cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matéria
Par curàr i distùrub mentài a gh'è d'andàr da di luminàri a i Sèntar dla salùt mentàla dascurénd c'n i mèdag o tulénd dal madśìni. Na vòlta a s druàva anc 'l elettroshock, la terapìa shock cun l'insulìna e la lubutumìa e da spés i malâ i vgnìvan lasâ in di manicòmi (a gh 'n éra òṅ anc a Réś, qvél ad San Làśar). Par tgnir fér'm i pasiènt più rabî a s druàva na camìśa 'd fòrsa, un vistî ch'a gh s ligàva 'l mandghi da drē par tgnir sòdi i bras.
Fra i mâi dla mènt più impurtànt a 'rcurdém la depresiòṅ, la psicóśi, la nevróśi, la manìa, i distùrub dla persunalità e la schisufrenìa.
Àtar prugèt
}}
.微博
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
.vig
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
Calamêr
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Èter progêt
}}
Delirio d'amore (film 1986)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Film scàndal!|Tagline dal film}}
1519
Al 1519 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Delirio d'amore (film 1986)
Delirio d'amore (Delìri 'd amōr) 'l è 'n film dramàtic a epiśòdi dal 1986 ad Luis Eduardo Aute, 'd Antonio González-Vigil e 'd Félix Rotaeta, regìsta ch'i aṅ dirèt un segmènt a crani.
Prim epiśòdi: ¿Drama o comedia? Acelgas para nuestros higados (regìa 'd Antonio González-Vigil)
Juan Bautista Salgado (Adolfo Marsillach), èx stéla dla televiśiòṅ, al viṿ c'n un lèòṅ lìb'r in dal sò apartamènt. Al gh'à na stòria 'd amōr ch'l è drē a 'ndàr mâł cun l'atōra in daśgràsia Angélica Durán (Amparo Muñoz) ch'l'è dimóndi più śōvna 'd lò. Par far-la lauràr, Juan al s arcmànda a 'l sò amìg giurnalìsta Tony Pardo (Pepe Navarro) ch'al gh faga n'intervìsta in TV par cuciàr-la in élt. Purtròp par lò i gh scàpan di còran.
Ucciderei per te
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Delirio d'amore (film 1986)
Tèrs epiśòdi: El informe (regìa 'd Félix Rotaeta)
Un famóś antiquàri pîṅ ad bèsi, Jaime Vivar (Mario Gas), durànt na fèsta in dla sò vila al cgnós un śōvan ch'a gh piàś dimóndi, Ivan (Antonio Banderas), e 'l taca na relasiòṅ sèg. Purtròp par 'l antiquàri, al śuvnòt 'l è 'n infurmadōr dla pulisìa, spuśâ e cun di fiōi, che mént'r al s fà dar in dal cûl da lò al vîṅ anc a savēr tut i tragatèṅ di sò afâr muśnènt, esénd lò insaplâ in un gir ad dròga cun la sgnōra Jackson (Laura García Lorca). Al sò cap al s cumplimènta sèg e 'l gh diś ch'al suo 'l è 'n lavōr dûr.
Ucciderei per te
{{CITAZIONE|Matrimòni, amōr, bèsi, tradimènt, deśidèri, usesiòṅ, putēr, muvènt, masamènt: a cuparév par tè.|Tagline dal film}}
Ucciderei per te (A masarév par tè) l'è na docufiction americàna dal canàł Investigation Discovery ch'la dascór ad fat ad sangṿ sucès dabòṅ mis in òpra da di muróś o di spóś in di cunfrònt dal partner, da vòlti faghénd-as jutàr da di parènt o di amìg, par dal questiòṅ ad geluśìa e 'd arlìa, gint ch'la n s rénd minga cònt che quànd l'è finìda l'è finìda, ch'la n è minga bòna 'd dar-'g a muć e ch'la n capìs briśa quànd l'è óra 'd métar-'s al cōr in paś e na préda insìma parchè 'l amōr, acsè cum al riva, al pōl anc finìr. O sinò śōvan sénsa critèri ch'invéci 'd tgnir adrē a i suo i decìd'n ad far gl'arvèrs e 'd cupàr-i par psēr far qvél ch'a gh pâr.
Delirio d'amore (film 1986)
Culegamènt estéran
}}
Ucciderei per te
La série, prudóta par la NBC Universal Television e par la Peacock Productions, l'è vgnuda fóra c'n al tìtul uriginàł ad “I'd Kill for You” mént'r in dal marcâ spagnōl l'è cgnusùda invéci cuma “Mataría por ti”.
Dal prugràma i èṅ stadi giràdi tri stagiòṅ par trénta-dū puntàdi in tut.
In Itàglia la série l'è traśmìsa p'r i canài dal grup Discovery Italia cuma Real Time e Nove.
In dal prugràma i persunàǵ dal stòri i èṅ interpretâ da di atōr e 'l vicéndi i èṅ cuntàdi in vóś da 'l atōr Quinton Flynn e in studi da di parènt o di amìg di prutagunìsta, da di espèrt e da i mémbar dla pulisìa.
A la fiṅ dla puntàda a s vîṅ a savēr anc quàl è stada la punisiòṅ dada da i giùdas p'r al crìmin fat.
Culegamènt estéran
}}
1973 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1973, mo invéci 'l an 1973, 't ê da 'ndèr chè) Al 1973 (milnovseintestantatrī, millenovecentosettantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1972 (milnovseintestantadū) e 'l vin prìma dal 1974 (milnovseintestantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintestantatriéśim post.
Secret World Live
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|You could have a big dipper going up and down, all around the bends, you could have a bumper car bumping, this amusement never ends, I wanna be your sledgehammer, why don't you call my name? Oh, let me be your sledgehammer, this will be my testimony, show me 'round your fruit cage 'cause I will be your honey bee, open up your fruit cage where the fruit is as sweet as can be.|At prév avēr un méscul grand ch'al và sù e śò, da tut al bandi, at prév avēr un para-cuć ch'al fà di cuć, cal divertimènt chè al n finirà mai, a vój èsar la tò masa, parchè n ciàma't mia 'l mè nóm? Oh, lasa ch'a sia la tò masa, qvésta chè la sarà la mè testimuniànsa, móstr'um pur al dintóran dla tò sèra parchè mè a sarò la tò béga, dai-mò vèra la tò sèra in dua 'l frut 'l è 'l più dōls pusìbil.|Sledgehammer, 1986|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Braṅ
Tut i pès dal cuncèrt i èṅ stâ scrit par Peter Gabriel a part qvéi sgnâ chè 'd sóta.
Furmasiòṅ
}}
623 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 623, mo invéci 'l an 623, 't ê da 'ndèr chè) Al 623 (seseintveintetrī, seicentoventitré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 622 (seseintveintedū) e 'l vin prìma dal 624 (seseintveintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintveintetriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Metrodoro d' Atene
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Metrodoro d' Atèin l' éra stê un pitôr e filòsuf gréc, scultadôr ed Demòcrit e arcurdê da Plìni perchè 'l era brèv sìa in dla pitùra che in dla filuśufìa. Al generèl romàn Paùl Emìli, viturióś a Pìdna còuntra al re Persèo in dal 168 a. C., 'l a 'l tulìva per fer da mìster ai só fiō e cùma pitōr per der dal lùster a la só vitòria in dla batàja.
Culegamèint estèren
}}
Spunghêda ed Bresèl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
A Bresèl, in rîva al Po, a’s fà òna dal pió bòuni spunghêdi d’Itâlia, pugêda só ‘na risèta dal XV sècol. Dōls ed Nadêl, la Spunghêda, l’é a pâsta dûra cun dèinter un pést fât ed mēla, nōṣi, pgnôl, óva pâsa, mândli e divêrsi spèsi; a’s fà ânch in êter laboratôri ed la pruvîncia e ind al dmèj pasticerèi cun mudéfichi che vînen tgnûdi secrēti.
La nâsita, ed la versiòun pió cgnusûda, a ‘s dîṣ ch’ la sia gnûda in un cunvèint ed sōri ed Bresèl dóve la vîn incòra prodòta e comercialiṣêda da ‘na déta fundêda ind l’Utsèint e che la va a drê a l’antîga risèta ed la badèsa Serafina Bonino. Per sté dōls l’é stêda richièsta la denominasiòun d’urègin prutèta. (D.O.P.)
Stòria
La préma vôlta ch’ a’s pêrla ed la Spunghêda ed Bresèl l’é in un documèint dal 1454 ad ôvra dal Spinelli, a’s pèinsa però ch’ la gh’âbia urègin rumâni perché la s’arvîṣa, ind al pést, a ‘na tôrta numinêda int al Satiricon ed Tito Petronio Arbitro amîgh vivór ed l’imperadōr Nerone. Sèimper int al 1454 in ‘na lètra che al Referendâri ed Pèrma, Giovanni Botto, al spidîva al Dóca Francesco Sforza, Sgnōr ed Milân insèm a di regâl ed Nadêl, a’s pêrla ed la Spongata de Berselo.
Un ân dôp al spunghêdi a’s câten in ‘na lésta, tgnûda dacât in ‘n archévi dal Masarèi Estèinsi ed Mòdna, che Messer Pietro degli Ardizzoni al mandêva a Frêra al Magnéfich Borso d’Este. Al 24 dicèmber 1588 Girolamo Reni, un di vèc ed la râsa dal grând pitōr Guido, al nutêva ind al só regéster dal spèiṣi ed tót i dé un impôrt ed 18 frânch per mandêr, cme al sôlit, dal spunghêdi a la Sōra Girolama Monti. Int al 1616 al Dóca Alfonso d’Este al spidîva a la mujêra Isabella di Savoia al Spunghêdi ed Breselo. Int al 1622 ind la só Secchia rapita al Tassoni al tîn vîv ind la memôria al spunghêdi: int al XII° cânt in dóve al cûnta dal lôti fra i Petroni e Geminiani, al cûnta ânch ed 50 spunghêdi regalêdi al Leghê ed Bològna Munsgnōr Ubaldini.
Dal 1863 la Spunghêda ed Bresèl l’é cgnusûda cun al nòm ed la Déta ch‘ al la fà e ch’l ‘à tôt pêrta, ind al tèimp, a divêrsi espoṣisiòun italiâni e èstri, l’à ciapê dimòndi tétol d’unōr, fra quisché 40 mdàj d’ôr, 10 Grand Prix, 12 crōṣ d’unōr. Inséma "L'italia Centrale" dal 25 znêr 1895 a’s lêṣ che al titolêr ed la famōṣa déta de spunghêdi l’à ricevû da S.M. al Rè Umberto I° un regâl dimòndi presiōṣ: ‘na spéla ed brilânt e l’ân dôp l’é andê dèinter a la Cōrt di Savoia e l’à utgnû al brevèt ed fornidōr ed la Cà Reêla e dal Dóca d’Aosta.
Int tèimp pió recèint oséja int al 1951 in ucasiòun dal riprèiṣi dal prém di sînch félm ed la sèria ed Don Camél, Giovannino Guareschi, Gino Cervi e Fernandel insèm a tót i lavurânt dal félm, ringrâsien per la culiĵnsa e per al famôṣ dôls zibî. Int al 1972 Cesare Zavattini in ‘na lètra a’s lamèinta perché al fà fadîga a catêr la Spunghêda ed Bresèl dimustrând acsé tōt al só amôr e l’afèt per sta specialitê.
La Spunghêda ed Bresèl, d’ed là d’èser un dōlṣ particulêr, l’arnōva la memôria, cun al pést tra i dû fôder ed pâsta frôla, al savōr dal côṣi ‘d un tèimp e in pió la cunvinsiòun popolêra la dîṣ ch’ la pôrta furtûna perché réca ‘d ingredièint cme l’òva pâsa, i pgnôl, al nōṣi e al mândli che în purtadōr ed bòuna sôrt.
Intresânt còl ch’ al dîṣ al Prufesōr Cesare Corradini espêrt in matèria: ...è riconoscibile un fondamento culturale che costituisce elemento, certo, di tradizione, avendo le procedure previste per le metodiche di lavorazione e conservazione un uso consolidato nel tempo e possedendo tutte le fasi produttive, le caratteristiche di tipicità, salubrità e sicurezza.
Dal 6 al 18 setèmber 2004 la Spunghêda ed Bresèl l’é turnêda a Lòndra dôp 102 ân cun al tōr pêrta, dèinter i magaṣèin Harrod's, al Made in Italy, ind i prudòt carateréstich ed la Regiòun Emélia-Rumâgna. În stêdi ânca més' in mòstra dō amdàj d’ôr dal 1902, utgnûdi dal fundadôr ed la famôṣa aṣiènda, in ucaṣiòun ed l’espuṣisiòun tgnûda a Lòndra: òna la rapreṣèinta l’incurunasiòun ed Eduardo VII e ‘d la Regîna Alexandra e cl’êtra l’espuṣisiòun vèira e prôpria.
Lavurasiòun
Al mēl a's fà desfêr cun un bicêr d'âcva e lasêr bòier un pô. Unîr tót j ingredièint elenchê ( cun al nôṣi, al mândli, i pngôl e al cêder tajê a pcòun). Lasêr arpunsêr per 15 dé, però smercêr 'na vôlta al dé. Preparêr dû fôder ed pâsta piotôst êlta sfuracêr cun 'na fursèina e metrégh in mèz al pést praparê da tèimp. Pó mèter al tót int al fōren chêld (160°) cōṣer per cîrca mèz'ōra, 'na vôlta tirêda fōra dal fōren spulvrêrla cun al sócher a vèil.
}}
74 (nùmer)
{{Metacaixa
Al nùmer 74 in dla Chìmica
Al 74 'l è al nùm'r atómic dal tungstèin (W).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 74 al vōl dìr "la gròta" ('a grotta in napoletàṅ, damànd ch'a gìsen la grotta in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
Cumunitê Sorda
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Cumunitê Sorda l'è 'n grup ètnic-lingvìstic ed persòuni sordi, ch'i gh'àn la sorditê ch'la fà pèrt dla só identitê.
Chilōr i descòren c'n el màṅ, egli espresiòun dal fàci, e la datilulugìa. I gh'àn dla sorditê totèla u parsièla. Anca se na pert del persòuni i pèinsen che i sórd i n' sìen mìa àbil in dl udî, mo però la Cunferèinsa dal World Federation of the Deaf, tulènd al spìrit dla Cunvensiòun ONU p'r i dirèt dal persòuni cun dal diśabilitê, l'à sustgnû che la sorditê la nn'è mìa na malatìa dl urèć.
Noti
}}
1513 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1513, mo invéci 'l an 1513, 't ê da 'ndèr chè) Al 1513 (milesincseinttrèdeś, millecinquecentotredici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1512 (milesincseintdòdeś) e 'l vin prìma dal 1514 (milesincseintquatòrdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseinttredicéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Pablo Puyol
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pablo Puyol Ledesma, cgnusû méj cuma Pablo Puyol (Màlaga‎, 26 ad Dicémbar dal 1975) 'l è 'n cantànt, un balarèṅ, un persunàǵ televiśìṿ e 'n atōr spagnōl.
Biugrafìa
Pablo, dòp avér studiâ a la scōla 'd art dramàtica ad Màlaga faghénd balét e cant, al taca a far di musical a teàtar cuma Grease, Rent e La bèla e la bèstia par pò lauràr in soquànti séri televiśìvi cuma Un paso adelante, faghénd al persunàǵ ad Pedro Salvador, e Los Serrano. A 'l inìsi di an Dumìla al rècita in soquànt curtumetràǵ e in dal film 20 centimetri in du al s inamóra dna transgender ciamàda Marieta.
In dal 2005 al fà vgnir fóra un disc dal gènar pop/dance da 'l tìtul Déjame dòp avér laurâ in dal grup UPA Dance cun di àtar mémbar 'd Un Paso Adelante.
In dal 2014 al fà l'imitasiòṅ ad Vanilla Ice in dla versiòṅ spagnōla dal prugràma Tale e Quale Show, Tu cara me suena. 'L an dòp al dvènta òṅ di persunàǵ fis dla traśmisiòṅ.
Culegamènt estéran
}}
Marangòun
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Mudnés}}
Al marangòun l'è cl artiśàn ch'al lavora al lègn per fèr di mòbel, dal porti, dal fnèstri, e di èter quèl ed lègn.
107 (nùmer)
{{Metacaixa
Marangòun
D' in dû a deśvìn al só nom
La paròla la deśvìn dal latèin mergus, 'n uśèl ch'al s tùfa in dl'aqua; d'ed chè perchè i prìm marangòun i andèven sòt'acqua a giustèr el nêv.
107 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 107, mo invéci 'l an 107 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 107 (seintsèt, centosette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 106 (seintsē) e 'l vin prìma dal 108 (seintòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CVII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al seintsetéśim post.
221 (nùmer)
{{Metacaixa
107 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
221 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 221, mo invéci 'l an 221 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 221 (duśeintveintùn, duecentoventuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 220 (duśeintvèint) e 'l vin prìma dal 222 (duśeintveintedū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintveintunéśim post.
Marangòun
Voż Culeghèdi
}}
221 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
1520
Al 1520 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nibìru (astrunumìa)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Nibìru 'l è 'n pianēd dla mitulugìa babilunéśa, mis in relasiòṅ c'n al Dio Marduk.
P'r al scritōr Zecharia Sitchin, studióś dal pòpul antìg di Sumēr, Nibìru al sarév un pianēd ch'al pasa p'r al sistéma sulàr ógni 3600 an, incruśànd gl'òrbiti di àtar còrp celèst. 'L è stâ acsè che dimóndi an fà al sarév andâ adòs a 'l pianēd Tiamat, ch'al s catàva fra Mart e Giôv, cauśànd la sò distrusiòṅ e dand vita acsè a la fasa di asteròid.
Par 'l astrònum rus Dyomin Damir Zakharovich 'l asteròid 2016 WF9, ch'al 25 ad Favràr dal 2017 'l è pasâ davśèṅ a la Tèra a 50 979 228 km 'd distànsa, al sarév un còrp celèst dal sistéma 'd Nibiru.
P'r i siensiâ e par la NASA tut cal stòri lè i sarévan dal bùfali.
Nòti
}}
Ascensore per il patibolo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Più Hitchcock 'd Hitchcock stés!|Tagline dal film}}
Ascensore per il patibolo (Asinsōr p'r al patìbul) 'l è 'n film noir dal 1958 ad Louis Malle trat da 'n rumànś ad Noël Calef. 'L è stâ girâ in biànc e négar e 'l è 'l prim dla caréra dal regìsta francéś.
Sunt
La Florence Carala (Jeanne Moreau) e Julien Tavernier (Maurice Ronet) i èṅ dū amànt ch'i s véd'n ad nascòst anc se la dóna l'è spuśàda c'n al cap ad Julien, Simon Carala (Jean Wall), ch'l è 'n industriàł pîṅ ad bèsi ch'al pénsa sōl a i sò afâr. I dū i decìd'n ad far-al fóra. Julien, ch'l è 'n veteràṅ dla Legiòṅ furastéra e 'n ex paracadutìsta in Inducìna e in Algerìa, 'l à bèla prugramâ incòsa. Tirànd-as sù cun na lasa, al gh'à intensiòṅ ad far tut al palàs dal sò cap par rivàr, sénsa èsar vdû, a 'l ufìsi ad Carala par pò sparàr-ag e far in manéra ch'a para 'n suicìdi. Dòp avér fat al sò còmpit, in dal méntar ch'l è drē a rivàr a la sò màchina, Julien al fà a mènt ch'l à lasâ la lasa fóra da la fnèstra. Sénsa pèrdar dal tèmp, e lasànd al ciàṿ in dal cruscòt, 'l óm al tórna in si sò pas par purtàr-as via la próa d'l umisìdi ma, na vòlta tòlt 'l asinsōr, a sucéd ch'al gh'à 'n guàst e a n s mōṿ piò. Purtròp par lò al palàs al sèra p'r al fiṅ dla stmana e lò al gh'à 'd armàgnar là.
In cal méntar la màchina la vèṅ purtàda via da na còpia ad malandrèṅ, Louis (Georges Poujouly) e la sò muróśa Veronique (Yori Bertin). La Florence, ch'la spèta 'l sò amànt in un bar, la véd la màchina andàr via e la créd che Julien al l'àppia fargàda. Quànd pò Louis al masa dū turìsta tedésc, esénd-as rigistrâ in d'l albêrg c'n al nóm dal pruprietàri dla màchina, tut i crédan ch'a sia stâ Julien a cupàr. Chi lò al n pōl minga difénd'r-as.
Culegamènt estéran
}}
Dèmoni
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|I faràṅ di campsànt al vòstri catidràli e dal sità al vòstri tómbi.|Tagline dal film}}
Dèmoni (Dèmun) 'l è 'n film ad scarésa dal 1985 ad Lamberto Bava prudót par Dario Argento, cun gl'efèt speciài ad Sergio Stivaletti.
Al gh'à abû un séguit in dal 1986, Dèmoni 2... L'incubo ritorna, sèmp'r ad Bava.
Sunt
In dal cìnema i tàcan a sucédar di fat spavintóś pròpria cuma in dla pelìcula ch'l'è drē a véd'r-as in dla sala: masamènt, sîg e dèmun da tut al bandi. I us i èṅ sarâ a ciàṿ e ninsòṅ al pōl scapàr via.
Culegamènt estéran
}}
1530
Al 1530 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.jnj
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
Såul
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Bulgnaiṡ|cass=BLG}}
Al Såul (sìmbol astronômich: ) l'è la strèla al zänter dal nòster sistêma sulèr. Un såul, ed sòlit, al pôl anch èser una strèla al zänter d'un èter sistêma extrasulèr. Atåuren al såul i gîren i pianîd, i asteròid e atåuren al nòster Såul i s câten anch i pianîd, i asteròid e äl cumatt.
Nataša Zvereva
{{Metacaixa
La Natal’ja Maratovna “Nataša” Zvereva (Minsk, 16 'd Avrìl dal 1971, Наталья Маратовна Зверева in Rus) l'è stada na tenìsta dla Rùsia Biànca (e prima dl'Ugnòṅ Suviètica).
L'è cgnusùda specialmènt p'r èsar stada na śugadōra ad dópi dimóndi fòrta, avénd purtâ a cà in dla sò caréra, insém a la cumpàgna Gigi Fernández, daśdòt tìtui dal Gran Slam e utànta in tut (cun anc na mdaja ad brónś a gl'Ulimpìadi ad Barcelóna dal 1992).
Anc in singulàr l'à fat la sò part, cun quàtar turnèo vins ('l ùltim al 20 ad Śugn dal 1999 a Eastbourne, 0–6, 7–5, 6–3 a la francéśa Nathalie Tauziat) e na finàla dal Roland Garros pardùda in dal 1988 cóntar la tedésca Steffi Graf par 6-0 6-0.
L'à śmis ad śugàr in dal 2002.
Culegamènt estéran
}}
.teva
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
426 (nùmer)
{{Metacaixa
Gian Giacomo Mora
{{Metacaixa
Ferdōr
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (Lēś anca eli avertèinsi generèli a 'l riguêrd di cuntgnû di artìcol dla Wikipedia) Al ferdōr (raffreddore in itagliàṅ) 'l è n'infiamasiòun infetìva dal prìmi vìi dal respîr, ch'a vìn masimamèint s'a s ciàpa dal frèd, mo anc a stèr atēś a 'n quelcdùn ch'al gh'l àpia bèle.
Gian Giacomo Mora
Giàn Giàcum Mòra 'l era 'n barbēr ed Milàn giustisiê in dal 1630 in sìm' a la rôda dòp 'd èser stê acusê insèm al Guliélum Piàsa 'd èser 'n untôr edla pésta 'd cal periòd lè dèint'r in Milàn: infàti in dal dedré dla só butéga al tgnìva dal butiglièti 'd unguèint p'r al só mistēr 'd barbēr, mo tant al bastéva per giudichèr-el culpèvol. La só cà la gnìva tirèda śò e in dal só post a vgnìva tirèda su la Culòna Infàṁ, butèda pò śò in dal 1778. La só stòria la gnìva cuntèda da 'l Alesànder Manśòun in dla só Storia dla culòna infàm.
Ferdōr
Colegamèint estèren
}}
Gian Giacomo Mora
Culegamèint estèren
}}
Franca Cuntèa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Franca Cuntèa (Franche Comté in Francéś) l'è na regiòṅ dla Frància ch'la s cata davśèṅ a la Śvisra. La sò capitàla l'è Besançon cun Belfort, Lons-le-Saunier e Vesoul atri sità impurtànti.
La mét insém quàtar dipartimènt: al Teritòri ad Belfort (90, Territoire de Belfort), Doubs (25), Saóna Élta (70, Haute-Saône) e Giùra (39, Jura). Ad dèntar la gh'à òt arrondissement, sènt-sédas cantòṅ e 1785 cumùṅ.
In tut la gh'à 1.168.208 abitànt e na superfìsi ad 16.202 km².
La presidénta dal cunsìli regiunàl l'è la Marie-Marguerite Dufay dal partî sucialìsta.
Persunàǵ famóś ligâ a la Franca Cuntèa i èṅ Victor Hugo e Louis Pasteur.
Grâna
{{Metacaixa
Franca Cuntèa
Culegamènt estéran
}}
Grâna
Al Grâna (Parmigiano-Reggiano in italiân) L’è un furmâj italiân a pâsta dûra prutèt da la  D.O.P (Denominazione di Origine Protetta) dimòndi cgnusû in tót al mònd.
Un pô de stòria
Al nâs, secònd la legènda, al tèimp dal Medioēv a Bêrch ed Bibiân, in pruvîncia ed Rèz, (incō, int al pôst, a’s pōl vèder ‘na târga ch’ la sègna la zôna d’urègin ed l’ impurtânt prodòt ) mó alōra sót la Diocéşa ed Pèrma (e còst a n’ in spiêga al mutîv dal prém di dû nòm).
Testimoniânsi stòrichi (per eşèimpi Giovanni Boccaccio int al Decamerone) spiêghen che, bèle int'al 1200-1300, al Grâna al gnîva fât cme al vîn fât al dé 'd incō, còst al fà pinsêr ch' al gnîva bèle fât divêrs sècol préma. An n’é mìa dèt che la risèta la sìa cunpâgn a còla ‘d un furmâj e pâsta dûra dal pêrti ed Lôdi che dal vôlti al vîn numinê in di scrét rumân.
Ind la stòria la cûna dal Grâna l’é stêda, int al XII sècolo, atâch ai grôs cunvèint e atâch a i castê putèint in dōv' a s’é cumincê a vèder i prèm casē: cèchi costrusiòun a piânta quadrêda o a polégon dōv' a gnîva lavurê al lât. I principêl cunvèint preşèint tra Pèrma e Rèz ēren quâter: dû benedetèin (Sân Zvân a Pèrma e Sân Prôsper a Rèz) e dû cistercèins (Sân Martèin ed Valserena e Funtvîv, tót dû ind al pramzân.) P'r avèir di prê cun bòuni produsiòun per l' alevamèint dal bestiâm ed grôsa tâja sia da druvêr cme fôrsa mutrîṣ, sia cme prudusiòun d’ aldâm, l’ēra necesâri avèir ed la tèra cun bondânsa d’âcva e an n’é mìa un chêş che i pió grôs prê a gnîven só là dōve a gh’ēra bundânsa d’âcva surzéia: a Pèrma ind la zôna a mezdé 'd la sitê e in còla ed Funtanlê-Funtvîv; mèinter a Rèz la zôna cun pió âcva l’ēra tra Muntèc e Campéṣen (st’ûltma zôna l’ēra alōra sóta a Pèrma).
Int la zôna dal pramzânpó, grâsia al salèini ed Selsmagiōr, l’ēra presèint, a diferèinsa 'd ch’ al j êtri, al sêl necesâri per la lavurasiòun dal lât int al casèl.
Al Grâna al s’ēra sparpagnê a la svêlta ind al cumprensôri dal dé d’incō més a mezdé dal Po, int la  Provîncia ed Pèrma, int la Pruvîncia ed Rèz e int la Pruvîncia ed Mòdna, cun al tuchêr ânca pêrta dal pruvînci ed Bològna e Mântva.
Citasiòun
La muntâgna ed Grâna dal Boccaccio
Giovanni Boccaccio (1313 ca. - 1375) ind al só Decamerone, ôvra cumincêda prôpria int al peréiod dōv' a Firèinsa l’ēra scupiêda ‘na pideméia ed pèsta, al cûnta al delési dal paèis ed Bengôdi, dōve chi pió dôrom pió al guadâgna, al pêrla ed ‘na muntâgna ed furmâj Grâna radû, da dóve vînen zò di macaròun e di raviòl côt int al brôd ed capòun: .
Denominasiòun d' Orégin
Es trâta 'd un prodòt a Denominasiòun d' Orégin Prutèta (D.O.P.), secònd la règola européa dal Reg. CEE 2081/92 ed l’ arcgnosimèint dal Reg. (CE) N. 1107/96. Sōl al furmâj prodòt secònd al règoli racôlti int al Disciplinêr ed produsiòun al pōl guarnîres dal marchio Parmigiano-Reggiano.
La fōrma dal Grâna la dêv èser, insém a la pêrta estêrna, marchêda cun i sègn cumplêt adât ad arcgnòser e al prodòt. Dû lavōr necesâri per la avèir la D.O.P.: i prê stâbil e l’alevamèin buvèin.
I sègn d'urégin, més a la nâsita dal furmâj în:
Produsiòun
Purtrôp la só produsiòun ed lât l’é pôch ed pió ed la metê ed còla ed la vâca ulandèişa, ânca se 'd qualitê dimòndi pió bòuna, e còst a n’in spiêgava al só bandòun, unî ânca al fât che la só fôrza e la bravûra al lavōr êren dvintêdi inótili cun l’arîv, alōra, di tratōr.
Mó dal 1991 un prém caşèl al tōrna a prudór in purèsa al Grâna cun al lât dal Vâchi Ròsi. Bèla a la fîn d’ istès deşân, e sopratót ind al nōv sécol l’é in şvilóp al nòmer di caşê che prodûşen al famōş Furmâj cun sōl al lât ed râsa Arzâna. Dal 1 dicèmber 2006 i caşē che prodûşen al Grâna ed râsa Arzâna în bèin dêş.
Per prodór ûn chîlo 'd Grâna a’gh vôlen cîrca 16 léter ed lât.
Cuşèina
Al furmâj al pōl èser magnê a scàj o radû. La stagionadûra miōra l’ an dêv mìa èser pió bâsa ed 24 mèiş, la pōl rivêr ânca a 36.
Manéri ed dîr
e
Feliciano López
{{Metacaixa
Feliciano López Díaz-Guerra, cgnusû méj cuma Feliciano López (Tulēd, 20 ad Setémbar dal 1981, a s lèś [feliˈθjano ˈlopeθ ˈdi.aθ ˈgera] in Spagnōl) 'l è 'n tenìsta spagnōl manciàṅ prufesiunìsta da 'l 1997.
Al 2 ad Mars dal 2015 'l è rivâ a ès'r al nùmar dódas dal mónd in singulàr. In dla sò caréra 'l à vins quàtar tìtui ATP, i prim dū su cimènt e chi àtar su l'èrba ingléśa 'd Eastbourne, pardénd inóltar nóṿ finàli. In dópi 'l à vins tri turnèo, al più impurtànt 'l è 'l Roland Garros dal 2016 in dua, insém a Marc López, 'l à batû i śmèj Bryan par 6-4 6-7 6-3.
'L è élt 188 cm e 'l péśa 85 chilo. Al dróa al bras sinìst'r e 'l tira 'l arvèrs cun na maṅ sōla. Al stà a Madrìd. 'L è 'n śugadōr ch'a gh piàś davśinàr-'s a la réda, difàti 'l è stâ bòṅ par tri vòlti ad rivàr in di quàrt a Wimbledon, in dal 2005, in dal 2008 e in dal 2011. 'L à fat cumpàgn anc a gl'US Open dal 2015 mént'r in di àtar dū Slam al s è farmâ par tri vòlti in di utàṿ.
'L è stâ spuśâ p'r ùndas méś cun l’Alba Carrillo ma dòp i aṅ divursiâ cun la sò èx mujér ch'l'à dit che lò 'l è sōl un squasamarléti avénd abû in cal méntar duśènt dóni.
.imamat
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
Feliciano López
Caréra
Feliciano al vins al sò prim tìtul ATP, un Sincsènt, in d'l Utóbar dal 2004 a Vièna baténd in finàl in sinc set 'l argintèṅ Guillermo Cañas. Al spagnōl 'l in mét in bisàca àtar tri, tut Duśènt-sinquànta, da 'l 2010 a 'l 2014 miténd in riga tri francéś, prima Stéphane Robert in sal cimènt ad Johannesburg (7-5 6-1 al puntéǵ), pò Gilles Simon e Richard Gasquet a Eastbourne, tut dū batû in tri set.
Invéci in di turnèo ATP Sincsènt ad Dubai e ad Memphis a gh'è andàda mâł parchè al li à ciapàdi da Roger Federer (2004), da Andy Roddick (2008) e da Kei Nishikori (2013).
Nòti
}}
1808
Al 1808 (MDCCCVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1540
Al 1540 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
604
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DCIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Anna Smashnova
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Anna Smashnova (Minsk, 16 ad Luj dal 1976, ciamàda in Rus Анна Смашнова, אנה סמשנובה‎ in Iśraeliàṅ) l'è stada na tenìsta iśraeliàna ch'la daśvgnìva da l'Ugnòn Suviètica. La sò famìja la s è stablìda in Iśraēl in dal Setémbar dal 1990.
La druàva al bras dèstar cun 'l arvèrs tirâ cun na maṅ sōla. L'è élta 157 cm e la péśa 53 chilo. In dla sò caréra, tacàda fra i prufesiunìsta in dal 1991, l'è rivàda a èsar la nùmar quìndas dal mónd al 3 ad Favràr dal 2003. In tut l'à mis in bisàca da piò ad dū migliòṅ ad dòlar, vinsénd dódas tìtui WTA e sèt ad qvéi ITF.
L'à śmis ad śugàr in dal 2007.
A gh piàś magnàr la ciuculàta, guardàr di film e scultàr dla mùśica. Al 7 ad Dicémbar dal 2002 l'à spuśâ al tenìsta itagliàṅ Claudio Pistolesi ma pò i aṅ divursiâ.
Caréra
La Smashnova la taca a pistàr i camp dal sircùit WTA stabilmènt in dal 1994. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran in dua la pèrd da l'Iva Majoli par 2-6 3-6. 'L an dòp la riva a 'l tèrs tùran a gl'Australian Open (2-6 2-6 da la Brenda Schultz) e a Miami (chè la dà la paga a la Silvia Farina Elia prima ad cédar a la Rachel McQuillan). A 'l Roland Garros la pèrd in di utàṿ da l'Arantxa Sánchez Vicario par 4-6 0-6.
In dal 1996 la pèrd a 'l prim tùran a Róma da la Sandra Cecchini e la cuntìnua in manéra cumpàgna par tut al rèst d'l an, a part un secónd tùran a Berlîṅ. Par via dla clasìfica da schiva l'è custréta in dal 1997 a śugàr in dal sircùit ITF.
In dal 1998, dòp soquànti finàli ITF, la s fà strada a 'l Roland Garros rivànd incóra in di utàṿ in dua la pèrd da la Martina Hingis, nùmar òṅ dal mónd. Fra Luj e Agóst la tōś part a i turnèo ad Sopot (semifinàl cun l'Elena Wagner) e 'd Ìstambul (quàrt cun la Laura Golarsa ch'la la bat par 3-6 6-4 6-4).
In dal 1999 la bat subìt la Nataša Zvereva a Róma e pò anc la Tara Snyder prima ad cédar a la Sandrine Testud par 5-7 1-6. La riva a 'l tèrs tùran anc a Madrid (1-6 3-6 da la Lindsay Davenport) e a 'l Roland Garros (2-6 5-7 da la Conchita Martínez). In Śugn la vins al sò prim tìtul WTA a Tashkent baténd la Laurence Courtois par 6-3 6-3.
In dal 2000 la s férma in di quàrt a Hannover ad òpra dl'Amélie Mauresmo par 2-6 1-6. A Amelia Island la bat subìt l'Iva Majoli 6-3 6-1 ma pò la pèrd da la Monica Seles par 6-7 0-6. Dòp na semifinàl a Straśbûrg, la riva a 'l tèrs tùran a gl'US Open pardénd da la Sabine Appelmans 3-6 4-6. In Luj la pòrta a cà na semifinàl a Palèrum e al tìtul ad Knokke-Heist in dua la mòla un 6-2 7-5 a la Dominique Monami.
In dal 2001 la riva in di quàrt a Bol, Antwerp e a Viéna e in semifinàl a Baśilèa. La sèra 'l an cun dū finàli ITF pardùdi. La taca invéci a la granda al 2002 purtànd-'s a cà i turnèo 'd Auckland (6-2 6-2 a la Tat'jana Panova) e ad Canberra (7-5 7-6 a la Tamarine Tanasugarn). A Indian Wells la riva in di quàrt baténd la nùmar trédas dal mónd Meghann Shaughnessy ma pò la céd 2-6 1-6 a la śvisra Emmanuelle Gagliardi. A Miami la bat la Justine Henin par 6-7 6-3 6-4 prima ad lasàr strada a 'l tèrs tùran a la Tat'jana Panova. Stés riśultâ anc a Charleston cun l’Anna ch'la fà fóra la Jelena Dokić e pò la pèrd da l'Iva Majoli cun al puntéǵ ad 1-6 6-3 2-6. A Berlîṅ la manda a cà la nùmar tri dal mónd Kim Clijsters e la nùmar quatórdas Daniela Hantuchová prima ad pèrdar in semifinàl da la Serena Williams. A Madrid la riva in di quàrt (3-6 2-6 da la Monica Seles) mént'r a Parì la và fóra subìt sóta i cólp dla Francesca Schiavone. In Śugn la fà suo al turnèo ad Viéna in finàl su l'Iroda Tulyaganova. In Luj la patìs dū sunfìti da l'Anna Kurnikova ma pò la la bat in dla finàla ad Shanghai par 6-2 6-3. La finìs 'l an a 'l nùmar sédas dal mónd.
In dal 2003 a Auckland l'è custréta a bandunàr durànt la semifinàl cun la Yoon Jeong Cho. Dòp la scunfìta in dal prim tùran patìda a Tokyo da l'Elena Bovina la s férma subìt anc a Parì (3-6 2-6 da la Stéphanie Cohen-Aloro). A Miami la pèrd in di utàṿ da la Kim Clijsters par 1-6 1-6. A Varsàvia, Berlîṅ e Róma la pèrd par tri vòlti a 'l tèrs tùran da l'Amélie Mauresmo. In Luj la Smashnova la vins al tìtul ad Sopot: in finàl la sćianca 6-2 6-0 la céca Klára Zakopalová. La stmana dòp l'ardópia 'l tìtul vinsénd cun la Jelena Kostanić Tošić anc a Helsinki. A New Haven la bat al rusi Anastasija Myskina e Vera Zvonarëva prima ad pèrdar da la Jennifer Capriati par 2-6 7-5 1-6. A Mósca la tenìsta ad Minsk la fà fóra atri tri rusi: la Nadia Petrova 6-3 6-3, la Svetlana Kuznecova 7-6 6-0 e l'Elena Bovina 6-4 6-4 ma pò la quàrta Anastasija Myskina la la bat in semifinàl par 2-6 0-6. La finìs 'l an pardénd in di quàrt ad Linz da la Vera Zvonarëva.
La Smashnova la mùcia sù in dal 2004 dū scunfìti a 'l tèrs tùran ad fila da la Vera Zvonarëva a Charleston e a Varsàvia. A Róma la fà piànśar gl'itagliàni Maria Elena Camerin e Flavia Pennetta prima 'd andàr a cà par cólpa dla Jennifer Capriati. La stmana dòp però l′Anna la vins 'n àtar tìtul a Viéna in finàl cóntar l'Alicia Molik par 6-2 3-6 6-2. La finìs mâl la stagiòṅ śliciànd śò a 'l 32śum pòst in clasìfica.
In dal 2005 la riva in semifinàl a Ìstanbul (6-4 1-6 0-6 da la Nicole Vaidišová) e pò la vins al turnèo WTA ad Mòdna baténd subìt la śugadōra ad cà Adriana Serra Zanetti e pò anc la Flavia Pennetta in semifinàl. In dl'ultma partìda la gh'à 'n cōlp ad furtùna quànd la Tathiana Garbin l'è custréta a bandunàr su 'l siē para in dal prim sét. La Smashnova la và pò anc a vìnsar a Bùdapest baténd la Catalina Castano par 6-2 6-2. 'L ardópia cal tìtul lè anc 'l an dòp, dand un 6-1 6-3 in finàl a la Lourdes Domínguez Lino. In Agóst la śōga n'atra finàl a Forest Hills ma la la pèrd 6-1 0-6 4-6 da la Meghann Shaughnessy. I èṅ i sò ùltim cōlp ad sćiòp parchè in dal 2007 la śōga sōl in tri turnèo, pardénd sèmp'r a 'l prim tùran.
Culegamènt estéran
}}
18 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 18, mo invéci 'l an 18 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 18 (deśdòt, diciotto in itagliàṅ, duodeviginti in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 17 (dersèt) e 'l vin prìma dal 19 (deśnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al deśdotéśim post.
Al nùmer 18 in dla Giometrìa
Al polìgon ch'al gh'à deśdòt cô in dal só perìmeter, 'l è 'l otadecàgon. I poliéder ch'i gh'àn deśdòt fàci in dal só estèren i ìn i prìśma eśadecagonèl e 'l piràmid cun la bêś etadecagonèla, sìa regolèr che minga.
Colegamèint estèren
}}
Il caso Paradine
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Lakin 'l è fàcil che stasìra a n turnarò minga a cà, dgî a la cōga ch'a m daspiàś par la séna.}}
Il caso Paradine (Al caś Paradine) 'l è 'n film dramàtic dal 1947 'd Alfred Hitchcock trat da 'l lìb'r umònim ad Robert Smythe Hichens e prudót par David O. Selznick. Par cla pelìcula chè l'Ethel Barrymore l'è stada candidàda a i Prèmi Òscar.
Al film, girâ in biànc e négar, 'l è custâ da piò ad quàtar migliòṅ ad dòlar, ma al 'n à pò purtâ a cà sōl dū in tut al mónd.
Sunt
L’Anna Maddalena Paradine (Alida Valli), na dóna ad clas, bèla e pîna ad mistēr, l'è suspetàda 'd avér masâ sò marè, un vèć culunèl lundinéś òrub e cun di bèsi, śuntànd-ag dal vlèṅ in dal vèṅ.
Al sò avucàt Anthony Keane (Gregory Peck), un prìnsip dal fōr, al fà incòsa par tiràr-la fóra di guàj anc quànd a pâr ch'al giudìsi a sia bèla scrit. Chi lò, spuśâ da ùnd'ś an cun la Gay (Ann Todd), al taca però a inamuràr-as piàn piâṅ dla sò cliénta e al pénsa anc ad mulàr al caś par salvàr al matrimòni ma sò mujér la gh diś 'd andàr avànti parchè la sà che s'la védva Paradine la finìs impicàda dabòṅ a sarés un brut cōlp listés par la cunsìnsia ad sò marè ch'al n al prév mai daśmindgàr al fat.
Keane al taca alóra a tōr-'s-la cun al camarēr e stalēr dal culunèl, André Latour (Louis Jourdan), sprand acsè 'd avér catâ al culpévul giùst par salvàr la sò amàda. 'L avucàt al decìd 'd andàr-'l a catàr in dla vila di Paradine e chi lò al dipìnś la Maddalena cuma na parsòna catìva e marsa, 'd un mars ch'a s taca adòs anc sōl sfriśànd-la. Quànd pò André al fà al sò ingrès in tribunàl, par dir la sua, la sgnóra Paradine la 'l sènt rivàr da la pusa 'd ciûś e 'd aldàm ch'al s pòrta adrē, 'n udōr che lē la cgnós bèṅ esénd lò al sò amànt.
Culegamènt estéran
}}
Màlaga
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Màlaga (Málaga in Spagnōl, a s lèś [ˈmalaɣa]) l'è na sità dal sud dla Spaggna ad dagnóra siesènt-mila abitànt, la sèsta più granda dal paéś, ch'la s cata in dla regiòṅ dl'Andaluśìa, in sla Còsta dal Sōl. In mèś i gh pàsan dū fiùm, al Guadalmedina e 'l Guadalhorce. Al 21,68% dla sò pupulasiòṅ la gh'à manc ad vint an.
L'è stada tiràda sù dumìla-utsènt an fà p'r i Fenîs par pò pasàr sóta i rumàṅ, i viśigôt e gl'àrab.
L'è divìśa in ùndas distrét e 'l sò sìndig, da 'l 2000, 'l è Francisco de la Torre Prados dal PPE. Dimóndi impurtànt per l'ecunumìa i èṅ 'l turìśum, l'edilìsia e i servìsi tecnulògic. La banca d'l Unicaja la gh'à chè la sò sēd.
Culegamènt estéran
}}
.akdn
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l avrîl dal 2016.
Nostradamus (àlbum)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|I will take your final breath and I will be your last regret, cold blood runs in my blackened heart tearing every soul apart, messenger of death wields the scythe of man's damnation messenger of death hold his blade for termination.|A t turò 'l ùltim fiâ e a sarò 'l tò ùltim rincrésar, dal sangṿ fréd a cur in dal tò cōr dvintâ négar sćiancànd a cunsèṅ tut gl'anmi, la pòrta i mesàǵ dla mòrt, la tîṅ sòdi la msóra dla maladisiòṅ di óm, la pòrta i mesàǵ dla mòrt, la strica la sò lama par masàr.|Death, 2008|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Nostradamus 'l è 'l sedicéś'm àlbum in studi dal grup heavy metal di Judas Priest. 'L è stâ publicâ, cuma disc dópi, al 16 ad Śugn dal 2008. 'L è 'n concept album ch'a tōś ispirasiòṅ da la figùra dal francéś Nostradamus, astròlug, scritōr e farmacìsta.
In dal braṅ Pestilence and Plague a s pōl sintìr un riturnèl in léngua itagliàna: „nella tentazione, cercando la gloria, il prezzo da pagare è la caduta dell'uomo“.
Braṅ
Tut i pès i èṅ stâ scrit par Rob Halford, K. K. Downing e Glenn Tipton. Al cansòṅ sgnàdi cun 'l asterìsc i èṅ di cumpunimènt ch'i vèran la strada p'r i pès ch'a gh'è 'd séguit.
Culegamènt estéran
}}
Dante Alighieri
{{Metacaixa
Al muré in esélli a Ravänna dal 1321. L'è l autåur d'la Divénna Cumêdia, un chèplavåur ch'al dscårr d'un viaz a l'inféren, po al purgatòri fén al paradîs.
Al fén ed 'sta poesî épica l'é ch'al n è brîsa pusébil arrivèr da par sé al paradîs. Nuèter tgnän dmandèr sänper l'aiût ed Dio e avän da èser sänper mudèst.
L'era al scritåur dal "dolcestilnovo" e l'era apasionè d'la scola siziglièna. Al scress anch la Vita nova, un lîber ed poesî e prôsa dedichè al so amåur, Beatrice.
Andragogìa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} L’andragogìa (andragogia in itagliàṅ, da 'l gréc ἀνήρ, anēr, ἀνδρός, andros, "òm" e αγω, ago, "purtèr", "cunpagnèr", ch'a starèv per "educhèr") l'è cla branca edla pedagogìa ch'la stùddia el manéri 'd insgnèr, ed formèr, e 'd socialiśèr i agìnta grand ch'i gh'n àpien biśògn.
Soquànt precedèint estòric
La nn'è minga na nuvitê che dla ginta granda la gh'àpia dl interèsi a inparèr incòr in dla só vìta, ch'la dmanda edl'ètra formasiòun e ch'la gh'àpia incòr dal pasiòun culturèli da purtèr avànti. S'a vlèm tōr 'l eśèinpi edla scóla dal gréc Sòcret, a savém che lò al sprunèva i só studèint a 'l ragiunamèint, a serchèr dèintr in sè stès el rispòsti ai enìgma edla vìta. I pinsadōr antìg Platòun, Aristòtel, Geśù, Ciceròun e Sant Agostèin, i 'l saìven bèle, che i agìnt grand i pólen inparèr e interesères ai savér nōv, e che la só manéra 'd inparèr l'è più cunpàgna a n'arsérca personèla che a dl insgnamèint deśgnû da 'l élta. In dl'etê modèrna, di pinsadōr damànd Martin Lutēr, Melantòun, Comèni, i intindìven l'educasiòun di aginta grand de più damànd n'alfabetiśasiòun, ch'a s deśgnìva da di tèinp indû 'l analfabetìśem 'l éra 'l pan ed tut i dè.
Colegamèint estèren
}}
Convensiòun in sim'a 'l status ed rifugê
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} La Convensiòun in sim'a 'l status ed rifugê, méj cgnusùda come Convensiòun dal '51 sui rifugê (Convention Relating to the Status of refugees in ingléś), l'è 'n tratê firmê in dal 28 ed lùj 1951 da 'l Nasiòun Unìdi e disponìbil per la firma ed chièter Stêt ch'i 'l ìsen vlû ind un secònd mumèint.
In dl Artìcol 1, cla Convensiòun chè l'à definî quand è ch'a gh'è 'n rifugê, i só dirìt e la responsabilitê di Paéś ch'i 'l àn tolt dèinter: {{CITAZIONE|Chiunque, per causa di avvenimenti anteriori al 1° gennaio 1951 e nel giustificato timore d'essere perseguitato per ragioni di razza, religione, cittadinanza, appartenenza a un determinato gruppo sociale o per opinioni politiche, si trova fuori dello Stato di cui possiede la cittadinanza e non può o, per tale timore, non vuole domandare la protezione di detto Stato; oppure chiunque, essendo apolide e trovandosi fuori del suo Stato di domicilio in seguito a tali avvenimenti, non può o, per il timore sopra indicato, non vuole ritornarvi.|Artìcol 1 edla Convensiòun ed Ginévra in sìm'ai rifugê, 1951|LINGUA={{it}}}}
In dal scrit dal 1951 a s cata la strìca dal tèinp d'indû al rifugê al gh'ìva da èser scapê vìa da 'l só Paéś, a dìr prìma dal 1951. Al stès scrit al lasèva la discresiòun ed sernìr anca na limitasiòun geogràfica o minga. L'Itàglia la tulìva anca la limitasiòun che i rifugê i gh'ìsen da deśgnìr da 'n Paéś edl'Evròpa, brìśa da chièter post dal mond. L'ùna e cl'ètra restrisiòun i srèven pò stedi tolti vìa più terdi, col Protocòl ed New York dal 1967, tolt anc da l'Itàglia ma solamèint per la limitasiòun temporèla, mèinter che la limitasiòun geogràfica, nuètr itagliàṅ, a l'arèven tolta vìa sōl in dal 1990, cun la lēś Martelli.
Colegamèint estèren
}}
1550
Al 1550 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nùmer enagonèl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al nùmer enagonèl 'l è 'n nùmer poligonèl ch'al figùra 'n enàgon cumpòst da di pùnt (el só unitê), mìs in fila ùn dop c'l èter, 'd sóver e 'd fiànc, a fèr 'n enàgon eqvilàter, cui nōv cō pèra a 'l só n-éśùm post in dla sucesiòun ed tùt i nùmer enagonèl. P'r un nùmer intēr n ≥ 1, 'l n-éśum nùmer enagonèl 'l è pèr'a:
Colegamèint estèren
}}
Siouxsie and the Banshees
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Only at night time I see you, in darkness, I feel you. A bride by my side, I'm inside many brides, sometimes I wonder what goes on in your mind, always silent and kind, unlike the others. Fuck the mothers, kill the others, fuck the others, kill the mothers, I'll put it out of my mind because I'm out of my mind with you, in heaven and hell with you. Night shift sisters, await your nightly visitor, they don't bother me, no they don't bother me, cold marble slab submits at my feet with a neat dissection, looking so sweet to me, please come to me. Cold flesh and my cold love, hissing, not kissing, a happy go lucky chap, always dressed in black, he'll come to you.|A t véd sōl a la nòt, in dal buj, a t sènt. Na mujér da na banda, dèntar gh 'n ò dimóndi, dal vòlti a m admànd cuśa gh'à't in dla tò tèsta, ch'la n diś mai gnint e l'è gintìla, difarènt da chi àtar. Ciùla al màdar, masa chi àtar, ciùla chi àtar, masa 'l màdar, a 'l tir fóra da la tèsta parchè tèg a sòṅ fóra ad tèsta, in Paradìś e a 'l Inféran tèg. Tùran ad nòt surèli, spétand al viśitadōr dla nòt, i n m preòcupan minga, no i n m preòcupan minga, na lastra fréda ad màrmul la tîṅ sù i mè pē cun un taj 'd òrgan fat bèṅ, al m pâr acsè dōls, par piaśér, vîn chè da mè. Carna fréda e al mè amór fréd, a bacàj, a n baś minga, un tisi furtunâ e cuntènt, sèmpar vistî ad négar, al vgnarà da tè.|Nightshift, 1981|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Gl'Inìsi (1976-1979)
I Banshees i fâṅ i prim pas in dal famóś "Bromley Contingent", un grupét ad sustenidór ch'i tgnìvan a drē a i Sex Pistols. P'r impinìr un vōd durànt al prim «Festival Internasiunàl dal Punk Rock», i sònan par la prima vòlta a 'l «100 Club» ad Malcolm McLaren, a Lóndra, al 20 ad Setémbar dal 1976.
La prima furmasiòṅ la gh'iva Siouxsie Sioux, scutmàj ad Susan Janet Dallion, a la vóś, Steven Severin a 'l bas, Marco Pirroni (un lundinéś cun di urìgini itagliàni) a la chitàra e Sid Vicious (in séguit basìsta di Sex Pistols) a la baterìa.
In dal Śugn dal 1978 al grup, ch'l iva tòlt in cal mèntar al chitarìsta John McKay e al baterìsta Kenny Morris, al firma un cuntràt cun la cà discugràfica dla Polydor. Sèmpar in c'l an lè a vèṅ fóra al prim sìngul, Hong Kong Garden (ch'al rivarà a 'l sètim pòst in dla clasìfica ingléśa) e anc al prim àlbum The Scream (Al sîg), cun dèntar la cover catìva 'd Helter Skelter di Beatles e al sìngul tedésc Metal Postcard/Mittageisen (in séguit cantàda anc dal grup di Massive Attack in dal 1997) didicâ a 'l artìsta ch'al dava cónt'r i naśìsta John Heartfield. Al disc al sa dascàca dimóndi da i sòṅ punk d'l inìsi (a part al braṅ Carcass, ch'al dascór 'd un maslàr ch'al s inamóra dla carcàsa ch'l è drē a tajàr), cun al canti Switch, Overground, Jigsaw feeling e Mirage ch'i vèran la strada a 'l stil nóṿ dal grup.
'L arìṿ ad Budgie (1979-1980)
Al secónd àlbum Join Hands (Maṅ śunti) a véd la luś in dal 1979 e al gh'à dèntar la versiòṅ minga dascurtàda, ad vint minùt a 'l incìrca, ad The Lord's Prayer, na canta ch'i Banshees i ìvan sunâ durànt al lōr prim cuncèrt. Al disc al gh'à dimóndi riferimènt leteràri (Blake, Redcliffe e Edgar Allan Poe) cun al chitàri a furmàr un sòṅ dûr abàsta ma minga a 'l punt ad rénd'r-al metal. I braṅ ad punta i èṅ Regal zone, Placebo effect e Playground twist (ùnic sìngul tirâ fóra). Da nutàr pò al braṅ Mother/Oh mein pa pa sunâ tut cun un carillon.
Durànt al tour ingléś a Aberdeen, al 6 ad Setémbar dal 1979, al grup al pèrd a 'l impruvìś John Mc Kay e Kenny Morris. Chi lōr i s éran incasâ parchè al manager di Banshees, Nils, 'l iva vindû un pachét ad disc ad Join hands a un negòsi ch'l i iva finî e al n éra briśa bòṅ ad dar-i a i fans ch'i éran vgnû lè par cumpràr-i firmâ da i dū muśicìsta. Al fat al n gh'andàva minga bèṅ, alóra John e Kenny i s éran mis a dar-i via a gràtis questiunànd-as cun al vendidōr. Sénsa dar dal spiegasiòṅ, lì lōr i s in vànan, tulénd un tréno par Lóndra, lasànd la Siouxsie in di guàj p'r al cuncèrt dla sira. Par sò furtùna i The Cure, al grup da spala, i tìran pò in lung la sò eśibisiòṅ p'r impinìr al vōd, cun Siouxsie e Severin ch'i s śòntan sól a la fîṅ par cantàr The lord's prayer. Finî al cuncèrt, Robert Smith al s śibìs ad tōr al pòst ad McKay méntar Peter Clark, ciamâ Budgie, al s piàsa da drē a la baterìa. Smith al stà sèg in fîṅ a la fîṅ dal tour e pò al lasa 'l pòst a John McGeoch ch'al daśvgnìva da i Magazine.