Fâbrich
Dal j urègin al 1500
In di tèimp indrê, cme tót i teritôri l'é d' intōrna, ânca còl ed Fâbrich, dal dé d'incô, l'êra pantanôṣ. Fân da testimòni i sègn dal cà a gòcia catêdi sia int al fònd Bedòl a matèina sia int al fònd Bassoli a mezdé. A bagnêr e a inundêr sté teritôri êren i râm dal Sècia, dal Cróstel e dal Treṣnêr. A vînen inviê i lavōr ed bunéfica e 'd precîṣa arzadûra di fiòm e turèint sōl a cumincêr dal XI sècol e cun mètod sōl dal XV sècol. Per la preṣèinsa ed l'òm ind al teritôri ed Fâbrich în stê catê di rèst ed l'etê dal brònz ( X – VIII sècol p.C.) e dal peréiod etrósch. Int al 1872 al studiōṣ Gaetano Chierici al dà nutèsia ed 'na catêda ed tòmbi rumâni cun dèinter dal j êrmi e munèidi dal I e dal IV sècol p.C. e che în longobêrdi trèi tòmbi, ch' as' pōlen datêr a la préma metê dalVII sècol, catê ind l' '800 lòungh a la strêda Bedòl tra Fâbrich e Rôl. La préma vôlta ch' as gh'à nutésia ed la preṣèinsa stâbila ed l'òm ind la zôna ed Fâbrich l'é dal 772 d.C. l'é un ât d' j ûltem rè longobêrd, in ch' j ân impgnê in 'na lôta murtêla cûntra al Papêt. In chi mumèint dramâtich, al 14 ed zògn 772, i rè Desiderio e Adelchi, ragâlen al cunvèint reêl di SS. Giólia e Salvadōr ed Brèsia un pès ed tèra ed treméla èter cun, apûnt, la tèra ed  Sancta Maria de Fabrega. L'é dal 980, in un diploma ed l'imperadōr Ottone II, la cunfèirma stôrica ch' a gh'êra 'na pēv ed S.Maria ind al teritôri e al la dà sòta a l'avtoritê dal vèschev ed Rèz. L'é dal 'stès documèint ch' as arfà la sicurèsa ed la preṣèinsa ed 'na cēṣa cun unî un castèl a Fâbrich, prubabilmèint fât fêr e proprietê veschêl. Fâbrich al ciâpa sèimper pió impurtânsa risèt a i cèinter aṣvèin e bèlo int al 1056 a gh'é cumprèiṣ la localitê ed Bedòl. Int al IX sècol ind al carpṣân a dvèinten impurtânt al gróp dal faméj di Gandolfingi grâsia ânch a l'amicésia cun 'n' êtra faméja impurtân : i da Canòsa, destinêda a un rōl de cmând int l'arzân, e mìa sōl, per dû sècol e pió. I Gandolféns în aministradōr reêl (gastêld) crèsen la lōr potèinsa e ṣlêrghen la lōr impurtânsa insèm a i tertôri ed la bâsa pianûra vêrs al Po. Prôpia ûn ed chilôr, Guido, fiōl ed Gandolfo, al vîn numinê in un documèint dal 1007 cun zuntê al cugnòm de Palude e da alōra al nòm da Palude al sègna quî dla 'stèsa râsa. Prubabilmèint dòunca, ânca préma dal XII sècol, i Gandolféns în gnû padròun dal castèl di Palude, destinê a dvintê, grâsia a sta faméja, ûn di pûnt fôrt ed l'avtoritê di Canòsa in sté pès ed teritôri atâch al Po. Dimòndi documèint ed pôch dôp i prém ân ed XI sòcol a dîṣen che al castèl e la zôna ciamê dalla Palude l'arcgnòs un precîṣ teritôri atâch al vicus Badulli. Difâti êren a mezdé dal paèiṣ fra Rezōl e Rōl: al pôst a's pōl arcgnòser incòra incô ind al fònd Sân Genèṣi, dōve a gh'é incòra òna dal carateréstichi dal furtificasiòun: un lêregh fusòun ed cuntōren al cèinter in dōve a gh'êra al castèl. Al pôst a s' égh rîva facilmèint incora incô da 'na strêda dréta ed cîrca ûn chilômeter ch' la gnîva druvêda int al medioēv e ind sècol dôp pr' al grândi celebrasiòun dedichêdi a Sân Genèṣi. I da Palude, ânca se sèimper ind l'òmbra di da Canòsa, a ṣlêrghen la lôr impurtânsa insém al teritôri fra Rivêlta e Palude e a mân mân aumèinten la lōr impurtânsa e i lōr pusès, a cambièn, da préma cûntra a l'avtoritê di prēt a dôp benefatōr ed la Cēṣa. Sté trasfurmasiòun a's pōl dîr ch' la cumîncia quând é andê só a Canòsa Matèlda e da l'impurtânsa ch 'al vîn avèir in di pinsêr ed lê Arduino ed la Palude, al só pió grând vasâl, al cunsiliêr, al capitân ch' al guîda in batâlia al trópi ed Matélda ed Canòsa. Arduino ed la Palude l'é dòunca l'é al proprietâri dōve adèsa a gh'é Sân Genèṣi. Int al 1136, ân ed la só môrt, al li lâsa in ereditê a i fiō Guido e Gerardo, che, per mètres a quêrt da bróti surprèiṣi, bèle int al 1147, a giûren fedeltê a còl ch' l'é un nōv prutagonésta ed la sēna polética: al Cûm sitadèin ed Rèz. Int al cōrs dal '200 a s'ivéia al câl di da Palude che pêrden impurtânsa ind la sēna stôrica e polética, a's pōl dêr la dâta dal 1257 a la fîn ed la lòunga preṣèinsa di da Palude ind al teritôri. L'é int al peréiod fr' al 1247 e al 1257 la stréca dal cuntrât pr' al pasâg ed 500 biôlchi ed tèra, aministrêdi da i de Palude, al Cmûn ed Rèz vujōṣ de sté tèri per druvêri cûntra Mântva. Al teritôri ed Fâbrichi, dvintê pusès ed Rèz ch' l' êra sòta a la Sgnuréia Estèins (Azzo d' Este), int al 1304 al vîn dê, cun Campagnōla, Rôl, Bedòl, in afét a Giberto da Curèz, che cun un ṣvêlt cambiamèint ed frûnt, al risûlta fra quî che àn casê via, int al 1306, j Estèins da Rèz, ricevènd, ed conseguèinsa, in dòun i castê ed Campagnôla e 'd Fâbrich. Al 13 mêrs 1306, in sègvit a dunasiòun, al bôregh al và in al pusès ed Curèz. Ind al cōrs dal XV sècoli da Curèz e i lōr pusès în minacê, in pió ed 'n' ucasiòun, da l'inavdèinsa d' j Estèins, che int al 1409 a cûmpren incòra al Cmûn ed Rèz; epór a vînen mìa sōl da l'estêren, mó anca da l'intêren ed la faméja stèsa câsva dal quistiòun tra i sō elemèint, che pôrten i da Curèz a 'na decadèinsa int al gîr ed dû sècol. Int al XV sècol la divusiòun ed Sân Genèṣi la ciâpa 'na grôsa spînta per la catêda, int al 1480, a tâch a la Môta ed San Genèṣi, di rèst ed 'n antîgh fabrichêt religiōṣ cun soquânt altêr ed 'na lâpida, ch 'la dà la dâta dal stâbil stès al 1009 e dedichê a Sân Genèṣi. A's cûnta ed dimòndi mirâchel sucès in còl pôst ind la secònda metê dal XV sècol tânt che Nicolò da Curèz l'é ste spînt a 'd arfêr la cēṣa in fōrmi adâti e cun 'na tòra. Int al 1489 l'à dmandê a Galeazzo, vèschev 'd Agen e vicâri dal cardinêl ed Bològna, al sustègn ind la costrusiòun dal stâbil religiōṣ, che al vîn restarvên ind al cōrs d' j ân fîn a l'ûltem dal 1790 dal cûnt Greppi ch' al la stréca e al li lâsa cme nuêter adèsa la vdòm. Bèle int al cōrs dal Xv sècol la bunéfica di trèin e la prâtica di mulèin per la daquadûra a permèten al teritôri ed Fâbrich de dvintêr in pôche tèimp al pió réch ed tót i pusès curègèiṣ.