cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Una lucertola con la pelle di donna
Sunt
La Carol la taca a 'ndàr da 'n psicanalìsta, al Dr. Kerr (George Rigaud), parchè ad nòt la gh'à da spés di arbgàt in dua la s insóggna ad far 'l amōr cun n'atra dóna sò vśina ad cà, la Julia Durer (Anita Strindberg), na visióśa ch'la n s fà minga di prubléma a giràr in di brut ambînt. Durànt òṅ ad chi sógn lè, la Carol la gh cònta ch'la l'à masàda a scurtlàdi sóta i òć ad dū fiōi di fiōr imbambî p'r avér tòlt dla dròga. A sucéd pò che dū dè dòp ch'la dóna là la vèṅ catàda dabòṅ masàda cuma dit da lē e lè davśèṅ i pulisiòt i càt'n anc la sò plìsa. Scotland Yard al taca a indagàr mandànd-ag 'l ispetōr Corvin (Stanley Baker) e la Carol la gh'à tut i òć adòs.
Lasàda fóra da parśòṅ parchè i suo i pàgan la causiòṅ, chi lē la và in a risć 'd èsar cupàda p'r òpra 'd Hubert (Mike Kennedy), òṅ di dū hippie che cal dè là i ìvan guardâ 'l umisìdi dla Julia stand da drē da la ringhéra dal scali.
I suspèt, in cal méntar, i èṅ dirèt tut cóntar sò marè, ch'l iva lśû i sò apûnt e par cal mutìṿ lè 'l arév psû cupàr-la cuma in d'l arbgàt ad sò mujér, ma pò al s masa sò pàdar ch'al s tōś la cólpa lò.
Culegamènt estéran
}}
Jay Leno
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
James Douglas Muir Leno, cgnusû méj cuma Jay Leno (New Rochelle, 28 'd Avrìl dal 1950), 'l è 'n còmig, atōr, ardupiadōr, cundutōr e aṿtōr televiśìṿ americàṅ.
Spuśâ cun la Mavis Elizabeth Nicholson, al gh'à la pasiòṅ p'r al màchini e 'l mòti 'd èpuca.
In dla sò caréra, in du 'l à laurâ dimóndi in televiśiòṅ, 'l à tòlt part anc a soquànt telefìlm cuma Laverne & Shirley, Friends, Ellen, La tata e I Muppet.
Biugrafìa
Nâ in dal stat ad New York da di genitōr cun di urìgini scuséśi e itagliàni, Leno da śōvan al taca na caréra da còmig da par lò laurànd in night club o in di bar e faghénd dal cumparsàdi in dal prugràma The Tonight Show cundót par Johnny Carson. In séguit al partécipa da spés a 'l Late Night with David Letterman.
Quànd Carson al s in và, la NBC la decìd ad dar-'g al sò prugràma in dal 1992 e Leno al gh'è armàś in fiṅ a 'l 1014 a part na parénteśi fra 'l 2009 e 'l 2010.
Àtar prugèt
}}
1266 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1266, mo invéci 'l an 1266, 't ê da 'ndèr chè) Al 1266 (milduśeintessantasē, milleduecentosessantasei in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1265 (milduśeintessantasìnc) e 'l vin prìma dal 1267 (milduśeintessantasèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCLXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milduśeintessantaseéśim post.
Stramâs
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al stramâs (materasso in itagliàṅ) 'l è cal grôs cusèin imbutî, 'd forma retangolêr, ch'al stà in dal lêt sòt'à i cristiàṅ ch'i s egh śachen in sìma. 'D sòt a 'l stramâs a gh'stà la reda. Per tgnìr-el abàsta pulî, al stramâs 'l andrèv cuacê dàinter in na só frōda apósta, cuacèda incòr dai linsō in sìma.
Ed lung a 'l tèimp
In di tèimp pasê, in dal canpàgni, al stramâs 'l era sōl un grôs sâc ed canva pîn ed pavéra o 'd fói 'd furmintòun, dìt al pajòun, pugê in sìm'a la reda dal lêt, mo a gh'n era anch'ed quī fât col crîn ed cavâl, ed lana o cun di èter quêl incòr śmulśèin. In di noster dè a è custumê al stramâs cun dàint'r al mòli, ciamê anca "ortopèdic", e in di ùltem tèimp, quêl cun dla gòma tendra apòsta, ch'la tìn bèin sustgnùda la forma dal corp ch'al s egh śaca in sìma.
Noti e referèinsi
}}
880 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 880 (ôtseintutànta, ottocentottanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 879 (ôtseintstantanōv) e 'l vin prìma dal 881 (ôtseintutàntaùn). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt DCCCLXXX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al ôtseintutàntaéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 880 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 2 col 440: Fatoriśasiòun:
Tortéj dóls ed Colórni
{{Metacaixa
880 (nùmer)
Èter progèt
}}
Tortéj dóls ed Colórni
{{dialort | dial=Pramsân}}
Al Tortél Dóls l'é una piétansa tipica ed la tradisión 'dla basa pramzâna, in particolär di téritòri di t'mon ed Colórni, Mzàn, Sisa, Torìle e Tricasèl.
Origin
La tradisión la vól che al torté dóls al sia nasù in tj ani ed la Duchèsa ed Pärma Maria Luigia d'Austria. As diza che, in ocasión ed ricórensi particolèri, la Duchèsa la portäva un piât ed chi tortèl chi ai sabien ed Sâca ed Colórni.
Usânsa
L'é una piètanza che, ed sòlit, la vèna preparäda in invèrèn tra la Vigilia ed Nadäl e la Vigilia ed Sant'Antònni dal Gozén (al 16 ed Znär).
Ingrediént
Al pìn l'é fat con dal pan rasù, dal mòst coòt (as fa bojar par 24 ori in manéra che da tri pärti a gh'nin résta vuna) e móstèrda, una quälca rezdora l'a gh'mèta anca 'dla marmlèda ed brugna suchélà. I tortéj, una volta c'la rezdora l'a fnì, i s'polen consar con dal butér e dal formaj nostran.
Collegamént estèrén
}}
Amityville Possession
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Se chi mur chè i psìsan dascórar... I sigarévan!|Tagline dal film}}
Amityville Possession (Amityville Pusesiòṅ) 'l è 'n film ad scarésa dal 1982 ad Damiano Damiani, prequel dla pelìcula Amityville Horror dal 1979.
Al film 'l à muciâ sù dódas migliòṅ e mèś ad dòlar a frònt 'd un cóst ad sinc.
Sunt
Ma in cla vila lè maladìda a gh astà 'l Demòni in parsòna e la famìja la s in rénd cònt prima vdéd di śavàj mōv'r-as da par lōr e pò vgnénd in cuntànt sèg ch'al s insfìls' in di sò còrp. La Dolores la próa a far quèl ciamànd in ajùt al prēt eśurcìsta Adamsky (James Olson) ma 'l Diàvul al gh la cava listés a tōr pusès ad Sonny e a far-al fà gusàr cun sò surèla.
In séguit al ragàs al riva anc a cupàr tuta la sò famìja sénsa però arcurdàr gnint.
Culegamènt estéran
}}
1058 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1058, mo invéci 'l an 1058, 't ê da 'ndèr chè) Al 1058 (milesinquantòt, millecinquantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1057 (milesinquantasèt) e 'l vin prìma dal 1059 (milesinquantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MLVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesinquantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
17 d'utóber
Al  l'è al 290śum dè dal calendàri gregoriàn (291śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 75 dè a la fin dl'an.
289 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 289, mo invéci 'l an 289 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 289 (duśeintutantanōv, duecentottantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 288 (duśeintutantòt) e 'l vin prìma dal 290 (duśeintnovànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCLXXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintutantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
.hermes
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2015.
Satta
Al Satta l é un turänt ch'al córr stra l Apenén bulgnaiṡ e quall predaiṡ. Al finéss int al Raggn däl bândi dal Sâs. L é lóng 47 km.
.host
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 31 ed mâǵ dal 2014.
602 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
Paradòs dl'àrea sparìda
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Salèin
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Paradòs dl'àrea sparìda
Descrisiòṅ dal paradòs
Fém un diségn 'd un triàngul retàngul “A” cun na baś lunga 13 e n'altésa 'd 5. A cal punt chè dividém-'l in quàtar pès culurâ e cambiém-'g ad pòst par mét'r insém 'n àtar triàngul retàngul “B”.
A cal punt lè a salta fóra ch'a gh cala 'n quadartèṅ vōd fra i pès śal e vérd in figùra. A s trata 'd un quèl impusìbil parchè al secónd triàngul, creâ parténd da 'l prim, al gh'à incóra na baś lunga 13 e n'altésa 'd 5.
Salèin
Al salèin (saliera in itagliàṅ) 'l è cal cuntenidōr ed véder o 'd plàstica ch'al servìs per tgnìr-egh dàinter al sêl da stremnèr pò in sìm'a 'l magnèr.
Paradòs dl'àrea sparìda
Spiegasiòṅ
La spiegasiòṅ dal paradòs l'è data da 'l fat ch'a s trata dn'iluśiòṅ parchè la figùra “A” la n'è minga 'n triàngul retàngul ma 'n quadarlàtar ch'al gh'à 'n sćiànc a livèl dl'iputenùśa fra la figùra celèsta e qvéla rósa. La prima figùra l'è còncava méntar la secónda l'è cunvèsa dònca l'àrea ch'in dal figùra “B” a gh'è da piò in élt la s pèrd in dal bas.
}}
Salèin
Ed salèin a gh'n è dal fórmi più diferèinti, c'ma di bucèt sarê cun di buśèin in sìma o dal vasch'tèini cìchi o di èter diferèint stremnadōr strulghê apósta.
Colegamèint estèren
}}
An 1760
I an 1760 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1760 infìn a 'l 1769 ciapê dèinter.
224
Al 224 'l è 'n an edl III sécol dal Calendàri gregoriàn.
Svézzra
{{Metacaixa
{{dialortArz | dial=Arzân | cass=ARZ}}
La Svésra, cun i sō 8.530.100 abitânt, l'é un stêt européo 'ch al cunfîna a mezdé cun l'Itâlia, a sîra cun la Frância, a nôt cun la Germâgna e a matèina cun l'Austria e al Liechtenstein; l’ é ‘na cunfederasiòun ed 23 cantòun e 3 ed quisché în divîs in 6 mèz cantòun. La capitêla l'é Berna. Dal j ètri sitê impurtânti în Zurîg, capitêla comercêla e sît ed la bōrsa e Ginevra, sît ed dimòndi urganiṣasiòun internasionêli.
In Svésra a pêrlen quâter léngui: tedèsch, francèiṣ, italiân e rumânc'.
1844 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1844, mo invéci 'l an 1844, 't ê da 'ndèr chè) Al 1844 (mileotseintquarantaquàter, milleottocentoquarantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1843 (mileotseintquarantatrī) e 'l vin prìma dal 1845 (mileotseintquarantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCXLIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintquarantaquatréśim post.
Svézzra
Stòria
La stòria modêrna ed la Svésra la tâca ind al 1848 cun l'adosiòun ed la costitusiòun modêrna e cun al stabilîr i cunfîn vâlid incòra al dé d’incō.
1844 (nùmer)
Èter progèt
}}
Svézzra
Stòria
La Ṡvézzra, cun i sô 8.530.100 abitànt, l é 'n stèt europê ch'al cunféṅna pió żå cun l'Itâglia, da sîra cun la Fränza, pió só cun la Germâgna e da matéṅna cun l'Âustria e al Liechtenstein, l é na cunfederaziån ed 23 cantón e 3 ed quisst én divîṡ in 6 semicantón. La capitèla l é Berna. Däli ètri zitè inpurtànti én Żurîg, capitèla cumerzièl e sît dla båursa e Ginêvra, sît ed tant organiżaziån internaziunèli.
In Ṡvézzra al s dscårren prinzipalmänt quâter länguv, ch'äli én qualli ufizièli: tudassc, franzaiṡ, itagliàn e rumànc'.
La stòria dla Ṡvézzra la cminzéppia cun l'ât ed fundaziån. Tri campagnû ed Ṡvétt, Unterwald e Ûri s incuntrénn a Grütli, un sît taiṡ al lèg di quâter cantón al prémm d agåst dal 1291. Ed st'època l é la fôla ed Gujêlum Tell.
La stòria mudêrna dla Ṡvézzra la tâca dal 1848 cun l'adoziån dla costituziån mudêrna e al mantgnamänt dal cunfén dal dé d incû.
La Svézzra, cun i sô 7.200.000 cristiân, l'è un stê europeo ch'al cunfèina a S cun l'Itâlia, a O cun la Frànsa, a N cun la Germàgna e a E cun l'Austria e al Liechtenstein; l è na cunfederaziòun ed 24 cantòun e 3 ed qìst i én divîs in 6 semicantòin. La capitèla l'è Berna. Di ètri zitè impurtanti i én Zurîg, capitèla cumerzièl e sît d'la bôrsa e Ginevra, sît ed di mòndi organizaziòuni internaziunèli.
In Svézzra i-s ciacàren quàter léngui: tedèsch, francês, italiân e rumânc'.
La stòria d'la Svézzra la cmèinsa cun l'ât d'la sô fundaziòun. Trî campagnôl ed Svétt, Unterwald e Uri s'incòuntren a Grütli, un sît da tês al Lègh d'i quater cantòun al prémm d'agást d'al 1291. Ed st'època l'è la fòla ed Guglielmo Tell.
La stòria mudèrna d'la Svézzra la tàca in d'al 1848 cun l'adoziòun d'la costituziòun mudèrna e al stabilimèint d'i cunfèin ch'agh sun anch'incô.
}}
Un bicchiere di rabbia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L è véra incòsa e 'l scalda 'l sànguv.|Tagline dal film}}
Un bicchiere di rabbia (Un bicér 'd arlìa) 'l è 'n film eròtic indipendènt braśigliàṅ dal 1999 'd Aluizio Abranches ch'al tōś ispirasiòṅ da 'n lìbar ad Raduan Nassar.
In dal 2000, in Braśìl, la pelìcula l'à purtâ a cà siē nomination cuma mijór film (pò vinsidōr), mijóra atōra, mijór'òpra prima, mijór muntàǵ, mijóra culòna sunóra e mijóra futugrafìa.
I dū prutagunìsta dal film, Borges e la Lemmertz, i èṅ spuśâ dabòṅ e in dal cast a gh'è anc al pàdar ad qvàla lè, Linneu Dias.
Sunt
Lò (Alexandre Borges) 'l è 'n anàrchic bòṅdagnìnt pîṅ ad bèsi ch'al gh'à 'n sit in dla campàggna ad San Pàul. Un dè al ciàma a cà sua na giurnalìsta impgnàda (Júlia Lemmertz) ch'la gh astà e i ciùlan tuta nòt, dand-ag śò ad brut. La matìna dòp, faghénd clasiòṅ, chi lò al buta 'l òć in un cantòṅ dal sò giardèṅ, in dal mèś ad na sēv, in dua dal furmìghi i èṅ drē a métar sù al sò gnal e al pèrd la tèsta. Al taca a 'rliàr-as e a sigàr, e pò al mòla anc dū sćiafòṅ a lē durànt na litgàda. Ma 'l è 'n àtim. Dòp ès'r-as calmâ, chi lò al taca a 'rcurdàr la sò giuinésa e pò al tórna a cà. Lē la và da lò in dla sò cambra da lèt e la s mét da na banda, guardànd-al cavâ śò.
The Lucky Ones - Un viaggio inaspettato
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tri furastēr cun gnint da pèrdar. E tut da catàr.|Tagline dal film}}
The Lucky Ones - Un viaggio inaspettato (I furtunâ - Un viàś ch'a n s cardìva gnanc) 'l è 'n film americàṅ dal 2008 ad Neil Burger ch'al 'l à anc scrit insém a Dirk Wittenborn.
Custàda quatórdas migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò fat sù gnanc tarśènt-mila armagnénd in di cìnema di Stat Unî sōl na stmana. In Itàglia l'è vgnuda fóra diretamènt p'r al marcâ d'l home video.
Sunt
I śōvan TK Poole (Michael Peña) e la Colee Dunn (Rachel McAdams) e 'l più grand Fred Cheaver (Tim Robbins) i èṅ tri suldâ americàṅ ch'i cumbàt'n in Iràq ma dòp èsar stâ frî i tórn'n in di Stat Unî par na licénsa. P'r al fat ch'a gh'è stâ 'n black out a 'l aeropòrt ad New York e tut i vōl i èṅ stâ scanślâ, i tri i decìd'n ad tōr na màchina a nuléǵ par turnàr a cà.
Culegamènt estéran
}}
.dabur
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2015.
Sesso bendato
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Al sès, un śōg maravióś... periculóś...|Tagline dal film}}
Sesso bendato (Sès bindâ), cgnusû in Itàglia anc cuma Assassinio con le manette e In balia dell'assassino, 'l è 'n thriller eròtic americaṅ dal 1994 scrit e dirèt par Lawrence L. Simeone, girâ par la televiśiòṅ USA Network.
Sunt
La Madeleine (Shannen Doherty) l'è spuśàda da dū an cun Mike Dalton (Michael Woods) ma 'l sò matrimòni 'l è in criśi par via di prubléma ch'la còpia la gh'à sóta i linsōi. La dóna la próa a cuntàr tut a sò surèla pulisiòta, la Chris (Kristian Alfonso), sprand in un quàlc cunsìli ma lē l'è tròp impgnàda par jutàr-la dabòṅ. Par furtùna ch'al sò psicòlug, al dutōr Wendell Jennings (Judd Nelson), al gh'à ciapâ quànd al gh'à dit ad far di śuglèṅ malnét a lèt par śuntàr un po' 'd pév'r a 'l rapòrt.
In dal méntar ch'la Chris la s inamóra dal sò psicòlug, faghénd anc sès sèg in dal sò studi, al tenènt Alex Saunders (Drew Snyder) e la Chris i tàc'n invéci a interesàr-'s a 'l caś 'd un manìag ch'al s è mis a cupàr a scurtlàdi dal dóni a Santa Monica dòp avēr-li bindàdi e tgnudi sòdi cun dal manéti. Sinc an prima un pasiènt dal dutōr Jennings, un sèrt Robert Aldrige, 'l éra suspetâ 'd avēr fat di masamènt cumpàgn prima 'd tōr-as la vita butànd-as śò p'r al pònt ad San Francisco anc se pò 'l sò còrp al n è mai stâ catâ. Dòp che n'atra sò pasiènta, la Brenda (Shell Danielson), l'è catàda mòrta masàda, la Chris la taca a pinsàr ch'a gh sia insaplâ dènt'r al dutōr Jennings.
Culegamènt estéran
}}
94 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 94, mo invéci 'l an 94 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 94 (novantaquàter, novantaquattro in itagliàṅ) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 93 (novantatrī) e 'l vin prìma dal 95 (novantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XCIV. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al novantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
Joe Biden
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Mè a créd ch'a gh'è di dirìt naturài ch'i gh'èṅ prima di ducumènt legài o pulìtig basta ch'a sia: a gh'ém chi dirìt chè parchè a sém fiōi 'd Dio|Joe Biden}}
In dal 2020 'l à vins cóntar Bernie Sanders al primàri dal sò partî dvintànd al candidâ demucràtic in dgl'elesiòṅ presidensiàli americàni. Al sò rivàł 'l è 'l presidènt di Stat Unî, al republicàṅ Donald Trump.
Laureâ in Siénsi pulìtighi e in Léǵ, prima 'd dvintàr un pulìtig ad mistēr, Joe 'l à fat 'l avucàt.
Biugrafìa
Uriginàri dna famìglia catòlica dla Pennsylvania cun dal raìś irlandéśi, Biden al s làurea in dal 1965 a l'università ad Newark in Siénsi Pulìtighi e pò in Léǵ tri an dòp a Syracuse. In chi an lè al cgnós la Neilla Hunter ch'al spóśa in dal 1966 avénd sèg tri fiōi: Joseph Robinette Biden dit "Beau", Robert Hunter e la Naomi Christina.
Dòp ès'r-as davśinâ a la pulìtica, in dal 1972 al dvènta senadōr dal Delaware ma pròpria in c'l an lè la sò famìja l'è vitma 'd 'n incidènt in màchina in du i mōran sò mujēr e sò fiōla mént'r i dū masć i armàgnan frî. In dal 1977 Joe al sa spóśa cun la Jill Tracy Jacobs ch'la gh dà na fiōla fémna in dal 1981 ciamàda Ashley. In séguit a mōr anc Beau p'r un cànc'r a 'l sarvèl a quarànta-siē an durànt al sò secónd mandâ a la vice-presidénsa sóta Obama.
In dal 2020 'l è candidâ p'r al sò partî a presidènt di Stat Unî, curénd insém a la sò vice Kamala Harris, senadōra dla Califòrgna.
Culegamènt estéran
}}
Deus ex machina
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Deus ex machina l'è na manéra 'd dir latèina, tolta prìma da la manéra 'd dìr gréca ἀπὸ μηχανῆς θεός ("apò mēchanḗs theós"), ch'a vōl significhèr ala lettra "al dìo ch'a selta fóra dala màchina" e figurativamèint un śvùi o na persòuna, ch'a n's sarèv gnanc pinsê, e ch'la selta fóra a mèter tùt a pôst in na situasiòun ch'a parìva sàinsa solusiòun.
Cla manéra 'd dìr chè i la druèvan in dla Grécia antìga perchè in del só tragèdi a teàter, a psiva strulghèr-es che 'l dìo al gnìs śò in dla séna per mèt'r a post i śgumbìi difìcil. {{CITAZIONE2|Anche nei caratteri così come nella composizione delle azioni occorre cercare sempre il necessario o il verosimile di modo che sia necessario o verosimile che uno così e così dica e faccia cose così e così, ed anche che sia necessario o verosimile che questo accada dopo quello. È manifesto dunque che anche lo scioglimento del racconto deve avvenire in forza dello stesso racconto e non ex machina come accade nella Medea e come nella scena dell’imbarco nell’Iliade.|Anca in di caràter acsè c'ma in dal preparèr agli asiòun, a gh'è sèimper da serchèr quèl ch'a gh'è biśògn o ch'a pèr véra, in manéra ch'a s pósa crèder che ùn al dìś acsè e 'l fà acsè, e anc ch'a s pósa crèder che 'n quèl al casca dôp ed cl èter. A s capìs dòunca che anc al śvujamèint dal còunt al gh'àpia da gnìr da per lò e minga ex machina cum'a sucēd in dla Medèa e in dla séna edl imbêrc in dl'Ilìed.|Dala Poètica dl Aristòtel, XV-35, 'd intór'n a 'l 330 prìma 'd Crìst. |DIALETTO={{carpś}}|LINGUA={{it}}}}
Colegamèint estèren
}}
.software
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 31 ed mâǵ dal 2014.
Salêren
Salêren (Sali̯érnë int al dialèt dal sît,, Salerno in itajaṅ) l ê ṅ cmoṅ itajaṅ ed 129 631 abitant, capitêla dla pruveinsa cun al istès nom in Canpâgna, e scoand cmoṅ dla regiouṅ par nomar d abitant.
223
Al 223 'l è 'n an edl III sécol dal Calendàri gregoriàn.
1155
Al 1155 (MCLV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Michael Schumacher
{{Metacaixa
Michael Schumacher (Hürth, 3 da Śnar dal 1969) 'l è 'n pilòta da cursa profesionàl tudàsch. 'L è stâ in ativitâ in dla Formula 1 da 'l 1991 a 'l 2006 e da 'l 2010 a 'l 2012. Durant la sò caréra, al l'é vinsid 91 Gran Premi e l'é ragiunt siet títul mundiàl (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003 e 2004).
Culegamènt estéran
}}
Balamuthia mandrillaris
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Balamuthia mandrillaris l'è n'améba a vita libra dal gènar “Balamuthia” ch'la tōś al nóm da 'n prufesōr ch'in dal vintéśum sècul 'l iva studiâ e dâ 'l sò cuntribùt in di studi ad chi amébi lè cumpàgni, William Balamuth. La n è incóra stada iśulàda definitivamènt in natùra ma a s pénsa ch'la pòsa vìvar in dal śòni tempràdi parchè a s è vist che soquànti parsòni ad chi pòst lè i gh'aṅ i sò anticòrp. La prima vòlta ch'a s è catâ la Balamuthia mandrillaris in 'n èsar vivènt 'l è stâ in dal 1986 in un mandrìl dal zoo ad San Diego in di Stat Unî. A n è minga ciàr cuma la bèstia la l'àppia tòlta, a s pénsa da na frida o cun dla pólvra cun l'améba in mèś tirànd fiâ.
In d'l óm cl'améba chè la pōl far vgnir un mâł dimóndi brut a 'l sarvèl, l'encefalìte amèbica granulomatóśa, specialmènt quànd òṅ al gh'à 'l diféśi dimóndi basi. I caś ripurtâ i n èṅ minga tant, a s pōl dar parchè dal vòlti a n è minga fàcil batśàr al mâł giùst. In tut al manéri i èṅ dimóndi pôc qvéi ch'i l'aṅ scampàda, armagnénd uféś in dla tèsta par tuta la vita fra 'l àtar. L'è pruâ che na parsòna la la pòsa ciapàr faghénd un trapiànt. Dòp avér-la tòlta, al mâł al pōl saltàr fóra dòp soquànti stmani faghénd di infesiòṅ a 'l sarvèl, mâł ad tèsta, fadìga a mandàr śò, paràliśi, gnuca dûra, févra, ingòsa, vdudi dópi, cretinìśia. Al sistéma imunitàri al fà fadìga a cumbàt'r-la parchè i glòbui biànc i èṅ più pìcui ad lē, al diamétar dl'améba l'è ad 15-60 µm, dònca i n gh la càvan minga a magnàr-li.
La Balamuthia mandrillaris la sumìlia dimóndi a l'Acantaméba e cuma lē la s sèra dènt'r a na cisti quànd al cundisiòṅ d'l ambînt in du la s cata i n èṅ briśa favurévuli.
.design
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2015.
881 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 883, mo invéci 'l an 883, 't ê da 'ndèr chè) 'L 881 (otseintutantùn, ottocentottantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 880 (otseintutànta) e 'l vin prìma edl 882 (otseintutantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCLXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintutantunéśim post.
27 d'utóber
Al  l'è al 300śum dè dal calendàri gregoriàn (301śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 65 dè a la fin dl'an.
Sebastian Bach
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Sebastian Bach, pseudònim ad Sebastian Philip Bierk (Freeport, 3 'd Avrìl dal 1968) l'è 'n cantànt heavy metal canadéś, naturaliśâ americàṅ.
'L è cgnusû p'r èsar stâ 'l frontman di Skid Row da 'l 1987 a 'l 1996 mént'r in séguit 'l à fat vgnir fóra 'n disc c'n al grup di Last Hard Men prima 'd tacàr na caréra da par lò.
'L à anc laurâ a Broadway e in soquànt prugràma televiśìṿ. Sebastian al gh'à tri fiōi abû da la sò èx mujēr Maria Sandra Muir Aquinar: Paris, London e la Sebastiana.
Inferno
{{Metacaixa
Sebastian Bach
Culegamènt estéran
}}
Inferno
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Scarésa più bujénta d'l Infèran.|Tagline dal film}}
Inferno (Infèran) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 ad Dario Argento ispirâ a 'l lìbar Suspiria De Profundis ad Thomas de Quincey. Al cònta la stòria dla secónda màdar infernàla, la Mater Tenebrarum.
Al film 'l à muciâ sù 4 migliàrd ad Franc e l'è la prima prudusiòṅ americàna (20th Century Fox) p'r al regìsta rumàṅ, jutâ chè anc da Mario Bava e da sò fiōl Lamberto.
Sunt
Rose Elliot (Irene Miracle), na śóvna puvéta ad New York, la còmpra da 'l antiquàri Kazanian (Sacha Pitoeff), un vèć ch'al gh'à 'l negòsi sóta la sò cà e ch'al fà fadìga a giràr, un lìbar antìg scrit p'r Emilio Varelli da 'l tìtul "Al Tri Madri". Chi lò al cònta lè dèntar ch'l à cgnusû al tri madri d'l Inféran: Mater Suspiriorum, Mater Lacrimarum e Mater Tenebrarum e par lōr 'l à tirâ sù tri cà: una a Fribûrg, una a Róma e una a New York.
In cal méntar Sara (Eleonora Giorgi), na cumpàgna ad studi ad Mark, la cata la létra ad sò surèla, la la lèś e pò la và in bibliutéca par pascàr na còpia dal lìbar "Al Tri Madri". Quànd la 'l cata la s in và ma la finìs par śbali in un laburatòri in du 'n óm misterióś 'l è drē a bójar di lìquid alchèmic. Chi lò, vdénd al lìbar pruibî in dal maṅ ad Sara, al gh và cóntar par custrìnś'r-la a mulàr-al lè. Al próa anc a ficàr-ag la tèsta in dal parōl pîṅ ad ròba bujènta ma lē la gh la cava listés a scapàr via e a turnàr a cà sua. Rivàda lè la dmanda a 'n sò vśèṅ, Carlo (Gabriele Lavia) ad star in cà sèg parchè la gh'à na paùra da mat e pò la telèfuna a Mark par dir-ag ch'l'à catâ la sò létra e ad gnir-la a tōr. Quànd lò al riva lè però al i cata mòrt scurtlâ. Lèt la létra, Mark al partìs subìt p'r i Stat Unî.
In dal palàs Mark al cgnós Carol (Alida Valli) la purtinàra, al vèć prufesōr George Arnold (Feodor Chaliapin Jr.), ch'al viṿ in na scrana a rudèli, e la sò śóvna infarméra (Veronica Lazar), la cuntésa malàda da tèmp Elise Delon Van Adler (Daria Nicolodi), lasàda da sò marè, e al sò sinìstar magiurdòm John (Leopoldo Mastelloni). Più tard, tgnénd a drē a dal maci ad sangṿ in d'l andavèṅ, Elise la s cata da par lē in na cambra a 'l ùltim piàṅ e lè un grup ad gatàs rabî mat i tàcan a śgranfgnàr-la da tut al bandi in fin tant che òṅ al gh tira na scurtlàta ch'la la masa. La nòt dòp, durànt un quaciamènt dla luna, 'l antiquàri Kazanian al gh la cava finalmènt a impinìr un sac ad gat, bèsti ch'al n pōl mia védar, e al và in un laghét p'r andgàr-i ma, sénsa vlér, al strabùca śò e al finìs lò in dl'àqua. Dal póndghi ch'i s càtan lè davśèṅ in un scàrag dna canaléta, i s in prufìtan subìt andànd-'g adòs par magnàr-al. Sinténd i sò sîg, un vendidōr ambulànt ad salsìsi al gh cur incòntar ma, invéci ad jutàr-al, al gh tira dal śéśuli in dal còl cun al sò curtlàs, cupànd-al. A n catànd piò la cuntésa, John, 'd acòrd cun la purtinàra, al và a pascàr i sò bèsi e i sò giujèi par tōr-gh-i ma al n fà minga in tèmp a far-al parchè òṅ al al stròsa cun na fòrsa acsè granda ch'i sò òć i sàltan fóra da 'l sò pòst. Carol invéci la bruśa viva parchè, sénsa vlér, l'iva far crudàr śò na candéla par tèra dand fōg a incòsa.
'L è ciàr che da drē a tut chi masamènt lè a gh'è na fòrsa catìva ch'la pōl far quél ch'a gh par, la mòrt.
Culegamènt estéran
}}
Decìmeter
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al decìmeter (decimetro in itagliàṅ), scrìt col sìmbol dm, 'l è n'unitè 'd amśùra ed lunghèsa ch'la corespònd a 'n dècim ed mēter:
Colegamèint estèren
}}
Get Up (I Feel Like Being a) Sex Machine
{{dialort | dial=Carpśàn}}
{{Album }}
{{CITAZIONE2|...Get up stay on the scene like a sex machine...|...Lév-et sù stà in dal mêś cuma na màchina dal sês...|pcòun ed Get Up (I Feel Like Being a) Sex Machine, 1970|DIALETTO={{Carpś}}|LINGUA={{en}}}}
Get Up (I Feel Like Being a) Sex Machine (Lév-et (A 'm Sèint Cuma ch'a Fùs na) Màchina dal Sês) 'l è na cansòun dal cantànt americàṅ James Brown, ch'a gniva fóra in dal 1970 cuma singol, e pò in dal '75 anc in dal só àlbum "Sex Machine Today".
Colegamèint estèren
}}
.barclays
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2015.
Kirk Cameron
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Kirk Thomas Cameron (Panorama City, 12 'd Utóbar dal 1970) 'l è 'n atōr americàṅ. Ólt'r a lauràr in dal mónd dal cìnema, dal teàt'r e dla televiśiòṅ, 'l è anc un scritōr religióś e minìstar dal cult dla Céśa Batìsta.
'L è cgnusû p'r avēr fat la part ad Mike Seaver in dla sitcom Genitori in blue jeans fra 'l 1985 e 'l 1992.
Àtar prugèt
}}
222
Al 222 'l è 'n an edl III sécol dal Calendàri gregoriàn.
.mortgage
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 31 ed mâǵ dal 2014.
Dana Plato
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Dana Michelle Strain, cgnusùda méj cuma Dana Plato (Maywood, 7 ad Nuvémbar dal 1964 - Moore, 8 ad Maǵ dal 1999), l'è stada n'atōra americàna, cgnusùda specialmènt p'r al rōl dla Kimberly Drummond in dal telefìlm Il mio amico Arnold che lē l'à intepretâ da 'l 1978 a 'l 1986.
Biugrafìa
La caréra dla Plato la taca a sèt an faghénd dla reclàm e pò girànd di telefìlm cuma L'uomo da sei milioni di dollari, In casa Lawrence e What Really Happened to the Class of '65?. A la fiṅ di an Stanta, prima 'd catàr al sucès cun la série televiśìva Il mio amico Arnold, la tōś part a tri film: L'esorcista II - L'eretico (1977), Return to Boggy Creek (1977) e California Suite (1978).
Dòp ès'r armàśa gravda a séd'ś an 'd sò fiōl Tyler Edward Lambert, la vîṅ lasàda a cà da la série girànd sōl soquànt epiśòdi dal stagiòṅ sèt e òt. La Plato la fà fadìga a lauràr e in dal 1989 la fà 'n servìsi par Playboy dòp èsar-'s arfàta 'l téti, pò la gira anc dal pelìculi purcùsi, softcore e di film ad quàtar sòld par scampàr. In séguit la finìs in buléta e in dal gir dla dròga, un brut quèl ch'a s śònta a i sò prubléma 'd bulimìa e cun la butìglia. In dal 1991 l'è stada arestàda a Las Vegas dòp avēr fat na rapìna.
In dal 1999 l'è stada catàda in overdose da fàrmag da 'l sò muróś 'd in alóra, Robert Menchaca, in dla roulotte in du l'éra custréta a vìvar. La Plato l'è pò mòrta ch'la n gh'iva gnanc trénta-sinc an. In dal 2010 anc sò fiōl al s è cupâ a vint-sinc an tirànd-as na sćiuptàda a la tèsta.
Nòti
}}
Placentia (Califòrgna)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Placentia (a s lèś /pləˈsɛnʃə/ in ingléś) l'è na sità americàna dla Cuntèa 'd Orange in Califòrgna ch'la s cata in dla sò banda nòrd, darènt a Yorba Linda, a Anaheim e a Fullerton. L'è stada fundàda in dal Dicémbar dal 1926.
La gh'à sinquànt'òṅ-mila abitànt a 'l incìrca e 'l è cunsideràda cuma na sità durmitòri, cun di quartēr dimóndi tranquìi. Al sò clima 'l è mediteràni.
Al tenìsta Michael Chang 'l à visû chè.
Culegamènt estéran
}}
1059 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1059 (milecinquàntanōv, millecinquantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1058 (milecinquàntaòt) e 'l vin prìma dal 1060 (milessànta). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MLIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milecinquàntanōvéśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1059 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 3 col 353: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Metanfetamìna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Cumpòst chìmic }}
La metanfetamìna (N,α-dimetilfeniletilammina) l'è l'N-metil umòlug dl'anfetamìna ma, rispèt a lē, l'è 'n simpàtig-mimètig cun n'atività sentràla più élta.
Esénd ch'la lasa dal cateculamìni a livèl dal sinàpsi, specialmènt la dopamìna ch'la stìmula 'l piaśēr, l'è druàda cuma dròga in soquànti parti dal mónd, specialmènt in di Stat Unî, in Austràglia e in dal Filipìni. In dl'Európa d'l èst i la véndan cuma Pervitin (5 mg).
Fra i sò nóm in còdas a 'rcurdém "Ice", "Shaboo", "Shabu", "Blue sky" e "Crystal meth". Una dal metanfetamìni più cgnusùdi l'è 'l Ecstasy.
Quànd la s tōś, da spés scaldànd-la 'd dènt'r a na pipa 'd vēdar par tiràr i sò fum par la bóca quànd la s dasfà, la metanfetamìna la fà 'ndàr sù 'd gir, faghénd calàr 'l aptìt e lasànd daśdâ 'l sugèt par dimóndi tèmp. S'invéci 'd sparàr-'s-l' in véna o ad fumàr-la, la s tira sù p'r al naś o s'la s manda śò, i sò efèt i dùran da piò.
A lung andàr la dà dipendénsa, faghénd vgnir cunfuśiòṅ in tèsta, ànsia, paranòja, distùrub dla persunalità e di dan a 'l sarvèl.
Culegamènt estéran
}}
Big Fish - Le storie di una vita incredibile
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|A gh'è dal bali ch'i èṅ più véri dal reàł.|Tagline dal film}}
Custâ stanta migliòṅ ad dòlar, al film al gh l'à cavàda a pasàr i sènt-vint-a-tri ad guadàgn.
Sunt
A la fèsta 'd nòsi fra la Josephine (Marion Cotillard) e Will Bloom (Billy Crudup), sò pàdar Edward (Albert Finney) al cònta a tut i òspit ch'al dè in du 'l éra nâ 'l putèṅ, lò 'l iva pascâ na bucàcia bèla grôsa druànd cuma lésca la fēd dal sò matrimòni cun sò mujēr, la Sandra (Jessica Lange). Esénd che Will 'l à scultâ dal stòri dal gènar par tuta la vita, 'l è stuf ad sintìr ad cuntìnuv dal bali dal gènar ch'al gh'à 'l bali pîni. I dū i s quistiònan e Will al taja i pònt sèg.
Tri an dòp, avénd savû che sò pàd'r al gh'à 'l cànc'r e 'l è mis mâł, Will al tórna da i suo in Alabàma par pasàr dal tèmp sèg e par pruàr a cgnós'r-al mèj ch'l è un quèl ch'al 'l à sèmpar fat patìr dimóndi parchè a fòrsa ad sintìr dal buśìi da part sua al n à mai abû 'l ucaśiòṅ ad savēr cum al sia fat dèntar dabòṅ.
Fra 'l stòri ch'a n sa gh créd 'd Edward a gh'è quèla ch'al gh'à abû la manéra 'd védar cum al sarév mòrt in 'n òć ad vēdar dna stria (Helena Bonham Carter), 'd un gigànt ciamâ Karl (Matthew McGrory) ch'al magnàva tut al bèsti dal sò paéś, dal vilàǵ spardû 'd Spectre che lò al s è cumprâ in séguit, dla sò amicìsia c'n al scritōr làdar Ashton Norther Winslow (Steve Buscemi) e dla fiōla dal sìndig 'd Spectre, la Jenny (Helena Bonham Carter), dal sò lavōr in dal cîrc 'd Amos Calloway (Danny DeVito), un lóv manâr in segrét, p'r avēr dal nutìsi dla Sandra ch'l iva vdû da lò durànt un spetàcul e dna sò misiòṅ ad guèra in uriènt in du 'l à cgnusû 'l śmèli siaméśi Ping (Ada Tai) e Jing (Arlene Tai).
Quànd Edward al vîṅ purtâ a 'l uśdał parchè a n gh'è più gnint da far, un dascōrs dal dutōr Bennett (Robert Guillaume) al vèra i òć a sò fiōl. A n è mia ch'al stòri 'd sò pàd'r i èṅ dal tut dal bali, sōl di racònt véra 'n po' giustâ par far-i dvintàr più bèi e gustóś. In punt ad mòrt 'l è Will ch'al cònta a Edward cum al murà, anc se lò al n gh'à mai dit cuś a gh'éra in d'l òć dla stria, andgànd in un fiùm dòp avēr salutâ tut i persunàǵ dla sò vita, dvintànd pò 'n pés gat gigànt. Edward al gh fà ségn ad sè, pò al sèra i òć par sèmpar.
Culegamènt estéran
}}
1165
Al 1165 (MCLXV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Puppet Master II
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tarmâ, i buratèṅ i èṅ turnâ. E i èṅ più murtài ad sèmpar.|Tagline dal film}}
Puppet Master II (Al buratinàr II) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ dal 1990 ad Dave Allen séguit dla pelìcula Puppet Master - Il burattinaio d'l an prima. 'L è stâ girâ, diretamènt p'r al marcâ d'l home video, c'n un budget ad setsènt-utantamìla dòlar.
Sunt
Soquànt méś dòp un grup ad siensiâ c'n a cap la Carolyn Bramwell (Elizabeth Maclellan) i rìv'n in d'l albêrg ad Toulon par purtàr avànti dgl'indàśin su la mòrt dla Megan Gallagher. Sèg a gh'è anc sò fradèl Patrick (Greg Webb), la Wanda (Charlie Spradling), Lance (Jeff Celentano) e la Camille Kenney (Nita Talbot). Quànd chi lē la vîṅ cupàda e fata sparìr p'r i buratèṅ, sò fiōl Michael (Collin Bernsen) al riva lè par catàr-la.
I putòć
I putòć prutagunìsta dal film i èṅ
La saga
La saga dal Puppet Master  la mét insém trédas pelìculi dirèti par di regìsta difarènt:
Culegamènt estéran
}}
Basōra
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
La basōra (crepuscolo in italiân) l'é l'intervâl ed tèimp dôp al tramûnt caraterişê da la permanèinsa 'd un ciarōr sparpagnê. In lêregh as pêrla ânch ed 'na basōra a la matèina, sibèin in cól chêş ché despès as preferés parlêr dal fêr dal dé o 'd l' êlba.
Cme d' acôrdi a vînen arcgnusû trî gèner ed basōra: la "basōra civîla", basōra marèina", basōra astronômica".
Basōra civîla
L'inési (la matèina) o la fîn (la sîra) ed la basōra civîla a sègnen in môd imaginâri al mumèint in dó rispetivamèint as pōlen smursêr o l'é necesâri impiêr la lûş artificêla per fêr dal j ativitê a l' avêrta.
Basōra marèina
Per basōra marèina (crepuscolo marino in italiân) la represèinta lintervâl ed tèimp che al Sōl al drôva a pasêr da -6° a -12° da l'urizûnt. L'impurtânsa de sté acôrdi l'é int al fât che in sté peréiod ed tèimp as vèden int l'istès mumèint la lénia ed l'urizûnt e al strèli pió impurtânti.. In st' al cundisiòun, s'es drōven di strumèin marèin cme al sestânt, l'é pusébil stabilîr la prôpria puşisiòun geogrâfica.
Basōra astronômica
La basōra astronômica (crepuscolo astronomico in italiân) l'argnòs l'intervâl ed tèimp tr'al tramûnt e al mumèint che al Sōl al rîva a i -18° da l'urizûnt. Quând al Sōl as câta d'ed sòt de sté intervâl an dà mia pió ajót a l'inluminasiòun dal cēl e as pōlen vèder, a ôc nûd, tóti al strèli fîn a còli da sē dal grandèsi dal luşōr.
Durêda
La durêda ed la basōra l'é stabilîda da dû elemèint: la latitódin geogrâfica e la stagiòun. A latitódin êlti a gh'é dal basōri pió lònghi, che int al regiòun polêri a pōlen durêr ânca soquânt mèiş. In pió ind i giōren quand al dé l'é cumpâgn a la nôt la basōra la gh'à 'na durêda pió céca ed l'ân, mèinter ind al dé pió lòngh d'istê e in còl pió cûrt d'invêren l'é mâsima. Sôl a l'equatōr la durêda dal basōri l'é sèimper còla.
Collegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  Crepuscolo trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Cumór (Cucumis sativus)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Pramsân}}
Al cumór (Cucumis sativus L., 1753 ) l'é 'na vérdura 'dla famija dil Cucurbitacei originèri dl'India.
L'é 'na piânta c'la st'a drè téra o, s'la càta 'na ramèda o quel dal gènar, l'a gh'rampa su tant c'me i mlon (Cucumis melo). Al fust principèl l'è pìn 'd peél e il foj, grandi e verdi, i gan un picól bél lóng.
I fioór i en giäld, pićen e i polón isor masć o fèmna cme in tuti il piânti monoichi. Al frut l'è 'na bâca pù pìna d'aqua che ätor.
Caratarìstichi dal frutt
Al frutt l'é loóng pù o méno c'me un suclén (Cucurbita pepo) e al ga na pélà verda,spèsà e pîna ed boòtli; la polpa l'é bianca e pîna d'âqua (al 96%), con 'dla sménsa in t'la pärta santräla.
Mòd ed drovèrél
Al s'pol magnär crud da lù o in t'l'insalèda. De spès al vèna catè su quanda l'é ancora pićen e mis sòtà asèj.
Avérsitè
L'é facil c'al cumór al s'limpisà d'afidi ('dla sòrta Aphis gossypii) e n'le miga dificil c'al s'mäla par colpa ed socuanti sòrti ed fóns, c'me pr'esempi la fumära (Erisiphe cichoracearum), la prónòspra (causata da Pseudoperonospora cubensis) e la mufà griza (Botrytis cinerea).
}}
La fidélité
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|A s tradìs s'a s gh'à 'l pusès ad quèl o 'd un qualchidòṅ, 'l amōr al n è minga pusiòṅ, a n s pōl briśa pusédar, dònca 'l tradimènt al n eśìst mia.|Tagline dal film}}
La fidélité (La fedeltà) 'l è 'n film dramàtic francéś e purtughéś dal 2000 'd Andrzej Żuławski ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l lìbar dal XVII sécul La prinsipésa 'd Clèves dla Madame de La Fayette.
Cla pelìcula chè l'à purtâ a cà 'n Swann 'd Òr a 'l Fèstival ad Cabourg acsè cuma l'atōra prutagunìsta, la Sophie Marceau. L'è custàda siē migliòṅ e tri ad dòlar ma la 'n à fat sù sōl òṅ e mèś.
Sunt
La Clélia (Sophie Marceau) l'è na futógrafa canadéśa cun dal talènt. Insém a sò màdar (Magali Noël), vècia cantànta 'd cabaret, la riva a Parì par tacàr a lauràr p'r un giurnàl scandàlistic ciamâ La Véra ad Rupert MacRoi (Michel Subor), un tèmp amànt ad sò màdar. Stand in redasiòṅ la gh'à la manéra 'd cgnósar di àtar sò culéga, la Diane (Edith Scob) e Jean (Manuel Le Lièvre).
Un dè, méntar l'è in gir a tiràr śò 'n negòsi 'd fiōr, l'incróśa Clève (Pascal Greggory), editōr ad lìbar par putèṅ piutòst imbranâ, muróś dla fiōla 'd MacRoi, la Genièvre (Julie Brochen), e fradèl 'd un prēt ciamâ Bernard (Aurélien Recoing). Anc se bèla impgnâ e lè lè par spuśàr-as, 'l óm al pèrd la tèsta par la futógrafa e 'l fà 'l amōr sèg.
Rupert al dmanda a la Clélia ad far un servìsi su la sò squàdra 'd hockey su 'l giàs e la dóna la và a tiràr śò i śugadōr mént'r i s càvan śò p'r andàr a far la dócia, pò la s fà dar da òṅ 'd lōr (Thomas Marty). Quànd Rupert al véd al fòto malnéti ch'l'à fat al l'invìda a na séna 'd famìja in dua però un ciùc Clève al vèra bóca par dir a tut ch'al vōl bèṅ a la Clélia. La Genièvre la manda a gambi a l'élta 'l matrimòni e 'editōr al pōl acsè spuśàr la Clélia anc se lē, in cal méntar, 'l à cgnusû 'n futógrafar ch'al gh piàś dimóndi, Fernand Némo (Guillaume Canet).
Culegamènt estéran
}}
1845 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1845, mo invéci 'l an 1845, 't ê da 'ndèr chè) Al 1845 (mileotseintquarantasìnc, milleottocentoquarantacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1844 (mileotseintquarantaquàter) e 'l vin prìma dal 1846 (mileotseintquarantasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCXLV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintquarantasinchéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1845 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 3 col 615: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Omen IV - Presagio infernale
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|I dgìvan ch'l'éra finìda. I s éran śbaliâ.|Tagline dal film}}
Omen IV - Presagio infernale (Omen IV - Preśàgi infernàl) 'l è 'n film ad scarésa americàṅ e canadéś dal 1991, pinsâ par la televiśiòṅ, girâ par Jorge Montesi e par Dominique Othenin-Girard, mandâ a cà in cōrs 'd òpra da i prudutōr parchè batśâ minga bòṅ.
'L è 'l quàrt tìtul dla sèrie dal Preśàgi dòp Omen - Il presagio (1976), Omen II - La maledizione di Damien (1978) e Omen III - Conflitto finale (1981). In dal 2006 a s è śuntâ pò 'n arfacimènt dal prim film, Omen - Il presagio 6+6+6.
Sunt
Al pulìtic Gene York (Michael Woods) e sò mujér Karen (Faye Grant), a n psénd minga avér di putèṅ, i decìdan ad tōr-an òṅ in adusiòṅ da 'n urfanutròfi purtâ avànti da dal sóri. I sarnìsan na putìna incóra in fasi ciamàda Delia (Asia Vieira).
Da cal mumènt lè in avànti i tac'n a sucédar dal daśgràsi, una a drē a cl'atra. A la màdar superiōra (Susan Chapple) a gh vèṅ un cōlp, acsè cum a 'l prevòstar ch'l iva pruâ a batśàr-la, pàdar Mattson (Duncan Fraser). Cl'àtra sōra ch'l'iva dâ la putìna in adusiòṅ, l’Yvonne (Megan Leitch), la taca a far la putàna cun al nóm 'd art ad Felicity.
In cal méntar la Delia la dvénta più granda e la taca a 'ndàr a scōla, dòp èsar stada salvàda a 'l ùltim da 'n cagnàs négar méntar l'éra drē a finìr sóta 'n càmion. In cà i York i tōś'n na śōvna par tgnir-'g adrē, la Jo Thueson (Ann Hearn), una ch'la và mata par 'l eśuterìśum. Insém a 'l sò muróś Noah (Jim Byrnes) i vènan a cgnósar la véra in sla Delia, a sarés a dir che lē l'è 'l Anticrìst, la fiōla ad Damien Thorn, abùda prima 'd murìr, e dna siacàla. A gh pénsa 'l caṅ a cupàr-la.
Culegamènt estéran
}}
Pedagogìa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La pedagogìa (pedagogia in itagliàṅ, da 'l gréc παις, παιδος, "putèin" e αγω, "purtèr", "cunpagnèr", perché in dla Grécia antìga i sèruv i cunpagnèv'n i putèin a studièr) l'è la sièinsa ch'la stùddia el manéri 'd insgnèr, 'd educhèr, ed socialiśèr i putèin, i ragasōl, e in di ùltem tèimp, anca formèr i agìnt grand infintànt ch'a gh'sia quèl da imparèr e da spartìr insèm a chièter.
A s descòr ed pedagogìa generèla, ch'la pèinsa criticamèint a 'l riguèrd ed tut i śvùj edl'educasiòun, e anca ed soquànti pedagogìi specialiśèdi, damànd quèla pre-scolèra, quèla di putèin, di ragasōl, di agìnta grand, quèla ed sert métod ed pedagogìsta famōś, cuma quèla edla Montessori, dal surèli Agazzi, e via descurènd. In del só anàliś e pinsèdi in sìm'a l'educasiòun, la pedagogìa, dop 'd avér tgnû a mèint ai probléma ch'la cata ed lung ala strèda, la tin còunt di cunsìli e del solusiòun ch'i gh'śibìsen chegli ètri sièinsi socèli, damànd la psicologìa edl'educasiòun, la filośofìa edl'educasiòun, la sociologìa edl'educasiòun, la stòria edl'educasiòun, l'antropologìa, e vìa acsè.
An 1800
I an 1800 i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1800 infìn a 'l 1809 ciapê dèinter.
8 d'utóber
Al  l'è al 281śum dè dal calendàri gregoriàn (282śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 84 dè a la fin dl'an.
Thomas Fabbiano
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Thomas Fabbiano, (San Śórś Jònic, 26 ad Maǵ dal 1989, a s lèś ['tomas fab'bjano] in Itagliàn) 'l è 'n tenìsta pugléś. Al dróa 'l bras dèst'r e al tira 'l arvèrs a dū maṅ. 'L è élt 173 cm e 'l péśa 70 chilo. Al s è stablî a Róma.
In dla sò caréra, in dua 'l à vins nóṿ tìtui Futures e òṅ ad qvéi Challenger, 'l è rivâ a ès'r al nùmar 142 dal mónd 'l 11 ad Śnar dal 2016.
Caréra
Fabbiano in dal 2007 al vins al turnèo ad dópi dal Róland Garros di śōvan pò 'l an dòp al s qualìfica p'r al turnèo Master Mila 'd Róma in dua 'l pèrd a 'l prim tùran da Nicolas Mahut par 7-6 4-6 5-7.
In dal Śugn dal 2010 al śóga 'l Challenger ad Réś in dua 'l riva in di quàrt (6-3 4-6 4-6 da Pablo Andújar). La stmana dòp 'l incróśa Simone Bolelli a Turèṅ e al gh pèrd a 'l prim tùran par 4-6 4-6. In Setémb'r al s qualìfica p'r al turnèo 250 ad Metz ma Philipp Kohlschreiber 'l al bat subìt par 6-4 6-3. In dal 2011 al riva in di quàrt a Gènua pardénd da 'l argintèṅ Horacio Zeballos.
In dal 2012 al fà sù i quàrt a Nàpuli, a Róma, a Granby, a Gènua e a Lermontov in sinc turnèo Challenger. 'L an dòp al bat Albert Ramos Viñolas a Tôd par pò rivàr in semifinàl in dua 'l céd a Santiago Giraldo par 6-7 3-6. In Luj a San Banadét dal Trònt 'l è bòṅ ad bàtar Andreas Haider-Maurer ma minga 'l purtughéś João Sousa in semifinàl. A gh và méj la stmana dòp a Recanât quànd al vins al sò prim tìtul Challenger dla caréra cónt'r al francéś David Guez batû par 6-0 6-3. A gl'US Open al s qualìfica p'r al tablòṅ prinsipàł baténd anc Miša Zverev ma pò al cata subìt Milos Raonic ch'l al bat par 6-3 7-6 6-3. Al sèra 'l an a la puśisiòṅ 180 dal mónd.
In dal 2014 a Guadalûp al vins na bèla partìda cun Benjamin Becker, pò al riva in semifinàl in dua al gh'à da lasàr strada a Steve Johnson par 6-7 4-6. In Śugn al bat Taro Daniel e Janez Semrajč a Mèstar, pò al i ciàpa da Paolo Lorenzi in di quàrt par 1-6 3-6 finénd la stagiòṅ da nùmar 256 dal ranking.