cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Boat Trip - Crociera per single
Sunt
In cal méntar Jerry al cgnós la Gabriella (Roselyn Sánchez), na ragasōla ch'la lavóra lè faghénd l'animasiòṅ e insgnànd a balàr. Quànd òṅ di balarèṅ 'l è custrét a rinunsiàr a 'l spetàcul dla sira, Jerry al tōś al sò pòst trucànd-as da dóna sénsa savér che la Felicia l'è lè in mèś a 'l pùblic e ch'la 'l véd far al stimulèṅ. Se cun lì lē al ròbi i pàran andàr a raméngo par sèmpar, al stés quèl a n s pōl minga dir cun la Gabriella ch'la dvénta sò amìga e, cardénd-al un gay, la gh dmanda ad far-ag védar cum i s tìran i buchèṅ dand-ag na banàna in maṅ p'r insgnàr-ag.
Culegamènt estéran
}}
In cerca di Amy
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al sès 'l è 'n quèl fàcil, 'l è 'l amōr ch'l è dûr.|Tagline dal film}}
In cerca di Amy (Pascànd l'Amy) l'è na cumèdia americàna dal 1997 ad Kevin Smith ch'al l'à anc scrita.
Sunt
Holden McNeil (Ben Affleck) e Banky Edwards (Jason Lee) i èṅ amìg par la pèl da dimóndi tèmp. I divìdan la pasiòṅ p'r i fumét e acsè i aṅ decìś ad scrìv'r-an òṅ da 'l tìtul „Bluntman & Chronic“ ch'l è drē a dvintàr anc un cartòṅ animâ. I dū prutagunìsta i tōś'n ispirasiòṅ da dū spaciadōr dimóndi gustóś, Jay (Jason Mewes) e Silent Bob (Kevin Smith).
Durànt na móstra 'd fumét, al sò amìg e culéga Hooper X (Dwight Ewell) al gh preśénta l’Alyssa Jones (Joey Lauren Adams), una ch'la lavóra anc lē in cal mónd lè. Holden al pèrd la tèsta par cla biónda lè ma a gh'è 'n prubléma parchè lì lē l'è na lèśbica. In tut al manéri i dū i tàc'n a 'ndàr fóra insém cuma amìg e Banky al s 'l à par mâł parchè al gh'à paùra che la ragàsa la gh pòsa purtàr via 'l sò amìg. Quànd a pâr che fra i dū al ròbi i tàc'n a giràr, Banky, ch'l è cuntràri a cla relasiòṅ lè, al gh và a fónd e al vèṅ a savēr ch'in di tèmp dla scóla l’Alyssa l'éra andàda a lèt cun dū óm in na vòlta sōla. Holden al s incàsa sèg e pò anc cun l’Alyssa ch'la gh'iva tgnû nascòst al fat ch'l'éra bèla stada cun di masć, cla buśiàrda. La stòria fra i dū a finìs lè.
A pasa 'l tèmp e Holden al s véd cun Jay e Silent Bob par dascórar di dirìt dal fumét e anc dla sò vita. Bob, ch'al n vèra dagnóra mai la bóca, al salta sù dgénd che Holden «'l è drē a pascàr l'Amy» parchè na vòlta lò al gh'à abû na stòria dal gènar cun na ragàsa ad nóm Amy ma pò al s è pintî 'd avér-la mulàda.
Holden al capìs ch'al gh'à da giustàr i rapòrt cun l’Alyssa e cun Banky parchè i èṅ impurtànt par lò.
Culegamènt estéran
}}
Fine Young Cannibals
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|She drives me crazy like no one else, she drive me crazy and I can't help myself, tell me what you've got in mind 'cause we're running out of time, won't you ever set me free? This waiting 'round's killing me.|Lē la m fà dvintàr mat cuma ninsòṅ àtar, la m fà 'ndàr fóra 'd tèsta e a n gh pòs far gnint, dì'm qvél ch'at gh'à in mènt parchè 'l tèmp 'l è finî, m lasarà't mai lìbar? C'l aspitàr chè 'l è drē a masàr-um.|She Drives Me Crazy, 1988|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Amazonas
Al Stä dl'Amasònia (in Portoghês: Estado do Amazonas) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al fa part ad'la Regiòun Norte.
Fine Young Cannibals
I Fine Young Cannibals, da spés scurtâ in F.Y.C., i èṅ stâ 'n grup pop ingléś fundâ in dal 1984 a Birmingham. Al nóm al tulìva spunt da 'n film dal 1960, I giovani cannibali.
Amazonas
In dal 2016 al g'hava 4.001.667 d'abitänt e 'na süparfìs ad 1.570.745,680km².
Fine Young Cannibals
I mémbar dla banda i èṅ stâ Roland Gift (vóś), David Steele (bas e tastéri) e Andy Cox (chitàra). I s èṅ mulâ na prima vòlta in dal 1992 par pò turnàr insém in dal 1996 e in dal 1997 par lauràr a 'l sìngul The Flame mis dènt'r a la racòlta The Finest dal 1996, Top Déś in dal Régn Unî.
Amazonas
L'è, forsi, al Stä pusä grand ad tütt al Brasil: la sò grandësa all'è pari a l'Itâglia, dla Spaggna, dal Partügäl e dla Franza mìsi tütt insëma.
Fine Young Cannibals
Culegamènt estéran
}}
Gianluca Pessotto
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Gianluca Pessotto, (Latiśàna, 11 'd Agóst dal 1970) 'l è stâ 'n śugadór ad balòṅ friulàṅ e famóś difensōr dla Juventus. Cun la squàdra turinéśa adès al fà al respunsàbil urganiśatìṿ di setōr di śóvan. Al s è laureâ in léǵ.
Caréra
Pessotto al taca la sò caréra in di śóvan dal Milan. Dòp avér śugâ soquànt an in dal Bulógna e in dal Veróna, al fà al sò debùt in Serie A cun la maja dal Turèṅ al 4 ad Setémbar dal 1994 còntra l'Inter.
'L an dòp al finìs in dla Juventus e al gh rèsta in fiṅ al 2006, śugànd 243 partìdi e sgnand dū gòi. Cun i Piemuntéś al vins sinc scudét (òṅ tòlt via par calciopoli), tri supercópi itagliàni, na Champions League, na supercópa europea, na cópa intercuntinentàla e na cópa Intertoto.
'L à śugâ anc vint-a-dū vòlti cun la maja dla nasiunàl. In dla finàl di Europei dal 2000 còntra la Frància al fà al pasàǵ deciśìṿ par Marco Delvecchio d'l 1-0 p'r i nòstar, ma pò i tranśalpîṅ i vìnsan lìstés cun un golden gol ad David Trezeguet.
Al tentatìṿ ad suicìdi
La matìna dal 27 ad Śugn dal 2006 Pessotto al s fica śò par na fnèstra dla sêd dla Juventus tgnénd in maṅ un ruśàri in dal tentatìṿ ad dar-as la mòrt. Al sa stablìs atàc a l'Alfa 147 ad Roberto Bettega śbragànd-la dal tut ma al scampa listés. Gnû a sarvér-al, Fabio Cannavaro, Gianluca Zambrotta, Ciro Ferrara e Alessandro Del Piero (quàtar juventèṅ) i làsan al ritìr dla nasiunàl di mundiài in Germàgna p'r andàr a catàr-al a 'l uśdàr. Dū an dòp 'l è custrét a dar di bèsi a Bettega ch'al vins la càuśa còntra 'd lò.
}}
533 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 533, mo invéci 'l an 533, 't ê da 'ndèr chè) Al 533 (sincseinttreintatrī, cinquecentotrentatré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 532 (sincseinttreintadū) e 'l vin prìma dal 534 (sincseinttreintaquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseinttreintatrīéśum post.
Colegamèint estèren
}}
1595
Al 1595 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
The Mothman Prophecies - Voci dall'ombra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Csa véd-at?|Tagline dal film}}
La pelìcula, giràda tuta in Pennsylvania e a Washington, l'à fat sù da piò ad sinquànta-sinc migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad trénta-dū.
Sunt
John Klein (Richard Gere) al fà 'l giurnalìsta p'r al Washington Post e tut a gh và bèṅ in fiṅ tant ch'a sò mujér Mary (Debra Messing) i dutōr i gh càtan par caś un cànc'r a 'l sarvèl dòp ch'l'éra andàda a 'l uśdàł a séguit 'd 'n incidènt in màchina. La dóna la mōr in présia ma prima 'd far-al la lasa di fujét cun di diségn strâṅ e na fraś scrita 'd cuntìnuv insìma: “'L à't vist?”.
Dū an dòp 'l óm, ch'al próa a vultàr paśna e a 'rfàr-as na vita, durànt un viàś in dla Virgìgna Ucidentàla, al s pèrd a Point Pleasant, dimóndi luntàṅ d'in du al gh'iva 'd andàr dabòṅ. Cuma s'a n fus minga abàsta, la sò màchina la gh'à 'n guàst e John al và a dmandàr ajùt a òṅ dal pòst, Gordon Smallwood (Will Patton). Dascurénd sèg chi lò al gh diś ch'al gh'à 'l stés brut mâł 'd sò mujér e che dòp un diśàst'r in aparéć 'l à vdû 'n raś ad Sōl e pò na figùra 'd 'n óm.
Cla nòt lè John al s insùnia la Mary, pò al vîṅ a savēr che Gordon 'l è mòrt. Al giurnalìsta al próa a 'ndàr-'g a fónd e 'l cgnós la pulisiòta Connie Mills (Laura Linney) ch'la gh diś ch'in paéś soquànti parsòni i gh'aṅ abû dal viśiòṅ 'd 'n èsar misterióś, 'l “Óm parpajóla”, ch'al sà ch'a gh sarà na daśgràsia.
Culegamènt estéran
}}
Bègatèṅ
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al bègatèṅ (bigattino in itagliàn) 'l è la larva dla mósca ciamàda Sarcophaga carnaria.
S'la pògia i sò óṿ in na frida vèrta la pōl dar vita a 'n mâł ciamâ Miàśi ch'al pōl culpìr anc 'l óm, c'n al larvi parasìti ch'i tàc'n a magnàr la carna d'l òspit.
Descrisiòṅ
Al bègatèṅ 'l è 'n vèrum pìcul biancàstar (soquànt milimét'r ad lunghésa e un par ad milimét'r ad larghésa) che, durànt al cicclo ch'a vèṅ prima dla sò metamòrfuśi, al magna la carna ch'l è drē a marsìr.
I bègatèṅ i crés'n in présia e in dal gir ad pòc tèmp i s fàn'n al gus e pò i vènan fóra trasfurmâ in móschi.
I bègatèṅ i èṅ druâ dimóndi p'r andar a pés parchè i èṅ dal larvi ch'i scàmp'n a lung (e i cóstan pôc) e i pés i gh vaṅ mat. S'a sa spapèla na mósca gravda ad cla rasa lè c'n un masamóschi a sucéd da spés che pò i vènan fóra da la pansa vèrta un muć ad bègatèṅ viṿ ch'i tàc'n a 'ndar in gir par cònt lōr. Qvést a sucéd pròpria parchè l'è vivìpara (i putèṅ i gh crésan dèntar).
Miàśi
Se par daśgràsia a gh'is da sucédar ad mandàr śò viṿ chi bègatèṅ lè, a gh'è da star dimóndi atènt parchè a s và in a risć ad bcàr-as na miaśi in dal stómag. La larva la taca a magnàr i òrg'n intèran d'l òspit, faghénd di taj dèntar ch'i faṅ dimóndi mâł.
I pés però qvést i n al sànan minga e, s'i gh la càvan a scampàr a 'l pescadōr, pò i vaṅ incónt'r a na bruta fiṅ! Difàti a s è vdû vgnir fóra di bègatèṅ da la bóca o da 'l buś dal cûl dal tròti mòrti da pôc.
Uś
In madśìna legàla, p'r al fat ch'la Sarcophaga carnaria l'è 'n insèt necròfag, la s dróa par far-as n'idéa dla data ad mòrt 'd un cadàvar o sinò la vèṅ bòna anc par tiràr via dal tesû necròtig a i malâ parchè a 'l bègatèṅ a gh piàś dimóndi e acsè a s tîṅ pulìdi 'l fridi. La la s è druàda anc in tèmp ad guèra.
Nòti
}}
1596
Al 1596 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nanòmeter
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Vóś lighèdi
}}
Supèrbia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La supèrbia o vanaglòria, o bòria l'è 'l vìsi 'd chi 's crèd sàimper méj ed chi èter. Per la Céśa catòlica, l'è ùn di sêt vìsi capitêl, che difàti l'andrèv invéci duminèda cun la modèstia, ch'la s'rèv la virtù ch'la gh'è cuntrària.
Urban Legend - Final Cut
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al legéndi i n mōran mai.|Tagline dal film}}
Urban Legend - Final Cut (Legénda urbàna - Taj finàł) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e canadéś dal 2000 ad John Ottman, séguit 'd Urban Legend ad dū an prima.
La pelìcula l'à muciâ sù dagnóra quarànta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un cóst ad quatórdas.
Sunt
L’Amy Mayfield (Jennifer Morrison) l'è na studènta dn'acadèmia 'd cìnema. Insém a i sò cumpàgn ad cōrs la gh'à da preparàr na téśi su i film ad scarésa par partecipàr a 'l prèmi Hitchcock. Dascurénd cun la Reese Wilson (Loretta Devine), na guàrdia 'd sicurésa ch'l'éra stada testimòṅ ad soquànt masamènt in un culéǵ universitàri americàṅ, la decìd ad giràr un film su 'n sasèṅ seriàł ch'al cópa tgnénd adrē a soquànti legéndi metrupulitàni. Pròpria cla sira lè na studènta ciamàda Lisa (Jacinda Barrett) la finìs masàda dòp ch'i gh'ìvan cavâ via 'n rugnòṅ. Anc la Sandra (Jessica Cauffiel) la fà na bruta fiṅ.
In cal méntar l’Amy la và avànti c'n al sò film cun 'l ajùt dal cameraman Simon (Marco Hofschneider) dòp ch'la s éra quistiunàda cun Toby Belcher (Anson Mount) ch'al n iva minga mandâ śò 'l fat che chi lē la gh'is fargâ l'idéa. Purtròp a 'l impruvìś al s tōś la vita Travis Stark (Matthew Davis) p'r un brut vōt ciapâ a scōla ma 'l sò śmèl Trevor (Matthew Davis) al n créd mia ch'a s sia tratâ 'd un suicìdi.
I sasinamènt i cuntìnuan cun Stan (Anthony Anderson) e Dirk (Michael Bacall) fat fóra su 'l set dla pelìcula Tunnel dal terōr ma par la pulisìa a s éra tratâ dna daśgràsia. Vdénd na luś in sima a 'n campanìl, l’Amy la và a védar catànd-ag la Vanessa Valdeon (Eva Mendes), na lèśbica inamuràda 'd lē. A s trata dna trapla dal sasèṅ ch'l impìca la ragàsa a la campàna.
Culegamènt estéran
}}
Nude per l'assassino
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Casotto
{{Metacaixa
Nude per l'assassino
{{Film }}
Casotto
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Nude per l'assassino
{{CITAZIONE|Divertimènt ultra trash!|Tagline dal film}}
Nude per l'assassino (Nudi p'r al sasèṅ) 'l è 'n śal dal 1975 'd Andrea Bianchi girâ in Lumbardìa.
Casotto
{{Film }}
Nude per l'assassino
In di marcâ ingléś 'l è vgnû fóra c'n al tìtul ad “Strip nude for your killer” (Cav-at śò nuda p'r al tò sasèṅ).
Sunt
Durànt un tentatìṿ 'd abòrt minga lègał, la mudèla Evelyn la pèrd la vita p'r un arèst cardìac. Al dutōr Giulio (Filippo La Neve), par cavàr-as da i guàj, al ciàma subìt un sò amìg a 'l telèfun par far finta ch'a sia sucèsa na daśgrasia faghénd crédar ch'a gh sia vgnû 'n cōlp méntar la fava 'l bagn in cà sua. Soquànt tèmp dòp però na parsòna vistìda ad pèl e c'n un casc da mòta in cô la 'l cópa.
Casotto
Casotto (Caśòt) l'è na cumèdia dal 1977 ad Sergio Citti.
Nude per l'assassino
Sunt
La ragàsa la lauràva par l'agensìa futugràfica “Albatros” dla Gisella Montani (Lia Amanda), na lèśbica spuśàda c'n un budlòṅ c'n al mâł dla lumàga e anc guardòṅ, Maurizio Pozzani (Franco Diogene), ch'al gh próa subìt cun na mudèla rivàda da pôc, la Patrizia (Solvi Stubing), ma 'l pōl vansàr parchè lì lē la n in vōl savēr. A và méj invéci a 'l futògraf Carlo Bianchi (Nino Castelnuovo) ch'al taca na relasiòṅ cun la sò culéga Magda Cortis (Edwige Fenech) dòp ès'r-as fat n'atra mudèla, la Lucia Cerrazini (Femi Benussi). In cal méntar al killer al scurtèla n'atra vitma, al fnòć Mario (Claudio Pellegrini), purtànd-ag via na foto di culaburadōr dl'agensìa e pò anc la Lucia, amànta dla Gisella, dòp ch'al masadōr 'l iva varsâ i rubinét.
Casotto
L'è stada preśentàda a 'l 67śum Fèstival ad Venèsia in dla raségna dla vècia cumèdia itagliàna ciamàda "La situazione comica (1910-1988)".
Nude per l'assassino
Sunt
'L è pò al tùr'n ad Maurizio: al killer 'l al masa dòp che qvést chè 'l iva pruâ a viulentàr, sénsa èsar bòṅ par via dal sò difèt, la Doris (Erna Schürer). Carlo al gh la cava però a tōr-al śò mént'r al masa la Gisella ma al s fà mâł finénd a 'l uśdàl e al manìac c'n al casc adòs al sćiànca tut i negatìṿ.
Casotto
Sunt
Un guardòṅ (Ninetto Davoli) al gira par la spiàgia 'd Òstia in na Dméndga 'd Agóst e pò c'n un tràp'n a maṅ al fà dū buś in dal mur dal caśòt nùmar daśnóṿ par tgnir 'd òć la gint ch'la gh và dèntar par cavàr-as śò. Al prim a druàr-al 'l è 'n alenadōr (Gianni Rizzo) dna squàdra ad basket ad dóni ma 'l à śbaliâ pòst parchè 'l suo 'l è 'l vint. A dir-'g-al 'l è Carlo (Carlo Croccolo) ch'l al vōl paràr via parchè al vōl armàgnar da par lò in dal caśòt cun la Ketty (Cathy Marchand) par far 'l amōr sèg par la prima vòlta ma al n gh la cava mia parchè in dal caśòt a gh'è 'n caśèṅ ad c'l àtar mónd da tuta la gint ch'la gh pasa.
Nude per l'assassino
Culegamènt estéran
}}
Casotto
Sunt
A gh'è 'n prēt ingléś cun dū cas (McKenzie Bailey) e dū benśinàr rumàṅ, Nando (Franco Citti) e Gigi (Gigi Proietti), ch'i vōlan divertìr-as cun dū ragàsi cgnusùdi da pôc, la Iole (Clara Algranti) e la Gloria (Julie Sebestyen), ch'invéci i n vōlan minga dar-'g-li ma sōl far-as pagàr al pranś da qualchidòṅ. Pò i rìvan dū suldâ tuscàṅ (Gino Barzacchi e Massimo Bonetti) cun sèg un cagnulèṅ biànc minga tant gustóś ch'i pénsan sōl a i sò mùscui e a far-i védar e dū surèli milanéśi, la Giulia (Mariangela Melato) e la Bice (Anna Melato), ch'i vōlan mét'r-as 'd acòrd in na manéra basta ch'a sia, anc dand-la via, cun 'l asicuradōr Alfredo Cerquetti (Ugo Tognazzi) par ciapàr più bèsi par la mòrt dal marè dla prima.
Erithacus rubecula
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
Al petròs (pettirosso in italiân, Erithacus rubecula al só nòm sientéfich) l'é un uşlèin ed la faméja ed quî ch'a 's arvîşen al pâsri che préma l'ēra clasifichê ind la faméja di Turdidae (la faméja di tōrd) adèsa invēci l'é clasifichê ind la faméja di Muscicapidae (la faméja 'd j uşê ciapamòsch).
Aspèt
Al petròs l'é un uşèl céch cantōr ed l' Europa in dóve l'é dmòndi comûn. Ânca s' l' é céch l'é cgnusû p'r al só cumportamèint spavâld. L'é 'd aspèt giòt e sèinsa côl. Quî chersû gh'àn al davânti e la frûnt colorê 'd arâns. Al rèst dal pèni în ed culōr ulîva scûr. A i zōven a 'gh mânca la culurasiòun aransòun e a gh' àn un móc ed mâci. L'é in cunfidèinsa cun l'òm, al gh' à un môd ed fêr vîv e alēgher. Despès quând a 's lavōra in giardèin e a 's gîra la tèra al petròs al 's aşvèina dimòndi a l'òm per serchêr j umbrîş o bestiulèini gnûdi a la lûş. L'é preşèint in Itâlia tót l'ân, al mâgna j insèt, l'é un uşèl a pâs cûrt, l'armâgn int al teritôri ânch int al pasâg ed l'invêren.
Al só ambiĵnt
I bôsch ed pîn în al só ambiĵnt naturêl, mó despès l'é ânca int i giardèin, int al sēvi, buschèt e bôsch cun sòt bôsch. Al fà al né int i bûş o int al spacadûri ed j êlber, a i pē dal sēvi, ind la lèdra o ânch dèinter un quél lasê lé da l'òm. Al né al gh' à la fōrma ed 'na tâsa, dal tót rutònd.
La cuvêda
I petròs a 's mèten insèm da dicèmber in dōp. In gèner la fèmna la và int al teritôri dal mas'c. La mûnta e la cuvêda a vînen fât préma se al bèsti în sâni e rubósti. Quând la fèmna la mèt zò la secònda cuvêda al mâs'c a 's tōş l'impègn ed mantgîr la préma cuvêda. I céch a dvèinten vulôt dôp 13-14 dé dôp l'avîrta ed j ōv. I petròs a còven a i pē ed j êlber, invēci che insém a i râm.
Al magnêr
Al petròs al mâgna in avêrta campâgna int al sòt bôsch. Al só magnêr l'é fât préma ed tót da bèsti sèinsa al filòun ed la schîna ch' a vîven per tèra (insèt, bescôren, lumêghi, bèigh e râgn). Ind l 'avtûn e fîn a la premavèira al mâgna ânca dal cócli e 'd la frûta céca. La só tètnica per catêres al magnêr la 's adâta bèin in dóve a gh'é dal fisóm e int i spâsi avêrt ch' a 's câten sìa int al sòt bôsch sìa int i giardèin. Cuvacî insém a 'n râm bâs al guêrda l'ambiĵt d' atōrna e quând al vèd 'na ciapêda al vōla zò al la ciâpa per pó cuvacîres incòra insém a 'n râm. Al pōl ânca saltêr d'ed ché e d'ed là, ògni tânt fermêres per serchêr 'na ciapêda. Int al bôsch l'uşlèin despès a 's pruféta dal fât che dal j êtri bèsti (cinghiêl, cêrev, faşân) a distûrben j insèt o dal j êtri bèsti dal sòt tèra. Fōrsi per sté mutîv ch' l'é sèimper dimòndi interesê andêr drē a 'na persòuna quând l'é drē sapêr la tèra. A 's é ânca vést di petròs ch ' andêven a drē a 'na têlpa, mèinter l'ēra drē scavêr 'na galeréia, per ciapêr j umbrîş.
Al cânt
L'arciâm l'é un "tich" cunténov e despès ripetû. Al cânt l'é 'na sèria divêrsa e stabilîda ed pès cûrt e dimòndi gurghegêda. Sìa al mâs'c che la fèmna a cânten 'd invêren, quând în divîs e insém a di teritôri divêrs. Còst a vōl dîr che al cânt a 's sèint per tót l'ân. Despès a cânten ânch a l' inscurîres o a l'ôrba e a vînen cunfûş cun l' uşgnōl.
Râsi ch' a s' arvîşen
A tâch a i cèinter abitê dal culèini e 'd la pianûra in premavèira e in istê a 's pōlen vèder ed j êter usê ed l'istèsa faméja cme al Covròs spasacamèin, al Covròs, e l'Usgnōl (Luscinia megarhynchos). L'uşgnōl, grōs cme 'na pâsra l'é pió şlansê rispèt a un petròs, al gh'à al piómi tóti scûri cun la còva maròun; al cânt fôrt e muşichêl, fât ânch ed nôt, l'é dimòndi cgnusû Al codròs (Phoenicurus phoenicurus), grôs cme 'n petròs, al gh'à la còva rusésa despès squasêda in môd frenètich e dal piómi pió cêri ed còli dal codròs spasacamèin; al mâs'c l'é dimòndi s'ciasèint: frûnt biânca, gōla nîgra, davânti rusés e schîna grîşa.
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Pettirosso trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Al pètrós (Erithacus rubecula, pettirosso in italiàn) 'l è 'n uśèl pasèrfòrm difùś in tut Europa. Al viṿ anc in di paéś dal Mediteraneo e in Mèdi Uriènt.
In Itâglia 'l è dimóndi preśènt la rasa prinsipàla ma a s pōl catàr anc la witherbyi (in Sardàggna) o la melophilus ch'la daśvèṅ da l'Inghiltèra.
Descrisiòṅ
Al pèt, al sótbèc e la frònt di adult i èṅ ad culōr aràns, al rest dal plumàǵ 'l è bruṅ. 'L è lung 13-14 cm e al péśa 11-22 gram. La vèrta alàra l'è ad 6,8-7,7 cm e al viṿ mediamènt 3 o 4 an.
I pètrós śóvan i èṅ difarènt da quéi grand: i n gh'aṅ minga la màcia aràns in sal pèt ma i èṅ maculâ ad maròṅ.
Al śampi e al bèc i pōl'n èsar négar o bruṅ.
Anc s'l è piutòst pìcul, 'l è dimondi śmariasòṅ e al pōl andàr anc datéś a 'l óm par catàr dal magnàr.
Al s cata in Itâglia tut 'l an anc s'l è migradōr.
I masć e al fémni i èṅ dimóndi simìi, al fémni i èṅ sōl un pò più pìculi.
Hàbitat
Al gh piàś vìvar in di bosc ad cunìferi, ma da spés a 'l s cata anc in di giardèṅ o in di buschét. Al fà 'l gnal in di buś o śbrag di àlbar, ad cô da la séṿ in mèś a gl'édri o anc in mèś a i śavài lasâ in gir da 'l óm. Al gnal al gh'à na fórma tónda.
Riprudusiòṅ
'L acupiamènt al gh'è in Dicémbar.
I pulśèṅ i vólan via da 'l gnal quànd i gh'aṅ 13-14 dè ad vita.
Alimentasiòṅ
I pètrós i màgnan in avèrta campàggna o in dal sótbòsc. I sarnìsan insèt, ragn, lumaghi, vèrum. Durànt 'l Aṿtòṅ e in fiṅ in Primavéra i pōlan magnàr anc di cagapùi o dla fruta pìcula.
Casotto
Sunt
Méntar la Iole e la Gloria i s cumpàgnan c'n i culturìsta parchè i védan che chi àtar dū i n gh'aṅ minga bèsi, a sucéd che Gigi al s fà mâł a la tèsta ciapànd incòst a na barca e pò al s insùnia na bèla dóna (Catherine Deneuve) in dal méntar ch'al próa a durmìr cuntànd al pégri. Al nunòṅ al decìd ad far-ag cgnósar la Teresina par cambiàr galét parchè Vincenzino 'l è tròp minciòṅ p'r i sò gust e s'l armàgn a spétar che lò al faga quèl, scampa cavàl che l'èrba la crés.
Erithacus rubecula
Alimentasiòṅ
A s è vdû ch'i pètrós i èṅ dimóndi fùrub: i tìnan 'd òć quél ch'a sucèd in gir, s'a gh'è qualchidòṅ ch'a móv dla tèra (óm in di camp, talpi, etc...) e pò lì lór i gh vàṅ datèś par védar se un qualc bèg 'l è saltâ fóra da 'd lè!
Superstisiòṅ
Quand Crist 'l éra drē a murìr in sla cróś, gl'uśèi in dal cēl i cuntinuàvan a vulàr cuma se gnint a fus. Al pètrós invéci, piṅ ad tristésa, al farmò al sò vól par jutàr-al. A n savénd cuśa far, al pètrós al cuminciò a tiràr via i spèṅ da la curóna dal Sgnór e, faghend acsè, un spric ad sangṿ al gh maciò al plumi dal pèt. Crist al guardò al pètrós e al gh lasò cal ricòrd lè, sìmbul 'd amór: la màcia ad sangṿ.
Casotto
Sunt
Quànd a taca a piōvar fòrt, tut chi persunàǵ lè i càtan ripàr in dal caśòt, i s vistìs'n e i tórnan a cà.
Culegamènt estéran
}}
Alive!
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|I'm a man, I'm no baby and you're lookin' every inch a lady, you're good lookin' and you're lookin' like you should be good, you were distant, now you're nearer, I can feel your face inside the mirror, the lights are out and I can feel you, baby, with my hand.|A sòṅ 'n óm minga 'n putèṅ e tè at pâr pròpria na sgnóra, at sē bèla e at pâr anc bòna, at sēr luntàṅ, adès più davśèṅ, a pòs védar la tò fàcia in dal spèć, al luś i èṅ śmòrsi e a pòs sintìr-at cun al mè maṅ, teśôr.|C'mon And Love Me, 1975|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Alive! 'l è 'l prim disc da 'l viṿ dal grup Hard rock di Kiss. 'L è stâ publicâ al 10 ad Setémbar dal 1975 miténd insém dal registrasiòṅ ad cuncèrt fat da Mars a Śugn a Detroit, Cleveland, Wildwood e Davenport.
Culegamènt estéran
}}
Heavy metal
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Between the eyes I hear it screaming and it electrifies your inner feelings, hot shock waves charge the air, all heads are banging, fists pumping everywhere, guitars are cranking. Heavy Metal, Heavy Metal what do you want.|In mèś a i òć a 'l sènt sigàr e dar energìa a i tò sentimènt ch'at gh'à dèntar, óndi 'd urt bujénti i càrgan l'ària, tut al tèsti i sa squàsan, pugn stric dapartùt, al chitàri i èṅ drē a preparàr-as. Metàl Pēś, Metàl Pēś csa vō't?|Heavy metal, Judas Priest|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
'L Heavy Metal (a s lèś [ˈhɛvɪ ˈmɛtəl] in ingléś, Metàl Pēś in miranduléś, cgnusû da spés anc sōl cuma „Metal“) 'l è 'n gènar muśicàl ch'al fà part dla mùśica rock o, par dir-la méj, da 'l sò sót-gènar d'l Hard Rock (Rock Dûr). Al gh'à di ritm dimóndi agresìṿ e di sòṅ putènt tirâ fóra dand impurtànsa a 'l amplificasiòṅ e a 'l distursiòṅ dal chitàri lètrichi, di bas e, dal vòlti, anc dla vóś.
Al gh'à abû dimóndi impurtànsa in di an Stanta e Utànta dand vita a dimóndi sót-gènar cuma 'l speed metal, al thrash metal, al power metal, al black metal, al death metal e 'l doom metal.
In gènar la furmasiòṅ tìpica 'd un grup metal la gh'à dèntar: un baterìsta, un basìsta, un chitarìsta rìtmic, un chitarìsta sulìsta e 'n cantànt. Dal vòlti a gh pōl ès'r anc un tastérista.
Muimènt tìpic d'l Heavy Metal
Durànt i cuncèrt Heavy Metal a sucéd da spés ch'in dal pùblic o fra i sunadōr stés i gh sìan di muimènt o di gèst caraterìstic dal gènar, i più impurtànt i èṅ qvist chè 'd sóta:
Culegamènt estéran
}}
Saladén
Al Saladén o Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf (in areb: صلاح الدين يوسف) e Selahedînê Eyûbî (in cûrd: سەلاحەدینی ئەییووبی), nèd a Tikrit dal 1138 e mort a Damâsc al 4 ed mèrz dal 1193, l'è stè al prémm ra d'la dinastî ayyubida, ch'l à regnè in Egétt dal 1169 al 1250 e in Sîria dal 1174 al 1260. D'uréggin curda, Saladén l'à guidè äl canpâgn militèr musulmèn cåntra i divêrs Stèd Crusè.
L'à regnè in Egétt dal 1169 al 1193, Damâsc dal 1174 al 1193 e Alèp dal 1183 al 1193. Son nomm, an-Nāsir, in areb al vôl dîr quall ch'al ciapa la vitòria ed Dìo, Saladén la retitûdin dla Fêd. L'è cgnossó par èser stè al pió grand aversèri dî crusè e l’artigiàn dla vitòria a Hattin e dla riconquéssta ed Gerusalèm pr'i musulmàn dal 1187.
Apónt
<references group="N"/>
1598
Al 1598 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Le avventure di Joe Dirt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|In du a riva lò al pulìs e 'l cunquìsta.|Tagline dal film}}
Le avventure di Joe Dirt (Gl'aventùri 'd Joe Muśnènt) l'è na cumèdia americàna dal 2001 ad Dennie Gordon ch'la cònta gl'aventùri in gir par l'Amèrica 'd 'n espunènt dal white trash ciamâ “Joe Dirt” (“Joe Lercio” in Itagliàṅ) ch'al pésca i sò genitōr.
La pelìcula, ch'la gh'à abû 'n séguit in dal 2015 da 'l tìtul Joe Dirt 2 - Sfigati si nasce, l'à fat sù trént'òṅ migliòṅ ad dòlar dòp ès'r-an custàda gnanc daśdòt.
Sunt
Joe (David Spade) 'l è 'n śōvan buletàri cun 'n asènt dixie dimóndi pēś e na patnadùra a la mullet ch'al riva a Los Angeles par far al pulisìi in dal palàs dna ràdio califurgnàna guidànd la sò màchina scasàda miténd sù a tuta Sweet Home Alabama di Lynyrd Skynyrd. Chi lò al n sà gnanc al sò cugnóm, anc se tut i al ciàman “Muśnènt”, parchè da pìcul i sò genitōr i 'l ìvan bandunâ durànt na gita a 'l Grand Canyon.
Un dè al prudutōr Freddy (Fred Wolf) al gh buta 'l òć adòs e 'l decìd ad far-ag far n'intervìsta in dal prugràma ràdio 'd sucès dla matìna dal disc jockey Zander Kelly (Dennis Miller). Chi lò al taca a far-ag cuntàr la sò vita da sfigâ e Joe al s vèra dabòṅ dgénd ch'in cô al gh'à na pirùca parchè quànd 'l è nâ al sò crani al n éra briśa sarâ dal tut e dònca sò màdar al vliva quaciàr-al ma pò c'n al tèmp la s è tacàda a la pèl e adès la n vîṅ più via. Dòp èsar stâ bandunâ quànd al gh'iva òt an, 'l à girâ soquànti famìji in afidamènt finénd pò a Silvertown, un paiśèṅ dla west coast in du 'l à cgnusû la bèla Brandy (Brittany Daniel) e 'l sò caṅ Charlie prima che cal brut grintèṅ ad Robby (Kid Rock) al gh dis adòs parchè al vliva métar-'s insém lò a la Brandy.
In séguit, vlénd catàr i sò genitōr, Joe al s éra mis a giràr i Stat Unî finénd prima in dal Mèsic Nóṿ, in du 'l à cgnusû 'n natìṿ americàṅ ciamâ Ala ch'la tira i cals (Adam Beach) ch'al vindìva di petàrd in dal deśèrt, e pò in dal Dakòta dal Nòrd in du al s éra mis a lauràr da uperàj in un sit in du a s tiràva sù al petròli prima 'd èsar casâ via dòp gnanc un dè. In Indiàna 'l è andâ in a risć 'd èsar cupâ da 'n sasèṅ seriàł c'n al visi 'd vistìr-as da dóna ciamâ Buffalo Bob (Brian Thompson) ch'al gh vliva tiràr via la sò pèl. Chi lò, in dal dè dal sò bandòṅ in Ariśòna, al s catàva là sèg in gita. Prima 'd èsar salvâ par la pulisìa, Joe 'l iva però fat in tèmp a purtàr via soquànt foto da la sò cà in du a s vdiva la màchina di sò genitōr cun na targa dla Luiśiàna. Fat un salt in dal sud fónd a New Orleans, al cgnós in dla scōla in du al s éra mis a far al bidèl 'n èx mafióś pintî 'd New York, Clem Doore (Christopher Walken), ch'al s cata là sóta quaciadùra prutèt par la pulisìa.
Mént'r al fà 'n nùmar cun 'n aligadōr, laurànd in dal parc dla Charlene (Rosanna Arquette), a gh vîṅ finalmènt in mènt al cugnóm di suo, qvél ch'la druàva sò surèla (Megan Taylor Harvey) par tōr-'l in gir, Nunnamaker. Faghénd 'l incróś cun qvéi ch'i aṅ cumprâ na Rambler Wagon in alóra al riva a la sità 'd Baton Rouge.
Culegamènt estéran
}}
796 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 796, mo invéci 'l an 796, 't ê da 'ndèr chè) Al 796 (setseintnovantasē, settecentonovantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 795 (setseintnovantasìnc) e 'l vin prìma dal 797 (setseintnovantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCXCVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintnovantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Le due sorelle
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|P'r òpra dal diàvul lè lōr i éran tacàdi quànd i èṅ nadi e 'l mâł al n li bandunarà mai!|Tagline dal film}}
Le due sorelle (Al dū surèli) 'l è 'n film thriller dal 1973 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit insém a la Louisa Rose. 'L è stâ girâ c'n un budget ad sincsènt-mila dòlar.
In dal 2006 'l è vgnû fóra 'n arfacimènt ad cal film chè c'n al stés tìtul cun prutagunìsta Lou Doillon, Stephen Rea e la Chloë Sevigny.
Sunt
La mudèla Danielle Breton (Margot Kidder) la tōś part a 'n spetàcul televiśìṿ in dua i s fànan dal candid camera. A la fiṅ dla traśmisiòṅ la và fóra a tōr quèl insém a Phillip (Lisle Wilson), una dal vitmi di schèrs in dua la dóna la s éra dada da far. I dū i pàsan pò la nòt a cà 'd lē a Staten Island (New York), pròpria 'l dè prima dal sò cumpléan e ad sò surèla ch'la divìd 'l apartamènt sèg. Più tard Phillip al và śò par cumpràr-ag soquànti madśìni che lē la gh'à biśógn e anc na tórta. Quànd però al tórn' in cà, sò surèla la 'l cópa a scurtlàdi.
In cal méntar Emil Breton (William Finley), 'l èx marè dla Danielle ch'al i tgniva 'd òć da la sira prima, al riva lè 'd cursa jutànd-la a lugàr al cadàvar ma na giuranlìsta ch'la stà in dal palàs lè darènt, la Grace Collier (Jennifer Salt) l'à fat in tèmp a véd'r incòsa e a ciamàr la pulisìa. Quànd però qvist chè i rìv'n in sal pòst e i n càtan gnint i pénsan che lē la s sia invintàda tut.
La Grace, pèś 'd un bric, la s impùnta e la s mét in tèsta 'd andàr-'g a fónd da par lē insém a 'n investigadōr privâ. La vèṅ a savér acsè che la Danielle la gh'iva na surèla śmèla siaméśa, la Dominique (Margot Kidder), ch'l'è pò mòrta quànd i dutōr i aṅ tintâ ad divìd'r-li.
Culegamènt estéran
}}
1535 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1535, mo invéci 'l an 1535, 't ê da 'ndèr chè) Al 1535 (milesincseinttreintasìnc, millecinquecentotrentacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1534 (milesincseinttreintaquàter) e 'l vin prìma dal 1536 (milesincseinttreintasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrit MDXXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseinttreintasinchéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Fâbrich
Fâbrich (Fâvregh int al dialèt dal pôst) (Fabbrico in italiân) l'é un cmûn ed 6.049 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz e l'é tra mezanôt e matèina e a circa 32 chilômeter dal cèinter ed Rèz.
L' amdâja al Valōr Militêr
Fâbrich l'é tr'al sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun pr' i sacrifési ed la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla. Al 3 otòber 1952, al Cmûn ed Fâbrich a gh'é stê dê l' Amdâja ed Brònz al Valōr Militêr cun al segvèint mutîv:
La cēṣa ed Sânta Maria Assunta
La préna vôlta ch' as pêrla ed la cēṣâ ed Fâbrich l' é ind al documèint dal 772 di Rè longobêrd. In cl' època la cēṣa la gh'é cun al tétol ed "Santa Maria Assunta de Fabrega (o Favrega)", dedichêda a la Madòna Asûnta; la gh' à al 'stès tétol ânca la secònda dal 1465 e ânca la têrsa còla dal dé d'incô dal 1682-87. La préma e la secònda cēṣa êren al cèinter ed l'antîgh castèl, dōve adèsa a gh'é al côro e, secònd l'antîga l'uṣânsa, la facêda l'êra girêda a sîra in môd che al prêt al prés dîr la Mèsa girê vêrs matèina. La secònda cēṣa l'êra in stîl gôtich mèinter còla d'incô l'é barôca, prugetêda da l'archtèt Girolamo Beltrami, sculêr dal Vigarani. La mésa zò ed la préma prêda, ed la cēṣa d' adèsa, l'é dal zógn 1682. Sînch ân pió têrdi, int al 1687, al stâbil l'é finî e inavgurê ind la fèsta ed Sân Genèṣi, al 25 agòst. La cēṣa d'al dé d'incô l'é a 'na navêda sōl cun trèi capèli da tóti al dō pêrti, cun clòuni, cun vôlti a bòta e cun l'absîda. Al só intêren al Côro l'é in nōṣa intajê dal 1725 ad ôvra dal curzèiṣ Malaguzzi, al Tabernâchel l'é ôvra ed Serafino Tencalla mèinter al péli ed l'âcva Sânta e i tavlèin ed fiâch a l'altêr magiōr în dal malmarèin Giovanni Maria Folcatelli. I pajôt in scajôla di divêrs altêr în ôvra dal Prêt mudnèiṣ Giovanni Massa ( 1660-1741), ed Giovanni Pozzuoli e di êter ed la Scōla Carpṣâna: în 'd un cêrt interèsi artéstich, da amirêr la vésta dal paljôt ed l'altêr magiōr. 'Na stâtva ed la Madòna dal Setsèint restarvêda vêrs la fîn dal XX sècol, l'é ind l'antîga nécia ed l'altêr ciamê 'na vôlta Altêr ed la Madòna dal Castèl, cme riṣûlta dal relatîv paljôt dōve, ind al cèinter, un antîgh castèl al fà da sfònd a la figûra ed la Madòna. Ind l' âbsida, la tèila ed l'Asunsiòun ed Maria l'é dal 1688 e l'é ôvra dal pitôr francèiṣ Antonio Missoli, côpia ed la tèila ed l' Asûnta dal Caracci tgnûda da cât ind la Galeréia ed Dresda. La tèila dal préma altêr a dréta gurdânda al persbitèri, la rapreṣèinta l'apôstol Sân Bertlamè (scōla mudnèiṣa dal XVII sècol). A l'atêr dal Santèsim, as pōl amirêr la tèila in dōve 's vèd la Madòna ch' la prèiga a i pē ed la Crōṣ, ôvra dal mudnèiṣ Sigismondo Caula ( XVII sècol). In fònd a dréta, la tèila dal Bambèin Gesó cun Sân Jusèf e Sân Francèsch ed Paola, l'é ôvra dal curzèiṣ Girolamo Donnini (1681 – 1743), fâta int al 1735 per la faméja Rubini ed Fâbrich. In fònda a mansèina la tèila ed Francesco Striga (1635 – 1709) cun Sân Girolêm e Sânt' Antòni Abê.
Fégghet
Al fégghet l'è una glandla extramurâl anfîcrina. La s trôuva sått al diafrâma (int'l'ipocondri a man drètta) e drî dal còlon e al ståmmg. L'è la giandla pió granda int'al côrp umàn. Al paisa pió o manch un chilo. L'à un bèl da fèr int'al metabolîsum e la fa totta 'na serie ed procès: stra quésst ai è l'imagazinamänt dal glicògen, la sintes däl proteén dal plasma e la rimoziån däl sostànz tossichi dal sangv. Al prodûs anca al fél (ch'as drôva par l'escreziån däl sostanz ed schèrt) e, in chès ed splenectomî, el pôl avair anca la funziån d'emocateresi al pòst d'la mîlza. L'è inportant anca par la digestiån dî grâs.
Al nomm
La parôla fégghet l'è un'evoluziån del latén ficatum, druvè da la zänt al pòst dal latén clàssic iecur. Al nomm grîg hépar al vegn druvè pr'i mèl e i agettîv relatîv al fégghet (epatite, epatich e vî acsé).
Môd ed dîr
Magnèrs la ratèla dal fégghet - as dîs quand queldón al s agrîva par n'èser brîsa arivè a fèr quèl
1409 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1409, mo invéci 'l an 1409, 't ê da 'ndèr chè) Al 1409 (milequaterseintnōv, millequattrocentonove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1408 (milequaterseintòt) e 'l vin prìma dal 1410 (milequaterseintdēś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Una relazione privata
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al deśidèri al n è piò 'l ùnic quèl ch'al i unìs.|Tagline dal film}}
Una relazione privata (Na relasiòṅ privàda) l'è na cumèdia dramàtica francéśa, śvisra, bèlga e lusemburghéśa dal 1999 ad Frédéric Fonteyne.
L'atōra prutagunìsta, la Nathalie Baye, l'à vins la Cópa Vólpi a 'l 56śum Fèstival ad Venèsia.
Sunt
'N óm (Sergi López) e na dóna (Nathalie Baye) i s cgnósan in un bar in dua i ér'n andâ par tōr quèl da bévar dòp che lē l'iva mis 'n anùnsi in sna rivìsta pòran. Tut i dū i vrévan far na purcàda ch'i gh'aṅ in dla suca e acsè i finìsan subìt a lèt tulénd na cabra in 'n albêrg lè davśèṅ.
I van'n avanti acsè par siē méś ma pò, quànd i sèntan ch'a gh taca a vgnir anc d'l afèt, i decìd'n ad dar-'g un taj. Dòp avér fat 'l amōr par l'ultma vòlta i n s védan piò. I dū i cònt'n incòsa a 'n intervistadōr misterióś ma i n gh dìśan briśa quàl la s fus la sò fantaśìa segréta.
Culegamènt estéran
}}
Bounce (film)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dū furastēr i s incòntran... òṅ di dū al sà ch'a n è briśa 'n caś.|Tagline dal film}}
Bounce (A 'l impruvìś) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 2000 ad Don Roos ch'al 'l à anc scrit. In dla culòna sunóra i s càtan di pès dla Dido (Here With Me), di Massive Attack (Be Thankful (For What You've Got)), dla Beth Orton (Central Reservation) e àt'r incóra.
'L è custâ trénta-sinc migliòṅ ad dòlar ma al 'n à purtâ pò a cà da piò ad sinquànta-tri.
Sunt
Buddy Amaral (Ben Affleck) 'l è 'n śuvnòt put ad sucès ch'al lavóra in dal camp dla reclàm. Dòp avér firmâ 'n cuntràt cun la cumpagnìa Infinity, al śōvan 'l àrmagn blucâ a 'l aeropòrt par via dna timpèsta 'd néṿ. Al cgnós acsè na bèla biónda ad Dallas ch'la lavóra lè, la Mimi (Natasha Henstridge), e Greg Janello (Tony Goldwyn) ch'al gh cònta che a Los Angeles al gh'à na mujér, l’Abby (Gwyneth Paltrow), e dū fiōi, Scott (Alex D. Linz) e Joey (David Dorfman), ch'i 'l aspét'n a cà par festegiàr al Nadâł. Purtròp lò 'l è dagnóra sèmpar via par lavōr e adès i gh'aṅ scanślâ anc al vōl. Buddy, ch'al gh'à 'n bijét p'r al vōl sucesìṿ, al decìd ad far na bòna asiòṅ e al gh al rigàla anc parchè acsè al gh'à la manéra ad farmàr-'s in hutèl par gusàr-as la Mimi.
Al dè dòp, quànd al s déśda, Buddy al sènt in televiśiòṅ ch'l'è sucèsa na daśgàsia: 'l aparéć ch'al gh'iva da tōr lò 'l è vgnû śò e a n s è salvâ ninsòṅ. 'L è 'n pēś tròp grand par lò ch'al taca acsè a bévar par daśmindgàr.
'N an dòp 'l incidènt, e dòp un perìud in clìnica, Buddy al decìd ad partìr par cgnósar la védva. Quànd la 'l incróśa al n gh cònta gnint ma al taca a jutàr-la in dal sò lavōr 'd agìnta ch'la vénd dal cà. A finìs però ch'i dū i s inamóran e Buddy al pasa 'n fiṅ ad stmana c'n i sò fiōi a 'n parc aquàtic. In cal méntar la Mimi la cata na caséta in du a s véd Greg in di sò ultmi óri 'd vita. Cardénd ad far-'g un piaśēr, la dóna la la pòrta da l’Abby par far-ag védar quànd al gh vliva bèṅ.
Quànd l’Abby la la mét sù la véd sò marè dascórar cun Buddy, cun lò ch'al gh śibìs al sò bijét.
Culegamènt estéran
}}
Êlba
L' êlba (alba in italiân) l'é al mumèint dal tèimp ch' al vîn spieghê in diferèint môd, a secònd ed còl s'é drē parlêr, o cme l'intervâl dó 's vèd al prém ciarōr a l'urizûnt, ch' as cunfònd in môd parsiêl cun l'idèja dal fêr dal dé (aurora in italiân), o cm' al mumèint ed l'alvêda dal Sōl, ch' l' é a l'incuntrâri dal tramûnt.
Carateréstichi
Al prémi lûş ed l'êlba a deşvînen dal riflès di râg dal sōl da pêrt ed l' âria quând' incòra la strèla l'é sòta l'urizûnt. La só lusōr l'é 'd un culōr biancûş ch' al gîra pó in 'na gradasiòun arâns-zâl ōr.
Dal pûnt ed vésta stréch dal stódi dal strèli, ind la pêrt in dó sòm nuêter, al pûnt ed l'urizûnt da dóve l'êlba la pâsa l'é cumpâgn a la diresiòun a matèina sōl int al dâti dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt: difât al se spôsta rispetivamèint tra nôt e matèina int i mèiş ed la premavèira e 'd l'istê (al rîva al pûnt pió vêrs nôt int al giōren ed l'istê dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt) e tra mezdé e matèina int i mèîş ed l'avtûn e 'd l'invêren (e in môd cumpâgn, al rîva al pûnt pió a mezdé int al giōren ed l'invêren dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt). La zôna ed l'urizûnt tr' al pûnt pió a nôt e còl pió a mezdé l'é ciamêda zona ortiva.
Êter prugèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Alba trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
1599
Al 1599 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Shuai Peng
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Shuai Peng, (Xiangtan, 8 ad Śnar dal 1986, 彭帅 in Cinéś) l'è na tenìsta cinéśa ch'l'è stada la nùmar quatórdas dal mónd al 22 'd Agóst dal 2011. L'è élta 173 cm e la péśa 61 chilo. La dróa al bras dèstar ma la tira drit e arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'à vins nóṿ tìtui ITF e l'à batū dimóndi vòlti dal śugadōri in dal primi déś cuma l'Anastasija Myskina, l'Elena Dement'eva, la Dinara Safina, la Kim Clijsters, la Martina Hingis, l'Amélie Mauresmo, la Francesca Schiavone, la Jelena Janković, la Marija Šarapova, l'Ana Ivanović, l'Agnieszka Radwańska, la Na Li, la Svetlana Kuznecova, la Nadia Petrova e la Vera Zvonarëva.
Caréra
La Shuai Peng la n à mai vins di turnèo WTA in singulàr ma par quàtar vòlti l'è rivàda in finàl tacànd da Straśbûrg in dua l'à pardû in dal 2006 da la Nicole Vaidišová par 6-7 3-6. In dal 2008 invéci l'à alvâ la bandéra biànca cun la Lucie Šafářová a Forest Hills par 4-6 2-6 e cun la Vera Zvonarëva a Cantón par 0-6 2-6. Tri an dòp la cinéśa l'è pò stada custréta a cédar par 6-2 3-6 3-6 a la Caroline Wozniacki a Bruxelles.
582
Al 582 'l è 'n an edl VI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Qualcuno volò sul nido del cuculo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A n gh la caṿ pròpria minga a véd'r-al, al mè persunàǵ 'l è tròp catìṿ, spavintóś. A n pòs briśa védar un film acsè inumàṅ|Dichiarasiòṅ dla Louise Fletcher dal 2012 }}
Qualcuno volò sul nido del cuculo (Qualchidòṅ 'l è vulâ in sal gnał dal cuc) 'l è 'n film dramàtic dal 1975 ad Miloš Forman trat da 'n rumànś ad Ken Kesey.
'L è stâ òṅ di pôc film dla stòria a 'vér vins i sinc Prèmi Òscar più impurtànt tut insém.
Sunt
Al delinquènt Randle Patrick McMurphy (Jack Nicholson), cundanâ a pasàr soquànt an in parśòṅ, al vîṅ mandâ a 'l uśdàł psichiàtric dal Stat ad Sàlem (Òregun) par dascórar c'n al Dutōr John Spivey (Dean R. Brooks) par védar s'l è mat dabòṅ o al fà sōl finta. McMurphy al stà a 'l śōg e 'l taca a far di quèi minga nurmài cuma spudaciàr al madśìni in fàcia a 'n àtar e tōr in gir 'l indianòṅ Bromden, dit "Gran Cap" (Will Sampson). Quànd i n gh faṅ minga védar na partìda ad baseball a la televiśiòṅ al dvénta mat miténd-as cóntar la dóna ch'la cmanda 'l repàrt, la sgnōra Mildred Ratched (Louise Fletcher).
Ma Patrick al cuntìnua listés, dvintànd sèmpar più arvèrs, e 'l scapa via insìma a na barca rubàda insém a di àtar pasiènt. In séguit al vins tut al sigaréti di malâ a poker cauśànd na casutarìa ch'la gh cósta 'l èsar mis da na banda fra i scalmanâ e i gh fànan anc 'n elettroshock.
Tulénd eśèmpi da lò, i àtar pasiènt i impàran a cumpurtàr-as da parsòni dgénd liberamènt i sò biśógn, miténd anc al deciśiòṅ a i vōt par decìdar cuśa far, pròpria cuma la fava la Ratched quànd la gh'iva da custrìnś'r-i a patìr i sò vulēr, sénsa purtàr-ag rispèt par gnint.
Nòti
}}
Ceará
In dal 2015 al g'hava 8.904.459 d'abitänt e 'na süparfìs ad 148.920 km².
.capital
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric Al funsiòuna da 'l 11 'd avrîl dal 2014.
Parpajóla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La parpajóla (falena in itagliàṅ) 'l è 'n insèt che, cum la parpàja, al fà part d'l órdan di Lepidòtar.
La difarénsa fra parpàj e parpajóli la n gh'à minga di mutìṿ sientìfic ma la daśvîṅ da 'l uś ad tut i dè, in tut al manéri in gènar al parpajóli i faṅ al sò ròbi durànt la nòt. Soquànti ad cal bèsti chè i èṅ velenóśi mént'r al sò rughi dal vòlti i pōlan far di dan a 'l fój dgl'àlbar.
Al sò anténi i èṅ da spés a pètan o a fórma 'd fil e i n èṅ minga bòni ad far-as sù a difarénsa ad qvéli dal parpàj. Par vulàr i tìn'n adrē a la luś dal Sōl a 'l tramònt o a qvéla dla Luna ma quànd i càtan dla luś artifisiàla, cuma qvéla dal lampadìni o dal fōg, i n capìsan più gnint e i tàc'n a giràr-ag dintóran.
La parpajóla più pìcula 'l è la Nepticulidae ch'la riva sōl a quìndas cm tgnénd gl'ali vèrti méntar qvéla più granda l'è la parpajóla còbra ch'l'è granda 'l dópi. In gènar la gh'à di culōr maròṅ, marunsèṅ, griś o négar, dimóndi difarènt da qvéi dal sò parènti parpàj, dimóndi più bèi e sfaciâ.
Culegamènt estéran
}}
Bataclan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Bataclan 'l è 'n teàtar par spetàcui ad Parì ch'al s cata in dal quartēr XI. 'L è stâ tirâ sù in dal 1864 su 'n prugèt d'l architét Charles Duval e al tóś al sò nóm da na cumèdia muśicàla ambintàda in Cina scrita par Jacques Offenbach, Ba-ta-clan, purtàda a teàt'r in dal 1855. Al sò stîl architetònig 'l arcòrda pròpria 'n edifìsi cinéś anc s'adès, dòp tant an, al palàs 'l à pardû al téǵ uriginàri.
Al sò indirìs 'l è „50, Bd Voltaire 75011“ e al pōl tgnir dèntar mila e sinc-sènt parsòni a 'l incìrca.
'L 11 ad Mars dal 1991 al Bataclan 'l è dvintâ 'n munumènt stòrig, arcgnusû par la léǵ francéśa.
Stòria
Al palàs 'l è stâ inaugurâ al 3 ad Favràr dal 1865 cuma cafè-cuncèrt. I mur ad fóra i éran durâ e impinî 'd statṿi ad Dio e ad dragòṅ cinéś. A 'l prim piàṅ a gh'éra na sala da bal. Dòp al 1910 al Bataclan 'l à tacâ a far di spetàcui dla rivìsta ch'i gh'aṅ abû anc un sèrt sucès.
In dal 1926 'l edifìsi 'l è dvintâ 'n cìnema ma pò in dal 1933 'l è andâ a fōg pardénd al téǵ uriginàri. In dal 1950 soquànti sò parti i èṅ stadi tiràdi śò p'r al nòrmi su la sicurésa 'd in alóra. In dal 1969 al cìnema 'l à sarâ par lasàr spasi incóra a na sala par spetàcui.
Al 13 ad Nuvémbar dal 2015, durànt un cuncèrt pîṅ stóp dal grup americàṅ Eagles of Death Metal, prima ad tri dè dedicâ a i Deftones, a gh'è stâ 'n atintâ ad tri terurìsta ch'i aṅ cupâ a sćiuptàdi almànc utànta-nóṿ parsòni, dagnóra tuti śōvni, e frénd-an da piò ad sènt. Dū ad qvist chè i s èṅ pò tòlt la vita faghénd-as saltàr p'r ària méntar c'l àtar 'l è stâ masâ par la pulisìa. 'L atintâ 'l è pò stâ rivendicâ da qvéi dal Stat Iślàmic.
Al Bataclan 'l iva bèla abû dal minàsi in dal 2007 e in dal 2008 parchè 'l iva dâ spasi a soquànti cunferénsi 'd urganiśasiòṅ ebrèj.
Culegamènt estéran
}}
581
Al 581 'l è 'n an edl VI sécol dal Calendàri gregoriàn.