cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Piemuntais
A tònica velarisà
Coma distribussion, a la ten un continuo geogràfich ch'a passa arlongh ëd la crësta dj'Apenin, da la Langa a l'Àut Monfrà, ën ciapand andrinta le valà dj'Alp Marìtime, ël monregalèis, ël seban e vàire pòst ëd lenga ligurin-a. As rëscontra peuj a Lissandria e an quàich pais dël Bass Monfrà (miraco fin-a a Trin). Geoffrey Hull a l'ha trovala ëdcò ant ël canavzan a nòrd ëd Turin e antra Novara e Milan. As treuva ëdcò an vàire àutri pòst d'Italia, an val Blenio (Svìssera) e an Olanda ossidental.
A l'é mach tònica (es. lissandrin: me a cänt, ma om pias cantè). A l'é 'n fonema ch'as rëscontra a Neuve tanme che an Alba, e ch'a resta comun a pì 'd na lenga, donca a l'é n'isoglòssa ch'a peul nen esse considerà për dësferensié ij dialèt piemontèis da coj genovèis.
Quand as veul marchesse an piemontèis, ës son-sì as marca Ä, conforma a la gramàtica ëd monsù Bré, comsëssìa, da dj'àutri autor a son stàite smonùe ëdcò dj'àutre grafìe, notaman:
Ecession
Soèns na A tònica as velarisa nen quand a-i ven dadnans a na Comsëssìa, a venta tnì present che le variassion locaj d'ës fenòmeno-sì a peulo esse squasi anfinìe, la velarisassion a passa da esse pen-a pen-a presenta coma cita diferensa dla A tònica a un pijn ésit an Ò con na continuità motobin dossa.
Percession sossial
Soèns ant ël passà dlë Stat Sabaud la velarisassion dla A tònica a l'é contasse coma marca basiletal, e a l'é condanasse coma parlé da campagnin. Al dì d'ancheuj la concession prevalenta a l'é ch'as trata ëd na qualità teritorial da preservé, coma tute j'àutre. Sòn a l'é an part n'efet dl'anteresse pì spantià anvers a la lenga piemontèisa, e an part n'efet dla decadensa dl'amportansa dl'acrolèt turinèis, ch'a l'ha giumaj tut afàit perdù soa prevalensa sossial.
L mòla rotacisà
La L mòla rotacisà (ch'a a men-a sèira a fé rima con stèila) a resta 'cò chila comun-a tant al piemontèis meridional che a na part ëd la lenga ligurin-a. Sta comunion ëd comportament fonètich a podrìa esse dàita da 'n chèich vej seuli étnich, miraco bele che pre-roman, ma a-i é gnun element ëd preuva për podej di-lo an finitiva. Ëd sigura ës trata d'evolussion ch'a l'han na rèis motobin antica, com as ës-ciàira pr'esempi ant l'etimologìa dël topònim Castel dël Varon, an Ast.
Për marcheje an piemontèis, ste doe consonant as ëscrivo coma L e R con n'acent circonfless ansima. Belavans, për tant che ste doe litre a-i sio ant l'alfabet antërnassional unicode, për adess a resto anco' nen presente ant la pì part dle sorgiss ëd caràter dj'ordinator.
Stòria
Ch'a varda j'artìcoj:
Literatura
Ij prim document ëscrit an piemontèis a son ëd curte anscrission an cese ëd Casal Monfrà e Vërsèj. Dantorn a la fin dël sécol ch'a fa XII a son ëscrivù ij Sermon subalpin, n'arcòlta ëd vintedoe prédiche. Dal 1300 ij test an piemontèis a coato tuti ij géner literari. Ij prim lìber a stampa an piemontèis a son des farse an astësan ëd Gioann Giòrs Alion, publicà dël 1521. Ant ij sécoj XVI e XVII ëd test an piemontèis a-i në seurto pòch.
L'età clàssica dla literatura piemontèisa a ancamin-a a la fin dël Ses-sent. Ël marchèis Gioann Batista Tana (1649-1713) a compon la comedia an vers Ël cont Piolet; Fransesch Tariss a scriv L'arpa dëscordà, poema épich-ëstòrich an sl'assedi ëd Turin dël 1706. As dësvlupa ël géner literari dël tòni: poesìa polìtica, satìrica o didascàlica, dont esponent ëd prim pian a son Ignassi Ìsler (anviron 1702-1788), Ventura Cartiermetre (1733-1777).
Dël 1783 a son ij prim gramàtica, dissionari e antologìa piemontèis, euvra dël médich ëd cort Morissi Pipin, scrit për mostreje la lenga a la futura argin-a, Marìa Adelàide Clotilde Saveria 'd Fransa. Con l'ocupassion napoleònica dël 1796 a së s-ciàira na rica produssion ëd librèt e ëd poesìe polìtiche dle doe part an lòta. Ël turinèis Edoard Ignassi Calv (1773-1804), giacobin, a scriv canson e poemèt vigoros, fin-a a che, dësgustà da j'ocupant, a scriv dódes fàule moraj, poesìe an tersa rima piemontèisa, contra coj ch'a s-ciàira tanme traditor dj'ideaj dl'arvolussion.
Dòp dla restaorassion la literatura piemontèisa a l'ha torna un perìod ëd produssion bondosa. Da la metà dël sécol ch'a fa XIX a-i fioriss ël teatro: na lista dël 1887 a arcòrda për j'agn dal 1859 al 1887, ij nòm ëd 60 scritor e ij tìtoj ëd pì che 300 comedie. La ciadeuvra a resta Le miserie 'd monsù Travet (1863) ëd Vittorio Bersezio (1830-1900). A-i nasso ij prim giornaj an piemontèis e a son publicà vàire romanz. An costa época as peul armarché che la lenga dovrà a l'é soens antëmnà d'italianism, conseguensa djë sfòrs d'italianisassion forsà ëd col temp.
Clasificaziån
La clasificaziån dal piemuntais la pré èser acsé:BR>
Leprechaun 4 - Nello spazio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un pas pìcul par 'l óm, un strabàls gigànt p'r al terōr!|Tagline dal film}}
Leprechaun 4 - Nello spazio (Leprechaun 4 - In dal spasi) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1996 ad Brian Trenchard-Smith, séguit ad Leprechaun, Leprechaun 2 e Leprechaun 3.
'L è vgnû fóra diretamènt p'r al marcâ d'l home video, custànd un migliòṅ e siē ad dòlar a 'l incìrca.
Sunt
Cal leprecàṅ catìṿ ad Lubdan (Warwick Davis) 'l à decìś ad rapìr la prinsipésa aglièna Zarina (Rebecca Carlton) dal pianēd Dominia in manéra ad psēr dvintàr un rè dòp avēr masâ sò pàdar. Un grup ad marine dal spasi, cmandâ p'r al sergînt Metal Head Hooker (Tim Colceri), ciamâ acsè parchè al gh'à na pròteśi 'd metàl in cô, al gh s mét però in mèś. Al leprecàṅ al in masa òṅ, Lucky (Ladd York), ma pò al mōr a sò vòlta par via dna bómba ch'la 'l śbrandla tut. In dl'espluśiòṅ la Zarina la pèrd na maṅ che però pò la gh crés incóra par via di sò putēr ad giustàr-as da par lē, mént'r al suldâ Kowalski (Geoff Meed) al pisa adòs a i rèst dal fulét par rìdar-'g adrē.
Turnâ in dl'astrunâṿ Kowalski al decìd ad far-as na gusàda. In dal méntar ch'l è drē a cavàr-as śò cun la Delores (Debbe Dunning), al sènt un dulōr in mèś a 'l gambi, pò da la sfésa dal sò braghi a salta fóra al leprecàṅ ch'al taca a cùrar adrē a la ragàsa che però la fà in tèmp a scapàr a 'l cuntràri dal śōvan ch'al mōr lè. La nutìsia ch'al leprecàṅ 'l è incóra viṿ la riva a i àtar marine, al sergînt Books Malloy (Brent Jasmer) inamurâ dla dutōra Tina Reeves (Jessica Collins), al dutōr mèś óm e mèś màchina Mittenhand (Guy Siner), Mooch (Rick Peters), Danny (Mike Canizzo) e Sticks (Miguel A. Núñez Jr.).
Culegamènt estéran
}}
.alstom
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Sotto il vestito niente II
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Intraplâ in 'n arbgàt!|Tagline dal film}}
Sotto il vestito niente II (Sóta 'l vistî gnint II) 'l è 'n film śal dal 1988 ad Dario Piana, séguit minga ufisiàł dal film Sotto il vestito niente ad Carlo Vanzina.
A i budghèṅ itagliàṅ 'l à fat sù al 38śum incàs dla stagiòṅ 1988-89.
Sunt
Rizzi 'l è 'n pès grôs dla Milàṅ da bévar di an Utànta ma anc un vèć śbavōś e purcùs ch'al créd ad psēr far incòsa c'n i bèsi. Quànd al gh'à la manéra ad védar la mudèla Sylvia O'Neal (Gioia Scola) in asiòṅ ch'la s cava śò durànt na sfilàda ad mudàndi e ad regipèt ad pis, a gh vèṅ vója a d purtàr-'s-la a lèt. Al dà acsè 'l còmpit a 'l sò manager sénsa scrùpui Alex Conti (Giovanni Tamberi) 'd urganiśàr 'n incònt'r a cà sua, purtànd-'s adrē anc chi atri mudèli, la Lesley (Nora Ariffin), la Lauren (Randi Ingerman) e la Michelle (Helena Jesus). Quànd 'l óm 'd afâr al riva lè par ciulàr-'s-la, la ragàsa la s arvòlta sèg ma la n pōl far gnint parchè al sò culéghi i la tìnan sòdi méntar lò al la gusa. Finî al festèṅ, la Sylvia, dal tut fóra 'd tèsta, la tōś la màchina 'd Alex e la scapa via sénsa andàr a 'l lavōr al dè dòp. Al regìsta publisitàri David Cahill (François-Eric Gendron) al la pésca ma al n la cata briśa e alóra a 'l sò pòst al tōś la mudèla americàna Melanie Roberts (Florence Guérin) ch'la dvènt' anc la sò muróśa.
Finalmènt a s sà che fiṅ l'à fat la Sylvia parchè a s cata 'l sò còrp carbuniśâ. 'L è 'l cumisàri Brandani (François Marthouret) a far-as càrag dal caś parchè al créd ch'a sia stâ 'n masamènt. Al mudèli i tàc'n a tarmàr parchè i gh'ènan dènt'r in fiṅ a 'l còl par qvél ch'i aṅ fat cla sira là. E i 'l èṅ anc da piò da quànd un qualchidòṅ al taca a far-i fóra una dòp cl'atra.
Culegamènt estéran
}}
1557
Al 1557 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Prēda ed Bişmântva
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
La  Prēda ed Bişmântva ( Pietra di Bismantova in italiân) l’é ‘na carateréstica furmasiòun geolôgica ed l' Apenèin arzân, ind al  cmûn ed Castelnōv di Mûnt, paèiṣ ch' a 's câta al só pē e in pruvîncia ed Rèz, a 45 km dal Cèinter principêl. A’s presèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt, ch’ al 's vèd işolê tr’ al muntâgni ed j Apenèin.
Geologéia
La Prēda l’é fâta da ‘na rôcia ed prēda da depôsit ed séngia sōvra un livèl ed mêrni, al tót al s’è uriginê cme fònd marèin int al peréiod miocènich. A gh’în dèinter di gós ed cunchéli i e rèst insasî carateréstich ed ‘n’ambiĵnt ‘d un paèis africân.
La sfisurasiòun e la rutûra a pès e pcòun gnûdi dôp dal livèl ed la prēda, gnûda dôp la ruṣghêda, l’à lassê intât la pursiòun lé aṣvèin. La séma ‘d la Prēda la rîva a 1047 mēter insém al livèl dal mêr.
Al piânti, al j êrbi e al bèsti ed la zôna
La séma spiâna ed la rôcia l’é in grând pêrta a prê e parsialmèint buschîva. În presèint albarèin cme la linsōla, al zèiver, al bôch biânch, la znèstra, la brógna e la rōsa salvâdegh.
Êlber da séma, per la pêrta pió grôsa, în la rurèla, al sèr, l' âser, al carpanèin e al téli. Insém al spurgînsi ed la rôcia a s’ în adatê di gèner gióst per ambiĵnt sèch cme al tém.
L'êlta spianêda e la zôna d’atōrna în pîn ed bèsti salvâdegh cme al cinghiêl, vōlpi, tâs, caveirōl, lêvri, rés e uṣê zanfadōr.
Stòria
Catêdi ed lavōr fât a mân in prēda e pcòun cerâmich catê insém a la rôcia testimônien la preşèinsa ed l'òm in tèmp antîgh.
In època rumâna insém al rîvi ed la Prēda gh’é stê tirê só ‘na furtèsa ed difèişa. Insém al ruvîni de sté costrusiòun, int al XVIII sècol, a gh’é stê tirê só, al gh’é incòra al dé d’incô, l’èrem bedetèin cun atâch  ‘na cēṣa avêrta al póblich.
.lego
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Prēda ed Bişmântva
Stòria
Al teritôri l’é stê fèdev ed la faméja Dallo da Bismantova fîn al XVI sècol, quând l’é dvintê pêrt dal pusès ed j Este. Int al 1859 l’é dvintê pêrt dal nōv cmûn ed Castelnōv di Mûnt.
Al prémi scalêdi, in època modêrna, àn cumîncen da l'inési dal XX sècolo, quând a vînen sgnêdi al véi e i sintēr druvê incòra al dé 'd incō.
Stôria dal nòm
Insém al j urégin dal nòm Bişmântva în stê dê divêrs parèir. Còl ch’ al sèmbra pió credébil al fà deşgnîr al nòm da la parôla ‘d urégi bişantèina: "Oysàmbaton" ch’a vré dîr „difécil da rivêreg“.
Cun al pasêr dal tèimp, la gînta l'à cambiê al nòm, fîna a rivêr a còl dal dé d'incō, è stê cambiê soquânti vuchêli, è stê zuntê "bis" davanti al nòm, ch' al gh'à gnînt da spartîr cun al "biş" latèin.
Per rivêregh insém
Dal parchèg dal mâchini in Piâsa Dante, a’s va só facilmèint in pôch minût ed pasegêda insém a ‘na strêda sfaltêda al Rifûg ed la Prēda e a l'Èrem, dōve a cumîncen i sintêr vèir e prôpri.
La via pió d’impègn l’é la ferâta, ch’ la cumîncia dôp avèir traversê un trât ed sintêr e ‘na grôta naturêla. La scalêda la vîn fâta insém a la parèida ed mezanôt, preparêda cun ciôld, insém a di trât a strapiòmb e soquânti néci ed fermêda. Al tèimp ed viâz stimê în mìa mēno 'd 1 ōra e mèz.
‘Na vôlta rivê insém a la pianûra ch’ la stà sōvra a la Prēda a’s pōl vèder luntēra ‘na grandiōşa vésta insém a l’ Apenèin arzân. A gh’é da stêr atèinti a i mêrzen ed la lâstra che finésen a strapiòmb a i lémit di bôsc, che în sèinsa spòndi.
Divîna Cumèdia
La Prēda ed Bişmântva la vîn citêda da Dante che al la nômina int la Divina Cumèdia, e probabilmèint al l’à inspirê ind la spiegasiòun dal Mûnt dal Purgatōri.
'D âlmi e 'd bèsti
Al gróp musichêl PGR (Per Grazia Ricevuta), prugèt ed Giovanni Lindo Ferretti, ind al désch D'anime e d'animali al dèdica ‘na cansòun, Alla pietra - la préma ed l'âlbum, a la Prēda ed Bişmântva
I prê ed Bişmântva
I Modena City Ramblers ind al désc Dopo il lungo inverno a dèdichen a la Prēda la cansòun I prati di Bismantova
Colegamèint d’ed fōra
}}
Non aprite quella porta
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al film ch'a sî drē a védar al v cuntarà la tragèdia ch'l'è sucèsa a sinc śóvan, specialmènt a la Sally Hardesty e a sò fradèl invàlid Franklin; al fat ch'i fùsan di śóvan al rénd incòsa dimóndi più tràgic, al sò viti śóvni i èṅ stadi spasàdi via da di fat acsè sénsa sèns e pîṅ ad scarésa che gnanc lōr i arévan mai pinsâ ad patìr... par lōr na gita 'd un dòpmeśdè 'd Istâ l'è dvintàda 'n arbgàt e i fat ad cal dè lè i aṅ purtâ a dasquaciàr òṅ di crìmin più spavintóś e catìṿ dla stòria americàna. The Texas Chain Saw Massacre.|Intrudusiòṅ cuntàda da na vóś a 'l inìsi dal film}}
Al film al tōś spunt (cuma anc Psyco, Il silenzio degli innocenti e Deranged) da quél ch'l iva fat dabòṅ Ed Gein, al Killer dal Wiscònsin dit anc al Maslàr ad Plainfield, òṅ ch'l à masâ e magnâ soquànti parsòni e dasquaciâ dal casi da mòrt in di an Sinquànta, faghénd-as 'l aredamènt in cà druànd di òs e di pès umàṅ e cupànd cun la pèla dal sò vitmi in sal grugn.
Sunt
In d'l Agóst dal 1973 un grup ad studènt dal college e fiōi di fiōr i giràn p'r al stradi dal Tèxas insìma a 'n furgunsèṅ p'r andàr a védar la cà vècia dal nunòṅ ad Franklin Hardesty (Paul A. Partain), òṅ di sinc, adrùt a vìvar in sna scrana a rudèli. I àtar mémbar dla cumitìva i èṅ sò surèla Sally (Marilyn Burns), la Pam (Teri McMinn), Jerry (Allen Danziger) e Kirk (William Vail). Durànt al viàś i càtan par strada 'n óm ciamâ Nubbins (Edwin Neal) ch'al gh dmanda un pasàǵ ma chi lò 'l è mèś mat, al s taja na maṅ cun un curtlèṅ e pò al fà listés cun Franklin prima che chi àtar i al butìsan śò da 'l furgunsèṅ.
Avénd dagnóra finî 'l carburànt, al grup al s férma da 'n benśinàr, Drayton Sawyer (Jim Siedow), che però al na gh 'n à piò. Quànd Franklin al gh diś ch'i èṅ drē a 'ndàr a catàr al pòst in du 'l éra visû sò nunòṅ, al vendidōr al gh dascunsìlia 'd andàr-ag parchè là i gh vìvan dal parsòni malmustóśi e catìvi. Ma i ragàs, dòp avér cumprâ dla carna, i decìdan ad cuntinuàr listés.
Durànt al tragìt a Kirk e a la Pam a gh vèṅ vója ad far-'s un bagn. Méntar chi àtar tri i aspètan śò da 'l furgunsèṅ, lōr dū i s davśìnan a na cà bandunàda in du a gh'è na pisìna vōda. Al masć al decìd ad busàr a 'l us ma ninsòṅ a gh vèṅ a vèrar. Par tèra al véd un dènt e 'l al cata sù par far-al védar a la Pam che, tòlta da 'n sèns ad schiva, la s và a métar sóta 'n àrbul méntar Kirk al và dèntar par la pòrta. Rivâ davśèṅ a 'l scali, 'n umòṅ grand cun na mascra ad pèl adòs e 'n grimbiàl da maslàr al gh s para davànti e al gh dà soquànt cólp ad martlét finénd-al cumpàgn a 'n ninét. La Pam, spavintàda p'r al fat 'd a n védar minga al sò amìg gnir fóra, la 'l và a pascàr in cà. Quànd la riva in dal tinèl la ślìcia śò strabucànd atàc a 'n muć ad rèst umàṅ e ad bèsti. Alvànd la tèsta la véd un pui stric in na gàbia alvàda da tèra ch'al n s pōl minga móvar e a gn vèṅ 'l urt dal gòmit e 'n atàc istèric. Sigànd al nóm ad Kirk la s léva sù andànd in d'l andavèṅ ma chè la vèṅ ciapàda par 'l óm cun la pèla atàc a 'l grugn, Leatherface (Gunnar Milton Hansen), ch'al la tōś sèg par pò stablìr-la atàc a 'n gans da maslàr cuma na vaca méntar lò al taja a pès al cadàvar ad Kirk cun un śghét lètric.
Jerry, in pinsēr p'r i sò amìg, al và anca lò in dla vila. Vrénd un freezer in cuśìna al gh cata dèntar la pòvra Pam misa mâl ma incóra in vita. Tut 'd un trat al riva Grugn ad Pèla ch'al gh tira na martlàda in tèsta faghénd-al crudàr a tèra e pò al dà dū marùc a la Pam par far-la turnàr in fónd a 'l freezer.
A basōra tarda, anc p'r al fat che Jerry al gh'is sèg al ciàṿ, la Sally e Franklin i decìdan 'd andàr a védar cuśa psiva èsar sucès in dla cà e Bubba, al nóm ad Leatherface, al cópa Franklin méntar la Sally la s sèra dèntar na cambra dla cà in du la cata al cadàvar marsî dna dóna sintàda in sna scrana e un vèć tarulî cun la pèla biànca, che lè tut i ciàman Nunòṅ. Quànd al killer al s fà strada druànd l'arfindróla lètrica, a n psénd briśa druàr la marléta par gnir dèntar, la Sally la scapa via butànd-as fóra par la fnèstra andànd a dmandàr ajùt a 'l benśinàr ma chi lò al n è àtar ch'al fradèl ad Grugn ad Pèla e ad Nubbins e acsè al gh dà na śmasarinàda in tèsta, par far-ag pérd'r i sèns, e pò al s la pòrta a cà. Cla sira lè la Sally la sarà al magnàr par la famija Sawyer cun al Nunòṅ ch'al s fà 'n antipàst bvénd un pôc dal sò sangṿ ch'al sprica fóra da 'n dî dla pòvra ragasōla, l'ultma di sinc incóra a 'l mónd.
Séguit
Al film, avénd abû dimóndi sucès in tut al mónd (ma in dal Régn Unî i 'l aṅ pruibî par vint-sinc an) al gh'à abû tri séguit, un arfacimènt e un prequel.
Calendêri bahá’í
Al calendêri bahá’í, o calendêri Badí‘, de’l noam dl apôstul ed Bahá’u’lláh a chiló dedichê, ’l é al calendêri sulêr fat de dxnauf meix ed dxnauf dé ciascdon, cun la zonta ed quâter dé intercalêr (seinch int i ân bisêst) adruvê de i bahá’í, qui ch’i van dri a i insgnameint dal Bahá’u’lláh.
Al 21 ed mêrç l é al prinsepi dl ân, cun la fèsta dal Navruz. I bahá’í i tâchen a cuntêr i ân dal 1844 (gregurian), tsé ch’al 21 ed mêrç dal 2021 al é cminsipiê l ân bahá’í nomar 178. Int la tradisioun bahá’í, al dé prinsepia cun la xbasêda dal soul dla sira ch’veign prema.
Muśèo-monumèint a 'l deportê polìtic e rasiêl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al Muśèo-monumèint a 'l deportê polìtic e rasiêl 'l è 'n muśèo ed Chèrp, avèrt in dl an 1973, in sìm'a 'l argumèint edla deportasiòun tedèsca di perśunér edl'ùltma Guèra. Al muśèo al s cata in soquànti sèli dla pert a meśdè dal pian 'd tèra dal castèl. La só progetasiòun l'à vist anc di nòm mìa cìc, c'ma quī di pitōr Cagli, Guttuso, Léger, Longoni, Picasso, Steiner, ch'i àn cmandê ala Coperadìva di Muradōr ed Chèrp c'm'a gh'éra da fèr el perti in cimèint, śgrafièdi e colorèdi 'd ròs, négher e bordò, per dèr dla monumentalitê a 'l muśèo. Acsè, in dal só curtìl ed meśdè, i àn tirê sù 16 stéli ed cimèint, élti e retangolèri ch'i gh'àn scrìt in sìma 60 nòm ed sitê indû i naśìsta i avìven custruî i camp ed consentramèint. Ded sòt'a cal bruti stéli lè però, i gh'àn piantê dal rōśi, ch'i gh'àn da fèr pinsèr a 'n naser incòr n'ètra volta. In dal só 13 sèli 'd cimèint fàcia vìsta, in sìm'ai mùr, dòp che soquànti pitùri modèrni grafièdi e colorèdi sōl ed négher e ròs, a gh'è sèimper scrìt soquànti frêś che i perśunér i avìven inviê in dal só lettri a cà ai parèint. In dl'ùltma sèla, la Sèla di Nòm, in sìm'ai mùr a s lēś i nòm ed 15.000 deportê, tùt grafiê tùt intór'n in dal cimèint anca in dal vólti e in dal sufìt. Incō cal muśèo chè 'l è tgnû drē dala Fundasiòun Fòsel, ch'la tìn adrē anc a quel ch'a gh armàgn dal Camp ed deportasiòun ed Fòsel.
1975 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1975, mo invéci 'l an 1975, 't ê da 'ndèr chè) Al 1975 (milnovseintestantasìnc, millenovecentosettantacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1974 (milnovseintestantaquàter) e 'l vin prìma dal 1976 (milnovseintestantasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintestantasinchéśim post.
Èter progèt
}}
1558
Al 1558 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
528 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 528, mo invéci 'l an 528, 't ê da 'ndèr chè) Al 528 (sincseintveintòt, cinquecentoventotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 527 (sincseintveintsèt) e 'l vin prìma dal 529 (sincseintveintnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintveintotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1559
Al 1559 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
1 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1, mo invéci 'l 1|an 1 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr 1|chè) 'L 1 (ùn, uno in itagliàṅ, unus in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 0 (śèro) e a vin prìma dal 2 (dū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt I. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al prim post.
Al nùmer 1 in dla Giometrìa
Ùnic 'l è 'l punt, da mêś a indû a gh'pasa dal righi infinìdi, ch'al gh'à puśisiòun mo minga dimensiòun, c'm'al giva anca 'l Evclîd a 'l inìsi dal prìm lìber di só "Elemèint": «Al punt al n'gh'à minga di pcòun».
Al nùmer 1 in dla Chìmica
'L 1 'l è al nùmer atómic edl idrògen (H).
In dla śmórfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 1 al vōl dìr "l'Itàglia" (Italia in napoletàṅ e in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
Dal tramonto all'alba
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Un brìndas cun la tequila a 'l sangṿ!|Tagline dal film}}
Custâ daśnóṿ migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà dagnóra vint-siē. Vist al sucès dla pelìcula, Quentin Tarantino, Robert Rodríguez e Lawrence Bender i aṅ prudót dū séguit che però i n aṅ minga fat àtar tant: Dal tramonto all'alba 2 - Texas, sangue e denaro dal 1999 e Dal tramonto all'alba 3 - La figlia del boia dal 2000.
Sunt
Dòp na rubarìa finìda in dal sangṿ, i fradèi Seth (George Clooney) e Richard Gecko (Quentin Tarantino) i scàp'n a gambi alvàdi vèrs la fruntéra dal Mèsic cun sèg na valìś pîna 'd bèsi e na dóna in ustàǵ, la Gloria Hill (Brenda Hillhouse). A spétar-i e a dar-ag na maṅ a gh'è 'n boss dal narcutràfic, Carlos Madrigal (Cheech Marin), ch'al gh dà apuntamènt in un bar par camiunìsta, avèrt da 'l tramònt a l'alba, ciamâ „Titty Twister“.
Lung la via i incróś'n in un mutèl la famìja Fuller ch'l'è là p'r al vacànsi. A s trata dal pastōr Jacob (Harvey Keitel), ch'al n créd piò in Dio cuma na vòlta dòp ch'l à pardû sò mujér Jenny, ad sò fiōl Scott (Ernest Liu) e 'd sò fiōla Kate (Juliette Lewis).
Culegamènt estéran
}}
225 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 225, mo invéci 'l an 225 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 225 (duśeintveintsìnc, duecentoventicinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 224 (duśeintveintquàter) e 'l vin prìma dal 226 (duśeintveintsē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintveintsinchéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Formula per un delitto
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al sōl difèt in dal piàṅ lōr l'éra lē.|Tagline dal film}}
Formula per un delitto (Fórmula p'r un delìt) 'l è 'n thriller americàṅ dal 2002 ad Barbet Schroeder ch'al tōś ispirasiòṅ, acsè cuma 'l pelìculi Nodo alla gola e Frenesia del delitto, da 'n fat ad crònaca négra sucès dabòṅ, al masamènt 'd un putèṅ fat in dal 1924 par Nathan Freudenthal Leopold Jr. e Richard A. Loeb, dū śóvan fnòć ch'i stàv'n insém. Chi lōr dū i 'l ìvan fat sōl p'r al gust ad far-al, sarnénd la vitma a caś.
Al film, preśentâ fóra cuncōrs a 'l 55śum Fèstival ad Cannes, 'l à fat sù da piò ad sinquànta-siē migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custâ sinquànta.
Sunt
Justin Pendleton (Michael Pitt) e Richard Haywood (Ryan Gosling) i èṅ dū studènt śōvan dimóndi amìg a 'l ùlt'm an dal culéǵ. Al prim 'l è piutòst un sulitàri, fiōl ad genitōr separâ, ch'a gh piàś dimóndi la filuśufìa 'd Friedrich Nietzsche, al secónd 'l è 'n visiâ śgarbâ e pîṅ 'd bèsi ch'a gh cata gust in dal cmandàr-al. Un dè i decìd'n ad cupàr na dóna sarnìda a caś, l’Olivia Lake (Krista Carpenter), sōl p'r al gust ad far-al, par far védar ch'i èṅ ad sōvra da 'l règhli e da la léǵ e p'r infnuciàr la pulisìa cun dal próvi falsi stramnàdi in gir p'r inciuldàr a 'l sò pòst un bidèl ch'al vindìva dla dròga a scōla, Ray Feathers (Chris Penn).
A indagàr su 'l caś l'è numinàda l'agìnta Cassie Mayweather (Sandra Bullock), na dóna che da ragàsa l'éra andàda in a risć 'd èsar vitma a sò vòlta 'd un femnisìdi. In dgl'indàśin la s fà jutàr par 'l investigadōr Sam Kennedy (Ben Chaplin), 'n óm ch'la s pòrta anc a lèt ma che pò al para via par via di sò prubléma cun chi masć ch'la gh'à 'd in alóra.
Quànd Richard al spara a Ray par far créd'r a tut ch'al s sia tòlt la vita par la vargóggna dal delìt, la pulisìa e Sam i èṅ sicûr 'd avér risòlt al caś ma la Cassie la sènt ch'a gh'è quèl ch'a traśa e la spedìs a analiśàr a sò spéśi dal gòmit catâ par tèra in dal sit in du 'l è stâ lasâ 'l cadàvar vgnénd acsè a savēr ch'l è 'd Justin.
Culegamènt estéran
}}
1527 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1527 (milesincseintvèintsèt, millecinquecentoventisette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1526 (milesincseintvèintsē) e 'l vin prìma dal 1528 (milesincseintvèintòt). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MDXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseintvèintsètéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1527 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 3 col 509: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Pingu
Pingu l'è una seri ed cartòun animê svézzra scrétta da Otmar Gutmann.
Al cartòun animê al counta la stòria ed'na famìa ed pinguìn ch'la abita in dal polo sud. In dla famìa i gh'ein Pingu, la surèla Pinga, peder e medra.
Pingu l'è animê in stile plastilina. In Italia, l'è trasmèss da Rai Due.
Me&Te
Dimòndi ginta in dal Web e sovratótt su Youtube i mètten di video ed Pingu in-dóvv agh è cambièda la vós. Piotòst famós l'è al canèl di Me&Te, in-dóvv agh én dimòndi vìdeo ed Pingu ch'al ciacàra dialètt mudnés.
La scelta di uccidere
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al prumési a gh'è da mantgnìr-li... a tut i cóst.|Tagline dal film}}
La scelta di uccidere (La sélta 'd masàr) 'l è 'n thriller americàṅ e canadéś fat par la televiśiòṅ dal 2006 ad Matthew Hastings. In Itàglia 'l è cgnusû anc c'n al tìtul ad La vendetta ha i suoi segreti (La vindéta la gh'à i sò segrét).
'L è stâ girâ in Cànada a Vancouver c'n un budget stimâ 'd un migliòṅ e quàt'r ad dòlar.
Sunt
Robert Lord (Joe Lando) 'l è 'n óm 'd afâr cun na mujér pediàtra, l’Abby (Maria del Mar), na fiōla ad daśnóṿ an, la Maddy (Katharine Isabell), e 'n masćèṅ ad quatórdas, Corey (Bryce Hodgson), ch'l è sèmp'r inculâ a 'l computer a śugàr. Na sira l’Abby la vèṅ purtàda via da dū delinquènt ch'i vōl'n un riscàt 'd un migliòṅ ad dòlar. I pat i èṅ ciàr: o Robert al gh i pòrta in vint-quàt'r óri sénsa dir gnint a la pulisìa, lasànd-i in un bidòṅ dal rusc in campàggna, o sinò lē la mōr.
Robert al cata sù tut qvél ch'al pōl e al gh i dà ma 'l cap di rapidōr, Ivan, al decìd ad cupàr-la listés parchè la mèdaga l'iva vdû in fàcia la ghigna dla sò muróśa, la Sally (Daniella Evangelista), ch'la 'l à jutâ sprand ad spuśàr-al, far di bèsi e andàr a vìvar sèg in di Hawaii. La Maddy la naśa quèl e a 'l ùltim minùt la gh la cava a scapàr via da 'l camper in du l'éra stada tgnuda parśunēra butànd-as fóra p'r un finastrèṅ. A lē a gh và bèṅ, la sa śbraga sōl na gamba, minga a la Sally ch'la mōr cascànd śò in sla strada durànt al viàś.
Dòp avér pagâ 'l riscàt Robert 'l è in buléta sparàda, al fà fadìga a dar indrē di bèsi a 'l banchi. A gh dà na maṅ Lester (Paul McGillion) ch'a s dà da far par dar-ag d'l àtar tèmp sprand ch'in cal mént'r al pòsa véndar dū sò barchi. In cà 'l ròbi i vànan mâł parchè l’Abby la gh'à sèmp'r al magòṅ e la n gh'à mai vója 'd gusàr a 'l cuntràri ad cla malnéta dla Maddy ch'la s è catàda 'n muróś nóṿ, Nicholas Morgan (Dominic Zamprogna) dit Nick. A s vèṅ a savēr che la Sally la s ciamàva Christine Lawrence e ch'l'éra scapàda 'd cà da siē méś. Méntar gl'indàśin dla detective Burns (Amanda Tapping) i vàn'n avànti, a s fà viṿ Ivan ch'al masa Lester in d'l asinsōr a scurtlàdi.
Na sira la Maddy la ciàma a séna Nick par far-al cgnós'r a sò màdar, Robert 'l è via a 'l salòṅ naùtic par dmandàr a 'l sò ex sòci Crawford Blake (Peter DeLuise) ad jutàr-'l a catàr di cumpradōr. Più tard, méntar la Maddy l'è in salòt da par lē, a s insfìlsa dènt'r un làdar ch'al gh mét al maṅ adòs, par furtùna ch'a riva śò Nick sinténd di stus e 'l al para via anc s'al s fà mâł a la pansa śbliśgànd adòs a 'n taulèṅ ad vēdar e bcand-as na scurtlàda, in tut al manéri gnint in tut. Ma l'è tuta na cumèdia: Ivan e Nick i èṅ la stésa parsòna, Patrick Stiles. Al ragàs al vōl sōl far-'g-la pagàr cara a l’Abby e a la sò famìja.
Culegamènt estéran
}}
Bibi Spalazzi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Bibi Spalazzi, (nasìd Giuseppe, Gasàn, 17 ed mèrz dal 1943) all'è stä 'n purtèr ad balòṅ itagliàn, all'ha sügä in dal Piasëinsa, Bulògna, Bari, Genua e Palermo.
Finì da fä al purtèr, al s'è ritirä a Chiavari e al g'ha un negòsi ad vastì.
Culegamènt estéran
}}
ADONE
{{dialort | dial=Carpśàn}} 'L ADONE, c'ma dìr al "Grand AdA", 'l era stê ùn di prìm aseleradōr, in dla Fìśica dal partisèli, custruî a Frascàti, in dal Lasi, in dal 1969 e druê fîn a 'l 1993 da 'l Istitût Nasionêl ed Fìśica Nucleêr.
Colegamèint estèren
}}
1562
Al 1562 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Leprechaun 5
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al mâł 'l è da 'l nòstri bandi.|Tagline dal film}}
Leprechaun 5 (id.) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 2000 ad Rob Spera, séguit ad Leprechaun, Leprechaun 2, Leprechaun 3 e Leprechaun 4 - Nello spazio. Al rapper Coolio al fà 'n camèo in dla pelìcula in dla part ad sé stés.
'L è vgnû fóra diretamènt p'r al marcâ d'l home video, custànd a 'l incìrca un migliòṅ e quàtar ad dòlar.
Sunt
Tri śōv'n ad culōr ad Los Angeles, Postmaster P. (Anthony Montgomery), Stray Bullet (Rashaan Nall) e Butch (Red Grant) i vrévan dvintàr di rapper ad sucès. Par cavàr-'g-la i tōśan part a n'audisiòṅ urganiśàda p'r al prudutōr ad mùśica hip hop Mack Daddy O'Nassis (Ice-T) che però al i bòcia dgénd ch'a sarév méj ch'in dal sò canti i dascurìsan da piò ad viulénsa, dròga, masamènt, gusàdi e rasìśum, cun di tèst cóntar cal dóni e chi fnòć. Mént'r O'Nassis 'l è a 'l telèfun, Butch al fà a mènt ch'in dla sò scrivanìa lò al gh'à na statṿa 'd un leprecàṅ ma 'l discugràfic al i casa via.
Stray Bullet al śibìs a i sò amìg 'd andàr a rubàr in cà da O'Nassis par purtàr-ag via 'l òr vist adòs a la statṿa in manéra 'd psēr ciapàr i bèsi ch'i gh vōlan par cumpràr un mìxer nóṿ. I tri i gh la càv'n a fargàr un mdajòṅ e 'n sibiōl, pròpria in dal mumènt ch'la statṿa la dvènta 'n leprecàṅ (Warwick Davis) in carna e òs.
Dòp avēr cumprâ 'l mìxer in dal negòsi 'd Jackie Dee (Dan Martin), Postmaster P. al s mét a sunàr al sibiōl sénsa savēr ch'al sò sòṅ 'l è bòṅ ad cuntrulàr la gint ch'la 'l scólta. Al leprecàṅ, ch'al vōl indrē al sò strumènt, al taca a dar-ag la casa.
Culegamènt estéran
}}
80 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 80, mo invéci 'l an 80 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) 'L 80 (utànta, ottanta in itagliàṅ, octoginta in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 79 (stantanōv) e 'l vin prìma edl 81 (utantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt LXXX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l utantéśim post.
Al nùmer 80 in dla Chìmica
'L 80 'l è al nùm'r atómic dal mercùri (Hg).
In dla śmòrfia ed Nàpol
In dla śmòrfia, al nùmer 80 al vōl dìr "La bòca" (′A vocca in napoletàṅ, damànd ch'a gìsen La bocca in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
1976 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1976, mo invéci 'l an 1976, 't ê da 'ndèr chè) Al 1976 (milnovseintestantasē, millenovecentosettantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1975 (milnovseintestantasìnc) e 'l vin prìma dal 1977 (milnovseintestantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintestantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
.cam
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Lüìg' Negri
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Trojany
Trojany l'è un paes ed la Polonia meridionèl, tra Warszawa e Wołomin. L'la regiòn ed Warszawa, ed la gh'ha 490 abitànt (2014).
Lüìg' Negri
Lüìg' Negri (Cudògn 4 d'agòst 1956) all'è un architètt e pulìtic itagliàṅ d'la dla Léga Nòrd. Dal 1993 al 1995 all'è stä anca segretäri dla Lèga Lumbärda.
All'è apasiunä ad pursläni antic, soratüt tudêschi ad Meissen.
Nòti e riferimëint
}}
226 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 226, mo invéci 'l an 226 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 226 (duśeintveintsē, duecentoventiseiesimo in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 225 (duśeintveintsìnc) e 'l vin prìma dal 227 (duśeintveintsèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintveintseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Dubai
Dubai o Dubaj (in âreb دبيّ) l’é na sitê di Emirê Âreb Unî, cla pió populê dal so stê cun 3 304 046 carstian.
Negasiòun (matemàtica)
{{Metacaixa
.able
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Negasiòun (matemàtica)
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ónbria
L'Ónbria l'è 'na regiån d'l Itâglia ed mèz con 834.210 abitànt (dal 2003), e al so chèplôg l'è Perûgia. Ed såura e a maténna la cunfénna col Mèrch, ed sîra e sänper ed såura pr'un pzulén cun la Tuschèna, ed såtta col Lâzi. La só superfézzi l'è ed 8.457 chmq. Al scutmâj d'l Ónbria l'è ed pulmån vaird d'l Itâglia tant ch'l'è pénna ed bûsc.
Negasiòun (matemàtica)
In dla lògica e in dla matemàtica, la negasiòun (negazione in itagliàṅ), ch'la se scrìv "\neg", l'è cal conetîv lògic ch'al dîś che na propośisiòun la nn'è minga véra.
Ónbria
La s câta såura a la cadänna 'd muntâgn dî Apenén e l'è traversè dal fiómm Têver.
Negasiòun (matemàtica)
La só tabèla dla veritê l'è la seguàinta:
Ónbria
Cmónna
La regiån l'à dåu pruvénzi: qualla ed Perûgia (PG) con 59 cmónni e qualla ed Têren (TR) con 33 cmónni.
Negasiòun (matemàtica)
Noti e referèinsi
}}
Cube - Il cubo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
433 (nùmer)
{{Metacaixa
Cube - Il cubo
{{CITAZIONE|Minga pascàr un mutìṿ, pésca na via par saltàr-ag fóra.|Tagline dal film}}
433 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 433, mo invéci 'l an 433, 't ê da 'ndèr chè) Al 433 (quaterseinttreintatrī, quattrocentotrentatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 432 (quaterseinttreintadū) e 'l vin prìma dal 434 (quaterseinttreintaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseinttreintatriéśim post.
Strè San Dunè
Strè San Dunè (via Zamboni in itagliàn) l'é na vècia strè dal zänter ad Bulåggna, ch'as câta int al quartîr San Stêven, ch'la pôrta dâl dåu Tårr fén a la żôna Universitèria es a Pôrta San Dunè. La vî in itagliàn tôr al nómm da Alvîṡ Żanbån, parsunâg' ch'l à ideè al triculåur itagliàn.
433 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Strè San Dunè
La strè l'à la said zentrèl dl'Universitè di Stóddi d Bulåggna, a Palâz Pûż, e dimónndi èter istituziån universitèri, e l'é famåuṡa pr èser al mażåur stra i sît dla muvîda universitèria dla zitè.
Bêś a la francéśa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al bêś a la francéśa l' è cal bêś che dū persòuni i s dan in sìm' a la bòca mo anca cun el lèngvi: sènd un quèl dimòndi svilupadōr 'd erotìśum, cal bêś chè i s al dan i amadōr.
Vôś lighèdi
}}
529 (nùmer)
{{Metacaixa
Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande
{{Metacaixa
529 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 529, mo invéci 'l an 529, 't ê da 'ndèr chè) Al 529 (sincseintveintnōv, cinquecentoventinove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 528 (sincseintveintòt) e 'l vin prìma dal 530 (sincseinttrèinta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintveintnovéśim post.
Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande
{{dialort | dial=Miranduléś}}
529 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande
{{Film }}
Cube - Il cubo
Cube - Il cubo (Cube - Al cûb) 'l è 'n film fantasientìfic canadéś dal 1997 ad Vincenzo Natali ch'al 'l à anc scrit insém a André Bijelic e a Graeme Manson.
.shopping
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
Cube - Il cubo
Custâ tarśènt-sinquantamìla dòlar, al 'n à pò purtâ a cà sincsènt-a-ssantasincmìla. Al gh'à abû 'n séguit, Il cubo 2 - Hypercube dal 2002, e 'n prequel, Cube Zero dal 2004.
Sabiòun
Sabiòun (Sabbione in italiân) l'é 'l nòm 'd 'na véla ch' la sta tra mezdé e matèina e a 11 chilômeter dal cèinter ed Rèz. L'é ai cunfîn cun al cmûn de Scandiân. L'as ciâma acsé perché l'é atâch in dó 'na vôlta a pasêva al turèint Treṣnêr, e l'ēra un pôst in dó 's mucêva l' âcva.
Cube - Il cubo
Sunt
Sinc persunàǵ ch'i n s cgnósan briśa, al pulisiòt Quentin (Maurice Dean Wint), al làdar Rennes dit „Furaciòśa“ (Wayne Robson), la mèdaga Helen Holloway (Nicky Guadagni), 'l architét David Worth (David Hewlett) e la studènta 'd matemàtica Joan Leaven (Nicole de Boer), i s càt'n insaplâ e parśunēr in un cûb, séns' arcurdàr-as cum i aṅ fat a finìr lè dèntar. 'N àt'r óm ch'a gh'éra là, Alderson (Julian Richings), 'l è mòrt tintànd ad scapàr via.
Al cûb al s cata a 'l intéran ad dimóndi àtar sèmp'r in muimènt tgnénd adrē a dal permutasiòṅ. Tut i gh'aṅ al sò nùmar e i faṅ riferimènt a di setōr dla strutùra. Soquànt i èṅ sicûr, di àtar i èṅ dal trapli murtàli. Par savēr qvéi ch'i làs'n in vita a gh'è da divìd'r i nùmar in fatōr prim, difàti i setōr batśâ cun di nùmar prim i cópan. A 'n sèrt punt in na cambra a casca śò da l'élta 'n ragàs autìstig, Kazan (Andrew Miller).
Culegamènt estéran
}}
Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande
{{CITAZIONE|Mo parchè 'l à't guardâ sèmpar lè? In ghigna a gh'ò vargógna!|Batùda dl'Adriana Russo a Pippo Franco}}
Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande (Ric, ric sfundâ... praticamènt in mudàndi) l'è na cumèdia a epiśòdi dal 1982 ad Sergio Martino ambintàda in 'n ufìsi giudisiàri tuscàṅ in dua i s tìnan tri prucès.
In di marcâ ingléś 'l è vgnû fóra c'n al tìtul ad “Don't Play with Tigers”.
Prim epiśòdi
Cesare Domenichini (Pippo Franco) 'l è 'n puvràs che, par purtàr la sò famìja a 'l mar, avénd lò sōl mis da na banda gnanc quatarsènt-mila franc, al decìd ad tgnir a drē a i cunsìli dal sò amìg Medoro (Valerio Isidori) e ad tiràr sù na cà abuśìva ad légn in na spiàgia libra in Tuscàna. A la matìna però i gh càt'n anc un grup ad nudìsta, tri ingléśi e 'n rumagnōl ch'al fà al galét sèg, Ermanno Mordini (Vito Cicchetti), ch'al s pòrta adrē al scutmàj ad “baciòc” par via dal quèl grôs ch'al gh'à in mèś a 'l gambi. Cesare al próa in tut al manéri a paràr-al via da 'd lè, anc s'i sò putèṅ i èṅ śmalisiâ abàsta, ma al n gh la cava minga. Un dè al decìd ad ciamàr i carabinēr par far-'g avér di guàj vist che lò al gira sèmpar nûd ma, quànd qvist chè i rìvan, i al védan c'n un sugamàṅ adòs e i n pōlan far gnint. Piutòst i bùtan 'l òć su la cà abuśìva ad Cesare e i gh órdan ad butàr-la śò in quarànt'òt óri o sinò i al met'ràṅ in parśòn. Su cunsìli ad Medoro, Domenichini al và a tōr a Róma al sio ad sò mujér (Gianni Zullo) ch'l è diabètic e dònca i giùdas i n pōlan minga far gnint cónt'r ad lò parchè in cà a gh'è 'n malâ. Ma a prucès al gh và listés parchè Mordini, srand 'l us, al fà crudàr śò incòsa faghénd-as mâł. Cundanâ a dagnóra dū an, Cesare al gh'à da védar sò mujér Maria (Adriana Russo) ch'la 'l salùta insém a Ermanno méntar i pulisiòt i al pòrtan via.
Secónd epiśòdi
Mario Zamboni (Lino Banfi) 'l è 'n pugléś ch'l è andâ a star a 'l nòrd parchè 'l à spuśâ la bulgnéśa Adalgisa Cavallari (Annabella Schiavone). Insém i gh'aṅ n'indùstria ad salùm in dal mudnéś cumpràda c'n i bèsi dla dóna. In vacànsa a Livóran cun la fiōla Aurora (Nicoletta Piersanti), budlòna cuma sò màdar, i cgnósan 'l amiràj in pensiòṅ Ulderisi (Riccardo Garrone) e l’Adalgisa la fà da tut par far fidansàr la sò ragasōla c'n al fiōl ad quàl là, Amerigo (Andrea Azzarito). Mènt'r i èṅ drē a snar, Mario al véd ch'a gh'è na bèla dóna in 'n àtar tàvul ch'la gh strica 'l òć, la tedésca Frau Kruppe (Janet Agren), una ch'la và mata p'r al śōg dal carti. Par psēr andàr-'g a lèt, Zamboni al s mét a śugàr a scópa sèg ma chi lē la 'l férga cambiànd di franc ad lò cun di dòlar fals. Mandâ a prucès p'r avér dâ via di bòṅ fals, al giùdas (Pippo Santonastaso) 'l al manda lìbar parchè par lò la punisiòṅ ad vìvar insém a cla ciciòna ad sò mujér l'è na péna pēśa abàsta.
Tèrs epiśòdi
Alberto Del Prà (Renato Pozzetto) 'l è 'l pruprietàri 'd un cantēr navàł ch'l è davśèṅ a 'l falimènt cun gl'uperàj ch'i èṅ incasâ négar sèg parchè i n ciàpan minga la paga da tri méś. L'ucaśiòṅ par lò la riva quànd Akim (Daniele Formica), segretàri dal sieìc Omar Abdul Youssef El Rāchid (George Hilton), al gh dà 'l incàrag ad far-'g avér un super yacht ma a gh'è na cundisiòṅ: 'l àrab al vōl pasàr na nòt cun la pèrla nùmar trédas dal sò harem o sinò gnint. Alberto, cun l'àqua a la góla, al firma al cuntràt cardénd che quàl là al vlis sò mujér, la Francesca (Edwige Fenech), ch'l'iva balâ par lò la sira ch'i s éran cgnusû, ma a n è briśa acsè: al sieìc 'l iva butâ 'l òć pròpria su 'd lò e al dódas dóni d'l harem i èṅ sōl di travistî. Alberto al próa a scapàr via ma i sò uperàj i 'l armànd'n indrē. Purtâ a prucès, Omar Abdul Youssef al gh manda di fiōr par far-as pardunàr e al gh prumét ch'al gh cumprarà àtar déś barcòṅ se Del Prà al tira indrē la denùnsia. Chi lò al gh astà ma quànd l'è óra 'd andàr fóra da 'l ufìsi giudisiàri al fà véd'r a tut ch'al fà dimóndi fadìga a giràr.
Culegamènt estéran
}}
Beśamàṅ
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al beśamàṅ 'l è 'n gest ed salùt omagiōś ed dedicasiòun e 'd amirasiòun ch'n òm al pórś a na sgnóra, sìa per galanterìa in di só cunfròunt, che per reverèinsa vers na sgnóra dla nòbiltê o altolochèda. Al beśamàṅ 'l è la parvèinsa 'd un bêś, ślunghènd i làber dimòndi śvèin a la màn dla s'gnôra, mo però sainsa tuchèr-egh-la.
Na volta 'l éra cal bêś ed sòtamisiòun indirisê dal vasàl a 'l só sgnōr.
Èter progêt
}}
Scrâna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
I materiêl druvê per fêr 'na scrâna în tânt, dal mumèint che l'é ûn di câmp pió studiê dal mònd dal design. La manēra pió normêla ed fêr 'na scrâna l'é còla ed dal lègn (int la stôria i prém eşèimpi în fât de sté materiêl), mó în druvê a la grânda ânca i prodòt fât ed materiêl plâstich. Ind j ûltem ân as tènd a druvêr ânca l'aluméni o l'asâr alzirî, bòun ed calêr ed dimòndi al pèiş.
Stôria
'N' âsa ed lègn lònga e strèta ch' la 's pôgia isém a dû âs drét: èco la mêdra ed la scrâna, la bânca, se pór mia acsé róstica e grēşa. La bânca in urégin la 's sparpâgna in tóta l'Europa e l'âsia, préma ed la scrâna: la tgnîva pió persòuni, però l'ublighêva a sēdres in npuşisiòun drēta e scômda. Int al rinasimèint tuscân la Panca a dossale la pôgia insém a dal j âsi ch'a fêven da pē scanalê e la gh'à al schinêl a dé fâta da clunsèini in stîl grēch opór da balaōstri turnîdi. Int i mudē francèiş la ciâpa al nòm ed Banc e l'é un mōbil róstich dimòndi grôs ch' al gnîva més davânt al camèin da dóv' al gnîva mai spustê gnâ per magnêr: égh gnîva aşvinê la têvla da prânş. La scrâna destinêda a tgnîr 'na persòuna sōl l'é druvêda a l'inési sōl per i prēt e i príncip, cme un trôno: l'ēra un privilèg ristocrâtich fêres cgnòser da la gînt e sēdres a pêrt, cme inséma un trôno. Ûn di prém sedîl per sōl 'na persòuna l'é al faldistorio e al gnîva druvê bèle int al 1100. Deşgnû da la "Sella di Plicatilis" longobêrda e rumâna l'é fât in fèr e al pôgia só dō côpi ed sustègn muvébil incruşê, unî dal cà dedsōver da óna o pió strési in pèlach' a tînen s l'imbutidûra. I Faldistori in lègn intajê e sculpî, difécil da catêr, preşèinten 'na sfurmêda alzēra a fōrma 'd "S" da la dòpia fôrbeş. (Famōş dimòndi l'é còl tgnû da cât, incòra incō, int al cunvèint ed Nonnberg anşvèi a Salisburgo, l'é dubê cun guarnidûri in avòri sculpî.
La "câtedra" (cattedra in italiân) e la "cadrēga" (scanno in italiân), elemèint carateréstich ed la mubélia ed cēşa a gh'àn gnînt da vèder cun la scrâna, ch' la 's vèd in Europa a i prém dal 1400. Al prémi scrâni a stèchi oa fōrbeş nasûdi probabilmèint da l' uniòun ed la sella Curilis Rumâna cun la scrâna da câmp 'd urégi âreba. Un cumprumés fra dû gèner ed civiltê, secònd al prinsépi ed l'avtoritê 'd un câp. În fâti cun 'na şfilsa ed listē a fôrbeş muntê só di pêren; a schinêl l'é fât da 'na tavlèta spiâna dal cuntōren sagomê, in dó vân a infilêres al stèchi. In Tuscâna, sti mudē, ch' as tînen, cun soquânti mudéfichi per tót al 1500, în ciamê da la gînta a iccasse aséia a "X". Int la câmbra ed Savonarola int al cunvèint ed Sân Mêrch as pōl incòra amirêr la scâna in dó l'ēra ed sôlit sēdres al frê as trâta apûnt ed la Savonarola uriginêla ch' la deşvîn da la sella Curilis da dóve la ripēt la carateréstica impalcadûra a "X". La Savonarola la gh'à un sêrt nòmert de stèchi ed lègn, da 8 a 12, inarchêdi a besabōga e incruşêdi a fôrbeş ch' as inschêden in bâs in un listèl ch' al fa da pè e in êlta in 2 apôg drét Al schinêl l'é fât da 'na tavlèta cun la fōrma infilsêda da i dû cò da j apôg e dubêda da intâj a la bòuna.
Scrâni per ufési
La scrâna la mócia 'n' impurtânsa principêla int j abiĵnt ed lavōr. La salót e la protesiòun ed chi la dróva l'é ûn di pînt ed préma impurtânsa int al stódi di materiêl, dal fōrmi e dal design di sedîl per ufési. L'Itâlia l'é ûn di pió grôs produtōr de scrâni per ufési, ânca se int j ûltem ân al setōr l'à patî un grôs ralentamèint.