cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Apenèin arzân
L’Apenèin arzân (Appennino reggiano in italiân) l’é ‘na pursiòun ed l' Apenèin tôsch-emiliân ind la pruvîncia ed Rèz, in dóv' al quâcia metê ‘d la metradûra dal teritôri.
Sémi 'd l' Êlt Apenèin
La côsta ed l' Apenèin arzân la se ṣlêrga tra mezanôt e matèina a mezdé e sîra dal Pâs dal Lagastrèl (m 1.200) che l’ al divèd da l'Apenèin pramzân, al Mûnt Giavarèl (m 1.760) che al cunfîna cun l'Apenèin mudnèiṣ. Andând adrê a la lénia dal crinêl as incuntrên,  ûn adrê ch’ l’ êter, al blôch masés ed l'Êlp ed Sucîş (m 2.017) fra l'Èinsa e al Sècia, cun al Mûnt Êlt (m 1904), i dû pâs avṣèin ed l' Ospedalâs (m 1.220) e dal Cerêto (m 1.261) al cò ed la vâl dal Sècia, dôpa La Nûda (m 1.894), al Belfiōr (m 1.810) e i dû pâs dal Cavorsèl (m 1.330) e dal Praderèina (m 1.572) divîṣ da un spròun dal Cavalbiânch; al Mûnt Silân (m 1.864) e al Mûnt Prêd (m 2.053) divîṣi dal Pâs ed Rumèc (m 1.760), al Mûnt Vèc (m 1.981) e al Giavarèl (m 1.760) divîṣ dal Pâs dal Fôrbiṣ (m 1.574).
Da la côsta 's destâchen divêrsi cadèini che vân zò vêrs la pianûra a nôt, soquânti ed còsti, a disègnen un méz sèirc vultê tra nôt e sîra, tîren só al muntarôt 'ch vîn dôp a ‘d un altèsa ânca pió grôsa dal sémi pió êlti ed la côsta ‘stèsa, e acsé dal Sucîṣ và só al Mûnt Caşarōla a 1.978 m; dal rîvi dal Belfiōr al Cavalbiânch a 1.855 m; dal rîvi dal Prêd al Mûnt Cùşna – al colôs ed la regiòun - che al và só fîn a 2.120 m.
Sta dispuṣisiòun la gh'é ânca atōren al Mûnt Cimòun, in dóv' al só pé 's destâca dal Léber Avêrt e al fà méz sèirc vultê tra mezanôt e sîra.
A vînen a diṣgnêres etertânti léni spartidōri che partésen, pió o mēno, tra mezdé e sîra in dó gh'é al valêdi ‘d la Liôca (Liocca), dal Sècia, ed l' Ôşla, dal Dôl ch' al sègna al cunfîn fra Êlt Apenèin arzân e còl mudnèiṣ.
In sté cadèini pió cèchi in dó gh'é al diversi valêdi a gh'é di mûnt dimòndi impurtânt, cme al Mûnt Vintâs (m 1.727) fra l'Èinsa e al Sècia, al Prâmpa (m 1.699) che al cunténva la séma dal Mûnt Cùşna fra al Sècia e il Secèl, la Pèna ed Nuvilân (m 1.260) insém a la rîva ch’ la divêd al Secèl dal Dôl.
Al Bâs Apenèin e còl 'd méz
Fra i pió grând arciâm ed l' Apenèin arzân a gh’ é la Prēda ed Bişmântva, ind al cmûn ed Castelnōv di Mûnt, mó ch’ l' as vèda dal teritôri ed dimòndi cmûn ed la muntâgna,
Sta zôna l’é particulêra per la preṣèinsa dal pēv e castē dal tèimp ed Matélda ed Canòsa, al pió famōṣ ed quisché l’é còl ed Canòsa.
La fâsa a i pē 'd la culèina
Ânca lê l’é particulêra per la preṣèinsa stôrica ed costrusiòun ed l’Êlt Medoēv dal tèimp ed Matélda ed Canòsa.
Stôria antîga
I pôst dóve 's é fermê dla gînta ind l’atichitê ind i apenèin în stê studiê a partîr dal XIX sècol, in particulêr grâsia a i stódi ed l' abê Gaetano Chierici, un fondadōr in Itâlia di stódi insém a la véta ind la stôria antîga.
I prém spostamèinti e i prém pôst dóve 's é fermê dla gînta 's pōlen arfêr ind al tèimp dal ṣvêṣ ed la Pianûra Padâna, e 's câten in môd principêl inséma a i muntarôt dal bâs apenèin. I sègn catê 's pōle arpurtêr a l’etê ed la prêda a còla dal brònz a còla da fér. Dôp a’s gh’à nutèsi ed j-Umbri, Pelasgi e a la fîn ed j-Etrósch, che 's in fermê per cîrca sînch sècol, per èser pó mandê via da i Gâl ind la pianûra e dai Légor ind l’Apenèin, fîn ché ânca sti ûltem în stê batû dai Rumân cun Marco Emilio Lepido.
A i tèimp di rumân é stê fât l’ acampamèint ed Luceria, a i pē ed la culèina atâch al fióm Èinsa.
Medioēv e l’etê modêrna
Al teritôri ed l ‘apenèin, fîn almēno al XI sècol, l’êra divîṣ in dō circoscrisiòun principêli: al teritôri dal castrum Verabulum, ch’ al gh’îva al só cèinter in còla che incô l’é Carpnèida, e al teritôri dal castrum Bismantuae, oséja ed Bismântva, che incô l’é  Castelnōv di Mûnt. Al Medioēv l’é sgnê dal svilóp di Fedév e da la costrusiòun ed dimòndi castē. Fra chiêter la gh’à ‘vû impurtânsa la faméja ed la râsa di Canòsa, ch’ l’ à utgnû al masîm cun la Cuntèsa Matélda, int al peréiod dal lôti per al j-invistidûri ch’ l’ é rivê al masîm ind al famōş fât d’ Enrico IV a Canòsa e cun al lôti gnûdi dôp pr' al pusès dal patrimòni ed Matélda.
În gnû dôp j-Estèins che àn tgnû la pruvîncia arzâna e l'Apenèin, sêlov cûrti interusiòn, dal sec. XIII al 1796. L’é stê dòunca dichiarêda la Repóblica Cispadâna (27 dicèmber 1796), pó la Ciṣalpèina e a la fîn la Repóblica Italiâna, cun Napoleòun prém Cônsol. In tót sté ûltem peréiod i Cumisâri ind l' Emélia în stê cambiê cun i Prefèt Dipartimentêl e la muntâgna arzâna l’êra sóta al Dipartimèint dal Cróstel cun pôst a Rèz.
Ind l’ûltma pêrt del pusès estèins, cun Napoleòun e pó ed nōv la Restaurasiòun în stê finî i lavōr ed la strêda dal Cerēto, ed comunicasiòun fra Rèz e Sarṣâna, atravêrs al Pâs dal Cerēto.
Cun i decrêt dal 4 e 27 dicèmber 1859 ed Luigi Carlo Farini, e dôp ed la fîn dal duchêt estèins, l'Apenèin al gh’ à ’vû ‘na sistemasiòun aministratîva precîṣa cme al rèst ed la Pruvîncia ed Rèz.
Al stódi 'd l’antichitê
La zôna muntanêra ed la Pruvîncia ed Rèz, cme còla ed la pianûra, la gh’à interesânt documèint antîgh.
Impurtânt in sti stódi l’é stê 1'abê prof. Gaetano Chierici, che dal j-uservasiòun fât l’à trât di dâti ed préma impurtânsa per la dutrèina dal prémi migrasiòun ed l’òm ind la Lumbardìa, e la documentasiòun dal sucedrés dal divêrsi etê ed préma ed la stòria.
Ânca la cuntèsa Matélda la favurî la costrusiòun ed dimònd cēṣi e uratôri int l' arzân, ind l' Apenèin Mudèiṣ in Tuscâna e int al Mantvân. L'îva fât dimòndi dunasiòun a badéi e cunvèint, e l'à fât tirë só al difèiṣi ed dimòndi paèiṣi in piân e in mutâgna. In particulêr l'à fât pió bê dû di castê ed l’ apenèin da lê preferî, còl ed Canòsa e Carpnèida.
Cēşi
Al cēṣi despès în d'urègin e impiânt ed al êlt mediēv, mudifichêdi ind al côrs di sècol. Ed sôlit în céchi, a piânta fâta a retângol, a òna o trèi navêdi e âbsida, urientêdi cun la facêda  a sîra. A d' esèimpi la cēṣa ed Sânt'Apollonio ed Canòsa l'é a trèi navêdi con soterâni sót al preṣbitèri alvê da tèra da dōve 's và zò per dō schêli ed fiânch.
Al navêdi în divîsi da clōni comûni, o a pió manēri ind al costrusiòun pió avansêdi, per sustgnîr al vôlti a cruṣêra, opór al quaciadûri a caveriêda o j-impalchê piturê.
La pôrta principêla, sèimper erchivoltêda, l'é, despès, sèina l'ândit. Ind al cēṣi pió antîghi a'gh mânca la ṣvaṣadûra e l'archivôlt l'é urnê ed un basrilēv nurmêl: e al spalèti în lèsi e int al frutòun a gh'é nisòna scultûra. In êtri pió lavurêdi bèin a gh'é al purtêl ch' l' é ṣvaṣê cun dal clonèti e capitê sculpî o al fruntòun cun  basrilēv legôrich. La secònda pôrta, sèimper inséma la parèida ed mezdé, erchitravêda o erchivultêda, l'é despès urnêda cun di fiurâm e figûri cme sègn a basrilēv, curnîṣ, clōni e capitê. Al rusòun inséma ala facêda l'é ridòt al dimensiòun 'd un fnestrèin e la pōl èser rotònd o a êla cme un comûn cuntōren. J-erchèt ed curonamèin, in un sōl pèz, tgnû só da mensulèin, gîren sóta al tèg tót atōren a la costrusiòun impustândes inséma di bògn vertichêl che vân zò inséma a la sôca: inséma a j-erchèt despès a gh'é 'na sfîlsa ed prêdi squadrêdi a sèiga o a dèint. Al fnèstri în a archêra ṣvaṣêdi in môd sèimpi o dòpi o a dû ôc con erchivôlt sculpî; la tòr, quând la gh'é, l'é a sesiòun quadrêda stachêda da la cēṣa in posisiòun variâbila o dal vôlti l'é mésa insém al  mûr, ed dréta ed la facêda, tirê pió só. AI materiêl druvê in sté cēṣi l'é trât sèimper da chêvi lochêli, l'é al sâs ed côch squadrê (lapis quadratus) e ind al costrusiòun fâti fêr da Matélda al sâs ed côch ed Canòsa; la prêda squadrêda l'é sèimper tajêda cun al fâci in paralêl e cun pôca calsèina.
Castē
Al castèl al mócia 'na grôsa impurtânsa; despès difèiṣ da pió gîr ed mûri merlêdi (ed sôlit trèi) rinfursê cun dal tòri e rivalèin. Al pôrti e al pôrti cèchi dal drê dal castèl (postierle) a mèten in comunicasiòun i prém mûr cun còl più intêren pió êlt, dōve gh'é la cà dal sgnôr, cun d' j'-ambiĵnt stréch e pôch inluminê da archêri ch' es arvésen ind i mûr ed gând e-spesōr. Ind al mûri intêrni 's câta al curtîl e, in un agôl, as pōl catêr la tòra grânda, ûltma difèiṣa dal castèl (cme al Castèl ed Carpnèida, Canòsa, Dinasân); a vôlti a dà int al curtîl ânca 'na cēṣa cèca per l'ûṣ dal castelân (Carpnèida). Per rivêr al curtîl intêren as và só per un sintêr che al pōlen fêr ânca bal bèsti, al quacê da i pusèbil côlp di nemîgh; arivê int al curtîl a gh'é j-êlbi pr' i cavâj in prêda, piantê in tèra (Castèl ed Canòsa).
Dimòndi tòri cèchi (guardiôli) pr’ al sentinèli în stremnêdi inséma al mûri. Ind i pē dal tòri principêli a gh’êren al perṣòun stréchi e scûri. (Canòsa, Carpnèida). Al materiêl druvê per còsti costrusiòun l’é la prêda da tàj; i mûr a gh’àn un grôs spesōr, în tót pîn, cun lêregh berbacân e piantê in môd rubóst ind lòa rôcia.
Architetûra civîla
Ed l’ architetûra civîla medievêla 's câta di rèst ind i bôregh d'êlta muntâgna ed sôlit luntân dal strêdi grândi. La fōrma ed la cà medievêla l’é particulêra perché fât da sōl al piân tèra e dal prémo piân, cun i mûr ed grôs spesōre, cun fnèstri cèchi quadrêdi, cun l'urdidûra dal tèg fâta ed grôsi trêvi che tînen só al pesânt quêrc ed lâstri ed prêda. I tasê în di piân dâsi inséma di trêv e al piân d’ed sōvra 's và só per ‘na schêla d’ed fôra in prêda, quacêda o no, ch’ l pôrta in ‘na trâsa, sèimper quacê, ch’ al dà in cusèina.
Cà a tòr
Un bèl cavalcavía a's câta incòra ind al bôregh ed Rusèina e s'cèta costrusiòun medioevêla l'é al mulèin ed Ligûnchi.
Scultûra
La figûra umâna l'é rêra (Toân, Quâter Castê, S. Vitêl) e despès piotôst grosolâna. Al materiêl druvê l'é la prêda lochêla; pió têrdi catòm al mêlmer ed Veròuna e 'd Carēra.
Divisiòun aministratîvi
Al teritôri 'd l'Apenèin arzân al gh'à dèinter i segvèint cmûn, unî ind la Comunitê muntanêra ed l'Apenèin arzân:
I segvèint cmûn a fân invêci pêrt ed la préma fâsa ed la culèina e 'd l'êlta pianûra:
(pêrt ed l'artécol l'arciâpa e al jósta la "Guida dell'Appennino Reggiano" dal Club Alpino Italiano ed. 1930)
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Nùmer triangolèr sentrê
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Al nùmer triangolèr sentrê 'l è 'n nùmer poligonèl sentrê ch'a figùra 'n triàngol mìs in pē con di punt (el só unitê), mìs in fila tùt dintórn a 'l ùnic punt ch'a gh'stà in dal mèś e cun soquànt èter triàngol fat sèinper da di punt, ch'i gh'giren incòra dintórna. P'r un nùmer intēr n ≥ 1, 'l n-éśim nùmer triangolèr sentrê 'l è pèra a 1 + 3 volti 'l (n – 1)-éśim nùmer triangolèr regolèr: Soquànt nùmer triangolèr sentrê egl'ìn: 1, 4, 10, 19, 31, 46, 64, 85, 109, 136, 166, 199, 235, 274, 316, 361, 409, 460, 514, 571, 631, 694, 760, 829, 901, 976, 1054, 1135, 1219, 1306, 1396, 1489, 1585, 1684, 1786, 1891, 1999, 2110, 2224, 2341, 2461, 2584, 2710, 2839, 2971...
Colegamèint estèren
}}
Fred Buscaglione
{{Metacaixa
{{CITAZIONE2|Guarda che luna, guarda che mare, da questa notte senza te dovrò restare, folle d'amore vorrei morire, mentre la luna da lassù mi sta a guardare, resta soltanto tutto il rimpianto perché ho peccato nel desiderarti tanto, ora son solo a ricordare.|Guàrda ag luna, guàrda ag mâr, da 'sta nòt minga tèg a gh'arò da 'rmàgnar, fóra 'd tèsta 'd amōr a vrév murìr, méntar la luna da là in élt l'è drē a guardàr-um, a gh armàgn sōl tut al rimpiànt parchè a-j-ò pcâ in dal vlēr-'t acsè tant, adès a sòṅ da par mè a 'rcurdàr.|Guarda che luna, 1959|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
Ferdinando Buscaglione, cgnusû méj c'n al nóm 'd art ad Fred Buscaglione (Turèṅ, 23 ad Nuvémbar dal 1921 - Róma, 3 ad Favràr dal 1960, a s lèś [ˈfrɛd buskaʎˈʎoːne] in itagliàṅ), 'l è stâ 'n cantànt, sunadōr e atōr itagliàṅ, mòrt śōv'n in 'n incidènt in màchina.
In dla sò caréra 'l à fat vgnir fóra nóṿ àlbum, dagnóra tut dal gènar swing, catànt al sucès in di an Sinquànta cun di pès cuma Eri piccola, Guarda che luna, Che bambola e Che notte.
Culegamènt Estéran
}}
1536
Al 1536 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.realestate
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Buṣanèla
{{Metacaixa
Buşanèla (Busanella in italiân) l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Carpnèida, ind l' Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz. Buşanèla a 's câta int al bacîn dal Treṣnêr e la se ṣlêrga fîn al fiânch dal mûnt Frumblêra. Al só teritôri l'é traversê da la strêda dal Cerēto. Adèsa la frasiòun la s' es ciâma Sân Biêṣ, dal nòm ed la cēṣa parochiêla. La frasiòun cun i bōregh la gh' à in tót 170 abitânt cîrca.
Stôria
Buṣanèla l'é numinêda per la préma vôlta int al 1240. Sòta al Duchêt ed Rèz d' j Este l'é fèdev dal cûnt Orazio Malaguzzi, parèint cun Ludovico Ariosto e dôp a dal j êtri faméj nôbili, tra còsti còla di Benedetti ed Fivisân, cme scrét ind la spiegasiòun ché sòta fâta ind al Setsèint da Ludovico Ricci. La cēṣa ed Sân Biêṣ la nâs cme dipendèinta da la Pēv ed Sân Vitêl ed Carpnèida, e incòra int al XVI sècol l'an riṣûlta mìa dutêda ed la vâsca dal batèz.
'Na spiegasiòun dal Setsèint
Buṣanèla la vîn spieghêda acsé da Ludovico Ricci int al 1738:
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Busanella trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
La mummia - Il ritorno
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'aventùra la tórn' in vita.|Tagline dal film}}
La mummia - Il ritorno (La mùmia - Al ritóran) 'l è 'n film 'd asiòṅ fantàstic americàṅ dal 2001 ad Stephen Sommers, séguit dla pelìcula La mummia dal 1999 sèmp'r ad Sommers. In dal 2008 l'è vgnuda fóra la tèrsa part dla saga, La mummia - La tomba dell'Imperatore Dragone ad Rob Cohen.
'L à muciâ sù da piò ad quatarsènt-trentàtri migliòṅ ad dòlar esénd-an custâ gnanc sènt.
Sunt
In d'l an 3067 p.C., in d'l Egìt antìg, un cumbatènt furmidàbil, al Rè Scurpiòṅ (The Rock), al gh dà dèntar dimóndi par cunquistàr al mónd cgnusû in alóra insém a 'l sò eśèrcit ma al pèrd. Al fà 'n pat c'n al Dio di mòrt Anubi p'r armàgn'r in vita.
Sinc-mila an dòp, in dal 1933, l’Evelyn Carnahan (Rachel Weisz) e Rick O'Connell (Brendan Fraser) i èṅ drē a espluràr un tèmpi pardû insém a sò fiōl pìcul, Alex (Freddie Boath). Ad dèntar i gh càt'n al Brasàl 'd Anubi e pò i rìsćian 'd andgàr p'r avér lèt un tèst maladî incìś insìma.
Culegamènt estéran
}}
The Jackal
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cuma s pōl-al farmàr un sasèṅ ch'al n gh'à mia 'n grugn definî?|Tagline dal film}}
The Jackal (Al Siacàl) 'l è 'n thriller 'd asiòṅ dal 1997 ad Michael Caton-Jones trat da 'l rumànś “Al dè dal siacàl” ad Frederick Forsyth. Prima ad sarnìr Bruce Willis la prudusiòṅ 'l iva cuntatâ p'r al rōl dal siacàl Sean Connery, Liam Neeson e Matthew McConaughey ma tut i aṅ dit ad nò.
La pelìcula l'à fat sù da piò ad sènt-sinquantanóṿ migliòṅ ad dòlar esénd-an custàda sōl ssanta.
Sunt
Al Siacàl (Bruce Willis) 'l è 'n masadōr ad mistēr ch'al n pèrd mai un cōlp anc parchè al n lasa mai dal trasi in gir e pò a n s sà gnint ad lò. Adès gl'agînt Carter Preston (Sidney Poitier) e la Valentina Koslova (Diane Venora) i crédan che la mafia rusa la gh'àppia dâ 'l incàrag ad cupàr al diretōr d'l FBI e par cal mutìṿ chè i s daṅ da far par farmàr-al.
I dū i dmand'n acsè ajùt a 'n ex terurìsta dl'IRA ch'l è drē a scuntàr la sò péna in parśòṅ, Declan Joseph Mulqueen (Richard Gere), òṅ di pôc ch'l à cgnusû dabòṅ al Siacàl e dònca 'l è anc bòṅ 'd arcgnós'r-al.
Culegamènt estéran
}}
600
Al 600 'l è 'n an edl VI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.mlb
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Virus (film 1980)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un perìcul dimóndi pēś cóntar tuta l'umanità.|Tagline dal film}}
Virus (Vìrus), cgnusû anc cuma Virus - L'inferno dei morti viventi, 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 ad Bruno Mattei ch'al 'l à girâ insém a Claudio Fragasso.
Sunt
In un sènt'r ad risérca 'd prudót chìmig in Pàpua Nóva Guinèa, 'l Hope Center n. 1, un sórag 'l è respunsàbil dna fuga 'd gas vérd ch'al trasfórma i siensiâ e i sò culaburadōr in śómbi magna-carna. Da n'atra banda, a 'l cunsulâ americàṅ in Spaggna, un grup ad terurìsta ambientalìsta al vōl srar chi sèntar lè in tut al mónd ma i vìnan farmâ da na squàdra speciàla cumpòsta da 'l tenènt Mike London (José Gras), Osborne (Josep Lluis Fonell), Zantoro (Franco Garafalo) e Vincent (Selan Karay) ch'i gh la càv'n a intràr dènt'r a 'l edifìsi druànd dal gas lagarmōl.
In séguit la squàdra la s trasferìs in Pàpua Nóva Guinèa in du i salvàdag dal pòst i èṅ drē a pèrdar la tèsta esénd ch'i aṅ tacâ a masàr-as 'l un cun c'l àtar. A i militàr i s unìsan pò na giurnalìsta francéśa, la Lia Rousseau (Margit Evelyn Newton), e 'l sò cameraman Max (Gabriel Renom).
Culegamènt estéran
}}
Mio caro assassino
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La figùra dal terōr l'armagn'rà a lung in di vòst'r òć!|Tagline dal film}}
Mio caro assassino (Al mè câr sasèṅ) 'l è 'n film śal dal 1972 ad Tonino Valerii.
A 'l èstar 'l è cgnusû cuma “My Dear Killer” in di Stat Unî, “O Carrasco da Mão Negra” in Braśìl, “Sumario sangriento de la pequeña Estefania” in Spaggna e “Folie meurtrière” in Frància.
Sunt
Al cumisàri 'd pulisìa Luca Peretti (George Hilton) al decìd al guardàr-ag dèntar bèṅ in na vicénda ad dū parsòni mòrti in un cantēr i du i éran drē a dragàr un fiùm pîṅ ad śmalta. Al detective d'l asicurasiòṅ Umberto Paradisi 'l iva pardû al cô ad òpra dna ruspa méntar 'l uperàj dal machinàri 'l éra stâ catâ impicâ subìt dòp. Peretti al n créd pròpria briśa che qvést chè al s sia masâ parchè al n gh la cavàva minga a vìvar c'n al pinsēr 'd 'n óm mòrt par cólpa sua. Umberto 'l éra drē a indagàr par sò cònt su 'n caś vèć d'l an prima dna putìna, la Stefania Moroni (Lara Wendel), ch'l'éra stada lasàda murìr insém a sò pàdar industriàł quànd chi lò 'l iva da pagàr al riscàt.
Al dè dòp la mujér d'l asicuradōr (Helga Liné) la và a tōr na busta in na caséta ad sicurésa dla pòsta ma la vèṅ cupàda da 'n óm cun di guànt négar ch'al la stròsa druànd al fasulét ch'la gh'iva in cô. Peretti al fà in tèmp però a purtàr via un fujét c'n un diségn da putèṅ ch'la dóna la tgniva stric in maṅ. Al cumisàri al và pò a dmandàr infurmasiòṅ a la mistra dla scóla ch'a gh'éra scrit in dal diségn, la Paola Rossi (Patty Shepard). Al fój 'l éra stâ sćiancâ via da 'n quadéran dla Stefania pròpria da Paradisi che pò al 'l iva lugâ in dla caséta ad sicurésa.
Al sasèṅ al và in séguit a catàr a cà sua la mistra par cupàr-la cun na séga lètrica a sérć.
Culegamènt estéran
}}
.ollo
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
1537
Al 1537 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Lui portava i tacchi a spillo
{{Metacaixa
Lui portava i tacchi a spillo (Lì lò al purtàva i tac a gùcia) 'l è 'n film dramàtic francéś dal 1986 scrit e dirèt par Bertrand Blier.
Preśentàda a 'l 39{{sup|śum}} Fèstival ad Cannes, la pelìcula l'à vins al prèmi par 'l atōr masć andâ a Michel Blanc e l'à fat sù da piò ad vint-a-tri migliòṅ ad dòlar.
Sunt
Antoine (Michel Blanc) 'l è 'n umarèl ch'al n vâł gnint, par furtùna ch'a gh'è sò mujēr Monique (Miou-Miou) ch'la pòrta a cà 'l stipéndi faghénd la putàna. Un dè in un lucàl la còpia la cgnós un làdar fnòć ciamâ Bob (Gérard Depardieu) ch'l è bòṅ ad tiràr-i dènt'r a i sò prugèt criminài par via dla sò parlantìna e dal sò èsar gustóś.
Bob al taca a pruàr-'g ad cuntìnuv cun Antoine che però al n céd briśa. La Monique, ch'in cal méntar la s è inamuràda 'd lò, la fà da tut par cunvìnsar sò marè a pigàr-as, sprand acsè che Bob al pòsa armàgnar sèg. A fòrsa 'd dai e dai Antoine al gh astà e 'l và a lèt c'n al làdar, pò al gh cata anc gust e 'l taca anc a vistìr-as da dóna. Da 'l cant suo Bob al tîṅ la Monique schisa ma chi lē la n in pōl piò e la spara a sò marè, frénd-al, ma 'l ligàm fra i tri 'l è tròp fòrt.
I tri mémbar dal triàngul i tàc'n a bàtar insém p'r i màrcia-pē dla sità.
Culegamènt estéran
}}
Pablo Picasso
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
{{CITAZIONE|A dågg' ân a dpinzeva cumpâgn'a Rafaell, mo a i ò méss tott'na vétta pr'inparèr a dpénzer tant cumpâgn'a un nénn.}}
Pablo Ruiz, mej cgnussò col nomm ed "Pablo Picasso" (Màlaga, 25 d'utåbber dal 1881 - Mougnis, òt d'avrèll dal 1973) l'è stè un pitåur, scultåur e litògref spagnôl.
Gal
{{Metacaixa
.dtv
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Gal
Al pui (Gallus gallus domesticus o Gallus sinae, pollo in italiàn) 'l è 'n uśèl dumèstic ch'al daśvèṅ da dal spèci selvàdghi indiàni.
Pablo Picasso
L'è stè on dî piò grand artésst dal Novzänt (l'è stè al fundatåur dal cubîsum) e d'la stòria dl'èrt universèl.
Ètri våus
}}
Gal
Definisiòṅ
Al masć (tirâ sù par far di fiói e par la carna) al s ciàma gal, la fémna (ch'la fà i óṿ) l'è la galìna.
Descrisiòṅ
I pui i màgnan da tut. Quand i èṅ lìbar i rànan par tèra par catàr dal rumèli, insèt e dal bèsti pìculi cuma la luśèrta. Na ròba ch'i faṅ da spés l'è quéla ad bcar dla sàbia, di giarunsèṅ o di pès ad plàstica par via ad réndar più dūr i gus di óṿ.
I pui in natùra i pólan vìvar da sinc a und'ś an a secónd dla rasa. In di alivamènt intensìṿ, i pui da carna i vènan ad sòlit masâ quand i gh'aṅ da siē a quartórdas stmani. Al rasi tiràdi sù par far i óṿ i gh la càvan a far-an tarśènt in 'n an ma quand na galìna la gh'à 'n an, l'in fà ad méno e alóra i èṅ druàdi par far di umugeiniśâ, di alimènt p'r i putèṅ o p'r al bèsti. Al pui più vèć 'l è mòrt a séd'ś an.
I pui i èṅ di uśèi ch'i n gh la càvan minga a vulàr luntàṅ, quéi più alśēr i pólan però saltàr da 'd là 'd un recìnt o da 'n ram a c'l àtar.
I pui i èṅ dal bèsti ch'i vìvan insém naturalmènt. In un grup, soquànti galìni i cmàndan e i gh'aṅ al dìrit ad bcar par primi o ad sarnìr i lōg in du far al gnal. S'a s tira via un pui dal grup, a gh vèṅ dla cunfuśiòṅ in dla gerarchìa e a gh vól dal tèmp par rimétar al ròbi a pòst. Se invéci a s śònta di pui in un grup bèla fat a s va in a risć ch'i bècan, specialmènt s'i èṅ śóvan.
Al galìni i téndan a far i gnal in di pòst in du a gh'è bèla di óṿ dèntar, dal vòlti i i tóśan anc da di atri ciòsi par met'r-i in di sò gnal. 'L è acsè che gl'alevadór i dróan di óṿ fint (i éndas) par far far i gnal in du a gh par a lór. Da nutàr ch'i éndas i èṅ anc i óṿ mars ch'i pùsan un muć o i óṿ fint ad légn ch'i s dróan par cuśìr i calsét.
Al rasi ad galìni dimóndi famóśi i èṅ quéla faraòna e quéla padvàna.
Referènsi
}}
1538
Al 1538 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Iluśiòun nader-cunìi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L'iluśiòun nader-cunìi (illusione anatra-coniglio in itagliàṅ) l'è la manéra 'd psér vèder alternativamèint, in dla stèsa figùra, na volta 'l nader, ch'al guèrda ala manca, e cl'ètra volta al cunìi, vultê a guardèr da cl'ètra banda.
Cal disègn chè, ed 'n avtōr ch'a nn es sà minga, 'l era stê publichê in dl utóber dal 1892 in dal giornêl satìric setimanêl ed Mòneg "Fliegende Blätter", prìma 'd èser publichê incòr in dal setimanêl ed New York "Harper's Weekly". Al psicòlog americàn Joseph Jastrow al 'l ìva tolt dèinter, anca in dal 1900, in "Fact and Fable in Psychology" per spieghèr l'importànsa dal servêl e dla cultùra in quêl ch'a s capìs in dal guardèr i lavōr. N'ètra volta al disègn al gniva tolt da 'l filòśof Ludwig Wittgenstein in del só Philosophische Untersuchungen e pò anca da 'l storic edl'êrt Ernst Gombrich. Mèinter che la pinsèda dla psicologìa dla forma, in chi tèimp là, la deva inportànsa a 'l percesiòun 'd un lavōr intēr sàinsa stèr trôp lè a sunèr sui só elemèint, al Wittgenstein al cavèva fóra, a partìr da cal disègn chè, la pinsèda del « manéri 'd vèder » ch'i deśgnarèven dai pinsér e dali asociasiòun edla mèint cun di quêl bèle vist.
Colegamèint estèren
}}
.locker
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Fûş orâri
{{Metacaixa
{{Variant|ARZ}}
I  fûş orâri (fusi orarî  in italiân) în zôni ed la Tèra che gh' àn l' istèsa ōra leghêla. Préma ch' a gnésen druvê, int al zôni diferèinti ed la Tèra a 's druvêva l' ōra solêra lochêla (mèdia o vèira), ch' la dêva un urâri un pô diferèint da sitê a sitê.
I fûş orâri a corēşen un pô al problēma, cun la mésa a pûnt 'd j arlòj ed 'na regiòun inséma l' ōra solêra mèdia dal meridiân centrêl dal fûş in dóv' a câsca la zôna.
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Fusi orari trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Ìślam
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
'L Ìślam 'l è na religiòṅ munuteìsta nada par la prima vòlta in dla penìśula àraba a La Méca in dal VII sécul ad òpra 'd Maumét (in àrab محمد, Muḥammad), cunsiderâ 'l ùltim pruféta purtadōr dla léǵ mandâ da Dio (الله, Allāh), dòp Noè, Abrâm, Muśè e Geśù, par réndar ciàra par sèmpar la Rivelasiòṅ, cuntàda par la prima vòlta a Adàm (آدم, Ādam), al prim óm e 'l prim pruféta.
In dal mónd al gh'à 'n migliàrd e òt ad cardènt, al 23% dla pupulasiòṅ dla Tèra, specialmènt in Indunèśia (13%) e in dal mónd àrab. Al sit in du i cardénd i s càtan par pargàr l'è la muschèa, specialmènt al venardè ch'l è 'l dè dal préghi anc s'al n è minga cunsiderâ 'n dè sàcar (cuma 'l sàbat par gl'ebrèj o la dméndga p'r i cristiàṅ), dònca a s pōl lauràr. In d'l Ìślam a n gh'è minga 'l clēr, parchè a n gh pōl minga èsar dla gint in mèś fra 'l musulmàṅ e Dio, ma sōl di studióś di tèst sàcar ciamâ imàm ch'i pōlan jutàr i fedèi durànt al préghi.
Al sò lìbar sàc'r al s ciàma Curàṅ in du a gh'è scrit i vulēr definitìṿ ad Dio dòp la Torah (Tōrāh), i Salm, 'l Avestā e 'l Vangēl (Injīl), tèst sàc'r anc qvi lè.
I sinc pilàstar che tut i musulmàṅ véra i gh'aṅ da tgnir adrē i èṅ:
Ólt'r a 'l Ìślam urtudòs baśâ su 'l tèst dla Sunna, ch'al mét insém al 90% dal mónd ìślamic, al sunìśum, a gh'è in gir di atri curènt ad cla religiòṅ chè cuma 'l sciìśum (dimòndi fòrt in paéś cuma 'l Iràq e 'l Iràn specialmènt), ch'al tîn adrē a la fasiòṅ 'd ʿAlī ibn Abī Ṭālib, anvōd e śénd'r ad Maumét avénd lò spuśâ sò fiōla, la Fāṭima bint Muhammad.
I matrimòni misć i èṅ parmés ma sōl p'r i óm e minga p'r al dóni ch'i pōlan spuśàr sōl di óm musulmàṅ.
Culegamènt estéran
}}
791 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 791 (sêtseintnovàntaùn, settecentonovantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 790 (sêtseintnovànta) e 'l vin prìma dal 792 (sêtseintnovàntadū). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt DCCXCI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sêtseintnovàntaùnéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 791 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 7 col 113: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
1515 (nùmer)
{{Metacaixa
Proprietê matemàtichi
Al 1515 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 5 col 303: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
L'insegnante
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Sunt
A scóla Franco 'l è amìg ad dū bòṅdagnìnt śbucâ e purcùs, al ciciòṅ rós ad cavìi La Rosa (Stefano Amato) e Salvatore Catuzzo (Alvaro Vitali). Insém i guàrdan nudi al ragàsi ch'in bagn i s dànan la créma p'r infiàr al téti e i tōś'n in gir al bidèl cun la pasiòṅ dal śōg di cavài Peppino (Enzo Cannavale) e i prufesōr Calì (Carlo Delle Piane) e Puntiglio (Gianfranco D'Angelo). Cun qvést chè però i càscan mâł parchè chi lò al vōl a tut i cóst dar-'g un quàt'r in cundóta par buciàr-i. Margara 'l in dascór preucupâ cun Fefé e lò al gh admànda s'a s pōl far quèl cuma ślungàr-ag di bèsi ma gnint, c'l insgnànt là 'l è pèś 'd un tedésc, inólt'r al sà incòsa di afâr muśnènt ch'i dū i fàn'n a scōla.
Par jutàr-'l in di studi, Margara 'l urganìśa 'd acòrd cun sò màd'r Amalia (Francesca Romana Coluzzi) dal ripetisiòṅ ma quànd l'insgnànta l'è na bèla dóna cuma la Giovanna Pagaus (Edwige Fenech), muróśa sénsa lavōr ad Puntiglio, sarnìda par pruàr a rénd'r-al più gustóś, i quèi i s fànan dûr, tut i quèi tant che méntar lē l'è pigàda par tōr un lìbar a lò a gh partìs un butòṅ dal braghi.
Culegamènt estéran
}}
Tasèl mòrt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Tasèl mòrt (o anc sōl Tasèl) 'l è c'l ambînt dla cà ch'a s cata sóta 'l téǵ.
'L è druâ cuma 'n tanabùś par métar via dla ròba ch'a n s dróa piò e a sa gh riva da 'd sóta faghénd diretamènt na scala o pasànd par n'arbàlta.
In gènar i tasèi i èṅ di pòst scûr, pîṅ ad pólvra e ad tlarédi. La luś la riva par via 'd un luminarōl in sal téǵ minga quaciâ da di cóp. P'r al catàst la superfìsi dal tasèl mòrt la vâł la mità.
In dal tasèl i s càt'n i traṿ, da spés fat in légn, ch'i sarvìsan par tgnir sù 'l téǵ. Adès i s fàn'n anc di tasèi ventilâ par tgnir più basa la temperadùra.
Noti e referènsi
}}
Umiliasiòun ed Canòsa
L' umiliasiòun ed Canòsa l'é un fât sucès al Castèl ed Canòsa al tèimp ed la lôta polética ch'l'à vést a cunfrûnt l'avtoritê 'd la Cēşa, guidêda da pêpa Gregorio VII, e còla imperiêla 'd Enrico IV che, per utgnîr al ritîr ed la scomónica fâta dal pêpa, l'é stê custrèt a umiliêres a spetêr inznucê per trî dé e trèi nôt davanti al purtòun dal castèl ed Matélda, mèinter a gh' ēra 'na burâsca ed nèiva.
Còl ch'é sucès préma dal fât
Al gvêren ed l'imperadōr Enrico IV l'é stê caraterişê dal tentatîv ed rifursêr l'avtoritê imperiêla. In realtê as tratêva ed catêr un difécil quiléberio ind l'asicurêres da 'na pêrt la fedeltê di nôbil sèinsa, da cl'êtra, pêrder l'apôg dal pêpa. Enrico l'à més in perécol tót dû i lavōr quând al decéd ed dêr la diòceşa ed Milân dvintêda lébra. Còst l'à fât e-scupiêr 'na grôsa quistiòun cun pêpa Gregorio VII, ch'l'é pasêda a la stôria cun al nòm "Lôta p'r al j investidûr".
I fât
Quând Enrico IV int al 1702 l'à mandê al cûnt Eberardo in Lumbardéia per cumbâter i patari, e numinê al cèregh Tedaldo a la diòceşa ed Milân l'à scatenê 'na rabiōşa e lònga lît cun al papêt. Gregorio VII l'à rispôst, l' 8 dicèmber, cun 'na lètra dûra, in dó, tr' al jêtri côşi, al dêva la cōlpa a l'imperadōr 'd avèir magnê la parôla e 'd avèir cuntinvê a sustgnîr i cunsiliêr scumunichê, ind l'istès mumèint al gh'à mandê ânch un mesâg a vōş ch' al lasêva capîr che al pèiş di delét, che ghe srén stê inculpê, al prîvacórer al rés'c, mia sôl,  'd èser més al bând da la Cēşa mó ânca còl ed pêrder la curòuna. Enrico an 's n'é mia tôt gnân un pô e int al cuncéli ed Worms tgnû al 24 de znêr 1076 al pêpa al vîn dichiarê scadû e a vîn dmandê a i rumân ed catêren 'n êter nôv. La reasiòun ed Gregorio la rîva al 22 ed [fervêr]] 1076, quând al dichiâra la sentèinsa de scomónica cûntra l'imperadōr, al şlîga i sódit dal giuramèint ed fedeltê e al scunsâcra l'impēr. Al fât al mânda in bèstia i prîncip tedèsch che ind l' otòber a Tribûr impònen al l'imperadōr ed fêr la pêş cun al pêpa dèint'r un ân, e, in pió, fisêr un apuntamèint per 'n' asembléia da tgnîres cun Gregorio a 'd Augusta al 2 ed fervêr ed l'ân dôp. Enrico, apèina l'à savû che al pêpa l'ēra drē partîr per Augusta, l'é gnû zò in Itâlia cun al só eşêrcit dirèt a Ròma, mèinter Gregorio, gnû a savèir ed l' arîv 'd Enrico, as lóga al Castèl ed Canòsa, a cà ed Matélda.
A Canòsa
Int l'invêren fr' al 1076 e al 1077 Enrîco, la mêdra ed só mujēra, la cuntèsa Adelaide ed Susa, a cumîncen la procesiòun ed penitèinsa a Canòsa, sēgh a gh'ēra ânch al cugnê Amedeo II ed Savoia al marchèiş Azzorre 'd Este. Per trî dé e trèi nôt, dal 25 al 27 znêr 1077 Enrico l'é stê custrèt a 'd arbasêres, a spetêr, davânti al purtòun 'd ingrès dal castèl ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa, 'd èser fât pasêr e purtê davânti al pêpa: al fât l'é sucès mèinter a gh'ēra 'na burâsca ed nèiva e Enrico l'ēra inznucê ed frûnt al purtòun sarê cun la tèsta stremnêda ed sèndra, deschêlsa e vistî cun 'na tònga da frê. Sôl dōp, grâsia a la mediasiòun dal padrèin, abê ed Cluny, Ugo, e 'd la cuntèsa Matélda, l'à prû èser ricevû dal pêpa al 28 de znêr.
Al cunseguèinsi dal fât
L'umiliasiòun ed Canòsa la gh' à 'vû un fôrt efèt morêl mó i rişultê prâtich în stê prèst ed n'êter gèner. Turnê in Germâgna. Enrico as n' acôrş che ché al gh'îva pió cunsèins, ânsi, al 15 ed mêrs a Forchheim i prîncip tedèsch a l'îven butê zò e in só pôst îven elèt só cugnê Rodolfo de Şvèsia, ch'l'è stê incuronê a Magonza da l'arsivèschev Sigifrido. Enrico l'à batû dō vôlti l'aversâri e Gregorio VIII al 17 ed mêrs 1080 a l'à scumunichê incòra cun l' acûşa 'd an vèir mia rispetê i pât ed Canòsa e 'd avèir impidî l' andamèint ed l'asembléia 'd Augusta. La lôta p'r al j invistidûri l'é andêda avânti cun la batûda 'd Rodolfo, ch' al mōr in batâlia, la nômina a Bresanòun, da pêrt di vèschev fedêl a Enrico in un cuncéli urganişê da Enrico 'stès p'r al 25 ed zógn 1080, ed 'n antipêpa int la persòuna ed Guiberto arsivèschev ed Ravèna, ch' al tōş al nòm ed Clemente III, la gnûda in Itâlia 'd Enrico e la cunquésta da pêrt dal só eşêrcit ed Ròma, cun al pêpa Gregorio VII sarê dèinter Castèl Sant'Anzél. Chiló per cuntrastêr Enrico e l'antipêpa, as fà aleê cun al normân Robero al Guiscardo, mia préma 'd avèirêgh tôt via al 28 ed zògn la scumónica ch' al gh'îva impôst sē ân préma p'r avèir ocupê al teritôri dal pêpa ed Benevento
Môd ed dîr
Da cól fât ed la stôria è nasû al dét "Andêr a Canòsa" ch' as dîş 'd ûn ch' al 's umélia e/o ch' l'arcgnòs 'd avèir sbaliê.
Êter progèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Umiliasiòun ed Canòsa trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
1539
Al 1539 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Josh Duhamel
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Stéla 'd neutròṅ
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Josh Duhamel
Josh Duhamel (Minot, 14 ad Nuvémbar dal 1972) 'l è 'n atōr e mudèl americàṅ, uriginàri dal Dakòta dal Nòrd. In Itàglia al s è fat cgnósar specialmènt p'r avér recitâ in dal film ad scarésa Turistas e par la sèrie di Transformers.
Stéla 'd neutròṅ
La stéla 'd neutròṅ, cgnusùda anc cuma stéla mòrta o stéla cadàvar, l'è na stéla degeneràda pìcula pìcula, c'n un diamét'r ad sóta di trénta chilómetar, ma pîna a mertlét, stadi finàł dna stéla più granda, in gènar da déś a vint masi sulàri, quànd la finìs gl'elemènt alśēr a 'l sò intéran ch'i ìvan tacâ la fuśiòṅ nucleàr da idrògen a èli.
Josh Duhamel
Biugrafìa
Josh Duhamel, cun di urìgini canadéśi e fancéśi, da pìcul al patìs la separasiòṅ di sò genitōr e 'l è custrét a vìvar sōl cun sò màdar e al surèli più śóvni ad lò Ashlee, Mckenzee e Kassidy. Al gh'à un diplòma in biulugìa, tòlt a la State University dla sò sità, Minot.
Stéla 'd neutròṅ
A cal punt lè la stéla la patìs un culàs gravitasiunàł sóta 'l sò pēś ad qvél ch'a gh'armàgn parchè la presiòṅ tèrmica dal reasiòṅ nucleàri la śmét 'd ès'r-ag e dònca la fòrsa 'd gravità la gh'à la méj schisànd tut la matèria vèrs al sèntar. Cun na presiòṅ dal gènar al sò camp gravitasiunàł 'l è sènt migliàrd più fòrt rispèt a qvél dla Tèra. Al sò prilamènt 'l è 'd un śvélt straurdinàri esénd ch'na stéla 'd neutròṅ l'è bòna ad far un gir cumplét da òṅ a trénta secónd o anc méno.
Josh Duhamel
Biugrafìa
Miténd a frut la sò belésa, al s buta in dal mónd dla mòda, vinsénd al tìtul ad Mudèl d'l An in dal 1995.
Stéla 'd neutròṅ
Quànd cal fenòmen chè al riguàrda dal stéli più grandi (da vint a trénta masi sulàri) i s fórman di buś négar, quànd i èṅ più pìculi (ad sóta di déś masi sulàri) i nàsan dal nani biànchi.
Josh Duhamel
Biugrafìa
In séguit al fà al sò debùt in sal schérum pìcul in dal telerumànś La valle dei pini (La val di pèṅ) dla ABC vinsénd anc un Emmy Award. Anc al mónd dla mùśica al al pésca: Duhamel al cumparìs in soquànt vìddeo cuma I Will Go With You dla Donna Summer e Genie In a Bottle dla Christina Aguilera.
Stéla 'd neutròṅ
Al fitùm di àtum dla stéla tut schis spaplâ al fà in manéra 'd dasfàr insém gl'eletròṅ c'n i prutòṅ ch'i dvèntan acsè di neutròṅ ch'i s śòntan dònca a qvéi ch'i gh'éran bèla da prima.
Na stéla 'd neutròṅ da par lē, sénsa dla matèria lè dintóran, l'è praticamènt inviśìbla: la sò temperadùra acsè élta, la pōl rivàr anc a 'n migliòṅ ad grâd cun di camp magnètic da 10{{sup|12}} gauss (qvél dla Tèra, tant par dir, 'l è 'd 0,5 gauss), la la pòrta a butàr fóra dal radiasiòṅ ultraviuléti, X e gama ma la luś la s fà fadìga a védar-la da luntàṅ parchè la stéla l'è tròp pìcula.
In dal grup dal stéli 'd neutròṅ a 'rcurdém al màgnetar e 'l pùlsar. Qvisti chè i mét'n insém dagnóra tuti 'l fórmi ad qvéli cgnusùdi in dal 2019, dumìla-setsènt a 'l incìrca su tri-mila.
Josh Duhamel
Biugrafìa
In dal 2003 al ciàpa 'n rōl ad prim piàṅ (quél d'l agînt ad sicurésa Danny McCoy) in dal telefilm Las Vegas dla NBC. Al sò persunàǵ al vèṅ pò anc druâ in soquànt epiśòdi dla sèrie Crossing Jordan, faghénd un quèl ciamâ crossover.
P'r al cìnema, in dal 2004 al gira la cumèdia rumàntica Appuntamento da sogno! (Apuntamènt da sógn!) e pò al fà la part 'd Alex in dal film ad scarésa Turistas (Turìsta) ad John Stockwell dal 2006, ambintâ in Braśìl. Cla pelìcula chè la fà sù dimóndi pulèmichi parchè al guèran dal paéś sudamericàṅ 'l éra incasâ négar par via dla bruta figùra ch'al film al fava far a gl'abitànt dal pòst. Josh Duhamel 'l è custrét acsè a dmandàr pardòṅ in na puntàda dal prugràma ad Jay Leno The Tonight Show dgénd ch'a n éra briśa intensiòṅ dal film purtàr di dan a 'l turìśum braśigliàṅ.
In dal 2007 al fà la part dal capitàṅ Lennox in dal film Transformers ad Michael Bay e anc in di dū séguit Transformers - La vendetta del caduto (2009) e Transformers 3 (2011).
Sèmp'r in dal 2011 al gira insém a l'Halle Berry a Jon Bon Jovi e a Robert De Niro al film Capodanno a New York (Cavdàn a New York).
Duhamel 'l è spuśâ da 'l 2009 cun la Stacy Ferguson, cgnusùda méj cuma Fergie, cantànta di Black Eyed Peas.
Nòti
}}
Stéla 'd neutròṅ
Nòti
}}
Percy Liza
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Carlos Percy Liza Espinoza (Chimbote, 10 ad Maǵ dal 2000, a s lèś [ˈpɛɾki ˈlisa] in spagnōl) 'l è 'n śugadōr ad fólbar peruviàṅ dal Sporting Cristal.
'L è élt 1,85 e 'l péśa 86 chilo. Al dróa 'l pē dèst'r e 'l sò rōl in camp 'l è qvél d'l atacànt.
Culegamènt estéran
}}
Tinto Brass
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Giovanni Brass, cgnusû méj cuma Tinto Brass (Milàṅ, 26 ed mèrz dal 1933) 'l è 'n regìsta, un senegiadōr, 'n atōr, un muntadōr e 'n ardupiadōr ad film itagliàṅ, carsû in dal Vènet.
'L è dvintâ famóś p'r al sò pelìculi purcùsi in du 'l à dâ 'n cuć a 'l caréri ad soquànti atōri itagliàni cuma la Stefania Sandrelli, la Serena Grandi, la Francesca Dellera, la Debora Caprioglio e la Claudia Koll.
In dal 2010 al s è candidâ a gl'elesiòṅ regiunàli in Vènet e in dal Lasi par la Lista Bonino Pannella.
Biugrafìa
Dòp ès'r-as laureâ in giurisprudénsa a Padva al capìs ch'la sò strada l'è qvéla dal cìnema, esénd 'n apasiunâ. A la fiṅ di an Sinquànta al và a star acsè a Parì in du 'l fà 'l archivìsta a la "Cinémathèque" par dū an par pò turnàr in Itàglia jutànd a la regìa Alberto Cavalcanti, Roberto Rossellini e Joris Ivens.
In dal 1963 al gira la sò prima pelìcula da par lò, Chi lavora è perduto (In capo al mondo), e al cuntìnua in di an Ssanta cun di àtar lavōr cuma Yankee e Nerosubianco scrit nEROSubianco in sla lucandìna. Tinto al pasa dabòṅ a 'l sès, misćiâ c'n al putēr e c'n i bèsi, cun Salon Kitty e anc c'n al film scàndal dal 1979 Io Caligola ch'i americàṅ ch'i ìvan prudót in part la pelìcula i aṅ pò cambiâ sénsa 'l sò parmés śuntànd-ag dal séni pòran.
In di an Utànta al regìsta venesiàṅ al gira soquànti dal sò pelìculi più cgnusùdi e 'd sucès cuma La chiave, Miranda, Paprika e Così fan tutte in du al fà cgnósar na śōvna e minga incóra ciśarōla Claudia Koll.
In dal 2002 al dà vita a 'n arfacimènt, a la sò manéra, dla pelìcula Senso ad Luchino Visconti, Senso '45, cun l'Anna Galiena, Gabriel Garko e la Loredana Cannata.
Culegamènt estéran
}}
Bradley Cooper
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Bradley Cooper (Filadèlfia, 5 ad Śnar dal 1975) 'l è 'n atōr e prudutōr ad film califurgnàṅ ch'l è stâ candidâ par tri vòlti 'd fila a i Prèmi Òscar p'r i film Il lato positivo - Silver Linings Playbook (2013), American Hustle - L'apparenza inganna (2014) e American Sniper (2015).
Dòp avér recitâ in soquànt film ad scarésa cuma My Little Eye dal 2002 e Prossima fermata: l'inferno dal 2008 e in soquànt cumèdi da pôc (2 single a nozze - Wedding Crashers dal 2005, A casa con i suoi dal 2006 e The Rocker - Il batterista nudo dal 2008 fra gl'atri), Bradley al s è fat cgnósar specialmènt in dal 2009 cun la cumèdia Una notte da leoni ch'l'à dâ vita anc a dū séguit, Una notte da leoni 2 dal 2011 e Una notte da leoni 3 dal 2013, sèmpar par la regìa ad Todd Phillips.
Par la televiśiòṅ 'l à tòlt part a soquànt telefìlm americàṅ cuma Sex and the City, Alias, Law & Order e Nip/Tuck. 'L à laurâ anc a teàtar a Broadway.
Culegamènt estéran
}}
Befàna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Befàna l'è na figùra tradisiunèla dal regiòun dl'Itàglia, cuma na vècia, vistìda ed pân vêć, che in gròpa a la só malgarèina la vularèv in sìm'ai còp di tèǵ la nôt tra 'l 5 e 'l 6 de śnèr, p'r inpinìr i calsèt preparê per lē dai putèin, ed caramèli, ciuculatèin e turòun, mo anca 'd un quèlc tòc ed carbòun se 'l putèin 'l à fat arabìr.
La paròla "befàna" la s'rèv na corusiòun lesichèla dl'Epifanìa, ch'la deśvìn da 'l grēc ἐπιφάνεια.
Cla vècia lè la pêr na stria mo invéci 'd avér-'g al capêl a punta, la gh'à 'n fasulét in cô c'ma 'l reśdóri ed na volta.
Noti e referèinsi
}}
Puntagùci
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al puntagùci (Puntaspilli in Itagliàn) 'l è cal cusèin cìc cìc in dû a s fìca i gucîn e 'l gùci, in manéra da psér-i sàimper avér pròunt da tôr sù, sàinsa pèrd'r-i o avér-egh da punś'r-es.
El sèrti i s i pògen anca in sìm'a 'l stòmegh ed manca mèinter ch' i fan dal próvi 'd sartorìa, in manéra che la só màṅ drìta la i cata lè sàimper pròunt subìt.
Èter prugèt
}}
Kiss or Kill
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Quànt pó't fidàr-at dla dóna ch'at vō bèṅ?|Tagline dal film}}
Kiss or Kill (Baśa o Masa) 'l è 'n film dramàtic dal 1997, scrit e dirèt par Bill Bennett c'n un budget ad dū migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca.
Sunt
Al Fletcher (Matt Day) e la Nikki Davies (Frances O'Connor) i èṅ dū śōvan austragliàṅ ch'i càmpan fargànd di óm 'd afâr, spuśâ e purcùs che la ragasōla la và a pascàr in di bar par purtàr-'s-i a lèt, ma invéci ad far-ag sès lē la gh dà la śdòrmia par ciulàr-ag pò tut i bèsi mént'r i rònfan. La Nikki da pìcula la gh'à abû da védar sò pàdar dar fōg a sò màdar e adès la fà fadìga a durmìr a la nòt, tant ch'l'è dvintànda sunàmbula.
Un dè òṅ ad chi óm lè, 'n avucàt, al mōr e i dū i scàpan via cun la sò valìś che dèntar la gh'à na caséta VHS in du a s véd al śugadōr da balòṅ Zipper Doyle (Barry Langrishe) a lèt c'n un baghét. Incasàda négra sèg, la Nikki la lasa 'n mesàǵ in dla segreterìa telefònica dla palèstra ad Doyle, pò i dū amànt i partìsan a la vòlta ad Perth mént'r al detective Hummer (Chris Haywood) al taca a indagàr su la mòrt d'l avucàt.
Al e la Nikki, lung la strada, i pòrtan via di bèsi a 'l pruprietàri 'd un mutèl che pò i màsan ma par lōr i guàj i èṅ sōl tacâ parchè Zipper al vōl indrē la caséta.
Culegamènt estéran
}}
Francés
Al Francês (námm natîv français, la langue française) l'è 'na Léngua ch' la fà pèrt dal grópp d'al léngui rumànzi, in d'la faméja d'al léngui indoeuropei.
L'è ónna dal Léngui rumànzi pió difûs, superèda sôl, cmé nómmer ed gìnta ch'la ciacàren, dal Spagnôl e dal Partüghês.
Sta Léngua chè l'è parlèda sovratót in d'la Fransa, in d'al Québec, in dal Bélgi, in d'la Svézzra e in tótti j'ex culòni francési. L'é la la léngua uffizièla in circa 50 paési e in dimòndi comunitê e aministraziòuni.
979 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 979, mo invéci 'l an 979, 't ê da 'ndèr chè) Al 979 (novseintestantanōv, novecentosettantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 978 (novseintestantòt) e 'l vin prìma dal 980 (novseintutànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMLXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintestantanovéśim post.
3 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 3, mo invéci 'l 3|an 3 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr 3|chè) Al 3 (trī, tre in itagliàṅ, tres in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 2 (dū) e 'l vin prìma dal 4 (quater). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrit III. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al ters post.
Al nùmer 3 in dla Giometrìa
Al polìgon ch'al gh'à trī cô in dal só perìmeter 'l è 'l triàngol, sia regolèr che minga.
Al nùmer 3 in dla chìmica
Al 3 'l è 'l nùm'r atómic dal lìti (Li).
In dla śmórfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 3 al vōl dìr "la gàta" (’a jatta in napoletàṅ, la gatta in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
‎
1541
Al 1541 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
525 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 525, mo invéci 'l an 525, 't ê da 'ndèr chè) Al 525 (sincseintveintsìnc, cinquecentoventicinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 524 (sincseintveintquàter) e 'l vin prìma dal 526 (sincseintveintsē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintveintsinchéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Caṣîna
{{Metacaixa
Baṣélica ed San Prôsper (Rèz)
{{Metacaixa
Robert De Niro
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Robert Anthony De Niro Jr. (New York, 17 'd Agóst dal 1943, a s lèś [ˈrɒbərt dəˈnɪroʊ] in ingléś), cgnusû méj cuma Robert De Niro, 'l è 'n atōr, prudutōr e regìsta americàṅ, fiōl 'd 'n itagliàṅ uriginàri dla pruìnsa 'd Campbàs, e dn'irlandéśa.
'L è stâ candidâ par sèt vòlti a 'l Prèmi Òscar vinsénd-an dū, in dal 1975 p'r Il padrino - Parte II e in dal 1981 par Toro scatenato.
In dla sò caréra 'l à laurâ c'n i più grand regìsta 'd Hollywood cuma Francis Ford Coppola, Martin Scorsese (òt film), Quentin Tarantino, Elia Kazan, Michael Cimino, Terry Gilliam, Roger Corman e Brian De Palma. In Itàglia 'l à laurâ par Sergio Leone (C'era una volta in America), Bernardo Bertolucci (Novecento) e Giovanni Veronesi (Manuale d'amore 3).
Da 'l 2006 al gh'à la sitadinànsa itagliàna.