cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vita Mathildis
L'ôpra l'é divîşa in dû volóm:
Incō l'ôpra l'é tgnûda da cât dèinter a la Bibliotêca dal Vaticân cun al côdiş uriginêl ''Vat. 4922''; int al 1984 l'é stê turnê a stampêr in côpia.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Dialèt bresàn
{{dialort | dial=Mantuàn}}
Al bresàn (nom natìv: bresà, IPA: [bre'sa] o [bre'ha]) l'è 'n dialèt urientàl dal lumbàrd.
L'è parlà a Brèsa e ind la sò pruìncia, ind al nòrd dla pruìncia 'd Màntua e ind la bànda meridiunàl dal Trentìn.
Vàrda ànca
}}
Garage Inc.
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Twenty seven, everyone was nice, gotta see 'em, make 'em pay the price, see their bodies out on the ice, take my time. Am I evil? Yes I am. Am I evil? I am man, yes I am. As I watched my mother die, I lost my head, revenge now I sought.|Vint-sèt, i éran tut bèi, a gh'éra da véd'r-i, ta gh fav pagàr al prèsi, véd'r i sò còrp in sal giàs, a m tóg dal tèmp. Sòṅ-j-a catìṿ? Sè a 'l sòṅ. Sòṅ-j-a catìṿ? A sòṅ 'n óm, sè a 'l sòṅ. Mént'r a guardàva mè màdar murìr, a pardìva la tèsta, vindéta subìt a pascàva.|Am I evil?, 1984|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Garage Inc. l'è na racòlta 'd còver dal grup di Metallica, vgnùda fóra in dal Nuvèmbar dal 1998 par la cà discugràfica Elektra. La mét insém 'l EP The $5.98 E.P.: Garage Days Re-Revisited dal 1987 cun di àtar còver tòlti cuma b-side ad soquànt sìngui cuma Creeping Death (1984), Harvester of Sorrow (1988), Enter Sandman (1991), The Unforgiven (1991) e Hero of the Day (1996).
Cl'òpra chè la gh l'à cavàda ad dvintàr disc 'd òr in Finlàndia e sinc vòlti disc ad plàtin in di Stat Unî.
Furmasiòṅ
}}
Tinderbox
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|This unrest beats out my breath, disconnected thoughts jangle in a mess, this unrest crucifies my chest without anaesthetic, it cuts through tumorous flesh.|Cl'agitasiòṅ chè la m tîṅ adrē quànd a tóg fiâ, di pinsēr i ciòcan in dal caśèṅ, cl'agitasiòṅ chè la m cruśifìs al pèt sénsa śdòrmia, la taja pasànd par la carna impinìdi ad càncar.|This Unrest, 1986|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Tinderbox 'l è al sèt'm àlbum in studi dal grup dark di Siouxsie and the Banshees. 'L è stâ publicâ al 21 'd Avrìl dal 1986.
Braṅ
I pès 9/13 i s càtan sōl in sla versiòṅ su CD e minga in qvéli su LP/MC.
Edisiòṅ speciàla dal 2009
In dal 2009 al grup 'l à fat catàr in di negòsi n'edisiòṅ speciàla ad cal lavōr chè, masteriśàda ad nóṿ, cun quàtar pès śuntâ:
Culegamènt estéran
}}
647
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DCXLVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Scundarōla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La scundarōla 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fèr ai putèin quand i gh'àn soquànt post in dû 'ndèr a lughèr-es. El règhli egl'ìn mìa cumplichèdi, tant che a scundarōla i gh'śóghen anca i putèin dimòndi cìc: un ragasōl a bśògna ch'al còunta atâc a la "pòma" o "tana" per soquànt poc tèimp, dgènd di nùmer o anca na filastróca, mèinter che i só amîg i van a lughèr-es in di post più misteriōś (mo anca dedrē a na scrâna, a và bèin 'l istès): al tèimp ed catèr-i e ciamèr-i a la tana, al dēv èser più curt ch'i n'gh'la chèven prìma lōr ed rìvèr a fer pòma; altrimèinti i vìnsen chi èter e a tè at tòca sèimper 'd stèr lè a cuntèr.
Referèinsi
}}
Reda dal lêt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La reda dal lêt (rete del letto in itagliàṅ) l'è cla pêrt dal lêt indû 'gh stà pugê in sìma al stramâs. Atâc a 'n tlêr cui quàter pē, a s pōl catèr diferèinti fatùri 'd redi, da quìli tresèdi cun dal singi a quìli cun di tresamèint ed fîl 'd asêr a quìli cun dal sucesiòun 'd asi per travèrs, tùti in fila.
Mangiati vivi!
{{Metacaixa
Reda dal lêt
Colegamèint estèren
}}
Mangiati vivi!
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cinsurâ in vint-quàtar paéś dal mónd.|Tagline dal film}}
Mangiati vivi! (Magnâ viṿ!) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 'd Umberto Lenzi dal gènar di canìbai ch'al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ in dal 1978 quànd al predicadōr Jim Jones 'l à sterminâ un sac ad gint, fra masamènt e suicìdi, in dla Guyana.
La pelìcula, ch'in di marcâ ingléś l'è cgnusùda cuma Eaten Alive!, l'à tòlt in prèst dal séni da di àtar film cuma La montagna del dio cannibale e Ultimo mondo cannibale.
Sunt
A New York in dal 1980 un sasèṅ al masa dla gint druànd dal frési impinìdi 'd vlèṅ ad bisa ma pò al finìs sóta na màchina e al mōr. La pulisìa la gh cata adòs na pelìcula in du a s véd la Diana Morris (Paola Senatore), na dóna sparìda da soquànt tèmp. La surèla Sheila (Janet Agren) la partìs subìt par pascàr-la in dla giùngla dla Nuova Guinea, in dua i filmâ i pàran purtàr. A pâr ch'a gh sia in mèś un grup religióś ciamâ la “Sèta dla Purificasiòṅ” c'n a cap un santòṅ ad nóm Melvyn Jonas (Ivan Rassimov). Lò e 'l sò grup i aṅ vlû métar da na banda la sucietà ucidentàla par turnàr a vìvar cuma na vòlta sénsa dar a mènt a i perìcui ad star davśèṅ a dal tribù ad canìbai ch'a gh'è lè dintóran.
Rivàda là, la Sheila la s pòrta sèg un diśertōr dla guèra dal Vietnam, Mark Butker (Robert Kerman), par far-as guidàr e jutàr. I dū i rìvan finalmènt a 'l Vilàǵ dla Purificasiòṅ ma Melvyn al gh dà cóntar.
Scarpasòun
{{Metacaixa
Mangiati vivi!
Culegamènt estéran
}}
Scarpasòun
{{dialort| dial=Arzân}} Al scarpasòun l'é 'na specialitê ed Rèz, l'é 'na tōrta salêda fâta ed pâsta ed bēdi o/e spinâs.
Còl ch’égh vōl
1 chîlo e mèz de spinâs o bēdi, 1 mâs ed sigulôt cun al gâmb frèsch e vèird, ‘na branchêda d’erbòuni, 60 gr ed lêrd ed persót o pansèta, 4 cucêr d’ ôli bòun, 50 g ed butēr, 2 spéch d’ âj, 4 o 5 branchêdi ed Grâna radû, sêl e pèiver.
200 gr ed farèina, 'na nôş ed destrót, 2 cuciarèin d’ ôli bòun, sêl e âcva tèvda.
200 g ed farèina, 50 g ed ricôta, 'na nôş ed destrót, 2 cuciarèin d’ ôli bòun, sêl e âcva tèvda
Preparasiòun
Desfêr in séma 'l fôgh al grâs dal persót cun l'âj schisê e i sigulôt tridê insèm a i gâmb. Zuntê l’ôli e al butēr e, dôp che i sigulôt a’srân gnû pâs sèinsa strinêri, unî i spinâs che préma î côt e strichê. Lasê insavurîr cun al sêl e al pèiver. Quând al tót al srà dvintê frèd, tulî via l'âj, zuntê al j-erbòuni tridêdi fîni e al Grâna. Preparê la pâsta e, dôp avèirla fâta arpunsêr per 'na mèz' ōra, dividîla in dō pêrti. Tirê ‘na pêrta cun la canèla, punsêla ind al stâmp bsuntê cun l’ôli e vudêgh in séma 'l pést. Tirê cl'êtra pêrta pió sutîla ‘d la préma, infarinêla e arvuiêla ind la canèla, ânca lê infarinêda: strichê i dû cò ‘d la pâsta vêrs al cèinter ‘d la canèla e lasê blişghêr la pâsta increspêda in séma 'l pést. Dôp avèirla tóta sfuracêda cun 'na fursèina, metî al tót ind al fôren a 200°. Lasê per circa 'na mèz' ōra; apèina préma ch'l'âbia finî ed cōşer, bzuntê al d’ed sōver cun un pès ed lêrd. Turnê a mèter ind al fôren e cavê dôp pôch minût. Al scarpasòun l’è prûnt.
Colegamèint estèren
}}
Festivalfilosofia
Al Festivalfilosofia 'l è na manifestasiòun culturèla itagliàna che da 'l 2001 la gh'è tót i an in tri sitê dla pruvèinsa ed Mòdna, oséa Mòdna, Chèrp e Sasól.
Al Festival
Al festival al gh'è tót i an ala fin dla smana ed metê ed setèmber e 'l gh'à dal lesiòun magistrèli, dal mòstri d'êrt, ginta ch'la sòuna, félm, zōg e magnèdi sèimper a téma; al téma, ch'l è diferèint an per an, 'l è 'n argumèint d'arèint a la filośoféa. Per tùta la durèda dla fin dla smana, venerdè, sàbet e dmènga, i s fan di discórs in dal piàsi, in di teàter e in dal cési dal trî sitê. Tót i evèint i n'còsten gninta. In dal pasèr di an a 'l festival i an tolt pèrt dla ginta importànt in dal camp dla filosoféa e ménga sól cla lè, acsè cóm ad esèimpi Enzo Bianchi e Jeremy Rifkin.
In dl'edisiòun dal 2007 a gh éren pió ed 130 000 cristiàn e pió ed 100 000 in quèla dal 2008
Tema di festivàl
Tót i an a 'l festival al gh'à un téma diferèint:
Pramzàn
Con pramzàn as stà a indicär al nòmm ch' a s' dà a Pärma al dialètt parlè in t' la citè e in t'la provensa.
051
051 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Buloagna, int al cunpartimaint cn al nom cunpagn. Soata ’d ste distrèt a j·é tota la mateina es al sainter dla sitê metrupulitana ’d Buloagna, pió al cmon ed Saint (FE).
Mia Martini
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Mia Martini, nóm 'd art dla Domenica Rita Adriana Berté dita Mimì (Bagnàra Càlabra, 20 ad Setémbar dal 1947 - Cardàṅ a 'l Camp, 12 ad Maǵ dal 1995), l'è stada na cantànta itagliàna. Soquànti vòlti 'l à anc scrit i tèst di sò braṅ.
Surèla più granda dla Loredana Berté, nada in dal sò stés dè e méś, l'è cgnusùda p'r èsar stada una dal vóś più bèli e impurtànti dla mùśica itagliàna. Dóna turmintàda, artìsta instènsa e rafinàda, la gh'à abû na caréra dimóndi lunga tacàda in dal 1963 druànd al nóm ad “Mimì Berté”. Sōl in dal 1971 l'à tacâ a far-as ciamàr “Mia Martini”.
I sò disc i èṅ stâ distribuî anc a 'l èstar in paéś cuma la Spaggna, la Frància, la Germâgna e 'l Giapòṅ in dua in dal 1977 l'à partecipâ e vins a 'l „Fèstival mundiàł dla canta pupulàra“ ad Tòkyo c'n al braṅ Ritratto di donna. In Itàglia l'à tòlt part a sinc edisiòṅ dal Fèstival ad Sanremo cantànd soquànt di sò braṅ più cgnusû (insém a Piccolo Uomo, Donna sola, Inno e Minuetto), E non finisce mica il cielo (1982), Almeno tu nell'universo (1989), La nevicata del '56 (1990), Gli uomini non cambiano (1992) e Stiamo come stiamo (1993) insém a sò surèla. La n à mai vins ma l'à almànc purtâ a cà tri prèmi dla crìtica.
In dal mónd dal spetàcul l'è stada da spés misa da na banda parchè dimóndi parsòni i dgìvan ch'la purtìs sfiga e lē l'à patî tut cla cativèria lè.
La Mimì l'è stada catàda mòrta in dla sò cà in pruvìnsa 'd Varéś al 14 ad Maǵ dal 1995. La gh'iva sōl quarànta-sèt an.
Nòti
}}
Giuliano Poletti
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Giuliano Poletti (Iommla, 22 ad nuëimbar 1951) all'è 'n pulìtic itâglian c'all'ha sëimpar laurà in dal suciäl e in dal mònd dal Cuperativi.
Dal 22 ad fabrär 2014 all'è dvantä ministar d'al Laurä in dal guèran ad Matteo Renzi.
Culegamëint estéran
}}
Il bacio della morte (film 1995)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Little Junior Brown. Lò al guèrna 'l stradi. Al cuntròla 'l śōg. Ma 'l n cuntròla minga tut i śugadōr.|Tagline dal film}}
Il bacio della morte (Al baś dla mòrt) 'l è 'n thriller 'd asiòn americàṅ dal 1995 ad Barbet Schroeder, arfacimènt dla pelìcula c'n al stés nóm dal 1947.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l 48śum Fèstival ad Cannes, faghénd pò sù dagnóra quìndas migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custàda quarànta.
Sunt
Dòp èsar turnâ lìbar, Jimmy Kilmartin (David Caruso) al próa a rigàr drit cun la giustìsia anc parchè sò mujēr Bev (Helen Hunt) l'à da pôc dâ a la luś na putìna, la Corinna (Katie Sagona). Na sira però a cà sua a riva sò cuśèṅ Ronnie Gannon (Michael Rapaport) ch'al gh'admànda in śnòć ad jutàr-'l in un lavōr ch'al gh'à da far par cònt ad Little Junior Brown (Nicolas Cage), dit B.A.D., un malavitóś ch'al gh'à 'n night club ma ch'l è insaplâ anc in un gir ad màchini 'd cuntrabànd. Par salvàr al sò parènt da la sò arlìa, Jimmy al gh'astà e 'l và a guidàr òṅ di quàtar tir ch'i gh'aṅ da purtàr al càrag a 'l pòrt. Rivâ a destinasiòṅ, Jimmy al vîṅ farmâ da la pulisìa e arestâ da 'l agìnt Calvin Hart (Samuel L. Jackson). Par prutéśar Ronnie, Jimmy al tîṅ al bèc sarâ finénd in parśòṅ.
Soquànt an dòp, par psēr védar sò fiōla, al decìd però 'd far i nóm d'n àtar cōlp vèć a 'l prucuradōr generàł Frank Zioli (Stanley Tucci) e Little Junior Brown, ch'al créd ch'a vudàr al sac al sia stâ invéci Ronnie, al s véndica sèg masànd-'l a pugn. Jimmy, ch'l à finî la sò péna, al dvènta 'n culaburadōr 'd giustìsia par cònt ad Zioli ch'l al ricàta dgénd-ag ch'al prév ès'r incriminâ p'r i fat ch'l iva cuntâ. Par pasàr-la lisa al gh'à da incastràr, purtànd un registradōr adòs, Little Junior Brown ch'l è dvintâ 'l boss di tràfic criminài dòp la mòrt ad sò pàdar Big Junior Brown (Philip Baker Hall).
Tutto su mia madre
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na part ad tut al dóni l'è màdar, atōra, santa e pcadōra e na part ad tut i óm l'è na dóna.|Tagline dal film}}
Tutto su mia madre (Tut su mè màdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Pedro Almodóvar ch'l à vins al prèmi par la mijór regìa a 'l Fèstival ad Cannes ad c'l an lè e 'l Prèmi Òscar dal 2000 p'r al mijór film furastēr.
In Itàglia 'l è vgnû fóra al 17 ad Setémbar dal 1999.
Sunt
In dal dè dal cumpléan ad sò fiōl Esteban (Eloy Azorin), la Manuela (Cecilia Roth) la 'l pòrta sèg a véd'r a teàtar la pièce "Un tram ch'al s ciàma deśidèri" in dua la rècita la Huma Rojo (Marisa Paredes), n'atōra ch'a lò a gh piàś dimóndi. Finî al spetàcul, durànt na nòt in dua a piōṿ che Dio al la manda, Esteban al gh cur adrē par far-as far 'n autògraf ma al vèṅ mis sóta da na màchina a 'n incrōś e al mōr. Manuela la decìd alóra ad lasàr Madrid p'r andàr a pascàr al pàdar ad sò fiōl a Barcelóna. Adès al fà al trans e al tira avànti baténd i marciapē cun al nóm ad Lola (Toni Cantó). La Manuela la n iva mai dit a Esteban chi al fus sò pàdar dabòṅ e a lò al gh'éra sèmpar rincarsû.
Rivàda in Catalógna, la dóna la cata subìt un sò amìg dna vòlta, Agrado (Antonia San Juan), anca lò un trans che par scampàr al fà la putàna, e la cgnós la sōra Rosa (Penélope Cruz) ch'l'è drē a partìr p'r al misiòṅ anc s'l'è sierupuśitìva e la gh'à 'd avér fiōl anca lē da la Lola.
Culegamènt estéran
}}
Quater cantòun
{{Metacaixa
Angoscia (film 1944)
{{Metacaixa
Quater cantòun
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Angoscia (film 1944)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Quater cantòun
Quater cantòun 'l è 'n śōg ch'a gh'piêś fer ai ragasō quand in na stansa, ind un curtîl, o anca 'd lung a na strèda, a s cata alméno quater cantòun mìs un puchìn a furmèr un quadrê: in ognùn ed chi quater cant chè a s egh mèt un ragasōl, mèinter che in dal mêś a s in dév piasèr 'n èter, ch'l è dòunca sàinsa cantòun. Mèinter che i quater putèin i scàpen da 'n cantòun a cl èter, per scambièr's-i, cól ch'al stà in dal mêś al gh'à da purtèr vìa 'l cantòun a ùn 'd lalōr, 'rivènd lè in dl àngol vōd prìma ch'a gh'cùra cl èter. Cal ragasōl ch'l armàgn sàinsa cantòun al gh'arà alóra da 'ndèr in dal mêś sàinsa cantòun, e vìa acsè. Al śōg al finìs quànd i putèin i se stùfen.
Angoscia (film 1944)
{{Film }}
Quater cantòun
Colegamèint estèren
}}
Pruvincia d' Piaṡëinsa
La Pruvincia ad Piaṡëinsa l'é una pruvincia italiana ad l'Emilia-Rumagna e la g'ha 265.000 abitant. La sò capitäla l'é Piaṡëinsa.
Angoscia (film 1944)
In mèś a gl'atōr prutagunìsta, Charles Boyer, l'Ingrid Bergman e Joseph Cotten, a gh'è anc na śōvna Angela Lansbury ch'in alóra la gh'iva daśdòt an e che par cl'òpra chè l'è stada numinàda a i Prèmi Òscar cuma atōra minga prutagunìsta, sénsa vìns'r-al, mént'r invéci la Bergman la gh l'à cavàda.
Pruvincia d' Piaṡëinsa
Al sid
Al sît d'la pruvincia
Angoscia (film 1944)
Custâ dū migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò fat sù quàt'r e siē.
Sunt
Dòp al masamènt dl’Alice Alquist, na famóśa cantànta dla lìrica, sò anvōda Paula (Ingrid Bergman) la và a star in Itàglia par studiàr cant c'n al stés insgnànt ad sò sîna e par pruàr a daśmindgàr cla daśgràsia là in dua lē, sinténd di rumōr, 'l iva fat scapàr via 'l sasèṅ sénsa ch'al fus bòṅ ad śgranfgnàr quèl.
Un dè la ragàsa la cgnós al sunadōr ad piàṅ Gregory Anton (Charles Boyer) e al la spóśa andànd a star sèg a Lóndra pròpria in dla cà dl’Alice. A sucéd pò ch'la Paula la cata na létra mandàda da 'n tisi ciamâ Sergio Bauer a sò sîna dū dè prima d'l umisìdi. Quànd Gregory 'l al vèṅ a savēr al s incàsa dimóndi ma pò al gh admànda pardòṅ. Piàn piàṅ i quèi i tàc'n a tōr na bruta pîga par la dóna parchè i gh sucédan di fat strâṅ: la pèrd na spila, i gh sparìsan di quàdar, la sènt di stus vgnir da 'l tasèl mòrt, al lucèrni i gh'aṅ di cai ad luś e i gh càtan 'n arlój rubâ in dla sò burséta. La Paula la taca a 'ndàr fóra 'd tèsta.
In cà la śōvna dóna di fat, la Nancy Oliver (Angela Lansbury), la gh dà adòs, quànd la dascór sèg la gh'à sèmpar na ghigna schivàda. Sōl al pulisiòt ad Scotland Yard Brian Cameron (Joseph Cotten) 'l è da la sò banda. C'n al sò ajùt la dóna la capìs che Bauer e sò marè i èṅ la stésa parsòna.
Culegamènt estéran
}}
Bäntvói
Bäntvòi è 'na cmònna d'la pruvénzia ed Bulåggna, a 15 km int'la bâsa ed maténna da Bulåggna. Dal 31 ed disänber dal 2014, l'avèva 'na popolaziån ed 5.520 abitànt e 'na area ed 51,5 km2.
Massimo Calearo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Massimo Calearo Ciman, cgnusû méj cuma Massimo Calearo (Vicénsa, 23 ad Nuvémbar dal 1955), 'l è un pulìtic itagliàṅ e imprendidōr vènet, elèt a la Cambra di Deputâ p'r al Partî Demucràtic in dal 2008.
Biugrafìa
Calearo, laureâ in Ecunumìa e Cumèrs, fin da śóvan 'l à tgnû a drē a l'aśiénda misa sù da i sò genitōr in dal 1957, purtànd-la avànti e dvintànd presidènt dal grup Calearo che, al dè 'd incō, 'l à muciâ sù tarśènt lavuradōr a gnir a 'dès a 'l incìrca.
Da 'l Maǵ dal 2003 a 'l Avrìl dal 2008 'l è stâ presidènt dl'asuciasiòṅ di industriài ad Vicénsa (la sò sità) dòp èsar stâ presidènt in secónda in di dū an prima. 'L à anc fat al presidènt ad Federmeccanica, la federasiòṅ dal fàbrichi metalmecànichi, al cunsiliér par la Banca 'd Itàglia ad Vicénsa, al presidènt 'd Unicredit dal sò bandi e al cunsiliér 'd aministrasiòṅ dl’Athesis ad Veróna, aśiénda ch'la fà gnir fóra i giurnài Il Giornale di Vicenza, L'Arena e Brescia Oggi.
Deputâ PD, Api, MRN
In dal Mars dal 2008, Walter Veltroni, segretàri dal Partî Demucràtic al al sarnìs, cap dla lista, par la circuscrisiòṅ "Vènet 1" par la Cambra di Deputâ e lì lò al vèṅ elèt, dvintànd mémbar dla Cumisiòṅ p'r i lavōr prudutìṿ, al cumèrs e al turìśum.
In dal Nuvémbar dal 2009, dòp che Pierluigi Bersani 'l iva vins al primàri dal Partî Demucràtic, al al mòla lè dgénd ad n èsar mai stâ ad sinìstra.
In séguit al dà vita a 'l muvimènt pulìtic Alleanza per l'Italia insiém a Francesco Rutelli, Bruno Tabacci, Linda Lanzillotta, Lorenzo Dellai, Gianni Vernetti ma pò al s in và al 28 ad Setémbar dal 2010.
Insém a i deputâ Marco Reguzzoni (dla Lega Nord) e Santo Versace (dal Pòpul dla libertà) al dà vita a la léǵ cgnusùda cuma Reguzzoni-Versace-Calearo in apòǵ a 'l Made in Italy.
Al 9 ad Dicémbar dal 2010, cun al davśinàr-as dla vutasiòṅ par mandàr a cà Silvio Berlusconi da cap dal guèraṅ, al mét in pē al Muvimènt di Respunsàbii Nasiunài insém a Bruno Cesario e Domenico Scilipoti. Sinc dè dòp al vóta còntra la musiòṅ ch'la 'l vliva tiràr via da presidènt dal cunsìli, dand na maṅ par lasàr-al al sò pòst.
Al 5 ad Maǵ dal 2011 Silvio Berlusconi 'l al sarnìs cuma cunsiliér p'r al cumèrs a 'l èstar.
Pulèmichi
Al giōran 30 ad Mars dal 2012 in n'intervìsta a la ràddio al diś che lò in Parlamènt al n gh và praticamènt piò e ch'al stipéndi par la sò carga al gh sarvìs sōl par pagàr-'s al mutṿo da 12.000 euro a 'l méś. E incóra «A stag a cà a far 'l imprenditōr invéci 'd andàr a schisàr un butòṅ, al n sarvìs a gnint, mè a pèns ch'a n gh andarò piò da chè a la fiṅ dla legiśladùra. Al m stèla andàr a la cambra sōl par schisàr un butòṅ. Dimét'r-um? No parchè a 'l mè pòst al gnarév òṅ dal PD dimóndi ad sinìstra, 'n amìg ad Castro». Sèmpar lè al dà adòs a i fnòć dgénd 'd èsar daśgustâ da 'n baś fra dū parsòni dal sés cumpàgn parchè lò 'l è na parsòna nurmàla ch'a gh piàś al dóni. Walter Veltroni al gh rispónd in pùblic cuntànd-al cuma „na parsòna ch'la fà scarésa“.
Nòti
}}
Quelle due
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na bala e basta l'à ruinâ tut qvél ch'i gh'ìvan.|Tagline dal film}}
Quelle due (Cal dū là) 'l è 'n film dramàtic dal 1961 ad William Wyler trat da na pièce teatràla dla Lillian Hellman.
Sunt
La Karen Wright (Audrey Hepburn) e la Martha Dobie (Shirley MacLaine) i èṅ dū insgnànti ch'i pòrt'n avànti na scōla privàda par baghéti. Al ròbi p'r al dū amìghi i vànan dimóndi bèṅ e la Karen la gh'à in prugèt ad spuśàr-as c'n al dutōr Joe Cardin (James Garner).
Un dè però una dal sò studènti, la Mary Tilford (Karen Balkin), par vendicàr-as dna punisiòṅ ch'i gh'ìvan fat patìr, la s invénta ch'al dū mistri i eṅ amànti e ch'i s pàs'n al tèmp a far dal purcàdi a scōla la sira. La cònta incòsa a sò nunóna, l’Amelia (Fay Bainter). ch'la fà sù 'n caśèṅ in paéś, c'n i genitōr ch'i tac'n a tiràr via 'l sò fiōli da la scóla che acsè l'è custréta a saràr. Anc Joe al pèrd al pòst a 'l uśdàł in du 'l lavóra parchè al s éra parmìs 'd mét'r-as da la banda dal dū mistri.
Quànd una dal baghéti la cònta la véra, la sità la próa a catàr un rimèdi a tut al mâł ch'l'à fat ma 'l è tròp tard. La Martha, ch'in cōr suo la vliva bèṅ dabòṅ a la Karen, dasfàta da 'l dulōr, la decìd ad tōr-as la vita impicànd-as.
Culegamènt estéran
}}
Śōg dal bucìni
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
In di schêv dl'archiulugìa a s è catê soquànti buśèini cìchi druèdi per śughèr a bucìni anca in dla Ròma antìga, mèinter che i putèin egisiàn i druèven dal bucìni anca ed gèmi, mo s'a s eśvinòm più arèint a nuèter, i putèin i in fèven colesiòun 'd quìli in tèracóta, in vēder e in metâl: el dimensiòun dal bucìni urdinàrî egl'ìn eśvèini a 'l sentìmet'r e mêś ed diàmeter, mo 'gh'n è anca 'd quìli più gròsi e apèina più cichìni.
Manéri 'd dìr
Gh'ê-'t al védri? , Hai con te le biglie?
Noti e referèinsi
}}
Captain America - Il primo Vendicatore
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un qualchidòṅ al nas eróe, di àtar i al dvèntan.|Tagline dal film}}
Captain America - Il primo Vendicatore (Capitàṅ Amèrica - Al prim Vendicadōr) 'l è 'n film fantàstic americàṅ dal 2011 ad Joe Johnston trat da 'l persunàǵ di fumét dla Marvel Comics creâ in dal 1941 par Joe Simon e par Jack Kirby. 'L è vgnû fóra in di schérum ad tut al mónd al 22 ad Luj dal 2011, anc in 3D. Al gh'à abû un séguit in dla 2014 ciamâ Captain America: The Winter Soldier e 'l è ligâ a 'n àtar film dal 2012, The Avengers.
Stan Lee al fà 'n cameo in dal film in dua al gh'à 'l rōl 'd 'n uficiàl d'l eśèrcit americàṅ. Quànd a salta fóra in sal palchét un persunàǵ che lò al créd èsar Capitàṅ Amèrica, al fà la batùda “A m al figuràva più élt!”.
Custâ sènt-quarànta migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad tarśènt-sinquànta.
Sunt
Durànt i an dla secónda guèra mundiàla, al treménd Johan Schmidt (Hugo Weaving), cap dna diviśiòṅ ad siensiâ ciamàda HYDRA ch'la lavóra par cònt 'd Adolf Hitler, al pòrta via da 'n castèl ad Tønsberg in Nurvégia al Tesseract, un cub misterióś ligâ a i putēr di Dio nòrdic.
In cal méntar a New York un śōvan magrulèṅ e patî, Steve Rogers (Chris Evans), al próa in tut al manéri a far-as tōr da 'l eśèrcit americàṅ p'r andàr a cumbàtar in Europa, cuma i aṅ fat c'n al sò amìg James Barnes (Sebastian Stan) dit “Bucky”, ma a n gh'è vèrs. Sōl dòp dimóndi tintatìṿ al gh'à via libra p'r òpra 'd Abraham Erskine (Stanley Tucci) ch'al véd in lò curàǵ, patriutìśum e cōr bòṅ e sćèt. Rogers al và a far-'s i òs sóta 'l cmand dal culunèl Chester Phillips (Tommy Lee Jones) e dl'agìnta Peggy Carter (Hayley Atwell). Al vèṅ anc sarnî p'r un esperimènt, qvél ad dar vita a di super suldâ druànd un sêr speciàl, invintâ par Erskine, ch'l è bòṅ ad dar fòrsa, śvélta e mùscui. Johan Schmidt 'l éra stâ 'l prim a pruàr-al ma p'r al fat ch'al n fus incóra parfèt 'l éra armàś uféś in dla ghigna, bruśàda 'd rós. Par quaciàr la sò fàcia al tedésc al s éra mis adòs na mascra 'd pèla.
In Germâgna Schmidt e al sò siensiâ Arnim Zola (Toby Jones) i gh la càvan a far di sćiòp mudèran druànd l'energìa dal Tesseract. Dvintâ in cal méntar un cumbatènt da par lò, c'n al scutmàj ad Tésć Rós, Schmidt adès al vōl dvintàr al padròṅ dal mónd, miténd da na banda Hitler. Par far-al al fà cupàr subìt Erskine. Par diféndar la demucrasìa, Steve Rogers al dvènta Capitàṅ Amèrica.
Culegamènt estéran
}}
Dôm ed Rèz
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
Al Dôm ed Rèz (Duomo di Reggio Emilia in Italiân) l'é un fabrichêt religiōş in piâsa Prampolini int al cèinter stôrich ed la sitê e l'é catedrêla ed la diôceşa ed Rèz-Guastâla. La catedrêla l'é a impiânt rumânich, dóve, int al cōrs di sècol, a gh'é stê fât dimòndi restâver e cambiamèint.
Spiegasiòun
La facêda dal dé 'd incō la 's preşèinta mìa finîda, cun 'na quacêda dal Sincsèint progetêda da Prospero Sogari ciamê Il Clemente. La pêrta bâsa l'é difâti fâta cun dal lâstri ed mêlmer che incurnîşen dal néci cun dèinter al stâtvi di quâter sânt (Grisante, Venerio, Daria e Gioconda) prutetōr ed la sitê.
La pêrt d'ed sōver ed la facêda, ed sègn rumânich, l'é prubabilmèint frût ed còl ch' al vîn ciamê "restâver" Malaguzzi ch' l' é stê fât cîrca int al 1275. J afrèsch dal Dusèint (Cristo Pantocratore e Angeli) che dubêven la facêda fîn a j ân '50 adèsa în tgnû da cât in al Musèo Dioceşân arnuvê.
Al d'ed sōver ed la facêda, int la turèta ch' a tîn quacê la cópla, a gh'é la grôsa stâtva in brònz durê ed la Madòna cun al Bambèin Gesó e di spōş Fiordibelli che l'àn vrûîda e paghêda. L'é 'n ôpra ed bartolomeo Spani.
La cópla, dal 1623, l'é stêda disgnêda da l' abê Paolo Messori, architèt arzân ch' l' à progetê ânca la cópla ed la Cēşa ed Sân Pēder.
L' intêren l'é stê arfât, a partîr dal 1599, da l'architèt senèiş Cosimo Pugliani e l'é un sûnt ed la scultûra arzâna dal XV e XVI sècol.
Tra i scultōr pió impurtânt a vîn arcurdê Bartolomeo Spani e Prospero Sogari ciamê Il Clemente; dal Spani al Dôm al tîn da cât dimòndi tòmbi monumentêli e, int al Teşôr, j impurtânt reliquiâri a bóst di Sânt Grisante e Daria.
Dimòndi impurtânti în ch' al capèli ché:
In pió a gh'é preşèint ôvri ed Carlo Bononi, Francesco Vellani, Sebastiano Vercellesi e Orazio Talami.
Ind i restâver fât da pôch în stê catê di sègn 'd afrèsch dal Terşèint-Quatersèint in divêrs pôst ed la navêda e int al soterâni. In particulêr int al Capèla dal Santésim Sacramèint în stê catê afrèsch ed j ân '30 dal Sincsèint, ôpra dal pitôr arzân Giovanni Giarola sculêr dal Correggio J afrèsch ed la cópla în ed Francesco Fontanesi (1779), mèister dal sēni e pitōr arzân ch' l' à dirèt la costrusiòun dal Teâter La Fenice ed Venèsia int al 1799, l'à fât pêrta ânch ed la cumisiòun ch' la duvîva dêr un paréir insém a i progèt.
A 's segnêla ânch al côro in lègn dal têrd-gôtich.
Adèsa a 's é drē fêr di restâver relatîv al soterâni. Dôp ch' é stê fât di schêv archeolôgich è stê catê, da pôch, un muşâich rumân cun dal sēni pagâni (IV sècol d.C) ed grôsi amzûri, probabilmèint al pió impurtânt esèimpi ed muşâich dal peréiod têrd-rumân in zôna emiliâna.
A s' é drē fêr ânca un adatamèint dal funsiòun ed la cēşa ed carâter mudêren e sprimentêl, ch' în drē mōver mia pôch dóbi e prutèsti decîşi.
Êter progèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Duomo di Reggio Emilia trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
}}
Cinderella
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Don't know what you got till it's gone, don't know what it is, I did so wrong, now I know what I've got, it's just this song and it ain't easy to get back, takes so long. Do you want to see me beggin' baby, can't you give me just one more day, can't you see my heart's been draggin' lately, I've been lookin' for the words to say...|Ta n sà minga quél ch'at gh'à in fiṅ ch'at n al pèrd, ta n sà minga cuś 'l è, a 'l ò fat mal, adès a sò quél ch'a gh'ò, sól na canta e a n è minga fàcil turnàr indrē, l'è dura. Vō't ved'r-um dmandàr-'l in śnòć amór? Pō't minga dar-um un dè da piò? Ta n véd minga al mè cór ch'l è drē traśàr par tèra in chi dè chè? A sira drē a catàr al paròli da dir...|Don't Know What You Got (Till It's Gone), 1988|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I Cinderella i èṅ un grup metal americàṅ, mis insém a Filadèlfia (Pennsylvania) in dal 1982. In dal lór caréra i aṅ muciâ sù 7 disc ad plàtin e 18 migliòṅ ad disc vindû in tut al mónd.
Gl'Inisi (1983-1985)
La stòria di Cinderella la gh'à quèl cumpàgn a la favla ch'la pòrta al sò nóm (in ingléś Cinderella a vól dir Cenerentola). Al tut al taca in di prim an Utànta quand du amìg ad Filadelfia, Tom Keifer (vóś e chitàra) e Eric Brittingham (bas), i mòlan i Saints In Hell par dar vita a un grup nóṿ cun 'l intènt ad scrìvar di pès uriginài. A chi lór i s śònta pò Michael Kelly Smith (chitàra) e Tony Destra (baterìa). Al nóm dal grup al vèṅ sarnî na nòt tulénd ispirasiòṅ da 'n film purnugràfic. I prim braṅ i vènan rigistrâ in dal córs dal 1983 e dal 1984 cuma di demo. Chi pès lè i s pólan càtar in du publicasiòṅ minga uficiàli, Basement Tapes e Fox On The Run, ch'i faṅ védar cuma al sòṅ d'l inìsi al fus dimóndi più gréś e péś ch'in sèguit.
Al sucès (1983-1991)
In dal 1985, durànt un lór spetàcul a 'l Empire Club ad Filadèlfia, cun na furmasiòṅ briśa difinitìva, i vènaṅ duciâ par Jon Bon Jovi, al cantànt dal grup Bon Jovi, ch'l éra entrâ lè par caś par bévar quèl. Culpî p'r al caràtar e la vóś ad Tom Keifer, Jon al fà cgnósar la band a la Polygram. In na nòt, a 'l impruvìś, la vita di Cinderella la cambia.
Dòp avér firmâ un cuntràt cun l'etichéta Mercury Records, Kelly Smith e Destra i làsan al grup (cun 'l apòǵ dla cà discugràfica) par furmàr i Britny Fox insém a Dean Davidson.
Purtòp al pòvar Destra al mōr 'd lì a pòc in 'n incidènt in màchina. Jim Drnec e Jeff LaBar i vènan tòlt al lór pòst.
Cun cla furmasiòṅ lè, i Cinderella i regìstran al prim disc, Night songs (Cansóni dla nòt) in dal 1986, prudót par Andy Johns un tisi ch'l iva laurâ cun i Rolling Stones e i Led Zeppelin. Prima dla fiṅ, a s śònta sèg al talentuóś Fred Coury.
Al logo famóś di Cinderella 'l è mis a punt da la prima mujér ad Keifer, Emily Pember.
I Cinderella i s faṅ nutàr da subìt par mèś dal sò stil a mèś fra quél di AC/DC e quél di Aerosmith, cun di còr ch'i t tóśan e di sòṅ blues. Cun di sìngui ad sucès cuma Shake me, Somebody save me e Nobody's fool, 'l àlbum al sarà disc dòpi ad plàtin in siē méś, vindénd 50mila còpi a la stmana in di sól Stat Unî, rivànd in dla casìfica ad Billboard al tèrs pòst.
In dal 1986 i Cinderella i vaṅ in tour insém a David Lee Roth mèntar 'l an dòp i vèran i cuncèrt par Bon Jovi e i sònan al Monsters of Rock ingléś. Da un cuncèrt 1987 in Giapòṅ a vèṅ tirâ śò al famóś video live Shakes Japan.
In dal 1988 a vèṅ fóra al secónd disc, Long cold winter (Lung e fréd invèran) in du a s pól védar l'anma blues dal grup misćiàda a 'l hard rock dal disc ad debùt. I sìngui Don't know what you got (Till it's gone) e Coming home i faṅ ad c'l àlbum chè al più gròs sucès cumerciàl di Cinderella (6 migliòṅ ad còpi vindùdi), sucès cunfirmâ pò in pîṅ dal tour mundiàl umònim ch'al gh'iva bèṅ 254 show. In dal 1989 i sònan a 'l Moscow Music Peace Festival insém a Skid Row, Bon Jovi, Mötley Crüe, Gorky Park, Ozzy Osbourne e Scorpions.
'L elemènt blues al crés incóra da piò in di sò disc in dal 1990 quand i Cinderella i faṅ gnir fóra Heartbreak Station (Stasiòṅ di crepacór) cun di ciàr riferimènt a 'l country e a 'l rhythm & blues. 'L àlbum al subìs dimóndi crìtichi e al vénd da méno ad chi àtar du. I sìngui Shelter me, The more things change e Heartbreak station i n gh'aṅ pròpria gnint 'd hard rock.
La criśi (1992-1996)
A taca un perìud difìcil par lór, Fred Coury al mòla la cumpagnìa in dal 1993 e al sò pòst al vèṅ tòlt da Kevin Valentine ch'l iva sunâ in soquànt braṅ dal disc Revenge di Kiss dal 1992.
In śònta a tut quést, Tom Keifer al taca ad avér di prubléma a la vóś e 'l è custrét a far-as upràr soquànti vòlti. Al tour umònim al gh'iva da rivàr anc in Itâglia a Milàn ma par cólpa dla Guèra dal Gólf in Iraq la data dal nòstri bandi la vèṅ scanślàda.
A i Cinderella a n gh rèsta da far àtar che mulàr-as.
La riugnòṅ (1997-incō)
In dal 1997, in ucaśiòṅ dla publicasiòṅ dla racòlta Once upon a... (Na vòlta a...), al grup al s riunìs incóra cun la furmasiòṅ uriginàla par far di cuncèrt. Da 'n live tgnû a 'l Keyclub 'd Hollywood d'l Utóbar dal 1998 a viṅ fat un disc gnû fóra 'l an dòp e dimóndi fat bèṅ, Live at the Key Club.
In dal 1998 i Cinderella i fìrman un cuntràt cun la Portrait Records (Sony) par far gnir fóra 3 àlbum. A sintìr quél ch'l à dit Keifer in n'intervìsta a Slamrocks fata in dl'Istâ dal 2000, i demo d'l àlbum i èṅ prònt ma la Sony la n i vól minga rigistràr. La band la và acsè drit p'r i avucàt.
In di an sucesìṿ i Cinderella i faṅ gnir fóra sól di disc dal viṿ o dal racòlti.
'L 11 ad Śugn dal 2008, quand 'l éra prònt a partìr p'r un tour, Keifer al pèrd a 'l impruvìś la vóś par na pèrdida ad sangṿ a la còrda vucàla ad sinìstra.
Risòlt al prubléma, i Cinderella i tàcan incóra a far di cuncèrt p'r al mónd.
Al 13 ad Śugn dal 2011 i aṅ sunâ dal nòstri bandi a Bulógna cantànd braṅ di prim tri disc e lasànd fóra quèi ad Still Climbing. Keifer 'l à tòlt fóra anc un saxòfun durànt la canta Shelter me.
Maria (mär ad Gesü)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Maria (in Ebràico: מרים, Miryam o Myriam; in Aramàic: Maryām; in Grèc: Μαρίαμ, Mariam o Μαρία, Maria; in Àrab: مريم, Maryam) a l'é al num ad la mär ad Gesü.
A l'é venerä tant cmé Santisima Mär ad Diu dai catòlic e dai urtudòss (ch'i g' dan anca al tìtul ad Θεοτόκος, Theotókos, Mär ad Diu); la sò santitä a l'é ricunusì anca d'i ätar ceṡ cristiàn.
L'é ciamä anca Madòna.
Ligamm ad föra
}}
646
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DCXLVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VII sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Digiòṅ
{{Metacaixa
Digiòṅ (in Francéś Dijon, di'ʒɔ̃) l'è na sità francéśa ad 151.212 abitànt ch'la s cata in dal dipartimènt dla Còsta 'd Òr in dla regiòṅ dla Burgóggna. L'è divìśa in ùndas quartēr.
Al sò sìndic 'l è al sucialìsta François Rebsamen, in carga da 'l 2001 (mandâ cunfermâ in dal 2008), prim sìndic ad sinìstra dla sità in dla quinta repùblica.
Dijon l'è famóśa par la sò mustàrda e p'r al sò dialét, al burgugnéś, ch'a s pōl arcgnósar scultànd la manéra ad dir la R e par la lunghésa ad sèrt funéma cuma la EU e la A. In sità i n dìśan minga «chenil» (cucia) ma «chnil».
Stòria
L'è nada cuma 'n "castrum" rumàṅ ciamâ Divio in sla strada ch'la purtàva a Magónśa da Liòṅ. In dal tèrs sècul 'l imperadōr Auregliàṅ al l'à furtificàda. In dal quìnt sècul l'è pasàda a i Burgùnd par pò dvintàr la capitàla dla regiòṅ e dal Ducâ ad Burgóggna. In dal 1477 l'è pasàda a 'l régn ad Frància.
In dal 1963 la s è śmlada cun la sità emigliàna ad Réś.
Àtar prugèt
}}
Mato Grosso
Mato Grosso (in Portoghês: Estado do Mato Grosso) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil c'al fa part ad'la Regiòun Centro-Oeste. La sò capitäla all'è Cuiabá e in dal 2016 al g'hava 3.305.531 abitänt e 'na süparfìs ad 903.378,292 km2.
Giuseppe Mezzofanti
Al Giuseppe Mezzofanti l'è stè un cardinèl dal Setzänt-Otzänt ch'l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp.
Nèd a Bulåggna dal 1774 int'na famàjja puvratta, l'era cén ch'l avêva una memòria ch'la fèva pòra, l'era brèv int'la mûsica e l'era 'na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri.
L'era andè a scola al Scuole Pie a Bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch'i êren int'al Stèd d'la Cîsa sénd che l'åurden l'era stè suprèss. Dscurand cun låur l'avêva inparè tott d'un fiè al svedais, al tudàssc, al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn. Intant al studièva anch' dal languv môrti ch'l era dré ad inparèr a scôla.
Dåpp l'era entrè in seminèri, l'avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d'l etè necesèria pr'advinter prît. Alåura l'avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli.
Dal 1797, quand l'avêva 23 ân, l'arzàvv l'åurden ed prît e al tôl l'insegnamänt ed żudî, âreb, ed languv orientèl, ed grîg a l'Universitè ed Bulåggna.
Stral 1799 e l'1800 l'è int'i sbdèl par fèr curâg' a chî furastîr ch'i êren lé ch'i tirèven i ûtum e acsé l'aveva inparé 'na moccia d'ètri languv europèi. L'era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch'i pasèven par la zitè.
A Råmma, stra misiunèri e gran dutûr ch'i gneven da tott al månd, al Mezzofanti l'aveva inparé däli ètri languv.
Stra totti äl languv, ai è stè såul al cinais ch'al i avêva dè da sudèr: l'era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d'la langua. Dåpp al pèder Umpierres, ch'l era bèle stè misiunèri a a Macao e l'aveva insgnè la langua cinaisa a la Propaganda Fide, l'aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l'aveva confermè ch'l êra propi bån ed dscårrer in mandarén.
Gregorio XVI l'era vanzè so amîg e prutetåur. L'avêva fât advintèr cardinèl int'al Concistoro dal 12 febrèr 1838.
L'è môrt a Råmma dal1849. Quand l'è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän 38 languv e lezèr e capîr bän däli ètri 40: in tott al capéva 78 languv. Al so monumänt l'è int'la Chiesa di Sant'Onofrio al Gianicolo.
Piaṡëinsa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
{{CITAZIONE2|Dunque il Po comincia a Piacenza, e fa benissimo...|Donca al Po al cmëinsa a Piasëinsa, e al fa bëin a bòta...|Giovannino Guareschi |DIALETTO={{Pia}}|LINGUA={{It}}}}
{{SCHEDA_COMUNE }}
Piaṡëinsa (Italian: Piacenza) l'é un cumoin ad 103.487 abitant, capitäla d'la sò pruvincia. Mìsa ṡu tra Emilia e Lumbardia, la citä e la so pruvincia i sëintan a bota l'inflüëinsa d' Milan: i en culegä a la so region ecunomica par tant mutiv e in d' la storia i g' han daspës ligä i so dëstëin.
Geugrafìa
Piaṡëinsa l'é in d' la Pianüra Padana a 61 metar in sal livél dal mär e l'é nasì in s' la riva destra dal Po, in dua i van föra al Trèbia a ovest e la Nür a est ad la citä.
Pö u menu a 15 chilòmetar in vër süd, i tacan i Colli Piacentini (Culëini Piaṡintëin), 'l prinsipi d' l'Appennino Ligür. La so puśision geugrafica la g'ha sëimpar fat la so furtoina militära e l'ha fata dvintä impurtanta par ies un sid in dua i s'incrùśan la feruvìa e i autusträ.
I sid interesant
Piaṡëinsa l'é 'na citä d'ärt, e la g'ha un gran patrimonii artistic, par via d'la so storia milenäria.
I palàsi
I s' pölan truä bota palasi nubiliär cun un gran valur ch' i g'han di giardëin bèi a bota. Piaṡëinsa a l'é una "Citä ad palasi" posé ca tüt i ätar ad la Val Padana. Vist ca la gh'era mia 'na curt fissa (al Palass Farnés l'é mia stä sëimpar al sëintar d'la famiglia parchè dop d'un sert periud la capitäla dal dücä l'é stä spustä a Pärma), atsé i nobil i han pudì fä vëd la so puśisiòn cun i so opar architetonich. I posé impurtant i en:
Ätar palassi ch' i dan blësa e impurtansa a la citä i en:
Ätar palassi ch'i s' pölan ricurdä i en:
I palàsi Gotic, dal Guernatur e di Marcànt i en in d'la Piasa Caväi, ca l'é sëimpar stä cunsiderä al sëintar d'la citä e d'la so vita. La piasa la ciapa al num dai dü statui ad Ranuccio e Alessandro Farnéś in s'i caväi, c' l'ha fat Francesco Mochi in dal perìud tra 'l 1612 e 'l 1628.
Ecunumia
La fera d' Piaśëinsa l'é vüna dil pö antig d'la region Emilia-Rumagna. Al növ cumples espuśitiv c'a l'é apena föra d'la citä, ades l'é gestì da Piacenza Expo. Vöin di vant ad Piasëinsa l'é ca l'era stä la prima sede d'la Federconsorzi, fundä in dal 1892, ca l'é mäi pö andä in crisi dop un secul ad vita.
Trasport
La pusision d'la citä tra Türëin, Bulògna e Genua e al fat ca g'he taca Milan i han fat dvintä Piasëinsa un impurtant sëintar feruviäri e d' l'autusträ. Par Piasëinsa i g'pàsan l'autusträ A1 (Milan-Nàpuli) e l'autusträ A21 (Türëin-Piasëinsa-Brësa). Par al trasport aereo, i aeruport püsè taca i en l'Aeruport ad Pärma e i tre aeruport lumbärd: Aeruport ad Milan-Malpensa, Arport ad Milan-Linate e l'Aeruport ad Bergam-Orio al Serio, taca a Bêrgum.
Sport
A Piasëinsa a gh'e i squädri ad balon Piacenza Calcio, ad pallavolo ad'la Serie A1 Copra Volley Piacenza. A gh'e anca dü squädri ad Rugby, ca i en asè famus: 'l Termoraggi Piacenza Rugby e al Piacenza Lyons Rugby. In dal baseball Piasëinsa l'é rapresentä dal Piacenza Baseball e dai Red Devils Piacenza, in d'la pallacanestro da l'Unione Cestistica Piacentina e dala Pallacanestro Piacentina Bakery e in d'la pallanuoto da la Rarinantes Everest.
Persunag' famuś
Il parsoni püsè famuś ad Piasëinsa citä i'en:
Ligamm ad föra
Piesänza (Piacenza in itagliàn) l'é na cmònna ed 99.150 abitànt, capitèla d'na pruvénzia c' l à al stèss nomm. Stratta stra l'Emégglia e la Lunbardî, la zitè e la so pruvénzia ali sénten 'na mòccia d'l influänza ed Milàn: ali én culeghè a la so regiån ecunòmica par tant mutîv e in d' la stòria î àn spès lighè i låur destén.
Geografî
Piesänza l'è in d' la Basa Padèna a 61 meter in vatta al livél dal mèr e l'é nè såura alla riva dèstra dal Po, indòvv i van fòra al Trèbia a sîra e la Nür a maténna d'la zitè.
Stra sé e nå a 15 kilométer pio sò, i tachen i "Colli Piacentini" (Culén Piasinténi), al cminzéppi d'l Apenén Léggur. La so pusiziån geografica l a sänper fat la so furtònna militèr e l'à fata advintèr impurtanta pr al fat ch'l è un sît indòvv i s cråusen la ferovî e ali autostrè.
Strasêr
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al strasêr 'l era cla figùra ch'la girèva p'r el strèdi o anca p'r el cà 'd na volta, per tōr sù e purtèr via ség, in sìm'a 'l só carèt, el pèsi vèci, i strâs che pròpia nisùn a n'druèva più. Al strasêr al gh'ìva pò da vènder la só mercansìa a pēś a 'l cartéri, che cui strâs i gh'avrèven cavê fóra dla cherta.
337 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 337, mo invéci 'l an 337, 't ê da 'ndèr chè) Al 337 (terśeinttreintasèt, trecentotrentasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 336 (terśeinttreintasē) e 'l vin prìma dal 338 (terśeinttreintòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeinttreintasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
0534
0534 al é al parfes tlefônich dal distrèt ed Purèta, int al cunpartimaint ed Buloagna.
Mèrt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
Mêrt; Marte in italiân) l'é al quêrt di pianēta dal sistēma solêr in ōrdin ed distânsa dal Sōl e l'ûltem di pianēta dal gèner ed la Tèra, dōp Mercóri, Vèner e la Tèra,. In pió al vîn ciamê al "Pianēta ròs", a câşva dal só culōr carateréstich duvû al grôsi quantitê 'd ôsid ed fèr ch' al quâcen.. Al pianēta, ânca se al preşèinta 'n âria mêgra e al calōr mèdi int al d'ed sōver piotôst bâsi (tra 140 °C e 20 °C), l'é, tra i pianēta dal sistēma solêr, còl ch' al 's arvîşa di pió a la Tèra: difâti, sibèin che la só grandèsa la sìa mez véia fra còla dal nôster pianēta e la Lûna (al diâmetro l'é cîrca la metê ed còl ed la Tèra e la mâsa pôch pió 'd un dècim), al preşèinta la pîga ed l'âs ed gîr e durêda dal giōren quêşi cumpâgn a còli 'd la Tèra; in pió la gròsta la 's preşèinta cun di vulcân, dal vâl, calōti di pôlo e desêrt cun 'd la sâbia, cun in pió dal fōrmi che a fân pinsêr a la preşèinsa, in un tèimp dimòndi luntân, ed l'âcva.
Però la gròsta dal pianēta l'é pîna ed bòchi e bûşi, a câşva ed la totêla mancânsa ' d elemèint ch' a pôsen şmagnêr (âcva e âria) e in grêd ed mudlêr e limêr sté fōrmi; in fîn, la dimòndi scarsitê ed l'âria an n'é mia in grêd de scunsumêr 'na bòuna pêrt dal strèli che câschen, e che dòunca a rîven per tèra pió despès che insém a la Tèra.
Int al guardêrel Mêrt al preşèinta di cambimèint ed culōr, subét è stê dê la cōlpa a la preşèinsa 'd êlber, che, cun al cambiêr dal stagiòun ed l'ân, a cambiêven culōr. Cun tót còst i stódi cun al spettroscopio ed l'âria îven fât, da tèimp, abandunêr al pinsēr ch' égh prés èser di mêr, canêl e fióm opór un âria asê fésa. La bôta grôsa a sté pinsēr l'é stêda dêda da la misiòun Mariner IV int al 1965, ch' l' à fât vèder un pianēta deşêrt e sèch, caraterişê, ògni tânt, da bufēri ed sâbia dimòndi viulèinti. Cun tót còst la sperânsa che Mêrt al pōsa dêr cà a la véta l'é stêda tôta in cunsiderasiòun da quând al môdul  Lander Phoenix Mars Lander l'à catê dal giâs 'd âcva, al 31 ed lój 2008. Adèsa în trî i setèlit artificêl che funsiòunen e che gîren intōren a Mêrt:  Mars Odyssey, al  Mars Express e al  Mars Reconnaissance Orbiter. Al môdul Phoenix l'à da pôch finî al só lavōr de stódi ed la geologia marsiâna e l'à dê prōva ed la preşèinsa, in tèimp indrē, 'd âcva léquida in zōni lêrghi ed la gròsta. In pió l'à dê l'idèja che insém a la gròsta a pôsa èser sucès, int j ûltem dêş ân, di zèt 'd âcva quêşi cumpâgn a di geyser. Divêrs pasâg ed  Mars Global Surveyor a fân vèder un ritîr ed la calôt ed giâs dal pôlo a mezdé.
Intōren a Mêrt a gîren du satèlit naturêl, Fobos e Deimos, 'd amzûri céchi e 'd fôrma mia regolêra, prubabilmèint dō strèli céchi ciapêdi dal só pèiş. Mêrt al gh'à ânca soquânt satèlit naturêl ciamê asteroidi troiani, tra quisché  5261 Eureka.
La paura mangia l'anima
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Quànd la sità la dascóva 'l rasìśum.|Tagline dal film}}
La paura mangia l'anima (La paùra la magna l'anma) 'l è 'n film dramàtic tedésc dal 1974 ad Rainer Werner Fassbinder ch'al 'l à anc scrit e prudót. In Itàglia 'l è cgnusû anc c'n al tìtul ad “Tutti gli altri si chiamano Alì” (Tut chi àt'r i s ciàm'n Alì).
La pelìcula l'è stada preśentàda fóra cuncōrs a 'l 27śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
L’Emmi (Brigitte Mira) l'è na dóna védva ad ssant'an a 'l incìrca ch'la tira avànti faghénd al pulisìi in dal cà e in dal sò cundumìni. Un dè, méntar la tórna a cà, a taca a piōvar e lē la cata ripàr in un bar in dua, fra i cliènt, a gh'è 'n śōvan maruchèṅ imigrâ par lavōr, Alì (El Hedi ben Salem), ch'a pâr avér-ag vint an manc. Na dóna (Katharina Herberg), dagnóra par śōg, la gh dìś 'd invidàr la vècia a balàr e lò 'l al fà pò al gh śibìs anc ad cumpagnàr-la a cà. Quànd i èṅ là la dóna la gh dmanda ad muntàr sù e 'd armàgn'r a durmìr sèg. Alì 'l è 'd acòrd. Fra i dū a nas 'l amōr.