cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alice in Chains
'L esòrdi e al sucès
'L àlbum Dirt (pólvra), impinî dimóndi ad cal sòṅ pēś lè caraterìstic dal grup, 'l è stâ fat in d'l Aṿtòṅ dal 1992, e 'l è stâ 'n sucès cumerciàl e artìstic. Però i tèst 'd 'l àlbum, acsè scûr e duminâ par gl'argumènt 'd èsar da par lò (i sìngui Them bones, Angry chair), dla guèra (Rooster) e dla dipendénsa (Sickman, Junkhead, Down In a Hole e Dirt), i àṅ fat crédar in cal mumént lè che Layne Staley al fus un drugâ pódag. Adès a s sà che gran part ad cal sintìr dir lè 'l éra véra dabòṅ. Stés dascōrs p'r al basìsta Mike Starr ch'al mularà 'l grup par cla dipendénsa lè (li lò 'l è pò stâ vdû in dal Maǵ dal 2009 a New York sunàr in na cover band di Alice in Chains stés).
Dirt 'l è 'l àlbum più vindû dal grup ('l à anc tucâ al sèst pòst in dla clasìfica americàna dla Billboard, cun quàtar disc ad plàtin). In mèś a 'l disc a s cata anc un bran strumentàł sénsa tìtul in dua Tom Araya di Slayer al siga "I'm Iron Gland!".
Dū an dòp gl'Alice in Chains i faṅ vgnir fóra 'n àtar EP acùstic cun sèt braṅ Jar Of Flies (Baràtul ad móschi, Śnar dal 1994) e al disc al s piàsa diretamènt al nùmar òṅ in di Stat Unî, un quèl mai sucès prima p'r un EP. A dita dal chitarìsta Cantrell al disc 'l è stâ fat in na stmàna o pôc da piò. Quést chè 'l è 'l prim lavōr c'n al basìsta nóṿ Mike Starr ch'al scriv anc quàtar cansòṅ. I sìngui i èṅ No Excuses, I Stay Away e Don't Follow.
'L inisi dal declîṅ
Al grup al n partìs minga p'r un tour uficiàł e cal fat chè al dà pēś a 'l vóś ch'i dascurìvan dla dipendénsa ad Staley par l'eruìna, anc se lò soquànt cuncèrt al i à fat ma c'n un grup suo, i Gacy Bunch, furmâ in dal 1995 c'n al chitarìsta di Pearl Jam Mike McCready e al baterìsta di Screaming Trees Barrett Martin. In séguit al nóm 'l è cambiâ in Mad Season e cun cla denominasiòṅ lè i aṅ fat 'l àlbum Above.
In dal Nuvémbar dal 1995, gl'Alice in Chains, cun Stanley turnâ a 'l sò pòst, i daṅ a la luś 'n àlbum nóṿ Alice in Chains ch'al gh'à in cupertìna al caṅ trist ad Cantrell, Sunshine, ch'al gh'à sól tri pē. Anc 'sta vòlta 'l disc al s piàsa subìt a 'l prim pòst in dla clasìfica. Alice in Chains 'l è 'n àlbum dimóndi trist par via dal sò ritm lènt e p'r i tèst griś cuma in dal sìngul Grind, Head Creeps e Frogs. Tòlt via Grind, Heaven Beside You e Over Now, i tèst i èṅ tut ad Layne Staley.
La mòrt ad Layne Staley
L'ultma surtìda in pùblic di Alice in Chains, la prima in tri an, l'è stada p'r al cuncèrt unplugged p'r al canàl televiśìv MTV in dal 1996. Staley 'l éra patî, dimóndi màgar e mis mâł, a s vdiva in manéra ciàra, ma 'l vliva figuràr bèṅ e dimustràr 'd èsar bòṅ ad cantàr in pùblic.
Durànt al braṅ Sludge factory al va però in cunfuśiòṅ e al dà 'n taj impruvìś a la canta dgénd «Fuck!». Al śbali e al batùdi dòp cun Cantrell par śdramatiśàr i n s càtan minga in dla versiòṅ su CD ma sōl in dal DVD. Anc in Down in a Hole, Staley a pâr ch'al gh'àppia di prubléma in dal riturnél finàł, lasànd cantàr Jerry da par lò.
Miténd da na banda chi prubléma lè, al cuncèrt (ch'al finìs cun la canta nóva The Killer Is Me) 'l è cunsiderâ ad qvéi fat méj dla série di unplugged, insém a qvéi di Pearl Jam, di Kiss e di Nirvana. In mèś a 'l pùblic, in di primi fili, i gh'ér'n anc i Metallica.
Cantrell al taca na carèra sulìsta publicànd un sò àlbum, Boggy Depot in dal 1998, c'n i sìngui Cut you in e My song.
La Columbia, da 'l cant suo, la fà vgnir fóra na racòlta in dal 1999, Nothing Safe: Best of the Box (cun di braṅ in versiòṅ demo e 'l inèdit Get Born Again) e 'n disc da 'l viṿ (Live) in dal 2000 (c'n al braṅ inèdit Queen of the Rodeo) ma 'l è un fōg ad paja.
L'ucaśiòṅ ad véd'r-i incóra insém la finìs par sèmpar al 5 'd Avrìl dal 2002, quand Layne Staley 'l è catâ mòrt dòp vint dè a 'l incìrca in dla sò cà par 'n overdose 'd eruìna e ad cucaìna, giùst òt an dòp al suicìdi ad Kurt Cobain di Nirvana. P'r arcurdàr-al, sò màdar l'à dâ vita a la fundasiòṅ "Layne Staley Fund" ch'la lavóra par dar 'n apòǵ a i drugâ e par far dla prevensiòṅ.
Al ritóran
A distànsa ad 'n an, al 10 ad Mars dal 2006, gl'Alice in Chains i dmàndan a William DuVall (vóś di Comes with the Fall) e a Phil Anselmo (ex di Pantera, p'r i braṅ Would? e Them Bones) ad cantàr par lōr durànt na traśmisiòṅ televiśìva in unōr dal surèli Wilson, cgnusùdi méj cuma Heart. In séguit anc James Hetfield di Metallica (durànt al Rock am Ring fèstival dal 2006) al cantarà in sal palc sèg.
Gl'Alice in Chains i tōśan pò definitivamènt William DuVall cuma cantànt e secónd chitarìsta. 'L è acsè ch'al grup al 29 ad Setémbar dal 2009 al dà vita a 'n àlbum in studi dòp quàtord'ś an dal precedènt: a s trata ad Black Gives Way to Blue registrâ par la EMI/Virgin, c'n i sìngui A looking in view, Check my brain, Your decision e Lesson learned.
Al grup al pōl turnàr acsè a far di cuncèrt e 'l vîṅ anc in Itàglia:
Culegamènt estéran
}}
Träv
Träv (Travo in italian) l'é un cumoin italian ad 2.051 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Sivéta
{{Metacaixa
Nadine Sierra
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Vigulsòn
Vigulsòn (Vigolzone in italian) l'é un cumoin italian ad 4.068 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Nadine Sierra
Nadine Sierra, (Fort Lauderdale Stat Unî, 17 ed maz 1988) all'è 'na cantanta lirica americäna.
Biugrafia
Nasìda a Fort Lauderdale in dal 1988, all'ha cumanciä a cantà bèle picäina, vèrs i 14 ann. All'ha stüdiä a la Alexander W. Dreyfoos School of the Arts a West Palm Beach e la s'è specializä al Mannes College of Music e a la Music Academy ad Marilyn Horne West.
Al sò prèm cunzèrt all'e stä a Helsinki in dal 2009.
All'è stà diversi vòti Gilda in dal Rigoletto: in dal 2012 al Florida Grand Opera, in dal 2013 al Teàtar San Carlo ad Nàpuli, in dal 2015 al Metropolitan Opera e in dal 2016 a La Scala ad Milân insama a Leo Nucci. ;
Al prèm ad znèr dal 2016 all'ha cantä al Cuncèert dal Prèm ad l'Ann a La Fenice ad Venèsia insama a Stefano Secco, e anca al prèm ad znèr dal 2017 al Cuncèert dal Prèm ad l'Ann al Teatro Massimo ad Palèrum.
Vìa Āpia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Vìa Āpia l' è la piò antìga strèda romàna p'r el gràṅdi cumunicasiòun, lastrichèda apòsta, custruìda a partìr dal 312 a.C., ciaméda da Stàsi anca longarum regina viarum, a dir "la regìna 'd al strèdi lunghi". La purtèva a Brìndeś pasènd per Sistèrna, Fòrmia, Benevèint, Venôsa e Tàrant. Subìt fôra dai mùr la pasèva da mèś, per di lùngh pês, a soquànti gròsi tòmbi pagàni, e però anca a dal grandi catacòmbi cristiàni (ed Sàn Sebastiàn, ed Calìst, ed San Sotèrid) e da dū tombi ebrèi. In dal III secòl, i còrp ed S. Pēder e d' S. Pàol i vgnìven trasferî chè d' lùng in dla céśa 'd S. Sebastiàn.
{{CITAZIONE2|Appiam viam, omnium maximam et laudatissimam, anno CCCXII a. Chr. n. munitam esse, ex Livio nobis compertum est: «Et censura clara eo anno App. Claudii et C. Plautii fuit, memoriae tamen felicioris ad posteros nomen Appii, quod viam munivit...». A Capena porta vel, ut Spartianus et Julius Capitolinus scribunt, intra Urbem a Septizonio Septimii Severi cum principium habuěrit, usque ad urbem Capuam tunc perductam esse Frontinus docet. Deinceps, magna per intervalla temporis, Beneventi, Venusiae ac demum Brundisii tenus, prolata est. Cuius vero e memoria excǐdit satira illa, qua Horatius se inducit, lepidis comitatum amicis, iter facientem a magna Roma usque ad Brundisium? Nec tamen ita fallimur ut credamus eum totum iter Appia via confecisse: quin etiam, Beneventi, quo usque tunc Appia via pertinebat, aliae viae poetam nostrum exceperunt, dum Brundisium perveniret. |Nuèt'r a savòm da 'l Lìvi che la via Apia, in mèś a chègli ètri strèdi, la piò granda e la piò cgnusùda, la vgnìva custruìda in dl an 312 prèma 'd Crìst: «E sènd in cl an lè dimòndi cgnusû al consolê 'dl Api Clàudi e 'dal Gài Plàusi, al nom 'dl Api Claudi 'l avrèv tolt, per quī ch' i s'rèven vgnû dòp, na fama incòri piò granda p'r avér lò custruî cla via chè...» Al Spartiàṅ e 'l Giùli Capitulèin i scrìven che da la Porta Capèina, dèint'r in Ròma, la strèda la partìva dal Septiśòni 'dal Septìmi Sevér e pò al Fruntèin al spiéga che la rivèva infìn a la sitê 'd Capua. Dòp ed dimòndi tèimp, la vìa la sarèv rivèda, pasènd per Benevèint e per Venóśa, infìn a Brìndeś. Mo però chi prèv e-śminghèr cla sàtira tant e-cgnusùda 'dl Oràsi, quand lò al còunta 'd un só viàś che da Ròma 'l al purtèva in fìn a Brìndeś cun na cumpagnìa 'd amìg spiritóś? E in di fàt nuèt'r a śbagliarèven s' a cherdìsen che lò 'l fìs al viàś tùt per la via Apia: che ansi a Benevèint, in dû la via Apia la s fermèva in cal mumèint lè, a gh' era dagli ètri strèdi ch' i avrèven purtê al noster puvéta infìn a Brìndeś.|Na descrisiòun 'dla via Apia 'dl Onofrio Panvinio, ed metê Sincsèint|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{la}}}}
Èter prugèt
}}
Salara
Salara (Salara in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 3.010 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
La Varnàsca
La Varnàsca (Vernasca in italian) l'é un cumoin italian ad 2.338 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Downside Up
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|This is what she saw, the unsuspecting horse was held fast to the ground whilst some soldiers slit open its belly, the guilty gypsy was shoved inside the horse's belly with only his head protruding from the dying beast, another soldier, then sewed up the wound with the culprit inside, condemned to die.|Ca'l chè qvél ch'l'à vdû, al cavàl sénsa ch'al saìs gnint 'l è stâ tgnû sòdi in présia par tèra in dal méntar che soquànt suldâ i vrìvan na sfésa in dla pansa, al sigàgn culpévul 'l è stâ cuciâ dènt'r a la pansa dal cavàl cun sōl la tèsta ch'la saltàva fóra da la bèstia ch'l'éra drē a murìr, 'n àtar suldâ pò 'l à cuśî la frida c'n al culpévul dèntar, cundanâ a murìr.|An Execution, 1985|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Downside Up 'l è 'n box set ad quàtar CD dal grup dark di Siouxsie and the Banshees cun dènt'r anc 'l EP dal 1984 difìcil da catàr The Thorne. Al mét insém tut al b-side di sìngui dal grup vgnû fóra da 'l 1978 a 'l 1995.
'L è stâ publicâ al 29 ad Nuvémbar dal 2004 c'n un librét ad 76 paśni.
Braṅ
Tut i pès i èṅ stâ scrit da i Siouxsie and the Banshees a part qvéi sgnâ cun 'l asterìsc chè 'd sóta. Fra parénteśi a gh'è arpurtâ al sìngul ad riferimènt.
Culegamènt estéran
}}
L'erba di Grace
{{Metacaixa
Tiririca
{{Metacaixa
L'erba di Grace
L'erba di Grace (L'èrba ad Grace) l'è na cumèdia ingléśa dal 2000 ad Nigel Cole ch'l'à vins al prim prèmi a 'l Sundance Film Festival dal 2000. C'n un budget ad siē migliòṅ ad dòlar, la 'n à fat sù pò quarànta-siē.
Tulénd spunt da i fat cuntâ in dal film, in Itàglia a gh'è stâ 'n camiunìsta ad stanta-sinc an ch'l à fat cumpàgn a la Grace.
Sunt
A n saénd cuśa far, la Grace la decìd ad tōr ispirasiòṅ da 'l visi dal sò giardinēr scuséś Matthew (Craig Ferguson), òṅ ch'al s fà dal cani a tut andàr, e la taca acsè a tiràr sù dal piantìni ad marijuàna da véndar pò in di marcâ lundinéś. Al fój i crésan bèṅ ma chi lōr dū i èṅ dimóndi pastisòṅ e i càtan di prubléma in dal vénd'r-i. Un dè pò la Grace la fà 'n śbali e la sarvìs un tè a i sò òspit druànd c'l ingrediènt lè e tut i vénan tòlt da la cretinìśia.
Tiririca
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Tiririca, che in realtà as ciama Francisco Everardo Oliveira Silva (Itapipoca, Ceará, Brasil, 1 ad màgg 1965) l'è un cantant, còmic e pulitic brasiliän.
L'erba di Grace
Sunt
Dòp èsar-'s misa cun Jacques (Tchéky Karyo), un malvivènt dal pòst, la Grace la gh la cava a muciàr sù di bèsi scrivénd invéci un rumànś da 'l tìtul "The Joint Venture" ch'al dascór ad fat cumpàgn a qvéi ch'i èṅ sucès a lē.
Tiririca
Biugrafia
Nasìd a Itapipoca al 1 ad màgg 1965, l'ha cumanciä a laurä da fiulëin (8 ann) in dal cìrco e l'è dvantä famusìsim in dal Nord dal Brasil. Al scutmâj Tiririca a gl'ha dä sò mèr in da cal periodo chè.
Sivéta
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Sissy Spacek
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L'erba di Grace
Nòti
}}
Eleni Daniilidou
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Eleni Daniilidou (La Canea, ìśula ad Créta, 19 ad Setémbar dal 1982, a sa scriv Ελένη Δανιηλίδου in Grèc), fiōla dla Sissi (raśdōra) e ad Vasileios (dentìsta), l'è na tenìsta gréca ch'l'è stada bòna ad rivàr a èsar la nùmar quatórdas dal mónd, al 12 ad Maǵ dal 2003. L'è prufesiunìsta da 'l 1996.
L'è élta 182 cm e la péśa 72 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs cun na maṅ sōla.
In dla sò caréra l'à vins sinc tìtul WTA in singulàr e tri in dópi e pò anc ùndas ad qvéi ITF (trédas in dópi).
In di turnèo dal Gran Slam, da 'l 2002 a 'l 2004, l'è stada bòna ad rivàr a 'l quàrt tùran dapartùt a part a 'l Roland Garros in dua la s è farmàda a 'l tèrs.
Caréra
Dòp avér śugâ par soquànt an in dal sircùit ITF, la pasa par la prima vòlta al qualificasiòṅ in un turnèo WTA a Birmingham in dal 2001 pardénd pò a 'l secónd tùran da la Daniela Hantuchová par 2-6 3-6. Stés riśultâ anc a Wimbledon ma chè la pèrd da l'Amélie Mauresmo cun al puntéǵ ad 3-6 2-6. A gl'US Open la riva a 'l tèrs tùran, batùda par la Monica Seles 2-6 3-6. A Bratiślàva la pèrd da la mudnéśa Adriana Serra Zanetti dòp avér batû in dal prim incóntar l'Elena Bovina.
In dal 2002 la riva in semifinàl a Bùdapest (4-6 6-2 5-7 da la śvisra Myriam Casanova) e in di quàrt a Birmingham (4-6 6-4 4-6 da la Jelena Dokić). In Luj la s pòrta a cà al tìtul ad 'S-Hertogenbosch baténd a la fiṅ tri Top quìndas cuma l'Amélie Mauresmo, la Justine Henin e l'Elena Dement'eva in finàl par 3-6 6-2 6-3. A Wimbledon la riva a 'l quàrt tùran ma lè la gh'à da lasàr strada a la nùmar tri dal mónd Jennifer Capriati par 1-6 6-3 1-6. Dòp i quàrt a Los Angeles (6-7 2-6 da la Lindsay Davenport), la và fóra subìt a Montreal p'r òpra dla Francesca Schiavone, pardénta dasfurtunàda. In Brasil a Bahia la fà fóra la Monica Seles in semifinàl 6-1 7-5 ma pò la pèrd da la rusa Anastasija Myskina par 3-6 6-0 2-6.
Tiririca
Biugrafia
L'ha laurä ai televisiòn Rede Record  e Rede SBT e in dal 1990 l'ha cantä Veja os cabelos dela. L'è stä denuciä par vìss rasìsta, ma sübit dòpu l'è stä asòlt.
Cus'hal dìt
Quan l'era in lista par i' elession, par fass vutà, a disìva:
<div style="float:left; width:300pt; background-color:#E0FFFF; padding-left:1em; padding-right:1em; border:black solid 1px; margin:0pt 5pt 5pt 5pt;"> Quan l'era in lista par i' elession, par fass vutà, a disìva:<BR>
O que é que faz um deputado federal? Na realidade, eu não sei. Mas vote em mim que eu te conto.
Cus fäl un depütä federäl? Al sò mìèa, ma vùtam, cha dòp at la spiegarò.
Tirirca
Ligamm ad föra
}}
Sissy Spacek
La Mary Elizabeth Spacek, cgnusùda méj cuma Sissy Spacek (Quitman, 25 ad Dicémbar dal 1949), l'è n'atōra americàna dvintàda famóśa par la sò part in dal film Carrie, lo sguardo di Satana ad Brian De Palma in dua l'è stada numinàda p'r al Prèmi Òscar cuma atōra prutagunìsta. L'à pò purtâ a cà la statva sinc an dòp cun la pelìcula La ragazza di Nashville dal 1981.
Sivéta
La sivéta (Athene noctua) (civetta in italiàn), l'è 'n uśèl rapàś nutùran dla famìja di Strigidae.
Sissy Spacek
Biugrafìa
A la fiṅ di an Utànta la rèsta da piò a cà par star cun la sò famìja. Oliver Stone al la sarnìs par JFK - Un caso ancora aperto (JFK - Un caś incóra vèrt) dal 1991 e siē an dòp la lavóra cun David Lynch e 'l sò Una storia vera (Na stòria véra). In dal 2004 la tōś part a Una casa alla fine del mondo (Na cà a la fiṅ dal mónd) insém a Colin Farrell, pò la tórna a i film ad scarésa cun The Ring 2 (’L anèl 2) 'd Hideo Nakata.
Sivéta
Spéci
A s in cgnós 19 sotaspéci ad sivéti:
Aspèt
La sivéta l'è na bèstia lunga 21-23 cm a 'l incìrca, la gh'à na vèrta alàra ad 53-59 cm e un pēś ch'al càmbia da sènt a duśènt gram. La gh'à fórma tracagnòta, cô larg e piàt sénsa i ciùf tìpic dal guf, òć śai e śampi lunghi e quaciàdi par na part da sédli. La part in élt dla sò fàcia l'è griśa-scûra maciàda ad biànc méntar ad sóta l'è biànca dagnóra dal tut cun dal maci bruni.
Sissy Spacek
Culegamènt estéran
}}
Figaról
Figaról (Ficarolo in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 2.699 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Vilanöva
Vilanöva (Villanova sull'Arda in italian) l'é un cumoin italian ad 1.904 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Eleni Daniilidou
Caréra
In dal 2003 la s pòrta a cà al turnèo 'd Auckland baténd in finàl la Yoon Jeong Cho par 6-4 4-6 7-6. A gl'Australian Open la la férma sōl la Serena Williams a 'l quàrt tùran par 6-4 6-1. La gréca la la pésca anc a Parì a 'l quèrt e la gh pèrd incóra in semifinàl par 6-2 6-0. In séguit la riva in semifinàl a Birmingham in dua la pèrd da la Magdalena Maleeva par 3-6 7-5 4-6.
L'ardópia al tìtul 'd Auckland anc in dal 2004 (6-3 6-2 a l'americàna Ashley Harkleroad). A gl'Australian Open però la và fóra prèst pardénd par 4-6 7-5 3-6 da la Mara Santangelo. A Miami la riva in semifinàl in dua la céd a la Serena Williams par 4-6 4-6 dòp avér però mandâ a cà la Jennifer Capriati. A gl'US Open la s férma a 'l quàrt tùran ad òpra dla giapunéśa Shinobu Asagoe.
In dal 2005 la pèrd sèmpar a 'l prim o a 'l secónd tùran, a part Birmingham in dua la riva in di quàrt (5-7 6-2 1-6 da la Marija Šarapova) e a Wimbledon in dua la bat la Justine Henin 7-6 2-6 7-5 e la Laura Granville prima ad cédar a la Flavia Pennetta par 4-6 3-6. La tórna a far dascórar ad lē a Los Angeles in dua la bat la Svetlana Kuznecova ma pò la gh'à da bandunàr in di utàṿ cóntar la Conchita Martínez.
In dal 2006, avénd tacâ 'l an da nùmar ssanta, l'è custréta a śugàr da spés al qualificasiòṅ. A Miami la i pasa par pò pèrdar in di utàṿ da la Nadia Petrova par 2-6 0-6. A Esturìl la riva in di quàrt baténd la Bethanie Mattek-Sands e la Mariana Díaz-Oliva ma lè la céd a la Flavia Pennetta par 2-6 7-5 3-6. In Śugn la riva in semifinàl a 'S-Hertogenbosch e la s la śōga cun la Dinara Safina alvànd bandéra biànca sōl a 'l tèrs sét. In Setémbar la vins al tìtul ad Seùl dand la paga a la Marion Bartoli in semifinàl 6-1 6-0 e baténd pò la Ai Sugiyama in finàl par 6-3 2-6 7-6. La vins pò al sò quìnt tìtul dū an dòp a Hobart baténd in d'l at cuncluśìṿ la Vera Zvonarëva par bandòṅ.
Culegamènt estéran
}}
Sivéta
Distribusiòṅ e habitat
La s cata in tut 'l Emisfēr nòrd, in Europa, Àśia e Àfrica dal nòrd. In Itâglia 'l è 'n uśèl dimóndi cumùṅ e difûś praticamènt in tuta la penìśula a part gl'Àlpi. I sò post preferî i èṅ quéi datéś in du a viṿ 'l óm, in dal śòni ad culìna. La stà a la larga da 'l śòni più élti ad mila mètar parchè la néṿ la para via al bèsti ch'a lē a gh piàś magnàr.
Biulugìa
Uśèl nutùran da purtàr a eśèmpi, la sivéta la s pōl però mét'r-as in muimènt anc al dòpmeśdè in sal tard o anc ad prima matìna.
621 (nùmer)
{{Metacaixa
Sivéta
Vèrs
Al sivéti i gh'ànan un repertòri vucàl dimóndi vast. Al masć al fà un "hu-u-ou" ógni 3-4 secónd. Dal volti però, al sivéti i èṅ anc bòni ad far di sîg dimóndi élt e fastidióś s'i gh'àṅ da difénd'r-as.
621 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 621, mo invéci 'l an 621, 't ê da 'ndèr chè) Al 621 (seseintveintùn, seicentoventuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 620 (seseintvèint) e 'l vin prìma dal 622 (seseintveintedū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintveintunéśim post.
Sivéta
Magnàr e alimentasiòṅ
La sivéta l'è carnìvura. Cuma tut i Strigiformi, l'è bòna ad mandàr śò al bèsti ciapàdi cum i èṅ e dòp butàr-i fóra cun la bòra, dal bucìni ad materiàl ad scart ch'la n gh la cava minga a digerìr (pēi, plum, dènt, òs e gus 'd insèt).
621 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Sivéta
Riprudusiòṅ
La fà al gnal fra Mars e Śugn. La fémna la fà da dū a sinc óṿ biànc in mèś a di sbrag in dal prédi, in di àlbar, in di mur 'd edifìsi vèć o in di tanabùś bandunâ di mamìfar ad taja ad mèś e pò la i cóva par quàtar stmani a 'l incìrca. In chi mumènt lè a gh'è al masć sèg ch'al gh dà na maṅ par casàr. Dòp un méś śót śò, i pìcui i làs'n al gnal ma i gh la càvan a scampàr da par lōr sōl quànd i gh'aṅ dū o tri méś ad vita.
Quèi curióś
}}
1179 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1179, mo invéci 'l an 1179, 't ê da 'ndèr chè) Al 1179 (milseintestantanōv, millecentosettantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1178 (milseintestantòt) e 'l vin prìma dal 1180 (mileseintutànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCLXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milseintestantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Lambrósch
L'urégin dal nòm
Al nòm Lambrósch l'é al nòm ed 'na sèria ed vîdi mêdri diferèinti e dal vèin fât cun còsti.
Quisché i pió impurtânt vèin fât cun sté óvi:
Al D.O.C.
La necesitê ed mèter in règola al carateréstichi, la lōr compusiṣiòun e dôve gh’àn urégin i divêrs lambrósch àn purtê a fêr dal D.O.C. divîşi:
1971 l’Arzâna:
1976 la Culèini de Scandiân:
1987 la Mantvâna:
La stôria
L’urégin dal nòm an n’é mìa sicûra, a gh’é dû pinsêr a propôṣit. Al prém al vōl che al nòm al deṣvègna da Labrum (mêrzen di câmp). La vîda la(m)brusca la sré còla ch’ la crès saldîva ai mêrzen di câmp e al vèin la(m)bruscus l’é in môd cêr al vèin fât cun sté óva.
La secònda la dà l’urégin dal nòm a l’uniòun dal parôli labo (a tógh) e ruscus (ch’al fûra al palê), d’ed ché ânca l’urégin ed la parôla brósch.
La prōva 'dl'antichitê de sté vîda la vîn da l’etê dal brònz cun la squêrta ed gramustèin ed vîda salvâdgha ind al Teramêri, îṣoli che gnîven só dal padòli fâti dal j aluviòun di fióm e abitêdi da lìòm, prôpria int al zôni ‘d la produsiòun, dal dé d’incō, dal Lambrósch. Êtri catêdi a fân pinsêr che la vîda la fós cgnusûda ânca da 'dl' êtra gînt, in pió di Latèin, ânca da j Etrósch e dai Gâl legór. Dimòndi în al testimuniânsi scréti ed la véta ind l’antichitê de sté vîda, a n’ in pêrla Virgilio ind la só Quînta Bucòlica, a n’in pêrla Catone ind al De Agricoltura, Varone ind la De Rustica per finîr cun Plinio al Vèc ind la só Naturalis Historia. A’s gh’à nutési ânca ‘d un antîgh vèin ch’al spumêva ciamê Aigleucos sèmbra che al gnès fât cun al vîdi lambrusche.
An s’cgnòs mìa ed precîş quând a s’é cumincê a cultivêr sté vîda in môd sèri. Sèmbra che quând în rivê i Longobêrd, che cun la lōr cunversiòn al Cristianèiṣom îven dê véta a dal comunitê 'd atōren al pēv rumâni tr’ al VII e al VIII sècol, a s’fōsen dê a la cultûra dal vîdi dal pôst. Un fât curiōṣ l’é che la zôna dal dé d’incō ed la produsiòun dal Lambrōsch la cumbîna quêṣi in môd perfèt cun la zôna ch’l’ēra sóta a l’avtoritê ed Matélda ed Canòsa che intōren a la fîn dal sécol XI l’à fât ‘n tlarêda fésa ed fortèsi, in cuntât stratègich tra 'd' lōr, ch’la cumincêva dal Castèl ed Canòsa per divèdres principalmèint ind al properietê dal culèini arzâni e mudnèiṣi fîn a la rîva ed dréta dal Po ind al mantvân.
Spazio 1999
{{Metacaixa
Lambrósch
La stôria
Mó sōl int al 1305 in un documèint ed Pier De Crescenzi ed Bològna a’s pêrla ed tōr in considerasiòun la cultûra 'd la vîda Labrusca. Però bèle int al 1430 a’s gh’à nutèsia ed l’esportasiòun in Frância dal nôster vèin, quând Nicolò III d’Este l’ à dê sté ōrdin: ...che di tutto il vino che veniva condotto a Parigi, la metà del dazio non venisse pagata. La Granduchèsa ed Tuscâna mujêra ed Francesco I De Medici la scrivîva ind al só diâri ed viâz: ... il buon vino di Scandiano fresco e frizzante. Int al 1567 Andrea Bacci, dutōr dal pêpa Sisto VI e studiōṣ dal piânti, al nutêva che: ...sui colli sottostanti l’appennino di fronte a Reggio e Modena si coltivano lambrusche, uve rosse, che danno vini piccanti, odorosi, spumeggianti per auree bollicine, qualora si versino nei bicchieri. Francesco Scacchi, dutōr ed Fabriano, dal sesèint, l’à parlê dal lambrósch prodotto da vite selvatica che poteva essere riprodotta dal seme direttamente.’Na nôta dal 29 utòber dal 1693 ind la cantèina di dóca d’Este l’é nutêda 'n’ impurtânt partîda ‘d óva Lambrusca.
Int al 1700 cîrca, a 's gh' é 'vû un impurtânt nuvitê tètnica per mantgnîr in butélia sté vèin ch' al spóma: a s'é cumincê a druvêr 'na butélia particulêra ciamêda Borgogna, cun la carateréstica 'd avèir un vēder reşistèint e 'd grôs spesōr e al relatîv stumpâj ed sóver tgnû fērom cun l' ajót ed 'na lâsa se no al tendré a saltêr via a câşva 'dla fermentasiòun di sócher ch' la fa 'l gâş.
Spazio 1999
Spazio 1999 (Spasi 1999) l'è na série televiśìva ad fantasiénsa ad Gerry e Sylvia Anderson ch'la cònta 'n evènt apucalìtic sucès a la Luna a la fiṅ dal vintéśum sècul quànd di espuśiòṅ nucleàri in dla sò fàcia lugàda i l'aṅ fata śluntanàr da la Tèra par sèmpar.
Lambrósch
La stôria
La préma spartisiòun di trî genér ed vîda cultivêda: al lambrósch ed Surbêra, al Salamèin e al Grâspi Ròsi che şmercêdi cun dal j êtri óvi mēno impurtânti dân urégin a tót i genèr ed lambrósch prodòt l’é 'd Francesco Agazzotti int al 1867.
Spazio 1999
Gl'abitànt dla baś lunàra Alpha i gh'aṅ da inśgnàr-as par scampàr in dal spasi da par lōr e catàr 'n àtar mónd in dua vìvar.
Lambrósch
La stôria
Int la préma metê dal '900 al Lambrósch l'ēra un vèin sèinsa dóbi sèch e la só s'cióma, prôpria cme p'r al Champagne, l'ēra fâta cper mèz ed 'na secònda fermentasiòun in butélia. Cun l'arîv di nōv sistēma, int al câmp di vèin, la produsiòun dal Lambrósch l'é chersûda dimòndi da i prém ân dal '60, cun la zûnta dal sistēma Charmat. Acsé int i vînt ân dôp al Lambrósch l'é stê vindû dimòndi a l'èster in môd particulêr int i Stêt Unî, dóve al gh' à 'vû dimòndi sucès tânt da rapreşentêr al 50% cîrca di vèin italiân purtê in Amèrica. In cla nasiòun difâti, l'é stê zibî cme un gèner ed Coca-Cola italiâna. .Mó ind j ân '90 la produsiòun dal Lambrōsch al gh' à 'vû un cambiamèint dal pûnt ed vésta 'd la qualitê a scâpit ed còl ed la quantitê. A s' é tintê ed turnêr al j urégin dal lambrósch, pió sèch e pió sustgnû e mēno dōls. Al dé 'd incō la pió grôsa pêrt di Lambrósch miōr an vînen mia incòra purtê a l'èster e quî vindû insém i marchê èster în mia D.O.C. e 'd sôlit a gh'àn mia 'na grôsa qualitê.
Spazio 1999
La prima série l'è stada prudóta par la britànica ITC e l'itagliàna RAI méntar par la secónda série Fred Freiberger 'l à tòlt al pòst dla Sylvia Anderson, ch'la s éra in cal méntar divìśa da sò marè. Anc la RAI la s è tiràda indrē.
Lambrósch
Cun al magnêr
Al Lambrósch l'é un vèin ch' al se spōşa bèin cun i prodòt ed la cuşèina emiliâna, fâta ed prodòt réch ed grâs e savōr. A 's cumbîna bèin ânca cun di magnêr robóst cme la chêrna ed nimêl al sansési e l'agnèl, l'é bòun da bèver cun i furmâj ed la zôna: al Grâna Padân e al Grâna.
Spazio 1999
Trama
Al 9 ad Setémbar dal 1999 John Koenig al tōś al cmand dla baś lunàra Alpha, avampòst di teréstar p'r un viàś espluratìṿ vèrs al pianéda Meta dascuvèrt da pôc. Durànt gl'ùltim preparatìṿ però a sćiòpa 'n depòśit ad scòri nucleàri ch'i daṅ vita a na reasiòṅ a cadéna ch'la fà spustàr la Luna da la sò òrbita. 'L è 'l trédas dal méś e la Luna la partìs par sò cònt p'r un viàś sénsa fiṅ. In sla Tèra invéci i sucédan di diśàstar.
16 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 16, mo invéci 'l an 16 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 16 (sèdeś, sedici in itagliàṅ, sedecim in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 15 (quìndeś) e 'l vin prìma dal 17 (dersèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XVI. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al sedicéśim post.
Al nùmer 16 in dla Giometrìa
Al polìgon ch'al gh'à sèdeś cô in dal só perìmeter 'l è 'l eśadecàgon. I poliéder ch'i gh'àn sèdeś fàci in dal só estèren i ìn i prìśma tetradecagonèl e 'l piràmid cun la bêś pentadecagonèla, vōt regolèr che minga.
Colegamèint estèren
}}
Spazio 1999
Trama
Gl'abitànt 'd Alpha i gh'aṅ la manéra ad cgnósar di mónd abitâ e di aglièṅ, dal vòlti amìg e dal vòlti nemìg. 'L è l'ucaśiòṅ par lōr par far-as dal dmandi su 'l sèns dla vita.
Culegamènt estéran
}}
Lambrósch
Cun al magnêr
Al vîn druvê in cuşèina ânca per preparêr di piât ed l'uşânsa emiliâna cme al sampòun, e al cudghîn, o i prém piât cme al rişôt al Lambrósch e la pâsta al Lambrósch. Sté gèner ed vèin al vîn in pió druvê int la preparasiòun di cocktail, dòunca şmercê a êter alcôlich e frûta e servî cme aperitîv. L'é ânca druvê int la vinoterapia p'r al sō proprietê ed mantgnîr la pèla.
Colegamèin d'ed fōra
Sît dal Cunsôrsi di Lambrósch Mudnèiṣ Sît dal Consorzio Vini Reggiano Sît dal Cunsôrsi dal Lambrósch Sît dal Cunsôrsi dal Lambrósch Mantvân
Estella (Grandi sperànsi)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Estella l'è ùn di personàģ più inportànt dal romàṅś dal Charles Dickens Grandi sperànsi dal 1861. L'è na ragasóla tolta in adosiòun dala sgnuràina ed meśa etê Miss Havisham, ch'la la crès in dla só cà sàimper dimòndi vóda e a l'orba. Difàti la Miss Havisham la s'era tolta via dal gir di agìnt, tgnend-es sàimper sarèda sù in cà dop ch'l'ìva subî 'l abandòun da 'l murōś subìt prìma dal matrimòni. L’Estella la vin chersùda cun dimòndi caprìs, cun dl'ambisiòun e la persuaśiòun ed psér fer sèimp'r a só mōd anc cun chi òm. {{CITAZIONE2|Though she called me "boy" so often, and with a carelessness that was far from complimentary, she was of about my own age. She seemed much older than I, of course, being a girl, and beautiful and self-possessed; and she was as scornful of me as if she had been one-and-twenty, and a queen. We went into the house by a side door — the great front entrance had two chains across it outside — and the first thing I noticed was, that the passages were all dark, and that she had left a candle burning there. She took it up, and we went through more passages and up a staircase, and still it was all dark, and only the candle lighted us. At last we came to the door of a room, and she said, "Go in." I answered, more in shyness than politeness, "After you, miss." To this, she returned: "Don't be ridiculous, boy; I am not going in." And scornfully walked away, and — what was worse — took the candle with her. This was very uncomfortable, and I was half afraid. However, the only thing to be done being to knock at the door, I knocked, and was told from within to enter.|Anca s'la 'm ciamèva ragàs e cun dal manéri frèdi ch'i nn'éren propi mia di cumplimèint, chilē la gh'ìva i mé an. La parìva dimòndi piò granda che mè, mo a s capìs, send na ragàsa, e bela e sgalvìda. E mè a gh'piaśìva tante pòc cuma che lē la gh'ìs avû vaint-ùn an e la fùs e-stèda na regìna. A intrèven in cà da na purtlèina in sul fiànc — send al purtòun davànti lighê cun dū cadèini — e al prìm quèl che mè a vdiva 'l era che tùt i curidōr i ér'n a l'orba, e che chilē la gh'ìva lasê impiêda sól na buśìa. Lē la la tulìva e a traversèven di èter curidōr e 'ndèven sù per na schèla, sàimp'r a l'orba e cun sól al lumèin 'd cla buśìa. A la fin, a rivèven a la porta 'd na stànsa, e chilē la 'm dgìva, "Và dàinter." Mè a gh'rispundìva, piò per vergògna che per gentilèsa, "Dop ed lē, sgnuràina." E alóra, lē még: "A nn'èser mia ridìcul, ragàs; mè a n'gh'ò mia da vgnir lè dàinter." E pò pina 'd disprès per mè l'andèva vìa — e quèl ch'l era pēś — la s purtèva vìa anc'al lumèin. A era propria descòmed e a mumèinti a 'm la fèva sòta. Mo 'l ùnic lavōr da fèr adès 'l era ed busèr a 'l ùs, mè a busèva e un quelchidùn al 'm dgìva ed vgnìr dàinter.|Da 'l utèv capìtul dal Grandi sperànsi, 1860|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{en}}}}
Colegamèint estèren
}}
Licaòun (Pelàśgi)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
A s còunta che 'l Licaòun al n'fùs briśa na brèva persòuna, e che na volta, ind un diśnèr cun a tèvla anc al Śèus, al gh'śibìs un piât cun rustìda la cherna 'd ùn di só stès fiōl, al Nìtim, per vèder se 'l dìo 'l fùs bòun ed capìr la diferèinsa tremènda. Al Śèus al s 'n adèva e, arliê mìa pôc, al punìva al Licaòun cambiènd-egh la ghìgna in quèla 'd un lōv.
Cun la ninfa Silèina e cun dagli ètri dòni, a secònda dal diferèinti tradisiòun, al Licaòun al gh'avrèv avû sinquànta fiōl e du o tri fióli.
Noti e referèinsi
}}
Hard drive
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La faś dl'usesiòṅ a vgnir l'è la mòrt.|Tagline dal film}}
Hard Drive - Delitto al computer (Disc fis - Delìt a 'l computer) 'l è 'n thriller eròtic dal 1994 ad James Merendino scrit e prudót par 'l atōr prutagunìsta Leo Damian insém a Michael Kastenbaum e a Mike Miller.
Cgnusû anc c'n al tìtul 'd Enter Deliah, a 'l èstar 'l à tòlt i nóm ad Jogo Violento in Purtugàl e Extorsión a un homicida in Spaggna.
Sunt
Na nòt, 'd acòrd cun la Deliah, chi lò al và a cà sua par mét'r in at i quèi ch'i gh piàś'n a lē ma, quànd al gh spara, la pistòla l'è carga dabòṅ e la dóna la mōr. In séguit un vśèṅ ad cà dla vitma, Jack (Matt McCoy), al sòna a 'l campanèl dla sò vila par far-'g un ricàt e dmandànd sincsènt-mila dòlar par taśēr.
Culegamènt estéran
}}
Acque profonde (film 1996)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Tlêr ed stampa serigràfica
{{Metacaixa
Acque profonde (film 1996)
{{Film }}
Tlêr ed stampa serigràfica
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Acque profonde (film 1996)
{{CITAZIONE|'L umisìdi 'l è dvintâ 'n sport 'd àqua.|Tagline dal film}}
Acque profonde (Àqui fóndi) 'l è na cumèdia négra americàna dal 1996 ad Jim Wilson.
Tlêr ed stampa serigràfica
Al tlêr ed stampa serigràfica 'l è al cliscè ch'al servìs per stampèr in serigrafìa. Al dróva un pôc al stès prinsìpi dal sdàs, ch'al tgnarèv sòdi na pèrt ed materièl per fèr-en caschèr n'ètra: difàti, al tlêr serigràfic al servìs a tgnìr sódi tùta la màsa 'd inciòster mèinter che da 'l sô màj bèin sernìdi a forma ed na figùra, a s làsa vgnìr śò sól na determinèda quantitê 'd stàmpa in sìma a 'l lavòr da stampèr.
I só cumpunèint
'L è furmê da na tela, ciamèda anca séda (na vôlta da bòun ed séda, mo incō in poliamìde o in polièster) teśèda a dìr téśa, tirèda uniformemèint e fisèda in sìm'a na curnìśa retangulèra (na vòlta ed lègn, mo incō 'd alumìni o 'd fêr) cun dal còli specièli ch'i n'gh'la fan più scapèr vìa. La séda vérgin l'à da èser perfetamèint téśa e unifórma in dla só finèsa.
La sernidùra dla séda giusta volta per volta, la dipènd da 'l lavôr ch'a s andrà a fèr: più 'l lavōr l'a'rà da èser fin e precîś (cùma dal scrìti cichìni) e più a biśgnarà tōr na séda fìna; mèinter che se 'l lavōr da fèr al n'arà mìa da èser tròp fìn, 'l è più pratic andèr a siéglier na séda méno fìna mo più robùsta: dal sédi a gh'n è ch'i gh'àn dài 4 u 5 fîl ch'a pàsa ind un sentìmeter lineèr per di lavôr mìa precîs (del caschèdi 'd inciòster tant ch'i caschen), infìn sù ai 120 u 150 fîl par sentìmeter pr'i lavôr piò fin; e infàti cla densitê lè di fìl, specifichèda per sentìmeter lineér ed séda, la tgnarà più o méno strìc 'l inciòster prima ch'al vàga śò a travérs el so màj.
L'impresiòun dal tlêr
Na vòlta sernî al tlêr cun la séda giòsta, in 'n ambĵnt un pôc in penòmbra a bśògna spalmèr-'g in sìma, da 'na pèrt e da cl'ètra, l' emulsiòun sinsìbla a la lùś, cun na vaschèta apòsta ch'la gh'fà pugèr sôl 'na sutilèsa ed śladèina. La séda in dal tlèr, acsé spalmèda, la va mìsa a sughèr, cun un pò 'd chèld e dl'aria 'sùta, mo però a l'ôra (méj sèinsa lûś dal tùt, o anca in na lûś inatìnica ed na cambra scùra), arcundènd-es che adèsa al tùt 'l è pròpi sinsìbil a la lùś.
A gh'è dal fotoemulsiòun ed vòlta in volta adàti ai diferèint tîp d' inciòster, anca lōr ed vòlta in volta da cambièr a seconda dal materièl da stampèr e dal risultê ch' a se vrà tôr fòra. Pr' avér-eg incòri piò robustèsa dal tlèr, a s'pōl anca cataliśèr al lavōr già incîś (la só śladèina per la preciśiòun), tulènd-egh fóra na resistèinsa a 'l tiradûri incredìbil (fin anca a 70.000 o 80.000 tiradûri).
}}
Acque profonde (film 1996)
La pelìcula, arfacimènt 'd un film nurvegéś da 'l tìtul Hodet over vannet, l'è stada giràda a Phippsburg in dal Maine.
Sunt
Al giùdas George (Harvey Keitel) e la sò mujér śōvna Nathalie (Cameron Diaz) i decìd'n ad pasàr al vacànsi in dla sò cà a 'l mâr su 'l còsti dal Maine.
Na sira, méntar sò marè 'l è fóra a pés insém a Lance (Craig Sheffer), architét amìg dla Nathalie da quànd i éran pìcui, a riva in cà a surpréśa 'l èx amànt ad lē, Kent (Billy Zane). Chi lò al gh cònta ch'adès 'l è 'n óm lìbar parchè la sò muróśa la 'l à mulâ par via di sò prubléma c'n al bévar. La dóna, esénd ch'la n vōl briśa gusàr, la decìd ad durmìr su 'l divàṅ ma 'l dè dòp la ciàpa 'n cōlp quànd la s rénd cònt ch'al śuvnòt 'l è mòrt, tut nûd sóta 'l quèrti dal lèt, a s pōl dar par via dal sò visi 'd alvàr tròp al gòmat. Spavintàda la ragàsa la decìd ad lugàr al sò còrp in cantìna.
Quànd George al tórna a cà al cata 'l còrp e al s incàsa dimóndi anc se la Nathalie la gh diś ch'i ìvan dascōrs e pò basta. Adès però al cadàvar al gh'à da sparìr anc parchè, ciapànd-'g incòst, 'l óm al gh'à dâ na bòta a 'l còl ch'a s prév anc pinsàr ch'al sia stâ cupâ. Inóltar a n juta minga 'l fat che chi lē in di tèmp pasâ la gh'à abû di prubléma cun la giustìsia par di fat ad dròga.
Ṡèrba
Ṡèrba (Zerba in italian) l'é un cumoin italian ad 107 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Ipnosi (film)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un śōg dla mènt ch'l incànta, masamènt e vindéta!|Tagline dal film}}
Ipnosi (Ipnóśi) 'l è 'n thriller dal 1962 'd Eugenio Martín, ispirâ in na quàlc manéra a l'òpra „Al trapèsi dla vita“ ad Douglas Sirk.
Sunt
Chris Kronberger (Götz George) 'l è 'n śōvan ch'al fà 'l pùgil in dal tèmp lìbar. Tut al siri al pòrta 'd nascòst un mas ad róśi a la Magda Berger (Eleonora Rossi Drago), na dóna ch'la lavóra insém a 'l sò amànt vintrìluqṿ Georg von Cramers (Massimo Serato) in un spetàcul 'd ipnutìśum ad sucès, fat druànd un putòć ciamâ Grog.
Na sira Chris, méntar 'l è in dal camarèṅ ad Georg, al fà a mènt a na scatlìna 'd légn in du a gh'è dèntar di bèsi. Esénd un buletàri patintâ, sénsa 'n lavōr fis, al śōvan al decìd ad purtàr-i via ma a 'l impruvìś a riva 'l vintrìluqṿ ch'l al bèca lugâ da drē da na ténda. Par psēr scapàr via Chris al gh dà 'n cuć ch'al fà strabucàr a 'l indrē Georg che pò al ciàpa incòst a na scrana instrurlànd-as e pardénd i sèns. Mént'r al pùgil al cur via, cun di testimòni ch'i 'l aṅ vist in dal grugn, in dal camarèṅ a riva Erik Stein (Jean Sorel), asistènt ad Georg, ch'al tōś un bastòṅ par masàr-al méntar 'l è par tèra incóra inśmî. Al mutìṿ ad cal masamènt chè 'l è che Erik 'l è inamurâ dla sò dóna e invisióś dal sò sucès e adès al gh'iva la manéra ad far fóra 'l sò rivàł dand la cólpa a 'l furastēr in fuga.
'L ispetōr Kaufmann (Heinz Drache) al taca a dar la casa a Chris e, par bcar-al, al s mét a tgnir adrē a sò surèla, la Karin (Mara Cruz). Chi lē l'è sicùra che sò fradèl al sia inusènt méntar Chris, lśénd i giurnài in du a gh'è scrit ch'al cadàvar 'l è stâ catâ da Erik, al capìs ch'al sasèṅ 'l è pròpria lò e 'l decìd ad ricatàr-al.
In cal mént'r al putòć ad Grog al sparìs.
Giornata nera per l'ariete
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Prima ch'a sòna la meśanòt ch'l'anùnsia un dè sénsa alba, méntar da drē da 'l us ch'at vèr na maṅ ch'la strica na lasa, ch'la ména 'n pugnàł, ch'la tira sù 'n raśōr, tè ta n sarà àtar ch'un cadàvar ch'al pusa e 'l marsìs in cantìna, ch'al stà a gala in pisìna, ch'l è in spicajòṅ su 'n àlbar 'd póm parchè 'l al diś 'l uròscup, 'l è 'n dè négar, dè négar, dè négar p'r al bric.|Tagline dal film}}
Giornata nera per l'ariete (Giurnàda négra p'r al bric) 'l è 'n film śal dal 1971 ad Luigi Bazzoni trat da 'l rumànś The Fifth Cord ad David McDonald Devine.
Sunt
Andrea Bild (Franco Nero), giurnalìsta c'n al visi dal bévar e cun un matrimòni cun l’Helene (Silvia Monti) andâ mâl, al s mét a indagàr su dū fat criminóś: l'agresiòṅ patìda da 'n śóvan insgnànt 'd ingléś, al prufesōr John Lubbock (Maurizio Bonuglia) e 'l umisìdi dna dóna ardùta a vìvar in sna scrana a rudèli, la Sophia Binni (Rossella Falk), butàda śò da 'l scali. Sò marè Richard (Renato Romano), ch'al fà al dutōr e ch'l è anc pruprietàri dal giurnàl in du al lavóra Andrea, al n vōl briśa ch'a s dascóra ad cal caś lè e al gh fà tiràr via 'l incàrag ma Bild al decìd 'd andàr avànti listés par sò cònt. In cal méntar a mōr anc al sò cap redatōr Traversi (Guido Alberti), ad paùra in un parc mént'r al killer al gh curìva adrē cun un curtèl in maṅ, e la pulisìa la taca a pinsàr ch'al pòs'èsar lò al manìac.
Andrea al ricév na telefunàda da l’Isabelle Lancia (Ira von Fürstenberg), fiōla pîna ad bèsi 'd un armadōr, ch'la gh diś ch'la gh'à dal nutìsi impurtànti da dar-ag. Chi lē l'è spuśàda cun al pruf. Edouard Valmont (Edmund Purdom), culéga ad Lubbock e sò rivàl in amōr p'r al sò cōr. Quànd al giurnalìsta al và a cà sua però al la cata mòrta in dla sò vasca da bagn acsè cuma n'atra dóna ch'la gh'iva dâ na maṅ durànt al sò indàśin. Al cumisàri ad pulisìa (Wolfgang Preiss) al al vrév mét'r in parśòn ma Andrea al gh dmanda incóra vint-quàt'r óri ad tèmp par catàr lò 'l sasèṅ.
Fra 'l àtar, tut i masamènt i èṅ stâ fat ad Martedè, un dè favurévul a quéi dal ségn dal bric, al ségn anc ad Lubbock che, a dir dabòṅ, piutòst che a l’Isabella 'l iva invéci butâ i òć adòs a Edouard, fiṅ da i tèmp dl'università.
Culegamènt estéran
}}
Felghêra
Felghêra (Fellegara in italiân) l’é ‘na stòrica e antîga frasiòun de Scandiân, la gh’à circa 1.200 abitânt (int al 2011).
Stôria
Un castèl ed Felghêra sèt fònd e dû mulèin în numinê bèle int al 972. Int al 978 al vîn vindû a la Cēşa ed Pèrma, a’s pèinsa che al casèl al fós in dóve adès a gh’é la vècia véla di cûnt Palazzi Rangoni dóv' în stê catê di rèst. Mó tót còst l'é més in discusiòun da di êter scrét, 'd Ireneo (Davide) Affò (1741 – 1797) ch'al scrév tót i 'stès fât mó che al 's arfà al Felghêra in pruvîncia ed Pèrma e 'd Cesare Iori, ch' al spiêga di 70 castē ch' ēren in Pruvîncia ed Rèz mó an pêrla mìa 'd un castèl a Felghêra de Scandiân, tót còst al mèt in dóbi al fât che ché 'gh sìa stê veramèint un castèl. Felghêra al vîn numinê in divêrs documèint dal XII sècol e ânca int al Liber Grossus Antiquus dal Cmûn ed Rèz dal 1244. A 's pêrla ed "Felghêra Vècia" (d'ed là dal Treṣnêr, adèsa Scandiân) ind al 1185, quând ind i parâg è stê fât pasêr, dal cumûn ed Rèz, un canêl, al famōṣ Canêl ed Sècia, per purtêr l'âcva dal fióm dèinter in sitê. Ind i ‘stès ân, probabilmèint, é stê tirê só al mulèin séimper a Felghêra Vècia, incòra in funsiòun, numinê int al 1473 in 'na divisiòun ed bèin tra la faméja di Boiardi. Int al 1306 a vîn fundê al Comûn ed Felghêra Cîrca int al 1315, al turèint Treṣnêr (che al traversêva Felghêra e l’andêva finîr in ‘na padòl tra Sabiòun, Runcadèla, e la  la Maşòun) l’é stê deṣviê, per fêrel andêr a finîr int al Sècia dal pêrti ed Rubēra, in cól peréiod Felghêra l'ēra fōrsi sòta ai Fogliani e la gh'é armêşa fîn al 1418 quând la pâsa sòta a j Estèins, che int al 1423 a n' investésen i Bujêrd Intōren a la secònda metê dal XV sècol, al dóca Borso d'Este, per scansêr la cunténva rotûra dal canèl pr’âria ch’ al permetîva al pasâg dal âcvi dal canêl ed Sècia sōvra a còli dal Treṣnêr, l’à fât fêr un genèr ed bòta quacêda, ciamêda "bòta dal canêl ed Sècia". Sté bòta l’é un lavōr fât a mân, cun di quadrê, ed fōrma ‘d un mèz sèirc schisê, cun un râg ed dû mēter e ‘d la lunghèsa ed 250 mēter, al pâsa sóta al lèt dal turèint pôch luntân dal paèiṣ. Giovanni Andrea Banzoli(1668 – 1734) al la ciâma:"Botte maravigliosa". Int al 1565 Felghêra al pâsa sòt a la faméja Thiene, int al 1642 sòt a 'na faméja imparintêda cun j Estèin e a la fîn int al 1750 sòta i Mari. A la metê cîrca dal XVI sècol al léber di fōgh al nutêva 75 cà, 2 cēşi e 339 cristiân, a la fîn dal Setsèint la gh'îva 576 abitânt. Dôp al 1796 e dôp la scanşladûra di fèdev Felghêra l'é andêda a drê al sôrti de Scandiân.
La Cēşa Parochiêla
La cēşa parochiêla l'é dedichêda a Sân Savèin, 'na volta l'ēra vêrs Arsèj atâch in dóve adès a gh'é la cà da cuntadèin dal Benefési ed la parôchia. Lé l'é numinêda int al 972 e la dipendîva da la Pēv 'd in Fujân. A i prém dal XVII sècol stà cēşa l'ēra in ruvîna, int la secònda metê dal XV sècolo l'é unîda a Scandiân. La cēşa dal dé d' incō l'é stêda tirêda só int al 1622, la tòra, tirêda só lé 'd fiânch int al 1933, la finés cun al sît pr' al campâni cun dal fnèstri dòpi pr'ògni lê. Int al 1904/1905 la cēşa l'é stêda butêda zò, arfâta e inavgurêda int al 1906 só progèt dal perît Pietro Ferrari ed Rèz a gh' à dê 'na mân l'inzgnēr Valerio Zuccoli ch' l' à disgnê ânca la facêda. L' intêren ed la cēşa l'é stê piturê, tr' al 1944 e al 1945, dal pitōr Anselmo Govi.
La Cēşa ed la Madòna ed la Nèiva
Ind l'istès pôst, in dóv' adèsa a gh'é la cēşa ed la Madòna ed la Nèiva, fōrsi a gh'ēra l'antîgh uspdalèt ed Felghêra, unî pó, pr'al vrèir 'd Ottavio Thiene, a la Cunfratêrnita ed Sân Jusèf de Scandian. A tâch a sté uspdêl e a lòngh a la strêda a gh'ēra 'n uratôri o 'na caplèina arcurdêda lé int al 1573. Int al 1593 la caplèina l'é mêl mésa. L'uratôri dedichê a la Madòna ed la Nèiva ed Felghêra, ciamê ânca dal "Cattanie" al vîn restarvê a i prém dal XX sècol cun la costrusiòun ed 'n' âbsida nōva e la sistemasiòun dal pôrdegh. Dèinter a gh'é al tòmbi ed la faméja Rangone. Stà cēşa la preşèinta 'na facêda a capâna comûna cun davânti un pôrdegh a trèi lûş cun ed fiânch, e vêrs sîra, la tòra ch' la finés cun la câmbra dal campâni a 'na fnèstra per lê.
Colegamèint d'ed fōra
Pâgina insém a Felghêra
United Nations Relief and Rehabilitation Administration
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L'UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration, a dìr "Aministrasiòun dal Socōrs e dla Riabilitasiòun dal Nasiòun Unìdi") l'era n'agensìa specèl dal Nasiòun Unìdi ch'la vliva dèr di aiùt econòmic a soquànt Paēś ch'i gniven fora squinternê da l'Ultma Guèra.
L'UNRRA la gniva mìsa in pē al 9 ed novèmber dal 1943 da 44 Nasiòun ch'i la vliven. La gniva sarèda vers la fin dal 1946 che l'iva bèle finî al só còunpit. Cum'a s lēś in di prim du artìcol edl Acòrd ch'al la fèva partìr, l'UNRRA la gh'ìva da “pianifichèr, coordinèr, aministrèr o tōr in man al socōrs di agìnt vìtmi edla Guèra in chi post ch'i stèven sòt'a 'l contròl del Nasiòun Unìdi. A s gh'avìva da purtèregh di magnèr, dal combustìbil, di vistî, un tèǵ, medśèini e chi èter quèl ch'i gh'ìven biśògn.”
Colegamèint estèren
}}
Margarita Gasparjan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Margarita Gasparjan, (Mósca, 1 ad Setémbar dal 1994, Маргари́та Ме́ликовна Гаспаря́н in Rus) l'è na tenìsta rusa ch'l'è stada la nùmar quarànt'òṅ dal mónd al 15 ad Favràr dal 2016. L'è élta 183 cm par 73 chilo e la dróa 'l bras dèstar tirànd 'l arvèrs cun na maṅ sōla.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA in singulàr e dū in dópi ch'la śōga in gènar insém a l'Aleksandra Panova.