Nuvalêra
I Gunṣêga
In tóti al manēri la stôria ed Nuvalêra l’é lighêda ai Gunṣêga che, rivên ind la bâsa arzâna int al XIII sècol, a n’îven fât al cèinter cun atôren dal j êtri burghêdi. E còst al vîn arcurdê ind al soterâni ed la cêṣa parochiêla ed Sân Zvân ed la Fôsa dōve al pitûri a frésch în stêdi stachêdi ind i ân sinquânta e tgû da cât int al muséo cévich che n ‘în ‘na testimuniânsa. Feltrino Gonzaga, parèint ed la famōṣa faméja Gunṣêga ed Mântva, l’êra al ṣgnōr ed Rèz. Drêda la minâcia dal j êrmi dal marchèiṣ Nicolò d'Este, di Manfredi e dal Cûnt Lucio di Lando, Feltrino l’é stê costrèt a vènder a Bernabò Visconti la sitê al tîn però, per la só famèja, Bagnôl e Nuvalêra. L’é ste fât acsé un Stêt cèch, che promòs in cuntéa, l’é stê gvernê cun giudési da i cûnt Gunṣêga fîn al 1728. I prémi tèimp ed la sgnuría in mìa stê, ed sicûr, tranquèi perché un ôdi murtêl al dividîva i Gunṣêga ed Nuvalêra da i sô cusèin ed Mântva. Pr’ avèir un un sicûr ricôver cûntra ai sô nemîgh, i Gunṣêga îven pruvedû a cumincêr la costrusiòun ed la Rôca. I lavōr per la costrusiòun ed la grandiōṣa cà-furtèsa in stê cumincê int al 1385 da Guido Gonzaga (fiōl ed Feltrino Gonzaga). Guido al mèt só un cantêr urganisê e funsionânt. Cumpletê i vultòun ed fundasiòun, int al 1386 a’s và avânti cun al tirêr só al mûri fîn al prém piân. Sti lavōr, a vân avânti per pió de stânt’ân, a pôrten a la costrusiòun dal primitîv fabrichêt. La Rôcca, ed fōrma a quâter cantòun, l’êra furnîda ed mûri ed grôs spesōr (schêrpa ed 30 testêdi) cun i mêrel e cun, a i quâtr’ ângol, un turiòun; la se ṣlêrga per 191 têvli oséja 7.750 mêter quêder Int al 1452 i coregèiṣ asèdien Nuvalêra per dû mèise che a’s cunclód cun la rèiṣa ed la Rôca. I grôs dân fât al bôregh e al sô fortificasiòuni, mìa incòra finîdi, a vînen justê da Francesco I Gonzaga, che turnê in pusès dal fèdev, al finés al sistêma difensîv e l’ al rifôrsa cun ed l’artileréia. Di nōv intrvèint per rinfurṣer la Rôca a vîne fât, int al 1494 e 1499, per al minâci che rîve da Guastâla, gvernêda da i Cûnt Torelli, e dai Stêt di cusèin mantvân. Per la putèinsa ed l’insèm al vîn ciamê: Gagliarda fortezza dal gvernadōr dal Pêpa Francesco Guicciardini. Int al ‘500 a vînen cumincê ‘na sèria ed lavōr che câmbien la furtèsa in un castèl destinê pió a la véta ed cōrt che a la difèiṣa e la vîn cambiêda in cà ed rapreṣentânsa, perdèn acsé al só primitîvi conotêt militêr. Ind la préma metê dal XVI sècol utîn la regèisa dal fèdev Costanza, mujêra ed Alessandro Gonzaga, che la prugrâma a partîr dal 1541, ‘na sèria ed lavōr, per la bunéfica di trèin pantanōṣ, per la costrusiòun dal “Casèin ed Sōver” caimê “Bell’Aria” e per tirêr só un piân ind la Rôca. A la môrt dal Cûnt Alfonso I Gonzaga int al 1589, la mujêra Vittoria di Capua l’à tôt in mân al bréj dal cmând d'acôrdi cun al fradèl dal marî Camillo che al cgnusîva bèi l’inteligînsa a la bontê ed la cugnêda che gnûda spôṣa a Nuvalêra a dersèt’ ân int al 1567, la gh’à ‘vû trédes fiō L’é stêda subét bèin vrûda per la só bontê e pr’al só ôvri ed caritê. Int al 1598 l’à fundê al Mûnt dal Grân, ciamê ed la Misericôrdia e al Mûnt di Pègn ciamê Mûnt ed Pietê. Nuvalêra la gh’îva un grôs pèiṣ polétich in chi sècol là esènd un Stêt indipendèint cun dirèt ed «tgnîr al bôia e bâter munèida» e cme vōṣ stimêda ind l’Impêr e tr’ al cà regnânti dal vèc continèint.