cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pooyan
Règhli
S'un lóv al gh la cava a far-la franca, al mónta in sìma a 'n àrbul par spìnśar śò un mas adòs a la rója che acsè la finìs spaplàda par tèra. Ma par far-gh-la, di lóv a gh in vōl soquànt.
Culegamènt estéran
}}
House of Blood
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tut i pòst i lóg'n almànc un segrét murtàł.|Tagline dal film}}
House of Blood (Cà 'd sangṿ) 'l è 'n film ad scarésa tedésc dal 2006 girâ p'r Olaf Ittenbach girâ c'n un budget stimâ 'd un migliòṅ 'd euro.
Sunt
Al dutōr Douglas Madsen, méntar 'l è fóra par lavōr in dla campàggna 'd Washington darènt a 'l cunfîṅ c'n al Cànada, al fà 'n incidènt c'n un bus dla pulisìa ch'l éra drē a scarusàr di parśunēr. Quàt'r ad chi lōr i s 'n imprufìtan par cupàr tut i pulisiòt e scapàr via tulénd al mèdag cuma ustàǵ. A s trata dal cap dal grup Arthur Palmer (Simon Newby), sò fradèl Spence (Luca Maric) frî a 'n bras, al négar Stephen Nix (Jaymes Butler) e Vincenzo Tomassi (Mehmet Yilmaz).
Durànt la fuga p'r i bòsc i sinc i védan na cà in du a viṿ na famìja a l'antìga. P'r al fat ch'a gh'è da uperàr Spence in présia, Arthur al decìd 'd andàr dèntar e l'órdna a na ragàsa, l’Alice (Martina Ittenbach), ad jutàr al dutōr.
Ma cla famìja lè strana l'è na famìja 'd vampîr cmandâ par Joseph (Klaus Münster) ch'la cópa tut i furastēr a part Douglas che però al finìs in parśòṅ parchè cardû al respunsàbil dal masèl. Chi lò, dòp 'l interugatòri, al vîṅ purtâ via c'n un bus ma pò a sucéd incóra 'n incidènt cumpàgn a 'l prim. Jimmy (Daryl Jackson), Shawn (James Matthews-Pyecka), Paul Anderson (Dan van Husen) e George (Wolfgang Müller) i màsan tut i pulisiòt pò i scàpan via cun Douglas sèg ch'al gh'à da uperàr George a la bala sinìstra parchè Jimmy, par far fóra 'n pulisiòt, al gh'à sparâ pròpria lè sénsa vlēr. Incóra na vòlta al grup ad delinquènt al finìs in dla cà di vampîr in du i càtan l’Alice incadnàda a 'l mur.
Culegamènt estéran
}}
511
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DXI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
11 ed fervèr
Al  l'è al 42° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 323 dè a la fin dl'an (324 in di an bisestìl).
Double Platinum
{{Metacaixa
{{CITAZIONE2|Doin' well for others, she doesn't really know the powers are within her as she takes off her clothes, I know she's goin' down, goin', everybody knows she's so good.|Lē la fà di quèi bòṅ par chi àtar, lē la n s rénd minga cònt dal putēr ch'la gh'à in dal méntar ch'la s cava śò, a sò ch'l'è drē a 'rbasàr-as, tut i al saṅ ch'l'è acsè brava.|She, 1975|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Śvana 'd Arc
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Śvàna ‘d Arc (al só nòm in Francéś ‘l è Jeanne d’Arc) (Domrémy 6 ‘d śnêr dal 1412 – Rouen 30 ‘d màģ dal 1431), anca cgnusùda c’ma la Ragàsa ‘d Orleàn (in Francéś: la Pucelle), l’è stèda n’eroèina francéśa, cumbatèinta e proclamèda po’ anca Santa.
Nèda a Domrémy, un paiśèin ind un dipartimèint di Vóśģ in dla regiòun dla Lorèina da na famìja cuntadèina, la Śvana l’era na ragàsa dimòndi pìa, anc s la badèva a ‘l bésti, a tèser e ai fât ed cà; la gh’ìva sōl 17 an quand l’ubidìs a na ciamèda di Sant Michēl, Margherìta e Catrèina ch’i gh’dìśen ed salvèr la Fransa dai furastēr e dounca lē la gh’la cavèva ‘d andèr a cmandèr in cō ai suldê dal rè per tór vìa na quèlc tèra che i ingléś i avìven bèle ciapê durànt la guèra di sàint an: i suldê i s argiulìven a ‘l só eroìśum e i gh’la cavèven méj ed vìns’r in sìm’ai ingléś. La Śvàna la vgnìva fata perśunéra dai burgugnòun in fàcia a Compiègne, la gnìva vindùda ai ingléś, ch’i la procesèven e i la cundanèven a gnir bruśèda p’r ereśìa.
Double Platinum
Culegamènt estéran
}}
Śvana 'd Arc
Colegamèint estèren
}}
La moglie del soldato
{{Metacaixa
637 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
La moglie del soldato
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Al braṅ più impurtànt dla culòna sunóra 'l è la cover 'd Dave Berry The Crying Game, tìtul uriginàł dal film, cantàda par Boy George e prudóta p'r i Pet Shop Boys.
Sunt
Jody (Forest Whitaker), un suldâ négar d'l eśèrcit britànic, al vîṅ sequestrâ da 'n cumànd terurìstic dl'I.R.A. cun l'intensiòṅ in séguit ad rivàr a 'n scambi 'd parśunēr. Jody, ch'al sà 'd risćiàr la vita, al taca a dascórar c'n al terurìsta Fergus (Stephen Rea) dmandànd-'g ad cuntatàr in caś ad mòrt la sò muróśa Dil (Jaye Davidson) ch'la fà la paruchéra a Lóndra.
Al guèran britànic, in cal méntar, al decìd 'd a n cédar briśa a 'l ricàt e 'l manda di suldâ in dal pòst in du al créd ch'a sia lugâ Jody. Durànt al scónt'r a fōg, Jody al mōr méntar Fergus al gh la cava a scapàr via e a far-as dar di ducumènt fals par tacàr na vita nóva in dla capitàl ingléśa laurànd cuma muradōr faghénd-as pasàr p'r un scuséś ciamâ Jimmy.
In séguit, par tgnir adrē a qvél ch'l iva prumìs, al decìd 'd incuntràr la Dil sénsa dir-ag chi al sia dabòṅ. Tacànd a frequentàr-la, 'l óm al s inamóra 'd lē in fiṅ tant ch'al capìs ch'l è 'n trans in dal méntar ch'la s cava śò. A 'l inìsi al gh'armàgn mâł, al gòmita anc, ma pò al decìd 'd andàr avànti listés cun la relasiòṅ.
I sò èx sòci Maguire (Adrian Dunbar) e la Jude (Miranda Richardson) i 'l càtan, ch'i n èṅ minga tant cuntènt ch'al sa sia dastacâ da 'l èśèrcit republicàṅ irlandéś, e i gh órd'n ad masàr un giùdas par lōr o sinò a 'rmét'r-ag a sarà la sò muróśa.
Culegamènt estéran
}}
L'Aja
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
L'Aja all'è (in Ulandais Den Haag) all'è la tèrsa sitä pusä impurtanta adl'Ulànda, cla fa pärta ad'la Pruìnsia dl'Ulànda Meriudiunàla; anca sall'è mìa la capitäla, ga stä al Parlamëini, al Guèran, e dal 1831 anca la famìglia dal Re.
La gh'ha 506.485 abitant (2013).
Ligamm ad föra
}}
1455
Al 1455 (MCDLV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Scatman John
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Everybody stutters one way or the other so check out my message to you as a matter of fact, I don't let nothin' hold you back, if the Scatman can do it, so can you, everybody's sayin' that the Scatman stutters but doesn't ever stutter when he sings but what you don't know I'm gonna tell you right now that the stutter and the scat is the same thing to you.|Tut i tartàjan in na manéra o in cl'atra dònca dà 'n òć a 'l mesàǵ ch'a t dag ch'l è 'n quèl sicûr, a n tîṅ lugâ gnint, s'al Scatman 'l al pōl far anc tè 't pō, tut i dìśan ch'al Scatman al tartàja ma 'l n tartàja mai quànd al canta ma qvél ch'ta n sà briśa a t al dirò pròpria adès ch'al tartajamènt e 'l scat 'l è 'l stés quèl par tè.|Scatman (Ski Ba Bop Ba Dop Bop), 1994|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
John Paul Larkin (El Monte, 13 ad Mars dal 1942 – Los Angeles, 3 ad Dicémbar dal 1999), cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Scatman John, 'l è stâ 'n cantànt, pianìsta e cumpuśidōr americàṅ.
Al gh'iva 'l difèt ad tartajàr ma al gh l'à cavàda listés a trasfurmàr al sò prubléma in mùśica vindénd sinquànta-dū migliòṅ 'd àlbum, muciànd sù 14 disc 'd òr e 18 disc ad plàtin, faghénd-as cgnósar p'r al sò hit “Scatman” e “Scatman's World” tra 'l 1994 e 'l 1996.
'L è mòrt a sinquànta-sèt an p'r un cànc'r a i palmòṅ.
Àtar prugèt
}}
Sardèla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La sardèla (Sardina pilchardus, sardina in Itagliàṅ) 'l è 'n pés dla famìja di Clupeidae e dal gènar Sardina.
Descrisiòṅ
La sardèla l'è 'n pés ch'a s cata facilmènt in dal Mar Mediteràni mo anc in d'l Ucéan Atlàntic. Al sò culōr al và da 'l verdàstar a 'l celèst insìma mént'r ad sóta 'l è argìnt e biànc. La sò bóca l'è granda, rivànd in fiṅ a sóta i òć, méntar la sò lunghésa in gènar l'è 'd 15/20 cm.
La stà insém a di sintunàr 'd àtar pés dla sò rasa, in fitùm urdnâ. La pōl vìvar da sinc an a quatórdas magnànd durànt al dè, mai 'd nòt, dal plancton. Al fémni i èṅ bòni 'd far di óṿ tut 'l an, anc utànta-mila a la vòlta.
La carna dla sardèla l'è bòna e druàda da spés in cuśìna.
Castalnöu
Castalnöu (Castelnuovo Bocca d'Adda in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 1.747abitant in Pruvincia d' Lôd.
Storia
Al paesëin al sa ciäma Bocca d'Adda, parchè l'Ada la's trà in dal Po e al sò parcùrs al fa quäsi un bùca.
Vite dannate
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Vite dannate (Viti danàdi), cgnusû anc cuma Sentenza finale o Troppo giovani per morire, 'l è 'n film dramàtic dal 1990 ad Robert Markowitz girâ par la televiśiòṅ.
Anc se la pelìcula l'è ambintàda in Oklahoma, al film al tōś spunt in na quàlc manéra da la vita dl’Attina Marie Cannaday che, insém a David Gray, al 3 ad Śugn dal 1982 l'à masâ a scurtlàdi Ronald Wojcik a Harrison County in dal Missisìpi.
Sunt
La vita l'è sèmpar stada dimóndi dura par na ragasōla 'd quìnd'ś an, l’Amanda Sue Bradley (Juliette Lewis). Al dè ad Nadâl la vîṅ viulentàda p'r al sò padrìgn e acsè l'è custréta a scapàr via 'd cà cun sò màdar ch'la gh dà dla rója nimàla. Un dè la cgnós na canàja ad nóm Billy Canton (Brad Pitt), un ragàs drugâ pódag, ch'al la custrìnś a cavàr-as śò in un lucàl p'r i óm e al gh ślunga dal pastìji p'r èsar più purcùsa durànt i sò spetàcui.
La ragàsa la próa a scapàr via da cla vita lè butànd-as fra i bras 'd un sergìnt divursiâ ch'al lavóra in na baś militàr lè darènt, Mike Medwicki (Michael O'Keefe). A 'l inìsi lò al gh fà da pàdar ma pò i finìs'n a lèt e 'l óm 'l è custrét a dar-ag dl'ària par paràr via 'l scàndal 'd un militàr ch'al s gusa na ragàsa ad gnanc daśdòt an. L’Amanda la tórna dal sò Billy e insém a lò la decìd ad vindicàr-'s ad Mike tirànd-ag quàtar scurtlàdi e cupànd-al.
Quànd un sò vśèṅ ad cà e amìg da quànd i éran pìcui al la denùnsia, l’Amanda la finìs in dal bras dla mòrt, la sò vita adès la dipénd da qvél ch'i decidràṅ i giùdas.
Gli occhi dell'innocenza
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un masamènt. Un testimòni. Òṅ fat fóra, òṅ a sém lè.|Tagline dal film}}
Gli occhi dell'innocenza (Gl'òć dl'inusénsa), cgnusû anc cuma Silence - Il patto, 'l è 'n thriller dal 2002 scrit e dirèt par Tom Whitus.
La pelìcula l'è stada giràda c'n un budget ad sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca.
Sunt
Parchéǵ dla stasiòṅ di trêṅ 'd Kansas City (Missouri). La Rachel Pressman (Daveigh Chase), na putìna 'd nóṿ an òrfna dada in afidamènt a la Kate Sanders (Donna Thomason) e a sò marè Frank (Mark Fulks), l'è testimòni minga vduda dal masamènt c'n un tub ad piómb dal reviśōr di cònt ad Washington Peter Asner (Craig Benton) da part 'd un biónd ciamâ Josef (Vladimir Kulich), sicàri a 'l servìsi 'd Eric Crowell (Tony Todd), cunsiliér 'd un senadōr curót che Peter al ricatàva.
Par scultàr al sò paròli a riva lè la psicòluga di putèṅ Julia Craig (Kristy Swanson), èx dal detective ch'al gh'à da far luś su c'l umisìdi lè, Steve Banks (Vincent Spano). A 'l inìsi a pâr ch'al sasèṅ al sia 'n piucióś dal pòst, un sèrt Vincent (Jim Petersmith), ch'l iva catâ 'l sò arlój e 'l pòrta-fój in dal rusc, ma la Rachel la n 'l arcgnóś minga.
In séguit da 'l FBI a riva 'l agìnt Nicholas Preston (Bruce Boxleitner) a jutàr Steve in dgl'indàśin. In cal méntar Eric al s mét in cuntàt cun Josef parchè al vōl far fóra la putìna ch'l'à vdû incòśa e che dònca la prév ès'r un perìcul par lò.
Culegamènt estéran
}}
Bill Pullman
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
William James Pullman (Hornell, 17 ad Dicémbar dal 1953), cgnusû méj cuma Bill Pullman, 'l è 'n atōr americàṅ.
Àtar prugèt
}}
Camparmord Suar
Camparmord Suar l'é una frasion dal cumoin ad Gragnàn, in dla pruvincia d' Piasëinsa; al garà 300-350 abitant.
509
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
La Cumpagneia Pècul Teatar Zitè
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Rumagnòl}}
E Piccolo Teatro della Città di Ravenna l'è una cumpagnì teatrel ad Ravenna, cla la su sed a San Bertol, in pruvenza d'Ravena.
Teatrografia
}}
1456
Al 1456 (MCDLVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Madóna su 'l scranòṅ insém a i sant Śvan Evangelìsta e Gregòri Taumatûrg
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Madóna su 'l scranòṅ insém a i sant Śvan Evangelìsta e Gregòri Taumatûrg 'l è 'n dipìnt a òli e téla (283x185 cm) fat in dal 1629 da 'l pitōr emigliàṅ Giovanni Francesco Barbieri, dit „Al Guersèṅ“, su incàrag dal duca 'd Mòdna. Al s cata in dla Céśa 'd San Viśéns in dal séntar stòric ad Mòdna, in cōrs Canalgrànd 75.
Al quàdar al fà védar na Madóna sintàda su 'n scranòṅ ch'la guàrda 'd sóta San Śvan Evangelìsta e 'l véscuv Gregòri Taumatûrg in śnòć, cun darènt 'n angiulèṅ.
Al dipìnt, da 'l valōr ad sinc o siē migliòṅ 'd euro a dita dal crìtic 'd art fraréś Vittorio Sgarbi, 'l è stâ śgranfgnâ via in dla nòt dal 3 'd Agóst dal 2014 da 'n maruchèṅ p'r èsar purtâ 'd nascòst in dal sò paéś. 'L è stâ pò catâ a Caśablànca in d'l Istâ 'd tri an dòp, tut mis mâł tant ch'i bèṅ culturài ad Róma i èṅ stâ custrét a 'n lavōr dimóndi difìcil par restauràr-al.
Nòti
}}
12 ed fervèr
Al  l'è al 43° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 322 dè a la fin dl'an (323 in di an bisestìl).
359 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 359, mo invéci 'l an 359, 't ê da 'ndèr chè) Al 359 (terśeintsinquantanōv, trecentocinquantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 358 (terśeintsinquantòt) e 'l vin prìma dal 360 (terśeintessànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCLIX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintsinquantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Hillary Clinton
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Blija
{{Metacaixa
Hillary Clinton
L’Hillary Diane Rodham, da spuśàda cgnusùda méj cuma Hillary Clinton (Chicago, 26 'd Utóbar dal 1947, a s lèś [ˈhɪləɹi daɪˈæn ˈɹɑdəm ˈklɪntən] in ingléś) l'è na pulìtiga americàna, mémbar dal partî demucràtic, èx segretària 'd stat e senadōra 'd New York da 'l 2001 a 'l 2009.
In dal 2016 l'à vins cóntar Bernie Sanders al primàri dal sò partî dvintànd la candidàda demucràtica in dgl'elesiòṅ presidensiàli di Stat Unî. Al sò rivàł 'l è 'l republicàṅ Donald Trump.
Blija
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Test (film)
{{Metacaixa
Hillary Clinton
Prima ad dvintàr na pulìtiga, l’Hillary l'à fat ad mistēr l'avucàta, l'insgnànta 'd dirìt penàł e l'è stada na mémbra di cunsìli 'd aministrasiòṅ dal multinasiunàli Walmart e Lafarge.
Blija
Blija all'è 'na sitä picëina a bòta adl'Ulànda, cla fa pärta ad'la Pruìnsia dl'Frìśia.
Hillary Clinton
Biugrafìa
Nada a Chicago in d'l Illinòis, la crés a Park Ridge in na famìja republicàna. In dal 1969 la s làurea cun unōr in siénsi pulìtighi dòp èsar-'s davśinàda dimóndi a i demucràtic. Dū an dòp la cgnós Bill Clinton a Cambridge (Massachusetts) méntar la lauràva p'r i putèṅ dasfurtunâ. In dal 1975 la spóśa Bill a Fayetteville (Arkànsas) prima che sò marè al dvintìs al guvernadōr ad cal stat lè par dód'ś an. In dal 1980 a nas sò fiōla Chelsea.
In di an Nuànta la dvènta la first lady di Stat Unî cun sò marè ch'al bat prima George H. W. Bush in dal 1992 e pò Bob Dole in dal 1996. In chi an lè la próa a far dvintàr léǵ un sò prugèt ad dar l'asisténsa sanitària universàla ma la n gh la cava briśa.
Blija
La gh'ha 839 abitant (2014).
Test (film)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Hillary Clinton
Biugrafìa
In dal 2008 la próa a ciapàr la candidadùra dal sò partî par dvintàr la prima presidènta dóna di Stat Unî ma la pèrd al primàri cóntar Barack Obama anc s'l'éra stada lē a ciapàr più vōt. In dal 2009 però chi lò al la sarnìs cuma segretària 'd stat in dal sò prim mandâ. La Clinton la gh próa incóra quàt'r an dòp e 'sta vòlta la gh la cava sarnénd 'l èx guvernadōr dla Virgìgna Tim Kaine cuma vice.
Blija
Ligamm ad föra
}}
Test (film)
{{Film }}
Hillary Clinton
Culegamènt estéran
}}
Test (film)
{{CITAZIONE2|Nessun maggior dolore che ricordarsi del tempo felice nella miseria.|A n gh'è mia 'n dulōr più grand ch'arcurdàr-'s in dla miśèria ad quànd a s séra cuntènt.|Dante Alighieri, La Divìna Comèdia, Cant V|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{it}}}}
Test (Tèst) l è 'n film dramàtic dal 2013 ad Chris Mason Johnson ch'al 'l à anc scrit. 'L è stâ preśentâ a 'l 64śum Fèstival ad Berlîṅ.
In dla culòna sunóra dal film i s càtan dal canti famóśi in di an Utànta cuma “Born, Never Asked” dla Laurie Anderson, “Lorelei” di Cocteau Twins, “Anvil (Night Club School)” di Visage, “Smalltown Boy” di Bronski Beat e “You Make Me Feel (Mighty Real)” ad Sylvester.
Sunt
Frankie (Scott Marlowe) 'l è 'n śōvan balarèṅ ch'al divìd 'n apartamènt a San Francisco cun Tyler (Evan Boomer), un ragàs ch'al gh'à la muróśa, la Tammy. In dal 1985 al taca a lavuràr par na cumpagnìa ad balét mudèran, al McManus Ballet. Al cgnós acsè Todd (Matthew Risch), la Molly (Katherine Wells), Tommy (Rory Hohenstein), Sergio (Sergio Benvindo) e àtar ragàs e ragàsi faghénd di spetàcui sèg.
Al fà al sò debùt a teàtar na sira tulénd al pòst ad Sergio ch'al gh'iva mâł a la schina e 'l è 'n sucès. Par cumbàtar dla stufìśia ch'al gh'à adòs al s fà però dar da 'l dutōr Corbett (Damon K. Sperber) dal madśìni alśēri 'd Valium. Dòp avér fat sès cun Walt (Kristoffer Cusick) al decìd ad far al tèst d'l AIDS, un vìrus nóṿ ch'l éra vgnû fóra da pôc e ch'l iva tacàr a masàr dimóndi parsòni cuma 'l atōr Rock Hudson. Purtròp par lò al s 'l è bcâ ma a gh'è 'n śbali: faghénd al tèst incóra a salta fóra ch'invéci lò 'l è a pòst, dal vòlti a sucéd.
Culegamènt estéran
}}
Coritiba Foot Ball Club
Coritiba Foot Ball Club l'è una squêdra ad palòun ad Curitiba, Brasil.
Coritiba l'è nêd t'e 1909 da un ôm cus ciameva Fritz Essenfelder. L'è stê énca campiòun naziunèl par 1 volti.
La squêdra zughèva al su partidi t'e vèc' Couto Pereira stadion, ma ades i l'ha bot zó, parché i'a fat un stadio pió mudèrn.
13 ed fervèr
Al  l'è al 44° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 321 dè a la fin dl'an (322 in di an bisestìl).
Ponerulugìa
{{dialort | dial=Carpśàn}} La ponerulugìa (ponerologia in itagliàṅ, da 'l gréc poneros, "dièvel") l'è 'n argumèint teològic ch'al descòr del qualitê dal dièvel e di só ligàm col divìn. Al Karl Immanuel Nitzsch al dispieghèva al só "System der christlichen Lehre" (Sistéma dla dutrèina cristiàna) in tri pcòun: l'Agatulugìa o dutrèina ed Dio; la Ponerulugìa o dutrèina dal Mêl; e la Soteriulugìa, o dutrèina edla Salvèsa.
Colegamèint estèren
}}
Spina etiam grata est si spectatur rosa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Spina etiam grata est si spectatur rosa l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr "Anca na spina la va bèin se dòp a vìn la rośa" e la deśvìn da 'l "Sententiae" edl autōr ed mìm (mimo in Itagliàṅ) dal I sèc. prìma 'd Crist, al Publilius Syrus.
Colegamèint estèren
}}
Béga africaniśàda
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
In dal 1957 'l è stâ 'l biòlug Warwick Estevam Kerr a incruśàr-li par dar vita a na béga ch'la psis vìvar bèṅ in di clima cald e umìd cuma qvéi dl'Amèrica dal Sud ma anc ch'la fus bòna 'd far dimóndi mēl cuma qvéli européi. Chi lò 'l à acsè purtâ sèg in Braśìl 26 béghi regìni dla Tanśàgna par mét'r in òpra al sò prugèt.
A s è vist subìt che chi insèt lè, praticamènt cumpàgn a véd'r-i rispèt a 'l sò parènti dl'Európa cun sōl dgl'ali più cichi, i éran dimódi più rabìdi in dal difénd'r al sò bréschi esénd ch'i rispóndan subìt tuti insém a 'l ferumòṅ d'l alàrm, tant da meritàr-'s al scutmàj ad “béga sasìna”.
C'n al pasàr dal tèmp cal béghi chè, ch'i ténd'n a spustàr-as da spés par catàr da magnàr, i èṅ rivàdi prima in Mèsic e pò in di Stat Unî meridiunài.
Àtar prugèt
}}
Per legittima accusa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Par lò vìns'r o pèrdar 'l è vìv'r o murìr.|Tagline dal film}}
Per legittima accusa (Par n'acùśa legìtma) 'l è 'n thriller dal 1993 ad Sidney Lumet scrit par Larry Cohen.
Sunt
Al squasamarléti David Greenhill (Don Johnson), suspetâ 'd avér cupâ sò mujér par métar-'s in bisàca tut i sò bèsi, la dmanda a l'avucàta 'd sucès Jennifer Haines (Rebecca De Mornay) ad diféndar-'l a prucès dòp avér vdû cum la lavóra. La dóna la gh diś ad sè parchè la créd che cal caś lè al pòsa purtàr di benefìsi a 'l sò studi legàł.
'L óm, ch'al s diś inusènt, al taca a insfilsàr-'s in dla vita privàda dla Jennifer tant che chi lē la gh'à paùra e la vrév dar-'g a muć ma la fà fadìga parchè l'andrév in a risć 'd èsar scanślàda da 'l alb. Un sò culaburadōr ad nóm Moe (Jack Warden) al decìd 'd andàr-'g a fónd par sò cònt e 'l vîṅ a savēr ch'al femnàr in pasâ al gh'à abû dal relasiòṅ cun dal dóni che pò i èṅ tuti mòrti. Dòp avér-'g-i dadi a sò marè Phil (Stephen Lang), David al cunfèsa a l'avucàta ch'l è stâ lò a cupàr dabòṅ sò mujér ma anc ch'l à stramnâ in gir dal próvi cónt'r ad lē par tiràr-la dèntar.
Bucalèin
{{Metacaixa
Al bucalèin (vaso da notte in itagliàṅ) 'l è cal vêś ch'a servìs ala nôt o ai putèin per fèr i só biśògn quànd a n's và brìśa in dal cèso.
Redneck
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al redneck l'è na paròla druàda p'r uféndar e tōr in gir al parsòni ad pèla biànca ch'i vìv'n in di stat dal sud di Stat Unî (cuma Alabàma, Tennessee, Geòrgia, Arkànsas, Missisìpi) e ch'i èṅ di cuntadèṅ gréś cuma la śmalta, di vilàṅ, di cajòṅ e di badilòṅ e da spés di buletàri ch'i dascóran cun 'n asènt dal pòst dimóndi fòrt.
Al sò significàt (Còl rós) al s riferìs a 'l fat che na vòlta chi lōr i sapàvan la tèra laurànd in di camp sóta 'l sōl e acsè a gh gniva al còl rós. Al cardénsi dal pòpul i dìś'n ch'i n capìsan gnint, ch'i vag'n a pés e a casa par divertìr-as, bvénd dla bira a ròt ad còl, ch'i sìan di cunservadōr ad dèstra e dal vòlti anc rasìsta e bigòt.
I viv'n in camper o in dal cà ad légn, in campàggna o in muntàggna, da spés cun di sćiòp sèg.
In Śvèsia a gh'è 'n grup ch'al 'l i tōś in gir, i Rednex, e anc soquànt cartòṅ animâ americàṅ i al fàṅ, cuma i The Simpsons e South Park. In di Stat Unî invéci in dal 1987 'l è vgnû fóra 'n film ad scarésa da rìdar dedicâ a i redneck, Redneck Zombies ad Pericles Lewnes, pò in dal 2011 'l è stâ 'l tùran dla cumèdia Redneck Roots.
811 (nùmer)
{{Metacaixa
Redneck
Tut i an a East Dublin, in dal stat dla Geòrgia, a gh'è l'Ulimpìade di Rednecks, in dua i rìv'n in masa cun i sò tratōr, i sò càmion e pick up, un muć ad Còi rós par far dal gari cuma al lans dal fèr ad cavàl, al spudàć dla scménsa più luntàṅ ch'a s pōl o 'l tuf cun la pansa in dla śmalta.
Nòti
}}
811 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
508
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Les Contes d’Hoffmann
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Les Contes d'Hoffmann l'è n'òpera ed fantaśìa scrìta in francéś da Jacques Offenbach, su librèt ed Jules Barbier, tgnend adrē a 'n èter só pês scrìt in dal 1851 con Michel Carré.
Ùna dal pochi òperi scrìti da 'l mìster, send che lò 'l scrivìva de più dagli operèti, la gniva mìsa sù a l’Opéra-Comique ed Parì al 10 ed fervêr dal 1881, dôp che 'l avtōr 'l era bèle mort, ann avènd-egh-la gnanc cavèda ed terminèr dal tùt ed scrìver soquànti só perti strumentèli.
L'òpera la gh'à 'n pròlog, tri ât e 'n epìlog.
Colegamèint estèren
}}
Anti-matèria
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
In fìśica l’anti-matèria l'è la matèria fata da anti-partisèli cumpàgni par masa a 'l partisèli urdinàri ma cun di nùmar quàntic ad ségn cuntràri, cuma la carga lètrica in dua 'n anti-prutòṅ al gh'à carga negatìva a 'l cuntràri dal prutòṅ ch'l è puśitìṿ, dascōrs arbaltâ par 'l anti-eletròṅ (cgnusû anc cuma puśitròṅ). Al prim siensiâ ch'l iva pinsâ ch'la psis eśìstar 'l è stâ Arthur Schuster in dal 1898.
Quànd l’anti-matèria la vîṅ in cuntàt cun la matèria a sucéd al fenómen dl'anichilasiòṅ cun prudusiòṅ ad futòṅ (raś gama), neutrèṅ e, dal vòlti, dal còpi 'd partisèli/anti-partisèli più cichi. A s libra anc dimóndi energìa ch'la dipénd da la masa, tgnénd adrē a la fórmula E=mc{{sup|2}}.
L'anti-matèria la vîṅ bòna in madśìna quànd a gh'à da far i raś druànd la tumugrafìa a emisiòṅ 'd puśitròṅ (cgnusùda méj cuma PET) par catàr di tesû tumurài in dal còrp.
Culegamènt estéran
}}
1767 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1767, mo invéci 'l an 1767, 't ê da 'ndèr chè) Al 1767 (milsetseintessantasèt, millesettecentosessantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1766 (milsetseintessantasē) e 'l vin prìma dal 1768 (milsetseintessantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintessantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1194 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1194, mo invéci 'l an 1194, 't ê da 'ndèr chè) Al 1194 (mileseintnovantaquàter, millecentonovantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1193 (mileseintnovantatrī) e 'l vin prìma dal 1195 (mileseintnovantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCXCIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileseintnovantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
1429 (nùmer)
{{Metacaixa
An 1960
I an 1960, ciamê an Essànta, i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1960 e i van infìn a 'l 1969.
1429 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1429, mo invéci 'l an 1429, 't ê da 'ndèr chè) Al 1429 (milquaterseintveintnōv, millequattrocentoventinove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1428 (milquaterseintveintòt) e 'l vin prìma dal 1430 (milquaterseinttrèinta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milquaterseintveintnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
507
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Èbula
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Èbula l'è 'n vìrus dla famìja Filoviridae dimóndi rabî in di cunfrònt d'l óm in dua al fà vgnir la févra muràgica. 'L è stâ catâ par la prima vòlta in dal 1976 in dla Repùblica Demucràtica dal Cóng e 'l à tòlt al sò nóm da 'n fiùm ad cal bandi là.
A na parsòna ch'la s mala 'd Èbula a gh vèṅ subìt, in dal gir ad pôc dè, na févra dimóndi élta, davśèṅ a i trénta-nóṿ grâd, e pò di dulōr a la pànsa, mâł 'd tèsta e a i mùscui, stufìśia, mâł 'd góla, ingósa e prilamènt 'd tèsta. Pò a riva 'l gòmit ch'a pâr cafè, sangvinamènt (ad dènt'r e ad fóra), pét scûr, maci in sla pèla, cagaròt, òć rós ślargâ, presiòṅ basa e batrìa 'd cōr. Dòp dū stmani in gènar a s mōr, i èṅ pôc qvéi ch'i guarìsan.
Dal madśìni o di vasèṅ uficiài a 'l dè 'd incō i n gh'ènan minga incóra ma di studióś i èṅ drē a preparàr quèl.
Termòmeter medichêl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al termòmeter medichêl (termometro medicale in itagliàṅ) 'l è cal termòmeter ch'a s dróva per miśurèr la taimpradùra dal corp.
A gh'è diferèint tîp ed termòmeter medichêl, a secònda ch'a s tóga la taimp'radùra dala laśèina, dala bòca, da 'l rêt, da l'urècia o da l'artèria temporèla. I prinsìpi ch'i fàn funsionèr i diferèint termòmeter i nn'ìn minga sàimp'r uguêl, e difât:
Colegamèint estèren
}}
1997 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1997, mo invéci 'l an 1997, 't ê da 'ndèr chè) Al 1997 (milnovseintnovantasèt, millenovecentonovantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1996 (milnovseintnovantasē) e 'l vin prìma dal 1998 (milnovseintnovantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMXCVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintnovantasetéśim post.
1457
Al 1457 (MCDLVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Famam curant multi, pauci conscientiam
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Famam curant multi, pauci conscientiam l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr che "I piò i stan a preocupèr-es ed la lór fama e in póc i s preòcupen 'dla lór cusînsia" e la deśvìn dal "Sententiae" ed 'l autōr ed mìm (mimo in Itagliàn) 'd al I sèc. prìma 'd Crist, al Publilius Syrus.
Colegamèint estèren
}}
Cruel Intentions - Prima regola non innamorarsi
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tut i al fànan, ninsòṅ a in dascór.|Tagline dal film}}
Cruel Intentions - Prima regola non innamorarsi (Bruti intensiòṅ - Prima règla minga inamuràr-as) 'l è 'n film dramàtic e eròtic dal 1999 ad Roger Kumble ch'al 'l à anc scrit adatànt in na ciàṿ mudérna al rumànś Al relasiòṅ periculóśi ad Choderlos de Laclos. Al regìsta 'l à pò anc girâ un prequel in dal 2000 da 'l tìtul Cruel Intentions 2 - Non illudersi mai mént'r in dal 2004 'l è vgnû fóra un sequel dirèt par Scott Ziehl, Cruel Intentions 3 - Il fascino della terza volta.
360 (nùmer)
{{Metacaixa
Cruel Intentions - Prima regola non innamorarsi
La pelìcula l'à fat sù dagnóra stanta-siē migliòṅ ad dòlar, dimóndi da piò di cóst fér'm a déś e mèś. In dla culòna sunóra i s càtan di pès di Placebo, Fatboy Slim, Blur, Skunk Anansie e àt'r incóra.
360 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 360, mo invéci 'l an 360, 't ê da 'ndèr chè) Al 360 (terśeintessànta, trecentosessanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 359 (terśeintsinquantanōv) e 'l vin prìma dal 361 (terśeintessantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCLX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintessantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Cruel Intentions - Prima regola non innamorarsi
Sunt
Sebastian al taca acsè a lauràr-as l’Annette ma la ragàsa la ricév na létra in dua a s diś ad star aténti a lò ch'l è sōl un ciavadōr spurcaciòṅ e gnint àtar. Al ragàs al gh và a fónd e al vèṅ a savēr ch'a mandàr-la l'è stada la sgnōra Bunny Caldwell (Christine Baranski), la màdar dla Cecile.
Culegamènt estéran
}}
541 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 541, mo invéci 'l an 541, 't ê da 'ndèr chè) Al 541 (sincseintquarantùn, cinquecentoquarantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 540 (sincseintquarànta) e 'l vin prìma dal 542 (sincseintquarantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXLI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintquarantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
638 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 638, mo invéci 'l an 638, 't ê da 'ndèr chè) Al 638 (seseinttreintòt, seicentotrentotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 637 (seseinttreintasèt) e 'l vin prìma dal 639 (seseinttreintanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseinttreintotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1458
Al 1458 (MCDLVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nimêl
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
240 (nùmer)
{{Metacaixa
Nimêl
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét :  dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
240 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 240, mo invéci 'l an 240 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 240 (duśeintquarànta, duecentoquaranta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 239 (duśeinttreintanōv) e 'l vin prìma dal 241 (duśeintquarantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXL. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintquarantéśim post.
Nimêl
Alevamèint
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
240 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Nimêl
Alevamèint
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm. A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Ìślam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8: e ind al  Deuteronomio pâs 17,8:
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano, Sura II, 173:
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Materiêl pr'andêregh in fònda
Al nimèl, in pramsàn, l'é al gosén dopà c'lé mòrt.
Èter progêt
}}
Greatest Hits (Alice in Chains)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Album }}
Greatest Hits l'è na racòlta dal grup alternative metal di Alice in Chains ch'la mét insém di sò sucès vgnû fóra da 'l 1990 a 'l 1996 in di àlbum Facelift, Dirt, Jar Of Flies e Alice in Chains. L'è stada publicàda al 18 ad Setémbar dal 2001, giùst 'n an prima ch'a murìs al cantànt Layne Staley.
Mike Starr al sòna 'l bas i di prim sinc pès dla racòlta méntar Mike Inez 'l al fà in di ùltim sinc. A 'l chitàri a gh'è Jerry Cantrell méntar Sean Kinney al sòna la baterìa in tut al canti.
In di Stat Unî l'à vindû da piò ad sincsènt-mila còpi dvintànd Disc 'd Òr in dal 2005.
Braṅ
}}
Rumên
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Toate ființele umane se nasc libere și egale în demnitate și în drepturi. Ele sunt înzestrate cu rațiune și conștiință și trebuie să se comporte unele față de altele în spiritul fraternității.|Tut i èsar umàṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.|Dichiarasiòṅ universàla di dirìt ad 'l óm,1948|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA=Rumên}}
Al Rumên (da lōr: Română) 'l è na léngua rumànśa ch'a s dascór in dla Rumanìa (e in di àtar pòst lè datéś cuma la Muldàvia) da 26 migliòṅ ad parsòni a 'l incìrca, anc se pò al léngui imparentàdi, a dir-la tuta, i èṅ pò quàtar: al Rumên (cgnusû anc cuma Dacurumên), 'l Arumên, al Meglenorumên e 'l Istrorumên. Al Muldàṿ 'l è cundiserâ da 'l Ethnologue cuma al Rumên cun 'n àtar nóm.
Alfabét
Al Rumên al gh'à sèt vucàli, sinc cumpàgni a 'l Itagliàn (A I U e E O saràdi) e dū difarénti: la saràda sentràla ɨ e quéla ad mèś saràda ə. Anc al cunsunànti i èṅ cumpàgni asè, a part i funéma ʒ e h.
Gramàtica
I nóm i gh'àṅ tri gènar: masć, fémna e nèutar e i artìcui determinatìṿ i s métan in fónd. Al Rumên al gh'à dal diclinasiòṅ p'r i caś Datìṿ, Genitìṿ e Vucatìṿ, difarént da 'l fórmi p'r al Numinatìṿ e 'l Accusatìṿ.
L'uomo che guarda (film)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dòp LA CIÀṾ e PÀPRIKA Tinto Brass 'l à sćiancâ tut al baréri.|Tagline dal film}}
L'uomo che guarda (’L óm ch'a guàrda) 'l è 'n film eròtic dal 1994 ad Tinto Brass ch'al 'l à anc scrit tulénd spunt, in na quàlc manéra, da 'l rumànś umònim 'd Alberto Moravia.
Sunt
Edoardo (Francesco Casale), dit Dodo, 'l è 'n prufesōr universitàri ch'al viṿ in cà cun sò mujér Silvia (Katarina Vasilissa) e cun sò pàd'r Alberto (Franco Branciaroli), un vèć invàlid e èx squasamarléti ch'al pésc' incóra la pèpa anc parchè al gh'à sèmpar dintóran na vacàsa dn'infarméra, la Fausta (Cristina Garavaglia), ch'la và in gir cun da scalvadùri e dal camiśéti ch'a s véd incòsa. Dodo invéci 'l è difarènt esénd na cria inśdî e tìmid cun cal dóni tant che sò mujér la sa stufa e la 'l mòla par 'n àtar.
Dòp na lesiòṅ a l'università Edoardo al cgnós na studènta dal Cóng, la Pascasie (Raffaella Offidani), ch'la s fà futugrafàr sénsa gnint adòs da lò. Quànd a s śònta anc na sò amìga 'l śōvan al gh'arév l'ucaśiòṅ ad far-'s-an dū ma 'l è tròp ingiangulâ e al decìd 'd andàr via in sal più bèl. Na nòt però la Silvia la tórna a cà da lò.
Culegamènt estéran
}}
Rhode Island
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Rhode Island (a s lèś /ˌroʊdˈaɪlənd/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dla regiòṅ dal New England e ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1788. 'L è 'l stat più pìcul dal paéś avénd-ag na superfìsi ad sōi 3.140 km² ma 'l è anc pîṅ stóp ad gint, un migliòṅ abundànt, esénd pasâ sōl da 'l New Jersey in fat ad fitùm. Al 4 ad Maǵ dal 1776 l'è stada la prima dal trédas culògni ingléśi a 'rvuntàr-as cónt'r al Régn Unî.
La sò capitàl l'è Providence, granda a 'l incìrca cuma Mòdna, cun Warwick e Cranston atri sità impurtànti. Al cunfìna a nòrd e a èst c'n al Massachusetts, a sud cun 'l Ucéan Atlàntic e c'n al stat ad New York (bōrd marìtim) e a òvest c'n al Connecticut. Al sò nóm al daśvîṅ da la più granda dal sò ìśuli.
Al sò mòt 'l è „Hope“ (Spransa) mént'r al scutmàj ch'i gh'aṅ dâ 'l è „The Ocean State“ (Al stat d'l Ucéan). 'L è divìś in sinc cuntèi e in trénta-nóṿ cumùṅ. Al fiùm più impurtànt ch'a gh pas' in mèś 'l è 'l Blackstone. Al clima dal Rhode Island 'l è cuntinentàł o cuntinentàł/marìtim.
La sò guvernadōra, da 'l 2015, l'è la demucràtica Gina Raimondo. In dla sò stòria al stat l'à praticamènt sèmpar vutâ p'r al partî d'l àśan in dgl'elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt di Stat Unî. Da 'l 1960 a vgnir a 'dès sōl in dal 1972 e in dal 1984 i 'l aṅ spuntàda i republicàṅ.
In dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s dividìva fra 'n 81,4% ad biànc, un 5,7% ad nég'r e 'n 2,9% 'd aśiàtic. Fra i sò persunàǵ famóś a 'rcurdém la cantànta Blu Cantrell e 'l regìsta Bobby Farrelly.
Culegamènt estéran
}}
1459
Al 1459 (MCDLIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
812 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 812, mo invéci 'l an 812, 't ê da 'ndèr chè) 'L 812 (otseintdòdeś, ottocentododici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 811 (otseintùndeś) e 'l vin prìma edl 813 (otseinttrèdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintdodicéśim post.
Proprietê matemàtichi
'L 812 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 col 406: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Śvedéś
Al Śvedéś (svenska) l'è na léngua ch'la fà part dal grup urientàl dal léngui scandinàvi, cgnusû anc cuma grup setentriunàl dal léngui germànichi, e l'è druàda da piò ad déś migliòṅ ad parsòni stramnàdi in Śvèsia, in soquànti parti dla Finlàndia e in dagl'Ìśuli Åland. Daśvgnénd da la léngua in cumùṅ di antìg Vichìng, al s davśìna dimóndi a 'l Nurvegéś e, in na sèrta manéra, anc a 'l Danéś.
Al Śvedéś 'l è dvintâ la léngua uficiàla dla Śvèsia sōl a far data dal 1 ad Luj dal 2009. La léngua ch'la s dascór al dè 'd incō la s ciàma nusvenska (Śvedéś 'd adès).
Vucàli
Al Śvedéś al gh'à dimóndi più vucàli in cunfrònt a 'l emigliàṅ (scriti a, e, i, o, u, y, å, ä, ö). I pōlan èsar lunghi (in gènar prima dna cunsunànta curta) o curti (in gènar prima dna cunsunànta lunga).
Sustantìṿ
Al Śvedéś, cum a sucéd da spés in dal léngui germànichi, al gh'à al gènar nèutar, ma, cuntrariamènt a 'l Tedèsch, al n fà briśa difarénsa fra paròli fémni e masći, miténd-li insém in un grup dit gènar cumùṅ.
I sustantìṿ i pōlan èsar singulàr o plurài.
Artìcui
In Śvedéś a s dróa sèmpar -en p'r i nóm singulàr cumùn e -et p'r i nóm singulàr nèutar. 'L artìcul indeterminatìṿ al s mét sèmpar prima dal sustantìṿ.
'L artìcul determinatìṿ invéci a s śònta in fónd a 'l sustantìṿ.
P'r i prurài i sufìs i èṅ però difarènt: -na par quéi cumùṅ e -en o -a par quéi nèutar.
Vérub
Cum a sucéd par dagl'atri léngui scandinàvi, al Śvedéś (mudéran) l'è una dal pòchi léngui indoeuropee ch'al n cógnuga minga i vérub a secónd dla parsòna e dal nùmar ma al dróa sōl na fórma verbàla par tut. Tant par dir-'n una, al preśènt indicatìṿ dal vérub èsar, che in Miranduléś al gh'à siē fórmi, in Śvedéś al rèsta sémpar är.
'L auśigliàri in Śvedéś 'l è sémpar al vérub ha (=avér).
Eśèmpi
Nùmar da 0 a 10: noll (śèr), en/ett (òṅ), två (dū), tre (tri), fyra (quàtar), fem (sinc), sex (siē), sju (sèt), åtta (òt), nio (nóṿ), tio (déś).
1543 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1543, mo invéci 'l an 1543, 't ê da 'ndèr chè) Al 1543 (milsincseintquarantatrī, millecinquecentoquarantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1542 (milsincseintquarantadū) e 'l vin prìma dal 1544 (milsincseintquarantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXLIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseintquarantatriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
19 ed mèrz
Al  l'è al 78° dè dal calendàri gregoriàn (79° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 287 dè a la fin dl'an.
La sposa turca
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Ta n sà minga dabòṅ quànt dimóndi 't pō amàr.|Tagline dal film}}
La sposa turca (La spóśa turca) 'l è 'n film dramàtic dal 2004 ad Fatih Akın ch'al 'l à anc scrit e prudót (in part). La pelìcula l'à vins 'l Ōrs 'd Òr a 'l 54śum Fèstival 'd Berlîṅ e anc un Prèmi Goya. In dla culòna sunóra, insém a di pès turc, a gh'è anc I Feel You di Depeche Mode e Temple of Love di The Sisters of Mercy feat. Ofra Haza.
A 'l cìnema 'l à fat sù da piò 'd ùndas migliòṅ ad dòlar.