cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1 ed lói
Al  l'è al 182śum dè dal calendàri gregoriàn (183śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 183 dè a la fin dl'an.
Curidōr ad Dànsica
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Curidōr ad Dànsica (Polnischer Korridor in Tedésc, Korytarz gdański in Pulàc, cgnusû anc cuma Curidōr Pulàc) 'l è stâ na strisla 'd tèra ch'la dividìva in dū la Prùsia tedésca par parmét'r a la Pulògna 'd avér un pòrt (Dànsica) in sal Mâr Bàltic.
Stòria
'L è stâ disgnâ, finìda la prima guèra mundiàla, da 'l puténsi vinsidōri c'n al Tratâ 'd Versailles al 28 ad Śugn dal 1919.
La sità ad Dànsica, ch'in sla carta l'éra 'n teritòri lìbar sóta 'l cuntròl dla Sucietà dal Nasiòṅ, l'éra praticamènt sóta 'l cuntròl dirèt dla Pulògna, un stat ch'l éra turnâ a ès'r-ag da 'l Nuvémbar dal 1918. A 'l censimènt dal 1910 la sità la psiva cuntàr su 'n 42% ad tedésc ch'i éran dònca al grup linguìstic più grand.
Quànd Adolf Hitler 'l à ciapâ 'l putēr in Germâgna, al s éra mis in tèsta ad tiràr dèntar tut i teritòri in du a s dascurìva tedésc, dònca al vliva indrē al Curidōr ad Dànsica, ch'l iva pardû soquànt an prima e ch'l éra tedésc da i tèmp di cavalēr teutònig, par mét'r insém i terìtòri prusiàṅ in sal bàltic. Da 'l mumènt ch'la Pulògna la n cidìva minga, lò al s l'è andàda a tōr in dal Setémbar dal 1939 dand inìsi a la secónda guèra mundiàla. In gnanc un méś al la fà sua miténd in at na guèra lamp dita «Blitzkrieg».
Finìda la guèra la Pulògna l'è stada custréta a dar di sò teritòri a èst a la Rùsia ma in cambi l'à psû purtàr via la Ślèśia e la Prùsia, c'n al curidōr in mèś, a la Germâgna. Da 'l cant suo la Rùsia la s è tòlta part dla Prùsia d'l Èst, al teritòri dintór'n a la sità ad Kaliningrad, dand vita a n'exclave fra la Pulògna e la Lituàgna su 'l Mâr Bàltic. Da cal mumènt lè la Prùsia l'à śmis 'd èśìstar.
A 'l cuntràri dla Germàgna d'l Èst, la Germàgna d'l Òvest la n à mai arcgusû uficialmènt chi cunfîṅ lè in fîṅ a 'l 1970. In dal 1990, cun l'unificasiòṅ tedésca, i dū stat i gh'aṅ pò mis na préda insìma.
}}
L'attimo fuggente
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Par lōr 'l éra 'l ispiradōr dna nóva straurdinària eśisténsa.|Tagline dal film}}
L'attimo fuggente (’L àtim ch'al scapa via) 'l è na cumèdia dramàtica dal 1989 ad Peter Weir scrita par Tom Schulman che par cal lavōr chè 'l à vins al Prèmi Òscar par la senegiadùra uriginàla. L'è stada preśentàda a 'l 46śum Fèstival ad Venèsia.
Custàda sédas migliòṅ e quàt'r ad dòlar, la 'n à pò purtâ a cà da piò ad duśènt-trentasìnc.
Sunt
'L insgnànt ad létri John Keating (Robin Williams) al taca a lauràr a 'l culéǵ par masć "Welton" in du al stùdia 'l śōvan Neil Perry (Robert Sean Leonard). Chi lò al tîṅ adrē a 'l sò lesiòṅ in dua 'l prufesōr al s arcmànda ad „cójar 'l àtim“ prima ch'a sia tròp tard, cum i dgìv'n i latìṅ c'n al sò carpe diem, e a pinsàr cun la sò tèsta e a guardàr al ròbi cun di punt ad vista difarènt. Al pàdar dal ragàs, Tom (Kurtwood Smith), al n è briśa tant dl'idéa e al s mét ad travèrs parchè al n vōl mia che sò fiōl al s dastràga cun dal cajunàdi da gènar.
San Lisandar
{{Metacaixa
L'attimo fuggente
Sunt
Keating al gh'à na manéra fóra d'l urdinàri 'd insgnàr e i sò studènt i èṅ da la sò banda. Neil al vōl a tut i cóst ciapàr na part in “Insùni dna nòt dla mità dl'Istâ” ad William Shakespeare tant ch'l al cònta a 'l sò cumpàgn ad cambra, al tìmid Todd Anderson (Ethan Hawke). Charlie Dalton (Gale Hansen) invéci al scriv 'n artìcul p'r al giurnàl dla scóla in du al dmanda ch'anc al ragàsi i pòsan vgnir a studiàr-ag. Al prèsid Nolan (Norman Lloyd) al s arlìa dimóndi e al preténd ch'la cumisiòṅ sculàtica la vèra n'indàśin. Charlie al vèṅ punî ma al n fà minga i nóm di sò cumpàgn ch'i fànan part dla grup di “puéta estìnt”.
San Lisandar
{{dialort | dial=Piasintëin}}
L'attimo fuggente
Sunt
In cal mént'r al pàd'r ad Neil al gh 'n à abàsta e al vōl che lò al faga subìt al valìś.
San Lisandar
Lisàndar ad Bêrgum, all'è stä un suldá dl'esercit ad Tebe, prubabilmëint al portabandiera ad tüta la Legión militar.
L'attimo fuggente
Culegamènt estéran
}}
San Lisandar
L'é stai martirizä a Bêrgum al 26 d'agùst dal 298.
A l'é patròn de Bêrgum e d'la sò Diocesi, ad Cervignän (LO), e d' Capriá. La só festa a all'é propi al 26 d'agùst, al dì chi gh'ann taiä la tësta.
Ligamm ad föra
}}
Mùsla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La mùsla l' è 'n tisû ad armadûra tela cun 'na tramadûra piotòst rèda, 'd cutòun alśér, u anca 'd làna u 'd lèin. A gh' è pò anca la mùsla 'd rêś, ch' l' è 'd séda e la gh' à 'na fàcia ch' la lûśa cuma 'n rêś.
In dû la s' drôva
Incō la mùsla la s' drôva in di tindàģ, in soquànt vistî dimòndi alśér e in 'na quèlc camiśèta. Alśéra e vapurôśa, la mùsla la s' dróva despès anca in di tutù 'dla dànsa clâsica, in dùa l' infìa al 'd sòta di svùj di volàṅ.
Culegamèint estèren
}}
Canòsa
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE }} Canòsa (Canossa in italiân) l’é un cmûn ed 3.376 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ind l'Apenèin arzân inséma al fióm Èinsa, luntân 27 Km da Rèz.
Curiositê
In môd divêrs, da la pió grôsa pêrt di cmûn italiân, al só nòm al deṣvîn mìa dal paèiṣ principêl, Ciân (Ciano d’Enza in italiân),  mó dôp un vōt popolêr dal 1990, còl ch’ al 's ciamêva  "Cmûn ed Ciân d' Èinsa" l’é dvintê "Cmûn ed Canòsa" dal nòm dal pôst in dó l’é al Castèl ed Canòsa ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa.
Al teritôri
Ai pē dal culèin in dó 's drésen al Rôchi di castē ed Rusèina e Canòsa, cōr dal grôs fèdev matéldich e insém a la rîva ed dréta dal fióm Èinsa l’é pugê al cèinter principêl Ciân d' Èinsa al só nòm al deṣvîn da Cilianum, fôrsi rîva (ciglio in italiân) dal fióm. Bèle int al VI sec. a.C. a gh’é sègn ed ‘na preṣèinsa ed l'òm, fân da testimòni i rèst catê ind la pianûra dal fióm. Dóve l’impurtânt pôst, abitê da Etrósch e Rumân, l’é més insém a un palsōl aluvionêl tra Ré Vîco e Ré Luṣerîa, e l’êra bèle cgnusû da j archeôlogh fîn dal XVIII sèc. L’arcgnûsimèint ed Canòsa cme Cōrt, strutûra tépica fevdêla, l’é sucès però int al 940 quând al cûnt Azzo Adalberto, la fât al castèl ed Canòsa ereditê pó da la cuntèsa Matélda int al 1052. Canòsa e al só tèri în stêdi pó per lòngh tèimp di Cûnt ed Curèz e int al 1816 în stêdi unîdi al duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa.
Incô al cmûn al vânta dimòndi strutûri architetônichi ed grând interès stôrich-culturêl mési int al divêrsi frasiòun presèinti insém al teritôri; in dóve j elemèint impurtânt êren dê da i castē, al cōrti,  j uratôri, al cà a tòr, j antîgh mulèin, da cèchi cêṣi antîghi, al cà in prêda ind i cèinter antîgh, originê dal svilóp d'antîgh Bōregh medievêl cme: Vutégn arnuvê e pôst ‘d un cèinter ed cultûr tibetâna, Cerèdel di Còp, Rusèina, Vedriân, Runcâj, Mûnchi dal j Òli dóve,  a Selvapiâna, a gh’é al Tempièt dal Petrarca tirê só ind l’Otsèint per arcurdê la permanèinsa dal poēta tuscân in zôna int al 1341, Cumpiân, Riverṣâna, Crugnôl.
Al cèinter ed Ciân
Int l’abitê ed Ciân, pôst ed l'Aministrasiòun Comunêla ed Canòsa, e tót intōren a la piâsa municipêla a s’vèden i sègn ed vèc purtêl che portên a l'intêren d’ etertânti cōrti, in dóve a dân di fabrichēt dal sèt-utsèint. Da cl’êtra pêrta ed l’abitê, a’s vèd la vècia furnêṣ, cun un gran caminòun in quadrê. L’ ativitê e la ṣgalmēdra conômica che sègna al fondvâl ed l' Èinsa l’à cambiê al vèc paesâg medioevêl ed Ciân che, vést da l'êlta ed la strêda ch’ la pôrta a Rusèina, al va a ciapêr sèimper pió l’aspèt ed ‘na produtîva sitadèina artigianêla, cun ed fiânch, ind l’andêr vêrs la bâsa, destèiṣ quartêr industriêl.
Cm' es rîva a Ciân, ed fiânch a l’incrōṣ cun la pruvincêla ch’la pôrta a Canòsa e Rusèina, a ‘s vèd la cêṣa parrocchiêla intitulêda a Sânta Madalèina. Al fabrichêt religiōs a gh’é cumpagnê un campanîl êlt, al stîl ed la facêda e còl ed la tòr ind al  XVIII-XIX sècolo. Al só intêren a gh'é un réch patrimòni d'êrt: d’ed là ed un'importânt tèila, attribuîda al Reni, a gh’é dimòndi argînt dal Setsèint fât da incisōr arzân, di fîn paliôt in scajôla e bê môbil dal sê setsèint.
Dal j urègin al medioêv
Insém al la trâsa aluvionêla ed l' Èinsa la presèinsa ed l’òm l’é documentêda fîn da la preistôria: di lavōr fât a mân in prêda schegêda che s’arfân al paleolétich e al neolétich în môd particolêr sparpagnê ind al fondvâl, în la pió antîga testimoniânsa ed la presèinsa ed l’òm in tóta la montâgna arzâna. L’ importânt véia ch’ l'unîva i cèinter ed la Pianûra Padâna meridionêla cun Lóca e cun Luni (antîgh pôrt ed la Ligória) l’êra al cōrs dal fióm che gh’à ‘vû un impurtânt pôst: Luceria (o Nuceria), òna dal quâter colôni rumân pió impurtânti ed la “Gallia Togata” o Ciṣalpèina, n’în testimòni ‘na sèria ed rèst, tra quî ‘na bòuna quantitê ed munèidi, têli da fêr pinsêr che la fîn ed Luceriala sia stêda cavṣêda da ‘n diṣaster pió che da ‘na saczêda. Sègn ed rèst etrósch în stê in pió catê insém a i muntarôt, mēno culiĵnt e mìa tgnû cûnt dal pôpol rumân a favōr dal pió rèch fondvâl. Sōl cun la paûra dal scuriasêdi ungârichi e cun graduêl afermêres dal fevdalèiṣem, a’s vèd al popolamèint dal teritôri muntanêr, pôst pió difendèbil, stratègich e pió sicûr dal campâgni aṣvèin. Insém al fōrmi mêl mési dal trèin a vín só dòunca la cintûra ed fortificasiòun medioevêli: al rôchi e i castē, tra còsti a vîn só al nòm ed Canòsa, cèinter fortifichê tirê só intōren al IX sècol, cme l’arcôrda al Carducci, insém a la: "bianca, brulla, erma rupe". Dôp al 1.000, dimòndi Bōregh sparpagnê àn ciapê al sémi dal culèini, pruvând acsé al desfêres pôch a la vôlta ed la vècia properietê fevdatâria e al ṣlarghêres ed céche e mzâni aṣièndi agrâri. Al cà a tòr armâgne l’elemèint che sêlten fôra di pió antîgh Bōregh campagnôl che mantînen incòra incô un rèch patrimòni culturêl, e în un elemèint ed costrusiòun pió carateréstich dal paesâg architetônich dal teritôri, dóve al piân tèra l’êra préma ed tót druvê a magaṣèin e al purtêl d'ingrès l’êra êlt, in môd da permèter l'ingrès a ambiĵnt domèstich més al prém piân cun ‘na schêla mìa fésa. J elemènt ed costrusiòun d’ j antîgh Bōregh, cme i rèst ed dimòndi  castē, testimònien incô, cun un ‘arciâm mìa cambiê, l'antîga civiltê ch’ l’ è stêda in sté teritôri rèch ed tradisiòun e stòria.
Int l’ân mél
La grând polética européa l’îva stabilî al só teâter in st'època prôpria a Canòsa. Al legendâri Sigifredo, che a s’à sōl da dóve al deṣvîn: Lóca, l’é l'urégin ed la râsa fevdêla che l’à rifursê la só avtoritê ind l’êrch ‘d un sècol e mèz. Mó l’é cun Adalberto-Atto ch’ la cumîncia la stôria ed la putèinsa di Canòsa, al patriêrca ed Matélda la guidê i sódit al recóper ed tèri in saldîv, a la difèiṣa dal dirét de scampêr e l’ à ufêrt a lôr un ricôver sicûr cun la fortificasiòun ed cà a tór, prutèti da na bòuna rêda ed difèiṣa militêra. Al sgnōr ed Canòsa l’à savû asicurêres la prutesiòun ed l'imperadōr Ottone I, fîn a dvintêr al só fedêl rapresentânt, ricevènd in câmbi di crèdit polétich e ôbligh fevdêl. Int l’ ân 940-950, secònd la memôria, în stê fât da Adalberto-Atto di stâbil fortifichê e tòri a Canòsa, Rusèina e Rusnèla. In di documèint dal 975-976 a's gh’à nutèsi per la préma vôlta dal Cunvèint ed S. Apollonio che a's câta ind la Rôca canosiâna. Int al 988, pôch dôp èsser stêt numinê marchèiṣ, Adalberto-Atto al môr. A n'à cuntinvê l'ôvra poltica ûn di quâter fiō: Teobaldo, ch' l' à zuntê al cuntèi ch’ al gh'îva ânca còli ed Brèsa e Frèra. In sègvit Bonifacio, ònich erêd ed Teobaldo, l'à quistê la giurisdisiòun só teritôr a l'abasèin d' j Apenèin, fîn a rivêr ad avèir un grêd ed potèinsa têla da prèir èsser considerê al pió grând di fevdatâri italiân. Al marchèiṣ al s'é ṣluntanê pôch a la vôlta da l’Impêr stabilènd dimòndi rapôrt cun la Cêṣa (cme al scâmbi dal castèl ed Toân cun pēv e capèli).
Matélda
Fiōla ed Bonifacio, mōrt asasinê int al Mantvân mèinter l’êra drê fêr ‘na batûda ed câsa, e ‘d la só secònda mujêra, Beatrice ed Lorena. Cuṣèina ed l'imperadōr Enrico IV, l’é stêda la figûra ed dòna pió impurtânt ed la stôria medioevêla italiâna, un chês ònich ind l’Eurôpa dal tèimp. A la môrt dal pêder la dvèinta erêd ‘d un grôs patrimòni fevdêl, ch’ l’ andêva da la pruvincia dal dé d’incô ed Lóca a Frèra, da la Garfagnâna a Brèsa. La cuntèsa l’à visû ind la strésia d'Apenèin cumprèiṣa tr’ al fióm Sècia e l'Èinsa dal 1071 al 1115 quând l’ é môrta per èsser pó suplîda, ‘na préma vôlta, int la badèia ed Polirone (Sân Benedèt Po dal dé d’inco).
Canòsa, cèinter ed la cuntèa in dōve l’é stê més só al strordinâri sistêma ed tòr d’ avistamèint, la dêv la grân glôria al pió impurtânt fât dal scûnter tr’ al papêt e l’impêr: l'ât d’ ubidiĵnsa fât da l'imperadōr Enrico IV ind i cunfrûnt dal Pêpa Gregorio VII ch’ al ‘l’îva scumunichê ind al tèimp ed la lôta dal j investidûri. Int al znêr dal 1077, per trî dé e trèi nôt sóta al mûri dal castèl, l'imperadôr, deschêlsa, vistî da pelegrèin e cun la tèsta sparpagnêda ed sèndra, l’à perghê in znòc al perdòun ed Gregorio VII.. A la fîn, cun la bòuna parôla ed Matélda, l’é stê ricevû dal Pêpa e l’ à sotoscrét ‘na pês pó rèiṣa inótila da la bestiêla vendèta per l'umiliasiòun subîda. La guèra ch’l’é gnûda dôp, l’é durêda di dêṣ ân, l’à més a dûra prôva al grandōṣ sistêma difensîv di castê, che in tót al manēri àn permés a la cuntèsa ed reséster fîn al la cunversasiòun per fêr la pêṣ int al castèl ed Bianèl, l’é aṣvèin, cun Enrico V, fiôl d’ Enrico IV, int al 1111. Mó sōl al tratêt, gnû dôp, ed Worms l’à fât finîr, dêṣ ân pió têrdi, la lòunga lôta dal j invistidûri.
Da la môrt ed la Cuntèsa ai nôster dé
A la môrt ed la Cuntèsa i posedimèint di Canòsa a s’în sfrantumê. A i Canòsa gh’êra armêṣ la sgnuría inséma al paèiṣ e la rôca, che asediêda l’êra stêda butêda zò int al segvînt 1255 dal milési dal cmûn ed Rèz. Dimòndi ṣguastamèint àn sgnê al destîn ed Canòsa ind al dimòndi batâli frût ed cumplôt e aleânsi tra i Visconti, i Farnese, gli Estensi. La localitê ed Canòsa, ch’la fêva pêrt dal Duchê ed Pèrma, l’é dvintêda cmûn indipendèint int al 1805, cûn al municèpi. Lé’ stê unî int al 1809 a Quâter Castê e int al 1815 a Sân Pôl d’Enza, dal 1861 l’é stê més insèm al Cmûn ed Ciân. Més a cavâl tr’ al prûvînci ed Rèz e Pèrma, al teritôi al gh’à mìa ‘vû un aspèt bèin definî, pôst che l’istès percōrs dal fióm Èinsa, ind i sō mudamèint, bèsa bōga e turtiê, al rapresentêva al cunfîn. L’ é sucès che per un cêrt peréiod al teritôri ed Canòsa l’é stê ed la Municipalitê ed Bibiân. Sōl int al 1943 a s’é arivê a la cunfurmasiòun dal dé d’incô, mìa sèinsa spartisiòun e cumprumés che a s’în cunclûṣ int al 1950. A côlpa ed la prôpria situasiòun ed colegamèint tra la pianûra e la muntâgna, ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al teritôri ed Canòsa l’é stê teâter ed dimòndi ât ed guèra e câmp d'asiòun per gróp ed partigiân arzân e pramṣân, che àn dê ‘na mân, a la fîn ed la guèra, a turnêr a urganiṣêr teritôri e la cunuméia dal cmûn, adès fôrt ‘d un prôpria e precîṣ carâter.
Muséo Naborre Campanini
Tr’ al ruvîni dal castèl matéldich, in un fabrichêt atâch al vèci mûri castlâni, a ghé al muséo nasionêl. L'istitusiòun l’é intitulêda a còl che l’à més insèm al prém materiêl oséja Naborre Campanini. L’é stê inagvurê int al 1893. Al mèt insèm rèst, catê al tèimp de schêv fât ind la secònda metê dal XIX sècol, che deṣvînen da la véta dal castèl, pcòun architetônich, capitê rumânich, pcòun d’iscrisiòun, materiêl ed lâpidi e da furnêṣ, cerâmichi, ‘na vâsca dal batèz e arcôrd antîgh matéldich. ‘Na pêrt dal materiêl la deṣvîn da la cêṣa ed Sânt'Apollonio l’é atâch, mèza butêda zò, int al XIV sècol, da ‘na frâna. Int al salòun centrêl l’é tgnû dacât al rèst pió impurtânt, ch’ l’é al fûnt batesimêl rumânich, a ‘ s pèinsa ch’ al vènga da l'antîga badéia ed Sânt'Apollonio.Fât a mân e in un sōl blôch ed sâs côch, l’é dimòndi urnê da trèsi, figurasiòun alegôrich, fâsi e di êter elemèint particulêr ed la scultûra dal peréiod medievêl.
Tempièt dal Petrarca
A fêr la strêda ch ‘ la pôrta a Mûnchi dal j Òli, dôp ‘na sèria ed turnânt rât, a s’ rîva a ‘na lêrga spianêda da dōve a s ‘vèd la Val d' Èinsa ed mèz. Tirân drét Selvapiâna l’é al prém bōregh ch’ a s'incûntra, antîga localitê, bèla documentêda préma dal Mél,  rèiṣa famōṣa per avèir dê alôg int al 1341 al poēta Francesco Petrarca. Ind la spianêda a gh’é armêṣ pôch maciòun ed l’antîga “Silva Piana”. Lorenzo Molossi ind al só "Vocabolario Topografico dei Ducati di Parma, Piacenza e Guastalla", editê int al 1838, al descrivîva acsé al teritôri: "All'oriente del villaggio avvi una selva antichissima in deliziosa pianura, per cui ha nome il luogo; e verso ponente, tra il villaggio e l'Enza vedesi un bosco in dirupato pendio, bagnato ai piedi di rio Ceresola, nel qual bosco esistono tuttora le reliquie della casupola che vi teneva Francesco Petrarca….". Al Molossi al sperêva che in còl pôst a gnès fât "...un monumento che additi allo straniero i recessi di Selvapiana, già sì cari, e di gloria cagione al divino cantore di Laura". L’ apèl l’é stê tôt só da un gróp d’òm famōṣ ed cultûra pramṣân che fr’ al 1839 e al 1847, sustgnû ânch da Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, a gh’ l’ àn cavêda a finîr al Tempièt. A i disègn dal prugèt a gh’àn més al mân l'arch. Nicolò Bettali e Paolo Toschi; la stâtva, mésa al l'intêren, l’é ed Tomaso Bandini, mèinter al decorasiòun în ed Francesco Scaramazza. In sti ûltem tèimp al Tempièt l’è stê restarvê da l'Asesorê al Turîṣem ed la Pruvîncia ed Rèz; incô destinasiòun gradîda ed chi, ind l’ andêr a Selvapiâna, l’intènd rènder omâg al poēta Francesco Petrarca, ûn di grând pêder ed la léngua italiâna.
Le barzellette
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Mo ché petting, ti sei parcheggiato a câz ed can, beh mo cos'è sto casino, śmòrza bèn cla râdio lè!}}
Le barzellette (Al barśeléti) l'è na cumèdia a epiśòdi dal 2004 ad Carlo Vanzina ch'al l'à anc scrita insém a sò fradèl Enrico.
Sunt
Da 'l lubiòṅ 'd un teàtar na ragasōla in età da marè, la Clelia (Samuela Sardo), la vōl preśentàr al sò muróś, ufisiàł in divìśa (Lorenzo Flaherty), a i suo. Sò màdar (Anita Bartolucci) l'è 'd acòrd sèg ch'l è bèl dabòṅ, ch'al gh'à dla clas e ch'al gh'à 'n bèl purtamènt ma quànd chi lò al vèra bóca al gh admànda «Rompo li cojoni?».
Al sgnōr Rossi (Carlo Buccirosso) 'l è a 'l uśdàł ch'al gh'à da far-as tiràr via i càlcui a 'l fégat ma 'l cirùśig (Marco Messeri) al s la rid un po' tròp p'r i sò gust. 'N eśibisiunìsta malnét cun na ghigna cumpàgna a qvéla dal malâ (Carlo Buccirosso) al còmpra 'n gabardèṅ par far véd'r in gir cuśa 'l gh'à 'd sóta, pò al ciàma a 'l telèf'n un nùm'r a caś, qvél dl’Assunta Poppa (Anna Lelio), par far al purcùs sèg ma chi lē l'è na vècia in punt ad mòrt e la gh rispónd cumpàgn ma sōl parchè la gh'à la ragàja.
Oscar (Enzo Salvi) 'l è 'n rumàṅ gréś ch'a piga e al gh'à na muróśa dla Rumanìa, l’Olga (Dorelia Vasilescu), ch'la càmbia i culasōi a i vèć anc s'la vrév invéci far la velìna. Mént'r al la pòrta a 'l mâr al canta 'l braṅ Chiwawa dal DJ Bobo, lē la gh admànda cuś è'l e lò al gh rispónd ch'l è 'n bagàj ad trénta-tri sentìmet'r a 'l incìrca. Quànd la ragàsa la gh diś «Csa t in fà't 'd un quèl ad trénta-tri sentìmetar?», lò al vèra bóca par dir «Cuśa t in fà't? Ta gh fà na bèla figùra Amó».
Mario (Max Giusti) 'l è 'n marchigiàṅ in viàś ad nòsi a Venèsia cun la sò spóśa 'd Maceràta, la Debora (Chiara Noschese), dgém ch'a s sènt dimóndi. Al cònta na barśeléta a sò mujér su di négar salvàd'g e canìbai.
A Sènt un vìgil dimóndi catìṿ, Moruzzi (Vito), al fà la multa a 'l prevòstar Don Renato (Marcello Foschini) parchè 'l à dit ch'al gh'à sèmp'r al Pad'r Etèran ch'al gira sèg in dla sèla, dònca dū su 'n muturèṅ.
Dū lumbàrd, Tunin (Max Cavallari) e Giuanin (Bruno Arena), i decìdan 'd andàr a véd'r-as un film pòran ma prima Tunin al gh'à da lugàr in dal braghi l'òca ch'al gh'iva sèg. Durànt la prujesiòṅ la bèstia la tira fóra la tèsta da la sfésa e na dóni lè davśèṅ, la Bruna (Bruno Arena), la diś a la sò amìga, la Marta (Max Cavallari), che 'l óm ch'la gh'à darènt 'l à tirâ fóra 'l uśèl. Chi lē la gh rispónd che lè i al fànan tut.
Un camarēr (Gigi Proietti) al pòrta 'n minestròṅ a 'n sò cliènt (Biagio Izzo) ma pugiànd al tónd in sla tavla al gh insfìlsa 'l pòlas dèntar e al fà àtar tant anc cun di àtar piàt. Al cliènt al próa a tastàr quèl ma pò al s arlìa sèg. Al camarēr al gh rispónd ch'al gh'à 'n infesiòṅ a 'l dî e 'l dutōr al gh'à dit ad tgnir-'l a 'l cald ùmid. C'l àt'r al salta sù dgénd-ag ad tgnir-'l in dal cûl alóra e 'l camarēr al diś ch'al 'l à bèla fat, fra na purtàda e cl'atra.
Al sgnōr Rossi al tórna a cà e sò mujér, l’Elena (Simona Guarino), la gh in diś ad tut i culōr parchè in dla bisàca dal sò giachét la gh'à catâ 'n bijét e na scatla 'd fulminànt 'd un lucàl malnét, al Las Vegas 69, in dua i s śibìsan dal purcùsi cuma l’Asia D'Argento e l’Éva Henger (Éva Henger). La dóna la gh vōl andàr a far un gir sèg par védar cum 'l è e quànd i èṅ là tut i salùtan sò marè cuma s'i al cgnusìsan bèla e s'al gh andìs da spés. Sò mujér la s arlìa, la gh cur adrē in fiṅ a 'l taxi e pò la taca a dar-ag śò cun la burséta. Al tasìsta (Biagio Izzo) al s la rid dgénd «Sgnōr Rossi a 'n ém cargàdi dal rój, ma cumpagni a qvésta chè mai».
'N óm (Gigi Proietti) al s déśda da lèt e 'l taca a dir ad cuntìnuv “Daśdòt” dapartùt. Muntâ insìma a 'n bus a gh'è òṅ (Riccardo Angelini) ch'al gh admànda parchè al ripét sèmpar cal nùmar lè. C'l àtar al gh rispónd «Cal chè 'n àtar ch'al n s fà mai i cas suo. Daśnóṿ, daśnóṿ, daśnóṿ, ...». In cal méntar Oscar al pòrta l’Olga a cà sua par far-ag cgnósar sò nunóna (Enzo Salvi). A riva dènt'r anc sò fradèl Sandro (Enzo Salvi), drugâ pódag, ch'al gh cònta ch'l è andâ a rapinàr 'n ufìsi pustàł insém a 'n sò amìg cgnusû cuma „Barone“ (Raffaele Vannoli) parchè al lavóra in un bar grand.
Mario e sò mujér in èṅ rivâ in Sardéggna e lò al gh cònta na barśeléta in dua a gh'è dū aglièṅ, al masć Quiz (Bruno Arena) e la fémna Quaz (Max Cavallari), ch'i rìv'n in un sit ad cuntadèṅ diretamènt da Plutòṅ. I padròṅ ad cà, la Teresa (Luciana Alzati) e sò marè (Alfredo Colina), i gh dànan dla pulénta da magnàr par séna e pò i gh śibìs'n ad far un scambi ad còpia parchè i èṅ curióś ad védar cum l'è far-al cun di marsiàṅ. Quànd Quiz 'l al tira fóra la Teresa la diś «Tut lè?» ma pò lò al s tira 'n uréć par ślungàr-al e c'l àtar far far-al dvintàr più grôs, pò i gùsan tut cuntènt. La matìna dòp gl'aglièṅ i partìs'n e la Teresa la dmanda a sò marè cum è-la andàda. Lò al gh rispónd ch'i marsiàṅ i èṅ strâṅ dimóndi parchè la Quaz l'à pasâ tuta nòt a tiràr-ag gl'uréci.
Al mafióś Santuzzo (Biagio Izzo) al férma òṅ (Santino La Macchia) ch'a riva in màchina da 'l sò bandi puntànd-'g un sćiòp in fàcia e urdnànd-'g ad far-as na pugnéta e subìt. Quàl là 'l ubidìs ma pò al gh in fà far n'atra. Adès ch'l è dascàrag dal tut al pōl dar un pasàǵ a sò mujér, la Carmela (Giada Albanese), ch'la gh'à da 'ndàr a Tràpani e ch'la gh'à biśógn 'd èsar scarusàda.
Pablo (Alessandro Borgese) 'l è dimóndi śò parchè al Real Madrid 'l à pardû da 'l Atletico Madrid, dònca al vōl masàr-as butànd-as śò par la fnèstra méntar la sò dóna (Lucianna De Falco) in piàsa la siga fòrt 'd a n far-al briśa. I rìv'n i pumpēr (Max Cavallari e Bruno Arena) che però, quànd 'l óm 'l è drē a stablìr-as par tèra, i tìran via 'l tlòṅ dgénd «¡Olé!».
A 'n cunvégn ad luminàri 'l inśgnēr campàṅ Quaquarullo (Biagio Izzo) al cgnós al prufesōr Schmidt (Markus Eberhard) dal pulitècnig ad Berlîṅ e 'l prufesōr Jones (Robert Mitchell Dawson) dal Massachusetts Istitute of Technology. Mént'r i dascóran, al tedésc e 'l americàṅ i ricévan dal telefunàdi e i rispóndan schisànd un chip lugâ sóta la pèla dla maṅ e dal còl, sénsa biśógn ad telefunèṅ e 'd curnéti. A Quaquarullo a gh scapa na scuréśa e 'l diś ch'a gh'è péna rivâ 'n fax.
Al pustèṅ Antonelli (Vito) al gh'à da purtàr dla pòsta a Fantuzzi (Ermanno Casari), al barìsta dna cà dal pòpul. Fóra a gh'è 'n cald da sasèṅ e Antonelli al vōl far-as sarvìr da bévar ma Fantuzzi al gh diś che lè a s sarvìs sōl i „cumpàgn“ dònca 'l vōl savēr s'l è iscrìt a 'l partî cumunìsta. Par védar s'l è òṅ di suo, al gh admànda «Chi è'l chi lò?» mustrànd-ag na foto ad Karl Marx. Vdénd ch'al n vèra bóca al gh diś ch'al n sà gnint parchè a la cà dal pòpul al gh và tròp pôc e che «La spuma a 'l ginger a n t la dag minga». I dū i vàn'n avànti acsè par dgl'atri vòlti incóra, pò a Nadàł 'l è Antonelli a tiràr fóra na foto 'd un tisi par dmandàr-ag chi 'l è. Fantuzzi al diś ch'al n al sà minga e 'l pustèṅ al salta sù dgénd-ag che s'l armagnìs méno in dla cà dal pòpul al savrév che 'l óm in sla foto 'l è qvél ch'al s ciùla sò mujér durànt al dè.
Mént'r i aparéć'n in tavla e i daṅ śò a la pólvra a i bicér, dū camarēr i s còntan i sò insùni dla nòt prima. Al prim al cònta ch'l à pasâ na nòt in sna giòstra, al secónd (Gigi Proietti) invéci a gusàr-as dal dóni da nuànta cuma la Sharon Stone, la Brigitte Bardot e la Monica Bellucci ch'i s śibìvan da par lōr. A la fiṅ al n in psiva piò anc parchè a n gh'éra gnanc 'n amìg a jutàr-al. C'l àtar al salta sù dgénd ch'al psiva ciamàr-al ma lò al gh diś ch'al gh'à pruâ a telefunàr-ag ma che lò 'l éra impgnâ a giràr in sna giòstra.
Sandro al và a cunfesàr-'s in céśa da Don Mariano (Mariano D'Angelo). Chi lò al gh diś ad cuntàr-ag tut i sò pcâ e Sandro al taca dgénd ch'un sò amìg al gh'iva regalâ na dôś ad dròga e lò 'l éra andâ subìt a far-'s-la in un bar ma pò la pólva la gh'éra cascàda śò p'r al cèso. Al prēt al gh admànda «Dònchina?» e Sandro al gh rispónd «Ag pcâ!».
Pinardi (Uccio De Santis), par far al gustóś c'n al sò cap, al gh cònta dal barśeléti: «Cuma s ciàm'la la più granda balarìna cecuśluvàca? Ciolanka Sbilenka», «Cuma s ciàm'l al più grand imbariagòs àrab? Nabir Albar», «Cuma s ciàm'l al più famóś fnòć rus? Andrei Coimaski» e via dascurénd.
Al purtēr Antonio (Biagio Izzo) al gh'à n'usesiòṅ par la sgnōra Mariotti (Nadia Carlomagno) ch'la stà in dal sò palàs. Na sira chi lē la 'l ciàma parchè a gh'è andàda via la luś in dal sò apartamènt e la gh'à biśógn 'd ajùt parchè sò marè 'l è via par lavōr tuta la nòt. La 'l ricév in sótvèsta e lò al gh cunfésa ch'al sarév prònt a dar-ag sinc-sènt euro par gusàr-la. La dóna la gh astà. Quànd a tórna a cà 'l avucàt sò marè (Francesco Guzzo), Antonio al gh diś ch'l à péna giustâ na spina ch'la n andàva piò e ch'i sinc-sènt euro ch'al gh'iva dâ in prèst la stmana prima al i à péna dâ indrē a sò mujér.
Culegamènt estéran
}}
8 ed mèrz
L' l'è al 67śum dè dal calendàri gregoriàn (68śum in di an bisestìl); a gh vólen incòra èter 298 dè a la fin dl'an.
Vestito che uccide
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'Amy l'à spianâ 'n vistidèṅ nóṿ ch'al t turà 'l fiâ... par sèmpar...|Tagline dal film}}
Vestito che uccide (Vistî ch'al cópa) 'l è 'n film ad scarésa dal 1990 ad Tobe Hooper, girâ par la televiśiòṅ.
A 'l èstar 'l è cgnusû cuma A Morte Veste Vermelho in Braśil, Peligrosa de noche in Spaggna, Robe de sang in Frància e Im Banne des Grauens in Germàgna.
Sunt
'N amìg dla ragàsa, Eddie (Corey Parker), al cata 'l mantèl a teàtar, al s al mét e pò 'l taca a dar adòs a chi àt'r atōr ma par furtùna al gh casca śò prima ch'al rivìs a masàr a sò vòlta. L’Amy la n gh dà minga a mènt e la decìd ad far-'n un vistî da sira. Quànd la s al mét chi lē la dvènta na ragàsa dimóndi bèla ma anc catìva e sénsa scrùpui. Sò nunóna (Natalie Schafer) la naśa quèl e la próa a tiràr-'g-al via ma la casca śò p'r al scali durànt la lòta.
L’Amy la s cava śò prumiténd-as 'd a n métar-'s-al piò ma purtròp sò cuśìna Gloria (Daisy Hall) la 'l ciàpa lē, pò 'l vistidèṅ al finìs in dal maṅ dn'atra dóna, la Wanda Thatcher (Dee Wallace).
Culegamènt estéran
}}
1303
Al 1303 (MCCCIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
I sécol
Al I sécol al tōś i an ch'i partìsen con 'l 1 infîn a 'l 100, tolt dàint'r anca lò.
Mortuary - Obitorio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Mortuary - Obitorio (Ubitòri) 'l è 'n film ad scarésa dal 1983 'd Howard Avedis.
Sunt
La Christie (Mary McDonaugh) l'è in lut par la mòrt ad sò pàdar, al dutōr Parson (Danny Rogers), andgâ in dla pisìna ad cà. Sò màdar Eve (Lynda Day George) la pénsa ch'la sia stada na daśgràsia a difarénsa ad sò fiōla ch'l'è sicùra ch'al sia stâ cupâ.
Soquànt an dòp Josh (Denis Mandel) al và, insém a Greg Stevens (David Wysocki), muróś dla Christie, a purtàr via soquànti gumi a cà dal becamòrt dla sità, al sgnór Hank Andrews (Christopher George), cuma riśarcimènt p'r al fat che lò al 'l iva licensiâ sénsa di mutìṿ vàlid. Rivâ in sal pòst, chi lōr dū i védan Hank e l’Eve impgnâ in na sintàda p'r arciamàr i spìrit, pròpria quànd 'n óm cun la fàcia śbiàvda e cun un tabàr nég'r adòs al masa Josh e pò al s al pòrta via.
Greg, jutâ da la sò muróśa, al taca a pascàr-al ma a n gh'è vèrs. Chi lē pò, da soquànti stmani, l'à tacâ a 'vér di arbgàt a la nòt, insugnànd-as 'n óm cun un capùs in cô ch'al gh cur adrē cun un spróc p'r imbalsamàr i cadàvar. La n è gnanc più bòna ad far 'l amōr c'n al sò muróś parchè la gh'à in mènt sèmpar sò pàdar, ch'al vliva in alóra métar la mujér (Donna Garrett) dal pruprietàri d'l ubitòri in manicòmi parchè l'éra ciucàda in dla tèsta, acsè cuma sò fiōl Paul (Bill Paxton), inamurâ dla Christie a sò vòlta.
P'r andàr-'g a fónd e par savér la véra, la ragasōla la dmanda ajùt a 'l sierìf Duncan (Bill Conklin).
Culegamènt estéran
}}
464
Al 464 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Uratôri dal Crést
L' Uratôri dal Crést o dal Ss. Crucifés (Oratorio del Cristo o del Ss.Crocifisso in italiân) l'é un stâbil religiōş, in piâsa Roversi, int al cèinter stôrich ed Rèz.
Un pô de stôria e spiegasiòun
L'é stê fât, só incâregh ed la cumpagnéia dal Suffragio, int al 1758 int al pôst in dó gh'ēra 'na figûra dal Crucifés piturêda al tèimp ed la pèst dal 1630 – 1631, mèinter la facêda l'é stêda fara int al 1761, só progèt ed l'architèt Giovan Battista Cattani ciamê Cavallari. Int al 1887 l'é stê restarvê sòta la diresiòun ed l'inzgnēr Albertini. Al stâbil al presèinta 'na carateréstica facêda barōca int al fōrmi bumbêdi e urnêdi. Al stâtvi int la facêda in ôvra dal scultōr veronèiş Angelo Finali. L'intêren ed l'uratôri l'é ânca ló in stîl barôch e, drēda l'altêr magiōr as pōl vèder l'afrèsch ch' al rapreşèinta Crést in crōş cun l'indulurêda in znôc a i sō pē. L'uratôri l'é a la fîn dal Cōrs ed la Gêra in dó l'é la tèsta ed tóta la sēna. L'uratôri l'é in un şlêregh dal cōrs, ciamê ed sôlit piâsa dal Crèst, da dōv' as pôl vèder ânca la cópla e la tòra dal campâni ed la Cēşa ed Sân Zôrz.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Oratorio del Cristo trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Ceṡa Copta-Urtudòsa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La Ceṡa Copta-Urtudòsa, a l'é una ceṡa urtudòsa urientäla, c' la g'ha il so radìs in Egit, adtitüra in dal I secul.
Difàti, la parola copto, prubabilmëint la vegna da l'arab qubṭ (قبط), c' al gnarìss dal Grec antig Aiguptos, Antig Egit.
Ligamm ad föra
}}
Noti 'd Infermerìa: Cuś l'ē e cuś la nn'è briśa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Noti 'd Infermerìa: Cuś l'ē e cuś la nn'è briśa (Notes on Nursing: What it is and What it is Not al tìtol originêl in ingléś) 'l è 'n scrìt edla Florence Nightingale dal 1859 per dèr di cunsìli 'd infermerìa sìa a cal dòni che lē la furmèva in dla scóla, mo pò anca a cal reśdóri ch'i gh'ìven da curèr dla ginta in cà. {{CITAZIONE2|... If, then, every woman must at some time or other of her life, become a nurse, i.e., have charge of somebody's health, how immense and how valuable would be the produce of her united experience if every woman would think how to nurse. I do not pretend to teach her how, I ask her to teach herself, and for this purpose I venture to give her some hints.|... Alóra, se na dòna, ind un quèlc perìod edla só vìta, la dēv edvintèr inferméra, p'r eśèinpi fèr-es careg edla salùt 'd un quelchidùn, quànt grand e valid al s'rèv al riśultêt ed cl'esperiìnsa lè se cla dòna la pinsìs adrē ala manéra 'd curèr. Mè a n'pretènd brìśa 'd insgnèr-'gh-en la manéra, mè a ghe dmànd 'd insgnèr-'s-la da per lē, e per cal mutîv chè mè a prōv a dèr-egh soquànt cunsìli.|Pcòun dla prefasiòun a 'l "Notes on nursing", 1860|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{en}}}} Al manuêl 'l è 'l prìm ch'al descòr 'd 'n argumèint dal gèner, vist che fin a cal mumèint lè i uspidêl i éren tanti volti più di laśarèt per tgnìr tùt insèm i malê e na sìnsia la n's 'n era minga pròpia interesèda. Anc chel dòni ch'i curèv'n i malê i nn'éren minga tòlti in cunsiderasiòun, perchè 'gnurànti e mìa preparèdi. Al scrìv'r-egh di cunsìli apòsta 'l arbaltèva al tîr. Al liber al gniva divîś in cal sesiòun chè:
Colegamèint estèren
}}
La vendetta del ragno nero (film 2001)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La siénsa la 'l à trasfurmâ in un mutànt. La natùra in un sasèṅ.|Tagline dal film}}
La vendetta del ragno nero (La vindéta dal ragn négar) 'l è 'n film ad scarésa par la televiśiòṅ dal 2001 ad Scott Ziehl.
La pelìcula la fà part 'd un prugèt dla Cinemax dal 2001 ciamâ “Creature Features” (batśâ “Al criatùri dal śgriśōr” in Itàglia) ch'la cumprindìva anc àtar quàtar lavōr: Lei, la creatura (She Creature), Il giorno in cui il mondo finì (The Day the World Ended), Il mostro oltre lo schermo (How to Make a Monster) e Adolescente delle caverne (Teenage Caveman).
Sunt
Quentin Kemmer (Devon Gummersall) 'l è 'n śōvan timuróś ch'al lavóra insém a 'l sò amìg più grand Nick Bezis (Mario Roccuzzo) in un sèntar ch'al fà dal risérchi e di esperimènt su i ragn. Al ragàs 'l è inamurâ dla sò vśina 'd cà ch'la studdia da infarméra, la Stephanie Lewis (Amelia Heinle), ma 'l n gh'à mai 'l curàǵ ad far-'s avànti. Par cóntar Quentin al gh'à la pasiòṅ p'r i fumét di super-eróe, specialmènt qvéi dal Vendicadōr Aràcnid, tant ch'l à ciamâ 'l sò cagnulèṅ Thor.
Na sira, durànt na rapìna in dal laburatòri, di làd'r i màsan Nick e Quentin al decìd ad tōr un siēr in lavurasiòṅ cun di estràt 'd un ragn dimóndi fòrt. A tgnir adrē a gl'indàśin a riva 'l ispetōr Jack Grillo (Dan Aykroyd) ch'al gh'à di prubléma a lèt tant che sò mujēr, la Trixie (Theresa Russell), la gh mét i còran c'n al pulisiòt Williams (Christopher Cousins).
Piàṅ pianèṅ Quentin al taca a trasfurmàr-'s in un ragn, ciapànd la sò fòrsa ma anc na fam ad carna umàna, esénd anc bòṅ ad sparàr fóra na tlaréda da 'n buś ch'a gh'è vgnû subìt sóta 'l pèt.
Culegamènt estéran
}}
Cappella
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|If you can't bare it all, I can stop this for you, if you can't bare it all, what would you want me to do? If you can see my love, I can see love in you, what would you want me to do? Tell me the way.|Se ta n vōd briśa al sac, a pòs dar-'g un taj, se ta n vōd minga al sac, cuśa vō't ch'a fag-j-a? Se ta n sē mia bòṅ ad védar al mè amōr, mè a pòs védar 'l amōr dènt'r ad tè, cuśa vō't ch'a fag-j-a? Dì-'m la manéra.|Tell Me the Way, 1995|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I Cappella i èṅ un grup muśicàl itagliàṅ (o méj, un prugèt muśicàl) cgnusû in d'l àmbit dl'eurodance, ma anc dla dance e dla techno ch'i àṅ abû sucès specialmènt in di an Nuànta, anc a 'l èstar.
Biugrafìa
Al prugèt al nas par mèrit ad Gianfranco Bortolotti dla Media Records ad Brësa ch'l iva bèla prudót i 49ers. A 'l inìsi i lavóran sèg Mauro Picotto, Pagany, Roby Arduini e Max Persona. Al nóm Cappella al salta fóra però sōl in dal 1987 quànd a véd la luś al braṅ Bauhaus cantâ par Ettore Foresti e fat a la manéra ad Pump Up The Volume di M/A/R/R/S che in alóra i fàvan scóla.
In séguit i vènan fóra dagl'atri cansòṅ ad sucès cuma Take Me Away cun la Loleatta Holloway a la vóś. Par catàr na cantànta ch'la dis anc la sò figùra a 'l prugèt, a vèṅ sarnìda la Kelly Overett p'r al vìddeo dal braṅ U Got 2 Let The Music anc se cantâ da n'atra dóna incóra, la Salee. A i Cappella a s śònta anc al rapper Rodney Bishop, miténd insém un masć e na fémna cum andàva a la granda in di an Nuànta. Cun chi dū lè a 'l timòṅ al grup al mucia sù dimóndi sucès, cun dal canti famóśi cuma Move on Baby, U & Me, Move It Up dal 1994 e Don't Be Proud dal 1995.
Cun la nóva cantànta Allison Jordan in di rang, al grup al fà gnir fóra Tell Me the Way, sìngul ad sucès dal 1995, e pò I Need Your Love.
In dal 1999 Bortolotti al fà savér in sal sit dal sò cà discugràfica ch'al lasa pèrdar al prugèt Cappella. In dal 2011 a vèṅ fóra na racòlta ad braṅ rimixâ, The Remixes.
Culegamènt estéran
}}
Al ritōren ed Don Camél (félm)
{{Metacaixa
{{dialortArz | dial=Arzân}}
Al ritōren ed Don Camél (Il ritorno di Don Camillo in italiân) l’é félm dal 1953, dirèt dal regésta Julien Duvivier.
La stòria
Don Camél, in sègvit a i fât arcuntê ind al finêl dal félm fât préma, l’é şluntanê da la só parôchia ed Bresèl per punisiòun. Per pinsêr in sém a i sō erōr, l’é spidî dòunca in un paèiş luntân dimòndi ed nòm Montenara, abandunê in méz al muntâgni, in dó ‘gh rîva cun fadîga e da per ló, per catêregh tra l’êter un abiĵnt frèd e gnînt aculiĵnt.
A Bresèl la véta la cunténva, mó sèinsa Don Camél l’ istès Pepòun, só aversâri giurê, an gh’l’à chêva mìa a gnîr fôra da i problēma grând e céch: al nōv prēt zôven, sostitût pruvişôri ed Don Camél, tra l’êter, an sèmbra mìa deciş a vrèir colaborêr!
Luntân da l’èser un tranquèl pastōr, al srà prôpria al ritōren ed Don Camél a arpurtêr la cuncôrdia e la sperânsa int al paèiş, dōve, cun al manchêr ed Don Camél, j aversâri 'd sèimper ris’cêven de dvintêr nemîgh acanî.
Colegamèint d'ed fōra
}}
2 ed lói
Al  l'è al 183śum dè dal calendàri gregoriàn (184śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 182 dè a la fin dl'an.
Menefreghìśem
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al menefreghìśem (, menefreghismo in itagliàṅ), da la manéra itagliàna 'd dìr "me ne frego", 'l è 'n ategiamèint, na manéra 'd fèr vèder o 'd pinsèr, quand a n's gh'à mìa vója 'd interesèr-es a 'n quêl ch'è gnû avànti.
Colegamèint estèren
}}
Le beau Serge
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Le beau Serge (Al bèl Serge) 'l è 'n film dramàtic francéś in biànc e négar dal 1958 ad Claude Chabrol. Anc s'l éra a 'l sò debùt cuma regìsta, Chabrol 'l à fat subìt sèntar vinsénd al prim prèmi a 'l Fèstival ad Locàrn e al prèmi Jean Vigo.
Cla pelìcula chè l'è cunsideràda cuma la prima òpra dal muimènt dla Nouvelle Vague e l'è stada giràda tuta in dal paiśèṅ ad Sardent, in dla regiòṅ dal Limuśèṅ, in dua Chabrol 'l iva pasâ la sò giuinésa durànt la guèra.
Sunt
Dòp avér pasâ soquànt an via e ès'r-as curâ da 'n brut mâł, al pariśèṅ François Baillou (Jean-Claude Brialy) al tórna in dal paiśèṅ in dua 'l éra nâ par punsàr bèṅ e p'r armét'r-as dal tut. Al tōś in afìt na cambra in dla pensiòṅ dla Madame Chaunier (Jeanne Pérez) dòp ch'al furnàr (Michel Creuze) al gh cònta cuś è sucès in dal cumùṅ méntar lò 'l éra via. A gh'è qvéla ch'la gh'à abû dū fiōi, qvél ch'l è partî par far al militàr ad mistēr e pò a gh'è Serge (Gérard Blain), al più câr amìg ad François, ch'al vliva studiàr par dvintàr 'n architét e andàr acsè via da cal pustàs lè daśmindgâ da tut e da Dio, in dua a n sucéd mai gnint e la gint la fà fadìga a tiràr avànti. Invéci al ròbi i èṅ andàdi in na manéra difarènta par lò. P'r avér fat 'l amōr na vòlta o dū cun l’Yvonne (Michèle Méritz), chi lē l'è armàśa subìt gravda e lò 'l è stâ custrét a spuśàr-la in présia e acsè i sò prugèt i èṅ andâ a far-as banadìr. Al putèṅ pò 'l è nâ mungulòid e 'l è mòrt subìt. Serge al s è ardùt a guidàr un camiunsèṅ par na dita ch'la vénd dal légn ma 'l è anc dvintâ 'n imbariagòs e quànd 'l à bvû al n cgnós più ninsòṅ e al dvènta catìṿ cun sò mujér ch'al trata da spés mâł.
Serge al pasa 'l sò siri a bévar insém a 'l vèć Glomaud (Edmond Beauchamp), al pàdar dna ragàsa ad darsèt an, la Marie (Bernadette Lafont), ch'la gh cata gust a far sès cun tut i śōvan ch'la cata. L'è stada cun Serge e adès la và cun François. Chi lò al vrév jutàr al sò amìg a saltàr-'g-an fóra da la sò situasiòṅ ma a n è minga un quèl fàcil anc parchè l’Yvonne la spèta 'n àtar putèṅ.
Culegamènt estéran
}}
1304
Al 1304 (MCCCIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Giovanni Vacca
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al Giovanni Vacca (Śènva al 18 ed novèmber 1872 - Ròma al 6 'd śnêr 1953) 'l era stê 'n matemàtic e 'n sinòlug itagliàṅ. Dôp 'd ès'r-es lavreê matemàtic a Śènva e avér tgnû drē c'ma asistèint ai stùdi dal calcol infiniteśimêl dal Peano, incòr śóven al Vacca al tin drē a dal lesiòun ed cinēś pò al và a stèr per un an in dla Cina, d'indû al turnarà indrē pròunt p'r insgnèr Stòria e giugrafìa edl'Àśia orientêl prìma a Ròma e pò a Firèins e incòr a Ròma. Al Vacca al publicarà anca dimòndi scrìt in sìm'a di lavōr indû a gh'intrèva la Cina.
Colegamèint estèren
}}
1781 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1781, mo invéci 'l an 1781, 't ê da 'ndèr chè) Al 1781 (milsetseintutantùn, millesettecentoottantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1780 (milsetseintutànta) e 'l vin prìma dal 1782 (milsetseintutantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintutantunéśim post.
Èter progèt
}}
463
Al 463 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Patriarca
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Al Patriarca, in dal cèsi cristiäni, sia catòlichi tàme urtudòsi, a l'è un vèsc cl'ha acetà la sücesiòn apustòlica. Al sò diocesi i'enn ciamä Patriarcä.
La parola Patriarca, la vëgn dal Grèc πατήρ ἄρχων patèr àrchon, ciuè "pèr-càp".
Al dì d'incö, in itagliàn parlä, a vör dì anca càp d'una famiglia, o dun insëma ad parsòn.
Vàrda anca
}}
Utah
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
'L Utah 'l è 'l 13śum stat più grand dla federasiòṅ c'n i sò 219.653 km² e 'l mùcia sù dagnóra tri migliòṅ 'd abitànt. Al gh'à vint-nóṿ cuntèi e duśènt-quarantasiē cumùṅ. Al ciàpa 'l sò nóm da na tribù indiàna dal pòst, i Ute, e cla paròla lè la vōl dir gint ad muntàgna.
La sò capitàl e sità più granda l'è Salt Lake City cun West Valley City, Provo e West Jordan atri sità impurtànti. Al sò mòt 'l è „Industry“ (Indùstria) mént'r al sò scutmàj 'l è Beehive State (Al stat brésca).
Al sò guvernadōr, da 'l 2009, 'l è 'l republicàṅ Gary Herbert. Al stat sturicamènt 'l è sèmpar stâ da la banda di republicàṅ tant ch'i vìnsan chè da 'l 1968. In dal 2012 Barack Obama 'l è stâ spasâ via chè ciapànd sōl al 24,8% cónt'r al 72,8% ad Mitt Romney.
Culegamènt estéran
}}
1514 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1514, mo invéci 'l an 1514, 't ê da 'ndèr chè) Al 1514 (milesincseintquatòrdeś, millecinquecentoquattordici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1513 (milesincseinttrèdeś) e 'l vin prìma dal 1515 (milesincseintquìndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseintquatordicéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1514 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 col 757: Fatoriśasiòun:
Paulo Coelho
{{Metacaixa
Pàul Coelho, (Rio de Janeiro, Brasil, 6 ad lòi 1946) l'è un scritùr e puèta brasiliàn.
Biugrafia
Nasìd a Rio de Janeiro, Brasil, 6 ad lüi 1946, al và a scòla dai Gesüiti dla sò citä. A l'è mai riesì a supurtè i règuli dal culègg, e l'ha cumanciä a scrìu i sò prìm puesìi da picëin, a 8-10 ann.
In Itâglia l'ha cumanciä a vìss cugnusìd in d'i ann '90 cun L'Alchimista, cun al Manuale del guerriero della luce e cun Veronika decide di morire.
Ligamm ad föra
}}
XVI sécol
Al XVI sécol al tōś i an ch'i partìsen col 1501 infîn a 'l 1600, tolt dàint'r anca lò.
Geòrgia
La Geòrgia (საქართველო / Sakartvelo in georgiàn) l'é un pajaiṡ transcuntinentèl stra l'Evrôpa e l'Âṡia. A livèl culturèl l é cunsiderè europê. Al 2015 l'à 3 729 635 abitànt sparpajè in 69 700 km2. L'à fât pèrt dl Inpêr Róss e dl'Ugnån Suviêtica squèṡi sänper d lóng par pió ed dû sêcuel fén al 1991, quand al à lasè l'URSS.
1305
Al 1305 (MCCCV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
3 ed lói
Al  l'è al 184śum dè dal calendàri gregoriàn (185śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 181 dè a la fin dl'an.
Rebeka Masarova
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Rebeka Masarova (Baśilèa, 6 'd Agóst dal 1999, Masárová in Śluvàc, a s lèś [ˈɾɛbɛka ˈmasaːɾɔʋa]) l'è na tenìsta śvisra/spagnōla cun di urìgini śluvàchi par part ad pàdar, cuma la Belinda Bencic, e spagnōli par part ad màdar. L'è bòna 'd dascórar in Tedésc, Francéś, Śluvàc e Ingléś.
L'è élta 186 cm e la péśa 71 chilo, la dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. In dla sò caréra l'à vins al tìtui dal Roland Garros di śōvan in dal 2016.
Caréra
La Rebeka la śōga 'l qualificasiòṅ in dū turnèo ITF a quatórd'ś an e la gh la cava anc a pasàr-li na vòlta. La tórna a pistàr chi camp lè in dal 2015 rivànd in semifinàł in 'n ITF su tèra batùda a Madrìd.
In dal 2016 la riva in semifinàł a gl'Australian Open di śōvan faghénd méj in Śugn a Parì in du la vins al tìtul dal Roland Garros di śōvan. In Favràr e in Avrìl la pasa 'n turàn in di ITF śvìs'r ad Kreuzlingen (sinquànta-mila dòlar) e ad Ciàs (vintsìnc-mila dòlar). In Luj a Gstaad i gh dànan na carta salvàdga par śugàr al sò prim turnèo WTA e la Masarova la fà fóra subìt la Jelena Janković a 'l prim tùran par 1-6 6-4 6-2 e pò anc l'Anett Kontaveit e l'Annika Beck i crōdan sóta i sò cōlp. La pèrd in semifinàl da cl'atra śvisra, la Viktorija Golubic, par 3-6 2-6. In Setémbar la scampa par miràcul a 'n incidènt in màchina: l'éra in viàś cun sò màdar e cun sò fradèl par tōr part a 'n ITF a Clermont-Ferrand.
Nòti
}}
549 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 549, mo invéci 'l an 549, 't ê da 'ndèr chè) Al 549 (sincseintquarantanōv, cinquecentoquarantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 548 (sincseintquarantòt) e 'l vin prìma dal 550 (sincseintsinquànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXLIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintquarantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Bats
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I t ciuciaràṅ via incòsa!|Tagline dal film}}
Bats (Papastrèi) 'l è 'n film fantàstic ad scarésa americàṅ dal 1999 ad Louis Morneau girâ tut in dal stat dal Utah. Al gh'à abû un séguit in dal 2007, Bats 2.
La pelìcula l'à fat sù da piò ad déś migliòṅ ad dòlar ardupiànd acsè i cóst fér'm a sinc e dū.