cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1536 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1536, mo invéci 'l an 1536, 't ê da 'ndèr chè) Al 1536 (milsincseinttreintasē, millecinquecentotrentasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1535 (milsincseinttreintasìnc) e 'l vin prìma dal 1537 (milsincseinttreintasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseinttreintaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Rien ne va plus
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Rien ne va plus (Gnint a n và piò) l'è na cumèdia śala francéśa e śvisra dal 1997 ad Claude Chabrol, la sò sinquantéśma pelìcula. Al regìsta pariśèṅ 'l à dit che qvésta chè l'è la sò prima òpra biugràfica.
Al film 'l à vins la Choncha 'd òr a 'l Fèstival ad San Sebastian dal 1997 e 'l à purtâ a cà da piò ad quàtar migliòṅ e quàt'r ad dòlar.
Sunt
La Betty (Isabelle Huppert) l'è na trufadōra ch'la pòrta via di bèsi a i óm 'd afâr ch'la cata in di caśinò o in di cungrès. La fà la daśnumóśa sèg, la gh và a lèt, la gh dà la śdòrmia e pò la gh férg' i sòld méntar lōr i pònsan, ma minga tut, la lasa sèmpar quèl in di portafój, la mità, parchè in dla vita a gh'è da cuntintàr-as. Chi lē la lavóra insém a Victor (Michel Serrault), un vèć ad ssant'an ch'l è anc al sò amànt anc s'al gh'à 'l dópi di sò an. Ma a dir-la tuta a n s capìs minga bèṅ s'i fat i staṅ pròpria acsè parchè lò al prév èsar anc sò pàdar, sò fradèl o sōl un sò cumpâr. I dū i gir'n in camper p'r i paéś dla Frància cun la dóna ch'la s mét in cô sèmpar dal pirùchi difarénti p'r a n far-as minga arcgnósar.
Quànd in Śvisra la Betty la véd un sò vèć amànt, Maurice (François Cluzet), i tàc'n i guàj parchè qvést chè adès al lavóra par la màfia e al gh'à da purtàr in di Caràibi na valìś pîna 'd bèsi muśnènt dal sgnōr K. (Jean-François Balmer), sincsènt migliòṅ ad franc francéś.
Culegamènt estéran
}}
1981 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1981, mo invéci 'l an 1981, 't ê da 'ndèr chè) Al 1981 (milnovseintutantùn, millenovecentottantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1980 (milnovseintutànta) e 'l vin prìma dal 1982 (milnovseintutantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintutantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Curnàcia
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
La curnàcia (Corvus corone, cornacchia in italiàn) 'l è 'n uśèl dla famìja di córvid. L'è na bèstia dimóndi inteligìnta e la pōl anc èsar dumesticàda da 'l óm.
La curnàcia la gh'à du sótaspéci:
Descrisiòṅ
La curnàcia griśa (Corvus corone cornix) l'è difarénta da la spéce prinsipàla (Corvus corone corone) par via dal culōr dal sò plumi ch'i èṅ griś ciàr. Gl'ali invéci i èṅ négri, acsè cuma al timunéri e la tèsta.
Distribusiòṅ
'L è pusìbil védar la curnàcia in Europa, Àśia e in dl'Àfrica dal nòrd. In Itàglia 'l è 'n uśèl dimóndi cumùṅ e la fà al gnal ad sóta di dumìla métar, in di bòsc ma anc in du a gh'è 'l óm.
Vóś
I sò sîg i èṅ di fòrt craaak craaak craaak. La fà i sò vèrs dimóndi da spés (cra), in na manéra difarénta e più curta rispèt a 'l córuv imperiàł ch'invéci al fà di cro-cro. Dal vòlti al curnàci, specialmènt quànd i èṅ tgnudi in catività, i gh la càv'n a far di vèrs sìmii a qVéi 'd 'l óm e anc a 'rpétar dal paròli.
Alimentasiòṅ
Al curnàci i màgnan da tut, i n èṅ minga di rapàś, i màgnan dal caróggni, fruta, pulśèṅ e óṿ. 'L è par cal mutìṿ chè ch'al curnàci i mét'n in perìcul chi atri spéci 'd uśèi. I n s tìran pò minga indrē s'a gh'è anc da magnàr di uślèṅ più pìcui, cuma quéi di mèrui.
In di sènt'r abitâ, al curnàci i pōl'n anc andàr a ravanàr in dal rusc o vèrar dal spòrti par catàr di scart dal magnàr d'l óm.
435 (nùmer)
{{Metacaixa
Curnàcia
Riprodusiòṅ
Al curnàci i faṅ da quàt'r a siē óṿ fra Mars e Maǵ. I èṅ biślùnghi, lisi e 'n pôc luśènti. Al gnal 'l è fat sù a cópa, impinî bèṅ cun di ram, di spróc e di fii 'd èrba. I gnai vèć i èṅ druâ da spés da di àtar uśèi grôs. Al curnàci śōvni i làs'n al gnal quànd i gh'aṅ quàt'r o sinc stmani 'd vita.
435 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 435, mo invéci 'l an 435, 't ê da 'ndèr chè) Al 435 (quaterseinttreintasìnc, quattrocentotrentacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 434 (quaterseinttreintaquàter) e 'l vin prìma dal 436 (quaterseinttreintasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al quaterseinttreintasinchéśim post.
Curnàcia
Culegamènt estéran
}}
435 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Pianûra Padâna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
{{CITAZIONE|La grande piana a nord dell’Italia, compresa fra le alpi … gli appennini … e l’adriatico … esse costituiscono una delle più fertili, grandi e ricche piane del mondo, coperta di città opulenti ed una popolazione di 8 o 10,000,000. Questa immensa piana comprende Piemonte, Lombardia, Parma, Piacenza, Modena, Bologna, Ferrara, Romagna e le terre venete.|Napoleone Buonaparte in Emmanuel de Las Cases, Memorial de Ste Hélène, Volume 1, Londra, 1823.}}
Al dēlta dal Po tót j ân al cunténva ad andêr vêrs al Mêr Adriâtich, ânca se sté procès al vîn cuntgnû dimòndi da la preṣèinsa ed ciûṣi che frênen la purtêda sôlida di fióm. Un tèimp l’êra quacêda da forèsti ind la pêrt pió ómida (bâsa pianûra) e da pianâsi in còla pió sèca (êlta pianûra). L’é tót òna cun: tra mezanôt e matèina la Pianûra Vèneta ciamêda “Pianûra Padâna – vèneta”, d’urégin aluvionêla; tra mezdé e matèina la céca Pianûra rumagnōla, ânca lê d’urégin aluvionêla, per côlpa di cōrs d’âcva che a’s bóten int al mêr Adriâtich a partîr dal fióm Muntòun e andând vêrs matèina.
L’urégin ed la Pianûra Padâna
La Pianûra Padâna la ciâpa bòuna pêrt ed l’Itâlia stentrionêla, dal j Êlpi vêrs sîra al Mêr Adriâtich, la gh’à presapôch la fōrma ‘d un teriângol. Quêṣi al cèinter a gh’é al fióm Po. La ciâpa al nòm dal fióm ch’ al la travêrsa da sîra a matèina, al Po, Padus in latèin da dōve deṣvîn l’agetîv “padân.” L’é prôpria stê al Po, insèm a chiêter fióm e turèint che agh vân a dêr dèinter, a dêr urègin a la pianûra. I cōrs d’âcva ind al gnîr zò dal muntâgni, a’s tirêven a drê dimòndi quantitê ed frantóm. Cuisché e s’în pugê e mucê inséma al fònd dal mêr, fîn a impîr còl che, sînch miliòun d’ân fà, l’êra un grân gōlf dal Mêr Adriâtich. Al procès ed mèter zò tèra, lèint mó sèinsa fermêres, l’é durê miliòun d’ân e al cunténva ânch adèsa.
L’êlta e la bâsa pianûra
La Pianûra Padâna la gh’à dō zôni cun diferèinti caratérestichi: l’êlta a la bâsa pianûra. A gh’é ‘na cêra distinsiòun tr’ al dō fâsi, diferèinti mìa sōl per l’altèsa, mó anca per la natûra di trèin, al regèm dal j âcvi, dal j êrbi e dal piânti. L’”êlta pianûra”, ciamêda ânca pianûra sèca, la se ṣlêrga ai pē dal Preêlpi e a i pē d’ j Apenèin; l’é un trèin ch’al bèv, l’é ‘na ṣmerciânsa ed sâbi e gêri, e an gh’l’à chêva mìa tratgnîr l’âcva piuvâna.
Per quèndi còsta la và zò per dal vintèini ed mêter sòta la gròsta fîn a incuntrêr ‘na séngia ed materiêl ch’ al tîn l’âcva. Inséma al rôci che a tînen l’âcva còsta la cór fîn al pûnt dōve la gh’à la pusibilitê ed gnîr fôr da la vèina, e la dà urègin a i funtanîl o funtanâs. Sté surzéi, grâsia a al grêd ed calōr stâbil (tra i 9° e i 12° C.) dal sô âcvi, àn permés al ṣparpagnêres, ind al zôni intresêdi, ed particulêri coltûri a prē ciamêdi marsîdi. Atâch a la lénia dal surzéi cumîncia la “ bâsa pianûra”, ciamêda ânca pianûra daquadōra. Còsta invêci la gh’à i trèin fât ed materiêl pió fîn, tèra crēta ed sôlit, che pió o mēno a tînen, al j âcvi a’s fêrmen e a’s fâ al padòl o al pantân.
Tèimp e Ambiĵnt
Al tèimp l’é sgnê da un lêregh ṣbêls dal calōr cun temperadûri bâsi in invêren (0-5 °C) e êlti in istê (25-30° C) ) . La piuvoṣitê l’é in môd principêl ind i mèiṣ primaverîl e avtunêl, mó ind al j istê chêldi e òmdi a gh’în despès i temporêl; la fōrma a “còunca” ed la Pianûra Padâna la fà che sia in invêren che in istê an tira mìa âria, cun di efèt divêrs ind al dō stagiòun. In invêren difâti, quând a’s mócia dal frèd e an gh’é mia ed vèint, as fôrma un cusinèt frèd ch’ al pōl durêr ânca divêrs dé, spêci int al giurnêdi òmdi e nebiōṣi, al fà gnîr dal giurnêdi dimòndi frèdi cun dal fôrti zlêdi Però in cla stagiòun che a gh’în ânca divêrsi giurnêdi pió sèchi mó in tóti al manēri sèimper dimòndi frèdi, pôst che a vîn dèinter, diretamèint inséma a la Pianûra, di vèint frèd da la Pôrta ed la bôra e da la Vâl dal Rôden; e l’é prôpria la bôra ch’la pôrta burâschi frèdi che deṣvînen dal zôni polêri che pōlen purtêr al brót tèimp, temperadûri dimòndi bâsi e nèiva. In soquânti ucasiòun a sòpia ânca al Buriân, vèint ch’al deṣvîn dal pianûri rósi e ch’a gh’la chêva arivêr ind la Pianûra Padâna e frustêrla cun dal fôrti vintêdi zlêdi. In istê invêci l’efèt cusinèt ed la Pianûra Padâna al fà di efèt divêrs, ind al favurîr al fêrom ed l’âria chêlda e òmda a’s pruduṣ temperadûri dimòndi êlti coleghêdi a dimòndi umditê a câṣven dal giurnêdi dimòndi chêldi e pèiṣi, in môd particulêr in preṣèinsa ed anticiclòun africân. La Pianûra Padâna la gh’à a mezanôt e a sîra al j Êlpi, a mezdé j Apenèin e a matèina al mêr Adriâtich. La particulêra pusisiòun, sarêda tr’al cadèini di mûnt e lébra sōl da ‘na pêrt a matèina, la frêna, ânca se sōl in pêrt, la circolasiòun di vèint acsé a vîn favurî al mucêres ed l’umditê ind l’âria ch’ l’é câṣva dal cgusû fenômen ed la nèbia. Al sitê cun pió nèbia in Itâlia în mucêdi intōren al Po préma ed tót vêrs la zôna dal dēlta.
A câṣva dal dimòndi indóstri e dal móc ed gînta (in môd particulêr in Lumbardìa mó ṣparpagnêda in tót al teritôri ed la pianûra) da j ân’60 l’é chersû dimòndi al problêma ed l’intuṣgamèint ed l’âria in genér, intuṣgamèint che an ciâmpa mìa sōl al sitê grândi o al zôni industriêli mó al se ṣparpâgna e al quâcia tóta la grôsa regiòun. Al fotograféi dal setèlite fân vèder cme l’intuṣgamèint ed l’âria ind la Pianûra Padâna l’é al pió grêv in Eurôpa (quêrt int al mònd) cumpâgn a còl ch’ la vèd tirêda dèinter la zôna dal Benelux insèm a la regiòun ed la Ruhr.
Cunuméia
Ind al Pianûra Padâna a gh’é al magiōri zôni agrécoli e industriêli d’Itâlia.
Colegamèint d’ed fôra
}}
.eus
(abreviasiòun 'd Euskadi) 'l è 'l nòm 'd un domìni genèric per la cultùra basca. Al funsiòuna da 'l 11 'd avrîl dal 2014.
1797
Al 1797 (MDCCXCVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Brainwaves - Onde cerebrali
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Lē l'è mòrta ma 'l sò sarvèl 'l è armàś viṿ par turmintàr qualchidòṅ àtar.|Tagline dal film}}
Brainwaves - Onde cerebrali (Óndi serebràli) 'l è 'n film ad fantasiénsa americàṅ dal 1983 scrit e dirèt p'r Ulli Lommel, girâ c'n un budget ad sincsènt-mila dòlar a 'l incìrca.
Par la part dal dutōr Clavius la prudusiòṅ l'iva pinsâ ad tōr prima John Huston, che però al gh'iva 'n infurtùni, e pò Rock Hudson che però al n éra minga lìbar. Sōl in ùltim a s è pò sarnî Tony Curtis.
Sunt
La Kaylie Bedford (Suzanna Love) la n s pōl pròpria lamintàr-as dla sò vita parchè la gh'à na famìja ch'la gh vōl bèṅ, sò marè Julian (Keir Dullea), sò màdar, la Maria Koonan (Vera Miles), e sò fiōl pìcul Danny (Ryan Seitz). La sò pasiòṅ l'è andàr in barca a véla. Un dè, méntar la s cata in sità par dal còmpri, però a gh sucéd na daśgràsia in strada. Prima l'armàgn insaplàda c'n un tac in dal rutàj dal tram, andànd in a risć ad finìr-ag sóta, pò la gh la cava a libràr-as a 'l ùltim mumènt ma la finìs listés adòs a na màchina. 'L incidènt la la mét in un stat ad còma.
I dutōr Robinson (Percy Rodrigues) e Schroder (Paul Wilson) i l'òpran subìt ma a n gh'è gnint da far. La Kaylie la n mōr minga ma 'l sò sarvèl 'l è andâ, qvél ch'la pōl far 'l è vìvar cuma 'n àrbul in sna scrana a rudèli. A cal punt lè al dutōr Clavius (Tony Curtis) al śibìs a sò marè n'uperasiòṅ sperimentàla ad trasferimènt 'd óndi serebràli par mèś 'd un computer, in alóra fata sōl cun dal simi. A n ésend-ag minga da gl'atri manéri, Julian al gh dà via libra. Par 'l esperimènt al dutōr al dróa 'l sarvèl dna dóna ad San Francisco mòrta in chi dè lè, la Leila Adams (Corinne Wahl), cupàda da 'l sò muróś quànd lì lē la 'l vliva mulàr. 'L óm, ch'al gh'à 'n tatuàǵ in dal pōls cun dū X tacàdi, al gh'iva mulâ śò un stéreo in dla vasca da bagn méntar lē la s lavàva, fulminànd-la.
L'uperasiòṅ la và bèṅ e piàn piàṅ la Kaylie la s armét ma dal vòlti a gh vèṅ in mènt al mumènt in dua cl'atra dóna la murìva. Adès Julian al gh'à d'andàr-'g a fónd in présia, catàr al masadōr, al palestrâ Willy Meiser (Nicholas Love), prima che lò al la faga fóra p'r al timōr che a sò mujér a gh véggna in mènt al sò nóm. E difàti la Kaylie la s arcòrda 'l bras dal sasèṅ, cun cal tatuàǵ adòs.
Culegamènt estéran
}}
Destroyer
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
1796
Al 1796 (MDCCXCVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Destroyer
{{CITAZIONE2|My leathers fit tight around me, my whip is always beside me, you want the same thing every day, I'll teach you love a different way, you'll learn to love me and my sweet pain.|La ròba ad pèla la m stricàva adòs abàsta, la mè scùria la m è sèmpar darènt, at vō sèmp'r al stés quèl tut i dè, a t insgnàrò a 'màr in na manéra difarénta, 't impararà a 'màr mè e al mè dulōr dōls.|Sweet Pain, 1975|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Destroyer 'l è quàrt àlbum ad studi dal grup Hard rock di Kiss. 'L è stâ publicâ al 15 ad Mars dal 1976 cun la prudusiòṅ ad Bob Ezrin.
Prêga
Prêga (Praha in ceich; Prag in tudèsch) a l’é la capitêl dla Ceichia. A l’é anch la prema sitê dal pajaix par populasioun, cun 1 172 975 abitant (2005).
Salon Kitty
{{Metacaixa
Prêga
Geugrafie
Al fiom Muldêva (Vltava in ceich) al travêrsa Prêga.
Salon Kitty
{{dialort | dial=Miranduléś}}
580
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Prêga
Traspaurt
La sitê l’é sarvî de na raid ed tranvaj e de’n metró.
Salon Kitty
{{Film }}
Prêga
Sitê zemelê
Prêga l’é zemelê cun:
Salon Kitty
{{CITAZIONE|Al tèrs reich 'l iva catâ in dla madame Kitty e in dal sò ragàsi la più diabòlica dal rēdi 'd spiunàǵ.|Tagline dal film}}
Salon Kitty (Salòṅ Kitty) 'l è 'n film dramàtic e eròtic dal 1975 ad Tinto Brass trat in na manéra libra da 'l rumànś umònim ad Peter Norden ch'al cuntàva la stòria dal Salòṅ Kitty, un caśèṅ che durànt la secónda guèra mundiàla a gh'éra a Berlîṅ.
Sunt
La Kitty Kellermann (Ingrid Thulin) l'è la pruprietària dla cà 'd apuntamènt più famóśa 'd Berlîṅ, al Salòṅ Kitty, anc s'al regìm naśìsta, durànt la guèra, al 'l à fat dvintàr un caśèṅ destinâ anc a gl'ufisiài d'l eśèrcit par parmétar-'g ad gusàr. Sénsa che lē la sàppia quèl però al sò burdèl 'l è dvintâ anc un strumènt in dal maṅ di naśìsta ch'i dróan al scaj, tuti tedéschi sarnìdi a mōd, par scultàr ad nascòst qvél ch'i dìś'n i cliènt, c'n in mèś anc di funsiunàri furastēr, e se par caś qualchidòṅ al gh'is da dir quèl cónt'r al Tèrs Reich al sarév giustisiâ in quàt'r e quàt'r òt.
Al tenènt dgl'SS Helmut Wallenberg (Helmut Berger), qvél ch'l à strulgâ incòsa, al fà acsè masàr Hans Reiter (Bekim Fehmiu), un tedésc ch'al s éra stufâ 'd cumbàtar p'r al regìm. Na ragàsa inamuràda 'd lò ch'la lavóra lè, la Margherita (Teresa Ann Savoy), 'd acòrd cun la Kitty, la cata la manéra 'd denunsiàr-al par tradimènt faghénd-'l acsè giustisiàr.
Diśugvagliàṅsa (matemàtica)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Per scrìver che 'n nùmer o na funsiòun l'è più cìca 'd n'ètra, a s dróva al sègn "minōr ed", "<", màinter che 'l sègn "magiōr ed", ">" al vōl dìr al cuntràri. Quand pò la diśugvagliàṅsa la permèt che i valōr i pòsen anca èser cumpàgn a chi èter, i du sìmbol i se scriven "minōr o cumpâgn ed", "\leqslant" e "magiōr o cumpâgn ed", "\geqslant".
Soquànti diśugvagliàṅsi cgnusùdi
Chè 'd ségvit i vinen elenchèdi soquànti diśugvagliàṅsi druèdi da matemàtic famōś:
.gripe
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric Al funsiòuna da 'l 11 'd avrîl dal 2014.
Acopiamèint
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Èter progêt
}}
Putèṅ Ìndag
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Putèṅ ìndag (Bambini indaco in itagliàṅ, indigo children o indigos in ingléś) 'l è un cuncèt sientìfic o śò da 'd lè nâ in d'l àmbit dla cultùra New Age ch'al figùra na generasiòṅ ad putèṅ ch'i sarésan bòṅ ad far dal ròbi speciàli, da 'd là dal naturàl.
Al fenòmen, descrìt da soquànt autōr bèla in riferimènt a i an Ssanta, al sarés carsû da i an Nuànta a stà banda, ségn dl'evulusiòṅ dla spéce umàna davśèṅ a gnir, tgnénd a drē a i pinsēr New Age. Chi lōr i crédan ch'i putèṅ ìndag i purtaràṅ a un mónd nóṿ sénsa guèri e sénsa inquinamènt.
L'espresiòṅ Putèṅ ìndag l'è stada pinsàda in di an Stanta par la parapsicóluga Nancy Ann Tappe ma l'à muciâ sù d'l interés dòp la publicasiòṅ dal lìbar The Indigo Children scrit par Lee Carroll e Jan Tober in dal 1999. Par lōr, la generasiòṅ ch'la gnarà dòp ad lōr la sarà quéla di Putèṅ ad cristàl.
Carroll e Tober i vaṅ còntra 'l idéa di dutōr che chi putèṅ chè, ch'i gh'aṅ la Sìndrum dal deficit 'd atensiòṅ e dal diav'l adòs cuma la cantànta Britney Spears, i sìan malâ dabòṅ, ma sōl biśugnōś d'atensiòṅ in sal piàṅ spirituàl e briśa ad curi mèdichi.
Gun
{{Metacaixa
Putèṅ Ìndag
I siensiâ i gh daṅ però còntra parchè i dìśan ch'i n gh sìan minga dal próvi véri in apòǵ a cal pinsēr lè. Soquànt autōr, cum al psicòlug Russell Barkley, i àṅ pò fat nutàr che dimóndi ad chi caràtar lè, mis insém a i putèṅ ìndag, i èṅ acsè genèric ch'i pōlan andàr bèṅ praticamènt a tut.
Gun
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Putèṅ Ìndag
Culegamènt estéran
}}
Gun
{{CITAZIONE2|We can't see eye to eye like the way we used to do when it's all been said and done, still a candle burns for you, forget about the things we said, it don't matter right or wrong, sometimes well you just don't know what you've got until it's gone, yeh, I would give it all, I would do most anything, please don't say it's over.|A n psém piò véd'r-as drit in di òć cum a séran sòlit far quànd tut 'l è bèla stâ dit e fat, na candéla l'è incóra drē a bruśàr par tè, daśméndga qvél ch'a-j-ém dit, giùst o śbaliâ a n impòrta briśa, dal vòlti ta n sà minga qvél ch'at gh'à in fiṅ tant ch'l è andâ, sè, a darév incòsa, a farév da tut, par piaśēr minga dir ch'l'è finìda.|Don't Say It's Over, 1994|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{en}}}}
I Gun, cgnusû anc cuma G.U.N., i èṅ un grup muśicàł scuséś hard rock mis in pē a Glasgow in dal 1987 par Giuliano Gizzi (chitàra), Cami Morlotti (bas), Mark Rankin (vóś), Alan Thornton (baterìa) e David Aitken (chitàra). In séguit i s èṅ śuntâ anc Dante Gizzi, Scott Shields e Baby Stafford.
I aṅ catâ 'l sucès in dal 1994 faghénd na cover di Cameo da 'l tìtul Word Up ch'la gh'à cavàda a finìr in dla Top 10 di sìngui britànic.
Culegamènt estéran
}}
1400
Al 1400 (MCD in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàn.
1795
Al 1795 (MDCCXCV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
797 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 797, mo invéci 'l an 797, 't ê da 'ndèr chè) Al 797 (setseintnovantasèt, settecentonovantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 796 (setseintnovantasē) e 'l vin prìma dal 798 (setseintnovantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCXCVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintnovantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
579
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Sybille Bammer
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Sybille Bammer (Linz, 17 'd Avrìl dal 1980) l'è stada na tenìsta austriàca, ch'l'à śugâ fra 'l prufesiunìsti da 'l 1997 a 'l Luj dal 2011. L'è élta 174 cm e la péśa 63 chilo.
A gh piàś siàr, andàr i si pàtin e al magnàr itagliàṅ. I sò amìg i la ciàman Bille.
Culegamènt estéran
}}
1401
Al 1401 (MCDI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Cessna 172
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
Al Cessna 172 Skyhawk l'é un aparèc cun sōl un mutōr, quâter pôst, a êla êlta, da turíşem e da scōla prodòt da la déta americâna Cessna Aircraft Company dal 1950 e incòra in produsiòun. Prubabilmèint l'é l'aparèc scōla pió famōş dal mònd, al Cessna 172 l'é stê prodòt in 'na quantitê ed mudē pió grôsa 'd ògni êter mudê 'd reoplân fât.
Şvilóp
Amzurê per la só lònga véta e popolaritê, al Cessna 172 l'é l'aparèc che, int la stôria ed la costrusiòun ed j reoplân alzēr, al gh'à 'vû pió sucès. I prém mudē în stê cunsgnê int al 1956 e în incòra in produsiòun int al 2010; a né stê fât pió ed 43.000 .. I principêl concorèint dal Skyhawk în Beechcraft Musketeer, la şfîlsa di Grumman AA-5 (nisûn ed quisché în incòra in produsiòun), al Piper Cherokee e, da pôch tèimp, al Diamond DA40.
Al Cessna 172 l'à cumincê la só véta cme 'n arnōv dal Cessna 170 cun la diferèinsa int al carèl ' aterâg, da tricél ed drē a tricécol davânti. Al prém vōl dal mudèl l'é stê int al novèmber 1955. Al 172 l'é dòunca dvintê un sucès ed vènditi e n'é stê fât pió ed 1400 sōl int al 1956, al só prém ân ed produsiòun pîna.
I prém 172 ēren quêşi cumpâgh al 170, cun l'istèsa fuşolēra dréta e al gâmbi êlti dal carèl, sibèin al 172 al gh'îva al timòun squadrê mèinter al 170 al gh'îva i piân ed còva rotònd. J ûltem mudē dal 172 a gh'îven un carèl 'd aterâg nōv ed progetasiòun, la pêrta dedrē 'd fuşolēra disgnêda ed nōv cun la zûnta 'd un fnestrèin dedrē. La Cessna la fât publicitê ed cla nōva vidûda dedrē cme Omni-Vision (oséia as vèd dapertót). L'ûltem milioramèint ed belèsa l'é stê a metê 'd j ân ssânta, l'ēra al timòun a frècia ch' al vîn druvê incòra incō. L'aspèt e l'impalcadûra l'é armêşa còla 'd alōra, mēno che per j arnōv dal corēdo ed j aparèc eletrônich e int i mutōr. La produsiòun la s'é fermêda a metê 'd j ân utânta, per cumincêr ed nōv int al 1966 cun al Cessna 172R Skyhawk da 160 cavâj vapōr (') e l'é stêda rinfursêda int al 1998 cun al Cessna 172S Skyhawk SP''' a 180 cavâj.
172
Al prém 172, da dóv' în deşgnû tót chiêter, al sé vést int al 1955 cme mudèl dal 1966 e l'é armêş in produsiòun fîn al só câmbi, cun al 172A, a i prém ed j ân ssânta. L'ēra furnî 'd un mutōr a sē cilénder arferdê a âria Contnental O-300 cun 145 cavâj (110 kW) e al ghîva un pèiş mâsim ed 2.200  lébri. Al prèsi ed partèinsa l'ēra ed 8.995 $  e n'é stê fât 4.195 in sînc ân. .
172A
Al mudèl 172° dal 1960 al gh'à ed nōv al timòun a frècia e ja atâch p'r i galegiânt in mōd da permèter un câmbi svêlt in idrovolânt. Al prèsi l'ēra ed 9.450 $  e n'é stê fât 1.015.
172B
Al 172B l'é stê preşentê int al 1960 cme mudèl dal 1961, cun un carèl pió cûrt, i pûnt 'd atâch di mutōr pió lòngh ed 3 pôlic, 'na capôta e la pûnta per l'èlica nōv. Per la pré vōlta al nòm Skyhawk l'é stê dê a un pachèt ed siēlti 'd lóso. Dèinter sté pachèt a gh'ēra 'na vernişadûra d'ed fōra intēra ch' la cambiêva al strési d'ed fōra parsiêli e j aparèc eletrônich normêl. Al pèiş mâsim l'é stê purtê a2.200 lébri (1020 kg).
172C
Al mudèl dal 1962 l'ēra al 172C. L'à purtê a la produsiòun in sèria dal pilôta avtomâtich, a siēlta, e l'aviamèint cun al cmând a cêva. I scranèin în stê dişgnê per prèir èser regolê in sē puşisiòun. In siēlta a gh'ēra la zûnta per un scranèin per ragasōl ch' al permetîva a dû ragasōl 'd èsre traspurtê int la zôna dal valîşi. Al prèsi dal 1962 l'ēra ed 9.895 $. N' é stê prodòt per un totêl 'd 889 unitê.
172D
Al mudèl dal 1963 l'ēra al 172D e stê zuntê la fuşolēra dedrē şbasêda cun un lunôt Omni-Vision dedrē panorâmich e un perabrîş tót intēr. In stê zuntê anca di pedêl nōv (cmând frēno e timòun). A n'é stê fât 1146 mudê dal 172D.
Al 1963 l'à vést in pió la zûnta dal 172D Powermatich. Còst l'ēra equipagê cun un Continental GO-300E cun 'na putèinsa ed 175 e 'na velocitê giósta 'd 11 mph pió êlta dal 172D normêl. A dîr la veritê còst an n'êra mia un mudèl nōv, mó l'ēra un Cessna 175 Skylark ch' a gh'é stê dê un nòm nōv per al só ult'n ân ed produsiòun. Al Skylark al 's ēra guadagnê la reputasiòun de schêrsa garanséia dal mutōr e al cambiamèint dal nòm a 172 l'é stê un tentâtîv ed marchê per turnêr a guadagnêr vènditi atravêrs al markering. La môsa l'an gh'à mia 'vû sucès e né al Powermatic dal 1963 né al Skylark în stê prodòt dôp al mudèl dal 1963.
172E
Al 172E l'ēra al mudèl dal 1964.Al pôst di fuşbil a gh'é stê més ed j interutōr magnetotermici. Al pèiş totêl l'é stê purtê a 2.200 lébri, ch' l' armâgn sèinsa di cambiamèint fîn al mudèl 172P. In cl'ân în stê fât 1.401 172E mèinter la produsiòun la chersîva.
172H
Al mudèl 172H dal 1967 l'é stê l'ûltem mudèl equipagê cun al Continental O-300. Al zûnta 'na sospensiòun a cōrsa scurtêda per calêr la reşistèinsa a l'âria e miliorêr al cumportamèint dal reoplân mèinter al vôla. É stê muntê 'na capôta nōva ch' la druvêva ed j atâch cun di şmursadōr, per şbasêr al termulêr, che dêven 'n armōr pió bâs in gabèina e che arduşîven al perécol ed cherpêdi int la capôta 'stèsa. L'elêrem de stâl elètrich l'é stê cambiê cun ûn pnèumâtich. Al mudèl dal 1967 172H l'é stê vindû per 10.950$ mèinter al mudèl Skyhawk a 12.750$. In cl'ân a n'é stê fât 839, cl'é stê al prém ân in dó la produsiòun l'é stêda pió bâsa ed l'ân préma.
172I
Al mudèl dal 1968 l'à dê inési a i 172 pió potèint cun i mutôr Lycoming, ed 150 cavâj. Al vèc 172 l'à duvû èser disgnê ed nōv dal mumèint che la Cessna l'îva ròt al só cuntrât cun la Continental p'r al mutōr 0-300 a 6 clilénder ed 145 cavâj
Cun al Mudèl "I" în stêdi zuntêdi soquânti miuréj tètnichi impurtânti. È stê zuntê un nōv mutōr, al 4 cilnder a cilénder ûn ed frûnt a cl'êter da 150 cavâj, un avmèint ed 5 cavâj rispèt a còl ed la Continental, che, grâsia a la potèinsa in pió a spuşisiòun, l'à purtê a un avmèint ed la velocitê ed viâş TAS da 130 mph a 131 mph (da 209 a 211 chilômetr a l' ōra). An gh'é mia stê di cambiamèint per còl ch'a riguêrda la velocitê variometrica al livèl dal mêr ed 645 pē al minût. In pió è stê zuntê per la préma volta al gróp di strumènt a "T".
Cun la produsiòun dal 172I a gh'é stê un avmèint int al nómer ed j aparèc fât cun 1.206 unitê.
172J
La Cessna l'à progetê ed finîr la conformasiòun ed préma dal 172 cun al mudèl dal 1968 e cambiêrla cun un mudèl nōv cun l'êla a şbêls ch' al sré stê al mudèl 172J. In tóti al manēri, mèinter i tèimp dal cambiamèint a se şvinêven, i rapreşentânt, ch'ēre na cgnusèinsa dal fât, àn cumincê a stêr adôs a la Cessna per mantgnîr la conformasiòun ed préma. A pinsêven che al mudèl nōv al sré stê mēno adât cme preparadōr. Ed cunseguèinsa, e a l'ûltem minût, la decişiòun l'é stêda còla ed cuntinvêr al 172 int la só conformasiòun uriginêla. La conformasiòun ed l'êla a sbêls cumplêta progetêda p'r al 172 la sré stêda fâta cun un mudèl nōv al 177. Al mudèl ed lóso al sré stê al 177Cardinal. La céfra "J" an n'é mai stêda druvêda uficialmèint.
172K
Al mudèl ed l'ân dôp 1969 l'ēra al mudèl "K". Al gh'îva al finêl dal timòun disgnê ed nōv e fnestrèin dedrē ed fōrma divêrsa. A gh'ēra spuşisiòun ânch un mudèl per trâti lònghi cun di serbatôj int al j êli da 236 léter cîrca (1971). I fnestrèin dedrē în stê şlarghê ed 16 pôlis quadrê. Al mudèl dal 1969 l'é stê vindû a 12.500$ p'r al 172 e 13.995 p'r al Skyhawk cun 1170 aparèc fât.
Al mudèl dal 1970 l'ēra incòra ciamê 172K mó al gh'îva la pûnta dal j êli in fébra ed vēder e pighêdi in bâs. A gnîven ânca zibî di scranèin ch'a prîven èser regolêr in tót' al manēri. La prudusiòun dal 1970 l'é stêda ed 759 unitê.
172L
. Al 172L vindû int al 1971 e 1972, l'à cambiê al carèl 'd aterâg principêl, fât da balèstri 'd asâr, in un impalcadûra fâta 'd tûb 'd asâr. Al carèl nōv pió lòngh ed 12 pôlis. Al carèl tubolêr l'ēra pió alzēr, mó al pretendîva dal zûnti per tajêr l'âria per mantgnîr l'istèsa velocitê e rèişa in salîda cme al mudèl ed préma in asâr piât. Insém al mudèl "L" è stê slunghê l'alèta ed la schîna fîn al lunôt dedrē p'r avèir 'na sumiliânsa pió grôsa cun al 182 Al mudèl dal 1971 l'é stê vindû per 13.425$ p'r al mudèl 172 e 14.995$ p'al mudèl Skyhawk. N'é stê vindû 827 int al 1971 e 984 int al 1972.
172M
Al 172M dal 1974 a gh'é stê fât al cò ed l'êla a disèîşa per fêr dvintêr pió manèvel al bâsi velocitê. A còst a gh'é stê fât la publicitê cme l'êla camber-lift. Al 172M dal 1974 l'ēra ânch al prém a prupòr al pachèt "II" ch' al furnîva un equipagiamèint in pió in dó gh'ēra 'na secònd' arâdio nav/com un ADF e un trasponder. Al setōr valîşi l'é stê şlarghê e ēren a spuşisiòun cme siēlta dō lûş fruntêli.
Al mudèl 172M dal 1975 l'é stê vindû per 16.055$ e p'r al 172, 17.890$ p'r al Skyhawk e 20.335$ p'r al Skyhawk II. La produsiòun totêla di mudē "M" l'é stêda ed 7.306 unitê int i quâter ân ed produsiòun.
Int al 1976, la Cessna l'à smés ed fêr publicitê ed l'aparèc cme 172 e la cumîncia a druvêr sōl al nòm Skyhawk. Al mudèl ed cl'ân l'à vindû ânch un panèl per strumentasiòun disnê ed nōv per prèir tgnî dèinter strumèint in pió.
172N
Al nòm Skyhawk N, o Skyhawk/100 cme al l'à ciamê la Cessna, l'é stê druvê p'r al mudèl dal 1977. La zûnt al nòm ed "100" a significhêva che sté mudel al muntêva un mutōr " Lycoming O-320-H2AD" da 160 (120 kW) progetê per funsinêr cun la benşîna a 100 utân, mèinter per tót i mutōr ed préma druvêven la benşîna 80/87. Sfortunatamèint sté mutōr al gh' à 'vû di prublēma e l'é stê cambiê cun ûn quêşi cumpâgn ó pió sicûr: al O-320-D2J per fêr al 172P dal 1981.
L' "N" dal mudel 1997 al gh'îva ânch 'un trim p'r al timòun cme siēlta e di flap ch' a prîven èser sernî préma. Al prèsi l'ēra ed 22.300$, cun al Skyhawk/100 II vindû per 29.950$.
Al mudèl dal 1978 al gh'îva 'n impiânt elètrich a 28 volt in pôst a quî préma a 12 volt. L'âria cundisionêda l'ēra a siēlta.
Al mudèl "N" dal 1979 l'à chersû la velocitê int al tirêr fōra i flap per i prém 10 grêd a 115 nodi.Cèli zuntêdi per la benşîna àn chersû la tgnûda fîn a 66 galòun (250 léter).
L'"N" l'armâgn in produsiòun fIn al 1980, quând al 172P o Skyhawk P l'à tôt al só pôst.
172(O)
An n'é mai stê prodòt nisûn mudèl "172O" (Oscar).
172P
Al 172P, o Skyhawk P, l'é stê preşentê int al 1981 per sistemêr i problēma ed funsionamèint dal mutōr ed l' "N". Al Lycoming O-320-D2J l'é stê un grôs milioramèint.
Al mudèl "P" a gh'é stê ânca scurtê la distensiòun di flap da 40 a 30 grêd per permèter un avmèint dal pèiş da 2.300 a 2.400 lébri. Un êla ómda l'ēra zibîda cun 'na capacitê ed 62 galòun (235 léter) ed benşîna.
Al prèsi dal nōv Skyhawk P l'ēra ed 33.95$; al Skyhawk P II al custêva 31.810$ e al Skyhawk P II equipagê cun Nav/Pac vindû per 42.460$.
Int al 1982 int al "P" a vînen spustê al lûş 'd aterâg dal mûş a l'êla per avmentêr la véta dal lampadèini. Al mudèl 1983 a gh'é stê fât di cambiamèint céch per calêr l'armōr e un fnèstrèin pió grôs de spesōr.
Int al 1984 a vîn zuntê 'na secònda péna.
La produsiòun dal"P" l'é finîda int al 1985 e nisûn êter 172 l'é stê pió fât per êter 11 ân a câşva dal règoli per la sicurèsa int i Stêt Unî che àn cucê i còst trôp in êlta, cun la cuseguèinsa 'd un câl trâgich dal vènditi di nōv a parèc.
La produsiòun dal 174 int al 1984 la s ' ēra sbasêda 'd apèina 1954 unitê, cun un andamèint ed 4 per smâna.
172Q Cutlass
Al 172Q l'é stê preşentê int al 1983 a gh'é stê dê al nòm Cutlass per fêr un colegamèint cun al 172RG, sibèin che al fós in realtê un 172P cun un mutōr Lycoming O-360-A4N ed 180  l'aparèc al gh'îva un pèiş totêl ed 2.500 lébri e 'na velocitê ed crocēra ed 122 nodi che cunfruntêda cun al velocitê ed crocēra dal "P" ed 120 nodi cun 280  in mēno ed putèinsa.
Al gh'îva un câregh ótil ed 100 lébri in pió dal Skyhawk P e 'na velocitê ed rampêda ed 20 pē al minût (0,1m/s) ed mēno perché al bşêva di pió. Al "Q" l'armâgn in produsiòun sōl trî ân quând tóta la produsiòun di 172 la finés.
172R
Al Skyhawk R l'é stê més in vèndita int al 1996 l'ēra cucê da un mutōr Lycoming IO-360L2A ch' al dà al mâsim ed 160 cun apèina 2.400 gîr/minût. Còst l'é al prém 172 a 'd avèir un mutōr a iniesiòun eletrônica.
Al pèiş mâsim al decòl dal 172R l'é 'd 2.450 lébri (1,113 kg). Sté mudèl al purtêva dimòndi milioramèint, tra quisché nōv intêren cun di sistēma per calêr l'armōr, un sistēma ed ventilasiòun a tânt livē tót nōv, un intercom a quâter pûnt, cuntōren, şmursadōr 'd energéia, scranèin davânti a 26g cun regolasiòun in êlt o in bâs e cun imbragadûri ch' an s mōven mia.
Ua
{{Metacaixa
Cessna 172
172SP
Al Skyhawk SP l'é stê preşentê int al 1998 e al gh'îva un mutōr Lycoming IO-360L2A ed 180. I mâsim PRM dal mutōr în stê avmentê fîn a 2.700 cun avmèint ed 20 ed potèinsa rispèt a l' "R". Cme rişultêt, al pèiş mâsim al decòl l'ēr avmentê a 2.500 lébri (1,157 kg).
Al 172SP l'é stê fât principalmèint per i clièint privê, al gnîva zibî cun un pachèt cun al Garmin G1000 cme equipagiamèint normêl e scranèin in pèla.
Ua
L’Ua (uva in italiàn) l'è 'n frut dla piànta ciamàda Vitis vinifera, vida in emigliàṅ.
Cessna 172
172SP
La Cessna incō la vènd i mudē R ed SP.
Colegamèint d'ed fôra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Cessna 172 trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Ua
Descrisiòṅ
A dir-la tuta l'ua piutòst che 'n frut l'è n'infrutsénsa, in atri paròli un grup ad frut ligâ insém ciamâ grap, furmâ da 'n schéltar dit grasp cun atàc dimóndi graṅ 'd ua mént'r al fój i s ciàman plòṅ. A gh'è da star aténti a l'ua pulàra ch'l'è n'ua da quàtar sòld, minga tant bòna, cuma qvéla 'd Vgnóla.
I graṅ 'd ua i pōl'n èsar ciàr, śai, vérd-śai o śai durâ, o scûr (ua rósa) ad culōr ròśa, vióla o viulét bluàstar, méntar quànd i èṅ aśèrb i èṅ vérd.
Dòp avér sunâ sù l'ua, finî 'd vindmàr, chi frut lè i pōlan èsar druâ da magnàr durant i past, far sù dal vèṅ cuma 'l Lambrùsc ad Surbàra o 'l Lambrùsc Arśàṅ o anc par far di budèṅ cun la farìna ciamâ sûg 'd ua o anc d'l aśē.
L'Itàglia l'è 'l prim prudutōr a 'l mónd 'd ua da tavla.
}}
1537 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1537 (milesincseinttrèintasèt, millecinquecentotrentasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1536 (milesincseinttrèintasē) e 'l vin prìma dal 1538 (milesincseinttrèintaòt). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MDXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseinttrèintasètéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1537 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 29 col 53: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
82 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 82, mo invéci 'l an 82 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) 'L 82 (utantadū, ottantadue in itagliàṅ, octoginta duo in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 81 (utantùn) e 'l vin prìma edl 83 (utantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt LXXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l utantaduéśim post.
Al nùmer 82 in dla Chìmica
'L 82 'l è al nùm'r atómic dal piòmb (Pb).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 82 al vōl dìr "La tèvla parcèda" (′A tavula apparicchiata in napoletàṅ).
Colegamèint estèren
}}
Lècch
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
Lècch (Lecch par lunbèrd, Lecco in itagliàn, Leucum par latén; Leck in tedèsch) l'è una cmónna ed stra sé e nå 47.000 abitànt e l'è la capitèl d'la Pruvénzia ed Lècch.
Al sît
Lècch al s câta int'la pèrt pió meridiunèl dal râm dal lègh ed Còm ch'al gh'ha al só istess nomm, int'la rîva urientèl, indóvv dal lègh al vén fòra al fiómm Adda. Lècch l'è culeghè a cl'ètra rîva dal fiómm da tri pónt: al Pånt Kennedy (da la metè dî ân Zincuanta dal sècol pasè), al Pånt Azzone Visconti (al pió vèc', ch'l'è dal Mediuév) e al Pånt Alessandro Manzoni (inaugurè dal 1985) La zitè l'è zircundè da un moccia ed muntâgn: al San Martén, al Dåu Màn, al Melma, al Piz d'Erna, al Resegån e al Magnòden i én i pió inpurtànt. Lècch l'è traversè da tri turént: al Gerenzån, al Caldån (par 'na gran pèrt interè), e al Biån.
I riån
Al teritòri d'la cmónna ed Lècch acsé cum l'è al dé d'incû l'è stè trè só stra'l 1923 e al 1928, quand i àn mèss insamm i teritòri d'ónnds cmónni: Lècch, Castèl såura Lècch, San Zvân a la Castègna, Ranc ed Lècch, Laurca, Ulè, Aquè, Germanaid, Belaid, Magiànech e Ciùs. Incû la cmónna ed Lècch l'è divîs in zénc fraziån:
L'ecunumî
L'ecunumî d'la zitè ed Lècch la s fånda incû såura al setåur d'la siderurgî. Anch's' al vèci fabrich pussee famùs (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun sparidi u ridimensiunàa de bun, cumè anca la Leuci (fabrica de lampadini), la Riello (fabrica de caldai) e l'Icam (fabrica de ciculàt, che nel gir de pöch ann la narà a Ursenich, in Pruvincia de Comm).
In di ültim ann s'è svilupàa'l turism, atiràa dai (pöch) spiagi del lach, dai muntagni d'inturn e dai Sit manzuniàn, val a dì i sit in duvè il Manzoni l'ha ambientàa el sò rumanz pussee famùs, I Promessi Sposi.
I munument
I munument pussee impurtant hin:
Persunagg famùs
I persunagg pussee famùs ligàa in üna quaj manera a Lecch hin:
}}
578
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1794
Al 1794 (MDCCXCIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Mèsic Nóṿ
{{Metacaixa
Quatòrdeś biśògn fondamentêl secònd la Virginia Henderson
{{Metacaixa
Mèsic Nóṿ
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Quatòrdeś biśògn fondamentêl secònd la Virginia Henderson
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Mèsic Nóṿ
Al Mèsic Nóṿ (New Mexico in Ingléś, a s lèś [nuːˈmɛksɪkoʊ̯], scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1912. I sò scutmàj i èṅ „Land of Enchantment“ (La tèra ch'l'incànta) e „The Spanish State“ (Al stat spagnōl parchè 'l spagnōl 'l è druâ chè insém a 'l ingléś par via di sò abitànt) mént'r al sò mòt in latìn 'l è invéci „Crescit Eundo“ (Al crés in dal méntar ch'al và).
Quatòrdeś biśògn fondamentêl secònd la Virginia Henderson
I quatòrdeś biśògn fondamentêl secònd la Virginia Henderson gl'ìn un schéma teòric in dal siàinsi umàni e sovertùt in quìli di infermēr. I deśvìnen da l'esperiìnsia edl'inferméra Virginia Henderson, ch'la catèva na manéra ed capìr e mèt'r in fila i biśògn umàṅ secònd la lōr urgìnsa e prioritê, manéra cumpatìbil anca cun dal teorìi behaviurìsti. La Henderson la publichèva el só valutasiòun e insgnamèint in dal camp infermerìstic in di só lìber "The Principles and Practice of Nursing (1955)" e "Basic Principles of Nursing Care" (1960). Incòr incō 'l elèinc di quatòrdeś biśògn fondamentêl al vin tòlt in còunt in dla formasiòun dal personêl infermēr.
Mèsic Nóṿ
In dal stat i s càtan di deśèrt ma anc al Muntàgni Predóśi cun la sò néṿ. Durànt 'l an a piōṿ pôc e difàti l'àqua a s fà fadìga a tgnir-la dacàt, par furtùna ch'a gh'è na diga ch'la mùcia sù qvéla dal sò fiùm più impurtànt, al Rio Grand, a nòrd ad Las Cruces.
La sò capitàl l'è Santa Fe ma 'l sità più grandi i èṅ, in d'l órdan, Albuquerque, Las Cruces e Rio Rancho. Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2000, al 42,1% di sò abitànt ad dū migliòṅ e pasa, stramnâ su na superfìsi 'd 315,194 km², praticamènt al quìnt stat più grand dla federasiòṅ, i èṅ di ispànig o cun di urìgini acsè. Anc di indiàṅ a gh 'n è dimóndi, dagnóra 'l 10%, a 'l secónd pòst in persentuàl dòp 'l Alàska.
.services
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric Al funsiòuna da 'l 11 'd avrîl dal 2014.
Mèsic Nóṿ
'D Istâ a fà cald dimóndi, a s riva anc a trént'òt grâd. Al rècord dal cald 'l è 'd sinquànta grâd tucâ in dal Śugn dal 1994 davśèn a Loving, par còntar qvél dal fréd 'l è 'd quarànta-siē sóta śèr (a Gavilan in dal Favràr dal 1951).
Al Mèsic Nóṿ al cunfìna a nòrd c'n al Culuràdo, a nòrd-èst cun 'l Oklahoma, a sud-èst c'n al Tèxas, a sud c'n al Mèsic, a òvest cun 'l Ariśòna e a nòrd-òvest, in un punt sōl ciamâ "Four Corners" (Quàtar cantòṅ), c'n al Utah. 'L è divìś in trénta-tri cuntèi e in duśènt-trentaquàtar cumùn.
In ecunumìa al Mèsic Nóṿ al pōl cuntàr su 'l turìśum, su 'l alevamènt dal bèsti da carna, su la prudusiòṅ dal nóś americàni, di pavrunsèṅ, dal fêṅ e di derivâ dal lat. L'indùstria dl'estrasiòṅ la và fòrt chè parchè al stat 'l è 'l tèrs prudutōr di Stat Unî in fat ad petròli e 'd gas naturàl. Al 18,4% di sò abitànt però 'l è 'd sóta da 'l livèl ad miśèria.
Nòti
}}
Quatòrdeś biśògn fondamentêl secònd la Virginia Henderson
Colegamèint estèren
}}
Sternûd
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Al starnûd o sternûd (starnuto in itagliàṅ) 'l è na butèda fóra sèca e forta 'd ària e 'd guslèini da 'l nêś, ch'a sucēd ai cristiàn e anc a soquànt mamìfer c'ma p'r eśèimpi ai càn e ai gat quand a gh'vìn cal riflês lè, vō-'t perchè i s ìn ferdê o ch'i nn'àpien naśê quêl ed tidiōś.
Colegamèint estèren
}}
La bambola assassina 3
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A riva 'l mumènt ad métar via i quèi da putèṅ ma soquànt lavōr i n vōlan mia èsar mis da na banda!|Tagline dal film}}
La bambola assassina 3 (La bàmbula ch'la cópa 3) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1991 ad Jack Bender scrit par lò da Don Mancini. 'L è 'l tèrs film dla sèrie dòp La bambola assassina 2 dal 1990.
Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù da piò ad vint.
Sunt
I èṅ pasâ òt an da quànd a 'l putòć treménd ad Chucky a gh'è sćiupâ la tèsta in dla fàbrica ch'la fava al bàmbuli dla sèrie “Tipo Bello”. Adès qvéi dla "Play Pals Toy Company" i gh'àṅ in tèsta l'idéa ad turnàr-i a far parchè i crédan ch'la gint in cal méntar la s sia daśmindgàda incòsa. Durànt i lavōr ad ristruturasiòṅ, un scavadōr al ciàpa incòst a i pès ad guma fuś ch'i gh'èṅ armàś ad Chucky e 'n spric ad sangṿ al partìs p'r andàr a finìr in dla cistèrna par la plàstica da druàr par far sù i bambulòt. 'L è acsè che Chucky al tórn' incór' in vita.
Andy Barclay (Justin Whalin) 'l è dvintâ grand, 'l à muciâ sù séd'ś an, e adès al s fà i òs in n'acadèmia militàra. Al culunèl Cochran (Dakin Matthews), al cmandànt dla scōla, al gh cunsìlia ad daśmindgàr-'s in présia al sò fantaśìi a prupòśit dla bàmbula. In dla scōla Andy al dvènt' amìg 'd Harold Aubrey Whitehurst (Dean Jacobson), ad Ronald Tyler (Jeremy Sylvers) e dla Kristin DeSilva (Perrey Reeves), una ch'la gh piàś dimóndi. Invéci al ròbi i n vànan minga tant bèṅ cun Brett C. Shelton (Travis Fine), al cap dal còrp di cadét ch'al fà da spés al fùrub sèg dand-'g adòs.
Un dè Tyler al vèra par śbali na scatla cun Chucky dèntar ch'l'éra stada mandàda a Andy. In cla manéra chè 'l è lò qvél destinâ a dar spasi a 'l spìrit dal serial killer Charles Lee Ray imparśunâ in dal còrp dal putòć.
Culegamènt estéran
}}
1793
Al 1793 (MDCCXCIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1402
Al 1402 (MCDII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
.lease
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric Al funsiòuna da 'l 11 'd avrîl dal 2014.
Rebecca, la prima moglie
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Asia Argento
{{Metacaixa
Rebecca, la prima moglie
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'òra ad cla dóna là la quàcia ad nég'r al lōr amōr.|Tagline dal film}}
Asia Argento
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Rebecca, la prima moglie
Rebecca, la prima moglie (Rebecca, la prima mujér) 'l è 'n film dramàtic dal 1940 'd Alfred Hitchcock girâ in biànc e négar trat da 'l rumànś umònim dla Daphne du Maurier.
Asia Argento
L’Asia Aria Maria Vittoria Rossa Argento (Róma, 20 ad Setémbar dal 1975), cgusùda méj cuma Asia Argento, l'è n'atōra, na regìsta, na senegiadōra e na cantànta itagliàna, vinsidōra ad dū Dàvid ad Dunatèl p'r i sò rōi in di film Perdiamoci di vista dal 1994 e Compagna di viaggio dal 1997. In dla sò caréra l'à laurâ anc in televiśiòṅ cuma in dal prugràma 125 milioni di caz..te insém a Adriano Celentano.
Rebecca, la prima moglie
Custâ un migliòṅ e dū ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà siē.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
L'Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (in lètri PUC-MG) l'é 'n' universitê ed Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasil, nasûda int al 1958.
Asia Argento
L'è la fiōla ad Dario Argento, regìsta ad film ad scarésa, sinc girâ cun lē prutagunìsta, e dl'atōra Daria Nicolodi. La gh'à na surèla più granda, la Fiore, e n'atra mòrta in 'n incidènt in màchina, l’Anna. L'è stada spuśàda da 'l 2000 a 'l 2007 c'n al cantànt Morgan, avénd sèg na putìna ciamàda Anna Lou, e da 'l 2008 a 'l 2013 c'n al regìsta Michele Civetta ch'al gh'à dâ 'n àtar fiōl, Nicola Giovanni.
Biugrafìa
A sōi nóṿ an la taca a recitàr in un film par la televiśiòṅ, Il ritorno di Guerriero, dla minisèrie ad Sergio Citti Sogni e bisogni. In dal 1986 la fà 'l sò debùt a 'l cìnema cun Dèmoni 2... L'incubo ritorna ad Lamberto Bava pò dū an dòp, a tréd'ś an, l'è la prutagunìsta dla pelìcula Zoo dla Cristina Comencini. Nanni Moretti al la sarnìs p'r al sò Palombella rossa dal 1989, an in du la gira anc al film ad scarésa, La chiesa, in dua sò pàd'r al sagrestàṅ al la custrìnś a magnàr dal savòṅ par lavàr-as la sò linguàsa śbucàda.
Rebecca, la prima moglie
Sunt
Al ric e aristucràtic Massimo de Winter (Laurence Olivier), armàś véduv da pôc, al cgnós e al spóśa na dama ad cumpagnìa (Joan Fontaine). I vàn'n a vìvar in dal castèl ch'al gh'à in Inghiltèra a Manderley. Chè la sgnóra de Winter la cgnós la dóna di fat, la sgnóra Dennie Danvers (Judith Anderson), una ch'l'à dedicâ tuta la sò vita a la vècia padròna 'd cà, la Rebecca, che par lē la gh'à abû sèmpar n'amirasiòṅ e 'n tacamènt ad c'l àtar mónd tant ch'la n s cumpatìs minga ch'a gh sia una ch'l'àppia abû 'l curàǵ ad tōr al sò pòst.
Asia Argento
Biugrafìa
In dal 1993 la taca a lauràr cun sò pàdar in Trauma, in séguit la girarà sèg anc La sindrome di Stendhal (1996), Il fantasma dell'Opera (1998), La terza madre (2007) e Dracula 3D (2012). Carlo Verdone al la vōl in dal 1994 in Perdiamoci di vista par la part dla ragàsa ch'la gira in na scrana a rudèli. Cal rōl chè al gh fruta 'n Dàvid ad Dunatèl e 'n Ciak 'd Òr. Sèmp'r in c'l an lè la gira 'l kolossal francéś La Regina Margot ad Patrice Chéreau. In dal 1996 la lavóra cun Peter Del Monte in Compagna di viaggio pò 'l an dòp la fà la delinquènta in Viola bacia tutti ad Giovanni Veronesi. In séguit la gira soquànt film in di Stat Unî cuma New Rose Hotel 'd Abel Ferrara, xXx cun Vin Diesel e Samuel L. Jackson, Last Days ad Gus Van Sant, La terra dei morti viventi ad George A. Romero e Marie Antoinette dla Sofia Coppola.
Rebecca, la prima moglie
Sunt
La Rebecca l'iva catâ la mòrt andànd a fónd c'n al sò yacht e Massimo 'l iva saplî 'l cadàvar in dla capèla 'd famìja dòp avér-'l arcgnusû. Un dè però na naṿ la và śò pròpria darènt a cal yacht lè e durànt n'ispesiòṅ a salta fóra 'l còrp dla dóna ch'al s catàva incóra a bōrd.
Culegamènt estéran
}}
Asia Argento
Biugrafìa
Su 'l set dal film Go Go Tales, anc s'a n éra briśa scrit insìma a 'l cupiòṅ, la baśa in bóca catànd-ag gust un caṅ rottweiler, epiśòdi ch'l à fat dascórar dimóndi a 'l Fèstival ad Cannes dal 2007 in dua la pelìcula l'è stada preśentàda.