cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Theodor Hartig
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Theodor Hartig 'l era stê un butànic tudèsc (Dillenburg 1805 - Brunswick 1880). Al s' éra interesê sovertùt 'd anatumìa e 'd' fisiulugìa, descrivènd el só descuvèrti in soquànt tratê. Impurtànt tra i èter só lavōr, al tratê Anatomie und Physiologie der Holzpflanzen dal 1878.
Culegamèint estèrun
}}
Harold SquarePants
{{Metacaixa
'L Harold SquarePants 'l è 'n personâǵ 'd quī minōr di cartòun animê dla séri SpongeBob SquarePants, na spùgna 'd mêr pèder dal SpongeBob. 'L è 'd culōr marunsèin coi bûś maròun più scûr e 'l è 'n pô più antîg dal fiōl, sìa in dal fiśic, rotònd a 'l post ed retangolêr, che anca in di vistî. Al dróva dal brèghi maròun a vita élta, cuma i custumèven na volta, na camiśèina bianca c'm'anc al Spongy, mo sàinsa cruatèin, e però al dróva anca 'n capêl in sìm'ala sùca cum'a custùma in dal Tèxas. Al porta i śbafi e di ucē tònd. In dla só famìja i gh'ér'n in sē fradē e 'd qvìst, in di cartòun a s incòuntra al Captain Blue e 'l Sherm. 'D quand in quand Harold al vìn a catèr al fiōl e a stèr lè a cà sua per soquànt tèimp.
Noti e referèinsi
}}
Lupus in fabula
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Lupus in fabula (literalmènt al lóv dal dascōrs) l'è na manéra 'd dir latìna ch'a s dróa anc da 'l nòstri bandi p'r indicàr la situasiòṅ in dua a s dascór o a s fà riferimènt a qualchidòṅ che, tut 'd un trat, al s para davànti a i preśènt a 'l impruvìś faghénd-i taśēr.
Cl'espresiòṅ chè, ch'la n vōl minga dir „al lóv in dla fòla“ cuma dimóndi parsòni i pénsan, la daśvîṅ da na cardénsa dal pòpul ch'la diś ch'la gint ch'la véd al lóv la pèrd la vóś esénd ch'la gh armàgn pròpria.
1217
Al 1217 'l è 'n an dal XIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
6 d'avrìl
Al  l'è al 96° dè dal calendàri gregoriàn (97° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 269 dè a la fin dl'an.
Niort
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Niort 'l è un cumùṅ francéś ad 59.077 abitànt ch'al s cata in dal dipartimènt ad Deux-Sèvres in dla regiòṅ ad Poitou-Charentes. In dal dòp guèra, al s è fuś cun soquànt àtar cumùṅ: Souché in dal 1964, Sainte-Pezenne in dal 1965, Saint-Florent in dal 1969 e Saint-Liguaire in dal 1972.
'L è un marcâ dimóndi impurtànt, minga sōl regiunàl, specialmènt 'd urtàǵ e vardùra e pò al gh'à anc di indùstri.
Secónd un studi dal 2005, Niort al s cata a 'l 12śum pòst dla clasìfica dal sità in du a s viṿ méj.
I sò abitànt i s ciàman Niortais. Al nóm dla sità al daśvèṅ da 'l latìn Novioritum.
Àtar prugèt
}}
397 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 397, mo invéci 'l an 397, 't ê da 'ndèr chè) Al 397 (terśeintnovantasèt, trecentonovantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 396 (terśeintnovantasē) e ch'a vin prìma dal 398 (terśeintnovantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCXCVII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintnovantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Kevin Costner
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Kevin Michael Costner (Lynwood, 6 ad Śugn dal 1947), cgnusû méj cuma Kevin Costner, 'l è 'n atōr, regìsta, prudutōr e sunadōr americàṅ, vinsidōr dal Prèmi Òscar dal 1991 par Balla coi lupi (par la pelìcula e par la regìa fata da lò).
Al gh'à na stéla a la Hollywood Walk of Fame.
Àtar prugèt
}}
Sant'Angiul
Sant'Angiul (Sant'Angelo Lodigiano in Itagliàn, Sant'Angele in Santangiulëin) l'é 'na citadëina ad 12.074 abitant in Pruvincia d' Lôd.
L'è la sitê indua a i'enn nasìd Mèr Cabrini, misiunäria e prima santa adl'Amercia; e Màriu Beccaria, sëindic e pulìtic.
Christina McHale
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Christina McHale (Teaneck, 11 ad Maǵ dal 1992) l'è na tenìsta americàna, prufesiunìsta da 'l Avrìl dal 2010. L'è élta 170 cm e la péśa 58 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
La stà a Englewood Cliffs in dal stat dal New Jersey ma da pìcula l'à pasâ sinc an a Hong Kong parchè sò pàdar al lauràva là. L'è bòna ad dascórar anc in spagnôl e 'n pôc in Cinéś mandarèṅ. A gh piàś scultàr al rap e l'hip-hop.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar vint-quàtar dal mónd al 20 'd Agóst dal 2012. L'à vins un turnèo ITF a Róma in dal 2011.
Caréra
In dal 2010 qvéi 'd Indian Wells i gh dànan na carta salvàdga ma lē la pèrd a 'l prim tùran da la Vania King par 5-7 3-6. In Avrìl la pasa al qualificasiòṅ a Charleston baténd la Galina Voskoboeva 6-1 6-3. In dal tablòṅ prinsipàl la bat subìt la rusa Alla Kudrjavceva e pò la s in prufìta dal bandòṅ dla Viktoryja Azaranka ch'la gh dà a muć in dal secónd sét quànd l'éra avànti 6-2 2-2. In dal tèrs tùran la pèrd da la Melanie Oudin 4-6 0-6. A Stanford la céd a la Samantha Stosur a 'l secónd tùran. In Agóst la s fà strada a Cincinnati parchè la bat prima la Nadia Petrova 7-6 5-3 bandòṅ e pò la giapunéśa Ayumi Morita 6-2 6-4. A 'l tèrs tùran la vèṅ batùda nét 6-1 6-1 da la Kim Clijsters. A Quebec City la riva in semifinàl (2-6 2-6 da la Tamira Paszek) e a Tokyo la và fóra subìt par maṅ dla Flavia Pennetta 3-6 1-6. La sèra 'l an a 'l 115śum pòst dla clasìfica dal fémni.
In dal 2011 la pasa 'l qualificasiòṅ a Brisbane ma la pèrd pò a 'l prim tùran da la Roberta Vinci 2-6 6-7. Incóra na vòlta la śōga a Indian Wells par via dna carta salvàdga. Prima ad pèrdar a 'l tèrs tùran da la Nadia Petrova la s cava la sudisfasiòṅ ad bàtar la Svetlana Kuznecova (nùmar trédas dal mónd) par 7-6 7-6. A Charleston la fà méj d'l an prima rivànd a i quàrt baténd la Daniela Hantuchová 7-6 6-1 ma pò la céd a la Jelena Janković 2-6 0-6. A Róma la pasa 'l qualificasiòṅ faghénd arbasàr la crésta a la Coco Vandeweghe mandàda a cà 6-1 6-4 ma pò la léva bandéra biànca cun la Francesca Schiavone (nùmar sinc dal mónd) ch'la vins a 'l secónd tùran 6-3 6-1. La pèrd incóra da n'atra itagliàna, Sara Errani, a 'l prim tùran dal Roland Garros ma chè la pōl pròpria ruśgàr-as gl'ungi parchè l'éra avànti 5-0 in dal tèrs sét, faghénd anc la furba a n sgnand briśa al bucìni nóvi a la bulgnéśa. A Birmingham (èrba) la rumagnōla la la manda incóra a cà, 7-6 4-6 6-2 a 'l secónd tùran. Par lē secónd tùran anc a Wimbledon: dòp avér batû l'Ekaterina Makarova 2-6 6-1 8-6, la pèrd pò da la Tamira Paszek. A Carlsbad (Stat Unî) la cata a 'l tèrs tùran na Agnieszka Radwańska cun al diav'l adòs ch'la la sćiànca 6-1 6-0. A Cincinnati la fà 'l cólp baténd la nùmar òṅ dal mónd Caroline Wozniacki 6-4 7-5 ma pò la céd a la Nadia Petrova. La danéśa la s tōś l'arvìnsida sèg baténd-la in di quàrt a New Haven. La Christina la pasa dū tùran a gl'US Open mandànd a cà Aleksandra Wozniak e Marion Bartoli prima ad lasàr strada a la Marija Kirilenko 2-6 3-6. La finìs la stagiòṅ da nùmar quarànta-dū dal mónd.
La taca al 2012 pardénd a 'l secónd tùran a Auckland (1-6 1-6 da la Svetlana Kuznecova) e a 'l tèrs tùran a gl'Australian Open (2-6 0-6 da la Jelena Janković). In Favràr la pòrta a cà facilmènt i sò dū singulàr ad Fed Cup śugâ cóntar la Rùsia Biànca: 6-0 6-4 a la Nastas'sja Jakimava e 6-0 6-1 a la Dar'ja Kustova. A Doha la ciàpa incóra la paga da l'Agnieszka Radwańska (6-1 6-1 in di quàrt). A Indian Wells la bat l'Elena Vesnina 6-3 7-5 e la Petra Kvitová 2-6 6-2 6-3 ma pò la pèrd p'r un pēl da l'Angelique Kerber 3-6 6-3 6-7. In Avrìl la vins incóra dū punt p'r al sò paéś impgnâ in Ucraìna cóntar Lesja Curenko e Elina Svitolina. In sla tèra ad Madrid e Róma la và fóra a 'l secónd tùran ad òpra dla Samantha Stosur e dla Marija Šarapova. A 'l Roland Garros la vins al prim sét cóntar la campiunésa in carga Na Li ma pò la céd 6-3 2-6 1-6. A Birmingham e Eastbourne i èṅ al rusi Elena Vesnina e Anastasija Pavljučenkova a mandàr-la a cà a 'l secónd tùran. A Wimbledon la pasa dū incóntar prima ad lasàr strada a l'Angelique Kerber 2-6 3-6. La finìs mâl 'l an cun quàtar prim tùran a Cincinnati, US Open, Pechîn e Uśàka.
Al 2013 al taca a 'l arvèrsa par lē pròpria cum 'l éra finî al 2012. L'americàna la fà sù àtar tri pìm tùran a Auckland, Sydney e Australian Open. A Parì la pèrd a 'l secónd tùran da la Marion Bartoli 7-5 6-1. A Doha la taca bèṅ al turnèo vinsénd facilmènt cóntar la Vera Duševina 6-1 6-2 e la Lucie Šafářová 6-4 6-2 ma pò la vèṅ asfaltàda 6-0 6-0 da la nùmar òṅ dal mónd Viktoryja Azaranka. A Indian Wells e Miami la mùcia sù dū secónd tùran (6-4 4-6 1-6 da la Marija Kirilenko e 7-6 1-6 3-6 da la Roberta Vinci), incóra pèś a Charleston in dua la Varvara Lepchenko la la manda fóra subìt 3-6 6-4 2-6. La taca la stagiòṅ in sla tèra rósa a Madrid pasànd p'r al qualificasiòṅ. A 'l prim tùran la bat la Shuai Peng cun al puntéǵ ad 7-5 5-7 6-1 ma pò la n pōl far gnint cun la Marija Šarapova (pò finalìsta) ch'la vins 6-1 6-2. A Róma la fà sua in dū sét la partìda cóntar la Karin Knapp par pò catàr la nùmar siē dal mónd Sara Errani. La bulgnéśa la la bat a fadìga in tri sét 7-5 5-7 6-2 dòp avér butâ a gl'urtìghi sinc match point in dal secónd sét (l'éra avànti 7-5 5-2 e servìsi).
Culegamènt estéran
}}
1032 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1032 (miletrèintadū, milletrentadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1031 (miletrèintaùn) e 'l vin prìma dal 1033 (miletrèintatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MXXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miletrèintadūéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1032 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 2 col 516: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Alle dame del castello piace molto fare quello
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Par mè i lìb'r i èṅ sōl un quèl da dar-ag śò la pólvra|La Sabine la vèra 'l bèc e la diś la sua.}}
Alle dame del castello piace molto fare quello (A 'l dami dal castèl a gh piàś dimóndi far qval lè) l'è na cumèdia spurcaciòna tedésca dal 1969 ad Jozef Zachar ch'la tōś ispirasiòṅ da i racònt malnét 'd Honoré de Balzac. Qvésta chè l'è la pelìcula in dua l'à eśurdî l'Edwige Fenech.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc c'n i tìtui ad “The Brazen Women of Balzac” in di Stat Unî, “Sex Is a Pleasure” in dal Régn Unî, “Les vierges folichonnes” in Frància e “Sedentas de Amor” in Braśìl mént'r in Itàglia in dal 1978 'l è stâ distribuî incóra cuma “Piacere di donna”.
Sunt
Al cònt Roland (Joachim Hansen) al viṿ in un castèl insém a la biónda Eugènie (Francy Fair), minga incóra sò mujér, una ch'la gh'à 'l ciòld fis p'r al sès ma lò al n la cuntènta briśa e lē l'è custréta acsè a catàr sfōg in di lìbar spurcaciòṅ 'd Honoré de Balzac. Un dè a riva lè sò anvōda Annette (Michaela May) p'r imparàr a muntàr i cavài ma invéci la s mét a lèśar òṅ ad chi lìbar lè anc lē a vōś élta cun sò sîṅ ch'al s arlìa sèg dgénd ch'al ragasōli par bèṅ i n vaṅ minga in gir in sótvèsta cum la fà lē.
Di àt'r òspit dal cònt i èṅ al banchér Loewensdhal (Walter Buschhoff) e sò mujér Isabelle (Caterina Altieri) una ch'la 'l à spuśâ malvluntéra sōl par pagàr i dèbit ad sò pàdar. Inóltar lò al n l'à incóra gusàda p'r un pat ch'i aṅ fat in alóra e lē la gh'à na vója ad far-as di àtar... In cal méntar l’Annette la vōl che la camaréra Sabine (Angelika Ott) la gh cuntìs incòsa su 'l sès parchè la n gh la cava pròpria minga 'd aspitàr al matrimòni par far dal purcarìi. La Sabine, tulénd un cunsìli da 'l lìbar, la gh diś ad far finta 'd indurmintàr-'s in un parc c'n al gambi mèśi avèrti e c'n al vènt ch'al gh tira sù la stanèla. Faghénd acsè chi óm i cascaràṅ śò cuma di póm mars, qvést 'l è pôc ma sicûr. La ragàsa la próa a pinsàr da chi la vrév èsar cunquistàda e la sarnìs al capstalēr François (Sieghardt Rupp) ma invéci a scultàr tut qvél ch'i dìśan 'l è Fritz al casadōr (Ralf Wolter), 'n óm incóra vìrgin ch'al n véd 'l óra ad far na ciuladìna e sparàr acsè i sò prim cōlp.
577 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 577, mo invéci 'l an 577, 't ê da 'ndèr chè) Al 577 (sincseintestantasèt, cinquecentosettantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 576 (sincseintestantasē) e 'l vin prìma dal 578 (sincseintestantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DLXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintestantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Four Lions
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Pôc lèòṅ, dimóndi...|Tagline dal film}}
Four Lions (Quàtar Lèòṅ) l'è na cumèdia négra ingléśa e francéśa dal 2010 ad Chris Morris. L'è stada prudóta c'n un budget ad dū migliòṅ e mèś ad sterlìni e la 'n à pò fati sù dagnóra sèt.
Sunt
Quàtar śōvan musulmàṅ ad Sheffield i vrévan dvintàr di suldâ par la Guèra santa. Al cap dal grup al s ciàma Omar (Riz Ahmed) e al fà la guàrdia giuràda, sò cugnâ mèś minciòṅ 'l è Waj (Kayvan Novak), pò a gh'è 'n ingléś cunvertî sèmp'r arliâ, Barry (Nigel Lindsay), e par finìr Faisal (Adeel Akhtar), òṅ ch'al gh'à la suca vōda e ch'al vrév insgnàr a i córuv a purtàr dal bómbi su i barsàj.
In dal méntar che Omar e Waj i èṅ in Pakistan a far di diśàstar durànt 'l adestramènt in un camp par terurìsta, Barry al cata sù 'n àt'r elemènt par la càuśa, Hassan (Arsher Ali). Dòp che Faisal al salta p'r ària par śbali, chi àt'r i decìd'n ad tōr part a na cursa a pē, cun di custùm ad carnevàł adòs, par far sćiupiàr dal bómbi lugàdi sóta i sò vistî sénsa dar in d'l òć.
Culegamènt estéran
}}
Deuces Wild - I guerrieri di New York
{{Metacaixa
.bnpparibas
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l agòst dal 2014.
Deuces Wild - I guerrieri di New York
{{CITAZIONE|Sèrti righi a n gh sarév mai da pasàr-li.|Tagline dal film}}
Deuces Wild - I guerrieri di New York (Deuces Wild - I gueriēr ad New York) 'l è 'n film dramàtic americàṅ e tedésc dal 2002 ad Scott Kalvert, ambintâ a la fiṅ di an Sinquànta a New York.
Custâ siē migliòṅ e mèś ad dòlar, al film al 'n à fat pò sù dagnóra sènt.
Sunt
Leon (Stephen Dorff) 'l è 'n śōv'n ad Brooklyn ch'al fà part dna banda 'd strada ciamàda „Dū 'd Pic“ insém a dò fradèl Bobby (Brad Renfro). Chi lōr i gh 'l ànan dimóndi c'n al grup rivàl dal sò quartēr dal „Bisi“, specialmènt da quànd sò fradèl più cic Alfonso dit Allie Boy (Blake Bashoff) 'l è mòrt p'r overdose cumpràd dla dròga da 'l cap 'd qvi là, Marco Vendetti (Norman Reedus). Adès che Marco 'l à finî 'd pasàr tri an in parśòṅ par cal fat lè, al vrév vindicàr-'s ad Leon parchè 'l créd ch'al sia stâ lò a denunsiàr-al.
Bobby in cal méntar al s inamóra dna ragàsa ch'l'è vgnuda a star in dal quartēr da pôc, l’Annie Pockets (Fairuza Balk) ma 'l prubléma 'l è che sò fradèl Jimmy (Balthazar Getty) 'l è 'n mémbar dal Bisi. Dòp soquànti casutarìi fra 'l dū bandi, al boss Fritzy (Matt Dillon) 'l órdna a Leon e a Marco 'd far paś, ma Leon al s tira indrē mulànd dū casòt a 'l sò rivàl, anc parchè chi lò prima 'l iva piciâ la sò muróśa, la Betsy (Drea de Matteo), parchè la n vliva minga turnàr sèg.
Culegamènt estéran
}}
856 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 856, mo invéci 'l an 856, 't ê da 'ndèr chè) 'L 856 (otseintsinquantasē, ottocentocinquantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 855 (otseintsinquantasìnc) e 'l vin prìma edl 857 (otseintsinquantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCLVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintsinquantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
De quinque corporibus regularibus
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
De quinque corporibus regularibus, a dir In sìm'ai sinc corp regulêr (Sui cinque corpi regolari in itagliàn) 'l è ùn di tratê scrìt in latèin da 'l Piero della Francesca in di an edla só maturitê, intór'n a 'l 1480. Al studiōś al gh'descòr, cun anca dimòndi eśèimpi 'd disègn tecnic, del particolaritê di sinc sòlid regulêr ch'i gh'la chèven 'd stèr dàinter precīś ala só sféra sircuscrìta. Al Piero al tōś ispirasiòun dai stès stùdi che anc al Platòun 'l ìva tachê, mo a diferèinsa ed lalò, al Piero al tîn de più drē ai amśurasiòun teòrichi di sinc sòlid, in vista ed psér-i piturèr c'ma l'êrt la ghe cmànda. Al librèt manuscrìt 'l è tgnû da cât in dla Sitê dal Vaticàṅ.
Referèinsi
}}
Novecento
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE2|Sebben che siamo donne, paura non abbiamo, per amor dei nostri figli, in Lega ci mettiamo!|Sibèṅ s'a sém dal dóni, paùra a n ag 'n ém minga, p'r amōr di nòstar fiōi, in dla Lega a s mitém!|Braṅ 'd La Lega cantâ in dal film|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
Novecento (Nuvsènt) 'l è 'n film dramàtic e stòric dal 1976 ad Bernardo Bertolucci ambintâ in Itâglia in dla campàggna emigliàna durànt la secónda guèra mundiàla e a 'l inìsi dal Nuvsènt. 'L è stâ preśentâ, fóra cuncōrs, a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l è stâ mis in dla lista di sènt film itagliàṅ da tgnir dacàt.
'L è stâ girâ in dal Parmśàṅ (Busé), in d'l Arśàṅ (Guastâla e Lusêra), in dal Cremunéś (Rivarōl e San Śvan in Crōś) e in dal Mantṿàṅ (Mantṿa, al Pòś e Cürtatùn).
At prim
In dal dè dla mòrt ad Giuseppe Verdi (27 ad Śnar dal 1901), in dal pudēr dal vèć padròṅ Berlinghieri (Burt Lancaster) ch'al gh'à in dal Parmśàṅ, i nàsan al sò anvō Alfredo (Paolo Pavesi e Robert De Niro), ch'al pòrta al nóm cumpàgn dal suo, e Olmo Dalcò (Roberto Maccanti e Gérard Depardieu), fiōl dla Rosina (Maria Monti), na cuntadìna ch'la lavóra in dla sò tèra e ch'la 'l à abû da 'n óm ch'a n s sà briśa ch'i 'l sia. Al pàdar dal pìcul Alfredo, Giovanni (Romolo Valli) al vōl tōr lò incòsa quànd sò pàdar al murirà, lasànd al briśi a 'l sò fradèl più grand Ottavio (Werner Bruhns). Al nunòṅ Berlinghieri al gh'à na surèla, Desolata (Francesca Bertini), ch'la fà la sōra e l'è gnuda a star da lò parchè la s è róta ad vìvar in cunvènt.
Da baghét Olmo, cun al sò caràtar arvèrs e sèmpar prònt a dir dal parulàsi, al dvénta amìg 'd Alfredo anc se chi lò al fà part dla famìja di padròṅ. Qvést chè pò al gh'à anc un bèl rapòrt cun sò nunòṅ, ch'al gh inséggna a druàr al sćiòp, e minga tant cun sò pàdar ch'al pénsa sōl a i bèsi. Un dè al vèć Berlinghieri al decìd ad tōr-'s la vita, impicànd-as in na stala cun dal cadéni in mèś a 'l sò vachi, quànd vilî al s rénd cònt 'd n èsar più bòṅ a far quél ch'al fava na vòlta: al fà fadìga a giràr, a dar di órdan a i sò cuntadèṅ, a tgnir-'s in a mènt al ròbi e p'r avér al mâl dal lumàghi adòs. Giovanni al s in prufìta faghénd butàr śò lè par lè un testamènt a 'l nudàr ch'al gh lasa incòsa a lò e sōl un vitalìsi ad 5.000 franc a 'l méś a sò fradèl.
Quànd a vèṅ na timpèsta ch'la s pòrta via mità dal furmintòṅ, Giovanni al fà savér a i sò cuntadèṅ ch'a gh darà mità dal stipéndi. Òṅ 'd qui lè, dit „Al muntanàr“, par prutèsta al s taja via n'urécia. In séguit i lavuradōr i tàcan a tgnir a drē a La Lega, n'urganiśasiòṅ sindacàla ch'la difénd i sò dirìt, e i daṅ vita a 'n siòpar ch'al mét in śnòć i camp méntar ninsòṅ al munś al vachi e i padròṅ i èṅ custrét a 'ndàr a tōr al lat in sità e pò a pagàr di crumìr e andàr anca lōr a lauràr la tèra. A stanta-tri an Leo Dalcò (Sterling Hayden), al nunòṅ 'd Olmo, al gh la cava a védar un padròṅ lauràr ma 'l è 'l ùltim quèl ch'al pasa p'r i sò òć parchè al mōr mént'r al pònsa sóta 'n àrbul.
I pas'n i an e Olmo al tórna in dal pudēr dòp avér fat la Prima guèra mundiàla e al cgnós la mistra Anita Furlan (Stefania Sandrelli), na dóna ad Veróna ch'l'à pardû la sò famìja e ch'l'inséggna in na cà dal pòpul. I dū i dvéntan muróś. Al padròṅ Giovanni 'l à in cal méntar cumprâ di machinàri e numinâ cuma fatōr al fasìsta Attila Melanchini (Donald Sutherland). Par la fèsta ad San Martèṅ soquànt di sò cuntadèṅ sucialìsta i pèrdan la cà ma Oreste (Odoardo Dall'Aglio), ch'al gh'iva incóra 'n an ad cuntràt, al n gh la cava minga a mandàr śò anc cal ròsp lè e 'l al siga a vóś élta in dialét: «Gnanc al Papa, gnanc Geśù Crist i m purtaràṅ via da cla cà chè parchè mè 'l è quarànt'an ch'a stag chè dèntar, l'è óra ad finìr-la!». Cal dóni i tàc'n a cantàr "La Lega" mént'r i óm, par difénd'r-i da 'l Camìśi Négri a cavàl, ch'i èṅ drē a rivàr par butàr-al fóra ad cà, i ciàpan di spròc in maṅ e i suldâ i èṅ custrét a mulàr 'l òs.
Giovanni al s dà da far par mét'r insém di àtar padròṅ a la sò càuśa in na céśa e catàr sù di bèsi. Un mòrt sucialìsta a Rivaröl a n è minga stâ asè par lò, a gh'è da far quèl par giustàr-i. Pioppi (Pietro Longari Ponzoni) e di àtar i gh staṅ ma minga sò fiōl ch'al sarnìs 'd andàr via da 'd lè p'r andàr a Pärma insém a Olmo. Lè prima i càt'n „Al muntanàr“, ch'al fà di spetàcui in piàsa par tiràr avànti, e pò i daṅ na maṅ a la lavandàra Neve (Stefania Casini) a purtàr sù i pagn. Dòp ch’Alfredo al gh'à dâ di bèsi p'r un bicirèṅ, Olmo al la cunvìns a 'ndàr a lèt insém. Lē la i ciàma tut dū par far-ag na pugnéta ma pò la gh'à na criśi pilètica. Alfredo al taja la còrda e al và a catàr sò sio Ottavio e lè al cgnós na dóna bèla ma 'n pôc strana, a gh'è 'l caś parchè l'è n'artìsta pîna ad bèsi, l’Ada Fiastri Paulhan (Dominique Sanda) ch'la gh dà 'n pasàǵ in màchina p'r andàr a cà. Méntar la cà dal pòpul la và a fōg e quàtar vèć i pèrdan la vita p'r òpra di fasìsta capitanâ p'r Attila, chi lōr dū i faṅ 'l amōr in un fnil.
Curâr
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al curâr 'l è 'n vlèṅ ch'a s tira fóra da 'l fój ad soquànti piànti e liàni dl'Amaśògna. Par far-'l a gh'è da bójar-li par soquànti vòlti in fiṅ tant ch'a gh'armàgn un lìquid scûr.
S'al finìs in dal sangṿ 'l è bòṅ ad paraliśàr tut i mùscui dal còrp e la mòrt la riva parchè a n s gh la cava piò a tiràr fiâ. Al sugèt 'l è lùcid, al capìs incòsa ma 'l n pōl far gnint, gnanc vèrar bóca. In madśìna al pōl sarvìr par dasténd'r i mùscui durànt gl'uperasiòṅ.
Descrisiòṅ
In dal XVI sécul gl'espluradōr ch'i daśvgnìvan da l'Europa i ìvan vdû ch'i salvàdag dal Perù, dal Bràśil, d'l Ecuadòr e dla Culómbia, quànd i andàv'n a casa, i druàv'n un vlèṅ in dal frési ciamâ Curari o Woorari (ch'in dla léngua dal pòst a vliva dir pròpria “vlèṅ”). La carna dal bèsti masàdi la sa psiva magnàr parchè in dal stómag al curâr al n è mia periculóś perchè i sûg gàstic i al dàsf'n in présia.
Culegamènt estéran
}}
Masamènt dla JonBenét Ramsey
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al masamènt dla JonBenét Ramsey 'l è 'n umisìdi minga risòlt ch'a gh'è stâ al dè 'd Nadâł dal 1996 quànd na putìna 'd siē an l'è stada catàda mòrta masàda in dla cantìna dla cà di suo a Boulder (Culuràdo). A 'l inìsi a s è suspetâ di sò genitōr e anc dal sò fradlèṅ più grand, ólt'r anc a 'n furastēr, ma 'l culpévul al n è mai stâ catâ. Dal caś a s 'n è dascōrs dimóndi in di giurnài e a la televiśiòṅ ad tut al mónd.
La famìja
La JonBenét Ramsey l'éra nada a Atlànta in Geòrgia al 6 'd Agóst dal 1990 ma a nóṿ méś l'éra andàda a star in Culuràdo quànd la sò famìja l'à spatinâ a Boulder. Sò pàdar John Bennett Ramsey, uriginàri dal Nebràska, 'l éra 'n imprendidōr in dal camp d'l Infurmàtica e 'l éra pîṅ 'd bèsi. In dal 1980 chi lò 'l iva spuśâ in secóndi nòsi la Patricia Ann Paugh, dita Patsy, na socialite laureàda in giurnalìśum e Miss West Virginia dal 1977, più śōvna 'd lò ad tréd'ś an. La còpia la gh'iva 'n àtar fiōl ad nóṿ an, Burke, abû in dal 1987.
Fiṅ da pìcula la Patsy l'iscrivìva la JonBenét a di cuncōrs ad belésa par putìni che lē, c'n i cavìi tinśû 'd biónd cuma na Barbie, la vinsìva da spés cuma 'l tìtul ad Little Miss Colorado Sunburst in dal 1995. La putìna però la gh'iva 'n prubléma, la s pisàva adòs ad nòt bagnànd al stramàs.
La mòrt
La sira 'd Nadâł dal 1996 la famìja Ramsey l'éra andàda a séna a cà di sò amìg, Fleet e la Priscilla White. A déś óri dla sira, turnâ a cà, i genitōr i ìvan mis a lèt i putèṅ par pò andàr a preparàr la valìś ch'i gh'ìvan da partìr insém p'r un viàś par San Stēvan.
Vers l'una dòpmeśdè la pulisiòta Linda Arndt l'iva dmandâ a Fleet White e a John Ramsey 'd andàr a véd'r in gir par la cà s'a gh'éra qvèl ch'a traśàva. Tacànd a pascàr in dal seminterâ, John 'l iva catâ 'l cadàv'r ad sò fiōla lugâ sóta na quèrta. A gh'éra dal nàst'r adeśìṿ su la bóca, cuma s'al sasèṅ al la vlis far taśēr mént'r al la masàva, ma in séguit l'autopsìa l'à dit ch'al scotch 'l è stâ mis in ghigna post-mortem parchè insìma a n gh'éra mia dla salìa dla putìna. A 'l còl e a 'l maṅ a gh'éra na lasa par tgnir-la sòdi mo i gróp i n éran briśa stric dimóndi a dir dabòṅ. La JonBenét la gh'iva 'l crani scavśâ a séguit 'd un brut cōlp ciapâ in cô, fórsi cun na pila par far luś, e l'éra stada strusàda cun na garòta fata c'n un fîł 'd nylon ligâ a 'n mànag sćiancâ 'd un pnèl dla Patsy.
In dla cantìna a gh'éra na fnèstra mèśa avèrta, bèla śbragàda da soquànt dè, ma 'l è difìcil ch'un furastēr al s sia insfilsâ dèntar da 'd lè parchè a sa vdiva incóra na tlaréda lè atàc.
Culegamènt estéran
}}
Dialètt pramzan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Pramsân}}
Al dialètt pramzan l'è 'n dialètt gàl-italic d'la lèngua emiliana-romagnöla parlé int'la provènsa äd Pärma. Al vén in pärta dala popolasiòn dî gàl bòi chi även ocupé il téri d'la zona d'Pärma in t'al 400 a.C., genta che dopa l’invazión romana l'è restädâ a abitär il térî da vénsù e i s'én mis'cè con j invazor roman. Al lésich c'à s'parläva donca in chi temp lì l'era un latén contaminè da influensi d'la genta galica.
I Gal, o célt, j'an lasè un retàg prezent ancòrra in sérti paroli d' uz cmón cme “gozèn” (maiale), “scrana” (sedia) o ancòra “sôga” (fune). Sucesivament par causa d'j invasiòn spagnoli e sopratut francezi in t'al dialét pramzan a's polen catär dil parôli c'a venen dal francez cme “tirabusòn” (cavatappi) opùr “vert” (aperto) o "pòmmm da téra" (patata) e bombén d' ätri paroli ancòrra.
Difuzsion
Al pramzan l'è parlè in tutta la provensa äd Pärma, i s' polèn pärò risconträr ancòrra tri principäli varianti, la primma in di zoni d'la “basa” ( pù o meno da Torîl al fiumm Po), la sgonda in chi zonî dî cmòn 'd Fidensa, Busej e côl äd Sälsmagiôr Terem (in do l'è pù zvén al dialètt piasintén orientäl 'dla Vala dl'Ärda) e la tersa in dl’area di Apenèn. Il variasiôn in tal dialètt i s' caten, oltre ca int'na quälca parola, pu c' äter in t'la prononsa dil vocäli.
In t'la montagna pu precisamènt in'tj älti vali dal Tär e dal Sén al dialètt al comensa a veregh na quälca inflesiôn Ligure. Al dialètt par cui c'jèn miga propria 'dla citè d' Pärma, l'è ciamè dai Pramzan (abitant d'la citè 'd Pärma) cme "arioz" o "parmens". Al dì d'incó al dialèt pramzan al s'è acsì profondament misc'è con l'"arioz" d'la provensa e con di atär che solament poch studioz dal dialètt i conserven la parläda originäria.
Bibliugrafia
Giuseppe Carli, Umberto Paravini, Dizionario Parmigiano-Italiano, 1966.
}}
Holy Wood (In the Shadow of the Valley of Death)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Today I am dirty, I want to be pretty, tomorrow I know I’m just dirt, we are the nobodies, we wanna be somebodies, when we’re dead they’ll know just who we are.|Incō a sòṅ muśnènt, a vój èsar bèl, dmaṅ a savrò èsar sōl muśnènt, a sém di ninsòṅ, a vlém èsar di qualchidòṅ, quànd a sém mòrt lōr i savràṅ chi sém sōl.|The Nobodies, 2000|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Holy Wood (In the Shadow of the Valley of Death) (Légn sant (in dl'òra dla val dla mòrt)) 'l è 'l quàrt àlbum in studi dal grup Industrial metal di Marilyn Manson. 'L è stâ publicâ al 13 ad Nuvémbar dal 2000 e 'l è 'l ùltim fat cun Twiggy Ramirez.
'L à vindû da piò ad nóṿ migliòṅ ad còpi.
Braṅ
Tut i tèst i èṅ stâ scrit par Manson méntar gl'aṿtōr dal mùśichi i èṅ nutâ chè 'd sóta.
1218
Al 1218 'l è 'n an dal XIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Cenci in Cina
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|P'r al bèṅ dla dita.|Tagline dal film}}
Cenci in Cina (Stras in Cina) l'è na cumèdia itagliàna dal 2009 ad Marco Limberti, l'ultma giràda par la Laura Pestellini prima 'd murìr.
La pelìcula la tōś spunt, in na quàlc manéra, da 'l lìbar „L'assedio cinese“ dla Silvia Pieraccini publicâ da 'l giurnàł Il Sole 24 Ore.
Sunt
Vittorio Pelagatti (Alessandro Paci), dòp la fiṅ dla secónda guèra mundiàla, al cata par caś un squantèr'n ad lana da drē da na sēṿ. A 'l marcâ 'd Prâ al cgnós un mecànic tèsil ciamâ Armando Giachetti (Francesco Ciampi) e i dū i dànan vita a na sucietà specialiśàda in dl'indùstria tèsila, la Gobbotex, ch'la gh'à subìt sucès.
Ssanta an dòp la dita la pasa a i sò anvōd ch'i s ciàman cumpàgn a i sò nunòṅ: Vittorio (Alessandro Paci) e Armando (Francesco Ciampi), al prim un squasamarléti amànt dal màchini spurtìvi, al secónd un lavuradōr sèri ch'al manda avànti lò la sucietà. A sucéd però ch'i cinéś rivâ in dla sità tuscàna i tàc'n a far-ag na cuncurénsa a fòrsa 'd bèsi arbasâ e la Gobbotex la gh'à da far i cònt cun la sgnōra Li (Man Lo) ch'la vansa dū migliòṅ 'd euro da lōr.
156 (nùmer)
{{Metacaixa
Cenci in Cina
Culegamènt estéran
}}
156 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 156, mo invéci 'l an 156 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 156 (seintsinquantasē, centocinquantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 155 (seintsinquantasìnc) e 'l vin prìma dal 157 (seintsinquantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CLVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintsinquantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
.佛山
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l agòst dal 2014.
Sutera
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Sutera 'l è 'n cumùn edla provèinsa ed Caltanissetta in dla Sicìglia. Al gh'à {{formatnum:1389}} abitànt (secònd 'l ISTAT 2017).
Colegamèint estèren
}}
Corit (fiōl 'd Pàride)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Corit (Corito in italiàn, Κόρυθος in gréc), in dla mitulugìa gréca, l' è 'l fiōl 'dla ninfa Enôṅ e 'd Pàride, nê da la lór relasiòun da śóven quand al Pàride al fèva incòri al pastōr in sìma al mòunt Ida e prìma 'd scapèr vìa a serchèr la bèla Élena.
Soquànti tradisiòun i vrèven che 'l Corit da grand al fùs spedî da la mèder a guidèr i gréc per bàter méj i trujàn 'd al pèder Pàride. Di èter còunt i vrèven che lò, piò bel che só pèder, 'l ìs fat invaghìr 'd sè l' Élena e che 'l Pàride, catènd-i, al 'l ìs masê, an savènd mìa ch'l éra só fiōl.
Colegamèint estèren
}}
340
Al 340 'l è 'n an edl IV sécol dal Calendàri gregoriàn.
1471 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1471, mo invéci 'l an 1471, 't ê da 'ndèr chè) Al 1471 (milquaterseintestantùn, millequattrocentosettantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1470 (milquaterseintestanta) e 'l vin prìma dal 1472 (milquaterseintestantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDLXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milquaterseintestantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1585 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1585, mo invéci 'l an 1585, 't ê da 'ndèr chè) Al 1585 (milesincseintutantasìnc, millecinquecentottantacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1584 (milesincseintutantaquàter) e 'l vin prìma dal 1586 (milesincseintutantasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDLXXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseintutantasinchéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Maledetta ambizione
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Minga tōr-'t-la. Tó-at na prumusiòṅ.|Tagline dal film}}
Maledetta ambizione (Ambisiòṅ maladìda) 'l è 'n thriller americàṅ dal 1993 ad Tom Holland scrit da Tom Engelman e da Kevin Falls. Custâ quìndas migliòṅ ad dòlar, al 'n à purtâ a cà sōl siē e quàtar.
Soquànti parti dal film i èṅ stadi giràdi in dal South Park Blocks ad Portland.
Sunt
Quànd Lance al tórna in ufìsi al s fà mâl subìt c'n al machinèṅ ch'al sćiànca i ducumènt ad carta, pardénd la maṅ dèstra. 'L è custrèt acsè a licensiàr-as, lasànd camp lìbar a la Kris. Ma 'l è sōl 'l inìsi ad fat ad sangṿ ch'i patìsan di rivài par la caréra ad Peter. Hartsell (Oliver Platt) al mōr in autostràda dòp èsar stâ punt da n'aśióla méntar Jasser (Dwight Schultz) al vîṅ catâ impicâ in dal sò ufìsi.
Peter al taca a crédar ch'a gh sia in mèś la Kris ma al fà fadìga a purtàr avànti al sò pinsēr parchè 'l éra stâ dimés da pôc da la clìnica. 'L è 'n fat però che cal mòrti là i al cùć'n in élt in dal lavōr, miténd-al in prima fila par na prumusiòṅ. Chi lò al taca dònca a śluntanàr-as da lē, a livèl sentimentàl e prufesiunàl, pruànd a turnàr in cal méntar da sò mujér Sharon (Maura Tierney).
Culegamènt estéran
}}
1241 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1241 (mileduśeintquarantùn, milleduecentoquarantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1240 (mileduśeintquarànta) e 'l vin prìma dal 1242 (mileduśeintquarantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCXLI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileduśeintquarantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
5 d'avrìl
Al  l'è al 95° dè dal calendàri gregoriàn (96° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 270 dè a la fin dl'an.
Roberto Ferruzzi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Roberto Ferruzzi (Šibenik, Dalmàsia, 16 ad dicëimbar 1853 - Venêzia, 16 ed fervèr 1934) all'è stä un pitùr itagliàn. All'è famòs parchè all'ha pitürà, in dal 1897, La Madonnina, cunusìda anca col nòm ad Madonna con bambino, Madonna del Riposo, delle Vie, della Tenerezza, Madonnella, Zingarella.
Biugrafìa
Ferruzzi all'è nasìd in Dalmàsia, in dal 1853; sò pèr e sò mèr ai'eran Itâglian. All'ha stüdiä impalü la pitùra e l'è 'ndà a stä a Luvigliano in dal Vènet, indùa l'ha pitürà in dal 1897 la famusìsima Madonnina, call'ha vansì la scònda Biennale di Venezia.
L'è mort in dal 1934 e l'è stä saplì in dal cimiteri ad Luvigliano, arëint a la sò mujèr Ester Sorgato e a la sò fiulëina Mariska.
Lien externe
}}
1219
Al 1219 'l è 'n an dal XIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
.广东
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l agòst dal 2014.
Valérie - Diario di una ninfomane
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A-j-ò catâ la mè strada... Èsar qvél ch'a sòṅ.|Tagline dal film}}
Valérie - Diario di una ninfomane (Valérie - Diàri dna ninfòmana) 'l è 'n film eròtic spagnōl dal 2008 ad Christian Molina ch'al tōś ispirasiòṅ da 'n rumànś auto-biugràfic dla Valérie Tasso c'n al stés nóm.
Sunt
La Valérie Tasso (Belén Fabra) l'è na śuvnòta francéśa laureàda ch'la pénsa a 'l sès ad cuntìnuv da quànd, a quind'ś an, la 'l à fat par la prima vòlta c'n un sò cumpàgn ad scōla, Edouard (Bastian Ckateau). Da cal mumènt lè l'à capî 'd èsar pròpria na rója parchè la gh'à vója 'd far-as dar da tut, e dimóndi vòlti, anc da chi óm ch'i n gh piàśan gnanc. La taca acsè a far sès cun 'l àrab Hassan (Pedro Gutiérrez) e cun Alex (David Vert), ch'l è 'l as ad brìscula in dal gusàr. Quànd però chi lò al gh diś ciàr e tónd ch'al gh'à da dar-'g un taj, parchè 'l gh'à bèla la muróśa, la Valérie la patìs tròp e la và a far-as ciulàr da 'n óm vist a la farmàda dal bus (Santi Monreal).
398 (nùmer)
{{Metacaixa
339
Al 339 'l è 'n an edl IV sécol dal Calendàri gregoriàn.
398 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 398, mo invéci 'l an 398, 't ê da 'ndèr chè) Al 398 (terśeintnovantòt, trecentonovantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 397 (terśeintnovantasèt) e 'l vin prìma dal 399 (terśeintnovantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCXCVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al terśeintnovantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Valérie - Diario di una ninfomane
Sunt
La dóna la dascór dal sò prubléma 'd ninfumanìa cun sò nunóna Marie (Geraldine Chaplin) che, prima 'd murìr, la gh cunsìlia 'd far la sò vita e 'd butàr śò i sò pinsēr su 'n fój in manéra 'd avēr ciàr cuś la vōl. A vint-i-òt an la Valérie la s inamóra 'd Jaime (Leonardo Sbaraglia), 'n óm cgnusû pascànd lavōr a Barcelóna, e i dū i vànan subìt a vìv'r insém. C'n al pasàr dal tèmp però chi lò al taca a 'vēr di scat 'd arlìa sèg parchè 'l è dimóndi gelóś e 'l fà fadìga a cuntrulàr-as, al gh l'à anc cun Harry (Javier Coromina), un stilìsta itagliàṅ fnòć ch'al l'iva tòlta a lauràr sèg.
Stufa dal sò buśìi e dal sò caràtar, la Valérie la 'l mòla e la và a star da na sò amìga, la Sonia (Llum Barrera). Avénd biśógn ad bèsi e 'd masć da purtàr-'s a lèt, la Valérie la sarnìs 'd andàr a far la putàna in dal caśèṅ dla Cristina (Ángela Molina) e la dvènta amìga dla sò culéga braśigliàna Cindy (Judith Diakhate). La Valérie la s inamóra pò 'd un sò cliènt fis, al calabréś Giovanni (Antonio Garrido), ma la fà sès anc cun di àt'r óm cuma 'l sivigliéś Pedro (Yanik Parra) o 'l daśgrasiâ Íñigo (Jorge-Yamam Serrano). Quànd la véd che Giovanni al l'à pasàda a 'n sò amìg sénsa far-as di prubléma, e dòp la mòrt dla Cindy ch'l'à preferî butàr-as śò par la fnèstra piutòst che cuntinuàr cla vita lè, la Valérie la decìd ad lasàr al mónd dla prustitusiòṅ.
Culegamènt estéran
}}
1033 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1033, mo invéci 'l an 1033, 't ê da 'ndèr chè) Al 1033 (miletreintatrī, milletrentatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1032 (miletreintadū) e 'l vin prìma dal 1034 (miletreintaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MXXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miletreintatriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Indipendentîxum padan
Al indipendentîxum padan, o anch nasiunalîxum padan l é n'ideja puledga nê de’j ân nuanta e sustgnû pr al pió de al partî dla Liga Noard, ch’l’à int al so statut al arzunzimaint dl'independainsa, par mêz ed mud demucradgh, dla Padagna.
L’ideja l’é stê sustgnû o l’é sustgnû anch de zaint ch’l’é brixa dal pinseir cunpagn a cal dla Liga, cum Gilberto Oneto, Gianfranco Miglio, Giancarlo Pagliarini e pur da socuant partî minaur, stra i quej la dspeca la Liga Padana. La parôla "Padagna" l’à tachê a taur un sains puledgh quand l’é vgnû druvê par la prema vaulta de’j ân stanta da Gvid Fant, prexidaint dl'Emeja-Rumagna.
473 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
Mecanìśum européo 'd stabilità
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Mecanìśum européo 'd stabilità, cgnusû anc cun 'l acrònim ad MES o cuma Fónd salva-Stat, l'è n'urganiśasiòṅ internasiunàla a caràtar regiunàla nada cuma fónd finansiàri européo par la stabilità finansiària dla śòna euro (art. 3), istituìda faghénd dal mudìfichi a 'l Tratâ 'd Liśbóna (art. 136) apruvàdi al 23 ad Mars dal 2011 da 'l Parlamènt européo e ratificàdi da 'l Cunsìli européo a Bruxelles dū dè dòp.
'L è nâ dòp la criśi di dèbit pùblic par dar di bèsi in prèst a i paéś ch'i gh'ìsan 'd avēr di prubléma a catàr di finansiamènt su i marcâ. Tut i Stat ch'i dróan la munéda euro i gh'aṅ da finansiàr al fónd tgnénd cònt dal sò PIL. Quànd un paéś al gh'à biśógn, al pōl dmandàr ad psēr druàr i fónd dal MES, faghénd di acòrd cun la Cumisiòṅ, cun la BCE e c'n al FMI (s'a s gh'is biśógn anc d'l ajùt ad cl'istitusiòṅ chè), butànd pò śò un memurandum 'd intéśa p'r armét'r a pòst i cōnt.
L'Itàglia la partésipa a 'l MES par na quóta dal 17,9137%, esénd al tèrs cuntribudōr dòp la Germàgna (27,1464%) e la Frància (20,3859%). Cun l'emergénsa dal COVID-19 i paéś i pōlan dmandàr di bèsi in prèst dal MES sénsa cundisiòṅ, ma sōl par dal spéśi sanitàri e in fiṅ a 'n 2% dal PIL.
Culegamènt estéran
}}
Killer Crocodile
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La mòrt la vèṅ da 'l fiùm.|Tagline dal film}}
Killer Crocodile (Cucudrìl sasèṅ) 'l è 'n film ad scarésa dal 1989 ad Fabrizio De Angelis ch'al 'l à girâ druànd al nóm ad Larry Ludman.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc c'n al tìtul ad Murder Alligator. Al gh'à abû un séguit in dal 1990, Killer Crocodile 2 ad Giannetto De Rossi.
Sunt
Siē śōvan eculugìsta, Kevin (Richard Anthony Crenna), Mark (Pietro Genuardi), Bob (John Harper), la Pamela (Sherrie Rose), la Jennifer (Ann Douglas) e la Conchita, i s métan a far di anàliśi par védar se gl'àqui 'd un fiùm di Caràibi i èṅ pulìdi parchè i pénsan ch'a gh sia quèl ch'a traśa. Difàti 'l inquinamènt 'l è dimóndi élt e i càt'n anc di bidòṅ radiuatìṿ. A gh'è tut un gir ad bèsi muśnènt e di afâr cóntar la léǵ 'd un tisi ciamâ Jim Foley (William Wohrman) ch'l è 'd acòrd anc c'n al giùdas dal pòst (Van Johnson).
Na nòt la Conchita la và a pascàr la sò caggna Candy darènt a 'l rivi dal fiùm e tut 'd un trat a salta fóra 'n cucudrìl gigànt, trasfurmâ par via dal radiasiòṅ, ch'al la magna. A dar-ag la casa a gh s mét Joe (Ennio Girolami), 'n óm dal pòst ch'l al fà par mistēr da trént'an e ch'al tîṅ na bisa in cà par śluntanàr i sórag.
Culegamènt estéran
}}
1815 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1815, mo invéci 'l an 1815, 't ê da 'ndèr chè) Al 1815 (mileotseintquìndeś, milleottocentoquindici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1814 (mileotseintquatòrdeś) e 'l vin prìma dal 1816 (mileotseintsèdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintquindicéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1815 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 3 col 605: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
David Brandon
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Laureâ a l'Università 'd Cambridge, David al dvènta famóś laurànd in dla cumpagnìa ad teàtar-dansa ad Lindsay Kemp, la The Lindsay Kemp Company. In séguit al scriv anc un lìbar su 'd lò e di àtar lavōr cuma na racòlta 'd pueśìi, dū librét 'd òpra dal dè 'd incō e soquànt adatamènt teàtrai esénd lò anc un regìsta. Ólt'r a i sò impégn a teàtar, Brandon al s impégna anc in na caréra da atōr tacànd da Jubilee ad Derek Jarman dal 1978.
In séguit al riva in Itàglia par giràr par Joe D'Amato i film Caligola: La storia mai raccontata e Ator 2 - L'invincibile Orion. In dal 1987 'l è 'l prutagunìsta ad Deliria ad Michele Soavi e al gira anc al thriller Le foto di Gioia par Lamberto Bava.
Culegamènt estéran
}}
L'occhio che uccide
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|ÓCIO! Minga guardàr „'L òć ch'al masa“ in fiṅ tant ch'at sē prònt a véd'r al spaj da sigàr e 'n terōr crûd in di grugn ad qvéi sgnâ par murìr!|Tagline dal film}}
L'occhio che uccide (’L òć ch'al masa) 'l è 'n thriller ingléś dal 1960 ad Michael Powell. In ingléś al “Peeping Tom” (a s lèś /ˌpiːpɪŋˈtɒm/, „Pîpiṅ Tam“, cun la A dimóndi ma dimóndi vèrta) al n è àtar ch'un spurcaciòṅ ch'al gh cata gust a guardàr chi àtar.
A 'l èstar 'l è cgnusû c'n i tìtui 'd “El fotógrafo del pánico” in Spaggna, “Le voyeur” in Frància, “Augen der Angst” in Germàgna, “Face of Fear” in di Stat Unî e “A Tortura do Medo” in di Braśìl.
Sunt
Dvintâ śuvnòt, adès Mark 'l è 'n guardòṅ, al gh'à 'l ciòld fis ad tgnir 'd òć chi àtar e 'l al fà cun la sò tele-camra ch'al gh'à sèmpar sèg. Ma al fà anc ad pèś: al cópa dal dóni, cuma la Vivian (Moira Shearer), c'n un pugnàł tacâ atàc a la sò tele-camra acsè al pōl tiràr-i śò méntar pîni 'd paùra i védan la mòrt cuma 'l fava lò da pìcul cun sò pàdar.
Culegamènt estéran
}}
1220
Al 1220 'l è 'n an dal XIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Tutti gli uomini del re (film 2006)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A gh'è dla gint ch'la farév incòsa par guadagnàr putēr. Di àt'r i farévan da tut par tgnir-'s-al stric.|Tagline dal film}}
Tutti gli uomini del re (Tut i óm dal rè) 'l è 'n film biugràfic americàṅ e tedésc dal 2006 ad Steven Zaillian trat da 'l rumànś umònim ad Robert Penn Warren, Prèmi Pulitzer dal 1946, e arfacimènt dna pelìcula c'n al stés nóm dal 1949, vinsidōra dal Prèmi Òscar. Al tōś ispirasiòṅ da la vita dal guvernadōr dla Luiśiàna Huey Pierce Long, pupulìsta 'd sinìstra mòrt masâ a Baton Rouge in dal 1935.
Al prutagunìsta Sean Penn, ch'in dal film al fà 'n vilàṅ dal sud druànd 'n asènt dixie pēś, in Itàglia 'l è ardupiâ par Massimo Rossi ch'al dróa invéci 'n asènt dla Basitàglia.
Sunt
Rivâ a 'l putēr al decìd ad tiràr dènt'r a 'l sò staff Duffy, al giurnalìsta Jack Burden (Jude Law) e la Sadie Burke (Patricia Clarkson) cuma strulgadōra pulìtica. In dal méntar ch'al taca a far stradi, pònt e scōli, spindénd un squantèr'n ad bèsi purtâ via a i pès grôs dal stat, Willie al dvènta arugànt e curót tant ch'al giùdas in pensiòṅ Irwin (Anthony Hopkins), un burghéś ch'l à praticamènt carsû Burden da pìcul, al s diś 'd acòrd su la denùnsia 'd impeachment purtàda avanti da i senadōr cunservadōr federài.
Al guvernadōr al próa in tut al manéri ad far-al taśēr, p'r insgnàr anc a i sò rivài che mét'r-as cónt'r ad lò a n cunvîṅ briśa, pò al dà inìsi a na relasiòṅ cun l’Anne Stanton (Kate Winslet), fiōla d'l èx guvernadōr mòrt dla Luiśiàna, dimóndi cunsiderâ da cal bandi lè. Inólt'r al decìd ad tiràr sù 'n uśdàł pùblic dimóndi grand cun 'l ajùt dal fradèl dla sò muróśa, Adam (Mark Ruffalo).
Nòti
}}
Macaròn col pèttan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
I macaròn col pèttan, ciamadi ench macaròn petnā, i-enan 'na forma ad pasta tipich dl'Emillia. I-enan preparā priland diagunalment un cunsén ad sfòja, grand com quel d'un caplét, inzimma a un bastunzen dal diametr ad na matitta, po' fat passar e cucciā su un pèttan dal tlèr.
I macaròn con pèttan i-enan dimondi simil ai garganei rumagnòl, ma i-enan grand al dòppi.
Storria
Al nòm ad questa sfòja la derìv dal particular strument druà par la rigatura: al pettàn dal tlèr da tessidura, che fin soquant ann fa l'era difus in dal cà dla bassa par tèssar al len e la canapa.