cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Il grande caldo
In dal 2011 'l è stâ sarnî da la National Film Registry dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî p'r èsar tgnû dacàt.
Sunt
Al sergìnt Dave Bannion (Glenn Ford), spuśâ cun la Katie (Jocelyn Brando) e cun na fiōla pìcula da tiràr sù, al gh'à da indagàr su la mòrt 'd al sò culéga pulisiòt Tom ch'al s è sparâ lasànd su la sò scrivanìa 'n fujét a sò mujér Bertha (Jeanette Nolan). Chi lē la gh diś che lò al s è masâ parchè al n stava minga tant bèṅ ma la n fà paròla dal bijét. Al dè dòp però na scaja ciamàda Lucy Chapman (Dorothy Green) la s fà viva cun 'l investigadōr par dir-ag ch'l è impusìbil che Tom al s sia cupâ parchè i dū i ér'n amànt e i stàvan bèṅ insém tant che 'l óm 'l iva anc decìś ad divursiàr da sò mujér.
Quànd la Lucy la vîṅ catàda mòrta, Dave al sènt ch'a gh'è quèl ch'a traśa ma 'l sò cap, al tenènt Ted Wilks (Willis Bouchey), al gh órdna 'd far-'s i cas suo e 'd lasàr far tut a 'l sierìf dla cuntèa. Bannion al decìd però 'd andàr avànti listés, specialmènt quànd qualchidòṅ al gh masa sò mujér cun na bómba misa in dla sò màchina. A salta fóra che Tom 'l iva dasquaciâ i tragatèṅ dal boss Mike Lagana (Alexander Scourby) c'n i cap dla pulisìa e cun soquànt pulìtig dla sità, in pòchi paròli i éra tut 'd acòrd par far di afâr insém. In dla fujét Tom 'l iva scrit incòsa négar su biànc ma sò mujér, invéci 'd denunsiàr al fat, l'iva tacâ a ricatàr Lagana p'r avér di bèsi tut i méś da lò e far acsè la bèla vita.
A jutàr Bannion in dgl'indàśin a gh pénsa la Debby Marsh (Gloria Grahame), la dóna dal culaburadōr 'd Lagana, Vince Stone (Lee Marvin).
Culegamènt estéran
}}
Raffaella Carrà
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Pero una tarde que se encuentra mal, regresa pronto para descansar y se encuentra una mujer (¡qué dolor! ¡qué dolor!) dentro de un armario (¡qué dolor! ¡qué dolor!) y el cara dura le dice que le deje que explique que sintió mucho frío y que ha llamado al doctor, y que después de mirarle, le extendió su receta, le dejó a la enfermera que le dé calor.|Però na basóra ch'la n stava minga bèṅ, la tórna a cà par punsàr e la cata na dóna (ac dulōr! ac dulōr!) dènt'r a 'n armàri (ac dulōr! ac dulōr!) e cal grugn lè ad brónś al gh diś ad lasàr-ag cuntàr ch'al gh'iva dimóndi fréd e ch'l à ciamâ 'n dutōr che, dòp avér-al vdû, 'l à butâ śò la sò ricèta, lasànd-ag l'infarméra par dar-ag calōr.|¡Qué Dolor!, 1984|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Es}}}}
La Raffaella Carrà, nóm 'd art ad Raffaella Maria Roberta Pelloni (Bulógna, 18 ad Śugn dal 1943 - Ròma, 5 ad Lùi 2021), l'era na showgirl, atóra, cantànta, autóra e balarìna itagliàna.
Biugrafìa
Raffaella la crés a Belèria (sò pàdar al gh'iva là 'n bar) ma pò a òt an la lasa la Rumâgna par tgnir a drē a Róma a la Jia Ruskaja, ch'l'iva dâ vita a l'Acadèmmia Nasiunàla ad Dansa. A 'l inìsi di an Sinquànta la taca a recitàr in soquànt film, cuma Tormento del Passato dal 1952 in du la fà la putìna Graziella.
In dal 1960, dòp avér tòlt al diplòma a 'l Sèntar Sperimentàl ad Cinematugrafìa, la fà la sò debùt véra in dal cìnema, in dal film La lunga notte del '43 ad Florestano Vancini e in Il peccato degli anni verdi ad Leopoldo Trieste. La tōś part anch in dagl'atri pelìculi cuma I compagni ad Mario Monicelli e, sóvra ad tut, Il colonnello Von Ryan a fiànc ad Frank Sinatra.
In di an Ssanta i giurnài petégui i la bècan par la sò relasiòṅ cun al śugadōr ad balòṅ Gino Stacchini dla Juventus ch'la dura òt an. In cal mèntar, Raffaella la sarnìs al nóm 'd art ad Carrà (in unōr d'l artìsta Carlo Carrà, cuma al gh'iva dit al regìsta Dante Guardamagna) e la taca a recitàr anc in teàtar.
In dla stagiòṅ 1969-1970 al riva al sucès televiśìṿ, in dal spetàcul Io Agata e tu ch'la fava insém a Nino Taranto e Nino Ferrer e in dua la dà inìsi a 'n stîl nóṿ dal tut ad far la showgirl, dimóndi mudéran. In d'l Aṿtòṅ dal stés an l'è a fiànc ad Corrado in Canzonissima in dua la dà scàndal faghénd védar 'l umbrìgul in dla siggla ch'la vèra la traśmisiòṅ Ma che musica maestro! (Ma ac mùśica mìstar!). Anc 'l an dòp l'è a Canzonissima e lè la dà vita a 'l bal Tuca Tuca e la canta Chissà se va (Giusà s'la và) e la cansòṅ par putèṅ Maga Maghella, persunàǵ invintâ pròpria da lē. In dal 1974 la preśénta Milleluci insém a la Mina e pò incóra la sò tèrsa Canzonissima ma 'sta vòlta da par lē.
Dòp èsar-'s fata cgnósar anc in Spaggna cun al prugràma La hora de Raffaella, in dal 1978 la preśénta al varietà dal Sàbat sira Ma che sera e pò Millemilioni in dal 1981. In dal 1982 la tórna a lauràr insém a Corrado (e a Gigi Sabani e a Renato Zero) a Fantastico 3.
In dal 1983 (e par tri an) la sa spòsta a Meśdè dand vita, insém a 'l sò cumpàgn da na vòlta Gianni Boncompagni, a Pronto, Raffaella?, un salòt televiśìṿ in dua Raffaella la fava dimóndi śuglèṅ a 'l telèfun, dmandànd a la gint quànt faśōi la tgniva in dal baràtul o parchè la t rispónd śal.
In dal 1986 l'è la vòlta ad Domenica In prima ad pasàr a Canale 5 par far dū prugràma bèi fiàp in di ascōlt cuma Raffaella Carrà Show e Il principe azzurro. In dal 1989 la tórna in si sò pas faghénd Raffaella venerdì sabato e domenica - Ricomincio da Due par Rai 2 insém a 'l parmśàṅ Scialpi e a la Sabrina Salerno. Turnàda a 'l sucès pîṅ da na vòlta, par Raffaella i s vèran incóra i us dal Sàbat sira cun Fantastico 12 (1991, insém a Johnny Dorelli), '''Carràmba! Che sorpresa (1995/2002) e Carràmba! Che Fortuna'''.
In dal 2001 l'è in sal palc ad Sanremo (secónda dóna a far-al dòp la Loretta Goggi) ma da cal mumènt lè in avànti la taca a cumparìr sémpar ad méno in televiśiòṅ. In dal 2011 a vèṅ fóra un remix dal dj francéś Bob Sinclar dna sò canta dal 1976 (A far l'amore comincia tu, A far 'l amōr taca tè) cun al tìtul ad Far l'amore e 'l è un sucès internasiunàl.
A séguit dal taramòt dla basa mudnéśa dal Maǵ dal 2012, Raffaella la decìd ad dar 'n ajùt partecipànd a 'n cuncèrt par catàr sù di fónd, insém a di àtar artìsta dla regiòṅ Emìglia Rumàgna cuma i Nomadi, Francesco Guccini, Zucchero Fornaciari, Nek, la Laura Pausini, Luciano Ligabue, Gianni Morandi e i Modena City Ramblers.
Nòti
}}
2012: Doomsday
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|L'Apucalìs l'è chè darènt.|Tagline dal film}}
2012: Doomsday (2012: Al dè dal giudìsi) 'l è 'n film catastròfic dal 2008 ad Nick Everhart, giâ tut in Belìze c'n un budget stimâ ad duśènt-sinquantamìla dòlar.
'L è vgnû fóra diretamènt p'r al marcâ d'l home video.
Sunt
In d'l an 2012 al mónd al patìs di evènt catastròfic dapartùt, cum i ìvan bèla dit a sò tèmp i maya: taramòt, fréd da birichèṅ, aluviòṅ, grandinàdi e timpèsti. I luminàri americàṅ dal Geological Survey ad Baltimòra, cmandâ par Lloyd (Cliff De Young), i èṅ parsuàś ch'la Tèra la s sia misa a prilàr piàṅ pianèṅ par via 'd un buś négar a 'l sèntar dla galàsia: a gh'è 'l risć ch'la s férma dabòṅ dand inìsi a l'Apucalìs.
Lloyd l'è in pinsēr par sò fiōla Sarah (Danae Nason) ch'la fà la misiunària in Mèsic e 'l decìd ad vulàr da lē. Da 'l cant suo la dóna, insém a 'n ragàs cgnusû par strada, Alex (Joshua Lee), la próa a jutàr gl'abitànt 'd un vilàǵ in dla furèsta. Lè la cata la Wakanna (Sara Tomko) ch'la gh'à 'd avēr fiōl.
In cal méntar 'l archeòlug Frank Richards (Dale Midkiff), insém a sò mujēr, la Trish Lane (Caroline Amiguet), al cata na crōś antìga in di scâṿ a Orizaba. Par farmàr i diśàstar naturài, 'l óm al và in dal témpi maya 'd Chichén Itzá insém a la dutōra Susan Reed (Ami Dolenz). A riva anc Lloyd cun sò fiōla e la Wakanna ch'l'è lè lè par parturìr.
Culegamènt estéran
}}
Indro Montanelli
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
In de la só vita l'é stä giurnalista al Corriere della Sera; l'ha fundä Il Giornale in d'i ann '70; e La Voce in del 1994.
Ligamm ad föra
}}
268 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Pés're
Pés're (Pesaro in italièn) l'è'n c'mùn ad 95.203 abtènt, d'la pruvènza marchizèna ad Pés're-Urbìn.
268 (nùmer)
Al 268 (duśeintessantòt, duecentosessantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 267 (duśeintessantasèt) e 'l vin prìma dal 269 (duśeintessantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCLXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al duśeintessantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Non aprite quel cancello
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I aṅ avèrt al pasàǵ. Pargàr a n è mia tròp tard.|Tagline dal film}}
Non aprite quel cancello (Minga vèrar cal cansèl là) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e canadéś dal 1987 ad Tibor Takács scrit par Michael Nankin. Al gh'à abû pò 'n séguit tri an dòp da 'l tìtul Non aprite quel cancello 2.
Custâ siē migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à pò muciâ sù tréd'ś e mèś.
Sunt
Glen (Stephen Dorff) 'l è 'n ragasōl americàṅ ad dód'ś an ch'al viṿ insém a i sò genitōr (Scot Denton e la Deborah Grover) e a na surèla più granda ciamàda Al (Christa Denton). Na nòt, in dal sò giardèṅ, a s fōrma na buśa bèla grôsa par via dna silta e da 'd lè a salta fóra 'n geôd che Glen, insém a 'l sò amìg Terrence Chandler dit Terry (Louis Tripp), al próa a studiàr. I dū i fàn'n a mènt che cla préda lè l'à lasâ dal scriti su la carta in du i l'ìvan pugiàda. Da cal mumènt lè i tàc'n a sucédar di quèi strâṅ in dla cà.
Al dè dòp Terry, mént'r al scólta dla mùśica heavy metal in dla sò cambra e dòp avēr lèt un lìbar 'd ucultìśum, al capìs ch'la buśa in giardèṅ l'è 'n cansèl ch'al pòrta a 'n régn abitâ da dal criatùri catìvi e ch'a gh cala sōl un sacrifìsi fat là dèntar par parmét'r a 'l mâł 'd vgnir fóra.
Culegamènt estéran
}}
1023 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1023, mo invéci 'l an 1023, 't ê da 'ndèr chè) Al 1023 (mileveintetrī, milleventitré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1022 (mileveintedū) e 'l vin prìma dal 1024 (mileveintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileveintetriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Putàna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La putàna, cgnusùda anc cuma luśla, scaja, rója, nimàla, sòcla, vaca, scarciàna o, in na manéra minga tant precìśa, buchinàra, l'è na dóna ch'la fà sès par bèsi, qvàl lè 'l è 'l sò mistēr, la scampa acsè. A gh 'n è anc ad qvéli ch'i al fànan sōl dal vòlti, minga sèmpar, giùst par cavàr-as via na quàlc vója cuma cumpràr-as na burséta o 'n pâr ad scarpi nóvi.
Arzintèla
{{Metacaixa
Putàna
La putàna la pōl catàr i sò cliènt par strada, miténd-'s adòs di vistidèṅ tut scalvî e s'a gh'è fréd l'impìsa di fōg, in cà sua miténd di anùnsi su di sit internet (rój 'd clas ciamàdi “escort”) o su i giurnài cuma s'la faghìs di sfrēg ma la gint la capìs pò listés, laurànd in di night club o in un quàlc caśèṅ (pruibî però in Itàglia), stand dènt'r a dal vedrìni (a sucéd in Ulànda) o finénd in dal maṅ 'd un qualc papòṅ ch'a gh pénsa lò a mandàr-'g i óm e a purtàr-ag pò via dagnóra tut i bèsi ch'l'è bòna 'd far sù.
Arzintèla
{{dialortCass | dial=Arzân | cass=ARZ}}
Putàna
In dal mónd cal mistēr chè 'l è dit “prustitusiòṅ”, da 'l latìn prostituĕre (pro, "davànti", e statuere, "métar"), e a s diś al sia 'l più vèć a 'l mónd. Al pōl èsar fat in na manéra libra o cun dal règhli a secónd dla léǵ dal pòst ma a gh'è anc di stat ch'i gh vànan śò dûr dand la péna 'd mòrt par cal spurcaciòni lè o i sò cliènt. Da di atri bandi i aṅ batśâ di „quartēr a luś rósi“ p'r a n dar minga in d'l òć, fóra di pē praticamènt.
Arzintèla
L' arzintèla (lucertola in italiân - Lacertilia al só nòm sientéfich), ind i paèiş ed léngua latèina în pió cgnusû cme Sauri (Sauria, în 'na sòt categoréia 'd serpèint ed la categoréia Squamata).
S'nigaja
S'nigaja (Senigallia in italièn) l'è'n c'mùn ad 44.632 abtènt, d'la pruvènza marchizèna ad Ancona.
Putàna
In Itàglia vénd'r al sò còrp a s pōl far, qvél ch'l è pruibî 'l è dasfrutàr la prustitusiòṅ cuma dar in afìt al cà p'r al gusàdi o far i papòṅ. In tut al manéri cal dóni lè i èṅ custréti a far-'l ad nascòst parchè al stat al n arcgnós minga cal mistēr lè cuma 'n lavōr dabòṅ anc s'adès a gh'è di pulìtig, cuma Matteo Salvini, ch'al vrév tasàr al putàni par pagàr, c'n i bèsi ch'i mùcian sù, 'l aśìl nid a i putèṅ.
Arzintèla
Carateréstichi
Al j arzintèli a gh'àn la tèsta piâta e a teriângol, al côrp piât e 'na còva lònga. În per lo pió a quâter gâmbi, ânch cun dal gâmbi ch' an 's vèden mìa (int j aguidi cme l'urbèt), céchi (int i scincidi cme la Lusengola - l'arzintèla dal fèin) e gh'àn al j urèci d'ed fōra sèinsa al gîr ed l'urècia. J ôc a gh'àn al lumèli nîgri e la lûş ed l' ôc zâla e a gh'àn al palpēdri. La léngua l'é a dō pûnti e la sêrov a l'arzintèla cme ôrghen ed tâst e cme êrma ed câsa in quânt la saléia la tratîn al bestiulèini ch' la mâgna: insèt, bèigh e vêrem.
Putàna
Àtar prugèt
}}
Arzintèla
Carateréstichi
L' arzintèla la gh'à dō masèli rubósti e dō fîli ed dèint tót cumpâgn. Tr'al careteréstichi ed soquânt gróp, l' autotomia, oséia în bòuni, per inganêr chi 'gh dà la câsa, de stachêr la còva in chêş ed perécol, ed sôlit dōp l' a 'gh tōrna a crèser.
Ind i pió grând, ed cól gróp ché, la lunghèsa la pōl andêr da i pōch centémeter (quêlch geco di Caraibi) fîn a i trî mēter dal drêgh ed Komodo. Al j arzintèli, in gèner, a gh'an 'na bòuna resistèinsa a j atâch ed chi 'gh dà la câsa, perché dal prōvi fâti in laboratôri, in pió ed turnêr a fêres la còva, în bòuni 'd arsanêres ânca cun dal grôsi frîdi. In pió în bòuni, sèimper in chêş ed perécol, ed fêr al fînti môrti cgnusûda cme fêlsa môrt, (in italiân: morte apparente o tanatosi).
Soquânti arzintèli în bòuni ed cambiêr culōr. Al chêş pió cgnusû l' é l' Arzintlòuna (Camaleonte in italiân) mó cla carateréstica ché égh l' àn ânch ed dièter gèner.
Ed sôlit a mâgnen ed j insèt o mâgne ed la chêrna. Soquânt gèner a mâgnen ed l'êrba o a mâgnen ed tót, un eşèimpi carateréstich ed quisché l' é l' Iguana, ch' la mâgna sōl ed l'êrba.
Inrâsen 'na vôlta a l'ân ind la têrda primavèira. A mèten zò da 3 a 8 ōv in bûşi che schêven cun al sâmpi davânti, mèinter a cócen vìa la tèra scavêda cun al sâmpi dedrê. J ōv în céch e biancûş e al gós l' é alâstich. I céch a şbrêghen al gós cun un gèner ed dèint insém al mûş ch' al câsca subét dôp la nâsita.
La còva
Cme bèle dét, soquânt gróp 'd arzintèli a gh' àn la carateréstica ed prèir pêrder la còva s' égh vîn dê adôs da quelchidûn. La pêrta ed la còva stachêda la gh'à di cèinter nervōş relativamèint indipendèint dal servèl, ch' a pōlen cumbinêr un muvimèint 'd arvujamèint ânca se la còva l'é stachêda dal côrp. Còst al şluntâna l'atensiòun ed còl ch' al gh'é drē saltêr adôs ch' al crèd che la còva la sìa la metê vîva ed la bèstia, mèinter l'arzintèla, ch' l'armâgn fērma cme môrta, apèina la vèd al mumèint gióst la scâpa.
J arvujamèint ed la còva, pôch a la vôlta, a câlen int al mumèint che l' oségen int al vèini tajêdi al câla.
I móscol armâgnen artirê ânca dôp al destâch per bluchêr la moragìa fîn a quând la frîda l'é guarîda. Da sté frîda a gnirà arfâta 'na còva nōva. Quând la frîda an n' é mìa pêra dal vôlti a pōl sucêder ch'a vègna arfât pió ed 'na còva.
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Lucertola trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Al lusért én dal bisti cinén cun quater zanp. Comm tott i sàn, a cal bisti qué ai piès ed stèr al såul o in vatta al prêd bujänti. I canbien la temperatura dal låur corp spustànds stra al sît al såul e quî a l'ånnbra.
Al rugór (nòm latèin Lacerta bilineata) l'è na luśértla ed la famìja di Lacertidi, dimòndi śvélt, ed culór vérd (tant ch'a s dìs t'è vérd cum un rugór).
Cóm l'è fat
Al só corp 'l è stréch e lóngh, cumpàgn ai luśértli, cun la còvva lónga e puntùda. Quand i én grand i én lóngh circa 30 cm e i pésen intóren ai 35 grâm. A gh'n è 'd quī ch'i én pió gròs ed 40 cm ed lunghèssa e 'd 40 grammi ed pēś.
Comportamèint
I rugór i én bésti cun un fort sèins dal teritòri: i mas'c' i fan la lòta in dla stagiòun di amór. A diferèinsa di luśértli, i rugór i preferéssen stèr lughê in di prê e in dl'érba piotòst che 'rampichèr-es. I pàsen 'l invéren a durmìr nascòst in di bùś in dla tèra o in di vec' mur.
Magnèr
I màgnen sovertót di insêt, dal lumèghi, di ragn, di lumbrìgh, dal moschi, dal parpài e via a discòrer.
Riprodusiòun
I rugór i én pròunt ad acupièr-es intór'n a i dū an. II mas'c', ch'ed sòlit i én bòun e tranquéll, in dal tèimp dl acopiamèint dop la durmìda d'invéren, i dvèinten catìv da mat e se un èter mas'c' al vin atàch a la só fèmna igh cùren adrê finchè al n'và via. Al rît par fèr l'amór l'è bèin bóss, e al tàca quand al mas'c' al dà un murzgòt a la còvva dla fèmna. I fan tra i 6 e i 25 óv, in di pòst mói e chèld, ad eśèimp i èlber mèrz.
In dóv al s càta
Al rugór al s'pò catèr in Spagna, Frància, Andòra, Austria, Croàsia, Germània, Monaco, Slovènia, Svézzra, Règno Unî e Itàlia. In Italia al gh'è dapertót, méno ch'in Sardègna. La só zòna ed difusiòun l'è cumpàgna a quèla ed la Lacerta viridis, un rugór estéren (ch'a s càta in dl'Euròpa da l'est) in dal nord-est Itàlia.
Èter progèt
La luśèrta (Lacertilia) o nigról o rìgula l'è na bèstia ch'la fà part dal régn di rètii ad 'l órdan di Squamata. In di paéś latìṅ la s ciàma anc Sauro.
Riprudusiòṅ
Al sò mumènt di amōr 'l è in primavéra tarda. La fà da tri a òt óṿ e la i saplìs in di buś ch'la fà scavànd cun al śampi davànti. I óṿ i èṅ pìcui e biànc mént'r al gus 'l è elàstig. I luśertèṅ i śbràg'n al gus con un śavàj ch'al par un dènt ch'al s cata in sal grugn e ch'al cróda śò subìt dòp ch'i èṅ nâ.
La cóa
Cum è bèla stâ dit, soquànt grup ad luśèrti i gh'ànan al vantàś ad psér pèrdar la cóa in caś ch'a gh sia di predadōr ch'i gh cur'n adrē. La part dla cóa tajàda la gh'à di sèntar nervōś indipendènt in na qualc manéra da 'l sarvèl e 'l è par qvést chè che la cóa la cuntìnua a mov'r-as anc s'l'è dastacàda da 'l còrp. Al predadōr al vèn acsè dastràt da la cóa cardénd ch'la sia un quèl viṿ dla bèstia e la luśèrta la pōl scapàr via e salvàr-as. Quànd 'l usìgen preśènt in dal véni al taca a 'ndàr śò, i muimènt dla cóa i tàcan sèmp'r ad piò a clàr, fin tant che la n ś mōv piò.
Distribusiòṅ
La luśèrta la viṿ in tut i cuntinènt.
Galerìa ad fòto
}}
Il talento di Mr. Ripley
{{Metacaixa
1229 (nùmer)
{{Metacaixa
Il talento di Mr. Ripley
{{dialort | dial=Miranduléś}}
1229 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1229, mo invéci 'l an 1229, 't ê da 'ndèr chè) Al 1229 (mileduśeintveintnōv, milleduecentoventinove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1228 (mileduśeintveintòt) e 'l vin prìma dal 1230 (mileduśeinttrèinta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milduśeintveintnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Il talento di Mr. Ripley
{{Film }}
{{CITAZIONE|Quànt luntàṅ sē't dispòst a 'ndàr par dvintàr qualchidòṅ àtar?|Tagline dal film}}
Il talento di Mr. Ripley (Al talènt dal Sgnōr Ripley) 'l è 'n thriller americàṅ e itagliàṅ dal 1999 girâ p'r Anthony Minghella. 'L è stâ numinâ par vìnsar sinc Prèmi Òscar in dal 2000 ma al n à purtâ a cà gnint.
'L è 'l arfacimènt 'd un film dal 1960 ad René Clément, Delitto in pieno sole, esénd trat cuma 'l film francéś da 'l umònim rumànś dla Patricia Highsmith. La pelìcula, ch'l'à catâ sù da piò ad sènt-vint-i-òt migliòṅ ad dòlar, la 'n è custàda quarànta.
Sunt
In di Stat Unî di an Sinquànta al śōvan Tom Ripley (Matt Damon), òṅ ch'a gh piàś sunàr al piàṅ e imitàr chi àtar, al cgnós Herbert Richard Greenleaf (James Rebhorn), 'n armadōr pîṅ ad bèsi ch'al gh admànda 'd andàr in Itàglia a catàr e a purtàr indrē sò fiōl Dickie (Jude Law), un ragàs visiâ ch'l è andâ in dal “Bèl Paéś” a gòdar-'s-la fra mâr, fèsti e viàś insém a la sò muróśa Marge Sherwood (Gwyneth Paltrow).
Rivâ in Itàglia Tom al cgnós Dickie e al dvènta sò amìg daśmindgànd-'s al mutìṿ dal parchè 'l è là ma faghénd a mènt sōl a 'l lus, a i divertimènt e a la vita sénsa pinsēr che 'l americàṅ al pòrta avànti. Un dè, durànt na gita in barca a Sanremo, Dickie al sa stufa 'd lò ch'al gh stà sèmp'r adòs e al gh diś 'd alvàr al téndi. Tom al s arlìa e 'l al cópa e pò al tōś al sò pòst fargànd-ag l'identità e i bèsi.
Culegamènt estéran
}}
386
Al 386 'l è 'n an edl IV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Vàrvora mitrèla
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La vàrvora mitrèla o vàrvora bicùspid (valvola mitrale o valvola bicuspide in itagliàṅ) l'è cla vàrvora ch'a s cata in dal cōr e ch'la fà pasèr al sanghev arteriōś da 'l atri ed manca śò in dal só vaintrìcol, incòr ed manca. La s ciàma acsè perchè la gh'à c'ma du pcunsèin cìc ed tesû fibrōś ch'i gh'gir'n atâc, a forma 'd du cùspid.
C'm' anc cl'ètra vàrvora dal cōr, ala só drìta, al còumpit edla mitrèla 'l è 'd fèr pasèr al sanghev sōl in na diresiòun oblighèda, vers al bâs in dal vaintrìcol, ch'al n'gh'àpia minga da stagnèr o turnèr a l'élta quand che 'l vàintrìcol al se strìca in dla sìstola ventricolèra.
Colegamèint estèren
}}
466 (nùmer)
{{Metacaixa
Guèra fradda
L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).
466 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 466, mo invéci 'l an 466, 't ê da 'ndèr chè) Al 466 (quaterseintessantasē, quattrocentosessantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 465 (quaterseintessantasìnc) e 'l vin prìma dal 467 (quaterseintessantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDLXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintessantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Guèra fradda
Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.
Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.
I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.
La lît la gêva avair däl radîs socièl, puléttichi, ecunòmichi, filosôfichi e culturèli diferänti. Ai én stè däl viulänti guèr ed propaganda stra i blûc d'l USA e d'l URSS: l'Est ai dèva cåntra a l'Ovest parché l'éra pr'al capitalîsum, la borghesî e l'imperialîsum, ch'i mitêven int un cantån i puvrétt e al lavurîr, mänter ch'l Ovest dèva cånter a l'Est e al ciamèva l' inpêr dal mèl, incarnaziån dal totalitarîsum a fåurma ed ditatûra comunéssta. <!-- La Guerra Fridda si prutrassi dâ fini dâ sècunna guerra munniali, nzinu ô cullassu di l'Unioni Suviètica, ntê primi anni '90.
Sulu ‘n arcuni accasioni la tinzioni tra li dui schiramenti pigghiau la forma di cunfritti armati, comu la guerra di Corea, la Guerra dû Vietnam e la mmasioni suviètica di l'Afghanistan. Granni parti dâ Guerra Fridda si svurcìu mmeci attraversu cunfritti nun diretti, contra "nazzioni surrugati"; ‘n tali cunfritti, li putenzi maiuri upiràvanu ‘n bona parti armannu o subbinziunannu li surrugati. Àutri cunfritti èranu ancora cchiù suttirrànei, pirpitrati attraversu atti di spiunaggiu, cu spìi e traditura ca travagghiàvanu sutta cupirtura/cupritura di ntrammi li parti; ‘n tanti casi l'attivitati cumpurtava accisioni di ndividui pirpitrati dî vari survizza sicreti. Tali aspetti dâ guerra fridda, dibburmenti pirciputi videmma dî media, happiru scarsu mpattu supra l'upinioni pùbblica dî rispittivi putenzi. Ntô cunfrittu stratèggicu tra Stati Uniti e Unioni Suviètica unu di l’elimenti principali fu la suprimazzía ticnològgica (stratiggìa dâ ticnoluggìa). La Guerra Fridda si cuncritizzau di fattu ntê priaccupazzioni riguardanti l’armi nucliari; di ntrammi li parti vinìa l'auspiciu ca la sô sèmprici asistenza fussi nu ditirrenti sufficienti a mpèdiri la guerra vera e propia. ‘N effetti nun era di sclùdiri ca la guerra nucliari glubbali putissi scatùriri di cunfritti supra scala nica, e ognidunu di chisti aumintava li priaccupazzioni ca chistu putissi virificàrisi. Sta tinzioni nfruìu significativamenti nun sulu supra li rilazzioni ntirnazziunali, ma macari supra la vita dî pirsuni ‘n tuttu lu munnu. Puntu càudu dû cunfrittu ‘n àmmitu europeu fu la Girmania, e ‘n particulari Birlinu, pi la divisioni abbinuta doppu la sècunna guerra munniali. Unu dî sìmmuli cchiù vividi dâ Guerra Fridda fu propiu lu Muru di Birlinu, ca siparava Birlinu Ovest (cuntrullata dâ Girmania Ovest, nzèmmula a l’alliati di Francia, Regnu Unitu e Stati Uniti) dâ Girmania Est, ca la circunnava cumpritamenti.
Storiografìa
Ntê studi uccidintali supra la Guerra Fridda vennu suitamenti ndividuati tri distinti pirìudi. Pi cchiù dûn dicenniu doppu la fini dâ sècunna guerra munniali, picca stòrici miricani vìttiru quarchi raggiuni pi sfidari la ntirpritazzioni ufficiali statunitenzi supra lu nizziu dâ Guerra Fridda: obberu ca lu ditiriuramentu fussi lu risurtatu direttu dâ viulazzioni, di parti di Stalin, di l’accordi di Yalta, dâ mpusizzioni di cuverni duminati dî suviètici supra n'Europa Urintali riluttanti e di n’aggrissivu spanziunismu suvièticu.
A ogni modu, stòrici succissivi, ‘n particulari modu William Appleman Williams ntô sô La traggedia dâ dipromazzìa miricana (1959) e Walter LaFeber ‘n 'Mèrica, Russia, e la Guerra Fridda, 1945-1967'' (1967), dittagghiaru na priaccupazzioni pripunniranti: lu mpegnu statunitenzi a mantèniri na "porta graputa" pû cummerciu miricanu ntê mircati munniali. Arcuni stòrici sustìnniru ca li pruvucazzioni e l’ammizzioni mpiriali statunitenzi, foru di cunnannari parimenti, siddu nun maiurmenti. ‘N brevi, li stòrici s’attruvaru ‘n disaccordiu supra li rispunzabbilitati dû sdirrupu dî rilazzioni USA-URSS e siddu stu cunfrittu tra li dui superputenzi avissi statu nun evitàbbili. St’approcciu rivisiunista juncìu lu sô vèrtici duranti la guerra dû Vietnam quannu ‘n tanti nizziaru a vìdiri li mpiri suvièticu e miricanu comu murarmenti cumparàbbili p’arcuni aspetti riguardanti li rispittivi spanziunismi.
Sècunnu sta sìntisi, l’ "attivitati cumunisti" nun foru la radica dî difficurtati di l'Europa Uccidintali, ma cchiuttostu foru l’effetti diliteri dâ guerra supra li strutturi ecunòmichi, pulìtichi e suciali di l'Europa. ‘N agghiunta, lu Chianu Marshall ricustruìu un sistema ecunòmicu uccidintali funziunanti, ca cuntrastau lu fascinu elitturali dâ manca radicali. Pi l'Europa, l'aiutu ecunòmicu punìu fini â carenza di danaru e stimulau lu mmistimentu privatu ntâ ricustruzzioni dû doppuguerra. Pi l’USA, lu chianu li sparagnau/spargnau di na crisi di suvrapruduzzioni e mantinni sustinuta la dumanna pî spurtazzioni miricani. L'allianza dâ NATO avissi sirvutu pi ntigrari l'Europa uccidintali ntôn sistema di patti di mutua difisa, furnennu quinni na sarvaguardia contra la subbirsioni o la niutralitati ô nternu di lu bloccu. Riggittannu l'assuntu ca lu cumunismu fussi nu monolitu ntirnazziunali cu disegni aggrissivi supra lu "munnu lìbbiru", la scola post-rivisiunista accetta li pulìtichi statunitenzi ‘n Europa comu na riazzioni nicissaria p’affruntari la nstabbilitati europea, la quali amminazzava d’altirari drasticamenti l'equilibbriu dû putiri ‘n manera favurèvuli a l'URSS e divastari lu sistema pulìticu e ecunòmicu uccidintali.
Lu rolu dî survizza sicreti
L’asèrciti dî nazzioni cuimmurciuti, raramenti pigghiaru parti â Guerra Fridda; la guerra vinni cummattuta principarmenti dî survizza sicreti comu CIA (Stati Uniti), MI6 (Regnu Unitu), BND (Girmania Ovest), Stasi (Girmania Est) e KGB (URSS). Li maiuri putenzi munniali nun ntraseru mai ‘n cunfrittu armatu l’uni contra l’àutri.
Tanti assirvatura di varî fidi pulìtichi pènzanu òi ca li Stati Uniti aggiru ‘n modi ca né la sô custituzzioni né lu sintimentu nazziunali putissiru suppurtari (comu cummàttiri guerri nun dichiarati senza lu splicitu supportu dû Cungressu).
La Guerra Fridda e la cultura statunitenzi
Nta l’ anni '50, la pupulazzioni civili (armenu ntâ Mèrica) vinni suggetta a asircitazzioni contra li raid aèrei e ncuraggiata a custrùirisi dî rifuggi atòmici pirsunali. Stu liveddu di scantu juncìu li liveddi cchiú àuti duranti la crisi missilìstica di Cuba, risurvuta “in extremis” di Kennedy (appoi ammazzatu) e Khruscev (succissivamenti difinistratu) e cû passari di l’anni svanìu; comu e gghiè, la cunzapivulizza dâ guerra e dî sô putinziali cunziquenzi fu na custanti. Li ndicazzioni pî rifuggi ntê grossi edifici, li prutesti supra lu pusizziunamentu di missili nucliari a cortu raiu ‘n Girmania, Cuba e Turchìa, lu spissu citatu rulogghiu di l'apucalissi nucliari, li fotugrafìi di cadàviri mpigghiati ntô filu spinatu dû Muru di Birlinu, accussì comu film tipu Wargames - Jòcura di guerra, Arba Russa e The Day After mantìnniru àuta la cunzapivulizza.
La Guerra Fridda ispirau tanti casi cinimatugràfichi e tanti scrittura, risurtannu nta n’enormi nùmmaru di libbra e film, arcuni cchiù fantasiusi (comu la serî didicata a James Bond), mentri àutri cchiù rialìstici e dittagghiati; ‘n particulari Tom Clancy si fici nu nomu di mastru ntô discriviri vividamenti l’aggenti sicreti e la guerra di spiunaggiu c’abbinìa sutta la supirficî.
Vuci currilati
-->
Danny Aiello
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Daniel Louis Aiello, Jr. (New York, 20 ad Śugn dal 1933 - New Jersey, 12 ad Dicémbar dal 2019), cgnusû méj cuma Danny Aiello (a s lèś /ˈdæni aɪˈɛloʊ/ in ingléś), 'l è stâ 'n atōr americàṅ, cun di urìgini itagliàni.
'L è stâ candidâ na vòlta a i Prèmi Òscar in dal 1990 cuma atōr minga prutagunìsta par Fa' la cosa giusta 'd Spike Lee.
Àtar prugèt
}}
.手机
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2014.
Toutatis (astronomî)
{{Metacaixa
{{dialortBlg | dial=Bulgnaiṡ}}
Toutatis (nómmer 4179) l’é un côrp zîlaist che'l ciapa al nómm dal dìo zailtic Toutatis. Toutatis l'è un asteroid.
Ligâm (in Inglais)
}}
Ultima fermata Brooklyn
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'N artràt dûr dl'Amèrica di an Sinquànta.|Tagline dal film}}
Ultima fermata Brooklyn (Ultma farmàda Brooklyn) 'l è 'n film dramàtic americàṅ, tedésc e ingléś dal 1989 'd Uli Edel trat da 'l rumànś umònim ad Hubert Selby Jr..
Sunt
In cal méntar la Tralalà la cgnós Steve (Frank Military), un suldâ ch'al gh'à da partìr par la guèra. Chi lò al pasa sèg i sò ùltim dū dè lìbar e al fà in tèmp a inamuràr-as. Prima 'd andàr via al gh lasa na létra 'd amōr. La putàna però cla nòt lè la s imbariàga e la decìd ad dar-'s a tut qvéi dal bar ch'i n s faṅ minga pargàr par far-'s-la a tùran. Da 'l cant suo Harry, sénsa bèsi e cun la Regina ch'la 'l à dascargâ, al vèṅ pistâ ad brut p'r avér davśinâ un ragasōl.
Culegamènt estéran
}}
Gigolò
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al tèrmin gigolò, ch'al daśvîṅ da 'l francéś, da dimóndi tèmp 'l è entrâ a far part dal vucabulàri itagliàṅ. Al vèṅ druâ insém a cal mistēr, fat da chi óm, in gènar ad cumpagnadōr ad dóni e 'd óm, in cambi 'd bèsi. Al gigolò, o anc óm escort o cumpagnadōr, al gh'à 'n rōl difarènt da qvél ch'a s prév pinsàr, la prustitusiòṅ di masć la n pōl minga èsar misa insém a qvéla ad cal dóni. La vója 'd pagàr p'r avér indrē facilmènt di favōr sesuài 'd óm bèi e musculóś l'à cuntagiâ anc al dóni, anc s'al far-'s avànti in cal caś chè 'l è dal tut difarènt e dal vòlti a s trata 'd dóni che p'r un mutìṿ o par c'l àtar i n gh'aṅ mai abû na vita sesuàla e cun di sentimènt ch'a gh dis sudisfasiòṅ.
La dóna mudèrna ch'la gira c'n al sò gambi dal tèrs milèni la gh'à da patìr dimóndi respunsabilità, lavōr, matrimòni, fiōi, da spés l'è custréta a far i cònt cun di rapòrt frust par cólpa 'd quèi da far òṅ adrē a c'l àtar diśumàṅ e 'l deśidèri d'l óm acsè al sa śmòrsa faghénd i cònt cun cal dóni chè pîni 'd impégn. A nas acsè 'l biśógn ad cunfarmàr al sò èsar fémna, ad traśgresiòṅ sénsa risć, ad gudiōl sesuàł a purtàda 'd click, cum a gh'è bèla par chi óm. In di ùltim déś an l'è carsùda na mùcia la prufèrta ad gigolò, ad purtài e ad sit ad gint da par lōr la réda l'è pîna.
Dimóndi ragàs arciamâ da di guadàgn fàcii i s véndan e i fànan cuntènt al viti ad dóni ch'in gènar i vànan da 'n mìnim ad trénta-sinc an a 'n màsim ad ssanta-sinc an. Da spés a s trata ad dóni ch'i piàś'n anc, beli ch'i 'mbarbìsan. Da spés a sa śbàlia quànd a s pénsa a lōr cun la figùra dla vècia visiàda cun di bèsi ereditâ anc se dal vòlti a pōl anc ès'r acsè. A gh'è dònca da paràr via 'l stereòtip ch'a gh s créd pôc ad Richard Gere in American Gigolò, al famuśìsim film ad Paul Schrader c'n al bèl Julian Kaye ch'al và ch'l è 'n piaśēr su la sò Mercedes SL Pagoda p'r al stradi 'd Beverly Hills, qvést chè 'l è 'l frut dla fantaśìa 'd un senegiadōr ch'a gh sà far.
Materiàł p'r andàr-'g in fónd
N.B. Cla pàgina chè l'è la tradusiòṅ dla pàgina Gigolò dla Wikipedia itagliàna acsè cum l'éra al 22 ad Śnar dal 2016
}}
384
Al 384 'l è 'n an edl IV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Marina Fiordaliso
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
.surf
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2014.
Marina Fiordaliso
Marina Fiordaliso, o püsè semplicemëinint Fiordaliso (Piasëinsa, 19 ed fervèr 1956) l'è una cantanta itagliäna.
Gene Hackman
{{Metacaixa
Marina Fiordaliso
Biugrafia
Nasìda a Piasëinsa, 19 al fabràr 1956, l'ha stüdiä piano al ''Conservatorio Giuseppe Nicolini'' e l'ha sumanciä a cantä da giùna a bòta cun Franco Bagutti. Dal 1981, quand l'ha cantä al Festival di Castrocaro, l'ha sëimpar f ä la media d'un disc ogni 2-3 ann.
L'è cunusìda a bòta anca a l'Èstar.
Ligamm ad föra
}}
Gene Hackman
Eugene Allen Hackman, cgnusû méj cuma Gene Hackman (San Barnardèṅ, 30 ad Śnar dal 1930) 'l è 'n atōr e scritōr americàṅ.
In dla sò caréra 'l à vins dū Prèmi Òscar (in dal 1972 p'r Il braccio violento della legge e in dal 1993 par Gli spietati) su sinc candidadùri, quàtar Golden Globe e 'n Ōrs 'd Argìnt par Mississippi Burning - Le radici dell'odio.
In di sò film, da i an Ssanta in avànti, 'l à fat da spés la part dal catìṿ.
Àtar prugèt
}}
Macchie solari (film 1975)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Cla cadéna lunga là 'd suicìdi ér'n-i véra o par finta?|Tagline dal film}}
Macchie solari (Maci sulàr) 'l è 'n śal itagliàṅ dal 1975 'd Armando Crispino.
A 'l intràda di cìnema, la cà 'd distribusiòṅ dla pelìcula, la Titanus, la śibìva a i spetadōr dal mascri négri par quaciàr-'s i òć durànt al séni più spavintóśi.
Sunt
La Simona Sanna (Mimsy Farmer), fiōla d'l antiquàri squasa-marléti Gianni (Massimo Serato), la lavóra cuma mèdga legàl in 'n ubitòri d Róma. A 'l impruvìś la s véd rivàr in dal sò repàrt un squantèr'n ad cadàv'r ad gint ch'la s éra tòlta la vita, i giurnài i dìśan p'r al cald e par 'l inflùs dal maci sulàr. Fra 'l vitmi a gh'è anc l'americàna Betty Lenox (Gaby Wagner), surèla dal prevòstar Paul (Barry Primus) e muróśa 'd sò pàdar ch'la gh'iva da spuśàr da lè a pôc.
La pulisìa l'è persuàśa ch'la ragàsa la s sia masàda da par lē a 'l cuntràri dal prēt ch'l è sicûr ch'un qualchidòṅ al l'àppia cupàda, supetànd in particulàr ad Gianni.
In cal méntar la Simona la taca na relasiòṅ c'n al futógrafar Edgardo Fiorini (Ray Lovelock) ch'al gh diś che Paul, prima 'd far-as prēt, 'l éra 'n pilòta 'd màchini da cursa e ch'l iva masâ dimóndi spetadōr durànt 'n incidènt a Le Mans.
Quànd i mōr'n al custòdi dal sò cundumìni (Leonardo Severini) e anc sò pàdar, la Simona la s rénd cònt ch'a gh'è quèl ch'a traśa e ch'i raś dal Sōl i n gh'èntran pròpria par gnint.
143 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 143, mo invéci 'l an 143 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 143 (seintquarantatrī, centoquarantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 142 (seintquarantadū) e 'l vin prìma dal 144 (seintquarantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CXLIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintquarantatriéśim post.
383
Al 383 'l è 'n an edl IV sécol dal Calendàri gregoriàn.
663 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 663, mo invéci 'l an 663, 't ê da 'ndèr chè) Al 663 (seseintessantatrī, seicentosessantatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 662 (seseintessantadū) e 'l vin prìma dal 664 (seseintessantaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCLXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintessantatriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
41 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 41, mo invéci 'l an 41 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 41 (quarantùn, quarantuno in itagliàṅ, quadraginta unus in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 40 (quarànta) e 'l vin prìma dal 42 (quarantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XLI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al quarantunéśim post.
Al nùmer 41 in dla Chìmica
Al 41 'l è al nùm'r atómic dal niòbi (Nb).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 41 al vōl dìr "al curtèl" ('o curtiello in napoletàṅ, damànd ch'a gìsen il coltello in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
.brussels
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2014.
Berlîṅ
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L'è sèmpar stada la sità più impurtànta dla regiòṅ dal Brandebûrg dvintànd la capitàl dla marca dal Brandebûrg in dal 1451, dal régn ad Prùsia in dal 1701 e d'l impēr tedésc in dal 1871. In dal 1920 l'à tirâ dèntar soquànt cumùṅ e sità lè darènt par dar vita a la „Berlîṅ Granda“. A la fiṅ dla secónda guèra mundiàla l'è stada divìsa in quàtar cantòṅ, i tri a òvest (Berlîṅ Òvest) sóta 'l cuntròl di Stat Unî, dal Régn Unî e dla Frància, qvél a èst (Berlîṅ Èst) in maṅ a la Rùsia e capitàl dla Germàgna d'l Èst. A divìd'r-i 'l è stâ tirâ sù 'n mur ch'al gh'è armàś in fiṅ a 'l 9 ad Nuvémbar dal 1989 quànd a s è psû mét'r insém incóra la Germâgna (Wiedervereinigung).
Fra i sò magnàr più famóś a gh'è 'l Currywurst, na salsìsa tajàda in tant cunsèṅ e cunsàda cun dal sûg ad pamdòr, e 'l Brezel, al sò paṅ tìpic.
Dimóndi impurtànt par la sità 'l è 'l turìśum ma anc i servìsi e 'l tecnulugìi dla cumunicasiòṅ. In sità i s càtan la Siemens (in dal distrét ad Spandau), la DaimlerChrysler, l'Allianz, la BMW e la Deutsche Bahn (trêṅ). In Favràr a gh'è 'n impurtànt fèstival dal cinéma ch'al dà 'l prèmi d'l “Órs 'd Òr”, bèstia c'l'è da sèmp'r anc al sìmbul dla sità.
I palàs e i parc prusiàṅ 'd Berlîṅ e dla sità 'd Potsdam i èṅ dvintâ patrimòni dl'umanità par 'l UNESCO (da 'l 1990) acsè cuma l'Ìśula di Muśèo (da 'l 1999). Da 'rcurdàr anc l'urchèstra di Berliner Philharmoniker cunsideràda una dal più impurtànti a 'l mónd. Al stadi dla sità 'l è 'l Olympiastadion, al stadi ulìmpig.
Al sò sìndig, da 'l 2014, 'l è al sucialìsta Michael Müller.
Culegamènt estéran
}}
Itù
Itù a l'è 'na sitä brasigliana in dal Stä ad São Paulo,in dal 2009 la gh'hava 175.384 abitant.
La sitä l'è stä fundä in dal 1610 cun la custrüsìòn d'la cesëina dl'a Candilòra. In dal cùrs ad la sò storia, secul 18°, l'ha ciapä al tìtul ad Fedelissima di Dom Pedro I Imperatore.
1379
Al 1379 (MCCCLXXIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàn.
10 d'agòst
Al  l'è al 222śum dè dal calendàri gregoriàn (223śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 143 dè a la fin dl'an.
Vèdev
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al vèdev (vedovo in itagliàṅ), vèdva per cal dòni, 'l è 'l spōś ch'a 'rmàgn incòr in vìta quand cl èter 'l è andê a cl èter mond.
A gh'è anc el vèdvi 'd guèra, ch'i s mùcen quand chi òm i vinen masê in na quèlc batàja a 'l fròunt.
Noti e referèinsi
}}
382
Al 382 'l è 'n an edl IV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Amy Poehler
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
L’Amy Meredith Poehler (Newton, 16 ad Setémbar dal 1971), cgnusùda méj cuma Amy Poehler, l'è n'atōra e n'ardupiadōra americàna.
In dla sò caréra l'à tòlt anc part a soquànti séri televiśìvi cuma Parks and Recreation e Welcome to Sweden.
Àtar prugèt
}}
Julie Gayet
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Julie Gayet (Suresnes, 3 ad Śugn dal 1972, a s lèś [ʒy'li ɡa'jɛ] in Francéś) l'è n'atōra francéśa.
In dla sò caréra l'à laurâ cun di regìsta cuma l'Agnès Varda, Patrice Leconte e Emmanuel Mouret.
In dal Mars dal 2013 soquànt petegulés in dla réda internet i dìśan che lē la sarés l'amànta dal presidènt francéś François Hollande. In dal Śnar dal 2014 a véd la luś 'n artìcul dla rivìsta Closer ch'la 'l tōś śò mént'r in mòta al la và a catàr in d'l apartamènt in du lē la viṿ a Parì.
Nòti
}}
Silta
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La silta 'l è 'n fenòmen atmusfèrig ligâ a l'eletrisità ch'a gh'è in dal cēl ch'al cunsìst in na scarga elètrica bèla granda ch'a s fōrma fra dū còrp ch'i gh'aṅ un putensiàł elètric dimóndi difarènt, da spés fra na nuvla e la tèra ma anc da nuvla a nuvla o a 'l intéran dna nuvla.
Al silti in gèn'r i rìvan quànd a gh'è na timpèsta in gir e i èṅ cumpagnâ da dal manifestasiòṅ viśìvi (lamp) e sunòri (tròṅ). La curènt dna silta, ch'la và da i déś-mila a i sènt-mila A cun di camp elètric fra sènt-mila e tarśènt-mila V/m, l'è dimóndi periculóśa s'la culpìs na parsòna parchè la pōl frìśar-'g al sarvèl, farmàr al cōr e brustlìr la pèl. P'r arbasàr al risć 'd èsar bcâ da na silta, in di téǵ dal cà i s dróan di para-silti ch'i èṅ di pai a punta, invintâ par Benjamin Franklin, ch'i èṅ bòṅ ad tiràr da la sò banda al scarghi par pò stramnàr-li lè dintóran.
Culegamènt estéran
}}
Giüsépp Merisi
Biugrafia
Nasìd a Trevì, pruvincia ad Bêrgum, al 25 da stèmbar dal 1938, l'è dvantä prèt al 27 ad fabrär dal 1971.
Cunsacrä vèsc aüsiliär ad Milan al 4 ad ad nuëimbar dal 1995, l'è stä trasfërìd a Lôd dal 1 ad nuëimbar 2005, e 'l s'ä artirä al 26 d'agùst 2014
Al sò mòtt
« Vos autem amicos dixi » (Mì v'ho ciamä amìs - San Giuänn 15 - 15)
568 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 568, mo invéci 'l an 568, 't ê da 'ndèr chè) Al 568 (sincseintessantòt, cinquecentosessantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 567 (sincseintessantasèt) e 'l vin prìma dal 569 (sincseintessantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DLXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintessantotéśim post.
1804 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1804, mo invéci 'l an 1804, 't ê da 'ndèr chè) Al 1804 (mileotseintquàter, milleottocentoquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1803 (mileotseinttrī) e 'l vin prìma dal 1805 (mileotseintsìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintquatréśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1804 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 col 902: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Sesso in testa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Sesso in testa (Sès in dla tèsta) l'è na cumèdia spurcaciòna itagliàna dal 1974 ad Sergio Ammirata e 'd Fernando Di Leo anc se chi lò al n è minga acreditâ.
Sunt
La Diana Tornetti (Pilar Velázquez) l'è na śuvnòta piutòst blina ch'l'è drē a laureàr-'s in suciulugìa. Adès la gh'à sōl da dascórar dla téśi ch'l'à preparâ cun la cumisiòṅ ch'la gh'à a cap un presidènt a la bòna (Lino Banfi), un prevòstar stralunâ (Gastone Pescucci) e àtar mémb'r incóra (Didi Perego e Marcello Bonini Olas). L'argumènt al scòta dimóndi esénd su la prustitusiòṅ in Itàglia e la studènta, 'd acòrd c'n al sò muróś (Gino Santercole), la s è preparàda bèṅ esénd ch'l'iva decìś ad far la sòcla dabòṅ par tri méś.
.vlaanderen
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2014.
La dottoressa del distretto militare
{{Metacaixa
Sesso in testa
Sunt
La ragàsa la cònta ch'a gh'è di óm (Giuseppe Terranova) ch'i gh càtan gust a far sès cun dal putàni vistìdi da sōri, di masć pîṅ 'd mùscui ch'i pàran Tarzan (Salvatore Billa) ch'i vōlan ch'a s dróa la scùria sèg, di mat (Jimmy il Fenomeno) ch'i s tìr'n indrē quànd i védan che lē la gh'à la pasra, di curióś ch'i guàrdan dal lèśbichi far sès in dal mèntar ch'i s sèntan di pui ciusàr, di mànager (Oreste Lionello) ch'i gh'aṅ présia 'd gusàr par via di sò impégn e che pò i n sànan gnanc s'i 'l aṅ fat dabòṅ, di mafióś cuma Frank Innamorato (Aldo Giuffrè) ch'i pàran ch'i gh dàg'n a la granda mo che invéci i gh'aṅ al mâł dla lumàga, un pàdar (Gigi Ballista) ch'al paga dal rój a sò fiōl chichèṅ par giustàr-al ma i gh'ànan sucès sōl qvéli vistìdi da óm, un pulìtig (Tino Scotti) ch'al ciùla gl'amànti in 'n albêrg ma ch'al gh'à da far i cònt cun na mujēr sicigliàna dimóndi gelóśa che lò al ciàma la “Teróna” (Liliana Chiari), un futógrafar tedésc (Luigi Leoni) ch'al tira śò di mudèi par far védar tut al puśisiòṅ dal sès cuma qvéla dal misiunàri che però la n è più 'd mòda fra i śōvan e 'n cumendadōr (Mario Carotenuto) ch'al la gusa faghénd finta ch'la sia sò fiōla.
La dottoressa del distretto militare
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Sesso in testa
Culegamènt estéran
}}
La dottoressa del distretto militare
{{Film }}
La dottoressa del distretto militare (La dutōra dal distrét militàr) l'è na cumèdia dal 1976 ad Nando Cicero.
Sunt
P'r a n far minga 'l militàr, al śōvan Gianni Montano (Alfredo Pea) al próa a far-as pasàr par malâ acsè cuma 'n àtar ragàs, Alvaro Pappalardo (Alvaro Vitali), ma 'l dutōr dal distrét militàr, Federico Frustalupi (Gianfranco D'Angelo), un fùrub ch'al pésca sèmpar da ciapàr dal maséti, al n è minga tant dl'idéa acsè cuma 'l culunèl Farina (Mario Carotenuto). Al capitàṅ mèdag Crispino (Carlo Delle Piane), ch'al vrév far 'l atōr a teàtar, al diś a 'l culunèl ch'l'è rivàda na dutōra nóva par dar na maṅ a Frustalupi, l’Elena Dogliozzi (Edwige Fenech).
Culegamènt estéran
}}
Spider (film)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}