cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Asia Argento
Biugrafìa
In dal 2016 la và a balàr in dal prugràma ad Rai 1 Ballando con le stelle e lè la gh'à la manéra ad bcàr-as cun la Selvaggia Lucarelli ch'la gh diś ch'al sò prubléma 'l è ch'la bala cun l'ària spaurìda ch'la gh'iva quànd la schivàva 'l scurtlàdi 'd sò pàdar. L’Asia la gh rispónd «Da na quàlc banda a-j-ò lèt ch'i nóm ch'i tàcan cun la S i èṅ i nóm di sarpènt, tira fóra 'n pôc 'd itagliàṅ ch'at sē n'analfabéta e tuta l'Itàglia la 'l sà. E pò guàrda cuma 't sē vistìda, at pâr mè nunòna».
Nòti
}}
Spìla da bâlia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La spìla da bâlia, dìta anca 'd sicurèsa, l' è cla spìla ch' la tîn strìc dū bandi 'd tisû mìa dimòndi gròsi, cun abàsta fermèsa: a s' dîś apòsta "da bâlia" perchè in tèimp mìa tròp luntâṅ la vgnìva druèda da la bâlia per tgnîr strìc el trī bandi di "triàngul" ed stòfa, panulèin di neonê.
L' è furmèda da 'n fîl d' asêr (piò raramèint ed fèr) crumê, arvujè sù per śvilupèr 'na tensiòun cuma 'd 'na mòla da cla banda lè dal rìs ch a gh' vîn, cun da 'n cô la punta (ardijòun) e da cl' èter cô saldê un férem a forma 'd calutèina, furgèda apòsta p'r uspitèr 'l ardijòun in cla manéra sicûra che nisùn al gh' àpia da pùnś'r-es.
A s' in càta 'd piò m'śûri, mo la piò urdinària l' è quèla 'd 22 mm. ed lunghèsa. A gh' è po' anca la spìla ch' la tîn sarê el bandi di kilt di scuséś, custruìda cun sol 'l arvujamèint dal stès fîl 'd asêr, sèinsa dagli ètri śunti 'd metâl, e 'd dimensiòun piò grosi.
A la spìla da bâlia, la crumadûra la gh' śùnta l' aspèt piò lustrê e bel da vèder (ch' la sìa cuma 'd argînt, 'd ôr, ed râm e 'd brònś) dòp che anca dl' ètra robustèsa, e la s' pōl anca catèr verniśèda, ed biànc, ed négher, u piò vìva s' la dév cumpagnèr cuma 'n acesòri un quêl studiê stilisticamèint.
La spìla da bâlia 'd lung al tèimp
I schèv dl' archiulugìa i àn purtê a la lûś dal spìli da bâlia druèdi fin da l' Éra dal Brònś, piò rudimentèli e grosi 'd quìli d' incō, mo listès pràtichi e apresèdi 'd lung i sècul anca per sulèr di mantē.
Culegamèint estèren
}}
577
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
534 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 534, mo invéci 'l an 534, 't ê da 'ndèr chè) Al 534 (sincseinttreintaquàter, cinquecentotrentaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 533 (sincseinttreintatrī) e 'l vin prìma dal 535 (sincseinttreintasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseinttreintaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
Micròmeter
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Al micròmeter (micrometro in itagliàṅ), scrìt col sìmbol µm, 'l è n'unitè 'd emśùra ed lunghèsa ch'la corespònd a 'n miliunéśim ed mēter, a dìr un miléśim ed milìmeter: Al micròmeter 'l è cumpàgn a 1000 nanòmeter (nm):
Colegamèint estèren
}}
Facelift (àlbum)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Album }}
Facelift 'l è 'l prim àlbum in studi dal grup alternative metal di Alice in Chains. 'L è stâ publicâ al 21 'd Agóst dal 1990 e 'l è decicâ a 'l cantànt di Mother Love Bone Andrew Wood, mòrt in dal Mars dal 1990.
Al disc al misćia insém heavy metal, hard rock e grunge. Al sìngul Man in the Box, ch'in dal vìddeo al véd al cantànt Staley sarâ dènt'r a 'n ciûś cuma na pòvra bèstia, 'l è stâ numinâ a i Grammy Awards dal 1992.
Culegamènt estéran
}}
Pichilemu
Pichilemu (in mapudungun) l’é na cmûna dal Cîl.
576
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Ròsp
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al ròsp (Bufo bufo, rospo in italiàn) 'l è 'l anfìbi più grand 'd Europa, difàti al pōl rivàr anc a 20 cm (śampi a part). L'è na bèstia dimóndi cumùna in Europa e in dl'Àfrica dal Nòrd-Òvest.
'L è prutèt par la cunvesiòṅ ad Bèrna par la prutesiòṅ dla fàuna minōra.
Anatumìa
Al sò culōr clàsic 'l è 'l maròṅ, ch'al pōl ténd'r a 'l rusìć, al stómag però 'l è biànc. La pèla l'è pîna ad pòr ch'i bùtan fóra dal sustànsi ch'i fàn'n andàr fóra 'd tèsta cuma la 5-metossi-N, la N-dimetiltriptamina, la bufotenina e la bufalina.
Al balòti di òć dal ròsp i èṅ culgàdi, 'l òć 'l è ramâ o 'd culōr d'l ôr, mént'r in sal còl a gh'è dū giàndli padòtidi uvàli. I ròsp meridiunài i ténd'n a èsar più grand e cun na pèla più "spinóśa" e cun di pòr più marcâ.
Biulugìa
L'è na bèstia ch'la s dà da far specialmènt ad nòt méntar durànt al dè al ténd a lugàr-'s in di bûś, in di śbrâg, sóta 'l prédi o in di sit in dua al s pōl quaciàr da la luś. Quànd 'l è in perìcul, al s mét in na póśa ch'la fà impresiòṅ cun la tèsta in bas e al rèst alvâ. Rispèt a 'l Bufo viridis al s cata in di ambînt sut e al ténd a turnàr sèmpar in dla stésa pùcia 'd àqua par far di fiōi, dal vòlti faghénd anc soquànt chilométar.
Cumpurtamènt
A s nutrìs praticamènt ad tut qvél ch'a gh la cava a métar-'s in bóca: insèt prima 'd tut, pò lumàghi, bêg e di invertebrâ pìcui cuma i pōl'n èsar i sórag.
I sò nemìg naturài i èṅ i sarpènt, al bisi, i ris e, quànd i èṅ incóra di girèṅ, i pés. Par furtùna al ròsp i gh'aṅ sèg dal giandli cun dal vlèṅ e dònca al s pōl anc difénd'r-as. Dgl'atri vòlti al la scampa butànd-'s in dl'àqua.
Riprudusiòṅ
Dòp al letârg d'l Invèran, quànd a taca la Primavéra, a partìs la stagiòṅ di amōr. Vèrs 'l inìsi 'd Mars i ròsp masć i vaṅ datéś a i sit riprudutìṿ (ad sòlit i cōrs 'd àqua, i pós o i stagn) e i s tàc'n a 'l fémni ch'i èṅ dimóndi più grandi 'd lōr. Dal vòlti a sucéd però ch'i masć i èṅ acsè tant ch'i s mùć'n adòs 'l un cun c'l àtar e pò i armàgnan sénsa fiâ, murénd in cla manéra lè.
1792
Al 1792 (MDCCXCII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Ròsp
Riprudusiòṅ
La fémna la fà déś-mila óṿ in dl'àqua a 'l incìrca in na śladìna ch'a pâr na lasa e in cal mént'r al masć al i fecónda.
Quànd i óṿ pò i s vrànan, i vgnaràṅ fóra dal bistiulìni négri bòni ad vìvar sōl in dl'àqua, i girèṅ. Par crés'r i magnaràṅ dgl'alghi ma anc dl'atra ròba urgàniga catàda lè.
A i girèṅ i gh crésan prima 'l śampi sóta e pò qvéli 'd sōvar. A cal punt lè i tàc'n a śmét'r ad magnàr parchè la sò bóca e al sò stómag i èṅ drē a cambiàr p'r èsar bòṅ ad mandàr śò e ad digerìr gl'insèt.
La metamòrfuśi la dura òṅ o dū dè: la cóa la sparìs e la gh sarvìra par dar-ag dl'energìa par finìr al prucès ch'l al farà dvintàr un ròsp.
}}
Gatâtich
Gatâtich (Gattatico in italiân) l'é un cmûn ed 5.779 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'è tra mezdé e sîra e a cîrca 23 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
Cunuméia e teritôri
Ind al teritôri comunêl în tânti al j aṣièndi agrécoli céchi e mzâni che prudûṣen, tra chiêter, al Lambrósch Arzân e al Grâna. In flôra l'ativitê dal majêri, ch' l' à tôt al pôst ed còla dal filarôli ed 'n vôlta. Mó la cunumèia dal pôst la s'è arnuvêda cun al ṣvilóp industriêl ch' al s'è specialiṣê ind la prudusiòun dal cèli frigoréferi, prefabrichê, rimôrchi, vernîṣ e detersîv. In dōve gh'é l'aministrasiòun comunêla, a Predṣel, in pió dal municépi a gh'è la caṣêrma di carabinêr, l'ufési postêl, la farmacéia, l'ambulatôri comunêl, la stasiòun dal coriêri, trèi filiêli ed bânca e dû mulèin.
B
B l'è la segunda lettra de l'alfabet italian e anche del nostar. L' è na lettra latena.
Gatâtich
Stôria
Gatâtich l'è un cmûn dimòndi sparpagnê; al tōṣ al nòm da la frasiòun dōve a gh'è stê al Cmûn fîn al 1870: dôp al municépi l'è stê spustê a Predṣèl, siēlt cme sît polétich aministratîv per la só puṣisiòun centrêla int al teritôri. Ânch da l'Archévi Comunêl, ch' al cumîncia int al 1805, la stôria l'è a pès e pcòun e la finés cun pôch infurmasiòun impurtânti, al pió interesânti ed còli a pêrlen dal j antîghi costrusiòun e insém i nōvi servési industriêl. Al nòm ed Gatâtich al desgniré da Captati (perṣunēr) ch' ēren druvê despès a fêr j intervèint ed bunéfica dal tèri int l'êlt Medioēv. 'N' êter parèir insém a l'urègin dal nòm l'è còl che al nòm Gatâtich al deṣvègna dal nòm ed persòuna Cat cun la zûnta dedrē 'd aticus. Secònd diêter, invêci, al nòm a deṣgniré da gât mó as crèd ch' al sia un parèir mia gióst. L'è 'na zôna dōve l' òm al s'è fermê tânt tèimp fa, l'è stêda abitêda préma da i Galli Cenomani e, dôp, da i rumân ch' àn fundê Tannetum, un cèinter in flôra préma ed tót ai tèimp 'd Avgósto. Dôp avèir cgnusû l' avtoritê farnèiṣa, pó còla di Sforza, pó còla papêla, francèiṣa e avstriàca, al paèiṣ l'è stê fât cmûn int al 1805 e int al 1853 l'è pasê uficialmèint a la Diocéṣa ed Rèz.
Tannetum
Mó tóta la stôria antîga dal cmûn la partés da la fantâstica Tannetum o dmèj da ûn di dû bōregh ed la sitê rumâna: Tanêto e Sânta Eulalia (incō Sânt'Ilâri); ânca se l'òm al gh'ēra, in sté zôni, dimòndi préma. In sém a l'urégin ed Tannetum a gh'è la teoréia ed soquânt studiōṣ ed l'època ertósca, tra quî Ribezzo, Schulze e Trombetti, che l'unésen al dío Thann o Tannias, e còla, da pôch preṣentêda da Serra, ch' al gniré da un nòm gâlich, che al sré stê un bôsch sâcher ed quêrsi, che al lègn, réch ed tanèin, l'ēra druvê per curêr dal malatèi e per la cûnsa dal pèli. Atâch a Tanêto a gh'è un'impurtânta zôna ed rèst antîgh, dōve é stê catê di rèst ed 'n' etê ch' la va da i prém tèimp ed l'etê ed la prêda a la fîn dal peréiod Antîgh, cme al simitèri dal Furnêṣ ed Sânt'Ilâri, a mezanôt de sté zôna a s'è catê un pôst dōve in tèimp indrê a gh'è stê d' j etrósch e a st' època a s'arfân i tânt rèst pió impurtânt. Int al V sècol p.C. ind al capîr i prém segnêl che la civiltê etrósca l'êra drê andêr zò, i Celti (Gâl ed la tribó di Boi), àn cumincê a smercêres, mìa sèinsa 'd fêres la guèra cun viulèinsa, cun la popolasiòun ed cultûra etrósca. Ân cucê indrê cme bârber i Celti che deṣgnîven da d'ed là dal j Êlpi, àn fundê di nōv cèinter e àn rinfursê i vilâg etrósch ch' a gh'ēren bèle, tra quisché al chêṣ ed Bresèl e fôrsi ânca Tannetum. Int al 268 p.C. i rumân, cun la fundasiòun ed Ariminum (Rèmin dal dé d'incō), àn cumincê, sgnêda da viulèint scûnter cun la popolasiòun cêltica che gh'è stêven da quêṣi dû sècol, còla ch' la srà l 'ocupasiòun ed la Pianûra Padâna. Int al 218 p.C. a gh'è stê, a tâch a Tannetum, ûn di scûnter pió cgnusû e impurtânt ed la cunquésta fr'al Pretōr Lucio Manlio, ajutê da i Cenomani ed Bresèl, e i Boi arblê. Cîrca trî sècol dôp Tannetum la vîn numinêda cme òna dal 22 sitê ed la Regio Octavia, presapôch l' Emélia-Rumâgna dal dé d'incō, dōve l'imperadōr Avgósto l'à divîṣ l'Itâlia. Int al III sècol dôp Crést sèmbra che al strêdi, ch' unîven i pôst luntân, âbien cumincê a spustêres vêrs al sitê atâch ed Pèrma e Rèz, cun la cunseguèinsa che Tannetum la pêrd còla ch' l' è stêda la só impurtânsa ind la stôria ch' l' ēra dêda sōl dal fât ch'l' ēra in un pûnt stratègich pr' i colegamèint dal setentriòun ed la Peníṣola sìa al só intêren che vêrs la Ligória per còst, bèle préma ed la só viulèinta ruvîna, l'îva cumincê un lèint andêr zò. As cgnòs bèin pôch ed la ruvîna ed Tannetumm; al nutési ed la pêrt ed la stôria da la fîn ed l'Antichitê al Bâs Medioēv în schêrsi e a pès e pcòun. Prubabilmèint la sitê l'è andêda a drē a còl ch' l' è stê al lèint regrès ed l'Impêr Rumân. Dôp un cûrt peréiod ed règn Gôtich în gnû dôp d' j ân ed cunfuṣiòun e scuriasêdi barbârichi, fîn a l'arîv di Longobêrd e da l'inési dal lōr règn. L'è in sté mumuèint che s'unés la vicènda, trâgica, ed la ruvîna ed Tannetum. L'ûltma citasiòun stôrica la pêrla ed còl ch' è capitê in cl' època pôch préma dal fât.
La grôsa batâlia dal 218 p.C.
Ind la premavèira dal 218 préma ed Crést é stê fât la batâlia tra i Rumân e i Galli Boi, la facènda l'è arcurdêda ind al j ôvri di studiōṣ de stôria Polibio e Tito Livio. Prufitând ed l' atâch 'd Annibale a l'Itâlia (inési ed la Secònda Guèra Pónica), i Gâl Boi da pôch més sòta, a s'în arblê a Ròma e àn asaltê i magistrê rumân che prôpria in cól peréiod ēren a drē fêr la centuriasiòun di teritôri ed Piaṣèinsa e Cremòuna (colôni che ēren stêdi fundêdi ind al 'stès 218). I magistrê, ch' în stê ciapê ed surprèiṣa da la rivulusiòun, guidê dal vèc còunsol Caio Lutezio àn catê scâmp ind la pió sicûra Mòdna. Mó, i Boi, che s'ēren aleê cun al j êtri tribó di gâl padân e cun Annibale, àn ciapê d'asèdi la sitê e a gh' l' àn cavêda a ciapêr perṣunêr i cmandânt rumân dôp avèir fât fînta ed tratêr la pêṣ. Al pretōr Lucio Manlio, che a's catêva ind la Padânia a câp ed la Quêrta Legiòun, l'è stê invujê a dêregh 'na mân. I Gâl, che i vinsîva nisûn in d' j atâch ed surprèiṣa, j àn asaltê a l'impuvîṣ, ind la fésa furèsta pantanōṣa ch' la quacêva al zôni, l'eṣêrcit rumân in mêrcia 'd aṣvinamèint. L'è stêda 'na batâlia cun môrt e frî e i rumân, pôch preparê al cumbatimèint ind al stréch (la lōr straordinâria urganiṣasiòun stratègica e militêra la funsionêva sōl in camp avêrt), gh'àn avû dimondi môrt: pió ed mèl òm. I suldê rumân, mêl ridòt, s' în ritirê e în stê custrét a serchêr scâmp int al presédi ed Tannetum (Polibio III, 40) dōv' în gnû circundê e asediê da i Boi. I rifurnimèint a prîven rivêr sōl lòngh al fiòm Èinsa da i Gâl Cenomani, aleê di Rumân, acampê a Brixellum (Bresèl), sti rifurnimèint àn permés a j asediê ed reṣestér. Ròma gnûda a cgnusèinsa ed la nutésia dal fât, l'à inviê in ajót ed Lucio Manlio 'na legiòun rumâna e sincméla suldê aleê: trópi bèle destinêdi a Publio Cornelio Scipione ch ' al duvîva partîr per Marsélia a fermêr Annibale préma ch 'al pasésa al j Êlpi. Al trópi in socōrs, cmandêdi dal pretôr Caio Attilio, în rivêdi dèinter Tannetum sèinsa cumbâter, perché, i Gâl, per la paûra ed la reasiòun rumâna, ind al fratèimp a s'êren ritirê. Tito Livio l'à scrét che, sèdeṣ ân dôp, al còunsol Caio Servilio a gh' l' à cavêda a liberêr só pêder ch' l' ēra stê fât perṣunêr insèm a C. Lutezio, ad vicum Tannetum, oséja atâch al vilâg ed Tannetum. Tannetum l'è stê dòunca ûn di prém cèinter abitê ed la regiòun a 'd aleêres cun Ròma e a sustgnîr la cunquésta, gnûda dôp, ed tóta la Padânia. Tannetum l'è dvintêda municipium. Al statût municipêl al gnîva dê ai cèinter nasû préma di rumân in sègn ed rispèt per la lōr tradisiòn d'indipendèinsa.
Al Musèo Cervi
Al Musèo l'è 'na lêrga cà da cuntadèin ch' l' è, insém a i Câmp Ròs, un sît ed cîrca 16 èter ind al mèz ed la Pianûra Padâna. Ind al muséo a gh'è di documèint e testimuniânsi divêrsi lighêdi a la vicènda stôrica di Sèt fradê, a la Reṣistèinsa, a la cultûra cuntadèina, més insèm ind la cà dōve i Cervi în rivê int al 1934. L'idèja 'd un musèo ed la Reṣistèinsa e 'd la stôria dal muvimèint cuntadèin l'ēra bèle preṣèint int j ân '60 quând Alcide Cervi, pêder di sèt fradê fuṣile da i fasésta per rapreṣâlia a la matèina dal 28 dicèmber 1943, al decidîva ed dêr al Cmûn ed Gatâtich e a la pruvîncia ed Rèz la colesiòun di ricôrd e dal testimuniânsi dal sacrifèsi di sō fiôl. Int al muséo în colesionê in pió atrès relatîv al lavōr e a la véta ed 'na famèja ed cuntadèin ind la préma metê dal XX sècol. Al muséo l'è còl ch' al dà al j idèj 'd un fés calendâri ed riuniòun, mòstri e ativitê culturêli, a gh'è dèinter 'na bibliotêca de stôria ed l'agricultûra e 'na colesiòun ed quêder ed pitôr naif. Ind al sît ch' al circònda la cà è stê fât un pêrch agro-ambientêl cun dal piânti dal pôst e elemèint tèpich dal paesâg agrécol ed la pianûra padâna.
L' Amdâja al Valōr Civîl
Int al 2006 al Presidèint ed la Repóblica italiâna Giorgio Napolitano l'à dê al Gunfalòun dal Cmûn ed Gatâtich l' Amdâja d'Argînt al Valōr Civîl cun cla mutivasiòun ché:
Psyco
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L éra drē a far al galét tèg, 'l arà vdû ch'a gh'iva la véra a 'l dî.|Batùda dla Pat Hitchcock in dal film}}
Psycho (id.) 'l è 'n film thriller dal 1960 'd Alfred Hitchcock trat da 'n rumànś ad Robert Bloch d'l an prima. La pelìcula l'è stada candidàda a i Prèmi Òscar dal 1961 par la regìa, par l'atōra minga prutagunìsta (Janet Leigh), par la futugrafìa (John L. Russell) e par la senugrafìa, sénsa però vìns'r-an gnanc òṅ. La Janet Leigh la s è pò arfàta vinsénd invéci al Golden Globe par cal film chè.
'L è òṅ di più grand sucès cumerciài dal „mìstar dal śgriśōr“, cun tri séguit (Psycho II ad Richard Franklin dal 1982, Psycho III 'd Anthony Perkins dal 1986 e Psycho IV ad Mick Garris dal 1990), un remake girâ cumpàgn a 'l uriginàl ma a culōr (Psycho ad Gus Van Sant dal 1998) e 'n spin off (Il motel della paura ad Richard Rothstein dal 1987).
Al persunàǵ ad Norman Bates al tōś ispirasiòṅ da Ed Gein, al Killer dal Wiscònsin dit anc al Maslàr ad Plainfield.
Sunt
La Marion Crane (Janet Leigh), na segretària ch'la tîṅ a drē a i cònt dn'aśiénda ad Phoenix (Ariśòna) ch'la vénd dal cà, la ruba i 40.000 dòlar ch'la gh'iva da purtàr al dè dòp in banca par cònt dal sò cap George Lowery (Vaughn Taylor) e la scapa via in màchina cun i bèsi sèg.
Dòp un dè e mèś ad viàś, tòlta da la stufìśia, la s férma a punsàr in dal motel ad Norman Bates (Anthony Perkins), un stangòṅ put ch'al viṿ da par lò insém a sò màdar, na dóna scarabùtica e bòna sōl a dar-ag di órdan, in na vila lè atàc.
Cla sira lè, méntar la Marion l'è drē a far-as na dócia, na dóna ch'la par la sgnóra Bates la s insfìlsa dént'r al bagn dla sò cambra e la la scurtèla a mòrt. Quànd più tard Norman al la véd, tòlt da paùra e scarésa, par diféndar sò màdar, al decìd ad scanślàr tut al trasi e ad lugàr al sò cadàvar, faghénd sparìr incòsa ma sénsa savér che lē la gh'iva da na banda cal muć ad bèsi là.
Soquànt dè dòp, a n catànd-la piò, la surèla dla puvréta, Lila (Vera Miles), la và a dmandàr nutìsi da 'l amànt ad chi lē, Sam Loomis (John Gavin), ma gnanc lò al sà gnint.
In pinsēr par la Marion chi dū lè i tàcan a pascàr-la, pròpria cuma 'l detective privâ Milton Arbogast (Martin Balsam) pagâ da Lowery ch'al vliva indrē i sò bèsi.
.toys
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric Al funsiòuna da 'l 11 'd avrîl dal 2014.
Psyco
Sunt
Subìt dòp Sam e Lila, ch'i ìvan dascórs a 'l telèfun cun Arbogast prima ch'al murìs, i rìvan là anc lōr e i dmàndan na cambra faghénd finta 'd èsar marè e mujér. Méntar Loomis al pèrd dal tèmp in dla hall cun Norman, Lila la và in dla vila par pascàr la véra ma Norman al capìs incòsa e al cur in cà anca lò par farmàr-la. La dóna la s lóga subìt in cantìna e lè la véd na vècia sintàda in sna pultróna. Quànd la prila la scrana però la véd ch'a s trata 'd un cadàvar mumificâ.
Pippi Chelsilùnghi
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Pippi Chelsilùnghi (scurtamèint ed Pippilotta Viktualia Rullgardina Succiamenta Efraisilla Calzelunghe in itagliàn, o Pippilotta Viktualia Rullgardina Krusmynta Efraimsdotter Långstrump in śvedéś) l'è la protagonìsta dal romàṅś śvedéś per putèin ch'al porta al só nòm Pippi Långstrump, scrìt dala scritóra śvedéśa Astrid Lindgren.
Al só personàǵ
La Pippi l'è na ragasóla cui cavî ròs tgnû strìc in dū gròsi trèsi dimondi a l'infóra e la ghìgna pina 'd tuchìni. La gh'à nōv ân, l'è vistìda acsè acsè, cun dū calsèt ed lana dimòndi lung e despajê e dal scarpàsi neri lunghi dimòndi de più di só pē. Un bel dè la ragasóla la 'riva cui só bagàj e in sìm'a 'l só cavâl, ind un paiśèin śvedéś a viv'r in dla cà cumprèda per lē da 'l só papà Efraïm Chelsilùnghi. Mo la só manéra 'd viver da per lē in cla cà lè acsè granda, l'impresiòuna dimòndi el brevi dòni dal paēś, e prìma 'd cagli ètri, la sina Prusselius, ch'la ciama presti i pulisiôt a controlèr la situasiòun e ch'a n'sìa 'l chêś ed mèter la ragasóla ind un colēǵ. Mo la Pippi l'è dimondi in gamba e anca fôrt, e dòunca la gh'la chèva 'd parèr via i pulisiôt sàinsa paghèr dasi.
Referèinsi
}}
1791
Al 1791 (MDCCXCI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
.basketball
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 19 'd utóber dal 2016.
575
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Invìddia
{{Metacaixa
1404
Al 1404 (MCDIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Invìddia
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L'invìddia l'è 'l vìsi 'd chi gh'fà despiaśér el furtùni 'd chièt'r agìnt. Per la Céśa catòlica, l'è ùn di sêt vìsi capitêl, che difât l'andrèv invéci mìsa a taśér col bèinvlér, ch'al s'rèv la virtù ch'la gh'è cuntrària.
Noti e referèinsi
}}
Giuànn Pàul I
Giuànn Pàul I, che in realtà al sa ciamava Albino Luciani (Forno di Canale, 6 d'utùbar 1912 - Sitê dal Vaticân 28 ad stëimbar 1978) all'è stä el 263° Papa d'la cèsa catòlica.
L'è stä Papa apëina par 33 dè, dal 28 d'agùst al 28 ad stëimbar dal 1978) . Tütt 'ass arcòrdan ad lü tàme al papa dal surìs.
Stema e mótt
« Humilitas » (« Ümiltä »)
v
Bernice Stegers
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Bernice Mary Stegers (Liverpool, 12 ad Luj dal 1949) l'è n'atōra ingléśa.
Da 'l 1980 l'è spuśàda c'n al regìsta Mike Newell.
Culegamènt estéran
}}
1982 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1982, mo invéci 'l an 1982, 't ê da 'ndèr chè) Al 1982 (milnovseintutantadū, millenovecentottantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1981 (milnovseintutantùn) e 'l vin prìma dal 1983 (milnovseintutantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintutantaduéśim post.
Èter progèt
}}
574
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
.香格里拉
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 2 ed lùi dal 2016.
Arlói
L'arlói l'è un strumèint ch'al servéss da indichèr l'uràri, e in manéra pió genèrica, per la misuraziòun dal pasèr dal tèimp. L'è fat praticamèint da un mutór, ch' a-l créa dàgli osilasiòun (ch' i 's còunten), da un sistéma ed trasmisiòun e 'd cuntròl dl'energéa e da 'na pèrta ch'l'è la véra e propria indicaziòun dal tèimp, ciamèda quadrànt.
Agh én advérsi qualitê d'arlói: ad aqua, a pèndla, da braz, da sachèin (o a zivòla), atòmich, d'andèr sot aqua, automàtich, ecc.
Da i vèc' arlói a pèndla a qui pió nóv a energéa solèra in dal tèimp l'arlói al à scavalchê al mutìv per cui l'è stê fat, osìa indichèr al tèimp, e a l'à finî per dvintèr un status symbol, atravérs i uś e tradiziòun dla ginta di advérsi pèrti dal mònd e di advérsi generaziòuni.
L'arlói, per quant al sia un strumèint dimòndi druvê, sèimper pió sovèint al ciapa una valèinza artéstica e simbòlica. A l'inéssi i arlói i gh'ìven la casa ed fóra cun di disàgn e dal vòlti i éren decorê anch dèinter, per dèr lóstr ala mecànica di arlói. I arlói da tèvla i én fat di materièl preziós, cóm ad esèimpi d'òr, argèint e brànz.
573
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
230 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 230, mo invéci 'l an 230 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 230 (duśeinttrèinta, duecentotrenta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 229 (duśeintveintnōv) e 'l vin prìma dal 231 (duśeinttreintùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXXX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeinttrentéśim post.
Colegamèint estèren
}}
798 (nùmer)
{{Metacaixa
Proprietê matemàtichi
Al 798 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 col 399: Fatoriśasiòun:
1405
Al 1405 (MCDV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
572
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
631 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 631, mo invéci 'l an 631, 't ê da 'ndèr chè) Al 631 (seseinttreintùn, seicentotrentuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 630 (seseinttrèinta) e 'l vin prìma dal 632 (seseinttreintadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseinttreintunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Dioceṡi ad Piaṡëinsa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La dioceṡi ad Piaṡëinsa (Dioecesis Placentina-Bobiensis in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad’la pruìncia d'la Emégglia-Rumâgna, da la diocesi metrupulitana ad Mòdna e la fa part ad'la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Adlà aiocesi i fann part le cità de Piaṡëinsa, e dal 1989 anca Bòbi, che l’era diocesi indipendëinta.
Al teritòri al gha un'area ad 3.670 kmq e 422 paròchi.
Al vèsc l’e Monsignur Giàni Ambrosio, dal 2007
Ligamm ad föra
}}
Àngiul Sìlvio Novaro
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
1410 (nùmer)
{{Metacaixa
Àngiul Sìlvio Novaro
Àngiul Sìlvio Novaro, (Diano Marina, 12 ad nuëimbar 1866 - Oneglia, 10 ad märs 1938) l'è stä un un scritùr e puèta Itaglian.
1410 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1410, mo invéci 'l an 1410, 't ê da 'ndèr chè) Al 1410 (milequaterseintdēś, millequattrocentodieci in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1409 (milquaterseintnōv) e 'l vin prìma dal 1411 (milquaterseintùndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintdècim post.
Àngiul Sìlvio Novaro
Biugrafia
Nasìd a Diano Marina 12 ad nuëimbar 1866, l'ha pasä quasi tüta la vita a la Cà Rùsa, indùa l'è dvantä amìs ad Gabriele d'Annunzio e ad Giovanni Verga.
1410 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Àngiul Sìlvio Novaro
Biugrafia
L'è mòrt a Oneglia al 10 ad màrs 1938.
Ligàmm ad föra
}}
Jelena Janković
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Jelena Janković, (Belgrâd, 28 ad Favràr dal 1985, ciamàda in Sèrb Јелена Јанковић, [jɛ̌lɛna jǎːnkɔv̞itɕ]) l'è na tenìsta sèrba ch'l'è stada la nùmar òṅ dal mónd in singulàr ('l 11 'd Agóst dal 2008) par daśdòt stmani in tut. L'è élta 177 cm e la péśa 59 chilo. Prufesiunìsta da 'l 2000, l'è andàda a star in Dubai.
In dla sò caréra l'à śugâ na finàl dal Gran Slam (cun anc quàtar semifinài) e vins trédas tìtui. L'à śugâ anc par na vòlta in dal dópi misć, preciśamènt a Wimbledon in dal 2007 insém a Jamie Murray, vinsénd acsè un tìtul dal Gran Slam.
A gh piàś śugàr cun i cavìi tut tirâ a 'l indrē, tgnû stric a cóa ad cavàl.
Caréra
I sò genitōr Veselin e Snežana, ad mistēr ecunumìsta, i gh'àṅ i bèsi par mandàr-la da pìcula a far-'s i òs a la scōla ad Nick Bollettieri.
La śōga al sò prim turnèo WTA in dal 2001 par via dna carta salvàdga ch'i gh'ivan dâ a Indian Wells ma la và fóra a 'l secónd tùran p'r òpra dla Silvia Farina Elia. La taca a purtàr a cà di riśultâ bòṅ in dal 2004, tacànd da gl'Australian Open in dua la bat la top 10 Elena Dement'eva par 6-1, 6-4, par pò vìnsar al sò prim tìtul in Maǵ a Budàpest. A Filderstadt la bat la Nadia Petrova e la Daniela Hantuchová e pò a Linz la céd in semifinàl a l'Amélie Mauresmo dòp avér fat fóra la Patty Schnyder e la Vera Zvonarëva. La dvénta la nùmar vint-i-òt dal mónd.
'L inìsi dal 2006 par lē l'è un diśàstar parchè la pèrd déś incóntar ad fila. A Wimbledon però la bat a 'l tèrs tùran la campiunésa in carga Venus Williams ma pò la lasa strada a l'Anastasija Myskina 4-6 6-7. In sal cimènt ad Los Angeles l'è bòna ad far fóra l'Ana Ivanović e la Serena Williams ma pò la pèrd la finàl da l'Elena Dement'eva. A gl'US Open la gh riva dimóndi in fórma, la manda a cà la Svetlana Kuznecova in di quàrt e pò la spasa via anc l'Elena Dement'eva par 6-2 6-1. In semifinàl la s pòrta avànti 6-4 4-2 e bucìna p'r al 5-2 cóntar la Justine Henin ma pò la n è bòna ad vìnsar piò gnanc un śōg in di cunfrònt dla bélga. In Utóbar la Jelena l'è la nùmar dódas dal ranking.
In dal 2007 la vins al turnèo 'd Auckland baténd in finàl la Vera Zvonarëva par 7–6 5–7 6–3. A Sydney la fà fóra la Martina Hingis, la padróna ad cà Samantha Stosur e l'Amélie Mauresmo, rivànd in finàl cóntar la Kim Clijsters. Sèg la gh'à dū match point ma pò la và a pèrdar par 6-4 6-7 4-6. A Doha la céd in semifinàl a cl'atra bélga, la Justine Henin, ma la s pòrta a cà listés al nôn pòst in clasìfica. A Miami la pèrd a 'l tèrs tùran da la Mara Santangelo, butand anca chè a gl'urtìghi dū match point, quànd l'éra in vantàś 6-2 5-2 e servìsi. La tórna a vìnsar un tìtul in sl'èrba vérda ad Charleston, 6–2 6–2 a la Dinara Safina. Stès quèl anc a Róma: la Janković la s pòrta a cà al turnèo baténd in finàl la Svetlana Kuznecova par 7–5 6–1. In Śugn l'è anc bòna ad dar la paga a la Marija Šarapova in sl'èrba ad Birmingham, miténd-as in bisàca al sò quìnt tìtul in caréra. A Wimbledon però la pèrd a 'l quàrt tùran da la Marion Bartoli, fata fóra invéci a Róma. A Los Angeles la bat a fadìga la Viktoryja Azaranka in di quàrt ma pò la gh'à da cédar a l'Ana Ivanović par 6-4 3-6 5-7. Dòp avér pardû in di quàrt da la Venus Williams a gl'US Open, la finìs 'l an in calànd.
In dal 2008 la bat incóra la Serena Williams a gl'Australian Open ma pò la n pōl far gnint cóntar la Marija Šarapova ch'la vins 6-3 6-1. L'americàna la s tōś l'arvìnsita sèg baténd-la in dla finàla ad Miami par 6-1 5-7 6-3. A Róma la Janković l'ardópia 'l tìtul d'l an prima: la gh lasa 'l péni la francéśa Alizé Cornet par 6-2 6-2. A 'l Roland Garros la riva in semifinàl, pardénd incóra na vòlta da l'Ana Ivanović par 4-6 6-3 4-6, ma s'l'is vins lē la sarés dvintàda la nùmar òṅ dal mónd. Al surpàs in di cunfrònt dl'Ana Ivanović a gh prév èsar a Los Angeles s'la vinsìs al tìtul ma la n gh la cava minga pardénd da la Dinara Safina in semifinàl. A Montreal a gh bastarév invéci la finàl par tōr al sò pòst ma la Dominika Cibulková la s mét in mèś in di quàrt baténd-la 7-5 6-2 (la sèrba l'éra 5-1 in dal prim sét). La Jelena la dvénta finalmènt la nùmar òṅ dal mónd 'l 11 'd Agóst ma sōl par na stmana. La riva in dla sò prima finàl in un Gran Slam a Flushing Meadows, baténd via via la Caroline Wozniacki in di utàṿ, la Sybille Bammer in di quàrt e l'Elena Dement'eva in semifinàl, ma la céd pò a la Serena Williams par 4-6 5-7. A Pechîṅ la bat la Svetlana Kuznecova in finàl dòp avér pardû sèg in di quàrt a Tokyo. La pòrta a cà anc al tìtul ad Stucàrda (in dua la bat la Venus Williams e la Nadia Petrova) e qvél ad Mósca (cóntar la Vera Zvonarëva). Cun al sucès in Germâgna la sèrba la tórna in sima a 'l ranking mundiàl dal fémni. Un daspiaśēr la gh al dà la Flavia Pennetta in di utàṿ ad Śurìg e la Jelena la pèrd 'n incóntar dòp 13 sucès ad fila, armanénd però la nùmar òṅ anc a la fiṅ d'l an.
Culegamènt estéran
}}
Kiki Bertens
La Kiki Bertens (Wateringen, 10 ad Dicémbar dal 1991, a s lèś ['kiki 'bɛrtəns] in Ulandéś) l'è na tenìsta ulandéśa prufesiunìsta da 'l 2009. Al sò ranking più bèl l'è al nùmar quarànt'òṅ, tucâ al 15 'd Avrìl dal 2013.
La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta 182 cm.
In dla sò caréra l'à vins in d'l Avrìl dal 2012 al turnèo WTA ad Fès in Maròc baténd la spagnōla Laura Pous Tió par 7-5 6-0. In bisàca la gh'à anc siē tìtui ad qvéi ITF.
Caréra
L'ulandéśa la śōga 'l ITF ad Torhout (al nùmar dū) in d'l Utóbar dal 2010. A 'l prim tùran la fà fóra la Kirsten Flipkens par 6-7 6-4 6-1 e pò la fà cumpàgn anc cun la Lourdes Domínguez Lino par 6-7 6-0 7-5. In di quàrt la céd a la Simona Halep par 6-7 2-6. In dal 2011 la śōga a 'S-Hertogenbosch cun na carta salvàdga ma la pèrd subìt da la Sara Errani cun al puntéǵ ad 6-7 1-6. In Luj e Agóst la pèrd in di quàrt ad dū turnèo ITF da la Carla Suárez Navarro e da la Nastassja Burnett ma pò la ś mét in bisàca 'l ITF ad Koksijde.
La Kiki la vins àtar dū ITF in Mèsic e in dal Régn Unî in dal Mars dal 2012 baténd in finàl la Jaroslava Švedova par 6-4 2-6 6-1 e l'Annika Beck par 6-4 3-6 6-3. In Avrìl la vins al WTA ad Fès parténd da 'l qualificasiòṅ e pigànd una a drē c'l atra l'Urszula Radwańska 6-4 7-5, la Chanelle Scheepers 7-5 1-6 6-3, la Garbiñe Muguruza Blanco 6-1 6-4, la Simona Halep 6-3 6-4 e in finàl la Laura Pous Tió par 7-5 6-0. Anc a 'l Roland Garros la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la pèrd subìt da la Christina McHale 6-2 4-6 4-6. A Wimbledon l'è bòna ad bàtar la Lucie Šafářová ma minga la Jaroslava Švedova. In d'l ITF ad Bjèla la mùcia sù n'atra scunfìta da la Nastassja Burnett par 2-6 5-7. In Luj la và fóra subìt a Båstad da la Mona Barthel, a Montreal invéci la fà secónd tùran (5-7 1-6 da la Caroline Wozniacki). A Seùl la pèrd in di quàrt da la Kaia Kanepi par 4-6 4-6.
In dal 2013 la taca 'l an mandànd a cà la Svetlana Kuznecova a Auckland e pò anc la Heather Watson, prima ad far lē al valìś cun la Jamie Hampton in tri sét. A Parì a 'l quèrt la riva in fiṅ a la semifinàl in dua però l'è custréta a bandunàr cun la Sara Errani quànd l'éra sóta 0-5. La rumagnóla la la bat incóra al méś dòp in di quàrt 'd Acapûlc par 6-4 6-4. A Indian Wells, a Miami e a Katowice la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Mona Barthel, dla Na Li e dla Roberta Vinci. A Marrakesh la bat la Flavia Pennetta 7-6 4-6 6-4 prima ad cédar in di quàrt a la Lourdes Domínguez Lino 4-6 6-4 3-6. A Róma la fà piànśar la Francesca Schiavone prima ad lasàr-'g al péni cun la Sloane Stephens in tri sét. A 'l Roland Garros, a 'S-Hertogenbosch e a Wimbledon la mùcia sù tri scunfìti a 'l prim tùran cun la Sorana Cîrstea, cun l'Anabel Medina Garrigues e cun la Jaroslava Švedova.
Culegamènt estéran
}}
.zippo
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 2 ed lùi dal 2016.
Sgnōr Nilsson
{{Metacaixa
Referèinsi
}}
American beauty
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Guàrda da davśèṅ|Tagline dal film}}
American beauty (Belésa americàna) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1999 ad Sam Mendes vinsidōr ad sinc Prèmi Òscar, ad tri Golden Globe e ad siē Prèmi Bafta dal 2000.
Al gh'à abû anc un sucès cumerciàł dimóndi grôs avénd muciâ sù da piò ad tarśènt-sinquantasiē migliòṅ ad dòlar c'n un budget ad sōi quìndas migliòṅ.
Sunt
Lester Burnham (Kevin Spacey) al gh'à quarànta-dū an e al n s cumpatìs briśa al sò lavōr, qvél ad scritōr p'r un periòdic, cun qvi là ch'i 'l vōl'n anc lasàr a cà. Sò mujér Carolyn (Annette Bening) la fà l'agìnta ch'la vénd dal cà e l'è dimóndi ambisióśa e la pénsa sōl a la sò caréra. I dū i gh'àn'n anc na fiōla ad séd'ś an, la Jane (Thora Birch) ch'la gh 'n à abàsta di sò genitōr. I vśèṅ ad cà nóṿ i èṅ al culunèl di Marines in pensiòṅ Frank Fitts (Chris Cooper), sò mujér Barbara (Allison Janney) e al sò ragàs Ricky (Wes Bentley), òṅ ch'al tōś par lò e al dà anc via dla marijuana sénsa che sò pàdar, dimóndi autoritàri, al sàppia quèl. Ricky al s divertìs anc a tiràr śò la gint cun la sò videocàmra.
Durànt 'l intervàl dna partìda ad basket, Lester al véd in sal camp la cheerleader Angela Hayes (Mena Suvari), n'amìga ad sò fiōla, e cla ragasōla lè la dvènta la sò usesiòṅ. 'L óm, ch'l à sèmpar cunsiderâ la pugnéta sóta la dócia a la matìna al mumènt più impurtànt di sò dè, al taca a insuniàr-'s-la a la nòt, cun lē ch'l'è quaciàda da di pètai ad ròśi rósi. In cal méntar sò mujér la gh fà i còran cun Buddy Kane (Peter Gallagher), 'n óm 'd afâr anca lò.
Culegamènt estéran
}}
Tavàṅ
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al tavàṅ (Tabanus bovinus, tafano in italiàn) 'l è 'n insèt dìtar dla famìja di Tabanid.
Descrisiòṅ
Al sumìlia dimóndi a na mósca ma 'l è più tracagnòt e grand (al pōl rivàr a èsar lung fiṅ a 2,5 cm) ad culōr griś ch'al dà in sal śal e cun di òć grand.
Sōl al fémni i ciùcian via 'l sangṿ da 'l bèsti (e dal vòlti anc da i óm) a difarénsa di masć ch'i èṅ fitòfag (i màgnan la linfa e i sûg di fiōr). Quànd c'l insèt lè al punś al fà dimóndi mâł e la pèla dla vitma la s infìa tuta tacànd a far spiùra parchè al bśi dla bóca 'l è bèl grôs e al dà fastìdi a i nèruv. La fémna la pōl pùnś'r anc pasànd p'r i vistî parchè la s inśégna.
Cla bèstia chè la n dà minga in d'l òć quànd la vōla parchè la n s fà gnanc sintìr, dònca 'l è difìcil far a mènt quànd la mòrśga, un quèl ch'a sucéd sōl ad dè in tut al manéri.
Habitat
Al tavàṅ al viṿ a l'òra: in dal pastùri, in di prâ, in di bòsc, in di ciûś e in dal stali, pòst in du al pōl catàr al bèsti pîni ad sangṿ (cavai, vachi, tòr). La fémna dal tavàṅ la i culpìs da Maǵ a Agóst, specialmènt in di dè cald bujìnt e dimóndi umid.
Batàja cónt'r i tavàṅ
Batajàr cónt'r i tavàṅ 'l è impusìbil, a n gh'è gnint da far. I mutìṿ i èṅ qvist chè 'd sóta:
Par difénd'r-as a gh'è sōl da druàr di prudót da dar-'s adòs ch'i gh daṅ fastìdi par via 'd 'l udōr. Cla diféśa chè però l'è bòna sōl par 'l óm e minga p'r al bèsti anc parchè la vîṅ a custàr dimóndi. Inólt'r a s pōl anc druàr di vistî ciàr parchè al tavàṅ 'l è atràt da i culōr scûr.
Quànd a s vèṅ murśgâ, par far pasàr al dulōr e śgunfiàr al bugn, a gh'è da mét'r-ag insìma dal pumàti antistamìnighi e anc antibiòtighi.
}}
571
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DLXXI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Sècol
Al sècol l'è onna unitê 'd m'śùra dal tèimp pèr' a 100 ân. Un secòl l'è formê da 20 lòster. Dèś sècol i fôrmen un milèni.
1789
Al 1789 (MDCCLXXXIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Alfredo Zerbini
Alfredo Zerbini (in dialètt: Zerbén) l' è stè un poeta dialetäl pramzan.
Vitta
L'è nassù a Pärma al 9 äd znär dal 1895 e al gh'è mort al 29 novembor dal 1955
So pädor Napoleón l'era fornär. A vint an Alfredo l'à fat le guéra e al s'è buschè na ferida. Pò l'è dvintè lavorant äd biblioteca e l'à andè a Turén, a Venesia e finalment a la Biblioteca Palaten'na 'd Pärma.
Còl ch' là scritt
Al sò primm libbor da poeta l'è stè "La Congiura dei Fevdatéri", gnu fóra dal 1947 con un gran sucés. Al famoz méstor Ildebrando Pizzetti l'à muzichè adiritura tri sonètt äd la Congiura. Dal 1953 è gnu fóra "Sott'al Torri di Pavlot",27 poezii con un "Preluddi ataca al fógh". Dal 1954 l'à publichè "Nòta d'Agòst", na novéla dedicäda propia al méstor Pizzetti. Dal 1957, che lu l'era bél e mort, i gh'àn publichè "I me ragas", ilustrè da Latino Barilli. Dal 1965 i àn racolt insèmma "Tutte le poesie".
La sò importansa in t'la cultura 'd Pärma
Zerbén l'era vón 'd chi socialista ch'i cardèvon ch'a 'n gh'fiss gnent äd mäl a essor socialista e anca cristiàn, anca se la Cesa l'era contraria. Donca in t'il so poezii a s'vèdda chi du aspét chi insèmma. Al so dialètt l'è parfét parchè 'l drova tuti il paroli e j espresión pu naturäli 'd la so genta. Il poezii pu conosudi incó j én fòrsi "La gòssa" e "La bugäda", indò ataca a la blèssa dal dialètt gh' è tut un studi di caràtor ch' l'è meraviglioz.
Alexia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Alexia, nóm 'd art dl’Alessia Aquilani (La Spèsia, 19 ad Maǵ dal 1967), l'è na cantànta e cumpuśidōra pop, dance, soul, blues e rock itagliàna.
Dòp 'n inìsi 'd caréra in dal camp eurodance cantànd in ingléś, in du la s è fata cgnósar laurànd par Roberto Zanetti dand la vóś a soquànd braṅ di Double You e 'd Ice MC cuma Think About the Way e It's a Rainy Day, in dal 1995 la taca a cantàr par sò cònt faghénd di pès cgnusû anc a 'l èstar cuma Me and You, Summer Is Crazy, Gimme Love e Goodbye.
In tut l'à vindû da piò ad siē migliòṅ ad disc e la gh l'à cavàda a piasàr déś sìngui top ten e quàt'r a 'l nùm'r òṅ.
Da 'l 2005 l'è spuśàda cun Andrea Camerana, anvōd dal stilìsta emigliàṅ Giorgio Armani.
Culegamènt estéran
}}
Tutti lo vogliono (film 1994)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Axel 'l è 'l ugèt dal deśidèri ad chi óm e 'd cal dóni!|Michel Houellebecq}}
Tutti lo vogliono (I al vōlan tut) l'è na cumèdia tedésca dal 1994 ad Sönke Wortmann, vinsidōra 'd soquànt prèmi in Germàgna.
La pelìcula la tōś ispirasiòṅ da dū fumét ad Ralf König: „Der bewegte Mann“ e „Pretty Baby“.
Sunt
Axel Feldheim (Til Schweiger) 'l è 'n śōvan femnàr ch'a gh piàś sèmpar cùr'r adrē a 'l stanèli ad cal dóni. Quànd la sò muróśa, la Doro (Katja Riemann), la naśa i còran ch'al gh'à mis, la decìd ad casàr-al via 'd cà.
Dascurénd cun di sò amìg par pascàr 'n apartamènt in du star, Axel al cgnós Walter (Rufus Beck), un gay ch'al 'l invìda a na fèsta in du a gh'è anc Norbert (Joachim Król), un ragàs ch'al gh śibìs 'd andàr a durmìr sèg anc parchè Axel al gh piàś dimóndi anc s'a n gh'è vèrs ad gusàr-'s-al.
In cla méntar la Doro la s rénd cònt ch'la spèta 'n putèṅ da Axel. Chi lē la decìd ad perdunàr-'l e la gh dmanda 'd spuśàr-la anc se pò la taca a pinsàr ch'l àppia tacâ a 'ndàr a lèt cun chi óm. Dòp al matrimòni i tàc'n i prubléma parchè a védar-la gravda a Axel a n gh tira minga più tant cuma prima.
Culegamènt estéran
}}
986 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 986, mo invéci 'l an 986, 't ê da 'ndèr chè) Al 986 (novseintutantasē, novecentottantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 985 (novseintutantasìnc) e 'l vin prìma dal 987 (novseintutantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMLXXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintutantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1983 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1983, mo invéci 'l an 1983, 't ê da 'ndèr chè) Al 1983 (milnovseintutantatrī, millenovecentottantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1982 (milnovseintutantadū) e 'l vin prìma dal 1984 (milnovseintutantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintutantatriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Sap (EP)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|I walk this maze alone, black is all I feel, so this is how it feels to be free, the man's beside himself, man's below himself, man's behind himself, am I inside myself, chaos and hate shadow me, pain it fills me up.|A gir in cal labirìt chè da par mè, négar 'l è tut qvél ch'a sènt, dònca qvést chè 'l è qvél ch'a s sènt a èsar lìbar, 'l óm 'l è datéś a lò, 'l óm 'l è sóta 'd lò, 'l óm 'l è dadrē 'd lò, m sòṅ-j-a dèntar? Al càos e 'l òdi i m fànan òra, al dulōr al m impinìs tut.|Am I Inside, 1992|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Sap 'l è 'l prim EP dal grup alternative metal di Alice in Chains. 'L è stâ publicâ al 4 'd Favràr dal 1992 e 'l ciàpa 'l tìtul da 'n insùni dal baterìsta Sean Kinney, scurtamènt dal paròla ingléśa Sappy (Dōls da instumgàr).
In dal disc, cuma òspit, i gh'èṅ anc Chris Cornell e Mark Arm, cantànt di Soundgarden e Mudhoney ch'i cànt'n in dal pès Right Turn, e l'Ann Wilson ch'la prèsta la sò vōś in Brother e in Am I Inside. Al sìngul 'l è Got Me Wrong, publicâ dū an dòp a séguit dal sucès dal film Clerks - Commessi in du 'l fava part dla culòna sunóra.
Culegamènt estéran
}}
1406
Al 1406 (MCDVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Renato Crotti
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al Renê Cróti (Chèrp, 4 ed mers dal 1921 - Mòdna, 10 ed fervèr dal 2015) 'l è stê 'n imprenditōr e 'n scritōr carpśàn.
Biugrafìa
Fiōl dal Licinio e sgnōra, ch'i gh'ìv'n al negósi "La casa della lana" in dal sàint'r a Chèrp, al Renê al crès in dl ambiìnt giust p'r imparèr fin da ragàs quèl ch'i ìn i sacrifìsi e quèl ch'a servìs per fèr crèser n'aśiènda. Al gh'la cavèva, anch'in tèimp ed Guèra, 'd iscrìv'r-es a la facoltê 'd Economìa e Cumérsi a Bulògna, e vgnû fóra dala Guèra, 'd tōr un gròs prêst ed bési dala banca per mèter sù la só dìta 'd cumérsi e pò 'd produsiòun ed filê 'd lani, che in cal mumèint lè anc dàint'r a la sitê 'd Chèrp a tachèva a gnìr-egh na bòuna dmanda. Cun na graṅ pasiòun, in soquànt an, al Renê al fèva cgnùser la só dìta SILAN a 'n livêl internasionêl, ch'l'éra dvintèda 'n riferimèint per tùti chegli ètri aśièndi dal tèsil, ch'i fùsen itagliàni o furastéri. Al gh'ìva anc da invièr soquànti ètri fàbrichi fóra ded Chèrp, in dl'Itàglia, ch'l ìva mucê anca 1.360 dipendèint. 'D lung a 'l tèimp al gh'ìva pò anc da patìr dimòndi sù e śò p'r el batàj sindachèli, la concoràinsa in créser di Paēś edl Est, e 'l gh'ìva dòunca da cambièr dimòndi progrâṁ, jutê in queschè dai dū fiō màsć, al Dàvid e 'l Daniēl, in dal tirèr sù insèm a lò, la holding ed famìja
Chegli ètri só ativitê
Daint'r i prìm an Essanta, a 'l Cróti a gh'vin in amèint ed fèr vèder, ai uvrêr piò 'd sinìstra e anc ai sindacalìsta, che i Paēś dal sucialìśem reêl i nn'ìn pò mia acsè da invidièr, e dòunc'al taca a organiśèr di pullman 'd viâś gratis in dla Rusia e in di Paēś edl Est che nisùn al s i pōl eśminghèr. Turnê a cà da chi viàś lè, piò 'd 200 agìnt i còunten el brùti cundisiòun e soquànt diśàster ch'i ìven vist laśò.
Referèinsi
}}
Raśōr
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al raśōr 'l è cl atrès più o méno sofistichê, ch'a servìs a chi òm per ràd'r-es la baślèta e na quelc vòlta anch'i cavî.
A gh'è pò cal dòni ch'i 'l pólen druèr per tór-es vìa di pēl ch'i n'gh'pièśen brìśa.
Colegamèint estèren
}}
Fernando Alonso
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Fernando Alonso Díaz (Uviêd, 29 ad Luj dal 1981) 'l è un pilòta ad màchini spagnōl ad Formula 1 e 'l à vins i campiunâ mundiài dal 2005 e 2006 cun la scuderìa Renault. 'L Asturiàṅ adès al cór par la nòstra Scuderia Ferrari ad Maranèl e al n gh'à minga di prubléma a far-as inténdar parchè al dascór dimóndi bèṅ in itagliàn óltre che in ingléś.
Gl'inìsi
Alonso al fà pò da culaudadór par la scuderìa Minardi ad Fënza e al cur p'r al Team Astromega in dla Formula 3000 finénd quàrt, péna da drē a un śóvan Mark Webber.
2001: al debùt in Formula 1 cun la Minardi
In dal 2001 Fernando al fà al sò debùt in Formula 1 al vulànt dna Minardi: la màchina l'éra quél ch'l'éra, Alonso al mùcia śèr punt a la fiṅ d'l an, ma Flavio Briatore, al manager dla Benetton, al gh véd in lung e al al mét sóta cuntràt cuma culaudór p'r al 2002. Par la Renault, che in cal mèntar l'iva tòlt al pòst dla scuderìa ad Trevìś, al Spagnōl al fà sù quèl cuma 1642 gir ad test. Briatore al al tóś acsè par 'l an ch'al gh'à da gnir, a fiànc ad Jarno Trulli al pòst ad Jenson Button.
2003-2006: I sucès cun la cà francéśa
In dal 2003 Fernando al taca a catàr sù i prim riśultâ dla sò caréra: in dal gran prèmi dla Maléśia al partìs in Pole Position, in Braśìl al riva tèrs in na gara suspindùda prima dal tèmp mèntar in Ungherìa al vins la sò prima gara dupiànd la Ferrari dal futùr campiòṅ dal mónd Michael Schumacher. Alonso al finìs 'l an al sèst pòst in clasìfica cun 55 punt e quàtar pòdi.
In dal 2004 al mucia incóra quàtar pòdi ma sénsa vìnsar gnanc na gara ma tulénd la Pole Position in dal gran prèmi ad Francia.
Al 2005 'l è 'n an 'd òr par 'l Asturiàṅ ch'al riva tèrs in Austràglia ('l éra partî tredicéśum!) ma pò al mét in fila tri sucès òṅ a drē a c'l àtar parténd da la Pole Position (Maléśia, Bahrain e San Marèṅ) e piasànd-as in sima a la clasìfica. Al rivàl più impurtànt par lò 'l è al Finlandéś Kimi Räikkönen ma a Fernando a gh basta vìnsar in Francia, Germàgna (Nürburgring e Hockenheim) e in Cina, śuntànd-ag soquànt pòdi, par dvintàr al 25 ad Setémbar dal 2005 campiòṅ dal mónd in Braśìl. Anc par via di punt purtâ par Giancarlo Fisichella, la Renault la vins anc al tìtul di custrutór.