cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bats
Sunt
In dla sitadìna ad Gallup in Tèxas a sucéd un fat dimóndi strâṅ cun dla gint ch'la mōr a òpra di papastrèi, acsè a s créd. La dutōra Sheila Casper (Dina Meyer) e 'l sò jutànt Jimmy Sands (Leon) i próan a 'ndàr-'g a fónd esénd ch'i saṅ incòsa ad cal bèsti lè. A s vèṅ a savēr che 'l prufesōr Alexander McCabe (Bob Gunton) al l'à fata grôsa faghénd di esperimènt genètic par rénd'r-i più inteligènt e bòṅ ad scampàr da piò psénd magnàr da tut. Ma invéci i èṅ dvintâ sōl più rabî.
Culegamènt estéran
}}
Monica Bellucci
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Monica Bellucci (Sità 'd Castèl, 30 ad Setémbar dal 1964, a s lèś [ˈmɔːnika belˈluttʃi] in itagliàṅ), l'è n'atōra e mudèla itagliàna. Al sò miśùri i èṅ 86,5-61-89.
In dla sò caréra l'à laurâ par Dolce & Gabbana e Dior e anc a Hollywood faghénd di film ad sucès internasiunài cuma Dracula di Bram Stoker, Malèna, Matrix Reloaded, Matrix Revolutions, La passione di Cristo, I fratelli Grimm e l'incantevole strega e dal pelìculi dimóndi viulénti cuma Dobermann e Irréversible.
La s è spuśàda e divìśa dū vòlti, la secónda cun 'l atōr francéś Vincent Cassel, pàdar dal sò dū fiōli nadi in Itàglia, la Deva e la Léonie.
Nòti
}}
Cuore sacro
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al tò cōr segrét 'l è 'n cōr sàcar.|Tagline dal film}}
Cuore sacro (Cōr sàcar) 'l è 'n film dramàtic dal 2005 ad Ferzan Özpetek ch'l à vins dimóndi prèmi in Itàglia cuma dū David ad Dunatèl (par la Barbora Bobulova e p'r al senugrafìi 'd Andrea Crisanti, cun anc dódas candidadùri), un Nàstar 'd Argìnt (par la Barbora Bobulova), dū Glōb 'd Òr (par Ferzan Özpetek e incóra par la Barbora Bobulova), dū Ciak 'd Òr e tri Prèmi Flajàṅ.
Custâ siē migliòṅ 'd euro a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà sōl la mità.
Sunt
L’Irene Ravelli, manager ad sucès, cun 'l ajut ad sò sia Eleonora (Lisa Gastoni) ch'l'è in afâr sèg, la gh la cava a far dassequestràr 'n antìg palàs ad famìja che lē la vrév mét'r a frut. Rivàda in sal pòst, la cgnós al custòdi d'l abitasiòṅ, al vèć Aurelio (Gigi Angelillo), ch'al gh fà védar la cambra da lèt ch'l'éra stada ad sò màdar Adriana e che lò 'l à tgnû cumpàgn a cum 'l éra. In di mur la fiōla la cata dal scriti sacri e dal figùri religióśi. Fóra dal palàs, na putìna ciamàda Benny (Camille Dugay Comencini) la gh śgranfgna via 'l purtafój ma dòp la gh prumét ch'la gh pag'rà na séna s'i s cat'raṅ incóra.
Par tacàr i lavōr edilìsi, l’Irene e l’Eleonora i gh'aṅ biśógn dla firma dla surèla ad chi lē, la Maria Clara (Erika Blanc), n'imbariagòsa ch'la viṿ in un sènt'r ad riabilitasiòṅ, ma la dóna la n in vōl mia savér. Soquànt tèmp dòp l’Irene la cat' incóra la Benny par strada. La baghéta la gh'à da purtàr in gir dal spòrti cun dal magnàr dèntar a dla gint dal quartēr e la gh dmanda 'n ajùt par far-al. La sgnóra la gh tîṅ adrē e la gh'à acsè la manéra ad cgnós'r un mónd ch'la n iva mai vdû, qvél di pòvar crist.
L’Irene la gh và a fónd e la vèṅ a savér ch'la putìna l'è ligàda a la Céśa dal vuluntariâ ad pàdar Carras (Massimo Poggio).
Culegamènt estéran
}}
Animal Factory
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Lè dènt'r al règhli i n èṅ minga umàni e la pòsta in śōg dimóndi élta.|Tagline dal film}}
Animal Factory (La fàbrica dal bèsti) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 2000 ad Steve Buscemi trat da 'l rumànś umònim 'd Edward Bunker.
La pelìcula, ambintàda in dla parśòṅ ad San Quintèṅ in Califòrgna, l'è stada giràda invéci in dla parśòṅ 'd Holmesburg in Pennsylvania.
Sunt
Ron Decker (Edward Furlong) 'l è 'n śōvan dna famìja cun di bèsi ad Beverly Hills. Un dè al vîṅ arestâ par la pulisìa parchè al gh'iva dla marjuàna e pò cundanâ ad dū an da pasàr in dla parśòṅ ad San Quintèṅ. Al ragàs al dvènta amìg 'd Earl Copen (Willem Dafoe) ch'al gh'à da far-as vint-sinc an. Chi lò 'l al juta a scampàr in c'l infèran lè, tulénd-al da la sò banda, ma 'n dè un tisi ciamâ Buck Rowan (Tom Arnold) al próa a gusàr-'s-'l in dal cèso. Ron al s difénd tirànd-ag na scurtlàda insém a Earl e 'l stupradōr 'l armàgn paraliśâ.
Ron e Earl i strùlg'n un piàṅ par scapàr via druànd al càmion dal rusc par lugàr-as.
Culegamènt estéran
}}
Plata quemada
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I i ciamàvan i śmèi, mo invéci i ér'n amànt.|Tagline dal film}}
Plata quemada (Bèsi bruśâ) 'l è 'n film dramàtic dal 2000 ad Marcelo Piñeyro trat da 'l rumànś umònim ad Ricardo Piglia ispirâ a di fat sucès dabòṅ in dal 1965 a Buenos Aires durànt na rapìna in banca.
'L è stâ preśentâ a 'l 57{{sup|śum}} Fèstival ad Venèsia e 'l à vins al Prèmi Goya p'r al film furastēr in léngua spagnōla più bèl. La pelìcula l'è custàda sèt migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca ma pò la 'n à fat sù da piò ad quarànta-quàtar.
Sunt
Al làdar El Nene (Leonardo Sbaraglia) e 'l vagabónd Angel (Eduardo Noriega) i s incróś'n in di cèso dla stasiòṅ dla metrupulitàna 'd Buenos Aires e dal cal mumènt lè i n s làsan piò faghénd-as ciamàr “I Śmèi” parchè i s sumìlian dimóndi. I tàc'n anc na relasiòṅ insém.
A Montevideo Nene al taca na relasiòṅ cun na putàna ciamàda Giselle (Leticia Brédice) anc parchè Angel al n s dà piò a lò par via di sò prubléma 'd salùt. Quànd la pulisìa la bèca Nando, i àtar mémbar dal grup i èṅ custrét a far sù baràca e buratèṅ incóra na vòlta.
Culegamènt estéran
}}
Quadrê (giometrìa)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
In dla giometrìa evclidéa, al quadrê 'l è 'n quadrilàter regolèr, a dir un polìgon, coi quàter cô e anca i quàt'r àngol tùt cumpàgn (drìt).
Al quadrê 'l è anc cal romb ch'al preśèinta i quat'r àngol cunpàgn e cal retàngol ch'al gh'à i só cô tùt cunpàgn; incòr, al quadrê 'l è cal paralelogràma ch'al gh'à i quàter cô e anca i quàt'r àngol tùt cumpàgn.
1306
Al 1306 (MCCCVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Quadrê (giometrìa)
Noti e referèinsi
}}
Claude Mellan
{{Metacaixa
Claude Mellan (Abbéville 1598 - Parì 1688) 'l era stê 'n inciśōr e pitōr francéś. Chersû in Fransa in dû 'l imparèva l'èrt edl'inciśiòun, in dal 1624 'l andèva a Ròma, in dû al studièva egli ōvri dal Fransèsc Villaména. 'L incidìva dal cumpuśisiòun ed religiòun e dagli alegorìi tulènd ispirasiòun da 'l Simon Vouet, ch'al gh'fèva anc da mìster, e anca da di só propri disègn. In dal 1636 al Mellan al turnèva in Fransa, per po' tōr residèinsa in dal Louvre. 'L ìva incìś un quel c'ma 400 pès, per la piò pèrt di artràt, tùt carateriśê da 'n miràbil tratèģ paralēl. A gh'è dal sō ōvri in dla Bibliotéca Nasionêl ed Parì.
Colegamèint estèren
}}
Nicole Minetti
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|A fag pulìtica parchè a sòṅ na śóvna, a vag avànti stand a 'l mè pòst e a purtarò avànti i argumènt ch'i 'nterèsan la gint cuma al lat matèran e al vuluntariâ. A n è minga véra ch'a gh'è da èsar particularmènt preparâ par far dla pulìtica.|Dichiarasiòṅ ad Nicole Minetti d'l Utóbar dal 2012 a Domenica Live }}
Nicole Minetti l'è na pulìtica, balarìna e show-girl itagliàna, nada a Rèmin 'l 11 ad Mars dal 1985.
Biugrafìa
Nicole Minetti la tóś al diplòma clàsic in dla sò sità e la stùddia par dèś an i balét in dla scóla ad sò màdar e pò la sa stablìs a Milàn par tór na specialiśasiòṅ a 'l uśdàl San Raffaele ad Don Verzè in pulidùra ad dènt. La gh la cava in dal Nuvémbar dal 2009 cun i vōt più élt e l'è anc brava a druàr al léngui, specialmènt 'l ingléś p'r al fat che sò màdar la daśvéggna da 'l Régn Unî, ma dal vòlti la sa śbàlia anca lē cuma cla vòlta in dua l'iva scrit ad catàr-'s a Miami Bitch (ch'a vōl dir Putàna) invéci ch'a Miami Beach (ch'a vōl dir Spiàgia).
In cal mèntar, sèmpar in dal 2009, la fà un pruvèṅ p'r al casting dla traśmisiòṅ televiśìva Colorado Cafè e la vèṅ tòlta par far soquànt balét cuma Hit Models. L'à laurâ anc a Rai 2 in dal prugràma Scorie in du la fava, cavàda śò, la baghéta dla plinga.
Dòp soquànt méś la vèṅ duciàda par Silvio Berlusconi mèntar la fava 'l hòstess in dal stand ad Publitalia e la dvènta la sò pulidóra di dènt e, a dita ad lē, anc sò amìga.
Durànt gl'elesiòṅ regiunàli dal 2010 la viṅ misa in dal listòṅ (blindâ parchè l'éra in di prim òt pòst) ad Roberto Formigoni, candidâ a dvintàr al presidènt dla regiòṅ Lunbardî p'r al Pòpul dla Libertà. La sópia al pòst a Patricia Kieran, quéla ch'l'iva invintâ l'Oasi dal Parpaji. Al 21 'd Avrìl dal 2010 la dvènta acsè cunsiliéra regiunàla e la riva diretamènt al Pirelòṅ sénsa far dla gavéta.
Al sò ślógan 'l è: La pulìtica in mèś a la gint.
Al 27 ad Maǵ dal 2010, mandàda da Silvio Berlusconi, la và in questùra a tōr in afidamènt Ruby Rubacuori na baghéta maruchìna ad 17 an ch'l'éra stada farmàda p'r un furt. Al presidènt dal cunsìli al s éra tòlt a cōr al caś parchè al la cgnusìva e par telefòn 'l iva fat inténdar ch'i gh'ìvan dit che Ruby l'éra l'anvōda dal presidènt egisiàṅ Hosni Mubarak.
Al 30 ad Śnar dal 2011 la vèṅ scultàda par tri óri da i magistrâ pùblic Ilda Boccassini, Pietro Forno e Antonio Sangermano in d'l àmbit dal caś Rubygate in du la gh à da difénd'r-as dl'acùśa ad dar 'n apòǵ a la prustitusiòṅ.
Al 27 ad Setémbar dal 2011, subìt dòp ch'al sò cumpagn ad partî e sìndic ad Róma Gianni Alemanno al la bèca dgénd «Mai piò dal Minetti in di cunsìli regiunài», lē la và tuta śgualsìda a 'l matrimòni ad sò surèla dgénd «A la fag mè la Pippa», pinsànd a la Pippa Middleton.
Dòp ch'al segretàri dal sò partî Angelino Alfano al gh'iva dmandâ ad dimét'r-as da cunsiliéra regiunàla, lē la diś invéci ad vlér andàr avànti listés.
In cal mèntar la fà savér 'd èsar puta e ch'l'à pasâ na nòt a Madrìd insém a Cristiano Ronaldo ma che chi lò 'l è stâ 'n flop. Adès la spéra ad mét'r-as insém a 'n napuletàṅ.
Nòti
}}
1554 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1554 (milsincseintsinquantaquàter, millecinquecentocinquantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1553 (milsincseintsinquantatrī) e 'l vin prìma dal 1555 (milsincseintsinquantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDLIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseintsinquantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
1003 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1003, mo invéci 'l an 1003, 't ê da 'ndèr chè) Al 1003 (miletrī, milletré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1002 (miledū) e 'l vin prìma dal 1004 (milequàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miletriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
822 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 822, mo invéci 'l an 822, 't ê da 'ndèr chè) 'L 822 (otseintveintedū, ottocentoventidue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 821 (otseintveintùn) e 'l vin prìma edl 823 (otseintveintetrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintveinteduéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1209 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
248 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 248, mo invéci 'l an 248 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 248 (duśeintquarantòt, duecentoquarantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 247 (duśeintquarantasèt) e 'l vin prìma dal 249 (duśeintquarantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintquarantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
461
Al 461 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
374 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 374, mo invéci 'l an 374, 't ê da 'ndèr chè) Al 374 (terśeintestantaquàter, trecentosettantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 373 (terśeintestantatrī) e 'l vin prìma dal 375 (terśeintestantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCLXXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintestantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
Koinè Emijana
La koinè Emijana (anch ciamêda Emijan unifichê, Emijan standard o Emijan standardizê, in itajan koiné emiliana), l’é on pruzèt ch’l à la mira ed dzvilupêr admè na varietê ’d Emijan, tgnagaind in count la sau pulinomicitê es al sau stêd ed laingua spsêda in dimondi dialet, ugnon cn el sau parôl, la sau fonoloxie e al sau maud ed scrévar.
In ste pruzèt ché a j·é anch al dzvilop d ona grafie unitêria, l’argulasioun ed na gramadga unifichê, cun elemeint ciapê de tot i dialet Emijan e pur d on vucabulêri. La koinè l’é flesebla a el diversitê stra i dialet.
I lavurir par la koinè i en tachê a la fein di ân 10 dal séchel XXI, inspirê a’l cminsepi de’l Scriver Lombard, de la grafie catalana e de la Grafìa Piemontèisa Moderna, pau anch dla Nœuva Ortografia Lombarda, e grasia a pasiunê cunpagn a cusché ch’l à scret sta pêzna ché. De la fein dal 2020 socuant varsioun ed colâud dla koinè Emijana ej en gnudi faura.
Al dialèt pió catê in cunsidrasioun par dzvilupêr la koinè Emijana l’é al arzan, par la sau puzisioun int al mèz dl’Emeja, e anch par l’urtugrafie ch’i linguesta i îven bèl e fat so pr al lour dialèt specéfich, de la che la grafie dla koinè aj à dê n’ucê e catê dimondi spont, mo anch al bulgnaix, al mudnaix e al pramzan i en stê catê par ste lavurir ed dzvilop ché. Dialet cum al mirandulaix, al fraraix, al piazintein, al mantvan, al cararein, al vugaraix o el parlê ’d muntagna cum al fargnanaix i en stê druvê pió pr al dzvilop dal parulêri Emijan unifichê che pr i son.
Carateréstichi
On di mutif parché sta koinè l’é stê fata so, ’l é al bxoagn d ardûxr i seign diacrétich es el létar dal abicî. A j·é pió soun par letra o ditongh int al alfabaid dla koinè, mo pr i natif emijan cusché ’l é fâsil cunpagn a coal ed prema.
Abicî
Al abicî dla koinè ’l é furmê de stel letar e ditongh ché:
Gu e Gv
La ciôpa gv l’é bain ispès iscreta gu, mo quisti ’j en el raighel:
Acèint tônich
Al acèint tônich, se int la parôla an j·é di seign diacrétich ch’i·l mêrchen, al crauda soura dla penutma vuchêl se la parôla la fines par vuchêl, o soura dl’utma vuchêl se la parôla la fines par cunsunant.
10 ed mèrz
Al  l'è al 69° dè dal calendàri gregoriàn (70° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 296 dè a la fin dl'an.
Koinè Emijana
Ux dl acèint sircunflès
â, î e û, quand ch’ej en el penutmi vuchêj ed parôl ch’el finésen par vuchêl, o el utmi vuchêj ed parôl ch’el finésen par cunsunant, el j·an de gnir screti sainsa acèint: Mo: Par parôl ch’ej abzoagna adsténgvar al’s adrauva pur: O chêx lémet cunpagn a:
Apôstruf (’)
Al’s adrauva pr ugnir pêrt dla ciacra cum artéchel, prunom relatif o partixèl pronuminêl, o par mustrêr che, int al parlê, la crauda na vuchêl.
Pont ch’al voula (·)
Al’s adrauva pr ugnir un vêrub a i sau prunom riflesif.
Mutasioun dla vuchêl brixa atônica
Quand ch’t ê de vultêr de na grafie luchêl a la koinè, int el vuchèj atônichi ch’ej·s câten prema ’d coala tônica, ej·s adrûven stel raighel ché, faura che in chêx int i qui aj bzoagna fêr dixanbiguasioun (ex.: padêl, pedêl) es in chêx ed parôla ’d urézen furèsta, tètnega o sientéfica:
Artéchel indeterminatif
In emijan a j·é du artéchel in determinatif: on, un pr i masc, ona pr el fèman.
Nom e agetif
In emijan unifichê, nom e agetif i en ascuêx cunpagn par raighel ed declinasioun, cun i ûtum pió flesebli a’l gènar e al nómar.
Masc
Al plurêl di nom maschil, se la parôla l’é mia invariâbil, l é fat so, la pió pêrt del vault, par mèz ed na canbiasioun a la vuchêl tônica dla parôla:
Fèmna
Al plurêl di nom feminil al é sainper invariê, as zonta -i a fein parôla admè s’a j·é bxoagn ed gnoasar el dou declinasioun maschil e feminil ed sta parôla parsixa ché: In ste chêx ché emijana ’l é al maschil ed emijan ch’l à dounca sia la fourma pr i masc che coala pr el fèman: aj’s zonta -i.
Plurêl di agetif
Al plurêl di agetif l é cunpagn a coal pr i nom, mo que, in teurie, a j·é sainper d’arsptêr el raighel ed declinasioun, anca s’an j·é brixa bxoagn prâtich ed gnoasr el dou fourmi dla parôla.
Prepuxisioun
Ché zò a j·é na tabèla ed prepuzisioun sainplisi e articulê. La prepuxisioun so l’é mia asê druvêda. Aj’s parfares in sema a o in vèta a.
Stra l’é druvêda abasta, mo as paul sèntar anch tramèz a o damèz a.
Prunom parsunèj
I prunom i en me, te, lo, li, nuêter, vuêter e lour.
Prunom conplemaint
I prunom dirèt i’s adrauven pr i vêrub tranxitif, qui indirèt par i intranxitif.
Vêrub
I vêrub emijan, cum in francèix e ej êtri laingv lunbêrdi o gal-itâlichi, i j·an anch na fourma interugativa.
Vèd che la dexinainsa dla prema parsouna plurêla la paul êser -oam cum -ain.
Èsar
Ste vêrub ché al paul èser avzijêr.
Indicatif
Anch vêrub cum fêr, vlair o dêr i en iregulêr.
I cognugasioun (-êr)
A ste grop ché i fan pêrt vêrub cum caghêr, magnêr, pistêr.
II cognugasioun (-air)
A ste grop ché i fan pêrt vêrub cum piaxair (a).
III cognugasioun (-ar / -er)
A ste grop ché i fan pêrt vêrub cum vèdar, seider, dscoarar.
IV cognugasioun (-ir)
A ste grop ché i fan pêrt vêrub cum suplir, capir, burir.
Êtri cognugasioun iregulêri (-aur / -ur)
A ste grop ché i fan pêrt vêrub cum taur.
Vêrub fraxèj
In emijan, cum pr al lunbêrd, a j·é fes ed vêrub cunpaust par dir di cuncêt sainplis, cum "andêr faura" (andà fœura o sortì in lunbêrd, uscire in toscueign).
Artéchel 1
"Tot i èsar uman i nâsen lébar e cunpagn in dgnitê e diret. I en dutê ’d raxoun e ’d cusainsa, e i j·an de cunpurtêr·es on cun cl êter cum di bon fradej."
Artéchel 30
"Gninta in sta Dciarasioun (al) paul èsar interpretê int al sains ed [...] fêr n’ativitê o un at ch’al mira a la distrusioun ’d un queydon di diret e del libartê pruclamê(di) in sta Dciarasioun ché."
Nómar
In emijan i nómar fin a’l 3 (tault vie al 0) i j·an al gènar masc e fèmna. Pr i nómar urdinêj doap dal 10 as paul druvêr la fourma -eixum, cunpagna a cla dal tuscan -esimo, mo admè in cuntêst furmêj:
Ex.: "Pêpa Bandèt sediceizum", e brixa "Pêpa Bandèt coal dal sèdx".
L’oura
In Emijan ej our ’j en 12+12. Par dir l’oura as dix al nómar pió la parôla "our". Admè par l’1:00-1:59 as dix l’ona e stiêvo, sainsa "our".
La grande abbuffata
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|N'esperiénsa ch'la śmartèla 'l tò sensibilità.|Tagline dal film}}
Sunt
Ugo (Ugo Tognazzi) 'l è 'l cōg pruprietàri dal risturànt "Le Biscuit à Soupe" e 'l gh'à di prubléma cun sò mujēr, la Monique (Monique Chaumette). Michel (Michel Piccoli) 'l è 'n prudutōr televiśìṿ chichèṅ cun la pasiòṅ p'r al balét clàsic, 'l è divursiâ e al n è minga tant cuntènt dla sò vita. Marcello (Marcello Mastroianni) 'l è 'n pilòta dl'Alitalia, dimóndi śò parchè a gh'è vgnû 'l mâł dla lumàga. Philippe (Philippe Noiret) 'l è 'n magistrâ put ch'al viṿ incóra cun la sò badànta Nicole (Michèle Alexandre) ad quànd 'l éra pìcul. Chi lē la n vōl minga ch'al gh'àppia dal dóni, piutòst la s fà avànti lē quànd a gh'è da far sès.
I quàt'r i èṅ anc amìg. Un dè i decìd'n ad catàr-'s in dla vila che Philippe al gh'à darènt a Parì par far-la finìda e magnàr in fiṅ a scupiàr. Al guardiàṅ Ettore (Henri Piccoli) 'l à bèla parciâ e preparâ incòśa. I rìv'n anc tri sòcli ólt'r a la mistra Andréa (Andréa Ferréol).
Culegamènt estéran
}}
Ganba
La ganba l'è un pzulén däli òs ed bâs. Dal pont ed véssta sientéffic la ganba la va dåpp dal znòc' a la cavcèla, mo dscurànd as pänsa anch'al dedrî e al pà.
Strutûra däli òs
L'òs pió inpurtant dla ganba l'è al schénc', ch'l unéss al znòc' a la cavcèla. Ai è anca la fibula, che però la s drôva pr'articulèr la cavcèla.
1440 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1440, mo invéci 'l an 1440, 't ê da 'ndèr chè) Al 1440 (milquaterseintquarànta, millequattrocentoquaranta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1439 (milquaterseinttreintanōv) e 'l vin prìma dal 1441 (milquaterseintquarantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDXL. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milquaterseintquarantéśim post.
Fargnan
Al Fargnan, anch ciamê Frignan o Fergnan (Ager Feronianus o Ager Frinianus in latein, Frignano in tuscan), ’l é on di teritôri stôrich dl’Emeja, ch’al s cata int l’êita pruveinsa ’d Môdna str’ed ’l Êit Rain bulgnaix, la Muntagna pstujaixa, coala lucaixa es al Apenein arzan. La sau sitê pió granda l’é Pavol.
A j·s dscoar al dialèt fargnanaix, na varietê dla laingua emijana cun di trat ch’i arvîxen dimondi a’l parlêdi lunbêrdi es emijani ed sira.
648 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 648, mo invéci 'l an 648, 't ê da 'ndèr chè) Al 648 (seseintquarantòt, seicentoquarantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 647 (seseintquarantasèt) e 'l vin prìma dal 649 (seseintquarantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintquarantotéśim post.
Bagnöl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Mantuàn}} {{cumoin }}
Bagnöl (Bagnolo San Vito in Italiàn) l'é un comün italian, dla regiùn adla Lumbardìa, da 5.926 abitant in Pruincia da Mantua.
Ezémpi dal dialét ad Bagnöl
N'an fa mè nòno, che iér l'ha cumpì utant'àni, l'ha cuntà a mé e a mé surèla cla stòria ché. A gh'éra 'na vòlta, ind an paezìn, un òm ch'al gh'éva du fiöi. An giùran al püsè zóan di du fradèi l'è andà da su pàdar, e 'l g'ha dét: "Pupà, a vöj tüt quél ch'am tóca: dèm quél ch'l'è mio!". Al vècc, ch'al vuléa tan' bén ai sò fiöi, l'ha fat quél che lü 'l agh 'mandàva. Dòpu 'n qual dé, al pütèl l'ha ciapà tüti i su bèsi e 's n'è andà vìa. In 'na cità lontàna l'ha vivì in legrìa, ciapànd la bàla cun di su amìch, e balànd cun li dunàsi. Acséta in pòchi smàni è stat spés tüti i bèsi; e lü l'è restà sénsa niénte. Cùza gh'éval da far? Cùma pudéal vìvar? Indùa pudéal catàr an tòch ad pan? A la fin, l'è andà da un cuntadìn, e 'l g'ha dmandà: "A gh'ìva 'd bizògn d'an servitùr?". "Sì", l'ha rispòst al cuntadìn, "ma cùma 't sè, st'an a gh'éma auì la brìna, tànta piöua e par zónta la tempèsta. E alùra a 'm pudrò dar sul an po' ad pan, e gnint àtar". "A gh'è mia 'd bizògn ch'am déghi àtar: basta ch'a möra mia!". "Tüti i dé at andrè ind la mè campàgna e in cal prà là a pasculàr i mè gugiöi e li mè péguri. Sèt cuntént?". E al puvrét al menàva a pasculàr li basti dal su padrón, tri, sinch, diés, vint, tànti vòlti. Ma quand lü a vdéa an gugiöl gras ch'al magnàva li giàndi, a dzéa cun se stés: "Pòar mé! S'a féza armàs a càza, starìa tan' mèi! Cóm l'éra bèl da mé pàdar! Adès invéci a stàghi pram mal!". E par mìa murìr, al magnàva èrba e raìs, e 'l sigàva: "Almén ch'a pudés turnàr indré dai mio!". E sìga incö, sìga dman, a n'an pudéa pü: la fam e i dulùr i 'l fazéan calàr ad pézo, sémpar püsè. Acséta, dòpu 'n pèr ad mis, ànca se la càza ad su pàdar l'éra tan' lontàna, l'ha pensà da turnàr indré. Dòpu ch'l'ha caminà par tànti giùran e par tànti nòt, l'è rivà discàls e strasént in dal paés indù i stàva i sò bun genitùr. Quand su pàdar al l'ha vést végnar inàns pian pian, d'avzìn a la sés dal curtìl, cui òcc bas, al s'è mès a tuvàr, da la cuntentésa; al gh'è curs incùntra e l'ha bazà ins la frunt, ins i guànsi e ins la bùca. "Nò, pupà, sté mìa a bazàla! A sun stà tròp catìf! I mè pecà i è tròp gròs: a 'm mèriti pü d'èsar vòstar fiöl, a sarò ün di vòstar servitùr". Ma 'l padrùn ha ciamà siés servitùr, e 'l g'ha dét: "Purtè ché al vestì püsè bèl ch'a g'hó mé, e mitìgal adòs; dòpu mitìg n'anèl ind al dì, e dil scàrpi ind i pé; vuàtar la zò, tirè sü àqua, impisè al fögh, e cupè al vdèl püsè bèl, parchè a vöj che tüti i fàga fèsta!. Vardè: cal mè fiöl ché l'éra pèrs e adès l'è stà catà ad nöf". E dòpu al s'è vultà vèrs al fiöl: "Andéma", l'ha dét, e l'è andà sübit dentr'in cà, cun al pütèl ch'al tenéa cun tüti dò li man la man mansìna dal pàdar. E tüt al dé i ha magnà, i ha bivì tan' vin e i ha cantà ad li bèli cansùn. Vivaldo Acustico Lingue e Dialetti d'Italia
Legamm da föra
}}
Shenouda III
{{Metacaixa
Al sò tìtul cumplët a l'è: Papa d'Alessandria e Patriarca dla Pradicasiòn ad San Marc e ad tüta tutta l'Africa.
Ligamm ad föra
}}
Don Camél e l'onorèvol Pepòun (félm)
Don Camél e l'onorèvol Pepòun (Don Camillo e l'onorevole Peppone in italiân) L’é un félm dirèt dal regésta Carmine Gallone, têrz episôdi ed la stòria. Al félm l’à cgnusû un bòun sucès ed póblich e l’é incòra dèspes trasmés in televisiòun.
Al câr armê catê da Don Camél e Pepòun l’é incòra tgnû dacât int al muséo "Don Camillo e Peppone" ed Bresèl, insém al sidecâr ed Pepòun.
Stòria
A sòm ind al peréiod delichê ed campâgna eletorêla, a Bresèl ind la Bâsa arzâna, cme sèimper, a se’s prepêra a l’ j elesiòun cun ‘na decîṣa propagânda polética, Pepòun, al séndech, a’s candîda per dvintêr deputê. Per còst l’é custrét a dêr l’eṣâm per utgnîr la licèinsa elementêra. Cun l’ajót e un quêlch sugerimèint, mìa dal tōt diṣinteresê, ed Don Camél, Pepòun a gh’la farà. Al partî al mânda a Bresèl ‘na compâgna per dêregh ‘na mân ind la propagânda eletorêla, mó Pepòun al ciâpa ‘na côta e sōl l’intervèint dal sôlit Don Camél al sêlva la situasiòun e l’ ajóta a mantgnîr la pêṣ e la serenitê ind la faméja dal Séndech. Ind al cōrs ed la campâgna eletorêla ògni môsa l’é lècita, ânca la catêda ‘d un câr armê americân che al tôrna a vèder la lûṣ grâsia a’na pasegêda ed nôt cun Don Camél e al Sgnōr séndech. Dôp un rubamèint int al pulêr ed Don Camél, un stravagânt cumési tgnû in piâsa da Pepòun, un grôs panèl cun un ritrât dal Séndech “mudifichê”, Pepòun al vîn elèt, mêl luntêr al dêv partrîr per Ròma, cun al lasêr al paèiṣ, la faméja, al fiōl céch ch’ l’ al salóta dal balcòun ed cà e al só amîgh-nemîgh ed sèimper: Don Camél. Mó Don Camél agh fà cambiêr idèja a l’al tôrna purtêr a cà in ‘na cōrsa in bicicléta tóta da vèder e da gôder.
Tant fât divertèint, soquânt ed quisché, cme la catêda dal câr armê a deṣvînen da la racôlta ed racûnt Don Camél e i sō fedēl (1953) ed Giovannino Guareschi
SpongeBob SquarePants
{{Metacaixa
Galerìa (architetùra)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
SpongeBob SquarePants
{{Televiśiòun }} SpongeBob SquarePants 'l è al tìtol ed na séri 'd cartòun animê americàṅ mìs in ònda dala Nickelodeon a partìr dala metê dal maǵ 1999.
Galerìa (architetùra)
La galerìa l'è 'n elemèint edl'architetùra ch'l è cumpâgn a 'n lung curidōr cun dagli archèdi e despès anc al sufìt dimòndi élt, ch'al servìs per tgnìr al cuacê mo anc cun dimòndi lûś, el persòuni ch'i gh'stân dàinter e ch'i gh'pasen da mêś.
Soquànt tîp ed galerìi
Per galerìa a s pōl intènder:
Referèinsi
}}
Velvet - Il prezzo dell'amore
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I śuglèṅ cumplicâ ch'a fà la gint.|Tagline dal film}}
Velvet - Il prezzo dell'amore (Vlû - Al prèsi d'l amōr) 'l è 'n film dramàtic dal 2013 ad Neil LaBute girâ a New York in dal quartēr ad Brooklyn.
Sunt
'L óm al vrév stablìr-as da lē e al gh diś ch'al n vōl piò savēr gnint ad sò mujér ma la Velvet la n è minga ad cl'idéa. Dòp mèś'óra ad discusiòṅ, lē l'è prònta p'r andàr a séna pròpria c'n al fiōl ad Fred, guàrda sōl, ma pò l'è custréta a ciamàr-'l a 'l telefunèṅ par dir ch'la rivarà tard parchè quàl là al gh'è sèmp'r adòs.
Quànd la Velvet la 'l manda a 'l us, Fred al la viulénta da par tèra. Però a gh'è 'n però.
11 ed mèrz
Al  l'è al 70° dè dal calendàri gregoriàn (71° in di an bisestìl); agh vólen incòra ètri 295 dè a la fin dl'an.
1782 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1782, mo invéci 'l an 1782, 't ê da 'ndèr chè) Al 1782 (milsetseintutantadū, millesettecentoottantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1781 (milsetseintutantùn) e 'l vin prìma dal 1783 (milsetseintutantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintutantaduéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1782 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 con 'l 891: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Sunderland
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Sunderland (a s lèś /ˈsʌndərlənd/ in ingléś, scólta'l chè) l'è na sità dal Régn Unî ch'la s cata in dal nòrd-èst dl'Inghiltèra, in dla cuntèa metrupulitàna 'd Tyne and Wear. La fà sù sènt-stantasincmìla abitànt a 'l incìrca (dat dal 2011), pôc più pìcula 'd Mòdna.
La sità l'è anc un pòrt e la gh'è sōl lē in Inghiltèra ch'la n gh'à minga dal catedràli. Dòp èsar carsùda in di sécui pasâ dand vita a di cumèrs dal carbòṅ e dal sâł, in di tèmp mudèran l'è dvintàda 'n punt ad riferimènt par l'indùstria tecnulògica, di servìsi e mecàniga, cun la Nissan ch'la fà chè la Nissan Qashqai e la Nissan Juke dand lavōr a dimóndi parsòni. In dal 2012 la in fava da piò ad sincsènt-mila 'l an faghénd ad Sunderland la sità più impurtànta in fat ad màchini dal Régn Unî.
In dal referendum par la Brexit dal 2016 gl'eletōr i aṅ vutâ in masa par lasàr l'Ugnòṅ Européa (61% cóntar 39%) ma dòp che la Theresa May l'à fat savēr ch'l'è prònta par na Brexit dûra, lasànd al marcâ ùnic, la Nissan la s è dita prònta a farmàr i sò investimènt in sità.
Nòti
}}
Brêś
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
El brêś (braci in itagliàṅ) gl'ìn chi tòc ed lègn o 'd carbòun incòr un pò impiê e bujìnt, armêś sòt'a 'n bel fōg quand queschè al taca a śmursères.
A 'l dè d incō el brêś i vinen còmdi quand a s gh'à da cóś'r-'gh in sìma dla chèrna, o per tgnìr da cât un pò 'd cheld in 'n ambiìnt cìc. Mia trôp tèimp indrē, el brèśi i fèven cómed p'r impinìr i scaldèin ch'a s mitìva 'd sòt'a 'l cuèrti dal lêt per scaldèri prìma 'd śachèrghes dèinter.
Noti e referèinsi
}}
Nick Nolte
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Cōrs ed la Gêra
{{Metacaixa
Nick Nolte
Nicholas King Nolte (Omaha, 8 ad Farvàr dal 1941), cgnusû méj cuma Nick Nolte, 'l è 'n atōr e èx mudèl americàṅ.
Cōrs ed la Gêra
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
Al Cōrs ed la Gêra ciamê incō Cōrs Garibaldi (Corso della Ghiara oggi Corso Garibaldi in italiân) l'é la strêda pió impurtânta ed la sitê dôp la Via Emélia. Al nòm Gêra al deşvîn da "gêra", còla ch'l' ēra int al Cròstel che, fîn al 1226, al curîva in dóv' adès a gh'é apûnt al cōrs.
Nick Nolte
Àtar prugèt
}}
Cōrs ed la Gêra
Piâsa Gioberti ('na vôlta Piâsa Adelgonda)
Al cōrs al cumîncia da la Via Emélia, in 'na piasèta fât int al 1843 cun la zachêda ed sînch cà (ciamêdi işòla Guaschi) per fêr pôst a la gólia (ed sôlit ciamêda da j arzân "La Gólia"), êlta quêşi 18 mēter, tirêda só per festegêr al matrimòni dal dóca Francesco V d' Este cun la fiōla dal rè ed Baviera Aldegonda. Int al 1882 la gólia la vîn cunsacrêda a i prém môrt dal Risorgimèint.
Palâs impurtânt lòngh al Cōrs
Un pô pió avanti ed la Gólia a gh'é la monumentêla Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra, ch'l'é 'd frûnt al Palâs Duchêl, adèsa pôst ed la Pruvîncia e ciamê adès Palâş Alliende. Al cōrs al và avânti cun un dòpi filêr ed téj.Fra i palâs pió impurtânta l'é da seganlêr Palâs Magnani, cun al d'ed fōra la stâtva dal Giano cun al dō fâci
Piâsa dal Crést (adèsa Piâsa Roversi)
A la fîn dal cōrs a gh'é la Piasèta dal Crést, cun l' uratôri cun l'istès nòm in stîl barôch. Pió avânt as rîva a óna dal pôrti ed la sitê Pôrta Castèl
Manifestasiòun
La stmâna ch' la rîva prém ed l'8 setèmber ed tót j ân al Cōrs l'é al pôst ed l'antiga fēra ed la "Giarêda".
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Corso della Ghiara trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
La mano che nutre la morte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un misćiùs 'd amōr e mòrt ch'l è na maravìa!|Tagline dal film}}
Sunt
Durànd al sò viàś ad nòsi in Àustria, Alex (Ayhan Isik) e la Masha (Katia Christine) i gh'aṅ un prubléma cun la sò caròsa e i èṅ custrét a farmàr-'s e dmandàr ajùt a 'l dutōr Nijinski (Klaus Kinski) ch'al viṿ da cal bandi lè in un castèl insém a sò mujér Tanja (Katia Christine) che però la n s véd mai.
Chi lē, soquànt tèmp prima, l'à patî na daśgràsia esénd ch'al sò còrp 'l à ciapâ fōg durànt 'n inséndi ch'l à invéci masâ sò pàdar, Ivan. Nijinski adès al farév da tut par far-la turnàr cuma prima, anc sćiancàr via la pèl ad chi atri dóni par tacàr-la atàc a qvéla 'd sò mujér. Quànd chi lē la n s lōga mia la và in gir c'n un fasulét nég'r in cô cuma na talebàna p'r a n far-as védar cun la ghigna tuta bruśàda ma specialmènt p'r a n védar-la lē tant ch'l'à anc fat sparìr tut i spèć da la cà.
In cal méntar la scritōra Katja Olenov (Marzia Damon), in pinsēr parchè sò surèla l'è sparìda masàda da Nijinski par fargàr-ag la pèl da tacàr a la còsa dla sò spóśa, la la và a pascàr finénd anc lē in dal castèl e pò in dal lèt dla Sonia (Stella Calderoni), na lèśbica piutòst purcùsa. Al dutōr al decìd però che che lōr dū i gh'aṅ da murìr parchè i sànan tròp méntar la Tanja la dà la śdòrmia a la Masha parchè a gh sarvìs la pèla dal sò grugn par turnàr a èsar na dóna cuma na vòlta. Al jutànt sòp dal dutōr (Erol Tas) al s imprufìsta dla Katja dand-ag dū cōlp, pò al saplìs la Sonia in dal bòsc.
Culegamènt estéran
}}
Michael Biehn
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Michael Connell Biehn (Anniston, 31 ad Luj dal 1956) 'l è 'n atōr americàṅ.
Àtar prugèt
}}
1307
Al 1307 (MCCCVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Nadia Cassini
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|A chi la do stasera la mia felicità? A chi la do stasera? Chi mi sorriderà? A chi la do stasera? Io faccio quel che vuoi, dimmi che è primavera anche se te ne vai.|A chi a la dag stasìra la mè cuntintésa? A chi a la dag stasìra? Chi è ch'a m suridrà? A chi a la dag stasìra? Mè a fag qvél ch'at vō, dì'm ch'l'è primavéra anc s'at và via.|A chi la do stasera, 1982|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
L'à catâ 'l sucès in Itàglia laurànd in televiśiòṅ a Mediaset (tulénd part a Premiatissima in dal 1983 cun l'Amanda Lear, a Drive In in dal 1984 e a Risatissima in dal 1985) e a 'l cìnema, girànd dimóndi cumèdi spurcaciòni cuma Spogliamoci così, senza pudor..., L'insegnante balla... con tutta la classe, La dottoressa ci sta col colonnello, L'assistente sociale tutto pepe e Giovani, belle... probabilmente ricche.
Culegamènt estéran
}}
Virgìgna Ucidentàla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Virgìgna Ucidentàla (West Virginia in ingléś, a s lèś /ˌwɛst vərˈdʒɪnjə/ scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî.
Al sò guvernadōr, da 'l 2010, 'l è Earl Ray Tomblin dal partî demucràtic. Da gl'elesiòṅ presidensiàli dal 2000 in avànti, i sò abitànt i aṅ sémpar vutâ p'r i candidâ republicàṅ dòp c'in di an da 'l 1932 a 'l 1996 i 'l ìvan fat sōl tri vòlti (1956, 1972 e 1984).
Cal stat chè al fava part dla Virgìgna, una dal trédas culògni ingléśi uriginàri in Amèrica, in fiṅ a 'l 24 'd Utóbar dal 1861 quànd gl'eletōr ad quarànt'òṅ cuntèi dal nòrd-òvest i àṅ decìś ad dastacàr-as durànt la guèra 'd secesiòṅ americàna par dar vita a 'n stat da par lōr parchè i n gh'ìvan minga tant séruv négar da far lauràr in di camp a difarénsa ad chi àtar. A 'l inìsi al nóm sarnî p'r al stat nóṿ 'l éra Kanawha ma pò 'l è dvintâ Virgìgna Ucidentàla.
La cunfìna cun la Virgìgna a sud-èst, c'n al Kentucky a sud-òvest, cun 'l Ohio a nòrd-òvest, cun la Pennsylvania a nòrd e c'n al Maryland a nòrd-èst. La Virgìgna Ucidentàla, ch'l'à ciapâ 'l nóm da la regìna 'd Inghiltèra Śabèta I cgnusùda cuma la Regìna Virgìn parchè in dla sò vita l'éra armàśa puta, la s è unìda a la federasiòṅ in dal 1863.
La sò capitàl l'è Charleston, sità più pìcula 'd Carp. Àtar sèntar da nutàr, ma in tut a manéri più pìcui incóra, i èṅ Huntington e Parkersburg. L'è divìśa in sinquànta-sinc cuntèi e in duśènt-trentadū cumùṅ. Al sò mòt in latìn 'l è „Montani semper liberi“ (I muntanàr i èṅ sèmpar lìbar), riferimènt ch'a s cata anc in dal sò scutmàj, „Mountain State“, riferimènt a i mònt apalachiàṅ. La Virgìgna Ucidentàla la mùcia sù un migliòṅ e òt 'd abitànt par na superfìsi ad 62.755 km².
Culegamènt estéran
}}
Daghestan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La Repüblica dal Daghestan (in rùs: Республика Дагестан, Respublika Dàghestan, in itagliàn Repubblica del Daghestan), all' è na repóblica 'dla Federasiòn Rüsa, la püsä granda dal Càucas Setentriunäl, cùi sò 50.300 km² ad süparfìss e 2.500.000 d'abitänt.
Al Daghestan al cunfëina a sudovest cun la Georgia, a ovest un la Cecenia, a nordovest cùl Teritori ad Stavropol', a nord la Repübblica dìi Calmüchi vèrso al sud dl'Azerbaigian; a est a gh'è al Mar Cäspi.
Al sò nom, prubabilëint, al vëgn dal Türc dāgh (muntä), e dal'Irànic stan (pòst indùa sa stë''): pòsta dal muntä.
Culegamènt estéran
}}
L'immoralità
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Quànd 'l Eros al dvènta scàndal.|Tagline dal film}}
L'immoralità (Minga muràł) 'l è 'n film dramàtic dal 1978 ad Massimo Pirri.
In na part piculìna, qvéla 'd un pulisiòt, a gh'è anc al cantànt Mario Tessuto.
Sunt
La Vera (Lisa Gastoni) l'è na dóna ch'la s è spuśàda c'n un vèć ardùt a vìvar su na scrana a rudèli (Mel Ferrer) e che lē la n s cumpatìs piò sōl par far la vita da mantgnùda anc s'ad dèntar l'è na malnéta 'd prim órdan tant ch'ad nòt la và fóra 'd cà a ciulàr cun di àt'r óm. La n vōl gnanc un pôc ad bèṅ a sò marè, ch'al tîṅ dacàt par culesiòṅ arlój e sćiòp, e gnanc a la sò baghéta, la Simona (Karin Trentephol), na ragasōla 'd dód'ś an ch'la gh'à interès p'r al bèsti, la gh'à dal galàni e di uśèi, e ch'a pâr che di an la gh 'n àppia dimóndi da piò.
Un dè a riva in dla sò vila 'd campàgna un sasèṅ pedòfil frî a 'n bras, Federico Anselmi (Howard Ross), ch'al gh'à adòs un tenènt ad pulisìa (Andrea Franchetti) e i sò óm. La Simona la s inamóra 'd lò e la 'l lóga in dal caśòt da casa che la sò famìja la gh'à in mèś a campàgna. Quànd la Vera la 'l bèca, saénd che la pulisìa l'è drē a pascàr-al, la s al pòrta a lèt e pò la gh śibìs ad vìv'r insém in mèś a i bèsi a pat che lò al cópa sò marè in cambi. La Simona, ch'l'è gelóśa 'd sò màd'r e ch'la piànś quànd la s rénd cònt ch'i dū i aṅ durmî insém, la salta fóra da la vasca da bagn e la dmanda a Federico ad far 'l amōr sèg parchè la vōl un fiōl da lò.
Culegamènt estéran
}}
Mandarëin
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Al Mandarëin al pöl vìss sia la piänta tàme la früta d'la Citrus reticulata, in Itagliàn Mandarino.
Nùm ragiunäi
}}
De vulgari eloquentia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al De vulgari eloquentia (Dascórar bèṅ in léngua vulgàra) 'l è 'n tratâ scrit da Dante Alighieri in léngua latìna fra 'l 1303 e i prim méś dal 1305. Al dascór d'l argumènt dla léngua vulgàra (la léngua druàda tut i dè da 'l pòpul) e 'l è scrit in Latìn parchè 'l è stâ fat e pinsâ par dla gint ch'l'iva studiâ dimóndi.
Al lavōr al n è briśa stâ finî parchè al gh'iva 'd avér-ag quàtar lìbar e minga sōl dū ('l ùltim pò mulâ lè a 'l capìtul XIV).
Argumènt
Dante al s mét a pascàr al vulgàr ad lùstar itagliàṅ, qvél più bèl e dégn 'd èsar druâ cuma léngua par la literadùra. Par lò al vulgàr 'l è cla léngua ch'al putèṅ 'l impàra da la bàila méntar la gramàtica par lò 'l è al Latìn, un quèl fis e 'n artifìsi ch'al n càmbia mai e ch'al và bèṅ sōl p'r i studióś. Lò al preferìs al vulgàr parchè l'è la léngua naturàla, la prima druàda par dascórar in dla vita, sua e di sò letōr. Al vulgàr giùst da sarnìr al sarés qvél bòṅ par dascórar 'd incòsa, da 'l amōr a la guèra.
Par lò al vulgàr ch'al pésca al gh'à da èsar fat bèṅ (par dar lùstar a la léngua), cardinàl (un punt sentràl par tut chi àtar dialét) e regàl e curiàl (bòṅ p'r èsar druâ in dal cōrt e in di tribunài).
Par Dante in alóra i gh'ér'n in Itâglia almànc quatórdas manéri difarénti ad dascórar, quatórdas vulgàr divìś da dū bandi, la dèstra e la sinìstra, da 'l Apenén. Da la banda dèstra lò al gh mét Róma, al ducâ ad Spulēt, la Tuscàna, la Pùglia (ma minga tuta) e la Ligûria (ciamàda da lò Marca Genuéśa). Par cóntar da la banda sinìstra i s càtan cl'atra part dla Pùglia, la Marca Ancunitàna, la Rumâgna, la Lumbardìa e la Marca Treviśàna insém a Venèsia. Al Friûl e l'Ìstria i gh vaṅ sèg méntar la Sicìglia e la Sardàggna i èṅ invéci a dèstra. Tgnénd a drē a 'l difarénsi cichi pò, i vulgàr i sarésan anc da piò e Alighieri al pòrta gl'eśèmpi ad Siéna difarénta d'Arés in Tuscàna e ad Piacénsa e ad Frara in Lumbardìa (i teritòri adès ciamâ emigliàṅ dòp l'ugnòṅ 'd Itâglia na vòlta i éran cunsiderâ lumbàrd, tant che la sità ad Réś in alóra l'éra anc ciamàda Réś ad Lumbardìa). Anc a Bulógna, a sò dita, qvéi dal bōrg ad San Fliś (vèrs Mòdna) i dascurìvan in n'atra manéra rispèt a qvéi dla Strada più granda, quartēr spustâ più a èst.
I sò giudìsi di dialét
Tacànd da 'l capìtul XI dal prim lìbar Dante al dascór di vulgàr ch'l iva studiâ andànd in gir par l'Itâglia e al gh dà i sò giudìsi, da spés sénsa di pēi in sla léngua.
Culegamènt estéran
}}
La tarantola dal ventre nero
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cun na gùcia mója ad vlèṅ al vitmi i èṅ paraliśàdi acsè i gh'aṅ 'd armàgnar daśdàdi par véd'r-as murìr!|Tagline dal film}}
La tarantola dal ventre nero (La taràntla da 'l vèntar négar) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Paolo Cavara.
A 'l èstar 'l è cgnusû anc c'n i nóm ad Black Belly of the Tarantula in di marcâ ingléś, Tarentule au ventre noir in Frància e La Tarántula del vientre negro in Spaggna.
Sunt
Al cumisàri Tellini (Giancarlo Giannini) al gh'à 'd andàr-'g a fónd par vgnir a cap dal masamènt in dla sò vila dla śóvna Maria Zani (Barbara Bouchet), mujér ad Paolo (Silvano Tranquilli), una ch'l'iva patî un ricàt par via ad soquànti sò foto in dua l'éra stada tòlta śò insém a 'n sò amànt. In séguit anc la Mirta Ricci (Annabella Incontrera), ch'la gh'à 'n negòsi ad plisi, la vèṅ cupàda a la stésa manéra, sbudlàda viva dòp ès'r armàśa paraliśàda da na gùcia insfilsàda in dal cupét, cum la fà anc la vrèspa quànd la mét i sò óṿ in dla pansa dla taràntla.
Al sgnór Zani al decìd ad pagàr 'n investigadōr privâ, Catapulta (Ettore Mattia), par vgnir a savér chi 'l fus 'l amànt ad sò mujér pròpria méntar dgl'atri dóni, cliénti 'd al sèntar ad belésa dla Laura (Claudine Auger) cuma 'l primi dū, i vènan masàdi.
1308
Al 1308 (MCCCVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIV sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
La tarantola dal ventre nero
Culegamènt estéran
}}
99 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 99, mo invéci 'l an 99 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 99 (novantanōv, novantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 98 (novantòt) e 'l vin prìma dal 100 (sèint). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XCIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
XVII sécol
Al XVII sécol al tōś i an ch'i partìsen col 1601 infîn a 'l 1700, tolt dàint'r anca lò.
1516 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1516, mo invéci 'l an 1516, 't ê da 'ndèr chè) Al 1516 (milesincseintsèdeś, millecinquecentosedici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1515 (milesincseintquìndeś) e 'l vin prìma dal 1517 (milesincseintdersèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseintsedicéśim post.
Colegamèint estèren
}}
459
Al 459 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
458
Al 458 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
Jhilmar Lora
{{Metacaixa|id=0|color=|bt1=Miranduléś|bticona1=|ps1=
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Carlos Jhilmar Lora Saavedra (Lima, 24 ad Otòber dal 2000, a s lèś [xilˈmaɾ ˈloɾa] in spagnōl) 'l è 'n śugadōr ad fólbar peruviàṅ dal Sporting Cristal e dla nasiunàl dal sò paéś.
Fiól 'd 'n avucàt e dna diretōra 'd uśdàł, 'l è élt 1,76 e 'l péśa 72 chilo.
5 ed lói
Al  l'è al 186śum dè dal calendàri gregoriàn (187śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 179 dè a la fin dl'an.
Boris Cyrulnik
{{dialort | dial=Carpśàn}} Boris Cyrulnik (Bordó, 26 ed lùi 1937) 'l è 'n nevropsichiàtra francéś.
Diretōr senior 'd insgnamèint dal diplòma universitàri (DU) in "Clinique de l'attachement et des systèmes familiaux" a l'universitê ed Sud-Toulon-Var, Cyrulnik 'l è cgnusû più che èter per avér bèin spieghê cuś l'è la «reśiglièinsa» (al naser incòr na volta da 'l só pròpi patimèint) che lò 'l 'l à tolt fóra anc dai scrit ed John Bowlby. Cum al 'l à dìt anc chelò, Cyrulnik al cata che l'etologìa la staga da mêś a 'l spiegasiòun ed dimòndi ètri sièinsi umàni.
Soquànt pinsér dal studiōś
Tùt i agìnt in dla só vìta normèla i s còunten la só avtobiografìa in na manéra ch'la cànbia a secònda ch'i sìen śóven o ch'i sìen più in là coi an. Quand i agìnt i lasen lè 'd guardèr ala descrisiòun edla só avtobiografìa, quand i n'gh'la chèven più ed fèr al còunt ed se stès, 'l è facil ch'i sìen stê travmatiśê, ch'i àpien incuntrê 'n avenimèint gròs e brut ch'al li tin bluchê lè a pinsèr sèinper a cl avenimèint lè. A biśgnarà catèr la manéra ch'i vègnen vìa da cal pinsér fìs lè e ch'i tachen incòr a guardèr ala só vìta ch'la và avànti, pasèr 'd sóver al brut avenimèint, e vìa che tut a cuntìnva a scòrer.
Colegamèint estèren
}}
Leeuwarden
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Leeuwarden all'è 'na sitä adl'Ulànda, cla fa pärt ad'la Pruìnsia dl'Frìśia.
Pòsta eletrônica
L'e-mail, ciamè anca pòsta eletrônica o mail, l'è un sarvézzi dla Raid par mandèr e arzàvver dî messâg'. L'è l'aplicaziån dla Raid che incû l'è la pió cgnossó e druè. L'è stè inventè dal 1972, quand che Ray Tomlinson l'aveva installè in vatta a ARPANET un sistamma par dscanbièr mesâg' sträli universitè, anca s'l'era stè Jon Postel a definîr al só funzionamänt.
Leeuwarden
La gh'ha 94.131 abitant (2012).
Elèinc di Prémi Nobel per la Pêś
Chè a seguìr, a gh'è 'l elèinc dal persòuni o daj asociasiòun ch'a gh'è stê dê al Prémi Nobel 'd lung i an:
Leeuwarden
Ligamm ad föra
}}