cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caşalgrând
Stôria
Vêrs la fîn dal XII sècol la famja Fogliani, la pió putèinta tra còli guêlfi, la s’é fâta valèir insém a tóti e mandê via i Malapresi dal Gès e i Sès fedēl a l' Imperadōr, a gh’é stê dê in fèdev, dal Vèschev ed Rèz Guglielmo Fogliani, tót i castê ‘d la zôna, cumprèiṣ quî ed la zôna ed Caşalgrând.
Int al XIII sècolo, al tèimp dal peréiod di Cmûn, tra Rèz e Mòdna l’êra scupiêda ‘na  guèra vîva per la deviasiòun dal j âcvi dal Sècia. D’arcurdêr l’é la giurnêda ed Furmiésen, combatûda int al 1201 e vînta da j arzân che ēren andê int al teritôri nemîgh, partî apûnt da Caşalgrând.
Caşalgrând l’êra armêṣa in tót al manēri sóta i Fogliani fîn al 1409 quând Nicolò III d'Este, dôp avèir vînt i Visconti, Carlo Fogliani e Ottobono Terzi, l’ à cunquistê al tèri, cun còst l’é finî còl lòngh peréiod ed lôta ch’ l’à vést pasêr ind al cuntrêdi ed Caşalgrând al suldaréi di Gonzaga, di Scalgeri, di Visconti e 'd j Estèin in guèra pr’ al pusès dal teritôri arzân. Da sté dâta fîn al 1859 Caşalgrând l’à fât pêrt dal properietê estèinsi, sêlov dal cèchi ocupasiòun da sgnurôt dal pôst e furastêr.
Int al 1413 Nicolò III d'Este l’à dê Caşalgrând, Salvatèra e Dinasân al frarèiṣ Alberto Delle Sale che int al 1423 al l’à promôs al stêt ed fèdev. Môrt Delle Sale Caşalgrând l’é andê a fêr pêrt ed la Cuntèia de Scandiân sóta Feltrino Bojardi. Gvernerân i Bojardi fîn al 1560. Còl di Bujêrd l’ stê un bòun gvêren, in ch’al tèimp lé Caşalgrând l’é chersû d’impurtânsa tânt d’ èser purtê al grêd ed giudicadûra da dōv' a dipendîven Dinasân e Muntbèbi. In sté peréiod la zôna l’à duvû patîr al j invasiòun di Francèiṣ e di Spagnōl in lôta per la superioritê ind l'Italia.
Int al 1560 cun la môrt d’ Ippolito Bojardi a finîva la faméja Bojardi ch’ l’ à gh’îva in Matteo Maria al pió famōṣ rapresentânt. Al fèdev l’é pasê ind la Câmbra Duchêl per sînch ân, pó dê a i Cûnt Thiene che l’ân tgnû, purtê a Marchesêt, fîn al 1622. Dôp l’é turnê a caschêr ind la Câmbra Duchêla per dêṣ ân, dòunca l’é stê tgnû per ónd’ṣ ân dal marchèiṣ Enzo Bentivoglio e dal fiōl Cornelio.
Ind al tèimp dal gvêren di Thiene e di Bentivoglio l’à regnê la pêṣ, mó al popolasiòun în stêdi pruvêdi da la tremènda pèst dal 1630, còla dal Manzoni.
In sté peréiod l’à duvû patîr l'ocupasiòun di francèiṣ, spagnōl, avstrîach e piemuntèiṣ in lôta per la sucesiòun spagnōla, avstrîaca e polâca.
Int al 1750 al Marchesêt l’é pasê al genvèiṣ Gian Battista Mari che al l’à tgnû fîn al 1777. A gh’l’à pó avû Ercole Rinaldo d'Este fîn al 1795 quând Napoleòun, dôp avèir ocupê l'Itâlia, l’à decretê la scanşladûra  di fèdev. Ind al tèimp ed l'ocupasiòun francèiṣa al cmûn l’à fât pêrt dal V Cantòun del Dipartimèint dal Cróstel. L' avgnûda napoleônica l’à fât nasêr in un prém tèimp intuṣiâṣem, mó dôp a gh’à ciapê al pôst la paûra, al preocupasiòn e a la fîn l'ôdi per i conténov sacrifési impôst da i francèiṣ.
Têli e tânt în stê i pèiṣ, al tâsi, a l’ estorsiòun di ocupânt che la Restaurasiòun dal 1815 l’é stêda salutêda cme ‘na liberasiòun. Al nōv dóca Francesco IV d'Este an n’à mìa savû mantgnîr al simpatéi ch’ l’ îva fât nasêr la ricostrusiòun dal Duchêt, mó l’é stê dûr e spietê cûntra tót quî che manifestêven al deṣidèri ed arnuvamèint cme i tèimp cambiê cmandêven. Caşalgrând al gh’à mai perdunê pr’avèirla fâta dvintêr ‘na frasiòun dal Cmûn de Scandiân.
Ânca se la schêrsa quantitê ed documèint che cûnten l’ajót dê da quî ed Caşalgran al Risorgimèint italiân fîn a la salvèsa ed la prôpria tèra da l’ avtoritê Duchêla, a’ s pōl dîr che còst l’é stê impurtânt e vâlid. A n’în fân fèid al tânti nutèsi dêdi e purtêdi avânti da pêder in fiōl a anvōd. Al 4 dicèmber 1859 al Ditadōr Luigi Carlo Farini, ch’al tgnîva só al sôrti dal gvêren proviṣōri ed l'Emélia e Rumâgna e ch' l'é nasû dôp i fât ed la II Guèrra d’ Indipendèinsa, cun un decrêt al fêvaq ed nōv al Cmûn ed Caşalgrând cun unî al frasiòun ed Salvatèra, S. Dunèin, S. Antunèin, Velalòunga e Dinasân. In sté sècol ed véta al Cmûn ed Caşalgrând l’à tôt pêrta a i prugrès in câmp e-conômich e socêl cun al ‘stès pâs ed j êter cèinter ed la zôna; per rèndres cûnt bâsta confruntêr al statéstichi d’ alōra cun còli d’ adès. D’ed là ed còst Caşalgrând an n’é mìa stê secònd a nisûn ind al fât d’avèir tôt pêrta a i fât stôrich e polétich ed j ûltem tèimp che nuêter ‘stès a j òm visû.
Dal 1960 l'indóstria l’à cumincê a fiurîr tânt da dvintêr incō al prém setōr ed la cunuméia dal Cmûn ed Caşalgrând.
Al Teâter ed Caşalgrând
Ind la piâsa Roberti Ruffili da dû ân a stà pêrta l'é stê avêrt al teâter dedichê a Fabrizio De André. La piâsa Roberto Ruffili l' as câta int i Buiòun ( I buglioni in italiân ) al vèir cèinter ed Caşalgrând. Per andêr a vèder i spetâcol o per infurmasiòun generêli as pōl dêr n' ucêda al sît uficêl dal teâter al sît uficêl dal teâter.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
My Little Eye
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La paùra l'è a n savér minga. Al terōr 'l è dascuvrìr.|Tagline dal film}}
My Little Eye (Al mè òć pìcul) 'l è 'n film ad scarésa dal 2002 ad Marc Evans ispirâ a 'l mónd di reality show cuma 'l Gran Fradèl o anc La Talpa.
Al film 'l à muciâ sù da piò ad nóṿ migliòṅ ad dòlar esénd-an custâ tri.
Sunt
Sinc ragàs, Matt (Sean Cw Johnson), Rex (Kris Lemche), Danny (Stephen O'Reilly), l’Emma (Laura Regan) e la Charlie (Jennifer Sky) i decìd'n ad tōr part a 'n reality show in dua i gh'aṅ da pasàr siē méś ad fila srâ dènt'r a na cà sóta 'l òć dal telecàmri ch'i i tìran śò par traśmét'r-i in dirèta vint-quàt'r óri su vint-quàtar su la réda internet. S'i gh la cav'ràṅ a 'rmàgnar tut sinc lè dèntar in fiṅ a la fiṅ i gh daràṅ un migliòṅ ad dòlar p'r òṅ.
Fiṅ da subìt a pâr ch'la prudusiòṅ la faga di quèi a l'arvèrsa par far in manéra che qualchidòṅ a gh daga a muć cuma far savēr cun na létra ch'al nunòṅ ad Danny 'l è mòrt o far catàr un martèl pîṅ ad sangṿ sóta 'l cusèṅ dl’Emma. Pò al ròbi i s fànan più pēśi parchè a salta fóra anc na pistòla.
In cal mént'r al grup al mét da na banda Rex par via dal sò cumpurtamènt cìnic e p'r al fat ch'al s téggna par lò dal magnàr e dal cichi ch'al lóga in dla sò cambra. Na sira a riva òṅ ch'al pasàva da 'd lè par caś ch'al diś 'd a n savēr gnint dal śōg. A s trata 'd un śuvnòt ciamâ Travis Patterson (Bradley Cooper). Chi lò al pasa in cà la nòt, più che àtar in dal lèt dla Charlie ma minga par durmìr méntar l’Emma la dà adòs a Danny parchè la gh'à catâ al sò mudàndi in dla cambra. Quànd Travis al và via, al grup al cata 'l sò bursòṅ fóra tut sćiancâ e pîṅ ad sangṿ. Ch'a gh sia quèl ch'a traśa a dvènta ciàr quànd a s cata 'l cadàv'r ad Danny mòrt impicâ.
Rex al gh vōl andàr a fónd e al tira fóra da la bórsa 'd Travis al sò telefunèṅ par culegàr-'s a 'l sit dal prugràma. Ma 'l sit a n gh'è minga e gnanc dla reclàm ch'la dascóra 'd lōr. A gh'è sōl un sit criptâ in dua 'l spetàcul al và in ónda ma a s trata 'd un sit in dua dla gint pîna 'd bèsi la scumét su la mòrt di ragàs.
Culegamènt estéran
}}
.kosher
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Valley girl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Valley girl (ch'a vōl dir “Ragàsa dla val”) l'è na manéra 'd dir ingléśa ch'la batéśa 'l stereòtip dna śuvnòta americàna ch'la dascór in “valspeak” cun 'n asènt dimóndi pēś califurgnàṅ.
La dróa 'd cuntìnuv dal paròli e manéri 'd dir cuma you know, like, oh my God, I know, bitchin’, whatever, seriously, fer sure, grody to the max e totally e l'è ligàda dimóndi a 'n caràtar edunìstic ch'la pénsa sōl par lē, a far dal còmpri e a spéndar di bèsi par far-as bèla. Inóltar da spés l'è anc na malnéta patintàda ch'la càmbia da spés galét. In gènar la gh'à i cavìi biónd o sinò la s i tinś.
Cal tèrmin lè a s è tacâ a druàr-al dimóndi da i an Utànta in avànti da quànd Frank Zappa al gh'à fat na canta e p'r un film dal 1983 cun Nicholas Cage da 'l tìtul La ragazza di San Diego (Valley Girl in uriginàł). Dònca a 'l inìsi al Valley Girl i ér'n al ragàsi che da la Val ad San Fernànd i rivàv'n a Los Angeles c'n al ciòld fis ad tgnir adrē a 'l còrp piutòst ch'a 'l sarvèl, ma adès a s dascór dal ragasōli americàni e canadéśi in generàł fati acsè.
Nòti
}}
627 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 627, mo invéci 'l an 627, 't ê da 'ndèr chè) Al 627 (seseintveintsèt, seicentoventisette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 626 (seseintveintsē) e 'l vin prìma dal 628 (seseintveintòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintveintsetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
AIK Fotboll
L ' AIK (t'la su lèngua us léz "o-i-co") l'è una squêdra ad palòun ad Stucólma, capitéla d'la Svezia.
L'AIK l'è nêd t'e 1891 da un ôm cus ciameva Isidor Behrens. L'è stê énca campiòun naziunèl par 11 volti.
La squêdra zughèva al su partidi t'e vèc' Rasundastadion, ma ades i l'ha bot zó, parché i'a fat un stadio pió mudèrn.
527 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 527, mo invéci 'l an 527, 't ê da 'ndèr chè) Al 527 (sincseintveintsèt, cinquecentoventisette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 526 (sincseintveintsē) e 'l vin prìma dal 528 (sincseintveintòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintveintsetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
.goodyear
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
1526 (nùmer)
{{Metacaixa
Jim Meskimen
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
James Ross Meskimen, cgnusû méj cuma Jim Meskimen (Los Angeles, 10 ad Setémbar dal 1959) 'l è 'n còmig, atōr e ardupiaōr americàṅ.
Culegamènt estéran
}}
Il corvo 2
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|In dla sità di àngil da 'l tènebri al cór'v al tór'n in vita far far-as giustìsia.|Tagline dal film}}
Il corvo 2 - La città degli angeli (Al córuv 2 - La sità di àngil) l è 'n film fantàstic dal 1996 ad Tim Pope, regìsta dvintâ famóś in di an Utànta e Nuànta p'r avér girâ dimóndi vìddeo dal grup muśicàl dark di The Cure. La pelìcula, séguit dal film Il corvo ad dū an prima, la tōś ispirasiòṅ da 'l fumét creâ par James O'Barr.
In dla culòna sunóra dal film i s càtan di pès di Bush (In a Lonely Place), di Hole (Gold Dust Woman), 'd Iggy Pop (I Wanna Be Your Dog), di Korn (Sean Olson), dla P.J. Harvey (Naked Cousin), di Deftones (Teething) e àt'r incóra.
Sunt
La Sarah Mohr (Mia Kirshner), dòp avér pianśû la mòrt dal muśicìsta sò amìg Eric Draven e dla sò muróśa, la Shelly Webster, l'à spatinâ a Los Angeles in du la scampa faghénd di tatuàǵ. Adès la sità la s è impinìda 'd delinquènt e a fà sèmpar scûr. Un dè al cap di criminài dal cartèl dla dròga, Judah Earl (Richard Brooks), al masa 'l mecànig 'd mòti Ashe Corven (Vincent Perez) e sò fiōl Danny (Eric Acosta) parchè testimòni 'd 'n umisìdi. I cadàv'r i vînan pò butâ in mâr.
A s diś che quànd qualchidòṅ al mōr, un córuv al pòrta sèg la sò anma in dla tèra di mòrt ma quànt la mòrt l'è tròp bruta e pîna 'd dulōr, c'l uśèl lè al la fà turnàr in vita par far in manéra ad giustàr i cònt. 'L è acsè che Ashe al salta fóra da l'àqua par tōr la vindéta ch'a gh spèta, tacànd da cal malnét ad Nemo (Thomas Jane) e pasànd pò par cal brut grintèṅ ad Curve (Iggy Pop).
Culegamènt estéran
}}
1549
Al 1549 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Antèmi ed Tralles
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Antèmi ed Tralles, in grēc antìg Ἀνθέμιος ὁ Τραλλιανός (Tralles 474 d.C. - Costantinòpol prìma dal 558) 'l era stê 'n profesōr grēc-biśantèin ed giumetrìa e 'n architèt a Costantinòpol ch'l ìva lavurê anca in dla costrusiòun edla baśìlica ed Santa Sofìa.
La só vìta e gli ōvri
'L Antèmi 'l era fiōl, insèm a èter quàter fradē, dal Stéven dutōr, dimòndi stimê in dla Tralles ed cal tèimp lè. Anca i èter só fradē i gh'la cavèven ed dvintèr dal persòuni istruìdi e rispetàbil, perchè al Diòscor al dvintèva dutōr in Tralles cuma só pèder, al Lisànder al dvintèva un famōś dutōr in Ròma, 'l Olìmpi 'l ìva studiê al dirìt romàṅ e al Metrodôr 'l era 'n gramàtic a Costantinòpol. Al studiōś Agathias al còunta in dal V Lìber dal só Stòrii, che 'l Antèmi al custruìva dimòndi quèl in dla Costantinòpol e in dagli ètri sitê dal tèimp, e anca di lavór importànt cuma la baśìlica 'd Santa Sofìa (insèm a 'l Iśidôr ed Milēt), e soquànti ōvri 'da inśgnēr in dal dighi dla sitê fortifichèda ed Dara. 'L Antèmi 'l ìva anca studiê dimòndi a fond el cònichi, ai elìsi e 'l paràboli, stùdi ch'i gh'eren gnû bòun p'r al só ōvri ed costrusiòun e per catèr la manéra 'd fèr sù di spêć cùrev ch'i specìsen de piò la lùś dal sōl in manéra da bruśèr di quèl anca da stèr luntàṅ (i spêć bruśadōr). Un pês dal só scrìt in sìm'ai spêć bruśadōr al vgniva publichê in dal 1777 da 'l Louis Dupuy c'n al tìtol Περί παραδόξων μηχανημάτων (Màchini mervejóśi). Scrìt ch'al vgnarà editê incòr in dal 1786 in dagl'Histoires de l'Académie des Instrumentistes (vol. 42).
Colegamèint estèren
}}
347 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 347, mo invéci 'l an 347, 't ê da 'ndèr chè) Al 347 (terśeintquarantasèt, trecentoquarantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 346 (terśeintquarantasē) e 'l vin prìma dal 348 (terśeintquarantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCXLVII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintquarantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Gîr in tònd
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al Gîr in tònd 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fer ai putèin in na stansa o ind un spasi a 'l avèrt, prilènd in tonda tùt insèm, tgnû strìc p'r el màṅ a fèr un serć. A s canta la tiritéra, a s prìla in tònd tùt insèm, mo la cansunsèina la finìs ch'a biśgnarèv tùt caschèr per tèra. Na quelc vòlta a s darà che 'n putèin o na putèina la gh'àpia da stèr in dal mêś dal serć, e da stèr lè la gh'àpia anca da ubidìr a 'n quèlc òrdin 'd chi èter putèin. Al śōg al finìs quànd i putèin i se stùfen. {{CITAZIONE2|Giro girotondo, casca il mondo, casca la Terra, tutti giù per terra!|Gira gira in tònd, a casca 'l mònd, a casca la Tèra, tùt śò per tèra!|La cansunsèina dal gîr in tònd |DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{it}}}}
Referèinsi
}}
My Sweet Killer
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
'L è stâ girâ c'n un budget stimâ 'd sincsènt-mila dòlar.
Sunt
Charlie Cavenaugh (Kirk Harris) 'l è 'n ragàs ciucâ in dla tèsta e 'l è curâ p'r al dutōr Resner (Jonathon Chaus) dòp ch'l à masâ sò pàdar ch'l al piciàva da pìcul e ch'l iva fat fóra sò màd'r e sò surèla. Durànt al dè al lavóra in dl'ufisìna dal sgnōr Lincock (Del Zamora) faghénd al machinìsta e adès al gh'à da insgnàr al mastēr a 'n śōvan vgnû fóra da parśòṅ da pôc, Dave Buckler dit Buck (Jack Rubio).
Charlie 'l è andâ a star in dl'apartamènt dna ragàsa ch'la s è tòlta la vita tajànd-'s al véni, la Pasqua (Stephanie Knight). Ad fóra a gh'è sèmpar dū sudamericàṅ, Quote (Art Chudabala) e Jerry (Luis Guizar), ch'i gh śibìsan dla dròga e dal dóni ma lò al n è mia interesâ. Al ragàs al taca a far di insùni in dua la Pasqua la gh admànda 'd cupàr e lò al dvènta sèmpar più rabî e arvèrs.
Un dè al s mét a sigàr adrē a l'infarméra Angela (Carmen Melendez) parchè al vliva na ricèta par tōr dal madśìni par durmìr. Quànd a tórna 'l dutōr Resner, Charlie al gh diś ch'l è stâ lò a far fóra la sò famìja e ch'al 'l à sèmp'r inganâ. Dòp avér masâ i sudamericàṅ e dū infarmēr vgnû a tōr-al par purtàr-'l in clìnica, Charlie al s taja 'l véni in dla vasca da bagn.
Culegamènt estéran
}}
Ding
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al ding (Canis lupus dingo) 'l è 'n mamìfar dla famìja di Canìdi e dla spéce di Canis lupus cun pēl curt ad culōr créma o rusàstar sénsa maci. 'L è stâ purtâ in Austràglia da 'l óm da l'Àśia trimìla-e-sincsènt an fà a 'l incìrca.
Al viṿ anc in Thailàndia, in dal sud-èst dla Cina, in dal Làos, in Malèśia, in Indunèśia, in dal Bòrneo, in dal Filipìni e in dla Guinèa Nóva.
Descrisiòṅ
Al ding l'è na bèstia ch'la magna la carna, specialmènt qvéla di uśèi e di rètil cuma 'l luśèrti ma anc qvéla di cangûr s'i èṅ pìcui, dal pégri, di cunèṅ e di sórag. In gèn'r i vaṅ a casa da par lōr ma quànd al bèsti da masàr i èṅ grandi i s mét'n insém. Dal vòlti i vìvan davśèṅ a i vilàǵ d'l óm par magnàr quèl ch'a gh vansa e ch'a finìs in dal rusc.
I sò nemìg naturài i èṅ 'l óm (in Àśia al vîṅ anc vindû p'r èsar magnâ), i cucudrìi e anc di àtar canìdi o di ding ch'i fànan part di àtar branc. I pìcui i pōl'n anc èsar vitmi di uśèi rapàś.
Par salvàr la sò rasa e par far in manéra ch'al s mìsćia mia cun di àtar canìdi, in dl'Ìśula 'd Fraser 'l è prutèt e 'l è pruibî purtàr-ag di caṅ. A 'l stat salvàd'g al scampa in gènar déś an méntar s'l è tirâ sù da 'l óm al pōl rivàr anc a tréd'ś an e pasa.
}}
Bob Saget
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Robert Lane Saget, cgnusû méj cuma Bob Saget (Filadèlfia, 17 ad Maǵ dal 1956 - Urlànd, 9 ad Śnar dal 2022), 'l è stâ 'n atōr, còmig, ardupiadōr e regìsta americàṅ.
In dla sò caréra 'l è stâ prutagunìsta ad dimóndi séri televiśìvi cuma Gli amici di papà, America's Funniest Home Videos e How I Met Your Mother e p'r i sò spetàcui da rìdar. 'L à anc dâ la vōś a soquànt persunàǵ di cartòṅ animâ cuma in Madagascar o Casper - Scuola di paura.
Àtar prugèt
}}
Ricardo Macías Picavea
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ricardo Macías Picavea 'l éra stê 'n insgnànt ed latèin e 'd giugrafìa, e anca 'n scritōr spagnōl (Santona 1847 - Valladolid 1899). 'L ìva publichê un quèlc sàģ ed cunsiderasiòun in sìm' a la sosietê, cùma El problema nacional: hechos, causas y remedios dal 1891 e 'l vlùm La instrucción pública en España y sus reformas dal 1882. Al publichèva anca dal novèli 'd ambientasiòun regionèla, cùma La Tierra de Campos 'dal 1898.
Savànnah (Geòrgia)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Savànnah (a s lèś /səˈvænə/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ch'la mùcia sù sènt-quarantamìla abitànt a 'l incìrca, la quìnta più impurtànta dla Geòrgia.
La s cata in dla cuntèa 'd Chatham, darènt a 'l cunfîṅ cun la Carulìna dal Sud, e l'è 'n pòrt su 'l ucéan Atlàntic e 'n sèntar industriàł dimóndi impurtànt, specialmènt in dal camp dal pés, dal scarpi e dla chìmica.
Al sò clima 'l è subtrupicàł ùmid, cun dagnóra déś grâd mèdi in Śnar e vint-sèt in Luj.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd fra 'n 38,3% ad biànc, un 55,4% ad négar, un 0,3% ad natìṿ americàṅ, 'n 2,0% 'd aśiàtic e p'r al rèst atri rasi o rasi misći.
Al sò sìndig, da 'l 2020, 'l è 'l demucràtic Van R. Johnson.
1551
Al 1551 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Savànnah (Geòrgia)
Culegamènt estéran
}}
1552
Al 1552 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
El Choclo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Pàm
{{Metacaixa
El Choclo
El Choclo ("La panócia" in carpśàṅ, "La pannocchia" in itagliàṅ) 'l è ùn di tango popolêr più cgnusû, scrìt da 'l Ángel Villoldo in dal 1903.
Pàm
{{dialort| dial= Mudnés }}
El Choclo
Colegamèint estèren
}}
Pàm
Al pàm (o pòm) l'è al frùt ed l'èlber cun l'istèss nòm.
I urégin dal pàm i vìnen da l'Asia: adèsa in Itàlia agh én in teoréa duméla qualitê ed pàm, anch se quelchidùn l'è andê pérs.
Al pàm l'è un frùt ch'as pól catèr tót l'an; l'advèint matùr tra la fin d'agòst e la metê d'utóber.
Al tèimp in dal quel un pàm al tin a bòta l'è dimòndi advérse a secànda ed la qualitê, mo vést ch'l'è pin di àcid orgànich as pól conservèr ed nòrma tra un e quàter més.
Per cunservèr i pàm in ónna bòuna manéra is tìnen a 'na temperatùra ch'la và da 1.0 a 3.5 °C cun umiditê ed circa 59-68%.
Al pàm al gh'à vitamèni importànti, cóm la provitamèina A, al vitamèini B1, B2, B6, E e C, niacina e ètri lavór.
Di èter lavór ch'is pólen fèr cun i pàm i én: i sócch ed frùta, al sìder, òli ed rumèli 'd pàm, (al dróven dimòndi in di paés dal nord Europa, as fà lavurànd al sócch e al sìder), di crémi, fèti ed pàm sacch, bevàndi alcòlici.
Ligamèint ed fóra
Kulturapfel
Al Pùm (Num scientìfic: Malus communis, in Itagliàn Mela'') l’é una spës ad früta cl'a vëgn d'la pianta umònima.
La sò urìgin a l'é l'Asia. Al dì d'incö, cun la cunservasión frigurìfera, as'pöd truà el pùm tüt l'an.
Link
}}
The Cult
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Hot sticky scenes, you know what I mean, like a desert sun that burns my skin, I've been waiting for her for so long, open the sky and let her come down, here comes the rain.|Dal séni bujènti ch'i s tàcan, at sà quél ch'a dig, cum un sōl dal deśèrt ch'al m bruśa la pèl, a l'ò aspitàda un bèl pôc, a vèr al cēl e a la las gnir śò, ca-la lè ch'a taca a piōvar.|Rain, 1985|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I The Cult i èṅ un grup rock ingléś fundâ in dal 1983 par Ian Astbury e Billy Duffy.
Biugrafìa
I fundadōr dal grup i daśgnìvan da dū grup ad rock gòtic difarènt di prim an Utànta: i Southern Death Cult (al cantànt 'l éra Ian Astbury) e i Theatre of Hate (in dua al chitarìsta, p'r un pôc ad tèmp, 'l éra stâ Billy Duff).
Tut i dū i mòlan chi grup lè par furmàr in dal 1983 i Death Cult (Al cult dla mòrt), nóm scurtâ dla vècia banda 'd Astbury (pasiunâ dla cultùra di natìṿ americàṅ e ad Jim Morrison di The Doors) ch'al 'l iva tòlt in prèst da na tribù indiàna visùda in sal dèlta dal fiùm Missisìpi in di sècui XIV e XV.
In cal stés an al grup, cun al bas Jamie Stewart e Ray Mondo a la baterìa, al fà gnir fóra 'n EP umònim e al sìngul Gods Zoo. Subìt dòp Ray Mondo al vèṅ casâ fóra da l'Inghiltèra parchè 'l éra un furastér minga regulàr. Al sò pòst a vèṅ tòlt Nigel Preston.
In dal 1984, cun al nóm scurtâ definitivamènt in The Cult, a vèṅ fóra par l'etichéta Beggars Banquet al prim àlbum dal grup, Dreamtime, eśèmpi ad rock dark e gòtic, cun dèntar trédas trasi e i sìngui Spiritwalker, Go west (al braṅ più hard rock dal disc) e Resurrection Joe. Par quél ch'a riguàrda i tèst e al mōd ad vistìr-as, la cultùra di indiàṅ 'd Amèrica l'è stada un punt ad riferimènt impurtànt p'r al grup.
Al bòt p'r i Cult al gh'è però 'l an dòp quand a véd la luś Love, un disc ch'al cònta dèntar dū di sìngui più cgnusû dal grup, She Sells Sanctuary e Rain (misa dèntar anc in dla culóna sunóra dal film Demoni 2 ad Lamberto Bava). Ma anc i àtar braṅ i pìcian fòrt: al duri Nirvana e Phoenix (quésta chè cun 'n asōl dimóndi fat bèṅ ad Duffy), al psicadèlichi Brother Wolf, Sister Moon e Big Neon Glitter e al lénti Black angel e Revolution, àtar sìngul.
In dal tour gnû dòp, i Cult i s pòrtan sèg di Guns N' Roses minga cgnusû in alóra.
Al disc sucesìṿ al s ciàma Sonic Temple e 'l è dal 1989. I sòṅ i dvèntan incóra più dur, al prudutōr 'l è cal Bob Rock dal Black album di Metallica, e lì lōr i tócan di teritòri davśèṅ a 'l hair metal. Cun i sìngui Fire Woman, Edie (Ciao Baby) (in cal braṅ chè a gh dà na maṅ Eric Singer, baterìsta di Kiss e Alice Cooper) e Sweet Soul Sister al disc al riva diretamènt in di prim déś pòst dla Billboard di Stat Unî. Iggy Pop al fà i côr in 'n àtar braṅ impurtànt dal disc, New York City, acsè cuma la Sun King ch'la vèra al disc cun un gir ad bas dimóndi bèl.
Sân Dunèin (Carpnèida)
Lodovico Ricci int al 1738 al spiêga acsé Sân Dunèin:
The Cult
Biugrafìa
Quést chè 'l è 'l ùltim lavōr cun al grup dal basìsta Jamie Stewart ch'al s in và in dal 1990.
Sân Dunèin (Carpnèida)
Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da it:San Donnino di Marola
Ingurdìśia
{{Metacaixa
The Cult
Biugrafìa
I Cult i partìsan in tour cun gl'Aerosmith (in Europa) e cun i Metallica (in di Stat Unî). Dòp al cuncèrt 'd Atlanta, in dal Favràr dal 1990, al manager dla band al diś a Astbury che sò pàdar 'l éra mòrt in cal mèntar ad càncar. i Cult i scanśèlan i spetacùi in fiṅ ad Avrìl.
Christian Luerssen
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ingurdìśia
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L'ingurdìśia l'è cla manìa o vìsi ch'a gh'à soquànt agìnt, 'd ann avérghen mài abàsta ed magnèr, vìsi ch'l è vist dala Céśa catòlica c'ma ùn di sèt vìsi capitêl, che difàti l'ingurdìśia l'andrèv invéci mìsa sòt'ai pē cun la taimp'ràṅsa, la moderasiòun, ch'i srèven el virtù ch'i gh'ìn cuntràri.
Noti e referèinsi
}}
Christian Luerssen
In dal 1886 al Luerssen al tachèva a publichèr la Bibliotheca botanica, na racòlta ed stùdi ed diferèint avtōr, tùt in sìm'ai diferèint camp dal stùdi del pianti.
Colegamèint estèren
}}
The Cult
Biugrafìa
In dal 1991 al regìsta Oliver Stone al śibìs a Ian la part ad Jim Morrison p'r al sò film didicâ a i The Doors ma chi lò al n tōś briśa la part parchè a n éra minga 'd acòrd cun la manéra in cui al sarés stâ dipìnt al sò idól in dla pelìcula. Al sò pòst a vèṅ tòlt Val Kilmer.
Blue Steel - Bersaglio mortale
{{Metacaixa
Il codice (film)
{{Metacaixa
The Cult
Biugrafìa
Par 'l àlbum Ceremony (Serimògna) dal 1991 al mònta sù al nóṿ mémbar Charley Drayton a 'l bas ma durànt al sesiòṅ ad registrasiòṅ, Astbury e Duffy i gh'aṅ dimóndi scas 'l òṅ cun c'l àtar. Al disc al próa a mét'r insém al dū anmi dal grup: quéla rock ad “Sonic Temple” (ch'la fà riferimènt a Duffy) e quéla più di sentimènt ad “Love” (ch'la fà riferimènt a Astbury). Al riśultâ 'l è un lavōr misć cun di pès bèi rabî (cuma al sìngul bumbardànt Wild Hearted Son, la lètrica Full Tilt ch'la par gnir fóra dal disc dal 1986, la péśa Earth Mofo o la title track stésa) e di àtar lènt (l'acùstica Heart of soul ch'la sòna cum na ballad di Skid Row, l'èpica Sweet Salvation o na Indian ch'la tōś a 'l cór) ma 'l vénditi i patìsan 'l arìṿ dal grunge.
Blue Steel - Bersaglio mortale
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Il codice (film)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
The Cult
Biugrafìa
In dla cupertìna dal disc a ś véd un prim piàṅ 'd un putèṅ indiàṅ dal Dakòta dal Sud. I sò genitōr, quand i 'l aṅ vdû in dal vìddèo ad Wild Hearted Son, i gh àṅ fat na càuśa par 61 migliòṅ ad dòlar parchè al grup 'l arév druâ la foto sénsa parmés.
Blue Steel - Bersaglio mortale
{{Film }}
Il codice (film)
{{Film }}
{{CITAZIONE|S'ta n tó minga dal deciśiòṅ, la vita la li tōś par tè.|Tagline dal film}}
Blue Steel - Bersaglio mortale
Blue Steel - Bersaglio mortale (Aśàł Blù - Barsàj murtàł) 'l è 'n thriller 'd asiòṅ americàṅ dal 1989 dla Kathryn Bigelow.
The Cult
Biugrafìa
In dal 1992 i Cult i faṅ gnir fóra un al sìngul The Witch (ch'al rivarà al nùmar nóṿ in Austrâglia) e i dànan la sò b-side Zap City (dal sìngul Lil' Devil) a la culóna sunóra dal film Buffy the Vampire Slayer.
Blue Steel - Bersaglio mortale
'L à muciâ òt migliòṅ e dū ad dòlar, gnint ad chè.
Sunt
L'agìnta Megan Turner (Jamie Lee Curtis) la s è péna misa a 'l pèt al distintìṿ dla pulisìa 'd New York quànd l'è custréta a sparàr a 'n rapinadōr armâ (Tom Sizemore) in un supermarcâ cupànd-al. Òṅ di cliènt, Eugene Hunt (Ron Silver), agìnt ad cambi a Wall Street, al pòrta via la pistòla a 'l làdar e acsè la pulisiòta la vèṅ suspéśa da 'l sò lavōr parchè in dal giudìsi di sò cap l'à eśagerâ in dal difénd'r-as.
Il codice (film)
Il codice (Al códas) 'l è 'n film dramàtic 'd asiòṅ francéś dal 2002 ad Manuel Boursinhac.
The Cult
Biugrafìa
'L an dòp 'l è al tùran dla racòlta Pure Cult: for Rockers, Ravers, Lovers and Sinners, un disc ch'al mét insém daśdòt braṅ di disc precedènt in mèś a i quài a gh'è anc The Witch e ch'la ś puśisiòna a 'l prim pòst dal clasìfichi ingléśi e purtughéśi.
Blue Steel - Bersaglio mortale
Sunt
Eugene al taca a 'vér n'usesiòṅ par la dóna in divìśa e al gh fila adrē ma 'd nòt al cópa anc dla gint par strada cuma na scaja (Toni Darling) ch'la 'l iva farmâ śibénd-ag ad far sès. Dòp avér-i masâ, al lasa par tèra di bòsui cun scrit insìma al nóm dla Megan. Al detective Nick Mann (Clancy Brown), ch'al gh'à 'l incàr'g ad far luś su cal caś chè, al fà da tut parchè la Turner la pòsa turnàr a lauràr in dla squàdra Umisìdi.
Il codice (film)
Sunt
Dris (Samuel Le Bihan) 'l è 'n làdar francéś cun di urìgini àrabi. Dòp avēr pasâ quàt'r an in parśòṅ, al próa a 'rfàr-as na vita laurànd in un marcâ dla fruta e stand insém a la sò dóna, la Lise (Marie Guillard), ch'la spéta 'n putèṅ da lò e ch'la vōl far-al rigàr drit. Un dè 'l incróśa par strada par caś un sò cuśèṅ delinquènt, Yanis (Samy Naceri), franc-àrab cuma lò, ch'al vrév ch'al turnìs in dal gir ch'a gh'è da far un cōlp a 'n furgunsèṅ pòrta-bèsi. Par cunvìs'r-al méj, Yanis al s fà jutàr par la Nina (Clotilde Courau), na nina sigàgna che na vòlta la gh'iva na stòria sèg.
The Cult
Biugrafìa
Dòp un perìud ad pàuśa, in d'l Utóbar dal 1994 al grup al fà catàr in di negòsi al sò sèst lavōr in studi ch'al pòrta anc al nóm dla banda. Al disc 'l è cgnusû anc cun al nóm ad Black Sheep (Pégura négra) par via dla bèstia dla rasa Manx Loaghtan (cun quàtar còran, dū a l'élta e dū a la basa) ch'la cumpàr in sla cupertìna. Dal punt ad vista muśicàl, 'l àlbum al strisa 'l òć a 'l gènar grunge, dimóndi ad mòda in chi an lè. Al braṅ Sacred Life 'l è didicâ a 'l atōr River Phoenix e a Kurt Cobain di Nirvana ch'al s éra masâ da pôc. Al cantànt Ian Astbury al dascór d'l àlbum dgénd ch'a s trata 'd un lavōr dimóndi persunàl, tucànd di téma cuma i abûś sesuài patî a quind'ś an e la mòrt, cuma quéla ad Nigel Preston (amig e vèć cumpunènt dal grup) a vint-i-òt an.
Il codice (film)
Sunt
Dris al gh astà e in cal méntar al difénd anc sò fradèl più śōvan Mel (David Saracino) da Marco (Thierry Perkins-Lyautey), un traficànt ad dròga ch'l iva dâ dal bòti a 'l sò amìg José (Adrien Saint-Joré) ch'insém a lò al s éra mis a spaciàr d'l hashish in un sit cuntrulâ da lò. Adès ch'i pōl'n alvàr la crésta, Mel e José i s métan 'd acòrd c'n al boss Fèche (Michel Duchaussoy) par traspurtàr un càr'g ad dròga par sò cònt. Da 'l cant suo Dris, insém a Yanis, a Simon (Philippe Nahon), a Niglo (Francis Renaud), a Foued (Lucien Jean-Baptiste) e a Grib (Frédéric Pellegeay), 'l è prònt a tintàr la rapìna a 'l furgòṅ pòrta-valōr.
Blue Steel - Bersaglio mortale
Sunt
Eugene al và avànti cun al sò matéria e la masa anc n'amìga dla Megan, la Tracy Perez (Elizabeth Peña). In cal méntar la dóna la s liga dimóndi a Nick tant ch'la s inamóra 'd lò e la gh finìs a lèt ma Eugene al gh aspàra in dal méntar ch'al la gusa e lò 'l armàgn frî. Adès a tóca a la Megan dar-as da far par srar i cònt sèg na vòlta par tuti.
Il codice (film)
Culegamènt estéran
}}
The Cult
Biugrafìa
I sìngui tirâ fóra dal disc i èṅ Coming Down (Drug Tongue) e Star. Quést chè 'l è un braṅ nâ in dal 1986 cuma Tom Petty e pò dvintâ p'r un mumènt Starchild in dal 1993 e sōl a la fiṅ Star.
Al vénditi i èṅ basi: al disc al riva sōl a 'l 69śum pòst in di Stat Unî e a 'l 21śum in dal Régn Unî.
1553
Al 1553 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
The Cult
Biugrafìa
Durànt al Black Rain tour in dl'America dal Sud, in dl'Istâ dal 1995, nunustànt al fat che dimóndi canti nóvi i éran stadi rigistràdi in cal mèntar, al grup al decìd ad suspéndar i cuncèrt dòp quél ad Rio de Janeiro ad Mars e ad muclàr-la lè. Ian Astbury al dà vita a 'l grup di Holy Barbarians (ch'al farà gnir fóra sōl un disc, Cream, in dal 1996). Dal cant suo, Billy Duffy al mét sù un grup par sò cònt, ciamâ Coloursound, insém a Craig Adams e Mike Peters.
In dal 1999 però Astbury e Duffy i tórnan insém par na sèrie ad trénta cuncèrt in di Stat Unî, tut impinî stóp. I Cult dla fiṅ di an Nuànta i védan anc la preśénsa dal baterìsta Matt Sorum ('l iva sunâ sèg in dal tour ad Sonic Temple prima ad pasàr cun i Guns N' Roses) e dal basìsta Martyn LeNoble di Porno for Pyros.
Blue Steel - Bersaglio mortale
Culegamènt estéran
}}
The Cult
Biugrafìa
Dòp siē an e mèś, in dal 2001 al grup al dà in past a la gint al sò sètim disc da studi, rigistrâ par la Atlantic Records, al più dur ch'i àppian mai fat. Al lavōr al gh'à al stés tìtul 'd un lìbar ad Friedrich Nietzsche, Beyond Good and Evil, e sōl un sìngul tirâ fóra, Rise. Al disc al tóca al 37śum pòst in di USA, al 22śum in Cànada e al 25śum in Spaggna ma pò al schisa śò pauruśamènt, vindénd sōl quèl cuma 500.000 còpi a 'l incìrca in tut al mónd. In séguit Astbury al figùra al lavōr dl'etichéta in di sò cunfrònt cuma un quèl ch'al śbraga l'anma parchè lì lōr i vlìvan métar bèc dapartùt: par cambiàr i tèst dal canti, par sarnìr la cupertìna dal disc e i sìngui da far gnir fóra.
Par soquànt an i Cult i ś tóśan incóra na pàuśa (“al prugèt 'l è in dal giàs, a n sà minga par quant”, al diś Astbury a la fiṅ dal 2002) par pói turnàr in dal 2005 par preparàr al tour ciamâ Return To Wild dal 2006.
Cun i nóṿ John Tempesta a la baterìa (ex di Testament) e Chris Wyse al bas, in d'l Utóbar dal 2007 i dan a la luś par la Roadrunner al disc, più scàran e dirèt dal precedènt, Born Into This (Nâ chè dèntar) ch'al fà al sò debùt a 'l 63śum pòst in dal clasìfichi itagliàni. Al sìngul sarnî 'l è Dirty Little Rockstar.
Al 29 ad Setémbar dal 2009 i Cult i aṅ fat tapa a Bulógna p'r al lōr Love live tour ch'al vliva celebràr i sò vint-sinc an ad caréra sunànd p'r intēr al disc che a i ìva purtâ a 'l sucès.
Culegamènt estéran
}}
Delitto perfetto
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Marè, mujér, amànt, 'n anvlùp periculóś, un masamènt parfèt.|Tagline dal film}}
Delitto perfetto (Delìt parfèt) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 1998 'd Andrew Davis trat da 'n lavōr teatràl ad Frederick Knott e arfacimènt 'd un film 'd Alfred Hitchcock dal 1954, Il delitto perfetto cun la Grace Kelly e Ray Milland.
'L è custâ ssanta migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad sentvìnt-i-òt.
Sunt
Steven Taylor (Michael Douglas), ad mistēr mànager dla finànsa ad New York, 'l è spuśâ cun l’Emily (Gwyneth Paltrow), una pîna 'd bèsi ch'la lavóra a 'l ONU faghénd dal tradusiòṅ ad léngui.
Un dè Steven al vèṅ a savér che sò mujér la gh mét i còran c'n al śōvan David Shaw (Viggo Mortensen), un pitōr buletàri e bohémien. Faghénd finta ad vlēr dar 'n òć a soquànt di sò quàdar, Taylor al và da lò e al gh diś ad savēr incòsa 'd lò, ch'al sò nóm 'l è Winston Lagrange, ch'l è 'n làdar ad quàtar sòld bòṅ sōl a fargàr dal dóni vèci cun di bèsi par purtàr-'g-i via e ch'l à imparâ a dipìnśar in parśòṅ e minga a Berkeley. Savénd 'd avér-'g al curtèl da la part dal mànag, Steven al gh śibìs un pat: in cambi ad sincsènt-mila dòlar, sènt-mila subìt, David al gh'à da far fóra sò mujér acsè lò al pōl catàr la vindéta ch'al pascàva e mét'r-as in bisàca i bèsi dal testamènt anc parchè i afâr i n vànan minga tant bèṅ par lò. Al mànager 'l à pinsâ a tut: méntar Shaw al và a cupàr-la, avénd-ag la sò ciàṿ d'l apartamènt, lò 'l andrà invéci a śugàr a 'l carti da di amìg.
David al gh diś ad sè ma la sira d'l umisìdi al n cata minga 'l curàǵ e al dmanda a òṅ ch'l à cgnusû soquànt an prima in parśòṅ ad far-al lò a 'l sò pòst. Ma quànd qvést chè al s insfìls' in cà dla vitma, l’Emily la gh la cava a cupàr-al méntar lò 'l éra drē a strusàr-la. Quànd Steven al tórna a cà e al véd sò mujér piànśar al capìs ch'l è andâ tut a 'l arvèrsa rispèt a 'l sò tragatèṅ. Par scanślàr tut al próvi al và subìt in cuśìna a pascàr la ciàṿ in bisàca dal mòrt e al la cata ma purtròp la ciàṿ la n è minga la sua ma qvéla dla cà dal farabùt.
Culegamènt estéran
}}
1554
Al 1554 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Bêś
{{Metacaixa
Al bêś 'l è cal tucamèint di laber atâc a n'ètra persòuna o 'n èter quêl per fèr-egh vèder dla stìma, dl afêt, dla pasiòun o anca 'n salùt.
In sìm'a la màṅ, a la gvància e a la fròunt, 'l è un sègn 'd afêt, da dèr ai putèin e ai amîg. In sìm'a la bòca o in dagli ètri pêrt dal corp, 'l è più 'n gest d'amadōr.
A gh'è pò 'l bêś a di lavōr religiōś, per la devosiòun ch'a s vōl dèr in di cunfròunt dal sacher.
Mìa in tùt al mònd la gìnta la s bèśa, sìa per dal ragiòun ed netèsa, che perchè a gh'descunvìn.
Colegamèint estèren
}}
Iluśiòun ed Jastrow
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L'iluśiòun ed Jastrow (illusione di Jastrow in itagliàṅ) l'è 'n disègn strulghê da 'l psicòlog americàṅ Joseph Jastrow per fèr vèder ch'a nn'è minga difìcil vèder pìr per pòm s'a nn'es guèrda minga a mōd.
Difât, la nostra abitùdin a vèder i lavōr squadrê, la s purtarèv a pinsèr che 'l do curvi dal disègn i partìsen pèra ala só manca, mo invéci, l'è tùta n'iluśiòun perchè la curva in sìma invéci la partìs e dòunca la finìs prìma ch'l'a nn'al faga qvèla 'd sòta. El do curvi mìsi dabòun ind un squèder mijōr, i partìsen e i finìsen in del stèsi miśùri e dòunca gl'ìn cumpàgni.
Colegamèint estèren
}}
1555
Al 1555 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.airbus
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Organiśasiòun mondièla dla sanitê
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} L'Orgaśasiòun mondièla dla sanitê (OMS, o World Health Organization, WHO in ingléś), l'è n'agensìa specêl edl ONU per la salùt, fundèda in dal 22 'd lùj 1946 e tachèda al 7 'd avrîl dal 1948 a Ginévra.
Al só obietîv, scrìt in dla só costitusiòun, 'l è quêl ed fèr tōr la mjōr salùt pusìbil a tùti el popolasiòun dal mònd, salùt da intènd'r-es c'm'al stèr bèin in dal fìśic, in dla mèint e in dal socêl, piutòst che c'ma la mancànsa 'd malatìa. A 'l só intèren, l'OMS la s è spartìda dal perti dal mònd per competèinsa, e dòunca a catòm:
Colegamèint estèren
}}
Castelnōv ed Sòt
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
348 (nùmer)
{{Metacaixa
Castelnōv ed Sòt
{{SCHEDA_COMUNE }}
348 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 348, mo invéci 'l an 348, 't ê da 'ndèr chè) Al 348 (terśeintquarantòt, trecentoquarantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 347 (terśeintquarantasèt) e 'l vin prìma dal 349 (terśeintquarantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCXLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintquarantotéśim post.
Castelnōv ed Sòt
La stòria antîga
L’òm al gh’é gnû a stêr bèle da l’etê ed la prêda, cme al gh’êra anch in còl dôp l’etê dal brònz (terimêri) al dîṣen al catêdi fâti ind la secònda metê ed l’otsèint. Dop la costrusiòun ed la via Emélia fâta int al 187 p.C., i Rumân în andê avânti cun la spartisiòun agrâria (centuriasiòun) ed lêrghi zôn ed teritôri. I sègn de sté grandiōṣ lavōr a’s vèden incòra incô ind al strêdi che s’incrōṣen a ‘d angôl rèt a distânsi cumpâgni tra ‘d lōr, cun i relatîv fôs sculadōr e daquadûra, che fân tânt pès ed tèra quadrê (centòri) ed 710 mêter ed lê. La cunsègna a i dimòndi cuntadèin rumân, préma ed tót suldê cungedê, di pès ed tèra acsé utgnû l’à purtê a ‘na lavuraziòun e un popolamèint de sté campâgni mai cgnusû préma. La caschêda ed Ròma, sucèsa int al 476, al j invasiòun barbârichi, al tanti aluviòun dal Po, diṣastrōṣa còla ed l’ 859, àn purtê a la ruvîna al j ôvri ed bunéfica rumâna cun al lôgich impantanêres e l’abandòun dal campâgni. Sibèin còst in soquânti tèri che s’égh prîva stêr în andêdi a stêregh ed la gînta che cun un lavōr lèint mó tgnés ed risanamèint e ‘d l’arnōv ed vècia bonificasiòun rumâna a ‘gh l’àn cavêda, ânca cun l’incuragiamèint e cun la dréta di frê Benedetèin dal badéi atâch cme Bresèl, Pèrma Rèz a fêr turnêr a nâser sté cuntrêdi. Al nutési ed la stôria lochêla a vôlen che al risanamèint dal tèri àn fât la lōr pêrta ânca dimòndi Longobêrd che scapêven dal sitê cun l’arîv di Frânch int al 774 che ché s’în lughê e che pó a gh’în armêṣ per sèimper. Schêrsi în al nutési dal j invasiòun barbârichi fâti da Eruli, Goti, Greci, Longobêrd e Frânch dal V al IX sècol. A ‘s sà che per difèndres dal j invasiòun d’ j Óngher al divêrsi comunitê, i pusedimèint civîl o ‘d la Cêṣa e i divêrs cèinter abitê, per la difèiṣa di lōr bèin a s’în fât tót intōrna dal j ôvri ed difèiṣa, per lo pió dal j imperdghêdi, magâra circundêdi da di fusòun, dōve a prîven mètres al sicûr i cuntadèin sòta ed lōr. A’s bóten acsé i fundamèint di prém castê a la bòuna, la costrusiòun le cuntinvêda ânca dôp la batûda d’ j Óngher int al 955, a nâsen acsé, dôp i castê, ânch al prémi cōrt. A Melètol, sòta i Canônich ed S.Maria ed Pèrma, a s’é tirê só al castèl, prubabilmèint ind la pêrta tra mezanôt e matèina dal teritôri, dōve a s’é catê sègn ed la teramêra e ‘d la centuriasiòun rumâna.
Al peréiod di fèdev
Int al 1602 sté Castèl insèm a la Cōrt l’é stê dê in fèdev a i Sgnōri Wiberti che l’ àn tgnû fîn al 1160. Secònd G.B.Pallaia Sigifredo da Lóca, patriêrca di Canòsa, vêrs la fîn dal IX sècol l’à cumincê a cumprêr dal tèri int l’arzân, int al mudnèiṣ e dimòndi anch a Castelnōv in dōve l’à tirê só anch un castèl (mó an gh’ é nisûn documèint insém a l’argumèint). A’ s gh’à però nutésia, in un documèint dal 980, ‘d un Castrum Novum, mèinter, in un documèint dal 955, a fugûra sōl S. Savèin tra i bèin canosiân. In tót al manēri Sigifredo l’aré furtifichê ânca Curnèdel, Cugrós e Lèmit. Per quânt riguêrda al teritôri ed Cugrós a’s pōl dîr ch’ l’é stê interesê al’ôvra ed centuriasiòun rumâna dal IV sècol, e ânca a la bunéfica fâta dal cōnsol Marco Emilio Scauro dal 15 p.C. L’à subî al guâst in sègvit a la ruvîna ed Ròma, mó l’é dvintê cèinter abitê bèlo vêrs la fîn ed l’otêv sècol e l’à ‘vû al só deciṣîv ṣviló int al X sècol cun tōr al nòm ed La Véla. Secònd G.B. Pallaia al pusès di da Canòsa insém a Castelnōv ed Sòt al s’é purtê avânti cun Adalberto, Tedaldo, Bonifacio fîn a Matilde. Mó l’é pió fâcil che fósen ...alcuni milites dei da Canossa, i cosiddetti figli di Frogerio, consorteria nobiliare che si evolverà poi nella famiglia da Correggio a ‘d avèir al cuntròl insém al Castrun Novum fîn a la fîn dal X sècol d’ed sōvra a ch’al j êtri faméj. La Rôca l’é strêda arfâta in muradûra da i Sgnōr da Curèz ind al tèimp da lōr pusesiòun ed Castelnōv ed Sòt, che s’în preocupê d’ed là de slarghêr i pusedimèint ânch ed dêregh al giósti difèiṣi, àn tirê só ‘n lêrga tòra quadrêda da druvêr cme furtèsa e uservatôri, àn custruî per la popolasiòun ‘na Cêṣa dedichêda a S.Andrèia Apôstol. Soquânt di da Curèz în stê ed cà ind la Rôca ed Castelnōv, cme Gilbêrto al Difensōr (Sgnōr ed ‘na lerga zôna padâna cun cèinter Pèrma ch’al metîva al sicûr in Castelnōv ôghi vôlta al só vicèndi ed guèro e polétichi andêven vêrs al pêṣ, cme a tôr só nōvi fôrsi per la rivîncita e in dōve l’é môrt int al 1321. Al sôrti de sté famèja în pasêdi int al mân di fōl ed Gilbêrto, in particulêr ‘d Azzo, amîgh dal Petrarca e dal lètri, mó mêno dal j êrmi, un ajót indspensâbil per al cmând in cl’ època lé. Int al 1454 l’é finî al pusès di da Curèz quând, i Sforza, a la fîn ed la guèra ed la sucesiòun pr’ al Duchêt ed Milân (Pêṣ ed Lodi) a n’în dvintê Sgnōr insèm a teritôri a mateina ed l’Èinsa.
I marchèiş Gherardini
Int al 1652 Francesco I° d’Este la invistî al marchèiş Angelo Gherardini ed Castelnōv e al só véli. La faméja dal Marchèiş l’ēra bèlo dal 1633 fevdatâria ed Sân Pôl, e Scurân a mansèina ed l’ Èinsa, cun ânca Baṣân, Mûnchi, Piâns e Runcàj. I Gherardini cun l’ucaṣiòun în andê a stêr ind la Rôca ed Castelnōv, préma stêven a Veròuna da dó cmandêven i lōr fèdev, dōve àn istituî ânca la figûra dal Gvernadōr diretōr ed l’ativitê ed la Comunitê. La cèca Cōrt, ch’ l’ à purtê lóster al paèiṣ, l’à mantgnû al pôst dal Marcheṣêt ind la Rôca fîn al 1796, mēno un intervâl tr’al 1707 e al 1708 quând al marchèiṣ Francesco per prutēṣer la faméja dal vicèndi ed guèra ind la sucesiòun spagnôla ch’l’à tirê dèinter ânca Castelnōv, al s’é spustê int al castèl ed Sân Pôl. Al marchèiṣ Gian Carlo ch’ l’à gvernê tr’al 1750 e al 1755 l’à ristruturê l’uspdêl che per divêrsi vicèndi tra còli la guèra, al zêl al cultûri, i mulèin fêrom, carestéia, âfta l’êra mêl ridòt. Còl ch’ l’ é gnû dôp Antonio ch’l’à gvernê dal 1755 al 1773 dôp dêṣ ân ed tranquilitê al s’é catê ed fêr frûnt a òna dal pió diṣastrōṣi aluviòun dal Po che a chi tèimp a s’arcurdés. L 11 nuvèmber 1765 l’âcva l’a ròt j êrṣen a Gualtēr l’à quacê in pió ed Gualtēr ânca dimòndi pêrta dal teritôri ed Castelnōv, Puvî, Burèt, e Bresèl. L’ûltem marchèiṣ Maurizio II° (môrt a Turèin int al 1798) diplomâtic imbasadôr d’Austria in dal Règn Sabaudo, amânt dal lètri, amîgh ed leterê e artésta l’à restarvê i castê di sō fèdev e l’à cumincê  a ’d  arfêr ânch l’êla a sîra ed la Rôca ed Castelnōv mó la môrt la gh’à impidî ed cuntinvêr al restavêr. L’êla a matèina dôp l’é stêda tirêda zò per vcêra e la facêda a mezdé l’é armêṣa cun i bûṣ che a srén servî per sustgnîr al j impalcadûri per fêr la stablidûra.
Al Risorgimèint
Al 1796 l’à sgnê l’ arîv dal trópi napoleònichi cun la scanṣladûra di fèdev e l’inési dal Risorgimèint. Dimòndi castelnovèiṣ àn tôt pêrta al rivulusiòun dal 1824, 1831 e 1848 e tânt a la guèra d’indipendèinsa. ‘Na figûra impurtânta de sté peréiod l’é stê Luigi Amedeo Melegari ed Melètol, fundadōr cun Giuseppe Mazzini ed la Giovine Italia e ‘d la Giovine Europa, Minéster d’ j Estér dal prém Gvêren Depetris (1867-77). Finî al peréiod napoleònich al paèiṣ l’é turnê sòta a j Estein fîn al 1859. L’é dvintê cmûn cun l’Unitê d’Itâlia.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Piemuntais
Al piemuntaiṡ l é na längua rumanza, ch'la s pré dîr derivè dal latén. L é la längua naturèl dal Piemånt e la s dscurêva sänza distinziån ed tótti äl categorî socièli. L'à na leteratûra di mondi récca, con tott i gèner leterèri pusébbil: romanz, teâter, povesî, giurnèl, documént uffizièl e vî acsé. Al só vocabulèri l'arà 40.000 parôl e sblisga. Al cunselli d'Euròpa e l'UNESCO i l'an arcgnossò cme langua ufiièl è l'é såtta a la proteziån d'la lèz regiunèl piemuntaisa 26/1990 e 37/1997.
A s pänsa ch'i sien bón ed dscårrer o capîr al piemuntais anch in 2,1 miglión ed cristiàn, mänter che almanch 500 - 600.000 i srénn bón ed lèzerl e d scrîverl.
Paîs indóvv ch'as dscårr piemuntais
Al piemuntais as dscårr, col so dialétt luchèl:
Insåmma, an s è brîsa bån ed dîr indovv la finéss la langua piemuntaisa e indovv al tâca al lunbèrd o al lîgur.
I dialétt
Anch's l'è bèli na langua unitèria, al piemuntais l'à di mondi ed fåurm divêrsi o 'd dialétt, a secånd ed cme al s ciâm. La bacajèda ed riferimänt l'è ciamè piemontèis comun (piemuntais ed tott), ch'al s bèsa såura al dialatt ed Turén e dî dintûren; l'è al pió druvè int'la leteratûra e l'è capé e bän druvè da tott quî ch'i dscårren in piemuntais. Par esänpi ónn ch'l à un banchatt a Verzèl al dscårr in verzlais con i cliént d'la so zitè mo al druvarà al piemontèis comun con ónn ed Cónni. As dîs in tott al Piemånt ch'al piemuntais genuén al sia stra sé e nå quall ch'as dscårr stra Susa, Turén (mo fagand atenziån parché ai én dî sît indovv al dialatt l'è contaminè da l itagliàn, cme Cher, Pinerôl e Salózz.
<!--
A tònica velarisà
As trata ëd n'evolussion dla pronunsia dla A tònica, con chèich ecession, che a la fa viré ëd son anvers a la Ò. St'evolussion a l'é nen sempe completa, an chèich pòst as trata ëd na na Ò fàita e finìa, an dj'àutri la diferensa antra na A velarisà e na Ò a resta motobin ciàira.