cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Shrooms - Trip senza ritorno
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Mèrch
Economî
L'economî däl Mèrc l'é såura tótt cunpòsta d indósstri céṅni sparpajè in tótt al teritòri. Ai é däli indósstri ed schèrp, mòbil e mecânica, dal vén e dla costruziån däl nèv.
Shrooms - Trip senza ritorno
{{Film }}
{{CITAZIONE|Sē't fat par c'l arbgàt chè?|Tagline dal film}}
Mèrch
Ligâm ed fòra
Le Mèrchi l'è na regioun italièna cun 1 522 608 d'abitìnt. La so capitèla l'è Ancona. La cunféna a est s'e Mèr Adriatic, a nord s'al'Emélia-Rumâgna, a ovest s'la Tuschèna, l'Onbria e al Lazio, a sud s'al'Abrózz.
}}
Shrooms - Trip senza ritorno
Shrooms - Trip senza ritorno (Shrooms - Viàś sénsa ritóran) 'l è 'n film ad scarésa dal 2007 ad Paddy Breathnach.
Sunt
La Tara (Lindsey Haun), studènta americàna dn'università catòlica, la decìd ad far un viàś in Irlànda p'r andàr a catàr un ragàs ch'a gh piàś dimóndi, Jake (Jack Huston), ma anc p'r andàr in di bòsc dal pòst a casa 'd funś ad qvéi ch'i rimbambìsan quànd ta t mét in bóca la sò capèla parchè i t fàn'n andàr fóra 'd tèsta. I vànan sèg di àtar sò amìg śbucâ e malnét, al tacabrìghi musculóś Bluto (Robert Hoffman), Troy (Max Kasch), la sò muróśa Holly (Alice Greczyn), una cun dū laśéni impinìdi 'd pēi, e la Lisa (Maya Hazen) ch'la gh'à 'l téti arfàti.
La Tara la in cata òṅ c'n un bulèṅ nég'r in sla capèla ch'a vōl dir ch'l è òṅ ad qvéi ch'i pōlan cupàr s't al magn ma lē la n gh fà minga a mènt e la 'l manda śò listés. A gh vèṅ na tarmarìa 'd c'l àtar mónd e dal cunvulsiòṅ ma par furtùna la la scampa e in na quàlc manéra la taca a far di insùni in du la véd di quèi sucès da di atri bandi. Anc Bluto al decìd ad far-'s un „viàś“ bvénd un the cunsâ c'n i funś ch'i far vgnir gl'alucinasiòṅ. Al taca acsè a dascórar cun na vaca cun la vóś da masć ch'la gh diś ch'l è bèla futû e difàti al mōr p'r òpra 'd un persunàg cun na tònaca adòs cgnusû cuma Fradèl Négar (Toby Sedgwick) ch'l éra drē a far-'g un buchèṅ in màchina o fórsi 'l éra qvél ch'al cardìva lò parchè al pinsàva che lè dènt'r a gh fus na bèla śuvnòta nûda. Al dè dòp al grup, a n vdénd-al piò, 'l al và a pascàr dapartùt e i al càtan mòrt méntar l’Holly la tira drit da par lē e la finìs in dna baràca 'd dū buscajōi, Ernie (Don Wycherley), òṅ ch'al pèrd sèmpar la salìa da la bóca quànd al dascór, e Bernie (Sean McGinley), sò fradèl più vèć. A s véd subìt ch'i èṅ dimóndi periculóś e ciucâ in dla tèsta da quànd sò màdar da pìcui la i saràva dènt'r a 'n ciûś c'n i ninét che pò Bernie al s gusàva.
Culegamènt estéran
}}
448 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 448, mo invéci 'l an 448, 't ê da 'ndèr chè) Al 448 (quaterseintquarantòt, quattrocentoquarantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 447 (quaterseintquarantasèt) e 'l vin prìma dal 449 (quaterseintquarantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintquarantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
La meravigliosa, stupenda storia di Carlotta e del porcellino Wilbur
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
{{Cartòun animê Iwao Takamoto Paul Lynde Henry Gibson Robert B. Sherman }} La meravigliosa, stupenda storia di Carlotta e del porcellino Wilbur (a dìr "La mravijóśa, stupènda stòria dla Carlóta e dal ninèin Wilbur", Charlotte's Web in ingléś) 'l è 'n cartòun animê dal 1973 disgnê e prodòt da l'americàna Hanna-Barbera Productions e la Sagittarius Productions.
Sunt edla fóla
La fóla la còunta l'aventùra dal ninèin Wilbur e dla só amìga la raggna Carlóta.
12 ed zógn
Al  l'è al 163śum dè dal calendàri gregoriàn (164śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 202 dè a la fin dl'an.
1
Al 1 'l è 'n an edl I sécol dal Calendàri gregoriàn.
An 1980
I an 1980, ciamê an Utànta, i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1980 infìn a 'l 1989 ciapê dèinter anc queschè.
Full Metal Jacket
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na paśna èpica dla guèra dal Vietnam.|Tagline dal film}}
Custâ trénta migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà da piò da quarànta-siē cuntànd i sōi Stat Unî.
Sunt
Joker (Matthew Modine) 'l è òṅ ad chi marine lè e 'l vrév far al giurnalìsta. Chi lò al dvènta subìt amìg ad Cowboy (Arliss Howard) méntar Leonard Lawrence (Vincent D'Onofrio) 'l è sèmp'r umiliâ davànti a tut e tgnû schis da Hartman ch'l al ciàma anc Bòcia 'd Lard parchè 'l è 'n ciciòṅ ch'al n figùra minga bèṅ in d'l eśèrcit. La nòt prima 'd partìr p'r al Vietnam Leonard al tira na sćiuptàda a 'l sergìnt cupànd-al.
In di méś a vgnir al grup 'l è mandâ a cumbàt'r a Huế. Chè Jocker al fà 'l giurnalìsta par la rivìsta 'd prupagànda Stars and Stripes.
Culegamènt estéran
}}
1998 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1998, mo invéci 'l an 1998, 't ê da 'ndèr chè) Al 1998 (milnovseintnovantòt, millenovecentonovantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1997 (milnovseintnovantasèt) e 'l vin prìma dal 1999 (milnovseintnovantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMXCVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintnovantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Una storia americana (film 2003)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A chi créd-at?|Tagline dal film}}
Una storia americana (Na stòria americàna) 'l è 'n ducumentàri biugràfic americaṅ dal 2003 'd Andrew Jarecki candidâ a 'l Prèmi Òscar e vinsidōr ad dimóndi prèmi in gir p'r al mónd cuma 'l Sundance Film Festival.
Sunt
Arnold Friedman 'l è 'n èx mìst'r in pensiòṅ ch'al viṿ insém a sò mujér Elaine e a i sò tri fiōi masć David, ch'al fà 'l pajàs a 'l fèsti di putèṅ, Seth e Jesse in na vila a Great Neck in dal stat ad New York. Al giōran dal dè dal ringrasiamènt dal 1988, méntar l’Elaine l'è fóra par cumpràr al tòc, al vîṅ arestâ insém a sò fiōl più pìcul, Jesse, cun l'acùśa 'd ès'r un pedòfil parchè in cà la pulisìa la gh'à catâ dal rivìsti pòran ad cal gènar lè e parchè soquànt baghét, ch'i andàv'n a cà sua par di cōrs 'd infurmàtica, i aṅ dit sóta interugatòri che lò e Jesse i aṅ fat sès sèg. Ma a gh 'n è anc ad qvéi ch'i ìvan dit ch'a n è mai sucès gnint in cà sua e pò 'l è dimóndi strâṅ ch'a n s sia mai catâ sangṿ o śbòra in dal mudàndi, ch'i genitōr i n àppian mai fat a mènt a gnint par di méś, mai na pianśùda, mai di ségn ad vilulénsa, e che ninsòṅ 'l àppia mai dit gnint in fiṅ tant ch'la pulisìa l'à tacâ a far dal dmandi, miténd fra 'l àtar bèla in bóca 'l rispòsti.
Al fat ch'a Arnold i gh piaśìs'n i putèṅ 'l è 'n fat véra, a gh'è da véd'r a prucès se pò 'l è anc pasâ a i fat. L’Elaine la vrév che lò 'l cunfisìs, ch'al 'l is fat o manc, par prutèśar c'l àtar fiōl e Arnold al diś ch'l è culpévul finénd in parśòṅ. Par Jesse invéci a gh'è dū stradi: o 'l cunfèsa 'd èsar culpévul, ciapànd na péna più pìcula c'n al patéǵ, o sinò al và in a risć ad bcàr-as trént'an o anc da piò. Al ragàs, ch'al gh'iva sōl daśnóṿ an in alóra, al sarnìs la prima strada e 'l finìs dèntar par pò èsar mandâ lìbar tréd'ś an dòp méntar sò pàdar 'l éra invéci mòrt in parśòṅ.
Culegamènt estéran
}}
Greta Thunberg
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Greta Eleonora Thunberg Ernman, cgnusùda méj cuma Greta Thunberg (Stucólma, 3 ad Śnar dal 2003, a s lèś [ˈgreːta ˈtʉːnˌbærj] in śvedéś) l'è n'ativìsta śvedéśa ambintalìsta ch'la cumbàt p'r al śvilùp sustenìbil e cónt'r al cambiamènt dal clima. L'è cgnusùda p'r al sò manifestasiòṅ tgnudi tut i dè davànti a 'l parlamènt śvedéś c'n al slogan „Skolstrejk för klimatet“ («siòpar p'r al clima»).
Biugrafìa
La Greta l'è fiōla dla cantànta lìrica Malena Ernman e d'l atōr Svante Thunberg e l'è vegàna acsè cuma la sò famìja. Da pìcula i gh'aṅ catâ la sìndrum 'd Asperger e 'l distùrub da deficit 'd atensiòṅ/iperatività.
Insém a i suo l'à scrit un lìbar par dascórar dal sò impégn par lla diféśa d'l ambînt da 'l tìtul La nòstra cà l'è drē a 'ndàr a fōg.
Ativìśum
La ragasōla l'à cuntinuâ pò la sò prutèsta anc dòp dand vita a na réda internasiunàla di muimènt studentésc ciamàda Fridays for Future (Vernardè p'r al futûr) e tulénd part a di atri manifestasiòṅ eculugìsti cuma Rise for Climate davànti a 'l Parlamènt européo 'd Bruxelles e dascurénd a qvéla tgnuda a Lóndra da Extinction Rebellion.
Al 25 ad Śnar dal 2019 l'à fat un dascōrs dimóndi dûr a 'l Fòrum ecunòmic mundiàł ad Dàvos in Śvisra p'r arcurdàr a tut al publéma di cambiamènt climàtig e 'l sò cunseguénsi s'a n s farà gnint. Al 15 ad Mars dal 2019 la pòrta avànti un siòpar mundiàł p'r al futûr in mila-e-setsènt sità e sènt paéś in dal mónd. In Itàglia i èṅ un migliòṅ i studènt ch'i incróś'n i bras.
In Avrìl la dascór c'n al presidènt dal Parlamènt européo Antonio Tajani e cun Papa Francesco ch'al gh diś 'd andàr avànti, mént'r i giurnalìsta 'd dèstra ch'i gh dàn'n adòs.
Nòti
}}
1768 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1768, mo invéci 'l an 1768, 't ê da 'ndèr chè) Al 1768 (milsetseintessantòt, millesettecentosessantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1767 (milsetseintessantasèt) e 'l vin prìma dal 1769 (milsetseintessantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesetseintessantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Drachten
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Drachten all'è 'na sitä adl'Ulànda, in d'la münisipalitä ad Smallingerland, cla fa pärt ad'la Pruìnsia dl'Frìśia.
La gh'ha 44.919 abitant (2012).
Ligamm ad föra
}}
Bàmbula dal sès
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La bàmbula dal sès, cgnusùda anc cuma bàmbula d'l amōr o in na manéra minga tant precìśa cuma bàmbula ch'la s infìa, l'è un śōg sesuàł ch'al próa a 'rcurdàr un còrp umàṅ par parmét'r ad far dal ciavàdi sumulàdi quànd a s è da par lò.
La pōl ès'r a figùra intéra, cun qvél ch'a gh vōl p'r insfilsàr-as da tut al bandi, o anc avér-ag sōl na part, qvéla ch'l'interèsa par far dal purcàdi.
In gènar i èṅ cumpràdi da di óm put ch'i n gh'aṅ minga na dóna da purtàr-'s a lèt e ch'i n vōlan minga spéndar di bèsi par catàr sù dal putàni lung la strada o dgl'escort ch'i cóst'n anc da piò. A 'l dè 'd incō i fànan anc di putòć a fórma 'd óm ch'at pō śuntàr-'g anc un vibradōr.
Descrisiòṅ
Al primi bàmbuli dla stòria, ciamàdi dames de voyage (dóni da viàś), i èṅ stadi fati in dal XVI sécul, i ér'n ad pèsa o 'd cutòṅ e i sarvìv'n a i marinàr spagnōi e francéś ch'i gh'ìvan da star via da cà par dimóndi stmani.
Al bàmbuli più a bòṅ marcâ, i cóst'n in gènar da i vint euro in sù, i èṅ qvéli ch'i s infìan, i èṅ fati 'd vinîl e quànd a s è finî i s pōlan lavàr in un basìl.
Al prubléma 'l è ch'i s frùst'n in présia. Cun quèl da piò a s pōl purtàr a cà na bàmbula 'd làtis, fati in Frància e in Ungherìa, ch'i gh'aṅ òć ad plàstica o 'd vēdar e i pàran di manichèṅ.
Qvéli più bèli, ch'i pàran véra, i èṅ al bàmbuli ad silicòṅ ch'i cóstan siē-mila euro a 'l incìrca e 't li pó métar cum at vō parchè i gh'àṅ un schéltar dèntar e di cavìi véra. I gh'aṅ dal téti 'd silicòṅ che s't li tast i pàran cumpàgni a qvéli dna dóna véra. I vaṅ fòrt specialmènt in Giapòṅ.
I èṅ drē a vgnir fóra dal bàmbuli inteligènti ch'i èṅ bòni 'd dascórar, ad batśàr al cumpurtamènt dal sò padròṅ, 'd arcurdàr-'s i nóm di sò parènt e 'd armàgnar “schisa” o 'd dmandàr par piaśēr ad farmàr-as ch'la n vōl minga èsar gusàda. I aṅ strulgâ anc di mudèi ch'i èṅ bòṅ ad far i fat in cà.
Nòti
}}
Fortuna vitrea est; tum cum splendet, frangitur
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Fortuna vitrea est; tum cum splendet, frangitur l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr "La fortùna l' è cum' al vedēr, acsè cum' al luśa, acsè al s pól ròumper" e la deśvìn dal "Sententiae" ed 'l autōr ed mìm (mimo in Itagliàn) 'd al I sèc. prìma 'd Crist, al Publilius Syrus.
Colegamèint estèren
}}
Giovannona Coscialunga disonorata con onore
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Giovannona Coscialunga disonorata con onore (La Śvanóna Lungacòsa śvargugnàda cun d'l unōr) 'l è 'n film da rìdar dal gènar dla cumèdia malnéta a l'itagliàna dal 1973 ad Sergio Martino, vgnû fóra 'l an dòp ad Quel gran pezzo dell'Ubalda tutta nuda e tutta calda e ch'a véd i stés dū prutagunìsta, l'Edwige Fenech e Pippo Franco. 'L à fat sù otsènt-vintsèt migliòṅ ad franc in tut in alóra, anc da piò dl'“Ubalda”.
Phone (film 2002)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Giovannona Coscialunga disonorata con onore
A 'l èstar 'l è cgnusû c'n al nóm ad “Giovannona Long-Thigh”.
Phone (film 2002)
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al terōr al cur su 'l fił dal telèfun.|Tagline dal film}}
Giovannona Coscialunga disonorata con onore
Sunt
Al cumendadōr vénet La Noce (Gigi Ballista) al gh'à 'n caśèl davśèṅ a Catàgna e al vénd dal furmàj a livèl industriàł. Un dè al finìs in di guàj parchè al n rispèta briśa al règhli su l'inquinamènt e par far-la franca al munsgnōr Alatri (Sandro Merli) al gh cunsìlia 'd dmandàr ajùt a 'l unurévul Pedicò (Vittorio Caprioli), òṅ ch'al n s fà minga di prubléma a dar-as da far p'r i amìg, specialmènt se qvi lè i gh śibìsan in cambi al sò mujér parchè lò 'l è 'l as ad brìscula di spurcaciòṅ.
Phone (film 2002)
Phone (Telèfun) 'l è 'n thriller fantàstic sud-cureàṅ dal 2002 ad Byeong-ki Ahn ch'al 'l à scrit insém a Yu-jin Lee.
In tut 'l à fat sù da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar e 'l è stâ bòṅ ad far dastacàr da piò ad dū migliòṅ ad bijét in di cìnema dal sò paéś.
Giovannona Coscialunga disonorata con onore
Sunt
Purtròp par lò al ròbi i n èṅ minga fàcili parchè la sò spóśa, la Marta (Danika La Loggia), la n è briśa una ch'la fà prilàr la tèsta a chi óm e pò lì lē l'è na dasciòlda-crist ch'a gh'è da dar-'g a muć, la và anc a lèt c'n al ruśàri. La Noce al dà acsè 'l incàrag a 'l sò segretàri ad catàr na putàna da tōr a 'l sò pòst e 'l raśunēr Mario Albertini (Pippo Franco) al gh pòrta la Giovannona Coscialunga (Edwige Fenech), in art Cocò, na rója ch'l'à pèrs la tèsta par lò. Al miśùri i èṅ qvéli giùsti, 'l è sōl un pcâ ch'la dascóra cun 'n asènt ùmbar dimóndi pēś.
Culegamènt estéran
}}
Phone (film 2002)
Sunt
Dòp avēr scrit soquànt artìcui su 'n scàndal 'd pedufilìa, la giurnalìsta puta Ji-won (Ha Ji-Won) la taca a ricévar dal minàsi su 'l sò telefunèṅ. Dòp avēr cambiâ nùmar, sénsa riśultâ, la decìd 'd andàr a star via, a cà 'd sò surèla Ho-jeong (Kim Yu-Mi) e 'd sò marè Chang-hoon (Woo-jae Choi). Un dè la putìna dla còpia, la Yeong-ju (Seo-woo Eun), la rispónd a na ciamàda fata su 'l nùmar nóṿ 'd sò sîna, pò la siga pardénd i sèns. In séguit la taca a ligàr-as sèmpar da piò a sò pàdar, dand cónt'r a sò màdar.
In cal méntar la Ji-won la véd un fantàśma da i cavìi lung sunàr a 'l piàṅ la „Sunàda a 'l ciàr 'd Luna“ 'd Ludwig van Beethoven, pò la vîṅ a savēr ch'al sò nùmar 'l éra dna ragasōla sparìda, la Jin-hee (Ji-yeon Choi), e che pò i dū pruprietàri ad cal nùmar lè i ìvan fat na bruta mòrt.
Culegamènt estéran
}}
Brian May
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Too much love will kill you every time, I'm just the shadow of the man I used to be and it seems like there's no way out of this for me, I used to bring you sunshine, now all I ever do is bring you down.|Tròp amōr al t masarà tut al vòlti, a sòṅ sōl 'n arcòrd d'l óm ch'a sòṅ stâ e a pâr che par mè a n gh sia gnanc na manéra par dar-'g un taj, a t purtàva la luś dal sōl, adès 'l ùnic quèl ch'a sòṅ bòṅ ad far 'l è ad butàr-at śò.|Too much love will kill you, 1992|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{en}}}}
Brian Harold May CBE, cgnusû méj cuma Brian May (Lóndra, 19 ad Luj dal 1947), 'l è 'n chitarìsta e cumpuśidōr hard rock ingléś, mémbar dal grup di Queen.
'L à scrit dimóndi di pès dla banda e al dróa na chitàra ch'al s è fat far lò ciamàda Red Special. 'L è cunsiderâ òṅ di chitarìsta più grand e uriginài dla stòria. La rivìsta Rolling Stone al 'l à mis in dal 2003 a 'l 26śum pòst dla clasìfica di più grand chitarìsta ad tut i tèmp, puśisiòṅ cunfirmàda anc in dal 2011. In dal 2005 'l è stâ numinâ "Cumandànd ad 'l Órdan Imperiàl Britànic" p'r i sò lavōr in dal mónd dla mùśica.
'L à purtâ a cà un duturâ in d'l àmbit dl'astrufìśica a 'l Imperial College. Insém a Patrick Moore e a Chris Lintott 'l à scrit un lìbar ciamâ ''BANG! - The Complete History of the Universe''.
c'n i Queen
}}
639 (nùmer)
{{Metacaixa
Elèinc 'd abreviasiòun latèini
Elèinc dagli abreviasiòun ch'a s cata in di scrìt di romàn antîg:
639 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 639, mo invéci 'l an 639, 't ê da 'ndèr chè) Al 639 (seseinttreintanōv, seicentotrentanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 638 (seseinttreintòt) e 'l vin prìma dal 640 (seseintquarànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseinttreintanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
16 ed fervèr
Al  l'è al 47° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 317 dè a la fin dl'an (318 in di an bisestìl).
1463
Al 1463 (MCDLXIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
251
Al 251 (CCLI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
1762
Al 1762 (MDCCLXII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
1464
Al 1464 (MCDLXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Red e Toby nemiciamici
{{Metacaixa
{{dialort|dial=Carpśàn}}
{{Cartòun animê Richard Rich Art Stevens Ted Berman David Michener Peter Young Burny Mattinson Steve Hulett Earl Kress Vance Gerry Tobìa Naśuplòun La sgnóra Tweed Al casadōr Amos I amîg bésti cichìni dal bosc Kurt Russell Pearl Bailey Jack Albertson Sandy Duncan Jeanette Nolan Pat Buttram John Fiedler John McIntire Dick Bakalyan Paul Winchell Keith Mitchell Corey Feldman }} Red e Toby nemiciamici (a dìr "Red e Tobìa inimîgamîg", The Fox and the Hound in ingléś) 'l è 'n cartòun animê dal 1981 disgnê e prodòt da l'americàna Walt Disney Productions, vgnû pò fóra col tradusiòun anca in dal rest dal mond.
Sunt edla fóla
In dal bôsc na vólpa mèdra 'd un vulpèin, la vin masèda da di casadōr. Al só cichìn al ne gh'la chevarà brìśa 'd crèser sàinsa la mama e dòunca na vècia sivèta ciamèda Gran Ma la s al tōś a cōr e, jutèda da di èt'r amìg dal bosc, cuma 'n paser e 'n pìć, la 'l cùcia vers la cà ed na vècia reśdóra cuntadèina, cun la sperànsa che la ṿcina la 'l tóga ség in cà.
Difàti la sivèta la nn'ìva mìa ragiunê mèl e la dunlèta, la sgnóra Tweed, la tōś sù la vulpèina e la s la porta dàint'r in cà. Ed lung a 'l tèimp, la vècia reśdóra la tira sù la vulpèina col lat e 'l magnèr damànd ch'la fùs la béstia 'd cà più normèla ch'a gh'sìa e la la ciàma Red, per vìa dal pēl ròs. In cal màinter, al śvèin ed cà dla ṿcìna, al casadōr Amos, al pòrta a cà, dàint'r ind un sâc, un càṅ da casa cichìn, Tobìa, per fèrel crèser insèm col càṅ da casa vêć ch'al steva bele lè 'd cà sēg, Naśuplòun.
El du bésti cichìni, Tobìa e Red, i s tàch'n a vèder e a śughèr e crès'r insèm, anc se però cl èter càṅ vêć Naśuplòun, al ne pōl mìa vèder al vulpèin e al gh'siga sàimpr adrē, rabî sēg. Pasèda na stagiòun, al vêć Amos al gh'à da 'ndèr a casa luntàṅ, che lè śvèin a cà a gh'è sōl dal risèrvi protèti e dòunca a n's pōl minga masèr el besti lè darèint. Al s porta drē sēg i du càṅ, che 'l vêć Naśuplòun al gh'à da insgnér al mistēr dla casa a Tobìa, màinter che invéci in dla cà edla cuntadèina, Red al cuntìnva a fèr la vìta da béstia 'd cumpagnìa.
A vìn la primavéra e 'l casadōr Amos al torna a cà da 'l só impréśi in dal bôsc coi só du càṅ, adèsa tùt dū grand espèrt a catèr el bésti e a stanèri, rispetōś di cmànd dal padròun e dal reghli per stèr dala só pèrt. Red, pasê 'l invèren, 'l è dvintê grand anca lò, mo 'l n'à briśa śminghê l'amicìsia col cagnulèin Tobìa, cunpàgn ed śōg edl an prìma. Acsè, quand al s adà che Tobìa 'l è turnê indrē a cà, al la và a catèr in dal só curtîl, mo a gh'tòca anc vèder che 'l amîg ed na volta al n'è mìa più acsè calurōś sēg. I dū i gh'la chèv'n apèina 'd cuntères i só perchè, che 'l vêć càṅ Naśuplòun al taca a baièr adôs a Red, che nisùna vólpa la pōl stèr dàintr in dal só curtîl sàinsa paghèr dasi. Al casadōr staradî, da stèr a la fnestra, anca lò al la vèd in dla pēś manéra e dòunca al spèra adôs ala vólpa, ch'la gh'à da scapèr 'd filê, s la n'vōl mìa armètregh el pèni.
In dl inseguimèint, Tobìa al srèv al prìm di du càṅ a ciapèr la vólpa drē a scapèr, mo 'l al lasa 'ndèr per salvèr-el, che na volta i éren pùr amîg. Dòunc a gh'tòca a Naśuplòun, ed currgh adrē e 'l 'l avrèv anc ciapê se 'n tréno al ne fùs pròpia lè drē a 'rivèr in dla ferovìa. A Naśuplòun a gh'tòca 'd butères śò dai binàri, armagnènd sôp a na sanpa, màinter che 'nvéci Red al s la chèva schisèndes d sòt'a 'l tréno drē a pasèr. Al vêć casadōr al n'gh'vèd più da l'arlìa e 'l cùr a cà dala vècia cuntadèina, ch'al vōl masèr a tùt i còst la vólpa ch'la gh'à supê al só fedēl Naśuplòun.
A n's in ciacàra gnanc, brùt ṿciâz prepotèint! Mo la vècia sgnóra Tweed la capìs però ch'l è pròpia 'rivê 'l mumèint ed spedìr indrē Red a na só vìta salvàdga dàint'r in dal bosc d'indû 'l deśgnìva. Al n'srà mìa n'quêl 'd fàcil, che lò 'l è vgnû sù dàint'r in dla bambèśa, e 'l n'è minga 'bituê a vìv'r in dal mònd salvàdeg, ch'a gh'è da lutèr tùt i dè per magnèr e per scampèr. Anc la sivèta e chi èt'r amîg dal bòsc i gh'àn di dùbi che Red al sìa trôp intēr, mo per furtùna présti Red al cata na vulpèta femna, la Vicky, ch'la ghe dvèinta prìma amìga e pò muróśa, e sēg al dvintarà un śōg da gnìnt, turnèr salvàdeg.
Colegamèint estéren
}}
Fernanda Machado
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Fernanda Machado, (Maringá, Brasil, 10 d'utùbar 1980) all'è un'atura brasigliäna.
In Itaglia allè cunusìda par Maria in dal film Tropa de Elite.
Culegamëint dal Internet
}}
502
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Petra Martić
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Petra Martić (Spàlat, 19 ad Śnar dal 1991, a s lèś [pêtra mâːrtitɕ]) l'è na tenìsta cruàta ch'l'è stada la nùmar quarànta-dū dal mónd in singulàr ('l 11 ad Śugn dal 2012). L'è élta 181 cm e la péśa 63 chilo. L'è prufesiunìsta da 'l 2008.
A gh piàś dimóndi bévar l'Orangina e śugàr in sal cimènt.
In dla sò caréra l'à śugâ na finàla in un turnèo WTA a Kuala Lumpur, al 4 ad Mars dal 2012, ma la 'l à pèrs cóntar la Hsieh Su-wei par 6–2 5–7 1–4 bandòṅ. Par cóntar l'à purtâ a cà dū tìtui ITF, 'l ùltim a Bièla in dal 2009 cóntar la canadéśa Sharon Fichman par 7–5 6–4 ('l iva anc batû l'austragliàna Jelena Dokić). In di Gran Slam al sò riśultâ più bèl 'l è al quàrt tùran a 'l Roland Garros dal 2012.
Caréra
La cruàta la mòla i turnèo ITF in dal 2009 par śugàr in dal sircùit principàl. La s fà strada a 'l Roland Garros quànd, parténd da 'l qualificasiòṅ, la bat dū itagliàni, l'Alberta Brianti e la Mara Santangelo ma pò la pèrd a 'l secónd tùran da l'Aleksandra Wozniak. Incóra méj a Budapèst in dua l'è bòna ad far fóra la Lucie Šafářová 7-6 6-0 prima ad cédar in di quàrt a la Edina Gallovits. In Śluvègna, a Portoroz, la pèrd a i quàrt da la Sara Errani par 1-6 1-6. A gl'US Open, dòp tri tùran ad qualificasiòṅ, la cata la Caroline Wozniacki in dal secónd tùran e la vèṅ asfaltàda 1-6 0-6. A 'l ITF ad Sòfia la riva in semifinàl e la sèra 'l an a 'l 84śum pòst.
La n taca minga bèṅ al 2010 ma pò in di Stat Unî la pasa un tùran a Indian Wells e dū a Miami. 'L è 'n fōg ad paja parchè pò par tut 'l an la cata sōl dal scunfìti subìt in di turnèo WTA, a part Wimbledon in dua la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli. La taca al 2011 faghénd incóra al qualificasiòṅ. La n i pasa briśa a Brisbane e a Sydney. La gh và méj a gl'Australian Open in dua la riva anc a 'l secónd tùran ma la pèrd da l'Agnieszka Radwańska 3-6 4-6. A Bugutà la riva in semifinàl, a Miami la pèrd a 'l secónd tùran da la Marija Šarapova. Par far dascórar incóra ad lē, la gh'à da spetàr Śugn e al turnèo ad Cupenàghen in dua la riva in semifinàl batùda par la Lucie Šafářová par 6-1 4-6 2-6. A 'l IFT ad Cùneo la bat subìt l'Elena Bovina ma la gh'à pò da pigàr-as a l'ulandéśa Arantxa Rus. P'r andàr dént'r a 'l tablòṅ prinsipàl dal turnèo ad Cincinnati la bat in dal qualificasiòṅ al spagnōli Carla Suárez Navarro e María José Martínez Sánchez e pò la pasa dū tùran, mandànd a cà la rusa Elena Vesnina e la Yanina Wickmayer, prima ad cédar a la nùmar dū dal mónd Vera Zvonarëva. Cun i sènt punt di US Open (secónd tùran cóntar l'Anastasija Pavljučenkova) e i stanta ad Cantón (quàrt ad finàl) la finìs 'l an da nùmar 49.
La taca al 2012 vinsénd 'n incóntar sōl e pardénd-an tri. In Favràr, baténd in d'l ùltim tùran dal qualificasiòṅ la Mona Barthel, la pōl śugàr cóntar la Lucie Šafářová a Dubai ma la gh'à da chinàr la tèsta 3-6 7-5 3-6. Finalmènt la riva in finàl in un turnèo WTA a Kuala Lumpur ma la pèrd da la Hsieh Su-wei, nùmar 123 dal mónd, 'n ustàcul fàcil in cunfrònt a la Shuai Peng (19) e a la Jelena Janković (14) batùdi in di quàrt e in semifinàl. La s ripét a Cupenàghen: incóra na semifinàl pardùta, cla vòlta chè p'r òpra dla padróna ad cà, la Caroline Wozniacki. In sla tèra rósa la riva a i quàrt a Budapèst, batùda par l'Elena Vesnina, e in di utàṿ a 'l Roland Garros in dua la céd a l'Angelique Kerber par 3-6 5-7. Dòp soquànt prim tùran, la tórna a śugàr bèṅ a Tokyo (l'Andrea Petković e la Petra Kvitová i 'n sànan quèl) ma in dal tèrs tùran la pèrd p'r al śbrag dla scùffia cóntar la Nadia Petrova 6-7 7-6 4-6. La sèra 'l an pardénd a 'l prim tùran in Lussembûrgh da la ruména Sorana Cîrstea.
In dal 2013 la śōga pôc, pardénd i quàt'r incóntar fat a rivàr a Mars, gl'ùltim dū cun la śvisra Stefanie Vögele a Indian Wells e Miami. La vins la sò prima partìda d'l an a Katowice in Pulògna quànd la bat l'Elina Svitolina par 6-7 6-3 6-2. Dòp avér pasâ 'n àtar tùran, la cata la Petra Kvitová in di quàrt ch'la la mét in riga 3-6 2-6. La cruàta la pèrd anc a 'l prim tùran a Marrakech, paténd un 6-7 4-6 da la Francesca Schiavone.
Culegamènt estéran
}}
Ebràic
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Sigàgn
{{Metacaixa
Ebràic
{{CITAZIONE2|כל בני האדם נולדו בני חורין ושווים בערכם ובזכיותיהם. כולם חוננו בתבונה ובמצפון, לפיכך חובה עליהם לנהג איש ברעהו ברוח של אחוה.|Tut i èsar umaṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.|Dichiarasiòṅ universàla di dirìt ad 'l óm,1948|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Ebr}}}}
'L ebràic (da lōr: עברית, ivrit, prununsiâ [ʔivˈʁit] o anc [ʕivˈɾit] ) l'è na léngua semìtica, cuma 'l àrab e 'l aramàic, ch'la s dascór in dal stat 'd Iśraēl e in part in Cisgiurdàgna e in di mònt dal Gòlan. I èṅ sèt migliòṅ al parsòni ch'i la dróan.
Sigàgn
I sigàgn i èṅ 'n insém ad pòpui ch'i daśvènan da l'Ìndia e ch'i s èṅ stablî in Europa a s pénsa a far data intóran a 'l an mila par scampàr a gl'invaśiòṅ ad Mahmud di Ghazni. Da spés i s móvan da 'n paéś a c'l àtar faghénd na vita da nòmad, purtànd-as sèg al màchini, al roulotte e al caruàni, ma adès a gh 'n è dimóndi ch'i aṅ catâ un pòst fis in du vìvar.
Ebràic
A s trata dna léngua SVO cumpàgn a 'l emigliàṅ ch'la dróa dimóndi cunsunànti articulàdi in dla góla e 'l alfabēt ebràic e minga 'l létri latìni. La sa scriv tacànd da la banda dèstra.
Sigàgn
La paròla sigàgn la rivà diretamènt da 'l grèc dna vòlta τσίγγανοι (tsínganoi) ch'l'éra na tribù dl'Anatòglia.
Ebràic
Vucàli
'L ebràic al gh'à 'l vucàli cumpàgni a 'l emigliàṅ, lunghi e curti, a part qvéli vèrti. La vècia shva la ténd a èsar prununsiàda cuma na /e/ o tiràda via dal tut.
Culegamènt estéran
}}
Sigàgn
Quànd i sigàgn i decìd'n al pòst in du star, i téndan a tgnir sémp'r insém la famìja cun tut i parènt, rivànd anc a ssanta parsòni, stand bèṅ aténti 'd a n misćiàr-as minga cun di furastér. In Itâglia i èṅ sòlit fermàr-as in di pòst fis, in dal cà pupulàri o in di apartamènt tirâ sù par lōr da i cumùṅ.
Durànt la secónda guèra mundiàla, i tedèsc i 'n aṅ fat fóra 250.000 in di camp ad cuncentramènt.
Àtar prugèt
}}
Names of the Romani people
17 ed fervèr
Al  l'è al 48° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 317 dè a la fin dl'an (318 in di an bisestìl).
1195 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1195, mo invéci 'l an 1195, 't ê da 'ndèr chè) Al 1195 (mileseintnovantasìnc, millecentonovantacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1194 (mileseintnovantaquàter) e 'l vin prìma dal 1196 (mileseintnovantasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCXCV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileseintnovantasinchéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Anna Oxa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Una giacca doppiopetto per avere un cuore in più, tanti nodi al fazzoletto per non passarci su, piedi grandi per sentire che la terra è sempre là e il cappello ad impedire che gli sfugga la realtà. Questo è il mio pagliaccio azzurro, da bambina in poi l'amo eppure non gli ho chiesto mai chi sarai.|Un giachét dòpipèt p'r avér un cōr da piò, un muć ad gróp a 'l fasulét p'r a n pasàr-ag minga sù, pē grand par sintìr che la tèra l'è sèmpar là e 'l capèl p'r impedìr che la véra la gh scapa via. Qvést chè 'l è 'l mè pajàs celèst, da quànd a séra putìna a gh vój bèṅ ma a n gh'ò dmandâ mai chi sarà't?|Il pagliaccio azzurro, 1979|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
L’Anna Hoxha, cgnusùda méj c'n al nóm 'd art 'd Anna Oxa (Bari, 28 'd Avrìl dal 1961), l'è na cantànta e 'n persunàǵ televiśìṿ itagliàṅ, fiōla 'd 'n albanéś vgnû a star in Itàglia. In dal 1979 l'à recitâ da prutagunìsta in dal film Maschio, femmina, fiore, frutto.
In dla sò caréra l'à fat vgnir fóra vint-a-tri disc, daśdòt in studi, dū da 'l viṿ e tri racòlti. Al sò prim trénta-tri gir 'l è stâ Oxanna dal 1978 c'n al sìngul Un'emozione da poco scrit par lē da Ivano Fossati p'r èsar preśentâ a 'l Fèstival ad Sanrémo, manifestasiòṅ che lē l'à pò vins par dū vòlti, in dal 1989 cun Ti lascerò (cantàda insém a Fausto Leali) e in dal 1999 cun Senza Pietà. Fra i sò pès più cgnusû a 'rcurdém anc Il pagliaccio azzurro, Fammi ridere un po’, È tutto un attimo, Donna con te, Quando nasce un amore, Senza di me, Storie e Tutti i brividi del mondo.
Nòti
}}
Anna, quel particolare piacere
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Bèla, deśideràda, dispunìbila.|Tagline dal film}}
Anna, quel particolare piacere (Anna, cal piaśēr particulàr là) 'l è 'n film pulisiésc e dramàtic dal 1973 ad Giuliano Carnimeo. 'L è stâ girâ a Róma, e Milàṅ e a Bérgam.
Sunt
L’Anna (Edwige Fenech) la fà la caséra in un bar a Bérgam. Na sira la cgnós Guido Salvi (Corrado Pani), espunènt dal narcutràfic ch'al lavóra p'r al boss Riccardo Soriani (Richard Conte), e la s inamóra 'd lò anc s'l è 'n delinquènt e s'al la pìcia s'la n fà minga a mōd. La 'l diś ciàr e tónd anc a na sò amìga ch'l'è andàda a star a Róma, la Loredana (Laura Bonaparte), méntar sò màdar (Carla Calò) la n è minga 'd acòrd.
In séguit l’Anna la s mét insém a Lorenzo (John Richardson), un dutōr ch'al l'à jutàda a salvàr sò fiōl a 'l uśdàł. Ma i an i pàs'n e Guido adès 'l è lìbar e incasâ négar sèg.
Culegamènt estéran
}}
Rachel Maddow
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
La Rachel Anne Maddow (Castro Valley, 1 'd' Avrìl dal 1973, a s lèś [ˈɹeɪt͡ʃəl æn ˈmædoʊ] in ingléś) l'è na cundutōra televiśìva e cumentadōra pulìtiga americàna. Su 'l canàł MSNBC la preśénta tut al siri al prugràma The Rachel Maddow Show.
L'è na liberal e na lèśbica. La gh'à 'n duturâ ciapâ a l'Università 'd Òxford in Inghiltèra. Da 'l 2009 in avànti l'à tòlt part, faghénd al sò persunàǵ, in soquànt film e telefìlm cuma Ugly Betty, Le idi di marzo, Cognati per caso e House of Cards - Gli intrighi del potere.
Àtar prugèt
}}
Vera Zvonarëva
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Vera Igorevna Zvonarëva (Mósca, 7 ad Setémbar dal 1984, ciamàda in Rus Вера Игоревна Звонарёва, [ˈvʲɛrə zvənɐˈrʲɔvə], scólta'l chè) l'è na tenìsta rusa prufesiunìsta da 'l Setémbar dal 2000 ch'l'è stada la nùmar dū dal mónd al 25 'd Utóbar dal 2010.
L'è élta 172 cm e la péśa 59 chilo. La dróa al bras dèstar e la śōga 'l arvès a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins dódas tìtui WTA (in mèś a gh'è anc al turnèo 'd Indian Wells dal 2009, 7-6 6-2 a l'Ana Ivanović) in singulàr e dū ad qvéi ITF. In dal 2010 l'à anc śugâ al finàli ad Wimbledon e di US Open, pardénd-i. In dal 2009 e in dal 2011 l'è rivàda in semifinàl a gl'Australian Open.
Culegamènt estéran
}}
Amsterdam
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Amsterdam all'è la püsä impurtanta sitä e capitäla adl'Ulànda, in d'la pruìnsia adl'Ulànda Setentriunàla.
La gh'ha 820.654 abitant (2012), ma cul circundäri la riva a 2.289.762. All'è 'na sitä cosmopolita, parchè i sò abitant i rivan da 170 nasiòn.
Ligamm ad föra
}}
L'appartamento spagnolo
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Andâ pur dènt'r a la cà più divertènta 'd Barcelóna.|Tagline dal film}}
L'appartamento spagnolo (’L apartamènt spagnōl) l'è na cumèdia francéśa e spagnōla dal 2002 scrita e dirèta par Cédric Klapisch.
Al film, ch'l à fat sù trént'òṅ migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un budget ad sinc migliòṅ e tri 'd euro, al gh'à abû dū séguit: Bambole russe (2005) e Rompicapo a New York (2013).
Sunt
Xavier (Romain Duris) 'l è 'n śōvan studènt francéś ad vint-sinc an ch'l è drē a laureàr-'s in ecunumìa e ch'al gh'à na muróśa da quàt'r an ciamàda Martine (Audrey Tautou). A 'l impruvìś al decìd ad dar un taj a tut e 'd partìr par Barcelóna tgnénd adrē a 'l prugràma ERASMUS anc se la sò ragàsa la n la tōś minga bèṅ.
Rivâ in Spaggna, Xavier al s adàta a divìdar 'l apartamènt cun di àtar studènt européo: l'ingléśa Wendy (Kelly Reilly), al tedésc Tobias (Barnaby Metschurat), la lèśbica bélga Isabelle (Cécile de France), 'l itagliàṅ Alessandro (Federico D'Anna), al danéś Lars (Christian Pagh) e la spagnōla Soledad (Cristina Brondo), un misćiùs linguìstic e culturàł ch'al n impedìs minga a i śōv'n ad dvintàr amìg dabòṅ.
Xavier al taca a 'ndàr fóra insém a na còpia francéśa furmàda da 'l dutōr Jean-Michel (Xavier De Guillebon) e l’Anne-Sophie (Judith Godrèche) ma cun chi lē al dà vita anc a na relasiòṅ cuntànd su i cunsìli dl’Isabelle in fat ad fighi. La Wendy la ricév la vìśita dal sò muróś William (Kevin Bishop) ch'al taca a far dal caśèṅ in dal grup ma Xavier al gh'à di àtar prubléma parchè 'l è ciàr ch'al sò amōr par la Martine e la vita ch'al fava in Frància al s è arsurâ dimóndi.
Finìda cl'esperînsa lè e vins un cuncōrs p'r un pòst a 'l Ministēr dal Finànsi, Xavier al decìd ch'la sò vita la tira da n'atra banda acsè al mòla baràca e buratèṅ par far al scritōr.
Culegamènt estéran
}}
Gril
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al gril (Gryllidae, grillo in italiàṅ) 'l è 'n insèt urtótar ch'al viṿ in Európa, in Àśia e in Nòrd-Àfrica.
Descrisiòṅ
I grii i èṅ di insèt ch'i gh'aṅ al còrp piat, testa granda a fórma 'd bòcia e anténi sutìli, lunghi cuma 'l còrp. Al sò culōr al và da 'l nég'r a 'l maròṅ scûr.
Soquànti spéci i gh'aṅ dgl'ali tgnudi a ripòś lung al còrp; i masć i li sférgan par cantàr e far di arciàm a 'l fémni.
Al gril duméstic (Achetus domesticus) al miśùra 20mm e 'l è dal culōr dla nisōla cun dal righi négri 'd sōvar la tèsta e lung la pansa. Al fémni i fànan da 50 a 100 óṿ a la vòlta ch'i s vèran dòp dū o tri stmani. I grii i dvèntan pò grand in 8/12 stmani ma i mōran prèst in dal gir ad 2/3 méś.
I grii i s mōvan faghénd di salt par mèś di pē da drē ch'i èṅ più lungh ad chi àtar. Par scampàr i màgn'n al fój dal piànti, di àt'r insèt o dal sustànsi ch'i èṅ drē a marsìr.
Àtar prugèt
}}
1465
Al 1465 (MCDLXV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
35 (nùmer)
{{Metacaixa
Al nùmer 35 in dla Chìmica
Al 35 'l è 'l nùmer atòmic dal brôm (Br).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 35 al vōl dìr "'l uślèin" (’Aucelluzze in napulitàṅ, damànd ch'a gìsen l’uccellino in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
24 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 24, mo invéci 'l an 24 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 24 (veintquàter, ventiquattro in itagliàṅ, viginti quattuor in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 23 (veintetrī) e 'l vin prìma dal 25 (veintsìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al veintquatréśim post.
Al nùmer 24 in dla Chìmica
Al 24 'l è al nùm'r atómic dal crôm (Cr).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 24 al vōl dìr "el guèrdi" (’e gguardie in napoletàṅ).
Colegamèint estèren
}}
Fort Wayne
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Fort Wayne l'è na sità d'l Indiàna ad duśènt-sinquantamìla abitànt a 'l incìrca, la secónda sò più granda dòp Indianàpulis, capitàl dla cuntèa 'd Allen a vint-nóṿ km da 'l cunfìṅ cun 'l Ohio.
Al sò clima 'l è cuntinentàł ùmid, in mèdia a s riva a na màsima 'd vint-nóṿ grâd in Luj (méś più cald) e a na mìnima 'd òt sóta śèr in Śnar (méś più fréd). Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 i sò abitànt i s divìd'n in un 73,6% ad biànc, un 15,4% ad nég'r e 'n 3,3% 'd aśiàtic.
Da 'l 2008 al sò sìndig 'l è 'l demucràtic Tom Henry.
Culegamènt estéran
}}
252
Al 252 (CCLII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
An 1990
I an 1990, ciamê an Novànta, i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1990 infìn a 'l 1999 ciapê dèinter anc queschè.
500
Al 500 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Dakòta dal Sud
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Dakòta dal Sud (South Dakota in ingléś, a s lèś [ˌsaʊθ dəˈkoʊtə] scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî dla regiòṅ dal Midwest ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1889. Al gh'à na pupulasiòṅ 'd utsènt-ssantamìla abitànt a 'l incìrca, al quìnt ùltim in clasìfica, par na superfìsi ad 199.729 km².
Al cunfìna a nòrd c'n al Dakòta dal Nòrd, a èst c'n al Minneśòta, a sud-èst cun 'l Iowa, a sud c'n al Nebràska e a òvest c'n al Wyoming e c'n al Muntàna. Al Dakòta dal Sud 'l è divìś in ssanta-siē cuntèi e in tarśènt-òt cumùn. Al sò clima 'l è cuntinentàł, cun di Invèran dimóndi fréd (a s riva in mèdia a -12 °C) e dgl'Istâ caldi. Al fiùm Missouri al gh pasa in mèś tajànd-'l in dū da nòrd a sud.
La bèstia sìmbul dal paéś 'l è 'l coyote mént'r al sò inn ufisiàł 'l è “Hail, South Dakota” ad Deecort Hammitt. Al sò mòt 'l è „Under God the people rule“ ch'a vōl dir „Sóta a Dio a guèrna 'l pòpul“ mént'r al sò scutmàj 'l è „The Mount Rushmore State“ (Al stat dal mònt Rushmore) pròpria parchè al munumènt nasiunàł dal Mònt Rushmore, c'n al ghigni di prim presidènt, al s cata chè, su 'l muntàgni dal Culìni Négri pîni 'd òr, 'd argînt, ad ram e 'd piómb. Al stat al ciàpa 'l nóm da na tribù Sioux ch'la gh astàva prima ch'a rivìs 'l óm biànc, i Lakota.
La capitàl l'è Pierre, un paiśèṅ grand a 'l incìrca cuma Spilambèrt, mént'r al sità più grandi i èṅ invéci Sioux Falls e Rapid City ma a gh'è da tgnir in mènt che sōl ùndas di sò cumùn i pàs'n i déś-mila cristiàṅ. In dal 2010 gl'abitànt dal Dakòta dal Sud i éran par 'l 85,7% biànc, par 'l 8,8% di indiàṅ natìṿ e par 'l 1,3% négar.
Dascurénd ad pulìtica al Dakòta dal Sud 'l è òṅ di stat più cunservadōr di Stat Unî, sōl in sinc elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt al s è mis da la banda di demucràtic, in di an 1896, 1912, 1932, 1936 e 1964, dònca 'l è da sinquànt'an e pasa che p'r al partî d'l àśan a n gh'è vèrs chè, gnanc al candidâ dal pòst George McGovern al gh l'à cavàda a vìnsar fra i suo in dal 1972. Inóltar 'l è da 'l 1974 ch'i demucràtic i pèrdan sèmpar in dgl'elesiòṅ p'r guvernadōr dal stat. Qvél 'd adès, in carga da 'l 2011, 'l è Dennis Daugaard.
Culegamènt estéran
}}
Lisàndar
Lisàndar (Lisàndra pr’al dòni, Alessandro-a in Itagliàn) l’è un nùm ad parsùni.
Al vëgn dal Grèc Aléxandros (Αλέξανδρος), c’al mët insàma al vérb alèxein (prutëgg) e andròs (òm), quindi "prutetùr d’òmm".
Bibliugrafìa
De Felice, Emidio: Dizionario dei nomi italiani, Arnoldo Mondadori Editore, Milàn, ISBN 88-04-48074-2, Pag. 54
L7
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Hebe Camargo
{{Metacaixa
L7
{{CITAZIONE2|When we pretend that we're dead, they can't hear a word we said, when we pretend that we're dead. Turn the tables with our unity, they're neither bold nor majority, wake up and smell the coffee or just say no to individuality.|Quand a fém finta 'd èsar mòrti, lì lór i n pólan sintìr gnint ad quél ch'a dgém, quand a fém finta 'd èsar mòrti. Prìla nòsc al tavli, lì lór i n èṅ minga curagióś e gnanc da piò ad chi àtar, daśdàr-as e sintìr al parfùm dal cafè o sól dir ad nò a 'l èsar 'd indivìduṿ ch'i pènsan sól par lōr.|Pretend we're dead, 1992|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Hebe Camargo
{{dialort | dial=Piasintëin}}
L7
Gl' L7 (a s diś /ɛl ˈsɛvən/ in ingléś), i èṅ un grup rock americàṅ ad Los Angeles di an dal 1985 al 2000, furmâ sōl da dóni. Al stîl dal sò canti 'l éra quél grunge.
Hebe Camargo
Hebe Camargo, che in realtà la 's ciämava Hebe Maria Camargo (Taubaté, 8 ad märs dal 1929 - São Paulo, 29 ad stëimbar dal 2012) all'è stä una cantanta, atùra e presentadùra brasiliana. In Brasil all'a ciamävn A Rainha da TV.
1761
Al 1761 (MDCCLXI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Hebe Camargo
Cariera
In pü d'la TV e d'i cansòn, la Hebe l'è stä anca atùra ad film e ad telenovelas.
Ligàm ad fora
}}
L7
Gl'Inìsi
Fundàdi par la Suzi Gardner e la Donita Sparks, tuti e dū cantànti e chitàristi, insém a la basìsta René Lucas, gl'L7 (un śóg ad paròli ch'a fà gnir in a mènt "Hell's Heaven", un mód ad dir di an Cinquànta) i èṅ al prim grup grunge fat da dóni ad avér tucâ un sèrt sucès. Dòp pòc tèmp la Lucas la s in và e la lasa al sò pòst a Jennifer Finch ch'la s unìs al grup insém a la baterìsta Demetra Plakas.
Al prim disc, fat par la Epitaph in dal 1988, al pòrta al sò nóm L7 e al gh'à dèntar ùndas braṅ; quéi ad la Gardner i èṅ un misć ad rock'n'roll, punk e heavy metal (Bite The Wax Tadpole e Cat-O'-Nine-Tails) mèntar quéi ad la Sparks i èṅ sens àtar più dur, cuma Metal Stampede e Uncle Bob.
In dal 1991 a vèṅ fóra par la Subpop al secónd disc, Smell The Magic, cun al sìngul Shove e di àtar braṅ ciàv cuma Till The Wheels Fall Off, Deathwish, Fast And Frightening e Just Like Me. In cal mèntar i dànan vita a Rock for Choice, n'urganiśasiòṅ no-profit ch'la s impéggna a sustgnìr i dirìt umàṅ par mèś di cuncèrt par catàr sù di bèsi insém a Nirvana, Hole, Pearl Jam, Neil Young e àtar.
Al sucès internasiunàl
In dal 1992 a véd la luś al lór disc ch'l à vindû da più ad tut: Bricks Are Heavy par la Slash Records. Al sòṅ al dvénta più grunge, cun la hit ad Pretend we're dead e di àtar braṅ dégn ad nòta cuma Wargasm (la lōr cansòṅ più pulìtica), Scrap, Diet Pill e Mr Integrity.
In dal 1994 l'è la vòlta 'd Hungry For Stink un disc rabî e madùr che però 'l è un pas indrē dal punt ad vista dal vénditi. A fianc di sìngui Andres e Stuck Here Again, al disc al gh'à di braṅ fat bèṅ cuma Fuel My Fire (cantàda in séguit anc dal grup dance Prodigy), Baggage, Riding with a movie star e The bomb.
Sèmpar in dal 1994 i sònan al festìval ad Lollapalooza ma pò Jennifer Finch la lasa al grup e al sò pòst al vèṅ tòlt da Gail Greenwood di Belly.
Al declìṅ
In dal 1997 gl'L7 i faṅ gnir fóra al quìnt àlbum The Beauty Process: Triple Platinum, un disc ch'a véd al ritóran, in na sèrta manéra, dal sòṅ selvàdag ad Smell The Magic (Bad Things, Must Have More e The Masses Are Asses) ma anc cun di lènt cuma Off The Wagon e Moonshine. Da nutàr la canta Lorenza, Giada, Alessandra, tri dóni fóra 'd tèsta ad Zisèna amighi di L7, cuma lōr i aṅ dit in n'intervìsta. A la fiṅ dla cansòṅ a par che gl'L7 i śmadónin in Itagliàn a tut andàr anc se in dal tèst uficiàl a n gh'è trasa ad quést chè.
In dal 1998 a vîṅ fóra 'l prim disc da 'l viṿ, Live: Omaha to Osaka, un live rigistrâ a mèś fra Nebràska e Giapòṅ.
In dal 2000 la cà discugràfica Slash Records la pùblica na racòlta cun dódas braṅ trat da i tri àlbum fat par lór, quéi dal 1992 al 1997.
Gl'L7 i aṅ pò fat gnir fóra dimóndi cansòṅ stramnàdi in compilation e culóni sunòri, durànt la lór caréra. A gh'è d'arcurdàr séns àtar Gas chamber (da 'l film La signora ammazzatutti ad John Waters), This ain't the Summer of Love (da 'l film So cosa hai fatto) e la cover di Guns N' Roses A used to love her ch'la dvènta A used to love him in du i arbàltan la fritàda e i càntan A gh vliva bèṅ dabòṅ ma a-j-ò dvû cupàr-al invéci che cupàr-la.
Culegamènt estéran
}}
Nadêl
Al Nadêl 'l è la fèsta ch'la sèlebra al dè indû 'l è nê Gesù, fiōl ed Maria, al 25 ed dicèmber (al 7 żnèr in di Cèsi urienteli o urtudòsi). La paròla la deśvìn dal Ladein Natalis, ch'al vol dir natalessi. Al Nadêl al s ciàma anc Nadêl ed Gesù o Nativitê dal Sgnōr.
Curèinti ed teorìa inferméra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} El corèinti ed teorìa inferméra (correnti di teoria infermieristica in itagliàṅ) gl'ìn dal corèinti ed pinsér sia filośòfic che sientìfic, śvilupèdi in di tèimp gnanc tant antìg da soquànti inferméri in dal mèinter ch'i curèven i só pasiìnt, e che anc incō i jùten a mètr in fila dal considerasiòun e dal manéri 'd śvinères a 'l solusiòun di probléma che 'l mistēr 'd infermér al dmanda sèimper.
La só stòria
Chi pinsér infermér chè i s ìn śvilupê in dal stès tèimp che in dl'Amèrica a se strulghèva atâc a 'l pinsèdi 'd psicologìa umanìsta, purtèdi avànti sovertùt da 'l Maslow e dintórn ala psicanàliś e a 'l teorìi comportamentìsti. Già in dl Otsèint, l'inferméra Florence Nightingale la tachèva a butèr śò dal statìstichi e dal pinsèdi in sìm'a 'l só mistér in dal só scrit "Notes on Nursing: What it is and What it is Not".
Colegamèint estèren
}}
Brugna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}