cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Porky's - Questi pazzi pazzi porcelloni
Sunt
Turnâ in dal college, i studènt i decìdan 'd andàr a védar cal fémni mént'r i èṅ drē a cavàr-as śò sóta la dócia e i al faṅ par mèś ad soquànt buś in dal mur. Pipîṅ 'l è dasfurtunâ anca lè parchè la sa gh para davànti na budlòna e acsè lò al n è bòṅ ad védar gnint. Incasâ négar, lò al gh diś ad far-as da na banda ma in cla manéra chè al ragàsōli i capìsan ch'i masć i èṅ drē a tgnir-i 'd òć. Tommy al stà a 'l śōg miténd la sò léngua insfilsàda p'r al buś e al diś ch'l è prònt a lcar-i. Una ad qvili lè la gh fà 'n schèrs e la gh mét dal savòṅ in bóca e lò al fà 'l fùrub miténd-ag invéci al sò cas in mèś. Purtròp par lò a riva lè la catìva Beulah Balbricker (Nancy Parsons), l'alenadōra ciciòna dla squàdra ad basket dal fémni. Chi lē, arliàda dabòṅ, la gh s buta adòs tgnénd-'g-al stric cun al maṅ p'r a n far-al andàr via. Quànd però chi lò al gh la cava a scapàr via a fadìga, lì lē la và da 'l diretōr par dmandàr ad far 'n ispesiòṅ a i masć dla scōla p'r arcgnósar chi al fus stâ, avénd nutâ ch'in cal cas lè a gh'éra 'n nièl. Lē la vrév cavàr-i śò tut par guardàr-'g i pistulèṅ.
Culegamènt estéran
}}
632
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DCXXXII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Sciavid
Us dìs sciavid un quèl da magnè brisa cundì, brisa salè. Ui è un particulèr azènt in tal zoni ad mèr dla pruvèza ad Furlè-Zisèina in do cus dìs sciavoid.
La casa nera
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I s còntan di quèi strâṅ su cla cà là... I grand i gh 'n aṅ terōr e i putèṅ i s guàrdan bèṅ da pasàr-ag davànti. Adès Wes Craven, avtōr ad “Nightmare”, al gh v pòrta dèntar...|Tagline dal film}}
La casa nera (La cà négra) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1991 ad Wes Craven. Custâ siē migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad trént'òṅ.
Sunt
Poindexter Williams (Brandon Quintin Adams) al gh'à na màdar malàda 'd càncar ch'la n gh'à mia i bèsi par far l'uperasiòṅ e na surèla, la Ruby (Kelly Jo Minter), ch'la và mata p'r i taròc e ch'la gh'à dâ 'l scutmàj ad Grullo. Tut tri i staṅ in un ghét ad Los Angeles. Cuma s'a n fus minga abàsta, Eldon Robeson (Everett McGill) e sò mujér (Wendy Robie) i gh daṅ al sfrat esénd che lōr i vōlan tiràr śò dimóndi di palàs ch'i gh'aṅ sénsa dar a mènt a qvéi ch'i gh vìvan dèntar.
Al làdar Leroy (Ving Rhames) al dedìd ad far-ag vìśita, insém a 'l sò amìg Spencer (Jeremy Roberts) e a Grullo, par rubàr-ag dal munédi 'd òr. Spenser al sparìs subìt. I àtar dū i al péscan in cà ma i gh'aṅ da far i cònt c'n un rottweiler dimóndi catìṿ e pò i s sèntan di stus strâṅ. Méntar Leroy al và sù, Grullo al và a dar 'n òć in cantìna e lè al gh cata dla gint imparśunàda in dal sotscàla. Tut 'd un trat i tórnan i Robeson e par Leroy l'è la fiṅ. Grullo al và in a risć ad far cumpàgn ma a 'l ùltim a riva na baghéta ad nóm Alice (Allison Joy Langer) ch'la gh salva la vita. Chi lē la gh cònta che chi dū là i la tràtan cuma s'la fus sò fiōla ma che i èṅ anc drē a pascàr al fiōl parfèt.
Culegamènt estéran
}}
Pandora
L'è una vardùra clas cultìva in tal tèr, quènd cl'è matura l'avrèb da esàr d'un bèl ros impiè, quènd cl'è azèrba l'è d'un bròt virdè. I la dròva i cuntadè e la zènt ad campègna da fè la cunsèrva, invezì quì dla zitè i la va a cumprè a e marchè za còlta.
Asteròid
Pianidén d'l sistamma sulèr.
12 ed znèr
Al  l'è al 12śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 353 dè a la fin dl'an (354 in di an biśestìl).
Djurgårdens IF Fotboll
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Djurgårdens IF, l'è na squàdra 'd balòṅ ad Stucólma.
Al DIF 'l è nâ in dal 1981 da 'n óm ch'al s ciamàva John G. Jansson. 'L è stâ anc campiòṅ dla Śvèsia p'r ùndas vòlti e 'l à vins quàtar cópi nasiunàli.
La squàdra, ch'la dróa na maja a strisli verticàli blù e négar, la śōga 'l sò partìdi in dal vèć stadi Tele2 Arena.
Culegamènt estéran
}}
Cubatão
Cubatão a l'è una sitä dal Brasil con 127.702 abitant (2008) in dal Stä ad São Paulo.
João Pessoa
João Pessoa a l'è una sitä dal Brasil dal Nord-Est, capitäla dal Stät dal Paraíba. La gh'ha 672.081 abitant (2008). In dal so teritòri a gh’è al Ponto de Seixas, al pònt püsä a Est ad tüt al Brasil.
Cubatão
In dal 1992 l'ha meritä, da l'ONU, al tìtul ad Cidade-símbolo da Recuperação Ambiental (Sitä sìmbul dal recüpar ambiantäl)
João Pessoa
Storia
Fundà in dal 1585, al sò prìn nùm a lera Filipéia de Nossa Senhora das Neves, è a l'è la tèrsa sitä püsä vëcia ad tütt al Brasil. Al sò nùm c'la g'ha adëss a l'è cùl d'un pulìtic dal pòst cl'è stä masä in dal 1930
Una Soap
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dal vòlti la vita l'è più strana dna “Soap Opera”.|Tagline dal film}}
Una Soap (Na Soap) 'l è na cumèdia danéśa e śvedéśa dal 2006 dla Pernille Fischer Christensen che chè l'è a 'l sò debùt da regìsta.
Al film 'l à purtâ a cà 'l Órs 'd Argìnt, al gran prèmi dla giurìa, a 'l Fèstival ad Berlîṅ dal 2006.
Sunt
La Charlotte (Trine Dyrholm), pruprietària 'd un salòṅ ad belésa, l'à péna mulâ 'l sò muróś Kristian (Frank Thiel), dutōr ad mistēr, dòp avér visû sèg par quàt'r an. Adès l'à spatinâ andànd a star in 'n apartamènt da par lē, ad sōv'r ad qvél 'd Ulrik (David Dencik), un trans ch'al s fà ciamàr Veronica ch'al vōl cambiàr sès e ch'al scampa vindénd al sò còrp par bèsi. In dal méntar ch'la Veronica la dà śò la pólvra in salòt, la Charlotte la próa a tgnir impìsa na lampàda in dla sò cambra da lèt ch'la sa śmòrsa sèmpar da par lē e pò la s mét sù quèl da magnàr in dal micro-óndi.
La Veronica la gh'à na cagnìna ch'la s ciàma Miss Daisy. Dòp avér-ag ślungâ quèl da magnàr e bruśâ la fritàda, a gh sòna a 'l us la Charlotte parchè la gh'à biśógn 'd ajùt ch'la gh'à da spustàr na réda da lèt c'n al stramàs tacâ insìma ch'l è dimóndi péśa e lē da par lē la n gh la cava minga. Dòp avér-al fat malvluntéra, la Veronica la tórna śò a guardàr na telenuvéla in ingléś a la televiśiòṅ méntar la Charlotte la và a lèt cun 'n óm spuśâ (Jakob Ulrik Lohmann) spianànd-'l a la granda. Subìt dòp la và a purtàr un rigàl a la Veronica, un fónd-tinta, acsè la pōl quaciàr méj la sò pèla da óm. A riva anc sò màdar (Elsebeth Steentoft) ch'invéci la gh pòrta dal rivìsti da lèśar. Al trans l'è dimóndi śò e 'l decìd ad tōr-as la vita mandànd śò dal madśìni tuti insém. La Miss Daisy la taca a bajàr fòrt daśdànd in dla nòt la Charlotte ch'la và śò par dir ad dar-'g un taj parchè l'à fiacâ. Vrénd 'l us la cata la Veronica in còma in mèś a 'l gòmit. La dóna la ciàma subìt Kristian a 'l telèfun e chi lò al gh diś 'd insfilsàr-ag dū dida in góla par far-ag vgnir 'l urt dal gòmit e vudàr-'g al stómag ma a n funsióna minga dònca la ciàma subìt 'n ambulànsa.
Al dè dòp la Veronica la tórna a cà e sò màdar la gh pòrta di óṿ dōls ad quàja in rigàl ma lò al s arlìa sèg parchè la 'l ciàma sèmp'r Ulrik. Al trans al và in cuśìna a tōr na scatla 'd ciuculatèṅ da purtàr a sò pàdar p'r al sò cumpléan anc se lò al n 'l à minga invidâ a la fèsta.
In cambi d'l ajùt ch'la gh'à dâ salvànd-ag la vita, la Charlotte la dmanda a la Veronica ad mét'r-ag sù dal téndi a la fnèstra parchè a gh'è sèmp'r un purcùs 'd 'n àtar palàs ch'al la tîṅ 'd òć quànd la s cava śò. La Charlotte la li vōl biànchi e la Veronica la s śibìs ad cuśìr-li lē, pò la và a cambiàr al nàst'r adeśìṿ ch'al gh al tîṅ schis sóta 'l stanlèṅ. Méntar lē la s tira sù 'l mudàndi cl'atra là la s li cava parchè la s è purtàda a lèt 'n àt'r óm (Claes Bang), qvést chè divursiâ.
Cla sira lè la Veronica la gh mónta 'l téndi e la Charlotte la gh diś ch'al pōl armàgnar par séna. Dòp avér scaldâ dla pizza c'n al micro-óndi la gh admànda chi èṅ-i tut chi óm ch'i pàsan par cà sua (ag curàǵ ch'la gh'à, pròpria lē!). La Veronica la n è minga bòna ad dir ch'i èṅ di sò cliènt e dònca la gh rispónd ch'la fà di lavōr da sarta, giustàr dal sfési dal braghi, cuśìr di rudèi e via dascurénd, par métar-'s in bisàca quèl.
Culegamènt estéran
}}
Nelle pieghe della carne
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Sès, śgriśōr e matéria in un parvèrs prilàr in tónd.|Tagline dal film}}
Nelle pieghe della carne (In dal pighi dla carna) 'l è 'n film thriller dal 1970 ad Sergio Bergonzelli. 'L è stâ girâ a Pinēd in di Abrùs e pò distribuî anc a 'l èstar c'n al tìtul 'd “In the folds of the flesh”.
Al dū prutagunìsti, l'Eleonora Rossi Drago e la Pier Angeli, i aṅ pruâ a masàr-as pôc tèmp dòp avér girâ cla pelìcula chè, cun la secónda, ex muróśa ad James Dean, ch'la gh l'à anc cavàda murénd a sōi trénta-nóṿ an.
Sunt
La guernànta Lucille (Eleonora Rossi Drago) la viṿ in un castèl in sal mâr insém a sò anvōd Colin (Emilio Gutiérrez Caba) e a la fiōla dal padròṅ, la Falaise (Pier Angeli). Dimóndi an prima un sasèṅ ch'al s éra lugâ in dal lōr giardèṅ (Fernando Sancho), prima 'd ès'r arestâ par la pulisìa, 'l iva fat in tèmp a védar la Lucille mét'r in mòt na barca a mutōr sénsa ninsòṅ a bōrd e pò saplìr òṅ. Chi lò al prév èsar pròpria 'l padròṅ dla vila, al sgnōr Andrè (Giancarlo Sisti), cardû mòrt in mâr. Invéci l'è stada la Falaise a cupàr-al tajànd-ag la tèsta cun na sabla dòp che lò 'l iva pruâ a viulentàr-la da pìcula. Ma a gh'è quèl ch'a traśa parchè lē la gh'à na pirùca śala in cô quànd invéci i sò cavìi i èṅ scûr cuma qvéi dla fiōla dla guernànta mòrta in 'n incidènt, l’Ester, mént'r in manicòmi a gh'è na biónda ch'la pâr pròpria la Falaise (Maria Rosa Sclauzero). Adès l'è la Lucille ch'la tîṅ adrē a 'l castèl.
Un dè i rìvan lè, cun sèg al sò caṅ lóv, un cuśèṅ 'd Andrè, Michel (Alfredo Mayo), e 'n sò amìg, Alex (Víctor Alcázar). I vènan cupâ tut dū par la Falaise dòp ch'i èṅ andâ a lèt sèg parchè quàla là, ch'l'è na purcùsa 'd prim órdan anc s'al muróś la gh 'l à bèla in Colin, la gh'à sèmp'r in a mènt qvél ch'a gh'éra sucès da pìcula e masàr i óm ch'i gh próan sèg 'l è più fòrt ad lē. Colin al fà fóra anc la bèstia ch'la s éra misa a scavàr in dal giardèṅ in du a gh'éra 'l cadàvar.
I prubléma p'r i tri i n finìsan minga lè parchè in cal mént'r a s fà viṿ al delinquènt ch'in alóra 'l iva vdû la Lucille saplìr Andrè. Par taśēr al vōl un muć ad bèsi. Invéci la guernànta la 'l fà fóra in dla vasca da bagn cun dal cianûr e pò la gh fà di savòṅ avénd-ag tut qvél ch'a gh vōl in cantìna.
Un dè a riva lè 'n óm ch'al diś 'd ès'r Andrè (Alfredo Mayo). Dòp tant an a s fà fadìga a 'rcós'r-al anc parchè in cal méntar al s éra fat far na plàstica a la ghigna.
Culegamènt estéran
}}
Fernandel
Fernandel oséja: Fernand Joseph Désiré Contandin Nasû a Marsìglia l’ 8 ed mâg dal 1903 e môrt a Parì al 26 ed fervêr dal 1971.
Véta
Ind al mèinter al fêva di spetâcol cme cantânt e caraterésta ind i café-cuncêrt dōve al fêva armagnêr al póblich pr’ al só prufîl da cavâl.
Al 4 avrîl 1925 l’à spusê Henriette Manse, la surèla ‘d un só chêr amîgh. A gh’àn avû trî fiô, Josette int al 1926, Janine int al 1930 e Franck int al 1935.
Al debót int al cinéma l’é stê int al 1931, quând l’à 'vû un rōl céch int al  félm Le Blanc et le noir, in dōve “Raimu” l’ēra al prutagonésta principêl. Ind al ‘stès ân Jean Renoir al gh’à fât fêr un rōl pió impurtânt in On purge bébé, trât da un lavōr ed Georges Feydeau. Sèimper int al 1931, l’é stê prutagonésta int al félm ed Bernard Deschamps Le Rosier de Madame Husson, in dōve al recitêva ‘na pêrt che in carēra a gh’avréven zibî dèspes, còl 'd un zuvnôt ingènev, che, in sté chêş, al perdîva la verginitê in ‘na cà ed piaṣèir.
L’ēra rivê al sucès, che l’é continvê per tót j ân trèinta, peréiod dóve Fernandel però l’à purtê avânti la carēra ed cantânt in dimòndi comèdi musichêli, che despès în stêdi dôp pôch spustêdi in adatamèint p'ral cinéma.
Tót però l’é cambiê int al 1952, quând, grâsia a Julien Duvivier e al prém ed la sèria ed félm ed Don Camél, l’à vistî al rōl ‘d un prēt italiân ed pruvîncia, fugôṣ e sèimper in lôta cun al séndech cumunésta, Pepòun, recitê da Gino Cervi.
In tót, dal 1952 al 1965, a n’à recitê 5:
Ind al mèinter al gh’é ânch in divêrs êter félm sia italiân che americân. Atōr bòun ed fêr tót e ch' es fêva capîr, int j ân sinquânta e 'sânta al s'é catê a fêr di rōl che pasêven dal cômich, cme in La legge è legge (1957) al fiânch ed Totò o La vacca e il prigioniero 1959, a ētri recitasiòun pió cumuvèinti.
Al só prém félm a Hollywood, dal 1956, l’é stê Il giro del mondo in ottanta giorni, dōve al recitêva la pêrt ‘d un viturèin. Al sucès otgnû in cól félm al l’à purtê a girêr ‘na nōva cumèdia int al 1958, Paris Holiday, cun Bob Hope e Anita Ekberg.
A la fîn ‘d la carēra al s’é inviê int la strêda ‘d la regía di félm, la trât insèm quâter félm, e creê la cà ed produsiòun GaFer film insèm a Jean Gabin.
Int al 1971, quând la lavorasiòun ed la sèsta dal j avintûri ed Don Camèl, Don Camél e i zôven d’incō, per la regía ed Christian Jaque l’ēra bèle a un bòun pûnt, l'atōr l’à incumincê a malêres in môd sèri e l’à duvû lasêr lé al prugèt, cun l'abandòun dal riprèiṣi dal félm. A’ s dîṣ che Gino Cervi, quând a gh’àn dê la nutèsia ed l’ abandòun, per questiòun ed salót, ed Fernandel, an n’à pió vrû cuntinvêr p'r al rispèt e la stéma che al pruvêva p'ral fradèl e cumpâgn ed lavōr. Dòunca al sèst félm l’é armêṣ mìa finî ânca se quelchidûn al dîṣ ch' a 'gh manchés pôchi riprèiṣi a la fîn. L'é pó stê fât int al 1972 cun Gastopne Moschin int al rōl ed Don Camél e Lionel Stander in còl ed Pepòun.
Dôp mèiş ed soferèinsi Fernandel l’é môrt ‘d un brót mêl; l’é stê suplî ind al simitèri parigîn ed Passy.
Al nòm d' êrt
Al nòm d'êrt al deşvîn da la faméja Manse. Difâti, al dé dal spuşalési ed la fiōla a sèmbra che la nôna, ed l'alōra Fernand Contandin, l'âbia dét a 'd êlta vōş: "Vé! Voilà le Fernand d'Elle!".
Collegamèint d’ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Fernandel trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
13 ed znèr
Al  l'è al 13śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 352 dè a la fin dl'an (353 in di an biśestìl).
Sharon Fichman
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Sharon Fichman (Turònt, 3 ad Dicémbar dal 1990) l'è na tenìsta ebrèia canadéśa prufesiunìsta da 'l 2009 ch'in dla sò caréra l'à mis in bisàca òt tìtui ITF. La gh'à anc la sitadinànsa 'd Iśraēl. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è élta un mét'r e ssanta-tri e la péśa sinquànta-sèt chilo.
L'è rivàda a èsar la nùmar utànta-sèt dal mónd al 31 ad Mars dal 2014. I sò genitōr i èṅ tut dū di inśgnēr.
Caréra
La canadéśa la śōga in dal Favràr dal 2008 'l ITF da stantasìnc-mila dòlar ad Midland in dua la ciàpa la paga da la Melanie South in di quàrt par 0-6 4-6. In Śugn la fà méj a Waterloo pardénd in finàl. In Luj, cun na carta salvàdga in bisàca, la tōś part par la prima vòlta in dla sò vita a 'l tablòṅ prinsìpał 'd un turnèo WTA a Turònt ma la céd subìt a la Jill Craybas par 4-6 3-6, stés quèl anc a la fiṅ d'l an quànd qvéi ad Quebec City i l'invìdan par śugàr dirèt ma lē la và fóra a 'l prim tùran cun la Bethanie Mattek-Sands par 3-6 3-6.
In dal Śnar dal 2009 la śōga àtar dū finàli ITF da vintsìnc-mila dòlar e la in pòrta a cà una e pò n'atr'incóra in Avrìl a Osprey. In Maǵ la pasa 'l qualificasiòṅ a Esturìl ma pò la céd in tri sét a la rusa Marija Kirilenko. In Istâ la patìs tri scunfìti da gl'itagliàni Alberta Brianti a Wimbledon, Tathiana Garbin a Bùdapest e Nastassja Burnett a Palèrum. In Setémbar a Bièla la riva in finàl in 'n impurtànt ITF da sènt-mila dòlar ma la pèrd da la Petra Martić par 5-7 4-6. La finìs la stagiòṅ a la puśisiòṅ 132 dal ranking.
In dal 2010 la n s qualìfica minga a Auckland, Hobart e Melbourne, mént'r in Culómbia la pèrd subìt a Cali (7-5 4-6 6-7 da la Klára Koukalová) e a Bugutà (3-6 6-3 4-6 da l'Angelique Kerber). A Acapûlc invéci la s insfìlsa in di quàrt stendénd prima la Sorana Cîrstea par 6-2 6-0 pò baténd anc l'ucràina Marija Korytceva par 6-2 6-3. In dal rèst dla stagiòṅ però la màcia sù pôc, sōl dū quàrt ITF.
La taca al 2011 vinsénd 'l ITF ad Plantation baténd la Camila Giorgi in semifinàl par 3-6 6-3 6-3 e l'Alexandra Cadanțu in finàl par 6-3 7-6. A Bugutà la riva in di utàṿ pasànd p'r al qualificasiòṅ (6-4 5-7 2-6 da la padròna 'd cà, la Catalina Castaño) pò in Luj la vins 'n àt'r ITF a Waterloo e acsè la finìs 'l an a 'l 166śum pòst.
La prima part dal sò 2012 'l è 'n diśàstar. La s fà védar sōl in d'l ITF ad Caśèrta in Maǵ in dua la riva in semifinàl. In Luj invéci la vins incóra a cà sua a Waterloo baténd la Julia Glushko par 6-3 6-2 e pò in Agóst la và in Rumanìa par mét'r-as in bisàca anc al tìtul d'l ITF ad Mamàja. A s véd pròpria ch'adès la canadéśa la gh dà dèntar parchè fra Setémbar e Utóbar la fà tri finàli ITF ad fila anc se pò la i pèrd tuti. Turnàda in Cànada, l'incróśa par dū vòlti la sò bistiàsa négra, l'Eugenie Bouchard, pardénd-ag sèg in di ITF ad Saguenay e Turònt ma faghénd listés quàrt e finàl. 'L ùltim turnèo ITF ch'la śōga in dal 2012 'l è 'l ITF ad Phoenix in Nuvémbar. Chè la Sharon la céd a la Madison Keys in semifinàl par 1-6 3-6.
In dal 2014 la pasa 'l qualificasiòṅ a Auckland e pò la bat anc la Sorana Cîrstea par 6-1 6-4 prima ad lasàr-'g al péni cun la Garbiñe Muguruza Blanco in tri sét. La fà cumpàgn anc a Acapûlc in Favràr in dua la gh'à la méj cun l'Yvonne Meusburger prima ad cédar a la francéśa Caroline Garcia par 2-6 5-7. A Indian Wells la patìs na lesiòṅ da la Sara Errani ch'la la manda a cà, incóra a 'l secónd tùran, c'n al puntéǵ ad 1-6 1-6. A Miami invéci la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ farmànd-as in dū sét quànd la bèca la Coco Vandeweghe.
Culegamènt estéran
}}
Don Viturion
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Don Vittorio Pastori, ciamä da tütt Dòn Viturion, (Varéṡ al 15 d’avrìl dal 1926 - 2 stëimbar dal 1994) all'è stä un cumerciant italián, c'al s'é fat prèt tärdi e l'è dvintä misiunäri in Uganda.
Biugrafia
Nasì a Varéṡ al 15 d'aprìl dal 1926, par tanti ann all'é stä padron d'un risturànt in d'la sò citä. Vers al 1970, l'ha lasä tütt p'r andäg a dré a Mons. Rìcu Manfredini, cl'era parvòst a Varéṡ e l'è dvantä véscuv ad'la Diocesi ad Piasëinsa.
In dal 1972 l'ha fundä a Piaṡëinsa Africa Mission, un'Asuciasòn ad beneficinsa ca g' dava da mangiä ai ragas pòvar africàn.
All'é stä diàcun par bota ann, e al 15 da stëimbar dal 1984 l'è stä cunsacrà prèt a Gulu, da Mons. Cipriano Biyehima Kihangire.
In d'la sò vita all'ha fat 147 viägg Piaṡëinsa-Gulu-Piaṡëinsa, par fä dal bëin ai pòvar. L'è mort d'infärt al 2 da stëimbar dal 1994, e al riposa in dal campsant ad Rasa, frasiòn ad Varéṡ.
La Mision in Uganda
<div style="float:left; width:300pt; background-color:#FBEC5D; padding-left:1em; padding-right:1em; border:black solid 1px; margin:0pt 5pt 5pt 5pt;"> In s'la fàm e la puartä<BR>
Fiumèlb
Fiumèlb (Fiumalbo in Itagliàn e anca in dal sò dialëtt) l'é un paesëin italian ad 1.030 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
Don Viturion
La Mision in Uganda
Chi g'ha fàm, g'ha fam sübit; chi g'ha séd, g'ha séd adèss; chi patìsa, patìsa incö.
Don Viturion
Ligàm ad föra
}}
Smana (śōg ed ragasōl)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al śōg edla smana l'è na manéra 'd pasèr-'s al tèimp di putèin e dal ragasōli quand a gh'è bel tèimp a l'ària 'verta.
Cum'a s śōga
I putèin i disègnen un schéma a sêt caśèli (c'ma sêt dè la gh'à la smana) col gesèt in sìm'a 'l pavimèint dal curtîl, o anca cun un bastunsèin ch'al sgranfègna la tèra, pò a turen i gh'àn da butèr un sasèin dàint'r in dal prìm quadrê subìt lè davànti, ch'al s'rèv al dè dal lunedè, saltèr-egh dèinter, tōr sù al sasulèin e saltèr per tùt chi èter dè (mo in dal dè dla dmenga, a s es pōl anc arpunsèr). Vgnû bèin cal pasàǵ chè dal lunedè, al stès putèin al tirarà 'l sasèin dàint'r in dal quadrê dal martedè, al seltarà dàint'r in dal caśèli in sucesiòun, tulènd sù al sasulèin in dal màinter ch'al pasa dàint'r a 'l quadrê dal martedè, e via acsè per tùt chi èter dè dla smana. Vgnû bèin tùt chi selt chè, sàimp'r al stès putèin al gh'arà da fèr n'ètra volta al gîr ed tùt i dè dla smana, mo stavòlta pugènd al sasulèin apèina tolt sù da tèra, in sìm'a la fròunt, e saltèr ded sà e ded là sàinsa psér guardèr per tèra: minga difìcil che 'l ragasōl al pista col pē na riga disgnèda col gesèt, mo in cal mumèint lè, 'l à sbagliê e alóra al turen ed śughèr al tucarà a 'n èter putèin.
Referèinsi
}}
About Adam
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Lì lò 'l è 'l segrét malisióś ad tri surèli...|Tagline dal film}}
About Adam (Dascurénd 'd Adam) l'è na cumèdia dal 2000 ad Gerard Stembridge ch'al l'à anc scrita. L'è stada giràda a Dublîṅ.
Durànt al film la prutagunìsta Kate Hudson, fiōla dla Goldie Hawn, la canta i braṅ "The Man I Love" ad George Gershwin e dl'Ira Gershwin, "You Do Something to Me" ad Cole Porter e "All the Way" ad Sammy Cahn e ad Jimmy Van Heusen.
Sunt
La Lucy Owens (Kate Hudson) l'è na ragàsa puta ch'la canta e ch'la fà la camaréra in un bar ad Dublîṅ. La gh'à dū surèli, l’Alice (Charlotte Bradley), spuśàda cun Martin Rooney (Brendan Dempsey) e la Laura (Frances O'Connor), ch'la stùdia létri, e 'n fradèl più pìcul, David (Alan Maher). La viṿ incóra a cà 'd sò màdar Peggy (Rosaleen Linehan) parchè la n è minga bòna ad tgnir-as stric i muróś.
Un dè, méntar la canta 'n pès a 'l piano bar, a vîṅ dènt'r un ragàs ad nóm Adam (Stuart Townsend) ch'al gh fà vgnir un cōlp da 'l tant ch'al gh piàś. Quànd la pasa da 'l sò taùl par tōr gl'urdinasiòṅ, la dascór sèg e i dū i decìd'n ad védar-'s incóra. A sucéd pò ch'i dvènt'n anc muróś tant che p'r al dè dal cumpléan ad sò màdar la Lucy la diś ch'i s vōlan spuśàr. Pcâ che lò in cal mént'r al s sia fat tut i mémbar dla famìja parchè 'l è 'n buśiàrd patintâ.
Culegamènt estéran
}}
Maringá
Maringá a l'è una sitä dal Brasil in dal Stä dal Paraná. La gh'ha 324.397 abitant (2006).
A l'è la tèrsa sitä dal sò Stä, e la g'ha tanti zòni verdi a bòta.
Curuçá
Curuçá a l'è una sitä dal Brasil in dal Stä dal Pará cun 36.748 abitant (2005).
1656
Al 1656 (MDCLVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
14 ed znèr
Al  l'è al 14śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra ètri 351 dè a la fin dl'an (352 in di an biśestìl).
Anche gli uccelli uccidono
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Qvést chè a prév ès'r ad sōvar dal vòstri tèsti.|Tagline dal film}}
Anche gli uccelli uccidono (Anc gl'uśèi i màsan) l'è na cumèdia dal 1970 ad Robert Altman. L'è stada giràda a Houston in dal Tèxas.
Sunt
In dal méntar ch'un prufesōr ch'al stùddia gl'uśèi (Rene Auberjonois) al fà na lesiòṅ su 'l cumpurtamènt ad cal bèsti lè anc in cunfrònt cun qvél dal gèn'r umàṅ, al śōvan c'n i uciài Brewster McCloud (Bud Cort), lugâ in 'n auditorium, al fà da tut par far sù 'n machinàri par vulàr, cuma qvéi ad Leonardo Da Vinci. Al ragàs al pōl cuntàr su 'l ajùt dla Louise (Sally Kellerman), 'n àngil crudâ śò ch'la gh diś ad tgnir adrē sèmp'r a i sò sógn e 'd armàgnar pûr in dal còrp.
Par far-'s i mùscui in manéra ad psēr mōvar sù e śò gl'ali mecànichi dal sò aparéć, Brewster al fà da spés alenamènt davànti a la Hope (Jennifer Salt), na ragasōla cun dal trési mèśa mata e dimóndi malnéta ch'la gh pòrta da magnàr ad nascòst e ch'la s la grata guardànd-al far gl'eśercìsi e far fadìga in di bras. Quànd lò al ciùla par la prima vòlta andànd a lèt cun la sò amìga Suzanne (Shelley Duval), la Louise la s arlìa sèg mulànd-al.
A sucéd pò che soquànti parsòni i tàc'n a murìr e in di sò còrp a s cata sèmpar dal scagasàdi 'd uśèi. Al vitmi i èṅ al vèć tarulî Abraham Wright (Stacy Keach) ch'al pènsa sōl a i bèsi, la daśgustóśa cantànta dla lìrica Daphne Heap (Margaret Hamilton) e 'l pulisiòt laśaròṅ Douglas Breen (Bert Remsen). Al detective Frank Shaft (Michael Murphy) e 'l sò jutànt, al tenènt Johnson (John Schuck), i n saṅ mia da che part tacàr, sōl a 'l ùltim la Suzanne la cònta ch'a masàr qvi là 'l è stâ pròpria Brewster. Quànd la pulisìa la và in d'l auditorium p'r arestàr-al, lò al s mét gl'ali e al taca a vulàr in fiṅ tant che, stlâ dla fadìga, al n gh la cava piò e al sa spapèla par tèra.
Culegamènt estéran
}}
Jamie Hampton
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Jamie Hampton (Francfòrt, 8 ad Śnar dal 1990) l'è na tenìsta americàna, prufesiunìsta da 'l Setémbar dal 2009. L'è nada in Germâgna perchè sò pàdar, militàr ad mistēr, al lauràva là in alóra. Sò màdar invéci la daśvèṅ da la Curèa dal Sud.
L'è élta 173 cm e la péśa 68 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. La stà a Auburn in dal stat dl'Alabàma.
Caréra
In dal 2010, dòp avér mancâ p'r un pēl al qualificasiòṅ a 'l turnèo ad Stanford, la gh la cava invéci a pasàr-i a San Diego pardénd però subìt par 3-6 4-6 cun la Melanie Oudin. A Cincinnati i gh dànan na carta salvàdga ma lē la n la dasfrùta briśa pardénd 4-6 2-6 da la Sara Errani. In dal 2011 la mét in fila sōl di prim tùran, in tut 'l an la vins sōl na partìda in di turnèo WTA, qualificasiòṅ a part, a Miami cóntar la nùmar 173 dal mónd Ajla Tomljanović.
In dal 2012, baténd la Kirsten Flipkens, la gh la cava a pasàr al qualificasiòṅ a gl'Australian Open. Chè la bat la Mandy Minella 6-1 6-1 prima 'd èsar sćiancàda 0-6 1-6 da la Marija Šarapova. In Favràr la śōga anc al turnèo ad Memphis dòp avér batû la Nastassja Burnett in dal qualificasiòṅ; anc chè la fà secónd tùran (4-6 3-6 da la Vera Duševina). A Indian Wells la fà dimóndi strada baténd via via la Polona Hercog 6-0 6-1, la Jelena Janković 6-4 6-3 e la Jarmila Gajdošová 6-2 6-7 6-2. In sal più bèl l'è custréta a dar-ag sù cun l'Agnieszka Radwańska quànd i ér'n un sét para. A Charleston la bat la Sloane Stephens prima ad pèrdar da la nùmar sinc dal mónd Samantha Stosur. A Wimbledon la gh la cava a mandàr a cà la Daniela Hantuchová prima ad far al valìś lē cun la śugadōra ad cà, l'Heather Watson. Da Agóst in avànti la pèrd a 'l prim tùran da la Marion Bartoli a gl'US Open, a 'l secónd tùran da l'Ekaterina Makarova a Seùl, a 'l tèrs tùran da l'Agnieszka Radwańska a Tokyo e in di quàrt a Uśàka (2-6 4-6 da la Samantha Stosur). La sèra 'l an da nùmar stant'òṅ dal mónd.
Al 2013 al s vèra bèṅ par lē parchè la gh la cava a rivàr in semifinàl a Auckland (6-7 6-7 da l'Agnieszka Radwańska) e a 'l tèrs tùran a Melbourne (4-6 6-4 2-6 da la Viktoryja Azaranka, nùmar òṅ dal mónd e vinsidōra pò dal turnèo). In Favràr la śōga p'r i Stat Unî la Fed Cup a Rìmin. La Sara Errani la gh lasa sōl al briśi baténd-la 6-2 6-1. Cun la Roberta Vinci la cumbàt sōl in dal secónd sét pardénd pò listés 2-6 6-4 1-6. La tórna a śugàr in dal sircùit WTA a Memphis in dua la riva in di quàrt (5-7 2-6 da la Marina Eraković). A Indian Wells, prima ad cédar a la Urszula Radwańska, la manda a cà la Bethanie Mattek-Sands 5-7 6-3 6-1 e la Su-Wei Hsieh 6-3 6-3. Dòp un secónd tùran a Miami, la taca dimóndi mâl la stagiòṅ in sla tèra pardénd a 'l prim tùran a Charleston e a n pasànd minga al qualificasiòṅ a Madrid e a Róma. Tucâ al fónd, la Hampton la s dà na mòsa a partìr da 'l turnèo ad Bruxelles in dua la manda a cà al śugadōri ad cà Yanina Wickmayer e Kirsten Flipkens e l'itagliàna Roberta Vinci 5-7 6-3 7-5, pardénd pò in semifinàl da la Kaia Kanepi. A 'l Roland Garros la dà adòs a 'l céchi Lucie Šafářová e Petra Kvitová ma a 'l quàrt tùran la vèṅ misa a 'l sò pòst da la Jelena Janković 0-6 2-6 rivànd in tut i caś a èsar la nùmar quarànta-dū dal mónd. La taca la stagiòṅ in sl'èrba cun un secónd tùran a Birmingham (6-2 3-6 6-7 da la Madison Keys). In Śugn la riva par la prima vòlta in caréra in finàl in un turnèo WTA a Eastbourne miténd in riga una a drē a cl'atra l'Agnieszka Radwańska 7-6 6-2, la Su-Wei Hsieh 6-4 7-6, la Lucie Šafářová 3-6 7-6 6-4 e la Caroline Wozniacki 6-7 7-5 6-3. In d'l ùlt'm incóntar la n pōl però far gnint cun l'Elena Vesnina 2-6 1-6. Cun i punt muciâ sù la riva par la prima vòlta a 'l 25śum pòst dal ranking.
Culegamènt estéran
}}
Bastunèda
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La bastunèda l'è na bóta col bastòun ch'a s dà adòs a 'n quelchidùn per punisiòun o a 'n quêl per un quèlc mutîv ch'a servìs.
Noti e referèinsi
}}
13 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 13, mo invéci 'l an 13 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 13 (trèdeś, tredici in itagliàṅ, tredecim in latèin) 'l è 'l nùmer naturêl (\mathbb N) ch'a seguìs al 12 (dòdeś) e 'l vin prìma dal 14 (quatòrdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al tredicéśim post.
Al nùmer 13 in dla Giometrìa
Al polìgon ch'al gh'à trèdeś cô in dal só perìmeter 'l è al tridecàgon. I poliéder ch'i gh'àn trèdeś fàci in dal só estèren i ìn i prìśma endecagonèl e 'l piràmid cun la bêś dodecagonèla, sìa regolèr che mìnga.
Superstisiòun
A gh'è dla gint, anca in di Paéś diferèint da 'l noster, ch'i n'vólen mìa sintìr descòrer dal nùmer 13, perchè i pèinsen ch'al porta sfurtùna, e dòunca i fan de tùt per schiṿśèrel. Soquànti cultùri diferèinti, invéci, cóme quèla dal Tibet e cinéśa, i 'l caten fortunê.
Colegamèint estèren
}}
Cumpiàn
Cumpiàn (Compiano in italiân) l'è n c'mòn äd 1.092 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Pòrtrōś
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pòrtrōś (in Śluvèṅ Portorož, ch'a vōl dir Pòrt dal Róśi) l'è na frasiòṅ dal cumùn śluvèṅ ad Piràṅ, in dla pruìnsa sud-ucidentàla dal Liturâł. 'L è 'n sèntar marìtim, turìstic e termàł dimóndi impurtànt ad 2.937 abitànt in du a s cata anc l'Università Euromediterranea (EMUNI) e 'n caśinò.
A Pòrtrōś a s dascór in Śluvèṅ e anc in Itagliàn.
Ravarèin
Ravarèin (Ravarino in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 6.177 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
Caetano Veloso
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Caetano Veloso, al sò num cumplët all'è Caetano Emanuel Viana Telles Veloso (Santo Amaro da Purificação, Brasil, 7 d'agòst 1942) l'è un müsicista e cantant brasilian.
Biugrafia
Nasìd in dal 1942 a Santo Amaro da Purificação in dal stä ad Bahia, sò pèr all'era José Telles Veloso (Seu Zezinho) e sò mèr Claudionor Vianna Telles Veloso (Dona Canô). All'è al quëint ad sètt fradèi, dòpa ad lü a gh'è la cantanta Maria Bethânia.
In d'i ann '60 al g'ha vìdd d'i prublema cui militär ell'è andä a stä a Lòndra, cun Gilberto Gil.
Allè cunusìd i tòtt al mònd: Itâglia, Israèl, Franza e in Africa.
Ligamm ad föra
}}
Vacanze in America
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Sunt
Un grup ad studènt dla scóla di prēt “San Crispino” 'd Róma la partìs p'r un viàś ad dū stmani in di Stat Unî. A cumpagnàr-i a gh pénsa don Rodolfo Buro (Christian De Sica), insgnànt ad stòria e 'd geugrafìa cun 'n asènt ùmbar/ciuciàr dimóndi péś. A gh'è anc un prevòstar più vèć, don Serafino (Renato Moretti), che tut i ragàs i tōś'n in gir ad cuntìnuv, e la sgnōra De Romanis (Edwige Fenech), màd'r ad Filippo (Gianmarco Tognazzi).
In d'l aparéć Alessio Liberatore (Claudio Amendola) al cgnós na ragasōla dimóndi bèla, la biónda Antonella (Antonella Interlenghi), che, sibèṅ la gh'àppia bèla 'l muróś, Rocky (Gianfranco Agus), la vrév far sès sèg in tut al manéri ma chi lò al pâr indurminsâ o piutòst tròp un braṿ ragàs. A s sà, al ragàsi bravi i vaṅ in Paradìś, qvéli catìvi dapartùt, dònca lē la s è dascantàda, va mò là.
Dòp soquànt dè a New York, a Memphis par védar la cà 'd Elvis Presley e in dal Tèxas, in dua Peo Colombo (Jerry Calà), un tardòṅ in là c'n i an e sèmpar buciâ, al gh'à la manéra 'd baśàr na pulisiòta, al grup al riva in dal Utah, in dua i màgnan di bucatèṅ ch’Alessio al s éra purtâ da cà dâ da sò pàdar (Enzo Liberti), e pò in dla Val dla Mòrt in dua i fànan na partìda a balòṅ cun di juvintèṅ ad Turèṅ.
Méntar tut i èṅ a Los Angeles, Peo, Pappola (Fabio Ferrari) e De Blasio (Fabio Camilli) i partìs'n ad nòt p'r andàr a śugàr in dla sità dal visi, Las Vegas, ma i pèrd'n incòsa.
Culegamènt estéran
}}
Cornìj
Cornìj (Corniglio in italiân) l'è n c'mòn äd 2.095 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017
{{Metacaixa
Furmintòun
{{Metacaixa
Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Furmintòun
{{dialort | dial=Mudnés}}
Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017
Gl’Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017 p'r elèś'r i mémbar dal parlamènt, al 19śum Bundestag, i gh'èṅ stadi Dméndga 24 ad Setémbar.
Furmintòun
Al furmintòun (al nòm latèin l'è Zea mays) l'è na piànta dla famìa Poaceae, tribù Maydeae.
Al fóst cal tin só i chécch l'è al lècch, e l'è la pèrta ch'as bóta vìa; l'insém dal lècch e di chécch l'è la panòcia.
Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017
In dgl'elesioṅ ad quàt'r an prima la CDU/CSU l'iva muciâ sù al 41,5% di vōt (e 'l 49,35% di séǵ), 'l SPD al 25,7%, la Linke 'l 8,6%, i Vérd 'l 8,4% méntar tut chi àtar partî i n gh l'ìvan minga cavàda a pasàr al śbaramènt dal 5%.
Riśultâ
I vutànt i èṅ stâ 61.675.529 (76,2%). Al partî rivâ prim 'l è stâ la CDU/CSU dla Merkel c'n al 32,9% però paténd na crudàda dal 8,6%. Anc i sucialìsta i èṅ andâ mâł muciànd in tut al 20,5% (-5,2%).
Furmintòun
Al furmintòun l'è un di lavór da magnèr pió importànt in dl'America e in dl'Europa: cun al furmintòun as pól anca fèr l'òli (quèst chè an và mia bèin da frézer), al pop corn (quand i chécch i scòpien) e la farèina (druvèda da fèr la pulèinta e alcùni qualitê ed pan e 'd dólci); a-s pól anca tirèregh fóra un liquór.
As dróva anca da der da magnèr a i animèl, sopratótt i vàch e al galèini.
Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017
Riśultâ
Ólt'r a la Linke (9,1%) e a i Vérd (9,0%), ch'i crésan 'd mèś punt a 'l incìrca, i tórn'n in parlamènt anc i liberài ch'i ardópian a la granda i sò vōt (10,7%). Par la prima vòlta al pòrta di sò rapreśentànt a 'l Bundestag un partî a la dèstra di Cristiàṅ Demucràtic, qvéi dl’AfD (12,6%), ch'l à fat al pîṅ in dl'èx DDR, specialmènt in dla regiòṅ dla Sasògna (prim partî c'n al 27,0%). La SPD l'è rivàda prima sōl in dla sità-stat ad Bréma (26,3%) mént'r in tut chi àtar land l'à vins la CDU/CSU.
Furmintòun
As pól anch brusèr per fèr dl'energìa cl'an fà brìsa di dàn a l'ambièint.
Elesiòṅ federàli in Germàgna dal 2017
Riśultâ
}}
Furmintòun
Mòdi ed dìr
Se per San Patrézi t'sumnarè al furmintón, t'cuiarè di bia panución: San Patrézi al vin al 17 ed mèrz.
Referèinsi
Al màlgón (al nóm latén secónd la clasificasjón ad Linneo l'è Zea mays) l'è na piànta dla famja d’il Poaceae, tribù d’il Maydeae.
La gamba c'la tén sù al mànsi l'è al màlgass che con al mlòcc j’en la pärta ch'as buta vìa; al mlòcc l’è cla pärta dla pianta cla porta i gràn e insèma i fan la mànsa, ch'in socuanti zòni ed Pärma la vén ćiamèda pìgâi.
Al màlgón l’è vona d’il pianti alimentäri pù importanti dl'America e dl'Europa: as dròva par faräg la faren’na (cóla par fär la pólenta e sèrti qualitè ad pan e ad dolss), l'òli, al pop corn (a se scälda i gran che po’ i sciòpin) al s’pol distilär par un liquór. As dróva anca da där da magnär al bestj, spécialmént il vàchi e il galén’ni.
As pól ancha brusär per otgnir dl'energìa cl'an fà brìsa mäl a l'ambiént. }}
Albinèa
{{Metacaixa
{{Variant|ARZ}} {{SCHEDA COMUNE }} Albinèa (Albinea in italiân - ciamêda da j arzân "La Fôla" anca se "Fôla" l'é al nòm dal cèinter dal paèiş) l’é un cmûn ed la pruvîncia ed Rèz al só teritôri al se sparpâgna fra l’êlta pianûra e al prémi culèini ed l’ Apenèin arzân. L’é coleghê a Rèz cun un servési ed trâm sitadèin.
Stòria
Int la stòria 'd Albinèa a gh'é dal prôvi che ché a ghe stêva ed la gînt bèle int al peréiod prema ed la stôria, difâti è stê catê in divêrs pûnt dal cmûn: per eṣèimpi, al Butèighi (in dóv' a segnalê ânch sègn ed cà 'd l’etê rumâna), in localitê Brulèt e 'd la grôta naturêla ed la “ Tâna ed la Musèina” atâch a Bursân. Dal 1797 al 1805 l’é stêda unîda a Rèz, dôp, int al 1808, a Vsân. Cun la Restaurasiòun l’é stêda unîda a Scandiân. Farini int al 1859 al gh’à turnê a dêr l’indipendèinsa. La Pēv 'd Albinèa, ûn di sémbol ed la stòria de sté cmûn, la vîn citêda int al diplôma d’ Ottone II dal 980 cun tétol ed Sân Prôsper, ch’ a’s zûnta in sègvit còl ed la Nativitê ed M.V. Albinèa l’ é numinêda int al 1057 in ‘na bòla dal pêpa Stefano IX in favōr dal cunvèint ed Sân Prôsper. Dal 1070 Albinèa, cun al castèl e la Pēv, l’ēra ‘na proprietê dal vèschev ed Rèz ch’al gh’îva ânch un palâs. Int al 1412 al pêpa Giovanni XII l’à alvê in cuntèa al fèdev ‘d’Albinèa a l’à dê l’invistidûra a Giovanni Manfredi ch’al gh’îva bèle al pusès ed Bursân, Jân, Muntréch, Pratsōl e Muciatèla. La faméja l’à tgnû al fèdev fîn al 1730. Int al 1738 al dóca Francesco III d'Este a n’à invistî al marchèiṣ Alessandro Frosini. Ed particulêr impurtânsa ânca la stòria dal castèl ed Muntréch, pusès préma dal vèschev ed Rèz, pó di Fogliano e dôp di Manfrêdi e d’êter. A la fîn dal XVIII sècol Muntréch al gh’îva 488 abitânt. Cun la Restaurasiòun la frasiòun la và a fêr pêrta dal cmûn de Scandiân e int al 1859 ‘d Albinèa. Al cmûn ed Bursân l’é arcurdê in ducumèint dal 1315. Al s’é mantgnû indipendèint fîn a la fîn dal XVIII sècol quând al gh’îva ‘na popolasiòun ed 896 abitânt, mèinter Albinèa a n’in cuntêva mēno ed 600. Cun al Restaurasiòun Bursân l’é stê unî préma a Scandiân e pó, int al 1859, a ‘d Albinèa.
Materiêl p'r andêregh in fònd
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Albinèa trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Emégglia
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Fraréś |cass=FRA}}
L'Emilia (la's ciama "Emilia" anca in Italian) l'è na regiòn storica dl'Altitalia, in du'c a stà anca Frara. Quand' ch'i à fatt la divisiòn pulitica dil región italian, i l'à misa insiem a la Rumâgna e al dì d'inquò le i è dò regiòn tacade: '''Emilia-Romagna.
Geografia
A gh'è na mità dla regiòn cl'è in pianura e la va su par giù da la Via Emilia, andand in sù infin al Po, ad sòra a gh'è la Lumbardia e al Veneto; mentar ad sota dla Via Emilia i cmìnzza i Apenin, infin a rivar in Liguria e Tuscana. Ad sóta dla pruìnza ad Frara e la dla dal turént Siller, a Est ad Bulógna, a cmìnza la Rumâgna.
Il pruìnz dl'Emilia le i è: Piasénza, Parma, Rèz, Mòdna, Frara e Bulògna (ma brisa Imola). Tutt chi paìs ch'i stà di là dal Po da vsin a Frara, a's pò dir c'na volta i era Emiliàn, parché i era sota i Esténs prima e sota al Papàt dòp. Quant Napoleòn l'ha ridisegnà i cunfin dl'Italia, l'ha stabilì ch'l'Emilia la rivass infin al Po e la dlà i fuss bela tutt venezziàn.
L'Emélia ( Emilia in italiân)  l’é ‘na regiòun stôrica ed l'Êlta Itâlia, che insèm a la Rumâgna la fōrma la regiòun ed l' Emélia-Rumâgna. La tôṣ al nòm da la Via Emélia, strêda fâta fêr dal cônsol rumân Emilio Lepido per coleghêr tra 'd lōr al sitê ed Rémin e Piaṣèinsa.
Cunfîn
I cunfîn geogrâfich emiliân în: a matèina i fióm Silêr e Rèn, che la divéden da la Rumâgna, a nôt al fióm Po, che la divèd da la Lumbardìa e dal Vènet, a mezdé al spartidōr dal j âcvi ed l' Apenèin, ch’ al  fa da cunfîn cun la Ligória, e cun la Tuscâna.
La cumprènd al pruvînci ed Piaṣèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frêra e Bològna (fôra che la zôna imolèiṣa).
Stôria
A partîr dal 568 d.C. (ân ed l'arîv di Longobêrd ind la Pianûra Padâna) fîn al 1859, l'Emélia la fêva pêrt ed la Lumbardìa e i sô abitânt êren ciamê lumbêrd. L’é vèira però che sté nòm l’é stê dê da i Longobêrd dôp avèir ocupê pêrt dal teritôri ed la regiòun gvernêda da Ròma fâta dal sitê ed Forum Livii (Furlè), Forum Cornelii (Imóla), Faventia (Faèinsa), Bononia (Bològna), Mutina (Mòdna), Regium (Rèz), osèja l'otêva regiòun d ‘ Augusto, ciamêda apûnt Emélia.
Al momèint ed l'invasiòun franco- piemuntèiṣa, in època napoleônica, per fêr in môd che a gnés mìa  fât ‘na regiòun  lumbêrda trôp potèinta, i piemuntèiṣ a j àn tirê fôra ed nōv l’ idéja d’ "Emélia" (tirând fôra per l'ucasiòun al nòm ed l' antîga regiòun d’ Augusto). Còst l’ à purtê al cambiamèint ed divêrs nòm. Ad esèimpi, Rèz Emélia, préma ed l'Unitê d'Itâlia l’êra ciamêda sōl Rèz o ânca Rèz ed Lumbardéia.
Antîga divisiòun polética
I principêl stêt che àn tôt pē int la regiòun, che tânt l’ àn sgnêda, în al Duchêt ed Mòdna e Rèz, al Duchêt ed Pèrma e Piaṣèinsa e al Duchêt ed Frèra; Bològna l’ stêda per dimòndi tèimp la sitê ed cunfîn tra la Longoberdéia e la Rumâgna, mó tra vicèndi sfalsêdi al Stêt ed la Cēṣa l’ à quêṣi sèimper avû dal tót al pusès, fîn al Risorgimèint.
L'Emégglia l'é na regiån stòrica dl'Èlta Itâglia, ch'la métt insàmm la regiån Emégglia-Rumâgna cun la Rumâgna. La tôl al nómm da la vî Emégglia, la strè ch'l à fât fèr al cônsul rumàn Marco Emilio Lepido par lighèr insàmm äl zitè ed Rèmin e d Pieṡänza.
Cunfén
I cunfén geogrâfic dl'Emégglia én: i fiómm Sélar e Raggn a matéṅna, al cunfén cun la Rumâgna, al Po ed såtta, al cunfén cun la Lunbardî e al Vênet, ed såura i mónt dl Apenén, al cunfén cun la Tuschèna e la Ligûria.
La cunprännd al pruvénzi ed Pieṡänza, Pèrma, Rażż, Môdna, Frèra e Bulåggna (fòra che al zircundèri d Iómmla).
Stòria
Fén dal 568 d.C. (quand i arrivénn i Lungubèrd int la Bâsa padèna) al 1859, l'Emégglia l'êra pèrt dla Lunbardî. Quall ch'l é vair l é tignimôd che ste nómm l é stè dè da i Lungubèrd dåpp ch'i avêven ocupè la regiån guernè da Råmma ch'l êra cunpôsta däl zitè ed Forum Livii (Furlé), Forum Cornelii (Iómmla), Faventia (Fajänza), Bononia (Bulåggna), Mutina (Môdna), Regium (Rażż), la regiån ôt d Augusto, ch'l êra ciamè Emilia in latén.
Al mumänt dl'invaṡiån di franzîṡ e di piemuntîṡ quand ai êra Napuleån, i dezidénn ed creèr al nómm Emilia parché i avéven pòra che la Lunbardî la pséss advintèr tròp fôrta. L é par quasst che Rażż prémma dl'Unitè l'êra ciamè Rażż ed Lunbardî (Reggio di Lombardia).
Antîga diviṡiån puléttica
I stèd pió impurtànt dla regiån êren al Duchè ed Môdna e Rażż, al Duchè ed Pèrma e Pieṡänza e al Duchè ed Frèra. Bulåggna l é stè par di ân al cunfén stra i Lungubèrd e la Rumâgna, mo a la fén l é stè al Stèt dla Cîṡa ch'la guerné par pió tänp, fén al Risorgimänt.
L’Emeja l’é na rexoun stôrga dl’Êita Itaja, ch’la met insèm la rexoun Emeja-Rumagna, cun la Rumagna istèsa. La taux al nom de la vie Emeja, la strê ch’l’à fat fêr al coansel ruman Mêrch Emeli Lèpid par lighêr insèm el sitê ’d Rèmen e ’d Piaxainsa.
Cunfein
I cunfein geugrafgh dl’Emeja en: i fiom Selar e Rain a mateina, al cunfein cun la Rumagna, al Pò ’d soata, al cunfein cun la Lunbardie es al Vènet, ed soura i mont dal Apenein, al cunfein cun la Tuscana e la Liguria.
Flén
Flén (Felino in italiân) l'è n c'mòn äd 7.963 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Cararaiṡ
Al cararaiṡ (cararìn in dialàtt luchèl) l é al dialàtt dla zitè ed Carâra.
Fidénsa
Fidénsa o Burägh San Dunén (Fidenza in italiân) l'è n c'mòn äd quèsi 25.000 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Giuliano Gemma
{{Metacaixa
Giuliano Gemma (Róma, 2 ad Setémbar dal 1938, Cerveteri, 1 'd Utóbar dal 2013), 'l è stâ 'n atōr itagliàṅ, famóś p'r i sò film dal gènar western di an Ssanta e Stanta.
Anc s'l éra itagliàṅ 'l è stâ da spés ardupiâ.
Spuśâ cun la Baba Richerme, Gemma 'l è mòrt in 'n incidènt in màchina in d'l Utóbar dal 2013. Al gh'iva dū fiōi da 'n precedènt matrimòni.
Culegamènt estéran
}}
San Gèr
San Gèr (San Cesario sul Panaro in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 5.990 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
'As tröva a 15 km da Mòdna e a 34 da Bulògna
Funtanlé
Funtanlè (Fontanellato in Itagliàn) l'è n c'mòn äd 6.624 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
In sal sò teritòri 'a gh'è al Santuäri ad'la Beata Vergin dal Sànt Rusäri.
Fontvìv
Fontvìv (Fontevivo in italiân) l'è n c'mòn äd 5.467 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Romina Oprandi
{{Metacaixa
In dla sò caréra l'à vins vint-a-dū tìtui ITF in singulàr e ùnd'ś in dópi. Al 27 'd Avrìl dal 2014 l'à śugâ 'l sò primi finàli WTA a Marrakech, vinsénd qvéla 'd dópi ma pardénd in singulàr cun la spagnōla María Teresa Torró Flor par 3-6 6-3 3-6.
Caréra
La śvisra la taca al 2005 śugànd al turnèo ITF a Majòrca, al nùmar dū, e la 'l vins baténd in semifinàł la Petra Cetkovská e in finàł l'Anna Floris. In Mars la in pòrta a cà àtar tri òṅ adrē a c'l àtar, tut da déś-mila. In Maǵ la s mét in bisàca al tìtul ad Caśàl pò in Luj la s qualìfica p'r al turnèo WTA ad Palèrum ma la pèrd subìt da la Catalina Castaño. In Nuvémbar la vins àtar dū ITF mesicàṅ e la sèra 'l an a la puśisiòṅ 240 dal mónd.
In dal 2006 la vins 'l ITF ad Putignàṅ cóntar l'Alberta Brianti, pò àtar dū in Avrìl e Maǵ in Spaggna e in Turchìa cóntar l'Ekaterina Makarova e la Petra Cetkovská. La stmana dòp la sa spòsta a Róma par śugàr 'l qualificasiòṅ e la i pasa e pò la mòla lè un 6-2 6-2 a la Samantha Stosur e un 6-0 6-1 a la Vera Zvonarëva. La s férma in di quàrt par maṅ dla Svetlana Kuznecova ch'la vins a fadìga par 6-4 5-7 7-6. In Śugn la riva in finàł in 'n ITF da stantasìnc-mila dòlar céc ma la n la pōl minga śugàr lasànd acsè 'l tìtul a l'Anna Smashnova pò la s qualìfica p'r al turnèo ad Wimbledon ma la và fóra a 'l prim tùr'n incóra ad òpra dla Svetlana Kuznecova. In Luj la riva in di quàrt a Bùdapest (3-6 0-6 da la Lourdes Domínguez Lino) mént'r in Agóst la pèrd a 'l prim tùran a gl'US Open cun la Francesca Schiavone par 1-6 2-6. La stmana dòp la vins 'l ITF ad Denain cun la padròna 'd cà, la Stéphanie Foretz Gacon. La śvisra la gh la cava a rivàr a la puśisiòṅ quarànta-siē dal mónd.
In dal 2007 la n gh la cava mai a pasàr al secónd tùran e la và śò in clasìfica anc parchè durànt al sò incóntar cun la Karin Knapp a Bùdapest la sa sćiànca 'l bras dèstar e la pèrd acsè dagnóra tuta la stagiòṅ. D'arcurdàr però la bèla paga ch'l'à dâ a la Viktoryja Azaranka a Amelia Island, 6-1 6-1 al puntéǵ. La tórna a śugàr sōl in d'l Agóst dal 2008. In Germâgna, a Wahlstedt, la vins 'n ITF da déś-mila dòlar cóntar la Giulia Gatto-Monticone, pò in Setémbar la riva in finàł a Mèstar ma la pèrd par 3-6 0-3 bandòṅ cun la rusa Ekaterina Lopes. Anc in dal 2009 la fà dimóndi fadìga, praticamènt la tōś part sōl a di turnèo ITF piculèṅ, in tut al manéri la pasa da la puśisiòṅ 331 dal 2008 a la puśisiòṅ 220.