cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lyndon B. Johnson
Elesiòn presidensiàli dal 1964
In camp èstar al dà fidùcia a 'l generàl William Westmoreland par dar-ag dèntar cun la guèra in Vietnam. Tròp tard al s rénd cònt dal śbali pruànd a far la paś sénsa sucès. Johnson al decìd acsè ad dar-'g a muć cun la pulìtica c'n un dascōrs televiśìṿ a la nasiòṅ in dal Mars dal 1968 e 'l tórna a vìv'r in dal sò ranch a Stonewall in du 'l murà sinc an dòp p'r un atàc ad cōr dòp ch'l iva tacâ incóra a fumàr anc s'l iva patî 'n infàrt.
Àtar prugèt
}}
Mercè Rodoreda
{{Metacaixa
Iolànda
Iolànda (Jolanda di Savoia in Italiàn) l'è na zità ad 3.353 abitànt int l'Emiglia-Rumagna
Mercè Rodoreda
Colegamèint estèren
}}
.edeka
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2016.
Lilli Gruber
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Lilli Gruber (al sò nùm cumplët l'è Dietlinde, Bulsàn, 19 d'avrîl 1957) l'è una giurnalista, scritùra e pulìtica itagliàna.
Biugrafia
Nasìda a Bulsàn al 19 d'avrîl 1957, lha laurä a la televisòn tudësca Pro7 e a ll'itagliäna RAI. L'è laureä il Lingue a Venêzia.
In dal 2004 l'è dvantä unurèula dal Parlament Europeo.
Ligamm ad föra
}}
São Gabriel da Palha
São Gabriel da Palha (in Itagliàn San Gabriele della Paglia) a l'è una sitä picëina ad 27.878 abitànt (2007) dal Brasil in dal Stät ad l'Espirito Santo.
Geugrafia
Al cumoin a l'è lùnt 212 km da la sà capitäla, Vitória. Al g'ha un'altësa c'la va da 180 a 400 m.
Ecunumia
La fùnt principäla a l'è al Cafè Conillon, ma g'hè anca i cultivasiòn ad còc, fasöi, mèi, mandioca e l'alevamëint ad bèsci da làt.
Tabâch
Al tabâch l ê un prudoat agrecul ch'as adrōva par fumêr·el int el pâj, int i sigaleiṅ, cuṅ la pepa o insèm a êter sustans.
Jade (film 1995)
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Sèrti fantaśìi i pòrtan tròp luntàṅ.|Tagline dal film}}
Jade (id.) 'l è 'n thriller eròtic dal 1995 ad William Friedkin scrit par Joe Eszterhas, aṿtōr di sugèt e dal senegiadùri ad film quài Flashdance, Basic Instinct, Sliver, Accerchiato e Basic Instinct 2.
'L è stâ girâ in Califòrgna c'n un budget ad sinquànta migliòṅ ad dòlar.
Sunt
L'asistènt prucuradōr distretuàł ad San Francisco David Corelli (David Caruso) 'l è ciamâ a far luś su 'l umisìdi 'd 'n impurtànt óm 'd afâr, Kyle Medford (Ron Ulstad), catâ mòrt in dla sò vila sóta i cōlp dn'antìga manàra da guèra. Gl'agìnt Bob Hargrove (Michael Biehn) e Petey Vesko (Ken King) i tìran fóra da na sò casafòrt soquànti foto dal guvernadōr dla Califòrgna Lew Edwards (Richard Crenna) in dal méntar ch'l è drē a gusàr-as na putàna ad nóm Patrice Jacinto (Angie Everhart). Chi lē la cònta a la pulisìa che Medford al la pagàva par far sès cun di óm impurtànt e pîṅ ad bèsi in dla sò cà ad Pasìfica. Cumpàgn a lē, di atri scaj i fàvan ch'al lavursèṅ lè e la più brava l'éra séns àtar na dóna cgnusùda in d'l ambînt cuma la Jade.
In séguit Corelli al dascór cun Edwards in parsòna e c'n al sò jutànt Bill Barrett (Holt McCallany) ch'i gh dìśan bèṅ 'd a n réndar minga pùblichi cal foto lè o sinò 'l è pèś par lò e par la sò caréra. Quànd pò i frêṅ dla sò màchina i n funsiònan piò, c'n al risć ad finìr fóra strada in culìna, David al capìs ch'a gh'è qualchidòṅ ch'l al vōl cupàr.
In cal mént'r i detective i càtan dal didàdi insìma a la manàra e i èṅ dla Katrina Gavin (Linda Fiorentino), na psicòluga ex amànta ad Corelli ch'adès l'à spuśâ 'n avucàt sò amìg, Matt Gavin (Chazz Palminteri). Cla rujàsa nimàla dla Jade l'è pròpria lē.
In séguit na màchina négra la mét sóta la Patrice cupànd-la méntar la Katrina la próa a incantàr Corelli in dal sò apartamènt sénsa però cavàr-'g-la.
Culegamènt estéran
}}
Diamantina
Diamantina a l'è una sitä ad 44.229 abitànt (2006) dal Brasil in dal Stät dal Minas Gerais.
Storia
La sitê l'è stä fundä in dal 1725 cul prìm nùm ad Arrial do Tijuco. L'è stä un sìt impurtantìsim in d'i sècui XVIII e XIX pr'i diamänt e par la sò laurasiòn.
In dal 1999 l'è stä pruclamä da l'UNESCO patrimòni mundiäl ad l'ümanitè, para i sò sìt artistic e i sò paesägg.
0533
0533 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Cmac, int al cunpartimaint ed Buloagna.
Fiòmm
{{Metacaixa
{{dialortBlg | dial=bulgnaiṡ}}
Un fiòmm l é un cåurs naturèl d âcua. La in à 'na catêrva e la pôrta int al mèr, int un lèg o in un èter fiómm. St'ûtum al tôl al nómm d afluänt.
I fiómm pió lóng dl'Emégglia-Rumâgna
Un fiómm l'è un côrs naturêl d'aqua. La gh'n'à di mòndi e la pòrta in d'al mêr, in d'un lêgh o in un èter fiómm. St'ùltem al tôs al námm d'afluèint.
I fiómm pió lónghi d'l Emélia-Rumagna
}}
Ipertonìa
{{Metacaixa
Berìli
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ipertonìa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguèrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia)
Berìli
Al berìli (it: berillio) l' è 'n elemèint chìmich metâlic e al fà pèrt dal grùp dj metâl alcalèin-terôś. Al gh' à nùmer atômic 4 e péś atômic 9,0, cun sìmbol Be. L' è d' culôr biànc-arśèint e l' è difìsil da catèr in natûra: al 's càta in dal minerèl 'berìl'. Dimòndi dûr e alzêr, al berìli al gh' à al pùnt ed fuśiòun a teimpradùra dimòndi èlta.
Ipertonìa
L’ipertonìa l'è 'n avmèint fóra dal normèl dal tòun dal mùscol, cum'a pōl sucéder in soquànti malatìi damànd al Parkinson, in dl'emiparéśi progresìva, o in dla triśomìa 18.
Berìli
Cùm' al 's drôva
Al berìli al s' drôva insèm al râm per furmèr dal lìghi alzéri.
Ipertonìa
A s cata na tensiòun fortìsima di mùscol, ch'a s sèint anc a tuchèri. A s intènd anc na presiòun dimòndi grosa.
Colegamèint estèren
}}
Berìli
Cùm' al 's drôva
}}
Spawn
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al riva da 'l Infèran.|Tagline dal film}}
Spawn (id.) 'l è 'n film fantàstic americàṅ dal 1997 ad Mark A.Z. Dippé trat da 'l fumét umònim dl'Image Comics creâ par Todd McFarlane ch'al 'l à anc prudót.
Sunt
Al Simmons (Michael Jai White) 'l è 'n sasèṅ ad mistēr ch'al lavóra p'r al guèran di Stat Unî. Durànt na misiòṅ in dla Curèa dal Nòrd al vèṅ masâ p'r al sò cap Jason Wynn (Martin Sheen) e p'r al sò bras dèstar, la Jessica Priest (Melinda Clarke). Wynn al libra pò in dl'ària un vìrus par védar 'l efèt ch'al fà in sla gint dal pòst.
Subìt dòp la mòrt Simmons al finìs a 'l Infèran e lè al dèmun Malebolgia al gh śibìs un pat: in cambi 'd un viàś in sla Tèra par parmét'r-ag ad véd'r incóra la sò dóna, la Wanda Blake (Theresa Randle), lò al gh'arév da purtàr sèg al trupi infernàli in fiṅ davànti a la pòrta dal Paradìś. Simmons al gh astà ma 'l sò còrp adès 'l è tut dasfurmâ e pîṅ ad braśadùri, difìcil arcgnós'r-al. Turnâ in dal paéś in du al vivìva, quànd al vèra 'l us ad cà al véd però la sò muróśa far la daśnumóśa c'n al sò amìg più grand, Terry (D.B. Sweeney). I èṅ pasâ sinc an da quànd 'l è mòrt e i dū i s èṅ in cal méntar mis insém avénd abû anc na fiōla, la Cyan (Sydni Beaudoin).
Culegamènt estéran
}}
La Màsa
La Màsa (Massa Fiscaglia in Italiàn) l'è na zità ad 3.819 abitànt int l'Emiglia-Rumagna
Miàr
Miàr (Migliaro in Italiàn) l'è na zità ad 2.289 abitànt int l'Emiglia-Rumagna
0583
0584 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Loca, int al cunpartimaint ed Pixa.
Taxi Driver
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|You talkin' to me?|Sē't drē a dascórar mèg?|De Niro al dascór da par lò in na batùda dal film|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Taxi Driver (Tasìsta) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1976 ad Martin Scorsese, vinsidōr dla Palma 'd òr a 'l 29śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Travis Bickle (Robert De Niro) al gh'à vint-siē an, al stà a New York e 'l à cgnusû la guèra in Vietnam. Al fà al tasìsta ad nòt parchè al fà fadìga a durmìr, inóltar 'l è 'n alienâ e anc deprès. Durànt al dè al viṿ da par lò, al scriv un diàri e al guàrda la televiśiòṅ. Quànd al và fóra, al s pasa 'l tèmp a védar di film pòran in di cìnema a luś rósa.
Travis 'l è tòlt dimóndi da la Betsy (Cybill Shepherd), n'impiegàda ch'la lavóra p'r al senadōr Charles Palantine (Leonard Harris) candidâ a dvintàr al presidènt di Stat Unî. Quànd chi lò al gh la cava a purtàr-la fóra, al fà al śbali più grand dla sò vita purtànd-la a védar òṅ di chi film lè spurcaciòṅ e acsè al vèṅ dascargâ in quàt'r e quàt'r òt.
Al tasìsta 'l è daśgustâ da qvél ch'al véd e da 'l cumpurtamènt da schiva dla sucietà. Quànd na baghéta ad tréd'ś an, l’Iris (Jodie Foster), la gh dmanda un pasàǵ par scapàr via da 'l sò prutedōr Matthew "Sport" (Harvey Keitel), lò al vrév in tut al manéri salvàr-la da 'l sò destîn ma lē la n gh astà briśa dgénd che, quànd l'è muntàda sù, l'éra drugàda pódga. La ragasōla la tórna acsè da Matthew.
Culegamènt estéran
}}
Ustlà
Ustlà (Ostellato in Italiàn) l'è na zità ad 6.030 abitànt (2017) int l'Emiglia-Rumagna
Franch
Al franch al pol eser:
La moneda italiana
Al Franch l'è al nàm utilizee normalmeint per indicher la Lira Italièna. La lira apparess la prèmma volta in di teimp moderen nel 1802, conieda in dil zecchi ed Milan, Bulåggna e Venêzia. Dàp, fu la moneda del Regn d'Italia, d'la Republica Italiana, ed San Marein e d'la Sitê dal Vaticân fin al żner 2003. Adèsa s'usa l'Euro, c'al vel 1936,27 franc.
Buderiòun
Buderiòun l'è na vélla dal cmùn ed Chèrp, in pruvèinsa ed Mòdna, ed circa 1000 abitànt.
Storia
La prémma vòlta c'a sè sintû ciacarèr ed Buderiòun l'è in dal 1050, ch'agh éra per i sô abitànt una tàsa da paghèr a la Pieve ed Chèrp, cl'éra sòtta la Césa ed Rèz. Dòp al teritòri i l'an dê a la fondasiòun dl'Abasìa ed Frasnôr e in di an dòp al s' lìga a la stòria di Pio ed Chèrp. A l'inìssi dal 1500 al pàsa del tótt sòtta al cuntròl dla césa carpsana. Nel 1650 i an tirê zò la vècia Pieve e igh n'an méssa n'ètra cl'è stèda cambièda incòra in dal tèimp, fino al dè d'incô. La produsiòun di indóstri del rîs di ètri verdùri la dvèinta dimòndi important in dal '900, in linéa cun la tradisiòun cuntadèina e 'd campàgna che cal teritòri agh à sèimper avû.
Al teritòri
In dal teritòri as pol catèr: la Stasiòun di aparèc' ed Chèrp-Buderiòun, la scóla, la césa ed la Conversione di San Paolo Apostolo cun al sô asìl, un sèinter sportìv e dimòndi negòsi.
0535
0535 al é al parfes tlefônich dal distrèt dla Mirandla, int al cunpartimaint ed Buloagna.
Santa Cruz do Rio Pardo
Santa Cruz do Rio Pardo a l'è una sitä ad 43.483 abitànt (2009) dal Brasil in dal Stät ad São Paulo.
Storia
La sitê l'è stä fundä al 20 da znär dal 1870 quand d'i Partüghès ch'i vurìvan fa sü cä la mò, i'hann brüsä una crùz a rëint al fiüm Pardo, par mandà via al bèsti e i'Indios ch'i stävan là.
Provetta d'amore
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Lagh
Lagh (Lagosanto in Italiàn) l'è na zità ad 4.398 abitànt int l'Emiglia-Rumagna
Provetta d'amore
{{Film }}
Subhuman Race
{{Metacaixa
Provetta d'amore
{{CITAZIONE|Lē la sà cuś la vōl... lò al sà qvél ch'al gh'à da far.|Tagline dal film}}
Subhuman Race
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Provetta d'amore
In di cìnema di Stat Unî 'l à fat sù sincmìla-duśènt dòlar.
Subhuman Race
{{CITAZIONE2|An empty shotgun shooting your mouth off, something's on your mind, the cheap messiah of persecution is alive and doing fine, I won't leave if you stay, I don't buy what you say, if you're a new God let me see a miracle.|Un sćiòp vōd al s fà na pugnéta da la tò bóca, un quèl ch'at gh'à in mènt, al mesìa dla persecusiòṅ a bòṅ marcâ 'l è viṿ e al stà bèṅ, a n vag mia via s't armàgn tè, a n cómpar mia qvél ch'at dì, s'at sē 'n Dio nóṿ fà'm véd'r un miràcul.|Bonehead, 1995|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Provetta d'amore
Sunt
Tommy al decìd acsè 'd andàr a sintìr a la banca dla scménsa se par caś a gh sia vansâ quèl e difàti n'ultma pruvéta la gh'è incóra ma l'è stada péna vindùda a na còpia 'd fnòć ch'i vōl'n avér un putèṅ cun na màd'r in afìt parchè òṅ al gh'à di prubléma 'd caràtar e 'l è méj a n 'vér-ag mia 'n fiōl cumpàgn e c'l àtar al gh'à i spermàtuzoo pìgar cuma qvéi ad Tommy. In na quàlc manéra chi lò al gh la cava a dascórar sèg e al gh admànda 'd avér indrē la pruvéta. Òṅ al sarév anc 'd acòrd ma in cambi al vōl far-'g al cûl. Giùst parchè 'l è bòṅ e 'l vōl vgnir-'g incóntar 'l è dispunìbil a 'l lìmit a far-as far al suo.
Subhuman Race
Subhuman Race (Rasa 'd sóta d'l umàṅ) 'l è 'l tèrs àlbum in studi dal grup di Skid Row, vgnû fóra al 28 ad Mars dal 1995 par la cà discugràfica Atlantic Records. 'L è 'l ùltim lavōr registrâ cun Sebastian Bach a la vóś e Rob Affuso a la baterìa.
Provetta d'amore
Sunt
Tommy, su cunsìli di sò amìg Wade (Kevin Heffernan) e ad Zig-Zag (Nat Faxon), al decìd invéci 'd andàr a śgranfgnàr la pruvéta ch'la s cata incóra in dal sèntar mèdag e par far-al al dmanda ajùt a 'n indiàṅ mafióś, Ron Jon (Jay Chandrasekhar). Ma sò mujér l'à in cal méntar cambiâ idéa parchè la s è misa in tèsta 'd adutàr un putèṅ cinéś ma par far-al i gh vōlan sinc-mila dòlar e Tommy al i à spéś par dar-i a Ron Jon.
Subhuman Race
Al gh 'l à cavàda a rivàr a 'l 35śum pòst dla Billboard ma di prim tri disc 'l è qvél ch'l à fat pèś.
Provetta d'amore
Culegamènt estéran
}}
Subhuman Race
Furmasiòṅ
}}
Ughiéra
Ughiéra (Voghiera in Italiàn) l'è na zità ad 3.736 abitànt int l'Emiglia-Rumagna.
Dialét bàs mantuan
{{dialort | dial=Mantuàn}}
Al dialet bàss mantuan l'è un dialèt ad l'emiliàn ch'a 's parla int la zòna bàsa de la pruinsa 'd Mantua.
Al vèn clasificàt cóm dialèt emiliàn, cont diferènz dal dialèt ad mantua cità, e gròs vesinànz con i dialèt Guastalés e Mirandulés; ànca se cósta distinsiùn l'éra stàda zamò fàda da Bernardino Biondelli int al 1853 (lü l'ha dit che 'l Mantuàn el fa part ad la variànt mantuan-fraréza 'd l'Emiliàn)
Dialèt de Pòsg
Av dìgh dónca che ind i témp dal prim rè ad Cìpri, dòp che Gofrè ad Bügliòn l'ha avü vint Tèra Sànta, è sücedü che una zentildóna ad Guascógna l'è andàda in pelegrinàcc al Sepùlcar, e quand l'è turnàda da 'd là, arivàda ch'la fü a Cìpri, da chi óm ch'an g'ha cör, da vilàn la fü insültàda. Lé, tüta duluràda sènsa nesün ch'la cunsulès, lamentàndas la pansè d'andàr dal rè a dar zò la sò denünsia; ma 'gh fü dét da alcün ch'la gh'andarè per gnènt, perchè l'éra tant al gran balòs e pòch ad bòn che, invéze ad far giüstìsia ai àltar, quand lór i éra ufés, l'éra tant vil ch'l'an supurtàva tànte d'insolènse per sua màrsa vargógna, e tüt quèi gh'avévan di dispiazér, i sa sfugàvan col fàragh ün quàlch insült o svergugnàral. La pòvra dóna, sènsa sperànsa 'd far vandèta, per cunsulàras ün pòch dla sò nòia, la s'è decìza 'd volér musgàr la mizéria dal rè; e, pianzènd, la gh'è andàda davànti e la g'ha dit: "Car al mè siór, mì an vègn mìnga a la tò prezènsa parchè mì am aspèta che tì a fàsi vandèta dl'ingiüria ch'm'è stàda fàta ma, in cumpèns ad quèla, at prégh che at m'insègni cóme at sufrìsi quèle che a sò ch'i 't fa, parchè imparànd da tì, mì a pòsa supurtàr la méa, che lü, al nòstar Siór, al sa se mì a podès far, luntéra at la darìa, parchè tì 't sè bòn ad purtàran ün mücc". Al rè, che fin d'alùra l'éra stà tard e pégar, cóm sa 'l sa 's füs dasmisià, l'incuminzè da l'ingiüria fàta a 'sta dóna, che con tüt la ràbia al l'ha vendicàda, ad ésar ün rigurùs parsecütór ad tüt quèi che cóntra l'unór dla sò curóna i avès fat quèl in séguit. [http://www.archive.org/stream/iparlariitalian00unkngoog#page/n288/mode/2up ibidem, pagg. 268-269]
Bibliugrafia
UTET, 2002.
Collegamèint d’ed fôra
}}
Ipotonìa muscolèra
{{Metacaixa
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguèrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia)
L’ipotonìa l'è na diminusiòun fóra dal normèl dal tòun dal mùscol, cum'a pōl sucéder in soquànti malatìi damànd dal paràliś serebrèl di putèin, dal miopatìi, dal nevropatìi, dal sclerōś.
A s cata na tensiòun basa di mùscol, ch'a s sèint anc a tuchèri. A s intènd anc na presiòun dimòndi basa.
Colegamèint estèren
}}
La Mésula
La Mésula (Mesola in Italiàn) l'è na zità ad 7.459 abitànt int l'Emiglia-Rumagna
1401 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1401, mo invéci 'l an 1401, 't ê da 'ndèr chè) Al 1401 (milequaterseintùn, millequattrocentouno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1400 (milequatersèint) e 'l vin prìma dal 1402 (milequaterseintdū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Comma 22
{{Metacaixa
{{CITAZIONE|Chi è mat al pōl dmandàr 'd ès'r eśunerâ da 'l misiòṅ in vōl, ma chi dmanda 'd ès'r eśunerâ da 'l misiòṅ in vōl al n è minga mat.|Tagline dal film}}
Comma 22 (id.) 'l è 'n film ad guèra americàṅ dal 1970 ad Mike Nichols trat da 'l rumànś umònim ad Joseph Heller. La pelìcula l'è stada candidàda a 'n Prèmi BAFTA in dal 1971.
Cal film chè, ch'l è stâ girâ in Mèsic e par na part anc a Róma, 'l è stâ bòṅ ad far sù da dagnóra vint-sinc migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ daśdòt.
Sunt
Al capitàṅ 'd aviasiòṅ d'l eśèrcit americàṅ John Yossarian (Alan Arkin), durànt la secónda guèra mundiàla, al cumbàt in Európa da na baś dal mar Mediterràneo a Pianóśa. Stuf ad far dal misiòṅ ad vōl e 'd risćiàr la sò vita e murìr cuma i aṅ bèla fat di sò cumpàgn, John 'l inśégna 'n piàṅ par far-'s eśuneràr, qvél ad far-as pasàr par mat. Purtròp al dutōr Daneeka (Jack Gilford) al gh spiéga ciàr e tónd che p'r al Comma 22 la sò strulgàda 'l è impusìbil ch'la gh'àppia sucès parchè i mat i pōl'n anc dmandàr 'd èsar rifurmâ ma se òṅ al 'l admànda a vōl dir ch'al n è briśa mat.
In cal mént'r al culunèl Cathcart (Martin Balsam) al decìd ad dar-ag dèntar c'n al misiòṅ, al tenènt Milo Minderbinder (Jon Voight) al s dà da far c'n al marcâ in négar, al capitàṅ Aardvark (Charles Grodin) al cópa na ragàsa ch'l iva viulentâ par far-la taśēr e 'l tenènt Nately (Art Garfunkel) al s inamóra dna putàna.
59 (nùmer)
{{Metacaixa
637
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DCXXXVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
59 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 59, mo invéci 'l an 59 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 59 (sinquantanōv, cinquantanove in itagliàṅ, undesexaginta in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 58 (sinquantòt) e 'l vin prìma dal 60 (ssanta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt LIX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al sinquantanovéśim post.
Rio Branco
Rio Branco a l'è una sitä dal Brasil, capitäla dal Stät adl'Acre. La gh'ha 305.954 abitant (2009).
Comma 22
Sunt
Yossarian al decìd alóra ad scapàr via in canòt vèrs la Śvèsia.
Rio Branco
Storia
L'è stä fundä al 28 ad dicëimbar 1882 dal cearense Neutel Maia e dai sò lauradùr al la gùma.
Maia l'ha darvì un'indüstria a la mansëina dal fiüm, la Seringal Empresa, in d'una pusisiòn strategica a 2h apëna da Manaus.
Comma 22
Culegamènt estéran
}}
59 (nùmer)
Al nùmer 59 in dla Chìmica
Al 59 'l è al nùm'r atómic dal praseodìmi (Pr), ùn di lantànid.
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 59 al vōl dìr "i pēl" ('e pile in napoletàṅ, cuma dir i peli in itagliàṅ).
Rio Branco
Storia
La sitê a l'è imparentä cun Rèz.
Albiorix
Albiorix l’é una lónna ed Saturn.
0536
0536 ’l é al parfes tlefônich dal distrèt ed Sasaul, int al cunpartimaint ed Buloagna.
0375
0375 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Caxelmazour, int al cunpartimaint ed Milan.
Partugal
Partugal l'è 'l nòmm pramzàn dal Malum Sinense. A l'è 'l frut 'd l'ärbor ciamè "pjanta di partugaj" o in t'al passè "narans" (Citrus Sinensis). Al s' sarà pò ciamè acsì parchè la genta la cardèva c'al gniss dal Partugal, mo a n' gh'è cäz ch' i partugal vendù a Pärma i gnisson d'acsì lontan. Mo l'è curjoz 'd pensär c'anca i Turc j abbjon ciamè col frut chì "portakal".
Cinodapistoia
Cinodapistoia (nómmer 36446) l’é un côrp zîlaist che'l ciapa al nómm dal puêta tuscàn Cino ed Pistòja. Cinodapistoia l'è un asteroid.
0187
0187 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Spesa, int al cunpartimaint ed Zaina.
La donna che visse due volte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'è cuma s'a stis parcurénd un curidōr lung tut quaciâ ad spèć e soquànt di sò cunsèṅ i èṅ incóra là e quànd a riv a la fiṅ dal curidōr a n gh'è àtar che buj e mè a sò che, insfilsànd-um dèntar, a vag a murìr.|Fraś dal film ad James Steward}}
La donna che visse due volte (La dóna ch'l'iva visû dū vòlti) 'l è 'n film dramàtic dal 1958 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś francéś D'entre les morts (In di mòrt) ad Pierre Boileau e Thomas Narcejac.
Sunt
'L avucàt e pulisiòt John Ferguson (James Stewart), ciamâ Scottie da i sò amìg, al gh'à di prubléma a purtàr avànti al sò lavōr parchè al patìs da spés di tarabaciòṅ quànd al s cata in élt. Un dè, durànt 'n inseguimènt in si téǵ di gratacēi ad San Francisco, 'l iva vdû śliciàr śò e spaplàr-'s a tèra un sò culéga in dal tintatìṿ ad dar-'g ajùt parchè lò 'l éra drē a pingulàr in dl'ària mént'r al s tgniva stric a na grundàra.
Lasâ a cà da la pulisìa, Scottie al s véd cun un sò vèć cumpàgn ad scóla ch'l à fat caréra in di catēr navài, Gavin Elster (Tom Helmore), ch'al gh dà 'l incàrag ad tgnir 'd òć sò mujér Madeleine (Kim Novak) ch'la gh'à di distùrub in tèsta parchè la créd 'd èsar sò nunóna Carlotta Valdés, una che a vint-siē an la s éra tòlt la vita dòp èsar stata lasàda da sò marè e dòp ch'i gh ìvan purtâ via anc sò fiōla. Adès la Madeleine la gh'à i stés an ad qvala lè.
Vgnû fóra da 'l uśdàl psichiàtric dòp 'n an, Scott al cgnós na cumésa in un negòsi, la Judy Barton, ch'la pâr pròpria la Madeleine anc se lē l'è móra invéci che biónda. 'L avucàt al taca a 'ndàr fóra sèg e al la cunvìns a vistìr-as cuma la mòrta ma anc a patnàr-as e tinś'r-as i cavìi cuma lē. La Judy la fà tut qvél ch'al gh diś lò, malluntéra e sōl p'r al sò amōr.
Culegamènt estéran
}}
Gùia
Guîa (Guiglia in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 4.110 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
002 operazione Luna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
002 operazione Luna (002 uperasiòṅ Luna) l'è na cumèdia dal 1965 ad Lucio Fulci giràda in biànc e négar cun prutagunìsta Franco Franchi e Ciccio Ingrassia.
In na part pìcula a gh'è anc Lino Banfi ch'al cumparìs in dla pelìcula druànd al sò nóm véra, Pasquale Zagaria.
Sunt
A s dà 'l caś che pròpria cla nòt lè dū làd'r itagliàṅ fiśicamènt cumpàgn a lōr, Franco Cacace (Franco Franchi) e Francesco Messina (Ciccio Ingrassia), i finìsan dèntar dòp na rapìna andàda mâł parchè i èṅ di imbambî ch'i pìgan. Na dóna di servìsi segrét rus in Itàglia (Linda Sini), ch'la lavóra 'd nascòst in un salòṅ ad belésa par dóni, la véd al sò ghigni su 'n giurnàl e la i pòrta subìt a Mósca. I dū sicigliàṅ i vèn'n acsè fat partìr p'r al spasi.
Culegamènt estéran
}}
Vila Bela da Santíssima Trindade
Vila Bela da Santíssima Trindade (in Itagliàn Villa Bella della Santissima Trinità) a l'è una sitä picëina ad 14.523 abitànt dal Brasil in dal Stät dal Mato Grosso.
Storia
L'è stä la prima capitäla dal Matro Grosso, fin da quant l'è stä fundä, in dal 1752 arëint a la Igreja Matriz, una catedräla dal tëimp culuniäl.una cattedrale del periodo coloniale, di cui oggi restano solo poche rovine.
Par via dal distänsi e dal malatìi, la capitäla l'è stä spustä a Cuiabá in dal 1835, e i'enn rastä apëina i sciàu chi i'hann mategnì la sitê viva.
0383
0383 ’l é al parfes tlefônich dal distrèt ed Vugheira, int al cunpartimaint ed Milan.
Uràn
Sétim pianîd d'l sistamma sulèr.
Tèra
La Tèra l'é al têrz (sémmbul astrunòmeg: ) pianaid dal sistamma sulèr.
Xapurì
Xapurì (Prun.: Sciapurì, in Partüghès Xapuri) a l'è una sit picëina a bòta dal Brasil in dal Stät adl'Acre.
Storia
L'è stä fundä al 22 ad märs dal 1904 e incö la g'ha 15.079 abitänt; l'è sëimpar stä un paès impurtantìsim e ad riferimëint par l'estrasiòn e la laurasiòn ad la gùma.
In d'i ann '70, la sitä la fava nutìsia par via ad Chico Mendes, lauradù seringueiro e sindicalista, c'al l'è stä masä par via d'i sò denunci cuntra i padròn.
Seduzione pericolosa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L è drē a pascàr un sasèṅ, ma 'l à catâ un qualchidòṅ ch'al prév èsar 'l amōr dla sò vita... o la sò fiṅ.|Tagline dal film}}
Seduzione pericolosa (Sedusiòṅ periculóśa) 'l è 'n thriller dal 1989 'd Harold Becker. La pelìcula l'à muciâ sù da piò ad sènt-déś migliòṅ ad dòlar quànd la 'n éra custàda sōl daśnóṿ.
In na part pìcula a s véd anc Samuel L. Jackson.
Sunt
Al detective Frank Keller (Al Pacino), dòp ès'r-as divursiâ da sò mujér ch'la s è misa c'n al sò culéga Gruber (Richard Jenkins), adès al viṿ da par lò e 'l è dvintâ 'n mèś imbariagòs. In tut al manéri, anc dòp vint an in servìsi, 'l è dimóndi tacâ a 'l sò mistēr ch'l è armàś al sōl quèl ch'al gh dà la fòrsa p'r andàr avànti.
Keller, insém a 'l sò culéga Sherman (John Goodman), al gh'à da catàr al respunsàbil ad soquànt masamènt a sfónd sesuàl. I dū i crédan ch'a gh sia insaplàda na dóna parchè davśèṅ a 'l cadàvar 'd 'n óm nûd cupâ a pansa in śò in sal lèt mént'r al scultàva un vèć disc a 45 gir, Sea of Love ad Phil Phillips, i aṅ catâ na cica śmòrsa cun dal rusét insìma. Andànd-'g a fónd i capìsan ch'al dū vitmi i ìvan mis 'n anùnsi in rima su 'n giurnàl par cōr sulitàri. Quànd i 'n bècan 'n àtar ch'al fà cumpàgn, Raymond Brown (Michael O'Neill), i próan a far-ag dal dmandi par savér s'l éra andâ cun na qualcdùna ma chi lò al diś ad nò, anc parchè 'l è spuśâ e cun di fiōi. A sucéd però che soquànt dè dòp 'l óm al vèṅ catâ mòrt cavâ śò a lèt.
Frank al decìd acsè ad métar di anùnsi in rima anca lò par védar s'l è bòṅ 'd avér 'n apuntamènt cun l'asasìna. In cla manéra lè al cgnós l’Helen Cruger (Ellen Barkin) ma invéci ad tōr-ag gl'imprónti di dî al finìs p'r inamuràr-as e andàr-'g a lèt.
Culegamènt estéran
}}
0385
0385 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Stradêla, int al cunpartimaint ed Milan.
Mèr
Al mèr l è 'na masa d'âcua salè ch'as trôva såura totta la Tèra.
Par dèr un nòmm a tott i sît indòvv ai è al mèr, as pôl dir ch'al mâs piò grand as ciamen oceani. L'onnic mèr ch'al mòjja al spiâz d'l Emégglia-Rumagna l'è l'Adriâtic.
Nòmm di piò famûs mèr ;
0524
0524 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Bûregh, int al cunpartimaint ed Buloagna.
Valery Leontiev
Valery Yakovlevich Leontiev (Róss: Валерий Яковлевич Леонтьев; Ust-usa, 19 d'Mêrs dal 1949) l'è un cantânt rüss.
1837
Al 1837 (MDCCCXXXVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Fûg
Al fûg l'è el calåur e l'energî luminåusa ch'i vénnen fòra pr'una reaziån ché mmica, in particulèr una combustiån. Al culåur e l'intensitè dla fiâma dipànnden däl sustanz ch'äli én drî a brusèr e dal malnatt ch'a i è dänter.
Molière
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Jean-Baptiste Poquelin, ciamê c'n al nòm artìstic ed Molière (Parì, 15 ed śnèr dal 1622 – lè, al 17 ed fervèr dal 1673), 'l è stê 'n comediógref dimòndi famōś, diretōr dal só cumédi e atōr francéś.
Só pèd'r al vindìva di tapēt e dal mubìli a la ginta rìca 'd Parì e 'l era anca dvintê tapesēr valèt ed cambra dal rè. Cun l'agiatèsa ch'i gh'ìv'n in cà, al śóven Giàṅ-Batìsta 'l andèva a scóla dai geśuît in dal Colēǵ ed Clermón, ùn di più sevēr e prestigiōś edla capitêl, e 'l tulìva anc la licèinsa in dirìt a Orleàn. Al Molière al decidìva però ch'l avrèv fât 'l artìsta. A 21 an, insèm ai fradē Béjart e a 'n quèlc èt'r amìg, al fundèva la cumpagnìa 'd teàter dl’«Illustre Théâtre», che però la falìva présti. Da 'l 1645 a 'l 1658, al Molière al stèva in gìr per tùta la Fransa cun soquànt só amìg a cuntinuèr a fèr di spetàcol.
Più têrd, al rè Luì XIV a 'l Molière a 'l gh'dèva 'l incàreg ed fèr divertìr la córt ed Versailles, in di paràǵ ed Parì. A 'l inìsi dl an 1662 al Molière al spóśa l'Armande Béjart, la surèla piò cìca 'd tùt i fradē Béjart, a stèr a na quèlc arsórsa uficièla. El cumédi dal Molière i descurìven dal deblèsi edl òm, c'ma dla geluśìa, dla gretèsa, dla falsitê, dla pavùra 'd murìr. In dal mèter chi caràter chè in soquànti situasiòun ridìculi, al Molière al gh'la cavèva 'd fèr pasèr al tèimp e anca 'd educhèr, al só pùblic. Dimòndi volti al Molière 'l interpretèva la pêrt prinsipèla dal só cumédi.
Pròpi subìt dôp ch'l ìva resitê al Malê imaginàri al vgnìva tolt da na tòs dimòndi gròsa ch'la gh' sćiupèva na vèina in di pulmòun e la 'l masèva.
Pisalèt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Pisalèt (nóm sientìfic Taraxacum officinale) l'è na piànta a fiōr dla famìja dgl'Asteracee. 'L è cgnusû anc c'n al nóm ad Dènt ad Lèòṅ o ad Supiòṅ. Al tōś al nóm da na cardénsa ch'la vrév ch'i putèṅ ch'i al sònan sù i dvintìsan pò di pisòṅ a lèt.
Al crés da par lò in dal piàni ma anc in fìṅ a dumìla métar, 'l è abàsta ch'al clima al sia temprâ. In Itàglia al s cata dapartùt, specialmènt in di prâ, lung i sintēr e da 'l bandi dal stradi.
Speak of the Devil
{{Metacaixa
Pisalèt
Culegamènt estèran
}}
Speak of the Devil
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Politicians hide themselves away, they only started the war, why should they go out to fight, they leave that all to the poor, time will tell them they are Power Blind, making war just for fun, treating people just like pawns in chess, wait till their judgment day comes.|I pulìtig i s lōgan, i aṅ tacâ la guèra e basta, parcòsa gh'arév'n-i da 'ndàr a cumbàtar là 'd fóra? I làsan cal lavōr chè a i pòvar, al tèmp al dirà cuś a sarà dal mènti lōr putènti, i faṅ la guèra sōl par divertimènt, tratànd al parsòni cuma i pedòṅ di scac, spétand ch'a véggna 'l dè dal giudìsi.|War Pigs, 1970|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Netón
Ultemm pianîd d'l sistamma sulèr.
Speak of the Devil
{{Album }}
Speak of the Devil (Dascórar dal Diàvul), vindû cuma Talk of the Devil in dal Régn Unî, 'l è 'l prim disc da 'l viṿ 'd Ozzy Osbourne, registrâ 'l 26 e al ad Setémbar dal 1982 a 'l “The Ritz” ad New York. 'L è stâ publicâ al 27 ad Nuvémbar dal 1982 e al gh'à dèntar tut di pès di an Stanta ad quànd 'l éra incóra 'l cantànt di Black Sabbath, pròpria mént'r i sò vèć culéga i fàvan vgnir fóra Live Evil cun Ronnie James Dio a la vóś.
A 'l inìsi al braṅ Sweet Leaf al n iva minga catâ spasi in dal primi versiòṅ dal CD quànd incóra a gh stava manc ròba dèntar.
Braṅ
Tut i pès i èṅ òpra 'd Ozzy Osbourne, Tony Iommi, Geezer Butler e Bill Ward.
Furmasiòṅ
}}
Simona Halep
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Simona Halep (Custànsa, 27 ad Setémbar dal 1991) l'è na tenìsta ruména. In dla sò caréra l'à śugâ quàtar finàli WTA, vinsénd-an una. In bisàca la gh'à anc siē tìtui ITF. L'è rivàda a èsar la nùmar trénta-sèt dal mónd (al 17 ad Śugn dal 2012).
L'è élta 168 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. A gh piàś bév'r al spremùdi ad purtugàl.
L'è dvintàda famóśa quànd in dal Setémbar dal 2009 l'à decìś ad far-as scurtàr al téti parchè i éran tròp grandi par lē e i gh dàvan fastìdi a la schina quànd la curìva. Cavànd via tut cal péś lè, la ruména la vliva dar un cuć par la sò caréra.
Caréra
La Halep la taca a śugàr a tènis a quàt'r an tgnénd a drē a sò fradèl più grand.
In dal Maǵ dal 2008 la vins al Trofeo Bonfiglio, turnèo p'r i baghét, baténd in dla finàla la sèrba Bojana Jovanovski cun al puntéǵ ad 6–4 6–1. In séguit la s pòrta a cà anc al tìtul dal Roland Garros di śōvan baténd l'Elena Bogdan par 6–4 6–7 6–2.
In dal 2010, tacànd da 'l qualificasiòṅ, la s fà strada a Marbella in dua la bat prima l'Iveta Benešová e pò la Sorana Cîrstea prima ad cédar a la Flavia Pennetta in di quàrt par 4-6 6-7. In Avrìl la fà incóra méj rivànd in finàl a Fès ma pò la pèrd da l'Iveta Benešová 4-6 2-6. A 'l Roland Garros la pasa 'l qualificasiòṅ mandànd a cà la Bethanie Mattek-Sands 6-4 6-7 6-4 ma pò la pèrd da la Samantha Stosur (pò finalìsta) par 5-7 1-6. Par lē prim tùran anc a gl'US Open (4-6 6-4 5-7 da la Jelena Janković) e a Seùl (4-6 4-6 da la Dinara Safina). La sèra 'l an da nùmar utànt'òṅ dal mónd.
La ruména la taca bèṅ asè al 2011 cun i quàrt a Auckland (0-6 2-6 da la Yanina Wickmayer) e al tèrs tùran di Australian Open (1-6 2-6 da l'Agnieszka Radwańska). A Miami la ciàpa na scòpla da la Svetlana Kuznecova 6-0 6-4 a 'l secónd tùran. In Avrìl la riva incóra in finàl a Fès baténd la Kirsten Flipkens 7-5 6-4 ma anc 'sta vòlta la gh'à da lasàr al tìtul a la parmśàna Alberta Brianti ch'la la bat par 6-4 6-3. A 'l Roland Garros e a Cupenàghen la mét in fila dū pas fals a 'l secónd tùran (0-6 2-6 da la Samantha Stosur e 3-6 7-5 5-7 da la Petra Martić). A Wimbledon l'è bòna ad purtàr via al prim sét a la Serena Williams e a gl'US Open la gh la cava a bàtar la Na Li, nùmar siē dal mónd, par 6-2 7-5.
A 'l inìsi dal 2013 la pèrd par dū vòlti da la Sloane Stephens a Hobart e a Melbourne mént'r a Parì la pèrd subìt 6-0 6-3 da la Roberta Vinci cuma 'l an prima. A Miami la patìs a 'l tèrs tùran un 1-6 0-6 da cl'atra Chichi, la Sara Errani. A Marrakesh la và a cà a 'l secónd tùran p'r òpra dla milanéśa Francesca Schiavone, pò vinsidōra dal turnèo. Dòp un prim tùran in sla tèra rósa ad Madrid (2-6 6-4 4-6 da la Lourdes Domínguez Lino), la śōga un turnèo ad c'l àtar mónd a Róma, tacànd cun al bàtar la Daniela Hantuchová in dal qualificasiòṅ e pò asfaltànd la Svetlana Kuznecova 6-1 6-1 a 'l prim tùran. La ruména la manda pò a cà la nùmar quàtar dal mónd Agnieszka Radwańska 6-7 6-1 6-2, la nùmar quìndas Roberta Vinci 6-4 6-2 e la nùmar daśdòt Jelena Janković 4-6 6-0 7-5, cun la sèrba ch'la śbat via tri match point sèg. In semifinàl però la Simona la cata pò la Serena Williams ch'la vins 6-3 6-0. Dòp un prim tùran deludènt a 'l Roland Garros (6-3 2-6 2-6 da la Carla Suárez Navarro), la ruména la gh la cava finalmènt a vìns'r al sò prim tìtul WTA a Nurimbèrga baténd la Galina Voskoboeva in di quàrt, la Lucie Šafářová in semifinàl e l'Andrea Petković (carta salvàdga ad cà) in finàl par 6-3 6-3.
Nòti
}}
Uiramutã
Uiramutã a l'è una paesëin picëin a bòta, ad 7.934 abitànt (2009), dal Brasil in dal Stät ad Roraima.
Storia
Fundä al 17 d'utùbar de 1995 cun la lègg 098, a l'è al cumoin brasigliàn püsä a Nord ad tütt.
Ererê
Ererê a l'è una sitä picëina a bòta dal Brasil in dal Stät dal Ceará. A lè na sitê giùina, parchè l'è stä fundä in dal 1987 e in dal 2007 la g'hava apëina 6.931 abitänt.
Al sò nùm, in dialët d'Indios Tupì a völ dì barca-göba.
Mirabèl
Mirabèl (Mirabello in Italiàn) l'è na zità ad 3.419 abitànt (dai cunt fatt al 31 d'utobar dal 2007) int l'Emiglia-Rumagna.
Storia
Al paes, in pina pianura, l'è pugià lung l'antig cors dal fium Rèn. Il sò origin di Mirabello i paran essar dimondi antig, anch se il primi notizi sicuri i paran essrag sol a partir dal mill'e siazent.
Dal prèm da znär dal 2017, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Sant Agustén par dvantä un paès sòl c'a ciäma Terr dal Raggn.
Gemelagg
Dal 2004 al Cumun ad Mirabèl e al cumun ad Weyarn ià tacà a tgirs in cutat, con l'intenzion d'organizar un gemelagg tra 'd lor. In t'al Magg dal 2005 un grupett ad zirca 50 mirables, con al sindac Giancarlo Pincelli, l'ha fatt al prim viaz a Weyarn e la sò squadra ad calcio ad putìn, allenada dal mister Stefano Pedriali, l'ha partecipà al Torneo di Pentecoste con altar 19 squadar: con grand onor e merit la squadra ad Mirabèl l'ha vinz al torneo, in final contra a l'Hertha ad Monaco. In t'l'Utobar dal 2005, un bel grupon ad Weyarn invenzi l'è gnù a visitar Mirabèl in occasion d'la Fiera ad san Simòn. Al 2 ad Dicembar 2006 è stà firmà a Weyarn, in forma ufficial dai sindac Pincelli e Pelzer, al gemellagg tra i Cumuni ad Weyarn e Mirabèl. È stà firmà anch un document cumun, in t'al qual è stà sottolineà che al scop dal gemellagg l'è quel ad “favorire incontri tra i rispettivi cittadini, avvicinare tra loro le persone dei nostri Comuni nello spirito di una Europa pacifica e democratica”.
0525
0525 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Furnauf, int al cunpartimaint ed Buloagna.
Muntfiurèin
Muntfiurèin (Montefiorino in Itagliàn, Munfiuriin coma i disne lè) l'é un paesnëin italian ad 2.172 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 800 m d'altësa, situe a sud-ovest rispet a Modna. L'è, par mòd ad'dì, vüna dal capitäi dl'Apenén Mudnès. Muntfiurèin l'era al centre dela Repöblica Partisäna durante la Seconda Guera Mundiela: l'à ricevu ona medaglia d'or a e valour militer. Muntfiurein fa part de l'Unioun di Comün dal Distàt Ceramic. L'è su e percurs da e sentier Matilde. In cëintar dal paès a gh'è un castèll béll a bòta. In dal comun, e ghè al paes medieväl d'Arbiän (Rubbiano in Itagliàn), domine dala Peva (ona peva romantica, intituleda a la Beäda Vergine Assunta) e dala canonica vec'ia.
= Stòria = Zòna storicament abiteda da Liguri Friniati, ch'an controle tôta la parta d'apenin ed Modna e po anch ed Reg. Li lour i fevne parta di Liguri Orienteli (axè coma i liguri Apuani, ch'erne in Garfagnana. Con la granda invasioun celtica del IV secol prema ed Crest, che l'ha purte i Galli Boi in t'la pianüra e in t'la colina mudnès e arsäna (reggiana), ag son ste soquanti invasiouni anch' in t'la muntägna: i'an risali al fiom fin al zoni ed Muntfiurein e anch ed l'elta Val Dragun. Duränt la seconda guera mundiela, in t'l'estee del 1944, la zona l'è stata teatre di tänti rastrelamenti ed partigian da part dali tropi nazi-fasciste. Muntfiurein l'è tra le città decuredi ae valor militer per la guera e la Liberazion, insignida d'la Medaia d'or ae valor militer (Medaglia d'oro al valor Militare), e vintot fever del novcentestänta, per i sacrifeci d'la popolaziun, e per la lota di partigian.
Ien tänti li asociaziuni chi fän dali attivitee pri turisti e abitanti lucäli. Durant tôt l'än, e GEM (grop escursionestic munfiuriin) organeza di percusri long gli antichi sentier, inturn a Muntfiurein: dala Via Bibulca alla Via Vandelli. In estee ag son dali sagri in piaza e dali seredi cultudeli organizedi da e comun. In t'l'auton, e ghè la Festa de Tartöf (Sagra del tartufo) intorn al prem ed nuambre con bancati, degustazion...
0543
0543 ’l é al parfes tlefônich dal distrèt ed Furlé, int al cunpartimaint ed Buloagna.
1659
Al 1659 (MDCLIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Il campo di cipolle
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na nòt. In un camp ad sigóli...|Tagline dal film}}
Il campo di cipolle (Al camp ad sigóli) 'l è 'n film dramàtic dal 1979 'd Harold Becker trat da 'l racònt criminàl umònim ad Joseph Wambaugh ch'al cònta di fat sucès dabòṅ.
La pelìcula l'à muciâ sù dagnóra déś migliòṅ ad dòlar in tut.
Sunt
Al 2 ad Mars dal 1963 dū pulisiòt dal Dipartimènt ad Pulisìa ad Los Angeles, Karl Francis Hettinger (John Savage) e Ian James Campbell (Ted Danson), i vènan purtâ via da Hollywood par dū criminài ch'i éran stâ farmâ p'r un cuntról, Greg Powell (James Woods) e Jimmy Lee Smith (Franklyn Seales), dit Youngblood (Śuvnòt).
I finìs'n in un camp ad sigóli davśèṅ a Bakersfield in dua Campbell al vèṅ masâ méntar c'l àtar al gh la cava invéci a scapàr via.
In séguit Hettinger al i fà acsè arestàr e purtàr in parśòṅ, c'n al risć p'r i dū laśaròṅ ad finìr in di bras dla mòrt. Greg e Jimmy i tàc'n a studiàr léǵ e, amprufitànd-as dal fat ch'la péna ad mòrt l'éra stada in cal méntar tiràda via in Califòrgna, i gh la càvan a far-as cavàr via di an. Ma Hettinger al taca listés a vilìr-as p'r al sèns ad cólpa e a pinsàr a masàr-as.
Culegamènt estéran
}}
Pèrsla
Pèrsla l'é al nòm dal frutt ed parèćì sòrti 'd pianti 'd al gènòr Vaccinium. La sòrta c'a s'pol catär da nuätòr –c'me in tut'Evròpa– l'é la pèrsla nigra, osia al Vaccinium myrillus.
Sant Agustén
Sant'Agustén (Sant'Agostino in Itagliàn) l'è na zità ad 6.139 abitànt int l'Emilia-Rumagna.
.pamperedchef
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2016.
Sant Agustén
Dal prèm da znär dal 2017, dòpa 'n referendum, al s'è tacä a Mirabèl par dvantä un paès sòl c'a ciäma Terr dal Raggn.
Rio Tinto
La sò particularitä l'è c'al 10% par cëint ad la pupulasiòn i'enn Indios ca vìu in d'la furästa.
110 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 110, mo invéci 'l an 110 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 110 (seintdēś, centodieci in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 109 (seintnōv) e 'l vin prìma dal 111 (seintùndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintdècim post.
Colegamèint estèren
}}
Mucajaí
Mucajaí a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät dal Roraima. La gh'ha 14.814 abitant (2010); la 's ciàma adsä parchè l'è nasìda a destra dal fiümm Mucajaí.
Storia
La sitä l'è nasìda da la culònia agrìcula dal fiümm Mucajaí. in dal 1951 e la 's ciamàva Colônia Agrícola Fernando Costa.
In dl'a sitä a gh'è un'Uspadäl cun 22 lèt e dü Aerupòrt.
Ceres
Pianidén d'l sistamma sulèr.
Le età di Lulù
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Mai na pelìcula spagnōla l'à fat sù acsè tanti pulèmichi.|Tagline dal film}}
Le età di Lulù (Gl'età dla Lulù) 'l è 'n film eròtic dal 1990 ad Juan José Bigas Luna trat da 'n rumànś 'd Almudena Grandes. La prutagunìsta Francesca Neri, chè a 'l sò debùt, l'à tòlt a 'l pòst dl'Ángela Molina ch'la s éra tiràda indrē a 'l ùltim minùt.
Belèria
Belèria o Belèria-Igéa Marèna (Bellaria in italièn) l'è un cumòn ad 17.000 abitìnt.
Le età di Lulù
In dal film a s sènt la canta Walk on the Wild Side ad Lou Reed. Par cla pelìcula chè, la María Barranco l'à vins al Prèmi Goya dal 1991 cuma mijōr' atōra minga prutagunìsta.
Sunt
La Lulù (Francesca Neri) l'è na ragasōla ad Madrid ch'la taca a cgnósar al sès a quìnd'ś an. La 'l fà cun Pablo (Oscar Ladoire), 'n óm dimóndi più grand ad lē e amìg ad sò fradèl Marcelo (Fernando Guillén Cuervo). Dòp avér fat un viàś p'r i Stat Unî p'r andàr a insgnàr là, Pablo al tórna da lē dmandànd-ag ad spuśàr-al.
'N àtar quèl ch'la vōl pruàr 'l è quél ad far dal sès cun di fnòć parchè i gh piàś'n i film pòran ad cal gènar lè. Na sira la và in un bar par gay e, dòp avér cgnusû Jimmy (Javier Bardem), la in pòrta a cà tri dand-ag di bèsi par far n'òrgia sèg. Avénd catâ qvél ch'la pascàva, la Lulù la gh'à 'l prubléma ad muciàr di sòld par pagàr-as da spés al sò visi. La decìd acsè ad dir ad sè a Remy (Juan Graell), un rufiàṅ ch'al gh'à un lucàl par scambìsta, par far la part dna vitma in un spetàcul sadumàś par di imprendidōr visiōś pîṅ ad bèsi. Rivàda là la cata Jimmy e la decìd ad tiràr-'s indrē ma la n pōl briśa parchè la vèṅ bindàda e ligàda p'r èsar dada in past a na vècia cun na mascra ad grugn ad nimàl adòs.
In sò ajùt la riva l’Ely, ch'la la vōl purtàr via da cal masèl lè, ma Jimmy, incasâ négar, al la masa dòp na quistiunàda śbaténd-ag la tèsta cónt'r un puntàl.
Culegamènt estéran
}}
Dialètt spilambertéś
{{Metacaixa
Parfes tlefônich
Un parfes tlefônich l ê un insèm ad sefar ch'as adrōva prema d oṅ nomar ad tlêfon par specifichêr·j la zōna geugrâfica dal parfes istès, o ânch na categurî d sarves.
Dialètt spilambertéś
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al dialètt spilambertéś 'l è la varietê dialetèla dla lèngva emigliàna e, più preciśamèint, dal dialèt mudnéś, ch'a s descòr a Spilambèrt.
Colegamèint estèren
}}
.adac
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2016.
Chinatown (film)
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|'T al pó dir fòrt ch'a mèrit rispèt, a sòṅ vèć. I pulìtic, gl'edifìsi brut e 'l rój i dvèntan rispetàbii s'i dùr'n abàsta.}}
Chinatown (Quartēr di cinéś) 'l è 'n film noir dal 1974 ad Roman Polański girâ c'n budget ad siē migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca. Al 'n à muciâ sù da piò ad vint-nóṿ.
Al film, ch'al gh'à abû 'n séguit in dal 1990 da 'l tìtul Il grande inganno, 'l è stâ numinâ p'r ùndas Prèmi Òscar, vinsénd qvél par la senegiadùra uriginàla ad Robert Towne. In dal 1991 i americàṅ i aṅ decìś ad tgnìr-al dacàt in dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî.
Sunt
In dla Los Angeles dal 1937 'l investigadōr Jack Gittes (Jack Nicholson), dit “J.J.”, al ciàpa di bèsi da na dóna, ch'la gh diś ad ciamàr-as Evelyn Cross Mulwray, par védar s'l'è véra che sò marè Hollis (Darrell Zwerling), inśgnēr ch'al tîṅ adrē a 'l Dipartimènt par l'àqua e l'energìa lètrica dla sità, al gh mét i còran. Gittes al gh và acsè adrē e al vèṅ a savēr che lò al s éra mis cónt'r a 'n prugèt 'd un baśèṅ ìdric nóṿ. Stand lugâ, Jack 'l al tira śò cun la màchina futugràfica méntar 'l óm 'l éra insém a n'atra dóna. Al foto i finìsan pò in si giurnài.
Turnâ in ufìsi, 'l investigadōr 'l incóntra la sgnōra Mulwray, qvéla véra (Faye Dunaway), e al capìs che 'n qualchidòṅ al gh l'à cun Hollis, giusà 'l parchè. 'L óm al vrév andàr a dascórar sèg ma a n è mia pusìbil parchè 'l inśgnēr al vèṅ catâ fugâ da 'l tenènt Lou Escobar (Perry Lopez). Jack 'l è parsuàś ch'a s trata 'd 'n umisìdi e al gh vōl andàr a fónd. L’Evelyn la gh dà na maṅ.
Culegamènt estéran
}}
Enclave
{{dialort | dial=Piasintëin}}
L' Enclave, in Geugrafìa, a l'è un teritòri cl'è dëintar cumpletamëint in d'un ätar. Par esempi, d'm cumoin Itaglian in d'una pruvinza, e ch'i fann part d'un äta.
In d'al mònd a ghè trì Stät indipendëint, ch'i enn enclave:
Ligàmm ad föra
}}
Enclave and exclave
636
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DCXXXVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Klévisson Viana
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Biugrafia
Nasìd a Quixeramobim, in dal Stä dal Ceará, al 3 ad nuëimbar 1972 fin da quàn all’era picëin ag piasìva studiä i tradisiòn pupulär L'è asuciä a l'Academia Brasileira de Cordel cun la carèga nümar 11. A l’è prupietäri ad la Tupynanquim Editora, cla püblica Literatüra Pupular.
Ligamm ad föra
}}
Nave fantasma
{{Metacaixa
971 (nùmer)
{{Metacaixa
Nave fantasma
{{dialort | dial=Miranduléś}}
971 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 971, mo invéci 'l an 971, 't ê da 'ndèr chè) Al 971 (novseintestantùn, novecentosettantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 970 (novseintestànta) e 'l vin prìma dal 972 (novseintestantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMLXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintestantunéśim post.
Nave fantasma
{{Film }}
971 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Nave fantasma
Nave fantasma (Nâṿ fantàśma) 'l è 'n film ad scarésa dal 2002 ad Steve Beck, prudót par la Dark Castle Entertainment ad Robert Zemeckis, ch'al tōś ispirasiòṅ da la tragèdia dal tranśatlàntic Andrea Doria dal Luj dal 1956. Custâ vint migliòṅ ad dòlar, al 'n à fat sù ssant'òt.
In dal film a gh'à na part anc l'itagliàna Francesca Rettondini, in dal 2012 a bórd dla Costa Concordia andàda a fónd davànti a l'Ìśula dal Gili, che chè la canta Senza Fine ad Gino Paoli cun la vóś dla fiōla 'd Henry Mancini, la Monica.
In dla pelìcula, in sima a la barca, i s càtan dimóndi scrit in itagliàṅ ma tradót a la cas ad caṅ, cuma Viaggendo solo a 'l pòst ad Viaggiando sola, Pigro a 'l pòst ad Fermo o Veleno di attenzione a 'l pòst ad ''Attenzione! Veleno''.