cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alice Cooper
I an Stanta
Al tour dal 1971, ch'al precéd 'l àlbum Killer (Sasèṅ), al fa dascórar dal grup par via ad 'n aparâ sènic dimóndi teatràl ch'al fa gnir in a mènt al "grand guignol" e 'l è naturàl che i crìtic e i bigòt i sa scaténa sèg ma, faghénd acsè, i n faṅ àtar che crésar-gh la pupularità.
Al 1972 'l è 'l an dal sucès definitìṿ cun al disc School's Out (La scóla l'è finìda), sustgnû par la canta umónima, un inn liberatòri di studént durànt 'l ùltim dè ad lesiòṅ. Al clasìfichi i rispóndan bèṅ anc p'r al lavór sucesìv, Billion Dollar Babies (Ragasóli da un migliàrd ad dòlar, 1973) ch'al gh'à dèntar n'àtra canta-manifèst No More Mr. Nice Guy e di àtar braṅ clàsic cuma la title-track, Elected e I Love The Dead, quésta chè druàda durànt i cuncèrt mèntar i tàjan la tésta a Alice Cooper.
La furmasiòṅ la n gh'à abû gnanc un cambiamènt in fiṅ dal 1973, an dla publicasiòṅ ad Muscle of Love (Mùscul dl'amór) cal séggna na diviśiòṅ in d'l urgànic par di mutìṿ minga ciàr. Al cap dal grup al cambia acsè legalmènt al sò nóm in "Alice Cooper" decidénd ad dvintàr un cantànt sulìsta.
P'r al sò prim àlbum da par lò, Furnier al gh'à 'l apòǵ ad Lou Reed e di du chitarìsta Dick Wagner e Steve Hunter ch'i cuntribuìsan a réndar al sòṅ più rùvid e scur, dand-ag 'n àtar cuć vèrs 'l hard rock. 'L è acsè ch'al nas Welcome to My Nightmare (Benvgnû in dal mè ìncub, 1975). Al lavór al cuntèṅ dal canti sìmbui dal sò discugrafìa cuma la title-track, The Black Widow, Steven, Cold ethyl o al lènt Only Women Bleed, cantada in sèguit anc par Lita Ford. Da cal mumènt chè e in fiṅ adès Alice Cooper, dvintâ un sulìsta dabòṅ, al turà di turnista vòlta par vòlta.
Dòp 'n àtar disc ad sucès, Alice Cooper goes to Hell (Alice Cooper al và a 'l Infèraṅ, 1976), al taca ad avér di prubléma dimóndi grav cun 'l àlcul e 'l è custrét a dastusicàr-as. In séguit a cl'esperiénsa chè acsè bruta, al registra al disc From the Inside (Da dèntar, 1978) insém a Bernie Taupin, parulér stòric 'd Elton John. In dal mèś a gh'è anc 'l àlbum Lace and Whiskey (Pis e Whiskey) dal 1977.
I an Utànta
I an Utànta i pòrtan sèg di cambiamènt ad mòdi e stìi muśicai e anc Alice Cooper a gh va drē evulvénd la sò muśica, cumpunend in d'l órdan Flush the Fashion (Vudàr la mòda, 1980), Special Forces (Fòrsi speciàli, 1981), Zipper Catches Skin (Serniéra ciàpa pèl, 1982) e DaDa (1983). A s trata ad disc istriònic cun di sòṅ ispirâ a la New Wave ch'i s dastàcan un pòc dal sò repertòri.
In chi an lè Alice Cooper al s buta anc in dal cìnema faghénd 'l atōr in film quài Leviatan, Monster Dog e Il signore del male (Al Sgnór dal mâl), quést chè dirèt dal mìstar dla scarésa John Carpenter.
A partìr da 'l àlbum Constrictor dal 1986, Alice Cooper al tórna a un sòṅ più dur ad prima cun al braṅ He's back (the man behind the mask) ch'al fa part dla culòna sunóra dal film Venerdì 17 parte IV: Jason vive. In cupertìna a s véd Furnier ch'al gh'à un sarpènt intór'n a 'l còl.
Al 1987 'l è 'l an ad Raise Your Fist and Yell (Tirâ sù i vòstar pugn e sigâ) cun al sìngul Freedom ch'al tira in avànti al vénditi a di livèi discrét. Al disc 'l è un concept album da i tòṅ sanguinàri e rabî ch'al fa turnàr in dla mènt al vicéndi 'd un sasèṅ seriàł ch'al gira p'r al stradi ad nòt aburdànd dal rój e masànd-li cun un curtèl.
Alice Cooper al tórna preputentemènt a la ribàlta cun 'l àlbum Trash (Rusc) dal 1989, prudót par Desmond Child famóś p'r avér laurâ i an prima cun Bon Jovi e Kiss. Al disc al véd la preśénsa an nóm rinumâ quai Aerosmith (Steven Tyler al fa i còr in dal braṅ Only my heart talkin' ), Jon Bon Jovi e Richie Sambora (autór, insém a Cooper, dla canta Hell is living without you), Steve Lukather e dimóndi àtar. Al prim sìngul Poison 'l è un sucès clamuróś ma anc chi àtar (Bed of nails e House of fire) i n schèrsan minga. Al vìddeo prumusiunàl ad Poison 'l à muciâ sù un bel pòc ad pulèmichi parchè a s véd na mudèla ch'la s prila indrē piaṅ piâṅ e la fa védar ch'l'è sensa regipèt mèntar in quél ad Bed of nails a gh 'n è una ch'la sòna al cuntrabàs tant fòrt avanti e indrē ch'a par ch'la gh'appia al diav'l adòs.
I an Nuvànta
In di an Nuvànta Alice Cooper al fa gnir fóra sól du disc anc par via di sò prubléma cun 'l àlcol.
Al prim 'l è Hey stoopid (Hey stùpid) dal 1991: anc chè al culaburasiòṅ in màncan minga: Ozzy Osbourne (còr in dla title-track e prim sìngul), Steve Vai, Joe Satriani, Nikki Sixx e Mick Mars di Mötley Crüe, Stef Burns e Slash di Guns N' Roses (al cantànt ad Detroit al rénd indrē al favór faghénd un duét cun Axl Rose in dla canta The garden dal disc Use Your Illusion I). In Hey stoopid a s cata pur al braṅ Feed my Frankenstein sunâ dimóndi vòlti in di sò cuncèrt par via dal spunt teatràl ch'al gh'à.
In dal 1994 al tórna in di negòsi cun un prugèt ambisióś: The Last Temptation (L'ultma tentasiòṅ) ch'al dascór dal sò cuncèt ad religiòṅ e di vilimènt dla vita mudèrna. In dal disc a canta anc Chris Cornell di Soundgarden (in dal braṅ Stolen prayer), e di pès i èṅ scrit insém a Tommy Shaw (Styx, Damn Yankees) e Jack Blades (Night Ranger, Damn Yankees). La prima edisiòṅ d'l àlbum l'è cumpagnàda anc da 'n fumét speciàl cun dal figùri ispiràdi al disc. Lost in America e It's me i èṅ i àtar sìngui.
In dal 1997 a vèṅ publicâ al disc dal viṿ A Fistful of Alice (Un pugn 'd Alice) ch'al preśénta di "special guests" quai Slash, Sammy Hagar e Rob Zombie.
I an Dumìla
'L an dòp 'l è al tùran ad Dragontown (La sità dal drâg) un disc ch'al n s distàca minga tant dal precedènt ma stavólta a n gh'è minga di sìngui.
In dal Luj dal 2008 'l è stâ publicâ Along Came a Spider (In dla mòrsa dal ragn), 'n àlbum a téma in du a s cònta la vita 'd un sasèṅ seriàł, un brut sugèt ciamâ Spider. Al disc al véd la preśénsa anc dal baterista di Kiss Eric Singer, dal chirarìsta Slash di Guns N' Roses (in dal braṅ Vengeance is mine) e 'd Ozzy Osbourne ch'al sòna l'armònica in Wake the dead.
In dal 2011 al vèṅ mis in dla Hall of fame, un prèmi in unór di più grand dla mùśica, insém a Neil Diamond e Tom Waits.
Al 13 ad Setémbar dal 2011 Alice Cooper al fà catàr in di negòsi Welcome 2 My Nightmare, sèguit dal disc Welcome to My Nightmare dal 1975.
Nòti
}}
Vila Velha
Vila Velha a l'è 'na sitä dal Brasil in dal Stàt dl'Espírito Santo, c'la gh'ha 413.600 abitant (2009).
A l'è luntana da la sò capitala Vitória apëina 5 km.
Storia
A l'è la sitê pusä vëcia ad tütt al Stä dl'Espirito Sant, parchè a l'è stä fundä al 23 ad mâg dal 1535, cul nùm ad Vila do Espírito Santo. L'è la sitä pusä granda dal stä, cun 413.600 abitant, e una fòrt inflüëinsa itagliana, parchè gh'è pièn d'imigrä itaglià, suratütt dal Vènet e dal Friåul
Stòria
La stòria l'è la siänza ch'la stûdia i fât e i quî ch'i én suzès int'al pasè, druvànd dî documént ch'i pôlen anch' èser scrétt (o anch scrétt da queldón èter) ch'la zänt (comunitè o ziviltè) l'à lasè. La parôla la s drôva di mondi pr'indichèr una racôlta ed nutézzi såura quall ch'l è suzès una ciupatta d'ân ed drî, cme par esänpi "la stòria d'la furmaziån d'la Tèra".
La parôla "storia" la vén dal grîg "ιστορία" (in latén historia), ch'la vré dîr qual ch'l à détt queldón èter".
I stûdi prinzipèl d'la stòria i én:
Giàni Cavina
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Giáni Cavina, (Bulògna, 9 ad dicëimbar 1940) l'è un atùr e regista itaglián ad cinema e teàtar.
In dal 1997 l'ha vansìd Naster d’argëint tame atòr protagonista cul film Festival ad Pupi Avati.
La morte bussa due volte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
La morte bussa due volte (La mòrt la busa dū vòlti) 'l è 'n film śal dal 1969 'd Harald Philipp trat da 'n rumànś ad Max Pierre Schaeffer da 'l tìtul “Falle für einsame Herzen” (Trapla par di cōr sulitàri).
A 'l èstar 'l è cgnusû cuma “Death Knocks Twice” o anc “The Blonde Connection” in di Stat Unî, “Marq dobar dar mizanad” in Iràn e “La mort sonne toujours deux fois” in Frància.
Sunt
Francesco Villaverde (Fabio Testi) 'l è 'n śuvnòt pîṅ ad bèsi, cun na vila in sal mâr, amànt dla pitùra e spuśâ cun la Maria (Nadja Tiller). Na nòt però al s divertìs listés in spiàgia cun la mujér dal sgnōr Simmons (Renato Baldini), la Lois (Femi Benussi), e pò, méntar 'l è drē a far 'l amōr sèg, al la masa sénsa savēr ch'un bagnèṅ dal stabilimènt „Sole e Mare“, Riccardo Beni (Mario Brega), 'l à vdû incòsa, acsè cuma òṅ di pruprieràri, Amato Locatelli (Riccardo Garrone), sòci ad Charly Hollmann (Werner Peters). Prima ad turnàr in di Stat Unî cun la sò muróśa Ellen Kent (Ini Assmann), al milurdèṅ Bob Martin (Dean Reed), cun 'l ajùt ad Pepe Mangano (Leon Askin), al s fà càrag 'd andàr-'g a fónd dascurénd anc cun la pulisìa.
Méntar Francisco al fà na móstra di sò quàdar, a gh 'n è anc òṅ cun la figùra dla Lois ch'la pèrd la vita, i rìvan lè la Sophia Ferretti (Anita Ekberg) e 'l "prufesōr" (Adolfo Celi) ch'i vól'n indrē i sènt-mila dòlar ch'i ìvan dâ in prèst a Charly. Chi n fà minga a mōd al fà pò 'n incidènt in màchina, la cònta lē. Par pagàr al dèbit, Amato al vrév véndar la culàna ch'la gh'iva adòs la Lois quànd l'è mòrta ma la n s cata piò parchè Riccardo al l'à dada a la barìsta, l’Angela (Hélène Chanel). Cal śgarb chè al gh cósta câr parchè Amato 'l al cópa andànd-'g adòs cun la màchina. Bob al vèṅ a savēr da 'l dutōr Martinez che da śōvan Francesco 'l éra stâ in clìnica parchè 'l éra stâ plagiâ par na dóna che pò l'à cupâ mént'r i éran drē a far sès.
Culegamènt estéran
}}
.flickr
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2016.
Ho paura di lui
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Qvésta chè l'è la cà pruibìda par tut al dóni cun dla cusînsa e pruidìda par tut i óm cun d'l unōr!|Tagline dal film}}
Ho paura di lui (A gh'ò paùra 'd lò) 'l è 'n thriller dramàtic in biànc e négar dal 1951 ad Robert Wise candidâ a 'l Prèmi Òscar d'l an dòp par la diresiòṅ artìstica.
Durànt la lavurasiòṅ dal film i dū prutagunìsta, la milanéśa Valentina Cortese e 'l califurgnàṅ Richard Basehart, i s èṅ inamurâ e pò spuśâ.
Sunt
Durànt la secónda guèra mundiàla la pulàca Viktoria Kowalska (Valentina Cortese) la finìs in un camp ad stermìni naśìsta insém a n'àtra pulàca, la Karin Dernakova (Natasha Lytess). Chi lē, prima 'd èsar ciapàda, l'iva péna fat in tèmp a mandàr al sò putèṅ Christopher (Gordon Gebert) in di Stat Unî da na sò sîna ch'la viṿ su 'l culìni 'd San Francisco a Telegraph Hill.
Quànd a finìs la guèra la Viktoria, ch'l'à pardû incòsa e ch'la n vōl briśa turnàr in Pulògna, la decìd ad far-as pasàr par la Karin, ch'la n è minga scampàda, p'r arfàr-as na vita in Califòrgna dasfrutànd al fat che la sò amìga mòrta la n vdiva sò sîna da quànd l'éra pìcula. Quànd da la Germàgna la dóna la dmanda nutìsi dla sîna e 'd Christopher a gh riva 'n telegràma da 'n studi legàł americàṅ ch'al gh diś che lē l'è mòrta. La Viktoria la partìs listés p'r i Stat Unî e l'è decìśa a cumbàtar p'r avér 'l afidamènt dal putèṅ ch'adès 'l à ereditâ incòsa anc s'al sò patrimòni 'l è in dal maṅ 'd un tutōr, Alan Spender (Richard Basehart), méntar la badànta Margaret (Fay Baker), ch'a s véd ch'la gh'è cóntar e ch'la tîṅ un diàri segrét sarâ a ciàṿ in dla sò cambra, la 'l crés in dla vila 'd Telegraph Hill. A sucéd pò che la Viktoria, faghénd-as pasàr par la Karin, la spóśa pròpria Alan dvintànd acsè na sitadìna americàna cuma l'à sèmpar sugnâ.
Śugànd in giardèṅ cun Christopher, ch'al s liga dimóndi a lē, la dóna la véd un bascòmad da drē da la sēṿ e la fà a mènt ch'òṅ di sò mur in légn 'l è dal tut śbragâ e dònca la 'l vrév giustàr parchè 'l è periculóś, esénd a strapiómp su la culìna, ma la Margaret la fà da tut par cambiàr dascōrs acsè cuma sò marè. Un dè, tulénd la màchina p'r andàr in sità, la Viktoria la fà 'n incidènt parchè i frêṅ i aṅ pardû tut 'l òli e dònca i n funsiònan piò. La dóna la taca a pinsàr che sò marè al la vója far fóra insém a Christopher par psēr métar-'s in bisàca incòsa lò. La Viktoria la dmanda ajùt a 'l magiōr Marc Bennett (William Lundigan), 'n óm inamurâ 'd lē ch'al l'iva cgnusùda durànt la liberasiòṅ in Germàgna.
Culegamènt estéran
}}
Nómmer raziunèl
I raziunèl i s disténguen pr'al låur dsvilópp decimèl (détt anch bès) finé o periòdich, pr. es. con un nómmer ed zîfer decimèli finé, i artåuren sänper regulèri.
I nómmer raziunèl i sudîsfen la propietè d'la densitè. Quasst al vré dîr che, par tott i nómmer raziunèl ai én anch dî èter nommer raziunèl strai dû såura la rèta reèla ( R). As à da zonter anch che Q l'è dens a  R, pr.es stra dû nómmer reèl divêrs, a gh'è sänper un raziunèl. As pôl anch dimustrèr pulîd che al cardinèl dî nómmer raziunèl l'è l'istass ch'al nómmer intîr, ch'al vré dîr che a gh'è mia pió raziunèl che intîr.
esänpi:
1/7 = 0, 142857 142857 142857 ...
1/60 = 0, 01 6 6 6 6 6 6 6 ...
7/5 = 1, 6
Defâti, dividänd un nómmer intîr pr'un èter, (pr.es 1 par 7) ai é un nómmer finé ed rèst pusébbil (esänpi: 0,1,2,4,8,5,7). Sènd che la sucesiån dî rèst l'è infiné, la s arvisarà par forza a l'istass rèst in dåu pusiziån divêrsi. A partîr da qualli lé, al cónt:
1.................|7
1 0.............. | 0,142857 1...
..30
....20
........40
..........50
............10
(in naigher, äl pusiziån d'istéss cónt).
i artåuren dåu zîfer; a multiplichän a par 102 = 100.
100a = 1234, 567 67 67 67 67 ...
.....a = 12, 345 67 67 67 67 ...
fagand al rèst, al va tótt int'la pèrt periòdica:
100a - a = 1222,22 dónca a = 12222/9900.
Elèinc ed nùmer
Chè 'd ségvit a gh'è soquànt elèinc ed nùmer:
1505
Al 1505 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Seed
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al t magna dèntar.|Tagline dal film}}
Seed (id.) 'l è 'n film ad scarésa canadéś dal 2007 'd Uwe Boll ch'al 'l à anc scrit e in part prudót.
'L è custâ déś migliòṅ ad dòlar e 'l è stâ girâ a Vancouver.
Sunt
Max Seed (Will Sanderson) 'l è pròpria na bruta parsòna parchè a gh cata gust a turturàr bèsti, putèṅ e cristiàṅ faghénd-i murìr ad fam e pò lasànd-i marsìr e magnàr p'r i bègatèṅ, tulénd-i śò anc cun na telecàmra. Al detective Matt Bishop (Michael Paré) al gh la cava a ciapàr-'l in cà sua ma tut i sò agìnt i mōran durànt al blitz.
Al serial killer al vîṅ cundanâ a mòrt su la scrana lètrica ma 'l scampa listés a dū scarghi ad quìndas-mila volt. Par la léǵ americàna s'un cundanâ al gh la cava a reśìstar a tri tintatìṿ al gh'à da èsar mandâ lìbar dònca, p'r a n cùrar di risć, al respunsàbil dl'eśecusiòṅ Warden Arnold Calgrove (Ralf Möller) 'l órdna a 'l dutōr Wickson (Andrew Jackson) ad scrìvar ch'al parśunēr 'l è mòrt acsè da saplìr-al viṿ listés.
Culegamènt estéran
}}
Podemos
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al dà cóntar a la casta di pulìtig e in dal sò prugràma a s cata al cuntròl pùblic dal banchi, na maṅ pēśa cónt'r i reàt fiscài, na Tobin tax su 'l tranśasiòṅ finansiàri, un lìmit màsim a 'l impòrt dal rati di mutṿo, un stipéndi garantî par tut i sitadèṅ e 'l referendum ubligatòri par tut al questiòṅ impurtànti.
A gl'elesiòṅ europei dal 2014 'l à purtâ a cà 'l 8% di vōt e sinc séǵ dvintànd acsè al quàrt partî dal paéś. Al regiòṅ in du 'l à sfundâ al 10% i èṅ gl'Astùri, la Cumunità ad Madrid, al Baleàri e al Canàri.
Culegamènt estéran
}}
Seven
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Sèt pcâ murtài, sèt manéri par murìr.|Tagline dal film}}
Seven (Sèt, dal vòlti scrit cuma Se7en) 'l è 'n thriller americàn dal 1995 ad David Fincher ch'l è stâ numinâ a i Prèmi Òscar p'r al muntàǵ fat méj sénsa però vìnsar.
Custâ trénta-tri migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà tarśènt-vintsèt.
Sunt
A 'l detective William Somerset (Morgan Freeman) a gh cala na stmana prima 'd andàr in pensiòṅ. La pulisìa la 'l mét a lauràr insém a David Mills (Brad Pitt), un śōvan c'n un caràtar impulsìṿ ch'al gh'à da far-'s i òs. A 'l inìsi i dū i n s tōśan mia tant bèṅ ma a gh'è da mét'r-ag na préda insìma e in présia parchè i gh'aṅ da 'ndàr a indagàr su 'n caś 'd umisìdi 'd un budlòṅ (Bob Mack) ch'l è stâ fat murìr a fòrsa 'd ingusàr-'l in fiṅ tant ch'a gh'è sćiupâ 'l stómag.
Al dè dòp 'l avucàt Eli Gould (Gene Borkan), cgnusû p'r èsar stâ 'n difensōr sfegatâ ad criminài e trufadōr ad tut i gènar, al vèṅ catâ mòrt e fat a pès. In sal pavimènt a gh'è na scrita fata c'n al sangṿ stés dla vitma: Piuciarìa.
In cal méntar la śōvna mujér ad David, la Tracy (Gwyneth Paltrow), l'invìda a séna William par far-ag far la paś. Guardànd al foto dal masamènt d'l avucàt a s véd sò mujér cun di sérć rós intór'n a i òć cuma s'al sasèṅ 'l is vlû dir che lē l'iva vdû quèl 'd impurtànt e difàti la dóna la fà a mènt ch'òṅ di sò quàd'r astràt 'l è tacâ a 'l mur a 'l cuntràri. Analiśànd al didàdi ch' i gh'èṅ insìma a s riva a 'n spaciadōr ad dròga ciamâ Victor (Michael Reid MacKay). Al sò cadàvar 'l è a lèt da di méś tut marsî cuma se lò al n vlis far gnint tut al dè. Al mesàǵ ch'i càtan là 'l è ciàr: Lòrgna.
Par srar al sérć i gh càlan sōl dū visi: l'Invìdia e l'Arlìa.
Culegamènt estéran
}}
Muntmürl
Muntmürl (Montemurlo in Itagliàn) l'é una sitê italiana ad 18.000 abitant in Pruvincia ad Prè.
A l'è distànt 20 km da Fiuränza
San Zemiàn
Sàn Žemiàn (Cugnìnt, 312 – Mòdna, 397), l'è stê väschev ed Mòdna e al vin cunsiderè un sànt da la Césa Catòlica. L'è al sant protetór ed Mòdna e la sô fèsta l'è al 31 ed žnèr.
La vétta
Žemiàn l'éra ed famìa romàna. Al fò al diàcon dal väschev Antonio e al dvinté väschev quànd Antonio al muré. Al fò un ämm vutè a la religiòun, i fedél i l'arcórden pr'al potér ch'a s'giva ch'al gh'éssa sui dièvel; al fò per quäst ch'al gné ciamê a la córt ed Costantinòpoli, in-do l'andé a curèr la fióla dl'imperatór Gioviano. In dal 390 l'andé a un cuncéli cun Sant'Ambròš còuntra i ariàn: turnè indrê al s'fé aiutèr còuntra l'erešìa da di èter väschev ed la Rumàgna.
Miràcol
In pió dal viàž per curèr la fióla dl'imperatór, Sàn Žemiàn l'è cgnussù per èter dû miràcol.
In dal 452 Attila, al "flagèl ed Dio", gnù žò in Itàlia dal Vènet, al s'avšiné a Mòdna e al minaciò ed mätterla a fèr e fógh: i Mudnéš i dmandén aiùt a Sàn Žemiàn che cun del preghièr al fé gnìr žò la fumàna a lughèr la zitê: Attila a-n la vdé e al turnè indrê.
L'èter miràcol al fò quànd, in dal 1511, i francéš cmandè da Carlo d'Amboise i éren pròunt a atachèr Mòdna: la nòt tra 'l 17 e 'l 18 ed fervèr Sàn Žemiàn al s'parè davànti ai òç di francéš cùn l'aspèt dal dièvel. Inspavintè da ste apariziòun al capitàni e i suldè i scapén vìa a gàmb in spàla vérs Rubéra; e dimändi i murén andghè in Sèccia. Pòch tèimp däp anch al cmandànt al s'mazè a Curäžž.
.website
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 30 ed mâǵ dal 2014.
.yachts
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 22 ed mâǵ dal 2014.
Mósca sasìna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Mósca sasìna (nóm sientìfic “Cochliomyia hominivorax”) l'è na mósca parasìta magna-carna dimóndi rabìda ch'l'insfìlsa i sò óṿ in dla pèla di mamìfar e dal bèsti c'n al sànguv cald, specialmènt quànd la naśa di taj o dal fridi, e la gh in mét anc di sintunàr. I bègatèṅ ch'i s fórm'n in dla carna i tàc'n a magnàr-la inśgórd e 'l bèsti dasfurtunàdi, cuma i bóv, i vaṅ in a risć anc ad murìr. La fémna l'è bòna ad far-an da déś a sinc-sènt a la vòlta.
A difarèsa di àt'r insèt sò parènt, cla mósca chè l'è periculóśa parchè la n sarnìs minga dal caróggni o dla mèrda par dar da magnàr a i sò bgòṅ ma di sugèt viṿ, anc 'l óm al gh pōl finìr in mèś. In na quàlc manéra l'arcòrda la Dermatòbia hóminis e la viṿ in Sud-Amèrica e in Lìbia.
I bêg i sàltan fóra da i óṿ in dal gir 'd vint-quàt'r óri e i tàc'n a magnàr la carna andànd sèmpar più śò faghénd di buś bèi grôs faghénd rivàr acsè di atri móschi. In dal gir dna stmana i vérum i bandónan la frida lasànd-as cascàr par tèra e tacànd la faś ad pupa da sót-tèra. Dòp déś dè 'l insèt al salta fóra esénd dvintâ na mósca.
Àtar prugèt
}}
Caeté
{{Metacaixa
Caeté a l'è una sitä dal Brasil in dal Stät dal Minas Gerais, che in dal 2004 la gh'ava 40-634 abitànt.
Storia
In da c'al cumoin chè, as tröva la Serra da Piedade, indùa gh'è un belìsim santüäri catòlic. In dal stëss pòst gh'è anca l' Observatório Astronômico Frei Rosário ad pruprietä ad l'Üniversità federàl dal Minas Gerais (UFMG).
Un munümëint da visitä l'è la cèsa ad Nossa Senhora do Bom Sucesso. Gh'è anca un Müsée ragiunäl e al Müsée Casa João Pinheiro (Solar do Tinoco), dal sècul XVIII.
Caeté l'as trüva a 1.700 m d'altësa, quindi al sò clima l'è pütos frësc.
Ligàm ad föra
}}
Archeologî
{{Metacaixa
{{dialortBlg | dial=bulgnaiṡ}}
L'archeologî (o siänza dî ritrovamént) l'è una siänza umèna ch'la stûdia i schèv e i materièl lasè dai òmen: quî, nèv, cà, sît... Par fèr st'amstîr l'archeòlog l'à bisåggn d'na moccia ed mèz, ed strumént par fèr äl dataziån in laboratòri druvànd al carbån 14, l'à da savairen ed dendrocronologî, e vî acsé.
An s scurdän brîsa anch i scrétt cuntempurèri ai sît studiè. Aitands con sti mèz l'archèolog l'è bån d'analizèr i materièl par strulghèr i ligâm strai òmen e indòvv l'à abitè.
L'archeologî in Emégglia-Rumâgna
In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.
}}
Laśèina
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Stupèin
{{Metacaixa
Laśèina
La laśèina (ascella in itagliàṅ, da 'l latèin axilla ) l'è cla pèrt dal corp umàn, e anca dal bésti, ch'la stà 'd sòt'a la spàla mèinter che 'l bràs al s egh tàca arèint. El laśèini gl'ìn pìni ed dimòndi ghiàndli dal sudōr, ed cherna grasa, e cuacèdi 'd soquànt pēl. In di ùltem tèimp a custùma che cal dòni i gh'toghen vìa i pēl da tórna, perchè 'l s'rèv un quèl 'd mia cunvgnìnt, 'd fèri vèder in dl'istê 'd sòt'a i vistî śgulê.
Stupèin
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al stupèin 'l è 'n curdlèin ed na fibra tésil, despès al cutòun, pugê in sìm'a na buśìa o a na lùma, per fèr dla lûś cun la só fiàma mèinter ch'al bruśa. Per capilaritê dla só fibra, al stupèin al s imbibìs edla séra dla candêla o dl òli dla lùma indû 'l stà dàinter e dòunc' al vìn bruśê cun dla lentèsa. La grosèsa e anca la lunghèsa dal stupèin gl'ìn quìli ch'i faràn più o méno gròsa la só lûś.
Colegamèint estèren
}}
Spàla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La spàla l'è cla pert dal corp umàn, e anca dal bésti, ch'la stà in di dū fiànc dal côl e in sìm'a 'l bùst e ch'la s tàca ai dū bràs. Ed sòt'a 'l spàli i gh'stàn, in dal bùst davànti, el dō scavsèli, in dla schìna el dū scàpli, e in di fiànc el dō aśèini.
Colegamèint estèren
}}
Ridolini
Ridolini (al sò nèm ver a l'era Larry Semon, West Point 21 ad lüi 1889 - Victorville 8 d'utùbar 1928) l'è stä un atùr e regista americän, al tëimp dal film müt.
Biugrafia
Nasìd a West Point al 21 ad lüi dal 1889, a g'hava al pèr atùr e ilüsiunìsta: Zera the Great. L'ha cumanciä a laurä in dal 1916.
La sò fama l'ha cumanciä a calä quand l'è cumanciä al sìnima cun la vùs. Ridolini l'ha fä d'i dèbit e l'è andä i depresiòn. L'è mort al 8 d'utùbar 1928.
Itâglia
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}} L'Itâlia l'é’na repóblica ch'l’as câta ind l' Europa meridiunêla. La só pusisiòun l'è pió zò dal j-Èlpi, in pêrt dedsōver al cuntinèint (Bâsa padâna), in pêrt dedsōver a 'na peníṣola ciamêda stivêl per la só fôrma lòunga e strèta, e in pêrt dedsōver a dal j-íṣoli; al pió grândi în la Sicélia e la Sardègna.
La capitêl 'd la repóblica italiâna l'é Ròma fîn d'al 1870. Préma al capitêli în stêdi Turèin (1861-1865) e Firèinsa (1865-1870).
La popolaziòun l'é 'd circa 58 miliòun d' abitânt (stéma ‘d l' Istat dal 2005); al dòni în dû miliòun ed pió ed ch'j-òm e la densitê l'é ed 196 abitânt per km{{sup|2}}. La divisiòun aministratîva ‘d l'Itàlia l'é ed 20 regiòun e 110 pruvînci.
Èter progêt
L'Itâglia l'é na ripóbblica ch'l a s câta int l'Europa meridiunèla. La sô pusiziån l é pió żå däli Èlp, in pèrt in vatta al cuntinänt (Basa padèna), in pèrt in vatta a 'na penîṡla ciamè stivèl par la sô fåurma lónga e stracca, e in pèrt in vatta a dagli îṡel, äl pió grandi én: la Sizégglia, e la Sardàggna.
La capitèl dla ripóbblica itaglièna l'é Råmma fén dal 1870. Prémma äl capitèl én sté Turén (1861-1865) e Fiuränza (1865-1870).
La populaziån l'é ed stra sé e nå 60 miglión ed cristiàn (stémma dal Istat dal 2019); al dòni én dåu miglión ed pió che i òmen e la densitè l é ed 199 cristiàn par km2. La diviṡiån aministratîva dl'Itâglia l'é ed 20 región, 93 pruvénzi e 14 zitè metrupulitàn.
L'Itàglia l'è na repóblica ch'la s cata in dl'Euròpa meridiunèla. La sô pusiziòun l'è pió żò d'i Élpi, in pêrt dedsóver a 'l cuntinèint, cun la Basa padèna, in pêrt dedsóvra 'na penìsula ciamèda stivêl par la sô forma lónga e strátta, e in pèrt dedsóver a d'ìsoli; i pió grandi i én la Sicélia e la Sardágna.
La capitêl dla repóblica itagliàna l'è Rámma fîn da 'l 1870. Prémma él capitèli i én stèdi Turèin (1861-1865) e Firèinza (1865-1870).
La popolaziòun l'è a l'incìrca 58 miliòun ed cristiân (stìma d'Istat dal 2005); al dánni i én du miliòun ed pió ch'i ámm e la densitê l'è ed 196 cristiân par km2. La divisiòun aministratìva dl'Itàlia l'è ed 20 regiòuni e 110 pruvèinzi.
L'Italia l'é una repüblica d' l'Europa meridiunäla. La so pusision l'è a süd d'i Älp, una pärt in sal cuntinëint (Val Padana), un'ätra in s'una penisula ciamä "Al Stiväl" par la so furma longa e strëta e un'ätra pärt l'é fata da di ìsul, ricurdùm il dü principäi: la Sicilia e la Sardigna.
La capitäl d' la Repüblica Italiana l'é Ruma dal 1870. Prima d' custa ché, i capitäi i en a stä Türëin (1861-1865) e Firëinsa (1865-1870).
La pupulasion l'é d' 58 milion ad parsoni pö o menu (càlcul d'Istat dal 2005); il don i en circa du milion püsé d'i om e la densitä l'é d' 196 parson par km2. La division aministrativa d' l'Italia l'é ad 20 region e 110 pruvinci.
L'Italja l'è na arpùblica ch'l as tröva int'la Europa meridiōnèlâ. La sò pôsiziòn l'è pù sòra dilij Älpî, in pärtâ in tal continént (Basa padàna), in pärtâ in tla penîsola ciamäda stivèl par la sò forma longa e strica, e in pärtâ in't îsolî, ed cui coli pù grandi j'én: la Sisilia, e la Sardégna.
La capitälâ d'la arpùblica italjana l'è Róma da la fén'na dal 1870. Primma la capitälâ l'è städa Torén (1861-1865) e Firênsë (1865-1870).
La popolasiòn l'è pù o meno 58 miliòn ed cristiàn (stimma d'Istat dal 2005); al dòni j'én du migliòn äd pù ch'i òmmi e la densita l'è äd 196 cristiàn par km2. La divisiòn amministrativa d'l'Itälia l'è'd 20 regiòn e 110 provìnci.
}}
Vaiän
Vaiän (Vaiano in Itagliàn) l'é una sitê italiana ad 9.838 abitant in Pruvincia ad Prè.
Oggi domani dopodomani
{{Metacaixa
Piccoli omicidi tra amici
{{Metacaixa
Oggi domani dopodomani
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Piccoli omicidi tra amici
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cuśa sarà'l pò mai 'n umisìdi piculèṅ fra amìg?|Tagline dal film}}
Piccoli omicidi tra amici (Masamènt piculèṅ fra amìg) 'l è 'n thriller ingléś dal 1994 ad Danny Boyle ambintâ a Edinbûrg anc s'l è stâ girâ dagnóra tut a Glasgow. L'è la prima pelìcula dal regìsta ad Manchester.
Oggi domani dopodomani
Oggi domani dopodomani (Incō dmaṅ pasadmàṅ) l'è na cumèdia itagliàna e francéśa a epiśòdi dal 1965 ad Marco Ferreri, 'd Eduardo De Filippo e ad Luciano Salce prudóta par Carlo Ponti. Chi lò al n éra minga parsuàś ch'al film L'uomo dei cinque palloni ad Ferreri girâ a 'l inìsi al fus un lavōl fat bèṅ p'r i gust dal pùblic alóra 'l à decìś ad scurtàr-al e ad śuntàr-'g atàc àtar dū epiśòdi sèmpar cun Marcello Mastroianni prutagunìsta. 'L epiśòdi La moglie bionda 'l è stâ arfàt praticamènt cumpàgn in dal film Ricchi, ricchissimi... praticamente in mutande dal 1982, anc quàl lè scrit par Castellano e Pipolo.
Piccoli omicidi tra amici
L'à fat sù da piò ad dū migliòṅ e òt ad dòlar parśànd praticamènt i cóst ad dū e sinc.
Sunt
'L impiegâ David Stephens (Christopher Eccleston), la dutōra Juliet Miller (Kerry Fox) e al giurnalìsta Alex Law (Ewan McGregor) i èṅ tri śōvan scuséś ch'i divìdan 'n apartamènt a Edinbûrg. Par star-ag dèntar méj i 'n pésc'n un quàrt e i al càt'n in Hugo (Keith Allen), un tisi ch'al scriv di rumànś e ch'al n dascór minga dimóndi.
Oggi domani dopodomani
A 'l èstar l'è cgnusùda c'n i tìtui 'd “Aujourd'hui, demain et après-demain” in Frància, “The Man, the Woman and the Money” in di Stat Unî e “Hoy, mañana, pasado mañana” in Argintìna.
Prim epiśòdi: L'uomo dei cinque palloni (regìa ad Marco Ferreri)
Mario (Marcello Mastroianni) 'l è 'n industriàł milanéś ch'al fà dal caramèli e ch'al s è mis da pôc cun na ragasōla śōvna, la Giovanna (Catherine Spaak). 'L è 'n precìś ad c'l àtar mónd e al vōl che tut a vaga cum a s dév, cumpàgn a i sò machinàri tedésc. Adès ch'al vōl dar di palunsèṅ insém a 'l sò caramèli al dà a mènt a 'n prubléma che par lò al n gh'à minga sulusiòṅ: quànt ària pōl-la star in un palunsèṅ prima che qvést chè al sćiòpa? Al dvènta mat parchè al n gh salta minga fóra, gnanc 'n insgnēr al gh dà na maṅ. La sò muróśa la sa stufa parchè lò al gh'à sōl cal ciòld fis lè e la 'l mòla. Mario, ch'l iva cumprâ dal tartùfli e dal spumànt par festegiàr al Nadâl sèg, al s masa butànd-as śò par la fnèstra dòp avér magnâ c'n al sò caṅ. Al puprietàri dla màchina buciàda p'r al bòt (Ugo Tognazzi) al s arlìa dimóndi p'r i dan ch'l à patî.
Piccoli omicidi tra amici
Sunt
Pôc dè dòp i al càtan mòrt in dla sò cambra, a pâr ch'a sia sucès incòsa par na dôś tròp élta 'd eruìna. Ranànd sóta 'l lèt a salta fóra pò la sò valìś ch'l'è pîna 'd bèsi.
Oggi domani dopodomani
Secónd epiśòdi: L'ora di punta (regìa 'd Eduardo De Filippo)
Michele (Marcello Mastroianni), turnànd in Itàglia da 'l èstar, al và a pasàr soquànt dè a cà dal sò amìg Arturo (Luciano Salce) e ad sò mujér Dorotea (Virna Lisi). I dū i pàr'n inamurâ dimóndi, lē la 'l ciàma “al mè mimèṅ” quànd la gh dà dal śnum davànti a tut, ma un quàlc prubléma a gh'è e quànd lē la s arlìa sèg alvànd la crésta, lò al gh spara 'n cōlp ad pistòla. Par furtùna i spâr i èṅ “a salve” ma minga tut, difàti la dóna, dòp ès'r-as cagàda adòs, la s mét in riga turnànd a far la bòna. Al fat 'l è ch'adès tut i al còpian e in dal quartēr a s sènt dal sćiuptàdi ad cuntìnuv.
Piccoli omicidi tra amici
Sunt
Par tgnir-as tut, i tri i decìd'n ad far a pès al cadàvar e pò ad saplìr-'l in dal bòsc sénsa dir gnint a ninsòṅ. In cal méntar però dū lestufànt i s mét'n a pascàr 'l apartàmènt in du a viṿ Hugo.
Culegamènt estéran
}}
Oggi domani dopodomani
Tèrs epiśòdi: La moglie bionda (regìa ad Luciano Salce)
Mario (Marcello Mastroianni) al fà 'l banchēr e al gh'à na mujér biónda ch'l'è la fiṅ dal mónd, l'americàna Pepita (Pamela Tiffin). 'L è sōl un pcâ ch'la n sàppia far da magnàr e la gh'àppia 'n sarvèl da galìna e pò la spénd un muć ad bèsi p'r al sò còmpri ad tut i dè. Mario 'l è stuf ad lē e quànd al sènt ch'a gh'è 'n prìnsip àrab ch'al còmpra a pēś 'd òr dal bióndi in gir p'r al mónd, al próa a śibìr-'g-la. P'r i sò gust lē la sarév parfèta ma purtòp lò al gh 'n à bèla una cumpàgna e 'l afâr al và a muć. Mario al decìd acsè 'd andàr in di paéś àrab par vénd'r-la diretamènt ma, purtròp par lò, al cata òṅ che un harem al gh 'l à dabòṅ, ma minga ad dóni, ad masć. A ciapàr i bèsi l'è acsè la Pepita méntar sò marè 'l è custrét a 'rmàgnar là.
Culegamènt estéran
}}
Dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi
I dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi én un insàmm ed dialétt bacajè int la muntâgna bulgnaiṡa str'äl prémmi culénn fén a quaranta chilòmeter ed distânzia da la zitè e fén a Puratta. I én 'na varietè dal dialatt bulgnaiṡ ch'l é stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed Bulåggna stra 'l XIV e al XVIII sécol. I piò impurtànt én al dialatt ed Ròca Pitiglièna e al dialatt ed Puratta. I presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra 'l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la Tuschèna. La difuṡiån d un dialàtt muntanèr mêdi a Puratta l'é da ricondûṡris a la Contéa dî Ranózz stra'l 1494 e al 1797 ch'î purténn un bulgnaiṡ pió nustràn in sti sît ch'i dscurarénn un dialàtt muntanèr èlt.
.space
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 30 ed mâǵ dal 2014.
Dialétt bulgnîṡ muntanèr mêdi
Fonêtica
I preṡänten l'eliminaziån däl vuchèli finèl cme in bulgnaiṡ zitadén (es. gât, sâc), mo an i é brîṡa stè l'anterioriżaziån däl vuchèli mêdi (eṡ. zit. sacc e munt. m. secc) e an i én brîṡa i ditóng dal dialàtt zitadén (eṡ. zit. vaird e såul e munt. m vêrd e sôl). Int al dialàtt ed Gâg' äli africhè /ʧ/ e /ʤ/ äli én armâst: (es. zit. zannder e gag. cènnder). Int äl variant pió cunpâgna ai muntanèr èlt ai é anc la finèl à int al partizéppi pasè invêzi d è (es. in puretàn: a sån stà invezi ed a sån stè o al pajaiṡ ed Varghè ch'l adventa Vergà int al dialàtt dal sît).
Morfologî
Al consonànt naṡèl finèl spass al vénnen trunchè: (es. zit. cusén e munt. m cuséi). L'artéccuel singolèr maschîl, ch'in zitadén l é al, al dvännta int 'na móccia 'd dialétt, e (munt. m. e pogg', zit. al pôg' ).
Gabriele Muccino
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Gabriele Muccino (Ruma, 20 ad maz dal 1967) all'è un regista itagliàn
Ligamm ad föra
}}
11 ed maz
Al  l'è al 131° dè dal calendàri gregoriàn (132° in di an bisestìl); a gh vôl incòra èter 234 dè a la fin dl'an.
1511 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1511, mo invéci 'l an 1511, 't ê da 'ndèr chè) Al 1511 (milesincseintùndeś, millecinquecentoundici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1510 (milesincseintdēś) e 'l vin prìma dal 1512 (milesincseintdòdeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseintundicéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Bażàn
Bazàn (in itagliàn: Bazzano) l é stè 'na cmóṅna dla pruvénzia ed Bulåggna, såura al turänt Samûza a meza vî stra Bulåggna e Modna. Al fa pèrt dal 2014 dla cmóṅna ed Valsamûż.
L'è famåusa par la so rôca, ch'la fé costruîr Matélda ed Canòsa dal 1000. L'è stè sänper combattò stra Bulåggna e Modna int'la stòria, fén ch'al pasé såtta Bulåggna dal 1247, quannd i Ptrugnàn entrénn int'la Rôca e la cazénn zå. Qualla ch'as vadd incû l'è stè fata da Zvân I. Bäntvòj dal 1490.
Incû l'è un zänter industrièl inpurtänt, cun la so staziån dal treno stra Vgnóla e Bulåggna.
...E tu vivrai nel terrore! L'aldilà
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I sèt pasàǵ spavintóś par 'l Infèran i èṅ lugâ in sèt sit maladî... E da 'l dè ch'i us d'l Infèr'n i èṅ avèrt, i mòrt i giraràṅ su la Tèra.|Tagline dal film}}
'''...E tu vivrai nel terrore! L'aldilà' (...E tè 't vivrà in dal terōr! Al dadlà'') 'l è 'n film ad scarésa dal 1981 ad Lucio Fulci. Òṅ di sò ślògan 'l éra «S'a v dgìsan che cal film chè al gh'à dèntar dal séni da ślar al sangṿ a prî pinsàr a 'l sòliti invensiòṅ publicitàri. Nuàt'r a v dgém sōl: vgnî dèntar s'a gh'î 'l curàǵ!».
Cunsiderâ al secónd tìtul dla "Tilugìa dla mòrt", tri film girâ par Fulci fra 'l 1980 e 'l 1981 cun prutagunìsta la Catriona MacColl (i àtar i èṅ Paura nella città dei morti viventi e Quella villa accanto al cimitero), al film 'l è stâ restaurâ par Quentin Tarantino e preśentâ par la prima vòlta sénsa taj in di Stat Unî in dal 1998.
Subìt dòp la séna in du 'l mōr quaciâ da di ragn ch'i s insfìls'n in bóca, 'l atōr Michele Mirabella, in séguit preśentadōr televiśìṿ, 'l è stâ mâł.
Sunt
In dal 1927 in Luiśiàna al pitōr Zweick (Antoine Saint-John), suspetâ 'd striarìa, al vÎṅ cruśifìs a 'l mur dla cantìna d'l hutèl “Sèt pòrti” e pò saplî sóta dla calsìna viva. Pròpria in cal mumènt lè na ragàsa ciamàda Emily (Cinzia Monreale) la lèś un lìbar da 'l tìtul “Eibon” e la vîṅ a savēr che 'l hutèl 'l è stâ tirâ sù su òṅ di sèt pasàǵ par 'l Infèran.
Soquànt an dòp, in dal 1981, na śōvna 'd New York, la Liza Merril (Catriona MacColl), la riva a New Orleans par mét'r a pòst al “Sèt pòrti” ch'l'à ereditâ. Al palàs 'l è dimóndi mis mâł e la dóna la s fà jutàr in di lavōr par 'l architét Martin Avery (Michele Mirabella) e par la dóna di fat, la Martha (Veronica Lazar). A 'l impruvìś un śbiangśèṅ al śbliśga śò da 'n puntéǵ mént'r al tîṅ 'd òć na ragàsa òrba ch'la stava a la fnèstra dna cà darènt. A riva 'l mèdag John McCabe (David Warbeck) par curàr-al parchè al pardìva dimóndi sangṿ par la bóca e acsè al gh'à la manéra 'd cgnósar la Liza.
Méntar la Liza l'è drē a pasàr un pònt cun la màchina, la fà a mènt a la ragàsa biónda òrba sò vśina 'd cà cumpagnàda p'r un caṅ lóv. Chi lē, ch'la s ciàma Emily (Cinzia Monreale), la gh cunsìlia 'd scapàr via in présia da 'd lè ma la n dà minga spiegasiòṅ.
Culegamènt estéran
}}
12 ed maz
Al  l'è al 132° dè dal calendàri gregoriàn (133° in di an bisestìl); a gh vôl incòra èter 233 dè a la fin dl'an.
Facebook
Facebook a l'è un Sìt Internet tàme un'agenda, indùa tütt i 'spölan truä e parlä tütt insàma o anca a quatr'öcc.
L'è stä fundà da Mark Zuckerberg (stüdëint a l'Üniversitä ad Harvard), al 24 ad fabrär dal 2004 in Amercia, è incö al g'ha püsä ad 500.000.000 ad parsòni iscrìtt. In dal 2009 al g'ha vìd al bilancio in atìu.
Dal 11 ad stëimbar dal 2006 ai pölan iscrìvas tütt cùi chi g'hann püsä ad trëdz'ànn.
Pr'una smàna, in dal 2006 l'è stä al Sìtt püsä visitä al mònd, püsà ad Google.
Bṡinson
Bṡinson (Besenzone in italian) l'é un cumoin italian ad 988 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
Sân Martèin
Sân Martèin Grând (San Martino in Rio in italiân) l’é un cmûn ed pió ed 8000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia, a 15 chilômeter da Rèz.
Stòria
S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin Grând dóve a’s lumîna al Sânt prutetōr e al castèl. Carlo Magno l’à regalê sté tèri a la Cêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa.
Int al 1115 la cuntèsa Matélda ed Canòsa l’à intestê al fèdev a ‘na nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli. Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”. Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed Federico Barbarossa i Robert a l'àn arfât cun un fusòun 'd atōren sèimper pîn 'd âcva, pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori. Int al 1348, Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al Marchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e 'd dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin. Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i Gunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al Marchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê fevdatâri i Roberti, la Rôca la vîn arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti. Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti insém al fèdev mó, gnû in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter ēren dvintê Marchèiṣ ed Rèz, int al 1420 ēren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren. Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn. Al Cusèli d’ j Ansiân al s' é impgnê ind la scritûra di Statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la gh'arà, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa.
Al dvèinta cèinter ed 'na sguréia indipendèita int al 1501 cun l'invistidûra ed Sigismondo (Sgnōr fîn al 1512) da pêrt ed só fradèl Ercole I° d'Este. Al fèdev égh vîn zuntê Campgajân, Castlarân, Prē ed Curèz, Lemisòun, la Gazêda, Stiōl e Trignân. Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê "Estèins ed Sân Martèin" e al fèdev l’é dvintê "Sân Martèin d’Este" A la metê del XVI sècol, as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn. Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed Milân Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêṣa. Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda. Filippo I l’é stê al prém, d’ j Este Martèin a ciamêres cun al tétol ed Marchèiṣ. Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla. Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli. Int al 1618 a se stâmpen al "Costitusiòun" (l’insèm di "Avîṣ" mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra Statuta). Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal Marchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.
Int al 1727 a’s cunclód la costrusiòun ed la Tòra Cévica cumincêda int al 1585 e l’utîn la campâna sōl int al 1804. Cun Filippo, al Paèiş l'é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun Carlo Emanuele Fliberto II, a pricipêt ed l'impēr int al 1747. Int al 1752 cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i Dóca ed Môdna, préma a l'à fât aministrêr dal cûnt Gaudenzio Vallotta (1752-1795) int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l’é armêṣ padròun fîn al 1792.Al castèl al pêrd l'aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal Sgnōr, in cl’ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, Gaṣêda, Stiôl, e Trignân. A Anna Ricciarda d'Este, fiōla ed Carlo Emanuele Filiberto II égh vîn dê Nuvalêra in uşofrót.
Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi. Sân Martèin in sègvit a la Rivolusiòun francèiṣa l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz. La Restaurasiòun l’à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al 1859 quând l’é nasû al Règn d’Itâlia.
Tòr Cèvica
Al sémbol pió significatîv ed ‘na comunitê, dôp la cêṣa, l’é la tòra Cèvica e ânca per quî ed Sân Martèin l’é acsé. La Tòra ed Sân Martèin l’é cumincêda int al setèmber dal 1585 cme gh’é scrét ind i documèint tgnû dacât ind l’ Archévi comunêl. Mésa ed frûnt al la Rôca l’é stêd finîda pió ed sèintquarant’ân dôp.
Rôca Estèinsa
La Rôca, dôpo èsser stêda butêda zò da Federico Barbarossa int al 1167, l’é stêda arfâta cun dal tòri pió rubósti. Al fabrichêt cun piânta a quâter cantòun la mantîn intâta ‘na tòra quadrêda, cun la merladûra ghibelèina. A l’intêren j ambiĵnt pió impurtânt în la Capèla ed Sân Zvân (XV sècol) e soquânti câmbri cun castòun piturê, pitûri a frèsch e stóch che s’afrân a sècol XV-XVIII. Al dé d’incō la Rôca la gh’à: al piân tèra al Musèo ed l’Agricultûra e dal Mònd Rurêl, al piân nôbil a gh’é la Bibliotêca
Colegêda ed Sânt Martèin e Venèrio
Ind al cōr dal cèinter stòrich ed Sâa Martèin la facêda ed la Cêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca Estèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê. La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê. Vêrs la fîn dal 1500 al marchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda. L’impiânt l’é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla.
L a cêṣâ l’é inttulêda a Sân Martèin Vèschev ed Tours e a Sân Venèrio Mârtir ch’al j arléqui în tgnûdu dacât dèinter un reliquâri artéstiche regalê da Margherita di Savoia Este, Marchèiṣa ed Sân Martèin. A l’intêren în dimòndi al j ôvri che es tînen dacât cme ânca i corêdo ed sagrestéia D’ed là dal pêli d’altê în dègn ed nôta i paliôt in scajôla carpṣâna e al stôfi a tgnû dacât int la sagrestéia. L’ôvra ed Sân Martèin che al regâla al mantèl al puvrèt l’é ed la fîn dal XVI sècol e al preṣèinta bèin ṣmachê carâter d’imitasiòun emiliân fât da un pitōr lochêl. La tèila ed Sân Carlo Borromeo i urasiòun e la Vèrgin cun al Bambèin in glôria l’é di prém ân dal sècol XVIII, probabilmèint de scōla frarèiṣa. La tèila ed la Madòna cun al Bambèin in trôno, Sân Jusèf, Sân Pêder e Sân Francèsch l’é ‘n’ ôvra dal setsèint  ‘d un pitôr dal pôst. La tèila ed l’Anunciasiòun l’è un bòun lavōr dal têrd sincsèint de scōla bulgnèiṣa. La figûra ed la Madòna dal Pilâster, mésa dèinter ind al quêder ed la Santésima Trinitê cunsiderêda ed Domenico Tintoretto fiōl dal famōṣ Jacopo e al capitèl cun stèma di Roberti da Tripoli adèsa druvê cme al pè ed la vâsca dal batèz a deṣvînen da la vècia cêṣa ed l’ân mél.La tèila di Sânt’ Antòni da Pâdva e Sân Francèsch in adurasiòun ed la figûra ed la Madòna l’ a ‘s arvîṣa al quêder dal Tintoretto. In sté chēṣ an s’ cgnòs mìa al nòm dal pitōr ch ‘ l’êra ûn dal pôst o un arzân dal Sesèint.
109 (nùmer)
{{Metacaixa
Sân Martèin
Cêṣa ed Sân Chêrel di Capusèin
Tirêda só insèm a la cêṣa di Capusèin per vrèir dal Marchèiṣ Carlo Filiberto d’Este Sân Martèin, la cêṣa ed Sân Chêrel Borromeo la vîn cunsacrêda int al 1618. Un fêls plafòun in lègn fât da pôch al lôga la vôlta uriginêla. Ind al lêt ed mansèina ed la navêda a gh’è trèi capèli cu altêr. A l’intêren a gh’în dal jôvri impurtânti cme tèili di sècol XVI e XVII, e paliôt in scajôla e altêr intarsiê. Dimòndi impurtânt l’é laltêr magiōr cun al tabernâchel intajê e intarsiê dal sècol XVIII. La tèila in dōve Sân Francèsch al ricêv al piêghi l’é ‘na fatûra ed manēra dimòndi interesânt ânca per la spiegasiòun dal paeṣâg. La tèila dal Presèpi l’é ‘na côpia antîga, fōrsi dal têrd Sesèint, dal famōṣ quêder Notte dal Curèz ch’l ‘ êra ind la cêṣa arzâna ed Sân Prôsper e adèsa l’é a Dresda. Al tèili ed Sân Sebastiân duvîven èsser i laterêl ‘d un grând quêder fât pó a pès cme fân vèder i pcòun armêṣ só i lê e al paeṣâg ch’ al cunténva idealmèint in ògni tèila. Al jôvri a gh’àn la dâta dal 1521 e firmêdi da Ercole Banci un pitōr frarèiṣ.