cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nella mente dell'assassino
Sunt
Un dè in sità un sasèṅ al fà 'n masèl in un risturànt cupànd c'n un sćiòp soquànti parsòni. I s sàlv'n in pôc, cuma Tony Martini (Tasos Petousis) ch'al s éra lugâ sóta 'n tàvul insém a la sò famìja, e 'l mecànig èx puòs Ray Harvey (Shane Connor) ma minga 'n sò culéga più dasfurtunâ, Hamish (Sullivan Stapleton), o na dóna ch'a gh piaśìva dimóndi, la Maxine (Anni Finsterer), tant che cal dè lè al vliva rigalàr-'g un sórag.
1221 (nùmer)
{{Metacaixa
Nella mente dell'assassino
Sunt
Ciamàda da gl'agìnt Eric Ringer (Hugh Jackman) e l’Helen de Castro (Susan Lyons) e da 'l detective Twomey (Myles Collins) a far dal dmandi a 'n suspetâ, un brut grintèṅ ch'al s ciàma Kevin Lauper (Brett Swain), la Jane la pèrd la pasìnsa sèg, un quèl ch'a n gh'arév minga da sucédar. Da 'l cant suo Eric al véd in lē la milf di sò sógn e 'l dè ad San Silvéstar al và a cà sua a gusàr-'s-la e 'l vrév far àtar tant al dè dòp par dar-'g anc al Bòṅ Cavdàn. Ray invéci al n gh'à minga mutìṿ ad festegiàr 'l an nóṿ parchè qualchidòṅ a gh veléna 'l sò caṅ. In tut al manéri al s arcòrda 'd avér sintî śgaśàr via na Mazda 'l dè di masamènt e la pulisìa la próa a dar-ag crédit andànd a pascàr un sèrt Vassalo (Matthew Crosby) ch'al gh'à na màchina cumpàgna. I n 'l ìsan mai fat.
1221 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1221, mo invéci 'l an 1221, 't ê da 'ndèr chè) Al 1221 (mileduśeintveintùn, milleduecentoventuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1220 (mileduśeintvèint) e 'l vin prìma dal 1222 (mileduśeintveintedū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileduśeintveintunéśim post.
Nella mente dell'assassino
Culegamènt estéran
}}
1221 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
La Talpa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Talpa (La Tópa) 'l è stâ 'n reality game andâ in ónda par tri edisiòṅ in dla televiśiòṅ itagliàna, la prima in dla Rai 2 in dal 2004, gl'atri dū in sl'Italia 1 in dal 2005 e in dal 2008. La cundutōra ad tut al puntàdi l'è stada la Paola Perego a part la prima prurtàda avànti par l'Amanda Lear che pò l'è stada misa da na banda parchè 'l prugràma cun lē 'l éra nujóś a dita di aṿtōr.
A vìns'r al śōg i èṅ stâ in d'l órdan l'Angela Melillo, Gianni Sperti e la Karina Cascella.
Cum a funsiòna
I tōśan part a La talpa un grup ad cuncurènt, tut "suspetâ" o "indagâ". I gh'aṅ da catàr e da dasquaciàr “la tópa”, un sabutadōr ch'al s lōga fra 'd lōr e ch'l à savû 'd ès'r-al lśénd-al vrénd na busta. Sōl lò e la prudusiòṅ i al saṅ, minga chi àtar cuncurènt o 'l pùblic da cà ch'al gh'à da indvinàr chi 'l è c'n al televōt. Al cuncurènt suspetâ da i spetadōr (ch'al n pōl pò minga vutàr a sò vòlta) e qvél più vutâ da i sò culéga cun dal nomination in sal pòst i gh'aṅ da sfidàr-as durànt na próa ciamàda “interugatòri” o “test 'd eliminasiòṅ”. La Paola Perego la gh fà déś dmandi par védar chi è ch'l in sà da piò di dū su la tópa, qvél ch'al 'n i śbàlia da piò al và a cà e c'l àtar 'l armàgn in śōg ma 'l è custrét a pasàr na stmana da par lò in na capàna, ciamàda Maya in dla prima edisiòṅ in dal Yucatan, Masai in dla secónda edisiòṅ in Kenya e Zulu in dla tèrsa edisiòṅ in Sudàfrica. S'a la fiṅ dal tèst i dū cuncurènt i èṅ para, a gh'à la méj qvél ch'al gh'à abû manc batarìa 'd cōr e ch'l à schisâ 'l rispòsti più in présia.
A la fiṅ dal śōg a vins la tópa s'al pùblic al n capìs minga chi 'l è o c'l àtar cuncurènt ch'a gh'è armàś in caś cuntràri. Al vinsidōr al s pòrta pò a cà qvél ch'l à muciâ in cal méntar.
Prima Edisiòṅ
La prima edisiòṅ l'è andàda in ónda par déś puntàdi da 'l 30 ad Śnar dal 2004 a 'l 2 'd Avrìl dal 2004. 'L inviâ in dal Yucatan 'l è stâ Guido Bagatta.
Eliminasiòṅ e Vinsidōr
SP/SG = Suspetâ p'r al Pùblic o p'r al Grup In Śal al vins 'l interugatòri e al finìs in dla capàna Maya • in Vióla al pèrd 'l interugatòri e al vèṅ eliminâ • In Celèst la vins 'l interugatòri e la và in finàł
Secónda Edisiòṅ
La secónda edisiòṅ l'è andàda in ónda par déś puntàdi da 'l 20 ad Setémbar dal 2005 a 'l 22 ad Nuvémbar dal 2005. 'L inviâ in dal Kenya 'l è stâ Stefano Bettarini.
Eliminasiòṅ e Vinsidōr
SP/SG = Suspetâ p'r al Pùblic o p'r al Grup In Śal al vins 'l interugatòri e al finìs in dla capàna Masai • in Vióla al pèrd 'l interugatòri e al vèṅ eliminâ • In Celèst al vins 'l interugatòri e al và in finàł ♠ La s fà da na banda śibénd-as 'd andàr fóra lē par salvàr chi àtar e far-'g avér al magalòt dla Tópa ad 111.000 euro in cambi ad qvél dal grup ad 47.000.
Tèrsa Edisiòṅ
La tèrsa edisiòṅ l'è andàda in ónda p'r òt puntàdi da 'l 9 'd Utóbar dal 2008 a 'l 4 ad Dicémbar dal 2008. L'inviàda in dal Sudàfrica l'è stàda la Paola Barale. In studi, a dascórar-'g sù, i gh'éran al pùgil Vincenzo Cantatore, la diretōra dla rivìsta Novella 2000, Candida Morvillo, e la scritōra Barbara Alberti (pò misa da na banda in dla tèrsa puntàda par far pòst a Raffaello Tonon).
La finàla a gh'è stada al 27 ad Nuvémbar dal 2008 pò la stmana dòp na puntàda in du a s dascrurìva, insém a tut i suspetâ, ad cl'edisiòṅ chè. La vinsidōra Karina Cascella l'è sèmpar stada qvéla più suspetàda p'r al pùblic.
Eliminasiòṅ e Vinsidōr
SP/SG = Suspetâ p'r al Pùblic o p'r al Grup In Śal al vins 'l interugatòri e al finìs in dla capàna Zulu • in Vióla al pèrd 'l interugatòri e al vèṅ eliminâ • In Celèst cuncurènt suspetâ e andâ a 'l interugatòri salvâ pò par Franco Trentalance ch'al s è fat tiràr via al śî di òć par madàr-i in finàł tut dū ♥ A gh và lò/lē in dla capàna Zulu a 'l pòst dal Karina parchè chi lē la gh'iva di atàc ad pànic ↔ La n và briśa in dla capàna Zulu parchè a gh'è qualchidòṅ àtar ch'a gh và a 'l sò pòst ♠ Casàda via p'r ès'r andàda cónt'r a 'l regulamènt ♦ La lasa da par lē al prugràma
Nòti
}}
Samantha Fox
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|I want to feel your body, your heart beat next to mine (this is the night) touch me, touch me now, touch me, touch me now, touch me, touch me now, hot and cold emotions confusing my brain, I could not decide between pleasure and pain, like a tramp in the night I was begging for you to treat my body like you wanted to.|A vój sintìr al tò còrp, al tò cōr al bat davśèṅ a 'l mio (la nòt l'è qvésta chè) tóc'um, tóc'm adès, tóc'um, tóc'm adès, tóc'um, tóc'm adès, dgl'emusiòṅ caldi e frédi i m cunfóndan la mènt, a n gh la cavrév gnanc a decìdar fra piaśēr e dulōr, cuma 'n barbòṅ in dla nòt a t limuśinàva par tratàr al mè còrp cum at vliv tè.|Touch Me (I Want Your Body), 1986|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
La Samantha Karen Fox, cgnusùda méj cuma Samantha Fox (Lóndra, 15 'd Avrìl dal 1966, a s lèś /səˈmænθə fɒks/ in ingléś), l'è na cantànta, n'atōra e n'èx mudèla ingléśa.
La s è fata cgnósar a la fiṅ di an Utànta faghénd vgnir fóra soquànt sìngui ad sucès cuma Touch Me (I Want Your Body) (prim pòst in dal clasìfichi ad darsèt paéś difarènt), Nothing's Gonna Stop Me Now e I Surrender (To the Spirit of the Night), pò in dal 2010 cantànd la cover di Blondie Call Me insém a la Sabrina Salerno, atra titóna e sex symbol dla mùśica pop internasiunàla.
In dal Favràr dal 2003 la s è vèrta dgénd 'd èsar lèśbica. In dal 2016 l'à tòlt part a l'edisiòṅ ingléśa nùmar 18 dal Gran Fradèl riservâ a i persunàǵ famóś.
Culegamènt estéran
}}
L'ultimo cacciatore (film 1980)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Traplâ in dal Vietnam, turturâ e piciâ, al cumbàt incóra.|Tagline dal film}}
L'ultimo cacciatore (’L ùltim casadōr) 'l è 'n film ad guèra e 'd asiòṅ 1980 'd Antonio Margheriti che però al s firma cuma Anthony M. Dawson. 'L è vgnû fóra dòp i sucès dal pelìculi Il cacciatore dal 1978 e Apocalypse Now dal 1979.
'L è stâ girâ in Itàglia (p'r al séni intérni) e in dal Filipìni.
Sunt
Morris al decìd ad purtàr avànti na misiòṅ in dla furèsta cun dimóndi perìcui, qvéla 'd catàr l'anténa dla ràddio druàda da i “Charlie” par traśmétar di mesàǵ par far vilìr gl'americàṅ e purtàr-i a dar-'g un taj cun la guèra diśertànd. Insém a lò e a Wash a partìs anc Carlos (Bobby Rhodes), pò a s śònta la giurnalìsta Jane Foster (Tisa Farrow).
Al grup al gh'à da paràr via tut al trapli strulgàdi da i “muś śai” e lung la via i incróś'n i suldâ dal magiōr Cash (John Steiner) che però pò i mōran tut a séguit 'd 'n atàc a surpréśa di vietcong. Morris al vîṅ fat parśunēr e mis in na gàbia in dl'àqua cun dal póndghi dèntar.
Culegamènt estéran
}}
39 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 39, mo invéci 'l an 39 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 39 (treintanōv, trentanove in itagliàṅ, undequadraginta in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 38 (treintòt) e 'l vin prìma dal 40 (quarànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al treintanovéśim post.
Al nùmer 39 in dla Chìmica
Al 39 'l è al nùm'r atómic edl ìtri (Y).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 39 al vōl dìr "la corda a 'l côl" ('a funa 'nganna in napoletàṅ, damànd ch'a gìsen la corda al collo in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
Louis Aliot
Louis Aliot 'l è 'n polìtic franséś, nê a Toulouse in dal 4 ed setèmber dal 1969.
Seduzione fatale
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|In fiṅ ch'la mòrt la n s divìda.|Tagline dal film}}
Ballando con uno sconosciuto
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Seduzione fatale
Sunt
La Tara (Jamie Alexander), prima 'd spuśàr-as c'n al sò muróś Michael (Cam Gigandet), la decìd ad festegiàr gl'ùltim dè da puta andànd a na fèsta in un lucàl ad New Orleans insém a la sò amìga Debra (Alexandra Breckenridge). Lè la taca butòṅ c'n al barìsta Patrick (Wes Bentley) ch'al gh'à butâ gl'òć adòs e ch'al la vrév purtàr a cà sua par na ciuladìna. La ragàsa la gh astà ma pò, la matìna dòp, la vōl subìt turnàr a cà parchè l'à capî 'd avēr fat un śbali. 'L óm al gh diś però ch'al s è inamurâ 'd lē tant ch'al s è anc scrit al sò nóm su 'l bras. La Tara la gh la cava a lasàr 'l apartamènt anc s'in dla présia la s daśméndga 'l sò telefunèṅ.
Ballando con uno sconosciuto
{{Film }}
Seduzione fatale
Sunt
Patrick al n mòla minga 'l òs e 'l fà da tut par tgnir-'g adrē e cunvìnsar-la a métar-'s insém. La dóna, spavintàda che Michael al pòsa naśàr quèl a pôc dè da 'l matrimòni, la próa a paràr-al via sénsa sucès, pò la fà dgl'indàśin e la s rénd cònt 'd avēr-'g adòs un psicupàtig che da pìcul al vliva 'l afèt dla sò baby sitter (Sydne Mikelle) e pò da grand 'l iva dâ fōg a la màchina dn'infarméra (Danielle Argyros) ch'la n s vliva briśa métar sèg, cupànd-la.
21 d'agòst
Al  l'è al 233śum dè dal calendàri gregoriàn (234śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 132 dè a la fin dl'an.
Ballando con uno sconosciuto
{{CITAZIONE|A n éra minga sōl amōr e basta, 'l éra 'n caś ad pasiòṅ a sangṿ fréd.|Tagline dal film}}
Seduzione fatale
Sunt
Al barìsta al próa a insfilsàr-'s a 'l matrimòni dòp avēr fat dū ciàcri cun la surèla pìcula dla Tara, na ragasōla ch'la và mata p'r i cavài ciamàda Emily (Alex Ladove).
Culegamènt estéran
}}
Ballando con uno sconosciuto
Ballando con uno sconosciuto (Balànd c'n un furastēr) 'l è 'n film biugràfic e dramàtic britànic dal 1985 ad Mike Newell ch'al cònta la stòria dl'ultma dóna giustisiàda in dal Régn Unî, la Ruth Ellis.
Cla pelìcula chè l'è stada preśentàda a 'l 38śum Fèstival ad Cannes, in dla categurìa Quinzaine des Réalisateurs.
Sunt
La Ruth Ellis (Miranda Richardson), divursiàda cun dū fiōi da crésar, par tiràr avànti la fà l'entraîneuse in un lucàl in du la fà cumpagnìa a di óm facultóś e pîṅ 'd bèsi. In dl'Istâ dal 1953 la cgnós 'l aristucràtic ma buletàri David Blakeley (Rupert Everett), un śōvan cun la pasiòṅ p'r al màchini da cursa. Fra i dū a taca na relasiòṅ pîna 'd élt e bas e dimóndi litgàdi. A s fà avànti anc Desmond Cussen (Ian Holm), 'n óm più vèć ch'al vrév tōr-la par mujēr ma lē la s tira indrē, la 'l tōś in cunsiderasiòṅ sōl quànd la n s la pasa minga bèṅ.
C'n al pasàr dal tèmp David al taca a bévar e a stufàr-'s ad lē. Da 'l cant suo la Ruth la vîṅ licensiàda e, dòp avēr fat 'n abòrt, la taca a dvintàr na puòsa a sò vòlta ma la cuntìnua listés a tgnir adrē a David parchè la vrév turnàr sèg. 'L óm, sèmpar più fiacâ, al decìd 'd andàr a star a cà di sò amìg, Anthony (Tom Chadbon) e la Carole (Jane Bertish), ma la Ruth, ch'la n è mia bòna 'd métar-'s al cōr in paś, la 'l davśìna par strada na sira e la gh spara masànd-al.
Finìda a prucès, la dóna la vîṅ prima cundanàda a mòrt e pò impicàda.
1342
Al 1342 (MCCCXLII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1343
Al 1343 (MCCCXLIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Orasiòun
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Èter progêt
}}
.frogans
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric Al funsiòuna da 'l 19 'd avrîl dal 2014.
Riflessi di paura
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A gh'è 'l mâł... da cl'atra banda.|Tagline dal film}}
Riflessi di paura (Riflès ad paùra) 'l è 'n film ad scarésa dal 2008 'd Alexandre Aja, arfacimènt 'd un film sudcureàṅ dal 2003, Into the Mirror (Geoul sokeuro). 'L è stâ girâ dagnóra tut in Rumanìa in dl'Acadèmia dal siénsi ad Bùcarest, un palàs minga finî dal tut dòp la mòrt ad Nicolae Ceauşescu. In dal 2010 al gh'à abû 'n séguit vgnû fóra diretamènt par l'home video, Riflessi di paura 2 ad Víctor García.
Custâ trénta-sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad stanta-sèt.
Sunt
Dòp che Gary Lewis (Josh Cole), al guardiàṅ 'd un palàs destinâ a la cadéna 'd supermarcâ dimóndi grand “Mayflower” ma bandunâ a séguit 'd 'n inséndi, al s è tòlt la vita tajànd-as la góla c'n un vēdar 'd un spèć, al custôd Lorenzo Sapelli (John Shrapnel) al dà 'l incàr'g ad tgnir 'd òć 'l edifìsi a 'n èx pulisiòt, Ben Carson (Kiefer Sutherland). Chi lò adès 'l è dimóndi śò e 'l à tacâ anc a bévar dòp ch'l à masâ òṅ durànt al sò lavōr. Separâ da sò mujér Amy (Paula Patton) e da i sò dū fiōi Michael (Cameron Boyce) e la Daisy (Erica Gluck), adès al s è stablî a cà 'd sò surèla Angela (Amy Smart) ch'l'è puta e ch'la lavóra in un bar.
Durànt i prim giōran pasâ in dal palàs, Ben al capìs subìt che lè dènt'r a gh'è quèl ch'a traśa e al s mét in tèsta ch'al spèć grand al vōl ch'al guardiàṅ al catìs par lò un tisi ciamâ “Esseker”, al stés quèl dmandâ a Gary e anc a 'l guardiàṅ ad prima, Terrence Berry (Ezra Buzzington). Ben al ricév anc un pac da part ad Gary, che lò al n à mai cgnusû, cun di artàj ad giurnàł chi cònt'n i fat ad quànd al palàs 'l à ciapâ fōg.
Dòp che l’Angela l'à gh à dit ad catàr-as 'n àtar pòst, la sò figùra in dal spèć la taca a scavśàr-as via la ganàsa c'n al maṅ e la dóna la mōr in dal méntar ch'l'éra drē a far-'s un bagn. Ben al dmanda a 'l sò vèć amìg da i tèmp dla pulisìa, Larry (Jason Flemyng), ad catàr-ag c'l “Esseker” lè fra gl'abitànt ad New York ma a n gh'è gnint da far. Par prutèś'r almànc i suo al và subìt a cà 'd sò mujér par purtàr via tut i spèć o a pituràr-i. Sōl in séguit al vèṅ a savēr che prima ch'i tirìsan sù al “Mayflower” in cal sit lè a gh'éra 'n uśdàł psichiàtric e che “Esseker” 'l éra 'l cugnóm dna putìna ad dód'ś an schisufrènica ciamàda Anna (Mary Beth Peil) ch'l'éra sōl vgnuda fóra da là da dū dè prima che tut chi àtar malâ i s cupìsun 'l un cun c'l àtar.
Culegamènt estéran
}}
.移动
.移动 'l è 'l nòm 'd un domìni genèric cinéś. Al funsiòuna da 'l 5 ed fervêr dal 2014.
419
Al 419 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Castión d'Ada
Castión d'Ada (o anca apëina Castión, Castiglione d'Adda in Itagliàn) l'é un paés italian ad 4.750 abitant in Pruvincia d' Lôd.
As tröva a poca distansa da 'ndua la Müsa la's trä in dl'Ada.
Ärt marzièl
L' ärt marzièl l'é na disciplina basate super al cumbatimèint, usualmëint sin armas èd foco, con pratich e tecnich codificate, fundate sur principios fisich, culturäl e filosofich particular.
Tecnich "traditionäl"
Il son varie le ärt marzièl:
Smèlta
La smèlta l'è na misela fata ed materièl sòlid mesclèda a un pòc ed liquid. La smelta piò comùl l'è quàla fata ed tèra e aqua. in te dialet rumagnol las dis neca mota
1344
Al 1344 (MCCCXLIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
31 d'agòst
Al  l'è al 243śum dè dal calendàri gregoriàn (244śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 122 dè a la fin dl'an.
The Mr. Potato Head Show
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Èter progèt
}}
.بازار
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric areb. Al funsiòuna da 'l 18 ed fervêr dal 2014.
Muśèo Ferrari
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al muśèo Ferrari, cgnusû cuma Galerìa Ferrari in fiṅ a 'l 2011, 'l è 'n muśèo 'd màchini ch'al s cata a tarśènt métar da i stabilimènt Ferrari 'd Maranèl, in pruìnsa 'd Mòdna, in via Dino Ferrari 43.
Al muśèo, ch'al gh'à na superfìsi ad dumìla-sincsènt métar quàdar, 'l è pîṅ 'd màchini da cursa e spurtìvi dla Ferrari mo al fà anc védar prèmi, fóto e àt'r ugèt ligâ a la scuderìa dal cavalèṅ rampànt.
Culegamènt estéran
}}
255 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
Bigutìśma
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La bigutìśma l'è na fisasiòun ch'a gh'a 'n quèlc agìnt, 'd èser sàimp'r in dal giust, sōl per vìa 'd ripéter sàimper di rituêl ed forma piutòst che 'd sustànsa a 'l riguêrd sovertùt ed soquànti pràtichi 'd religiòun.
Colegamèint estèren
}}
Cher
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Cherilyn Sarkisian LaPierre, cgnusùda méj c'n al nóm 'd art ad Cher (El Centro, 20 ad Maǵ dal 1946, a s lèś /ˈʃɛər/ in ingléś), l'è n'atōra, cantànta, preśentadōra e prudutōra americàna.
L'è stada spuśàda c'n al cantànt Sonny Bono in fiṅ a 'l 1975 faghénd còpia sèg anc in dal mónd dal spetàcul par pò tacàr na caréra da par lē ch'la gh'à parmìs ad regìstràr vint-sinc àlbum in studi e 'd véndar da piò ad sènt migliòṅ ad disc e 'd piasàr almànc un sò pès a 'l nùm'r òṅ dla Billboard in di an Ssanta, Stanta, Utànta, Nuànta e Dumìla. La sò canta più famóśa l'è Believe, un pès druâ anc in na reclàm dna cumpagnìa telefònica, ch'al gh l'à cavàda a véndar déś migliòṅ ad còpi. Àtar sò sìngui 'd sucès i èṅ I Got You Baby, Bang Bang (My Baby Shot Me Down), I Found Someone, If I Could Turn Back Time, Just Like Jesse James, Love and Understanding, Walking in Memphis, Strong Enough, All or Nothing, Dov'è L'Amore e The Music's No Good Without You.
La Cher l'à anc girâ dimóndi film par di regìsta impurtànt cuma William Friedkin, Robert Altman, Mike Nichols e Franco Zeffirelli vinsénd al Prèmi Òscar cuma atōra prutagunìsta par la pelìcula Stregata dalla luna dòp ès'r andàda davśèṅ a qvél dal 1984 cuma atōra minga prutagunìsta in Silkwood, film girâ cun la Meryl Streep.
Cuma dagnóra tut al mónd 'd Hollywood la Cher l'è da la banda di demucràtic. In dal 2008 l'à dâ 'l sò apòǵ a Hillary Clinton mént'r al 21 ad Śnar dal 2017 l'à tòlt part a na manifestasiòṅ ad prutèsta ad cal dóni cónt'r al presidènt Donald Trump dòp avér dâ adòs a di republicàṅ urtudòs cuma la Sarah Palin, Jan Brewer e Richard Mourdock dal Tea Party ch'l iva dit ch'«al stùpar 'l è part di piàṅ ad Dio».
Àtar prugèt
}}
Freedom Caucus
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Freedom Caucus 'l è 'n grup parlamentàr dal cungrès di Stat Unî dal Partî Republicàṅ, qvél più a dèstra e cunservadōr 'd tut, ch'al strica 'l òć a 'l muimènt dal Tea Party. 'L è nâ in dal 2015 da na scavśàdura dal grup “Republican Study Committee”.
Al sò presidènt 'l è 'l evangèlic Mark Meadows, deputâ dla Carulìna dal Nòrd.
In dal Mars dal 2017 al grup 'l à fat andàr a gambi p'r ària al pruvedimènt d'l American Health care act dal Presidènt Donald Trump ch'al gh'iva da tōr al pòst dal sistéma sanitàri strulgâ par Barack Obama, 'l Obamacare. Par qvéi dal Freedom Caucus cla léǵ lè l'éra tròp alśēra p'r i sò gust, 'l Obamacare al gh'iva d' èsar spasâ via tut o sinò gnint.
Nòti
}}
137 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 137, mo invéci 'l an 137 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 137 (seinttreintasèt, centotrentasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 136 (seinttreintasē) e 'l vin prìma dal 138 (seinttreintòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seinttreintasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
418
Al 418 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Riccardo Salvino
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Salvatore Caronia, cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Riccardo Salvino (Palèrum, 29 ad Mars dal 1944), 'l è 'n atōr itagliàṅ.
Culegamènt estéran
}}
1013 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1013, mo invéci 'l an 1013, 't ê da 'ndèr chè) Al 1013 (miletrèdeś, milletredici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1012 (miledòdeś) e 'l vin prìma dal 1014 (milequatòrdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miletredicéśim post.
Furmîga
La furmîga l'é na bistiulèina cl'an fà êter che lavurêr da la matèina a la sîra per mucêr só dal magnêr per l'invêren. La sta in cumpagnìa con so-quânti êtri furmîghi cme lē, dèintr a un furmighêr.
Sara Tommasi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Asturiàṅ
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Sara Tommasi
{{CITAZIONE|A 'l inìsi a n vliva minga cavàr-um śò ma pò a-j-ò cambiâ idéa. Al téti? a i ò arfàti ad nóṿ. Mè a sòṅ un prudót da véndar in dal marcâ dal spetàcul. I 'l aṅ fat la Bellucci, la Marcuzzi, la Canalis... Se al più grandi dal setór i 'l àṅ fat 'l è ciàr cum al sōl ch'al funsióna.|Dichiarasiòṅ ad Sara Tommasi a 'l Corriere della Sera dal 5 'd Utóbar dal 2006}}
La Sara Tommasi l'è na showgirl e atrìs unbra nada a Narni al prim 'd Agóst dal 1982. L'è alta 1,70 e al sò miśùri i èṅ 87-61-87 (téti arfàti).
Asturiàṅ
{{CITAZIONE2|Tolos seres humanos nacen llibres y iguales en dignidá y drechos y, pola mor de la razón y la conciencia de so, han comportase hermaniblemente los unos colos otros.|Tut i èsar umaṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.|Dichiarasiòṅ universàla di dirìt ad 'l óm,1948|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA=Asturiàṅ}}
Sara Tommasi
P'r al mutōr internet ch'al cata al ròbi Yahoo, chi lē l'è la dóna itagliàna più pascàda in dla réda in dal 2013.
Asturiàṅ
'L Asturiàṅ (cgnusû anc cuma Bable, da lōr ciamâ Asturianu) 'l è na lingua rumànśa ch'a s dascór in dal nòrd dla Spaggna, in dal regiòṅ di Astùri e dla Castìglia e Leòn e la fà part dal sót-grùp Asturiàṅ-Leunéś. La n è minga arcgnusùda uficialmènt in dal sò paéś, cuntrariamènt a 'l Galisiàṅ, a 'l Catalàṅ e a 'l Basc, léngui regiunàli in śònta a 'l Spagnôl o Castigliàṅ. In Cantàbria 'l è cgnusû cun al nóm ad Montañés. I èṅ 450.000 a 'l incìrca al parsòni ch'i al dascóran (90.000 cuma léngua màdar).
Êlta Vâl d' Èinsa
Êlta Vâl d' Èinsa (Alta Val d'Enza o ânch Alta Valdenza in italiân) l'é 'na valêda ed la pêrta pió in êlta dal cōrs dal fióm Èinsa. L'é ind al trât pió dfécil da rivêregh ed l' Apenèin arzân la gh'à dèinter e la sègna i cunfîn ed la vâl principêla e 'na sèria ed valêdi nêdi dal cōrs ed soquânt turèint e canêl che a vân a dêr int al cōrs principêl. Pôst 'd interès stôrich medievêl e naturaléstich, l ' Êlta Vâl d' Èinsa l'é int al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân; ind la stôria l'é stêda al cōr dal Tèri Matéldichi e la côsta principêla ed la Vâl di Cavalêr
Sara Tommasi
Biugrafìa
Dòp avér ciapâ na làurea in ecunumìa a l'Università Bocconi ad Milàṅ, la s mét in bisàca anc un diplòma in recitasiòṅ e disiòṅ a 'l CTA e la fà 'n stage a 'l Actor's Studio ad New York.
Asturiàṅ
Stòria
Gl'urìgini d'l Asturiàṅ (e d'l Asturiàṅ-Leunéś) i tàcan in dal X sécul quànd gl'Astùri i fàvan part dal régn cristiàṅ dimóndi putènt ad León. La léngua l'à tòlt śvilùp da 'l Latèin tard ch'al s dascurìva in dal nòrd dla Spaggna, ùnic pòst dla penìśula in dua i àrab i n éran briśa rivâ. In séguit 'l à ciapâ sù da 'l Galisiàṅ-Purtughéś a òvest e da 'l Castigliàṅ a èst.
Êlta Vâl d' Èinsa
Al fióm
Al nâs da muntâgni êlti pió ed 2100 mêter che sègnen al cunfîn tra laTuscâna e Emélia a 1.157 mêter d' altèsa al fà al lêgh Padòl o dal Lagastrèl, al şvilópa al só cōrs ed 93 km cun al divéder la pruvîncia ed Rèz da la pruvîncia ed Pêrma. As bóta a bêsa bôga tr'al parèidi stréchi e a péch ed 'na valêda fònda soquânt sintunêr ed mêter e ind al forèsti ed l' Apenèin. Ind l'avtûn al gh'à dal grôsi pîni dal vôlti ed pió ed 1.000 m3/secònd, e in tót al tèimp ed la premavèira al gh'à 'n ajót dal j âchev dal nèivi ch' as desfân ind al sémi dal muntâgni, pr' i restânt mèiş ed l'ân l'armâgn tranquèl e sèimper controlê dal ciûşi dal bacîn ed la centrêla elètrica di Padòl.
Ind al só trât ed mèz l'é un pûnt d'arîv cgnusû per i pasiunê ed rafting, canoa e kayak.
Asturiàṅ
Stòria
Quànd la Castìglia la gh'à abû la méj, 'l Asturiàṅ 'l à tacâ a pèrdar puśisiòṅ cun al pasàr da 'l tèmp.
Êlta Vâl d' Èinsa
Al piânti e al bèsti
L' Êlta Vâl d' Èinsa la gh'à 'na grôsa varietê ed bèsti ed l'Apenèin cun bèsti ânca ed tâja grôsa, da i dâien e cinghiêl, da i caveriôl a i ruşgadōr e a i papasrtèl, in pió âquili, puiâni, fêlch, serpèint (ânca la vépra) e di lōv cumprèiş al Lōv italiân. A quisché egh vân zuntê al bèsti 'd alevamèint, dal vôlti turnê salvâdegh, cme nimêl, vâchi e cavâi che prôpria in chi pôst ché è nasû, tânt tèimp fà, 'na râsa cgnusûda e stimêda ânch a livèll internasionêl: al cavâl dal Vintâs. Na curioşitê l'é la marmôta, 'na râsa alpèina impurtêda da pió ed dês ân ind l'êlt Apenèin Ind al jâchev as câten dimòndi bèsti tra còsti al trôti salmunêdi, al trôti fario e trôti impurtêdi, tânti bèsti ech stân in aqua e in tèra cme la selamândra D' arcurdê che ind l' Êlta Vâl d' Èinsa la pèsca e la câsa în permèsi mó cun dimòndi limitasiòun cme pôst, tèimp e metód. Dimòndi în al piânti ch' es câten ind la vâl da i pîn biâch a i lundân, dal piôpi a i sâleş, da la farfarèla a i castâgn e tânti êtri carateréstichi ed l'Apenèin.
Stôria
Ind la zôna interesêda da la stôria, ânca se an n'é mai stêda dimòndi abitêda, în stê fât di cèinter che ed sicûr în stê abitê in continvasiòun a partîr dal peréiod medievêl ed Carlo Magno, che fôrsi l'é stê al prém a durvêri; la valêda l'êra al naturêl pasâg vêrs al mêr, pôst ed richèsi e 'd trâfich d'ògni gèner, cumprèiş al sêl e al só traspôrt, e la zôna ed la Pianûra Padâna. La valêda l'êra pîna ed pustasiòun furtifichêdi ch' a tgnîven sòta contròl a vésta i pasâg; intōren a rôchi furtifichêdi a gnîven só i prém cèinter cuntadèin. La natûra salvâdga e difècila da pasêr la fêva de sté rôchi difécili da cunquistêr per ògni eşêrcit normêl perché i pasâg stréch, al râti e i viasô despêra an permetîven mìa 'na riuniòun 'd òm e mèz mèinter invicevêrsa pôchi persòuni mési in difèişa a prîven scuragêr cun al fôgh, maşégn, e frèci e 'd ògni gèner ed bâla i sfurtunê ch' andêven a l'atâch di sti céch bôregh bataliêr. Al rişultê l'é stê che sti pôst, vôt per la durèsa ed la natûra, vôt per la curagiōşa reşistèinsa lochêla, în armêş 'na zôna indipendèinta e che i grôs impêr an gh 'l àn mìa cavêda a controlêr; da l' època ed l'ûltma sovrâna lochêla Matélda ed Canòsa i sgnōr ed l' Êlta Vâl d' Èinsa a s'în cunfederê in un commune militum ciamê Vâl di Cavalêr e a s'în gvernê da per lōr fîn a l'Unitê d' Itâlia quând ed dirét în stê unî; mó la zôna l'é stêda ed fât fiōla ed nisûn fîn a la secònda guèra mundiêla: in cól tèimp l'é stêda tirêda cun la fantaşèia la Lénia Gôtica, 'na tèra ed nisûn dóve Partigiân e fôrsi tedèschi a s' în afruntê per soquânt ân che àn dê a la vâl 'n' impurtânza militêra a livèl nasionêl. Un pô ed tèimp fà la valêda l'é pasêda da la pruvîncia ed Pêrma a còla ed Rèz fîn a rivêr al dé d'incô ch' l' é divîşa, ind al dō rîvi, tra còsti dô pruvînci.
Bōregh
Tóta la valêda l'é stremnêda da bōregh céch rampê insém a muntarôt ed maşégn davânti al fióm e riunî d'atōren a la Rôca o a Cà a tòra. I prém acampamèint furtifichê in sté zôna a s'arfân al IX sècol.
Sara Tommasi
Biugrafìa
La sò caréra la taca in televiśiòṅ faghénd la veejay p'r All Music. In dal 2002 la fà la valéta in dal Paolo Limiti Show su Rai 1 e l'inviàda in dal prugràma Con tutto il cuore.
1566 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1566 (milsincseintessantasē, millecinquecentosessantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1565 (milsincseintessantasìnc) e 'l vin prìma dal 1567 (milsincseintessantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDLXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseintessantaseéśim post.
Êlta Vâl d' Èinsa
Nôti
Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da it:Alta Val d' Enza
Asturiàṅ
Ségn distintìṿ
'L Asturiàṅ al tîṅ férum, sénsa difarénsi ad pòst, tut chi punt chè 'd sóta:
Sara Tommasi
Biugrafìa
L'è finalìsta a Veline in dal 2004, nadrìna a Paperissima e schedìna a Quelli che il calcio dla Simona Ventura. Pròpria chi lē la la manda in dal 2006 a l'Isola dei Famosi e la Sara la riva quàrta in cal reality show lè da drē a Paolo Calvani. Sōl sinc an dòp a s vîṅ a savēr che, p'r andàr là, l'è stada arcmandàda diretamènt par Silvio Berlusconi.
1566 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Sara Tommasi
Biugrafìa
In dal 2006 la lavóra p'r Italia 1 in dal prugràma On the Road mént'r in dal 2007 la s fà tōr śò cavàda śò par la rivìsta Max faghénd al sò calendàri. Sèmp'r in dal 2007 la lavóra insém a Fabrizio Frizzi in dla cundusiòṅ dal dū puntàdi ad Mi fido di te.
Asturiàṅ
Funémi
'L Asturiàṅ al dróa al sinc vucàli dal Spagnōl ch'i èṅ pò anc quéli dal Miranduléś sénsa però quéli vèrti (ε e ɔ).
Sara Tommasi
Biugrafìa
Al 31 ad Śnar dal 2011 la vîṅ intervistàda in dal prugràma dla ràddio Un Giorno da Pecora (Un dè da pégura) e la diś ch'in dal 2009 Silvio Berlusconi al la vliva candidàr a gl'elesiòṅ europei ma lē l'à dit ad no parchè la vliva a tut i cóst far caréra in dal giurnalìśum o in dal cìnema: «A gh'ò di rimòrs par l'ucaśiòṅ pardùda, a n ò minga ciapâ l'ufèrta ch'al m vliva dar al Cavalēr, ma mè a vój far dal showbiz». L'à pò dit ciàr e tónd ch'la n è mai stàda ad Arcore, cum a parév ch'a fus sucès stand a gl'intercetasiòṅ dal caś Rubygate, parchè di làdar i gh'aṅ rubâ al telefunèṅ tri vòlti e i èṅ stâ lōr a ciamàr da 'd là. La diś ad nò anc su 'l fat ch'la sia stada lē a mandàr di SMS daśnumóś a 'l presidènt dal cunsìli parchè, la diś lē, a sarà stâ un tisi ch'l à catâ al sò telefunèṅ daśmindgâ in dal taxi a mandàr di mesàǵ a caś.
Asturiàṅ
Funémi
Al cunsunànti d'l Asturiàṅ i èṅ qvisti chè 'd sóta:
Sara Tommasi
Biugrafìa
Da 'l punt ad vista sentimentàl, dòp na storia cun 'l ex śugadór dal Milan Ronaldinho, la Sara Tommasi la diś al setimanàl Diva e Donna ch'l è drē tacàr na stòria cun Mario Balotelli, in alóra atacànt dal Manchester City: «Mario al m piàś dimóndi, a sòṅ cuntènta». Al dè dòp però Balotelli al la śmintìs: «Ca-la lè n'atra ch'la s invénta dal stòri mèg, a n gh'ò minga biśógn ad gossip, mè a pèns sōl a śugàr».
In dal 2012 la taca na sò batàja cónt'r al signuràǵ bancàri cavànd-as śò sénsa mudàndi in pùblic par prutèsta. In Favràr la và a dascórar ad c'l argumènt lè a 'n cunvégn pulìtic da 'l tìtul «Gl'urìgini dal signuràǵ bancàri e 'l puśisiòṅ dal banchi sentràli» mis in pē da 'l unurévul Domenico Scilipoti.
Sèmp'r in dal 2012 l'à girâ un film pòran par la "Dive&Star Production Management" da 'l tìtul "Sara contro tutti" cun Manzo Del Toro e Leonardo Conti e pò òṅ da 'l tìtul "I soliti noti". P'r i taramutâ dl'Emégglia invéci l'à preparâ un calendàri par catàr sù di bèsi, cun lē cavàda śò.
Asturiàṅ
Funémi
'L Asturiàṅ al dróa cal létri chè 'd sóta:
Ròca (tèsil)
{{Metacaixa
Sara Tommasi
Biugrafìa
In dal 2018, dòp quàt'r an ad silénsi, la tórna a dascórar in n'intervìsta a 'l prugràma Le Iene in du la cunfèsa 'd èsar na parsòna bipulàra e ch'la pinsàva 'd murìr. In d'l Utóbar dal 2019, òspit dla Barbara D'Urso, la precìśa che dimóndi di sò prubléma i èṅ tacâ da quànd di brut sugèt i gh'aṅ fat tōr dla dròga.
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Ucidentàl
Ròca (tèsil)
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Sara Tommasi
Nòti
}}
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Pái nuesu que tas nel cielu, sentificáu sía'l tou nome. Amiye'l tou reinu, fágase la túa voluntá lo mesmu na tierra cumo en cielu. El nuesu pan de tódolos días dánoslu güei ya perdónanos las nuesas ofensas lo mesmu que nós facemos conos que nos faltanon. Ya nun nos deixes cayere na tentación ya ḷḷíbranos del mal. Amén.
Ròca (tèsil)
La ròca l' è cla menéra industrièla ed tgnîr carghê in òrdin e proficuamèint dal filê sia p'r al stucamèint in di magaśèin, sia p'r al só druamèint in dla tesidûra u in soquànt èter prucès tèsil. El ròchi i péśen tra 'l mèś chìlo e i 2 chìlo al màsim.
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Sentràl
Ròca (tèsil)
L' alma 'dla ròca la gh' a na forma 'd côṅ ch' la 'jùta sìa a 'l só pugiamèint stàbil ins al piàn sàinsa arbaltères malgrè al só péś, sìa la tgnùda 'dl arvujamèint dal filê sàinsa ch' a 'l gh' àpia da bliśghèr śò.
Al filê al vìn carghê in sìm' a la ròca da la rucadōra, na màchina industrièla avtomatiśèda ch' la gh' impìla al filè perfetamèint e in funsiòun dal sò sucesìv śvujamèint sainsa pò' ander a catèr di śgumbìi.
Dialàtt bulgnaiṡ
Al bulgnaiṡ l é un dialàtt dla längua emiglièna, óṅna däl dåu längv dal continuum linguésstic emigliàn-rumagnôl.
Îsla ed Franza
L'Îsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).
Dialàtt bulgnaiṡ
L'é óṅna däl variant pió d prestîg' dla längua emiglièna, dimónndi artésst dal månnd dla mûṡica cme di lîber o dal månnd dal spetâcuel i àn dezîṡ d adruvèr ste dialàtt qué int äl låur ôver. Stra i pió famûṡ ai é żänt cme Andrea Mingardi, Giorgio Diritti, Gvîd Fèva, Gigén Lîvra e Alfredo Testoni.
Ròca (tèsil)
Al só utilìśi piò impurtànt 'l è in dal cantri 'dla tesidûra, in dûa, tùti in fila, el ròchi i śvùjen insèm i só filê p'r al cargamèint di sùbi di tlèr ed tesidûra.
Îsla ed Franza
Economìa
In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.
Dialàtt bulgnaiṡ
Al n é brîṡa pió bacajè cme na vôlta, i vîc' che i àn mégga ancåura pighè i uṡvéj e san al dialàtt én pûc, i żûven i preferéssen dscårrer in itagliàn o in gêrg itagliàn luchèl (socuànti tûṡ i pänsen d savair dscårrer in dialàtt, mäntr invêzi i pôlen dîr såul dåu parôl ch'én gnanc bulgnaiṡi). Par ste mutîv ché al é a rîṡg d estinziån.
Ròca (tèsil)
Culegamèint estèren
}}
Dialàtt bulgnaiṡ
Difuṡiån
L é bacajè int la zitè metrupulitèna ed Bulåggna (fòra che int i cmónn ataiṡ a Iómmla), int i cmónn ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int La Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e däl band ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.
Clasificaziån
Al bulgnaiṡ al cunprànnd sî såttvariànt prinzipèli ch'äj én un pôc difaränti par la prunónzia e pr äl parôl:
Abicî
Al môd ed scrîver bulgnaiṡ l é stè creè dal Dagnêl Vitèli. Al abicî bulgnaiṡ l à 22 létter ed bèṡ pió èter sagg’ coi séggn diacréttic. Äli én 38 in tótt, sänza tgnîr in cånnt däl grafî ch’an äli én cunpâgn par scrîver són prezîṡ.
A a (a) B b (bé) C c (cé) D d (dé) E e (e) F f (èf) G g (gé) H h (âca) I i (i) J j (i lónga) L l (èl) M m (èm) N n (èn) Ṅ ṅ (èn cn al puntén) O o (o) P p (pé) Q q (qu o cu) R r (èr) S s (ès) Ṡ ṡ (ès cn al puntén) T t (té) U u (u) V v (vi o vó) Z z (zêda) Ż ż (zêda cn al puntén)
Socuànt létter (vuchèli) äl pôlen èser canbiè ed lungazza dai séggn diacréttic.
Vuchèl
Al bulgnaiṡ al à magâra pió vuchèl dl itagliàn.
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Pá nuesu que tas nel cielu, santificáu seya'l to nome. Amiye'l to reinu, fáigase la to voluntá lo mesmo na tierra qu'en cielu. El nuesu pan de tolos díes dánoslu güei y perdónamos les nueses ofenses lo mesmo que nós facemos colos que mos faltaren. Y nun mos dexes cayer na tentación, y llíbramos del mal. Amén.
Queriêgh
Queriêgh, o Quariêgh, (Cavriago in italiân) l’é un cmûn ed 9.229 (al 31/12/2004) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz ad 8 km a sîra ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz- Ciân dal Ferovéi Arzâni.
1222 (nùmer)
{{Metacaixa
Queriêgh
Urègin
Queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l’Archévi Capitolêr ed Pèrma cun la dâta dal 1 dicèmber 996, dōve la cuntèsa Rolenda, fiōla mìa legètima d’ Ugo Re d'Italia la dunêva al castèl e la capèla ed “Covriaco” a un têl ciamê Paulone.
Certamèint, però, Queriêgh al gh’êra préma de stè chêrta bulêda, che bèle la pêrla ed costrusiòn impurtânti cme un castèl. L’é probâbil che la fundasiòun ed Queriêgh cme cèinter abitê a s’arfâga adiritûra a l’època rumâna e a la costrusiòun ed la via Emélia, ânca se per sfortûna an n’é mìa pusébil pruvêr sté fât. Còl ch’ l’ é sicûr l’é che al nòm al deṣvîn dal latèin curvus ager, in relasiòun al teritôri ed culèina in dōve l’é. Dal j êtri spiegasiòun, mēno credèbili, a dîṣen che al nòm al pōl deṣvgnîr dal latèin curviacum, opór da la parôla cuprum in relasiòun al culôr ed la tèra apûnt culôr râm.
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Spagnōl
Queriêgh
Al medioēv
Paulone Bovini (Bruini secònd êter documèint), in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa Rolenda, al dvèinta al prém fevdatâri ed Queriêgh, e ânca al patriêrca ed la râsa ch ‘la fà da padròuna per quâter sècol. Fîn al 1077, l’ ân dōve l’Imperadōr Enrico IV l’à chinê la tèsta a Canòsa. Queriêgh l’é armêṣ ed proprietê ed Matélda ed Canòsa. Pó, vêrs la fîn ed l’XI sècol i queriaghîn a s’în unî a j arzân ind la lôta cûntra l ‘Impêr, ch’ la finirà, int al 1167, ind la Lêga Lumbêrda. La cûrta esperiĵnsa dal Cmûn indipendèint ed Rèz, al cumbîna però a un peréiod turmintê per Queriêgh: la só puṣisiòun, preciṣamèint al cunfîn tr’ al Sgnuréi ed Pèrma e Rèz l’é ritgnûda stratègica da tóti dō al pêrti e al fà dal paèiṣ teâter ed cunténov scuntêr armê. Queriêgh al vîn numinê in môd cêr cme pôst ed ‘na grôsa batâlia tra arzân e pramṣân int al 1215. De sté peréiod fân pêrta, môlt probabilmèint, i lavōr che dân al castèl dal mûri pió grôsi.
Tèra ed cunfîn, al paèiṣ al dvèinta pôst preferî da brigânt e criminêl ed tóti dō al sgnurèi. In sté peréiod, l’é probâbil, che nâs al dét popolêr (armêṣ in véta fîn al dé d’incô) : “A Qeuriêgh a piânten i fasō e nâsen i lêder”.
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Padre nuestro que estás en el Cielo, santificado sea tu nombre. Venga a nosotros tu Reino. Hágase tu voluntad aquí en la tierra como en el cielo. Danos hoy el pan nuestro de cada día y perdona nuestras ofensas, así como nosotros perdonamos a los que nos ofenden. Y no nos dejes caer en la tentación y líbranos del mal. Amén.
Miranduléś
Queriêgh
Al medioēv
La situasiòun l’ an câmbia mìa gnân quând, a la fîn dal XIII sècol, Queriêgh al pâsa, insèm a Rèz, a j Este ed Frèra, che gvernerân sté tèri, ânca se mìa sèimper, fîn a l’Unitê d’Itâlia. L’època dal discôrdi civîli a Rèz an sèmbra mìa tirêr dèinter Queriêgh: bisògna spetêr al 1458 per vèder al paèiṣ numinê ed nōv inséma a un documèint uficêl. In cl’ ân, sóta al cmând ed Borso d’Este a Queriêgh a vîn fât al Canêl Duchêl, un sistêma per dacvêr che al miliōra l’agricultûra in tót al cuntêd. .
Dialàtt bulgnaiṡ
Consonànt
Gran pèrt dal consonànt as scrévven cunpâgn a l itagliàn. Eceziån:
Queriêgh
Al medioēv
Int al 1465, in fîn, Queriêgh al vîn dunê da Borso d’Este a Teofilo Calcagnini, a ló a’s dêv la publicasiòun di Statût ed Queriêgh,’na racôlta ed lèg ch’ la metîva per scrét soquanti uṣânsi lochêli.
Dialàtt bulgnaiṡ
Consonànt
(1) Quand dåpp ai én a,o,u (2) Quand dåpp ai én i,e + 'n ètra vuchèl; (3) Såul a fén parôla
Queriêgh
La trêda zò dal castèl e al Rinasimèint
Ûno di fât centrêl ed la stôria ed Queriêgh l’é sicûr quând àn trê zò al castèl. Tót al cumîncia int al 1482: Queriêgh l’é incòra ed Teofilo Calcagnini, mó Ercole I d’Este (Dóca ed Frèra, Mòdna e Rèz) l’é andê in guèra cûntra i venesiân jutê da i cûnt Rossi ed Pèrma e da Guido Torello ed Muntchiaróghel. Prôpria al Torello, prufitând ed ‘n’ erōr stratègich d’ Ercole I, al cunquésta e al sâcza Muntèc, pó al và a l’atâch ed Queriêgh. I queriaghîn, stóf dal tâsi êlti mési da j Este, a’s cunsègnen ed sô volontê a Torello, a fân gnîr la râbia a j arzân e a la Sgnuría ed  Frèra. .
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
Pàdar nòstar ch'at sē in dal cēl, ch'a sia benedét al tò nóm, ch'a végna al tò régn, ch'a sia fat al tò vulēr, in sla tèra cum in dal cēl. Dà-'s al nòstar paṅ ad tut i dè, pardóna i nòstar dèbit, cuma nuàtar a i perduném a i nòstar debitōr e fà ch'a n caschém minga in dla tentasiòṅ ma lìb'r-as dal mal, Amèn.
Dialàtt bulgnaiṡ
Gramâtica
Al bulgnaiṡ a divîd dû gêner (maschîl e feminîl) e dû nómmer (singulèr e plurèl). Par vultèr a'l feminîl i agetîv e i pió sustantîv as żónta al sufîs -a col maschîl: defizänt → defizänta, påndg → påndga.
Asturiàṅ
Cunfrònt di “Pàdar Nòstar” in di dialét Asturiàṅ
}}
Dialàtt bulgnaiṡ
Gramâtica
Fèr al plurèl l é parò dimónndi pió difézzil. Defâti, a difaränza dl itagliàn, in parécc' chèṡ an s żónten brîṡa sufîs ed vuchèl mo as prodûṡ n'alternânza vucâlica int la radîṡ dal sustantîv, asquèṡ cme int äl längv germânichi. Acsé arän pr eṡänpi:
Äl parôl maschîl che finéssen in consonànt armâgnen acsé cme äli én: al râm → i râm. Äl parôl feminîl mégga derivè da parôl maschîl äl pêrden la -a finèl: la rôda → äl rôd. Quèlca vôlta l é pusébbil żuntèr däl vuchèl eufònichi: fammna → fàmmen Äl parôl feminîl derivè da parôl maschîl (sustantîv muvébbil) fåurmen al plurèl invêzi con -i: biånnda → biånndi; ziéṅna → ziéṅni
Artéccol
I artéccol i pôl èser: Determinatîv: al; la; l´; i; äl; äli.
Indeterminatîv: un; (u)na; di; däl; däli.
Sugèt cléttic
Al bulgnaiṡ l à un sistamma verbèl cunplès abâsta: al cunprànnd quâter clâs verbèl (vêrb ch’i finéssen pr èr, air, er, îr) bän e spass iregulèri såura tótt int al preṡànnt indicatîv. Particularitè dal bulgnaiṡ e di èter dialétt däl längv galo-rumànż l é al sugèt cléttic. I én:
Vêrub
Cognugaziån interugatîva dal vêrb magnèr
Se t vû savair d pió, vèt a scartablèr la gramâtica ufizièla dal bulgnaiṡ.
Nómmer
In bulgnaiṡ la distinziån stra'l nómmer maschîl e quall feminîl i é fén a'l 3:
Dal quâter in pô an i é brîṡa pió distinziån.
I nómmr urdinèl, dåpp dal 10, i vôlen la fåurma quall di (qualla däl pr i nómmer feminîl). As pôl druvèr la fåurma chèlc dl itagliàn, cme undicêṡum, ventêṡum, ecz. pr i regnànt, eṡ.: Pèpa Pío dodicêṡum.
Difaiṡa
Par vàdder l artéccol conplêt, dè n'ucè al sît bulgnaiṡ Al n é brîṡa vaira che la cunservaziån d una längua o d un dialàtt (par fèr prémma giän pûr d un idiòma) la séppa såul int äl man dal pòpol ch’al drôva cl idiòma e stièvo. Prémma de tótt, a s avän da métter d acôrd e dezîder se a vlän che al bulgnaiṡ al vâga avanti opûr se, come tanti ètri côṡ bôni d una vôlta, anca ló l èva da finîr int al panirån ed Cúccoli såul parché i ténp i én canbiè. A nó as é d avîṡ che biṡåggna fèr tótt quall ch’as pôl par salvèr al bulgnaiṡ dala môrt, sinchenå Bulåggna e tótt quant nuèter a srän pió pôver, pròpri come s’i avéssen tirè żå la Tårr di Aṡnî o mazè tótt i elefànt ch’ai é in Âfrica o tótti äl balên. Pió avanti in ste sît a miträn di artéccol par spieghèr méi parché la difaiṡa di idiòma pió cinén la séppa un saggn d modernitè e ed ziviltè. Pr adès supunän che tótt i viṡitatûr dal Sît Bulgnaiṡ i èven capé quasst e ch’i s dmànden csa fèr par salvèr al nòstr idiòma.
I puléttic, la Cmóṅna, la Pruvénzia, la Regiån e anc al Stèt itagliàn i àn da capîr che al bulgnaiṡ l é malè e che biṡåggna fèr quèl sóbbit ed lóng par môd ch'as pòsa salvèr, però biṡåggna ch’i fâghen quèl anc i bulgnîṡ, ch’i an sänper cardó al pregiudézzi faséssta che itagliàn = mudernitè e dialétt = vciâja e mancanza ed cultûra. Qué naturalmänt a n starän brîṡa a quistiunèr såura l’inpurtanza dl itagliàn, mo biṡåggna capîr che ormâi al bulgnaiṡ int la nòstra zitè al s sént tante pôc che al srêv méi se quî ch’i al san i turnéssen a druvèrel tótti äl vôlt ch’i pôlen: pr eṡänpi coi sû fiû se quíssti i al san almànc pasivamänt, con i anvudén se quíssti i inpèren bèle l itagliàn dai genitûr, e naturalmänt con sô maré o sô mujêr, sô fradèl o sô surèla, i amîg e, s’i capéssen al bulgnaiṡ, anc col lardarôl, al giurnalèr, al spzièl etecêtera. Con ste sît a vlän fèr da capîr che anc in bulgnaiṡ as pôl avair una vétta culturèl, e che al vèl la panna ed dscårr-el.
Biṡåggna ânca che tótti cäli autoritè ch’avän détt prémma i dâghen di góbbi par la salvazza dal bulgnaiṡ. Una vôlta ai êra la lażż regionèl N° 45 dal 7.11.1994, che però la n é mâi sarvé a un bèl gnínta: l'é stè finanziè såul dû ân e i bajûc i én stè dè vî in manîra bän e spass clientelèr, un quèl ch'an s pôl brîṡa azetèr. Pò la lażż l'é stè dscanzlè int al prinzéppi dal 2014, e såul dåpp che i inamurè dal dialàtt i an fât una gran tubèna al Cunsélli Regionèl l à dezîṡ ed fèrn un'ètra, la N° 16 dal 18 ed lói dal 2014. A starän da vàdder, pr adès biṡåggna dîr che ai 21 ed febrèr dal 2006 al Cunsélli Comunèl ed Bulåggna l à apruvè un åurden dal dé in favåur dal dialàtt bulgnaiṡ (artéccol dal Carlén), mo che anc quall l é stè un pô al sfôrz ed Magrén (ch'al strazèva la chèrta mójja coi dént). L é asolutamänt indispensâbil finanzièr däli ativitè ch’äl sêrven da bån a dèr un pô d respîr al nòster dialàtt, pr eṡänpi di cûrs come quî ch’avän bèle détt, di fumétt, di lîber pr i cínno, e pò quall ch’ai é bèle e ch’al vèl: cuncûrs ed leteratûra, ativitè culturèl, teâter, buratén, cunzêrt ed mûṡica bulgnaiṡa, conferänz, stûdi, publicaziån etezêtera. Ai vôl anc una cumisiån ch’la fâga däl parôl nôvi par tgnîr al bulgnaiṡ in scuèdra coi ténp.
Ai é però un quèl inpurtantéssum da dîr: biṡåggna che i prugèt finanziè i dâghen da bån di riṡultè, sinchenå la Regiån l’à da avair i góbbi indrî pr äli iniziatîv dl ân dåpp. A n psän pió tolerèr che di sôld dè par la difaiṡa e valoriżaziån di dialétt emigliàn-rumagnû i n prudûṡen gnanc mèż riṡultè concrêt con un’inzidänza sozièl, parché däli ativitè da purtèr avanti ai n é magâra!
Insåmma: la salvazza dal bulgnaiṡ l à biṡåggn ed fât cunvént e sinzêr sía dal èlt che dal bâs, con na cusiänza puléttica sicûra däl scumàss e däli idéi dimónndi cèri só quall ch’as à da fèr. Bän e spass la żänt i cràdden che la difaiṡa dal bulgnaiṡ la séppa såul na quistiån ed divartîres con st’idiòma, mo nó a pinsän che la difaiṡa la s fâga atravêrs l’aziån póbblica e l’ativitè ed tótt i dé ed quî ch’i dscårren in bulgnaiṡ. Par fèr capîr sti dû aspèt a publicän qué dû artéccol, al prémm såura la situaziån dal Pajaiṡ Bâsc, al secånnd só la situaziån dal plattdüütsch dla Germâgna setentrionèl, ch’al måsstra l’inpurtanza dl’aziån dal bâs quand as vôl difànnder un idiòma.