cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Romina Oprandi
Caréra
La Romina la taca bèṅ la stagiòṅ 2010 vinsénd 'l ITF francéś ad Belfort da vinsìnc-mila dòlar cun l'Elena Bovina e rivànd in finàł in qvél da sinquànta-mila dòlar ad Biberach an der Riß vins da la Johanna Larsson. In Mars a Buchèṅ chi lē la và ch'l'è na maravìja, la vins al tìtul lasànd al briśi a tut chi atri. In Maǵ la ciàpa na carta salvàdga par śugàr a Róma ma la và fóra subìt cun la Marija Kirilenko, la gh và méj la stmana dòp in d'l ITF ad Caśèrta che lē la vins baténd la Sloane Stephens par 6-3 6-3. In Śugn la pèrd in finàł 'n ITF a Róma cun la Lourdes Domínguez Lino ma pò la s qualìfica p'r al turnèo ad Wimbledon in dua la bat l'Heather Watson a 'l prim tùran prima ad lasàr strada a l'Alexandra Dulgheru. A la fiṅ dal méś la tórna in Itàglia par śugàr cun na carta salvàdga in bisàca 'l impurtànt ITF ad Cùneo e lè lē la fà magnàr la pólvra a tuti baténd la Corinna Dentoni 6-1 6-1, l'Yvonne Meusburger 6-3 6-3, l'Evgenija Rodina 6-0 6-2, la Lourdes Domínguez Lino 6-0 6-1 e la Pauline Parmentier 6-0 6-2. In Luj la riva in semifinàł in dal turnèo internasiunàł ad Palèrum (3-6 2-6 da la Kaia Kanepi), pò in Setémbar la vins anc a Saint-Malo dand un 6-2 2-6 6-2 a l'Alizé Cornet. La Oprandi la s pòrta acsè a la puśisiòṅ ssanta-siē dal mónd.
La śvisra la partìs dimóndi mâł in dal 2011 quànd la n in bròca una. La pèrd da la Carla Suárez Navarro a Auckland, da la Roberta Vinci a Hobart, da la Marija Kirilenko a gl'Australian Open, da la Galina Voskoboeva a Pattaya City, da la Renata Voráčová a Acapûlc, da la Barbora Záhlavová-Strýcová a Monterrey e da la Sania Mirza a Indian Wells. Śuntànd-'g al quàtar partìdi pardùdi a la fiṅ dal 2010 a sém a quóta ùndas. In Maǵ la pèrd in semifinàł par 6-1 5-7 6-7 da la Paula Ormaechea in d'l ITF ad Praga. In Śugn la fà dimóndi bèṅ in sl'èrba ad 'S-Hertogenbosch in dua la bat la nùmar dū dal mónd, la Kim Clijsters, e la riva in semifinàł cun la Jelena Dokić ma pò a Wimbledon la gh la cava a pèrdar subìt par 0-6 1-6 da cla bucinàra dla Lourdes Domínguez Lino. A gl'US Open la riva a 'l secónd tùran pardénd da la Flavia Pennetta par 0-6 3-6. In Setémbar e Utóbar la śōga sinc finàli ITF vinsénd-an tri.
In dal 2012 la fà 'l tèrs tùr'n a gl'Australian Open baténd la Nastas'sja Jakimava 6-4 6-1 e la Francesca Schiavone par 6-4 6-3 prima 'd cédar in tri set a la Julia Görges. In Luj la vins 'l ITF ad sènt-mila dòlar ad Biarritz cóntar la Mandy Minella, pò la fà àtar tant in dal Bronx cun l'Anna Čakvetadze. A gl'US Open la vins cun l'Andrea Petković par 6-2 7-5 ma pò la céd a la Marion Bartoli par 2-6 6-1 5-7. In Aṿtòṅ a Pechîṅ la riva in di quàrt par via di sucès cun l'Urszula Radwańska, cun la Camila Giorgi e cun l'Ana Ivanović farmànd-as pò cun la Viktoryja Azaranka ch'la gh lasa sōl dū śōg.
A 'l inìsi dal 2013 la mùcia sù soquànt secónd tùr'n a Auckland (3-6 0-6 da la Yanina Wickmayer), a gl'Australian Open (3-6 2-6 da la Julia Görges) a Doha (2-6 3-6 da la Viktoryja Azaranka) e a Acapûlc (4-6 6-7 da la Karin Knapp). A Miami la bat l'Arantxa Rus par 6-4 3-6 6-3 e la Lucie Šafářová par 7-6 4-6 7-6 ma pò la và a cà a 'l tèrs tùran cun la Dominika Cibulková. A Esturìl la gh la cava a rivàr in semifinàł dòp avér batû la Kiki Bertens, la Shuai Peng e la Svetlana Kuznecova. Anc cun l'Anastasija Pavljučenkova la s éra misa bèṅ par lē, esénd ch'l'iva purtâ a cà 'l prim set par 6-0, ma pò la śvisra la s inciòlda e la pèrd par 6-0 3-6 1-6. Anc a Cagnes-sur-Mer, ITF francéś da sènt-mila dòlar, la riva in semifinàł ma chè la pèrd da la Maryna Zanevs'ka. La stmana dòp la sa spòsta a Bruxelles par śugàr un Premier su tèra batùda. Incóra na vòlta la s férma in semifinàł cun la Shuai Peng ch'la la bat par 6-4 2-6 6-4. Purtròp par lē la s fà mâł dimóndi a la schina e l'è custréta a star férma p'r òt méś.
La Oprandi la tórna a pistàr i camp dal sircùit prufesiunìstic in Favràr, pò la śōga a Miami druànd al ranking prutèt e la bat la Bojana Jovanovski prima 'd céd'r a l'Agnieszka Radwańska. In Avrìl la riva in di quàrt a Bugutà pardénd par 1-6 5-7 da la Caroline Garcia. Dòp tant an ad caréra finalmènt la riva in finàł in un turnèo WTA a Marrakech e la la pèrd cun la María Teresa Torró Flor par 3-6 6-3 3-6 ma almànc la s pōl cuntintàr dal tìtul ad dópi vins insém a la Garbiñe Muguruza Blanco. Purtròp al ròbi i cuntìnuan incóra a giràr mâł par la śvisra parchè la và fóra a 'l prim tùr'n in di siē turnèo a vgnir ma anc al rèst dla stagiòṅ 'l è lòfi par lē e la Oprandi la cróda acsè a la fiṅ d'l an a 'l 118śum pòst.
Culegamènt estéran
}}
La Sèra
La Sèrra (Serramazzoni in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 8.322 abitant in Pruvincia ad Mòdna
Marino Piazza
Marino Piazza (Bazàn 1909 - Bulåggna 1993), cgnossò cme Piazza Marino l'à tachè a fèr al fuléssta dal 1927 int'äl fîr e int'î marchè d'l Emégglia-Rumâgna cun l'armònica dal fradèl Piero e lò al sunèva l'ucarénna e al clarén. Ai piasèva ed mètter al cugnòmm davänti al nomm par fèr la rémma "Piazza Marino, poeta e contadino". L'èra acsé famåus cme imbunidåur stra la zänt che tott i al ciamèven incanta bess. Marino Piazza l'à vént al premi ed truvadåur d'Itâglia a la Sagra dei Cantastorie dal 1970. In chî ân la tachèva a murîr la figûra dal fuléssta e par quasst al fò custratt a fèr al cumerciànt. Al n'avèva mai smèss ed fèr al fulèssta parchè ai piaséva ed trèr la zänt a la so bancarèla ed pici poci cun dal zirudèl e dal fôl impruvisè lé par lé. Stra i artéccuel ch'al vindéva l'era specializè såura tott in curtlén da bèrba e al fundè anch'na mèrca sò: la PIMAR.
Donne mortali
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Telefilm }}
{{CITAZIONE|Qvisti chè i èṅ „dóni murtàli“.|Tagline dal film}}
Donne mortali (Dóni murtàli) l'è na docufiction americàna dal canàł Investigation Discovery ch'la dascór ad fat ad sangṿ sucès dabòṅ mis in òpra da dal dóni in di cunfrònt di sò parènt o amìg in generàł. Na puntàda la cònta 'l vicéndi ad tri dóni sasìni difarènti.
A s trata 'd dóni sénsa cōr e dimóndi catìvi, muróśi gelóśi ch'i n s cumpatìsan pròpria briśa 'd èsar la secónda sièlta, ch'i pènsan sōl par lōr, a far-as mantgnìr sénsa far gnint o a far la bèla vita pinsànd sōl a i bèsi, ch'i n vōlan bèṅ a ninsòṅ, gnanc a i sò putèṅ, dóni purcùsi ch'i śōgan cun la vita 'd chi àtar, ragàsi alśēri ch'i dvèntan rabìdi quànd i capìsan ch'la fèsta l'è finìda parchè quànd al ròbi i n gìran minga p'r al vèrs giùst, qualchidòṅ al gh'à da cagàr-la s'al fus in bras a Dio.
Dal prugràma i èṅ stadi giràdi ùndas stagiòṅ par sènt-sinquànta puntàdi e pasa in tut a vgnir a 'dès ma, vist al sucès dla traśmisiòṅ, la série l'è drē a cuntinuàr incóra.
In Itàglia la série l'è traśmìsa p'r i canài dal grup Discovery Italia cuma Real Time e Nove.
In dal prugràma i persunàǵ dal stòri i èṅ interpretâ da di atōr e 'l vicéndi i èṅ cuntàdi in studi da di parènt o di amìg di prutagunìsta, da di espèrt e da la criminòluga, èx mémbra d'l FBI, Candice DeLong ch'la fà 'l punt dal vicéndi.
A la fiṅ dla puntàda a s vîṅ a savēr anc quàl è stada la punisiòṅ dada da i giùdas p'r al crìmin fat.
Culegamènt estéran
}}
Fornöv
Fornöv (Fornovo di Taro in italiân) l'è n c'mòn äd 6.080 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
La maschera di cera (film 2005)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A gh sarà 'n mutìṿ s'i pàr'n acsè véra!|Tagline dal film}}
La maschera di cera (La mascra 'd céra) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e austragliàṅ dal 2005 ad Jaume Collet-Serra, chè a 'l sò debùt da regìsta.
Prudót par la Dark Castle ad Joel Silvre e ad Robert Zemeckis, 'l è custâ quarànta migliòṅ ad dòlar ma al 'n à fat sù da piò ad stanta.
Sunt
Un grup ad siē amìg śōvan i èṅ i viàś ad nòt p'r andàr a védar na pardìda dimóndi impurtànda ad football americàṅ. A gh'è la Carly Jones (Elisha Cuthbert), sò fradèl Nick (Chad Michael Murray), al sò muróś Wade (Jared Padalecki), la Paige Edwards (Paris Hilton), al sò muróś Blake (Robert Ri'chard) e Dalton Chapman (Jon Abrahams).
Dòp avér pasâ la nòt darènt a 'n bòsc, la matìna dòp i ragàs i s réndan cònt che qualchidòṅ al gh'à tirâ un brut schèrs śbargànd la sìngia 'd trasmisiòṅ 'd una dal dū màchini. Méntar Wade e la Carly i tōś'n un pasàǵ 'd òṅ ch'al s éra śibî ad jutàr-i purtànd-i in dla sità 'd Ambrose lè davśèṅ, chi àtar i vàn'n a la partìda. Rivâ là i dū i càtan che tut i abitànt dal pòst, in dal céśi e in dal cìnema in dua i dàn'n ad cuntìnuv al film Che fine ha fatto Baby Jane?, i èṅ dvintâ dal statvi ad céra, a part dū śmèi ad nóm Bo e Vincent (Brian Van Holt).
Culegamènt estéran
}}
Age Bassi
{{Metacaixa
Age Bassi (Lôd, 1922 - Lôd, 29 ed znèr 1996) l'è stä un giurnalista itagliàn, al püsée cunusìd in Itaglia in s'la storia e i tradisiòn ad Lôd.
La sitê ad Lod la g'ha dedicä una via, un Cëintar par ansiän e un Prèmi Leteräri.
Noti
}}
Rumâgna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
La cunprànnd äl pruvénzi ed Furlé-Ziṡêna, Ravêna, Rémmin, al distràtt ataiṡ a Iómmla, la Rumâgna tuschèna e däl pèrt däl Mèrc.
Ligâm ed fòra
}}
.联通
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2016.
Sganarêl o 'l Bêc imaginàri
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Sganarêl o 'l Bêc imaginàri (Sganarelle ou le Cocu imaginaire) l'è na cumédia in vêrs, in 'n ât ùnic, dal Molière, scrìta in dal 1660. In cla cumédia chè al Molière al tóś in gîr un marì ch'al s crèd bêc.
Sunt
Per na séri 'd equìvoc ch'i s seguìsen, na còpia 'd inamurê e na còpia 'd e-spōś i s ìn fàt l'idéa 'd èser dvintê bêc, mèinter che invéci a gh'è sól di contìn'v traviśamèint di fat.
Colegamèint estèren
}}
5 bambole per la luna d'agosto
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Al sasèṅ al masa sèmpar lentamènt ma cun dla cativèria.|Tagline dal film}}
5 bambole per la luna d'agosto (Sinc bàmbuli par la luna 'd Agóst) 'l è 'n śal dal 1970 ad Mario Bava ch'al tōś ispirasiòṅ in na manéra libra da 'l racònt dl'Agatha Christie „Déś indiàṅ pìcui“. 'L à fat sù ssanta-sinc migliòṅ ad franc.
'L è stâ girâ a Róma e in dal Lasi e pò distribuî anc a 'l èstar c'n i tìtui “Five Dolls for an August Moon” in di Stat Unî, “Cinco muñecas para la luna de agosto” in Spaggna, “L'île de l'épouvante” in Frància e “5 dockor i augustimånen” in Śvèsia.
Sunt
Dòp avér catâ la fórmula dna réśna sintètica, al profesōr Fritz Farrel (William Berger) al vèṅ invidâ insém a sò mujér Trudy (Ira von Furstenberg) a pasàr un fiṅ 'd stmana a cà d'l industriàł George Stark (Teodoro Corrà). Chi lò al gh'à na vila in n'ìśula in dua a n gh viṿ ninsòṅ àtar. Par l'ucaśiòṅ al ciàma anc di àt'r amìg par na fèsta, Nick Chaney (Maurice Poli) e la sò spóśa Marie (Edwige Fenech) e i sgnōr Davidson, Jack (Howard Ross) e la Peggy (Helena Ronee). I gh'èṅ anc la mujér d'l industriàł, la Jill (Edith Meloni), e àtar dū, la fiōla dla guardiàṅ Isabel (Ely Galleani) e Jacques (Mauro Bosco). George al vrév ch'al siensiâ al gh vindìs al brevét ma a n gh'è gnint da far. Anc Jack e Nick i armàgnan c'n al bèc sut.
La matìna dòp la Jill la và a catàr Charles (Mauro Bosco), al barcarōl sò amànt ch'al i ìva cumpagnâ lè, ma lò 'l è stâ cupâ e la barca la s cata piò. Piàn piàṅ i òspit i tàc'n a murìr òṅ dòp c'l àtar.
Culegamènt estéran
}}
Lesgnàn
Lesgnàn (Lesignano de' Bagni in italiân) l'è n c'mòn äd 4.363 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Don Camél (félm)
{{dialort | dial=Arzân}}
Don Camél l’é un félm dal 1952, dirèt dal regésta Julien Duvivier. L’é la préma dal j-avintûri ‘d la furtunêda sèria cun al ‘stès nòm, trâta da i lèber scrèt da Giovannino Guareschi.
La stòria
La stòria l’é mésa a Bresèl, un paeṣèin in avêrta campâgna, in pruvîncia ed Rèz, ânca se còst al vîn mai dèt int al léber, dōve al pâroch Don Camél e al séndech cumunésta Pepòun Butâs în in lôta cunténva un dé a drê cl’êter.
Tót dû a tèinten ed dêres cûntra in tót i môd sibèin che dôp a 'gh la chêven dèspes a catêr ‘n’ acôrd che al vâga bèin a tó dû ind al sô quistiòun. Divêrsi vôlti Don Camél al vîn cridê dal crucifés ed l' altêr magiōr ‘d la cēṣa a câvṣa dal só temperamèint fugôṣ.
La mujêra ed Pepòun la pôrta al fiōl a batzêr, al nòm sciēlt da Pepòun l’é "Antonio Libero Lenin": Lenin in unôr ed l'idutrinadōr ed la Rivolusiòun d’Utòber. Don Camél al rifiûta rabiōṣ agh dîṣ: "E allora fatelo battezzare in Russia!", la mujêra ed Pepòun la s’ ufènd e la và via. Don Camél a’s fa grând cun al Crést ed l'altêr, ch‘ l’ al crîda e agh dîṣ che se al putèin al murés, an pré mìa andêr in Paradîṣ perché an n’é mìa batzê. Mèinter Don Camél al tèinta ed sustgnîr al só ragiòun, èco che a vîn dèinter Pepòun cun al ragasōl in brâs, e l’insést perché al vègna batzê cme al vôl ló. A se spôsten ind la tòra campanâria per decéder cun i pógn chi gh’à ragiòun.
Pepòun: "Vi chiedo la cortesia di ricordarvi del mio fegato: ho ancora i postumi di quella sventagliata di mitra (a’s riferés al peréiod ed quând l’êra partigiân)".
Don Camél: "Stai tranquillo che te li piazzo (i pógn) tutti al piano superiore!".
Don Camél al và avânti decîṣ, Pepòun l‘ é indecîṣ e al tèm l'aversâri mó al partés subét cun un dirèt.
Don Camél: "Come lo chiamiamo, allora, questo fantolino?"
Pepòun: "Antonio Libero Camillo".
Don Camél al cunclód cun al dîr: "E allora lo puoi chiamare Lenin: vicino ad un Camillo, quei tipi lì non funzionano".
A la fîn, a câvṣa ed ‘na lîte generêla, Don Camél al vîn spidî a fêr al pâroch in un paeṣèin ed muntâgna: còsta l’é la punisiòun dêda dal vèschev perche' Don Camél l’à tôt pêrta a la scasutêda scupiêda in paèiṣ, butând zò dodés aversâri.
Ânca se, in polética, în inséma a dō rîvi cuntrâri, Prēt e Séndech a’s rispèten e an gh’àn mìa ed dòbit a intervgnîr in favōr ed cl' êter o a fêregh un sègn ed riguêrd, arcgnusènden al valōr. Dû fât cme sègn în quând Don Camél al mûnta inséma al quadrê ed la bòcs e al bóta zò in pôch secònd al bucsór ch’ l’ îva scunfét al campiòun lochêl e al séndech; cl' êter, quând al Séndech, la giûnta comunêla e la bânda dal paèiṣ a vân a la stasiòun a salutêrel e avgurândegh "prûnta guarigiòun" e un râpid artōren al paèiṣ (in realtê' tōt a sân che Don Camél al vîn mandê via per punisiòun, mó nisûn l’ al cunfèsa).
Chiêter ed la sèria
E un arfacimèint:
Colegamèint d'ed fōra
}}
Uspitalèt (Ligûnchi)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
Uspitalèt (Ospitaletto in italiân - Osdâl int al dialèt dal pôst) l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Ligûnchi, in pruvîncia ed Rèz. L'é int la vâl dal turèint Ruşèndla, lòng a la strêda ch' la pôrta al Pâs ed la Pradarèina e la Garfagnâna, l'é luntân 4 chilômeter dal cèinter dal Cmûn.
La cunuméia dal pôst l'é pugêda insém turîşem stagionêl, a gh'è 'd' impiânt per siêr, albêregh e traturéi, al sotbôsch l'é réch ed fónz.
Stôria
Uspitalèt al ciapa al nòm da 'n uspitêl che, cm' a vōl la memôria, al sia stê fundê p'r al vrèir ed Matélda ed Canòsa. La Grancuntèsa l'à fât tirêr só dimòndo uspitêl che, cun al bôt ed 'na campâna, infurmêven i pelgrèin e i viandânt ch' a s'ēren pêrs, da che pêrt l'ēra l'uspitêl.
An s' à mia quând al sia stê tirê só l'uspitêl, mó a 's pèinsa che a 'gh fós bèle préma dal XI sècol. Al 7 setèmber 1920 Uspitalèt, cme tót l'êlt Apenèin arzân, l'é stê ruvinê da un grôs taramôt ch' l' à butê zò tót al paèiş, a s'é salvê sōl 'na cà e la tòra dal campâni ed la cēşa.
Pôst interesânt
Sibèin che al taramôt dal 1920 l'âbia cambiê l' aspèt 'd Uspitalèt, armâgnen soquânt sègn dal só pasê. La cēşa tirêda só int al 1658, arfâta int al 1930 l'é dedichêda a Sânt' Âna, la 's preşèinta cme un stâbil modêren, la tòra, stachêda dal stâbil ed la cēşa, l'é ûn di pôch fabrichêt, ed tót al crinêl, a salvêres dal la ruvîna dal 1920
Stasiòun per siêr
A Uspitalèt a gh'é 'na stasiòun céca per siêr ch' la gh' à 3 pésti da disèişa (nîgra, ròsa e bló) e un câmp e-scōla per un tôtêl ed 7 chilômeter ed pésti. J impiânt per turnêr só în 3 "skilift" tra i 1.200 e i 1.600 mēter. Da l' invêren 2010 j impiânt în sarê, e a gh'é in discusiòun al progèt per fêr turnêr a partîr la stasiòun per siêr.
Vōş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Ospitaletto (Ligonchio) trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
}}
Baîṣ
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE }}  Baîṣ (Baiso in italiân) l’é na cmûna ed pió ed triméla abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, ch'as câta a 30 km a mezdé ed Rèz.
Stòria
S’arfà al 954 la préma nômina ed Bagisium e la catòm int la Vita Mathildis ed Donizone quând al pêrla ed l’asèdi ed Canòsa. In chi ân lé la stòria ed Baîṣ l’é lighêda a la faméja Baisi ch’la tôt apûnt al nòm la localitê. J elemèint de sta faméja în stê despès al sègvit ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa e ind al quistiòun êren sèimper da la pêrt ed la Cêṣa, acsé da utgnîr da i vèschev ed Rèz in fèdev tót al teritôri ed la Pēv ed Baîṣ, ṣlargândes pó int al 1144 ânch vêrs la badéia ed Marôla, e ucupând tèri a dréta e mansèina dal Sècia L’unitê dal fèdev la s’é ròta e int al 1174 i Baisi àn pêrs la giurisdisiòun dal tèri d’ed là dal Sècia. Al fèdev a gh’é armêṣ al véli ed Baîṣ, Lurân Maiâtica, e Canécia. Int al 1256 Baîṣ l’é pasê dal tót sòta i Fogliani e int al 1315 al riṣultêva cme cmûn iscrét int al Léber di fôgh e al cuntêva 37 faméj proprietâri e êtri 46 che stêven ed cà. Al castèl l’é stê al cèinter ed divêrsi lît, pêrs e turnê avèir da i Fogliani, da i Baisi e da j arzân, mó al fîn àn vînt i Fogliani che l’ àn tgnû fîn al 1472, ân che la faméja l’à pêrs tōt i sô bèin in muntâgna. A gh’àn tôt al pôst j Estensi fîn al 1553. Dôp divêrsi vicèndi, int al 1641 n’în stê invistî i Levizzani, titolêr ânch dal fèdev ed Levisân. Caschê i fèdev, int al 1796, Baîṣ l’é stê cmûn fîn al 1807 quând l’é dvintê frasiòun ed Carpnèida, L’à turnê catêr l’indipendèinsa cun al decrêt Farini che int al 1859, a la vigèlia ed la nâsita dal Règn d’Itâlia, l’à arnuvê l’antîgh cmûn.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Medsàn
Medsàn (Medesano in italiân) l'è n c'mòn äd 10.221 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
1834
Al 1834 (MDCCCXXXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Testimone nudo
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na pasiòṅ ch'a salta adòs, un fōg ch'a mónta sù.|Tagline dal film}}
Testimone nudo (Testimòṅ nûd) 'l è 'n thriller eròtic dal 2002 ad Kelley Cauthen girâ diretamènt p'r al marcâ d'l home video.
'L è stâ girâ a Los Angeles c'n un budget stimâ 'd un migliòṅ ad dòlar.
Sunt
Dòp ès'r-as gusâ n'atōra 'd film pòran e putàna par bèsi, la Julie Spencer (Catalina Larranaga), al killer a pagamènt Gav Reed (Mark Sivertsen) al partìs p'r andàr a masàr durànt na fèsta in cà sua la pulìtiga Mary Washington (Angela Sargeant), ch'la vōl dvintàr sìndaga a 'l pòst ad Charles Garland (Michael Canavan), ma al falìs al cōlp parchè al culpìs òṅ ch'a gh'éra lè darènt, Frank Constantine (Don Short). Al sasèṅ al gh la cava listés a scapàr via in mèś a 'l caśèṅ e 'l detective Killian (Daniel Baldwin) al n pōl far gnint.
Turnàda in dal sò apartamènt ch'la divìd cun n'atra malnéta sò para, la Carly Marsh (Angie Everhart), la Julie la decìd ad dar 'n òć a la sò gusàda ch'l'iva tirâ śò cun na telecàmera, qvàl lè 'l è 'l sò visi. In cal méntar Gav al và a catàr al sò mandànt, Ian Hunter (Evan MacKenzie), par dir-ag ch'i èṅ in dla mèrda parchè cla rója ch'al s éra fat l'iva registrâ incòsa, anc i dascōrs in du i s mitìvan 'd acòrd par far fóra la Mary. Ian al diś ch'a gh pènsa lò ma pò 'l órdna a la Marina (Lauren Reina), la sò amànta, ad sparàr-ag.
La Julie, ch'la lavóra insém a la Carly p'r un regìsta budlòṅ ad film spurcaciòṅ ad nóm Max Reuter dit “Slim” (Joe Costanza), la vîṅ cupàda dòp avér dit ch'la gh'à la caséta vìddeo in cà sua e 'l sò còrp al finìs in dla masa 'd Hollywood. Killian, cumpagnâ p'r al sò jutànt Greg Dalton (Willie Gault), al và a far dal dmandi a la Carly, al càś 'l è suo. La Marina la và a pascàr la caséta ma la n cata gnint, pò la masa Slim. Da 'l cant suo Killian al śibìs a la Carly ad pasàr la nòt da lò par prutèśar-la ma pò a gh finìs a lèt.
Culegamènt estéran
}}
16 ed znèr
Al  l'è al prémm dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 349 dè a la fin dl'an (350 in di an biśestìl).
Mónc
Mónc (Monchio delle Corti in italiân) l'è n c'mòn äd 1.082 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Tèxas
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Tèxas (Texas in Inglés, a s lèś /ˈtɛksəs/) 'l è 'n stat di Stat Unî nâ al 29 ad Dicémbar dal 1845 ch'al s cata in dal sud, a 'l sèntar, dal paéś. 'L è cgnusû cuma Lone Star State (Al stat dla stéla da par lē) e al sò mòt 'l è Friendship (Amicìsia).
La sò capitàla l'è Austin cun Houston, Sant Antóni, Dallas, Fort Worth e El Paśo atri sità impurtànti. La sò siggla pustàla l'è TX. La paròla Texas la daśvèṅ da 'l Táysha, ch'in dla léngua druàda da gl'indiàṅ Hasinai a vōl dir “da la stésa banda” o anc “amìg”.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su 'l alevamènt dal bèsti, l'indùstria dal petròli e in sla tecnulugìa élta.
Geugrafìa
Davśèṅ a lò i s càtan: al Mèsic Nóṿ a nòrd-òvest, 'l Oklahoma a nòrd, 'l Arkànsas a nòrd-èst, la Luiśiàna a èst e al Mèsic a sud. Cun na superfìsi ad 696.241 km² 'l è al stat più grand dòp l'Alàska.
Al paéś al s cata a nòrd dal fiùm Rio Grande e al gh'à dal piàni, di deśèrt, dal furèsti, dal palùdi, dal muntàgni e di pòst séc.
Pupulasiòṅ
La pupulasiòṅ texàna l'è dimóndi misćia, ma dagnóra tut i èṅ o biànc o négar. P'r al cinsimènt dal 2006 la ś divìd acsè:
C'n i sò óltar vint-siē migliòṅ 'd abitànt (dat dal 2012), al Tèxas l'è al stat americàṅ cun più abitànt ad tut dòp la Califòrgna.
Pulìtica
Al Tèxas 'l è 'n stat ch'al strica 'l òć a la dèstra da dimóndi tèmp (specialmènt da i tèmp dgl'elesiòṅ dal presidènt Ronald Reagan ch'l à vìns lè in dal 1980) ma prima i ér'n i demucràtic a cmandàr là, difàti sōl quàtar vòlti i texàṅ i ìvan sarnî di presidènt republicàṅ in dla stòria lōr. Al guvernadōr 'd adès, da 'l 2000, 'l è Rick Perry dal Partî Republicàṅ.
Culegamènt estéran
}}
Gallagher
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Leo Anthony Gallagher, Jr., cgnusû méj cuma Gallagher (Fort Bragg, 24 ad Luj dal 1946), 'l è 'n còmig americàṅ.
'L è dvintâ famóś p'r i sò spetàcui in dua 'l è sòlit schisàr e spaplàr cun na masa, ciamàda Sledge-O-Matic, dal ròbi da magnàr, specialmènt al lingóri.
Biugrafìa
Uriginàri dla Carulìna dal Nòrd, 'l è carsû in Ohio par pò andàr a star in Flòrida par via dal sò aśma. In dal 1970 al s làurea in inśgnerìa chìmica, studiànd anc literadùra ingléśa. In séguit al taca a lauràr insém a 'l còmig e muśicìsta Jim Stafford ma pò al decìd ad far di spetàcui da par lò. In dal 1975 al gh la cava a śibìr-as a 'l The Tonight Show.
In dal 2003 al próa a candidàr-'s a guvernadōr dla Califòrgna cuma indipendènt, rivànd a 'l 16śum pòst muciànd sù sinc-mila vōt a 'l incìrca cónt'r i quàtar migliòṅ e dū dal vinsidōr, Arnold Schwarzenegger.
Leprechaun (film)
{{Metacaixa
Gallagher
Àtar prugèt
}}
Leprechaun (film)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tut i al péscan par mâr e par tèra ma chi śgranfgna 'l mè òr al finirà sóttèra!|Tagline dal film}}
Leprechaun (id.) 'l è 'n film ad scarésa dal 1993 scrit e dirèt par Mark Jones ch'l à vèrt la série di film di Leprechaun c'n i séguit Leprechaun 2 (1994), Leprechaun 3 (1995), Leprechaun 4 - Nello spazio (1997), Leprechaun 5 (2000), Leprechaun 6 - Ritorno nel ghetto (2003) e 'l arfacimènt Leprechaun: Origins (2014).
Al film 'l à muciâ sù òt migliòṅ e mèś ad dòlar, dimóndi da piò di cóst fér'm a nuvsènt-mila.
Sunt
In dal 1983 Daniel O'Grady (Shay Duffin) al tórna a cà da 'n viàś in Irlànda e al diś a sò mujér (Pamela Mant) ch'al gh l'à cavàda a ciapàr un Leprechaun (Warwick Davis) e a fargàr-'g al sò òr. Méntar lò al và a saplìr-'l in giardèṅ, al fulét catìṿ al salta fóra da la valìś e al cópa la dóna. Quànd 'l óm al tórna in cà 'l al férma druànd un quadarfój e pò al próa a bruśàr-al viṿ ma a gh vèṅ 'n infàrt e al mōr.
Déś an dòp J.D. Redding (John Sanderford) e sò fiōla Tory (Jennifer Aniston) i còmpran la cà di O'Grady p'r andàr-'g a star. Quànd i rìvan lè i càtan Nathan Murphy (Ken Olandt), sò fradèl Alex (Robert Hy Gorman) e 'l sò amìg stùpid Ozzie Jones (Mark Holton) ch'i èṅ drē a dar-ag la pitùra. Sénsa vlēr al minciòṅ al vèra la casa in du 'l éra sarâ 'l leprechaun librànd-al. 'N arc-celèst al gh fà védar in du 'l éra lugâ 'l òr e Ozzie al và a pascàr la pgnata cun sèg Alex ch'al gh'à paùra ch'al s faga mâł. Quànd a salta fóra 'n sachét pîṅ ad munédi 'd òr, Ozzie al in manda śò una.
Ma 'l leprechaun al vōl indrē al sò teśôr e 'l è prònt anc a cupàr par far-al.
Culegamènt estéran
}}
La Bouche
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|A ha ye heyee wanna be my lover? I must confess girl, yes, I wanna be your lover, take a chance, my love is like no other, on the dancefloor getting down, hold tight, I'll never let you down, my love is definitely the key, like boyz ii men I'm on bended knee, loving you, not like your brother, aw yeah.|Sè, vō't ès'r al mè muróś? A gh'ò da vudàr al sac ragasōla, sè, a vój ès'r al tò muróś, tó l'ucaśiòṅ, al mè amōr 'l è difarènt ad tut chi àtar, andànd śò in dla pista da bal, a t tgnarò strica, a n t daludarò mai, al mè amōr 'l è la ciàṿ séns àtar, cum i baghét e i óm a sòṅ in śnòć, vlénd-at bèṅ ma minga in dla manéra ad tò fradèl, sè.|Be My Lover, 1995|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I La Bouche (La Bóca in Francéś) i èṅ stâ 'n duo muśicàl dal gènar eurodance, prudót p'r al tedésc Frank Farian. I gh fàvan part la cantànta Melanie Thornton e 'l rapper Lane McCray, tut dū americàṅ.
Biugrafìa
Al prim braṅ vgnû fóra p'r al prugèt La Bouche, nâ in Germàgna in dua a gh'éra andàda a star la Melanie Thornton par far la cantànta dance, 'l è Sweet Dreams dal 1994. La canta la gh'à un sucès clamuróś in tuta Európa e anc in Austràglia. Anc al secónd sìngul Be My Lover dal 1995 al fà sèntar, tucànd al prim pòst dal clasìfichi tedéschi e austragliàni e la Top 10 in quatòrdas paéś dal nòstar cuntinènt.
Méntar l'éra incóra la cantànta di La Bouche, la Thornton la dà la sò vóś a 'l braṅ Tonight Is The Night di Le Click.
In dal 1996 a vîṅ fóra 'l prim disc dal grup, Sweet Dreams, cun dènt'r i prim dū sìngui e anc da gl'atri canti vgudi fóra da par lōr cuma I Love to Love, Fallin' In Love e Forget Me Nots. Cal lavōr chè al dvénta disc dópi ad plàtin vindénd da piò 'd òt migliòṅ ad còpi in tut al mónd.
In dal 1998 a véd la luś al secónd àlbum, A Moment of Love, c'n i sìngui You Won't Forget Me, Bolingo, S.O.S. e A Moment Of Love e 'l còver I Can't Stand the Rain dl'Ann Peebles, Body & Soul dla Marvin Gardens e Unexpected Lovers di Lime.
Dòp dū àlbum la Thornton la mòla i La Bouche par tacàr na caréra da par lē. Al sò pòst al vîṅ ciapâ par la Natacha Wright e 'l grup al fà vgnir fóra 'l sìngul All I Want in d'l Avrìl dal 2000.
Al 24 ad Nuvémbar dal 2001 la Melanie la mōr in 'n incidènt in aparéć, al vōl dla Crossair nùmar 3597, méntar l'éra drē a 'ndàr a Śurîg p'r un spetàcul televiśìṿ in Śvisra. P'r arcurdàr-la, al prudutōr Farian 'l à muntâ un braṅ (In Your Life) cun la sò vóś a i tèmp di Le Click.
Culegamènt estéran
}}
Keys to Tulsa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
1689
Al 1689 'l è 'n an dal XVII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Keys to Tulsa
Sunt
Richter Boudreau (Eric Stoltz) al viṿ a Tulsa in Oklahoma e 'l lavóra da giurnalìsta faghénd dal recensiòṅ di film anc s'l è da spés in ritàrd c'n i sò artìcui tant da risćiàr al pòst. Sò màdar Cynthia (Mary Tyler Moore), a 'l cuntràri 'd lò ch'al fà fadìga a pagàr al buléti parchè 'l è sèmp'r in buléta, l'è pîna 'd bèsi ma la n è minga tant gustóśa sèg parchè la preferìs c'l àtar fiōl, Billy (Josh Ridgway).
Richter al gh'à da dar indrē di bèsi a Ronnie Stover (James Spader), traficànt ad dròga ch'l è spuśâ cun la sò èx muróśa, la Vicky (Deborah Kara Unger). Chi lē, p'r èsar dvintàda la mujēr ad cla canàja 'd Ronnie, l'è stada casàda via da la sò famìja e la gh'à di rapòrt sōl cun c'l imbariagòs e deprès 'd sò fradèl, Keith Michaels (Michael Rooker).
Culegamènt estéran
}}
Pussy Riot
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Virgin Mary, Mother of God, put Putin away, put Putin away, put Putin away. Black robe, golden epaulettes, all parishioners crawl to bow, the phantom of liberty is in heaven, gay-pride sent to Siberia in chains. The head of the KGB, their chief saint, leads protesters to prison under escort, in order not to offend His Holiness women must give birth and love.|Vìrgin Marìa, Màdar ad Dio, para via Putin, para via Putin, para via Putin. Vistî négar, spalìni duràdi, tut quéi dla paròchia i s métan in śnòć, al fantàśma dla libertà 'l è in dal cēl, qvéi dal gay-pride mandâ in Sibèria in cadéni. Al cap dal KGB, al sò cap sant, al manda i manifestànt in parśòṅ sóta scòrta, p'r a n uféndar minga Sò Santità al dóni i gh'aṅ da parturìr e dar amōr.|Virgin Mary, Put Putin Away|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Ennio Morricone
{{Metacaixa
Pussy Riot
In dal méś ad Mars dal 2012, tri dóni dal grup i èṅ stadi misi in arèst cun l'acùśa ad cumpurtamènt viulènt e ultragiōś p'r avér fat n'eśibisiòṅ còntra Putin sénsa parmés in dla Catedràla ad Crist Salvadōr. Che lōr, dòp ésar-'s fati al ségn dla cróś, i aṅ tacâ a sunàr na canta par dmandàr a la Madóna ad mandàr via Putin e puntànd al dî anc còntra Cirillo I parchè, a lōr giudìsi, lì lò al créd più a Putin che a Dio. Al guàrdi, in gnanc un minùt, i i aṅ paràdi fóra subìt.
Ennio Morricone
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pussy Riot
A s trata ad:
Da la lōr banda i s èṅ dit: Kate Nash, Red Hot Chili Peppers, Sting, Cornershop, Faith No More, Peter Gabriel, Jarvis Cocker, Pete Townshend, The Joy Formidable, Madonna, Björk, Neil Tennant di Pet Shop Boys, Alex Kapranos di Franz Ferdinand, Beastie Boys, Patti Smith, Genesis, Corinne Bailey Rae, Courtney Love, Paul McCartney, Yōko Ono, Refused, Elio e le Storie Tese, Zola Jesus, Billie Joe Armstrong di Green Day, Die Antwoord, Genesis, Tegan and Sara, Johnny Marr e àt'r incóra. L'Ugnòṅ Europea, par bóca ad Catherine Ashton, la s è dita in pinsēr p'r al cundisiòṅ duri ad detensiòṅ e par la manéra ad purtàr avànti al prucès.
I gh daṅ invéci adòs al Patriàrca dla Cèsa Urtudòsa, Cirillo I, e al regìsta Nikita Mikhalkov ch'al s è dit prònt fiṅ da subìt a firmàr na létra avèrta cònt'r ad lōr.
Ennio Morricone
Biugrafìa
A 'l inìsi dla sò caréra al scriv dal culòni sunóri par Luciano Salce, la Lina Wertmüller e Bernardo Bertolucci, par pò pasàr a 'l western ad Sergio Leone (Per un pugno di dollari, Per qualche dollaro in più e Il buono, il brutto, il cattivo). In séguit al s davśìna a 'l mónd dla scarésa (Amanti d'oltretomba) e dal cìnema 'd aṿtōr (I pugni in tasca ad Marco Bellocchio, Uccellacci e uccellini e Teorema ad Pier Paolo Pasolini, in séguit anc Il Decameron, I racconti di Canterbury, Il fiore delle Mille e una notte e Salò o le 120 giornate di Sodoma). In dal 1967 al vîṅ sarnî par Marco Ferreri p'r al sò L'harem méntar dū an dòp al firma la culòna sunóra ad Metti, una sera a cena ad Giuseppe Patroni Griffi.
Pussy Riot
Dòp che la cantànta Madonna l'iva dâ al sò apòǵ a 'l grup durànt un sò cuncèrt in Rùsia, faghénd védar la scrita "Pussy Riot" in sla sò schina, al premier in secónda rus Dmitrij Rogozin al gh rispónd acsè: «Tut qvéli ch'i èṅ stadi dal r... ad sòlit i téndan a far in gir dal lesiòṅ su cuma a s fà a star a 'l mónd, specialmènt quànd la s cata a 'l èstar in tournée». Di asuciasiòṅ dla sità ad San Pirèṅbùrg i aṅ pò fat càuśa a lē e a gl'urganiśadōr dal cuncèrt, dmandànd-ag déś migliòṅ 'd euro p'r avér dascórs in favōr di gay e dal "Pussy Riot", andànd acsè, a sò dita, còntra la léǵ dla sità e a i sentimènt dal pòpul.
Ennio Morricone
Biugrafìa
A 'l inìsi di an Stanta al lavóra par soquànt thriller cuma Indagine su un cittadino al di sopra di ogni sospetto 'd Elio Petri, L'uccello dalle piume di cristallo ad Dario Argento, Le foto proibite di una signora per bene ad Luciano Ercoli, Uccidete il vitello grasso e arrostitelo ad Salvatore Samperi, Una lucertola con la pelle di donna ad Lucio Fulci, La tarantola dal ventre nero ad Paolo Cavara, Il gatto a nove code ad Dario Argento, Giornata nera per l'ariete ad Luigi Bazzoni, La corta notte delle bambole di vetro 'd Aldo Lado, Quattro mosche di velluto grigio ad Dario Argento, Mio caro assassino ad Tonino Valerii, Cosa avete fatto a Solange? ad Massimo Dallamano, Chi l'ha vista morire? 'd Aldo Lado, Spasmo 'd Umberto Lenzi e Macchie solari 'd Armando Crispino.
Pussy Riot
Mandàdi a giudìsi, dòp ch'i éran stadi tgnùdi dèntar par dagnóra tri méś sénsa ch'a fus depuśitâ furmalmènt 'l at 'd acùśa, al 17 'd Agóst dal 2012 i giùdas rus i aṅ cundanâ al Pussy Riot a dū an ad parśòṅ par „TEPÌŚUM RELIGIŌŚ“. In cal méntar al vèć campiòṅ ad scac Garry Kasparov, mémbar dal fòrsi 'd upuśisiòṅ ch'l éra preśènt ad fóra da 'l tribunàl par prutestàr, 'l è stâ farmâ par la pulisìa.
Ennio Morricone
Biugrafìa
In dal 1975 al scriv la mùśica par Labbra di lurido blu méntar 'l an dòp al filma qvéla ad Novecento ad Bernardo Bertolucci. In chi an lè al tórna a la scarésa cun L'anticristo, L'esorcista II - L'eretico, L'orca assassina e Holocaust 2000. In dal 1978 e in dal 1980 a catém al mìstar Morricone in Il vizietto e in Il vizietto II. In dal 1983 al lavóra cun Tinto Brass in La chiave pò 'l an dòp al tórna a lauràr insém a Sergio Leone in C'era una volta in America.
Pussy Riot
Nòti
}}
Ennio Morricone
Biugrafìa
A la fin di an Utànta al scriv al culòni sunóri ad Frantic par Roman Polanski e 'd Nuovo Cinema Paradiso par Giuseppe Tornatore, pò in dal 1990 'l è la vòlta ad Pedro Almodóvar e dal sò Légami!. In dal 1996 al tórna a scrìvar par Dario Argento in La sindrome di Stendhal e al fà cumpàgn anc dū an dòp c'n al sò Il fantasma dell'Opera. In dal 2000 al scriv la mùśica 'd Malèna, una dal sò tanti culaburasiòṅ cun Giuseppe Tornatore.
Da 'l 1980 in avànti 'l à laurâ anc da spés par di regìsta americàṅ 'd prim piàṅ cuma John Carpenter (La cosa dal 1982), Brian De Palma (The Untouchables - Gli intoccabili, 1987, Vittime di guerra, 1989 e Mission to Mars, 2000), William Friedkin (Assassino senza colpa?, 1987), Barry Levinson (Bugsy, 1991), Mike Nichols (Wolf - La belva è fuori, 1994), Oliver Stone (U Turn - Inversione di marcia, 1997) e Quentin Tarantino (The Hateful Eight, 2015).
Culegamènt estéran
}}
Montcrüghel
Montcrüghel (Montechiarugolo in italiân) l'è n c'mòn äd 10.003 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Bibiân
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE }} Bibiân o Bibiēn (int al dialèt dal pôst) (Bibbiano in italiân) l'é un cmûn ed 10.021 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz més a 17 km tra mezdé e sîra ed Rèz e tajê da la  ferovéia Rèz- Canòsa.
Stòria
An n'é mìa fâcil dêr 'na dâta ed nâsita ed Bibiân: i sègn ed la préma preṣèinsa umâna (fònd ed capâni, rèst ed cerâmica, bundânt bagaj fât a mân ed silîcio) a s'arfân a l' època ed l'etê ed la prêda ed mèz. La lòunga permanèinsa di antîgh francèiṣ l'é testimuniêda da rèst ed l'etê dal fèr e dal tòun ed vōṣ cêltichi armêṣi ind al dalèt lochêl. L'urègin dal nòm l'é prubabilmèint lighêda a l'ucupasiòun rumâna dal I sècol e l'à tôt al nòm ed l'asegnatâri dal tèri: al pôst l'é stê prubabilmèint un Vibianus o Baebianus fundus, che l'arcôrda un fundus rumân puṣisiunê in sti pôst ed tèri dimòndi grâsi. Tânt i rèst rumân saltê fôra in sègvit a catêdi ed rôba antîga cme tericôti, cerâmichi, rôbi ed cà. L'é sōl cun l'etê medioevêla che la stôria ed Bibiân la dvèinta pió precîṣa atravêrs un prém cèinter abitê lòungh a la strêda ch' la purtêva al furtificasiòun che dêven inséma al Èinsa, e che ed còli a gh'armâgn la masésa costrusiòun furtifichêda ciamêda "Turâs". Ind al sècol XII la stòria ed Bibiân l'a's lîga in môd ch' an 's pōl mìa ṣlighêr al vicèndi di Canòsa, cme l'arcôrda ânch al stèma cumunêl. Int al 1155 al bōregh al srà dal tót més dèinter al fèdev canòsiân ed Bianèl, mèinter 'n' êtra localitê bibianèiṣa, Piasōla, l'êra bèlo da préma dèinter al fèdev. Ed la faméja di Canòsa Bibiân l'à segvî al vicèndi fîn al XVIII sècol, quând al pasêva a i marchèiṣ Gabbi (1757). Da divêrs stódi a s'é fât l'idèja che in ûn cunvèint benedetèin ed Bibiân în stêdi mési per sèimper al règoli ed la risèta per la prudusiòun dal Grâna. Bibiân l'à utgnû l'indipendèinsa cumunêla a l'època dal Dipartimèint dal Cróstel, mèinter cun la caschêda ed Napoleòun, j Este a l'àn més insèm a Muntèc. Al muciarà la grandèsa d'adès sōl int al 1860. Divêrsa da còla bibianèiṣa la stòria ed la frasiòun ed Bêrch (per dimòndi tèimp lighêda a Muntèc e a Pèrma), andêda a fêr pêrt dal cmûn ed Bibiân sōl dôp l'Unitê.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Bibbiano trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
17 ed znèr
Al  l'è al 17° dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 348 dè a la fin dl'an (349 in di an biśestìl).
Neviàn
Neviàn (Neviano degli Arduini in italiân) l'è n c'mòn äd 3.724 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
Cabo Frio
Cabo Frio a l'è una sitä dal Brasil in dal Stä ad Rio de Janeiro cun 186.004 abitant (2005). A l'è la sètima sitä püsè vëcia in d'la storia dal Brasil.
Cabo Frio la gh'ä nöu belìsimi aspiägi:
Zygmunt Bauman
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Zygmunt Bauman (Poznań, 19 ed novèmber 1925 – Leeds, 9 'd eśnêr 2017) 'l è stê 'n profesōr, sociòlog e filòśof polàc ed famìja ebrèa.
Biografìa
Nê in Pològna in dal '25, a 'l inìsi edl'ocupasiòun tudèsca dal 1939, al śóven Bauman 'l andèva a stèr in di teritòri ocupê dai soviètic. Finìda la Guèra, Bauman al studdièva sociologìa a l'universitê 'd Varsàvia, indû pò 'l avrèv anca insgnê. In dal 1968 Bauman al vin vìa dal Pològna, ch'a n'tira minga na bon'ària per i ebrèi. Al và a insgnèr a Tel Aviv e pò a l'universitê ed Leeds, indû al gh'armàgn infìn a 'l 1990.
Colegamèint estèren
}}
I guerrieri dell'anno 2072
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Ninsòṅ a scamparà a cal spetàcul chè.|Tagline dal film}}
I guerrieri dell'anno 2072 (I cumbatènt d'l an 2072) 'l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Lucio Fulci ambintâ in dal futûr.
Sunt
I gladiadōr i vènan instigâ a cumbàtar e custrét a masàr dal figùri ch'i gh s pàran davànti, frut dl'imaginasiòṅ, ma Drake al s tira indrē. La siensiàda Sarah Newman (Eleonora Brigliadori) la gh miśùra i pinsēr rabî ch'al gh'à in dla suca druànd di raǵ làśèr. Quànd lò al tórna in dla sò cambra al gh cata chi àtar gladiadōr ch'i tàc'n a dar-'g adòs e a piciàr-al. Al cap di preturiàṅ, Traven (Renato Rossini), al gh mét al bèc e al decìd ad masàr-an òṅ ma Drake 'l al férma dgénd che piutòst al s cuparév lò, mandànd acsè a gl'urtìghi al spetàcul.
Culegamènt estéran
}}
Nozèi
Nozèi (Noceto in italiân) l'è n c'mòn äd 12.724 abitant in d'la provênsa 'd Pärma.
1833
Al 1833 (MDCCCXXXIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
18 ed znèr
Al  l'è al 18° dè dal calendàri gregoriàn; a gh vólen incòra èter 347 dè a la fin dl'an (348 in di an biśestìl).
Nude restaurant
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Ninsùna da i tèmp dla Garbo la gh'à abû na manéra 'd armàgnar in si schérum c'n al caràtar dla Viva!|Tagline dal film}}
Nude restaurant (Risturànt nûd) 'l è 'n film grutésc americàṅ dal 1967 'd Andy Warhol ch'al 'l à girâ in na nòt d'l Utóbar dal 1967 in dal risturànt “Mad Hatter” (Caplàr mat) ad Manhattan.
Sunt
In un risturànt ad New York na dóna cavàda śò cun sōl dal mudandìni adòs (Viva) la dascór c'n al camarēr (Allen Midgette). Soquànt óm nûd i vànan via ma di àtar i rìvan lè a 'l pòst lōr mént'r òṅ al tira śò incòsa cun la càmera. I dū i sa spòstan da 'n tàv'l a c'l àtar par dascórar c'n i cliènt. A s davśìna pò 'n umèṅ piculèṅ (Taylor Mead) a 'l bânc par ciacaràr cun la sgnurìna e lē la taca na piva sèg ch'la n finìs piò. La gh cònta ad qvand l'éra pìcula e dal mónd catòlic in du la vivìva. 'L óm al la scólta ch'al pâr mèś indurminsâ pò al gh dà 'n taj e al s mét a dascórar c'n un suldâ (Julian Burroughs) ch'l iva fat la guèra in Vietnam.
In cal méntar la camarēra la và incóra adrē cun cla stòria di prēt spurcaciòṅ prima 'd dmandàr ad śmursàr la càmera. P'r un pôc la vèṅ cuntintàda ma pò c'l àt'r al tac' incóra a giràr e la dóna la cuntìnua acsè a dascórar da par lē di sò fat.
Cumènt
Un crìtic 'd alóra, Stephen Koch, 'l à scrit ad cal film chè: «Un grup ad soquànt óm e na dóna sōla i èṅ sintâ cavâ śò in un risturànt parchè 'l è tròp ad mòda armàgnar nûd cun cal pòran nóṿ 'd al dè 'd incō. I dascóran, i dascóran, i dascóran e anc s'ta t sfòrs ad capìr quèl, ta n gh cat gnint 'd interesànt... la cunfesiòṅ tròp lunga dla sgnurìna Hoffman a riguàrd dla sò giuinésa in d'l ambînt catòlic e al nutìsi su 'l prēt purcùs i riguàrdan più gl'usesiòṅ persunàli dl'atōra ch'i fat par qvéi ch'i èṅ». Invéci a Achille Bonito Oliva al film al gh'è piaśû: «'L òć cìnic ad Warhol al dà indrē na cundisiòṅ véra d'l óm mèdi americàṅ, e anc lò in na manéra pragmàtica al n gh scapa minga via, e gnanc 'l al vōl, esénd ch'i mudèi e i mèś druâ i n èṅ minga 'd fóra dla realtà americàna, ma dèntar.».
Culegamènt estéran
}}
Marcello Malpighi
Marcello Malpighi (Crevalcôr 10 marz 1628- Råmma 29 nuvembar 1694). L'è stè un medic.
L'è nè a Crevalcôr, vsein a Bulåggna. L'è famos in tt al mand par aver càpi com a funzionan i pulmón.
.quest
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2016.
Cambra ed Gargamèla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Cambra ed Gargamèla, ciamèda acsè c'm'a s ciamèva Gargamelle la mèder dal gigànt Gargantuà dal Rabelais, l'è steda na cambra a bòli druèda in di an Estànta da 'l CERN ch'al gh'feva di esperimèint cui nevtrèin per catèr la curèint debla nèvtra. I arsercadōr i impinìven la Gargamèla ed 12 m{{sup|3}} ed freon (scrìt CF{{sub|3}}Br). Cal lìquid chè, pēś, al permitìva méj, piutòst che 'l sòlit idrògen liquìd, 'd avér-egh più cumbinamèint ed nevtrèin, che acsè a s sarèv fât prìma a sernìr i muòun dai piòun. Al catamèint sperimentêl dal curèinti debli nèvtri al purtarà, in dal 1973, a 'l Prémi Nobel per la Fìśica ai tri fìśic Abdus Salam, Sheldon Glashow e Steven Weinberg, ch'i 'n avìven induinê l'eśistèinsa in dla só teorìa edl'interasiòun 'letrodébla.
Flavia, la monaca musulmana
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cuśa s pōl'n-i far i musulmàṅ ch'i cristiàṅ i n s aṅ bèla fat?}}
Gino Cervi
Gino Cervi (Bològna, 3 mâg 1901 - Punta Ala, pruvîncia ed Grosseto, 3 ed znêr 1974), l’é stê un atōr e dupiadōr italiân.
Flavia, la monaca musulmana
La pelìcula la tōś ispirasiòṅ da la Batàja 'd Òtrant dal 1480 e da la stòria dla mònaga Flavia Gaetani, splàda viva in chi an lè p'r avér lasâ 'l cunvènt.
Sunt
La Flavia Gaetani (Florinda Bolkan), fiōla 'd un sgnuròt dal pòst, Don Diego (Diego Michelotti), a 'l inìsi dal Quatarsènt l'è custréta da sò pàdar a dvintàr na mònaga in dal cunvènt in du a gh cmanda la màdar superióra (Jill Pratt). Un dè i rìvan lè dal dóni tarantulàdi e c'n al diav'l adòs ch'i tàc'n a far al purcùsi, strusiànd-as dapartùt. La sōra Livia (Raika Juri) la pèrd la ragiòṅ anca lē faghénd la daśnumóśa cun na dóna culgàda par tèra. Par cal mutìṿ lè, chi atri sōri i la cunségnan a 'l sgnuròt par far-la turturàr. La Flavia la dmanda in śnòć a sò pàdar ad pardunàr-la e ad lasàr-la libra ma a n gh'è gnint da far. Turnàda in cunvènt, lì lē la gh'à da védar 'n àtar quèl 'd arvultàr al stómag: un duca francéś (Spiros Focás) al viulénta na dóna in un ciûś in mèś a i nimâi sénsa ch'al sōri i dgìsan gnint.
La Flavia, ch'la n in pōl piò, la decìd ad scapàr via insém a 'n ebrèi ch'al sarvìs là, Abram (Claudio Cassinelli). La s è stufàda 'd un mónd in dua cal dóni i gh'aṅ 'd armàgnar schisi a chi óm acsè cuma 'l bèsti e gl'ebrèi a i cristiàṅ. E quànd la pénsa a Geśù Crist, a Dio, a 'l Spìrit Sant e a gl'apòstui, la fà a mènt ch'i èṅ tut di masć. Purtròp par lē, la vèṅ catàda subìt e purtàda incóra in dal cunvènt dòp avér patî soquànt cólp ad scùria in sla schina. Abram al finìs invéci in parśòṅ e ardùt in cadéni. A dar-ag fòrsa a gh pènsa la sōra Agata (María Casares), una ch'la pinsàva ad dvintàr papa e ch'l à sèmpar pascâ al putēr p'r al fémni.
Gino Cervi
Véta
Fiōl dal crétic teatrêl Antonio, Gino Cervi al respîra l'âria dal teâter fîn da cèch. Al cumîncia a piaṣèiregh acsé tânt che incòra putîn l’insést perché só pêder l’ al pôrta sêgh a vèder un quêlch spetâcol. Êlt, rubóst, cun ‘na bèla presèinsa, e cun di môd sgnurîl e gentîl, Cervi al cumîncia cme recitânt, per fêr al debót uficialmèint int al 1924 al fiânch ed la famōṣa Alda Borelli ind La vergine folle ed Henri Diamant Berger trâta da un drâma ed Henri Bataille. In dal 1928 al sé spusä con l'atora Ninì Gordini Cervi.
Flavia, la monaca musulmana
Sunt
Un dè i rìv'n in Pùglia i saracèṅ cmandâ p'r Ahmed (Anthony Higgins). Par la Flavia l'è l'ucaśiòṅ 'd avér l'arvìnsida in di cunfrònt ad sò pàdar e ad cal mónd lè che lē l'à sèmp'r abû in òdi. Dòp ès'r andàda a lèt sèg, la pòrta avànti l'arvòlta cónt'r i cristiàṅ.
Gino Cervi
Véta
L’utîn da subét un impurtânt sucès, sia ed póblich che ed crética, tânt che int al gîr ed dēṣ ân al lavōra cun al pió grândi compagnèi italiâni, per dvintêr pó prém atōr ind la cumpagnía Tofano-Maltagliati 1935 - 1937. La só vōṣ profònda e bèla, e la só straordinâria sensibilitê ind al recitêr, al fân dvintêr ûn di pió stimê atōr ed Carlo Goldoni, Sofocle, Dostoevskij e sopratót ed Shakespeare (ch’ al dupierà al personâg d’ Amleto ind la versiòun pr’al cínema che al gh’îva cme prutagonésta Laurence Olivier). Int al 1938, insèm a Andreina Pagnani, Paolo Stoppa e Rina Morelli, Gino Cervi al mèt insèm la cumpagnía dal Teâter Eliseo ed Ròma, e ch’al turà la diresiòun int al 1939.
Bèle ind i prémi ân '30 dòunca, còl ed Gino Cervi l’é un nòm bèin cgnusû e stimê dal teâter italiân. Ind al ‘stès peréiod ânca al cínema, che fîn dal prinsépi l’îva tót i personâg al sēni  per fabrichêr i prôpri artésta famōṣ, al s’n’adà ed Gino Cervi, esatamèint int al 1932. Mó a fêren un grând nòm dal cínema, égh pensrà al regésta Alessandro Blasetti, l’ al fà fêr al prutagonésta ed ‘na fortunêda sèria ed félm stòrich, cme Ettore Fieramosca 1938, Un'avventura di Salvator Rosa 1939 e La corona di ferro 1941. Sèmper Alessandro Blasetti, int al 1942, l’ al dirég in un comovèint félm Quattro passi fra le nuvole.