cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Domenico Amorotto
Int al 1955 Fernando Fabbi al spiêga acsé 'na pêrta ed la véta de sté fantâstich persunâg: {{CITAZIONE| Domenico, assieme al padre e ai fratelli Vitale e Alessandro a partire dal periodo in cui Giulio II si impadronì di Reggio e Parma (1512), si schierarono a favore del governo pontificio ricevendo così in cambio numerosi benefici, quali il possesso della rocca di Carpineti e la riscossione di dazi e gabelle nel distretto di Carpineti. Questa posizione dell'Amorotto - rafforzata dai privilegi ottenuti da Giulio II e confermati poi da Papa Leone X - causò serie difficoltà a Francesco Guicciardini salito al governo di Reggio nel giugno 1517. Egli diede così vita a rappresaglie, con lo scopo di liberarsi ad ogni costo del Morotto, tentando pure di porlo in pessima luce nei confronti della Curia romana, che però continuava ugualmente ad averlo in molta fiducia. Esempio significativo è il fatto che, lusingato dal Guicciardini, l'Amorotto decise di cedere la rocca di Carpineti per quella di Brescello, ma dopo un anno circa il governo pontificio lo invitò a Roma perché riprendesse il possesso della montagna reggiana con lo scopo di difenderla contro gli Estensi.}} Int al 1519 l'ēra calê vêrs Rèz, al s'é scuntrê cun al j amzûri difensîvi ed la sitê, e l'é stê acuşê ed rivôlta e 'na sustansiôşa tâja l' ēra stêda mésa insém a la só tèsta. Int al 1520 l'é turnê a lughêres insém al muntâgni, cun a fiânch al fradèl Vitale e soquânt galupèin, as dêven despès a'd j ât ed brigantâg: al sicûr aşvèin a Civêgh j òm ed l'Amorôt terorişêven la gînta dal valêdi cun pió ed 'na scuriasêda, fûrt, vindèti e masamèint, ânca se mìa sèimper l'Amorôt l'ēra a cgnusèinsa ed còl che fêven. Al Guicciardini, infurmê ed còl che sucedîva, l'à mandê un só deleghê a Castelnōv di Mûnt, Alessandro Malaguzzi, cun l'ōrdin ed dêr 'na bèla lesiòun a l' Amorôt e a i sô galupèin, mó i só suldê, che ēren di suldê ed mistêr, în andê d'ed là 'd j ôrdin ricevû, àn més a fèr e fōgh di paèiş intêr e àn purtê vìa tôt, àn viulintê al dòn e ruvîne tót i racôlt. Sōl dôp divêrs scûnter sèinsa che purtésen a un quêlch rişultêt Guicciardini l'à dê sfôgh a tóta la só râbia cun al mèter fōra, int al znêr dal 1521, un bând ch' al cundanêva a môrt Domenico, Vitale e 'n' êtra vintèina ed bandî.
Nemîgh principêl ed Domenico Amorotto l'é stê per tânt ân Cato da Castagneto, êtra figûra a mèz tr' al bandî e al capitân ed vintûra, ch'al gh'îva al só milési, amîghi 'd j Estèins, int al Frignân. Guicciardini che al se rèiş cûnt che l' Amorôt al cuntinvêva a gôder ed l'apôg ed Ròma l'à mandê dal milési int al Frignân a dêr 'na mân a Cato da Castagneto ch' l' à tentê ed mètres cûntra al Morôt, mó al gh'à 'vû la pēş perché l'é stê ciapê e masê a tradimèint int al castèl ed Fanân.
Acsé, al 24 agòst 1522, a s'é scatenê 'na furiōşa guèra fr' al dō bândi pasêda a la stôria cun al nòm ed "guèra di muntanêr", cun i frignanèiş capitanê da Virgilio da Castagneto, fradèl dal capuriòun môrt, decîş a vendichêr la môrt dal fradèl. La batâlia l'é finîda al 5 ed lój 1523 quând Domenico l'é stê préma frî in batâlia dal sío ed Cato e, mèinter l'ēra drē a turnêr a Carpnèida, masê da dû di só aversâri che curîven a dêr 'na mân a i Castagneto: Tebaldo Sessi e Antonio Pacchioni. As cûnta che al prém al l'âbia infilsê e al secònd al gh'à stachê la tèsta e 'na mân, mési pó in mòstra a Spilambêrt, cun la mîra de spavintêr i lazaròun.
Dal fât Siligardi ind la só "Storia di Reggio" al cûnta: {{CITAZIONE|In località Sabbioni grandinarono le archibugiate sui seguaci di Morotto che sfilavano sul sentiero; la confusione fra le loro schiere fu grande, il combattimento breve. I morti molti, si disse trecento. Morotto abbandonato dai suoi, ferito alla gola, fu fatto prigioniero. Lo condussero in uno spiazzo dove c’era una grande quercia e lo finirono a pugnalate.}} Al spiâs al gh'é incòra e al vîn ciamê: "al pianel ed Moròt".
La finés acsé la véta muvimentêda ed Domenico de' Beretti ciamê Amorotto che, insèm a la Tòra da ló un tèimp ocupêda, a dân urègin a divêrsi fôli imbibî ed mistêr, crudeltê e amirasiòun che cûnten dal bandî ch' l' à terorisê e incantê al popolasiòun muntanêri per pió ed dêş ân.
La Tòra ed l'Amorôt
Insém a la pruvincêla che da Véla Mnôs la và a Civêgh, e arivê a l'intrêda ed la galeréia ch' la permèt l'ingrès a sté cèinter abitê, as pōl vèder, a mansèina, i rèst ed 'na tòra che l' abitódin antîga l'à cunsacrê al nòm ed l' Amorotto. Sta tòra, ruvinêda dimòndi dal teremôt dal 1920, la vîn só in rîva al strapiòmb ed la gōla dal turèin Dôl, a 'n' altèsa 'd 86 mêter dal turèint 'stès.
Però al vèir nòm ed la tòr l'é:  Torre delle Scalelle, al mûnt in dóve la vîn só as ciâma mûnt Beccara. Al mûnt al sèmbra 'na grôsa schêla fâta da dimòndi piân. Intōren a la tòra a vînen cuntêdi nutési 'd asêlt, imbuschêdi e vindèti che vèden prém atōr Domenico Amorotto ch' l'à catê despès ricôver dèinter sté impalcadûra.
Ind l'ân mél al Cûnt delle Scalelle al fà tirêr só un castèl a Gazân da dóve la tòra l'à ciapê al nòm. La tòra la servîva cme pôst ed vedèta e cme difèişa ed la strêda d'ed sòta.
Benedicta Boccoli
{{Metacaixa
Domenico Amorotto
La Tòra ed l'Amorôt
Da soquânt documèint a sèmbra sicûr che la tòra l'é stêda ânch ed Bartolomeo Dallo. Al nòm Scalelle as vèd int al  Dizionario topografico-storico degli Stati Estensi ed Girolamo Tiraboschi: "Castrum delle Scalelle" dóve as lêz 'd un testamèint fât, apûnt, da Bartolomeo Dallo int al 1383, dōve as pêrla dal castèl e dal  Comune delle Scalelle e dla rôca dal Predario che, insèm ad êter fèdev, a gnîven lasê a i fiōl ed Veltro da Vallisnera, fradèl ed só mujêra. Mandê vìa i Dallo da la popolasiòun int al 1426, cla zôna ed l'êlt Apenèin l'ēra dvintêda teâter de scuriasêdi di bandî che mirêven a contrulêr al trâfich insém a i pâs e in particulêr môd vêrs la Garfagnâna.
L' impiânt ed la tòra l'é spieghêda da Andrea Balletti ch' al dîş: La cunfèirma la rîva da Giulio Ferrari ech zûnta che:
Scary Movie 4
Al film 'l à muciâ sù dagnóra sènt-utànta migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad quarànta.
Benedicta Boccoli
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Caratinga
Caratinga a l'è una sitä ad 85.322 abitànt (2010), dal Brasil in dal Stät adl' Minas Gerais.
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli (al sò scutmâj all'è Benny, Milan 11 ad nuëimbar dal 1966) l'è un'atùra Itagliana ad teàtar.
Biugrafia
Nasìda a Milan al 11 ad nuëimbar dal 1966, la s'è trasfarìda amò picëina cun la sò famiglia a Ruma; l'ha cumanciä a laurä in televisiòn a Pronto, chi gioca? (cun sò suräla Brigitta Boccoli), a la fìn di'ann '80. In di ültim ann all'ha laurä suratütt in teàtar. In famiglia i'ènn in quàtar, la g'ha anca dü fradèi: Barnaby e Filippo.
Televisiòn
Tra i tànt laurä all'ha fä:
Ligamm ad föra
}}
Domenico Amorotto
La Tòra ed l'Amorôt
Al Ferrari al spiêga ânca che sté …nido d'aquila… l'é un ricôver pruvişôri  …di uomini di ferro… dóve dôp èser andê só cun la schêla a s'ciavarôl al piân d'ed sōvra, a prîven acsé indurmîres … in un sonno da banditi, ristoro a tante scorribande e a tante fatiche.
Scary Movie 4
Sunt
La śōvna Cindy Campbell (Anna Faris), esénd armàśa sénsa lavōr, la decìd ad far la badànta dla sgnōra Norris (Cloris Leachman), na vècia ch'la n gh'è piò cun la tèsta a fórsa 'd véd'r al fantàśma 'd un putèṅ mòrt (Garrett Masuda) ch'al vivìva in dla sò cà. In dal quartēr in du la s è stablìda la cgnós acsè al sò vśèṅ Tom Ryan (Craig Bierko) ch'l è vgnû a star lè insém a i sò dū fiōi, Robbie (Beau Mirchoff) e la Rachel (Conchita Campbell), dòp ch'al s è divìś da sò mujér, la Marylin (Molly Shannon).
Domenico Amorotto
La Tòra ed l'Amorôt
A j inési dal XVI sècol la rôca la vîn ocupêda da Domenico Amorotto. Dîr ed precîş quând e per quânt tèimp l'Amorôt al s'é més a quêrt ind la tòra aşvèin a Civêgh, a rişûlta difécil da stabilîr. Sibèin che sta tòra la fós in pusès dal bandî fr' al 1510 e al 1523, la gnîva druvêda ôgni tânt cme ricôver, quând l'ēra conveniĵnt sparîr da la circolasiòun.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Scary Movie 4
Sunt
A n sèrt punt a taca na timpèsta 'd c'l àtar mónd ch'l'anùnsia la vgnuda dna rasa 'd aglièṅ mecànig ch'la taca a cupàr la gint par strada cun di raś làśer. I Stat Unî i èṅ dònca sóta atàc ma 'l presidènt americàṅ Baxter Harris (Leslie Nielsen) al preferìs armàgnar in dla scóla insém a i baghét par cuntinuàr a scultàr na fòla piutòst che far quèl.
In mèś a cal sapèl lè, in du i sitadèṅ i scàpan via cum i pōlan esénd ch'al màchini i n vànan piò, la Cindy l'incróśa la sò amìga Brenda Meeks (Regina Hall) e la finìs sèg in un vilàǵ ad campàggna in du la gint la viṿ incóra cum in dal XIX sécul. Al dū ragàsi i vìnan però ciapàdi parśunēri da gl'aglièṅ e i finìsan, insém a Tom, Robbie e la Rachel, in na cambra dal turtùri in du un putòć ciamâ Bobby 'l à strulgâ na trapla par far-li murìr in dal gir 'd un mìnut s'i n càtan minga na ciàṿ ch'l'è stada insfilsàda in 'n òć dla Cindy. 'D atra part cal bambulòt śbiàvad lè 'l à bèla cupâ Shaquille O'Neal (Shaquille O'Neal) e 'l dr. Phil (Phil McGraw) c'n òṅ di sò śuglèṅ sàdig.
Culegamènt estéran
}}
513
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DXIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
9 ed fervèr
Al  l'è al 40° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 325 dè a la fin dl'an (326 in di an bisestìl).
810 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 810, mo invéci 'l an 810, 't ê da 'ndèr chè) 'L 810 (otseintdēś, ottocentodieci in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 809 (otseintnōv) e 'l vin prìma edl 811 (otseintùndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintdècim post.
Colegamèint estèren
}}
16 ed mèrz
Al  l'è al 75° dè dal calendàri gregoriàn (76° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 290 dè a la fin dl'an.
Alive II
{{Metacaixa
Trebia
Al Trébia (in itagliàn: la Trebbia), a l'é un fiüm italian. Al nasa in Ligüria in s'al Mont Prelà e pò al vegna föra da l'Appennèin piasintëin; al traversa il pruvinci ed Génua e ad Piaṡëinsa. Al Trebia l'è un fiüm che va int'al Po. L'é long 115 chilòmetar.
Alive II
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Trebia
Bèl da vëd a l'é al pont göb, custruì in dal periud ruman, ch'al traversa al fiüm a Bòbi, (PC).
Alive II
{{CITAZIONE2|Any way you want it, you can call me any day, hey hey hey, any way you want it, you will always hear me say, hey hey hey, it's alright (it's alright), it's alright (it's alright), it's alright (it's alright), it's alright, so any way you want it, that's the way it will be, you don't want money, you don't want a diamond ring, hey hey hey, you say you want my lovin' more than any other thing.|In tut al manéri ch't al vō, ta m pó ciamàr tut i dè, vê vê vê, in tut al manéri ch't al vō, at sintirà sèmpar ch'a dig, vê vê vê, và bèṅ (và bèṅ), và bèṅ (và bèṅ), và bèṅ (và bèṅ), và bèṅ, dònca in tut al manéri ch't al vō, 't 'l avrà, ta n vō mia di bèsi, ta n vō mia 'n anèl ad diamànt, vê vê vê, at dì ch'at vō 'l mè amōr da piò at tut chi àtar quèi.|Any Way You Want It, 1977|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Alive II 'l è 'l secónd disc da 'l viṿ dal grup Hard rock di Kiss. 'L è stâ publicâ al 14 'd Utóbar dal 1977 miténd insém dal registrasiòṅ ad cuncèrt fat da Agóst a Setémbar durànt al Love Gun Tour a Los Angeles e a Tokyo.
I ùltim sinc pès dal disc i èṅ di braṅ inèdit, fat in studi, cun Bob Kulick ch'l à sunâ la chitàra sulìsta in "All American Man", "Larger Than Life" e "Rockin' in the U.S.A". Inóltar al canti "Tomorrow and Tonight" e "Hard Luck Woman" i èṅ stadi sunàdi in studi e minga da 'l viṿ e misciàdi in séguit cun di efèt dal pùblic p'r èsar misi in dal disc.
Culegamènt estéran
}}
Beatles
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Yesterday all my troubles seemed so far away, now it looks as though they're here to stay, oh I believe in yesterday. Suddenly I'm not half to man I used to be, there's a shadow hanging over me, oh yesterday came suddenly. Why she had to go? I don't know she woldn't say, I said something wrong, now I long for yesterday.|Ajér tut i mè guàj i parìvan luntàṅ dimóndi, adès a pâr ch'i sìan dagnóra 'd cà chè, oh a créd in d'l ajér. Tut 'd un trat a n sòṅ piò 'l óm ch'a séra, a gh'è n'òra ch'la m stà adòs, oh ajér 'l è vgnû a 'l impruvìś. Parcòsa gh'iv'la da 'ndàr via lē? A n al sò mia, la n 'l à minga dit, a-j-ò dit un quàlc quèl śbaliâ, adès a vrév 'l ajér.|Yesterday, 1965|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I aṅ scrit 186 pès in tut faghénd soquànt braṅ famóś anc a 'l dè 'd incō cuma She Loves You, Ticket to Ride, Help!, Yesterday, We Can Work It Out, Yellow Submarine, Penny Lane, All You Need Is Love, Lady Madonna, Hey Jude, Come Together e Let It Be.
Culegamènt estéran
}}
Grunìnga
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La pruìnsia all'è principalmëint agrìcula e la 'sdedica a l'arlîv dal bésti.
Patientia animi occultas divitias habet
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Patientia animi occultas divitias habet l'è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr che "La pasìnsia la cuàcia dal richèsi nascòsti edl'alma" e la deśvìn da 'l "Sententiae" edl autōr ed mìm (mimo in Itagliàn) dal I sèc. prìma 'd Crist, al Publilius Syrus.
Colegamèint estèren
}}
512
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DXII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
994 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 994, mo invéci 'l an 994, 't ê da 'ndèr chè) Al 994 (novseintnovantaquàter, novecentonovantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 993 (novseintnovantatrī) e 'l vin prìma dal 995 (novseintnovantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMXCIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintnovantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
Picos
Picos a l'è una sitä ad 70.336 abitànt (2010), dal Brasil in dal Stät dal Piauí.
Nuvalêra
Nuvalêra (Novellara in italiân) l’é un cmûn ed 13.623 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz més a 19 km. a mezdé ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz - Guastâla, cun la stasiòun.
Nuvalêra l’é al paèiṣ dōve l’é nasû Augusto Daolio, artésta brêv a fêr tōt, cantânt e fundadōr insèm a  Beppe Carletti dal gróp musichêl  "I Nomadi".
La stòria
Al nòm d’adès al deṣvîn dal antîgh Nubilaria, in quânt al trèin d’atōrna l’êra per lo pió pantanōṣ e còst al favurîva al gnîr só dal fumâni fési e lòunghi. Incòra incô a’s pōl vèder che al costrusiòun pió antîghi dal paèiṣ în stêdi fâti inséma a dal gôbi dal trèin. Tra i monumèint pió impurtânt a‘s lumîna al Cunvèint di Geṣvît (ruvinê ind al tèimp da di dân edilési, bandunê totalmèint per di ân, adèsa în drê justêrel), la Rôca di Gonzaga, al Casèin ed Sòt e al Casèin ed Sōver che în stêdi al cà ed l’istê di Gunṣêga. Al Muséo Gunṣêga in dō a’s câta ‘na presiōṣa e rêra colesiòun ed vêṣ dal XVI sèc. che deṣvînen da la vècia farmacìa di Geṣvît.
La préma vôlta, dòunca, ch’es pêrla ed Nuvalêra l’é in un documèint dal 963 ma la costrusiòun ‘d un “castrum” la và mésa a l’inési dal XII sècol  per mèrit ed Gherardo Malapresa. Chiló al fà tirêr só ‘n tòra circundêda da fusòun e rivêl, mudând acsé al primitîv recînt, rinfursê da ‘n’ imperdghêda. Al vîn pó vindû, int al 1142, dal fiōl ch’al l’îva reditê al la só môrt. Un êter cuntrât d’ acquést dal 1270 al fà pinsêr che prèma di Gunṣêga, che rivarân int al 1358, fós stê i Sessi a cmandêr inséma a Nuvalêra. La fortificasiòun di Malaprèiṣa la gh’armâgn fîn a quând al ciâpa al fèdev Feltrino Gonzaga, che, ind al 1371, al la fà butêr zò, al fà tgnîr da cât sōl la “turris vetus”, per tirêr só la costrusiòun d’adèsa.
I Gunṣêga
Al pusès di Gunṣêga, che al gh ‘îva ânca Bagnôl, l’é finî 1728 per la môrt ed l’ûltem cûnt Filippo Alfonso, al fèdev l’êra turnê a l’Impêr. Rinaldo d'Este, dóca ed Mòdna, drêda a un grôs pagamèint, a n’ utîn l’investidûra int al 1737, e dòunca fîn al 1859 Nuvalêra l’é andêda a drê al sôrti dal Duchêt ed Mòdna.
Incô
Purtôp dimòndi stâbil, cunvèint, cêṣi ecc. în stê guastê, mó an n’é mìa difécil catêr ind al vèci strêdi cun i pôrdegh bâs e silensiōṣ i sègn ed l'antîga dignitê. La Rôca la gh’à incòra, ind al mûri, ind di turiòun angolêr cun camèin ed rònda e piombarôli, strutûri medioevêli e rinascimentêli. Ed rêra belèsa l’é ‘na colesiòun ed vêṣ per farmacéia in cerâmica, rèst ed l'antîga farmacéia di Geṣvît. Sèimper ind l’antîga Rôca a’s pōl vèder ‘na sêla dedichêda a Augusto Daolio, ûn di fundadôr del gróp muṣichêl "I Nomadi" môrt int al 1992. Dèinter in sté sêla, druvêda sōl per conferèinsi e incûnter, a’s pōl vèder soquânt quêder e disègn ‘d Augusto che în stê dê in depôṣit da l'Asociasiòun "Augusto per la Vita". Adèsa ind la Rôca a gh’é j ufési dal cmûn, al sêli dal muséo cèvich e ‘ dla civiltê cuntadèina e ânca un bèin teâter, fât cme ‘na miniadûra dal Teâter Municipêl ed Rèz
La Rôca
Al monumèint pió impurtânt ed Nuvalêra l’é ed sicûr la Rôca ch’la vîn só int al cèinter sitadèin. I lavōr în cumincê int al 1385 da Guido Gonzaga mó l’é sōl dôp la metê dal quatersèint ch’al dvèinta ‘na furtèsa. Int al 1500 l’é incumincê al lavōr per mudêrel in cà-furtèsa destinê pió a la véta ed cōrt che cme difèiṣa. Int al 1561 e int al 1566, Lelio Orsi al zûnta al secònd piân e la lôgia. Sèimper Lelio Orsi al pitûra j apartamèint dal piân nôbil, la lôgia, al teâter ed cōrt e al sêli d’unōr al piânt tèra. In dal sêli dōve gh’é al Muséo Gonzaga divêrsi sêli a gh’àn al sufét a castòun e splèndid camèin in mêlmer ed Veròuna, adôb srtésa e curiōṣ.
1193 (nùmer)
{{Metacaixa
Nuvalêra
Teâter ed la Rôca
L’é un delisiōṣ teâter d’ôpra italiân, faâ inséma al mudèl di teâter ed Rèz e Chèrp. L’é stê fât tr’ al 1862 e al 1868 só prugèt ed l’arzân ântonio Tegani in pôst di êter dû teâte ed préma al prém dal sincsèint fât da Lelio Orsi (butê zò int al setsèint) e al secònd dal setsèint. L’arzân Cesare Cervi (al ‘stès decoradōr ed la Sêla dal Cunsèli) a n’à dubê la sêla e l’ intrêda.
Muséo Gonzaga
Al Muséo Gonzaga al tîn 15 tra sêli e salèti ed l’ apartamèint dal sincsèint di Cûnt, l’é al piân nôbil ed la Rôca di Gunṣêga, prugetê, fât e decorê sòta la diresiòun ed Lelio Orsi. Soquânti dal sêli a gh’àn i sufét a castòun e decorêdi da sculêr ed l’Orsi in particulêr Orazio Perucci (1548 – 1624). I dimòndi camèin che gh’în int al câmbri, fât cun al mêlmer rôṣa ed La Rocca Veròuna, in ôvra d’ artigiân sèimper sculêr ed Lelio Orsi.
1193 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1193, mo invéci 'l an 1193, 't ê da 'ndèr chè) Al 1193 (mileseintnovantatrī, millecentonovantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1192 (mileseintnovantadū) e 'l vin prìma dal 1194 (mileseintnovantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCXCIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milseintnovantatriéśim post.
Nuvalêra
I vêṣ ed la Farmacìa di Geṣvît
La colesiòun ed vêṣ da farmacìa dal Muséo l’é òna dal pió réchi e presiōṣi che gh’é. A vînen quâṣi tót dal l'antîga drugaréia dal Cunvèint di Geṣvît ed Nuvalêra, in funsiòun bèle pôch ân dôp la fundasiòun dal cunvèint in dal sincsèint. ‘Na bòuna pêrt dal brôchi e di vêṣ, urnê cun al góst venesiân, în ed la fîn dal sincsèint.A ghé ânca dimòndi brôchi e buciòun ed cerâmica ‘’rivistîda’’, prodòt môlt probabilmèint a Sasôl ind la préma metê dal setsèint. Tót i vêṣ a gh’àn al stèma di Geṣvît cun scrét ânca la rôba che gh’êra dèinter. La sèriea di vêṣ grând, la pió impurtânta, cun figûri sâcri o fantâstichi în probabilmèint ed l’ambiĵnt artésti ed Lôdi ed la metê dal setsèint. Ed la colesiòun a fân pêrta ânca butèli venesiâni.
Colegêda ed Sânt Stêven
Int al 1567 Alfonso I Gonzaga, per celebrêr al só nôs cun Vittoria da Capua, l’à fât tirêr só ‘na cêṣa, inséma a n’êtra cumincêda int al 1512 e mai finîda, cun al prugèt ed Lelio Orsi cun la facêda vêrs la piâsa. I lavōr în stê finî sinquânt’ân dôp. La tòr l’é stêda fâta tirêr só da Camilo II int al 1616. L’impalcadûra intêrna l’é a piânta pr’al lòungh e a crōṣ latèina cun l’ònica navêda cun ed fiânc quâter capèli per pêrta. Dèinter a gh’ în ânca la lapîda ed Lelio Orsi, i ritrât ed Camillo I Gonzaga ed la mujêra Barbara Borromeo. I quêder che în ind la cêṣa în di sculêr ed l’Orsi: Pietro Maria Bagnatore, Mario Lodi, Borbone.
1193 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Nuvalêra
Cêṣa di Sêrev
In fònd a la cuntrêda di Sêrev (adèsa Via Veneto), ind l’ângol ed la piâsa, a gh’é la Cêṣa di Sêrev, fundêda int al 1654 e tirêda só a pió riprèiṣi, cun al cunvèint atâch. L'intêren, in ûṣ barôch, l’é a ‘na sōla navêda cun trèi capèli per pêrta.La facêda an n’ mìa finîda, ânca al cunvèint, in urègin prevést a piânta quadrêda l’é stê fât a mèz ( dal 1873 l’é stê druvê cme uspedêl civîl).
10 ed fervèr
Al  l'è al 41° dè dal calendàri gregoriàn; agh vólen incòra ètri 324 dè a la fin dl'an (325 in di an bisestìl).
Nuvalêra
Santvâri ed la Beâta Vêrgin ed la Fusèta
Santvâri ed la Beâta Vêrgin ed la Fusèta a’s câta in fònd a cōrs Cavòur. Fât ind al 1654 só disègn ed l’ architèt Gian Battista Negri, l’é a crōṣ grêca cun còpla, cuplèin e trî altêr. Drêda a l’altêr magiôr a gh’é ‘na pitûra a frèsch che dîṣen la sia ed Lelio Orsi, purtrôp ruvinê int l‘ otsèint.
Cêṣa ed la Beâta Vêrgin dal Pôpol
Da cl’êtra pêrt dal pôrdegh, atâch a la piâsa ed l’ Unitê d’Itâlia, a’s câta la cêṣa ed la Beâta Vêrgin dal Pôpol fâta int al 1704. Int al 1708 a gh’é stê purtê la figûra ed la Beâta Vêrgin ed la Nèiva, che in urègin l’êra stêda piturêda inséma al mûr ed la pôrta d’ingrés dal castèl
Cêṣa Sikh
Da arcurdêr ânch la grandiōṣa cêṣa Sikh (la secònda in Eurôpa per dimensiòun) al servési ed la grôsa comunitê ed furastêr che lavōren préma ed tót in agricoltûra.
La Sêgra ed Sân Casiân
Nuvâlêra da un quêlch tèimp l’é stêda arcgnusûda cme «città d’arte»: la Regiòun Emélia-Rumâgna l’à arcgnusû l’impurtânsa che al paèiṣ al gh’à ind al câmp ed la cultûra, ed la stôria e ind l’aniversâri di fât ch’ al rîva al só mâsim ind la Sêgra ed Sân Casiân e ind l’ arnōv ed tót j àn ed la fèsta ed la batdûra a l’antîga. Dòna Vitôria da Capua, spôṣa ed Alfonso Gonzaga, la cunsuderê impurtânt fêr la pêṣ cun al Stêt ed la Cêṣa e ind l’ucasiòun ed l’ Ân Sânt (1600) l’é andêda a Ròma per celebrêr al Giubileo, mò ânca per arnuvêr al diâlogh cun la Cêṣa. A s’é pasê acsé da ‘na pusèbila scomónica a ‘n’ apostôlica benedisiòun e la cunsègna a Nuvalêra dal j arléqui di sânt prutetōr a l’é ‘na prôva sicûra. La Sêgra ed Sân Casiân la ciâpa urègin da l’ arcôrd ed l’arîv in paèise da l’arléqui di Sânt., in dōve Sân Casiân l’é al pió impurtânt, sucès ind la nôt  fr’al 3 e al 4 ed mâg dal 1603. Sarê dèinter a sèt casèti (ciaschidóna cun l’ arléqui e la bòla uficêla d’ arcgnopsimèint), i Sânt sfîlen in procesiòun pr’ al véi dal paèiṣ ind l’ aniversâri dal lôr spustamèint. La gînt al’à ciamê da sèimper sté funsiòun cme «la procesiòun dal sèt casèti» ch’ la ciâpa, d’ed là dal significhêt religiōṣ, un tōno d’ alêgra tradisiòun.
Muśèo edla diòceś ed Chèrp
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al Muśèo edla diòceś ed Chèrp (Museo diocesano di Carpi in itagliàṅ) l'è 'n muśèo 'd èrt sacra ed Chèrp, ch'la stà dèintr in dla céśa ed Sant Ignàsi in Corso Fanti, in fàcia al cunvèint dal Clarìsi.
La só stòria
Intitolê a 'l cardinèl Rodólfo Pio edla famìja di prìnsip ed Chèrp, al Muśèo 'l avrìva in dal 2008, catènd sù i paramèint sacher e i lavōr artìstic ciśulèr che prìma i stèven dèintr in dal Muśèo cìvic. Al teremòt dal 2012 al fèva sarèr céśa e muśèo per giustèr el crèpi e 'l strutùri infìn a 'l 5 maǵ dal 2019, ch'i psiven avrìr n'ètra volta.
Ōvri tgnudi da cat
La céśa stèsa ed Sant Ignàsi la fà mostra di só paramèint ciśulèr artìstic e del só pitùri, mo al muśèo al dróva soquànt èter spasi in del sagrestìi per fèr vèder dal scultùri in tèra cota dal Quatersèint, di reliquàri dal Sincsèint, i Antifonàri edla Catedrèl, di èter lavór artìstic ciśulèr e dal pitùri dal Sesèint infìn a 'l Otsèint.
Colegamèint estèren
}}
Nür
La Nür, (in italian: il Nure), a l'é un turëint italian ad la pruvincia d' Piaṡëinsa in d'la region Emilia Rumagna. Al nasa in d'al Mont Négar e al vegna föra in dal Po. L'é long 75 chilòmetar.
Fòsel
Fòsel (Fossoli in itagliàn, 4.231 cristiàn) l'è na frasiòun ed Chèrp, ch'la s càta in dla pert ed sóvra ed la sitê, ad apèina 5 km da Ról. L'è la frasiòun pió populèda ed Chèrp.
Architetùra e costrusiòun
In dla sgònda guèra mundièla Fòsel l'era dimòndi cgnusùda p'r al só camp ed cunsentramèint in dal quèl 'l è pasê anca Primo Levi.
In dal só sèinter a gh'è la césa dla Nativitê dla Santa Maria ed Fòsel, tirèda sù in dal 990; a cal tèimp là l'éra sòta a 'l monastēr ed San Prósper ed Rèś. La céśa 'd adèsa l'è stèda tótta 'rcostruìda, in stîl neo-clàsic, in dal 1830 da 'l architèt Francesco Bonasi. L'élt campanîl neo-gòtic 'l è dal 1940. 'L intèren 'l è stê decorê da 'l Otello Giovanoli in dal 1911. La céśa la gh'à di manufàt dal 1800 e di quèd'r e di afrèsch dal 1600 e dal 1700, restaurê mìa da dimòndi. Dôp dal teremôt dal mâǵ 2012 però, a gh'è crudê śò al tèǵ e la gh'à da èser dimòndi giustèda. La parócia nóva 'd Fòsel l'è stèda inavgurèda in dal 1993.
A gh'è anca, lè 'd atéś, 'na cécca stasiòun pr'i aparèć.
Gìnta famóśa
I én ed Fòsel Don Zeno Saltini, ch'l à fundê Nomadèlfia, e só surèla Marianna.
358 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 358, mo invéci 'l an 358, 't ê da 'ndèr chè) Al 358 (terśeintsinquantòt, trecentocinquantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 357 (terśeintsinquantasèt) e 'l vin prìma dal 359 (terśeintsinquantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintsinquantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1428 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1428, mo invéci 'l an 1428, 't ê da 'ndèr chè) Al 1428 (milquaterseintveintòt, millequattrocentoventotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1427 (milquaterseintveintsèt) e 'l vin prìma dal 1429 (milquaterseintveintnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milquaterseintveintotéśim post.
Èter progèt
}}
Nevàda
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Nevàda (a s lèś /nəˈvædə/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat d'l òvest di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1864. Al gh'à dū migliòṅ e nóṿ 'd abitànt a 'l incìrca par na superfìsi 'd 286.397 km², al sètim in fat ad grandésa. In dal 2010 la sò pupulasiòṅ la gh'iva dènt'r un 54,1% ad biànc, un 26,5% 'd ispànig, 'n 8,1% ad nég'r e 'n 7,2% 'd aśiàtic. Tacànd da i an Sinquànta al Nevàda 'l è carsû dimóndi in fat ad gint ch'la s éra stablìda lè tant ch'al gh'à sèmp'r abû di tas ad carsùda 'd almànc al 35% ógni déś an, rivànd anc a di livèi dal 78%.
Al cunfìna a nòrd-òvest cun 'l Òregun, a nòrd-èst cun 'l Idaho, a èst c'n al Utah, a sud-èst cun 'l Ariśòna e a òvest cun la Califòrgna. Al Nevàda al s divìd in darsèt cuntèi e in daśnóṿ cumùn e 'l gh'à 'l clima più séc dal paéś tant ch'a s pōl pasàr da i 52 °C 'd Istâ a i -46 °C 'd Invéran.
La sò capitàl l'è Carson City ma 'l sità più grandi i èṅ, in d'l órdan, Las Vegas, Henderson, North Las Vegas, Reno, Sunrise Manor, Paradise, Spring Valley e Nevàda ch'i pàsan tuti i sènt-mila abitànt. Bòna part dal sò teritòri 'l è deśèrtic, a sud a s cata al deśèrt dal Mojave, méntar dagnóra 'l 75% dla sò gint la viṿ in dla cuntèa 'd Clark. Prima ch'a rivìs 'l óm biànc i séran stablìdi chè soquuànti tribù indiàni, i Paiute, i Shoshone e i Washoe.
Al Nevàda 'l è famóś p'r al sò léǵ libertàri, al śōg 'd aśàrd 'l è parmìs (a Las Vegas a gh'è di caśinò cgnusû in tut al mónd), i matrimòni, anc fra gay, i s pōlan far in quàt'r e quàt'r òt (e anc i divòrsi) e la prustitusiòṅ l'è stada legaliśàda praticamènt dapartùt (a sucéd sōl chè). Al turìśum 'l è dvintâ la vóś ecunòmica più impurtànta p'r al paéś che però 'l è anc pîṅ ad minéri 'd òr tant 'd ès'r al quàrt prudutōr mundiàł ad cal mineràł chè. In agricultùra a s fà dimóndi fêṅ anc parchè da piò dal 90% di sò camp i èṅ cultivâ acsè. P'r al rèst a và fòrt 'l alevamènt di bóv e la prudusiòṅ dal lat, dla patàca e dla sigóla. Purtròp al nùmar di diśucupâ 'l è 'l più élt di Stat Unî, in d'l Agóst dal 2011 'l éra dal 13,4%.
A s trata 'd un stat balarèṅ ch'al vōta republicàṅ o demucràtic a secónda di an. Da 'l 1992 in avànti mai un candidâ presidènt 'l à mai purtâ a cà da piò dal 55% di vōt anc se qvél ch'al vinsìva chè pò al dvintàva anc presidènt, a part al 1976. Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Brian Sandoval.
Culegamènt estéran
}}
1766 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1766, mo invéci 'l an 1766, 't ê da 'ndèr chè) Al 1766 (milsetseintessantasē, millesettecentosessantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1765 (milsetseintessantasìnc) e 'l vin prìma dal 1767 (milsetseintessantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintessantaseéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1766 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 con 'l 883: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Aliens - Scontro finale
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Adès pò l'è guèra.|Tagline dal film}}
The Lodger - Il pensionante
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Aliens - Scontro finale
'L à vins dū Prèmi Òscar in dal 1987 p'r al muntàǵ sunōr e par gl'efèt speciài. Custâ daśdòt migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al film al 'n à catâ sù da piò ad sènt-trénta.
The Lodger - Il pensionante
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tut i èṅ suspetâ.|Tagline dal film}}
Aliens - Scontro finale
Sunt
I èṅ pasâ sinquànta-sèt an da quànd l’Ellen Ripley (Sigourney Weaver) in sl'astrunâṿ „Nustrôm“ l'iva cumbatû cóntar n'aglièṅ parasìta dimóndi catìṿ e rabî. Dal sò equipàǵ, sōl lē l'éra scampàda miténd-as in un stat criugènig. Qvéi dla cumpagnìa ch'l'iva urdnâ la spedisiòṅ, la “Weyland-Yutani”, i la vaṅ a pascàr in dal spasi e i la pòrt'n in sla Tèra. La Ripley, par masàr al móstar, l'iva fat saltàr p'r ària la „Nustrôm“ ma adès la vèṅ a savēr ch'in sal pianéda dgl'aglièṅ, 'l „LV-426“, a gh'è na culògna umàna.
The Lodger - Il pensionante
The Lodger - Il pensionante (Al pensiunànt) 'l è 'n thriller dal 2009 ad David Ondaatje ch'al 'l à anc prudót insém a Michael Mailer.
Aliens - Scontro finale
Sunt
Daśdàda da 'l sò són, Carter J. Burke (Paul Reiser) e 'l tenènt Gorman (William Hope) i gh dìśan che da la culògna a n s sènt più gnint dònca a gh'è 'd andàr a védar cuś è sucès là. La partìs cun na spedisiòṅ ad marines spasiài insém a 'l sergînt Apone (Al Matthews), a 'l capuràł Hicks (Michael Biehn), a cla piva dal suldâ Hudson (Bill Paxton), a Drake (Mark Rolston) e a cla masćiùsa dla Vasquez (Jenette Goldstein).
The Lodger - Il pensionante
Sunt
I Bunting i èṅ na famìja in buléta ch'la stà in a West Hollywood davśèṅ a Los Angeles. Al marè al s ciàma Joe (Donal Logue) e insém a sò mujér Ellen (Hope Davis) 'l à mis in afìt la dependance dla sò vila par ciàpar un quàlc bèsi ma ninsòn a s fà avànti. I dū i gh'aṅ anc un putèṅ pìcul da tiràr sù, Timmy (J.P. Foster Jr.). Un dè a s fà viṿ un scritōr, Malcolm Slaight (Simon Baker), ch'al la tōś subìs sénsa dmandàr gnanc quànt la custìs, 'l è abàsta che ninsòṅ al vaga a fiacàr-al. Piutòst qvél ch'a gh dà da far i èṅ tut chi quàd'r ad cal dóni ch'i al tìnan 'd òć in dla cambra a sò dita. L’Ellen, ch'la tōś dal madśìni parchè la n è minga tant a pòst, la gh in dmanda mila dòlar a 'l méś, cun anc la clasiòṅ.
Aliens - Scontro finale
Sunt
Rivâ in sal pianéda i s rèndan cònt ch'i èṅ tut mòrt a part na putìna, la Rebecca Jorden dita Newt (Carrie Henn). Quél ch'l è pèś 'l è ch'a gh'è anc la regìna di Aglièṅ cun tut al sò gnał. A òṅ a òṅ i mémbar d'l equipàǵ i vènan fat fóra tut.
The Lodger - Il pensionante
Sunt
In chi dè lè in sità un sasèṅ seriàł al masa a scurtlàdi dū putàni pascàdi in dla Sunset Boulevard. La sò manéra ad cupàr l'arcòrda dimóndi qvéla ad Jack al Squartadōr ma anc qvéla 'd un masadōr mandâ a mòrt soquànt tèmp prima, un tisi ciamâ Alonso Rodriguez, dònca a s pōl dar ch'a gh sia stâ 'n śbali ad parsòna. Al caś al finìs in dal maṅ dal detective Chandler Manning (Alfred Molina), 'n óm ch'al gh'à di prubléma cun sò mujér Margaret (Mel Harris) e cun sò fiōla Amanda (Rachael Leigh Cook) ch'a gh dà la cólpa dla depresiòṅ ad sò màdar ch'adès l'è a 'l uśdàł misa mâł dòp ès'r-as tajàdi 'l véni. Insém a Chandler a gh lavóra Street Wilkenson (Shane West), un pulisiòt śōvan a 'l sò prim incàrag impurtànt.
Culegamènt estéran
}}
Aliens - Scontro finale
Culegamènt estéran
}}
Cape Fear - Il promontorio della paura
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Max Cady 'l è stâ in parśòṅ par quatórd'ś an... adès 'l è turnâ e 'l dà la casa a 'l óm ch'al gh 'l iva spedî.|Tagline dal film}}
Cape Fear - Il promontorio della paura (Cape Fear - Al prumuntòri dla paùra) 'l è 'n thriller dal 1991 ad Martin Scorsese, arfacimènt dna pelìcula dal 1962 ad J. Lee Thompson, Il promontorio della paura. Par cal film chè Robert De Niro e la Juliette Lewis i èṅ stâ numinâ p'r i Prèmi Òscar dal 1992.
Sunt
Sam Bowden (Nick Nolte) al fà 'l avucàt in na pìcula sitadìna dla Flòrida in du al viṿ insém a sò mujér Leigh (Jessica Lange) e a sò fiōla 'd quìnd'ś an, la Danielle (Juliette Lewis). In dal 1977 'l iva diféś un sò cliènt, Max Cady (Robert De Niro), in un prucès par viulénsa carnàla ma al n éra minga stâ bòṅ ad far-'g-la pasàr lisa.
Adès che dòp tant an Max 'l à scuntâ la sò péna al gh'à sōl un ciòld fis in dla mènt, qvél ad far-'g-la pagàr parchè par lò 'l avucàt al n s éra briśa impgnâ tròp par difénd'r-al. Piàn piàṅ Cady al taca a turmintàr la sò famìja ma sénsa far di quèi cóntar la léǵ: prima al paga lōr la séna in un cìnema in du i dàv'n al film Piccola peste, pò al fà di cumplimènt a la Danielle tacànd a tgnir-la 'd òć da drē 'd un mur. Bowden al s arlìa ma al n pōl far gnint anc quànd al sò caṅ al vîṅ catâ mòrt velenâ parchè al tenènt dla pulisìa Elgart (Robert Mitchum) al gh diś ch'a n gh'è mia dal próvi ch'a sia stâ lò. 'L avucàt al próa a dar di bèsi a 'n detective privâ, Claude Kersek (Joe Don Baker), par tgnir-'g adrē.
In cal méntar Cady al viulénta l'amànta ad Sam, la Lori Davis (Illeana Douglas), par far-ag rivàr un signàl, tant lò al n pōl dir gnint p'r a n dasquaciàr minga cla stòria lè e i còran ch'l à mis a sò mujér. A cal punt lè Sam al paga tri óm par dar-'g-i ma Cady al regìstra incòsa e l'arbàlta la fritàda parchè adès al gh'à quèl in maṅ par denunsiàr-al.
'L avucàt al scapa cun la sò famìja a Cape Fear in dla Carulìna dal Nòrd ma Cady a riva lè ad nòt par dar séguit a la sò sē 'd vindéta.
Culegamènt estéran
}}
Popeye
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Popeye (cgnusû in Giapòṅ cun al nóm ad Popai, ポパイ) 'l è 'n śōg vìddeo dal 1982 dla Nintendo ch'al fà riferimènt a i persunàǵ dal fumét ad Bras ad Fèr. In dal funsiunamènt al s davśìna dimóndi a di àtar śōg vìddeo cuma Donkey Kong e Mario Bros.
Règhli
Al śugadōr al gh'à purtàr in gir, a 'l intéran 'd un parcōrs stablî, al persunàǵ ad Bras ad Fèr par catàr sù di quèi butâ śò piàn piàṅ par la sò murōśa Ulìvia prima ch'i finìs'n in mâr. Chi lē la s cata sémp'r in sima e, s'i sò bagàj i vénan ciapâ più in élt ch'a s pōl, i faṅ muciàr sù più punt. In dal parcōrs a gh tîṅ a drē Bluto ch'l al vōl ciapàr par dar-ag na lesiòṅ e far-ag pèrdar na vita. C'l umòṅ lè 'l è anc bòṅ ad far di salt a 'l élta par tucàr-al o anc 'd arbasàr-as śò cun un bras par śgranfgnàr-al s'al pasa ad sóta. Quànd pò al s gh cata in frònt al pōl butàr-'g adòs dal butìgli. Dal vòlti a salta fóra in un cantòṅ, prima ad sparìr subìt, anc la Stria dal Mâr ch'la dróa al butìgli anca lē o, dòp la prima rutasiòṅ, di tésć ch'i strabàlśan par tèra.
Bras ad Fèr al n è briśa bòṅ ad saltàr. Par difénd'r-as al pōl sōl druàr al scalaróli o butàr-as śò in dal piàṅ ad sóta. Al pōl anc tiràr di pugn, ch'i n còntan gnint còntar Bluto ma ch'i sarvìsan par śbragàr in vōl i śavàj ch'i gh tìran còntar. In tut i livèi a gh'è anc un baràtul ad spinàs: s'i vènan magnâ, p'r un pôc ad tèmp, a s pōl anc tiràr dal śéśuli a Bluto butànd-'l in mâr par 'n àtim, ma pò lò al tórna sù listés.
I livèi ad śōg i èṅ tri ch'i s ripétan a rutasiòṅ:
Culegamènt estéran
}}
Mlìd
Mlìd (Meleti in Itagliàn) l'é un paesëin italian ad 450 abitant in Pruvincia d' Lôd.
447 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 447, mo invéci 'l an 447, 't ê da 'ndèr chè) Al 447 (quaterseintquarantasèt, quattrocentoquarantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 446 (quaterseintquarantasē) e 'l vin prìma dal 448 (quaterseintquarantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXLVII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintquarantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Ghèldria
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La Ghèldria all'è vòina dàl dòdas pruìnsi dl'Ulànda. La g'ha 2.009.498 abitänt (2011), e all'è in cëintar adl'Ulànda.
All'era una pruìnsia adl'Sànt Imper Rumän.
La sò capitäla all'è Arnhem.
Ligamm ad föra
}}
Duplicity
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Fargàr 40 migliòṅ ad dòlar 'l è fàcil, la part difìcila l'è fidàr-as dal tò cumpâr.|Tagline dal film}}
Duplicity (Cumpurtamènt dópi) 'l è 'n thriller sentimentàł americàṅ e tedésc dal 2009 scrit e dirèt par Tony Gilroy.
La pelìcula, custàda ssanta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la 'n à pò fat sù da piò ad stant'òt.
Sunt
Sinc an fà Ray Koval (Clive Owen), agìnt di servìsi segrét britànic dal MI6, al cgnusìva a Dubài durànt la fèsta dal Dè dl'indipendénsa americàna na bèla dóna ciamàda Claire Stenwick (Julia Roberts) e in na manéra sfaciàda al s l'éra purdàda a lèt sénsa savēr che lē, agìnta segréta dla CIA, dòp avér-ag dâ la śdòrmia la gh ciavarà di ducumènt riservâ.
Adès Ray, ch'l à péna tòlt 'n incàr'g ad spiunàǵ industriàł par la multinasiunàł Equikrom ad New York, al gh'à da véd'r-as cun 'l infurmadōr dla cuncurènta Burkett & Randle e, gnanc a dir-al, la parsòna ch'al gh'à da pasàr-'g un dossier ch'al scòta l'è pròpria la Claire. In dal carti a gh'è scrit che la Burkett & Randle l'è drē a métar su 'l marcâ un prudót “bómba” e qvéi Equikrom i tàc'n a cagàr-as sóta.
Kànsas City (Missouri)
{{Metacaixa
Duplicity
Sunt
Ma a dir dabòṅ i dū agìnt i èṅ anc di amànt e i lavóran par far un cōlp da migliòṅ ad dòlar.
Culegamènt estéran
}}
Kànsas City (Missouri)
Kansas City l'è na sità di Stat Unî ad quatarsènt-stantamìla abitànt a 'l incìrca ch'la s cata in dal stat dal Missouri, in dal cuntèi ad Jackson, ad Clay, ad Cass e 'd Platte. A n gh'è minga da cunfóndar-la cun la Kansas City ch'la s cata in dal stat dal Kansas da cl'atra banda dal cunfîṅ. Insém i daṅ vita a na sōla àrea metrupulitàna.
La s cata a 'l incróś fra i fiùm Kansas e Missouri. Al sò scutmàj 'l è La sità dal funtàni parchè la gh 'n à da piò ad duśènt, la secónda a 'l mónd dòp Róma.
Al sò sìndig 'l è 'l indipendènt Sly James.
Culegamènt estéran
}}
17 ed mèrz
Al  l'è al 76° dè dal calendàri gregoriàn (77° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 289 dè a la fin dl'an.
Gran bollito
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'è rivàda la teróna.}}
Gran bollito (Gran bujî) 'l è 'n film dramàtic ad scarésa dal 1977 ad Mauro Bolognini ch'al tóś spunt da la vita dla Leonarda Cianciulli, cgnusùda cuma la “Savunadōra 'd Curéś”, che fra 'l 1939 e 'l 1940 l'à masâ sćiancànd-li a pès tri dóni par pò métar-li a bójar par far-an di savòṅ.
'L è stâ girâ a Bulógna e a Mantṿa. In di Stat Unî i al cgnósan c'n al nóm ad Black Journal, tìtul sarnî a 'l inìsi quànd la regìa l'éra stada śibìda a Roman Polanski e pò a Marco Bellocchio.
Par cal film chè la Mina la canta 'l braṅ “Vita Vita”, scrit p'r Enzo Jannacci e par Giuseppe Viola.
Sunt
La Lea (Shelley Winters) l'è na napulitàna ch'la và a star a 'l inìsi di an quarànta, subìt prima dla Secónda guèra mundiàla, in na sità dl'Emìglia insém a sò marè Rosario (Mario Scaccia) e a sò fiōl Michele (Antonio Marsina), 'l ùnic ch'a gh'è armàś ad trédas tut mòrt cun di abòrt o in dal gir ad pôchi stmani. 'L è par quàl lè che la dóna, ch'la gh'à 'n banc dal lòt, la s è tacàda dimóndi a Michele. Un dè sò marè al patìs 'n ìctus armagnénd acsè uféś sénsa èsar più bòṅ ad giràr da par lò. A tgnir-'g adrē a gh pénsa la Tina (Milena Vukotic), la dóna di fat mèśa insiminìda ch'la fà fadìga a dascórar.
Quànd la Berta Maner (Alberto Lionello), ch'la dascór ad masć ad cuntìnuv, la vins 'n amb c'n i nùmar ch'la gh'à dâ la Lea, la và da lē a tōr i bèsi dla vìnsida ch'i gh sarvìsan par pagàr-'s al viàś p'r i Stat Unî in du a vìṿ sò marè. La napulitàna la gh cònta che sò fiōl al scamp' incóra parchè lē l'à fat un pat cun la Mòrt e ch'la n al darà mai a ninsòṅ, minga a la Pàtria e gnanc a cal dóni. A sucéd pò che la Lea, méntar l'è a mésa cun na sò vśina 'd cà, la puta Lisa Carpi (Max von Sydow), par scultàr al prèdichi ad Pàsqua ad Don Onorio (Franco Branciaroli), la véd sò fiōl insém a na bèla dóna ch'la fà la mistra 'd ginàstica, la Sandra (Laura Antonelli), e la n capìs più gnint. La và acsè in d'l apartamènt ch'la gh'à dâ la Palma (Adriana Asti) e che lē la spartìs cun la cantànta lumbàrda Stella Kraus (Renato Pozzetto), che però la fà finta 'd èsar na tedésca, par purtàr via di sò cavìi par far-ag na maledisiòṅ e far murìr sò pàdar. La ragàsa la gh'à acsè da partìr par turnàr a cà lasànd sò fiōl tut par lē (la gh fà anc al bagn e la 'l suga cuma 'n putèṅ). In dal méntar la taja anc la tèsta a la Berta c'n un manarèṅ, tant tut i crédan ch'la sia bèla partìda dònca ninsòṅ a la pésca piò. La mét sù 'n parōl bujènt e la la dasfa par far-an di savòṅ e di biscòt druànd i sò òs pistâ e pò la i dà via a 'l sò amìghi. La fà la stésa fiṅ anc la Lisa, cun la Lea ch'la gh pòrta via di tìtui par far-as dar da 'l funsiunàri dla banca (Alberto Lionello) di bèsi in cambi.
Una farfalla con le ali insanguinate
{{Metacaixa
Gran bollito
Sunt
Quànd la surèla dal prevòstar, la Maria (Rita Tushingham), la cata 'l anèl dla sò amìga Berta in dal savòṅ la capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa e la vrév cuntàr incòsa a Don Onorio ma la Lea la vōda 'l sac dascurénd sèg di tut i sò masamènt par fił e par ségn e la gh fà carpàr al cōr. Durànt al funeràł a riva in céśa al cap dla pulisìa (Max von Sydow) ch'al vōl dascórar cun la napulitàna parchè un cuśèṅ dla Berta, ch'al gh'iva da vgnir-la a tōr in stasiòṅ a Gènua, al n l'iva minga catàda: la dóna l'è sparìda. Turnàda a cà, dòp avér sigâ adrē a sò marè, la fà in tèmp a cupàr anc la Stella méntar l'éra drē a cantàr-ag quèl a 'l piàṅ. La Lea la fà di sacrifìsi a la mòrt par paràr via la guèra e par salvàr sò fiōl.
Una farfalla con le ali insanguinate
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Gran bollito
Sunt
Mént'r un carabinēr (Renato Pozzetto) al dà a la Lea la létra 'd ciamàda p'r al servìsi militàr par sò fiōl, al funsiunàri ad banca al và a testimuniàr a 'l cap dla pulisìa che la dóna ch'la gh'à fat cambiàr i tìtui dla sgnōra Carpi l'éra pròpria la Lea.
Una farfalla con le ali insanguinate
{{Film }}
Gran bollito
Culegamènt estéran
}}
Varsity Blues
{{Metacaixa
Una farfalla con le ali insanguinate
Una farfalla con le ali insanguinate (Na parpàja cun gl'ali insangvinàdi) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Duccio Tessari.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc c'n i nóm ad The Bloodstained Butterfly in di marcâ ingléś, Un papillon aux ailes ensanglantées in Frància, Una mariposa con las alas ensangrentadas in Spaggna e Das Geheimnis der Schwarzen Rose, Blutspur im Park e Das Messer in Germâgna.
Varsity Blues
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Una farfalla con le ali insanguinate
In un rōl pìcul a gh'è anc al śugadōr ad balòṅ Giorgio Chinaglia ch'al fà la part ad lì lò.
Varsity Blues
{{Film }}
Una farfalla con le ali insanguinate
Sunt
Un giurnalìsta televiśìṿ, Alessandro Marchi (Giancarlo Sbragia), al và a prucès cun l'acùśa 'd avér masâ a scurtlàdi, in un parc ad Bèrgam, na śóvna ragasōla francéśa ad darsèt an, la Françoise Pigaut (Carole André). 'L al difénd 'l avucàt Giulio Cordaro (Günther Stoll) ch'l è 'n sò amìg ma anc ad sò mujér, la Maria (Evelyn Stewart), da 'l mumènt ch'l è 'l sò amànt. 'L è par cal mutìṿ lè che quànd a Marchi i gh dànan 'l èrgàstul, chi lò al s pōl minga dir tant daspiaśû.
Varsity Blues
{{CITAZIONE|Śōga c'n al tò règhli.|Tagline dal film}}
Una farfalla con le ali insanguinate
Sunt
Finî al prucès, la fiōla 'd Alessandro, la Sarah (Wendy D'Olive), la cgnós par caś Giorgio (Helmut Berger), un śóvan ch'l iva pruâ a dir in tribunàl che Marchi al n gh intràva gnint c'n al fat. I dū i tac'n anc na relasiòṅ.
Varsity Blues
Varsity Blues (id.) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Brian Robbins. In dla sò culòna sunóra i s càtan di pès di Green Day (Nice Guys Finish Last), di Foo Fighters (My Hero) e di Offspring (Nitro (Youth Energy)).
Una farfalla con le ali insanguinate
Sunt
In di giōran a vgnir però atri dū dóni i vènan masàdi cumpàgn a la Françoise e la Cōrt 'd Apèl la riva a pinsàr ch'a gh pōl èsar stâ 'n śbali giudisiàri. Dòp la testimuniànsa dla Marta Clerici (Lorella De Luca), amànta ad Marchi, rivàda apòsta da 'l èstar par dir ch'in dal dè dla mòrt dla francéśa lò al s catàva sèg, 'l óm al vèṅ mandâ lìbar. Na sirà però Alessandro al ricév na telefunàda da òṅ ch'al gh diś 'd avér cupâ gl'ultmi dū dóni par far acsè ad mandàr-al fóra ad parśòṅ.
Varsity Blues
'L à purtâ a cà sinquànta-quàtar migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca esénd-an custâ sédas.
Sunt
A West Canaan, in dla pruìnsa dal Tèxas, al fùtbol americàṅ 'l è na religiòṅ e tut i vaṅ mat par la squàdra di West Canaan High School Coyotes d'l alenadōr Bud Kilmer (Jon Voight), òṅ ch'l è a 'l sò pòst da trént'an e che par vìnsar al n guàrda in fàcia a ninsòṅ.
Quànd la stéla dla squàdra, al quarterback Lance Harbor (Paul Walker), al s fà mâł a quàtar partìdi da la fiṅ dal campiunâ, anc parchè Kilmer al 'l à fat śugàr ch'al gh'iva 'n śnòć mèś frust, 'l è 'n brut cōlp p'r i West Canaan e anc p'r al ragàs ch'al và in a risć 'd a n psēr piò śugàr e 'd pèrdar la sò bórsa 'd studi. A 'l sò pòst 'l alenadōr a gh mét Jonathon Moxon dit “Mox” (James Van Der Beek) e lò al fà védar ch'al gh'à di nùm'r anc se ninsòṅ a gh cuntàva insìma.
Una farfalla con le ali insanguinate
Culegamènt estéran
}}
Pooyan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pooyan (cgnusû in Giapòṅ cuma プーヤン, ch'al vōl dir Ninèṅ) 'l è 'n śōg vìddeo dal 1982 dla Konami. La prutagunìsta 'l è na nimàla ciamàda Mama ch'la gh'à da diféndar i sò latòṅ da di lóv catìṿ.
Règhli
In Pooyan a gh'è da culpìr, cun 'n arc e di bulśòṅ, di lóv ch'i s mōvan tacâ atàc a di palunsèṅ. A sparàr i sò cólp l'è na rója ch'la sa spòsta sù e śò par mèś 'd 'n asinsōr a cadéni manuvrâ da i sò ninèṅ ch'i faṅ giràr la śirèla. Da 'l cant suo i lóv i s diféndan tirànd di giaròṅ cóntar la Mama. Dal vòlti la ninéta la gh'à a dispuśisiòṅ anc na còsa rustìda ch'la pōl butàr-gh adòs par far fóra più bistiàsi in na vòlta sōla.