cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra
La facêda
La facêda, in stîl grēch antîgh, int la pêrta basa e in stîl grēch mèdi int la pêrta d'ed sōver, l'é in materiêl ed furnêş, cun dal zûnti in mêlmer biânch ed Veròuna a i pē, int i capitē, int al clòuni murêdi e int al curnîş. Insém al purtòun centrêl a gh'é sculpî un basrilēv cun la Vérgin ed la Gêra ed Salvatore da Veròuna, regâl dal cmûn ed Rèz int al 1642. Al dō pôrti a i lê invēci în stêdi fâti int al 1631.
Intêren
L'intêren, int al stîl dal têrd Rinasimèint, al dà int l'ôc per la quantitê ed duradûri, la richèsa di mêlmer e i réch afrèsch dóve la scōla di Carracci, cun l'inspirasiòun al stôri ed l' Antîgh Terstamèint, l'à urnê al vôlti e al cópli. Int al vôlti a gh'é un gîr ed pitûri ch' al gh'à cme sugèt al dòni int l' Antîgh Testamèint.
L'adôb ed pitûri ed la cruşēra grôsa l'ēra stê préma pinsê cun 'n êter stîl e l'é stê sōl al 21 fervêr dal 1615 che la cumpagnéia ed la fâbrica ed la cēşa la vutê al prugèt ed j afrèsch che dôp în stê fât. An 's cgnòs mia chi è stê al teôlegh ch' l' à pinsê al tēma 'd unurêr al j eroîni ed la Bèbia, dōv' al virtó în vésti in arvişerèia cun al virtó ed la vērgin Maréia.
J afrèsch
Dimòndi interesânt l'é la letûra dal significhêt estètich ed j afrèsch e in dó in més:
Spâsi dal Sibéli
(Ruggeri-Brawt) Al sufét l'é stê piturê da Alessandro Tiarini, ûn di pió grôs capés ed la scōla di Carracci. J afrèsch, belésim, àn dê valōr a l'artésta che a Rèz l' à lasê dimòndi ôvri e ch' al gh'à 'vû 'na lònga e fortunêda permanèinsa in sitê, al grós lavōr int la vōlta pió grânda. Int i pnâs, ed grôsa potèinsa ch' as fà capîr, în al Sibéli tanto spiritose che vive rassembrano (Vidriani); int j ôt spâsi in bâs dal bacîn în piturêdi al Virtó, int j ôt d'ed sōver etertân ânzel cun i strumèint ed la pasiòun ed Crést, int l'amdâja ed cèinter dû ânzel ûn al pôrta la crōş e l'invîda 'na figûra mèza quacêda a 'd adurêrla.
Int l'altêr a mansèina, disgnê da G.B. Magnani ed Pèrma, la Vērgin cun al Bambèin e in bâs i sânt Francèsco 'd Assisi, Luséia, Apollonia, Ègta, l'é ôvra 'd Alfonso Chierici 1854. Lionello Spada in gâra cun al Tiarini l'îva piturê un quêder ed grôs valōr (rubê int al 1783) in dó gh'ēra Sân Francèsch in adurasiòun.
Vôlta a matèina
(da la pôrta principêla a la cópla) Al pitûri ed la vôlta în stêdi fâti da Luca Ferrari, sculêr ed Guido Reni, che a gh'în stêdi urdnêdi int al 1644. E dâto ch' în piasûdi a tóta la sitê la cumpagnéia ed la fâbrica l'à dê da fêr a l'istès pitōr (1646) j afrèsch dal brâs a mezdé.Int i sînch sfònd o fâsi dal prém spâsi tr' al clòuni l'é figurê la Mansuetudine, pó 'n ânzel ch' al tîn só soquânt e-scûd, 'na tòra cun di bastiòun, 'n ânzel ch' al pôrta 'n armadûra, la Fèid. Int al vôlt ch' al cumbîna cun j êrch dal capèli, a mansèina Adamo e Eva mandê via dal Paradîş, int al cèinter Abramo ch'l'è drē servîr j ânzel, a dréta Rebecca ch'la dà da bèver al sêrev 's Abramo. Int i quêder int tèila in mèz al clòuni (in quisché cme in chiêter) în rapreşentê mirâchel ed la Madòna; còl a mansèina l'é 'd Pietro Desani, cl'êter ed Pietro Armani.
Spâsi di profēta pió impurtânt
Int al capèla aşvèin a la porta ed dréta (capèla Pagani) i profêta Isaia, Daniele, Ezechiele, Geremia int i pnâs, al j ôt Virtó int i spâsi pió grôs, int i pió céch j ôt ânzel int l'ât ed fêr omâg a la Divinitê figurêda int al cèinter, în ed Camillo Gavasseti (1630). L'altêr urnê 'd mêlmer e 'd brònz e imblî cun al stâtvi ed la Religiòun e 'd la Prudèinsa l'é ôvra 'd Nicola Sanpaolo; al quêder ed la Vērgin int l' ât de dmandêr al Bambèin Gesó a S.Francèsch 'd Alessandro Tiarîn (1629.
Da nutêr al statvèini in brònz int al pilèti ed l'âcva sânta, ed fiânch al purtòun centrêl, che rapreşèinten S. Prôsper, e l'Imacolêda Cuncesiòun, la préma fâta fêr da i cunsèin, cl' êtra da i filadōr ed sèida còsta só disègn ed Paolo Magnavacchi. Préma 'd andêr fōra a s pōl dêr 'n ucêda int al dedrê ed la facêda a la tèila cun la môrt ed S.Svân Vangelésta, cumpuşisiòun grôsa e cun un móc ed gînta 'd Alessandro Tiarini. D' arcurdêr in pió soquânt quêder int al curidôr ed l'Economêt tra quisché 'd Orazio Talami, la Vergine Addolorata cun al fiōl môrt in brâs; Carlo Cagliari (fiōl dal Veronèiş), L'Annunciata; Lorenzo Franchi S. Girôlem ch' al guêrda la Trinitê mèinter l'é drē scréver Int l'ufési ed l'aministrasiòun soquânt tèili ed l'ereditê Vicedomini-Vallisneri, cun dû belésim ritrât de scōla francèişa
Vôlta a sîra
(da la cópla al côro)
Ad Alessandro Tiarini, cm' a j òm vést, intv al 1618 în stêdi urdnêdi al pitûri de sté brâs e int al 1624 còli ed la mèza calôta, 'd la vôlta e 'd la cruşēra. A mansèina as vèden Debora e Barac, int al mèz Sammuele, zibî da la mêdra al prēt, a dréta Abisag, bèla ragâsa ed Sunam, cha servés al vèc Davide sidû int al trôno circundê da la cōrt. Int la préma fâsa divêrs ânzel cun aspèt divêrs; int la secònda a mansèina al rè Davide sidû cun l'êrpa in mân, al cèinter l'arcânzel Michēl che cun al stindêl ed la crōş al fà scapêr al demòni, a dréta Salomone in trôno.
Int la calôta l'impunèinta sēna ed l'Asunsiòun ed M.V. curunêda da la S. Trinitê cun dimòndi ânzel; in bâs j apôstol e i divêrs sânt incantê. St' ûltmi pitûri se gh'àn di valōr impurtânt, a gh'àn ânch di difèt mia mēno grôs, as dîş che al Tiarini a j à fât apèina fōra da 'na malatéia. Al quêder tr'al clòuni ed mansèina l'é 'd Sebastiano Vercellesi, còl ed frûnt ed Pietro Desani. L'altêr principêl, lavurê int al 1672 da artésta ed Carêra, l'é stê disgnê, secònd D.Luigi Bocconi, da G.M.Soli, mudnèiş, e mia dal Tarabusi cme l'à dét in tôrt al dutôr D.Bertolini. Al "pêlch per l'ôrghen", cambiê int al 1890 e més zò quêşi un sècol préma da l'Abê Giuseppe Ferrari Bonini, l'é ôvra ed Luigi Samoggia ch' a 'gh và ânca al plâchi o mòstri durêdi che, bluchêdi apôsta mêl, i rèsghen int al mèz e a 'gh tîren via la şvêlta elegânsa.
Spâsi di Vangelésta
Di dû altêr, còl in fâcia a la pôrta pió céca l'é 'd Francesco Orso e Giacomo Novo; al quêder ed la Vērgin anunsiêda da l'ânzel l'é 'd Alessandro Tiarini. Cl'êter l'é 'd Nicola Sampòlo ch' l' à sculpî ânch al stâtvi cun la Fèid, la Caritê e la Sperânsa. A Lionello Spada o a Sebastiano Vercellesi a vîn dê la pitûra dal quêder 'd altêr cun S.Girôlem, S.Zvân batésta  e la Madòna ed Loreto. Eter a vōlen che i dû pitōr l'âbien piturêda insèm, int tót al manêri int la figûra ed S.Girôlem a 's arcgnòs la mân dal Spada.
Vôlta a nôt
(da la cópla a l'altêr ed la B. V.)
Lionello Spada l'à rapreşentê int i spâsi pió grôs a mansèina Abigaille ch' al preşèinta a Davide arabî dimòndi magnêr, al cèinter la Vērgin cun al Bambèin curunêda da strèli, un ânzel cun 'na pêlma, l'êrca da Testamèint, un ânzel cun un râm 'd ulîv e a la fîn 'na Vērgin incurunêda cun i cavî spetnê ch' la mîra al sēl. I dû quêder in mèz al clòuni în ed Michele Maltei.
Al grôs quêder 'd altêr ed la Beâta Vērgin tirê só in un prém tèimp dedrē a l' altêr magiōr, pó tirê zò perché al gh' îva un difèt e l'ēra trôp grôs, l'é dvintê câşva ed quistiòun; l'intervèint dal dóca l'à dê un taj a còsti e l'à urdnê ed tirêrel só dedrē a l'altêr ed dréta. L'ôvra 'na grôsa cumpuşisiòun architetônica, réca ed clòuni, stâtvi, ed basrilēv l'ēra finida int al 1615 cun un disègn e l'asistèinsa ed G.B.Magnani. I basrilēv e al stâtvi in dóv' as vèden Abramo e Jesse, i sânt Francesco da Paola e Filippo Benizzi, i prufēta Isaia e Geremia, în ed Francesco Orso e Giacomo Novo, lumbêrd. L' urnamèint ch' al la circònda sustgnû da quâter clòuni in prēda da paragòun, l'é stê fât só disègn dal Magnani da Paolo Larioli e Gabriele de' Chierici, argintēr arzân.
A mêriten 'd èser vésti al turcēri in brònz a i lê ed l'altêr lavurêdi da Vincenzo Morenghi ch' al j à urnêdi 'd amurèin e statvèini a eltrilēv e al sînch grôsi lâmpadi 'd argînt, la pió grôsa dubêda ed cherubèin e fugûri 'd ânzel, l'é stêda fâta (1734-26) da Paolo Magnavacca só disègn ed Ludovico Benedetti, L' é un grôs câp lavōr 'd urèveş e la pèişa 70 chîlo 'd argînt fîn a 900/1000.
Spâsi di Dutōr ed la Cēşa
La capèla aşvèin (Gabbi e de l' Êrt ed la Sèida) l'é stêda piturêda a ôli int al 1622 da Carlo Bonomi ed Frêra ch' l'à rapreşentê inti pnâs i dutōr ed la Cēşa, int i spâsi in bâs dal bacîn al j ôti Beatitódin, sōver etertânt ânzel, int al cèinter al Podestê spirituêl. L'altêr in fâcia a la pôrta cun al dō stâtvi cun la Religiòun e la Giustésia l'é ôvra ed Francesco Pacchioni (1606). Còl ed fiânch l'é stê lavurê da Alberto, só fiōl, e al quêder 'd altêr cun S. Zôrz purtê al martéri e S.Catarèina svgnûda, int al fond al pôpol e suldê, l'é ôvra ed Ludovico Carracci.
Volta a mezdé
(da la cópla a l'altêr ed la sitê) Luca Ferrari la figurê a mansèina Rachele al pòs, Giaele e Sisara interesànt per l'efèt ed vidûda dal cavâl ed Barac, a dréta l' andêda sòt' âcva ed l'eşêrcit dal Faravòun int al mêr Ròs; ind i sînch e-sfònd dal spâsi tr' al clòuni la Puritê, trî ânzel divêrs e finalmèint la Verginitê. A Giulio Cesare Mattei, ciamê al Francèiş, a spèten i quêder tr'al clòuni. La stâtva ed Sân Szvân Vangelésta, fâta da pôch, l'é ôpra dal scultōr Enrico Franzini ed Rèz.
L'altêr cun al magnéfich quêder d' altêr in mêlmer l'é stê tirê só dal Cmûn ed Rèz só un disègn grandiōş ed G.B.Magnani, Al quêder al rapreşèinta Gesó cunsulê da l'ânzel, l'é óna dal ôvri pió discósi e amirêdi (1624) ed Francesco Barbieri ciamê al Guercino, che per sté lavōr «oltre il prezzo stabilito di ducatoni 500, lo regalarono di una collana d'oro con una medaglia di valuta ella solo di lire cento con la Madonna di Reggio e l'arma della città» (Malvasia).
Cópla
La magnéfica cópla tirêda só da Francesco Pacchioni só disègn ed Cosimo Pagliolo dal ló justê, l'é stêda quacêda 'd afrèsch da Lionello Spada, sculêr di Carracci, ch'a gh'ēra stê urdê l'ôvra int al 1614, dôp al tratatîvi mia andêdi a bòun fîn cun Ludovico Carracci e Giulio Cesare Procaccini. Al Spada l'à cumincê al lavōr ind l'istès ân, quêsi ind l'istès mumèint che a Tommaso Sandrîni a gh'é stê dê da fêr la vidûda e j adôb. Int al 1616 la bèla ôvra l'ēra finîda e la spèisa totêla in frânch arzân 11.082, in dó 8.360 frânch în andê al Spada, al rèst al Sandrini. Int i pnâs as vèden quâter figûri grôsi che rapreşèinten L'Elemôsna, La Religiòun, La Caritê, L' Urasiòun; int al tambōr i quâter sânt prutetōr ed la sitê e quâter ed l' ōrdin di servî e fra l'ûn e cl'êter cartlòun cun tèsti in cêr e scûr; int la calôta, a cêr e scûr, ôt personâg ed l'Antîgh Testamèint e int la cûrva fîn a la lantêrna la celebrasiòun ed la Vērgin fra 'na sfilêda 'd ânzel.
Sagrestèia e teşōr
Int la sagrestèia un geniêl arlòj ed P.Cherubini Ranzani (o Forzani o Sforzani) ed Rèz (1580-1676) al sègna i dé, la lûna, e al gîr dal strèli, e via acsé. Int la câmbra ed fiânch a gh'é al teşôr, réch e interesânt musèo dal lavōr ed j orèveş di sècol XVII e XVIII. (Per vişitêrel a 'gh vôl al permès ed l'aministrasiòun ed la başélica). Int al vedrèini a i lê, sē candlēr 'd argînt a sbêls e crōş cun al stèma Estèins, regalê (1631-1634) dal dóca Francesco I d' Este, pêş in argînt cun la sēna ed la Deposisiòun (XVI sècol), abôş uriginêl ed Lelio Orso in 'na curnîş réca, fruntêl o paliôt in argînt (XIX sècol), 'na crōş tgnûda só da 'n âsta, pnèl, reliquâri, navşèli, piât, câlis a sbêls, târghi, e via acsé. Int la vedrèina ed cèinter 'na réca colesiòun ed giujê antîgh tra quî ed valōr 'na gulâna cun 'na crōş in fîl 'd ôr e smêlt urnêda ed pêrli e rubèin, 'na crōş a şmerêld, divêrs gerliféch, cun prēdi ed valōr e a la fîn la curòuna vutîva dal Senêt e Pôpol ed Rèz (1974).
Int l'ândit ed la pôrt ch' la dà in véia di Sêrev a gh'é al monumèint tirê só (1820) per la duchèsa Maria Teresa Cybo-Malaspina, mujēra dal dóca Ercole III.
Êter prugèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Tempio della Beata Vergine della Ghiara trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
}}
Nùmer poligonèl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
In dla matemàtica giomètrica, al nùmer poligonèl 'l è 'n nùmer figurê ch'al gh'la chèva ed rapreśentèr di polìgon regolèr a travèrs la distribusiòun del só unitê in dla costrusiòun di cô in sucesiòun ed cal figùri lè. Da 'n nùmer cìc damànd 'l 1 ch'al mèt sù tut i polìgon cìc cìc, a s egh pōl śuntèr, pr eśèinpi, èter 2 unitê per mèter sù al secònd nùmer triangolèr indû prìma a gh'ìven sōl l'unitê ch'la rapreśentèva al più cic ed tut i nùmer triangolèr. Se nuèter a gh'śuntòm èter 3 unitê, 'l è bèin che nuèter ajém catê 'n èter triàngol indû prìma a 'n ìven cuntê bèle dū, e vìa acsè. Ala stèsa manéra, da l'unitê ch'la fa sù, mitém, al più cic di nùmer quadrê, nuèter a gh'śuntòm èter 3 unitê che, tachèdi ala prìma unitê, i costruìsen i 4 cô 'd un quadrê ch'al miśurìs damànd 2 unitê per cô. A gh'śuntarèven èter 5 unitê per fèr sù cal quadrê ch'al gh'ìs i 4 cô tut conpàgn lung 3 unitê pr òun, e vìa acsè.
Acsè cum i polìgon i tinen grupê insèm chel figùri schisèdi ch'i gh'àn soquànt cô, anca i nùmer poligonèl i tinen insèm chel séri ed nùmer naturèl (\mathbb N) ch'i figùren di polìgon mìs sù coi pùnt (el só unitê), mìs in fila ùn drē a cl èter a mucèr sù sèimper chel figùri lè. Cal sèri chè i ìn: ... e via acsè ...
Colegamèint estèren
}}
Orasiòun (religiòun)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L'orasiòun (orazione, preghiera in itagliàṅ) l'è n'invocasiòun a la divinitê che di quêl i vaghen bèin, per la salùt, per la pêś, per la famìja, e vìa acsè.
A s dìś egli orasiòun anc per ringrasièr, per cantèr el lôd, per santifichèr la divinitê. Egli orasiòun i s diśen da per sè o anch insèm ala comunitê.
Colegamèint estèren
}}
Terr dal Raggn
Terr dal Raggn (Terre del Reno in Itagliàn) all'é un paesëin nòu in Pruvincia ad Frära, parchè allè nasìd al prèm da znär dal 2017, dòpa 'n referendum, da la füsiòn ad Mirabèl con Sant Agustén.
Gatì
Gatì (Gatteo in italièn) l'è un cumòn ad quasi 7.000 abitìnt d'la pruvenza ad Furlè-Zisèna.
1350
Al 1350 (MCCCL in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
.nyc
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric edla sitê americàna ed New York. Al funsiòuna da 'l 20 ed mêrs dal 2014.
410
Al 410 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Bartnòra
Bartnòra o Bartnóra (Bertinoro in italièn) l'è un cumòn ad 10.991 abitìnt, int'la pruvenza ad Furlè-Zisèna in Emiglia-Rumagna.
409
Al 409 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nek
{{CITAZIONE2|Dal primo mic check non ti piaccio sono un redNek, non bestemmiare dai, stà zèt, flow interstellare, star Nek, lascia che io sia il tuo brivido più grande dentro le mutande, non andare via, accorciamo le distanze dentro le mie stanze, se non mi conosci chiedi a tua madre perché io ti conosco, sono tuo padre, se non mi conosci chiedi a tua sorella perché io la conosco, canta i miei brani a capella, tu vuoi sapere chi è il king, Sassuolo come Palm Springs, tieniti i tuoi onion rings, che hai che pagar le birre, tu vuoi sapere chi è il king, Cocoricò e bling bling, tua zia non sta a Forlì, ce la guzziamo noi qui, î'v capî adès chi 'l è 'l king?|Da 'l prim mic check a n t piàś minga a sòṅ un redNek, briśa biastmàr dai-mò, stà zèt, flow fra 'l stéli, star Nek, lasa ch'a sia 'l tò śgriśōr più grand in dal mudànd, mia andàr via, scurtém al distànsi dènt'r a 'l mè cambri, s'ta n m cgnós minga dmanda a tò màdar parchè a t cgnós mè, a sòṅ tò pàdar, s'ta n m cgnós minga dmanda a tò surèla parchè a la cgnós mè, la canta i mè braṅ a capèla, tè 't vō savēr chi 'l è 'l king, Sasōl cuma Palm Springs, tîn't i tò onion rings, ch'at gh'à da pagàr al biri, tè 't vō savēr chi 'l è 'l king, Cocoricò e bling bling, tò sîna la n stà minga a Furlè, a s la gusém nuàtar chè, î'v capî adès chi 'l è 'l king?|Sassuolo/Palm Springs, 2016|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}{{En}}{{Egl}}}}
Filippo Neviani, cgnusû méj cn'al nóm 'd art ad Nek (Sasōl, 6 ad Śnar dal 1972), 'l è 'n cantànt e sunadōr emigliàṅ. In dla sò caréra 'l à vindû da piò ad déś migliòṅ ad disc in tut al mónd.
Biugrafìa
In dal 1994 al fà gnir fóra al sò tèrs àlbum Calore umano dimóndi più madūr di precedènt. A 'l fèstival itagliàṅ al s piàsa a 'l secónd pòst cun Angeli nel ghetto.
In due, al disc nóṿ, al vîṅ publicâ 'l an dòp. La versiòṅ spagnōla la s ciama Entre tú y yo. Anc c'l àlbum chè, fat in vint-i-òt dè e basta, al vénd dimóndi. Nek al canta Se io non avessi te (S'a n gh'is minga tè) a 'l Festivalbar e quést chè 'l è òṅ di quàtar sìngui insém a Sto con te (A stag tèg), Se una regola c'è (S'a gh'è na règla) e Con un ma con un se (C'n un ma c'n un se).
Al sèst àlbum 'l è dal 2000 e al s ciàma La vita è (La vita l'è) e al gh'à dènt'r al sìngul Ci sei tu (Ta gh sē tè). Dū an dòp 'l è 'l tùr'n ad Le cose da difendere (Al ròbi da diféndar) e lè Filippo al canta Sei solo tu (At sē sōl tè) insém cun la Laura Pausini.
Al 13 ad Maǵ dal 2005 Nek al fà catàr in di negósi Una parte di me (Na part ad mè), in séguit al fà in manéra ad partecipàr a 'l Live 8 in du al canta Almeno stavolta, Se io non avessi te e 'l nóṿ sìngul Lascia che io sia (Lasa ch'a sia) ch'al vins al Festivalbar e ch'al gh'à dimóndi sucès in Spaggna c'n al tìtul Para ti seria. I àtar dū sìngui tirâ fóra da cal disc lè i èṅ Contromano (Cóntarmàṅ) e L'inquietudine.
In dal 2006 al fà vgnir fóra Nella stanza 26 (In dla stansa 26) cantànd Si viaggiare (Sè viaśàr), na cover ad Lucio Battisti misa dènt'r a 'l tribùt Innocenti evasioni 2006, un lavōr ch'al véd la partecipasiòṅ ad Luciano Ligabue, ad Samuele Bersani, dla Giorgia e 'd Max Pezzali.
Da 'l 2 ad Setémbar dal 2006 Nek 'l è spuśâ cun la Patrizia Vacondio e sèg al gh'à na fiōla, la Beatrice Maria, nada quat'r an dòp.
A séguit dal taramòt dla basa mudnéśa dal Maǵ dal 2012, Nek al decìd ad dar 'n ajùt tulénd part a 'n cuncèrt par catàr sù di fónd, insém a di àtar artìsta dla regiòṅ Emìglia Rumàgna cuma i Nomadi, Francesco Guccini, la Laura Pausini, Luciano Ligabue, Gianni Morandi e i Modena City Ramblers.
4 d'agòst
Al  l'è al 216śum dè dal calendàri gregoriàn (217śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 149 dè a la fin dl'an.
Nek
Biugrafìa
In dal 2013 a cata la luś 'l àlbum Filippo Neviani méntar dū an dòp 'l è 'l tur'n ad Prima di parlare, disc ch'al gh'à dènt'r al pès cantâ a Sanremo, e rivâ secónd, Fatti avanti amore. In dal 2016 al cantànt sasuléś al tōś part cuma giùdas a la traśmisiòṅ Amici di Maria De Filippi, pò 'l pùblica 'l sìngul Uno di questi giorni e 'n braṅ rap su la sò paśna Facebook ciamâ Sassuolo/Palm Springs, vìddeo vdû da piò ad tri migliòṅ ad vòlti in gnanc vint-quàt'r óri, in vista dal sò tredicéśum disc prevìst par 'l Aṿtòṅ.
Nòti
}}
Kobe Bryant
Kobe Bryant (Filadèlfia, 23 'd agåsst dal 1978 - Calabasas, 26 ed żnèr dal 2020) l é stè ón żugadåur ed bàsschet nè int i Stèt Uné dl Amèrica. Al żughé anc in Itâglia, a Rażż, zitè indóvv al à vivó par socuànt ân. L é stè 'na bandîra dla franchîṡia NBA däl Los Ángeles Lakers.
Palâs Duchêl (Rèz)
Al Palâs duchêl ed Rèz, més lòungh Cōrs Garibaldi ed frûnt al la Baṣèlica 'dla Gēra adèsa pôst d' j ufési ed la Pruvîncia e 'dla Prefetûra (ciamê in ōrden Palâs Allende e Palâs dal Gvêren).
L'é stê tirê só a la fîn dal XVIII sècol cme pôst dal Gvernadōr in câmbi ed còl préma ch' l'êra un cunvèint. Int al 1814 l'é stê regalê da la sitê al dóca estèins e dal 1839 l'à subî dimòndi intervèint da pêrt ed l'Architèt Pietro Marchelli ch' al l'à sistemê ind la fōrma dal dé d'incô.
Paura nella città dei morti viventi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Paura nella città dei morti viventi (Paùra in dla sità di mòrt vivént) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 ad Lucio Fulci vinsidōr dal Fèstival dal fantàstic 'd Avoriaz dal 1980. Cunsiderâ al prim tìtul dla "Tilugìa dla mòrt", tri film girâ par Fulci fra 'l 1980 e 'l 1981 cun prutagunìsta la Catriona MacColl (i àtar i èṅ ...E tu vivrai nel terrore! L'aldilà e Quella villa accanto al cimitero), al film 'l è vgnû fóra in Itâglia 'l 11 'd Agóst dal 1980 faghénd sù 985.238.798 franc in tut.
La pelìcula la séggna al pasàǵ definitìṿ ad Fulci in dal mónd dla scarésa, cun i sò film ch'i tac'n a impinìr-'s ad séni splatter e viulénti, cuma qvéla in dua la Daniela Doria, lagarmànd sangṿ e cun 'l urt dal gòmit, la taca a butàr fóra da la bóca tut al sò budèli. In Germâgna i ìvan mis a 'l band cal film chè, gnanc na prima versiòṅ cinsuràda l'andàva bèṅ.
Sunt
In dla sità americàna ad Dunwich, tiràda sù in dal sit dla vècia Salem, la sità dal strìi, al prevóstar William Thomas (Fabrizio Jovine) al s tōś la vita impicànd-'s atàc a 'n àlbar 'd un simitèri. Pròpria in cal méntar, la medium Mary Woodhouse (Katherine MacColl) la véd a New York la sò mòrt durànt na sintàda par dascórar cun i spìrit e la pèrd i sèns. Tut chi àtar sintâ sèg lè 'd intóran i tōś'n at dla sò mòrt, anc la studiōśa dal da 'd là Theresa (Adelaide Aste) e al cumisàri ad pulisìa (Robert Sampson), rivâ lè da pôc, ch'al dà la cólpa a la dròga. Saplìda in dal campsànt, chi lē la s darséd pò in dla casa da mòrt. Par sò furtùna al giurnalìsta Peter Bell (Christopher George) al sènt i sò sîg e al la libra a cólp ad pigòṅ pròpria méntar lē la n éra più bòna ad tiràr fiâ.
Rivàda a cà dla Theresa, la Mary la gh cònt qvél ch'l'iva vdû prima dal mancamènt. La Theresa la gh diś ch'a s trata 'd un quèl cuntâ anc in dal lìbar 'd Enoch, scrit 4000 an prima. Al suicìdi dal prēt al sarés 'l inìsi dl'invaśiòṅ in sla tèra da part di spìrit di mòrt, in sal punt ad sucédar parchè a sém davśèn a la nòt ad Tutisànt.
In cal méntar a Dunwich, Bob (Giovanni Lombardo Radice), un ragàs c'a pâr ch'al gh'àppia na quàlc rudèla fóra 'd pòst, girànd p'r al stradi dal paéś, al finìs dèntar a na cà bandunàda in dua al cata na bàmbula gunfiàbila ma anc qvél ch'a pâr un putèṅ mars pódag, cun tut i bēg adòs. Da n'atra banda, Tom (Michele Soavi) e la Rose (Daniela Doria) i èṅ drē a far di quèi spurcaciòṅ in màchina quànd la śōvna la véd al prēt impicâ e la taca a 'rgtàr al sò budèli. A 'l sò murōś invéci al religiōś al gh dastàca mità dal crani. Al cadàvar dl’Emily (Antonella Interlenghi) al vèṅ catâ in un pusòt impinî ad matèria. 'L è 'l inìsi dna nòt ad scarésa, cun la sità in maṅ a di mòrt turnâ da 'l infèran pascànd dal sangṿ.
Culegamènt estéran
}}
.london
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric edla sitê ingléśa ed Londra. Al funsiòuna da 'l 22 ed mêrs dal 2014.
Güstëin Casaroli
Güstëin Casaroli (Agostino Casaroli in in Itagliàn, Castél, 24 ad nuëimbar dal 1914 - Ruma 9 ad giügn dal 1998) l'è stä un Cardinäl-Vèsc ad la Cèsa Catòlica, vèsc ad la diocesi ad Porto-Santa Rufina, e Segretäri da Stät ad la Sitê dal Vaticân dal 1979 al 1990.
1351
Al 1351 (MCCCLI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Nemo propheta in patria
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ligàm a fóra
}}
Debora Caprioglio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Deborah Caprioglio, cgnusùda méj cuma Debora Caprioglio (Mèstar, 3 ad Maǵ dal 1968), l'è n'atōra e persunàǵ televiśìṿ vènet.
Biugrafìa
La Debora Caprioglio a daśdót an la và in finàł in dal cuncōrs "Un volto per il cinema" e la vîṅ duciàda par Klaus Kinski, famóś atōr e regìsta, dvintànd la sò muróśa in dal 1987. La fà sèg i sò prim film: Grandi cacciatori (1988) 'd Augusto Caminito e Kinski Paganini (1989) ch'l à muciâ sù dimóndi crìtichi a 'l Fèstival ad Cannes.
Dòp ès'r-as mulàda sèg la decìd lauràr cun Tinto Brass e la dvénta dimóndi famóśa par via dal sò film spurcaciòṅ Paprika dal 1991 in du lē la fà la part dna putàna ch'la lavóra in un caśèṅ.
Dòp al śal/eròtic Spiando Marina ad Sergio Martino e 'l còmig Saint Tropez - Saint Tropez (tut dū girâ in dal 1992), la Debora la càmbia regìstar dal tut e in dal 1994, dòp avér fat un rōl in dal drama Con gli occhi chiusi dla Francesca Archibugi, la decìd ad métar da na banda la figùra ch'la gint la gh'iva 'd lē ad dóna tetóna e purcùsa. In tut al manéri dòp Albergo Roma (1996) la gh dà 'n taj c'n al cìnema e la taca a lauràr a teàtar e a la televiśiòṅ, faghénd soquànt film TV.
In dgl'ultmi stagiòṅ televiśìvi l'à fat la sò preśénsa a Buona Domenica ad Maurizio Costanzo in sal Canale 5 méntar par Rai 2 l'à laurâ a Mezzogiorno in famiglia e a la quìnta edisiòṅ dal reality show l'Isola dei famosi.
Al 7 ad Setémbar dal 2008, a quàrant'an, la s è spuśàda cun 'l atōr e regìsta Angelo Maresca.
In dal 2010 la decìd 'd impgnàr-'s in pulìtica p'r al muimènt Alleanza di centro, al partî 'd 'n amig ad sò marè Francesco Pionati, ch'al dà 'n apòǵ a 'l presidènt dal cunsìli Silvio Berlusconi. Pionati al l'à numinàda respunsàbila nasiunàla dla Cultura e dal Spetàcul dal sò partî.
Culegamènt estéran
}}
Marmirōl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
Marmirōl (Marmirolo in italiân) l' é 'na frasiòun dal cmûn ed Rèz l'é matèina e a cîra 9 chilômeter dal cèinter ed la sitê. La frasiòun la preşèinta carateréstichi principalmèint campagnōli, dâto ch'lé in avêrta campâgna.
Stôria
Véla Marmirōl l'ēra 'n' antîga cōrt cun un castèl e 'na capèla, che al marchèiş Bonifacio ed Canòsa l' à regalê a la cēşa ed Rèz in câmbi ed bèin avû a livèl. Prubabilmèint, int l'etê dal brònz int al pôst a gh'ēra 'na teramêra, testimuniê da inguciadûri catêdi atâch a la cēşa.
Un Castrum Marmoriolum l'é numinê in int al 1052, in dóv' al cuvèint ed Sân Prôsper ed Rèz al gh'îva dal proprietê, préma 'd èser vindû a la cēşa ed Rèz.
La Véla la vîn numinêda ânch in documèint dal 945, 1058 e 1092. Int al 1193 l'imperadōr Arrigo VI al cunfērma la cōrt, capèla e castèl a la Cēşa ed Rèz. Int al 1315 Marmirōl l'é un Cumûn indipendèint. Int al 1801, al tèimp ed la Repóblica Cişalpèina, al fà pêrt dal Cumûn ed Bâgn cun Curtzèl, la Maşòun sòta al distrèt de Scandiân. Int al 1805, al tèimp dal Règn Itâlich, l'é in cmûn sòta a Bâgn cun Runcadèla e la Maşòun. Int al 1815, al tèimp ed la Restaurasiòun dal Duchêt Estèins, al và a fêr pêrta dal Cumûn ed Rèz per sèimper.
Pôst religiōş
La cēşa ed la parôchia ed Véla Marmirōl, dedichêda a Sân Biêş vèschev e mârtir, la vîn citêda per la préma volta in un documèint dal 1190. La cēşa 'd adès l'é stêda arfâta tral 1724 e al 1779, restarvêda int al 1905 e int al 1943.
Aò só intêren l'é stê urnê in mêd sapiĵnt da Giuseppe Baroni. Al paréidi piturêdi a gerliféch e al clòuni in stîl grēch tirêdi a stóch in fînt mêlmer, insèm al pitûri dal baroni a dân un bèl aspèt artéstich a la mudèsta cēşa ed campâgna. La parôchia la gh'à âncah un bèl altêr intajê e durê, un côro in lègn e int l' âbsida 'na côpia dal Sân Biêş dal Chierici.
Pôst interesânt
Famōş cme pôst naturêl l'é l' Oasi di Marmirolo, gestîda dal WWF. La zôna prutèta la se şlêrga per 'na metradûra 'd ôt èter (27 biōlchi arzâni) tra la Via Emélia a mezanôt, e Via ed la Pêş a sîra, circundêda da trèin lavurê ed proprietê privêdaa matèina e a mezdé. As trâta 'd un bacîn, fât per tirêr só la tèra crēta per la produsiòun ed la furnêş atâch a la chêva. Al schêv l'à scaravultê al paeşâg agrécol ed préma ch'al preşentêva, cme vidûda, la carateréstica piantêda arzâna.
In urégin al bacîn l'ēra ed fōrma a retângol, mó cun al pasêr dal tèimp e cun al butêregh dèinter di rutâm e 'd la tèra è saltê fōra un bacîn zò ed fōrma mó dimòndi interesânt sia dal pûnt ed la belèsa sia dal pûnt naturêl perchè al sèmbra mia artificêl.
Al bacîn al s'é impî in môd naturêl cun l'âcva piuvâna, de scōl di câmp a da âcva ch'la deşvîn dal fêlda d'ed sōver, e al s'é trasfurmê grâsia a l'abandòun e a la relatîva tranquilitê dal pôst in un spèc 'd âcva ed padól bòun per èser ocupê in môd naturêl da divêrs gèner ed bèsti e êrbi, carateréstich dal zôni ómdi ed la pianûra.
Adèsa l'é pîn 'd âcva in grôsa pêrt ed surzéia, e, in soquânt pûnt, al fônd a s cât a 4/5 mēter.
Dodgeball a Marmirōl
In ucaşiòun ed la sêgra ed Sân Luigi Gonzaga, a vîn fât un tornéo per diletânt ed  Dodgeball un gèner ed bâla vlinêda. Sté fât nasû int al 2007, al crès ân dōp ân, sia cme nòmer de squêdri sia cme qualitê dal zōgh e dal spetâcol.
Int al pésta ed la parôchia ed Marmirōl l'ûltma edisiòun (2011) l'à vést sfidêres 24 squêdri. Int al mustrêr al vèir spîrit dal tornéo, i zugadōr an pûnten mia insém a la tetnica s'cèta, mó insém a l'aspèt dal spetâcol ch' as spreşèinta nōv a ògni partîda.
Àngol vōd (giumetrìa)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Marmirōl
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Marmirolo (Reggio Emilia) trâta da it.wikipedia.org.
Àngol vōd (giumetrìa)
In dla giumetrìa Evclidéa, 'l àngol vōd 'l è c'l àngol ch'al n'gh'à nisùna ampièsa, a dìr che 'l dō metê rèti ch'i 'l tinen strìc, egl'ìn pugèdi in dal stès espàsi dal piàn l'ùna pèr'a cl'ètra, 'n tulènd dèinter gnànc un puchìn 'd espàsi.
83 (nùmer)
{{Metacaixa
Àngol vōd (giumetrìa)
Colegamèint estèren
}}
Marmirōl
Colegamèint d'ed fōra
}}
83 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 83, mo invéci 'l an 83 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) 'L 83 (utantatrī, ottantatré in itagliàṅ, octoginta tres in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 82 (utantadū) e 'l vin prìma edl 84 (utantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt LXXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l utantatriéśim post.
Al nùmer 83 in dla Chìmica
'L 83 'l è al nùm'r atómic dal biśmût (Bi).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 83 al vōl dìr "Al maltèimp" (′O maltiempo in napoletàṅ, c'ma dir Il maltempo in itagliàṅ).
Bressana Bottarone
'L è atēś ai cumûn ed Bastida Pancarana, Casatisma, Castelletto di Branduzzo, Cava Manara, Pinarolo Po, Rea, Robecco Pavese, Verrua Po.
408
Al 408 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Fradej Cêrva
I sèt fradej Cêrva, al Zleind (1901), l Antènur (’06), l Êld (’09), al Fardinand (’11), al Gustein (’16), l Uvidi (’18) e al Ètur (’21), tot nê a Campéxen, taix a Rèz, i en stê i fiû dl Alsid Cêruv e dla Zenuèfa Cucoun. Sti ôm ché i faxeiven pêrt ed na famèja ’d bióich ch’i j·îven di faurt ideêj anti-fasesta; dounca, cum zint d ideuluxie demucradga, i j's an mes draint a l’Arxistainsa partizana, mo doap i en stê caçê draint e fuxilê de i fasesta al 28 ed gènbar dal 1943 int la sitê ’d Rèz.
La sau stôria l’é stêda cuntê anch de’l sau pêder Alsid Cêruv.
Sandy Cheeks
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Sandy Cheeks l'è 'n personâǵ di cartòun animê dla séri SpongeBob SquarePants, na scujàtla texàna dimòndi amìga dal protagonìsta SpongeBob, ch'l'è gnuda lè a viver sòt'a 'l mêr ed Bikini Bottom e a stèr insèm a chi èt'r amîg dal cartòun, fend di esperimèint da 'rsercadóra sientìfica. La Sandy la gh'à la pasiòun 'd alenèr-es in dal karatè, e na quelc volta la tira anc soquànti mósi specèli col só amîg SpongeBob, anca lò apasiunê 'd cal sport lè.
Noti e referèinsi
}}
Tim Conway
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Thomas Daniel Conway, cgnusû méj cuma Tim Conway (Willoughby, 15 ad Dicémbar dal 1933 – Los Angeles, 14 ad Maǵ dal 2019) 'l è stâ 'n atōr e còmig americàṅ, vinsidōr 'd un Golden Globe in dal 1976 p'r al prugràma televiśìṿ The Carol Burnett Show.
Àtar prugèt
}}
1016 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1016, mo invéci 'l an 1016, 't ê da 'ndèr chè) Al 1016 (milesèdeś, millesedici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1015 (milequìndeś) e 'l vin prìma dal 1017 (miledersèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesedicéśim post.
Colegamèint estèren
}}
14 d'agòst
Al  l'è al 226śum dè dal calendàri gregoriàn (227śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 139 dè a la fin dl'an.
Muori lentamente... te la godi di più
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Umarèl
'N umarèl, a'l plurêl umarej, in grafie bulgnaixa umarî (scret in itajan bain vlunteira cum umarell, a'l plurêl in feina cum umarells), int al giânghel mudêren, l'é cal vciarlein le, bain ispès bèl e in pensioun, ch'al va a vèdr i canteir de lavurir.
Muori lentamente... te la godi di più
{{Film }}
Muori lentamente... te la godi di più (Mōr piàṅ pianèṅ... ta t la gôd da piò) 'l è 'n film ad spiunàǵ dal 1967 ad Franz Josef Gottlieb trat da 'n rumànś ad Karl-Heinz Günther.
Umarèl
La parôla la vaul dir "ômen cech".
Muori lentamente... te la godi di più
'L è stâ girâ a Washington, Mònag 'd Bavéra, Madrìd, Cartagena, Barcelóna e Arenys de Mar.
837 (nùmer)
{{Metacaixa
Muori lentamente... te la godi di più
Sunt
A n sèrt punt chi lò, cun 'l ajùt di sò culaburadōr Balbo (Giuseppe Mattei), Carlos (Giancarlo Bastianoni), Flynn (Antonio Pica), Tazzio (Siegfried Rauch) e Peppino (Gustavo Rojo), al gh la cava a cumpràr-'s un DC8, a sequestràr un pilòta 'd aparéć dla Lufthansa, al capitàṅ Reichel (Dieter Eppler), e a fargàr na bómba atòmica a i Stat Unî, a dita dal generàł Burch (José Suárez). Sicuramènt 'l à strulgâ 'n piàṅ criminàł par tgnir sóta ricàt al guèr'n americàṅ e difàti al vōl un migliàrd ad dòlar p'r a n butàr minga śò la bómba in dal Distrét ad Culùmbia.
837 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Muori lentamente... te la godi di più
Sunt
La Germàgna la dmanda a 'l sò agìnt segrét n.18 Bob Urban dit Mr. Dinamît (Lex Barker) ad farmàr-al e chi lò 'l unìs al fòrsi c'n al sò culéga yankee Cliff (Brad Harris) e pò cun la misterióśa Lu Forrester (Maria Perschy), ch'la s fà ciamàr Jill ma ch'l'è cgnusùda cuma la Vènar dal Pentàgun.
.sohu
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. . Al funsiòuna da 'l 25 ed mêrs dal 2014.
1353
Al 1353 (MCCCLIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Mulìś
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al Mulìś (Molise in Itagliàṅ) l'è na regiòṅ dla Basitàglia ad tarśènt-mila abitànt a 'l incìrca (c'n un 3,4% ad furastēr). La sò capitàla l'è Campbàs méntar Tèrmuli e Iśèrgna (secónd caplōg ad pruìnsa) i èṅ di àtar sènt'r impurtànt ch'i pàs'n i vint-mila abitànt.
Al cunfìna a nòrd cun 'l Abrùs, regiòṅ 'd in dua la s è dastacàda in dal 1963, a òvest c'n al Lasi, a sud cun la Campàgna e la Pùglia, a èst c'n al mâr Adriàtic. La sò còsta, batśàda Còsta di Delfîṅ, l'è lunga trénta-sinc km.
C'n i sò 4438 km² al Mulìś l'è la regiòṅ più pìcula 'd Itàglia a part la Val 'd Aósta ma l'elèś listés dū deputâ e dū senadōr.
Al sò PIL par parsòna al s davśìna a i vint-mila euro 'l an.
Prima 'd unìr-as a 'l Régn 'd Itàglia cal teritòri lè, ch'al s divìd in un 55,3% ad muntàggna e 'n 44,7% ad culìna, al fava part dal Régn dal dū Sicìgli.
Culegamènt estéran
}}
1713 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1713 (milesetseinttrèdeś, millesettecentotredici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1712 (milesetseintdòdeś) e 'l vin prìma dal 1714 (milesetseintquatòrdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesetseinttredśéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1713 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 3 con 'l 571: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
George W. Bush
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
George Walker Bush, cgnusû méj cuma George W. Bush (New Haven, 6 ad Luj dal 1946, a s lèś [ˈd͡ʒɔɹd͡ʒ ˈdʌbɫ̩juː bʊʃ] in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n imprendidōr dal petròli e 'n pulìtig americàṅ, 46śum guvernadōr dal Tèxas e 43śum presidènt di Stat Unî p'r al partî republicàṅ da 'l 2001 a 'l 2009. Da 'n punt ad vista pulìtig 'l è 'n cunservadōr muderâ.
'L è 'l fiōl ad George H. W. Bush, 41śum presidènt americàṅ, e fradèl ad Jeb Bush, èx guvernadōr dla Flòrida.
Prim an
Uriginàri dal Connecticut, da śōvan George al crés a Midland e a Houston in Tèxas in du la sò famìja l'éra andàda a star in cal méntar. In séguit al và a studiàr, cuma sò pàdar, a la Phillips Academy 'd Andover (Massachusetts), pò al s làurea a Yale tulénd anc un Master in Business Administration a l'Università 'd Harvard.
In dal 1977 al sa spóśa cun la Laura Welch, avénd sèg dū putìni, la Jenna e la Barbara. Dū an dòp al taca a far 'l imprendidōr dal petròli miténd in pē na sucietà ciamàda Arbusto Energy.
Caréra pulìtiga
Dòp avér pruâ a far-'s eléśar deputâ in dal 1978 sénsa cavàr-'g-la, in dal 1995 al dvènta guvernadōr dal Tèxas baténd la demucràtica Ann Richards. Al sarà cunfermâ anc in dgl'elesiòṅ dal 1998.
Baténd John McCain in dal primàri dal partî republicàṅ, in dal 2000 al ciàpa la nomination par cùrar a la carga 'd presidènt di Stat Unî cónt'r Al Gore, al vice-presidènt ad Bill Clinton ch'l iva finî i sò dū mandâ. In ticket cun Dick Cheney al vins gl'elesiòṅ purtànd a cà 271 grand eletōr cónt'r i 266 dal sò rivàł che però 'l iva ciapâ più vōt pupulàr (48,4% cóntar 47,9%). A decìdar la sfida 'l è stâ 'l stat dla Flòrida che Bush 'l à vins par sōi 537 vōt (0,00009%) dòp na lunga batàja 'd avucàt par far un ricuntéǵ muclàda lè parchè la Cōrt Supréma di Stat Unî l'iva decìś (5 a favōr, 4 cuntràri) ch'a n gh'éra più tèmp.
La segretària 'd Stat dla Flòrida Katherine Harris, ch'l'iva fat la campàggna eleturàla lè par George in dal stat guvernâ da sò fradèl Jeb Bush, la la tiràva in lung e a n è mia stâ pusìbil guardàr a fónd s'al schédi biànchi, ch'a gh 'n éra 'n muć, i ér'n invéci stadi śbuśìdi ch'a gh'éra da druàr la lént 'd ingrandimènt.
S'a s fus andâ avànti a s sarév vist che dimóndi di vōt cuntestâ i éran par Gore (tri quàrt di sinquànta-siemìla) che dònca 'l arév vins lò gl'elesiòṅ.
In dal 2004 al vins gl'elesiòṅ cóntar John Kerry dal Massachusetts ciapànd 'sta vòlta tri migliòṅ ad vōt da piò ch'al sò aversàri. Bush 'l è stâ 'l ùltim candidâ republicàṅ a vìns'r in Culuràdo, in Nevàda, in dal Mèsic Nóṿ e in Virgìgna méntar Kerry 'l è armàś a bèc sut a Dixie Land anc s'l iva sarnî un vice dla Carulìna dal Nòrd, John Edwards.
Durànt al sò secónd mandâ 'l à pardû 'l cuntròl dal Cungrès in dal 2006 par via dla sò gestiòṅ dla guèra in Iràq e d'l uragàṅ Katrina in Luiśiàna e in dal stat dal sud in generàł. 'L an dòp pò i Stat Unî i èṅ crudâ in na bruta recesiòṅ, tacàda par la criśi dal marcâ dal cà e dal banchi ch'i patìv'n i finansiamènt ch'i ìvan dâ e minga rimbursâ.
Nòti
}}
1354
Al 1354 (MCCCLIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Daveigh Chase
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Daveigh Elizabeth Schwallier, cgnusùda méj cuma Daveigh Chase (Las Vegas, 24 ad Luj dal 1990), l'è n'atōra e ardupiadōra americàna.
L'à inótar tòlt part a soquànt séri televiśìvi cuma Sabrina, vita da strega, Streghe, E.R. - Medici in prima linea e Senza traccia e dâ la vóś a 'l persunàǵ 'd Lilo Pelekai in di cartòṅ animâ dla Walt Disney Lilo & Stitch, Provaci ancora Stitch! e Leroy & Stich.
Àtar prugèt
}}
659 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 659, mo invéci 'l an 659, 't ê da 'ndèr chè) Al 659 (seseintsinquantanōv, seicentocinquantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 658 (seseintsinquantòt) e 'l vin prìma dal 660 (seseintessànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCLIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintsinquantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Tesdûra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La tesidûra l' è cal lavôr ed tèser u tresèr soquànt fîl druènd un tlèr per custruìr di tisû. La manéra piò tradisiunèla 'd tèser la s càta carghénd un tlèr, anca rudimentèl, ed fîl tùt per cal vèrs in dal vertichèl, e fèndeg pasèr da mèś na spulèta (navèta) 'd fîl ch' la va e la tórna ded sà e ded là dai sìngul fîl ed 'l urdî, pugèndeg al só fîl ed trâma ch' al gnarà petnê e impilê na fila in sìma a cl' ètra.
La tesidûra 'd lung al tèimp
A s sà, dai schèv archiulògic, che la tesidûra di filê l' è pratichèda da l' umanitè fin dai tèimp dal neolìtic, quand i òm e 'l dòni primitìvi i catèven la manéra 'd custruìr di tlèr a pēś, che per rudimentèl ch' i fùsen, mo però i rispundìven a tùt i cmànd fundamentèl ed na tesidûra anca modèrna.
El prìmi fîbri druèdi per tèser i éren quìli vegetèli dal lèin.
Culegamèint estèren
}}
1454 (nùmer)
{{Metacaixa
Lilli e il vagabondo
{{Metacaixa
1569 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1569 (milesincseintessantanōv, millecinquecentosessantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1568 (milesincseintessantòt) e 'l vin prìma dal 1570 (milesincseintestànta). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MDLXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseintessantanovéśim post.
Èter progèt
}}
Lilli e il vagabondo
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Lilli e il vagabondo (a dìr "La Lilli e 'l vagabónd", Lady and the Tramp in ingléś) 'l è 'n cartòṅ animê americàṅ dal 1955 prodót dala Walt Disney.
Culegamènt estéran
}}
1454 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1454, mo invéci 'l an 1454, 't ê da 'ndèr chè) Al 1454 (milequaterseintsinquantaquàter, millequattrocentocinquantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1453 (milequaterseintsinquantatrī) e 'l vin prìma dal 1455 (milequaterseintsinquantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDLIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintsinquantaquatréśim post.
Èter progèt
}}
La teta y la luna
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na stòria cun dimóndi amōr, dimóndi luna e téti grôsi.|Tagline dal film}}
La teta y la luna (La téta e la luna) 'l è na cumèdia dal 1994 ad Juan José Bigas Luna vinsidōra dal cōr 'd òr a 'l Fèstival ad Mons dal 1995.
'L è stâ preśentâ a 'l 51śum Fèstival ad Venèsia.
Tgnénd a drē a quél ch'al diś al crìtic dal cìnema Morando Morandini, qvést chè 'l è 'l prim film, tòlt via qvéi pòran, ch'al gh'à la paròla téta in dal tìtul. Al persunàǵ ad Maurice al tōś ispirasiòṅ da la figùra d'l atōr Joseph Pujol, dit “Al scurśòṅ”.
Sunt
Al putèṅ catalàṅ Tete (Biel Durán) 'l è dimóndi śò parchè al n è minga bòṅ ad muntàr insìma a 'l castèl umàṅ par far la punta (rōl ciamâ "anxaneta"). Inóltar a gh'è anc nâ 'n fradèl pìcul e sò màdar (Laura Mañá) la gh'à òć sōl par lò.
Brené Brown
{{Metacaixa
La teta y la luna
Sunt
Al sò cumplès 'd Edipo, minga superâ, al gh fà crésar la vója dla téta e 'l baghét al và fóra ad tèsta quànd al cgnós la balarìna francéśa Estrellita (Mathilda May), una ch'la gh i à bèli grôsi. Dòp avér-ag rigalâ na rana, chi lē la 'l fà cuntènt faghénd-ag bév'r al sò lat e lò al manda śò incòsa ad gust.
Brené Brown
{{dialort | dial=Carpśàn}} La Brené Brown (San Antonio, 18 ed novèmber 1965) l'è na studióśa, avtóra, divulgadóra e profesóra americàna. L'insègna ala University of Houston Graduate College of Social Work. In di ùltem vèint an la Brown l'arserchèva in sìm'a di argumèint c'ma la vulnerabilitê, al curâǵ, la dignitê e la vergògna, in dl intèint ed crèser el cgnusìnsi in dal siàinsi socèli.
Colegamèint estèren
}}
La teta y la luna
Sunt
Tete al gh'à però da far i cònt c'n al marè ad lē, 'l artìsta scurśòṅ Maurice (Gerard Darmon), e anc cun al sò amànt, al letricìsta Miquel (Miguel Poveda) ch'l è anc un cantànt ad flaméngo. Quànd faghénd 'n incidènt in mòta a mōr òṅ di sò amìg, Stallone (Genis Sanchez), la ragasōla, ch'la gh'à 'n débul p'r al feticìśum, la decìd 'd andàr a lèt cun Miquel.
Culegamènt estéran
}}
Non aprite quella porta 3
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Non aprite quella porta 3 (Minga vèrar c'l us là 3), cgnusû anc cuma Night Killer, 'l è 'n film ad scarésa dal 1990 ad Claudio Fragasso ch'al s firma Clyde Anderson. Al parti splatter dla pelìcula i èṅ stadi giràdi par Bruno Mattei.
'L è stâ girâ a Róma e in Virgìgna druànd di atōr americàṅ. Al tìtul dal film al fà riferimènt a la saga 'd Leatherface, tacàda in Itàglia cun Non aprite quella porta dal 1974, mo invéci al n gh'èntra pròpria par gnint.
Sunt
In dla sità 'd Virgìgna Beach, un sasèṅ seriàł cun na mascra adòs al taca a masàr dal dóni śōvni druànd un guànt cun dal grinfi ch'i gh sarvìsan par śbuśìr-'g al pansi. La sò tèrsa vitma la prév èsar la Melanie Beck (Tara Buckman), na dóna divìśa da sò marè cun na fiōla ciamàda Clarissa (Tova Sardot), ma chi lē la s salva a 'l ùltim anc par via d'l ajùt 'd un sò vśèṅ 'd cà, Sherman Floyd (Richard Foster).
Culegamènt estéran
}}
Cincinnati
Cincinnati (a s lèś /sɪnsɨˈnæti/ in Ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad dagnóra tarśènt-mila abitànt (dū migliòṅ e sènt cuntànd l'àrea metrupulitàna) ch'la s cata in dal stat d'l Ohio, in dla cuntèa 'd Hamilton. In di an Ssanta la pasàva i sincsènt-mila cristiàṅ.
La s cata in dal sud-èst dal stat, davśèṅ a 'l Kentucky e a l'Indiàna, e al gh'à al scutmàj ad «The Queen City» (la sità regìna). L'è divìśa in sinquànta quartēr e l'è bagnàda p'r al fiùm Ohio.
L'è stàda misa in pē in dal Dicémbar dal 1788. Adès l'è dvintàda n'impurtànta sità industriàla.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd in un 49,3% ad biànc, un 44,8% ad négar, un 2,8% 'd ispànig e 'n 1,8% 'd aśiàtic. Tut i an in sità a gh'è 'n impurtànt turnèo 'd tènis, al Western & Southern Open, in du i gh śōgan masć e fémni.
Al sò sìndig, da 'l 2013, 'l è 'l demucràtic Mark L. Mallory.
Culegamènt estéran
}}
Lou Dalfin
I Lou Dalfin i en un grüp müsicäl italian ad folk rock nasì in dal 1982 in dil val ucitan dal Piemont par riscuprì la müsica tradisiunäla ucitana. Al fundatur l'é Sergio Berardo.
.vegas
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric edla sitê americàna ed Las Vegas. Al funsiòuna da 'l 31 ed mêrs dal 2014.
1355
Al 1355 (MCCCLV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Vero come la finzione
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Harold Crick al n è briśa prònt p'r andàr-'s-an. Punt.|Tagline dal film}}
Custàda trénta migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à fat pò sù da piò ad sinquànta-tri.
Sunt
Harold al sènt al biśógn ad cunfidàr-as c'n un prufesōr espèrt ad literadùra, Jules Hilbert (Dustin Hoffman), e 'l cata cunfòrt in na relasiòṅ cun na negusiànta ch'la vénd di biscutèṅ, l’Ana Pascal (Maggie Gyllenhaal), che lò 'l à cgnusû durànt un cuntròl parchè la s tgniva la part dal tasi destinàda a 'l spéśi militàri, esénd lē par la paś.