cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luminarōl
Al luminarōl o duminarōl o lucernàri (abbaino o lucernario in itagliàṅ) 'l è 'n finestrèin avèrt in dal tèǵ invéci che in dal mùr.
Asùnta éd Guido Reni
La só stòria
Al problema l’è che stra la Cesa e al queder, la Confraternita l’iva spes dimondi e agh tuché ed tachèr a fer di debit, sovratótt coun di prét (i Padri Teatini) con la mediazioun dal sgnuraz dal paes, al Marches Rangoun: e l’andé a finir che i vanzénn in bulàtta e ind al 1661 i tgnénn vander l’Asunta. Dedchè in avanti la storia l’an es sa brisa, mo a la longa al queder l’andé a finir in Germania e adesa l’è ind la Alte Pinakothek ed Monaco di Baviera.
Par savéren de pió
}}
Luminarōl
A s è avû anc in dal pasê di eśèinpi gnanc cìc ed lucernàri, c'ma s pōl incòr vèder in dal bûś a 'l élta dal Pantheon ed Ròma.
Èter progêt
}}
.drive
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2015.
1196
Al 1196 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Danny Jacobs
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Daniel Charles "Danny" Jacobs, Jr. (Detroit, 7 ad Luj dal 1968) 'l è 'n atōr, cantànt, ardupiadōr, còmig, e vóś par di śōg vìddeo americàṅ.
Culegamènt estéran
}}
1649 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1649, mo invéci 'l an 1649, 't ê da 'ndèr chè) Al 1649 (milseseintquarantanōv, milleseicentoquarantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1648 (milseseintquarantòt) e 'l vin prìma dal 1650 (milseseintsinquànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCXLIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milseseintquarantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Jenny Slate
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
La Jennifer Sarah Slate, cgnusùda méj cuma Jenny Slate (Milton, 25 ad Mars dal 1982) l'è n'atōra e còmiga americàna.
Àtar prugèt
}}
The Rolling Stones
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Well, my name it is a number, it’s on a piece of plastic film and I’ve been growin’ funny flowers outside on my little window sill and don’t you know I’m a 2,000 man and my kids, they just don’t understand me at all, you know, my wife still respects me even though I really misuse her, I am having an affair with the random computer.|Bòṅ, al mè nóm 'l è 'n nùmar, un pès ad pelìcula da film e a tir sù di fiōr strâṅ su 'l mè davansàł cic, n sà't minga ch'a sòṅ 'n óm dal 2.000 e i mè ragàs, lōr pròpria i n m capìsan mia, sà't, mè mujēr la m pòrta incóra rispèt anc s'a gh dà-'g adòs dimóndi, a gh'ò na stòria c'n un computer tòlt a caś.|2,000 Man, 1967|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
I The Rolling Stones (a s lèś [ðə ˈɹəʊlɪŋ stəʊnz] in ingléś, Al prédi ch'i rùślan in emigliàṅ) i èṅ 'n grup rock britànic uriginàri 'd Lóndra, in du i s èṅ mis insém in dal 1962. In di sò tèst a s dascór da spés ad dròga e 'd sès, argumènt difarènt da qvéi druâ da i sò rivài di an Ssanta, i Beatles. Al lógo dla banda l'è na bóca ch'la fà na linguàsa.
In dla sò caréra i aṅ fat vgnir fóra trénta disc in studi e vint-a-tri da 'l viṿ. Śundànd-ag anc dimóndi racòlti i èṅ stâ bòṅ 'd véndar da piò ad duśènt-sinquànta migliòṅ ad disc in tut al mónd, scrivénd di pès famóś anc a 'l dè 'd incō cuma (I can't get no) Satisfaction, Simpathy for the Devil, Jumpin Jack Flash, Brown Sugar, It's Only Rock 'n' Roll, Ruby Tuesday, Angie, ''Wild Horses , Let's Spend The Night Together, Paint It Black e Start Me Up''.
Al cantànt Mick Jagger, al leader dal grup insém a 'l chitarìsta Keith Richards, al s è impgnâ anc in na caréra sulìsta, faghénd vgnir fóra quàt'r àlbum par sò cònt, e laurànd in dal mónd dal cìnema tulénd part a sòquànt film cuma Sadismo e Bent.
Culegamènt estéran
}}
An 1270
I an 1270 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1270 infìn a 'l 1279 ciapê dèinter.
Martian Land
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Martian Land (Tèra marsiàna) l è 'n film fantàstic e 'd asiòṅ dal 2015 ad Scott Wheeler, vgnû fóra diretamènt p'r al marcâ d'l home video. A s trata 'd un mockbuster dla pelìcula The Martian prudót par qvéi dla The Asylum.
'L è stâ girâ a Los Angeles e a Burbank mént'r al séni dal deśèrt i èṅ stadi fati sèmp'r in Califòrgna a Shaver Lake e in dla Lucerne Valley.
Sunt
Al dutōr Foster (Lane Townsend), ch'al n éra incóra partî p'r al “pianēd rós” esénd ch'al pascàva incóra dal sulusiòṅ par far turnàr la Tèra un mónd ch'a s gh pòsa vìvar, al decìd 'd andàr a catàr sò fiōla Ellie (Arianna Afsar) ch'la stà a New York marsiàna insém a la sò amìga e muróśa Ida (Chloe Farnworth). Al tōś acsè 'n astrunâṿ pilutàda par Neil (Alan Pietruszewski), 'n amìg ch'adès al s è mis cun la sò èx mujēr, la Miranda (Jennifer Dorogi), na dóna ch'la cmanda a Los Angeles marsiàna faghénd la diretōra là jutàda par la Reiger (Dionne Neish) e par Lambert Andrews (Chaim Dunbar) dla sicurésa.
Culegamènt estéran
}}
Ulsra dal Buruli
{{Metacaixa
310 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 310, mo invéci 'l an 310 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 310 (terśeintdēś, trecentodieci in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 309 (terśeintnōv) e 'l vin prìma dal 311 (terśeintùndeś). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCCX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al terśeintdècim post.
Colegamèint estèren
}}
Maurizio Milani
{{Metacaixa
Ulsra dal Buruli
L’Ulsra dal Buruli (cgnusùda anc cuma ulsra 'd Bairnsdale, ulsra 'd Searle, ulsra 'd Daintree o ulsra magna-carna ) l'è n'infesiòṅ cauśàda da 'n batēr ciamâ Mycobacterium ulcerans. A 'l dè 'd incō a n s sà incóra briśa cuma la faga a culpìr 'l óm ma a s pénsa ch'la pòsa èsar purtàda da di insèt ch'i vìv'n in di pòst trupicài pîṅ 'd àqua (lâg, padói e fiùm), specialmènt l'Àfrica mo anc la Cina e l'Austràglia.
Maurizio Milani
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Ulsra dal Buruli
A 'l inìsi al batēr, ch'al culpìs la pèl, al fà vgnir un nódul ch'al n fà minga mâł o anc na bugna. In séguit al M. ulcerans al stramna in gir na tusìna cgnusùda cuma mycolactone ch'l'indebulìs al sistéma imunitàri e ch'la dasfà 'l céluli faghénd vgnir dal bruti ulsri a la carna e faghénd murìr i tesû lè dintóran. La pōr rivàr anc a i òs parténd da i bras, da 'l gambi o da la ghigna.
Par cumbàtar cal mâł chè a gh'è da tōr di antibiòtig ma 'l è fàcil che su la pèl i gh armàgnan pò di castròṅ. Dal vòlti i gh'aṅ da mét'r-ag maṅ i cirùśig par tiràr via i pès ad carna infèt.
Maurizio Milani
Biugrafia
Nasìd a Milan al 20 ad mäg dal 1961, al sa diplòma a l'Agraria ad Cudògn, la sitä d'la so famiglia, e 'l cmànza a laurä tàme rapresentànt.
Ulsra dal Buruli
Nòti
}}
Maurizio Milani
Biugrafia
Al so prèm laurà ad cabaret all'è in dal 1987 al "Zelig" a Milàn. In dal 1992, all'è a Su la testa!, insäma a Fabio Fazio. Dal 2003 al 2008 all'è a Che tempo che fa, sëimpar con Fazio.
Al scrìu in sa Il Foglio e Libero, e anca in sa Max.
Ligamm ad föra
}}
Halloween - La resurrezione
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Halloween - La resurrezione (Halloween - La resuresiòṅ) 'l è 'n film ad scarésa dal 2002 ad Rick Rosenthal, séguit di film Halloween, la notte delle streghe (1978), Halloween II - Il signore della morte (1981), Halloween III - Il signore della notte (1982), Halloween 4 - Il ritorno di Michael Myers (1988), Halloween 5 - La vendetta di Michael Myers (1989), Halloween 6 - La maledizione di Michael Myers (1995) e Halloween - 20 anni dopo (1998).
Custâ trédas migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù da piò ad trénta-sèt.
Vergògna
{{Metacaixa
Halloween - La resurrezione
Sunt
Mandàda a curàr-'s in dna clìnica psichiàtrica “Grace Andersen” dòp avēr tajâ la tèsta a sò fradèl Michael Myers (Brad Loree), la Laurie (Jamie Lee Curtis) l'è sicùra però ch'al n sia minga mòrt dabòṅ e difàti tri an dòp la 'l véd turnàr esénd ch'al cadàv'r in alóra 'l éra qvél 'd 'n infarmēr. La dóna la prepàra na trapla par lò ma invéci l'è lē a murìr cascànd śò da 'l téǵ.
Vergògna
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La vergògna o vergòggna l'è n'emosiòun ch'la 't bùta śò e ch'la deśvìn da 'l dispiaśér 'd ès'r andê còunter a dal reghli, ed custùm o anc ed moralitê, a n quèl che i agìnt i se srèven aspetê da tè, un quèl ch't egh'tìn anca tè, mo te n'gh l'ê mìa cavèda 'd stèr-'gh adrē. La vergògna 'l è anc la prìma emosiòn ch'la ciàpa un diśgrasiê, un stigmatiśê, na persòuna emarginèda da 'n grùp per un quèlc motìv.
Halloween - La resurrezione
Sunt
'L an dòp soquànt studènt universitàri, Bill Woodlake (Thomas Ian Nicholas), la Donna Chang (Daisy McCrackin), la Jen Danzig (Katee Sackhoff), Jim Morgan (Luke Kirby), Rudy Grimes (Sean Patrick Thomas) e la Sara Moyer (Bianca Kajlich) i vìns'n un cuncōrs par tōr part a 'n reality show dirèt par Freddie Harris (Busta Rhymes) e par la sò amìga Nora Winston (Tyra Banks) in du a gh'è da pasàr na nòt a cà 'd Michael par capìr cuś è'l ch'al 'l à purtâ a dvintàr un sasèṅ seriàł.
Culegamènt estéran
}}
Vergògna
La vergògna, a diferèinsa dal catèr's in imbarâs in na situasiòun ch'la nn es piêś minga tant, la 't tin adrē anc quand tè 't n'al vrèv, quand 't egh pèins anc sōl da luntàṅ.
{{CITAZIONE2|Gli occhi sono la dimora della vergogna.|I ôć i ìn la cà edla vergògna.|Un pcunsèin tolt dala "Repùblica" 'd Aristòtel, IV séc. prìma 'd Crìst|DIALETTO={{carpś}}|LINGUA={{it}}}}
Colegamèint estèren
}}
717 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 717, mo invéci 'l an 717, 't ê da 'ndèr chè) Al 717 (setseintdersèt, settecentodiciassette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 716 (setseintsèdeś) e 'l vin prìma dal 718 (setseintdeśdòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintdersetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
102
Al 102 'l è 'n an edl II sécol dal Calendàri gregoriàn.
.genting
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2015.
Motorpsycho!
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Di manìac dla mòta i dàn'n adòs e i cópan p'r andàr sù 'd gir!|Tagline dal film}}
Motorpsycho! (id.) 'l è 'n film 'd asiòṅ americaṅ dal 1965 ad Russ Meyer girâ in biànc e négar c'n un budget ad dagnóra quarànta-mìla dòlar.
'L è òṅ di prim film su di rabî patî dla mòta, prima 'd I selvaggi ad Roger Corman e 'd Easy Rider ad Dennis Hopper.
Sunt
Brahmin (Stephen Oliver), èx cumbatènt in dal Vietnam, Slick (Thomas Scott), eśaltâ patî par la mùśica rock, e Dante (Joseph Cellini), un narcìś ch'al pénsa sōl par lò, i èṅ tri śōv'n arvèrs cun la pasiòṅ dla mòta. I s pàs'n al tèmp dand adòs a la gint.
Un dè al grup al cópa la mujér dal veterinàri Cory Maddox (Alex Rocco), la śōvna Gail (Holle K. Winters), pò i tìn'n adrē a la Ruby Bonner (Haji), mujér 'd un vèć cun di bèsi ad nóm Harry (Coleman Francis) pò piciâ e masâ p'r un Slick c'n al diav'l adòs. La Ruby invéci la s salva p'r un pēl méntar Brahmin al gh tira dal sćiuptàdi, armagnénd in tut al manéri frida. Cardùda mòrta i tri i la làsan lè insém a 'l cadàvar 'd Harry.
Insém a Cory la dóna la decìd 'd andàr-i a pascàr in dal deśèrt. A gh ś mét anc un sarpènt ch'al mòrśga Cory a na gamba ma la Ruby la gh fà 'n taj e pò la gh ciùcia via 'l sangṿ. In cal mént'r i tri i tàc'n a quistiunàr-as, Slick al vrév mulàr chi àtar dū e purtàr-as via la màchina ma Brahmin al n è minga tant dl'idéa e 'l al masa.
1197
Al 1197 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
.cba
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2015.
8 ed disèmber
Al  l'è al 342śum dè dal calendàri gregoriàn (343śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 23 dè a la fin dl'an.
Wikimedia Foundation
La Wikimedia Foundation l'è na fundasiòun mìa per guadagnèr. La s cata in di Stêt Unî. La Wikimedia Foundation la fà funsionèr soquànt progêt druènd l'idéa di wiki e 'l software MediaWìki. Chi progêt chè egl'ìn el Wikipèdii, i Wikisiunàri, i Wikiquòte, el Wikirsórsi, i Wikiniûś, i Wikibùcs, el Wikivèrsity, al Wikimédia Commons, al Wikidàta, i Wikivoyage, e 'l Meta-Wiki.
La nutìsia dl aviamèint edla Fundasiòun la vgnìva dèda da 'l Jimmy Wales in dal 20 ed śùgn 2003.
Al cunsìli dla Diresiòun
Al Cunsìli dla Diresiòun 'l è l'autoritê ch'la gh'cmànda in tut el facèndi aministratìvi e 'd afêr edla Fundasiòun. 'L è furmê da dēś member:
An 1260
I an 1260 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1260 infìn a 'l 1269 ciapê dèinter.
186 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 186 (seintutantasē, centottantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 185 (seintutantasìnc) e 'l vin prìma dal 187 (seintutantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CLXXXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al seintutantaseéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Javier Bardem
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Da 'l 2010 'l è spuśâ cun l'atōra Penélope Cruz ch'l'à laurâ sèg in Prosciutto prosciutto, Carne tremula, Vicky Cristina Barcelona e The Counselor - Il procuratore. I gh'aṅ dū fiōi: Leonardo e la Luna.
Biugrafìa
Da śōvan al śōga a rugby pò al taca a far 'l atōr par Pedro Almodóvar in dal sò Donne sull'orlo di una crisi di nervi dal 1988. In séguit al lavóra cun Juan José Bigas Luna in quàtar di sò film.
In dal 2000 'l è candidâ a i Prèmi Òscar cuma atōr prutagunìsta p'r al film Prima che sia notte ad Julian Schnabel e par lò i s vèr'n al pòrti 'd Hollywood e 'l atōr canàri al gh'à la manéra 'd giràr dal pelìculi par John Malkovich, p'r i fradèi Cohen, par Woody Allen, par Terrence Malick e par Ridley Scott.
Àtar prugèt
}}
922 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 922, mo invéci 'l an 922, 't ê da 'ndèr chè) Al 922 (novseintveintedū, novecentoventidue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 921 (novseintveintùn) e 'l vin prìma dal 923 (novseintveintetrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintveinteduéśim post.
1091 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1091, mo invéci 'l an 1091, 't ê da 'ndèr chè) Al 1091 (milenovantùn, millenovantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1090 (milenovànta) e 'l vin prìma dal 1092 (milenovantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MXCI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milenovantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Porky's II - Il giorno dopo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|S'at pinsàv ch'la nòt prima l'éra divertènta, spèta sōl 'd avér vdû al dè dòp.|Tagline dal film}}
Porky's II - Il giorno dopo (Porky's II - Al dè dòp) 'l è na cumèdia americàna e canadéśa dal 1983 ad Bob Clark, séguit dal film Porky's - Questi pazzi pazzi porcelloni dal 1982. La gh'à abû 'n séguit a sò vòlta in dal 1985, Porky's III - La rivincita!.
1198
Al 1198 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Porky's II - Il giorno dopo
La pelìcula, ch'l'è stada giràda in Flòrida, l'à fat sù dagnóra trénta-quàtar migliòṅ ad dòlar cuntànd sōl l'Amèrica dal Nòrd.
Sunt
A Angel Beach, in dal 1956, un grup ad studènt 'd un culéǵ dla Flòrida, Tommy (Wyatt Knight), Billy (Mark Herrier), Anthony Tuperello dit Pilòṅ (Tony Ganios) e àt'r incóra, 'l è drē a métar sù 'n spetàcul teatràl ispirâ a gl'òpri 'd William Shakespeare. Fra 'd lōr a gh'è anc cal fanfaròṅ 'd Edward Morris dit Pipèṅ (Dan Monahan), un ragasōl ch'al fà finta 'd èsar sèmpar pîṅ ad fighi quànd invéci al n cata mai da gusàr.
Al prevòstar dal paéś, pàdar Bubba Flavel (Bill Wiley), però al s gh mét in mèś parchè par lò i tèst i èṅ vargugnóś. Anc al Ku Klux Klan al gh'à quèl da dir parchè òṅ di atōr ch'al gh'à da far Rumèo, John Henry (Joseph Runningfox), 'l è 'n mèś indiàṅ. I studènt i próan a dmandàr ajùt a 'l cumisàri Gebhardt (Edward Winter) ma chi lò al s tira indrē.
Culegamènt estéran
}}
Bahá'í
La fè bahá’í, o bahaîxum (in parsian بهائي‎), l’é na religioun ed admè un dî nê in Iran int la mitê dal XIX séchel, i qui meinber i van drej a’j insgnameint dal Bahá’u’lláh (1817-1892), prufaita e fundatour ed sta cunfesioun ché.
I giganti del mare
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un film par chi óm ch'al piàś a cal dóni!|Tagline dal film}}
I giganti del mare (I gigànt dal mâr) 'l è 'n film dramàtic americàṅ e britànic dal 1959 ad Michael Anderson trat da 'n rumànś 'd Hammond Innes.
La pelìcula la gh'iva da èsar giràda p'r Alfred Hitchcock che però a 'l ùltim 'l à decìś invéci 'd far Intrigo internazionale. Custâ dū migliòṅ e siē ad dòlar a 'l incìrca, al film al 'n à fat pò sù praticamènt àtar tant, giùst na cria da piò.
Sunt
Durànt na nòt ad timpèsta al marinàr John Sands (Charlton Heston), méntar 'l è drē a navigàr cun la sò barca batśàda La stria dal mâr vèrs Saint-Malo insém a i sò cumpàgn Mike (Ben Wright) e Frank (Terence de Marney), 'l incróśa na nâṿ dimóndi più granda dla sua che par pôc la n gh và adòs, la Mary Deare 'd Hong Kong, ch'la pâr bandunàda e ch'la gh'iva da purtàr di cumpunènt 'd aparéć a Anvèrsa.
John al gh mònta sù par védar cuś è sucès e 'l cata 'l capitàṅ Gideon Patch (Gary Cooper), ùltim óm d'l equipàǵ. Chi lò al gh diś 'd andàr via ma quànd al s rénd cònt ch'l è impusìbil par via dal cundisiòṅ dal mâr al gh parmét 'd armàgnar lè salvànd-ag la vita anc se purtròp la nâṿ l'è drē a impinìr-as 'd àqua da quànd, a sò dita, un sabutadōr al gh'à fat scupiàr dla dinamît dèntar. Gideon al decìd ad cur'r al risć ad stablìr la barca cónt'r al còsti predóśi dgl'ìśuli Minquiers, in dal Canàł dla Mandga, pò i dū i vìnan catâ in mèś a 'l mâr su na barca 'd salvatàǵ e purtâ in Bretàgna. Gideon al dmanda a John 'd a n dir gnint dla Mary Deare e 'd lasàr inténdar ch'la sia 'ndàda a fónd, almànc par soquànt dè. Da piò al n pōl minga dir ma 'l créd ch'a gh sia quèl sóta, un pat fra 'l tenènt Higgins (Richard Harris), imbarcâ sèg, e gl'armadōr dla nâṿ par ciapàr i bèsi dl'asicurasiòṅ dòp avēr vindû prima 'l càrag di mutōr a i cinéś.
Culegamènt estéran
}}
1878 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1878, mo invéci 'l an 1878, 't ê da 'ndèr chè) Al 1878 (mileotseintestantòt, milleottocentosettantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1877 (mileotseintestantasèt) e 'l vin prìma dal 1879 (mileotseintestantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCLXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintestantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
The Elephant Man
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Mè a n sòṅ minga na bèstia! A sòṅ 'n ès'r umàṅ! A... sòṅ...'n óm!|Tagline dal film}}
The Elephant Man (’L óm elefànt) 'l è 'n film biugràfic e dramàtic dal 1980 ad David Lynch, ch'al cònta la stòria 'd Joseph Merrick, 'n ingléś visû in dla secónda mità dal XIX sécul cun la sìndrum ad Prutèo. 'L è stâ girâ in biànc e négar.
La pelìcula l'è stada candidàda a òt Prèmi Òscar ma la n à purtâ a cà gnint. In tut l'à fat sù vint-siē migliòṅ ad dòlar in Nòrd Amèrica dòp ès'r-an custàda sinc.
Sunt
Joseph Merrick (John Hurt) 'l è 'n śōvan ruinâ da 'n brut mâł ch'al gh'à dasfurmâ tut al còrp e specialmènt la ghigna. Par campàr 'l è custrét a lauràr par strada faghénd di spetàcui p'r al sgnōr Bytes (Freddie Jones) ch'al 'l à batśâ „óm elefànt“. Par far in manéra ch'la gint la gh rida minga adrē quànd la 'l incróśa, al ragàs al và in gir tut quaciâ in cô c'n un sac sbuśî a 'l livèl di òć.
Quànd al dutōr Frederick Treves (Anthony Hopkins) 'l al véd, al decìd ad purtàr-al sèg par curàr-al ma a 'l uśdàł gl'infarméri i gh'aṅ scarésa 'd lò tant ch'al mèdag 'l è custrét a mét'r-al in na cambra da par lò cun la cap-infarméra, Màdar Shead (Wendy Hiller), ch'la gh tîṅ adrē. Al diretōr dla strutùra, Francis Carr Gomm (John Gielgud), 'l al vrév mandàr a cà parchè al n è minga 'd acòrd a pèrdar dal tèmp cun di caś impusìbii ma pò al càmbia idéa quànd al s rénd cònt che Merrick 'l è 'n sugèt dimóndi inteligènt e sensìbil.
923 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 923, mo invéci 'l an 923, 't ê da 'ndèr chè) Al 923 (novseintveintetrī, novecentoventiré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 922 (novseintveintedū) e 'l vin prìma dal 924 (novseintveintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMXXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintveintetriéśim post.
Èter progèt
}}
Seconda pelle
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Csa faréssi vuàtar s'a vgnissi a savēr che vòstar marè al v tradìs... cun 'n àt'r óm?|Tagline dal film}}
Seconda pelle (Secónda pèl) 'l è 'n film dramàtic dal 1999 ad Gerardo Vera, girâ a Màdrid e a Benicàssim.
Par cla pelìcula chè Javier Bardem 'l à vins al prèmi par 'l atōr mijōr a i “Futugràma 'd Argìnt” dal 2001.
Sunt
Alberto (Jordi Mollà) 'l è 'n inśgnēr aeronàutig, 'l è spuśâ cun l’Elena (Ariadna Gil) e 'l gh'à 'n fiōl pìcul sèg. Un dè chi lē, andànd a tōr un sò vistî e ravanànd in dla bisàca dal giachét, la fà a mènt a na ricevùda 'd albêrg e la taca a pinsàr che sò marè al gh'àppia n'amànta. Quànd la sira Alberto al tórn' a cà, la dóna la fà finta 'd gnint ma pò la decìd 'd andàr-'g in fónd e la s mét a sintìr la segreterìa dal telefunèṅ 'd sò marè e la vîṅ a savēr acsè la véra: Alberto al gh'à na relasiòṅ cun Diego (Javier Bardem), un mèdag omosesuàl dichiarâ.
L’Elena, par salvàr al matrimòni, la decìd ad dar n'atra ucaśiòṅ a Alberto ch'al śmét ad véd'r al sò amànt. Chi lò al n capìs minga parchè lò al n s faga piò véd'r in gir, acsè a 'l impruvìś, anc parchè al dutōr 'l al créd put. Un dè, incruśànd-al, Diego al gh admànda dal spiegasiòṅ, pò i dū i tàc'n a quistiunàr-as dabòṅ. Alberto al ciàpa la màchina e al s in và ma, durànd al viàś, al gh'à 'n incidènt e 'l mōr.
Culegamènt estéran
}}
18 ed disèmber
Al  l'è al 352śum dè dal calendàri gregoriàn (353śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 13 dè a la fin dl'an.
Spricagrùgn
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
I spricagrùgn, ciamê anc maltajê,  gl'in un piât tradisionêl dal canpàgni emigliàni, che 'l reśdóri i purtèv'n in tèvla perché nutriìnt, bèin esènd econòmic.
A s trata di avàns edla sfója ch'a s catèva dôp ch'a s era tajê el tajadèli. La sfója ch'l'armagnìva 'd cô dai tàj gnû bèin, la nn'éra più pèra, mo la gh'ìva di sù e śò, dagli imperfesiòun ch'i avrèven sfigurê in dal tajadèli bèle sfetlèdi drìti. Però a se psìva druèr incòr cla sfója chè vō-'t cun di èter sfetlamèint despèra, vō-'t acsè cum l'éra, dèint'r in dal brôd cui faśō. Se pò a biasèr-la, l'ìs esprichê in dal grùgn, pasìnsia...
Èter progêt
}}
100
Al 100 'l è 'n an edl I sécol dal Calendàri gregoriàn.
L'assassino ha riservato nove poltrone
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L'assassino ha riservato nove poltrone (Al sasèṅ 'l à tgnû da part nóṿ pultròni) 'l è 'n film śal dal 1974 ad Giuseppe Bennati girâ a 'l teàtar Gentile 'd Fabriàṅ e a 'l Òrt butànig ad Róma.
Sunt
Al nòbil ingléś Patrick Davenant (Chris Avram) al decìd ad far na fèsta in un sò teàtar sarâ da tèmp. Par 'l ucaśiòṅ al ciàma la sò muróśa śōvna ch'la vrév far l'atōra, la Kim (Janet Agren), al sò amìg pitōr e imbariagòs Russell (Howard Ross), ch'ad nascòst al s la gusa, la sò èx muróśa Vivian (Rosanna Schiaffino), dascargàda quànd 'l iva savû ch'la fava la sòcla, al mèdag Albert (Andrea Scotti) prumés spóś dla Vivian, sò surèla lèśbica Rebecca (Eva Czemerys) cun la sò amànta, la Doris (Lucretia Love), sò fiōla Lynn (Paola Senatore) e 'l sò muruśèṅ Duncan Foster (Gaetano Russo).
Rivâ a teàtar, al grup al gh cata 'n tisi misterióś (Eduardo Filipone) ch'al gh'à adòs un guru celèst, pò qualchidòṅ al próa a masàr Patrick faghénd-ag cascàr in cô un trâṿ 'd légn. Par furtùna 'l óm al fà in tèmp a far-as da na banda ma pò al fà a mènt che tut i sò òspit i gh'arévan di mutìṿ vàlid par far-al fóra. Quànd però la Kim, ch'la stava sèg sōl p'r i bèsi, la mōr bcànd-as na scurtlàda in dla schina in dal méntar ch'la recitàva in sal palc, chi àt'r òt i capìsan che fra 'd lōr a gh'è 'n sasèṅ e ch'l incidènd dal trâṿ al n éra briśa stâ na daśgràsia.
I òspit i próan a scapàr via ma tut i us i èṅ sarâ a ciàṿ c'n al cadnàs mis e anc al telèfun al n funsióna minga parchè i fìi i èṅ stâ tajâ. Più tard, dòp che Russell al vîṅ catâ impicâ, Patrick al véd in na pergaména antìga di diśégn cun dal figùri ch'i arcòrd'n i masamènt fat, fra 'l àtar a gh vîṅ anc in mènt che pròpria sènt an prima di sò parènt i éran stâ cupâ tut in cal stés teàtar.
Òṅ a òṅ i sò òspit i vìnan masâ da 'n tisi cun na mascra adòs e 'n tabàr vérd, tacànd da 'l dū lèśbichi.
Culegamènt estéran
}}
.ricoh
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2015.
Analisi finale
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Un psichiàtra e dū surèli dimóndi bèli i śōgan la lōr ultma carta. Qualchidòṅ 'l è stâ sedót, qualchidòṅ 'l è stâ ciavâ e prima ch'a fus finî tut... qualchidòṅ 'l è stâ cupâ.|Tagline dal film}}
Analisi finale (Anàliśi finàł) 'l è 'n thriller dramàtic dal 1992 ad Phil Joanou candidâ a tri Razzie Awards.
Sunt
Al dutōr Isaac Barr (Richard Gere) al fà 'l psichiàtra a San Francisco e adès al gh'à in cura la śōvna Diana Baylor (Uma Thurman) ch'la vōl savēr parchè la s insunìa sèmpar di fiōr a la nòt. Durànt al tratamènt analìtic al decìd ad tiràr dènt'r anc sò surèla Heather (Kim Basinger) p'r andàr-'g a fónd e par cgnósar méj di fat dal pasâ. A sucéd però che Isaac 'l armàgn insaplâ in dla tlaréda dla più granda dal surèli e al gh finìs a lèt anc se chi lē l'è bèla spuśàda cun Jimmy Evans (Eric Roberts), un delinquènt ch'al gh astà sèmp'r adòs.
Un dè l’Heather, dòp avér alvâ 'l gòmat, la cópa sò marè e pò la n s arcòrda gnint par di buś ad memòria. Cun 'l ajùt 'd Isaac, ch'al testimògna sèg, la scampa la parśòṅ ma la gh'à da pasàr un perìud in un sèntar par malâ in dla mènt. Però a gh'è quèl ch'a traśa e al detective Huggins (Keith David) al próa a dasquaciàr la véra.
Culegamènt estéran
}}
An 1250
I an 1250, ciamê an Sinquànta, i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1250 infìn a 'l 1259 ciapê dèinter.
Orlando Jones
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Orlando Jones (Toulminville, 10 'd Avrìl dal 1968) 'l è 'n atōr e senegiadōr americàṅ.
Àtar prugèt
}}
Gnatustóma spinigèrum
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Gnatustóma spinigèrum (nóm sientìfic “Gnathostoma spinigerum”) 'l è 'n bêg nematôd ad culōr ròśa d'l órdan di Spirurida ch'al pōl rivàr a èsar lung anc sinc cm da grand. 'L è 'n parasìta dal pulghi 'd àqua, di pés, dal rani, di pelicàṅ, di pui e di mamìfar magnadōr ad pés cuma 'l óm in dua al fà vgnir un mâł ciamâ Gnatustumìaśi, cgnusû anc cuma Larva migrans.
In gèn'r i masć i èṅ più pìcui dal fémni.
I sò óṿ, grand 65-70 µm par 38-40 µm, i s càt'n in di àqui dólsi dl'Àśia, specialmènt qvéli dla Thailàndia. Quànd i s vèran, al larvi i vènan magnàdi par dal pulghi 'd àqua che a sò vòlta i finìs'n in di stómag di pés pìcui cuma 'l tôṅ. Quànd di mamìfar cuma i nimài, i caṅ e i gat (òspit definitìṿ) i i màgnan, i ciàp'n anc lōr al larvi ch'i partìsan subìt p'r al budèli in dua i gh armàgnan par tri méś par pò turnàr in dal stómag par crésar. Dòp siē méś i madùr'n e i tàcan a far i óṿ ch'i vènan cagâ via c'n i pét. S'la mèrda c'n i óṿ dèntar la finìs'n in dl'àqua, a s sèra incóra 'l sérć.
Par cumbàt'r al parasìta a gh'è da cōśar bèṅ i pés prima 'd magnàr-i o tōr d'l Albendaśōl s'l è bèla drē a giràr in dal tò còrp.
Àtar prugèt
}}
Türan
Türan (Turano in Itagliàn) l'é un cumoin italian ad 1.267 abitant in Pruvincia d' Lôd.
99
Al 99 'l è 'n an edl I sécol dal Calendàri gregoriàn.
.vistaprint
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2015.
1650 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
1092 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1092 (milenovàntadū, millenovantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1091 (milenovàntaùn) e 'l vin prìma dal 1093 (milenovàntatrī)). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MXCII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milenovàntadūéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1092 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 2 col 546: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
129 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 129, mo invéci 'l an 129 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 129 (seintveintnōv, centoventinove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 128 (seintveintòt) e 'l vin prìma dal 130 (seinttrèinta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintveintnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
718 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 718, mo invéci 'l an 718, 't ê da 'ndèr chè) Al 718 (setseintdeśdòt, settecentodiciotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 717 (setseintdersèt) e 'l vin prìma dal 719 (setseintdeśnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintdeśdotéśim post.
Èter progèt
}}
187 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 187, mo invéci 'l an 187 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 187 (seintutantasèt, centottantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 186 (seintutantasē) e 'l vin prìma dal 188 (seintutantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CLXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al seintutantasetéśim post.
Èter progèt
}}
La setta dei dannati
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tuti gl'anmi i gh'aṅ al sò prèsi.|Tagline dal film}}
La setta dei dannati (La séta di śmaladî) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e tedésc dal 2003 scrit e dirèt par Brian Helgeland.
La pelìcula l'à muciâ sù ùndas migliòṅ e mèś a dòlar dòp ès'r-an custàda trénta-sinc.
Sunt
Alex Bernier (Heath Ledger) 'l è 'n prēt americàṅ d'l órdan ultra-urtudós di Carulìnǵ che na vòlta l'iva salvâ l'anma dna ragàsa ciamàda Mara Sinclair (Shannyn Sossamon) faghénd-ag 'n eśurcìśum. Adès ch'l à savû ch'al cap dla sò cungregasiòṅ, pàdar Dominic (Francesco Carnelutti), 'l è mòrt in Vaticàṅ, al decìd ad partìr par Róma parchè lò 'l al cunsìdera pròpria cuma s'al fus sò pàdar dabòṅ.
Rivâ in Itàglia cumpagnâ par la Mara ch'i s èṅ mis insém, i mémbar dla Céśa i gh dìśan ch'al religióś al s éra tòlt la vita e che dònca al n pōl minga èsar saplî in un campsànt cristiàṅ. Alex al và a tōr al cadàv'r ad nascòst e, cun 'l ajùt dla sōra Franca (Maria Cristina Maccà) e dla sōra Marie (Paola Emilia Villa), 'l al saplìs listés in dal simitèri Carulìnǵ dla sità etèrna.
Esénd ch'l à vdû un ségn strâṅ su 'l pèt ad Dominic, Alex al và pò in un negòsi 'd lìb'r antîg in dua 'l pruprietàri (Richard Bremmer) al gh fà lèś'r un tèst ch'al dascór dla figùra dal „Magna-Pcâ“, un religióś minga arcgnusû da la Céśa catòlica ch'al sarév bòṅ ad ciapàr e 'd mandàr śò lò i pcâ di sugèt in punt ad mòrt ch'i n pōlan minga èsar pardunâ da i prevòst'r ufisiài, in manéra ch'gl'anmi ad chi śmaladî lè i pòsan catàr paś. I ségn catâ su 'l còrp ad Dominic i èṅ cumpàgn ad qvéi disgnâ su 'l lìbar.
Alex, insém a 'l sò amìg prēt Carulìnǵ anc lò Thomas Garrett (Mark Addy), al s mét a pascàr al Magna-Pcâ. Al cardinàł Driscoll (Peter Weller), ch'al vōl dvintàr papa, al gh ślunga 'n pugnàł speciàl par masàr-al.
Quànd finalmènt Alex al bèca un tisi ciamâ William Eden (Benno Fürmann), chi lò al gh cunfèsa 'd ès'r al Magna-Pcâ e ch'l è nâ a i tèmp ad Michelàngil quànd chi lò 'l iva fat far la Capèla Sistìna. Al Magna-Pcâ al vrév che Alex al tulìs al sò pòst.
Culegamènt estéran
}}
28 ed disèmber
Al  l'è al 362śum dè dal calendàri gregoriàn (363śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 3 dè a la fin dl'an.
1001
Al 1001 (MI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an edl XI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.commbank
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2015.
La ragazza di Tony
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|P'r i pàd'r al fiōli i èṅ tuti puri.|Tagline dal film}}
La ragazza di Tony (La ragàsa 'd Tony) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1969 ad Larry Peerce, candidâ a i Prèmi Òscar dal 1970 par la senegiadùra 'd Arnold Schulman e vinsidōr 'd un Golden Globes par l'atōra debutànta Ali MacGraw.
La pelìcula 'l à frutâ in alóra a qvéi dla Paramount Pictures dagnóra vint-a-tri migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst 'd un migliòṅ e mèś.
Sunt
Cumpagnâ a 'l Old Oaks Country Club ad Purchase (New York) par sò cuśìna Doris (Kay Cummings) ch'l'è sòcia lè, al śōvan bibliutecàri Neil Klugman (Richard Benjamin) al cgnóś na ragàsa ciamàda Brenda (Ali MacGraw), fiōla 'd Ben Patimkin (Jack Klugman), 'n ebrèj ch'l à fat i bèsi cun la sò impréśa 'd cumpunènt idràulic. Al ragàs al s fà avànti sèg e la Brenda la gh astà vluntéra anc parchè di muróś la gh 'n à abû 'n squantèran. Chi lē la 'l invìda a séna par far-ag cgnós'r i suo: ólt'r a Ben a gh'è sò màdar (Nan Martin) ch'la n và mia tant 'd acòrd sèg, sò fradèl Ron (Michael Meyers) e sò surèla pìcula, la Julie (Lori Shelle).
Par sò fiōla, i Patimkin i vrév'n un ragàs ch'al faśìs un mistēr più impurtànt ma i 'l tōś'n in cà listés, cuma òspit par dū stmani. Ad nòt i dū śōv'n i s càt'n ad nascòst in dla cambra 'd lē par gusàr. Quànd Neil al vîṅ a savēr che la Brenda la n tōś minga la pìlula, un quèl ch'al dava par scuntâ, al s arlìa dimóndi e 'l è lè lè par mulàr-la. A 'l ùltim la sò muróśa la gh diś ch'l'andrà a tōr un diafràma. Finî i quìndas dè, dòp al matriumòni 'd Ron, i dū i decìd'n ad véd'r-as in 'n hutèl ad Boston. Quànd però la Brenda la riva la gh'à dal bruti nutìsi: ravanànd in cambra sò màdar l'à catâ 'l diafràma e i sò genitōr i aṅ scrit na létra par tut dū. La ragàsa la gh'à da sarnìr fra Neil e la sò famìja.
Culegamènt estéran
}}
Thomas Haden Church
{{metacaixa
Lemmy Kilmister
{{Metacaixa
Thomas Haden Church
Thomas Richard McMillen (Woodland, 17 ad Śugn dal 1960), cgnusû méj cuma Thomas Haden Church, 'l è 'n atōr, regìsta e scritōr americàṅ.
Lemmy Kilmister
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Thomas Haden Church
Biugrafìa
Thomas al tōś part a 'l sò prim film in dal 1980 ma 'l è in di an Nuànta ch'al s fà cgnósar faghénd al western Tombstone, al film ad scarésa Il cavaliere del male e la cumèdia George re della giungla.
Lemmy Kilmister
Ian Fraser Kilmister, dit Lemmy (Stoke-on-Trent, 24 ad Dicémbar dal 1945 – Los Angeles, 28 ad Dicémbar dal 2015), 'l è stâ 'n cantànt, sunadōr e cumpuśidōr britànic, na quàlc vòlta anc atōr.
Thomas Haden Church
Biugrafìa
In dal 2003 'l à girâ la sò ùnica pelìcula cuma regìsta, Rolling Kansas, pò dū an dòp 'l è stâ numinâ a i Prèmi Òscar cuma atōr minga prutagunìsta par la sò part ad Jack in dal film Sideways - In viaggio con Jack 'd Alexander Payne.
Lemmy Kilmister
Cgnusû anc cuma Ian Fraser Willis e cuma Lemmy the Lurch, 'l è stâ 'l fundadōr e 'l leader dal grup heavy metal di Motörhead in dua 'l sunàva 'l bas. Sèg 'l à fat vgnir fóra vint-a-tri àlbum in studi, òt disc da 'l viṿ, òt racòlti e vint-sèt sìngui. Fra i sò più grand sustenidōr a gh'éra 'l grup di Metallica.
Thomas Haden Church
Biugrafìa
'L à interpretâ 'l Óm Sàbia in dal film Spider-Man 3 dal 2007.
Lemmy Kilmister
Lemmy al gh'iva na ghigna che ninsòṅ a psiva cunfónd'r-as. Al tgniva i cavìi lung e al gh'iva dū agnèi bèi grôs in sal ganàsi e dal baśéti tacàdi a i barbìś sénsa gnint in sla baśèla cuma i fàvan chi óm in d'l Utsènt. Al gh'iva na vóś ragajàda e al s mitìva da spés di capèi da cowboy, di stivài e di uciài da sōl, purtànd dal mdaj e di sìmbui prusiàṅ e tedésc.
Thomas Haden Church
Àtar prugèt
}}
Tavo Burat
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Lemmy Kilmister
'L è stâ cumpagnâ cun la Lita Ford. 'L è mòrt a stant'an ad càncar: i gh 'l ìvan catâ sōl dū dè prima.
Culegamènt estéran
}}
Tavo Burat
Tavo Burat (che, par la vritä 'ass ciamìva Gustavo Buratti Zanchi Stezzano, 22 ed maz 1932 - Biela al 9 ad dicëimbar 2009) all'è stä un giurnalista e prufasùr itagliàn, che par tüta la vita all'ha difès al lèngui picëini a bòta, suratòtt al Piemuntais e al Franc-prunvansäl.
Biugrafia
Nasìd a in dal 1932, al s'è laureä cun 'na tesi in s'al Cantòn dal Grisòn, e all'ha insagnä Francés dal 1968 al 1994. All'ha fundä al giurnäl La Slòira e l'ha scrìtt anca in s'al ALP dal 1974 al 2009. All'è stà anca eculugista. All'è mort in dal 2009
Nòti
}}
Dialét miranduléś
Al s dascór in dal sircundàri ad La Miràndla, in dla basa mudnéśa a 'l cunfìṅ cun al Mantṿàṅ.
Sistéma Tupulògic
Tgnénd a mènt cal siggli chè, S=Sugèt, V=Vèrub, O=Ugèt (n=Nóm, p=Prunóm), al Miranduléś 'l è na lìngua ch'la dróa i custrùt chè 'd sóta:
Vucàli
I funéma in blù i gh pōl'n èsar sèmpar anc s'i n gh'àṅ minga 'l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós. Par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś.
Eśèmpi:
Artìcui
In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).
» Artìcui Determinatìṿ
'L artìcul determinatìṿ al s dróa, insém a 'l nóm ch'al gh stà davśèṅ, p'r indicàr un quèl ad definî.
» Artìcui Indeterminatìṿ
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ, 'l artìcul indeterminatìṿ a s dróa sōl a 'l singulàr. A 'l pòst dal pluràl al và druâ 'l artìcul partitìṿ (di lìbar...) o 'l 'agetìṿ minga definî (soquànt lìbar...).
» Artìcui Partitiṿ
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).
» Singulàr e Pluràl
In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).
Don Stark
{{metacaixa
Dialét miranduléś
» Agetìṿ Dimustratìṿ
In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.
» Agetìṿ Pusesìṿ
A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.
Don Stark
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Dialét miranduléś
» Agetìṿ Pusesìṿ
'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).
Don Stark
Àtar prugèt
}}
Dialét miranduléś
» Agetìṿ Interugatìṿ e Eslamatìṿ
Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.
» Prunóm persunàl
I prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch'i s métan a 'l pòst dla parsòna ch'la dascór, dla parsòna ch'la scólta o dla parsòna, dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ, sénsa dir-'n al nóm.
I càmbian a secónda dla parsòna, dal gènar e dla funsiòṅ, sugèt o cumplemènt. Qvist chè i gh'àṅ dū fórmi:
Eśèmpi:
In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).
La tèrsa parsóna pluràra, a difarénsa d'l itagliàṅ, la n càmbia mia a secónd dal gènar. S'a s vōl réndar ciàr s'al grup ad parsóni i èṅ di masć o dal fémni, a gh'è da métar prima ad lōr: Dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli: in itagliàṅ NOI e VOI i n càmbian mai a secónd dal gènar. In Miranduléś invéci a s dróa NUÀTRI e VUÀTRI s'al grup l'è fat sōl ad fémni.
S'a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch'i fànan part dal grup, a s pōl métar in mèś a i dū prunóm al nùmar ad gint:
1296 (nùmer)
{{Metacaixa
Dialét miranduléś
» Prunóm dimustratìṿ
In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.
Prepuśisiòṅ
Al Miranduléś al dróa nóṿ prepuśisiòṅ cuma 'l itagliàṅ ma, prima dal paròli ch'i tàcan par vucàla, i pōlan patìr l'eliśiòṅ, na ròba ch'la n sucéd briśa in dla léngua ad Dante.
1296 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1296, mo invéci 'l an 1296, 't ê da 'ndèr chè) Al 1296 (milduśeintnovantasē, milleduecentonovantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1295 (milduśeintnovantasìnc) e 'l vin prìma dal 1297 (milduśeintnovantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCXCVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milduśeintnovantaseéśim post.
Dialét miranduléś
Prepuśisiòṅ
Eśèmpi:
Nòti:
1296 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Dialét miranduléś
Vérub
Tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub (-àr, -ar e -ìr).
I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.
» Manéra “Infinî”
Al cungnugasiòṅ di vérub in Miranduléś i èṅ tri:
A gh'è pò di vérub ch'i finìsan in -ér: savér (it. sapere), psér (it. potere), vlér (it. volere) e àtar incóra (tōr → prendere) ch'i n èṅ briśa regulàr.
Al gh'à dū tèmp e al n vōl mai al prunóm:
» Manéra “Indicatìṿ”
'L indicatìṿ al s dróa quànd a gh'è da dascórar ad fat e quèi ugetìṿ. Al gh'à tri tèmp baś:
Al Passato remoto d'l Itagliàṅ al n gh'è mia.
Chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd 'l auśiliàri cugnugâ insém a 'l partisìpi pasâ:
PREŚÈNT (Presente)
A riguàrd dal dmandi a gh'è da far soquànti cunsiderasiòṅ:
Òcio a 'l difarénsi:
Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.
Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
Par via dal cambi ad vucàla, la fraś "a m piàś inculàr" la pōl vlér dir dū quèi difarènt: "mi piace incollare" (da còla cun la "o" ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc "mi piace inculare" da cûl cun la "u" lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).
I vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatìṿ i s cògnugan cuma quéi dla 2ª cugnugasiòṅ.
Chè 'd sōvar a gh'è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt.
IMPARFÈT (Imperfetto)
In d'l Imparfèt dla prima parsòna pluràla, in dal dmandi, a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri, acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla.
FUTÙR (Futuro Semplice)
Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.
PASÂ PRÒSIM (Passato Prossimo)
Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.
» Vérub sintagmàtic
I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.
In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.
Eliśiòṅ
In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.
Eśèmpi:
L'eliśiòṅ la s cat' anc in di àtar dialét emigliàṅ.