cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Campovōlo ed Rèz
La Secònda guèra mundiêla
Al tèimp ed la guèra al Campovōlo al vîn durvê in tânti manēri: in pió che pésta ed prōvi al vîn druvê ânca cme la scōla di pilôta 'd aparèc. Dal setèmber 1942 al cumîncia a 'd èser druvê per i cumbatimèint, ânca se mìa ed cunténov, préma cun i bumbardēr Cant Z 1007-Bis, pó cun j aparèc da câsa. In particulêr dôp la pêş a và stêregh al 1° gróp Câsa ed l' Aeronautica Nazionale Repubblicana cmandê dal magiōr Adriano Visconti. Al Campovōlo al vîn més fōr 'd ûş da l'eşêrcit tedèsch int al setèmber dal 1944, per paûra ch' a gnés sfundê la Lènia Gôtica da j Aleê.
Stôria ed pôch tèimp fa
Dôp la guèra al Campovōlo al vîn arfât e druvê sōl pr' al j ativitê ed pasatèimp. Incō l'é un campovōlo avêrt al trâfich comercêl, sibèin al gh' âbia mìa dal trâti impurtânti. A câşva ed còst, al 's câta ògni tânt dèinter a dal quistiòun: ânca s' l' é dèinter a un teritôri réch ed pusibilitê e ûş stôrich, al Campovōlo an gh' l' à mai cavêda ad avèinr un pèiş impurtânt ind la rêda di servési póblich. Int al mâg dal 2007 al Comûn ed Rèz l'à préma decîş ed mèter in liquidasiòun la socetê che i gèstés. Dôp a s'é fât strêda l'idèja ed vèndrél a di privê. Int al zógn dal 2008 la socetê ch' la gestés al Campovōlo l'à fât un avîş per la siēlta 'd un sôci privê, ch' al cumpraré al pêrti ed la socetê in mân a j èint póblich.
I cuncêrt
Al mutîv dal perché al Campovōlo l'é cgnusû l'é per avèir avêrt al pôrti a di cuncêrt dimòndi grôs:
Êter prugèt
}}
.progressive
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
Anastasija Myskina
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
In dla sò caréra, tacàda fra i prufesiunìsta in dal 1998, l'à vins un tìtul dal Gran Slam (al Roland Garros dal 2004) e 10 turnèo WTA in tut, purtànd-'s a cà da piò ad sinc migliòṅ e mèś ad dòlar. In di àtar Slam invéci l'è stada bòna ad rivar sèmpar in di quàrt.
A gh piàś magnàr i gnòc e al sushi.
Caréra
La Myskina la s fà nutàr subìt in d'l Utóbar dal 1997 quànd la s pòrta a cà al turnèo ITF ad déś-mila dòlar ad Batumi baténd in finàl l'Elena Dement'eva par 6-7 6-4 7-5. 'L an dòp la vins anc qvél ad Tallinn e la riva in finàl in àtar dū.
In dal 2000 la pèrd a 'l tèrs tùran a Miami da la Nadia Petrova e a Wimbledon in dua però l'è bòna ad bàtar la Kim Clijsters 6-4 6-2. Dòp èsar rivàda in semifinàl a Sopot (3-6 2-6 da l'Anke Huber) la gh la cava a dvintàr una dal primi sinquànta śugadōri dal mónd. In Utóbar, dand la paga a l'Elena Dement'eva par 6-4 2-6 6-1, la riva in di quàrt a Śurîg ma lè la gh'à da cédar a la pardóna ad cà Martina Hingis (nùmar òṅ dal mónd) par 0-6 4-6.
La taca mâl al 2001 parchè l'è bòna ad vìnsar sōla na partida cun l'Iva Majoli a Amelia Island, pardénd-an invéci sinc. A Birmingham la riva a 'l tèrs tùran baténd a fadìga l'Adriana Serra Zanetti ma pò la lasa strada a la Lisa Raymond par 6-1 2-6 6-7. A Eastbourne la và a cà subìt cun la Stéphanie Foretz Gacon. In Agóst, pasànd p'r al qualificasiòṅ e baténd subìt l'Amanda Coetzer 6-3 7-5, la riva a 'l secónd tùran a New Haven ma lè la vèṅ sćiancàda 2-6 1-6 da la Lindsay Davenport. Cuma pardénta furtunàda la śōga 'l turnèo ad Lìpsia e lè la dà la paga incóra a l'Iva Majoli e a l'Anna Kurnikova prima 'd andàr a cà pardénd da la Magdalena Maleeva par 4-6 3-6. A Mósca in Utóbar la gh rénd indrē al favōr a la bùlgara ma pò la pèrd in semifinàl par 7-6 1-6 5-7 da l'Elena Dement'eva. La sèra 'l an da nùmar sinquànta-nóṿ dal mónd.
La vèra al 2002 baténd in cà sua la Samantha Stosur a Gold Coast 6-2 6-0 ma pardénd a 'l secónd tùran da la giapunéśa Ai Sugiyama. A Sydney la và a cà subìt cun un 3-6 2-6 in sal cupét da la Silvia Farina Elia. La riva pò in di quàrt a Doha e Dubai pardénd da la Janette Husárová e da la Venus Williams in tri sét. In di Stat Unî la riva a 'l quàrt tùran a Indian Wells, a 'l tèrs a Miami e Amelia Island e in di quàrt a Sarasota (baténd la Mary Pierce) e a Charleston (baténd l'Arantxa Sánchez Vicario). A Róma la mét in riga la Daniela Hantuchová, la Magüi Serna e la Jelena Dokić prima ad lasàr strada a la Serena Williams 3-6 4-6. La rusa la riva pò in finàl in di turnèo śugâ in sl'èrba a Birmingham (2-6 3-6 da l'austragliàna Jelena Dokić) e a Eastbourne (1-6 3-6 da la Chanda Rubin). Chi riśultâ bèi chè i la cùcian a 'l quindicéśum pòst in clasìfica. A Wimbledon però la riva sōl a 'l tèrs tùran, batùda da l'Amélie Mauresmo 4-6 2-6. In Agóst a New Haven la spasa via prima la Conchita Martínez 6-1 6-4 e pò al Top déś Justine Henin 7-6 6-2 e Martina Hingis 6-7 6-4 6-0. La pèrd pò in semifinàl cun la Lindsay Davenport par 2-6 2-6. In Setémbar la riva in finàl a Bahia e a Lìpsia: in Braśil la bat la gréca Eleni Daniilidou par 6-3 0-6 6-2, in Germâgna la pèrd invéci 3-6 2-6 da la Serena Williams, nùmar òṅ dal mónd.
In dal 2003 la tōś part a 'l turnèo ad Sydney ma la gh astà pôc parchè l'Elena Bovina la la bat subìt 6-3 7-5. A Melbourne la Myskina la riva invéci in di quàrt, batùda par 6-2 6-4 da la Kim Clijsters. A Doha la vìns al sò tèrs tìtul WTA band la paga a cl'atra rusa, l'Elena Lichovceva, par 6-3 6-1. L’Anastasija la bat incóra na śugadōra dal sò paéś a Dubai (la Dinara Safina) prima ad pèrdar in di quàrt da la Justine Henin par 1-6 4-6. A Indian Wells la céd in dal prim incóntar a la tenìsta ad Leningrâd Svetlana Kuznecova 4-6 7-6 3-6. Al sò pardìdi cun dal rusi i cuntìnuan anc a Sarasota in di Stat Unî: la Myskina la gh'à prima la méj su la Nadia Petrova e su l'Elena Dement'eva e pò in finàl la bat anc l'Alicia Molik par 6-4 6-1, faghénd suo al tìtul. La riva in di quàrt pò a Róma e a Straśbûrg, pardénd da la Kim Clijsters 2-6 2-6 e da la Silvia Farina Elia 2-6 3-6. A Wimbledon la riva a 'l quàrt tùran in dua la pèrd da la Jennifer Capriati par 2-6 3-6. La fà méj a gl'US Open in dua la patìs dimóndi par bàtar la mudnéśa Antonella Serra Zanetti (7-6 a 'l tèrs) ma pò la riva in di quàrt mandànd a cà la Mary Pierce 7-6 6-1 par pò cédar a la Justine Henin 2-6 3-6. La rusa la tōś l'arvìnsida sèg baténd-la in finàl a Lìpsia al méś dòp par 3-6 6-3 6-3, prufitànd-'s anc dal bandòṅ dla Kim Clijsters in semifinàl quànd la bélga l'éra avànti 7-5 4-4. La Myskina la s pòrta pò a cà anc al tìtul ad cà sua ad Mósca la stmana dòp, 6-2 6-4 a l'Amélie Mauresmo dòp avér lasâ al briśi a la Magüi Serna, a l'Eleni Daniilidou e a l'Anna Smashnova. A Filderstadt in Utóbar però la fà védar ch'la fà fadìga a digerìr la Bovina parchè la gh pèrd incóra a 'l secónd tùran par 2-6 3-6. Al situasiòṅ i s arbàltan però a la fiṅ dal méś: a Linz la Myskina la bat finalmènt l'Elena Bovina par 6-4 3-6 6-2 ma pò la và a pèrdar in finàl a Philadelphia da l'Amélie Mauresmo par 7-5 0-6 2-6.
La rusa la taca al 2004 cun i quàrt a Sydney (4-6 6-7 da l'Amélie Mauresmo) e a Melbourne (2-6 6-7 da la Kim Clijsters, cun la tènìsta ad Mósca ch'l'iva péna dâ la paga a na śōvna Marija Šarapova). A Doha la Myskina la vins al tìtul baténd in semifinàl la Jennifer Capriati par 6-2 6-2 e in finàl la Svetlana Kuznecova par 4-6 6-4 6-4. A Indian Wells la riva in semifinàl pardénd sénsa discùtar da la Justine Henin 1-6 1-6. In Maǵ la s pòrta a cà al Roland Garros baténd da i utàṿ in avànti la Svetlana Kuznecova 1-6 6-4 8-6, la Venus Williams 6-3 6-4, la Jennifer Capriati 6-2 6-2 e l'Elena Dement'eva 6-1 6-2. La riva in finàl anc a San Diego dòp avér vins 17-15 al tie-break dal tèrs sét cun la Vera Zvonarëva ma pò la gh'à da lasàr al tìtul a la Lindsay Davenport par 6-1 6-1. In Agóst la riva in semifinàl a Montreal (3-6 7-5 4-6 da l'Elena Lichovceva) e a Sopot (la bandòna sénsa śugàr cun la Klára Zakopalová). A Bali la và fóra subìt pardénd da la Maria Elena Camerin par 3-6 6-1 2-6. In Utóbar l'ardópia al tìtul ad Mósca dand la paga a chi atri rusi Elena Lichovceva, Vera Zvonarëva e Elena Dement'eva in finàl e pò anc a la nùmar dū dal mónd, la Lindsay Davenport. A la fiṅ d'l an la s pòrta a cà anc la Fed Cup cóntar la Frància.
In dal 2005 la riva in di utàṿ a gl'Australian Open e in semifinàl a Antwerp, batùda chè da la Venus Williams 3-6 6-3 3-6. A Miami, dòp avér mandâ a cà la Flavia Pennetta, la céd a 'l quàrt tùran a la Kim Clijsters. Dòp tri prim tùran in sla tèra batùda, a Eastbourne la cata a 'l secónd tùran la qualificàda Roberta Vinci e la gh pèrd 4-6 6-7. A Wimbledon la riva invéci in di quàrt ma incóra na vòlta la gh'à da pigàr-as a l'Amélie Mauresmo in dū sét. In Agóst la pèrd 5-7 2-6 la finàl ad Stucólma da la Katarina Srebotnik. La stmana dòp invéci l'è la Kim Clijsters a bat'r-la in dla semifinàl ad Turònt. In tut al manéri l rusa la s mét in bisàca pò 'n àtar tìtul a Kolkata in Ìndia baténd in semifinàl la Kaia Kanepi dl'Estògna 6-3 6-1 e la Karolina Šprem dla Cruàsia par 6-2 6-2. La finìs 'l an cun na semifinàl a Śurîg (0-6 4-6 da la Lindsay Davenport).
Spetegulés
In d'l Agóst dal 2004 la rivìsta par masć GQ l'à fat vgnir fóra dal foto ad lē cavàda śò dal tut, tòlti da 'l giurnàl rus Medved. Lē, ch'la n iva minga dâ al sò parmés, la n gh astà mia e la gh dmanda un riśarcimènt 'd òt migliòṅ ad dòlar p'r i dan. I giùdas, in un prim mumènt, i gh daṅ ragiòṅ a lē ma pò i arbàltan al giudìsi dgénd ch'l'iva invéci firmâ al parmés. Lē la dà pò la cólpa a 'n śbali in dla tradusiòṅ dal tèst dal cuntràt ma la gh'à da star listés cun al bèc sut.
Culegamènt estéran
}}
1590
Al 1590 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Fritz Franz Maier
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Fritz Franz Maier l' éra stē un inśgnér navèl (Znojmo, Moravia, 1844 - Vièna 1926) ch' l' îva inventé 'na carèina ch' l' avrèv po' tòlt al sô nòm.
Culegamèint estèrun
}}
Smashing Pumpkins
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|I'm your lover I'm your zero, I'm the face in your dreams of glass so save your prayers for when you're really gonna need 'em, throw out your cares and fly, want to go for a ride? She's the one for me, she's all I really need, oh yeah, she's the one for me, emptiness is loneliness and loneliness is cleanliness and cleanliness is godliness and God is empty just like me, intoxicated with the madness, I'm in love with my sadness.|A sòṅ al tò amànt a sòṅ al tò śèr, a sòṅ al grugn in di tò sógn ad vēdar dònca tîṅ-at par tè al tò préghi par quànd a 'n arém biśógn dabòṅ, śbat via i tò timōr e ciàpa 'l vōl, vō't far un girtèṅ? Lì lē l'è la sōla par mè, l'è tut qvél ch'a m vōl, pròpria acsè, la sōla par mè, al vōd 'l è èsar da par lò e èsar da par lò 'l è genuîṅ e 'l genuîṅ 'l è divîṅ e Dio 'l è vōd cumpàgn a mè, intusicâ par la matéria, a sòṅ inamurâ dla mè tristésa.|Zero, 1995|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I The Smashing Pumpkins (Al Suchi Furmidàbili) i èṅ un grup ad rock alternatìṿ americàṅ, uriginàri ad Chicago, nâ in dal 1988 miténd insém a 'l inìsi Billy Corgan (vóś e chitàra) e James Iha (chitàra) e pò la D'arcy Wretzky (bas) e Jimmy Chamberlin (baterìa).
Al grup 'l à cgnusû 'l sucès specialmènt a la mità di an Nuànta cun 'l àlbum dópi Mellon Collie and the Infinite Sadness (ch'l à debutâ diretamènt a 'l prim pòst dla clasìfica dla Billboard) e i sìngui Bullet with Butterfly Wings e 1979. In dla sò caréra i aṅ vindû da piò ad vint migliòṅ ad disc in di sōi Stat Unî dand a la luś nóṿ àlbum in studi e sinc racòlti.
Dòp ès'r-as mulâ in dal 2000, al grup al s è mis insém incóra in dal 2006 par 'l àlbum Zeitgeist sénsa Iha e gnanc la Wretzky ma c'n al chitarìsta e tasterìsta Jeff Schroeder a 'l sò pòst.
Fra gl'àtar sìngui d' arcuràr a gh'è anc Today, Zero, Thirty-Three, The End Is the Beginning Is the End (ch'al fava part dla culòna sunóra dal film Batman & Robin), Ava Adore e The Everlasting Gaze.
Sliver
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|At piàś guardàr, dig-j-a bèṅ?|Tagline dal film}}
Sliver (Sćéśa) 'l è 'n thriller eròtic dal 1993 ad Phillip Noyce ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l rumànś Sćéśa 'd Ira Levin, adatâ p'r al cìnema da Joe Eszterhas, qvél ad Basic Instinct d'l an prima, sèmpar cun la Sharon Stone.
Da 'l punt ad vista cumersiàł, al film 'l è stâ 'n sucès parchè 'l à purtâ a cà da piò ad sènt-sédas migliòṅ ad dòlar a frónt 'd un cóst ad quarànta.
Sunt
La Carla Norris (Sharon Stone), a cap dna redasiòṅ dn'aśiénda ch'la fà vgnir fóra di lìbar, dòp ch'al sò matrimòni 'l è andâ a ròtui, la decìd 'd arfàr-as na vita spatinànd in 'n àt'r apartamènt. La in sarnìs òṅ ch'al s cata in un gratacēl in dal sènt'r ad Manhattan, ciamâ “Sliver”. Rivàda là, in dal gir dna stmana, la fà na fèsta cun i sò vśèṅ par cgnós'r-i méj.
Quànd a mōr anc la Vida (Polly Walker), na mudèla ch'la s éra misa insém cun Zeke e anc cun 'n àt'r abitànt dal pòst, al scritōr Jack Landsford (Tom Berenger), la pulisìa al taca a suspetàr ad lò ch'al finìs in parśòṅ. Vgnû fóra pagànd la causiòṅ, chi lò al dà cónt'r invéci pròpria a Zeke ch'l iva mis sù 'n impiànt vìddeo lugâ in di mur ch'al druàva par tgnir 'd òć tut gl'apartamènt dal palàs.
Culegamènt estéran
}}
Côr
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
Al côr l'è l ôrghen zentrèl d'l apparè ed zircolaziån dal sang. L'è qual ch'al spénz par fèrel zirèr.
Ligâm estêren
}}
Protocòl ed Ginévra dal 1924
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Cuncòrdia
La Cuncòrdia (Concordia sulla Secchia, in italiàn) l'è un cumùn ed 8.800 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna.
Protocòl ed Ginévra dal 1924
Al Protocòl ed Ginévra dal 1924 'l è stê 'n acòrd internasionèl tra soquànt Paéś perchè ch'a s pruvìs a descòrer ed na manéra pacìfica prìma 'd tōr in man egli ermi, per catèr el solusiòun ai probléma ch'a era gnû fóra.
I prim minìster francéś Édouard Herriot e 'l ingléś Ramsay MacDonald i vliven cal strumèint chè per potensièr la Socetê dal Nasiòun, ch'la gh'la cavìs ed dichiarèr agresōr cal Paéś ch'al n'ìs mìa vlû descòrer prìma in pêś.
Colegamèint estèren
}}
Il vizio di famiglia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Il vizio di famiglia (Al visi 'd famìja) l'è na cumèdia spurcacióna dal 1975 ad Mariano Laurenti.
Sunt
Al cònt Giosuè (Gigi Ballista), industriàł di spaghét dla pruìnsa vèneta, 'l è pîṅ 'd bèsi e 'l tira sèmpar dal madóni ma 'l è vèć e 'l è custrét a vìv'r in carusìna. 'L è spuśâ cun na dóna che na vòlta la fava la putàna, l’Ines (Nieves Navarro), e in dla sò vila i gh stànan anc sò surèla Magda (Juliette Mayniel) e sò anvōd Marco (Roberto Cenci), che lò al n s cumpatìs briśa.
I sò piàṅ i pàr'n andàr in fum quànd a riva da Sanrémo na ragàsa ciamàda Suzie (Edwige Fenech) ch'la diś 'd èsar la fiōla dal cònt, abùda vint an prima durànt na vacànsa in Ligùria. Anc chi lē la vrév i bèsi tut par lē e a sucéd dònca ch'al tri dóni dla cà i tàc'n a traplàr di tragatèṅ cónt'r al rivàli.
Culegamènt estéran
}}
Ch'in Shih-huang
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
Ch'in Shih-huang (Handan, 260 a.C. – Shaqiu, 210 a.C.) l'è stè un ditatåur cinais dal 238 a.C. al 210 a.C.
Riferimént
}}
1522
Al 1522 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Mamurra
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Mamurra l' éra stē un suldé a cavàl ed l' eśèrcit rumàn in dal I sécul a. C., uriginàri ed Fòrmia; l' éra stē n' amìg disolù ed Cesare, sô praefectus fabrum in Gālia, in dùa al dvintéva tròp rìc; la sô cà in sìm' al Celium l' éra famôśa pr' al lùso; l' éra sté arcurdé piò vòlti da Catùl.
Culegamèint estèrun
}}
La Mòja
La Mòja (Moglia in italiân) l'é un cmûn ed 5.994 abitânt ed la pruvîncia ed Mântva in Lumbardìa.
Antonio Lugli
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Antonio Lugli 'l era stê 'n patrióta e 'n òm 'd afêr carpśàn (Chèrp 1763 - Mòdna 1848). 'L era 'd idèi liberèli e 'l ìva fat pèrt dal muimèint 'd arvòlta mudnéś dal 1831. Dal mumèint ch'al gh'iva biśògn da scapèr, Lugli 'l andèva a Bulògna, indû al cuntinuèva a cospirèr e a tgnìr la pèrt edla Giovine Italia. Arestê per queschè in dal 1836 e purtê n'ètra volta a Mòdna, al gniva mìs in galéra per déś àn.
Colegamèint estèren
}}
Edgar Allan Poe
{{Metacaixa
Edgar Allan Poe (Boston, 19 ad Śnar dal 1809 – Baltimòra, 7 'd Utóbar dal 1849) 'l è stâ un scritōr e puéta americàṅ, cunsiderâ òṅ di più impurtànt dla literadùra di Stat Unî, invintōr dal racònt pulisièsc, d'l urōr e dal śal psiculògic, finénd anc p'r èsar arcurdâ p'r i sò racònt gòtic.
Biugrafìa
Edgar Poe (quést chè 'l è al sò nóm ad batéś) 'l è nâ a Boston in dal 1809, fiól di atór Elizabeth Arnold Hopkins Poe e David Poe Jr. Al gh'iva anc du fradèi, William Henry Leonard Poe e Rosalie Poe. Dòp la mòrt di genitōr, quànd lò al gh'iva dū an, al và a vìvar a cà ad John Allan, un marcànt dimóndi ric ad Richmond.
In dal 1815 i s trasferìsan in Inghiltéra e Edgar al taca a 'ndar a scóla in fiṅ a 'l 1820. Da putèṅ al gh'iva na bèla memòria e la sò èsar purtâ p'r al rimi e gl'anàfuri (na manéra ad ripétar al stési paròli tacànd dal fraśi nóvi par marcàr un cuncèt) al gh pòrta al scutmàj ad jingle-man.
I genitōr adutìṿ i gh vlìvan dar n'educasiòṅ ingléśa strica e lò al taca a studiàr in dla scóla ad Stoke Newington cuma pò al cuntarà in dla sò òpra William Wilson.
In c'l an lè al scriv dal rimi in unór 'd Elena e pò 'd Eleonora, Irene, Paeau. Ma sōl la Sarah Elmira Royster la cuntàva dimóndi par lò ma 'l matrimòni di dū 'l à patî i ustacùi dal pàdar dla dóna parchè lò al gh l'iva cun al sgnór Allan, al pàdar 'dutìṿ ad Poe.
Par Poe al 1826 'l è stâ 'n an deciśìṿ parchè al sa distàca da sò pàdar ch'al n vliva minga jutàr-al par via di dèbit che Edgar 'l iva fat in di sò an a l'Università dla Virgìgna. In dal 1834, prima ad murìr, al vèṅ diśeredâ par sò pàdar ch'al n s éra minga giustâ sèg.
Nómmer cumplês
Un nómmer cumplês l'è 'n espresiån algebrica cme a+ib indovv a e b én nómmer reèl, e i l'è l'unitè imazinèria, ch'la fà -1 al quadrè. La quantitè a la s ciama pèrt reèl, e la quantitè b la s ciama pèrt imazinèria. L'insamm dî nómmer cumplês as saggna spess cåun la lettra \mathbb C.
Edgar Allan Poe
Biugrafìa
Poe al tacò a guadagnàr-as da vìvar scrivénd a Baltimòra, Richmond, New York e Filadèlfia e in dal 1835 al fà gnir fóra i sò prim racònt in sal Courier. Al taca anc a lauràr par la redasiòṅ dal Southern Literary Messenger ad Richmond ma la sò vita la cuntìnua a èsar pîna ad patimènt. 'L an dòp al spóśa sò cuśìna Virginia Clemm ch'la gh'iva sōl tred'ś an.
428 (nùmer)
{{Metacaixa
Dirk Bogarde
{{metacaixa
428 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 428, mo invéci 'l an 428, 't ê da 'ndèr chè) Al 428 (quaterseintveintòt, quattrocentoventotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 427 (quaterseintveintsèt) e 'l vin prìma dal 429 (quaterseintveintnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al quaterseintveintotéśim post.
Edgar Allan Poe
Biugrafìa
Fra 'l 1837 e 'l 1838 al scriv Storia di Arthur Gordon Pym (The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket) ch'a véd pò la luś in dal 1838. A s trada 'd òṅ di lìbar più famóś ad Poe, e òṅ di più impurtànt dla sò prudusiòṅ dal terōr.
Dirk Bogarde
{{dialort|dial=Miranduléś}}
428 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Edgar Allan Poe
Biugrafìa
In dal 1840 al pùblica a Filadèlfia La caduta della casa degli Usher, Morella, William Wilson, La cometa e La conversazione di Eiros e Charmion.
Dirk Bogarde
Derek Jules Gaspard Ulric Niven van den Bogaerde, cgnusû méj cuma Dirk Bogarde (Lóndra, 28 ad Mars dal 1921 - Lóndra, 8 ad Maǵ dal 1999) 'l è stâ 'n atōr britànic, vinsidōr ad dū Prèmi BAFTA in dal 1963 e in dal 1965.
Edgar Allan Poe
Biugrafìa
In dal 1841 l'è la vòlta ad Il ritratto ovale, La vita della morte e La maschera della morte rossa. Al scriv anc I delitti della rue Morgue cun prutagunìsta al studióś dal crìmin Auguste Dupin, cunsiderâ òṅ di prim lavōr dal gènar pulisiésc.
Lo scarabeo d'oro (1843), Il corvo e altre poesie (1845) e Il gatto nero (1843) i al fànan pò dvintàr famóś in tut al mónd.
Dirk Bogarde
Àtar prugèt
}}
Edgar Allan Poe
Biugrafìa
In dal 1846 la mór sò mujér ad teberculóśi e lò al casca in dla deśulasiòṅ più négra, butànd-as in dl'alcool. Al sò èsar pòvar e sénsa bèsi (l'è custrét a druàr i linsói matrimugnàl cuma sudàri par la sò spóśa) al fà crésar incóra da piò la sò depresiòṅ.
Al 3 'd Utóbar dal 1849 Poe al vèṅ catâ minga lùcid e mèś insiminî par li stradi ad Baltimora. Purtâ sùbit a 'l uśdàr, al mór al gióran 7.
Culegamènt estéran
}}
At the BBC
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|The night is still and the frost it bites my face, I wear my silence like a mask and murmur like a ghost, trick or treat, trick or treat, the bitter and the sweet, trick or treat, trick or treat, the bitter and the sweet, the carefree days are distant now I wear my memories like a shroud, I try to speak but words collapse, echoing, echoing, trick or treat, trick or treat, the bitter and the sweet, trick or treat, trick or treat, the bitter and the sweet, I wander though your sadness, gazing at you with scorpion eyes, Halloween, Halloween.|La nòt l'è incóra lè e 'l śēl al m mòrśga la fàcia, a m mét adòs al mè silènsi cuma na màscra e a bacàj cuma 'n fantàśma, dōls o schèrs, dōls o schèrs, 'l amâr e 'l gustóś, dōls o schèrs, dōls o schèrs, 'l amâr e 'l gustóś, i dè sénsa pinsēr i èṅ luntàṅ adès e mè a m mét i mè arcòrd cuma 'n sudàri, a prōṿ a dascórar ma 'l paròli i cródan, rimbómb, rimbómb, dōls o schèrs, dōls o schèrs, 'l amâr e 'l gustóś, dōls o schèrs, dōls o schèrs, 'l amâr e 'l gustóś, a gir 'd intór'n a 'l tò magòṅ, guardànd-at cun di òć ad scurpiòṅ, Halloween, Halloween.|Halloween, 1981|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
At the BBC 'l è 'l tèrs àlbum da 'l viṿ dal grup dark di Siouxsie and the Banshees, vgnû fóra cuma cufanét ad tri CD e 'n DVD. 'L è stâ publicâ al prim ad Śugn dal 2009 e al mét insém al registrasiòṅ fati p'r al prugràma ad John Peel, ch'i s càt'n anc in dal disc Voices on the Air: The Peel Sessions, cun di àtar pès sunâ sèmp'r a la BBC e anc ad soquànt cuncèrt.
Tut al canti dal cufanét i èṅ stadi fati da 'l Nuvémbar dal 1977 a 'l Dicémbar dal 1991.
Culegamènt estéran
}}
L'adolescente
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un viàś sureàł in dal sès di śuvnòt.|Tagline dal film}}
L'adolescente (La ragasōla) 'l è 'n film eròtic francéś dal 1975 dla Catherine Breillat, chè a 'l sò debùt. La pelìcula l'è pò vgnuda fóra sōl in dal 1999.
Al film al tōś ispirasiòṅ da 'l quàrt rumànś dla Breillat, vgnû fóra in Frància cun al tìtul ad Le Soupirail. La regìsta la canta anc al braṅ “Suis-je une petite fille?” (Sòṅ-j-a mè na ragasōla?).
Sunt
L’Alice Bonnard (Charlotte Alexandra) l'è na ragasōla ad quìnd'ś an ch'la và a 'l licèo. In d'l Agóst dal 1963 la decìd ad pasàr al sò vacànsi 'd Istâ a cà di sò genitōr in Achitàgna. Chi lōr i s dróan al sò tèmp laurànd e guardànd la televiśiòṅ.
Quànd a riva lè al śóv'n e bèl Pierre-Evariste Renard (Hiram Keller), dit "Jim", ch'al taca a lauràr par sò pàdar, chi lē la ciàpa na còta par lò ma a n gh'è vèrs parchè al gh'à bèla la muróśa.
Culegamènt estéran
}}
Filê
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al filê l' è cl' insèm ed fîbri têsil tgnùdi insèm da 'na tursiòun in cla manéra arvujèda da furmèr un fîl.
La lavurasiòun p'r avér'gh al filê la s' ciàma filadûra: prima però 'dla filadûra a gh' vôl la cardadûra, la petnadûra e la turśdûra dal fîbri têsil, per mèt'ri tùti per cal vèrs, pasènd per chi semi-lavurè dal naster cardê e dòunca dal stupèin.
Culegamèint estèren
}}
Lambrósch Arzân
Al Lambrósch Arzân (Lambrusco Reggiano in italiân) l’é un vèin a DOC e la  só produsiòun l’é permésa ind la pruvîncia ed Rèz.
La D.O.C. dal Lambrósch Arzân
Al 22 lój 1971 al Lambrósch Arzân a'gh vîn arcgnusûda, per mèz 'd un decrēt ed l'alōra Presidèint ed la Repóblica, la denominasiòun d’urégin Lambrusco Reggiano, e, ind l’ istès mumèint, a vînen apruvêdi al règoli ch’ el riguêrden. La denominasiòun la gh’à la mîra ed qualifichêr al j òvi e i ralatîv vèin prodòt ind la zôna pruvincêla, bèle cgnusû e stimê fîn da l'antichitê. A sté prupôṣit la fésa ‘na sfîlsa ed règoli bèin spieghêdi, e al produtōr al dêv per fôrsa adatêres, in manēra che al prodòt al sia bèin  spieghê e arcgnusû al consumadōr. Al contròl dal rispèt dal règoli per prutēṣer la carateréstica di prodòt l’é cunsgnê a ‘d un èint a pôsta, ânca ló nê int al 1971, e adèsa ciamê Consorzio per la Tutela dei vini "Reggiano" e "Colli di Scandiano e di Canossa". Dal 26 novèmber 1996, difâti, la DOC Lambrusco Reggiano la câmbia nòm e la dvèinta semplicemèint Reggiano, cun la preşèinsa ed nōv genér ed vèin in pió dal Lambrósch.
Cumpagnamèint cunsiliê
Al Lambrósch Arzân al va servî zōven, al va ‘d bû ind la premavèira dôp ed la vendèmia, a’s cumpâgna perfetamèint a la cuṣèina tradisionêla arzâna oséja: lasâgni, lès, zampòun, cudghîn e salóm. Al va servî frèsch (16°) e sturacê al mumèint.
Citasiòun dal sît dal : Consorzio Vini Reggiani
Zôna ed produsiòun
Albinèa, Bagnōl in Piân, Baîṣ, Bibiân, Burèt, Bresèl, Cadelbôsch ed Sōver, Campagnōla, Campéṣen, Canòsa, Carpnèida, Caşalgrând, Castlarân, Castelnōv ed Sòt, Guastâla, Queriêgh, Curèz, Fâbrich, Gatâtich, Gualtēr, Muntèc, Nuvalêra, Puvî, Rèz, Quâter Castē, Rezōl, Ré Salṣêr, Rôl, Rubēra, Sân Martèin, Sânt'Ilâri, Scandiân,Vsân, Viân.
Colegamèint d'ed fōra
Sît dal Consorzio Vini Reggiano
.mls
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
Romualdo Mascherpa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Colegamèint estèren
}}
222 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 222, mo invéci 'l an 222 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 222 (duśeintveintedū, duecentoventidue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 221 (duśeintveintùn) e 'l vin prìma dal 223 (duśeintveintetrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintveinteduéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Piuciōś
{{Metacaixa
Dôl
Al turèint Dôl  (Dolo in italiân) al nâs dal Mûnt Cùşna in pruvîncia ed Rèz int l' Apenèin arzân.
Piuciōś
I piuciōś egl'ìn dla ginta ch'la gh'à di piōć adós, e figurativamèint però, anca dla gint tròp tachèda ai sold, ch'la i tin tròp e-strìc. Cun al stès significhê 'd persòuna tacàgna, a s dîś che ùn 'l è n'"arpìa", na "pela", 'n "rampèin", na "resca".
Noti e referèinsi
}}
Dôl
A 's bóta in Sècia, e al gh'à 'na lunghèsa tra i 20 e 25 chilômeter.
A cîrca sînch chilômeter préma ed butêres in Sècia al s' unés al turèint Dragòun.
A l'altèsa ed Funtanlós,'na frasiòun ed Frasnòr per mèz ed 'na dîga, n'a pêrt ed l'âcva la cambia diresiòun e la va vêrs la centrêla elètrica ed Farnèida, 'na frasiòun ed Muntfiurèin ch' l' é luntân cîrca 10 chilômeter.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Dolo (torrente)| trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Agnieszka Radwańska
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Agnieszka Roma Radwańska, (Cracòvia, 6 ad Mars dal 1989, IPA: [aɡˈɲɛʂka radˈvaɲska] scólta'l chè) l'è stada na tenìsta pulàca ch'l'è stada la nùmar dū dal mónd (al 9 ad Luj dal 2012). L'è élta 172 cm e la péśa 56 chilo.
L'è stada la prima tenìsta pulàca bòna ad vìnsar un turnèo in dal sircùit più grand (in sal cimènt ad Stucólma, in d'l Agóst dal 2007 cóntar la Vera Duševina) e anc la prima dal sò paéś a guadagnàr almànc un migliòṅ ad dòlar, rivànd anc a muciàr-an sù ùndas.
In dal Luj dal 2013 l'asuciasiòṅ catòlica pulàca ciamàda «A m vargógn briśa ad Geśù» la l'à casàda via da i sò iscrìt parchè lē, fra i sò mémbar da 'l 2011, l'iva decìś ad far-as tōr śò cavàda śò da la rivìsta Espn.
Caréra
In dla sò caréra l'à vins dódas turnèo WTA (nóṿ in sal cimènt, cun anc dū Premier Mandatory, Pechîṅ 2011 cóntar l'Andrea Petković e Miami 2012 cóntar la Marija Šarapova).
A 'l inìsi dal 2013 l'à purtâ a cà in dal gir dna stmana dū tìtui a Auckland e Sydney, chè dand la paga a la Dominika Cibulková‎ par 6-0 6-0. Par cóntar l'à mulâ par strada quàtar tìtui in finàl, i prim dū lasànd-i a la Svetlana Kuznecova e pò, in dal 2012, pardénd a Wimbledon 1–6 7–5 2–6 cóntar la Serena Williams e a Tokyo 0-6 6-1 3-6 cóntar la Nadia Petrova.
Nòti
}}
Grinfa dal diàvul
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Grinfa dal diàvul (nóm sientìfic Harpagophytum procumbens) l'è na piànta a èrba ch'la fà part dla famìja di Pedaliacee e ch'la crés in dl'Àfrica dal sud, in dal savàni e in dal deśèrt dal Kalahari. La s ciàma acsè parchè i sò frut, ch'i pōlan vgnir bòṅ anc cuma raìś s'a sarvìs, i finìsan cun dal grinfi, dal vòlti periculóśi p'r al bestiulìni cuma i ruśgadōr ch'i vaṅ in a risć 'd armàgn'r-ag tacâ.
La fà di fiōr rós o vióla e 'l sò raìś i èṅ druàdi in madśìna par cumbàt'r i dulōr a la schina, i reumatìśum, al cuntuśiòṅ, i sćiànc di mùscui, la siàtica e l'artrît parchè l'è n'antinfiamadōr naturàł. Inóltar la pōl sarvìr anc par cumbàtar la pudàgra.
Culegamènt estéran
}}
.next
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Cujo
{{Metacaixa
Meteor Storm
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Cujo
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Meteor Storm
{{Film }}
{{CITAZIONE|La fùria che ninsòṅ 'l à vist rivàr...|Tagline dal film}}
Meteor Storm (Timpèsta 'd meteurît) 'l è 'n film catastròfic americàṅ par la televiśiòṅ dal 2010 ad Tibor Takács
Cujo
{{CITAZIONE|Al nóm nóṿ dal terōr!|Tagline dal film}}
Cujo (id.) 'l è 'n film ad scarésa dal 1983 ad Lewis Teague trat da 'l rumànś umònim dal 1981 ad Stephen King.
Meteor Storm
'L è stâ girâ a Vancouver, in Cànada.
Cujo
Custâ òt migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù da piò ad vint-i-òṅ.
Sunt
Cujo 'l è 'l caṅ San Barnàrd ad Brett Camber (Billy Jayne), un baghét fiōl dal mecànig ad Castle Rock Joe (Ed Lauter). Tut i al cgnósan cuma na bèstia gustóśa e bòna c'n i putèṅ ma 'n dè, curénd adrē a 'n cunèṅ salvàdag, Cujo al finìs in na cavèrna pîna 'd papastrèi e òṅ al qvist chè 'l al mòrśga. Al caṅ al s bèca acsè la ràbia dvintànd na bistiàsa catìva e rabìda tant da masàr in pôc tèmp prima Joe e pò 'l sò vśèṅ 'd cà Gary Pervier (Mills Watson).
In cal méntar la Donna Trenton (Dee Wallace), méntar sò marè Vic (Daniel Hugh Kelly) 'l è via par lavōr, la và da Joe insém a sò fiōl pìcul Tad (Danny Pintauro) par far-as giustàr la màchina. Quànd 'l è là la n cata ninsòṅ a part Cujo ch'al próa a saltàr-'g adòs e pò a muntàr in tut al manéri insìma a la sò màchina. Par paùra dal cagnàs, i dū i èṅ custrét a 'rmàgnar sarâ lè dèntar par soquànt dè, sénsa bév'r e sénsa magnàr.
Meteor Storm
Sunt
Na piōva 'd meteurît, in arìṿ da la custelasiòṅ ad Casiupèa, l'è prevìsta in dal cēl dla Califòrgna a 'l primi óri dla matìna. L'astrufìśica Michelle Young (Kari Matchett), insém a dimóndi àtar sitadèṅ 'd San Francisco, l'è prònta a gudér-'s al spetàcul quànd, a 'l impruvìś, un squantèr'n ad giaròṅ spasiài al taca a culpìr la sità esénd ch'i n s èṅ minga dasfàt a cuntàt cun l'atmusféra. Soquànta gint la mōr, di àt'r i armàgnan frî cuma Brad (Travis Nelson), al muróś segrét ad sò fiōla Kara (Kirsten Zien) ch'l'éra lè insém a sò fradèl Jason (Brett Dier).
Cujo
Sunt
Turnâ a cà, Vic al la cata vōda, cun tut i lèt scavśâ e 'n caśèṅ dapartùt. In pinsēr par la sò famìja 'l óm al créd ch'a gh sia insaplâ 'n èx amànt ad sò mujér, Steve Kemp (Christopher Stone) al marangòṅ.
Meteor Storm
Sunt
La siensiàda la n sà minga dar dal spiegasiòṅ a 'l culunèl Jack Clancy (Viv Leacock), culéga e amìg ad sò marè Tom (Michael Trucco), ch'al lavóra p'r i federài e p'r al generàł Brock (Kevin McNulty). 'L óm al gh admànda 'd andàr sèg par jutàr-i in dl'emergénsa méntar 'l inviâ televiśìṿ Kyle Kemper (Eric Johnson), insém a la sò culéga Lena (Lara Gilchrist), 'l è in gir a tiràr śò incòsa tintànd ad far al scoop.
Cujo
Culegamènt estéran
}}
Meteor Storm
Sunt
Méntar sò surèla Laura (Emily Holmes) la mōr in dal crudamènt dal pònt Golden Gate, la Michelle la capìs ch'al maśàgni di meteurît i èṅ fat d'l elemènt 120, 'l unbinìli, e ch'i èṅ dirèti tuti vèrs l'ìśula 'd Alcàtraz esénd ch'in dal fónd dla baja a gh'è di rèst ad meteurît vèci ad c'l elemènt lè ch'i li tìran da la sò banda cun 'n efèt magnètig.
Al generàł Brock 'l è prònt a sparàr soquànt mìsii nucleàr ma 'l gh'à anc biśógn d'l ajùt di rus.
Culegamènt estéran
}}
Nómmer
Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè.
Esénpi
I nómmer pió cgnossó én i nómmer naturèl {0, 1, 2, ...} o {1, 2, 3, ...}, druvè par cuntèr, e as scrîven cåun la N.
Quand i s câten anch' tott i nómmer negatîv, arän i nómmer intîr Z.
I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.
L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.
I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.
Ed tott i nómmer reèl as pôl truèr pr'estensiån i nómmer cumplês C, indovv as à beli un corp algebricamänt srè ch'al pôl èser fatorizè.
As drova anch sta notaziån pr'äli ugnón prezedänti:
Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl.
Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.
La casa (film 1981)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La pâr pròpria na cà nurmàla... da fóra.|Tagline dal film}}
La casa (La cà) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1981 scrit e dirèt par Sam Raimi, chè a 'l sò debùt in un lungumetràǵ.
Al gh'à abû dū séguit ufisiài, La casa 2 dal 1987 e L'armata delle tenebre dal 1992, e 'n arfacimènt umònim in dal 2013.
Cal film chè 'l è stâ bòṅ ad far sù dū migliòṅ e siē ad dòlar, esénd-an custâ gnanc quatarsènt-mila.
Sunt
Sinc ragàs, Ash (Bruce Campbell), Scott (Richard Demanicor), la Cheryl (Ellen Sandweiss), la Linda (Betsy Baker) e la Shelly (Teresa Tilly), i partìsan par la muntàgna par pasàr un fiṅ 'd stmana in un chalet in dal bòsc. Durànt la prima sira na fòrsa négra la tōś pusès dla Cheryl ch'l'è acsè custréta a far un diségn 'd un lìbar cun na cupertìna malèfica.
Mént'r i śōv'n i èṅ drē a snar a s vèra da par lē l'arbàlta p'r andàr in cantìna in du Scott e Ash i càt'n un lìbar strâṅ e 'n nàstar. Na vóś 'd 'n archeòlug la diś ch'l à catâ cal lìbar lè, ciamâ "Naturon Demonto", in dal castèl ad Candar. Lśénd qvél ch'a gh'è scrit dènt'r a s pōl far turnàr in vita di spìrit, di dèmun e di mòrt. Cuntinuànd a scultàr qvél ch'a gh'è incìś in dal registradōr 'l è pròpria 'l studióś a dir al fórmuli màgichi daśdànd al fòrsi dal mâł.
La Cheryl la decìd 'd andàr a far un gir fóra e la vîṅ strupràda da i spróc di àrbui ch'i tōśan vita da par lōr. Al pònt ch'a pòrta in muntàgna 'l è crudâ śò e dònca a n s pōl minga scapàr via da 'd lè. La Cheryl, invaśàda da 'n spìrit catìṿ, la vîṅ misa in cantìna e l'arbàlta srada cun dal cadéni. Anc la Shelly la finìs śóta 'l cuntròl dal spìrit e chi àtar ragàs i èṅ custrét a far-la a pès. Méntar Scott al và a pascàr un sintēr alternatìṿ, vgnénd frî da i ram dal piànti, la Linda l'è la tèrsa a dvintàr indemuniàda.
Culegamènt estéran
}}
429 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 429, mo invéci 'l an 429, 't ê da 'ndèr chè) Al 429 (quaterseintveintnōv, quattrocentoventinove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 428 (quaterseintveintòt) e 'l vin prìma dal 430 (quaterseinttrèinta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintveintnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
J'accuse
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Colegamèint estèren
}}
Sórag
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al sórag (Mus musculus) (topo in italiàn) 'l è 'n mamìfar ruditōr dla famìja di Murìdi. 'L è anc ciamâ sórag dumèstic par difarénsa da quél salvàdag (Apodemus sylvaticus) o da quél dal canaléti e di fiùm, dimóndi più grand, ch'l'è la Póndga. I eṅ al bèsti più cumùni dal gènar Mus e a gh 'n è quarànta spéci a 'l incìrca.
I màgnan da tut, più che àtar ròba vegetàla ma anc carna e derivâ dal lat. Dal vòlti, par cambiàr al sò magnàr, i n s faṅ minga di prubléma a magnàr dla mèrda.
I sórag i s càtan in tut i paéś dal mónd, dimóndi vòlti davśèṅ a 'l óm ch'a gh dà, sensa vlér-al, cà e magnàr. Purtròp i sórag i pōlan purtàr sèg anc di brut mâi cuma la leptospiróśi.
Distribusioṅ
A s créd ch'i daśvégnan da l'Àśia sentràla e i s eṅ stramnâ dapartùt in dal mónd par via di cumèrs ad tèra e ad mâr.
L'è na spécie ch'la s adàta dimóndi bèṅ e la viṿ praticamènt in tut i post in du a gh'è dal magnàr e di sit adàt par lugàr-as, p'r eśèmpi in di ambînt urbàṅ e suburbàṅ méntar 'l è dimóndi difìcil catàr-al in di pòst rurài dla muntàgna e in di bòsc.
A s pōl dir ch'i sórag i patìsan la cuncurénsa dgl'atri bèsti ch'i pàran lōr (i ruditōr) parchè i n eṅ minga na spécie ch'la gh la cava a vìvar bèṅ sénsa di prubléma davśèṅ cumpàgni a lōr.
Descrisiòṅ
Al sèns d'l udìt 'l è dimóndi śvilupâ. I sórag i pōlan sintìr dal frequènsi fiṅ a 100 kHz, e anc da piò a s pōl dar, e dònchina bèṅ da 'd là di ultrasòṅ. Par far-as capìr al dróa di sòṅ che anc gl'urèci di óm i pólan sintìr. I sórag i i dróan da spés p'r i arciàm da luntàṅ, o di ultrasòṅ par cumunicàr cun chi àtar datéś.
Biulugìa
I eṅ dal bèsti ch'a gh piàś vìvar insém furmànd di grup, arcgnusénd-as in baś a cum i èṅ fat a livèl genètic e par via di udōr. Par far capìr a chi àtar ch'i s càtan lè, i sórag i dróan di segnài ulfatìṿ, marcànd da spés al teritòri cun la pisa e i pét, in genàr lung 3mm e ad culór négar.
Di studiōś dl'Università dla Flòrida i aṅ capî ch'al fémni i vōl'n arcupiàr-as cun di masć ch'i gh'ànan di udór difarènt e pò i fànan i gnai in cumùṅ cun dagl'atri fémni cun 'n udōr cumpàgn. Quést a vōl dir ch'a s dà 'l caś ch'i gh sìan anc dal surèli lè in mèś.
Riprudusiòṅ
I sórag i gh la càvan a far di fiōi durànt tut 'l an: la fémna la pōl parturìr in cuntinuasiòṅ, anc quìndas vòlti in 'n an. 'L èstar al dura vint óri mént'r al cicclo sinc dè. Quànd un muć ad fémni i vìvan insém i téndan a n andàr minga in èstar ma l'è a basta met'r-i in cuntàt c'n al pis dal masć e 'l èstar al vîṅ in tri dè.
Dòp 'l acupiamènt, la fémna la mét sù un tap vaginàl ch'al dura un dè e che 'l impedìs a i masć ad muntàr-la incóra. Dòp tri stmani, i nàsan i surghèṅ, da 3 a 14. La fémna la i crès da par lē e la para via i masć par far in manéra che lì lōr i n i màgni minga.
I pìcui péna nâ i eṅ òrub e nûd: al pēl al taca a crésar dòp tri dè mént'r i òć i vènan vèrt dòp dū stmani. Dòp sinc/òt stmani 'd vita, i sórag i pōlan tacàr a far di fiōi a sò vòlta. In gènar un sórag al campa 'n an ma al pōl rivàr anc a tri.
Referènsi
}}
Premavèira
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
La premavèira (primavera in italiân) l'é óna dal quâter stagiòun int al zôni cun al tèimp pió dōls.
Premavèira "astronômica
Per l' "astonoméia" la stagiòun la cumîncia cun la giurnêda ed premavèira in dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt (al 20 - al 21 se l'ân l'é bişestîl - ed mêrs) e la finés al 22 (al 23 se l'ân l'é bişestîl) ed setèmber int la pêrta êlta ed la Tèra, la cumîncia al 22/23 setèmber e la finés la giurnêda ed l'istê in dóve al dé l'é pió lòngh ed la nôt ind la pêrt bâsa ed la Tèra.
Premavèira "metereolôgica"
Per la "metereologéia" la premavèira l'é al peréiod ed l'ân ch' al và dal 1 ed mêrs al 31 ed mâg ind la pêtr êlta ed la Tèra e tr' al 1 ed setèmber al 30 ed novèmber ind la pêrt bâsa ed la Tèra
Êrt
Int al j êrt la premavèira l'é argumèint ed dimòndi cumpuşisiòun in divêrs râm:
Vôş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Primavera trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
19 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 19, mo invéci 'l an 19 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 19 (deśnōv, diciannove in itagliàṅ, undeviginti in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 18 (deśdòt) e 'l vin prìma dal 20 (vèint). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al deśnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Mâł dla lumàga
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al s ciàma acsè parchè al mâł ch'i patìsan 'l arcòrda dimóndi quél ch'a sucéd quànd a s tóca 'l òć dla lumàga pugiâ insìma a la sò anténa: invéci 'd armàgnar lè, la bèstia la 'l tira indrē tut al vòlti ch'al ciàpa atàc a quèl. A Mòdna a s diś a i putèṅ: „Lumaghèin da 'l an pasê invéci ed cráser 'l è calê“, a Bulógna invéci la “vójja ed lumèga” 'l è pròpria 'l pistulèṅ pìcul.
I èṅ di migliòṅ in tut al mónd i masć ch'i gh'aṅ cal mâł chè. In Itàglia a s pénsa ch'i sìan tri migliòṅ, al 13% a 'l incìrca. 'L è 'n prubléma ch'al crés c'n i an, difàti a 'n 2% ad malâ fra i śōvan fra 18 e 34 an, a s pasa a 'n 48% ólt'r i 70 an. I mutìṿ ch'i daṅ vita a 'l Mâł dla lumàga i pōl'n èsar fìśic (vasculàr, endòcrin, pansa, diabēt, fum, madśìni tòlti) o psiculògic (angùstia 'd prestasiòṅ, prubléma 'd èsar bcâ durànt la gusàda, pinsēr 'd atra natùra, prubléma cun dal dóni bruti fighi o ch'i spùsan dimóndi o ch'a n s và minga 'd acòrd) o anc un misćiùs di dū.
A 'l dè 'd incō a gh'è di fàrmag ch'i pōlan far dvintar dura la béga anc s'la gh'à di prubléma ad cal gènar chè. A s dascór ad madśìni inibidōri dla fosfodiesteràśi (cuma 'l Viagra) o di vaśdilatadōr (cuma 'l Prostaglandìni), ch'i gh pómpan più sangṿ dèntar.
Pippo Civati
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Giuseppe Civati (Mónśa, 4 'd Agóst dal 1975), cgnusû méj cuma Pippo Civati, 'l è 'n pulìtic itagliàṅ dal Partî demucràtic. 'L è anc scritōr avénd pò na laùrea in filuśufìa in bisàca da 'l 2008. Al gh'à i cavìi rós.
Dòp èsar stâ elèt a la Cambra di deputâ in dla circuscrisiòṅ Lumbardìa 1 in dal 2013 e avér pruâ a dvintàr segretàri dal partî, 'l à dâ vita a la curènt di “Civatiani” dòp qvéla 'd “Andiamo oltre” (Andém óltar).
Biugrafìa
Dòp un diplòma a 'l lìceo clàsic in dla sò sità e èsar dvintâ cunsiliér cumunàł a Mónśa in dal 1997 p'r i Demucràtic ad sinìstra, in dal 1998 al tōś la laùrea in filuśufìa a Milàṅ. Da 'l 2002 a 'l 2004 'l é mémbar dla segreterìa prunvisàla di DS a Milàṅ pò par dū an al fà àtar tant in Lumbardìa. In dal 2009 al dà 'l sò apòǵ a la musiòṅ 'd Ignazio Marino e pò al dvènta 'l curdinadōr nasiunàl dla sò campàgna p'r al primàri dal Partî demucràtic.
In dal 2010 al vèṅ elèt in regiòṅ e pò al dà vita, insém a Carlo Monguzzi, a 'l muimènt “Andiamo oltre”. In dal Nuvémbar dal 2010 al mét in pē, insém a 'l sìndic ad Firénse Matteo Renzi, al cungrès “Prossima fermata: Italia” (Farmàda a vgnir: Itàglia) par spasàr via tut i vèć rutàm dal partî ma pò al s śluntàna da lò.
In dal 2013 al fà al sò ingrès a la Cambra di deputâ e al s fà càrag ad catàr 'n acòrd cun qvéi dal Muimènt Sinc Stéli par métar sù al guèran ma al n gh la cava minga. In séguit al n vóta minga la fidùcia a Enrico Letta quànd chi lò al gh'à biśógn di vōt dal Pòpul dla Libertà.
In dal Dicémbar dal 2013 al tōś part a 'l primàri par dvintàr segretàri dal sò partî ma al riva tèrs c'n al 14,2% di vōt dòp Matteo Renzi e Gianni Cuperlo. In dla diresiòṅ dal 13 ad Favràr dal 2014 al s mét ad travèrs a 'l ducumènt ad Renzi cónt'r al guèran Letta che lò al n vliva minga. Da la sò banda un grup ad sustenidōr dla curènt di “Civatiani”. Anc in séguit al dà cóntar da spés a 'l sò segretàri .
Nòti
}}
Huang Xianfan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
Huang Xianfan (in cinés mandarèin 黄現璠/ 黄现璠; Fusui, 13 nuvänber 1899 – Guilin, 18 znêr 1982) l’é stê un stôrico e studiōs dal râsi cinés, al fundadôr dal stódi al Zhuang e scōli Bagui cinés.
Nutési ed la só véta
Nèd a Fusui dal 1899 int'na famàjja Zhuang.Dôp avèir frequentê al scōli secondâri a Nanning, int al 1926 Huang Xianfan al s’êra iscrét a la facoltê ed Stôria ed Normal l'Universitê ed Beijing ciapând la lâvrea int al 1935. Int al 1935 Huang Xianfan al s’êra iscrét a la facoltê ed Stôria ed l'Universitê ed Tokyo ciapând la lâvrea int al 1937. Dal 1943 al 1953 l’é stê profesôr d’ stôria al'’’l'Universitê ed Guangxi’’ ed Guilin. Dal 1954 al 1982 l’é stê profesôr d’ stôria al'’’Normal l'Universitê ed Guangxi’’ ed Guilin. L'è môrt a Guilin dal 1982.
Colegamèint d’e fôra
}}
Piōć
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
.warman
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Piōć
Al piōć (pidocchio in italiàn) 'l è 'n insèt che par vìvar al ciùcia al sangṿ di óm. Al pōl piasàr-as in di cavî (Pediculus humanus), in di genitâl (Phthirus pubis, al piōć ciamâ piàtla o gétla) o in dal còrp (Pediculus humanus humanus o Pediculus humanus corporis).
Al piōć dla tèsta
Al cicclo vitàl dal piōć dla tèsta al gh'à tri stàdi:
La piàtla
Al piōć di genitâl 'l è 'n insèt piàt ch'l è un parasìta d'l óm.
A s pōl capìr 'd avér al piàtli adòs quand a s sènt dimóndi spiùra ('l è 'l efèt ad la lór salìa druàda par réndar al sangṿ flùid e p'r a n far mia dal grósti) o s a véd dal macìni rósi scuri in dal mudàndi.
Referènsi
I piôc’ i én di insèt cinèin, dl'órden di Anoplura. I én bèin cgnussû parchè i pzìghen.
}}
.nextdirect
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Pûnt ed Santiago Calatrava a Rèz
Al progèt
Al progèt, che al comûn ed Rèz l'à dê da fêr a l'archtèt Santiago Calatrava, al vèd i pûnt cme sègn impurtânt per dêr valōr a tóta la zôna a nôt ed la sitê.
Al progèt intēr, ch' al ciapa al nòm ed Le Vele, al prevèd, in pió di pûnt, ânch 'na quaciadûra, ch' l' antécipa al futûr, dal caşèl ed l' A1 e la costrusiòun ed la stasiòun ed la lénia ed la ferovéia ed Êlta Velocitê ch' la ciâpa al nòm ed Reggio Emilia AV che, tra l'êter, l'é l'ónica fermêda ed la nōva ferovéia Milân-Bològna.
In tót al còst di 3 pûnt l'é stê ed 35 miliòun 'd Euro.
I pûnt
I trî pûnt, ch' a 's vèden da divêrs chilômeter ed luntanânsa, a fân pêrt ed l'insèm dal strêdi nōvi ch' unésen Rèz a Bagnōl e cun la pêrt a nôt ed la sitê in dó 's  câta, tra l'êter, al pió grôs cèinter industriêl arzân e la zôna dal fēri.