cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
480 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 480, mo invéci 'l an 480, 't ê da 'ndèr chè) Al 480 (quaterseintutànta, quattrocentottanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 479 (quaterseintestantanōv) e 'l vin prìma dal 481 (quaterseintutantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDLXXX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al quaterseintutantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
An 1850
I an 1850 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1850 infìn a 'l 1859 ciapê dèinter.
286 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 286, mo invéci 'l an 286 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 286 (duśeintutantasē, duecentottantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 285 (duśeintutantasìnc) e 'l vin prìma dal 287 (duśeintutantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCLXXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintutantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
L'oggetto del mio desiderio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L óm ch'l'amàva 'l éra 'l ùnic ch'la n psiva minga amàr.|Tagline dal film}}
L'oggetto del mio desiderio (’L ugèt dal mè deśidèri) l'è na cumèdia sentimentàla dal 1998 ad Nicholas Hytner trata da 'l rumànś umònim ad Stephen McCauley e giràda a New York, in dal New Jersey e in Connecticut.
Custàda quìndas migliòṅ ad dòlar, la 'n à pò fat sù dagnóra quarànta-sèt.
Sunt
La Nina Borowski (Jennifer Aniston) la fà l'asistènta suciàla e la stà a Brooklyn. Na sira a na fèsta dla sò surelàstra Constance (Allison Janney) e 'd sò marè Sidney (Alan Alda) la cgnós un mìstar dal scōli elementàri, al gay George Hanson (Paul Rudd), e la gh cònta che la Constance la próa sèmp'r a catàr-'g un murós ch'al gh'àppia di bèsi anc se lē l'è bèla impgnàda cun Vince (John Pankow). P'r al fat ch'al śōvan 'l è drē a pascàr un pòst in du vìvar, la Nina la gh śibìs 'd andàr a star da lē parchè la gh'à na cambra libra.
A finìs pò ch'i dū i dvènt'n amìg dabòṅ, i guàrdan di film insém e i vàn'n anc a balàr in dal tèmp lìbar. Quànd la Nina l'armàgn gravda 'd Vince, chi lò al vrév spuśàr-la ma esénd ch'al gh stà sèmp'r adòs, la dóna la gh vōl dar un taj parchè la s è stufàda, piutòst la sènt ad vlēr bèṅ a 'l mìstar. Un dè, dòp che George al gh'à dit ch'a i tèmp dla scōla al gh'à abû na muróśa anc lò, la Nina la taca a pinsàr ch'a gh sia dal màrgin par métar-'s insém e par far-al dvintàr al pàdar dal sò putèṅ. I dū i s dànan dal śnum e i finìsan dagnóra par gusàr ma pò, pròpria in dal méntar che lē 'l è drē a cavàr-ag via la sintùra, a ciàma a 'l telèfun 'l sò vèć muróś, Robert (Tim Daly), mandànd tut a gambi a l'ària. In séguit George al cgnós 'n atōr śōv'n ad nóm Paul (Amo Gulinello) finénd-'g a lèt. Quànd òṅ 'l è fnòć a n gh'è gnint da far, a gh'è sōl da métar-'s al cōr in paś.
Marco Mengoni
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Affiderò le mie parole al mare del tempo che le consumi un po', forse cadrò ma sempre e comunque in piedi mi rialzerò, tu che non sai più niente di noi, tu che di me non hai capito mai che sono qui, da sempre ti sento vicino anche adesso che non ci sei.|A cunsgnarò 'l mè paròli a 'l mâr dal tèmp ch'al li frusti 'n pôc, a s pōl dar ch'a crudarò ma sèmp'r e in tut al manéri in pē a m alvarò sù incóra, tè ch'ta n sà più gnint ad nuàtar, tè ch'ad mè ta n à mai capî ch'a sòṅ chè, da sèmp'r a t sènt davśèṅ anc adès ch'ta n gh sē minga.|Io ti aspetto, 2015|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
Marco Mengoni (Runcigliòṅ, 25 ad Dicémbar dal 1988, a s lèś [ˈmarko meŋˈɡoːni] in itagliàṅ) 'l è 'n cantànt itagliàṅ.
Al s è fat cgnósar vinsénd la tèrsa edisiòṅ dal prugràma X Factor, pò 'l à firmâ 'n cuntràt cun la Sony Music. 'L à vins al Fèstival ad Sanrémo in dal 2013 c'n al braṅ L'essenziale dòp un tèrs pòst in dal 2010 cun Credimi ancora.
Culegamènt Estéran
}}
1607 (nùmer)
{{Metacaixa
Nanny, la governante
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'éra armàśa in famìja par di an, pò dū i èṅ mòrt misteriuśamènt e dū i aṅ tacâ a vìv'r in dal terōr.|Tagline dal film}}
1607 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Nanny, la governante
Nanny, la governante (Nanny, la badànta) 'l è 'n thriller in biànc e négar dal 1965 ad Seth Holt trat da 'n rumànś dla Marryam Modell, scrit c'n al nóm ad 'd Evelyn Piper. 'L è vgnû fóra par qvéi dla Hammer, cà ingléśa famóśa p'r i sò film ad scarésa.
In alóra 'l è custâ a 'l incìrca un migliòṅ e tri ad dòlar e al 'n à purtâ a cà dū fra Stat Unî e Cànada.
Sunt
Joey Fane (William Dix), un putèṅ ad déś an, al tórna a cà dòp avér pasâ dal tèmp in 'n istitùt psichiàtric parchè batśâ cuma 'l respunsàbil dal masamènt ad sò surèla Susy (Angharad Aubrey), mòrta andgàda in dla vasca da bagn. Sò màdar Virginia Fane (Wendy Craig), na dóna minga madùra e pîna ad paùri, l'è dimóndi cuntènta ch'al sia turnâ in famìja méntar sò pàdar Bill (James Villiers) 'l è più fréd sèg anc parchè al gh'à la tèsta sèmpar da n'atra banda. In cà a gh'è anc la Nanny (Bette Davis), la sò badànta, na puta ch'lè bòna cun tut ma 'l putèṅ invéci al gh dà sèmp'r adòs e al dmanda a i sò genitōr al lasàr-la a cà dgénd ch'la gh'à in mènt ad cupàr-al.
Joey 'l è arvèrs, al n magna minga qvél ch'la gh cuśìna la vècia, al fà i caprìs e ad sira al s sèra dènt'r a la sò cambra da lèt. Un dè la Virginia la và in a risć ad murìr dòp avér magnâ na bistèca e 'n dōls cuśinâ da la Nanny. Dèntar a gh'éra dal vlèṅ tòlt da 'n butiglièṅ ch'al s cata in dal cambra dal baghét.
Culegamènt estéran
}}
L'inferno
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|In du sē't stada? Chi è'l? A 'l saìva! Incóra òṅ! Cuśa fà't? In du và't? D'in du daśvìn-at? Riv-at d'in dua? A vój savēr chi 'l è! Buśiàrda! At sē malàda! At m ingàn! Cun chi? A sò incòsa! Cunta-bali!|Tagline dal film}}
Sunt
Paul Prieur (François Cluzet) al còmpra, faghénd di dèbit, un vèć albêrg davśèṅ a 'n lâg in dla Garòna Élta, minga luntàṅ da Tulóśa e 'l al fà dvintàr cuma nóṿ. Al sa spóśa pò cun la Nelly (Emmanuelle Béart) e al gh'à sèg un fiōl, al pìcul Vincent. Al n pōl pròpria minga lamintàr-as ad gnint parchè al gh'à un bèl lavōr ch'al fruta dimóndi, un fiōl e na mujér ch'la par na miss e ch'la gh vōl bèṅ.
Purtàr avànti 'l albèrg al dvènta però sèmpar più dûr e difìcil e al stress al custrìnś Paul a tōr dimóndi da spés dal madśìni par durmìr. Ma tōr cla ròba lè la gh fà un brut schèrs. Piàn piaṅ al taca a far-as l'idéa che sò mujér, ch'l'è gustóśa cun tut i cliènt, la gh faga i còran, specialmènt cun al mecànic Martinot (Marc Lavoine) dimóndi più śóvan ad lò.
Un dè a sucéd ch'al véd na prujesiòṅ ad diapuśitìvi cun lōr dū dèntar: i n àṅ fat gnint ma minga a i òć ad Paul ch'al pèrd la tèsta e al dvénta gelóś mat, al litga ad cuntìnuṿ cun sò mujér e i afàr i tàcan a 'ndàr a raméngo.
Culegamènt estéran
}}
Bulgnis
La lengua ciameda bulgnis (Bolognese in italièn, bulgnaiṡ in bulgnis) l'è un dialètt d'la lengua emilièna. L'è scor nella pruvenza di Buloggna (bria a Borg Tusgnan,Jomla,Funtana,Castèl de Rè,Casêl fiumanes e Murden), a Castelfranco Emilia (Modena),Sambuca Pistoiese (Pistoia),Cento,Sant'Agostino,Poggio Renatico(Ferrara). Ad Argenta (Ferrara) l'è scor 'na lengua nè tra e' bulgnis e l'emilièn di Frèra. Ad Savignano sul Panaro l'è scor una lengua tra l'emilièn di Modna e e' bulgnis.'Sta lengua l'è ciameda neca Emilièn sud-orientale.
Volkswagen
Volkswagen è un'compagnia tedèscha che prodûşen veìcol.
Rai
La RAI-Radio Televisione Italiana l'è 'na rete tv italièna nè nel 1944.
The adult version of Jekyll & Hide
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Na stòria 'd maledisiòṅ e 'd sès da cinsuràr.|Tagline dal film}}
The adult version of Jekyll & Hide (La Versiòṅ p'r i grand ad Jekyll & Hide) 'l è 'n film e eròtic americàṅ dal 1972 ad Lee Raymond, ispirâ a 'l rumànś dal 1886 Al caś strâṅ dal dutōr Jekyll e dal sgnōr Hyde ad Robert Louis Stevenson.
Sunt
Turnâ in dal sò studi, al mèdag al próa a cupiàr i sò esperimènt faghénd un quèl da bévar che, mandâ śò, 'l al fà dvintàr un spurcaciòṅ arliâ, masadōr ad dóni dòp avér-li viulentàdi. A fòrsa 'd far-as chi biciròṅ lè al s trasfórma in na Miss Hyde (Jane Tsentas) ch'la n s fà minga di prubléma a 'ndàr a lèt cun la Debby ma anc c'n un marinàr (Bruce Brightman) cgnusû in un bar. Mént'r i fàn'n i purcùs par strada, lē la gh taja via 'l cas.
Un detective ch'al fà finta 'd èsar 'n avucàt (Jude Farese) al próa a dar-ag la casa ma a n è mia 'n quèl fàcil parchè quànd al và a cà sua al cata sèmpar na dóna, la Miss Hyde, ch'la gh diś ch'al dutōr 'l è partî.
Culegamènt estéran
}}
Nightwish
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Sorrow hides well in your shell, a fellow man with hurt to spare, dear one, here I am to share the fear, an act of kindness without an amen, how's the heart underneath the silence? How's the one drowning in the mire?|Al dulōr al s lóga bèṅ in dal tò gus, 'n óm c'n al dulōr da dar in prèst, teśôr, a sòṅ chè par spartìr tèg la paùra, un gèst ad gentilésa, sénsa 'n àmen, cuma và'l al cōr sóta 'l silènsi? Cuma và'l qvél ch'l è drē a 'ndgàr in dal padól?|How's the heart?, 2020|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I Nightwish i èṅ un grup metal finlandéś, fundâ in dal 1996 a Kitee par mèrit dal tasterìsta Tuomas Holopainen, dal chitarìsta Emppu Vuorinen e dla cantànta lìrica Tarja Turunen. Chi lē l'è armàśa in dal grup in fiṅ a 'l 2005 par pò èsar rimpiasàda prima par l'Anette Olzon e pò par la cantànta ulandéśa Floor Jansen in dal 2012.
I Nightwish i èṅ a 'l tèrs pòst in fat ad véndidi in Finlàndia cun nuvsènt-mila còpi sertificàdi e anc al grup dal sò paéś più vindû a 'l èstar cun nóṿ migliòṅ ad disc, cun siē àlbum a 'l prim pòst e trédas sìngui ch'i aṅ fat àtar tant.
Àlbum
}}
243
Al 243 (CCXLIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
Perry King
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Àtar prugèt
}}
.cartier
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l dicèmber dal 2014.
Fèsa laterêl ed Sìlvio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La fèsa laterêl ed Sìlvio (scissura laterale di Silvio in itagliàṅ) l'è na fèsa ch'la stà in di fiànc dal servêl e ch'la sernìs el só circonvolusiòun dal lôb frontêl da quìli dal lôb temporêl.
Colegamèint estèren
}}
1299
Al 1299 (MCCXCIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1838 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1838, mo invéci 'l an 1838, 't ê da 'ndèr chè) Al 1838 (mileotseinttreintòt, milleottocentotrentotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1837 (mileotseinttreintasèt) e 'l vin prìma dal 1839 (mileotseinttreintanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCXXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseinttreintotéśim post.
Èter progèt
}}
John O'Hurley
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
In dla sò caréra 'l à recitâ in soquànt telefìlm cuma General Hospital, Quando si ama, Febbre d'amore, Santa Barbara, Baywatch, La signora in giallo, Melrose Place, X-Files, Ellen, Sabrina, vita da strega
'L è stâ spuśâ da 'l 1992 a 'l 1994 cun l'atōra e mudèla Eva LaRue
873 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 873, mo invéci 'l an 873, 't ê da 'ndèr chè) 'L 873 (otseintestantatrī, ottocentosettantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 872 (otseintestantadū) e 'l vin prìma edl 874 (otseintestantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCLXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintestantatriéśim post.
Pòrtland (Maine)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pòrtland (a s lèś /ˈpɔːrtlənd/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad ssanta-siemìla abitànt a 'l incìrca, la più granda dal stat dal Maine esénd anc la sò capitàl ecunòmica e culturàla. La s cata in dla cuntèa 'd Cumberland su 'l ucéan Atlàntic. La Pòrtland più famóśa, la sità più granda d'l Òregun, l'à ciapâ 'l nóm da qvésta chè.
Al sò clima 'l è cuntinentàł ùmid, 'd Invèran a fà fréd dimóndi, al mìnimi i èṅ sóta śèr da Nuvémb'r a Mars, rivànda anc a i -11,4° ad Śnar. Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò gint l'è biànca p'r al 83,6%, négra p'r al 7,1% e aśiàtica p'r al 3,5%.
La sò ecunumìa l'è ligàda a i servìsi e a 'l pòrt e i sò diśucupâ i èṅ pôc, in d'l Utóbar dal 2015 sōl al 2,8%. Al turìśum al pòrta chè tri migliòṅ ad parsòni tut i an.
Al sò sìndig, da 'l 2015, 'l è 'l demucràtic Ethan Strimling.
Culegamènt estéran
}}
Un giorno perfetto (film 2008)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L sà't cuś 't m à fat? Ta m à fat vgnir la vója 'd vìvar. Mè a viṿ ma minga tèg.}}
Un giorno perfetto (Un dè parfèt) 'l è 'n film dramàtic dal 2008 ad Ferzan Özpetek trat da 'l rumànś umònim dla Melania Gaia Mazzucco. 'L è stâ prudót par qvéi dla Fandango c'n al cuntribùt dla Rai Cinema e 'l è stâ preśentâ a 'l 65śum Fèstival ad Venèsia.
La pelìcula l'è stada giràda a Róma.
Sunt
Na dóna cla lavóra a prugèt in un call center, l’Emma Tempesta (Isabella Ferrari), la tórna a vìvar, insém a i sò dū fiōi Kevin (Gabriele Paolino) e la Valentina (Nicole Murgia), a cà ad sò màd'r Olimpia (Stefania Sandrelli) dòp ch'al sò matrimòni c'n al pulisiòt Antonio Buonocore (Valerio Mastandrea) 'l è finî mâł anc se chi lò al n à mai mandâ śò cal ròsp lè. Na sira da 'l sò apartamènt i s sèntan di cōlp ad pistòla o di ciòc fòrt ad petàrd e na sò vśina 'd cà (Rosaria De Cicco) la ciàma la pulisìa par védar cuś è sucès. Quànd i rìvan lè, ninsòṅ a gh vèra.
Vint-quàt'r óri prima in sità i éran sucès dimóndi fat. 'L unurévul Elio Fioravanti (Valerio Binasco) al gh'à la tèsta sōl p'r i sò cumìsi eleturài méntar sò mujér Maja (Nicole Grimaudo) la vèṅ a savēr 'd aspetàr un putèṅ. N'insgnànta dla Valentina, la Mara (Monica Guerritore), la gh'à da véd'r al sò amànt mént'r Aris (Federico Costantini), fiōl dal pulìtig, al s è stufâ ad studiàr léǵ cum a vōl sò pàdar, parchè a gh piàś far di diségn. Dòp èsar stada lasàda a cà da in du lavóra, l’Emma l'incróśa par strada Antonio ch'al gh stà sèmp'r adòs e ch'al n à mai pagâ 'l mantenimènt p'r i sò fiōi. Dòp avér pruâ a viulentàr-la in di malghét, la dóna la 'l denùnsia a i carabinēr. Cla sira lè Buonocore al tōś i sò fiōi p'r andàr a magnàr fóra sèg e pò al i pòrta a cà sua.
Culegamènt estéran
}}
Ṡdâz
A Puntàcc', localitè dal Sâs (BO), i àn dedichè na fîra al ṡdâz, la Fîra di Ṡdâz.
Manîri ad dir
'T î fureb com un śdas (ch'al tin su i ruśgòun e 'l lasa pasèr vìa la roba fina)! ''Sei furbo come un setaccio! (che conserva gli avanzi e lascia scorrere via i pezzetti fini)!''
Signàl
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al Signàl (nóm sientìfic Sus scrofa, Cinghiale in itagliàṅ) 'l è 'n mamìfar salvàdag ch'al magna da tut e l'è na bèstia ch'l è imparentàda c'n al nimàl. Al viṿ in Európa e in Àśia anc se pò 'l è stâ purtâ anc in dal nòrd-èst dl'Austràglia e a Dixie in di Stat Unî, paéś in du 'l è cgnusû cuma razorback o wild boar. Al s cata facilmènt anc in Sud-Amèrica e in Sènt'r-Amèrica.
Da sèmpar ugèt dla casa da part d'l óm par via dla sò carna bòna, ch'la sarvìs anc par preparàr di sûg o al ragù, 'l è na bèstia difìcila da ciapàr parchè l'è rabìda in dal cumbàtar e l'è anc bòna 'd masàr i cristiàṅ murśgànd-i a mòrt.
Al gh'à na tèsta lunga e strica, uréci in élt e di pēi dapartùt ch'i vànan da 'l maròṅ a 'l négar. In di pē, piutòst curt e sutìi, al gh'à di sòcui ch'i gh parmét'n ad curàr dimóndi fòrt. La sò cóa la n è minga fata a tirabusòṅ, cuma qvéla di sò cuśèṅ gigiōi, ma l'è drita anc se minga tant lunga. Al gh'à na pèl ch'la gh fà da gus tant ch'l'è bòna 'd prutéś'r-al da i murśgòt dal bisi a part al grugn ch'l è più téndar.
A part i masć vèć, al viṿ in branc (masć śōvan da na banda e fémni c'n i signalèṅ da cl'atra) e 'l vîṅ fóra 'd nòt par magnàr druànd al naś e gl'uréci piutòst che gl'òć. In bóca al gh'à quarànta-quàtar dènt e i sò canèṅ i èṅ dimóndi śvilupâ, i crèsan sèmpar, tant ch'in di masć i gh sàltan anc fóra par la bóca.
Par difénd'r-as da 'l cald e da gl'insèt e par srar al fridi a gh piàś spultiàr-'s in dla śmalta ma in tut al manéri i n èṅ minga dal bèsti muśnènti parchè i s pulìsan da par lōr, lcand-as o ciapànd incòst a dal maśàgni o a di àlbar par rasćiàr via incòsa.
Durànt al dè i pònsan dènt'r a di buś ch'i s fànan lōr e ch'in Invèran i impinìsan cun dal fój séchi o cun di stéc. Al fémni i vàṅ in calōr tuti insém tri vòlti 'l an par far di fiōi insém. I masć i sèntan 'l udōr e i rìv'n in présia e s'l è 'l caś i cumbàt'n anc fra lōr. Dòp sènt-quìndas dè al fémni gravdi i parturìsan e i sò signalèṅ, prima 'd dvint'r indipendènt dòp sèt méś a 'l incìrca, i armàgnan sèmpar sèg. Chi lōr i s cgnósan facilmènt par via dal culōr marunsèṅ cun dal righi più ciàri lung la schina.
Cla bèstia chè l'è bòna 'd incruśàr-'s anc c'n i ninét che quànd i èṅ lìb'r i ténd'n a dvintàr selvàd'g anc lōr. In natùra 'l signàl al scampa in mèdia déś an, se tirâ sù da 'l óm invéci al pōl rivàr anc a trénta.
Nòti
}}
598 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 598, mo invéci 'l an 598, 't ê da 'ndèr chè) Al 598 (sincseintnovantòt, cinquecentonovantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 597 (sincseintnovantasèt) e 'l vin prìma dal 599 (sincseintnovantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXCVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintnovantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
242
Al 242 (CCXLII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
US Open
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Gl’US Open (a s lèś [ˌjuː ɛs ˈəʊpən] in ingléś) 'l è 'n turnèo ad tènis ch'a s tîṅ tut i an a New York in di camp dal parc ad Flushing Meadows fra Agóst e 'l inìsi 'd Setémbar.
'L è 'l quàrt e ùlt'm evènt dal Gran Ślam d'l an, dòp Wimbledon. La prima edisiòṅ la gh'è stada in dal 1881 e la s śugàva su èrba, pò in dal 1975 a s è pasâ a la tèra vérda par rivàr a 'l cimènt 'd adès in dal 1978. I gh tōśan part siē-sènt tenìsta prufesiunìsta a 'l incìrca, divìś fra masć e fémni, ch'i pōlan śugàr al singulàr, al dópi o 'l dópi misć. Al vinsidōr dal sìngul al s mét in bisàca dū-mila punt e tri migliòṅ e sèt ad dòlar.
Tgnénd adrē a 'l palmarès, i śugadōr più vinsènt chè in dl'éra „open“, dòp al 1968, i èṅ gl'americàṅ Jimmy Connors e Pete Sampras e 'l śvìsar Roger Federer cun sinc sucès. Fra 'l dóni a 'l prim pòst a gh'è l'americàna Chris Evert insém a la Serena Williams cun siē vìnsidi.
Fra gl'itagliàṅ a gh'è da nutàr al tìtul 2015 dla Flavia Pennetta ch'l'à batû, in na finàł tuta pugléśa, la Roberta Vinci. La rumagnōla Sara Errani l'à invéci fat semifinàl in dal 2012.
Culegamènt estéran
}}
Pés gat
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Pés gat, cgnusû anc cuma Bucàcia (nóm sientìfic Ameiurus melas), 'l è 'n pés 'd àqua dólsa uriginàri di Stat Unî dla famìja di Ictaluridae. Dal vòlti 'l è anc ciamâ in na manéra minga tant curèta Pés gat dal nòstri bandi p'r arcgnós'r-al méj rispèt a 'l Pés gat a maci, 'l Ictalurus punctatus. 'L è ciamâ acsè parchè al gh'à di bafi cumpàgn a i gat, òt.
Descrisioṅ
Impurtâ in Itàglia da l'Amèrica a 'l inìsi dal Nuvsènt, al pés gat al s è adatâ dimóndi bèṅ a vìv'r in di àqui di fiùm parchè 'l è reśistènt anc quànd d'l usìgen a gh 'n è pôc (al scampa abàsta anc fóra dl'àqua), 'l impurtànt 'l è che dla curènt a gh in sia pòca, lâg e stagn i èṅ i sò pòst preferî. Al magna da tut specialmènt ad nòt o quànd a gh'è nìvul, praticamènt 'l è 'n pés “spasèṅ”, e al pōl rivàr a pśar anc tri chilo e dvintàr lung ssanta cm.
Al gh'à anc un bśi cun dal vlèṅ ch'al fà dimóndi mâł s'al t punś. Quànd i faṅ i óṿ, masć e fémna i gh tîn'n anc adrē par prutèś'r-i.
I pescadōr i al pōlan ciapàr druànd cuma lésca di pés pìcui mòrt, di cuciarèṅ o di bègatèṅ.
Culegamènt estéran
Par pèss gât a s'inténda di pèss ch'i fan pärta'd l'órdin Siluriformes c'al comprènda una muć ed sòrti difarènti, caratérisèdi quäsi tutì da la présénza ed dù barbiz in cò, mò ed sòlit a s'inténda la sòrta Ameiurus melas. Di Siluriformes, c'me a s'capisà dal nòm, a fa pärta anca al Pèss Silûr.
In Émilja i venón alévè e magnè un pò dapartùt.
A Pärma c'me a Piaseénsa par pèss gât a s'pol inténdór anca'na donà brutà bombén.
}}
Caregiver
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Caregiver l'è na paròla tòlta da 'l ingléś, ch'la mèt insèm care, a dìr "cura", "atensiòun", e 'l verb to give, "dèr", e dòunca al vōl stèr a indichèr cal parèint o amîg, o spōś, despès più śóven mo la nn'è mìa dìta, ch'al bèda, al tin adrē, a tant biśògn ch'a selta fóra a 'n ansiàn o a 'n diśàbil ed lung a 'l tèimp.
A diferèinsa del badànti, al caregiver 'l aiùta al famigliêr per necesitê o volontariamèint e l'a nn'è minga dìta ch'al gh'àpia na remunerasiòun per quèst. Infìn a incō i caregiver i patìven el mìl dificoltê 'd chi 'l dév pinsèr a lavurèr, a tgnìr adrē ala só famìja e a badèr ai biśògn edl ansiàn, sàinsa nisùna forma 'd viśibilitê, mo in di ùltem tèimp, catèda la manéra 'd asocères in cìc e pò via via più in grand, a s è capî i biśògn ed cla categorìa ed persòuni chè, ch'a gh'n è sèimper de più, vìst anc al crèser di ansiàn in di nòster tèimp, e dòunca a s è drē a dmandèr ala Lēś, di arcgnusimèint, socèl e pò econòmic, in só ajùt.
Colegamèint estèren
}}
A Day at the Races
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
{{Album }}
A Day at the Races 'l è al quint album 'd al grùp ingléś ed rock 'd i Queen, publichê per la prìma volta in dal disèmber dal 1976. 'L era stê al prìm album prodòt per 'l intēr dal grup, dòp 'd avér prodòt chī èter 4 album cun Roy Thomas Baker (Queen, Queen II, Sheer Heart Attack e A Night at the Opera) e John Anthony (Queen).
.zuerich
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l dicèmber dal 2014.
A Day at the Races
Al Washington Post al descrivìva A day at the races cuma "na mèśda vgnùda bèin ed rucketêr 'd heavy metal e 'd cansòun 'd amór piotòst operìstic influensêdi in manéra clàsica".
Furmasiòun
}}
Bulåggna
Bulåggna (Bologna in itagliàn, Felzna in etróssc) l é una zitè ed 392.696 abitànt, capitèl dla zitè metrupulitèna col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumâgna. La s câta int al mèż dla Bâsa Padèna stra'l Po e i Apenén, par dîrla méi stra'l Ràggn e al Sèvna.
Ai é óṅna däli universitè pió antîghi dal månnd, l'Alma Mater Studiorum, fundè dal 1088. Bulåggna l é óṅna däl zitè pió récchi e pió dṡvilupè d Itâglia par vî dla só lónga tradiziån industrièla e dla só puṡiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajaiṡ.
Ténp antîg
Bulåggna l é stè fundè da i Etróssc e as ciamèva Felsina, stra sé e nå dal 534 prémma ed Crésst indóvv ai êren bèli stè i vilanoviàn, di pigrèr e di cuntadén. La zitè etróssca la s dṡvilóppa atåuren a un santuèri tirè só in vatta a na culéṅna.
Zêltic e rumàn
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, dla żänt gâlica, ch'i dénn al nómm ch'al guinté pó Bononia dåpp ch'i arivénn i Rumàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjj rumàn äl fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo.
I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d indóvv as psêva andèr in só fén ad Aràżż par la Via Flaminia minor e in żå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.
Dl 88 prémma ed Crésst, la zitè la guinté un munizéppi: l'avêva däl strè drétti con sî chèrd e òt decumàn (däl strè cråuṡänti) ch'äl s pôlen vàdder anc dal dé 'd incû. Quand ai êren i Romàn, la żänt l'andèva dai 12.000 ai 30.000. L'êra advintè anc la secånnda zitè pió granda d Itâglia dåpp Råmma e Pomponius Mela l'avêva tôlta insàmm äl zénc opulentissimae ("pió récchi") zitè d Itâglia.
Ai gné un gran fûg såtta a Clavién mo Nerån la fé ricostruîr tótta da zémma a fånnd dal prémm sécol dåpp Crésst.
Èlt mediuêv
Dåpp di sêcol ed dṡgrâzi, Bulåggna la gné inpurtànta 'na secånnda vôlta dal 400 dåpp Crésst quand ai era al vàsscuv Ptròni, ch'al gé tirèr só la cîṡa 'd San Stêven. A la fén dl Inpêr romàn, l'era 'na zitè ed fruntîra dl Eṡarchè ed Ravanna int la Bâsa Padèna e l'êra difaiṡa da na raiga ed mûr ch'al n êren brîṡa al stassi ch'la zitè rumâna.
Dal 728 i arivénn i Lungubèrd insàmm al låur rà Liutprând, ch'la tulé insàmm int al raggn dî Lungubèrd. I cunquestadûr germânic i miténn só l'adiziån lungubèrda, un nôv riån ataiṡ a la cîṡa ed San Stêven, indóvv ai stétt anc Chèrel Mâgn dal 786.
Etè di cmónn
Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lażż dal Paradîṡ ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld dla cmóṅna. Int al zänter dla zitè ai êren 'na móccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anc dal cîṡ, dî palâz par tótt e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser óṅna däl zitè pió grandi d Europa, la sèsta dåpp Còrdoba, Parîṡ, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
Etè däl sgnåurî
Propi cme socuànti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl litigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîṡ i én stè stianchè int la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîṡ dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîres e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l é stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèt dla Cîṡa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'ân dåpp ai é stè un pó la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baṡéllica ed San Ptròni e la Mercanzî, con di tentatîv ed métter só al Pèpa o i Viscónt, mänter ch'al famàjj al s fêven sänper la guèra.
I Bäntvói
Vêrs la mitè dal 1400 i arivénn i Bäntvói, ch'i andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Żvân II (1462-1506). St'êpoca l é stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîr tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l é stè l'óṅnica zitè itaglièna indóvv äl dòni al pséven advintèr tótt quall ch'al vlêven.
Al dòni i êren pió lébbri che in tótt i èter sît e ai êra anc qualli ch'ai arivèven anc a tôr 'na laurea a l'universitè.
Såtta al Stèd dla Cîṡa
La prosperitè dla zitè l'andè inànz, anc se al mèl naigher dla fén dal 1500 la purté la populaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai é stè n'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Żigànt e al Palâz di Banc ataiṡ a l Archiginèṡi, indóvv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só dimónndi ed cîṡ e dî palâz religiûṡ, pió ch'in tótti äli ètri zitè d Itâglia. I artésst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaiṡa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e di èter cgnossó in tótta Eurôpa.
Adolf Hitler
{{Metacaixa
Bulåggna
Etè mudêrna
Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla dla Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånnd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l é andè żå Bulåggna l êra turnè såtta al Pèpa (Stèt dla Cîṡa), ch'l udièva dimónndi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachères mo i austrìac i arivèven sänper a dsfèr tótt. Stral 1849 e al 1860 ai êra anc una guarnigiån ed tugnén dl'Austria ed stanzia int la zitè.
Adolf Hitler
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
Adolf Hitler (20 d'avréll, 1889 - 30 d'avréll, 1945) l' è stè al chèp d'la Germâgna nazèssta e dal Partîd nazèssta. Dal 1933 al 1945 l'è stè al gvêren e l'è stè al chèp dal stèt. Hitler l'è stè un persunâg' di mondi inpurtànt par la stòria d'al dé d'incû. Quand la taché la secånda guèra mundièl la Germâgna, såtta Hitler, la tgnîva såtta la magiuränza dl'Euròpa.
Bulåggna
Etè mudêrna
Al ûltum pèpa-rà ch'l é vgnó a Bulåggna cme gvarnànt l é stè Pìo IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed żóggn i bulgnîṡ (insàmm ai Tuscan e ai Lunbèrd) i vûden pr andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d Itâglia un ân dåpp.
Etè cuntenpurànea
Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na móccia 'd inpurtanza par vî dla so cultûra mo anc parché la dvänta un zänter industrièl, comercièl e d traspôrt dimónndi inpurtànt. A l prinzéppi dal Novzänt la zitè la cràss e la dvänta récca, as câza żå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la żänt.
Adolf Hitler
Såtta la sò dutrénna estrêma, miglión ed zänt l'è stè mazè, såura tott zudî e zénghen, int'un quèl ciamè giudei Olocausto. A Berlén al s'è mazè prémma ch'i róss i entressen int'al sò bûs.
Dal 1933, con dî manén pulèttich, Hitler al guinté al chèp dal guêren e dal stèt tudàssc. Pian pian al tulé fòra tott i drétt ai zitadén pr'esänpi ed prutestèr in pobblic. Tott i èter partîd pulèttich fora ch'al só i én stè abulé. Al caté tant ed parsunîr puléttich quand al guêren nazéssta al basè la libertè dî tudéssc.
Bulåggna
Da la Secånnda Guèra Mundièl fén al dé 'd incû
Bunbardè fén a la fén dla secånnda guèra mundièl, Bulåggna l é stè ritirè só ed fûria e l é arturnè squèṡi sóbbit a èser óṅna däl zitè pió récchi, zivîl e méi urganiżè d Itâglia, anc par l'imigraziån ed tanta żänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la żänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int i ûtum ân, anc da l'Âfrica e da l'Âṡia.
Adolf Hitler
Tott i prucès democrâtich i êren ardott a gninta. As pôl dîr che sanza dobbi Hitler l'è stè al zänter ed tott sti quî e che tott al véns fât såtta i só cmând.
Ligâm estêren
}}
Bulåggna
Inpurtanza
Bulåggna l é stè capitèl européa dla cultûra dl ân 2000, méntar dal 2006 l é zité UNESCO dla mûṡica.
Tótt quasst l é incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, l'à 'na consideraziån par la só indósstria, la só cultûra e al só cumêrzi anc pió granda dla só dimensiån. A sti nómmer qué a arénn pó anc da żontèr anc i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.
Cuṡéṅna
Cum as sà, l'Emégglia-Rumâgna in cuṡéṅna l é regéṅna, e la cuṡéṅna bulgnaiṡa l é famåuṡa in tótt al månnd. Ón ch'al s n intindêva ed bî magnarén, al rumagnôl Pellegrino Artusi (1820 – 1911), al gêva: "Quand a sentî parlèr dla cuṡéṅna bulgnaiṡa fè 'na riveränza, ch'as al mêrita". Socuànt di piât bulgnîṡ pió famûṡ i én i turtlén in brôd, äl tajadèl a l ragó, äl laṡâgn, äl carsintén, i pasatèl e al frigiån.
Däntr äl mûr
Al Båurg
Ränn
Saragòza
Al Navélli
San Dunè
San Vidèl
Fùbbol
Al Bulåggna Club ed Fùbbol l é la scuèdra ed fùbbol prinzipèl dla zitè e óṅna däl pió titulè 'd Itâglia, con 7 scudétt, dåu Cópp Itâglia e èter téttol internaziunèl. Incû al żûga int la Sèrie A.
Mutûr
A Bulåggna zitè al à al só sît la Duchè (motoziclàtt).
Èter spòrrt
Bulåggna l é famåuṡa anc int al béiṡbol (Fortitudo Baseball) e vòlleibol (Zinella).
Quî da vadder
Fén a la fén dl Otzänt, quand i tachénn a tirèr só di palâz in tótt i sît, Bulåggna l êra óṅna däl zitè medievèl mej cunservè dl Itâglia. Anc al dé 'd incû l é bän tgnó drî e l é óṅnica pr al só valåur stòric. Anc s i bunbardénn dimónndi la zitè dal 1944, al zänter stòric, on di pió grand dl Euròpa, l'à 'na móccia ed monumént dal Mediuêv, dal Rinasimänt e dal Baròc. La strutûra uriginèla di Rumàn la s vadd anc al dé 'd incû int äl fortificaziån dal Mediuêv e int äl tårr. Äl pió cgnossó i én äl Dåu Tårr.
A Bulåggna ai é anc na móccia ed cîṡ:
Carmona
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
{{cumoin }}
Carmona o Cremona in dialët piaṡintëin muderan (Cremuna in cremunéṡ e Cremona in italian) l'é un cumoin ad 72.179 abitant, capitäla ad la so pruvincia. A l'é in Lumbardìa.
La citä l'é in d' la Pianüra Padana, in s'al al fiüm Po.
Curiusitä
Carmona il la ciaman, par schèrs, la citä dil trè T: turon, Turàs (al campanìl ad'la catedräla), tetàs.
Da un quälc ann a gh'è anca la quärta T: Tugnàs, l'atùr Ugo Tognazzi.
Ligamm ad föra
}}
Mirandeṡ
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Al mirandeṡ (Lhéngua mirandesa; in purtugheṡ Língua mirandesa o mirandês) a l'é 'na lëingua c' la s' pärla in dal Nord-Est dal Purtugàl. Al parlamëint purtugheṡ, in dal 1999 al l'ha ricunusì cmé lëingua üficiäla.
Storia
Al mirandeṡ a l'éra divers dal purtugheṡ bèle dal XII sécul; al g'ha il sò radìṡ in dal latëin vulgär dal Nord d'la Penisula Iberica. Ancasìna, al mirandeṡ a l'è mia stä cuntagiä né dal spagnö, né dal purtugheṡ, anca sal g'ha a bòta in cumoin cui dialëtt purtugheṡ.
In dal secul XIX, José Leite de Vasconcelos al dṡìva ch'al mirandeṡ a l'era "la lëingua dil casëin, dal laur, d'la cà e d' l'amur di mirandeṡ".
An 1840
I an 1840 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1840 infìn a 'l 1849 ciapê dèinter.
Mirandeṡ
Storia
A Picote (Picuote in mirandeṡ) a l'é l'ünic paeṡ in dua a parla admè al mirandeṡ.
Ligàmm ad föra
}}
1100
Al 1100 'l è 'n an edl XI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Il postino suona sempre due volte (film 1946)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al gh'iva 'd avēr al sò amōr... anc a cōst ad pagàr-al câr!|Tagline dal film}}
Il postino suona sempre due volte (Al pustèṅ al sòna sèmpar dū vòlti) 'l è 'n thriller noir dal 1946 ad Tay Garnett trat da 'l rumànś dal 1934 The postman always rings twice ad James M. Cain bèla purtâ a 'l cìnema minga ufisialmènt tri an prima par Luchino Visconti cun Ossessione.
Sunt
Nick Smith (Cecil Kellaway) al gh'à 'n risturànt ciamâ Twin Oaks ch'al pòrta avànti insém a sò mujēr Cora (Lana Turner). Un dè a riva lè 'n vagabónd ciamâ Frank Chambers (John Garfield) ch'al taca a lauràr par Nick e la Cora, ch'l'è dimóndi dascuntènta dal sò matrimòni anc parchè sò marè 'l è piutòst vèć e 'l gh'à visi dal bévar, la s inamóra dal furastēr ch'al gh'à i sò an.
Frank e la Cora i dvènt'n amànt e i decìd'n ad far fóra Nick par psēr vìv'r insém a la luś dal sōl tgnénd-'s anc al risturànt che, in caś ad divòrsi, al sarév invéci armàś a Nick lasànd-la a bèc sut. Al tintatìṿ ad masàr-al però al và mâł parchè a 'l ùltim a và via la luś e la dóna, dòp avēr-al frî, la preferìs scapàr via. Al prucuradōr dla cuntèa, Kyle Sackett (Leon Ames), al s insuspetìs ma al n gh'à gnint in maṅ p'r incastràr-i. In séguit Nick al s armét dal tut e un dè al decìd ch'al gh'à da vénd'r incòśa p'r andàr a star in Cànada ch'al gh'à na surèla paraplègica da tgnir adrē cun 'l ajùt dla Cora ch'la gh'arév da far-ag da badànta. Chi lē, vdénd la sò vita andàr sèmpar pèś, la decìd insém a Frank ad far dabòṅ e cupàr sò marè durànt na vacànsa a Malibù, faghénd-ag far 'n incidènt in màchina méntar 'l è imbariàg.
Culegamènt estéran
}}
.flowers
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l dicèmber dal 2014.
Gala (cantànta)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|I'm moving too fast through my life while the moon remains constant in the sky, the night is holding its breath, inside in silence I'm dead but if I make it until tomorrow I know that my fear will be gone and so I'm waiting for the morning to come, come, come, come into my life, come, come, stay with me, nobody loves me, nobody loves me enough, enough to save me.|A sòṅ drē a mōv'r-um tròp in présia in dla mè vita méntar la luna l'armàgn fisa in dal cēl, la nòt la tîṅ al fiâ, ad dènt'r a sòṅ mòrta in silénsi ma s'a gh la câṿ in fiṅ a dmaṅ a sò ch'la mè paùra la sparirà e dònca mè a spèt ch'la matìna la riva, vîṅ, vîṅ, vîṅ in dla mè vita, vîṅ, vîṅ, armàgn mèg, ninsòṅ a m vōl bèṅ, vōl bèṅ asè, abàsta par salvàr-um.|Come Into My Life, 2002|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Fr}}}}
La Gala, nóm 'd art dla Gala Rizzatto (Milàṅ, 6 ad Setémbar dal 1975), l'è na cantànta e futógrafa itagliàna.
In dla sò caréra la s è fata strada in dal mónd dla mùśica eurodance in di an Nuànta vindénd da piò ad siē migliòṅ ad disc cun di sìngui ad sucès cuma Freed from Desire (n. 2 in dal Régn Unî in du 'l è armàś p'r òt stmani in dla Top Ten), Let a Boy Cry (n. 3 in dal clasìfichi európei Hot 100) e Come Into My Life (n. 1 in Itàlia, Spaggna e Braśìl).
Biugrafìa
La Gala, ch'la s ciàma acsè in unōr dla muśa 'd Salvador Dalí e Paul Éluard, la Gala Dalí, la và a star in di Stat Unî a darsèt an par studiàr art a Boston. In dal 1993 la s diplòma a la Tish School of Arts ad New York in du la taca a futugrafàr gl'ambînt underground dal mónd dl'art e dla vita nutùrna.
In dal 1996 l'incìd un demo ad Freed From Desire e la finìs sóta cuntràt par qvéi dla Do It Yourself Records. In dal 1998 la fà vgnir fóra 'l àlbum Come into My Life ch'al gh'à sucès in tut al mónd. In dal Favràr dal 2014 la tōś part a la serimògna di śōg ulìmpic invernài ad Soči cantànd par n'óra i sò pès, anc al nóṿ The Beautiful.
Culegamènt estéran
}}
4 d'utóber
Al  l'è al 277śum dè dal calendàri gregoriàn (278śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 88 dè a la fin dl'an.
Fèsa sentrêl (servêl)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La fèsa sentrêl (scissura centrale in itagliàṅ) l'è na fèsa ch'la divìd in dl élta dal servêl, la só pèrt frontèla da quèla parietèla.
Subìt in dal circonvolusiòun in dal só davànti, al servêl al dà i cmànd volontàri ai mùscol, màinter che in dal circonvolusiòun parietèli i 'riven i stìmol sensòri.
Colegamèint estèren
}}
241
Al 241 (CCXLI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
687 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 687 (seseintutàntasêt, seicentottantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 686 (seseintutàntasē) e 'l vin prìma dal 688 (seseintutàntaôt). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt DCLXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintutàntasêtéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 687 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 3 col 229: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Fuga di mezzanotte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L impurtànt 'l è a n lasàr-as mai andàr.|Tagline dal film}}
Al film 'l è custâ dū migliòṅ e tri ad dòlar ma al 'n à pò fat sù trénta-sinc.
Sunt
Ìstanbul, 6 'd Utóbar dal 1970. Finìda la sò vacànsa in Turchìa, al studènt americàṅ Billy Hayes (Brad Davis) al và a 'l aeropòrt par ciapàr 'l aparéć p'r i Stat Unî. Sóta la majéta al gh'à dū chilo 'd hashish ch'i sàltan fóra durànt na perquiśisiòṅ.
Purtâ in dla parśòṅ 'd Sağmalcılar, al vîṅ turturâ da na guàrdia, Hamidou (Paul L. Smith), parchè al s éra parmìs 'd fargàr na quèrta da n'atra sèla, vdû in dal far-al da 'n infurmadōr dla pulisìa ciamâ Rifki (Paolo Bonacelli). Dòp dū dè Billy al cgnós di àtar parśunēr ucidentài: 'l americàṅ Jimmy Booth (Randy Quaid), 'l ingléś drugâ pódag Max (John Hurt) e 'l śvedéś Erich (Norbert Weisser). Mandâ a prucès, diféś da 'l avucàt Yesil (Franco Diogene), al vîṅ cundanâ prima a quàt'r an e pò a 'l ergàstul par cuntrabànd, dòp un tentatìṿ ad scapàda dal sò amìg Jimmy.
Par Billy i tàcan di an 'd infèran.
Culegamènt estéran
}}
.ggee
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l dicèmber dal 2014.
Mind of Mencia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Mind of Mencia l'è na séri televiśìva americàna traśmìsa dala televiśiòun via chèv Comedy Central tra 'l lùi 2005 e 'l lùi 2008.
Vōś lighèdi
}}
1110
Al 1110 (MCX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Anna Netrebko
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Anna Jur'evna Netrebko, cgnusùda méj cuma Anna Netrebko (Krasnodar, 18 ad Setémbar dal 1971, a sa scriv Анна Юрьевна Нетребко in rus) l'è na cantànta soprano rusa naturaliśàda austrìaca cun di urìgini cuśàchi.
Al 27 ad Favràr dal 2008 al presidènt rus Vladimir Putin al gh'à dâ 'l prèmi “Artìsta dal pòpul dla Rùsia”. In déś an registrasiòṅ ad par qvéi dla Deutsche Grammophon 'l à vindû dagnóra quàtar migliòṅ 'd disc.
In dal sò repertòri lìric l'à fat, sarnénd soquànt di sò rōi, la Micaela in dla Carmen ad Georges Bizet, l'Anna Bolena in dl'òpra umònima 'd Gaetano Donizetti, la Susanna in Al nòsi 'd Fìgar ad Wolfgang Amadeus Mozart, la Natasha in Guèra e Paś ad Sergej Sergeevič Prokof'ev, la Mimì e la Musetta in La bohème ad Giacomo Puccini, la Rosina in Al barbēr ad Sivìglia 'd Gioachino Rossini e la Śvàna 'd Arc in dl'òpra 'd Giuseppe Verdi e anc la Lady Macbeth.
Culegamènt estéran
Al sò sit ufisiàł
}}
1054 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1054, mo invéci 'l an 1054, 't ê da 'ndèr chè) Al 1054 (milesinquantaquàter, millecinquantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1053 (milesinquantatrī) e 'l vin prìma dal 1055 (milesinquantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MLIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesinquantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
166 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 166, mo invéci 'l an 166 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 166 (seintessantasē, centosessantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 165 (seintessantasìnc) e 'l vin prìma dal 167 (seintessantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CLXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintessantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Burâs
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al burâs (strofinaccio in itagliàṅ) 'l è cal tēl ed stófa retangolêr, ch'a servìs per sughèr i piàt e 'l pgnati in cuśèina.
Noti e referèinsi
}}
Ab imo pectore
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ab imo pectore o anca imo pectore l'è na manéra 'd dir latèina ch'la vōl significhèr "da 'l profònd dal cōr", a la lettra "da 'l profònd dal pêt", più forti ed "cordialmèint" o anca "ed cōr". La frêś la s cata scrìta in dl' Enèide dal Virgìli e in dl Epitàlami dal Catùl.
Colegamèint estèren
}}
Dellamorte Dellamore (film)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Śómbi, pistòli e sès, cajùsi!|Tagline dal film}}
Dellamorte Dellamore (Dlamòrt dlamōr) 'l è 'n film ad scarésa dal 1994 ad Michele Soavi trat da 'l rumànś umònim ad Tiziano Sclavi, 'l aṿtōr ad Dylan Dog. 'L à vins un Dàvid ad Dunatèl par la senugrafìa.
5 d'utóber
Al  l'è al 278śum dè dal calendàri gregoriàn (279śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 87 dè a la fin dl'an.
Dellamorte Dellamore (film)
In dla culòna sunóra dal film a gh'è 'l braṅ Hellraiser 'd Ozzy Osbourne.
Sunt
Francesco Dellamorte (Rupert Everett) al fà 'l becamòrt in dal paiśèṅ 'd Buffalora. Al viṿ da par lò e al n gh'à minga di amìg a part al sò jutànt ritardâ Gnaghi (François Hadji-Lazaro), ciamâ acsè parchè al n è gnanc bòṅ ad dascórar a par dir di “gna”, e 'l sò èx cumpàgn ad scóla Franco (Anton Alexander), impiegâ cumunàl. Al pasa 'l sò tèmp a scanślàr da 'l elènc telefònig i nóm dla gint ch'l à saplî.
Un dè in dal sò campsànt a riva na védva (Anna Falchi) a catàr sò marè. Francesco 'l armàgn culpî da la sò belésa. In séguit al gh la cava a gusàr-la davànti a la tómba dal sò spóś ma chi lò al n la tōś minga tant bèṅ, al s déśda e 'l ferìs la dóna ch'la dvènta na śómbi anc lē. Francesco 'l è custrét acsè a cupàr-la.
Al cumisàri Marshall Straniero (Mickey Knox) al taca a far di indàśin.
Culegamènt estéran
}}
240
Al 240 (CCXL in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
Acqua alla gola
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Acqua alla gola (Àqua a la góla) 'l è 'n film śal in biànc e négar dal 1958 ad Michael Anderson girâ in Inghiltèra e in Catalógna.
A 'l èstar i al cgnósan cuma Sombras acusadoras in Spaggna, L'homme à démasquer in Frància e Flüsternde Schatten in Germâgna.
Sunt
La Kimberley Prescott (Anne Baxter), dita Kim, l'è la fiōla 'd 'n industriàł ch'al s è tòlt la vita par via di dèbit ch'l iva muciâ in di ùltim tèmp. La dóna, ch'l'à pardû anc sò fradèl Ward durànt na cursa in màchina, la decìd ad pasàr na vacànsa in na vila 'd famìja in dla Còsta Brava in Spaggna. Durànt la nòt a riva lè 'n óm ch'al diś 'd èsar sò fradèl (Richard Todd), scampâ a 'l incidènt parchè in màchina a gh 'n éra 'n àtar, ma lē la sà ch'a n è briśa acsè parchè lē l'à 'rcgnusû 'l cadàv'r in alóra e pò da surèla la cgnós bèṅ al sò grugn. Esénd ch'a n gh'è vèrs ch'al vaga via da par lò, lē la ciàma 'l cumisàri Vargas (Herbert Lom) ma i sò ducumènt i pàran giùst e pò al gh'à anc un tatuàǵ cumpàgn a quél ad Ward. 'L óm al pōl acsè armàgnar lè.
Al dè dòp cal tisi lè misterióś al manda via la camaréra, la sgnōra Maria (Thelma D'Aguilar), par tōr dū jutànt nóṿ par far i fat in cà, la sgnōra Whitman (Faith Brook) e Carlos (Alan Tilvern). La Kim la i próa tuti par far rivàr in dla vila sò sîṅ Chandler Brisson (Alexander Knox) par pruàr che c'l óm là 'l è 'n imbrujòṅ ma quànd lò al riva 'l arcgnós davànti a Vargas che lò 'l è pròpria Ward. Quànd al cumisàri al s in và, i quàt'r i dmànd'n a la dóna in du l'à lugâ i diamànt ad famìja ch'i èṅ sparî prima che sò pàd'r al murìs. La Kim la cunfèsa ch'i èṅ in na banca a Tàngeri e che sōl lē la i pōl andàr a tōr.
Culegamènt estéran
}}
Fèsa pariēt-ocipitèla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La fèsa pariēt-ocipitèla (scissura parieto-occipitale in itagliàṅ) l'è na fèsa ch'la divìd in dal só dedrē, al servêl in dla só pèrt parietèla da quèla ocipitèla.
Colegamèint estèren
}}
1839 (nùmer)
{{Metacaixa