cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Il mistero del quarto piano
Il mistero del quarto piano (Al mistēr dal quàrt piàṅ) 'l è 'n thriller americàṅ e canadéś dal 1999 ad Josh Klausner.
Sunt
Dòp la mòrt dna sò sîna, la Jane Emelin (Juliette Lewis) la ciàpa in eredità 'n apartamènt e la decìd 'd andàr-'g a star da par lē anc s'al sò muróś Greg Harisson (William Hurt) al n sarév minga dl'idéa. In dal palàs la cgnós na sò vśina 'd cà ch'la stà a 'l prim piàṅ, la Martha Stewart (Shelley Duvall), ch'la dascór sèg di àtar dal cundumìni, in particulàr dna vècia ciamàda Alice dimóndi strana ch'la gh'à 'n apartamènt a 'l quàrt piàṅ.
Da cal mumènt lè la vita dla Jane la dvènta 'n infèran. Un dè la cata 'n bijét fóra da 'l us cun dal minàsi parchè quànd la gira par cà la fà di stus, pò 'l è custréta a ciàmar un magnàṅ (Tobin Bell) ch'al stà darènt a lē parchè qualchidòṅ al gh'à ruinâ la ciavadùra, inóltar qvél dal piàṅ 'd sóta al gh śbraga dal piastrèli dla cuśìna. La ragàsa la cata anc dal gras stramnâ apòsta p'r al scali par far-la śliciàr śò e di sórag e di bègatèṅ in cà.
Culegamènt estéran
}}
Patrick Stèla
{{Metacaixa
Al Patrick Stèla 'l è 'n personâǵ di cartòun animê dla séri SpongeBob SquarePants, na stèla marèina śvèin ed cà dal SpongeBob che, apèina 'l pōl, al serca 'l só amìg Spongy p'r andèr sēg a casèr dal medùśi o a supièr al bòli 'd savòun. Al Patrick al n'è mìa tant bòun ed lavurèr, simplisiôt e sàimp'r in serca 'd punsèr, śughèr, e magnèr di paciûg. Difât al Patrick 'l è pròpia 'n budlòun, cun dimòndi pansa ch'la vin fóra dai bermùda vérd e vióla ch'al dróva sàimper. La só cà l'è na grósa préda ch'la s leva sù quand lò 'l gh'và sòta p'r andèr-eg dàinter.
Noti e referèinsi
}}
Glàvco (nòm)
Glàvco l'è na manéra dialetèla 'd ciamèr chi gh'à nòm Glauco o Glàvca per Glauca, in dl itagliàṅ.
D'indû a in deśvìn al nòm
Al nòm, ed derivasiòun gréca antìga, al deśgnarèv da la paròla Γλαῦκος (Glaukos), latiniśê in Glaucus, da 'l agetîv γλαυκός (glaukos), ch'al stà sìa per "brilànt" che per "celèst".
Colegamèint estèren
}}
Aglien
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
1359
Al 1359 (MCCCLIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Aglien
{{Film }}
{{CITAZIONE2|In space no one can hear you strill (nemmen if you strill fort).|In dal spasi ninsòṅ a pōl sintìr-at sigàr (gnanc s'at sîg fòrt).|Tagline dal film in ingléś macherònic|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Aglien (Aglièṅ) l'è na cumèdia 'd fantasiénsa itagliàna dal 2012 'd Andrea Camerini, parudìa dal film Alien ad Ridley Scott dal 1979.
Sunt
A 'n sèrt punt al computer Tù Mader al i déśda parchè 'l à arsavû 'n mesàǵ 'd ajùt da 'l pianéda LIO586. 'L equipàǵ al partìs subìt p'r andàr là ma l'è na trapla. Kane al cata di óṿ sót-tèra e pò 'n aglièṅ al gh santa in ghigna tacànd-'s a la sò fàcia, pò al gh insfìlsa dènt'r un parasìta prima 'd murìr.
Scanners
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|10 Secónd: A taca 'l dulōr. 15 Secónd: Ta n pō mia tiràr fiâ. 20 Secónd: At scòpi.|Tagline dal film}}
Biancaneve nella foresta nera
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Daśmindgâ'v la fòla!|Tagline dal film}}
Scanners
Scanners (id.) 'l è 'n film dramàtic e 'd scarésa canadéś dal 1981 scrit e dirèt par David Cronenberg.
Biancaneve nella foresta nera
Biancaneve nella foresta nera (Biancanéṿ in dla furèsta négra) 'l è 'n film ad scarésa gòtic americàṅ dal 1997 ad Michael Cohn trat da la fòla di Fradèi Grimm.
404
Al 404 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Scanners
La pelìcula, ch'l'à muciâ sù da piò ad quatórdas migliòṅ ad dòlar, la gh'à abû dū séguit: Scanners 2 - Il nuovo ordine dal 1991 e Scanners 3 dal 1992.
Biancaneve nella foresta nera
'L è stâ girâ par la televiśiòṅ via caṿ a Praga e in Buèmia, dasfrutànd un budget ad vint-siē migliòṅ ad dòlar.
Scanners
Sunt
'N óm ch'l è 'n mèś strasòṅ ciamâ Cameron Vale (Steven Lack) al và in un fast food par magnàr di avàns e dū dóni vistìdi bèṅ prima i gh bùtan 'l òć adòs pò una la diś «Mo cuma fà'l 'n óm a 'rdùśar-'s in cal cundisiòṅ lè? Al n m fà minga péna, al m fà sōl schiva». A cal punt lè 'l óm al taca a guardàr-la drit in dal balòti da 'l òć e la sgnōra la gh'à 'n brut atàc epilètic, pò 'l próa a scapàr via ma 'l vîṅ farmâ e purtâ a 'l uśdàł.
Biancaneve nella foresta nera
Sunt
La śōvna Lilliana Hoffman (Monica Keena), ciamàda Lilly par sò pàdar pîṅ ad bèsi, Lord Friedrich Hoffman (Sam Neill), l'è na bèla ragasōla intraplàda in dal mónd durâ in du l'è nada. La n à mai cgnusû sò màdar ch'l'è mòrta in dal parturìr, adès a 'l sò pòst a gh 'n è n'atra, la Lady Claudia (Sigourney Weaver), ma fra 'l dū dóni la mòla la n è mai scrucàda, specialmènt pò da quànd la Claudia l'à vdû nàsar mòrt al putèṅ ch'l'iva sèmpar vlû.
Scanners
Sunt
Vale al s déśda e 'l dutōr Paul Ruth (Patrick McGoohan) al gh diś ch'l è 'n „scanner“, 'n indivìduv cun di putēr telepàtic e telecinètic dimóndi élt. In gir a gh 'n è dimóndi cuma lò, cmandâ par Darryl Revok (Michael Ironside), ch'i èṅ bòṅ ad far scupiàr la tèsta dla gint c'n al pinsēr. Chi lōr i gh 'l ànan cun la ConSec, na multinasiunàł ch'la lavóra in dal camp di armamènt.
Culegamènt estéran
}}
Biancaneve nella foresta nera
Sunt
Parsuàśa dimóndi ch'la càuśa dal sò dulōr a sia pròpria la Lilly, anc tgnénd a drē a qvél ch'a gh diś al spèć ch'la gh'à in dla sò cambra, la Lady Claudia la gh buta adòs tuta la sò arlìa e la ragàsa par salvàr-as l'è custréta a lugàr-'s in dal bòsc e la s stablìs in na céśa in ruìna insém a 'n grup ad minadōr. Ma la Claudia, ch'l'iva dâ 'l incàr'g a sò fradèl ad cupàr-la, la vèṅ a savēr da 'l spèć ch'invéci l'è incóra viva.
Culegamènt estéran
}}
.discount
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 23 'd avrîl dal 2014.
1798 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1798, mo invéci 'l an 1798, 't ê da 'ndèr chè) Al 1798 (milsetseintnovantòt, millesettecentonovantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1797 (milsetseintnovantasèt) e 'l vin prìma dal 1799 (milsetseintnovantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCXCVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintnovantotéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1798 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 con 'l 899: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Raggn
Al Raggn o Ränn (in itagliàn Reno) l é al fiómm pió lóng dl’Emégglia-Rumâgna, dåpp al Pò e l é anc al pió lóng ed quî ch'in van brîṡa int al Pò. Al nâs int la pruvénzia ed Pistòja a 745 méter in vatta al mèr, indóvv i s cråuṡen i dû râm dal Raggn ed Prunatta e Raggn ed Canplóng.
Spass sacc int al prémm tragétt, al fiómm al travêrsa la zitè ed Bulåggna, al dṡaggna al cunfén stra l’Emégglia e la Rumâgna insàmm al Sàrrel e al va int al Adriâtic pôc såtta äl Vâl ed Cmâc'.
Fafá de Belém
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Fafá de Belém, al sò num vìr all'è Maria de Fátima Palha de Figueiredo (Belém, Brasil, 9 d'agòst 1956) all'è una cantanta e atòra brasigliäna.
Ligamm ad föra
}}
Louise Cardoso
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Louise Cardoso, che in realtà l'as ciäma Louise Ferreira Cardoso (Rio de Janeiro, 17 d'avrìl dal 1952) all'è una atùra brasiliana.
All'è atìva in dal sìnima dal 1976.
Ligamm ad föra
}}
Soldati - 365 all'alba
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Soldati - 365 all'alba (Suldâ - 365 a l'alba) l'è na cumèdia itagliàna dal 1987 ad Marco Risi, ambintàda in na caśèrma ad fantaśìa, davśèṅ a Trièst, al 47śum Batajòṅ Gèni Piunēr.
P'r a n avér minga di prubléma c'n i militàr par via d'l uś dal divìśi sénsa 'l parmés, i custumìsta i aṅ decìś ad métar-'g insìma dal stéli cun siē punti invéci che sinc.
Måsca
La måssca (Musca domestica), l'è un insèt vulènt dimòndi cinén. Tignimod al grópp dali måsc l'è dimóndi grand e al cunprand 'na mòccia d'insètt, tott divérs l'on da cl' èter. Pr esänpi: Tsè-Tsè, Stomoxys calcitrans, Hylemia securis, etc.
Soldati - 365 all'alba
Al mùśichi dal film i èṅ stadi scriti par Manuel De Sica a part la canta Soldati ch'la vèra e sèra 'l film ch'l'è 'd Umberto Smaila. In dla culòna sunóra i s càtan anc di pès pop cuma Papa Don't Preach dla Madonna, I Wanna Dance with Somebody dla Whitney Houston e O.K. Italia 'd Edoardo Bennato.
Sunt
1987: dòp al méś 'd adestramènt, un grup ad śóvan ch'i èṅ drē a far al militàr i vènan mandâ in na caśèrma dal Fiûl-Venèsia Giùglia sóta 'l cumànd dal tenènt Armando Fili (Massimo Dapporto), òṅ ch'al gh'à 'l ciòld fis dla disiplìna militàra ma anc ch'al patìs la geluśia par sò mujér Anna (Agostina Belli).
Quànd chi lò al vèṅ a savér ch'in dal grup a gh'è 'n rumàṅ, Claudio Scanna (Claudio Amendola), ch'al gh'à abû na cundàna a siē méś par na casutarìa, al taca a 'vér paùra ch'al ragàs al pòsa purtàr sèg di prubléma par 'l órdan.
Scanna, da 'l cant suo, al patìs prima i schèrs dal cap stéca Buzzi (Alessandro Benvenuti) e pò 'l è vitma 'd 'n epiśòdi ad nunìśum quànd i gh tir'n adòs dal pis. Incasâ négar, chi lò al và par cuntàr incòsa a Fili ma al n è minga bòṅ ad catàr-al in dal sò ufìsi parchè lò 'l è andâ via par di mutìṿ persunàl, a n cardénd briśa a la paròla ad sò mujér. Claudio al decìd alóra ad far-as giustìsia da par lò.
Culegamènt estéran
}}
French Affair
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
I French Affair i èṅ un grup muśicàl eurodance francéś e tedésc fundâ in dal 1999 p'r òpra di prudutōr Torsten e Kasten Dreyer, dū fradèi. I èṅ cgnusû specialmènt p'r i sìngui I Want Your Love, My Heart Goes Boom (La Di Da Da) e Sexy. Al sò sucès più grand al gh 'l à abû in Germâgna ma in tut al manéri i èṅ stâ bòṅ ad véndar dū migliòṅ e mèś ad còpi in tut al mónd.
Biugrafìa
La prima cantànta dal grup, la Barbara Alcindor, l'éra na francéśa ad Parì ch'la fava la mudèla a Lóndra. Dòp avér cgnusû i Dreyer la firma sèg un cuntràt cun la BMG par pò far vgnir fóra a 'l inìsi dal 2000 al sìngul ad sucès My Heart Goes Boom (La Di Da Da) ch'al gh la cava a finìr a 'l quìnt pòst in soquànti clasìfichi in Europa. In séguit a véd la luś 'n àtar sìngul, Do What You Like, e 'l prim àlbum, Desire.
In dal 2001 l'è la vòlta ad Sexy, àtar braṅ dimóndi vindû. Dòp i sìngui I Like That e Comme ci comme ça al grup al càmbia la cantànta tulénd l’Aimee e faghénd vgnir fóra i disc “Rendezvous” e “Belle Epoque”.
Culegamènt estéran
}}
Porca vacca
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
15 d'agòst
Al  l'è al 227śum dè dal calendàri gregoriàn (228śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 138 dè a la fin dl'an.
Porca vacca
{{CITAZIONE|Bujénta... Purcùsa... Divertènta...|Tagline dal film}}
Porca vacca (Vaca caṅ) l'è na cumèdia dramàtica dal 1982 ad Pasquale Festa Campanile giràda in dal Friûl Venèsia-Giùglia e prudóta p'r Achille Manzotti.
In dla pelìcula Renato Pozzetto al canta La bella Gigogin, Un ciondolo d'oro, L'arrotino e la canta 'd amōr Faccia di merda méntar Maurizio Mattioli al fà la part 'd 'n emigliàṅ purcùs ch'al s gusa na sōra incóra più malnéta 'd lò.
Sunt
Durànt la Prima guèra mundiàla al cantànt da baléra Primo Barbisetti (Renato Pozzetto), dit Prim Bafi, al fà da tut p'r a n andàr briśa a cumbàtar su 'l frònt austrìac, anc pruàr a far-as pasàr par na chéca ma a n gh'è vèrs. Un dè, mént'r al furgòṅ di militàr al gh'à 'n guàst, al véd na ragàsa da par lē, la Marianna (Laura Antonelli), in un paiśèṅ ch'a pâr bandunâ. Al s mét 'd acòrd sèg par na gusàda ma la dóna, jutàda da 'l cuntadèṅ làdar Tomo Secondo (Aldo Maccione), la 'l fréga purtànd-ag via incòsa dòp che lò al s éra cavâ śò armagnénd in patàja. Primo al próa a cunsulàr-as ciulànd su 'n trêṅ cun na sò èx culéga balarìna (Adriana Russo) di tèmp quànd lò 'l fava di spetàcui. Quànd però al véd giràr lè par vòlta la Marianna al gh cur adrē par pò ciapàr-'s un cals in ghigna ch'al 'l imbarèla.
Castiraga Vidàrd
Castiraga Vidàrd (Castiraga Vidardo in Itagliàn) l'é un paès italian ad 2.200 abitant in Pruvincia d' Lôd.
Porca vacca
Culegamènt estéran
}}
564 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 564, mo invéci 'l an 564, 't ê da 'ndèr chè) Al 564 (sincseintessantaquàter, cinquecentosessantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 563 (sincseintessantatrī) e 'l vin prìma dal 565 (sincseintessantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DLXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintessantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
1360
Al 1360 (MCCCLX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
403
Al 403 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
1570 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1570, mo invéci 'l an 1570, 't ê da 'ndèr chè) Al 1570 (milsincseintestànta, millecinquecentosettanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1569 (milsincseintessantanōv) e 'l vin prìma dal 1571 (milsincseintestantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDLXX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseintestantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Vâl d' Èinsa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
La Vâl d' Éinsa (Val d'Enza o Valdenza in italiân) l'é 'na vâl 'd interèsi naturaléstich, stôrich e culturêl la se şvilópa lòungh al bacîn dal fióm Éinsa che da l' Apenèin arzân al rîva fín al Po. Al nòm al ruguêrda tóta la valêda mó, in particulêr, al prém trât ind l'Apenèin ed la valêda, pr' al sô carateréstichi specêli de stôria, ed fatûra dal trèin e 'd la natûra divêrs dal restânt trât dal fióm e 'dla valêda, al vîn ciamê, ed sôlit, cun al nòm Êlta Vâl d' Èinsa.
La Vâl d' Éinsa l'é ind la pêrta vêrs sîra ed la pruvîncia ed Rèz.
I Cmûn arzân ed la Vâl d' Éinsa în:
Cunuméia
Luntâna dai cèinter industriêl, a mèza strêda tra Pêrma e Rèz, la preşèinta 'na varietê, a livèl teritoriêl, bèla, in quilébrio (muntâgna, culèina e pianûra) e prudutîva: ed livèl internasionêl l'indóstria metalmecânica e di prodòt fât a mân, sparpagnê e mudêren al setōr artigianêl e di servési, de straordinâria impurtânsa ânca l'agricultûra dóve a spéchen al produsiòun d'êlta qualitê cme al Grâna e al Lambrósch
Geograféia
La Vâl d' Éinsa l'é l' insèm ed dû trât ûn in muntâgna e cl'êter trât in pianûra, tròunch dimòndi divêrs ûn da cl'êter sòt a tânt pûnt ed vésta. La valêda l'é stêda tôta, un pō ed tèimp fà, per sgnêr al cunfîn tr'al pruvînci ed Rèz e Pêrma e per sté mutîv al dō rîvi, cumpâgn per l'êrt, la cultûra, al j uşansi, dialèt e stôria, în divîşi tr'al dō pruvînci e cun còst a drôven 'na gestiòun aministratîva divêrsa ânca se ind al "cumunitê muntâni" a mantînen al pûnt ed relasiòun lochêli per còl che riguêrda al trât comûn ed l'Apenèin. Tra i prê secolêr, i castē 'd la zôna matéldica, al belèsi ed la natûra ed l'êlta vâl, al teritôri al zibés ucaṣiòun interesanti e specialişêdi ânca per şgambinêdi e vîşiti turéstichi.
Turîşem
La Vâl d' Éinsa l'é ûn di pôst ed la pruvîncia ed Rèz ch' al piêş dimòndi a j arzân. Al paeşâg l'é bèl, ed cla dulsèsa ch' la và d'acôrdi cun al carâter 'stès dal bâs e mèdi Apenèin. Mìa nujōş, per i soquânt muntarôt e per i pcòun ed vidûdi che nisûn a se spèta, imblîdi da i prufîl di castē. La trâma dal furtificasiòun matéldichi e di bôregh, che mantînen incòra i sègn di paèiş e dal j architetûri ed savōr medievêl, în mutîv d' arciâm per un turîşem ch' al vîn ânca da luntân. L'é però pió fôrt, ind la bèla stagiòun, l'arciâm dal fióm, ch' l' armâgn, ind l'insèm, pulî e ind l'aspèt naturêl.
Castē
De spéch stôrich e architetônich în i tânt castē che s'arfân almēno a l'ân 1.000 ed proprietê ed Matélda e 'd quî ed Canòsa. As câten a Rusèina, Canòsa, Sân Pôl e in êter bôregh ed la Vâl.
Cà a tòr
Êtra gèner ed rôca carateréstica ed la Vâl d' Éinsa l'é la Cà a tòr, l'é un furtèin fât in prêda ed fióm, rubóst, cun un curtîl, aqua da un pòs e ch' egh prîven stêr al persòun, i mèz e al bestiâm; sté costrusiòun fât da mûr êlt ed dōga cun dal fnèstri céchi prutèti cun dal frêdi e tòr, che se şlânsen pr' âria só i pió êlt muntarôt lòungh al crinêl ed la valêda, che sègne ancòra incô al vidûdi di bôregh céch nê e chersû atōren a sté rôchi, despès fundêdi in urègin da di sódit Matéldich atōren a l'ân 1.000 e dôp adatêdi per tót al medioēv.
Quèl ed curiōş
In òna dal carateréstichi cà in prêda dal pôst, ch' la s'arfà al 1300, a Selvapiâna, a gh'é stê ed cà per ân, in pió riprèişi, al Petrarca; a gh'é 'na lâpida ch' al arcôrda, la scréta l'arpôrta che Petrarca l'andêva lé a pinsêr, a scréver, fedêl a la venerasiòun ed Laura e a i studi degli antichi. A sèmbra che lé l'âbia scrét dimòndi dal sô poeşéi, tra còsti: Chiare, fresche et dolci acque; l' Éinsa e la só vidûda, cme dét e scrét dal Petrarca 'stès, l'êra per ló 'na grôsa inspirasiòun, cme per eşèimpi quând al s'é bluchê ind la cumpuşisiòun ed lAfrica, un poēma in vêrs in latèin ch' l' îva cumincê tèimp préma mó ch' an gh' l' îva pió cavêda andêr avânti per via di só viâz pr' al mònd. "...Un giorno," l'à scrét al Petrarca in 'na lètra, "salendo per caso una collina al di là del fiume Enza, nel territorio di Reggio, giunto nel luogo che è chiamato Selvapiana, preso dalla sua bellezza, volsi di nuovo la penna verso l' "Africa" che avevo interrotto...". La só cà incô l'é vişitêda e cgnusûda cme al Tempietto del Petrarca. La céca cà l'é stêda fâta a tempièt int al XVIII sècol in memôria ed l'impurtânt Poēta
Nôti
Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da it: Val d' Enza
}}
Codga
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Referèinsi
}}
Le cose che so di lei
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
L'antichitê
Dal prēdi lavurêdi ed cèintsinquânteméla ân fà, catêdi in di schêv ch'j în stê fât da studioùṣ ed l'antichitê int un sît a Gêrd ed Bibiân int j ân utânta, j ân fât vèder che int al teritôri arzân a gh'ēra bèle l'òm fîn dai tèimp pió antîgh (che i studioùṣ e ciâmen al paleolitico inferiore). Na mócia d'êter rèst e fân pó da testimòni ch'al teritôri l'é stê abitê per tót al neolitico e l'etê dal brònz (j óltom deṣméla ân) da gînta ed la cultura dal terramare (ch'e fêven al cà in séma a del gòci per prèir stêr atâch ai fióm sèinsa èser tirê sòta da tót al pîni) e da j antenât di Vilanoviân. Al rèst pió famòuṣ ch'l'é stê catê l'é sèinsa dóbi la Venere ed Ciòṣa (un sît mìa luntân da Scandiân), ch'l'é na statvèina ed prēda dal neolétich, cumpâgna a la Venere ed Willendorf ed Vièna (dal paleolétich), e a dimòndi êtri vèneri catêdi in gîr per tót l'Europa.
Le cose che so di lei
{{Film }}
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
Al tèimp di Etrósch
I prém abitânt int l'Arzân ch'a's gh'à dal nutési stôrich j în stê i Etrósch, ch'e gh'îven di algâm cunténev cûn la cultûra di vilanoviân. J Etrósch j în gnû int la piâna dal Pò in dòu vôlti (só per zò int al nôn e int al sèst sècol préma ed Crést) lòng a la pésta che da la Tuscâna la và a mnêr in Rumâgna. Difâti, j în stêdi tirêdi sò daj Etrósch (o j în stêdi arfâti da chilōr), presapôch in mèṣ al sèst sècol préma ed Crést, al sitê ed Felsǐna (Bulògna), Mutǐna (Môdna), Mantŭa (Mântva), Misa (Marzabôt) e Spina, ch'e fêven pêrta, scòn Tito Livio (V, 33), ed na confederasiòun ed dòdes colôni. Int al teritôri arzân e stêven dòunca ed cà divêrs pôpol, cûn j Etrósch ch'j êren al gròp ch'al cmandêva. I só rèst pió antîgh e vân indrē fîn a la fîn dal sètim sècol, e j în stê catê int la zôna ed Bresèl e Rubēra. In dal sèst sècol a gh'ēra bèle dimòndi paeṣôt ed capâni, e in dal quînt la lavorasiòun ed la campâgna e la só rēda ed daquadûra j'ēren zà bèin urganiṣêdi, e a gh'ēra ânca n'indóstria ed la ceràmica. Epór, an gh'é mìa sègn ch'a'gh fósa un gròp ed cà fés e stâbil int al sît in dōv adèsa a gh'é Rèz.
Le cose che so di lei
{{CITAZIONE|'N óm 'l è bòṅ ad védar sōl quél che na dóna la vója ch'al sàppia.|Tagline dal film}}
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
L'invasiòun di Gâl e di Légor
Int la préma metê dal quêrt sècol préma ed Crést l'invaṣiòun dal tribó di Gâl la scumpagina la situasiòun ed la piâna dal Pò a mezdé dal fióm. Tra mèz a sti pôpol ch'e vînen dal zôni di là dal Pò e ânca fîn da la Frância d'incō, a's câta i Gâl Insûber, i Gâl Cenomân, i Gâl Bôi, i Gâl Lingòun e i Gâl Senòun. L'Emélia di Etrósch la vîns alôra schisêda dla spînta di Gâl Bôi, ch'e gnîven probabilmèint da la pêrta pió svèin a l'Itâlia dal meṣgiòuren ed la Frância. Chilōr j ân ciapê int al 358-54 a.C. la sitê ed Velzna / Felsǐna, es e gh'ân cambiê al nòm in Bononǐa e l'ân fâta al só sît pió impurtânt. I pusès di Gâl Bôi e rivêven a sîra fîn al pruvînci ed Rèz e Pêrma. Int al teritôri arzân j în stê tirê sò dai Gâl i paèiṣ ed Brixellum (Bresèl) e Tannētum (Tanēt, int al cmûn ed Gatâtich).
Le cose che so di lei
Le cose che so di lei (Al ròbi ch'a sò 'd lē) 'l è 'n film dramàtic dal 2000 scrit e dirèt par Rodrigo García. 'L è stâ preśentâ a 'l 53śum Fèstival ad Cannes in du 'l à vins in dla sesiòṅ „Un Certain Regard“.
La pelìcula la mét insém sinc segmènt ingatiâ, ambintâ tut in dla val ad San Fernànd in Califòrgna.
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
La cunquésta di Român
Dôpa ch'j în rivêdi, al gînti cēlti ed l'Êlta Itâlia j în stêdi in guèra cûn i Român d'in quând in quând per squêṣi dû sècol. Al chêṣ pió famòus l'é stê còl dal "sacco di Roma" (la saczêda ed Ròma) int al 390 préma ed Crést, quând i Gâl Senòun ed Brenno j ân ciapê tóta la sitê e masê i senadōr (Livio V, 35-55). Un sècol dôpa i Senòun e gh'ân dê sòta ed nōv, int la têrsa guèra sannitica còuntra i Român, in leânsa cûn j Ómber, i Sanît e j Etrósch, e j ân finî per pêrder incòra int al 295 préma ed Crést. Int al 225, l'armêda ed na lēga di Gâl, cumprèiṣ i Bôi e j Insûber, la vîn a batâlia cûn l'eṣêrcit di Român, mó la i ciâpa a Talamòun (Polibio, Storie, II, 27). I Român e vân alōra al cuntratâch, e vînsen j Insûber es e ciâpen Mĕdaŏlānum (Milân) int al 222; in sègvit e tîren só la colônia ed Plăcentĭa (Piaṣèinsa) int la zôna di Bôi, e còla ed Crĕmōna Cremôna int al tèri di Insûber.
Le cose che so di lei
Sunt
La Kathy Faber (Amy Brenneman) l'è na detective ch'la gh'à da far luś su la mòrt dna dóna (Elpidia Carrillo) ch'l'è stada catàda mòrta, a gh'è da védar s'l'è stada masàda o s'la s è tòlta la vita da par lē. In cal méntar la ginecòluga Elaine Keener (Glenn Close), ch'la gh'à na màdar vècia (Irma St. Paule) da tgnir-'g adrē, la ricév in cà sua na cartumànt ciamàda Christine (Calista Flockhart) ch'la gh lèś al carti. La ragàsa la gh diś ch'la n è minga cuntènta e ch'la patìs dimóndi, che da quànd la s è divìśa da sò marè la n gh'à piò di amìg, ma che prèst la cgnusrà 'n óm più śōvan. Ma anc la Christine la gh'à di prubléma in dla sò vita parchè la sò muróśa, la Lilly (Valeria Golino), la gh'à 'n brut mâł e 'l è fàcil ch'la pòsa murìr.
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
La cunquésta di Român
I Gâl j în un perécol l'óltma vôlta pr'i Român quând e s'arvòlten in dal mèinter ed la secònda guèra tra i Cartaginèiṣ e Ròma es e fân leânsa cûn al generêl dl'armêda nemîga, Anébal. Dôp ch'la guèra la finés, a Zâma int al 202 préma ed Crést, i Român e pèinsen bèin ed dêrgh un tâj cûn sta stôria di Gâl, es e mânden al cônsol Marco Emilio Lepido a sistemêr la facènda e a tirêr dèinter in Itâlia i teritôri d'ed là dal'j Apenèin (préma l'Itâlia, pri Rôman, la finîva al Rubicòun). Int al 187 préma ed Crést al Lèpido al mèt sòta ânca i Légor Friniât, in na guèra mnêda préma int al teritôri arzân aṣvèin al mòunt \latino{Ballista} (che fôrsi l'é lighê al nòm "Valestra" ed Carpnèida) e dôpa in Garfagnâna (Livio XXXIX, 2).
Le cose che so di lei
Sunt
La Rebecca Waynon (Holly Hunter) a trénta-nóṿ an l'à fat caréra, adès l'è a cap dna banca, ma la gh'à sōl dal stòri basta ch'a sia cun di óm spuśâ, cuma cun Robert (Gregory Hines) o Walter (Matt Craven), impiegâ dla sò filiàł cun na putìna òrba da crésar. Quànd la Rebecca la s rénd cònt ad spetàr un fiōl da Robert, la decìd 'd aburtìr anc se quàla lè la prév èsar la sò ultma ucaśiòṅ par dvintàr màdar. Na barbóna ciamàda Nancy (Penelope Allen) prima la gh admànda 'l sigaréti, pò la gh diś ch'la n è minga bòna 'd amàr, che 'l amōr al s dà, a n s al dmanda minga.
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
La nâsita ed Rèz (~ 175 a.C.)
Mèinter al fêva la guèra, Lèpido al pinsêva ânca a dêr na sistemêda ai teritôri ed la piâna a mezdé dal Pò ch'l'îva cunquistê. Al lavōr pió impurtânt, e necesâri per spustêr la trópa a la svēlta in dal chêṣ d'êter rivôlti, l'é stê còl ed la strêda principêla, la Via Æmĭlĭa da Rémin a Piaṣèinsa, ch'l'é stêda finîda tra il 189 ed al 187 préma ed Crést (soquânt ân dôpa l'é stêda slunghêda fîn a Milân). Fr'al tânti sitê tirêdi o artirêdi só drē a la vìa Emélia e catòm a la fîn ânca Rèz, ch'l'ēra ciamêda Rēgĭum Lĕpĭdi. A's gh'à dimòndi pôch documèint ch'e pêrlen ed la nâsita ed la sitê; a's pèinsa che prôpia al Lèpido l'âbia urganisê al cèinter român int al só secònd consolêt (175 a.C.). E però a gh'é quî che dîṣen che al nòm dal sît, Rēgĭum, al vègna da la léngua ch'e parlêva la gînta préma ed la vgnûda di Român. Da subét a Rèz a gh'é stê una piâsa da marchê (forum) e un tribunêl, sèinsa dóbi in dó a gh'ēra bèle un cruṣil ed scâmbi tra j abitânt Cēlt e Légor, e i colôn român ch'j ēren andê a stêr int l'arzân dôpa la spartisiòun dal tèri dal 173 a.C.; insèm cûn la nâsita ed la sitê a gh'é stê, cme al sôlit, n'ôvra ed bunéfica e ed traciamèint di câmp (la centóriasiòun). Fōra ed Rèz j ēren vèli ed na quêlch impurtânsa i paèiṣ (ch'è gh'ēren bèle) ed Brixellum (Bresèl), Tannētum (in dó a gh'é incō Tanèid e Sânt'Ilâri) e Lūcěrĭa (che adèsa l'an gh'é pió).
Le cose che so di lei
Sunt
La Rose (Kathy Baker) l'è divìśa e 'd mistēr la scriv di lìbar par putèṅ. La gh'à 'n ragasōl 'd quìnd'ś an, Jay (Noah Fleiss), ch'al gh cunfèsa 'd avēr fat sès cun na sò amìga ch'l'andàva sèmp'r adrē, un fat ch'al la squàsa minga pôc. La dóna, in cal méntar, la s è inamuràda a sò vòlta 'd un nâṅ ch'l è andâ a star in dla cà darènt la sua, Albert (Danny Woodburn).
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
La nâsita ed Rèz (~ 175 a.C.)
Int al zôni in dó a gh'stêva pió gînta, drē la vìa Emélia, e in dó l'avtoritê di conquistadòur l'ēra pió fôrta, al latèin al ciâpa a la svēlta al pôst di dialèt cēlt e la nâs na societê armes'cêda ed Gâl e Român (la resistèinsa ed la léngua in culîna e in muntâgna, in dó a gh'ēra mēno gînta, a gh'é al chêṣ ch'la sìa durêda per pió tèimp); i sgnōr dla ristocraséia dal pôst difâti j ân capî che adatêrs al mōd ed fêr e a la léngua di Român l'ēra la strêda pió fàcila per mantgnîr un cincinîn ed cmând. Strabone (V, 1, 6) al scrév, seìntesinquânt ân dôpa la cunquésta di Român, che i Bôi j ēren stê mandê vìa da la Gallĭa Cispadāna da dimòndi tèimp. Mó sicòma che còst an l'ēra mìa pusébil, a's gh'à da intènder che Strabone al vrîva dîr ch'an gh'ēra pió d'gînta ch'la fósa bòuna ed parlêr na léngua cēlta.
Al svilóp, la Regio VIII e al Cristianèiṣom
Dôpa la só nâsita, la sitê l'é'rmêṣa lighêda a la faméja (gens) di Lèpidi, e l'à sustgnû la pêrta ed quî ch'e dêven còuntra al Senât in dal guèri civîli dal prém sècol préma ed Crést. Un êter perèiod ed svilóp l'é gnû dôpa la pêṣ d'Avgóst (Pax augustea), cm'e's dîsen i rèst catê da i studiòuṣ ed l'antichitê. La sitê la dvèinta pió grânda, es e gh'rîven di êter colōn. Rèz la dvèinta ânca un Municépi (Municipium). Int al sèt préma ed Crést, Avgóst al fà na riorganisasiòun ed tóta l'Itâlia e e mèt al teritôri ed Rèz, in cumpagnìa ed quêṣi tóti al sitê ed l'Emélia e la Rumâgna (che préma e fêven só la Gallia Cispadana, oséja "al paèiṣ di Gâl dedsà dal Pò"), dèinter a la Regio VIII Æmĭlĭa. Còsta l'é la geograféja ed la regiòun cme la còunta Plînio al Vèc:
Le cose che so di lei
Culegamènt estéran
}}
Stôria ed Rèz e dla só pruvîncia: l'antichitê fîn a i Român
Al svilóp, la Regio VIII e al Cristianèiṣom
Al Cristianèiṣom l'é rivê dimòndi prèst a Rèz, cûn al prêdichi ed Sânt Apolinêr da Ravèna int j ân e-ssanta. Peró a's cgnòs un quèl ed sicûr d'un veschvêl sōl dôpa la dichiarasiòun ed libertê ed religiòun ed Costantîn (editto di Milano) dal 313 dôpa Crést. L'é fâcil che in ste sècol la sìa stêda tirêda só la préma catedrêla româna; soqûant rèst j în stê catê in dó adèsa a gh'é al dôm. Còl ch'l'é sicûr l'é che sta catedrêla la gh'ēra bèle int al 451 dôpa Crést, perché e în pêrlen di documèint ed na riuniòun a Milân (al sìnodo ed Milân ed cl'ân lé).
La situasiòun a la fîn ed l'impēr
La bundânsa per Rèz sòta i Român la finés int al têrs sècol dôpa Crést, ch'l'é un perèiod ed crîṣ generêla dal teritôri italiân cavṣêda dai cambiamèint pulétich conténov e dal ṣguastêres di comêrc; i câmp e's e-ṣmagrésen e j artigiân e sêren só butèiga sèimpr ed pió. L'é in ste sècol ché che Dioclesiân al decéd ed spartîr la regiòun in dòu pêrti: al trât ed côsta da Rémin a Frêra (la Flāmǐnǐa) e al rèst da Bulògna a Piaṣèinsa (l'Æmǐlǐa). Al dificultê e vân avânti ânca into al quêrt e quînt sècol, cûn al sistèma dal j âchev e di canêl ch'al và a fêres benedîr e i bârber ch'e pâsen sèimper pió despès a fêr dân. Bèle int al 338 dôpa Crést, Sânt Ambrôg al pêrla ed Rèz e d'êtri sitê ed l'Emélia e al dîṣ ch'j în mèṣ ruvinêdi. Mó i lighâm cûn Ravèna j în incòra robóst: int al 440 l'imperadōr Valentiniân III al nômina la diôceṣa ed Rèz suffraganea ed còla ed Ravèna. Al scrét famòuṣ ed Sânt Ambrôg al còunta bèin la fîn ed l'antichitê:
Sèrb-Cruàt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
1714 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1714, mo invéci 'l an 1714, 't ê da 'ndèr chè) Al 1714 (milsetseintquatòrdeś, millesettecentoquattordici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1713 (milsetseinttrèdeś) e 'l vin prìma dal 1715 (milsetseintquìndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintquatordicéśim post.
Sèrb-Cruàt
{{CITAZIONE2|Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sviješću i trebaju jedna prema drugima postupati u duhu bratstva.|Tut i èsar umaṅ i nàsan lìbar, cumpàgn in di dirìt e dégn a la stésa manéra. I gh'àṅ la raśòṅ e 'l giudìsi e i gh'aṅ da cumpurtàr-as da fradèi 'l un cun c'l àtar.|Dichiarasiòṅ universàla di dirìt ad 'l óm,1948|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA=Cruàt}}
Rutilìśum
{{Metacaixa
1714 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Sèrb-Cruàt
Al Sèrb-Cruàt (da lōr ciamâ srpskohrvatski/српскохрватски) 'l è na léngua ślava dal grup meridiunàl ch'a s dascór, insém a 'l Muntenegrèṅ e a 'l Buśnìac, in di paéś nâ da l'èx Jugoślàvia in du l'éra qvéla uficiàla. Par di mutìṿ pulìtic adès a s preferìs divid'r-al in dū: al Sèrb (ch'al dróa al létri dal cirìlic) e al Cruàt (ch'al dróa al létri dal Latìn cun in piò di diacrìtic) ma i èṅ dū léngui ch'i s davśìnan dimóndi.
Rutilìśum
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al rutilìśum 'l è un ségn caraterìstic dal parsòni ch'i gh'aṅ i péi e i cavìi rós o castàgn ramâ.
Sèrb-Cruàt
Funéma
Al Sèrb-Cruàt al dróa sinc dal sèt vucàli d'l Itagliàn e dal Miranduléś. I gh càlan quéli saràdi (e e o). Cuma par 'l Emigliàn, i pōl'n èsar curti o lunghi.
1019 (nùmer)
{{Metacaixa
Sèrb-Cruàt
Funéma
Al cunsunànti invéci i èṅ qvisti chè 'd sóta:
Rutilìśum
Quést chè 'l è un quèl ch'a s preśénta dal vòlti in di pòpui ch'i daśvèṅ dal Caucàś e a s créd ch'al sia in relasiòṅ cun na tinta ad pèla ciàra, cun maci in sla pèla ciamàdi tuchìni e di perìcui ad ciapàr più facilmènt al càncar a la pèl o di àtar prubléma simìi. Invéci a par ch'a n gh sia minga na relasiòṅ cun i òć vérd o cun 'l èsar masć o fémna.
1019 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1019, mo invéci 'l an 1019, 't ê da 'ndèr chè) Al 1019 (miledeśnōv, millediciannove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1018 (miledeśdòt) e 'l vin prìma dal 1020 (milevèint). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miledeśnoveśim post.
Sèrb-Cruàt
Difarénsi
A part 'l alfabét, al Sèrb e al Cruàt i gh'àn'n anc dagl'atri difarénsi:
1019 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Sèrb-Cruàt
Difarénsi
}}
Rutilìśum
Al nùmar dla gint cun i cavìi rós a par ch'a sia drē a calàr sèmpar da piò.
Anc fr'al bèsti a s cata di mamìfar cun al plam rós, cum al simi, i gàt o i caṅ.
I paéś ch'i gh'aṅ più rós ad tut, in cunfrònt a chi àtar, i èṅ l'Irlànda e al Régn Unî.
A gh sarév da tgnir in cunsiderasiòṅ ch'al culór dal cavìl al pól cambiàr in dal córs dla vita e 'l è anc ligâ a 'l espuśisiòṅ al sól. In dal 1997 a s è capî la sò biuchìmica e a par ch'al culór rusàstar al sarév in relasiòṅ cun di cumpunènt dal fèr e ch'al gêṅ recesìṿ dal rutilìśum al sarév vèć da 50.000 a 100.000 an. Tut i rós i gh'aṅ dal variasiòṅ in dal regiòṅ MC1R dal crumuśòma 16.
In dimóndi pòst dal mónd a s créd ch'i rós i pòrtan dasfurtùna e che par schivàr cal lavór lè a gh sarés da tucàr un butòṅ. In d'l antìg Egìt a s pinsàva ch'i rós i daśvnìsan da Seth in parsòna e par cal mutìṿ lè i gh'ìsan na cativèria fóra dal cumùṅ. P'r i cristiàṅ e i giudèi, al rutilìśum al psiva èsar ligâ a Caino e a di àtar persunàǵ dla Bibbia pinsâ cun i cavìi rós quài Giuda Iscariota, Esaù e Maria Maddalena. Durànt al Mediuévo, la Cèsa Catòlica la cardìva ch'al dóni cun i cavìi rós i fùsan dal strii e 'l strìi i éran bruśàdi vivi in sal rōg.
Dal nòstri bandi a gh'è un dit: «Al più bòṅ di rós 'l à ficâ sò pàdar in dal pós».
Al scritór Giovanni Verga 'l à scrit na nuvèla, Rosso Malpelo, ch'la dascór 'd un baghét cun i cavìi rós vitma di pregiudìsi di grand, ch'al gh l'iva cun al pòvar Ranòć e al gh dava sèmpar dal bòti.
{{CITAZIONE2|Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata...|Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un can rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e salvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradōr dla cava i magnàvan la mnèstra sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś a 'l gambi, par ruśgàr-as cal pôc ad paṅ biś, cum i fàn'n al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-al in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda...|Rosso Malpelo ad Giovanni Verga, 1878|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
Manéri ad dir
Ròss biśiōś (pugnèta tacalìt) ... : tant per dir adrē a un ròs
}}
Clerks - Commessi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Incō a n gh'iva gnanc d' èsar chè!|Tagline dal film}}
Clerks - Commessi (Clerks - Cumés) l'è na cumèdia americàna indipendénta dal 1994 ad Kevin Smith giràda in biànc e négar e preśentàda a 'l 47śum Fèstival ad Cannes. L'à fat sù da piò ad tri migliòṅ ad dòlar e la gh'à abû un séguit in dal 2006, Clerks II.
Sunt
Dante Hicks (Brian O'Halloran), un cumés bòṅdagnìnt ad vint-a-dū an, 'l è incasâ négar parchè al gh'à da 'ndàr a lauràr a 'l pòst 'd un sò culéga quànd invéci al vliva andàr a śugàr a hockey in sal giàs cun di amìg. Inóltar in di luchét dal srandi i gh'aṅ mis dla guma da biasàr p'r a n far-i minga tiràr sù e dònca i cliènt i n sànan briśa ch'al negòsi 'l è avèrt. Dante al mét fóra un cartèl cun scrit insìma: „A v garantìs ch'a sém avèrt!“.
Al ragàs al s mét in cal mént'r a dascórar cun la sò muróśa, la Veronica Loughran (Marilyn Ghigliotti), e al vèṅ a savēr che chi lē la gh'à abû al curàǵ ad far di buchèṅ a trénta-siē óm difarènt e al s arlìa dimóndi sèg sénsa dar a mènt a 'l fat ch'anca lò in dla sò vita al s è dâ da far cun dódas ragàsi in tut. Lè datéś a s cata la butéga ad caséti vìddeo a nuléǵ dal sò amìg Randal (Jeff Anderson) sèmpar prònt a far dū ciàcri.
I pàsan da 'd lè i cliènt più fóra 'd tèsta ch'a sa gh sia: una la fà dal pugnéti a 'l bèsti par di mutìṿ ad riprudusiòṅ, òṅ al gh'à 'l ciòld fis p'r i óṿ parfèt e 'n vèć malnét ch'al còmpra na rivìsta pòran prima 'd andàr a 'l cèso. Quànd a riva lè a pisàr l'èx muróśa ad Dante da i tèmp dla scóla, la Caitlin (Lisa Spoonhauer), la 'l cata mòrt parchè a gh'è vgnû 'n cōlp.
Culegamènt estéran
}}
Hidden Hills
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Hidden Hills 'l è 'n cumùn dla cuntèa 'd Los Angeles in Califòrgna. La s cata darènt a la sitadìna 'd Calabasas in dla Val ad San Fernànd.
La fà sù mila-utsènt abitànt a 'l incìrca, dimóndi i èṅ di persunàǵ famóś dal mónd dal cìnema, dla mùśica e dal spòrt cuma Marc Anthony, Miley Cyrus, la Melissa Etheridge, Jamie Foxx, la Kim Kardashian e sò marè Kanye West, la Jennifer Lopez, Ozzy Osbourne e sò mujēr, la Sharon, la Denise Richards e la Britney Spears.
Culegamènt estéran
}}
Nel buio del terrore
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Nel buio del terrore (In dal scûr dal terōr) 'l è 'n film thriller dramàtic dal 1971 ad José Antonio Nieves Conde.
In Itàglia 'l è cgnusû anc c'n al tìtul ad Diabolicamente sole con il delitto mént'r in Spaggna, ch'i 'l aṅ prudót insém, al s ciàma Historia de una traición o anc Carla e Lola.
Sunt
La Carla (Marisa Mell) la fà la scaja e di óm in dal sò lèt i gh in pàsan dimóndi cuma 'l pitōr Alfred (Stephen Boyd), a gràtis, o 'l industriàł Luis Montalban (Fernando Rey), a pagamènt. Chi lē la n al s fà minga scapàr via e acsè la taca a far la vita còmda da lò. Ma la dóna la gh'à anc n'amìga „particulàra“, la Lola (Sylva Koscina), ch'la fà la camaréra 'd albêrg e che lē la vōl ch'la vaga a star in dla sò vila par tgnir adrē a i sò visi malnét. Luis però al gh buta subìt 'l òć adòs dvintànt al sò amànt ma a la Carla a n gh in ciàva gnint, qvél ch'l è impurtànt par lē 'l è ch'la Carla l'armagnìs a vìvar sèg.
Un dè, méntar la Carla l'è in dal bòsc a far-as far un ritràt da Alfred, i rìvan dū tepìsta ch'i vōlan mnar al maṅ. Durànt la casutarìa òṅ 'd qvi lè (Alejandro de Enciso) al s bèca na scurtlàda in dla pansa ma a s trata 'd un tragatèṅ parchè al curtèl 'l éra fint. La Carla, cardénd che Alfred al 'l àppia cupâ dabòṅ, la dmanda a 'l pitōr 'd a n dir gnint a la pulisìa p'r a n pasàr mia di guàj. Turnànd a cà la dóna la lèś su 'n giurnàł che Luis 'l è mòrt in 'n incidènt 'd aparéć, pò a s fà viṿ c'l àtar tepìsta (Howard Ross) par dmandàr-ag sinc-mila dòlar par taśēr. Dòp avér-'g-i dâ la dóna la capìs 'd èsar stada fargàda, anc da Alfred ch'l éra 'd acòrd cun chi dū là e ch'al l'à inturdàda cum a s dév fiṅ da 'l inìsi quànd al fava 'l artìsta rumàntic sèg. La Carla la 'l và a pascàr par śibìr-'g un piàṅ ch'a prév purtàr dimóndi bèsi a tut dū o sinò la 'l denùnsia a la pulisìa par qvél ch'l à fat. La vitma dla traplàda la gh'à da èsar la Lola ch'l'à tradî 'l sò amōr e ch'in cal méntar l'è anc dvintàda rica armagnénd védva. La Carla la gh preśenta Alfred durànt na fèsta spurcaciòna a cà 'd Hugo (Massimo Serato), un sò vèć cliènt ad qvéi più purcùs.
Culegamènt estéran
}}
Stròleg
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al stròleg (mago, astrologo in itagliàṅ, ch'al descòr dal stèli) 'l è cla persòuna che per mistér o per pasatèimp o per spetàcol, al fà dal magìi e 'l vèd in dal futûr.
Colegamèint estèren
}}
Sapa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La sapa l'è c'l atrès agrìcol ch'al servìs a 'l cuntadèin per śmóver e 'rvultèr soquànt pcòun ed tèra, per mijorèr al crèser dal piantlèini bele piantèdi o incòr da piantèr. L'è fata da 'n bastòun ed lègn cun da 'n cô 'n pês ed fêr a forma 'd retàngol o 'd trapési o 'd dū rèbi, mo ch'al gh' sìa tachê perpendicolêr. Dai catamèint edl'archiuligìa a savòm che la sapa, per primitìva ch'la fùs, mo l'era druèda infìn dai inìsi edl'agricultùra, soquànt mìl an indrē.
Referèinsi
}}
660 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 660, mo invéci 'l an 660, 't ê da 'ndèr chè) Al 660 (seseintessànta, seicentosessanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 659 (seseintsinquantanōv) e 'l vin prìma dal 661 (seseintessantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCLX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintessantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Cegliachìa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
(Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia) La cegliachìa (celiachia in itagliàṅ, da 'l grēc κοιλιακός, "dla pansa", da κοιλία, "pansa") l'è l'intolerànsa ch'a se śvilùpa a 'n sert punt dla vìta 'd na persòuna, p'r al magnèr ch'al tègna dàinter dla gliadèina, pcunsèin dal glùtin, ch'al s cata però in dimòndi magnèr.
I agìnt celìec, ch'i s sìen catê acsè dôp di eśàm edmandê apòsta da 'l dutōr, i n'gh'avrèven minga da magnèr dal robi indû 'gh sìa dàinter anca sōl pôc pôc glùtin, perchè a gh'gnarèv subìt n'infiamasiòun ai vìl intestinêl, ch'i se stricarèven a 'l indàinter, i se spiàtlarèven in dal bâs, e i n'starèven più lè a fèr al só mistēr dl asorbimèint intestinêl. Se i celìec i n'fisèn briśa a mèint a quêl ch'i magnen, a fùria 'd infiamèr-es, i budē i n'tgnarèven più strìca la mèrda, cun dal scarghèdi arèinti arèinti ed caghèt. La salùt la in perdarèv e la deblèsa la turèv pē.
A 'l dè 'd incō 'l ùnic rimédi ch'a s cgnùsa a 'l riguèrd 'l armàgn la cuntìnva atensiòun a n'magnèr gninta gninta ch'al tègna dàinter dal glùtin, a dìr di quèi fât col farèini di furmèint, edl ôrś e dal kamut.
Colegamèint estèren
}}
Legacy (film 2015)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Legacy (Eredità) l'è na cumèdia vulgaròta britànica dal 2015 ad Davie Fairbanks e 'd Marc Small ch'i l'aṅ anc scrita.
Sunt
La discutéca Chrome 'l è 'l pòst più fîg dla sità 'd Lóndra e adès al pruprietàri Damien Chase (Steven Cree) 'l è drē a urganiśàr-ag na fèsta 'd c'l àtar mónd e tut i śōvan i vrévan tōr-ag part. Anc Sean (Franz Drameh) al decìd 'd èsar dla partìda acsè cuma i sò amìg, al ciciòṅ Ben (Jacob Chapman), al ciòcapiàt TJ (McKell David), 'l prim dla clas sfigâ Cam (Akshay Kumar) e la masćiùsa Dani (Amy Tyger) ch'la spartìs 'l apartamènt cun na sò amìga ciamàda Yasmin (Olivia Chenery) ch'la gira sèmpar nuda par cà.
Quànd i sinc i rìv'n a la casa di bijét dla discutéca, e Sean al śibìs i sò ducumènt par far védar ch'i èṅ “grand”, a riva Damien ch'al gh diś che na vòlta 'l andàva a scōla cun sò fradèl Alex (Alex Lanipekun) mo a s véd ch'i s éran daśgustâ in alóra parchè pò al gh tira 'n casòt e 'l fà in manéra ch'i sò śbat-fóra i i pàran via.
Par vindicàr-as, Sean e 'l sò grup i decìd'n ad métar-'s cónt'r a 'l Chrome, dand vita a 'n evènt ciamâ “Legacy”, tulénd in afìt un capanòṅ par siē-mila sterlìni. I sò sacrifìsi i gh'aràṅ sucès anc parchè quànd at muć sù dla mùśica cool e dla figa 't à bèla fat mità dal lavōr.
Culegamènt estéran
}}
402
Al 402 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
1456 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1456, mo invéci 'l an 1456, 't ê da 'ndèr chè) Al 1456 (milequaterseintsinquantasē, millequattrocentocinquantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1455 (milequaterseintsinquantasìnc) e 'l vin prìma dal 1457 (milequaterseintsinquantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDLVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintsinquantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
25 d'agòst
Al  l'è al 237śum dè dal calendàri gregoriàn (238śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 128 dè a la fin dl'an.
1799 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1799, mo invéci 'l an 1799, 't ê da 'ndèr chè) Al 1799 (milsetseintnovantanōv, millesettecentonovantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1798 (milsetseintnovantòt) e 'l vin prìma dal 1800 (mileotsèint). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCXCIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintnovantanovéśim post.
Èter progèt
}}
Tequixquiac
Tequixquiac (Mbije in Langua Otomí) l'è uno di 125 cmòni dal Stàt Federàl del Messico; as tröva a 84 km da la capitàl Cità del Messico.
Al cmon al ciàpa al sò nùm da la paròla in Nahuatl Tequixquiāc, cl'è furmata da trè paròle: Tequixqui-tl, cl'è un mineràl; ā-tl, che vör dì acqua; e -c, che vurarès dì pòst. Quindi, al nùm par intrég vurarès dì pòst ad l'acqua cùn Tequixquitl.
Santiago Tequixquiac a l'ghè la prima cità per pupulasiun e l'è un vilagg capital dela municipalitaa de Tequixquiac.
Demografia
La municipalità l'ha una süperfic de 80.34 km² e una populassiun intorna ai 31.080 abitant (2005).
Alfio Antico
Alfio Antico (Lentini, 22ad nuëimber 1956) l'è un cantant e müsicista itaglian, voin di püsèe bräu in Europa a sunèr cun la tammorra, un tambòr tradisiunäl.
140 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 140, mo invéci 'l an 140 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 140 (seintquarànta, centoquaranta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 139 (seinttreintanōv) e 'l vin prìma dal 141 (seintquarantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CXL. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintquarantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Naster
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}