Séndech
Nutési stôrichi
Cun al pusès napoleônich l'é stê més só in Itâlia un sistêma 'd urganişasiòun d'avtoritê lochêla ed grêd a pirâmda, cumpâgn a còl francèiş: al teritôri l'êra divîş in dipartimèint, distrét, cantòun (sōl p'r al j elesiòun) e cmûn. Al dipartimèint al gh'îva al cmând un perfèt, numinê dal minéster ed l'intêren, al distrèt un sòt perfète al cmûn al séndech, ch' l' ēra a l'istès tèimp câp ed l'èint e deleghê dal Gvêren. Cun la caschêda ed Napoleòun e la restaurasiòun ed j urdinamèint munârchich che gh' ēren préma, al nōv sistêma 'd urganişasiòun aministratîva l'é stê generalmèint mantgnû perché a sêra vést ch' al funsionêva. Acsé l'à fât ânca al Règn ed Sardègna, dôp al só lèg în stêdi şlarghêdi in tót al teritôri nasionêl cun la lèg dal 20 ed mêrs 1865, n. 2248, cun la zûnta dal ducumèint A. Secònd sté lèg al teritôri dal stêt l'ēra divîş in pruvînci cun a câp al perfèt, circundâri cun a câp al sòt perfèt e cmûn cun a câp al séndech ch'al mantgnîva la dòpia natûra ed rapreşentânt ed la comunitê e 'd ôrghen dal Stêt. A l'inési al séndech l'êra numinê cun un decrêt dal rè e al duvîva èser siēlt tra i cunsiliêr comunêl. Sōl int al 1889 l'é stêda mésa só l'elesiòun da pèrt dal cunséli comunêl, tra i sō elemèint; la durêda dal mandê l'êra ed 4 ân, cun la pusibilitê d'èser elet ed nōv. Cun l'arîv dal fâsio, j ôrghen democrâtich comunêl în stê şcanslê e ind i sō pôst în stê més 'd j ôrghen numinê dal Gvêren. Da préma al Cmûn ed Ròma l'é stê cambiê in "Governaturê" (R.D.L. 28 otòber 1925, n. 1949); dôp l'é stêda mésa só la fugûra dal podestê, a l'inési ind i cmûn cun mēno ed 5.000 abitânt (Lèg 4 fervêr 1926, n. 237) e pó in tót chiêter (R.D.L. 3 settembre 1926, n. 1910). Sté lèg ed rifōrma, andêdi pó a finîr int al Tèst ònich ed la lèg comunêla e pruvincêla dal 1934, a sègnen al cuntōren 'd un sistêma dóve tót al funsiòun che préma a tuchêven al séndech, a la giûnta e al cunséli comunêl ōren dêdi a un ònichi ôrghen, al "podestê", numinê cun decrêt dal rè per sînch ân mó ch'al prîva èser tôt vìa in ògni mumèint. Al popdestê l'êra ajutê da 'na "cunsûlta comunêla", cun almēno 6 "cunsultōr" numinê dal perfèt ( o, ind al sitê grândi, dal minéster ed j intêren), cun funsiòun consultîvi só soquânti matèri sgnêdi da la lèg e só tóti al j êtri quistiòun che al podestê l'avés pinsê ed fêr vèder a la cunsûlta. Ind i cmûn cun pió ed 5.000 abitânt al podestê al prîva èser ajutê da ûn o pió "vîce-podestê" (secònd che la popolasiòun la fós o mēno pió ed 100.000 abitânt), numinê dal minéster ed j intêren. La sitê ed Ròma la gh' îva un ordinamèint diferèint, perché 'l funsiòun municipêli ēren dêdi a un "gvernadōr", a 'gh dêva 'n mân un "vîce gvernadōr" e ajutê da 'na "cunsûlta", fâta ed 12 "consultōr", tót numinê cun decrêt dal rè. In sègvit a la caschêda dal fâsio, l'aministrasiòun pruvişōria di cmû l'é stêda regolêda cun al R.D.L. 4 avrîl 1944, n. 11, ch' l' à dê, fîn a l'arnōv dal sistêma dal j elesiòun, a un séndech e a 'na giûnta, numinê dal perfét. Al sistêma dal j elesiòun l'é stê arnuvê cun al D.L.L. 7 znêr 1946, n. 1. Cun al lèg 8 zógn 1990, n. 142, la préma règola d' j èint teritoriêl dôp la fundasiòun ed la Repóblica, în stê zuntê un nōv èint, la sitê grandiōşa, e la figûra dal só séndech. Cun la lèg 25 mêrs 1993, n. 81 a vîn zuntê l'elesiòun dirèta dal séndech e, unî, la nômina di cumpunèint ed la giûnta da pêrt ed l'istès, mèinter préma tânt al séndech quânt la giûnta ēren elèt dal cunséli comunêl. A cla manêra che la fōrma ed gvêren dal cmûn, préma la s' arfêva al mudèl parlamentêr, la vîn aşvineda al mudèl presidensiêl. L'itèsa lèg l'îva fisê a quât'r ân la durêda dal mandê dal séndech (art.2), dôp purtê a sînch (art. 51 )