cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gino Cervi
Véta
Ind i j-ân '50 al rîva al straordinâri sucès cun la recitasiòun ind la fortunatésma sèria ed félm dedichêda al personâg leterâri ed Giovanni Guareschi, al sangvégn pâroch emiliân Don Camél. I félm ‘dla sèria a srân bèin sînch – al prém, Don Camél (1952) l’é dirèt da Julien Duvivier - e vèden Cervi ind i pâgn dal bèin dispôst mó ind l’istès tèimp fugōṣ séndech cumunésta Pepòun, sèimper in lôta cun al  prête dal paèiṣ, l'etertânt fugōṣ Don Camél, recitê  in môd grandiōṣ dal comîch francèiṣ Fernandel.
Ind i j-ân '60 la srà la televisiòun a dêr a Cervi ‘na nòmina arnuvêda. L'atōr difâti, dal 1964 al 1972, al srà al perfèt protagonésta ed la sèria zâla  Le inchieste del commissario Maigret, ispirêda ai rumâns dal scritōr dal Bēlgio Georges Simenon. Che Gino Cervi, al fiânch ed la stòrica cumpâgna d'êrt Andreina Pagnani, al fa vèder cun furbésia e afabilitê al famōs personâg dal cumisâri francèiṣ cun al nêṣ ch’egh ciâpa sèimper, ch’ agh piêṣ la cà e la buòuna cuṣèina. La sèria utgnirà un sucèss strepitōs.
Int al 1972 Cervi al s’ ritîra dal sēn, per murîr serenamèint dû ân dôp, a l'etê de stântadû ân, lassând al ricôrd ‘d un sèri e celèint profesionésta, mó sopratót ‘d un òm sèmplic e profondamèint generōs.
Soquânt félm
I félm recitê da Gino Cervi în pió ed 100, tra i pió ncgnusû a's arcôrden:
Cme dupiadōr l’à dê la só vōṣ, tra chiêter, a Clark Gable Acadde una notte ed Frank Capra (1934) e a Laurence Olivier in  Enrico IV (1946), Amleto (1948) e Riccardo III (1955).
Irina-Camelia Begu
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Irina-Camelia Begu (Bùcarest, 26 'd Agóst dal 1990) l'è na tenìsta ruména.
Caréra
La ruména la śōga i sò prim incónt'r in dal sircùit ITF in dal 2005 vinsénd al sò prim turnèo dū an dòp. In dal 2009 la śōga 'l qualificasiòṅ in soquànt turnèo dal sircùit prinsipàł pardénd a 'l prim tùr'n a Bùdapest cun la Shahar Pe'er.
In dal 2011 la vins 'l turnèo ITF da sènt-mila dòlar ad Cali baténd la spagnōla Laura Pous Tió pò in Avrìl la riva in finàl in d'l international ad Marbella baténd lung la via l'Alberta Brianti, l'Estrella Cabeza Candela, la Klára Koukalová e la Svetlana Kuznecova prima 'd pèrdar cun la Viktoryja Azaranka par 3-6 2-6. In Śugn la fà sudàr la Flavia Pennetta a Wimbledon pardénd-ag sōl par 6-7 6-4 2-6. A Bùdapest la pèrd in finàl da cl'atra salintìna, la Roberta Vinci, par 4-6 6-1 4-6. In Luj la s mét in bisàca 'l ITF da sènt-mila dòlar ad cà baténd incóra la Laura Pous Tió. In Agóst la riva in semifinàl a Dallas in dua la ciàpa na scòpla da la Sabine Lisicki ch'la vins sèg par 6-0 6-1. La finìs 'l an in dal primi quàranta dal mónd.
Balanzunè
La balanzunè l'é un cunponimänt fât pr èser rezitè, scrétt in dialàtt bulgnais nèd dal Sizänt. L é téppic dla mâscra bulgnaisa dal Dutåur Balanzån, ch'na vôlta as ciamèva Dutåur Graziàn, es l'é fâta da däl bacajè sänza fén ch'äli arénn d'avair un ligâm lògic. Äli én na caricatûra dal profesåur dl'universitè bulgnaisa ch'l é bån d inpresionèr i ignurànt anc quand al dîs däl bujè.
Irina-Camelia Begu
Caréra
In dal 2012 la riva in semifinàl a Acapûlc ma la s férma cun la Flavia Pennetta. A Barcelóna la fà prim tùran cun la Sara Errani (6-7 4-7 al puntéǵ) e la fà cumpàgn anc a Bùdapest cun l'Alberta Brianti, a Madrid cun la Marija Šarapova e a Straśbûrg cun la Su-Wei Hsieh. A 'S-Hertogenbosch la pèrd al sò incóntar dal secónd tùran cun la Francesca Schiavone par 2-6 6-2 6-7 quànd l'éra avànti 6-0 in dal tie-break. A Palèrum l'incróśa incóra l'Errani in semifinàl e la gh céd par 4-6 1-6. A gl'Ulimpìadi ad Lóndra la pòrta via 'n set a la Viktoryja Azaranka pò la bat la Caroline Wozniacki a gl'US Open par 6-2 6-2. In Setémbar la vins al sò prim tìtul WTA a Taškent baténd in finàl la qualificàda Donna Vekić. Al méś dòp, baténd la Kiki Bertens e la Bethanie Mattek-Sands, la riva in semifinàl anc a Linz ma la pèrd fàcil da la nùmar òṅ dal mónd, la Viktoryja Azaranka, par 2-6 1-6.
In dal 2013 i riśultâ i n rìvan briśa parchè la Begu la mùcia sù sōl di prim e di secónd tùran in fiṅ in Setémbar quand la pèrd in di quàrt a Seùl da l'Anastasija Pavljučenkova par 2-6 2-6. La ruména la cróda śò in clasìfica a la 124śma puśisiòṅ dal ranking.
Balanzunè
Stòria
La prémma racôlta ed balanzunè ch'avän l'é stè scrétta da Properzio Talpi dal 1738. Al cminzéppi dl Otzänt ai n scréss anc al Cardinèl Lanbartén e vêrs la fén dl Otzänt as à d'arcurdèr Oreste Trebbi e Ettore Bresbi. Incû i scritûr ed balanzunè pió famûs i én Luigi Lepri, autåur anc d un dizionèri bulgnais insàmm a Daniele Vitali, e Romano Danielli.
Irina-Camelia Begu
Caréra
In dal Mars dal 2014 la vins dū tìtui ITF ad fila in Braśìl, baténd sèmpar l'Aleksandra Panova. La fà bèṅ anc a Esturìl in dua la bat la Kaia Kanepi e la Timea Bacsinszky prima 'd céd'r a la Carla Suárez Navarro in semifinàl. In Luj a riva 'n àtar tìtul ITF da sènt-mila dòlar e la Begu la s tira sù in clasìfica, specialmènt a la fiṅ d'l an cun la finàl Premier ad Mósca (4-6 7-5 1-6 da l'Anastasija Pavljučenkova), turnèo in du la bat almànc la Donna Vekić, l'Ekaterina Makarova, la Cvetana Pironkova e la Lucie Šafářová.
Balanzunè
Leteratûra
Informaziån tôlti dal Sît bulgnais:
Irina-Camelia Begu
Caréra
In dal 2015 la riva a gl'utàṿ di Australian Open (1-6 7-5 2-6 da l'Eugenie Bouchard) faghénd la surpréśa a 'l prim tùr'n in dua la fà fóra l'Angelique Kerber vinsidōra dal tìtul 'l an dòp. A Rio de Janeiro la bat la Bethanie Mattek-Sands e la Julia Glushko prima 'd cédar par 3-6 6-4 2-6 a l'Anna Karolína Schmiedlová. Su la tèra vérda 'd Charleston la pèrd in di quàrt da la Kerber par 6-7 6-7, pò la fà cumpàgn anc in dal Premier Mandatory ad Madrid cun la Petra Kvitová. A Róma la Begu la bat incóra la Kerber prima 'd andàr a cà cun la Viktoryja Azaranka in di utàṿ. In Luj la s férma a 'l tèrs tùr'n a Wimbledon incruśànd la Marija Šarapova. In Setémbar a riva par lē al sò secónd tìtul iternational a Seùl (6-3 6-1 a la qualificàda Aljaksandra Sasnovič).
In dal 2016 la fà gl'utàṿ a Miami (3-6 1-6 da la Madison Keys) e quàrt a Charleston (2-6 3-6 da l'Angelique Kerber). Anc a Madrid la gh la cava a rivàr in di quàrt faghénd fóra l'Eugenie Bouchard, la Garbiñe Muguruza Blanco e la Christina McHale prima 'd cédar in tri set, ma dand un bagel, a la Simona Halep.
Culegamènt estéran
}}
Pelegré
Pelegré (Pellegrino Parmense in italiân) l'è n c'mòn äd 1.182 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Vendicadōr
{{dialort | dial=Miranduléś}}
I Vendicadōr (The Avengers in Ingléś, I Vendicatori in Itagliàn) i èṅ un grup ad supereroe dla Marvel Comics ch'al mét insém qvéi più putènt dla tèra. I èṅ a 'l servìsi d'l ONU. Al sîg ad batàja dal grup 'l è «Avengers Assemble!» («Vendicadōr Unî!») mént'r al sò mòt 'l è “Na vòlta Vendicadōr, par sèmpar Vendicadōr”. I Vendicadōr i staṅ a New York in na bâś misa a dispuśisiòṅ da Tony Stark (Iron Man).
In Itâglia al stòri dal grup i vènan fóra par qvéi dla Paninicomics ad Mòdna dòp èsar stâ publicâ par l'Editoriale Corno ad Milàṅ e par gl'Ùmbar dla Star Comics ad Bòsc.
Culegamènt estéran
}}
Se ti mordo... sei mio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|N'aventùra dna nòt cun dal cumplicasiòṅ etérni!|Tagline dal film}}
Se ti mordo... sei mio (S'a t mòrśag... at sē mio) 'l è na cumèdia americàna dal 1985 dirèta p'r Howard Storm. L'à purtâ a cà déś migliòṅ ad dòlar a frònt dna spéśa ad tri e dū.
Sunt
In cal méntar al studènt dal licèo Mark Kendall (Jim Carrey) al vrév far na ciuladìna cun la sò muróśa Robin Pierce (Karen Kopins), tant par pruàr 'l efèt ch'la fà, ma chi lē la n è briśa dl'idéa, la gh dmanda 'd aspitàr incóra. Na nòt Mark al và, insém a i sò amìg Jamie (Thomas Ballatore) e Russ (Skip Lackey), in un lucàl par put 'd Hollywood. Chè al cgnós la Cuntésa ch'la gh fà pèrdar la tèsta tant che lò al gh tîṅ adrē quànd chi lē la gh dmanda 'd andàr a cà sèg.
Rivâ in dal sò palàs, la vampìra la gh mòrśga na còsa faghénd acsè la sò prima bvuda. Quànd qvést chè al s darséd, chi lē la gh diś ch'i aṅ fat na ciulàda insém.
Da cal mumènt chè Mark al taca a cumpurtàr-'s in na manéra strana, parànd via la luś e ciuciànd al sangṿ da la carna cruda. Ma la Cuntésa la n gh 'n à mia asè e la s fà na secónda bvuda ad lò.
Culegamènt estéran
}}
421 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
Purtugheṡ
Al purtugheṡ (num uriginäl portuguès) l'é 'na lëingua dal grüp dil Léngui Rumànzi, in d'la famiglia dal Léngui Indoeuropei. L'é la lëingua üficiäla in Angola, Braṡil, Capo Verde, Guinea-Bissau, Guinea Equatoriale, Mozambico, Purtugal, São Tomé e Príncipe, Macao e Timor Est.
Cun 240 miliòn ad parsoni ch' il la parlan, a l'é la sesta lëingua dal mónd e la seconda dil lëingui neolatëini. L'ha cminsä a ves parlä in dal mónd in di secul XV e XVI quand al Purtugal al gh'äva il culòni, tant 'mé al Braṡil e Macao.
Giuseppe De Carli
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Giüsepp De Carli (Lôd, 18 ad giügn 1952 - Ruma al 13 ad lüi 2010) l'è stä un giurnalista itagliàn.
Biugrafia
Nasìd a Lôd al 18 giügn 1952 da 'na famiglia ad cuntadëin, l'è riesìd a laureäs in Filosofia e Scienze Politiche; dopu un po'dtemp anca in Teologia. L'ha insagnä in d'i scòli a Lôd.
All'ha fä par quasi vint'än al giurnalista Vaticanista ad la RAI. L'è mort d'un màl a Ruma al 13 de lüi 2010.
Cus'hal vansìd
}}
19 ed znèr
Al  l'è al 19° dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 346 dè a la fin dl'an (347 in di an biśestìl).
Säla (PR)
Säla (Sala Baganza in italiân) l'è n c'mòn äd 5.049 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Rocabiànca
Rocabiànca (Roccabianca in italiân) l'è n c'mòn äd 3.104 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Mèr Adriâtic
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
Al Mèr Adriâtic l'è 'n râm dal Mèr Mediteraneo, ch'as trova stra l'Itâglia e al còst d'la Slovéggna, d'la Cruazia, dal Månt naigher e d'l Albanî.
L'è long 800 km e lèrgh in media 150 km, l'à n'estensiån ed 132mélla km².
L'è lighè col Mèr Ionio int'al Canèl d'Otranto (stra la pruvénzia ed Lecce e l'Albanî).
I fiòmm piò grand ch'is vérsen int'l Adriâtic én al Po, l'Égg', al Raggn, al Tajamänt.
James Adomian
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
James Haig Adomian (Omaha, 31 ad Śnar dal 1980) 'l è 'n atōr, còmig e ardupiadōr americàṅ.
In dla sò caréra 'l à fat di imitasiòṅ dal presidènt George W. Bush, cuma in dla pelìcula Harold & Kumar, due amici in fuga dal 2008, e dal candidâ a 'l primàri demucràtichi dal 2016 Bernie Sanders. 'L à anc laurâ in soquànti séri televiśìvi cuma Celebrity Deathmatch, WordGirl, e Comedy Bang! Bang!.
Biugrafìa
Uriginàri dal Nebràska, ma i suo i daśvgnìvan da l'Armègna e 'l matemàtig George Adomian 'l éra òṅ dla sò rasa, Adomian al và a star prima a Atlànta e pò a Los Angeles e 'l làurea a 'l Whittier College in “Ecunumìa e Art Teatràla”. In séguit al taca na caréra 'd còmig in televiśiòṅ e al mét sù dimóndi sò vìddeo su 'l YouTube ch'i èṅ pò dvintâ virài cuma "Hillary's Downfall" (Al strabùc dl'Hillary).
Àtar prugèt
}}
Mèr Adriâtic
Riferimént
}}
La ragasóla 'd Pskov (Rimskij-Korsakov)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} La ragasóla 'd Pskov l'è la prìma òpera cumpòsta da 'l Rimskij-Korsakov tra 'l 1867 e 'l '72, anc c'ma librèt, ispirèda a 'l drama col stès nòm dal Lev Aleksandrovič Mej.
In dal śnêr dal 1873 la Pskovitijanka la gniva pò cantèda a 'l Teàter Mariinskij ed San Péderbùrg. 'L avtōr al la tulìva incòr in màṅ ètri du volti, per giustèr-la, in dal 1877 e in dal 1892, e dòunca incō a s gh'à tri versiòun ed cl'òpera chè. In Itàglia la prìma volta ch'la gniva rapreśentèda, in itagliàṅ, i 'l fèv'n ala Schèla ed Milàṅ in dal 1912.
Säls
Säls (Salsomaggiore Terme in italiân) l'è n c'mòn äd 19.937 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
La ragasóla 'd Pskov (Rimskij-Korsakov)
Sunt edl'òpera
Al còunt al ciacararèv 'd acadimèint edla sitê 'd Pskov in di an 1570.
Prìm Ât
Prìma séna - In dal giardèin dla cà dal pośadnik Prinsip Tokmakov, só fióla la ragàsa Ol'ga la pasa al tèimp śughènd cun gli amìghi e ciacarènd col só du balìi Vlas'evna e Perfil'evna. Chilōr dū i gh'àn pavùra ed 'n asêlt dal terìbil śar ed Mòsca Ivan Vasil'evič, ch'l à adês adês schisê la sitê 'd Novgorod. La ragasóla la gh'à però da vèd'r-es cun 'l amìg dal cōr al Michajl Tuča. 'L apuntamèint cun 'l amîg al n'dura minga dimòndi però, perchè in dal curtîl a vin dàinter al pèd'r edla ragàsa cumpagnê da 'l vêć bujêrd Matuta, prumês espōś ed chilē. Al ragâs al fà tèimp a scapèr e la ragasóla, p'r ann èser vìsta, la s era lughèda dedrē a na pianta, d'indû la gh'la cavèva però ed 'scultèr i discōrs di du grand: al Tokmakov 'l era drē a cuntèr a 'l Matuta che pròpia l'Ol'ga la nn'era minga só fióla dabòun, mo sōl adotèda e che 'l pèder a n's sà briśa chi'l sìa, mèinter che la mèder la s'rèv la cugnèda bujêrda Vera Šeloga. A s sèint la sunèda ch'la ciàma la gint a 'l veče, màinter che l'Ol'ga in cōr suo l'è scunvòlta da quêl ch'l'à apèina imparê. Secònda séna - In na piàsa 'd Pskov, la ginta mucèda lè l'è spavintèda p'r al śvinèr-es dal Terìbil Ivan. I vêć reśdōr Tokmakov e Matuta i ìn edl'idèa ch'a cunvgnarèv ann arvultèr-es brìśa e che la sòtamisiòun la s'rèv la cherta da tōr. Mo i śóven, a s sà, ch'i nn'ìn minga tant bòun ed mèt'r-es sòta a di opresōr ingiùst, e dòunca al Tuča al gh'la chèva 'd tōr sēg la giuventù p'r tintèr l'arvòlta, sibèin che c'l ètra gint la n'gh'àpia minga fidùcia.
Ters Ât
Prìma séna - Secònda séna -
Colegamèint estèren
}}
Peter Nalitch
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pëtr Andreevič Nalič, cgnusû méj cuma Peter Nalitch (Mósca, 30 'd Avrìl dal 1981, Пётр Андреевич Налич in Rus) l'è un cantânt e cumpuśidōr rus.
In dal 2010 'l à diféś i culōr dla Rùsia a la 55śma edisiòṅ d'l Eurovision Song Contest.
Culegamènt estéraṅ
}}
Cuèrta
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La cuèrta, o anca cvèrta, l'è cl elemèint ed la telerìa e dl aredamèint edla càmbra da lêt ch'al va mìs in sìm'ai linsō sìa per dal ragiòun 'd elegànsa, che per dl'utilitê, per cuacères dal frèd in dl avtûn, in dl invèren e quànd a vìn la primavéra. In di tèimp pasê l'éra fabrichèda sovertùt ed lana, mo in dal Noṿsèint a s è tachê a tèser dal cuèrti anca ed materiē diferèint, damànd al cutòun ispesî o anca el fîbri sintètichi, ch'i gh'apièn però sèimper da iśolèr la temperadûra dal lêt da quèla più frèda edla cambra, e mantgnìr-'gh acsè al só caldèin.
La cuertèina l'è 'na cuèrta più cìca, druèda p'r i putèin cichîṅ, o anca in fond a 'l let per tgnir più cheld in di pē.
Noti e referèinsi
}}
La pelle che abito
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
La pelìcula, vinsidōra 'd quàtar Prèmi Goya, l'è custàda trédas migliòṅ e mèś ad dòlar faghénd-an pò sù da piò ad trénta.
Sunt
A Tulēd, al cirùśig e risercadōr Robert Ledgard (Antonio Banderas) al lavóra su la sperimentasiòṅ dna pèl transgénica p'r i cristiàṅ, dimóndi fòrta, fata parténd da qvéla di nimài. Al mèdag al la próa adòs a na dóna ciamàda Vera (Elena Anaya) che lò al tîṅ parśunéra in dla sò cà, tgnuda 'd òć vint-quàt'r óri su vint-quàtar da dal tele-caméri fisi in dla sò cambra.
Un dè in dla strutùra, durànt la fèsta 'd carnevàł, a riva 'n rapinadōr psicupàtig vistî da tigra, Zeca (Roberto Álamo), ch'al vōl dascórar cun sò màdar Marilia (Marisa Paredes) ch'la fà da dóna di fat p'r al dutōr. Quànd chi lē la gh vèra, lò al la liga a na scrana, pò 'l s fà dir in du la tîṅ la ciàṿ dla cambra dla Vera che lò 'l véd in di monitor e ch'la gh pâr la Gal, èx mujēr 'd Robert. Zeca in dal pasâ al gh'iva abû na stòria sèg prima che lē la faśìs 'n incidènt ch'al gh'iva ruinâ la vita bruśànd-ag tut al còrp. Zeca al viulénta la śōvna ma pò al finìs masâ da 'l cirùśig turnâ a cà in dal méntar ch'al gusàva. Dòp avēr-al saplî, Robert al decìd ad lasàr libra la Vera dòp avēr-ag fat prumét'r ad tacàr na stòria insém.
Maltês
Al Maltês (nùm natìu Malti) l'è 'na Léngua dal grùpp Semìtic. Al sarës, in pratica, un dialëtt àrab. L'è, praticamëint, l'ünic dialëtt al mònd a vëss rcunusìd tàme Lengua nasiunäla.
La pelle che abito
Sunt
Siē an prima la Gal la s éra tòlta la vita parchè la n psiva briśa cumpatìr-as la sò cundisiòṅ ad daśgrasiàda. A séguit ad cal fat lè sò fiōla Norma (Blanca Suárez), abùda da Robert, l'iva tacâ a 'vēr na fubìa par la gint. Na sira a na fèsta 'd matrimòni chi lē l'iva cgnusû Vicente (Jan Cornet), un ragàs che sóta 'l efèt d'l ecstasy 'l iva pruâ a ciavàr-la in dal bòsc. Cal tintatìṿ ad viulénsa lè, mis insém a i sò prubléma 'd prima, al l'iva fata dvintàr mata, finénd pò par far in manéra ch'la s tulìs la vita a sò vòlta cumpàgn a sò màdar. Par vindicàr-la, Robert 'l iva rapî 'l ragàs, tgnénd-'l in cadéni in cà sua, e pò al gh'iva fat dgl'uperasiòṅ una 'd drē a cl'atra, tacànd c'n al tiràr-ag via 'l cas par far-ag na figa a 'l sò pòst.
Culegamènt estéran
}}
Maltês
L'è parlä dai 400.000 abitànt ad Malta, e dai emigrä maltês in dal mùnd Austràlia, Cànada e USA.
781 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 781, mo invéci 'l an 781, 't ê da 'ndèr chè) Al 781 (setseintutantùn, settecentottantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 780 (setseintutànta) e 'l vin prìma dal 782 (setseintutantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCLXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintutantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Burèt
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE
}}
Stòria
Al j urègin ed préma ed la stòria dal paèiṣ în mìa sicûri. Prubabilmènt l’à tôt véta da j antîgh vilâg dal teramêri ed la Ravîṣa ed Sân Genesio e préma ‘d tót da la Motta Ballestri, tra Puvî e Bresèl, ûltma pûnta di canêr ed la padûṣa e dal Bundèin, tèra gnûda a gâla e traversêda da soquânt fióm che dôp a s’în sughê o în andê a dêr int al Po. Burèt, ed sicûri urègini rumâni ind la só pêrta a sîra, êren la periferéia ed l’antîga Brixellum. Al dimòstren i tânt rèst antîgh, in particulêr al famōṣ pilastrèin funerâri di Concordi, arfâta ind i giardèin póblich ed Rèz. A i Trî Pûnt Nōv, a mezdé dal “chêv môrt”, é stê catê la tòmba ‘d un ragasōl e còla ‘d un grând, sèimper rumân, e în saltêdi fôra ânch di sègn ed fermêdi ed préma ed la stòria cme: móc ed sèndri, di vastèin a laghermadōr, belsamâri, tèricôti, terâlia, scudèli “nîghri”, muṣâich. Mó còl che carateréṣa la stòria ed Burèt l’é la só cunténva lôta per armâgner mìa ‘na “frasiòun” ed Bresèl, ânca se, cme Gualtēr, l’é stê lighê a partîr dal 1860 in ‘na sôrta ed cuminitê generêla a sté paèiṣ, sêlov ‘na céca paréntiṣi ‘d indipendèisa int al Setsèint. Burét a’s vèd cun di sô tétol a partîr dal 855 cun i nòm ed Beruptum, Boruptum e Bisruptum, tót a sègnen al tânti rotûri di j erṣên dal Po. Mó la parôla ‘d urègin dal nòm la pré èsser Poreptum (Po drèt), per la figûra dréta che al Po al gh’îva in sté pariculêr trât. Int al 1305, in sègvit a câmbi fât da Azzo d’Este l’é pasê cun Gualtēr sòta l’avtoritê di vèschev ed Pèrma. L’é pasê dôp sòta i Visconti e int al 1409, insèm a Bresèl, l’é stêda ocupêda da i Venesiân che l’àn tgnûda fîn al 1422; sté ocupasiòun, ânca se per pôch, l’à lasê di sègn profònd, tânt che Burèt cun la sitê lagunêra la gh’à insèm al Sânt Prutetōr e al fiânch ed la cêṣa parochiêla, insém a un pilâster, a’s fà bèl un leòun ed Sân Mèrch, regâl ed Venèsia che, ind l’època pasêda, grâsia al só pôrt, la gh’îva di bòun rapôrt cumercêl. Int al 1755, pr’ al grôs ṣvilop, sia ‘d j abitânt sia ed la cunuméia, ch’al gh’îva ‘vû l’êra dvintê pió impurtânt ed Bresèl, e drêda al pagamèint ed 2.000 schîn ed Firèinsa l’à utgnû dal dóca ed Mòdna l’indipendèinsa cumunêla, sibèin la grôsa spèiṣa dal decrêt duchêl, sînch ân dôp Burèt l’à decîṣ ‘d unîres a Bresèl. Sōl int al 1859 cun decrêt dal ditadōr Farini l’utîn la deciṣîva libertê. Int al 1880 nâs al salesiân Artemide Zatti, môrt int al 1951 e venerê cme beêt.
}}
Choose me - Prendimi
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A nòt fónda, in dal méntar che tut chi àt'r i dòrum...|Tagline dal film}}
Choose me - Prendimi (Sarnìs mè!) l'è na cumèdia dramàtica dal 1984 'd Alan Rudolph ch'al l'à anc scrita. L'è stada giràda a Los Angeles (Califòrgna) druànd utsènt-trentamìla dòlar a 'l incìrca e faghénd-an pò sù dū migliòṅ.
'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 37śum Fèstival ad Cannes.
Sunt
Mickey (Keith Carradine) 'l à pasâ soquànt an dla sò vita in 'n uśdàł prichiàtric in dua tut qvél ch'al cuntàva 'l éra cardû na bala. Prima al fava 'l fotogràfar e 'l pilòta 'd aparéć, anc la spia par la CIA in Ugnòṅ suvietìca a s pōl dar. Quànd i 'l làsan lìbar al tórna a Los Angeles par pascàr na dóna ciamàda Eve. Rivâ in sità al và a tōr quèl in un bar ch'a gh'à 'l stés nóm e al taca a dascórar cun la pruprietària ch'la s ciàma Eve anc lē (Lesley Ann Warren). Prima ad far cal mistēr chè la dóna la fava la putàna ma 'l biśógn ad śnum a gh'è armàś sèmpar, acsè cuma 'l sò èsar na purcùsa patintàda.
L’Eve la s inamóra 'd lò ma la n è minga la sōla. A i sò pē i cród'n anc la Nancy (Geneviève Bujold), na dóna ch'la rispónd a la ràdio a dal dmandi su 'l sès druànd al nóm ad Love, e la Pearl Antoine (Rae Dawn Chong), mujér spuśàda malvluntéra cun 'n óm più vèć ch'al gh mét anc i còran.
Culegamènt estéran
}}
Sansgònt
Sansgònt (San Secondo Parmense in italiân) l'è n c'mòn äd 5.347 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
1523 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1523, mo invéci 'l an 1523, 't ê da 'ndèr chè) Al 1523 (milsincseintveintetrī, millecinquecentoventitré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1522 (milsincseintveintedū) e 'l vin prìma dal 1524 (milesincseintveintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseintveintetriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Diario di un vizio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Lègn
In dla stòria l'è sèimper stê un di materièl pió druvê da l'òm, perchè l'è fàcil da catèr e a gh 'n è na quantitê in natùra.
Diario di un vizio
Diario di un vizio (Diàri 'd un visi) 'l è 'n film dramàtic itagliàṅ dal 1993 ad Marco Ferreri, al sò penùltim prima 'd murìr. 'L è stâ preśentâ a 'l 43śum Fèstival ad Berlîṅ.
A 'l èstar 'l è cgnusû cuma „Diario de un vicio“ in Spaggna, „Journal d'un vice“ in Frància e „Diary of a Maniac“ in di Stat Unî.
Sunt
Benito Balducci (Jerry Calà) 'l è 'n vendidōr cà par cà ad detersìṿ lòfi. Al stà a Róma, pasànd da na cambra tòlta in afìt a n'atra, e in dla vita ad tut i dè 'l è 'l as ad brìscula di spurcaciòṅ parchè al pénsa sōl a purtàr-'s a lèt tut al dóni ch'al pōl anc se pò na muróśa al gh 'l arév, la Luigia (Sabrina Ferilli), ad mistēr camaréra.
Lì lò al s pasa 'l tèmp butànd śò in un diàri tut i sò pinsēr e qvél ch'a gh sucéd durànd la sò vita ad tut i dè, inculànd-ag dènt'r anc di artàj e dal foto. Ma la prutagunìsta prinsipàla di sò scrit l'è pròpria la Luigia ch'un dè la gh diś ch'la gh vōl bèṅ e ch'n àtar la gh fà i còran. Un dè Benito al sparìs lasànd in gir sōl na trasa: al sò diàri catâ da di śbiangśèṅ ch'i gh'ìvan da mét'r a pòst la sò ultma cambra.
Sèsa
Sèsa (Sissa in italiân) l'è n c'mòn äd 4.167 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Diario di un vizio
Culegamènt estéran
}}
1500
Al 1500 (MD in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Torbidi delitti
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Telefilm }}
{{CITAZIONE|La véra la vgnarà a gala.|Tagline dal film}}
Torbidi delitti (Delìt tórbad) l'è na docufiction americàna dal canàł Investigation Discovery ch'la dascór ad fat ad sangṿ sucès dabòṅ in dla pruìnsa di Stat Unî in du i cadàvar dal vitmi i èṅ stâ lugâ in pòst salvàdag dla natùra difìcii da catàr, fra padól e bòsc, in mèś a 'n fitùm 'd àlbar quaciâ 'd musć e spróc dapartùt, caradòṅ stric, puci, erbàsa, śmalta, àqui tórbdi, canài periculóś e sintēr ch'i n pòrt'n in ninsòṅ sit.
Dagnóra tut i masamènt cuntâ in dal prugràma i èṅ stâ fat in dal sud fónd, a Dixie, fra Flòrida, Tèxas, Luiśiàna, Missisìpi e Alabàma.
Dal prugràma i èṅ stadi giràdi sinc stagiòṅ par sinquànta puntàdi a 'l incìrca.
In Itàglia la série l'è traśmìsa p'r i canài dal grup Discovery Italia cuma Giallo e Nove.
In dal prugràma i persunàǵ dal stòri i èṅ interpretâ da di atōr e 'l vicéndi i èṅ cuntàdi in vóś da 'n óm ch'al cònta i fat (in Itàglia ardupiâ par Roberto Draghetti). Méntar la stòria la và avànti, dal vòlti da studi i tōśan la paròla anc di parènt o di amìg dla vitma e da drē chi lōr i gh'aṅ na figùra vérda 'd un padól ch'al gh fà da sfónd. Anc i pulisiòt ch'i aṅ purtâ avànti gl'indàśin i cònt'n incòsa durànt la traśmisiòṅ.
A la fiṅ dla puntàda a s vîṅ a savēr anc quàl è stada la punisiòṅ dada da i giùdas p'r al crìmin fat.
Culegamènt estéran
}}
20 ed znèr
Al  l'è al 20° dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 345 dè a la fin dl'an (346 in di an bisestìl).
D
La D l'è la quarta lettra de l'alfabet italian e anche dell'alfabet émilian. L'è na lettra latena.
Una storia moderna: l'ape regina
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A n al fag mia p'r al piaśēr mio mo par far piaśēr a Dio.}}
Una storia moderna: l'ape regina (Na stòria dal dè 'd incō: la béga regìna) 'l è 'n film dramàtic itagliàṅ e francéś dal 1963 ad Marco Ferreri ch'l à patî dimóndi i taj dla cinsùra par la sò manéra sćèta ad dascórar 'd argumènt ch'i s mitìvan cónt'r a qvél ch'la dgiva la Céśa catòlica in alóra. Acsè a 'l tìtul uriginàł ad L'ape regina a s è śuntâ a 'l inìsi Una storia moderna.
'L è stâ preśentâ a 'l 16śum Fèstival ad Cannes, manifestasiòṅ in dua la Marina Vlady l'à vins al prèmi par l'atōra prutagunìsta.
Sunt
La dóna, na vòlta dvintàda sò mujér, la càmbia cuma da 'l dè a la nòt, la dvènta sfaśàda cun sèmpar la vója ad far sès parchè la vōl dvintàr màdar e Alfonso al fà fadìga a star-'g adrē. Quànd pò l'armàgn gravda dabòṅ a la Regina a n gh in fréga più gnint ad sò marè e la 'l lasa sèmpar da na banda par tgnir a drē a 'l putèṅ ch'al gh'à da nàsar. C'n al pasàr dal tèmp, lì lē la dvènta sèmpar più bèla e cuntènta méntar lò al śbiàvda e al s vilìs, tacànd anc a star mâł. Quànd al putèṅ al nas, Alfonso al mōr.
Culegamènt estéran
}}
Catalàn
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Al catalàn (numm uriginäl Català) l'é una leingua dal grüpp dil Léngui Rumànzi, parlä da circa 9.118.000 ad parson in Spagna, Franza, Andòra e anca Alghero in Sardegna.
Ligamm ad föra
}}
Solgnàn
Solgnàn (Solignano in italiân) l'è n c'mòn äd 1.866 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
22 ed znèr
Al  l'è al 22śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 343 dè a la fin dl'an (344 in di an biśestìl).
1831
Al 1831 (MDCCCXXXI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
617 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 617, mo invéci 'l an 617, 't ê da 'ndèr chè) Al 617 (seseintdersèt, seicentodiciassette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 616 (seseintsèdeś) e 'l vin prìma dal 618 (seseintdeśdòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintdersetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1967 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1967, mo invéci 'l an 1967, 't ê da 'ndèr chè) Al 1967 (milnovseintessantasèt, millenovecentosessantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1966 (milnovseintessantasē) e 'l vin prìma dal 1968 (milnovseintessantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintessantasetéśim post.
21 ed znèr
Al  l'è al 21śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 344 dè a la fin dl'an (345 in di an biśestìl).
Alibi.com
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Gh'à't un segrét da lugàr? Còmad... a gh pinsém nuàtar!|Tagline dal film}}
Frai i cliènt ch'i vrévan druàr i servìsi dl'agensìa „Alibi.com“ a s lasa inténdar ch'a gh sia anc al presidènt francéś François Hollande ch'al và da la sò amànta, la Julie Gayet, in muturèṅ.
Sunt
Grégory Van Huffel (Philippe Lacheau), fan sfegatâ 'd Jean-Claude Van Damme, 'l è 'n śōvan ch'al gh'à n'agensìa ciamàda Alibi.com specialiśàda in dal strulgàr di àlibi par la gint ch'la gh'à dal ròbi da tgnir nascòsti cuma còran a 'l mujēr, quaciadùri par fnòć o di mutìṿ p'r a n èsar-'g minga in evènt nujóś. Fra i sò culaburadōr a gh'è 'l vìrgin Augustin (Julien Arruti) e Mehdi (Tarek Boudali), un magrabèṅ cun di atàc ad narculesìa ch'al s è śuntâ da pôc.
Un dè Grégory al cgnós par caś na ragàsa ch'l'éra andàda a far na cursa in di bòsc, la Flo Martin (Élodie Fontan), e 'l s fà amìg sèg par pò dvintàr anc al sò muróś. Chi lē, laureàda in léǵ, l'è una ch'la n s cumpatìs pròpria briśa i delinquènt e i balìsta patintâ. P'r a n dascórar minga dal sò lavōr, al ragàs al gh diś ch'al fà 'l steward.
Quànd lē la 'l pòrta a séna da i suo par far-'g-al cgnósar, Grégory al s rénd cònt che sò pàdar, Gérard (Didier Bourdon), 'l è òṅ di sò cliènt ch'al gh'iva péna dmandâ na quaciadùra p'r andàr a Cannes cla stmana lè cun la sò amànta, la cantànta Cynthia Bellini (Nawell Madani), invéci 'd armàgn'r a cà sun sò mujēr (Nathalie Baye) par festegiàr 'l aniversàri 'd matrimòni.
Culegamènt estéran
}}
Jimmy Wales
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Jimmy Wales (al sò scutmâj lè Jimbo, Huntsville (USA) 7 d'agòst dal 1966, anca se sacùnd lü al sarës nasìd al 8), a l'è un impranditùr americän, cùl cl'ha fundä Wikipedia.
Jimmy Wales a l'è anca al presidëint ad la Wikimedia Foundation, una fundasiòn sènsa guadägn a Tampa in America.
Once Upon a Time: The Singles
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Junk floats on polluted water, an old custom to sell your daughter, would you like number 23? Leave your yens on the counter please, Hong Kong Garden.|Dla rubàsa la stà a gala in sl'àqua inquinàda, un vèć custùm vèndar tò fiōla, t piàśrév-la la nùmar 23? lasa i tò yen in sal banc par piaśēr, al giardèṅ 'd Hong Kong.|Hong Kong Garden, 1978|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Once Upon a Time: The Singles l'è la prima racòlta dal grup dark di Siouxsie and the Banshees. L'è stàda publicàda in dal Dicémbar dal 1981 e la mét insém i sìngui vgnû fóra da 'l inìsi in fiṅ in alóra e soquànt B-side. Al disc al gh l'à cavàda a 'rmàgnar par vint-siē stmani in dal clasìfichi dal Régn Unî.
Culegamènt estéran
}}
341 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 341, mo invéci 'l an 341, 't ê da 'ndèr chè) Al 341 (terśeintquarantùn, trecentoquarantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 340 (terśeintquarànta) e 'l vin prìma dal 342 (terśeintquarantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCXLI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al terśeintquarantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Mine vaganti
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L ùnic quèl più cumplicâ d'l amōr 'l è la famìja.|Tagline dal film}}
Mine vaganti (Mini stramnàdi) l'è na cumèdia dramàtica dal 2010 ad Ferzan Özpetek. L'è stada candidàda a trédas Dàvid ad Dunatèl vinsénd qvéi par gl'atōr minga prutagunìsta (Ilaria Occhini e Ennio Fantastichini). Inóltar la s è purtàda a cà sinc Nàstar 'd Argìnt.
La pelìcula, giràda a Lécce e a Gaìpul, l'è custàda sèt migliòṅ 'd euro a 'l incìrca e la 'n à pò purtâ a cà da piò 'd òt e tri. In dla culòna sunóra dal film i s càt'n i braṅ 50mila dla Nina Zilli e Pensiero stupendo dla Patty Pravo ch'la canta anc Sogno scrit apòsta p'r al film.
A 'l èstar 'l è vgnû fóra cun di nóm dal tut difarènt cuma “Le Premier qui l'a dit” (Al prim ch'al 'l à dit) in Frància, “Hombres al dente” (Óm a 'l dènt) in Culómbia, “O miłości i makaronach” (Amōr e pasta) in Pulógna o “Uma Família Moderna” (Na famìja mudèrna) in Purtugàl.
Sunt
Tommaso Cantone (Riccardo Scamarcio), uriginàri 'd Lécce, 'l è andâ a star a Róma par studiàr a l'università ma minga ecunumìa cuma i vrév'n i suo ma létri parchè da grand a gh piaśrév scrìvar di lìbar. Quànd 'd Istâ al tórna in Salènt par viśitàr la famìja, sò màdar Stefania (Lunetta Savino) ch'la gh stà sèmp'r adòs, sò pàdar Vincenzo (Ennio Fantastichini) titulàr 'd un pastifìsi industriàł dimóndi impurtànt, sò surèla Elena (Bianca Nappi) ch'la n vōl pròpria briśa ardùś'r-as a far la raśdōra, sò sia Luciana (Elena Sofia Ricci), sò nunóna (Ilaria Occhini) e sò fradèl Antonio (Alessandro Preziosi), al vrév vudàr al sac dgénd a tut la véra e ch'l è anc fnòć.
Culegamènt estéran
}}
Roulette cinese
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La véra la pōl anc masàr.|Tagline dal film}}
Roulette cinese (Roulette cinéśa) 'l è 'n film dramàtic tedésc dal 1976 ad Rainer Werner Fassbinder.
La pelìcula l'è stada giràda druànd un migliòṅ e sènt-mila marc tedésc, in alóra l'òpra più custóśa dal regìsta bavaréś.
Culegamènt estéran
}}
Monster (Kiss)
{{Metacaixa
Måssca
Måssca l’é la capitèl d'l Rossia.
Monster (Kiss)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|In the beginning there was darkness and there was light, at the dawn of creation there was fear in the dead of night, there was thunder, there was flame, the whole wide world is driving me insane, don't want to run, don't want to hide, I keep the fire burning deep inside, I howl at the moon, I pray to the sun, I've got a one-way ticket to kingdom come, I'm going back to the stone age, I'm going back where I belong.|A 'l inìsi a gh'éra tut scûr e a gh'éra la luś, a l'alba dla creasiòṅ a gh'éra dla paùra in dal cōr dla nòt, a gh'éra 'l trôṅ, a gh'éra la fiàma, al mónd intēr 'l è drē a far-um dvintàr mat, a n vój minga cùrar, a n vój minga lugàr-um, a tégn viṿ al fōg ch'al bruśa dèntar, a baj a la luna, a prēg a 'l sōl, a gh'ò 'n bijét ad sōla andàda p'r al da 'd là, a sòṅ drē a turnàr a l'età dla préda, a sòṅ drē a turnàr 'd in du daśvégn.|Back to the Stone Age, 2012|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Monster (Móstar) 'l è 'l vintéś'm àlbum in studi di Kiss, publicâ in d'l Utóbar dal 2012.
Braṅ
° Bonus track dl'edisiòṅ Tour Edition dal disc
Culegamènt estéran
}}
Dialèt cremunés
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Mantuàn}} Al cremunés (an lumbàrd: cremones; ind l'urtugrafìa lucàl: cremunées, IPA: [kremu'neːs]) l'è 'n dialèt dal lumbàrd. L'è parlà ind la sità 'd Cremùna e ind la zòna meridiunàl dla sò pruìncia (in cla setentriunàl as pàrla 'l cremàsch). L'è 'n pónt ad transisión in tra 'l lumbàrd ucidentàl e 'l lumbàrd urientàl (pr'ezémpi al bresàn), e al g'ha ànca dli bèli inflüènsi emiliàni.
Vàrda ànca
}}
Lóṅna
{{Metacaixa
La Lûna l'é l'ónich satèlit naturêl ed la Tèra. Al só nòm al vîn druvê dal vôlti, p'r al significhêt e cun la préma lètra céca ('na lûna), per vrèir dîr "satèlit naturêl" ânca p'r i satèlit 'd êter pianēt.
Al só sègn astronômich l'é 'na rapreşentasiòun disgnêda cun quâter sègn ed quând la crès.
La fâcia ed la Lûna girêda da cl'êtra pêrt ed la Téra l'é cgnusûda ânca cun al nòm fâcia luntâna. Dal vôlti la vîn ciamêda "fâcia scûra", in dó ché al significhêt l'é intèiş cme scgnusû e lughê; as riferés ânch a la mancânsa ed colegamèint (black out) dal comunicasiòun arâdio, ch' a sucēd quând 'na sònda spasiêla as mōv drē da la fâcia luntâna.
Sta fermêda dal comunicasiòun l'é cōlpa ed la mâsa ed la Lûna ch' la blôca i segnêl râdio. Al parôli "fâcia scûra" în despès capîdi, in môd e-sbaliê, cme mancânsa de spēra, mó al Sōl l'inlómina la fâcia luntâna int l'istèsa manēra ed còla girêda vêrs ed nuêter.
La pêrta pió grôsa ed la fâcia luntâna l'an pōl èser mia vésta da la Tèra, perché al gîr ed la Lûna 'd intōrna a la Tèra e al gîr 'd intōrna al só âs a gh'àn l'istès peréiod. 'Na pursiòun céca la pōl èser vésta grâsia a la librazione, ch' la rènd mia pêra al gîr ed la Lûna intōrna al só âs. Int l'insèm da la Tèra as pōl vèder al 59% ed la gròsta ed la Lûna.
La fâcia aşvèin ed la Lûna l'é quacēda da cîrca 30 000 da bòchi (s' as cûnten quî cun un diâmetro 'd almēno 1 chilômeter. La bòca ed la Lûna pió grôsa l'é al bacîn  Polo Sud-Aitkenl, la gh'à un diâmetro ed 2500 chilômeter e l'é fònd 13 chilômeter, la ciâpa la pêrta bâs ed la fâcia luntâna.
Urégin dal nòm
Al nòm "Lûna" (ed sôlit céch int l'ûş comûn, mia astronômich) al deşvîm dal latèin lūna, da un pió antîgh *louksna, che a só vôlta al deşvîn da la raîş indoeuropea leik- ch' a vôl dîr "lûş a spèc" "; da l'istèsa raîşa a deşvîn ânca l' avestico raoxšna ("la brilânta"), e êtri fōrmi int al léngui baltiche, slêvi, int l' armeno e int al tocario; as pōlen catêr di significhêt cumpâgn int al sanscrito candramā ("lûna" cunsidrêda cme un dio ("luna" e int al grēch σελήνη selḗnē (da σέλας  sélas, luşōr, "spiandōr")eşèimpi ch' a mantînen al significhêt ed "(còl) la luşèint" sibèin a sién ed raîşa divêrsa.
Presèinsa ed l'âcva
La Lûna per la grân pêrta ed la só stôria l'éstêda bumbardêda da strèli ch' a câschen e cumèti, dimòndi ed còsti pîni 'd âcva. Al calôr dal Sōl al divéd la pió grôsa pêrt de st' âcva int i sō elemèint principêl, idrôgen e l'oségen, dōve la pió grôsa pêrtt l' as pêrd subét int al spâsi. Però a s'é pinsê che grôsi quantitê de st'âcva a pôsen armâgner insém a la Lûna, insém o dèinter la gròsta.
A câşva ed la schêrsa pîga ed l'âs dal gîr ed la Lûna (sôl 1,5°) soquânti bòchi di pôl pió fònd an ricēven mia la lûs dal Sōl e armâgne sèimper in òmbra. In acôrd cun al j infurmasiòun tôti só int la misiòun Clementine, insém al fònd de sté vêş a prén èser preşèint di depôşiot ed giâş 'd âcva. Al misiòun insém a la Lûna fât dôp àn tintê ed cunfermêr sti rişultê, sèinsa però a dêr 'd j elemèint precîş.
Dèinter al só prugèt ed turnêr insém a la Lûna, la NASA l'à decîş ed finansiêr al  Lunar Crater Observation and Sensing Satellite. La sònda l'é stêda prugetêda per guardêr la bôta ed l'ûltem pcòun dal râz Centaur ch' al l'à purtêda in un gîr 'd intōren a la Lûna aşvèin al Polo Sud.
La bôta dal râz l'é sucèsa al 9 otòber 2009, cun a rōda, dôp quâter minût, ed còla ed la sònda che in stà manēra l'à prû traversêr al pnâc, fât da râz, acsé da prèir fêr al nâlişi a la cumpuşisiòun În stê catê di sègn ed l'âcva.È stê catê ânca la preşèinsa ed l' idrossile, prodòt da la divişiòun ed l'âcva invistîda da i râg dal Sōl.
L'âcva (giasêda) la prà, in futûr, èser tirêda fōra e dòunca divîşa in idrôgen e oségen da generadōr 'd energéia solêr. La quanrtitê 'd âcva preşèint insém a la Lûna l'é un elemèint impurtânt per prèir colonisêrla, perché al traspôrt da la Tèra al còsta dimòndi. L'âcva a l'intêren ed la Lûna la pré deşgnîr da quând à ciapê fōrma la Lûna, cm' a vîn dét in un stódi fât da la NASA pôch tèimp fa (mâg 2011). Al stódi al mèt in vésta che la percentuêla ed l'âcva preşèint in la Lûna la pré èser cumpâgn a còla inséma a la Tèra e dòunca i depôşit catê a prén èser stê fât da erusiòun di tèimp indrē.
Bicér
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Lóṅna
Âria
La Lûna l'an gh'à mia un quèl ciamê âria. I pôch âtom ch'a deşvînen da la pêrdita ed gâş (cme al random pêrs da i maségn ed la gròsta ed la Lûna) e dal vèin dal Sōl, ch' al vîn ciapê per pôch dal pèiş ed la Lûna, a vînen mia tratgnû da la fôrsa dal satèlit, dòunca an 's pōl mia parlêr 'd âria vèîra e prôpria.
Bicér
Al bicér 'l è cal cuntenidōr, despès ed vēder mo a s in cata anca ed plàstica, ch'al servìs per bèver. A gh'è i bicér da tèvla clàsic e quī per bèver el diferèinti sorti ed vèin, ed bìra, ed còctel, e 'd liquōr.
Lóṅna
Taramôt insém a la Lûna
Al misiòun Apòl ch'ân purtê di pilôta 'd astronêva insém a la Lûna àn şbarchê ânca soquânt e-strumèint p'r al taramôt. Sti strumèint àn funsionê per dimòndi ân àn otgnû di rişultê bèin divêrs da quî més insém a la gròsta ed la Tèra. Ânca s' àn registrê soquânt miêr ed taramôt a l'ân, a 's é vést che in mèdia l'energéia libertêda da i taramôt l'é dimòndi bâsa e àn mai andê pió in à dal secònd grêd ed la schêla Richter.
Titti Bianchi
{{Metacaixa
Lóṅna
Lûna ròsa
Dal vôlti a câpita ed vèder la Lûna che, int al mumèint ch' la vîn só, la gh'à un culōr rusâster. Tót còst al sucēd perché la só lûş (ch'la deşvîn dal Sōl e spcêda vêrs la Tèra) la dēv traversêr un fôderr 'd âria pió grôs rispèt a còl ch'la câta int al mumèint ch'l'é pió êlta int al cēl. Acsé la lûş la gh'à da traversêr 'na quantitê pió grôsa ed pōlvri e agitasiòun ed l'âria e la subés 'na sparpagnamèint pió grôs. Sté asiòun l'é pió vâlida cun i râg ed frequèinsa pió êlta (ed culōr bló) e mēno cun quîa frequèinsa pió bâsa (ed culōr ròs). Pôst che l'elemèint ròs ed la só lûş l'an vîn mia sparpagnêda e l'arîva dirèta a i nôstr' ôc, nuêter a vdòm la Lûna culōr ròs.
Bicér
Noti e referèinsi
}}
Titti Bianchi
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Lóṅna
La Lûna int al fôli e int al cultûra popolêra
Int la religiòun induesta, 'na sturièla antîga ch'la gh'à cme prutagonésta Ganesha (al dio cun la tèsta 'd elefânt) al spiēga l'urégin dal peréiod ed la Lûna (v. Ganesha e la Luna).
Titti Bianchi
In dal 2008 a l'ha vinsì al Microfono d'Oro e in dal 2014 a l'é arivä quärta sëimpar al Microfono d'Oro urganizä da Radio Zeta.
Culegamëint estèran
}}
Lóṅna
La Lûna int al fôli e int al cultûra popolêra
La Lûna la câta dimòndi spâsi ânca int la religiòun işlâmica. Al n'é al sègn, préma ed tót in Éndia, al vîn druvê cme urnamèint.
Grôsa impurtânsa la gh'à la Lûna int al cunvinsiòun popolêri: per i pescadōr bişògna peschêr sèimper int al nôt ed Lûna pîna perché la lûna l'arciâma i pès, mèinter i cuntadèin a dîşen che al mòst al và més int albòti al tèimp ed la  Lûna nōva, per fêrel dvintêr vèin. Int j ôrt pó, la Lûna la gh'à un rōl dimòndi impurtânt: bişògna semnêr sèimper quând la Lûna la câla. Per eşèimpi la latûga l'an farémia al mas'c (al fiōr). Ânch al dé 'd incō a gh'é la cunvinsiòun che quând la Lûna la crès a crèsen anch al nâsiti. Ânch j antîgh pruvêrbi popolêr a 's interèsen dimòndi ed l'impurtânsa ed la Luna insém a tót j aspèt ed la véta cuntadèina, l'é asê pinsêr al pruvêrbi: «Lûna ed grâp a znêr Lûna de s'ciânclèin a fervêr» Sté pruvêrbi l'invîda i cuntadèin a pudêr la vîda cun la Lûna de znêr, p'r avèir 'na vindèmia cun dimòndi grâp 'd'óva, mèinter s'es fà la pudadûra ritardêda al mèiş dôp, a gh'é al rés'c ed tōr só sōl un quêlch s'cianclèin.
Int al fôli antîghi dal Medioēv, la Lûna pîna la gh'à 'na puşisiòun impurtânta: as cherdîva che i lōv manaròun es trasfurmésen a la lûs ed la Lûna e al stréi es riunîven p'r lōr  Esbat (fèsti pió céchi ch' a gnîva festegê al peréiod ed la Lûna. Ed sôlit es festegêva la peréiod ed la Lûna pîna, perché as cherdîva ch l'energéia la fós pió grôsa)
Êtri cunvinsiòun popolêri a riguêrden la sunâmbula, che second sté cunvinsiòun la sucēd in preşèinsa ed la Lûna pîna, acsé cm' as crèd che la Lûna la pôsa tirêr i taramôt e la şlêrga j ôc di gât.
Êter prugèt
-
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun 'd un pcòun ed  Luna trâta da it.wikipedia.org.
Pianidén d'l sistamma sulèr.
}}
Suràgna
Suràgna (Soragna in italian) l'è n c'mòn äd 4.672 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
In sal sò teritòri, in fàcia al paläsi dal Cumoin, a gh'è la belìsima Roca Meli-Lupi, dal sècul XIV.
23 ed znèr
Al  l'è al 23śum dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 342 dè a la fin dl'an (343 in di an biśestìl).
Ubirajara
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Ubirajara a l'è una citadëina picëina a bòta ad 4.138 abitànt (2004), dal Brasil in dal Stät ad São Paulo.
La sitä, anca sl'è picëina a bòta, la g'ha dù scoli cumünäi e vüna statäl, e un Cëintar spurtìu.
Ligàmm ad föra
}}
Bêc (tradî)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Corda tesa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Bêc (tradî)
A s ciàma bêc ind un descòrer volghêr, al marì ch'al gh'à la mujér ch'la 'l tradìs, ch'la gh'mèt i còren. Al nom "bêc" al vrèv anc dir "cavròun", ch'l è 'l masć edla chèvra, béstia coi coren.
Corda tesa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un detective in sal fił dal raśōr.|Tagline dal film}}
Corda tesa (Lasa tiràda) 'l è 'n film pulisiésc dal 1984 ad Richard Tuggle prudót par Clint Eastwood ch'l è anc 'l atōr prutagunìsta.
Girâ a New Orleans, 'l à muciâ sù a i butghèṅ di Stat Unî da piò ad quarànt'òt migliòṅ ad dòlar.
Sunt
Wes Block (Clint Eastwood) 'l è 'n capitàṅ ad pulisìa ad New Orleans, amànt di caṅ, divursiâ e cun dū fiōli ch'i vìvan sèg, la Penny (Jennifer Beck) e l’Amanda (Alison Eastwood). Al gh'à da catàr un manìac ch'al gh l'à c'n al putàni e c'n al dóni ch'i lavóran in di lucài malnét. Dòp avér-li viulentàdi, lì lò al i masa.
Par saltàr-'g-an fóra, Wes al taca a 'ndàr in gir la nòt in di lucài par purcùs cun l'idéa ad far dal dmandi e catàr sù dal nutìsi ch'i gh pōlan far còmad. Ma 'l masadōr a pâr ch'al sàppia incòsa ad lò tant ch'al cópa dū rój e 'n fnòć ch'i ìvan dascōrs sèg. Al pulisiòt alóra al dmanda ajùt a la Beryl Thibodeaux (Geneviève Bujold), una ch'la s impéggna dimóndi p'r i dirìt ad cal dóni insgnànd-ag a difénd'r-as da par lōr. Dòp 'n inìsi difìcil, i dū i finìs'n invéci p'r inamuràr-as.
Cerēto Lêgh
{{Metacaixa
Cerēto Lêgh (Cerreto Laghi in italiân) l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Culâgna int la pruvîncia ed Rèz l'é 'na stasiòun per siêr cgnusûda ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân.
La só puşisiòun la fa sé ch' la sia frequentêda mia sōl da gînta ch' la deşvîn da la pruvîncia ed Rèz mó ânca da gînta ch' la deşvîn da la Lunigiâna e in perticulêr dal pruvînci ed Mâsa-Carêra e da La Spèsia.
Geograféia
Cerēto Lêgh a 's câta a cîrca 2 chilômeter tra mezdé e matèina dal Pâs dal Cerēto a dóve l'é unî cun la strêda pruvincêla (SP 58) ch' la s' unés a la SS63 prôpria insém al pâs.
Al nòm dal pôst al deşvîn da laghèt ch' a gh'é in zôna: al Lêgh Ceretân l'é davânti a la piâsa dal paèis, pió vêrs vâl a 's câten i lêgh Scûr, Al Gôri e Prânda. Al cèinter abitê l'é a 1.300 mēter 'd altèza e l'é pôst lòngh al fiânch a nôt dal Mûnt La Nûda (1.894m.).
Cerēto Lêgh l'é fât préma ed tót da albêregh, negôsi e secòndi cà, cun na popolasiòun, ch' la ghe stà ed cà, ed: 118 persòuni.