Castelnōv_ed_Sòt
J Este
Int al 1479 j Estèins, che mirêven a rinfursêr al lōr Stêt fîn a l’ Èinsa, j àn fât un scâmbi cun i Sforza, ch’ al metîva d’acôrdi Milân e Frêra, purtând Castelnōv e Bresèl sòta ed lōr in câmbi ed Castelnōv ed Turtòuna. A i da Curèz a sté pûnt an gh’é armêṣ êter che ripieghêr ind la Cuntèia ed Curèz. Mó dôp ed pôche ânch j Estèins àn duvû cêder al pâs al j êrmi: còli dal Stêt ed la Cêṣa, decîṣ d’impònrês in Emélia. Acsé dal 1512 al 1523 Castelnōv e Bresèl e al frasiòun în stê gvernê per mèz ed Cumisâri dal Vaticân (tra quisché Valerio Pellicani, ch’l’à fundê e fât tirêr só, int al 1519, ind la strêda d’ed Sōver, adèsa via XX ed setèmber, al Cunvèint dal Sōri agostiniâni dal Corpus Domini. Int al setèmber dal 1523 a gh’é stê al ritōren d’ j Este in quânt la sitê ed Rèz, a l’arîv sòta al mûri dal trópi dal dóca Alfonso ch ‘al s’êra aleê cun i Francèiṣ, la gh’à avêrt ed só volontê al pôrt ed la Sitê. In cunseguèinsa Castelnōv insèm a Bresèl, Muntèc e a i Castê ed la muntâgna în pasê subét a j Estèins. In cól peréiod, ed turmintêdi vicèndi, la Cumpagnía ed la Misericôrdia, socetê ed civîl ed divêrsi râsi socêli, la sintû la necesitê ed fêr ( o turnêr a fêr, secònd la tradisiòun) un Hospitale per i pôver malê e dedichêregh l’impègn ed caritê di sôsi. I crunésta în mìa d’acôrdi int al giudési só i nōv Gvernânt: delûṣ Gian Battista Pallaia: ...si disse che avessero cambiato il rame in oro, ma oggi si potrebbe dire l'oro in rame. Sudisfât Giuseppe Colombi: ...governo fecondo di benessere e miglioramenti tanto morali che materiali. Fôrsi, cme sèimper, la veritê la stà int al mèz. Int al peréiod dal gvêren d’Ercole I° d’Este în stê més a pôst i pûnt alvadōr dal dō pôrti dal Paèiṣ: Sant’Andrèia e Sant’Agustèin. A’s tratêva sicuramèint ed necesâri amṣûri ed difèiṣa, acsé cme în stêdi rinfursêdi dal j êtri prutesiòun. L’é stêda tirêda só la Cêṣâ ed Sânt’Agustèin atâch al simitèri dal dé d’incô: per comodo dei castelnovesi di fuori, int al 1489 a gh’é stê zuntê un cunvpint céch ed frê Agostiniân armês in funsiòun fîn al 1666. Int al 1559 é finî la lònga guèra tra Frância e Spâgna, che cun la pêṣ ed Catéau-Cambresis l’à avêrt un relatîv perèiod de stabilitê, ind al ‘stès tèimp al nōv Dóca Alfonso II° d’Este l’à més mân a l’ arnuvamèint aministratîv di só pusès cun al rifurmêr j Antîgh Statût ed la Cumunitê per fêri dvintêr pió adât ai nōv tèimp. Dôp la rifōrma di Statût al Cunséli di Sêv ed Castelnōv, fât da 18 câp ed faméja tirê só a sôrt ân per ân in rapreṣentânsa dal Castèl e dal frasiòun (cumprèiṣ Campéṣen), cun al Podestê, numinê dal Dóca, cme presidèint, al curêva al bòun andamèint di bèin póblich, dal cuntròl dal j âchev (bunéfica, daquadûra, mêṣni), a la manutensiòun dal strêdi, al rifurnimèint dal sêl e dal farèini, al funsionamèin di fōren; e ânca la tirêda só anvêla dal Nudêr (segretâri dal Cunséli), dal Dutōr ed cundòta, dal Masêr, dal Piasêr, dal Còunsol, e via acsé. Int al 1581 al Dóca, per favurîr e mèter in règola al ṣvilóp dal Comêrc e dal j ativitê l’à dê a la Comunitê, ind al cunfermêr la tradisiòun, al privilèg ed tgnîr al fêri ed Sant’Agustèin (28 ‘d agòst) e Sant’Antòni (13 ed zógn), in zûnta al marchê dal martedé, ch’a s’în purte avânti fîn al secònd dôp guèra, quând còla di Cavâi e còla dal Sânt Prutetōr Sânt’Andèia a’s fêve bèlo da quêṣi un sècol. Int al 1930 al merchê, ch’al ghîva dèinter ânch al comêrc dal bestiâm, al vîn fât fêr préma per mìa intrametrés cun còl ed Rèz, quând al bestiâm al gnîva sōl tratê a la fêra di Cavâi, cun còst al marchê lochêl e gh’é armêṣ sōl al comêrc dal bèsti da curtîl, d’ed là ed tót chiêter gèner. Ind la secònda metê dal 1500 per cōlpa ed la rivalitê dal proprietê lochêli ch’ a’s dêve dan a vicènda, e a câṣva dal parsiêli bunificasiòun fâti, la situasiòun di canêl dal j âchev ind la bâsa pianûra a dréta dal Po fîn al la via Emélia l’êra dvinteda crética tânt ch’ an n’êren mìa bòun de smaltîr al j âchev de scôl, né ed tgnîr bôta al divêrsi aluviòun dal Po. Per cavêregh la rêva a sti prublêma in tóta la zôna al Marchèiṣ ed Gualtēr Cornelio Bentivoglio l’à pinsê ed fêr ‘n’ôvra grandiōṣa per chi tèimp. St’ôvra, la bunéfica Bentivoglio, l’é stêda fâta dal 1561 al 1589 e per quânt riguêrda Castelnōv é stê fât principalmèint còst: incanalamèint e arznadûra dal Cróstel fîn al Po (préma al Cróstel pió a matèina in divêrs râm e fusadlèin); fêr andêr int al Cróstel al j âchev d’ed sōver diretamèint o per mèz dal chêv Chêva; inviêda dal j âchev bâsi ind al chêv Fióma, che atravêrs ‘na Grând Bòta adâta ch’ la pâsa sòta al Cróstel al li scârga ind la Parmigiana-Moglia, liberând la lêrga zôna a sîra dal Cróstel ‘stès da l’ impantanamèit. In cól peréiod, fôrsi ed bundânsa duvû a i grând lavōr ed bunéfica, e grâsia ânch a ‘na vantagiōṣa e meritèvola ativitê d’asistèinsa la Cumpagnía ed la Miṣericôrdia l’à prû tirêr só ind j ûltem dêṣ ân dal 1500, insém a un trèin ed só proprietê davanti a la piâsa Grânda dal paèiṣ, la Cêṣa dedichêda a la Beêta Vêrgin. La Cêṣa l’é stêda pó dubêda cun di quêder ed Palma il Giovane, Lionello Spada, Lorenzo Franchi e ‘dêter bòun artésta e dutêda ‘d un ôrghen e côro. La pèsta dal 1630 (còla dal Manzoni ind i Promessi sposi)ch’ l’à culpî ânca Castelnōv e al só véli l’à fât un móc ed môrt, al tânti fôsi a ‘sîn scavêdi atâch al Pilâster ed Sân Fransèsch. Int al 1635 – 36, ind l’ambiĵnt ed la guèra di trèint’ân, Castelnōv e al só véli a gh’àn avû ‘n’ ocupasiòun militêra piotôst pèiṣa da pêrt dal trópi frânco-piemuntèiṣi che per difènder Pèrma a s’în fermêdi int al paèiṣ, e a s’în més a turmintêr la popolasiòun cun al sequestrêr bèsti, prudòt e scôrti ed magnêr tânt che al Dóca d’ Este al s’é aleê cun i Spagnôl per prèir liberêr al só tèri.