cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quasi niente
Sunt
In spiàgia Mathieu al cgnós un ragàs dal pòst ciamâ Cédric (Stéphane Rideau) e 'l taca na relasiòṅ sèg, sénsa però dir gnint a la sò famìja par paùra di giudìsi brut ma anc p'r a n dar minga 'n daspiaśēr a sò màdar ch'l'à bèla patî dimóndi. C'n al pasàr dal tèmp però al ligàm fra i dū al dvènta tròp ciàr e Mathieu al decìd 'd armàgnar sèg in Bretàgna e 'd catàr-'s un lavōr par pagàr-'s i studi 'd architetùra a l'università. In Invèran però al ròbi i n vànan minga p'r al vèrs giùst: Cédric al gh mét i còran e Mathieu al decìd prima 'd mulàr-al, pò al próa anc a tōr-as la vita finénd a 'l uśdâł.
Culegamènt estéran
}}
.guge
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mêrs dal 2015.
Donald Trump
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Donald John Trump, cgnusû méj cuma Donald Trump (New York, 14 ad Śugn dal 1946, a s lèś [ˈdɑnəɫd ˈʤɑn ˈtʰɹʌmp] in ingléś) 'l è 'n imprendidōr, 'n atōr, un persunàǵ televiśìṿ e 'n pulìtic americàṅ.
Vinsénd gl'elesiòṅ presidensiàli d'l 8 ad Nuvémbar dal 2016 su la candidàda dal partî demucràtic, l'Hillary Clinton, al 19 ad Dicémbar dal 2016 al dvintarà al 45śum presidènt di Stat Unî.
Pùlsar
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Donald Trump
Biugrafìa
Laureâ in Ecunumìa e Finànsa a la Wharton School of Business dl'Università dla Pennsylvania, Donald al taca la sò caréra in dla dita 'd sò pàdar Fred Trump, la Elizabeth Trump and Son, ch'la fitàva dal cà a Brooklyn, in dal Queens e a Staten Island. In dal 1971 al fà di lavōr a Manhattan dand vita a na sucietà 'd custrusiòṅ ch'in dal tèmp l'al fà dvintàr òṅ di óm più ric dla tèra, par Forbes al s cata a 'l 405śum pòst (2015), c'n un patrimòni stimâ 'd quàtar migliòṅ e òṅ ad dòlar, anc se p'r al Washington Post al riva anc a nóṿ.
Pùlsar
La Pùlsar l'è na stéla 'd neutròṅ, stadi finàł dna supernòva II quànd la scòpia. La sò masa l'è in na quàlc manéra cumpàgna a qvéla dal Sōl, sōl dimóndi ma dimóndi più schisàda in un raǵ ad déś chilómetar a 'l incìrca. La buta fóra na fasa a côṅ 'd óndi ràdio cauśàda da l'asiòṅ cumbinàda dal camp magnètig e dal sò prilàr.
Donald Trump
Biugrafìa
'L à recitâ da spés cuma òspit in soquànti séri televiśìvi cuma I Jefferson, Willy, il principe di Bel Air, La tata, Sabrina, vita da strega, Sex and the City ma anc a 'l cìnema tulénd part a dal pelìculi cuma I fantasmi non possono farlo, Mamma, ho riperso l'aereo - Mi sono smarrito a New York, Funny Money - Come fare i soldi senza lavorare, Studio 54, Celebrity ad Woody Allen e Zoolander ad Ben Stiller. Da 'l 2004 a 'l 2015 'l è stâ prutagunìsta dal reality show The Apprentice, un prugràma dla NBC in du al fava la part 'd un padròṅ ch'al gh'iva da batśàr la gint ch'la gh dmandàva da lauràr sèg e lò 'l gh dgiva «You're fired!» ("at sē licensiâ!") quànd l'éra óra 'd lasàr-i a cà.
Da i an 2000 in avànti Trump 'l à tacâ a davśinàr-'s a la pulìtica dòp che soquànt an prima 'l éra da la banda 'd Bill Clinton. In dal 2000 al Tycoon 'l à pruâ a candidàr-'s a gl'elesiòṅ par dvintàr presidènt c'n al partî dla rifórma, ch'l iva candidâ la vòlta pasàda 'l migliardàri Ross Perot, ma la gh'è andàda mâł parchè la nomination la s l'è bcada Pat Buchanan. In dal 2008, durànt al Larry King Live, al dà 'l sò apòǵ a 'l senadōr republicàṅ John McCain, in cursa cóntar Barack Obama. Tri an dòp, durànt un dascōrs tgnû a 'l CPAC, al fà savēr soquànti sò puśisiòṅ pulìtichi, ch'l è cuntràri a 'lvàr al tasi, ch'l è cuntràri a métar di cuntròi su 'l véndidi dgl'armi da fōg, ch'l è cuntràri a tiràr fóra di bèsi par gl'ajùt internasiunài, ch'l è cuntràri a 'l Obamacare e ch'l è dl'idéa ad métar di dasi su i prudót ch'i rìvan da la Cina parchè 'l è 'n paéś cumunìsta nemìg di Stat Unî. In dal 2012 al s mét da la banda d'l ultacunservadōr Newt Gingrich cóntar Mitt Romney durànt al primàri dal partî republicàṅ.
Pùlsar
Al prim siensiâ ch'al gh'à fat a mènt 'l è stâ Jocelyn Bell in dal 1967. A vgnir a 'dès a s 'n è catàdi sincsènt, dagnóra tuti in dla Via dal Lat.
Donald Trump
Biugrafìa
Al 16 ad Śugn dal 2015 al fà savēr ch'al vōl cùrar in prima parsòna a 'l primàri dal partî republicàṅ druànd al mòt „Make America Great Again“ (Fém dvintàr l'Amèrica grand' incóra). Trump al gh la cava a spasàr via tut i sò aversàri, cuma Ted Cruz, Marco Rubio, John Kasich e Jeb Bush, vinsénd dagnóra in tut i stat. Al 26 ad Maǵ dal 2016 al gh'à di delegâ abàsta p'r ès'r al candidâ ufisiàł dal sò partî esénd anc qvél più vutâ dla stòria di republicàṅ avénd muciâ sù da piò ad trédas migliòṅ vōt, òṅ da piò ad qvéi ciapâ da George W. Bush in dal 2000. Par dvintàr presidènt di Stat Unî al gh'à da bàtar la candidàda Hillary Clinton, mujér dal vèć presidènt Bill Clinton. Purtànd via a i demucràtic i stat ciàṿ dla Flòrida, d'l Ohio, dla Pennsylvania, dal Mìchigan e dal Wiscònsin, al tycoon al vins un nùm'r ad grand eletōr asè par dvintàr al presidènt di Stat Unî anc se la sò rivàla l'è stada bòna ad ciàpar dū migliòṅ e dū ad vōt più che lò (1,6%). In dla sò campàggna eleturàla al s è fat jutàr p'r al stratéga espunènt dla dèstra suprematìsta biànca Steve Bannon.
Donald al gh'à sinc fiōi abû da tri dóni difarènti, l'Ivana Marie Zelnickovà (Trump), ch'l'à tòlt part in dal 2010 a 'l reality show itagliàṅ L'isola dei famosi e ch'l'è stada sò mujér da 1977 a 'l 1992, la Marla Maples, sò spóśa da 'l 1993 a 'l 1999, e la Melania Knauss ad vint-siē an più śōvna, sò mujér da 'l 22 ad Śnar dal 2005.
Culegamènt estéran
}}
Stanislas Wawrinka
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Stanislas Wawrinka, cgnusû anc c'n i scutmàj ad “Stanimal” (in dua in ingléś animal a vōl dir bèstia e minga nimàl, dònca a pâr ch'a vója dir “This Pig” in emigliàṅ), “Iron Stan” e “Stan the Man” (Luśàna, 28 ad Mars dal 1985, a s lèś /vaˈvriŋka/ in Tedésc), 'l è 'n tenìsta śvìsar prufesiunìsta da 'l 2002. Al 27 ad Śnar dal 2014 'l è rivâ a ès'r al nùmar tri dal mónd in singulàr.
Al sò cugnóm al daśvîṅ da 'l Pulàc ma lò 'l è fiōl 'd un tedésc e dna śvisra, ch'i gh'aṅ un sit par la cultivasiòṅ di prudót biulògic e ch'i jùtan gl'andicapâ, cun di nunòṅ cèc. A gh piàś védar di film e scultàr dla mùśica. 'L è élt 183 cm e al péśa 81 chilo. 'L è spuśâ cun la Ilham da 'l Dicémbar dal 2009 e al gh'à na fiōla ch'la s ciàma Alexia.
Al s cata bèṅ, a sò dita, a śugàr in sla tèra batùda e al cólp ch'a gh piàś da piò 'l è 'l arvèrs che lò al tira cun na maṅ sōla. Anc al sò servìsi al n schèrsa minga parchè 'l śvìsar 'l è bòṅ ad tiràr dal śéśuli a 225 km/h.
In dal 2014 'l è stâ bòṅ ad vìnsar al sò prim turnèo dal Gran Slam a gl'Australian Open baténd in finàl in quàtar sét Rafael Nadal. 'L à anc vins na mdaja 'd òr a gl'ulimpiàdi dal 2012 in dópi insém a Roger Federer e na Cópa Davis cun la Śvisra. In dla sò caréra al s è mis in bisàca sédas tìtui ATP, cun tri Major e 'l Mastèr Mila 'd Mònt Carl in dal 2014.
Caréra
Wawrinka al vins al sò prim turnèo ATP in dal Luj dal 2006 a Umâg cóntar Novak Đoković ch'al gh'à da bandunàr in sal puntéǵ ad siē para in dal prim sét. 'L an dòp al gh'à da pigàr-'s invéci a 'l sèrb in dla finàla ad Viéna dòp avér lasâ a Rafael Nadal anc al tìtul ad Stucàrda.
Al śvìsar al śōga atri dū finàli ATP anc in dal 2008 e anc 'sta vòlta al n pòrta a cà gnint pardénd a Doha da Andy Murray par 4-6 6-4 2-6 e a Róma da Novak Đoković par 6-4 3-6 3-6. In dal 2010 e in dal 2011 al vins dū tìtui a Caśablànca (6-2 6-3 a Victor Hănescu) e a Chennai (7-5 4-6 6-1 a Xavier Malisse).
In dal 2013 al śōga quàtar finàli in 'n an purtànd però a cà sōl al turnèo 'd Esturìl baténd 6-1 6-4 David Ferrer in sla tèra batùda. Al śvìsar al riva anc in semifinàl a gl'US Open (6-2 6-7 6-3 3-6 4-6 da Novak Đoković) e in di quàrt a 'l Roland Garros (2-6 3-6 1-6 da Rafael Nadal), srand la stagiòṅ a 'l utàṿ pòst.
In dal Śnar dal 2014, dòp ès'r-as mis in bisàca al tìtul ad Chennai in finàl su 'l francéś Édouard Roger-Vasselin, al vins al sò prim tìtul dal Grand Slam a Melbourne baténd in finàl Rafael Nadal, ch'al gh'iva mâł a la schina, par 6-3 6-2 3-6 6-3 tìrand daśnóṿ ace e sinquànta-tri cōlp vinsènt. In di quàrt Stanislas 'l iva fat fóra dòp na batàja ad sinc sét, par 2-6 6-4 6-2 3-6 9-7, al campiòṅ d'l an prima Novak Đoković e in semifinàl al cèc Tomáš Berdych par 6-3 6-7 7-6 7-6. A Indian Wells al và fóra in di utàṿ ad òpra 'd Aleksandr Dolgopolov mént'r a Montecarlo al vins al sò prim tìtul Master Mila dla caréra baténd in finàl Roger Federer par 4-6 7-6 6-2 ma pò a 'l Roland Garros al và fóra subìt a surpréśa cun Guillermo García López. A gl'US Open al bat Jiří Veselý par 6-2 7-6 7-6, Thomaz Bellucci par 6-3 6-4 3-6 7-6, Blaž Kavčič par bandòṅ, Tommy Robredo par 7-5 4-6 7-6 6-2, faghénd 75 vinsènt, par pò céd'r in di quàrt dòp na batàja ad quàt'r óri e vint a Kei Nishikori par 6-3 5-7 6-7 7-6 4-6. A la fiṅ dla stagiòṅ, saràda a 'l quàrt pòst dal ranking ATP, al vins la Cópa Davis par la Śvisra insém a Roger Federer.
In dal 2015 al vins subìt al tìtul a 'l Chennai Open ma pò a gl'Australian Open al pèrd da Novak Đoković in sinc set in semifinàl. Al śvisar al s tōś pò l'arvìnsida sèg baténd-'l in dla finàl dal Roland Garros par 4-6 6-4 6-3 6-4, śugànd c'n adòs un para 'd braghéti ch'i parìvan na tṿaja, dimóndi bruti a dita di sò culéga. In dal turnèo pariśèṅ Stan 'l iva batû anc Roger Federer in di quàrt e Jo-Wilfried Tsonga in semifinàl. A Wimbledon al pèrd in di quàrt c'n al francéś Richard Gasquet dòp na batàja in sinc set. In Utób'r invéci al vins al tìtul a Tokyo cónt'r al sò amìg Benoît Paire c'n al puntéǵ ad 6-2 6-4.
In dal 2016 al vins àtar tri tìtui a Chennai (6-3 7-5 a Borna Ćorić), a Dubai (6-4 7-6 a Marcos Baghdatis) e a Ginévra (6-4 7-6 a Marin Čilić). A Montecarlo al bat Philipp Kohlschreiber par 7-6 7-5 e Gilles Simon par 6-1 6-2 prima 'd andàr fóra cun Rafael Nadal in di quàrt. A 'l Roland Garros al n è minga bòṅ ad difénd'r al tìtul d'l an prima parchè al pèrd in semifinàl da Andy Murray par 4-6 2-6 6-4 2-6.
Nòti
}}
Ptrôni
Saṅ Ptrôni (Buloagna, IV secuel – Buloagna, 450) l ê stê uṅ vèscuv ch'al gvidé la diôseṡi d Buloagna da'l 431 a'l 450 pió o manch.
L ê al protetour dla sitê d Buloagna, e di cmoṅ ed Castêl Bulgnèiṡ, int la pruveinsa d Ravèna, e d Sêla, iṅ quèla d Buloagna.
Les fruits de la passion
{{Metacaixa
Bisàca
{{Metacaixa
Les fruits de la passion
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La stòria 'd "O" la cuntìnua in uriènt.|Tagline dal film}}
Bisàca
Noti e referèinsi
}}
Les fruits de la passion
Les fruits de la passion (I frut dla pasiòṅ) 'l è 'n film eròtic francéś e giapunéś dal 1975 ad Shūji Terayama trat da 'l rumànś umònim dal 1954 dla Pauline Réage. A s trata d'n arfacimènt dna pelìcula dal 1975 cun la Corinne Cléry, Histoire d'O.
Sunt
A 'l inìsi di an Vint, l’O (Isabelle Illiers) l'è na śōvna francéśa schisa inamuràda 'd un vèć ingléś, Sir Stephen (Klaus Kinski). Cuma próa 'd amōr, chi lò al la pòrta a lauràr a gràtis in un caśèṅ 'd Hong Kong ciamâ La Maison des Fleurs 'd pruprietà dla Madame (Pîtâ). A 'l óm a gh piàś pròpria védar-la gusàda da tut e 'l gh fà firmàr un cuntràt ch'la dóna l'acèta vluntéra.
L’O la taca acsè a far la putàna cumpàgn a 'l sò culéghi Aisen (Keiko Niitaka), Sakuya (Sayoko Yamaguchi), Byakuran (Hitomi Takahashi) e Obana (Akiko Suetsugu). Cuma s'a n fus minga abàsta Stephen al decìd ad far sès cun na sò amànta, la Nathalie (Arielle Dombasle), davànti a i sò òć.
Culegamènt estéran
}}
1071 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1071, mo invéci 'l an 1071, 't ê da 'ndèr chè) Al 1071 (milestantùn, millesettantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1070 (milestànta) e 'l vin prìma dal 1072 (milestantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MLXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milestantunéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1071 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 3 col 357: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Fnèstra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
El fnèstri (finestra in itagliàṅ) gl'ìn dagli avertùri in di mùr del cà per fèr-'gh intrèr la lûś e canbièr-egh l'ària.
A gh'è tanti sorti diferèinti 'd fnèstri, a secònda dal clima ch'a gh'è in dal paēś, dal stîl edla cà, di gùst, e vìa descurènd. Dal nostri bandi, el fnèstri i gh'àn al tlêr ch'al tin strìc i véder per sarèr-i. Quand pò a gh'è di palâs ed prégi, el só fnèstri i i jùten anca in dla só belèsa.
Colegamèint estèren
}}
Il passo dell'assassino
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|S'at dà 'n òć in cantìna... sî prònt a SIGÀR!|Tagline dal film}}
Sunt
I pruprietàri 'd un pub ingléś, Jim (James Booth) e la Carol Radford (Joan Collins), i èṅ in lut par la mòrt dla sò putìna, la Jenny, viulentàda e pò masàda da 'n manìac. La pulisìa la créd ch'al culpévul al sia 'n put dal pòst ciamâ Seely (Kenneth Griffith) ch'al stà darènt a la sò scōla ma, p'r al fat ch'i n gh ànan minga dal próvi abàsta cónt'r ad lò, 'l ispetōr (Donald Morley) 'l è custrét a lasàr-al lìbar.
Un dè a s fà viṿ al pàdar dn'atra vitma dal viulentadōr, Harry (Ray Barrett), e 'l diś a Jim ch'i gh'aṅ da far quèl, mōv'r-as da par lōr par far giustìsia. Chi lò al gh śibìs ad sequestràr-al e pò dar-'g un muć ad bòti par far-al cunfesàr. I dū i s fànan jutàr in dal sò piàṅ par Lee (Tom Marshall), òṅ di dū fiōi, l'atra l'è la Jill (Zuleika Robson), che Jim 'l à abû da 'l prim matrimòni. Seely al vîṅ fat parśunēr e pò srâ dènt'r a la cantìna. Lè prima 'l ciàpa tant ad chi marùc ch'i gh làsan di nis e di taj in dal grugn, pò Jim 'l al stròsa par l'arlìa.
Al dè dòp al grup al decìd ad lugàr al cadàvar sóta na culàda 'd cimènt esénd che lè darènt a gh'è 'n cantēr in du i èṅ drē a tiràr sù 'n palàs. Quànd però i al vàn'n a tōr in cantìna i s réndan cónt ch'l è incóra viṿ e ninsòṅ al gh'à 'l curàǵ ad cupàr-al cun na martlìna.
Culegamènt estéran
}}
Parentesi tonde (film)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A mè a m piàś druàr al sarvèl!}}
Parentesi tonde (Perénteśi tóndi) l'è na cumèdia dal 2006 ad Michele Lunella, chè a 'l sò debùt da regìsta.
La pelìcula, giràda a Trupéa, l'à fat sù nóṿ-mila euro a 'l incìrca.
Sunt
Un dè a riva lè la cuntésa Patrizia De Blanck (Patrizia De Blanck), cumpagnàda da 'l sò guàrdi dal còrp Dino (Enzo Fischetti) e Sauro (Nello Iorio), ch'la gh'à da tgnir adrē a 'n cuncōrs par catàr dal faci nóvi.
Culegamènt estéran
}}
David Boreanaz
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
David Paul Patrick Boreanaz (a s lèś [bɔːriˈænəz] in ingléś o [boɾeˈaːnad͡z] a l'itagliàna), cgnusû méj cuma David Boreanaz (Buffalo, 16 ad Maǵ dal 1969), 'l è 'n atōr e prudutōr americàṅ dvintâ famóś faghénd i persunàǵ 'd Angel in Buffy l'ammazzavampiri e in Angel e 'd Seeley Booth in Bones, dū séri televiśìvi 'd sucès. In dal 2003 'l à tòlt part a 'l vìddeo 'd White Flag dla cantànta Dido.
Al gh'à di urìgini itagliàni par part ad pàdar (al sò cugnóm 'l è friulàṅ) e céchi, irlandéśi, francéśi, tedéschi e śvedéśi par part ad màdar. 'L è spuśâ cun n'èx cunìna 'd Playboy, la Jaime Bergman, dòp èsar stâ ligâ cun l’Ingrid Quinn in fiṅ a 'l 1999.
Biugrafìa
Uriginàri da stat ad New York, David al crés in Pennsylvania esénd andâ a star a Filadèlfia quànd al gh'iva nóṿ an. Dòp ès'r-as diplumâ in dal 1991 al spatìna a Los Angeles par far 'l atōr.
A la fiṅ di an Nuànta 'l è prutagunìsta in televiśiòṅ di telefìlm Buffy l'ammazzavampiri e 'd Angel, séri ch'al pòrta avànti in fiṅ a 'l 2004. In chi an lè al gira anc soquànt film a 'l cìnema cuma Valentine - Appuntamento con la morte.
In dal 2005 al gira Il corvo - Preghiera maledetta, quàrt capìtul dla saga 'd Il corvo, e Tutte per uno in du 'l gh'à da far frònt a na sfilaràda 'd ragasōli in calōr. Al tórna a i telefìlm cun Bones faghénd al persunàǵ ad Seeley Booth.
Culegamènt estéran
}}
1106
Al 1106 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
703 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 703, mo invéci 'l an 703, 't ê da 'ndèr chè) Al 703 (setseinttrī, settecentotré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 702 (setseintdū) e 'l vin prìma dal 704 (setseintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseinttriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
I ragazzi della porta accanto
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
I diàlug dla versiòṅ itagliàna i èṅ stâ curâ p'r al scritōr Aldo Busi.
Sunt
Roy Alston (Maxwell Caulfield) e Bo Richards (Charlie Sheen) i èṅ dū studènt arvèrs a 'l règhli 'd un culéǵ americàṅ. Dòp al diplòma, piutòst che far na vita da uperàj in fàbrica, i decìdan 'd andàr a Los Angeles in màchina druànd i bèsi che 'n nunòṅ ad Bo al gh'iva rigalâ par prèmi.
Rivâ in dla sità di àngil, i dū ragàs i rùban dla ròba in na stasiòṅ ad servìsi piciànd e mandànd a 'l uśdàl al benśinàr pò i vàn'n a ciapàr al sōl in spiàgia. Lè i tìran na butìglia adòs a na vècia (Helen Brown) e pò i s lìtgan cun tri ragàsi (Claudia Templeton, Mary Tiffany e Marilou Conway) ch'i la vlìvan diféndar.
Culegamènt estéran
}}
Sant Antóni ad Pòrtmàgn
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Sant Antóni ad Pòrtmàgn (Sant Antoni de Portmany in Catalàṅ e Majurchèṅ, cgnusû invéci cuma San Antonio Abad in Spagnôl) 'l è 'n cumùn spagnōl ad 21.852 abitànt ch'al s cata in dl'ìśula 'd Ibìśa (còsta òvest), in Spaggna. 'L è luntàṅ 15 chilòmetar da la capitàla Ibìśa (ciamàda là Eivissa).
Al cumùn al viṿ prinsipalmènt ad turìśum ('d Istâ al s impinìs 'd Ingléś).
Al gh'à soquànt spasi culturàl:
Àtar prugèt
}}
26 ed nuvèmber
Al  l'è al 330śum dè dal calendàri gregoriàn (331śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 35 dè a la fin dl'an.
.golf
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mêrs dal 2015.
178
Al 178 'l è 'n an edl II sécol dal Calendàri gregoriàn.
Aut aut
{{Metacaixa
Aut aut (literalmènt «o o») l'è na manéra 'd dir latìna ch'a s dróa anc da 'l nòstri bandi p'r indicàr la situasiòṅ in du a s diś a qualchidòṅ, ch'al fà fadìga a sarnìr o a dar-as na mòsa, ch'a gh'è sōl dū manéri 'd saltàr-'g-an fóra, minga da piò, tertium non datur. Dònca dar 'l «aut aut» a na parsòna a vōl dir ch'al gh'à par fòrsa da tōr na deciśiòṅ, sarnénd o qvést chè o quàl lè.
An 1640
I an 1640 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1640 infìn a 'l 1649 ciapê dèinter.
Aut aut
Da spés a sucéd ch'la gint, ch'la n sà minga 'l latìn, pinsànd a la prunùnsia la la scriva śbaliànd-as «out out», cardénd ch'a sia na manéra 'd dir ingléśa.
Culegamènt estéran
}}
1107
Al 1107 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nôt
Nôt o mezanôt (nord o settentrione o mezzanotte in italiân), l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl. L'é l'incuntrâri dal mezdé e a piòmb a matèina e sîra. Int la cultûra ocidentêla, Nôt l'é al pûnt cardinêl pió impurtânt druvê (in môd cêr o in môd lôgich) per stabilîr ch' al j êtri diresiòun.
La Nôt geogrâfica l'é la diresiòun vêrs la pêrta êlta ed la Tèra in dó la gîra dintōrna al só âs, ciamê Pôlo ed la Nôt (Polo Nord in italiân). Al Pôlo ed la Nôt as câta int l'Artide. Al nord magnètich l'é la diresiòun vêrs al pôlo nord magnètich, ch' as câta a 'na distânsa bèin precîşâ dal Polo Nord geogrâfich. L'è la diresiòun a mansèina ed chi quêrda vêrs matèina e a dréta ed còl urientê vers sîra.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin més a Nôt ch' al tgnîva só al quarciòun: Norðri.
Vōş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  Nord trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Kompasretning
.gold
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mêrs dal 2015.
Brad Pitt
{{dialort | dial=Miranduléś}}
'L è stâ candidâ cuma atōr a tri Prèmi Òscar p'r al pelìculi L'esercito delle 12 scimmie (1995), Il curioso caso di Benjamin Button (2008) e L'arte di vincere (2011) mént'r al 'n à purtâ a cà òṅ par 12 anni schiavo (2013), film prudót da lò.
A la fiṅ di an Utànta 'l à anc tòlt part a soquànt telefìlm cuma Dallas, Freddy's Nightmares e Genitori in blue jeans.
Àtar prugèt
}}
1625 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1625 (mileseseintvèintsìnc, milleseicentoventicinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1624 (mileseseintvèintquáter) e 'l vin prìma dal 1626 (mileseseintvèintsē). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MDCXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileseseintvèintsìncésum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1625 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 5 con 'l 325: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
177
Al 177 'l è 'n an edl II sécol dal Calendàri gregoriàn.
Che ho fatto io per meritare questo?
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un persunàǵ sentràl ch'al m iva sèmpar interesâ: la raśdóra, padròna, sgnóra e vitma dla sucietà di cunsùm.|Pedro Almodóvar}}
Che ho fatto io per meritare questo? (Cuś ò-j-a fat mè par meritàr-um cal lavōr chè?) 'l è na cumèdia dramàtica dal 1984 ad Pedro Almodóvar, vinsidōr dal prèmi Sant Jordi dal 1985 p'r al mijór film spagnōl.
Sunt
La Gloria (Carmen Maura) la viṿ in di bōrd ad Madrid in 'n apartamènt ad gnanc quarànta mètar quàdar. La gh'à dū fiōi masć ad quatórdas e dód'ś an: Toni (Juan Martínez), ch'al dróa e al vénd dla dròga, e Miguel (Miguel Ángel Herranz), fnòć ch'al s prustituìs par ciapàr di bèsi. Insém a lōr i viv'n anc sò marè Antonio (Ángel de Andrés López), un tasìsta manésc ch'al gh'à sèmp'r in mènt la sò vècia amànta tedésca Ingrid (Katia Loritz), e sò màdar (Chus Lampreave), na vècia cun al diabēt ch'la và mata p'r i biscòt e par l'àqua ch'la friś.
Par scampàr la Gloria la fà 'l pulisìi in na palèstra. In dal palàs la gh'à na bòna amìga in dla Cristal (Verónica Forqué), ch'la tira avànti faghénd la putàna in dal sò apartamènt.
Un dè, dòp na litgàda cun sò marè ch'al vliva che lē la lavìs in présia la sò camìśa, la Gloria la 'l cópa sénsa vlér druànd 'n òs ad parsùt. La dóna la cònta pò incòsa a la Cristal ch'la gh śibìs 'n àlibi ma dòp soquànt tèmp lē la cunfèsa 'l asidènt a 'l ispetōr ad pulisìa Polo (Luis Hostalot), 'n óm cgnusû soquànt tèmp prima in dal spujatòri dla palèstra quànd i ìvan pruâ a ciulàr sóta la dócia sénsa però cavàr-'g-la parchè lò al gh'iva 'l mâł dla lumàga, ma lò al n gh créd briśa. In cal méntar la nunòna e Toni i decìdan 'd andàr a star via, in dal paéś uriginàri 'd Antonio, lasànd la Gloria da par lē parchè Miguel 'l è stâ dâ in adusiòṅ a 'n dentìsta invertî p'r avér na bóca in méno da pinsàr a dar-ag da magnàr.
Culegamènt estéran
}}
Mark St. John
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Mark Leslie Norton, cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Mark St. John (Los Angeles, 7 ad Favràr dal 1956 - New York, 5 'd Avrìl dal 2007) 'l è stâ 'n chitarìsta hard rock americàṅ, cgnusû prinsipalmènt p'r èsar stâ mémbar di Kiss a i tèmp dal disc Animalize dal 1984 quànd 'l iva tòlt al pòst ad Vinnie Vincent. In séguit 'l à fat part dal grup di White Tiger.
'L è mòrt par n'emuragìa in dal sarvèl quànd al gh'iva sōl sinquànt'un an.
Biugrafìa
Mìstar ad chitàra califurgnàṅ e mémbar di Front Page, Mark al vîṅ cuntatâ da i Kiss in dal 1984 par tōr al pòst dal licensiâ Vinnie Vincent, tgnénd adrē a 'n cunsìli dal custrutōr ad chitàri Grover Jackson ch'al 'l iva arcmandâ. St. John al sòna in òt di nóṿ pès 'd Animalize, al secónd disc dal „Baś“ sénsa truc, e 'l cumparìs anc in dal vìddeo 'd Heaven's On Fire.
La sò stòria c'n i Kiss la dura però pôc parchè a gh salta fóra 'n artrît ch'la gh'impedìs ad sunàr durànt i cuncèrt (al in farà sōl dū) parchè al gh'iva sémp'r al maṅ e i bras infiâ. Paul Stanley al n éra gnanc tant cuntènt ad lò dgénd che durànt al registrasiòṅ d'l àlbum al n éra mai bòṅ ad sunàr par dū vòlti dal part di pès in na manéra cumpàgna. P'r i sò prubléma 'd salùt, Mark 'l è custrét a lasàr al sò pòst a Bruce Kulick in dal Dicémbar dal 1984.
In dal 1985 Mark al dà vita insém a 'l cantànt David Donato a 'n grup ciamâ White Tiger. In séguit al próa a lauràr cun 'l èx baterìsta di Kiss Peter Criss ma 'l ròbi i n vànan mia bèṅ sèg. In dal 1999 al fà vgnir fóra 'n EP, p'r un prugèt ciamâ Mark St. John Project, pò in dal 2003 un disc strumentàl, prima ad sparìr da la séna muśicàla.
La sò mòrt
Al 14 ad Setémbar dal 2006 Mark al finìs par soquànt dè in na parśòṅ dla cuntèa 'd Orange in Califòrgna dòp ch'la pulisìa la gh'iva catâ di strumènt par tratàr la dròga e dòp ch'al s éra anc arvultâ sèg. A 'l inìsi i 'l ìvan mis in un durmitòri dna strutùra par di crìmin minga viulènt ma pò 'l è stâ trasferî in dla caśèrma F-West dòp ch'l iva dit ch'l iva śgranfgnâ dla ròba a 'n àtar parśunēr e ch'l éra in pinsēr par la sò sicurésa. Na guàrdia l'arév pò traplâ a 'l sò spali cuntànt incòsa a 'n grup 'd àtar galeòt dla strutùra ch'in séguit i 'l aṅ piciâ, impinî 'd bòti e pugnalâ cun di àpis. I éran na vintìna a 'l incìrca e, dòp c'l at ad vindéta lè, la sò muróśa la n éra gnan più bòna 'd arcgnós'r-al.
Turnâ lìbar, sénsa psēr far-as curàr da 'n mèdag parchè al n gh'iva minga n'asicurasiòṅ, St. John 'l à tacâ a star mâł e avēr da spés di mâi 'd tèsta e di dulōr a i mùscui. Un sò amìg 'l à dit ch'al n éra più lò, 'l éra finî in depresiòṅ e 'l iva vindû tut i sò vistî par cumpràr-as dla dròga, tacànd anc a śgar l'èrba in di giardèṅ par campàr. St. John 'l è mòrt dòp soquànt méś par n'emuragìa a 'l sarvèl, cauśàda da n'overdose 'd metanfetamìni a dita dal mèdag ch'al 'l à viśitâ dòp mòrt.
Culegamènt estéran
}}
Bruce Willis
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Walter Bruce Willis (Idar-Oberstein, 19 ad Mars dal 1955), cgnusû méj cuma Bruce Willis, 'l è 'n atōr, prudutōr e muśicìsta americàṅ, vinsidōr 'd un Golden Globe. Da 'l 2006 al gh'à na sò stéla in dla Hollywood Walk of Fame.
Dòp soquànt rōi cic a 'l inìsi di an Utànta, 'l à eśurdî da prutagunìsta in dal telefìlm Moonlighting par pò dvintàr famóś faghénd la part ad John McClane in dal film Trappola di cristallo (1988), prim capìtul dal série ad „Die Hard“.
Biugrafìa
Nâ in na baś militàra americàna in dla regiòṅ tedésca dla Renàgna Palatinâ, a dū an al và a star c'n i sò genitōr, un suldâ e na raśdóra, in dal New Jersey. Da śōv'n al tartajàva, prubléma ch'l iva capî ch'al gh psiva pasàr recitànd. Mulâ 'l culéǵ, al s inśéggna a far soquànt mistēr, cuma 'l camiunìsta e 'l barìsta, par tiràr avànti, spetànd ad cavàr-'g-la a far 'l atōr.
1858 (nùmer)
{{Metacaixa
Bruce Willis
Biugrafìa
Al sucès par lò al riva in dal 1988 faghénd al prutagunìsta in Trappola di cristallo, film 'd asiòṅ ad John McTiernan. In dal 1990 'l intérpreta al sequel Die Hard 58 minuti per morire - Die Harder e pò anc al tèrs capìtul da 'l tìtul Die Hard - Duri a morire. In dal 1999 al gira al thriller dramàtic The Sixth Sense - Il sesto senso, òṅ di film ch'l à fat più bèsi ad tut in dla stòria dal cìnema (dagnógna setsènt migiòṅ ad dòlar).
1858 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1858, mo invéci 'l an 1858, 't ê da 'ndèr chè) Al 1858 (mileotseintsinquantòt, milleottocentocinquantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1857 (mileotseintsinquantasèt) e 'l vin prìma dal 1859 (mileotseintsinquantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintsinquantotéśim post.
Bruce Willis
Àtar prugèt
}}
1858 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Blastucìsta di óm
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Blastucìsta di óm (nóm sientìfic “Blastocystis hominis”) 'l è 'n parasìta protozoo anaeròbic d'l óm dal grup di Stramenopiles, sapròfita dal budèli, ch'al dasfrùta e 'l pòrta via a 'l céluli umàni 'l nutrimènt ch'a s cata lè.
Quand al parasìta al riva in dal budèli a pōl vgnir al caghét, dl'ingòsa, di granfi a la pansa, biśógn ad tiràr dal scuréśi, spiùra a 'l cûl, minga vója 'd magnàr, patimènt e fadìga.
Al còrp al próa a paràr via i parasìta c'n al caghét e in gèn'r al sistéma imunitàri 'l è bòṅ ad vìns'r-i facilmènt tant che cal mâł chè, ch'a culpìs 'l 11% di americàṅ a 'l incìrca, 'l è da spés sénsa sìntum.
7 ed nuvèmber
Al  l'è al 311śum dè dal calendàri gregoriàn (312śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 54 dè a la fin dl'an.
Blastucìsta di óm
S'invéci al sistéma imunitàri 'l è frust o s'a n s gh'à piò la milsa al ròbi i pōlan cambiàr e 'l blastucìsta al pōl śvilupàr-as sèmpar da piò tant ch'a s pōl andàr in a risć ad pèrd'r un chilo 'd péś a 'l dè. In chi caś chè a gh'è da tōr di fàrmag cuma 'l metronidazolo.
Àtar prugèt
}}
.film
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mêrs dal 2015.
1278 (nùmer)
{{Metacaixa
Al 1278 (miledūseintstantaòt, milleduecentosettantaotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1277 (miledūseintstantasêt) e 'l vin prìma dal 1279 (miledūseintstantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MCCLXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miledūseintstantaòtéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1278 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 2 col 639: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
La casa dei 1000 corpi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Terōr, sànguv e delìri par na stòria ch'la nascónd da piò ad mila segrét, da piò ad mila scarési, da piò ad mila cadàvar.|Tagline dal film}}
La casa dei 1000 corpi (La cà di 1000 còrp) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 2003 scrit e dirèt par Rob Zombie.
Cl'òpra chè l'à fat sù dagnóra darsèt migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custàda sèt. In dal 2005 la gh'à abû 'n séguit da 'l tìtul La casa del diavolo.
Sunt
A la vigìglia di dè di mòrt dal 1977, un grup ad śōvan, Bill Hudley (Rainn Wilson) e Jerry Goldsmith (Chris Hardwick), e 'l sò muróśi, la Mary Knowles (Jennifer Jostyn) e la Denise Willis (Erin Daniels), i s férm'n in un pòst ad campàggna a far rifurnimènt da 'n sèrt capitàṅ Spaulding (Sid Haig), un tisi fóra 'd tèsta vistî da pajàs ch'l à péna masâ dū delinquènt ch'i vlìvan rapinàr-al: Karl (Chad Bannon) e Richard Wick (David Reynolds).
Spaulding al gh fà far un gir in dal sò “Muśèo di Móstar e di Insiminî”, un “tunnel di sasèṅ” in du i s pōlan véd'r i fantòs animâ di più grand masadōr seriài dla stòria. I ragàs, ch'i gh'aṅ da scrìv'r un lìbar su 'l stòri più strani dla pruìnsa americàna, i fàn'n a mènt a 'l dutōr Satan (Walter Phelan), un serial killer ch'al stava pròpria da cal bandi lè. Spaulding al i manda a 'l àrbul in du 'l sasèṅ 'l éra stâ impicâ.
Lung la via però un tisi al śbuśìs na guma dal furgunsèṅ di furastēr e i ragàs i èṅ custrét a pasàr la nòt a cà dna ragàsa ch'la gh'iva dmandâ 'n pasàǵ in màchina, la Baby Firefly (Sheri Moon). Chi lē la gh fà cgnós'r i sò parènt: sò màdar Mother Firefly (Karen Black), sò nunòṅ Hugo (Dennis Fimple) e i sò fradèi Tiny (Matthew McGrory), Rufus (Robert Allen Mukes) e Otis B. Driftwood (Bill Moseley). Purtròp p'r i quàtar turìsta la famìja l'è na banda 'd masadōr sàdig sénsa critèri, i aṅ anc péna cupâ 'n grup ad cheerleader.
Culegamènt estéran
}}
489 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 489, mo invéci 'l an 489, 't ê da 'ndèr chè) Al 489 (quaterseintutantanōv, quattrocentottantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 488 (quaterseintutantòt) e 'l vin prìma dal 490 (quaterseintnovànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDLXXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintutantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Aldo Manuzio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Aldo Manuzio "al Vêć" (Bassiano, Velletri 1449 - Venésia 1515) 'l è stê 'n umanìsta, editōr e tipògref dimòndi cgnusû.
'L ìva studiê al latèin a Ròma dai mìster Gaspare da Verona e Domizio Calderini, pò al studièva al gréc antîg a Frèra sòt'a 'l mìster Batìsta Guarèin (fiōl dal grand umanìsta Gvarèin Veronéś). A s sà che in dal 1482 al Manùsi 'l éra òspit in dla sitê dla Mirandla da 'l Count Pico dla Miràndla, ch'l era stê 'n só cumpâgn 'd estùdi. Al Manusio 'l armagnìva òspit a la Miràndla per du an, e quand al Pico 'l sarèv andê a Firèins per purtèr avanti i só stùdi, dòunc'al lasèva a 'l Manùsi al còumpit 'd educhèr i só du anvō (fiō 'd só surèla Cat'rèina), 'l Alberto III Pio e 'l Lionello Pio, prìnsip ed Chêrp. 'D lung a 'l tèimp, al prìnsip carpśàn Alberto III Pio 'l armagnarà sàimper dimòndi tachê e stimadōr dal só mìster ed latèin e 'd gréc antîg, e anc 'l al jutarà in di só progêt 'd avièr na tipografìa. Col giudìsi che a Venésia 'l avrèv catê dimòndi manoscrìt gréc e latèin (c'm'anca quī che 'l Cardinêl Bessarione 'l ìva lasê a la Baśìlica 'd San Marco a la só mòrt in dal 1468) e incòri na gran quantitê 'd man d'ōvra da cupìsta e coretōr 'd bôśi in lìngva gréca, al Manùsi al vrà tachèr la só ativitê 'd editōr e 'd stampadōr pròpi a Venésia, in dû 'l gh'andrà a stèr in dal 1490. Là in Venésia, difât, in cal mumèint chè, a s catèva na gran comunitê 'd studiōś ch'i gh's ér'n arfugê dôp edla diśgregasiòun edl Impér biśantèin dal 1453.
La só ativitê 'd stampadōr e 'd editōr
Al Manùsi al véra la só butéga 'd tipògref in dal 1494, in dla cuntrèda 'd Sant'Agostèin, présti jutê da 'l amîg tipògref Andrea Torresano in dal mèter su egli atresadùri piò bòuni 'd cal tèimp lè. Lò e 'l Torreśàṅ i s mitràn in socetê in dal 1495, insèm anc'a 'l Pierfransèsc Barbarìgo, edvintènd acsè la mjóra cà 'd edisiòun 'd cal tèimp lè.
La só pasiòun per gli ōvri dla cultùra gréca antìga e p'r i clàsic, la 'l cuciarà a impinìr i só casèt ed tipògref ed tîp ed caràter romàṅ e gréc, fabrichê apòsta da 'l inciśōr bulgnéś Fransèsc Griffo, ch'l imitarà la manéra 'd scrìver di umanìsta e di studiōś orientêl preśèint lè in dla Venésia 'd cal mumèint, cui asèint, i spìrit e 'l ligadùri cunpàgni.
In dal 1494 i gh'la chèven 'd gnìr fóra da 'l só stampi al puéma Ero e Leandro dal Muśèo, sìa in gréc che in latèin, e la Galeomyomachia, tut e du i lìber però sàinsa purtèr stampèda la data. 'L an dôp a gnarà fōra (cun la data) la Grammatica greca dal Costantino Lascaris, la Grammatica greca dal Teodoro Gaza, i Idillî dal Teòcrit, al De Aetna dal Pietro Bembo, i Diaria de bello Carolino dal dutōr Alessandro De Benedetti, e 'l prìm ed sìnc e-v'lùm edla racòlta ed tùti egli ōvri dl Aristòtel: chi èter quat'r e-v'lum i gnaràn fôra a 'rivèr fîn a 'l 1498. Sèimper in dal 1498 i vdìven la lûś 'n Aristòfaṅ in gréc e na bèla edisiòun dai Opere edl Àngel Polisiàṅ. A srà pròpi in dla dédica in sìm'a l'ōvra dal Polisiàṅ, ch'a gnarà imprês per la prìma volta al stèma strulghê da 'l Aldo p'r el só edisiòun, e ch'l éra disgnê cun n'àncora arvujèda dintóren da 'n delfèin: al sìmbol al vlìva significhèr festina lente, a dir "và in fuga laintamèint", présia e fermèsa in dal stès tèimp.
In dal 1499 in dla só tipografìa i vìnen stampê soquànt lìber in gréc, cùma qui dal Tucìdid, dal Sòfochel, dl Eròdot, dal Senofòunt, dl Eurìpid, dal Demòsten e dal Platòun; sèimper in dal 1499 a vin fōra dal só tòrchi la prìma edisiòun dai Scrittori Astronomici e Dioscoride e la singolêr ōvra Hypnerotomachia Poliphili (a dìr "Al cumbatimèint amurōś ed Polifilo in dl insògni"), cun dimòndi bèli xilografìi, ch'in faràn un di v'lùm più presiōś edl umanéśim itagliàṅ (al s pôl guardèr chè).
Dal 1500 l' era la publicasiòun dai Epistolae ed S. Cat'rèina. 'Rivê chè, al Manùsi al pèinsa d' ardùr al furmè di lìber ch' l' andèva a stampèr, pasènd dal furmè in-4° al furmè in-8° (enchiridii forma), piò pràtic da manegèr, cun l' inovasiòun di caràter in cursîṿ (piò cumpât) che l' incisôr Griffo 'l éra dré a preparèregh: cun 'na tiradùra ed mìl pès solamèint, al Manùsi in dal 1501 al stampa al Virgilio; seimper in dal stès an i vèden la lùś 'n Horatius e ai Cose volgari di Francesco Petrarca. Dal 1502 l' è 'n edisiòun ed Dante.
El sô gròsi inovasiòun in dl' èrt edla tipògrafìa 'd cal tèimp lè i gh' purtaràn di apresamèint da tùt i cultôr ed lìber e anca al turà di dirìt d' utilìśi escluśìṿ dal caràter cursìv (mutìv ed diśgùst cul Griffo, ch' a i îva custruì) sia dal Cunsìli venesiàn, sia dai dū pèpa dal tèimp, mo gnìnt' a gh' la cavarà 'd fermèr egli imitasiòun da la pèrt p'r eśèimpi ed Filìp Giunti ed Firèins, dai Soncino ed Fano, dal Baldasàr I ed Gabiàn e dal Bartolmé Trot ed Liòun.
Cun la publicasiòun dal 1502 edla prima edisiòun ed Sofocle, a vìn imprès in dl' intestasiòun ("Venetiis in Aldi Romani Academia mense Augusto MDII") anca al prìm arcòrd ed l' Académia Aldèina, cal grùp ed più studióś grêc ch' a s' catarà dorenavànt chè in dla cà dal Manùsi: ginta ch' a descòr solamèint in dla sô lìngva grêca in sìma agli ôvri dla clasicitè, dvintènd acsè la piò gròsa e antìga cunsulèinsa dal savér ed 'na cà editoriêl.
I du an 1502 e 1503 i vèden dimòndi lìber stampè da la só edisiòun: un Dante, ai Epistolae familiares 'd Ciceròun, un Lucàṅ, 'n Uvìdi, un Catùl, un Tibùl e Propèrsi, 'n Ammonius, 'n Ulpiàn, 'n Orìgene e 'n Anthologìa graeca; i càten la lûś anca el primi edisiòun gréchi ed Tucìdide, ed Sofocle, 'dl' Eròdot, dl Eurìpid e dal Senofòunt.
In dal 1504 i vinèn fóra i du v'lùm dl Omér gréc.
Referèinsi
}}
Guillermo Lasso
Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza (Guayaquil, Guayas, 1955) l'è stê al prémm Presidèint d'al Ecuador. Per dimòndi tèimp un dî chêp dal muvimèint Creating Opportunities
Helicopter Mom
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Ruinànd la sò vita, bruntlàda dòp bruntlàda.|Tagline dal film}}
Al “madri elicòtar” dal tìtul uriginàł, espresiòṅ dla léngua ingléśa, i èṅ cal màdar ch'i staṅ sèmp'r adòs a i sò fiōi e ch'i métan bèc dapartùt in dla sò vita, cuma s'i fùsan pròpria di elicòtar ch'i gh gìr'n insìma.
Sunt
Lloyd (Jason Dolley) 'l è 'n ragàs ad darsét ch'al và a scōla, dimóndi purtâ p'r al létri e 'l pueśìi. Chi lò al gh'à na màdar, la Maggie (Nia Vardalos), ch'l'è ligàda a lò in na manéra murbóśa tant ch'al śōv'n al vrév che lē la gh stis sù 'd adòs mo invéci gnint, la vōl savēr tut dla sò vita, s'i gh piàś'n i ragàs e s'“al s dà śò la pólvra” méntar lē l'è drē a śguràr al tàvul c'n un stras sù e śò. La dóna la dmanda anc a 'l sò èx muróś Max (Mark Boone Junior), pàd'r ad sò fiōl, ad far dū ciàcri sèg e 'd dir-ag che s'anc al fus fnòć a và bèṅ listés.
In clas Lloyd, al preferî dla sò insgnànta, la sgnōra Moore (Lisa Loeb), 'l è amìg ad Fitch (Devon Werkheiser) e dla Carrie (Skyler Samuels) méntar Brad (Scott Shilstone) al gh dà sèmp'r adòs tulénd-'l anc in gir. Quànd Lloyd al s preśénta a 'l bal dla scōla insém a la Carrie, la Maggie la gh armàgn mâł anc parchè acsè al và in a risć ad pèrdar na bórsa da studi dn'asuciasiòṅ gay p'r andàr a 'l college che lē la s è impgnàda dimóndi par far-'g-l' avēr.
Culegamènt estéran
}}
Al di là del desiderio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na stòria 'd amōr aśardóśa da 'd là da tut al règhli.|Tagline dal film}}
.plus
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mêrs dal 2015.
Al di là del desiderio
Al film 'l à fat sù dagnóra tarśènt-mila dòlar.
Sunt
Un dè, méntar 'l è a 'l lavōr in un cantēr esénd lò architét, Joseph al decìd ad dar un òć a na còpia ch'l'è drē a gusàr in un palàs lè darènt, giùst par far cuntènt i sò muradōr. Druànd un telescòpi, Joseph al véd che la dóna impgnàda in dla ciuladìna l'è pròpria sò mujēr e l'è drē a far-al cun Baltazar in parsòna. A 'l inìsi 'l óm al s lasa andàr a l'arlìa ma pò, par via dal sò èsar curióś, al decìd ad dvintàr a sò vòlta òṅ di pasiènt dal sesuòlug ch'l al cùcia vèrs al sès ispirâ a 'l Tantra di tèmp antîg.
Finalmènt a s capìs d'in du i daśvìnan i prubléma a lèt dla Maria: da pìcula l'éra stada abuśàda par sò pàdar.
Culegamènt estéran
}}
Guè
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Mi auguri così tanto di morire all'inferno che frate vivrò in eterno, lei stanotte non dorme da quanto ha tirato, veglia su di me e osserva il mio sonno agitato, sveglio le accarezzo il capello, sento l'extension, sognavo un milione di euro, almeno penso, Sorrentino non avrebbe fatto un ciak migliore, chiedo dopo perdono non prima per favore.|At m avgùr acsè tant 'd murìr a 'l Infèran che fradèl a vivrò in etéran, lē stanòt la n dórum briśa da quànt l'à tirâ, la m vaja insìma e la tîṅ 'd òć al mè sunèṅ mulinâ, daśdâ a gh carés al cavìl, a sènt l'extension, a sugnàva 'n migliòṅ 'd euro, a péns almànc, Sorrentino al n arév mia fat un ciak mijór, a dmand pardòṅ dòp minga prima par piaśēr.|Le bimbe piangono, 2015|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
Cosimo Fini, cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Guè (Milàṅ, 25 ad Dicémbar dal 1980) 'l è 'n rapper e prudutōr discugràfic itagliàṅ, mémbar dal grup rap Club Dogo e dal culetìṿ Dogo Gang.
176
Al 176 'l è 'n an edl II sécol dal Calendàri gregoriàn.
Guè
In dla sò caréra, tacàda in dal 1997 druànd al nóm 'd “Al Guèrs” (órub da 'n òć), 'l à culaburâ cun Fabri Fibra (in dal sò àlbum Squallor), cun Sfera Ebbasta e cun Marracash faghénd vgnir fóra sèg un disc in dal 2016, Santeria.
Culegamènt Estéran
}}
An 1630
I an 1630 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1630 infìn a 'l 1639 ciapê dèinter.
Gemma Bovery
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Pōl-la la vita imitàr dabòṅ l'art?|Tagline dal film}}
Gemma Bovery (id.) l'è na cumèdia dramàtica dal 2014 dl'Anne Fontaine trata da la graphic novel umònima dla Posy Simmonds a sò vòlta ispiràda a 'l rumànś Madame Bovary ad Gustave Flaubert.
La pelìcula, preśentàda 'l 6 ad Setémbar dal 2014 a 'l Fèstival ad Turònt, l'à fat sù quàtar migliòṅ e mèś ad dòlar a 'l incìrca dòp èsar custàda dagnóra déś migliòṅ 'd euro.
Sunt
Martin Joubert (Fabrice Luchini) 'l à lasâ Parì da soquànt an p'r andàr a star in Nurmandìa par purtàr avànti, insém a sò mujér Valérie (Isabelle Candelier), al fór'n ad sò pàdar. I dū i gh'aṅ un fiōl śōvan, Julien (Kacey Mottet Klein), ch'al n và minga tant bèṅ a scōla.
Un dè i rìvan da Lóndra par stabilìr-as lè na còpia 'd ingléś, al restauradōr Charlie Bovery (Jason Flemyng), e la sò spóśa dimóndi più śōvna Gemma Bovery (Gemma Arterton), c'n un cagnulèṅ biànc a séguit, Carrington. Martin 'l armàgn fulminâ da cla ragàsa lè parchè l'è bèla e parchè la gh'à 'n nóm ch'l arcòrda tròp qvél dl’Emma Bovary dal sò rumànś preferî, Madame Bovary. Anc sò marè al s ciàma Charlie, praticamènt cumpàgn a 'l Charles dal lìb'r ad Flaubert.
Un dè la Gemma la vîṅ murśgàda a la schina da na béga e Martin al la pòrta in présia da 'l dutōr Rivière (Philippe Uchan) faghénd-as scarusàr par Hervé (Niels Schneider), al fiōl dla rica sgnōra de Bressigny (Edith Scob) ch'al s cata lè par studiàr da par lò in paś in dal castèl ch'i gh'aṅ da cal bandi. Fra i dū śōv'n a scròca la mòla e i tàc'n a gusàr in dal tèmp lìbar anc se Martin, ch'l è dimóndi gelóś, al i à bcâ capénd incòsa.
In paéś a riva anc Patrick Large (Mel Raido), 'l èx muróś dla Gemma, ch'adès a 'l fà 'l crìtic dal magnàr. Martin, sèmpar più gelóś, al decìd ad scrìvar na létra minga firmàda a la sgnōra Bovery pò al gh cunsìlia 'd casàr via 'l vlèṅ a 'l arsènig che lē l'à tòlt par masàr i sórag ch'la gh'à in cà parchè al gh'à paùra ch'la s pòsa tōr la vita cuma l’Emma dal rumànś. Pôc tèmp dòp la Gemma la vîṅ catàda mòrta dabòṅ.
Culegamènt estéran
}}
174 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 174, mo invéci 'l an 174 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 174 (seintestantaquàter, centosettantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 173 (seintestantatrī) e 'l vin prìma dal 175 (seintestantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CLXXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintestantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
Montpelier (Vermònt)
{{Metacaixa
Montpelier (a s lèś /mɒntˈpiːliər/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad 7.855 abitànt, in dla cuntèa 'd Washington. L'è la capitàł dal stat dal Vermònt, la più pìcula di Stat Unî, anc se durànt al dè la crés in fiṅ a vint-i-òṅ mila a séguit di spustamènt par lavōr.
La sità l'è na ròca-fòrt di demucràtic tant ch'in di elesiòṅ presidensiàli americàni dal 2020 Joe Biden 'l à ciapâ chè 'l 88% di vōt cóntar 'l 8% ad Donald Trump. La sò sìndiga, da 'l 2018, l'è l'indipendènta Anne Watson.
Culegamènt estéran
}}
897 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 897, mo invéci 'l an 897, 't ê da 'ndèr chè) 'L 897 (otseintnovantasèt, ottocentonovantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 896 (otseintnovantasē) e 'l vin prìma edl 898 (otseintnovantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCXCVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintnovantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
297 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 297, mo invéci 'l an 297 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 297 (duśeintnovantasèt, duecentonovantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 296 (duśeintnovantasē) e 'l vin prìma dal 298 (duśeintnovantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXCVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintnovantasetéśim post.
1108
Al 1108 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
297 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Santiâg
Santiâg l'è la capitèla dal Cîl.
.ads
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mêrs dal 2015.
Albuquerque
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Albuquerque (a s lèś /ˈælbəkɜːrki/ in ingléś, scólta'l chè), scurtàda da spés cuma ABQ, l'è na sità di Stat Unî ad sincsènt-ssantamìla abitànt a 'l incìrca, la sità più granda dal Mèsic Nóṿ, fundàda in dal 1706.
La fà part dla Cuntèa 'd Bernalillo e l'è carsùda dimóndi in di prim an dal dòp-guèra pasand da trénta-sincmìla abitànt dal 1940 a i duśènt-mila dal 1960. Par la sità, da nòrd a sud, a gh pasa 'l fiùm Rio Grand.