cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dé 'd la Mêrla
La fôla
Secònd 'na spiegasiòun pió lavurêda ed la fôla 'na mêrla, cun dal splèndid piómi biânchi, l'ēra in conténov startasêda da Znêr, mèis frèd e umbrōş, ch' a 's divertîva a spetêr che la mêrla la gnés fōra dal né in sêrca ed magnêr, per butêr insém a la Tèra frèd e zēl. Stófa dal cunténov preputèinsi la mêrla un ân l'à decîş ed fêr scôrta ed magnêr asê pr' ûn mèiş dôp la s' é sarêda ind la só tâna, a quêrt, per tót al mèiş de Znêr, che, alōra, al gh'îva sōl 28 dé. L'ûltem dé dal mèiş, la mêrla ch' l' îva pinsê d' avèir inganê al catîv Znêr, l'è gnûda fōra da la tâna e la s'è mésa a cantêr per tōrel in gîr. Znêr a s'né tót acsé tânt ch' l' à dmandê trî dé imprèst a Fervêr avû i dé al s'è scadnê cun bufêri ed nèiva, vèint, zēl e âcva. La mêrla la s'é lughêda a la şvêlta in un camèin e lé l'é armêşa a quêrt per trî dé. Quând la merla l'é gnûda fōra, l'ēra sé sêlva, mó al só bèli piómi ēren dvintêdi tóti nígri per via dal fóm e acsé l' armêşa per sèimper cun al piómi nîgri.
Ind l'Arzân
Ânca sta fōla, (fōrsi la pió cgnusûda ind l' Arzân) la cumîncia cun al dîr che a l' inési Znêr al gh'îva sōl 28 dé. Vêrs la fîn de znêr 'na côpia ed mêrel la decéd 'd andêr al palâs dal mèis pió frèd ed l'ân per dîregh, adèsa che al só tèimp l'ēra finî, còl che pinsêven ed ló. Arivê davânt a Znêr, la mêrla l' à cumînce a ustiêr cûntra ed ló e la finîva cun dîregh: «… mó tânt al tó tèimp l'é finî e nuêter a próm scurdêres ed tè!» Dôp che i mêrel ēren andê via Znêr, ch' a 's n'ēra tôt, al cunvîns al só şvèin ed cà Fervêr a dêregh i sō prém trî dé, l'é acsé che, d' alōra, Znêr al cûnta 31 dé e Fervêr 28. Avû i trî dé Znêr a 'gh l' à mésa tóta mó prôpria tóta per fêr dvintêr chî tri dé lé dimòndi frèd. I pôver mêrel, che fîn alōra a gh'îven al piómi biânchi, an 's la spetêven mìa e per scampêr al grân fréd a prîven êter che lughêres ind i camèin dal cà, quând dôp trî dé, a i prém ed fervêr, în gnû fōra a gh'îven al piómi tóti nîgri e grîş e-scûr. D' alōra Znêr al gh'à 31 dé, Fervêr 28, i mêrel în nîgher e j ûltem trî dé de Znêr în i pió frèd ed tót l'ân. Êtri fōli, cgnusûdi in la Bâsa Arzâna, a cûnten di tentatîv andê mêl ed traversêr al Po zlê, a la fîn ed l'invêren, da pêrta ed mêrli. A Guastâla a 's dîş che: "La mêrla la pasà al Po" per dîr che a câsva dal frèd al Po lè zlê.
A Lôd
I dé 'd la mêrla a Lôd a vînen festegê da côro che, més insém al dō spòndi ed l' Ada, a 's "ciâmen" e a 's "rispònden", al prém campèt de sté "bôta e rispôsta" al dîş:
La cansòun l'é "La Merla" registrêda dal gróp di Baraban.
I dé 'd la mêrla ind l'uşânsa cuntadèina
Un tèimp i cuntadèin a guardêven al cundisiòun dal tèimp in di trî dé 'd la mêrla e, secònd che tèimp a fêva sti dé, a fêven al previşiòun dal tèimp di mèis de znêr fervêr e mêrs. Per eşèimpi se al 29 l'ēra dimòndi frèd e cun al sōl ânch, znêr, ch'l' ēra bèle pasê, l'ēra stê per bòuna pêrt cun di dé frèd mó cun al sōl, se al 30 a piuvîva mó l'ēra un pô pió chêld, ânca bòuna pêrt dal mèiş ed fervêr a sré piuvû mó a gh'é sré stê un pô pió chêld
J insegnamèint
Cme in tōti al fōli a 's lóga sèimper un fònd ed veritê, ânca in còsti a n'in pròm catêren un pô, difâti int al lunâri rumân al mèis de znêr al gh'îva sōl 29 dé che, probabilmèint, cun al pasêr ed j ân e cun al purtêr avânti a vōş al fōli în stê cambiê in 31.
Sèimper secònd l'uşânsa, se i dé 'd la mêrla în frèd, la Premavèira l'a srà bèla, se în chêld la Premavèira la vîn pió têrd.
Per quânt al fōli a pêrlen ed 'na mêrla, in realtê sti uşê a preşèinten 'na grôsa diversitê tra mâs'c e fèmni int al piómi, ch' în scûri – ânch al bèch – int al fèmni, mèinter în 'd un nîgher lócid – cun al bèch zâl-aransòun- int i mâs'c.
Proposta indecente
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un marè. Na mujēr. Un migliardàri. Na prupósta.|Tagline dal film}}
Proposta indecente (Prupósta indecènta) 'l è 'n film dramàtic dal 1993 'd Adrian Lyne trat da 'l rumànś umònim ad Jack Engelhard.
La pelìcula, custàda trént'òt migliòṅ ad dòlar, la 'n à fat sù da piò ad duśènt-a-ssanta, purtànd però a cà anc tri Razzie Award.
Sunt
Purtròp par lōr in na nòt ad śugàdi a 'l caśinò i pèrd'n incòśa e a cal punt lè i decìd'n ad dir ad sè a na prupósta 'd un migliardàri cgnusû lè, John Gage (Robert Redford). Chi lò al prumét ad pagàr un migliòṅ ad dòlar par na nòt ad sès cun la Diana.
Culegamènt estéran
}}
Nùmer stravagànt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Un nùmer stravagànt (cgnusû anca cuma nùmer dispendiōś) 'l è 'n nùmer naturêl (\mathbb N) ch'al gh'à meno cìffri che 'l cìffri di só fatōr prìm, tgnû còunt anca di só esponèint mo fóra che 'l 1. P'r eśèimpi, in dla bêś 10, 4 = 2², 6 = 2×3, 8 = 2³, e 9 = 3² egl'ìn di nùmer stravagànt.
I nùmer stravagànt i s càten in tùti el bêś matemàtichi. A gh'è un nùmer mìa finî ed nùmer stravagànt, quèla ch'la sìa la bêśa.
Referèinsi
}}
Castél Arcuä
Castèl Arcuä (Castell'Arquato in italian) l'é un cumoin italian ad 4.670 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Loredana Cannata
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Loredana Cannata (Ragùśa, 14 ed lói dal 1975) l'è n'atōra sicigliàna.
L'è vegàna e la s bat p'r i dirìt dal bèsti e di pòvar zapatìsta dal Mèsic.
Biugrafìa
La Loredana Cannata, dòp avér studiâ art dramàtica, la taca a lauràr a teàtar faghénd soquànt òpri ad Luigi Pirandello, 'd Euripide e 'd Arthur Schnitzler. In dal 1999 la fà 'l sò debùt a 'l cìnema in dal film 'd Aurelio Grimaldi La donna lupo in dua la s cava śò da spés par far la part dna magna-óm. In séguit la lavóra incóra par Grimaldi in Un mondo d'amore e pò par Tinto Brass in Senso '45 insém a l'Anna Galiena e a Gabriel Garko. In chi an lè la taca anc a recitàr da spés in dal fiction televiśìvi cuma Il bello delle donne e Un caso di coscienza.
In dal 2008 la tórna a 'l cìnema par far l'agìnta Maria Berti in dal film Albakiara, pelìcula impinìda 'd canti 'd Vasco Rossi. I sò dū ùltim film i èṅ 'd aṿtōr: Magnifica presenza ad Ferzan Özpetek e Youth - La giovinezza ad Paolo Sorrentino.
Culegamènt estéran
}}
Verónica Forqué
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Verónica Forqué Vázquez-Vigo, cgnusùda méj c'n al nóm scurtâ ad Verónica Forqué (Madrìd, 1 ad Dicémbar dal 1955 - Madrìd, 13 ad Dicémbar dal 2021), l'è stada n'atōra spagnōla, vinsidōra ad quàtar Prèmi Goya.
In dla sò caréra l'à recitâ in tri film ad Pedro Almodóvar, 'l ùltim in dal 1993 quànd l'à fat la part dla Kika in Kika - Un corpo in prestito. In Spaggna l'à anc dâ la vóś a 'l persunàǵ dla Shelley Duvall in dal film Shining. In fiṅ a 'l 2014 l'è stada spuśàda c'n al regìsta Manuel Iborra ch'al gh'à dâ na fiōla in dal 1990, la María. Insém i aṅ girâ sèt film.
Al sò còrp 'l è stâ catâ da la Policía Nacional in dal sò apartamènt ad Madrìd. A pâr ch'la s sia tòlta la vita esénd anc ch'in di ùlt'm an la sufrìva 'd depresiòṅ.
Culegamènt estéran
}}
976 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 976, mo invéci 'l an 976, 't ê da 'ndèr chè) Al 976 (novseintestantasē, novecentosettantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 975 (novseintestantasìnc) e 'l vin prìma dal 977 (novseintestantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMLXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintestantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Pac-Man
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Pac-Man (cgnusû in Giapòṅ cun al nóm ad Pakkuman, パックマン) 'l è 'n śōg vìddeo invintâ par Tohru Iwatani prugramadōr dla Namco e publicâ par la prima vòlta da la Midway Games al 22 ad Maǵ dal 1980 in dal furmâ arcade p'r al sali. In séguit 'l è dvintâ dimóndi famóś in tut al mónd, gnénd fóra par console e computer.
Règhli
Al śugadōr al gh'à purtàr in gir, a 'l intéran 'd un labirìnt, un putòć tónd ad culōr śal, ciamâ Pac-Man, faghénd-ag magnàr tut i puntèṅ stramnâ lè 'd intóran, stand bèṅ atènti 'd a n tucàr briśa i quàtar fantaśmèṅ ch'i s móvan lè sèg curénd-'g a drē. S'a sucéd cal fat lè, al śugadōr al pèrd una dal sò viti.
Par gnir-'g incòntar, in di quàtar cantòṅ dal parcórs i s càtan dal madśìni particulàri più grandi, diti "power pills", ch'i arbàltan la situasiòṅ faghénd in manéra che, se magnàdi, i sìan i fantàśma, dvintâ in cal méntar blù, a 'ndàr in a risć 'd èsar mandâ śò par soquànd secónd ad tèmp. Quànd quést a sucéd, al śugadōr al mùcia sù di punt e quél ch'a gh rèsta di fantaśmèṅ (sōl i sò dū òć) al tórna indrē in présia a la baś, ch'la s cata in dal sèntar dal schérum, par turnàr in vita ad nóṿ e dar acsè incóra adòs a 'l Pac-Man.
Quànd tut al magnàr dal labirìnt al finìs, a taca 'n livèl nóṿ.
Puntéǵ
Durànt al śōg, tut quél ch'al Pac-Man 'l è bòṅ ad magnàr al gh dà di punt. Al bucìni stramnàdi in dal parcórs i vàlan 10 punt (in dal labirìnt a gh 'n è 240, p'r un tutàl ad 2.400 punt) mént'r al power pills i gh śòntan 50 punt (200 in tut, esénd quàtar). S'a s fà fóra i fantàśma, a s pòrta a cà 200 punt p'r al prim, 400 p'r al secónd, 800 p'r al tèrs e 1.600 p'r al quàrt, muciànd sù a 'l màsim 3.000 punt par vòlta ch'i dvèntan 12.000 punt a dispuśisiòṅ cuntànt al quàtar madśìni. Durànt al śōg a pōl sucédar ch'in dal mèś dal labirìnt i végnan fóra par pôc tèmp di magàr speciài (in gènar dla fruta): s'al Pac-Man al gh la cava a far-i suo prima ch'i sparìsan da par lōr, al s pōl purtàr in bisàca ch'i punt chè 'd sóta:
Al puntéǵ più grand ch'a s pōl rivàr a far 'l è quél ad 3.333.360 (dit perfect score) parchè a gh'è 'n bug in dal śōg ch'al n parmét minga ad pasàr al 256śum livèl (la variàbila dal livèl la gh'à sōl 1 byte): par far-al a gh'è da magnàr sèmp'r incòsa. Al prim a far-al 'l è stâ Billy Mitchell in dal 1999, 'l ùltim invéci David Race al 4 ad Śnar dal 2012, ch'al gh'à mis 3 óri, 33 minùt e 12 secónd.
I quàtar fantaśmèṅ
I quàtar fantaśmèṅ prutagunìsta dal śōg i èṅ:
Culegamènt estéran
}}
422 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 422 (quaterseintveintedū, quattrocentoventidue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 421 (quaterseintveintùn) e 'l vin prìma dal 423 (quaterseintveintetrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintveinteduéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Un grido nella notte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na famìja scavśàda. Un pùblic impinî 'd ultràǵ. Na dóna inculpàda 'd umisìdi.|Tagline dal film}}
Un grido nella notte (Un sîg in dla nòt) 'l è 'n film dramàtic dal 1988 ad Fred Schepisi, ch'al tōś spunt da 'n quèl sucès dabòṅ.
Custâ 15 migliòṅ ad dòlar, al n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè al n 'n à fat sù gnanc sèt in di Stat Unî.
Sunt
Durànt na vacànsa in campéǵ, davśèn a i mònt 'd Ayers Rock, Michael Chamberlain (Sam Neill) e sò mujér Lindy (Meryl Streep) i sèntan in dla nòt i sîg dla sò putìna ad dū méś Azaria (Lauren Shepherd), una di sò tri fiōi. La putìna l'è sparìda da la ténda e la n s cata piò. I genitōr i dìśan ch'l è stâ 'n ding (un caṅ salvàdag austragliàṅ) a purtàr-la via, ma la televiśiòṅ, gl'amànt dal bèsti, i giurnài petégui, la gint e i giùdas i n gh crédan briśa dand-'g adòs.
Mandàda a prucès, la Lindy la finìs in parśòṅ cundanàda a 'l ergàstul. Sōl tri an dòp, quànd di escursiunìsta i càtan par caś di vistidèṅ dla putìna in na tana 'd un ding in dal deśèrt, al sò arbgàt al pōl finìr.
Nòti
}}
Tempiêl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al tempiêl 'l è 'n componèint integrê mecanicamèint in dal tlêr ed tesdûra, ch'al gh'à la fōrma 'd n'astèina cun di piulèin, ch'i gh'àn da insfilsèr el dō cimōśi 'd na pèsa in lavorasiòun: al só còumpit 'l è quèl ed mantgnìr bèin stabil e fisèda l'"altèsa" dla pèsa ch'a s'è dré 'd tèser; difàt al tempièl al cmandarà, cui só piulèin insfilsê sèimper a cla distànsa, al filê 'dla trâma a percòrer più 'd strèda in dal pugères arèint ai fîl edl urdî, e dòunca a nne vlér po' mìa la pèsa artirères 'na volta ch'la gnarà śò dal tlèr.
Culegamèint estèren
}}
Laura Pausini
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Si has visto, has visto. Yo la tengo como todas.|S'a î vdû, a î vdû. Mè a gh l'ò cuma tuti.||DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Es}}}}
La Laura Pausini (Fënza, 16 ad Maǵ dal 1974, a s lèś [ˈlaura pauˈziːni] in itagliàn) l'è na cantànta rumagnōla famóśa in tut al mónd, specialmènt in dal marcâ spagnōl e in qvéi dl'Amèrica latìna. L'è stada la sōla artìsta itagliàna a vìns'r un Grammy Award e 'l è sucès in dal 2006 par 'l àlbum Escucha. La canta in itagliàn, in spagnōl, in purtughéś, in francéś e in ingléś. Dòp 'n inìsi in dua i sò disc i dascurìv'n ad prubléma di śōvan, a partìr da 'l àlbum La mia risposta dal 1998 i crìtic i tàc'n a badśàr-la cuma n'artìsta più madùra. La Pausini l'è carsùda a Slaròl in pruìnsa 'd Ravéna.
La s è fata cgnós'r in dal 1993 vinsénd al Fèstival ad Sanremo in dla sesiòṅ “Nuità” c'n al braṅ La solitudine. In séguit l'à cantâ di àtar pès ad sucès cuma Non c'è, Strani amori, Le cose che vivi, Un'emergenza d'amore, La mia risposta, Il mio sbaglio più grande, E ritorno da te, Surrender, Resta in ascolto, Vivimi, Io canto, Invece no e Benvenuto. L'à fat di duét cun di artìsta cuma Ray Charles, Gilberto Gil, Johnny Hallyday, Tiziano Ferro, Andrea Bocelli, Charles Aznavour, Ivano Fossati, la Gianna Nannini e la Kylie Minogue.
La Warner Music Italia l'à mis négar su biànc ch'l'à vindû da piò ad quarànta-sinc migliòṅ ad disc méntar la FIMI e la Rai i rìv'n anc óltar, stimànd da piò ad stanta migliòṅ ad còpi in tut al mónd fra CD, DVD e sìngui. In dal 2006 l'à ciapâ al tìtul ad cumendadōra dla Repùblica Itagliàna e in dal 2013 al tìtul 'd ambasadōra dl'Emìglia-Rumàgna in dal mónd.
L'è spusàda cun al sò prudutōr e chitarìsta Paolo Carta e sèg la gh'à na putìna, la Paola.
Culegamènt estéran
}}
L'apparenza inganna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
L'apparenza inganna (L'aparénsa l'ingàna) 'l è na cumèdia francéśa dal 2001 scrita e dirèta par Francis Veber.
Par cla pelìcula chè al prutagunìsta Daniel Auteuil 'l è stâ premiâ a 'l Fèstival internasiunàł di film ad Shanghai.
Sunt
'L è pròpria 'n brut mumènt p'r al nujóś François Pignon (Daniel Auteuil) parchè sò mujér, la Christine (Alexandra Vandernoot), la 'l à mulâ e sò fiōl praticamènt al n al caga gnanc piò. Un dè, méntar 'l è a 'l cèso in dla fàbrica 'd guldòṅ in du 'l lavóra, al sènt par caś ch'al sò cap Félix Santini (Gérard Depardieu) 'l è drē a licensiàr-al.
Turnâ a cà subìt al pénsa 'd tōr-as la vita ma pò, dascurénd c'n un sò vśèṅ 'd cà ch'al fava 'l psicòlug industriàł, Jean-Pierre Belone (Michel Aumont), al strulga 'n piàṅ par scampàr-la, qvél ad far-as pasàr par fnòć. In cla manéra chè al diretōr Kopel (Jean Rochefort) al farà fadìga a lasàr-'l a cà c'n al risć che tut i sò cliènt omosesuài i prévan pinsàr ch'al 'l àppia fat cuma discriminasiòṅ sesuàla e dònca che pò i gh la fìsan cagàr s'al fus in bras a Dio.
Culegamènt estéran
}}
Salaam Bombay!
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al prim film dla Mira Nair.|Tagline dal film}}
Salaam Bombay! (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 1988 dla Mira Nair.
'L è stâ preśentâ a 'l 41{{sup|śum}} Fèstival ad Cannes in dua 'l à vins la Cambra 'd Òr par la mijōra òpra prima méntar 'l an dòp 'l è stâ candidâ a i Prèmi Òscar in dla categurìa di film furastēr, secónd film indiàṅ ad sèmpar.
Al film 'l è stâ mis da 'l New York Times in da lista di “Mila film mijōr mai fat”.
Sunt
Lasâ da sò màd'r in un cîrc da par lò par purtàr a cà laurànd lè al sincsènt rupìi ch'i gh vōlan par pagàr un sò dèbit, al pìcul Krishna (Shafiq Syed) al vîṅ bandunâ dagnóra subìt da 'l prupritàri (Amrit Patel). Andâ a Bumbèi in trêṅ, al masćèṅ al finìs in dal quartēr a luś rósi 'd Falkland Road. Chè al cgnós un ragàs più grand ciamâ Chillum (Raghuvir Yadav), 'n imbrujòṅ drugâ pódag ch'al scampa faghénd al spaciadōr par cònt ad Baba Golub (Nana Patekar). Chillum al dvènta 'n punt ad riferimènt par Krishna, al pasa 'l tèmp sèg e 'l gh fà al gratùsli, e 'l gh fà catàr anc un pòst ad lavōr in dal bar ad Chacha (Irshad Hashmi) cuma purtadōr ad tè in dal cà di cliènt, un "chaipau".
La mujēr 'd Baba, la Rekha (Anita Kanwar), la fà la putàna e la vrév cambiàr vita ma sò marè al n vōl minga o 'l n pōl briśa cambiàr al ròbi e tuti 'l sò prumési i n còntan gnint. Insém i gh'ànan na putìna pìcula ciamàda Manju (Hansa Vithal) ch'l'è sèmpar da par lē e la n cata ninsòṅ ch'a vója śugàr sèg.
Un dè, mént'r al pòrta dal tè in dal caśèṅ dla Gangubai (Shaukat Azmi), Krishna al cgnós na ragasōla incóra vìrgin ch'l'è péna rivàda da 'l Nèpal p'r èsar vindùda e far la scaja lè, la Sola Saal (Chanda Sharma) da lò ciamàda Sédas Róśi. Al baghét al s inamóra 'd lē e 'l vrév scapàr via sèg. Ma la vita p'r i putèṅ pòvar dal vii 'd Bumbèi i èṅ dimóndi dûri par tut.
Culegamènt estéran
}}
Cerignäl
Cerignäl (Serignâ in ligür e Cerignale in italian) l'é un cumoin italian ad 179 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
My Hustler
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Pcâ 'd Istâ in sl'Ìśula dal Fōg.|Tagline dal film}}
My Hustler (Al mè putàṅ) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1965 'd Andy Warhol prudót par Paul Morrissey.
Custâ fra i tri-mìla e i quatar-mìla dòlar, al 'n à pò fat sù trénta-mila.
Sunt
Da la sò cà davśèṅ a 'l mâr a Fire Island (New York) na vècia chéca ad nóm Ed (Ed Hood) e la sò vśina 'd cà, la Genevieve (Genevieve Charbon), i aṅ butâ 'l òć su 'n óm biónd in custùm ch'al s è mis a tōr al Sōl su la spiàgia, Paul (Paul America). Ed al diś che chi lò 'l è 'l putàṅ che lò 'l à urdnâ a 'l telèfun par pasàr al fiṅ 'd stmana sèg. A riva lè anc 'n rujòṅ più vèć, Joe (Joseph Campbell), ch'al s pòrta adrē al scutmàj ad “Fata Cunfèt” p'r al fat ch'l è sòlit dar via dla dròga.
Tut tri i dascóran ch'i al vōlan tut par lōr cuma s'al fus un pès ad carna e pò basta, Ed pò al n gh'à minga vargógna 'd dmandàr a la dóna «Cuśa t fà'l vgnir in mènt chi lò? La tór ad Piśa, 'l Empire State Building o 'n salsisòṅ?».
Méntar la Genevieve la śmónta śò p'r andàr a spalmàr la créma p'r al sōl su la schina 'd Paul, i dū chichèṅ i cuntìnuan i sò dascōrs malnét su 'd lò. Paul al vîṅ pò dèntar p'r andàr in bagn a far-as la barba méntar Joe lè darènt al s fà la dócia e al gh inségna i truc dal mistēr dal marchetàr. A riva anc la Genevieve ma Paul al ténd adrē sōl a far-as bèl, a lavàr-'s i dènt e a guardàr-'s in dal spèć.
Culegamènt estéran
}}
17 ed maz
Al  l'è al 137° dè dal calendàri gregoriàn (138° in di an bisestìl); a gh vôl incòra èter 228 dè a la fin dl'an.
1510
Al 1510 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.saarland
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 2 'd avrîl dal 2014.
Red Hot Chili Peppers
{{Metacaixa
{{CITAZIONE2|What I've got you've got to give it to your mamma, what I've got you've got to give it to your pappa, what I've got you've got to give it to your daughter, you do a little dance and then you drink a little water, what I've got you've got to get it put it in you.|Qvél ch'a gh'ò at gh'à da dar-'l a tò màdar, qvél ch'a gh'ò at gh'à da dar-'l a tò pàdar, qvél ch'a gh'ò at gh'à da dar-'l a tò surèla, bala p'r un pôc e bév un gós 'd àqua, qvél ch'a gh'ò tó'l e mét-at-al dèntar.|Give It Away, 1991|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Il tunnel dell'orrore
{{Metacaixa
Red Hot Chili Peppers
I Red Hot Chili Peppers i èṅ un grup rock califurgnàṅ mis in pē in dal 1983 a Los Angeles. In dal 2002 i èṅ finî in dla Rock and Roll Hall of Fame.
In dla lōr caréra i aṅ misćiâ soquànt gènar, sovra ad tut funk, rap, hard rock, heavy metal, punk rock e pò alternative rock e pop rock. I èṅ stâ bòṅ ad véndar da piò ad stanta migliòṅ ad disc, vint-a-dū in di Stat Unî.
Il tunnel dell'orrore
{{Film }}
Red Hot Chili Peppers
Gl'inìsi
Al grup al tōś al via par mèrit ad tri ragàs dla Fairfax High School ad Los Angeles, al basìsta e ex mémbar di Fear Michael "Flea" Balzary, al cantànt Anthony Kiedis e al chitarìsta Hillel Slovak. A chi lōr a s śònta prèst anc al baterìsta Jack Irons. Dòp avér druâ al nóm ad Tony Flow and the Miraculously Majestic Masters of Mayhem, i decìdan ad sarnìr qvél ad Red Hot Chili Peppers e i fìrman un cuntràt cun la EMI par far vgnir fóra in dal 1984 'n àlbum umònim cun Jack Sherman a la chitàra e Cliff Martinez a la baterìa. Al sìngul tirâ fóra da 'd lè 'l è Get Up and Jump méntar p'r al braṅ True Men Don't Kill Coyotes a vèṅ fat sōl al vìddeo. Cal lavōr lè al n vénd minga tant, Sherman al s in và par far pòst incóra a Slovak.
Il tunnel dell'orrore
{{CITAZIONE|Pagàr p'r andàr dèntar, pargàr par vgnir fóra.|Tagline dal film}}
Red Hot Chili Peppers
Gl'inìsi
Al secónd disc Freaky Styley a véd la luś al 16 'd Agóst dal 1985 e al misćia méj al funk e al punk cun i sìngui Jungle Man e Hollywood (Africa). Qvést chè al vénd bèṅ abàsta e al grup al pōl partìr p'r un tour in di Stat Unî, in Germâgna e in Inghiltèra.
Il tunnel dell'orrore
Il tunnel dell'orrore (Al tùnel dla scarésa) 'l è 'n film ad scarésa dal 1981 da Tobe Hooper girâ in dal nòrd ad Miami in Flòrida.
Red Hot Chili Peppers
Gl'inìsi
Cun al tèrs lavōr, The Uplift Mofo Party Plan dal 1987, al grup al fà sèntar, faghénd-as cgnósar cun al sìngul Fight Like a Brave (i àt'r i èṅ Me & My Friends e Behind the Sun). I tèst i èṅ dirèt e spurcaciòṅ: la canta Party on Your Pussy (Fèsta in dla tò pèpa) la gh'à da cambiàr nóm in Special Secret Song Inside. Quànd al ròbi i pàr'n andàr p'r al vèrs giùst, subìt dòp al ritóran da i cuncèrt europèo, al 27 ad Śugn dal 1988 Slovak al vèṅ catâ mòrt par n'uverdóś in dla sò cambra 'd albêrg a Los Angeles. Irons al decìd ad mulàr incòsa p'r andàr a lauràr cun àtar grup cuma i Pearl Jam e gl'Eleven.
Il tunnel dell'orrore
'L à fat sù sèt migliòṅ e òt ad dòlar.
Red Hot Chili Peppers
I prim sucès
In d'l Agóst dal 1989 al grup, cun i mémbar nóṿ Chad Smith a la baterìa e John Frusciante a la chitàra, i faṅ catàr in di negòsi Mother's Milk ch'a gh la cava a tucàr la puśisiòṅ nùmar 52 in dla clasìfica americàna dla Billboard, anc par via ad sìngui ad sucès cuma Knock Me Down, scrita p'r arcurdàr al pòvar Hillel Slovak, e Higher Ground, cover ad Stevie Wonder. Qvést chè 'l è 'l ùltim lavōr cun la EMI parchè la banda in dal 1990 la sarnìs la Warner Bros. Records.
Il tunnel dell'orrore
Sunt
Mèntar l’Amy Harper (Elizabeth Berridge) l'è drē a far-as na dócia, un tisi misterióś al s insfìls' in dal bagn c'n un curtlàs in maṅ e pò al tira 'l téndi par tiràr-'g un cólp. Par furtùna ch'l è sōl un schèrs, al curtèl 'l è ad guma e lò 'l è 'l sò fradèl pìcul Joey (Shawn Carson), un baghét ch'al và mat p'r i film ad scarésa cuma Psyco.
Red Hot Chili Peppers
I prim sucès
Cun al prudutōr Rick Rubin al grup al dà vita in dal 1991 a 'l sò disc più vindû (da piò ad quìndas migliòṅ ad còpi) e ad sucès, Blood Sugar Sex Magik (Sangṿ, Sùcar, Sès, Incantéśum). 'L àlbum, vgnû fóra al 24 ad Setémbar dal 1991 dòp un lavōr ad siē méś, 'l è dimóndi lung, durànd stànta-quàtar minùt in tut cun darsèt pès, e 'l è impinî ad sìngui fra i più cgnusû dal grup cuma Under the Bridge, Suck My Kiss, Breaking the Girl ma, sōv'r ad tut, Give It Away, vinsidōr 'd un Grammy in dal 1993.
Il tunnel dell'orrore
Sunt
Richie al n è minga cuntènt incóra e al dmanda a chi àtar tri ad pasàr-'s al tèmp in dal “tùnel dla scarésa” par védar s'i gh 'n aṅ al curàǵ. Lè dènt'r i véd'n òṅ ch'al n dascór mai giràr cun la mascra ad Frankenstein adòs. In dal scûr lì lò al vōl gusàr-as la Zena e al gh dà sènt dòlar par far-al ma pò, śburànd subìt, al i vrév anc indrē. Chi lē la n gh pénsa gnanc ad far-al e alóra lò, in un scat 'd arlìa, al la masa.
In cal mént'r i ragàs i vrév'n andàr fóra ma i n gh la càvan briśa. Tintànd ad scapàr, Richie al śgranfgna i bèsi dla casafòrt. Al padròn dal Luna Park, Conrad Straker (Kevin Conway), al capìs cuś è sucès a la Zena e al véd ch'a gh cala di bèsi. Cardénd ch'l i àppia fargâ 'l sò fiōl adutìṿ Gunther (Wayne Doba), al gh i dà e in cal mumènt lè a casca śò la mascra faghénd védar la sò ghigna tuta dasfurmàda 'd un móstar cun la miròla fisa a 'l naś, i dènt in fóra tut ruinâ e di cavìi biànc daspatnâ da vèć. Gunther al fà a mènt che chi śōvan là i aṅ vdû incòsa e al i cópa. A gh'armàgn sōl l’Amy ch'la taca a sigàr ma ninsòṅ al la pōl jutàr.
Red Hot Chili Peppers
One Hot Minute e Californication
In dal 1994 i sònan a Woodstock vistî cun dal tuti ad metàl impinìdi ad lampadìni. 'L an dòp al grup al regìstra al sèst disc in studi, One Hot Minute, vindû a partìr da 'l 12 ad Setémbar. Al lavōr, ch'al misćia insém funk e rock ma anc dal metal, al vénd bèṅ abàsta, sinc migliòṅ ad còpi, cun sinc sìngui: Warped, My Friends, Aeroplane, Shallow Be Thy Game e Coffee Shop. La canta finàla, Transcending, l'è dedicàda a 'l atōr mòrt śóvan River Phoenix, vèć amìg dal grup.
Il tunnel dell'orrore
Culegamènt estéran
}}
Red Hot Chili Peppers
Culegamènt estéran
}}
Trilogia del terrore
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Trilogia del terrore (Trilugìa dal terōr) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1975 ad Dan Curtis girâ a Los Angeles (Califòrgna) p'r al marcâ televiśìṿ. Al gh'à abû un séguit dòp vint-i-òṅ an, Trilogia del terrore 2 sèmp'r ad Curtis.
La pelìcula, divìśa in tri epiśòdi cun prutagunìsta la Karen Black, la gh'iva da dar inìsi a na serie teteviśìva ma 'l prugèt al n à pò mai vdû la luś.
Julie
N'insgnànta ad létri, la Julie (Karen Black), la patìs un ricàt da part 'd un sò studènt, Chad Foster (Robert Burton), ch'al la tira śò cavàda śò dòp avér-ag dâ la śdòrmia. Lē la fà finta ad star a 'l śōg ma pò la gh'à la manéra ad far-'g-la pagàr.
Amelia
L’Amelia (Karen Black) l'è na śōvna dóna ch'la gh'à na màdar ch'la gh'è sèmp'r adòs. Da pôc tèmp la s è fidansàda cun Arthur (Gregory Harrison) e l'à tòlt in afìt 'n apartamènt par sò cònt. P'r al sò cumpleàn al sò muróś al gh rigàla un putòć indiàṅ, al cumbatènt Zuni. In dla scatla a gh'è 'n bijitèṅ cun scrit insìma ad star atènti 'd a n tiràr minga via la cadnìna ch'al gh'à da 'd sōv'r a i galòṅ o sinò al spìrit catìṿ da casadōr dla statva al prév tōr al cuntròl dal putòć. Sénsa vlér però la dóna la 'l fà cascàr śò da la tavla e par lē a taca na nòt ad scarésa parchè Zuni al gh'à 'l diàv'l adòs e 'l è pîṅ 'd arlìa sèg.
Culegamènt estéran
}}
Còr
Còr (Coli in italian) l'é un cumoin italian ad 1.079 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
18 ed maz
Al  l'è al 138° dè dal calendàri gregoriàn (139° in di an bisestìl); a gh vôl incòra èter 227 dè a la fin dl'an.
1750 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1750, mo invéci 'l an 1750, 't ê da 'ndèr chè) Al 1750 (milesetseintsinquànta, millesettecentocinquanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1749 (milsetseintquarantanōv) e 'l vin prìma dal 1751 (milsetseintsinquantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCL. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintsinquantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Offspring
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Me and my old lady lay in bed all day and when I say I love her, well she rolls the other way but really she don't mean it everything she says still if I believe in love there's nothing wrong.|Mè e la mè vècia sgnōra a 'rmagném a lèt tut al dè e quànd a dig ch'a gh vój bèṅ, beh la s prila da cl'atra banda ma la n al pénsa minga dabòṅ tut qvél ch'la diś foravìa s'a créd in d'l amōr a n gh'è gnint ad śbaliâ.|Me & My Old Lady, 1997|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Gl’Offspring i èṅ un grup punk califurgnàṅ mis in pē in dal 1984 c'n al nóm ad Manic Subsidal a Garden Grove, in di dintóran ad Los Angeles, da Doug Thompson (vóś), Dexter Holland (chitàra), Greg K. (bas) e Jim Benton (baterìa). In séguit Holland 'l è dvintâ lò al cantànt, Noodles al s è śuntâ a la chitàra e a 'l pòst dal baterìsta i èṅ rivâ prima James Lilja e pò Ron Welty. Insém a i Green Day, a i Blink 182 e a i Rancid i aṅ muderniśâ al punk in di an Nuànta.
Al grup in dla sò caréra 'l à fat vgnir fóra nóṿ àlbum in tut e tri racòlti, vindénd trénta-siē migliòṅ ad còpi in tut al mónd. I an catâ 'l sucès cun di sìngui quài Self Esteem e Pretty Fly (for a White Guy) e 'l àlbum Americana dal 1998 ch'l à vindû da piò 'd ùndas migliòṅ ad còpi.
Culegamènt estéran
}}
Curt ad Bargnél
Curt ad Bargnél (Corte Brugnatella in italian) l'é un cumoin italian ad 736 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Auckland
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Auckland (a s lèś /ˈɔːklənd/ in Ingléś) l'è na sità dla Śelànda Nóva, divìśa in trédas repàrt, ch'la s cata in dl'Ìśula dal Nòrd in frònt a 'l Gōlf 'd Hauraki. Al sò nóm in māori, ch'i 'l aṅ tiràda sù in dal XIV sécul a 'l incìrca prima ch'i rivìsan gl'ingléś, 'l è Tāmaki Makau Rau.
La sità, cgnusùda anc c'n al scutmàj 'd City of Sails, la pōl cuntàr su un migliòṅ e quàtar 'd abitànt, al 32% di neuśelandéś. Al sò sìndig 'l è Len Brown. Par la Mercer Quality of Living Survey, Auckland l'è a 'l quàrt pòst a 'l mónd par la qualità dla vita e a 'l tredicéśum pòst ad qvéli più vérdi.
Al sò méś più fréd 'l è Luj (ùndas grâd 'd mèdia durànt al vint-quàt'r óri) méntar qvél più cald 'l è Favràr. Dimóndi impurtànt par la sò ecunumìa i èṅ l'indùstria, i cumèrs, i servìsi e 'l turìśum.
Culegamènt estéran
}}
Bette Davis
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Ruth Elizabeth Davis, cgnusùda méj cuma Bette Davis (Lowell, 5 'd Avrìl dal 1908 – Neuilly-sur-Seine, 6 'd Utóbar dal 1989), l'è stada n'atóra americàna ch'l'à vins in dla sò caréra dū Prèmi Òscar, in dal 1936 e in dal 1938.
Biugrafìa
Fiōla nada par prima d'l ingléś Harlow Morrel e dla francéśa Ruth Favor, da pìcula la vîṅ ciamàda Bette da sò màdar ch'l'iva lèt al lìbar Bette 'd Honoré de Balzac. A sèt an sò pàdar al và via ad cà e la Davis l'è custréta a 'ndàr a vìvar in culéǵ cun sò surèla parchè la màdar la gh'iva da lauràr par scampàr. In cal mèntar Bette la taca a studiàr dansa e recitasiòṅ, tulénd al diplòma a la Cushing Academy. Par pagàr-'s i studi la pòśa cavàda śò par la scultóra Anne Coleman Ladd.
In dal 1931 la Universal la la tōś par recitàr da prutagunìsta in dal film Bad Sister cun Humphrey Bogart. In chi an lè la fà scalpōr la sò dichiarasiòṅ 'd òdi in di cunfrònt ad Joan Crawford diva dla MGM.
In dal 1934 la Davis la s fà nutàr dabòṅ in dal drama Schiavo d'amore (Séruv 'd amōr) ad John Cromwell in dua la fà na camaréra ch'la sfruta 'l amōr 'd un studènt. P'r un pēl la n vins minga 'l Prèmi Òscar ma la gh'à prèst la manéra ad rifàr-as, ciapànd-an dū: in dal 1936 par Paura d'amare (Paùra 'd amàr dal 1935) e in dal 1938 par Figlia del vento (Fiōla dal vènt).
In di an Quarànta la fà na mujér ch'la masa e ch'la mét i còran in dal film Ombre malesi (Òri maléśi, 1940) e pò na dunàsa catìva dal Sud tacàda sōl a i bèsi in Piccole volpi (Vólpi pìculi, 1941), dū film ad William Wyler.
In dal 1950 la gira òṅ di sò film più famóś Eva contro Eva ad Joseph L. Mankiewicz ch'al gh parmét ad ciapàr na nomination a i Prèmi Òscar e ad vìnsar la Palma 'd òr a Cannes.
Ma in di an sucesìṿ la sò caréra la subìs un férum, i gh śibìsan sōl dal parti da schiva, tant che la Davis l'è custréta a métar 'n anùnsi da far arbaltàr par tèra: ''„Màdar ad tri putèṅ ad 10, 11 e 15 an, divìśa da sò marè, americàna, trént'an ad mistēr a 'l spàli cuma atóra ad cìnema, una ch'la s adàta e ch'a gh s pōl cuntàr insìma ad piò ad quél ch'a s diś, la pésca un lavōr stàbil a Hollywood. Bette Davis, c/o Martin Baum, Gac. Referénsi s'a 'l dmandâ“''.
'L è al 1962 e in c'l an lè la sarnìs na part ch'la gh càmbia la caréra, quéla dla baghéta maravìja Jane Hudson in dal drama Che fine ha fatto Baby Jane? (Che fiṅ à-la fat la Baby Jane?) ad Robert Aldrich. In dal film la fà na vècia fóra ad tèsta ch'la s vèst da pùtina arcurdànd i tèmp bèi in dua l'éra famóśa, tèmp pasâ par sèmpar parchè adès la gh'à da tgnir a drē a sò surèla paraliśàda p'r un incidènt e custréta a vìvar in sna scrana a rudèli. Jane l'è mata, catìva e sèmp'r imbariàga, la sarvìs anc na póndga lugàda in un piàt a la pòvra Blanche (cun al vólt ad Joan Crawford) prima ad piciàr-la e mulàr-ag di marùc dòp avér anc tintâ ad masàr la camaréra. Al film al dvénta un clàsic dal Grand Guignol, dimóndi cunsiderâ p'r al pùblic e la Davis la vèṅ numinàda incóra a i Òscar, pròpria in fàcia a la sò nemìga da na vòlta Joan Crawford.
Da cal punt lè in avànti a la Davis i gh śibìsan da spés dal parti ad dóni mati, catìvi e pîni 'd arlìa, tacànd subìt cun al rōl ad Carlotta Hollis in dal film ad scarésa Piano piano, dolce Carlotta (Piàṅ, piàṅ, Carlòta dōlsa) dal 1964, sèmpar ad Robert Aldrich cun Olivia de Havilland e Joseph Cotten.
In di an Ssanta a l'arcurdém anc p'r al sò part in di film Chi giace nella mia bara? (Chi è'l drē a punsàr in dla mè casa da mòrt?) dal 1964, Nanny, la governante (Nanny la guvernànta) dal 1965 e L'anniversario (’L aniversàri) dal 1968.
In di an Stanta la taca a lauràr anc par la televiśiòṅ e la gira un film anc in Itâglia: Lo scopone scientifico (Al scupòṅ sientìfic) ad Luigi Comencini cun Alberto Sordi dal 1972. Cun Dan Curtis la gira incóra un film ad scarésa fat bèṅ Ballata macabra (Balàda ch'la dà scarésa) dal 1976 e pò Assassinio sul Nilo (Masamènt in sal Nîl) ad John Guillermin dal 1978, da un rumànś 'd Agatha Christie.
Al sò ùltim film 'l è Strega per un giorno (Stria p'r un dè) ad Larry Cohen dal 1989 in dua la fà la stria Miranda. Subìt dòp Bette Davis la mōr in Frància a 81 an dòp avér ciapâ al prèmi a la caréra a 'l Festival di film ad San Sebastiàṅ, in di Paéś Basc.
La Davis la pònsa in dal campsànt ad Forest Lawn, a Los Angeles.
Culegamènt estéran
}}
Nùmer frughêl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Un nùmer frughêl 'l è 'n nùmer naturêl (\mathbb N) ch'al gh'à piò cìffri che 'l cìffri di só fatōr prìm, tgnû còunt anca di só esponèint mo fóra che 'l 1. P'r eśèimpi, in dla bêś 10, i prìm nùmer frughêl egl'ìn 125 (5{{sup|3}}), 128 (2{{sup|7}}), 243 (3{{sup|5}}), and 256 (2{{sup|8}}). I nùmer frughêl i s càten in tùti el bêś matemàtichi; p'r eśèimpi, in dla bêś 2, al 32 'l è 'n nùmer frughêl, vist ch'l è 10{{sup|101}} = 100000.
In dla numerasiòun decimèla i nùmer frughêl piò cìc dal 2000 egl'ìn:
A s è druê la frêś nùmer econòmic per descòrer di nùmer frughêl, mo però a s in descòr cumpàgn anc'a 'l riguèrd ed quī equidigitêl.
Referèinsi
}}
Stat Unî
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
I Stat Unî (Stati Uniti d'America in itagliàṅ, United States of America in ingléś) i èṅ na repùblica federàla dl'America dal Nòrd fata da 50 stat, da 'n distrét federàl (Washington, D.C.) e da vari territori. I èṅ cgnusû più semplicemènt anc cuma Amèrica.
I sò mòt i èṅ E pluribus unum (Da dimóndi a òṅ, 1776) e In God we trust (In Dio a cunfidém, 1916).
Al paéś al cunfìna a nord cun al Cànada e a sud cun al Mèsic, mènt'r a èst e a òvest 'l è bagnâ p'r i ucèan Atlàntic e Pasìfic. Gl'aqui dal stat dl'Alàska, quél più grand ad tut, i èṅ incòst a la Rùsia e i fànan part dal strét ad Bering. Al stat di Hawaii 'l è furmâ p'r un artipèlag lucaliśâ in dal sèntar d'l Ucèan Pasìfic. I Stat Unî i gh'ànan anc soquànt àtar teritòri spars in gir, in dal mar di Caràibi e in dal Pasìfic.
Cun na superfìsi più granda ad 9,37 migliòṅ ad km² e cun da piò ad 310 migliòṅ 'd abitànt, i Stat Unî i èṅ al quàrt paéś più grand dal mónd e al tèrs più pupulâ, anc par via 'd un misćiùs ad rasi e n'imigrasiòṅ sustgnùda in di ùltim duśènt an. L'ecunumìa dal stat l'è la prima dal mónd, cun un PIL ad 14.300 migliàrd ad dòlar (2008).
Stòria
La federasiòṅ l'è stada fundàda da trédas culògni dal Régn Unî piasàdi in sla còsta atlàntica. Al 4 ad Luj dal 1776, cun la dichiarasiòṅ 'd indipendénsa, i àṅ pruclamâ al distàc da la Gran Bretàggna, baténd gl'ingléś in dla guèra 'd indipendénsa americàna. Na cunvensiòṅ federàla (quéla ad Filadèlfia) l'à pò mis in pē la custitusiòṅ di Stat Unî 'd Amèrica al 17 ad Setémbar dal 1787 (l'è la stésa ch'la gh'è anc adès). La carta di dirìt (ratificàda in dal 1791) la gh'iva dèntar déś emindamènt custitusiunài par garantìr dimóndi di dirìt fundamentài e la libertà.
In dal córs dal XIX sècul i Stat Unî i àṅ pò tòlt soquànt teritòri nóṿ da la Frància, da la Spaggna, da 'l Régn Unî, da 'l Mèsic e da la Rùsia, tirànd dèntar la repùblica dal Tèxas e quéla di Hawaii.
Cruàsia
{{Metacaixa
Stat Unî
Stòria
Al questiòṅ fra 'l Sud agràri e al Nòrd industriàł in mèrit a 'l dirìt ad druàr di séruv négar (da part di stat meridiunài dit Dixie) i àṅ pò purtâ in dal 1861 a la guèra 'd secesiòṅ americàna. Al Nòrd 'l à impedî ch'al paéś al sa sćianchìs in dū dand la libertà a i séruv in tuta la federasiòṅ.
Cruàsia
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
La Cruàsia (a s diś Republika Hrvatska in Cruàt) l'è na nasiòṅ dl'Európa dal sud ch'la s cata in dla penìśula balcanìca, in frònt a 'l Mâr Adriàtic, cun capitàl Śagàbria e Spàlat e Fiùm atri sità impurtànti. La cunfìna a nòrd cun la Śluvègna, a nòrd-èst cun l'Ungherìa, a èst cun la Sèrbia e a sud cun la Bòśgna-Erśegòvina e 'l Mòntnégar. La gh'à na superfìsi 'd 56.542 km² e la mùcia sù quàtar migliòṅ e tri 'd abitànt a 'l incìrca.
Stat Unî
Stòria
In dal 1945, faghénd finìr la secónda guèra mundiàla mulànd śò dū bómbi atòmichi in sal Giapòṅ, i Stat Unî i èṅ dvintâ al prim paéś cun di armi atòmichi, mémbar permanènt dal Cunsìli ad Sicurésa d'l ONU e fundadōr dla NATO. Finìda la guèra fréda in di cunfrònt dl'Ugnòṅ Suviètica, i americàṅ i èṅ dvintâ la sōla puténsa mundiàla ch'a gh'è armàś, anc s'adès di luminàri dl'Università i discùtan dal sò status in un mónd multipulàr.
Cruàsia
In dla penìśula dl'Ìstria, una dal sò vint regiòṅ, a s dascór anc 'l Itagliàṅ parchè in fiṅ a la secónda guèra mundiàla la fava part dl'Itàglia. Al turìśum al và dimóndi fòrt chè par via dal sò spiàgi pulìdi e tgnudi bèṅ.
Stat Unî
I sinquànta stat
I Stat Unî i èṅ na federasiòṅ ad 50 stat e un distrét federàl cun dèntar la capitàl (al Distrét ad Culùmbia).
Tgnénd a drē a 'l stimi uficiàli dal 2009, al 79,6% dla pupulasiòṅ l'è biànca (cun un 15,8% 'd ispànic), al 12,9% l'è négra, al 4,6% aśiàtica e sōl l'1% l'è uriginària amerìnda. I americàṅ cun di urìgini itagliàni i èṅ cunsintrâ principalmènt in dal stat ad New York (in dua, in dal censimènt dal 2010, al 14,4% di abitànt i daśgnìvan da l'Itâglia).
Cruàsia
Al sò prim minìstar, da 'l 19 'd Utóbar dal 2016, 'l è Andrej Plenković dl’Ugnòṅ Demucràtica Cruàta.
Culegamènt estéran
}}
Stat Unî
Al sità
La capitàla di Stat Unî l'è la sità ad Washington ch'la cònta 608.660 abitànt e ch'la s cata in dal Distrét ad Culùmbia, in dla còsta èst dal paéś.
I dū stat ch'i gh'àṅ dimóndi sità bèli grandi i èṅ la Califòrgna e al Tèxas cun quàtar sità a tèsta in dla clasìfica dal sédas più pupulóśi.
In dal 2008, 'l 83,6% dla gint la vivìva in n'arèa metrupulitàna. Da i an Dumìla a gnir adès, gl'incremènt più grand i gh'èṅ stâ in dal sità dal sud (là i i ciàman Sun Belt, Singi dal Sud), specialmènt in di dintóran ad Dallas, Houston, Phoenix, Miami, Atlanta, e in dla Califòrgna dal sud in generàł.
Lista dal ssanta sità americàni più grandi (stimi dal 2019)
Pulìtica
In Amerìca i i ciàman anc Liberals (quéi ad sinìstra) e Conservatives (quéi ad dèstra) o The Left Wing e The Right Wing.
Cuntrariamènt a quél ch'a sucèd in Itàglia, in di Stat Unî i aṅ dâ 'l blù a la sinìstra e 'l rós a la dèstra.
Dòp òt an ad guèran cunservadōr ad George W. Bush, in gl'elesiòṅ presidesiàli dal 2008 i Americaṅ i an śvultâ da cl'atra banda, vutànd p'r al candidàt demucràtic Barack Obama cónt'r al senadōr republicàṅ John McCain e la sò vice, la casadóra e guvernadōra dl'Alàska Sarah Palin.
In particulàr, dimóndi impurtànti i èṅ stadi 'l vìnsidi in di stat da sèmpar ciàṿ dla Flòrida e d'l Ohio. In Amerìca cal stat chè i al ciàman bellwether state, un tèrmin ch'al s riferìs a la tradisiòṅ mediuevàla ad mét'r un campanàs atàc a 'l còl 'd un muntòṅ castrâ par far capìr in antìsip quand al branc ad péguri 'l è drē a rivàr prima ch'al ś véda. Difàti a s sà quél ch'al và a vgnir guardànd quél ch'a sucèd là parchè in dla stòria sōl dū vòlti chi à vins in Ohio 'l à pò pardû gl'elesiòṅ.
Best Laid Plans (film 1999)
{{Metacaixa
Stat Unî
Pulìtica
Obama, prim óm négar dal sò paéś a dvintàr presidènt, pò al gh l'à fata anc a tōr via la Virgìgna da 'l maṅ di republicàṅ ch'i l'ìvan tgnuda strica par 44 an. Śuntànd i sò 13 vōt a i 27 dla Flòrida, a i 20 d'l Ohio e a tut chi àtar, Obama 'l à muciâ sù 365 grand eletōr cónt'r i sōl 173 dal sò cumpetidór.
Best Laid Plans (film 1999)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Stat Unî
Pulìtica
Quàt'r an dòp Obama 'l à fat cumpàgn anc cóntar Mitt Romney pardénd però la Carulìna dal Nòrd, 'l Indiàna e 'n rapreśentànt in dal Nebràska muciànd sù 332 grand eletōr cóntar 206. In dal 2016 i republicàṅ cun Donald Trump i gh 'l àṅ cavàda invéci a vìnsar gl'elesiòṅ dòp òt an baténd l'Hillary Clinton in Wiscònsin, in dla Pennsylvania e in dal Mìchigan, stat demucràtic da i an Utànta, e purtànd a cà anc la Flòrida e 'l Ohio. In cla manéra chè al tycoon al gh 'l à cavàda a pasàr i tarśènt grand eletōr anc s'in dal vōt pupulàr 'l è sóta 'd dū migliòṅ e mèś ad vōt in di cunfrònt dl’Hillary.
Best Laid Plans (film 1999)
{{CITAZIONE|Al relasiòṅ i pōl'n anc masàr.|'Tagline'' dal film}}
Stat Unî
Pulìtica
}}
Best Laid Plans (film 1999)
Best Laid Plans (I piàṅ mijōr) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1999 ad Mike Barker.
Sunt
Bryce (Josh Brolin) 'l è 'n śōvan, ric ad famìja, ch'al vōl far caréra faghénd al prufesōr 'd ingléś. Na sira al pasa a catàr un sò vèć amìg da i tèmp dl'università, Nick (Alessandro Nivola), par bévar quèl a 'l bar dal sò paiśèṅ, Tropico, e far dū ciacri sèg. A n sèrt punt in dal bar a riva na ragàsa ch'la diś 'd ciamàr-as Kathy (Reese Witherspoon) ch'la taca a dascórar cun Bryce méntar Nick al s tōś sù da lè par turnàr a cà. Durànt la nòt Bryce al déśda 'l sò amìg cun na telefunàda in du al gh'admànda 'd andàr da lò in présia parchè al gh'à 'n prubléma grôs da cuntàr-ag.
Quànd al riva in dla sò vila Bryce al gh diś ch'l iva purtâ la ragàsa da lò par far sès anc s'l éra mèś imbariàg. Finìda la gusàda la Kathy la gh'iva dit ch'la sarév andàda subìt a denunsiàr-al par viulénsa sesuàla esénd che chi lē la n vliva più cuntinuàr ma lò 'l iva tirâ drit listés anc s'al n s arcòrda minga bèṅ qvél ch'l è sucès par via dla ciùca. A cal punt lè, p'r a n avēr minga la sò vita ruinàda, 'l óm 'l iva decìś ad saràr-la dènt'r in cantìna par pò decìdar cuśa far.
Soquànt stmani prima Barry (Jamie Marsh), un culéga 'd Nick ch'al lavóra sèg in n'ìśula eculògica in du a s ricìcla 'l rusc, al gh'iva dmandâ 'd jutàr-'l in un piàṅ par far sù di bèsi fàcii: fargàr dla cucaìna in dla cà 'd un boss dla dròga (Rocky Carroll). Purtròp par lōr al boss al gh l'iva cavàda a bcar-i e p'r a n far-ag minga dal mâł al vliva indrē da Nick la sò part, quìndas-mila dòlar. Esénd chi lò un buletàri, ch'al n pōl gnanc cuntàr su l'eredità 'd sò pàdar, Nick 'l iva strulgâ 'n piàṅ insém a la sò muróśa Lissa, ch'a s capìs èsar la Kathy, par fargàr di bèsi antìg in dla cà 'd Bryce. Ma, par far-al, 'l éra méj far-ag patìr un brut spaj par far-al taśēr par sèmpar, da lè la pinsàda dla viulénsa sesuàla.
Culegamènt estéran
}}
La carne
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na stòria ch'at vrév ch'a sucidìs anc a tè.|Tagline dal film}}
La Carne (la Carna) 'l è 'n film dramàtic dal 1991 ad Marco Ferreri preśentâ a 'l 44śum Fèstival ad Cannes. Quànd 'l è vgnû fóra, 'l à muciâ sù dū migliàrd ad franc a 'l incìrca.
Sunt
Paolo (Sergio Castellitto) 'l è 'n architét ch'al sòna al piàṅ in soquànt lucài ad sira, 'l è divursiâ e al gh'à dū fiōi: la Giulia (Eleonora Cecere) e al pìcul Lucio (Matteo Ripaldi) e un caṅ ch'al s ciàma Giovanni. Al gh'à anc sèmpar paùra 'd avér-ag quèl. Na sira al cgnós in un night la Francesca (Francesca Dellera), una ch'la gh'à la fisa dl'Ìndia e dal tantra e ch'la gh'à abû 'n abòrt quìndas dè prima. Dòp avér fat la malnéta p'r un pôc, lē la gh dmanda 'd andàr sèg la nòt e lò al la pòrta in na sò cà a 'l mâr in dua i faṅ 'l amōr.
Ma lē la n gh 'n à mai asè. I vaṅ acsè a tōr dimóndi magnàr in un supermarcâ e pò i s sèran dènt'r a la cà par ciulàr in cuntinuasiòṅ. Un dè, vdénd-al fiàp, Francesca la gh fà 'n sfrēg tàntric a 'l spali ch'l al sténd ma 'l gh al fà anc gnir sèmpar dûr. E quànd i vàn'n a lèt, i màgnan anc in dal méntar. Un dè i al vàṅ a catàr lè i sò fiōi par dmandàr-ag di bèsi par cònt dla sò vècia mujér ma lò a n è bòṅ ad far gnint, ardùt a lèt cun al cas drit, sénsa psér-as móvar.
Dòp soquànti stmani pasàdi lè, lē la sa stufa e la gh diś ch'la vōl andàr via par tgnir a drē a 'l śgógni. Ma lò, pinsànd a quànd da pìcul 'l iva fat la prima cumugnòṅ e tòlt l'òstia, al la cópa par magnàr-la piàn piàṅ, miténd i sò pès in frigo. Par lò lē l'è Dio.
1511
Al 1511 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Giudìsi universêl (Bosch Mòneg)
{{Metacaixa
Descrisiòun
C'ma in tùti el pitùri ch'i figùren al "Giudìsi universêl", anc chè a s cata al téma dal sconquâs ch'a gh'vìn adôs ai pcadōr dala pavùra d'an cavèr'g-la minga ed pasèr al Giudìsi 'd Noster Sgnōr. Send che cla pitùra chè la n's è brìśa rivèda tùta intéra mo sōl ind un pcòun, a s egh la chèva sè ed vèder dagli almi pavróśi e anca ed diferèinti clâs socèli, ch'a s capìs da soquànt vistî stremnê ded sà e ded là, mo i s vèden sōl in cal pcòun chè edla pitùra invéci che in dla só interèsa, ch'l'è andèda persa. E dòunca 'l è tùt un magnèr del gambi, di bùst e di brâs dagli almi pcadōri dala pêrt ed soquànti bésti mòster metê rôsp e metê brùta ghìgna, metê sinsalàsa e n'ètra metê parpaiàsa.
Colegamèint estèren
}}
Pōls
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al pōls 'l è cla pert dal corp umàṅ ch'la stà tra la màṅ e 'l avanbrâs, pighènd-es anc in diferèinti manéri, vìst ch'l'è ùna dal tanti articolasiòun dal corp.
In di avscultamèint infermerìstic
I infermēr i "sàint'n al pōls" a quî ch'i s sàinten poc bèin, pugènd-egh du o tri dî in sìma a 'l só"pōls radiêl", a dìr a 'l intèren dal pōls eśvèin al'atacadùra dal dî grôs dla màṅ, che difât acsè chilōr i gh'la chèv'n ed sintìr-egh la frequèinsa di batit dal cōr, i só rìtem e la só putèinsa in dal cucèr al sanghev. Al "pōls" 'l è ùn 'd chi paràmeter vitêl, insèm ala frequèinsa dal respîr, la temperadùra e la presiòun, ch'a s sèint subìt quand na persòuna la n's sèint briśa in bòla. I infermēr i àn pò ciamê "pōls" anca di èter punt dal còrp edla persòuna indû a s pōl valutèr, anca se in manéra un cinìn diferèinta, cal paràmeter chè, e dòunca a s dîś:
1177 (nùmer)
{{Metacaixa