dòlar.
Spellbound: The Collection
{{dialort | dial=Miranduléś}}
I racconti del cuscino
Sunt
Fra i arcòrd dl'infànsia dla Nagiko (Vivian Wu), na mudèla śōvna ch'la viṿ a Hong Kong, i gh'èṅ gl'avgùri ad cumpléan che sò pàdar, calìgafar ad mistēr, al gh scrivìva direntamènt in sal grugn. Cla tradisiòṅ chè la vèṅ purtàda avànti tut i an in fiṅ tant ch'la ragàsa la gh'à da spuśàr-as c'n un matrimòni cumbinâ. Al sò pascàr al piaśēr al fà in manéra ch'la Nagiko la gh'à da dmandàr a i sò amànt, ch'i èṅ dimóndi, ad scrìv'r-ag di quèi adòs e lē la taca a badśàr-i in bravitù più par la bèla scritùra che par savér ciulàr bèṅ.
Spellbound: The Collection
{{CITAZIONE2|When you're sitting all alone in the middle of the floor, there's something uncontrollable as you sit there watching the door, colour me, tattooed on the inside, slap your thigh, slap your calf, sing your mantra, leave your mark.|Quànd at sē sintâ in mèś a 'l pavimènt tut da par tè, a gh'è quèl ch'a n s pōl minga cuntrulàr in dal méntar ch'ta stà lè a guardàr 'l us, culór'um, tatuâ 'd dèntar, pìcia-'t la còsa, pìć'-'t al pulpàs, canta 'l tò mantra, lasa 'l tò ségn.|Tattoo, 1983|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I racconti del cuscino
Sunt
Un dè la dóna la cgnós 'l ingléś Jerome (Ewan McGregor) e la decìd ad tacàr lē a scrìv'r in si còrp nûd di óm cuma s'i fùsan di fój ad carta. Al sò deśidèri ad publicàr al sò òpri al pòrta però a la mòrt dal sò amànt.
Culegamènt estéran
}}
Spellbound: The Collection
{{Album }}
Spellbound: The Collection l'è na racòlta dal grup dark di Siouxsie and the Banshees. L'è stàda publicàda in dal Śnar dal 2015 e la mét insém di pès tòlt via da tut i disc lōr (a part la racòlta 'd cover Through the Looking Glass), cun anc dū b-side e la versiòṅ 'd Hong Kong Garden druàda in dal film Marie Antoniette dal 2006 dla Sofia Coppola.
Tut i braṅ i èṅ stâ sarnî in parsòna par la Siouxie Sioux e par Steven Severin.
Culegamènt estéran
}}
La vèdva alégra (operèta)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} La vèdva alégra, Die lustige Witwe in tedèsc, l'è n'operèta in tri pêrt ed Franz Lehár, su librèt ed Victor Léon e Leo Stein, dala cumédia L'Attaché d'ambassade 'd Henri Meilhac (1861).
El rapreśentasiòun i tachen cun dimòndi sucês a 'l Theater an der Wien ed Vièna al 30 ed disèmber 1905 cun la Mizzi Günther, sopràṅ 'd operèta, e 'l tenōr ed Vièna Louis Treumann cmandê da 'l cumpuśidōr.
Colegamèint estèren
}}
Plato Tiburtinus
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Plato Tiburtinus, c'ma dir Platòun ed Tìvoli, 'l era stê 'n matemàtic, astrònum e 'n tradutōr itagliàn dal XII sécol, nê a Tìvoli mo che però 'l era andê a stèr a Barselòuna da 'l 1116 a 'l 1138, indû al studièva insèm a 'l ebrèo Abraham bar Hiyya. 'L era stê méj cgnusû p'r el só tradusiòun ed documèint da 'l ebràic e da 'l èreb vers al latèin, e a pêr ch'al sìa stê al prìm a purtèr in sà traduśènd-i dala lengva àraba, dagli infurmasiòun a 'l riguèrd edl astrolàbi.
Ōvri
A s pèinsa ch'i sìen só tradusiòun cagli ōvri ed sièinsi e matemàtica ch'a seguìs ché:
Noti
}}
Luton
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Telefilm }}
Luton (id.) 'l è 'l sèt'm epiśòdi dla secónda série dal telefilm Spazio 1999 (Spasi 1999) dirèt par Val Guest e ambintâ 892 dè dòp al dastàc da l'òrbita dla Tèra. 'L è stâ prudót par la britànica ITC cun 'l ajùt ad Fred Freiberger e di sò bèsi americàṅ.
La senegiadùra, ch'l'arcòrda in na quàlc manéra 'l èpiśòdi "Arena" ad Star Trek, 'l è ad Fred Freiberger che chè al s firma cuma “Charles Woodgrove”. Al telefilm 'l è stâ pò girâ in dal Maǵ dal 1976. 'L è stâ traśmìs par la prima vòlta in televiśiòṅ al 23 'd Utóbar dal 1976.
Trama
Al cmandànt John Koenig (Martin Landau), la Maya (Catherine Schell) e Tony Verdeschi (Tony Anholt) i s càtan in sn'Àquila p'r andàr a véd'r al cundisiòṅ ad vita 'd un pianéda ch'al prév anc ès'r abitàbil parchè al gh'à na temperadùra fisa ad vint-a-dū grâd e 'l è pîṅ ad vérd. Rivâ là, méntar Tony al tórna su Alpha, John e la Maya i śmóntan śò armagnénd però in cuntàt c'n al sènt'r ad cmand dla baś in dua a gh'è la dutōra Russell (Barbara Bain) insém a la tècniga di computer, la giapunéśa Yasko (Yasuko Nagazumi).
La Maya la lèś da i sò strumènt ch'i cagapùi ch'i s càtan su 'n àrbul i èṅ bòṅ da màgnar. Mént'r al capitàṅ 'l in tasta òṅ, lē la cata sù 'n fiōr da purtàr sèg. Tut 'd un trat i s sèntan di sîg spavintóś e pò i tàc'n a dascórar i tri giùdas ad Luton, acsè a s ciàma 'l pianéda. I tri àlbar i gh dìśan ch'i èṅ di sasèṅ e di canìbai parchè i aṅ vlû masàr di èsar vivènt.
A taca na lòta a 'l ùltim sangṿ, c'n al cmandànt ch'l è frî a 'n bras e la Maya ch'la casca in na trapla méntar la s cata in dla fórma dna pujàna finénd acsè in na gàbia. La pōl armàgnar in cal stat chè sōl par n'óra: s'la n salta minga fóra 'd lè in présia la và in a risć ad murìr. Qvéi 'd Alpha i n pōlan far gnint parchè 'l pianéda 'l è iśulâ.
Culegamènt estéran
}}
Talamèl
Talamèl (Talamello in italièn) l'è un cumòn ad 1.117 abitìnt.
Metallica
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Hold my breath as I wish for death, Oh please God help me. Darkness imprisoning me, all that I see, absolute horror, I cannot live, I cannot die, trapped in myself, body my holding cell. Landmine has taken my sight, taken my speech, taken my hearing, taken my arms, taken my legs, taken my soul, left me with life in Hell.|A tégn dènt'r al fiâ esénd ch'a vój murìr, Oh par piaśēr Dio jut'um. Al scûr al m imparśòna, tut qvél ch'a véd 'l è na scarésa 'd c'l àtar mónd, a n pòs minga vìvar, a n pòs minga murìr, a sòṅ intraplâ dènt'r ad mè, al mè còrp 'l è na parśòṅ. Na mina la s è tòlta la mè vista, la m à tòlt la paròla, la m à tòlt 'l udî, la m à tòlt i bras, la m à tòlt al gambi, la s è tòlta la mè anma, lasànd-um cun na vita a 'l Infèran.|One, 1988|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I califurniàṅ Metallica (a s lèś /məˈtælɨkə/ in ingléś) i èṅ un grup speed/thrash metal americàṅ, mis insém a Los Angeles in dal 1981. I lór prim lavór, cun di pès dimóndi śvélt e rabî e pîṅ ad tecnicìśum, i i à purtâ ad èsar òṅ di espunènt più impurtànt dal trash metal insém a Slayer, Megadeth ed Anthrax.
In dal cōrs di an, i aṅ vins nóṿ Grammy Awards e sinc di sò àlbum i s èṅ piasâ al prim pòst dla casìfica Billboard 200 al prim cólp. Cun da piò ad 100 migliòṅ ad disc vindû (60 migliòṅ in di Stat Unî), i Metallica i èṅ cunsiderâ òṅ di grup più impurtànt dla stòria d'l heavy metal e dal rock dal dè 'd incō.
Gl'Inisi (1981-1983)
Al grup al s è furmâ al 28 'd Utóbar dal 1981 par mèrit dal cantànt e chitarìsta James Hetfield e dal baterìsta danéś Lars Ulrich.
In di prim méś dal 1982 i Metallica i regìstran la lór prima cansòṅ, Hit the Lights, misa in dla racòlta Metal Massacre par vulér ad Lars, e pò i tóśan in dal grup Dave Mustaine cuma chitàra sulìsta. In Luj i regìstran al demo No Life 'Til Leather. Al pas sucesìṿ 'l è quél ad tór al basìsta Cliff Burton in di rang e ad spatinàr a San Francisco.
I prim àlbum (1983-1986)
In dal 1983 i quàtar i vànan a Rochester, New York, par tacàr a registràr al prim disc par la Megaforce Records ma Dave Mustaine al và via subìt par fundàr i Megadeth e al vèṅ rimpiasâ par Kirk Hammett, ex mémbar di Exodus. 'L àlbum al gh'iva da ciamàr-as Metal up your ass ma pò 'l à tòlt al nóm definitìṿ ad Kill 'Em All (Masâ-i tut). Al disc 'l è anc incō òṅ di più impurtànt dal thrash metal, cun di braṅ stòric cuma Hit the lights, The four horsemen, Jump in the fire, Whiplash e Seek & destroy. In pòc tèmp al vénd 5 migliòṅ ad còpi.
In dal 1984 a vèṅ fóra al sécond àlbum Ride the Lightning (Cavàlca la silta), rigistrâ a Cupenàghen insém al prudutór Flemming Rasmussen dla Elektra Records. In cunfrònt a Kill 'em all, quést chè 'l è un disc più misć, cun di sòṅ melòdic in dal braṅ Fade to black, o di asói enérgic ad Kirk cuma in Trapped under ice, Creeping death o Fight fire with fire. Anc i tèst i èṅ più curâ, quél ad For whom the bell tolls al s è ispirâ al sermòṅ ad John Donne (Par chi sòna la campàna). Ride the Lightning 'l à vindû 8 migliòṅ ad copì a 'l incirca.
La mòrt ad Cliff Burton (1986-1987)
Al disc al s è piasâ a 'l vintnuvéśum pòst dla clasìfica americàna e 'l à vindû dódas migliòṅ ad còpi. Al tour prumusiunàł 'l à vdû al grup sunàr insém a Ozzy Osbourne.
Al 27 ad Setémbar dal 1986, durànt al tour europeo in Śvèsia, a sucéd na diśgràsia a Ljungby: al pulmèṅ di Metallica al ślìcia su na strada giasàda e al s arbàlta śò. In d'l incidènt, Cliff Burton al finìs fóra di finestrèṅ e al mōr schisâ.
'L è un brut cólp p'r al grup: i Metallica i pènsan anc ad lasàr-as ma la famìja ad Cliff l'è la prima a sustgnìr-i e a dar-ag al curàǵ p'r andàr avànti.
...And Justice for All (1987-1991)
Al 28 'd Utóbar dal 1986 a vèṅ sarnî Jason Newsted par rimpiasàr Cliff. Cun al nóṿ basìsta, i Metallica i tàcan al Damaged Inc tour e i pùblican 'n EP (Garage Days Re-Revisited) ad cover ad grup metal e hardcore punk cuma Misfits e Diamond Head.
In dal 1988 al quartét califurniàṅ al fà gnir fóra al disc ...And Justice for All (...E giustìsia par tut). Al disc 'l è cunsiderâ, anc al dè 'd incō, al lavór più tècnic dal grup e 'l à vindû 14 migliòṅ ad còpi, anc p'r al mèrit dal Damaged Justice tour, òṅ di lór più bèi.
Da c'l àlbum chè 'l è stâ tòlt al prim sìngul di Metallica, One, un braṅ ispirâ al rumànś pacifìsta E Johnny al tulò al sćiòp ad Dalton Trumbo, un scritór ch'l iva subî 'l ostracìśum dal sò paéś e 'l éra stâ mis in parśòṅ in dal dòp guèra p'r ùndas méś parchè i pensàvan ch'al fus un cumunìsta. In dal vìddeo dla canta, a s véd di braṅ dal film umònim. Al tèst ad One al dascór 'd un suldâ ch'l iva pardû i bras e al gambi in dla secónda guèra mundiàla e 'l éra custrét a vìvar, sórd e òrub, su 'n lèt a 'l uśdàr.
'L àlbum al gh'à anc un braṅ dedicâ a Cliff, To Live Is To Die, 'l ùltim cumpóst da lò. Da nutàr anc Blackened (ch'la dascór dla mòrt) e Harvester of sorrow.
I prim an Nuànta (1991-1995)
In dal 1991 i Metallica i aṅ dat vita a un nóṿ àlbum, 'l umònim Metallica, prudót par Bob Rock, ch'l iva laurâ anc cun Mötley Crüe, Bon Jovi e Cher.
Al disc 'l è schisâ subìt al prim pòst dla clasìfica Billboard e 'l è cgnusû anc cuma black album (àlbum négar) par via dal culór dla cupertìna.
Metallica 'l è stâ al lór più grand sucès cumerciàl ad tut i tèmp (38 migliòṅ ad còpi vindùdi) anc par via di sìngui Enter Sandman, Sad but true, Wherever I may roam e Nothing else matters.
A difarénsa dal disc precedènt, quést chè al gh'à dal parti ad bas dimóndi marcàdi, al chè al vōl dir ch'al cuntibùt ad Jason Newsted 'l è stâ bòṅ, anc par la crìtica. Anc se soquànt fans dal grup i n è minga stâ dimóndi cuntènt dal fat ch'a gh fus méno thrash da prima, al grup 'l à tucâ un sucès mai vist.
In dal 1992 i aṅ cantâ al Freddie Mercury Tribute a Wembley par ricurdàr al cantànt di Queen mòrt 'd AIDS Freddy Mercury insém a Robert Plant di Led Zeppelin, Elton John, David Bowie, Roger Daltrey di Who, George Michael, Zucchero, Liza Minnelli, Tony Iommi di Black Sabbath e i Guns N' Roses.
Fra Luj e Utóbar dal 1992, i Metallica i van in tour in di Stat Unî insém a i Guns N' Roses p'r al GNR-Metallica Stadium Tour. Durànt na data in Cànada a Montreal, mèntar 'l è drē a cantàr Fade to black, Hetfield al patìs n'espluśiòṅ a i bras e in dal grugn par via ad 'n efèt speciàl andâ mal. Al cantànt 'l è custrét a lasàr lè ad sunàr p'r un pōc, al canta e basta e al s fà rimpiasàr par soquànti dati par John Marshall di Metal Church.
'L an dòp i tàcan al Nowhere Else To Roam Tour e al 22 ad Śugn i èṅ a Turèṅ. In Nuvémbar a vèṅ fóra al prim disc live, Live Shit: Binge & Purge, un bèl disc ma ch'al custàva tròp.
Load and Reload (1996-1997)
In dal 1996 'l è la vòlta ad Load, un disc un pôc difarènt da chi àtar, cun di sòṅ ch'i s davśìnan a 'l hard rock e un lógo nóṿ ad paca. Anc 'l aspèt di Metallica al càmbia: i n pàran piò di metalâr ma piutòst di bui, cun di cavî curt, di tatuàǵ e di vistî da strada.
I tèst, scrit da Hetfield, i tràtan di argumènt persunài. Until it Sleeps, al prim sìngul, al dascór dla lòta pardùta fra sò màdar e al càncar, mèntar Mama Said al s riferìs al rapôrt minga tant fàcil fra lì lór du. Tut quést 'l è al ségn 'd un aluntanamènt da i téma impgnâ di àt'r àlbum. King nothing e Hero of the day i èṅ i àtar sìngui.
Al ritràt in cupertìna al s ciàma Semen and Blood III. 'L è stâ fat in dal 1990 da Andres Serrano, un futógraf americàṅ famóś p'r i sò lavór dimóndi discùs (cuma Piss Christ, na foto in du 'l à mis na crōś in dla sò pisa). In dal disc a s véd un lìqud misć furmâ da sangṿ ad bóv e dla sò śbòra misi insém in mèś a du fój ad plexiglas.
In prinsìpi Load 'l ira stâ pinsâ p'r èsar un disc dòpi ma pò al prudutór Bob Rock e i Mettalica i aṅ cambiâ idéa, sarnénd ad far gnir fóra 'l an dòp 'n àt'r àlbum: Reload. Dal punt ad vista artìstic, al disc 'l è dimóndi cumpàgn a c'l àtar, cun i sìngui The memory remains, Fuel e The unforgiven II.
Anc 'sta vòlta la cupertìna l'è 'd Andres Serrano (Piss and Blood) e la fà védar dla pisa misćiàda a sangṿ ad bò, sèmpar in mèś a du fój ad plexiglas.
I Metallica i s tóśan al sò tèmp (1998-2001)
In dal 1998 i quàt'r i faṅ vgnir fóra 'n àlbum dópi ad cover, Garage Inc.. Al prim CD al gh'à dènt'r ùndas braṅ inèdit cun dal canti di Black Sabbath, di Blue Öyster Cult, di Misfits e àt'r incóra e i sìngui Turn the page ad Bob Seger e Whiskey in the jar di Thin Lizzy (ch'l à vins al Grammy cuma Best Hard Rock Performance in dal 2000), tut rigistrâ in dal 1997 e in dal 1998. Al secónd CD al mét insém al sédas cansòṅ ad Garage days re-revisited e di àtar braṅ e b-side. Quéli più impurtànti, parchè sunàdi dimóndi vòlti da 'l viṿ, i èṅ Am I evil? di Diamond Head, Stone cold crazy di Queen e So what dla punk band Anti-Nowhere League.
Dal 7 ad Mars dal 1999 i quàtar i faṅ part dla "Walk Of Fame" ad San Francisco e al sìndic 'd in alóra Willie Brown 'l à dit in manéra uficiàla che cal dè lè 'l éra al "dè di Metallica".
Al 21 e 22 'd Avrìl dal stés an, al grup 'l à fat n'eśibisiòṅ dal viṿ insém a l'urchéstra ad San Francisco, dirèta par Michael Kamen (ch'l iva bèla laurâ sèg a la canta Nothing Else Matters p'r al black àlbum). I vèṅ fati vint-i-òṅ cansòṅ, soquànti nóvi ad paca (No Leaf Clover e Human), atri piscàdi da i àlbum precedènt, cuma Of wolf and man o For whom the bell tolls. A gh'è anc la canta scrita p'r Ennio Morricone, The Ecstasy of Gold. Al cuncèrt 'l è pò gnû fóra in CD e DVD cun al nóm ad S&M (Symphony & Metallica).
In dal 2000 al quartét al vèṅ a savér che la sò canta I Disappear, ch'la gh'iva da gnir fóra in dla culóna sunòra dal film Mission Impossible II, l'éra stàda misa in d'l internet su Napster, un sit ch'al parmitìva ad dascargàr a gratis al cansòṅ in dal computer. Incasâ négar, i Metallica i gh faṅ cauśa e i dmàndan anc ch'i sìan casâ fóra i 335.000 utènt ch'i ivan dascargâ di sò braṅ in cal mèntar. In dal 2001, Metallica e Napster i càtan i s métan 'd acòrd e i la finìsan lè. Soquànt crìtic muśicài i tàcan però a ciàmar Ulrich, LAR$.
'N àtar brut cólp p'r al grup 'l è dal Luj dal stés an, quand Hetfield 'l è custrét a tacàr un prugràma ad riabilitasiòṅ còntar 'l alculìśum. Par 'n an a 'l incìrca, i Metallica i suspéndan tut i lavór e par cal mutìṿ chè i vaṅ in a risć ad mulàr-as.
I àlbum nóṿ di an Dumìla (2002-2010)
Dòp pòc méś, al grup al partìs par far di cuncèrt (al Summer Sanitarium Tour) insém a Limp Bizkit, Linkin Park, Mudvayne e Deftones. Sèmpar in dal 2003 i registràṅ na cansòṅ par la compilation in unór di Ramones We're a Happy Family: a s trata ad 53rd & 3rd.
In dal 2004 i faṅ gnir fóra al ducumentàri Some Kind of Monster ch'al dascór di mumènt dla registrasiòṅ dal disc.
Dòp avér rót al cuntràt cun al prudutór Bob Rock par pasàr cun Rick Rubin (famóś p'r i sò lavór cun i Red Hot Chili Peppers), in dal 2006 i tàcan incóra a sunàr dal viṿ. Al 22 ad Luj dal 2008 i èṅ a Bulógna.
Al 12 ad Setémbar dal 2008 a vèṅ fóra finalmènt al nòṅ àlbum in studi ciamâ Death magnetic, cun al prim sìngul estràt The day that never comes. A difarènsa ad St. Anger, Death Magnetic al gh'à na baterìa cun di sòṅ séc e dimóndi asói ad chitàra ad Kirk Hammett e riff ch'i faṅ gnir in a mènt i disc di an Utànta, specialmènt And justice for all. Anc al lógo 'l è turnâ quél da prima: quèl al vurà dir.
'L àlbum 'l à vindû da più ad 5 migliòṅ ad còpi e 'l è al quint di più vindû dal 2008. I àtar sìngui dal disc i èṅ: My apocalypse, Cyanide, The Judas kiss, All nightmare long e Broken, beat & scarred.
Culegamènt estéran
}}
Runcäia
Runcäia (Roncaglia in italian) a l’é 'na frasion dal cumoin ad Piaṡëinsa, cunusì a bòta in dal Medioevo parché gh’è stä dù diete (riüniòn) ad l'imperatur Federico al Barbarùsa.
La so puṡision a l'é a Est ad la citä e incö la g'ha 400-450 abitant.
23 ed maz
Al  l'è al 143° dè dal calendàri gregoriàn (144° in di an bisestìl); a gh vôl incòra èter 222 dè a la fin dl'an.
Orifìsi estèren edl ùter
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia) 'L orifìsi estèren edl ùter l'è 'l bûś ch'l unìs al canalùs edla servìśa col canalùs edla pèpa.
Colegamèint estèren
}}
Roulette
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al śōg al gh'à un disc divìś in 37 tachi numeràdi da śèr (culurâ ad vérd) a trénta-siē (tut culurâ ad nég'r o rós) ch'al vèṅ prilâ da 'n óm ciamâ croupier che pò a gh buta dèntar na bucìna biànca. La bucìna la cur in dal sèns cuntràri a 'l disc: quànd la s férma, cascànd śò in una dal trénta-sèt tachi, a s capìs quàl è al nùmar ch'l à vins.
Linguàǵ
La léngua ch'a s dróa ad sòlit in dal śōg l'è al francéś e qvist chè 'd sóta i èṅ i dascōrs ch'a s fà durànt al puntàdi:
Ad sòlit quànd al croupier al diś quàl è al nùmar vinsènt, al diś anc s'l è rouge o noir (rós o négar), pair o impair (para o dìspar) e manque o passe (s'l è più élt o più bas ad daśdòt).
Quànd a vèṅ fóra al nùmar śèr 'l è al banc ch'al vins.
Mudèi ad roulette
I gh'èṅ tri mudèi ad roulette:
In Europa però ad sòlit a s dróa n'atra régla ch'la diś ch'i bèsi i vénan divìś fra 'l banc e i śugadōr, mèś p'r òṅ.
Statìstica
La roulette, cuma tut chi àtar śōg 'd aśàrd in dua a gh'è un banc, la s tîṅ par lē na percentuàl sicùra ad vantàś rispèt a i śugadōr ch'l'è dal 2,70% a 'l incìrca, piutòst basa in di cunfrònt di àtar śōg cuma 'l Lòt e al Totocalcio (chè l'è dal 60%).
S'a s śōga un nùmar sōl, a s gh'à na prubabilità dal 2,70% ad vìnsar a 'l cōlp (2,63% in qvéla americàna, ch'l'è più basa parchè la gh'à 37 nùmar e minga 36).
Al śugàdi
Al cumbinasiòṅ ad śōg i èṅ qvisti chè:
Atri cumbinasiòṅ ad śōg i èṅ:
}}
Cantra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La cantra l' è cal machinàri druè in dal Têsil per carghèr al filê in sìma a l' urditôr. El cantri egl' în dal strutûri piò u méno cumplichèdi per tgnîr carghè su soquànt piōl di ruchèt ed filê dispòst in cla manéra urdnèda ch' la gh' permèta 'd desvujèr i sô fîl sèins' ingumbièri perchè i gh' àn da finîr incòri urdnè ins a l' urditôr.
Mèinter che 'na vòlta el cantri i éren a basta artigianèli e custruìdi in lègn, al dè d' incō i gh' pôl'n avér anca piò intelajadûri 'd metâl, e avéregh dal muvimaintasiòun asiunèdi da di mutôr elètric.
Frankenstein Junior
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La cumèdia più divertènta dal mónd!|Tagline dal film}}
Frankenstein Junior (id.) 'l è na cumèdia americàna, giràda in biànc e négar, dal 1974 ad Mel Brooks. Custdàda gnanc tri migliòṅ ad dòlar, la 'n à fat sù da piò 'd utànta-siē. 'L è stada scrita da Mel Brooks insém a 'l atōr prutagunìsta Gene Wilder e a Paul Oxon, tulénd ispirasiòṅ da 'l rumànś Frankenstein dla Mary Shelley.
In dal 2003 gl'americàṅ i l'aṅ sarnìda par métar-la via in dal National Film Registry dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî. In Itâglia l'à vindû da piò ad sincsènt-mila còpi in dvd.
Sunt
Al dutōr famóś e prufesōr universitàri Frederick Frankenstein (Gene Wilder), anvō dal Baròṅ Viktor von Frankenstein, al ciàpa a la mòrt ad sò nunòṅ al casèl ad famìja in Transilvàgna, esénd lò 'l ùnic parènt incór' in vita. Frederick 'l iva in chi an lè cambiâ la manéra ad dir al sò cugnóm par śluntanàr-as da i pinsēr mèdag dal sò parènt che lò al créd i sìan dal casàdi.
Rivâ in Rumanìa insém a l'asisténta Inga (Teri Garr), al cata lè al gòb Igor (Marty Feldman), anvō dal vèć jutànt dal nunòṅ. Chi lò al gh diś subìt ch'al sò nóm a s lèś Àigor. In dal castèl invéci a gh'è la Frau Blücher (Cloris Leachman), na dóna ch'in alóra l'éra l'amànta dal baròṅ. Lì lē, vistìda sèmp'r ad négar, la fà vgnir i śgriśōr a i òs, specialmènt a i cavài che, quànd lē la dascór cun c'l asènt lè tedésc, i pèrdan la tèsta. Quànd la Blücher la fà catàr a Frederick i apùnt mèdag ad sò nunòṅ, al dutōr al decìd ad pruàr anca lò 'l esperimènt a dar vita incóra a 'n cadàvar.
Culegamènt estéran
}}
431 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 431, mo invéci 'l an 431, 't ê da 'ndèr chè) Al 431 (quaterseinttreintùn, quattrocentotrentuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 430 (quaterseinttrèinta) e 'l vin prìma dal 432 (quaterseinttreintadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseinttreintunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Trigonometrî
La trigonometrî (dal grîg trigonon = trî cantón e metro = misuraziån) l'è 'na pèrt d'la matemâtica ch'la dscårr ed cantón, trianguel e funzión trigonometrichi, cme al seno (abreviè sin), al coseno (abreviè cos) e tanzänt (abreviè tan), L'è cunpagna a la geometrî, anch's ai é quel d'on ch'al dîs ch'al n è po brîsa acsé vair. Par quèl d'on la trigonometrî l'è såul 'na pèrt d'la geometrî.
Definizión
La trigonometrî la drova 'na quantitè granda ed parôl spezéffichi par descrîver däl pèrt d'un trianguel. Äl definizión pió cgnossó én:
Pàser
{{Metacaixa
Al pàser dumèstic (Passer domesticus) o paseròt o pasra o pasarìna (passero domestico in italiàn) 'l è, a s pōl dâr, 'l uśèl ch'a s cata più da spés in Europa, sia in campàgna ch'in sità. Al viṿ anc in di paéś dal Mediterraneo e in Mèdi Uriènt. In Itâglia al sa stablìs in dal śòni ad cunfìṅ dal regiòṅ dal nòrd.
Aspèt
Al plumi di masć adùlt i eṅ difarénti da quéli dal fémni e di pulśèṅ. Al masć al s pōl cunfóndar cun gl'altri spéci dal gènar pàser s'a n fus par 'l la banda griśa in un cantòṅ dal pèt. La taja l'è a l'incìrca ad 15 cm par 32 gram ad péś.
Quànd al vóla, al pàser 'l è pròpria bèl a ved'r-as e dimóndi śvélt. Quànd 'l è a tèra però i sò śampèṅ acsè sutìi i n èṅ minga tant bòṅ par giràr, difàti al pasri i vaṅ avànti faghénd di salt.
Cumpurtamènt
L'è na bèstia ch'a gh piàś viv'r insém e la s pōl śuntàr-as vluntéra a di grup bèla fat, anc ad dèś eśemplàr a la vòlta. A n è minga difìcil ch'al pàser al véggna datéś a 'l óm par catàr dal magnàr. I paseròt, par libràr-as da i paràsita, i faṅ di bagn ad tèra. Quànd invéci a gh'è dimóndi cald, i faṅ al bagn in dl'aqua, puci o pisìna, a dipénd da quél ch'i càtan.
Al pàser a n è minga 'n uśèl ch'al vaga via quànd a taca al fréd, ansi 'l è na bèstia ch'la stà in di stés pòst tut 'l an. Da spés al và datéś a 'l cà par bcar dal briśi o par punsàr 'n àtim prima 'd vulàr via. Anc s'l è 'n uśèl piutòst delicâ, al pōl èsar tirâ sù listés par 'l óm e a n gh'è minga biśógn ad druàr la gàbia parchè al n scapa minga via quànd 'l inténdar-as c'n al padròṅ 'l è élt.
Riprudusiòṅ
Al masć al fà dimóndi gnal, in di pòst più difarènt ch'al cata ma sèmpar còmad, sóta i cóp, in di spasi fra 'n edifìsi e c'l àtar e, dal vòlti, in sima a i àlbar. La paja l'è al materiàl ch'al dróa da piò p'r i sò gnai ma dòp al paseròt 'l i 'mpinìs cun dal plumi di àt'r uśèi. 'L ingrès dal gnal 'l è sèmpar da na banda. Quànd na fémna la gh và dèntar, a vōl dir ch'la 'l à sarnî cuma cumpàgn.
La pasarìna la fà da quàt'r a òt oṿ in primavéra. I pulśèṅ i eṅ tirâ sù da tut i dū i genitōr. In gènar la còpia l'armàgn insém tuta la vita ma a s è vdû che quànd la pasra la và a pascàr di àt'r uśèi al masć par punisiòṅ al gh fà catàr méno da magnàr.
Nòti
}}
Dialèt fraréś
{{dialort | dial=Fraréś}}
Nùmer sublìm
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Dialèt fraréś
Al Fraréś l’è un dialèt gal-italigh dla léngua emigliana zcórs intla pruincia ad Frara, intla Transpadana frareśa in pruincia ad Ruìgh, intal cumùŋ ad Sèrmad e Flónga intla pruincia ad Màntua e dai disendìnt frarìś a Fartiglia, bórgh d’Alghèr.
L’è’l più nóv di dialèt emigliàŋ, nà intrà al vèned a meźnòt, l’emigliàŋ a òvest et al rumagnòl a meźdì. Grazie anc’a ill particulari caraterìstich geografichi dal teritòrî frarìś al Fraréś l’è’l dialèt emigliàŋ ach l’è’rstà più vśiŋ fonologegamént al latìŋ.
Nùmer sublìm
In dla teorìa di nùmer, un nùmer sublìm 'l è 'n nùmer naturêl (\mathbb N) ch'al gh'à al nùmer di diviśōr e la sòma di diviśōr stès ch'egl'ìn tùt dū di nùmer perfèt.
Colegamèint estèren
}}
Dialèt fraréś
Fonologié:
Al Frarés al gh’à sèt vocal coŋ variazióŋ fin a òt, e gli’è, in IPA, /a ɛ e i ɔ o u/ ndó /a/ l’è [ɐ] quand l’è eufònica.
Incuntrarî’d j’altar dialèt emigliàŋ, al Fraréś l’an gh’à la distinzióŋ intrà vocal brév e vocal lóngh; d’in pòi che intill paròll ch’i gh’à «î» dó la /i/ la gh’à un són al dópî’d j’altri vocal. Al gh’è anc’un dubî su alcuni plurài’d fémna ch’i gh’à l’azént su la nanz-ch’ùltma sìliba e ch’i fnìs in /l/ o /n/, still paròll chì i gh’à un són finàl più fòrt ad j’àltri paròll ma n’as sà si l’è parché la vocal nanz l’è curt o parché l’è pròpî la consonànt finàl a èsar rafurzada; pr’eśempî: “la bala - ill ball, paròla - paròll, dòna - dònn, et acsì jé...”.
Pr’ill consonant l’è purasà vśiŋ a j’altar dialèt emigliàŋ avénd prò un mò unich ad pronunziàr la /l/, lié l’è retroflèsa et uvulariźada [ɭ̴] caraterìstica tipiga ad stal dialèt chì. Cóm paréć dialèt emigliàŋ al Fraréś al dìś /ʂ/ /ʐ/ /θ/ /ð/ invézi’d l’itagliàn /s/ /z/ /ts/ /dz/, più, i du sùn /n/ e /ŋ/ j’è dvèrs intrà’d lór, cmè /paːn/ “panno” e /paːŋ/, ch’i cuntràsta ancha cón [panˑ] «pann» “lentiggini”.
Culegamènt estéran
}}
Piuciarìa
{{Metacaixa
La piuciarìa o avarìsia o tacagnerìa l'è 'l vìsi dla gint tròp tachèda ai sold, ch'la i tin tròp estrìc. Per la Céśa catòlica, la piuciarìa l'è ùn di sêt vìsi capitêl, che difât l'andrèv invéci mìs a taśér cun la caritê, ch'la s'rèv invéci la virtù ch'la gh'è cuntrària. {{CITAZIONE2|Ed elli a me: “Tutti quanti fuor guerci sì della mente in la vita primaia, che con misura nullo spendio ferci”.|E lò a mè: “Tùt chilōr i éren stê òreb sicùr in dla mèint in dla só vìta, che cun dl ôć i n'gh'ìven fât gnanc un spènder”.|Da 'l "Infèren" 'd Dante, VII, 40-2, 1300,|DIALETTO={{carpś}}|LINGUA={{it}}}}
Noti e referèinsi
}}
Mashona Washington
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Mashona Washington (Flint, 31 ad Maǵ dal 1976) l'è stada na tenìsta americàna, prufesiunìsta da 'l 1995. L'è élta 168 cm e la péśa 59 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
La stà a Houston (Tèxas) e a gh piàś far da magnàr e far dal còmpri. La scólta la mùśica hip hop, R&B e gospel. L'è la surèla ad MaliVai Washington, anca lò tenìsta.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar sinquànta dal mónd 'l 8 ad Nuvémbar dal 2004 e l'à vins dū tìtui ITF in singulàr e ùndas in dópi.
Caréra
La Mashona la vins al sò prim tìtul ITF a Albuquerque (Stat Unî) in dal Setémbar dal 2001 baténd in finàl la Marissa Gould par 7-5 6-3. 'L an dòp la śōga a i US Open par via dna carta salvàdga ma la pèrd a 'l secónd tùran da la Kim Clijsters 1-6 6-7. In dal 2003 la riva a 'l secónd tùran anc a Turònt pardénd da la Vera Zvonarëva 1-6 1-6.
In dal 2004 la tōś part in Śnar a 'l turnèo 'd Hobart. Chè la bat par dū vòlti ad fila l'Iveta Benešová (pardénta furtunàda) par pò cédar a 'l secónd tùran a l'Anca Barna par 6-3 5-7 5-7. A Wimbledon la pasa 'l qualificasiòṅ ma, dòp avér batû l'Angelique Widjaja, la pèrd da la Tat'jana Panova. A Stanford la riva par la prima vòlta in di quàrt 'd un WTA ma lè la n pōl far gnint cun la nùmar sinc dal mónd, la Lindsay Davenport, anc s'la la fà sudàr purtànd-la a 'l tèrs sét. A New Haven la bat a 'l secónd tùran la nùmar sèt dal mónd Marija Šarapova ma pò la n gh la cava briśa a mandàr śò al śōg dl'Elena Bovina ch'la gh'à la méj sèg par 6-3 6-2. A gl'US Open la và fóra subìt ad òpra dla mudnéśa Antonella Serra Zanetti. In Utóbar la riva par la prima vòlta in finàl in un turnèo WTA baténd par 3-6 7-5 6-2 la céca Klára Zakopalová ma pò la vèṅ sćiancàda da la Marija Šarapova par 0-6 1-6.
In dal 2005 la pèrd incóra da l'Elena Bovina a 'l prim tùran ad Róma ma a Ìstanbul la riva in di quàrt baténd na śōvna Elena Vesnina par pò pèrdar da l'Anna Smashnova 3-6 1-6. A Birmingham e Eastbourne la riva incóra in di quàrt pardénd da la Jelena Janković 2-6 4-6 e da la Kim Clijsters 2-6 2-6. La pasa dū tùran anc a Wimbledon prima ad lasàr strada a l'Elena Dement'eva. La pèrd sèg anc in Luj in dal sò incóntar ad Fed Cup cun la Rùsia. 'L ùltim turnèo ch'la śōga in d'l an 'l è qvél ad Philadelphia in dua la céd in di quàrt a l'Amélie Mauresmo par 3-6 4-6.
In dal 2006 la n và mai da 'd là da 'l secónd tùran in di prim turnèo dla stagiòṅ. A 'l Roland Garros l'è lè lè par mandàr a cà subìt la Marija Šarapova, nùmar quàtar dal mónd. In vantàś 2-6 7-5 5-2 e servìsi, l'americàna la s fà rimuntàr, butànd in dgl'urtìghi anc un match point in sal 5-4 par lē in dal tèrs sét. La siberiàna la pasa pò 'l tùran par 6-2 5-7 7-5. In Śugn la céd a 'l secónd tùran a la Dinara Safina 6-4 4-6 1-6. In dal sò incóntar ad Fed Cup śugâ in Bélgi in Luj, l'è custréta a bandunàr cóntar la Kirsten Flipkens.
La tórna a śugàr sōl in d'l Utóbar dal 2007 ma la n è più bòna ad tùrnar a i sò livèi anc s'la gh la cava a purtàr a cà 'n àtar tìtul ITF a Carson in dal Maǵ dal 2008. Dòp avér mancâ al qualificasiòṅ in d'l ITF ad Grapevine, a la fiṅ dal 2011 la śmét ad śugàr.
Culegamènt estéran
}}
L'oasi degli zombi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al cunfrònt definitìṿ c'n i mòrt-viṿ magna-carna!|Tagline dal film}}
'L è cgnusû anc c'n i tìtul ad “El desierto de los zombies” in Spaggna, “L'abîme des morts vivants” e “Le trésor des morts vivants” in Frància, “Oásis dos Zumbis” in Braśìl, “Der Abgrund der lebenden Toten” in Germâgna e “Bloodsucking Nazi Zombies” in di Stat Unî.
Sunt
Al culunèl Kurt Meitzell (Henri Lambert) al vōl mét'r al sò maṅ su 'l teśòr che durànt la secónda guèra mundiàla i naśìsta dal generàł Erwin Rommel i ìvan lugâ in dal deśèrt lìbic. Par cal mutìṿ chè al s fà dir da 'l capitàṅ Blabert (Javier Maiza) al pòst in du 'l i iva cumbatû, n'òaśi in du 'l è fàcil ch'a gh sia saplî 'l òr di tedésc. Dòp avér abû la mapa, al culunèl 'l al masa par tgnir-as tut lò invéci ch'ad spartìr-al secónd i pat.
La nutìsia dla mòrt dal capitàṅ a riva anc in dal Régn Unî in dua a stùdia sò fiōl Robert (Manuel Gélin). Chi lò al lèś di sò diàri e al vèṅ a savēr che sò pàdar 'l iva abû na stòria 'd amōr cun la surèla dal sieìc Mohamed Al-Kafir (Antonio Mayans), l’Aisha (Doris Regina), pò mòrta in dal parturìr al sò putèṅ. Robert al lèś anc dla nutìsia dal teśòr dal Tèrs Reich e al decìd ad partìr p'r andàr-'l a catàr insém a di sò cumpàgn ad scóla, Ronald (Eric Viellard), Ahmed (Miguel Ángel Aristu) e la Sylvie (Caroline Audret).