cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lunâri Gregoriân
A la sèirca ed pió precişiòun
Per milorêr incòra di pió la precişiòun dal lunâri gregoriân John Herschel (1792 - 1871) l'à propôst ed cunsidrê mìa bişestîl j ân tânti vôlti tânt 4000, oséia 4000, 8000, 12000… In sté môd a ghe srén 969 ân bişestîl ogni 4000; la durêda mèdia ed l'ân, cun sté sistêma, l'é ed 365 dé 5 ōri, 48 minût e 50 secònd cîrca. L'erōr al sré acsé sbasê a sōl 4 secònd cîrca in pió ògni ân (ûn dé ogni 20.000 ân).
Incòra pió precîşa l'é la rifōrma soviètica dal lunâri giulian: j ân tânti vôlti tânt 100 în bişestîl se, a 's tōş al nómer di sècol e a 's per 9, al rèst l'é 2 opór 6. In sté môd a gh'é 218 ân bişestîl ògni 900 ân; la durêda mèdia ed l'ân la rişûlta ed 365 dé, 50ōri, 48 minût e 48 secònd. La diferèinsa rispèt a l' ân dal sōl l' e acsé ed sōl 2 secònd. In fîn al rapôrt precîş cun la durêda mèdia ed l'ân dal sōl, cumbinê per 365,2422 dé, a 's utîn sèinsa cunsiderêr sìa j ân bişestîl tânti volti tânt 4.000, sìa quî tânti vôlti tânt10.000. Oséia an srén bişestîl j ân 4000, 8000, 10000, 12000, 16000, 20000...In sté môd difâti a gh'é 4884 ân bişestîl ògni 20000: 4844/20000 = 0,2422.
La sèirca 'd un lunâri "perfèt" l' é impusébil. Adèsa difâti a próm calcolêr cun la mâsima precişiòun la lunghèsa 'd un ân, mó sté lunghèsa an n' é mìa fésa ind i lòngh peréiod. Al gîr ed la Tèra difâti, a câsva ed l'ôpra, ind l'istès mumèint ed la fôrsa ed la Tèra cun chiêter pianēt, la câmbia pôch a la vôlta (in particulêr a câmbia pôst al cèinter dal gîr ed la Tèra), e la durêda ed l'ân al câmbia ed cunseguèinsa. In pió, a câsva di fenômen dal marèi al gîr ed la Tèra l' é drê ralintêr, e dòunca la lunghèsa dal dé la se şlònga, ânca se 'd pôch. Per quènd ind al j ûltmi duşèini 'd ân, a s' é cumincê a zuntêr, quând l' è necesâri, un secònd a la mezanôt dal 31 dicèmber, in manêra ed mantgnîr in fîla al dé astronômich cun còl civîl. Stì secònd zuntê (23 dal 1972 al 2005) a câmbien ânca la durêda ed l'ân gregoriân.
La cûnta ed j ân
Al lunâri gregoriân al cunténva la cûnta ed j ân ed còl giuliân: sté cuntèg al cûnta j ân a partîr da la nâsita ed Gesó, che, secònd i câlcol ed Dionigi il Piccolo, l'é sucèsa int l' ân 753 "Ab Urbe condita" (da la fundasiòun ed Ròma). J ân dôp la nâsita ed Gesó în sgnê cun al lètri d.C., oséia "dôp Crést", o e.v. oséia "era volgare" ( ind i paèiş ed léngua inglèişa a 's drōva A.D. oséia "Anno Domini" opór C.E., "Common Era"; int la vècia D.D.R. a 's druvêva sgnêr l'ân cun al pió "lâich" "u.Z.", oséia unserer Zeitrechnung, "nôster cuntèg dal tèimp"). Quî préma invēci cun al lètri a.C., oséia "avanti Cristo" (p.C. oséia "préma ed Crést"), a.e.v., oséia "avanti era volgare" (ind i paèiş ed léngua inglèişa B.C, "Bifor Christ", opór B.C.E. before common era; ind la vècia DDR "v. u. Z.", vor unserer Zeitrechnung, "prèma dal nôster cuntèg dal tèimp"). Quând an 's mèt mia al lètri, a vōl dîr sèimper "dôp Crést".
Dâto che Dionigi l'à ciamê "ân 1" al prém ân ed l' època cristiâna, an gh'é mìa un "ân zēro": al problêma ed la cûnta ed j ân préma ed la nâsita ed Crést an n' ēra mìa stê afruntê da Dionigi, e sōl ind l'època gnûda dōp che a s' é decîş ed ciamêr l' ân préma al 1 d.C. cme ân 1 p.C..
I studiōş dal stèli dal vôlti a drōven 'na cûnta dóve j ân ed Crést în sgnê cun nòmer negatîv. Sté cûnta an "sêlta" mìa al zēro: per quéndi l' ân -N an n'é mìa cumpâgn a l'ân N p.C., invēci a l'ân N+1 p.C. (oséia l'ân 0 l'é l'1 p.C., l'ân -1 l'é al 2 p.C., a vìa acsé).
Palmòṅ
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al palmòṅ (da 'l grèc “pneuma” ch'a vōl dir spìrit, ària) 'l è 'n òrgan dal bèsti ch'al parmét ad purtàr 'l usìgen dl'ària in dal sànguv tirànd fiâ e 'd butàr pò fóra l'anidrîd carbònica ch'la riva da 'l véni. In di vertebrâ più śvilupâ al scambi di gas 'l è fat da dal céluli specialiśàdi ch'i fórman gl'alvéui mént'r i ragn e i scurpiòṅ i gh'aṅ di palmòṅ a lìbar.
In di mamìfar al palmòṅ 'l è 'n ambînt piutòst mój e dònca 'l è fàcil ch'al pòsa subìr di atàc da part di vìrus o di batēr che, s'al sistéma imunitàri al n è minga bòṅ ad cumbàt'r-i, i pōlan purtàr a di infesiòṅ ciamàdi palmunît.
In d'l óm i palmòṅ i èṅ prutèt p'r al custajóli e, a sò vòlta, i prutéś'n al cōr.
Culegamènt estéran
}}
1775
Al 1775 (MDCCLXXV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
547
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DXLVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Vincenzo Spadafora
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Vincenzo Spadafora (Afragòla, 12 ad Mars 1974) 'l è 'n pulìtig itagliàṅ, garànt par l'infànsia da 'l 2011 a 'l 2016.
Biugrafìa
Dòp ès'r-as diplumâ a 'l licèo clàsic, Spadafora al s trasferìs a Róma tacànd a culaburàr cun l'Unicef. In cal mént'r al taca na caréra pulìtiga cuma segretàri partuculàr dal presidènt dla regiòṅ Campàgna Andrea Losco d'l “UDEUR”, al partî ad Clemente Mastella. In séguit al pasa a la segreterìa 'd Alfonso Pecoraro Scanio di “Vérd” mént'r in dal 2006 al dvènta cap dla segreterìa 'd Francesco Rutelli dla “Margarìta” a 'l Ministēr di Bèṅ Culturài.
In dal 2011 al vîṅ numinâ garànt par l'infànsia da i presidènt dal cambri Gianfranco Fini e Renato Schifani espunènt dal “Pòpul dla Libertà”. In dal 2016 al pasa in dal staff ad Luigi Di Maio dal Muimènt Sinc Stéli vgnénd pò elèt deputâ in dal 2018.
Oscar Wilde
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Oscar Fingal O'Flaherty Wills Wilde (Dublîn, 16 'd Utóbar dal 1854 – Parì, 30 ad Nuvémbar dal 1900) 'l è stâ un scritór, puéta e scritōr ad cumèdi irlandéś, cgnusû principalmènt p'r i sò afurìśma e paradòs.
Culegamènt estéran
}}
L'ultimo appello
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Na véra ch'a n s pōl minga cuntàr, un pasâ ch'a n s pōl briśa scanślàr.|Tagline dal film}}
L'ultimo appello (’L ùlt'm apèl) 'l è 'n film dramàtic dal 1996 ad James Foley trat da 'n rumànś dal 1994 ad John Grisham intitulâ The Chamber.
La pelìcula l'è custàda sinquànta migliòṅ ad dòlar e la n gh l'à minga cavàda a mét'r i cònt in para parchè la 'n à fat sù sōl vint-a-dū e mèś.
Sunt
In d'l Avrìl dal 1967 a Indianola, sitadìna dal Missisìpi, a salta p'r ària 'l ufìsi d'l avucàt ebrèj Marvin Kramer (Seth Isler) impgnâ in dal difénd'r i dirìt sivìl in cal stat dal sud lè. 'L atintâ, strulgâ da qvéi dal Ku Klux Klan, al pòrta a la mòrt di dū śmèi piculèṅ di Kramer méntar lò, armàś sénsa gambi, al s tōś la vita lasànd védva sò mujēr, la Ruth (Millie Perkins).
A prucès a gh finìs Sam Cayhall (Gene Hackman) ch'al vîṅ cundanâ a mòrt cun la cambra a gas. Vint-nóṿ an dòp 'l avucàt dal studi legàł Kravitz and Bane ad Chicago Adam Hall (Chris O'Donnell) al decìd ad difénd'r-al pro bono publico, adès ch'a gh cala pôc a l'eśecusiòṅ. Chi lò 'l è anc 'l anvō dal cundanâ e la sò famìja la s éra śluntanàda da Dixie Land dimóndi an prima par la vargóggna, cambiànd anc cugnóm in cal méntar.
Adam al s mét in cuntàt cun sò sîna Lee Cayhall Bowen (Faye Dunaway), pò al và a catàr sò nunòṅ in parśòṅ che però al ténd a èsar pôc gustóś sèg, 'l è sèmpar cal rasìsta mai pintî di an Ssanta. 'L avucàt al próa a dmandàr la gràsia a 'l guvernadōr David McAllister (David Marshall Grant) che però al n è minga tant dl'idéa.
Culegamènt estéran
}}
Acre
Al Stä dlAcre (in Portoghês: Estado do Acra) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al fa part ad'la Regiòun Norte.
In dal 2016 al g'hava 816.687 d'abitänt e 'na süparfìs ad 164.122,28km²; la sò capitäla all'è Rio Branco.
Indios
In dl'Acre gh' a bota la furesta amasònica sfrütà par via ad'la gùma. Al Fiüm Acre all'è al cunfëin cun la Bulìvia. Cal Stä chè all'è abità da'i Indios Kashinawa, i Jaminawa e i Xanenawa, ch'i parlan al Pano. Dòpa a gh' i Madiha (Kulina) ch'i palran Arawà; i Yine (Manchineri) e i Ashaninka (Kampa) ch'i parlan Arawak.
103 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 103, mo invéci 'l an 103 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 103 (seinttrī, centotré in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 102 (seintdū) e 'l vin prìma dal 104 (seintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seintetriéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Kathy Bates
{{Metacaixa
La Kathleen Doyle Bates, cgnusùda méj cuma Kathy Bates (Memphis, 28 ad Śugn dal 1948), l'è n'atōra e regìsta americàna, vinsidōra dal Prèmi Òscar dal 1991 cuma atōra prutagunìsta par la part dl'infarméra ciucàda in dla suca in Misery non deve morire.
L'è stada spuśàda da 'l 1991 a 'l 1997 cun 'l atōr Tony Campisi. In dal 2003 e in dal 2012 la s è malàda 'd cànc'r e l'è stada custréta a cavàr-as via 'l téti.
Culegamènt estéran
}}
Ghiandòun
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al Ghiandòun 'l è 'n torèint piemontéś ch'al nâs dala Punta Ostanèta dintór'n ai 2.200 meter e 'l 'riva dàint'r in dal Pò a l'altèsa di cumûn ed Cardè, Revêl e Barge.
Referèinsi
}}
Il cerchio di sangue
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Il cerchio di sangue (Al sérć ad sangṿ) 'l è 'n film thriller ingléś dal 1967 ad Jim O'Connolly, la penùltm' òpra dla Joan Crawford in na pelìcula prima 'd murìr. 'L è stâ girâ in Inghiltèra c'n al cuntribùt dal cîrc The Billy Smart Circus.
Sunt
Da quànd sò marè acròbata 'l è mòrt in 'n incidènt mént'r al s śibìva in pùblic, la Monica Rivers (Joan Crawford) la pòrta avànti lē 'l cîrc ad famìja insém a 'l sò sòci, e pò amànt, Albert Dorando (Michael Gough). Fra i dū però al ròbi i n vànan minga tant bèṅ e difàti 'l óm al vrév mulàr incòsa e ciapàr la sò part. Un dè però a sucéd na daśgràsia parchè a gh mòla la lasa durànt al nùmar dal trapesìsta Gaspar (Thomas Cimarro) che, cascànd śò, al mōr impicâ.
La Monica la sènt udōr ad bèsi e la và avànti listés parchè la gint adès la riva 'd cursa par véd'r al sò spetàcul. A 'l pòst ad Gaspar la tōś un canadéś incóra più braṿ ch'l è bòṅ ad giràr su la lasa tiràda cun gl'òć quaciâ, Frank Hawkins (Ty Hardin), òṅ ch'in dal sò paéś 'l iva cupâ un tisi ma par difénd'r-as, acsè i aṅ stablî i giùdas. Chi lò al taca anc na relasiòṅ cun la padròna dal cîrc pròpria méntar Dorando al vèṅ masâ lasànd-ag camp lìbar. I àtar mémbar dal cîrc, al nâṅ Bruno Fontana (George Claydon), la dóna cun la barba ciamàda Rosy (Golda Casimir), 'l òm schèltar (Ted Lune), 'l óm fursû (Milton Reid), la sigàgna ch'la lèś la bòcia 'd cristàl (Miki Iveria), 'l óm ch'al taja in dū cal dóni Lazlo (Philip Madoc) e la sò muróśa Matilda (Diana Dors), 'l óm ch'al tira i curtèi Gustavo (Peter Burton) e la sò jutànta Wanda (Marianne Stone) i tàc'n a 'vér paùra parchè i èṅ sicûr ch'a gh sia un sasèṅ in dal cîrc. La Matilda la và anc óltar dgénd ch'l'è stada pròpria la Monica a masàr Dorando ma anc Gaspar. La sgnōra Rivers la sènt incòsa e la diś a Lazlo ad far-la taśēr. Cla nòt lè la Matilda la và in dla roulotte ad Frank par far sès sèg dgénd che Lazlo a lèt 'l è bòṅ sōl a durmìr ma 'l canadéś al la casa fóra e pò al dmanda a la Monica ad tōr al pòst ad Dorando cuma sòci e cuma amànt.
Culegamènt estéran
}}
Regipêt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
I regipêt i s càten ed cutòun, ed pìs e 'd tùl, e in soquànti formi diferèinti: quêl più urdinàri 'l è cuśî a forma 'd triàngol in dal còpi, mo pò a gh'è i regipêt col còpi preformèdi, più funsionē e sustgnû, indû la còpa la gh'à bele la forma tonda prìma 'd èser mìsa indòs e 'l sustègn 'l è garantî; a gh'è i regipêt a balcunsèin, indû, c'm'a 'n balcòun, el teti i s egh fâcen bèin in fóra in sìm'a 'l mantègn; a gh'è anca i regipêt p'r al sport, perchè el tèti ed cal dòni, fend dal sport, i gh'àn biśògn ed sustègn e però anca 'd praticitê in di muvimèint dla ginàstica.
Colegamèint estèren
}}
.bbt
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
1774
Al 1774 (MDCCLXXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Sweet thing
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Ninsòṅ 'l è inusènt.|Tagline dal film}}
Sweet thing (Quèl dōls) 'l è 'n film dramàtic americàṅ dal 1999 ad Mark David ch'al 'l à anc scrit insém a Mark Spacek. 'L è stâ girâ c'n un budget ad ssanta-mila sòlar a 'l incìrca.
A 'l inìsi al nóm dal giùdas prutagunìsta dla pelìcula al gh'iva da èsar Tom Fields ma pò al regìsta al 'l à cambiâ in Ray parchè a gh 'n éra òṅ dabòṅ ch'al s ciamàva acsè.
In dla culòna sunóra dal film i s càtan di pès di The Cult (The Phoenix) e ad Johnny Cash (Ring of Fire).
Sunt
Ray Fields (Ev Lunning) 'l è 'n giùdas uriginàri dal Mississippi ch'l è in cursa p'r un séǵ a 'l cungrès di Stat Unî p'r al partî republicàṅ. 'L è spuśâ cun la Vivian (Lana Dieterich), na dóna imbariagòsa, e al gh'à 'n ragàs artìsta ch'al viṿ sèg cuma 'n fiōl, Sean (Jeremy Fox), da quànd sò pàdar, qvél véra, 'l è finî in parśòṅ e pò 'l è mòrt in un sćiòp. Un dè al śōvan, méntar 'l è drē a lèś'r un lìbar su Vincent van Gogh, al cgnós in bibliutéca na ragàsa ciamàda Hannah (Amalia Stifter) ch'la móstra d'l interès p'r al sò òpri e ch'la dvènta pò sò amìga e anc quèl da piò.
Sean al dà 'n sò quàd'r a na móstra e quànd i suo i rìvan par véd'r al sò diségn par pôc i n gh armàgnan séc parchè la sò òpra la móstra 'n óm nûd ch'l insfìlsa 'n bras in dal cûl dna vaca stiliśàda. Ray al gh'à paùra ch'la sò campàgna eleturàla la pòsa patìr-an dònca al dà 'l incàr'g a 'l sò culaburadōr, al sgnōr Weiss (Michael Dalmon), ad mét'r i quèi a pòst anc parchè a riva na reporter (LaDon Drummond) ch'la vōl intervistàr Sean e far un servìsi par la televiśiòṅ. Anc a 'n sèrt Ian Cambell Frasier (Tony Hewett), galerìsta, a gh piàś la sò art e al vrév védar di àtar sò quàd'r insém a 'l sò sòci, al sgnōr Green (Kelvin Girdy).
Al senadōr Larry Larson (Bob Richardson), cumpàgn ad partî ad Ray, al gh diś ch'la gint l'à tacâ a spataglàr su 'l fat che Sean al sia 'n fnòć, sōl parchè 'l è 'n pôc ingiangulâ c'n al dóni, e 'l è 'n quèl ch'a n và mia bèṅ, pròpria par gnint, al và in a risć ad bruśàr-as. Na sira, méntar Sean e l’Hannah i s divertìs'n a 'l „Club Inferno“, a s fà avànti un sèrt Davie (Stephen Bruton), vèć amìg dla ragàsa o par dir méj al sò óm. Difàti lì lē la n la cònta minga giùsta esénd che Weiss al la paga par gusàr cun Sean, p'r èsar la sò muróśa e par tgnir-'l impgnâ a far incòsa a part di quàdar.
Culegamènt estéran
}}
990 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 990, mo invéci 'l an 990, 't ê da 'ndèr chè) Al 990 (novseintnovànta, novecentonovanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 989 (novseintutantanōv) e 'l vin prìma dal 991 (novseintnovantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMXC. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintnovantéśim post.
.bestbuy
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
Non aprite quella porta (film 2003)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Gasàn
Gasàn (Italian: Agazzano) l'é un cumoin ad 2.020 abitant in d' la Pruvincia d' Piasëinsa.
Non aprite quella porta (film 2003)
Non aprite quella porta (Minga vèrar c'l us là) 'l è 'n film ad scarésa girâ in dal 2003 par Marcus Nispel, afracimènt 'd un film c'n al stés nóm dal 1974 ad Tobe Hooper.
Custâ nóṿ migliòṅ e mèś ad dòlar, al film al 'n à pò muciâ sù da piò 'd sènt-sèt.
Sunt
Al 18 'd Agóst dal 1973, turnànd a cà dòp un viàś in Mèsic, quàtar ragàs, l’Erin (Jessica Biel), al sò muróś Kemper (Eric Balfour), Andy (Mike Vogel) e Morgan (Jonathan Tucker) i dàn'n un pasàǵ a na śuvnòta ch'la s ciàma Pepper (Erica Leerhsen) e pò a n'atr' incóra ch'la gh'à biśógn 'd ajùt, esénd pîna 'd sangṿ, che però la s masa sparànd-as.
Al grup al decìd acsè ad farmàr-as a na stasiòṅ 'd pulisìa par cuntàr incòsa a 'l sierìf ma i n al càtan minga. L’Erin e Kemper i s férman pò lung la via davànti a na cà vècia par dmandàr ad psēr far na telefunàda. A gh vèra 'n vèć sénsa gambi ch'al gira insìma a na scrana a rudèli. Méntar la ragàsa dascór sèg, in n'atra cambra a riva òṅ cun na mascra 'd pèla in sal grugn (Andrew Bryniarski) ch'al cópa Kemper.
Culegamènt estéran
}}
La mano sulla culla
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Da drē da na bèla fàcia e a 'n surìś gustōś a s lóga n'arlìa ch'a n s pōl briśa tgnir strica.|Tagline dal film}}
La mano sulla culla (La maṅ in sla cuna) 'l è 'n thriller dal 1992 ad Curtis Hanson. 'L à fat sù da piò 'd utànt'òt migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst 'd ùnd'ś e sèt e 'l à vins al prèmi dla giurìa e dal pùblic a 'l Fèstival ad Cognàc dal 1992.
A 'l èstar 'l è cgnusû cuma “La main sur le berceau” in Frància, “La mano que mece la cuna” in Spaggna, “Die Hand an der Wiege” in Germâgna e “A Mão Que Embala o Berço” in Purtugàl.
Sunt
Mike Bartel (Matt McCoy) e la Claire (Annabella Sciorra), na dóna cun di prubléma 'd àśma, i eṅ spuśâ e i gh'aṅ na bèla putìna, l’Emma (Madeline Zima), e 'n àtar 'l è drē a rivàr. Durànt na vìśita c'n al sò nóṿ ginecòlug, al dutōr Mott (John de Lancie), chi lò al gh próa miténd-'g al maṅ adòs. La dóna la s tira indrē e pò la in dascór cun sò marè ch'al gh cunsìlia 'd andàr a la pulisìa. Anc s'la n al denùnsia minga, al sò far-'s avànti al dà curàǵ a di atri dóni ch'i còntan 'd avér patî anc lōr un quèl dal gènar da lò. Par la vargógna, lì lò al s cópa pôc tèmp dòp.
Dòp al funeràł la mujér dal mèdag, anca lē gravda, la vèṅ a savēr che tut i sò bèṅ e qvéi ad sò marè i èṅ stâ mis śóta sequèstar p'r al Stat e ch'la gh'à dònca da lasàr la cà. P'r al strèss e p'r un strabùc la dóna la pèrd al sò putèṅ e la n in purà avér gnanc piò in di an a vgnir parchè i dutōr i èṅ custrét a far-ag n'isterectumìa. Da 'n telegiunràł la cgnós almànc al nóm dla dóna ch'l'à vèrt al bèc par prima, la sgnōra Bartel, ch'invéci l'à parturî 'l suo.
In cal méntar la Claire la tōś a lauràr sèg 'n óm ch'al n gh'è mia tant cun la tèsta, Solomon (Ernie Hudson), par jutàr-la a mét'r in pē na sèra ad fiōr e na ramàda 'd intór'n a cà ma la gh'à biśógn anc dna badànta p'r i sò dū fiōi pìcui. Quànd a s preśènta la dólsa Peyton Flanders (Rebecca De Mornay), che pò la sarév pròpria la mujér dal dutōr Mott mascràda, lē la la tōś sèg anc parchè la Peyton la fà finta ad tiràr via a 'l ùltim minùt un buclèṅ da la cuna che lē la gh'iva mis ad prupòśit, c'n al risć véra 'd èsar mandâ śò p'r al putèṅ. Cla sira lè la Peyton la và in dla cambra dal neunâ a dar-'g al sò lat. Adès tut qvél ch'la vōl lē 'l è ruinàr la vita dla Claire, cuma lē la gh'à fat a sò vòlta, purtàr-ag via sò marè, tgnir-'s i sò putèṅ e far-as finalmènt la famìja ch'l'à sèmpar pascâ.
La Peyton la dvènta amìga subìt dl’Emma e ninsòṅ a pōl sōl pinsàr a qvél ch'la gh'à in dla suca. Sōl la Marlene (Julianne Moore), amìga 'd famìja e èx muróśa ad Mike, la naśa quèl ad strâṅ. Un dè Solomon al véd c'n i sò òć al putèṅ di Bartel titàr da la Peyton che però la fà in tèmp a dar-'g a mènt. Par paràr-al via, la fà crédar a la Claire che lò al faga 'l purcùs cun l’Emma e par far-as crédar la fà catàr dal mudandìni dla putìna in dal sò carét. Mandâ via 'l óm, la Peyton la gh'à camp lìbar p'r i sò tragatèṅ e l'insfìlsa 'n impisafōg dla Marlene in dal braghi ad Mike. La Claire la 'l bèca durànt la sò fèsta ad cumpléan e la s arlìa sèg davànti a tut i òspit dgénd che lò al gh fà i còran.
Quànd la Claire la dmanda a sò marè ad partìr p'r un viàś sénsa la badànta, parchè l'iva capî ch'in lē a gh'è quèl ch'a traśa, la Peyton la trapla 'd cupàr-la in dla sèra fagénd in manéra ch'al téǵ ad vēdar al végna śò vrénd la pòrta. I sò piàṅ i vaṅ in fum quànd la Marlene la capìs chi la sia dabòṅ, la mujér dal dutōr Mott. Andàda a cà di Bartel par cuntàr incòsa a la sò amìga, la dóna la fà 'l śbali ad dascórar prima cun la Peyton ch'la la spedìs acsè in dla sèra dgénd-ag ch'la Claire l'è là. Invéci ad catàr-ag la sgnōra Bartel, la Marlene la cata la mòrt.
Quànd la Claire la tórna a cà e la véd al cadàvar dla sò amìga, a gh vèṅ 'n atàc 'd àśma p'r al spavènt. A n cavànd-'g-la piò a tiràr fiâ, la dóna la cur subìt in cuśìna par druàr un sprusèṅ p'r al sò mâł ma a n gh'è gnint da far. La Peyton la i à vudâ tut e anc s'la Claire, c'n al lansōr adòs, la rana in tut i casét, la n cata gnint ch'a pòsa jutàr-la.
Culegamènt estéran
}}
Amzûri druvêdi ind la pruvîncia ed Rèz
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
Ind la pruvîncia ed Rèz préma ch' as cumincés a druvêr al Sistēma Mètrich Decimêl as druvêven al j amzûri ché sòta:
Lunghèsa
L'amzûra pió impurtânta l'ēra al "Brâs perdgadôr" (ciamê ânca da algnâm), cumpâgn a 0,5309 mēter.
Al j amzûri d'ed sôver e còli d'ed sòta ēren:
Méj = 250 Pêrdghi = 3.000 Brâs
Pêrdga = 12 Brâs
Brâs = 12 Òunsi = 144 Pûnt = 1728 Âtom
Òunsa= 12 Punt = 144 Âtom
Pûnt= 12 Âtom
Al "Brâs" e la "Perdga" arzâni as câten sculpî int 'na clòuna a l'estêren dal Batistèri in Piâsa Grânda a Rèz.
Metradûra
L'amzûra pió impurtânta l'ēra al "Brâs quêder", cumpâgn a 0,281854 mēter quêder. Ânca in sté chêş int al Medioēv a gnîva druvê al "Pè quêder" ed 0,28185284 mēter quêder, dòunca un pô divêrs. La Biōlca ( ònica amzûra incòra incô druvêda) la risûlta dòunca ed 2922,2503 mēter quêder, invēci ed 2922,2622 mēter quêder.
Al j amzûri d'ed sôver e còli d'ed sòta ēren:
Biōlca = 72 Têvli = 10368 Brâs q.
Têvla = 144 Brâs q. = 20736 Òunsi
Brâs q. = 144 Òunsi q = 20736 Pûnt q.
Òunsa q. = 144 Pûnt q. = 20736 Âtom q.
Pûnt q. = 144 Âtom q.
Dal mumèint che la "Biôlca" l'é cumpâgn a la metradûra ed trèin che 'na côpia ed bō a prîven arêr in 'na giurnêda ed lavōr, ind la bâsa arzâna, a câşva dal trèin mēno dûr, as drôva la "Biôlca ed Guastâla" ch' la vêl 3052 mēter quêder.
Volóm e tgnûda
L'amzûra pió impurtântas l'ēra al "Brâs cûb" ciamê ânca "Quadrèt", cumpâgn a 0,1497005 mēter cûb: in pôchi parôli agh vrîven 6,68 "Brâs cûb" per un mēter cûb. As dividîva in 1728 "Òunsi cûbi", mó as drûveven mìa né amzûri d'ed sōver e gnân còli d'ed sòta,  perché a gh'êren dal j êtri amzûri per al divêrs intensiòun.
Pr' al sèch (granâj, sâbia, gêra e vìa acsé) l'amzûra pió impurtânta l'ēra la "Mîna", cumpâgn a 0,29873 mēter cûb, ch'as divêd in 6 "Quartirōli". Dō Mini a fân un "Stêr", dû "Stêr" a fân un "Sâch" (1,19491 mêter cûb).
Mó an n'é mìa finîda: per l'óva e al mòst (che dòunca an s' amzurêven mìa a pèiş cme incō) as druvêva al "Sòj", cumpâgn a ¾ ed "Brèinta".
J êter bèin a s'amzurêven a volóm e mìa a pèiş, cun l'amzûra variâbila ed nòm "Câr": a gh'îven dòunca al "Câr d'invernâja" (oséja fèin) cumpâgn a 84 Quadrèt, al "Câr 'd aldâm" da 13 Quadrèt e al "Câr 'd algnâm", ciamê ânca "Sôga" cumpâgn a 27 "Quadrèt".
Per còl che riguêrda al paritê ( che 's aşvèinen) fr' al j amzûri, 'na "Brèinta" l'é cumpagn a 877 "Òunsi cûbi" e un "Sâch" a 1380, oséja 4/5 ed "Quadrèt". Ûn "Quadrèt" al srà pó cumpâgn a cîrca 5 "Mîni" e a 'na "Brèinta"e 58 "Buchêi".
Int al Medioēv, a Rèz cme int al rèst d' Itâlia e d' Eurôpa, l'amzûra pió impurtânta l'êra còla di sèch, la "Mîna", ch' la servîva a paghêr al dècimi a la Cēşa, al tâsi 'l j avtoritê, j afét e i livê a i fevdatâri, al salâri ai lavuradōr agrécol, e ânca al tâsi pió céchi. St' amzûra, cme còla ed lunghèsa, l'ēra in mòstra ind la piâsa principêla ( un campiòun, sculpî int la prêda dûra, as câta incō a Rèz a i Cèvich Muşéi), cun di recipiĵnt-campiòun, pôst che, prôpria in quânt destinêdi a mzurêr al granâj, ed lōr l'êra impurtânt mìa sōl al volóm, mó ânca la fōrma.
La "Mina" medievêla «ch' la 's prîva spustêr» l'ēra 'na bacinèla ed lègn êlta cîrca 16 centeméter e mèz e dal diâmetro ed 46 centeméter e mèz, per un volóm ed 28,127 deceméter cûb, mèinter al campiòun in mòstra l'ēra al tròunch 'd un cilénder, un pô incavê in fònd, dal diâmetro ed 50 centeméter e 'na profonditê al bōrd ed 13,2 centeméter e al center ed 15,5 centeméter. La "Mina" la 's dividîva in 6 "Quartirōl" (diâmetro 25,5 centémeter, profunditê al bōrd 8 centémeter e sînch e al cèinter 10 centémeter) e la "Quartirōla" in 6 "Scudèli". Dō "Mini" a fêve ûn "Stêr", quâter "Mini" ûn "Sâch" e sînch "Mini" 'na "Bòca"
Pèiş
L'amzûra pió impurtânta l'êra la "Lébra", cumpâgn a 324,524 grâm, divîşa in 12 " Òunsi" da 27,04367 grâm.
Al j amzûri d'ed sôver e còli d'ed sòta êren:
Lébra = 12 Òunsi = 288 Denêr = 6912 Grân
Òunsa = 24 Denêr = 576 Grân
Denêr = 24 Grân
"Grân" e "Denêr" ēren amzûri asê céchi ânca per j urèveş, mèinter curioşamèint i farmacésta a dividîven l' "Òunsa" in 8 "Drâmi", e la "Drâma" in 3 "Scrópol", acsé che ûn "Scrópol" l'êra cumpâgn a ûn "Denêr".
Al Valōr di metâl presiōş, alōra ciamê "Buntê", as amzurêva, per l'ōr, in 24 "Denêr" ed 24 "Grân" l'ûn, e per l'argînt, in 12 "Òunsi" ed 24 "Denêr" l'ûn. Per fêr 'n esèimpi, l'ōr a 22 "Denêr" l'ēra cumpâgn a cîrca 917 milèişem e l'argînt a 10 "Òunsi" e 12 "Denêr" l'ēra cumpâgn 875 milèişem.
Materiêl da furnêş
Int al Medioēv l'indóstria del materiêl da furnêşa e dal furnêşi l'ēra dimòndi impurtânt. Per fêr in môd che a gnés mìa més insém al marchê dal j amzûri schêrsi e acsé schivşêr ânca j ingân che a srén saltê fôra, as metîven in mòstra in piâsa ânca al jamzûri di materiêl da furnês, abitódin che a gh'îven ânca a Pèrma, Mòdna, Bològna, Assisi, Norcia, Senigallia e Guastâla (in piâsa Gunşêga, ciamêda "Prêda Côta"). Un blôch ed prêda dûra, incô a i Cèvich Musèi, la s' dîş insém a dō amzûri in ûş a Rèz per i quadrê (cm.35,5 x 12,5 x 8 e cm. 28 x 12,5 x 5) e òna pr' i còp, a fôrma ed trapèsi cun 'n' altèsa ed 46 centeméter, cun al pè ed 25 e 16,5 e un spesōr ed 3 centémeter.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
1988 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1988, mo invéci 'l an 1988, 't ê da 'ndèr chè) Al 1988 (milnovseintutantòt, millenovecentottantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1987 (milnovseintutantasèt) e 'l vin prìma dal 1989 (milnovseintutantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintutantotéśim post.
Èter progèt
}}
801 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 801, mo invéci 'l an 801, 't ê da 'ndèr chè) 'L 801 (otseintùn, ottocentouno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs 'l 800 (otsèint) e 'l vin prìma edl 802 (otseintdū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCCCI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś 'l otseintunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Assassinio sull'Orient Express (film 1974)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al cast ad suspitâ insaplâ in un masamènt più grand ad sèmpar.|Tagline dal film}}
Assassinio sull'Orient Express (Masamènt in s'l Orient Express) 'l è 'n śal ingléś dal 1974 ad Sidney Lumet trat da 'l rumànś umònim dal 1934 dl'Agatha Christie ch'l'à pò fat in tèmp a védar la prima dal film prima 'd murìr. L'Ingrid Bergman par cl'òpra chè l'à vins al Prèmi Òscar cuma atōra minga prutagunìsta.
Cla pelìcula chè l'è custàda un migliòṅ e mèś ad sterlìni ma la 'n à frutâ daśnóṿ.
Sunt
Durànt al viàś in s'l Orient Express che da Ìstanbul 'l al pòrta a Lóndra, al detective Hercule Poirot (Albert Finney) al gh cata insìma anc al sò amìg Bianchi (Martin Balsam) ch'al fà al dirigènt par la Compagnie Internationale des Wagons-Lits. Durànt la secónda nòt, mént'r al trêṅ al pasa p'r i Balcàṅ, 'l óm 'd afâr americàṅ Samuel Edward Ratchett (Richard Widmark) al vèṅ scurtlâ a mòrt in dal sò scumpartimènt e Poirot al taca a indagàr cun 'l ajùt dal dutōr Constantine (George Coulouris).
I suspetâ i èṅ tut i viaśadōr dla prima clas: al segretàri americàṅ dla vitma Hector McQueen (Anthony Perkins), al sò magiurdòm Edward Beddoes (John Gielgud), l'insgnànta Mary Debenham (Vanessa Redgrave), al culunèl d'l eśèrcit britànic Arbuthnot (Sean Connery), la prinsipésa rusa Natalia Dragomiroff (Wendy Hiller) e la sò camaréra tedésca Hildegarde Schmidt (Rachel Roberts), al diplumàtic ungheréś e cònt Rudolf Andrenyi (Michael York) e sò mujér Helena (Jacqueline Bisset), la śvedéśa Greta Ohlsson (Ingrid Bergman) ch'la cata sù di fónd p'r al misiòṅ, l'americàna ch'la ciàcra sèmpar, la sgnóra Harriet Belinda Hubbard (Lauren Bacall), al venditōr ad màchini itagliàṅ Gino Foscarelli (Denis Quilley), al detective privâ Cyrus "Dick" Hardman (Colin Blakely) e 'l respunsàbil dla caròsa dla prima clas Pierre-Paul Michel (Jean-Pierre Cassel).
A s vèṅ a savér che la vitma l'è 'n gangster ìtalo-americàṅ ad nóm Cassetti che soquànt an prima 'l iva fat rapìr na putìna par dmandàr di bèsi in cambi ma pò chi lē l'iva catâ la mòrt.
Culegamènt estéran
}}
Truman Capote - A sangue freddo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al mijór film d'l an.|Tagline dal film}}
Truman Capote - A sangue freddo (Truman Capote - A sànguv fréd) 'l è 'n film dramàtic e biugràfic dal 2005 ad Bennett Miller baśâ su la vita dal scritōr americàṅ Truman Capote e dal sò lavōr par scrìv'r al sò rumànś A sànguv fréd, la sò ultm'òpra finìda. Par cla pelìcula chè al prutagunìsta Philip Seymour Hoffman 'l à vins al Prèmi Òscar in dal 2006.
Custâ sèt migliòṅ ad dòlar, al film al 'n à fat pò sù dagnóra sinquànta.
Sunt
Dòp al sucès dla sò òpra Clasiòṅ da Tiffany al scritōr Truman Capote (Philip Seymour Hoffman) al decìd ch'al sò pròsim lavōr al sarà 'n rumànś-ducumènt in du 'l dascurarà dal masamènt dla famìja Holcomb, quàtar parsòni cupàdi in dal Nuvémbar dal 1959 dla sò vila in dal Kànsas. La và sèg la sò amìga Harper Lee (Catherine Keener), scritōra 'd sucès anc lē che lò 'l à cgnusû quànd al vivìva da pìcul in Alabàma c'n i sò sîṅ.
I culpévui dal masèl i vìnan bcâ prèst a Las Vegas e cundanâ a mòrt. A s trata 'd Richard Hickock (Mark Pellegrino) e 'd Perry Smith (Clifton Collins Jr.). Cun chi lò specialmènt al scritōr al dvènta amìg andànd-'l a catàr da spés in parśòṅ e pagànd-'g anc 'n avucàt. Truman al taca a dascórar sèg, muciànd dimóndi materiàł p'r al sò lìbar, A sànguv fréd.
Culegamènt estéran
}}
Ibirapuitã
Ibirapuitã a l'è una paesëin picëin a bòta dal Brasil in dal Stä dal Rio Grande do Sul. Al gh'ha 4.061 abitant in dal 2010.
Al sò nùm al völ dì fiüm dal lëgn rùs.
La sò festa all'è al 15 ad stëimbar, e 's ciäma IBIRAFEST: gh'è d'i mustri e d'i cuncert par 'na smäna, e ancha d'i ätar manifestasiòn.
Luna di sangue
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Luna di sangue (Luna 'd sànguv), cgnusû anc c'n al tìtul ad Fuga dalla morte, 'l è 'n film ad scarésa dal 1989 'd Enzo Milioni. Cl'òpra chè televiśìva l'è stada prudóta par la série „I mìstar dal śgriśōr“ ad Reteitalia ma la n è mai stada trasmìsa da Mediaset par via dla sò viulénsa. In séguit l'à catâ la luś diretamènt in caséta vìddeo, a 'l intéran dla racòlta „Lucio Fulci presenta“.
La showgirl Pamela Prati la gh'à na part piculìna in dla pelìcula, qvéla dla Mirella.
Sunt
L’Ann Moffet (Barbara Blasko) la gh'à la pasiòṅ p'r i cavài, un quèl ch'la s pōl parmétar parchè la gh'à di bèsi. L'è spuśàda c'n un scritōr ad śai, Larry, e la viṿ sèg in na vila in un sit ad campàggna insém a l'asistènta 'd sò marè, la Mary (Zora Kerova), e a 'l óm ch'al tîṅ adrē a 'l stali, Solly (Giuseppe Morabito), ch'l è sèmpar cumpagnâ par na śuvnòta muta e purcùsa, la Tania (Jessica Moore), ch'l è la sò amànta e fórsi anc sò fiōla.
Al psicòlug dutōr Marc Duvivier (Jacques Sernas) 'l è in pinsēr par la salùt dl’Ann parchè a sò giudìsi l'è piutòst disturbàda in dla suca e 'l vrév ch'l'andìs a curàr-'s in clìnica. Un dè la dóna la cata mòrt sò marè in dla stala cun la ghigna tuta śbrandlàda p'r un cōlp ad pistòla ch'i gh'aṅ sparâ. Ninsòṅ però a gh créd anc parchè al cadàv'r al n s cata briśa, inóltar la Mary la tira fóra un fujét, scrit par Larry in parsòna, ch'al diś ch'al s 'n è andâ parchè stuf dla matéria 'd sò mujēr.
Soquànt méś dòp a s fà viṿ 'n óm ch'al diś 'd èsar Larry (Alessandro Freyberger) ma l’Ann la gh'à di dubi anc s'la 'l tōś in cà. Quànd la Tania la cata 'n arlói dal marè dl’Ann, qualchidòṅ al la masa in dal méntar ch'la fava 'n buchèṅ a Solly in dla stala. Anc 'l óm al mōr quànd al sasèṅ al gh fà saltàr p'r ària 'l uśèl.
Culegamènt estéran
}}
1760 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1760, mo invéci 'l an 1760, 't ê da 'ndèr chè) Al 1760 (milsetseintessànta, millesettecentosessanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1759 (milsetseintsinquantanōv) e 'l vin prìma dal 1761 (milsetseintessantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintessantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
545
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DXLV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
La morte risale a ieri sera
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Ad vint-sinc an, cavìi scûr, dimóndi bèla; al còrp al gh'à di ségn ad viulénsa.|Tagline dal film}}
La morte risale a ieri sera (La mòrt l'è 'd 'jér sira) 'l è 'n film śal dal 1970 ad Duccio Tessari trat da 'l rumànś ad Giorgio Scerbanenco I milanesi ammazzano al sabato d'l an prima.
In dla pelìcula la Mina la canta dū pès, I giorni che ci appartengono e Incompatibile.
Sunt
Al raśunēr Amanzio Berzaghi (Raf Vallone), armàś véduv, al viṿ a Milàṅ insém a sò fiōla Donatella (Gillian Bray), na giandòna 'd vint-sinc an élta dagnóra dū métar ma c'n un sarvèl da putìna. Chi lē la n capìs gnint e la dà tròpa cunfidénsa a chi óm dgénd-ag sèmp'r ad sè tant che sò pàdar, p'r a n métar-la in manicòmi, al la tîṅ saràda in cà. Un dè la ragàsa la sparìs sénsa lasàr trasi e Amanzio al dmanda ajùt a 'l cumisàri Duca Lamberti (Frank Wolff) e 'l sò vice emigliàṅ Mascaranti (Gabriele Tinti).
Lamberti al pénsa che la ragàsa la sia finìda in un gir ad prustitusiòṅ e 'l và a far dal dmandi a Salvatore (Gigi Rizzi), 'n èx papòṅ ch'adès al s è mis a rigàr drit, a sò dita, vindénd dal màchini. Al cumisàri al s fà purtàr da lò in tut al cà 'd apuntamènt dla sità par pascàr la śōvna faghénd finta 'd ès'r un cliènt che però al dascór sōl parchè a cà al gh'à na mujér (Eva Renzi) ch'la 'l spéta e ch'la fà la giurnalìsta.
Un dè 'l cumisàri al cata na putàna 'd culōr ciamàda Herrero (Beryl Cunningham) ch'la gh diś ch'un sò cliènt, 'n industriàł dla plàstica cun na màcia su la ganàsa, al gh'à cuntâ 'd èsar stâ cun la Donatella, na ninfòmana ch'l'è na “canunàda”. Chi lò al pâr pròpria èsar 'l inśgnēr Salvarsanti (Checco Rissone). In cal mént'r a s fà viṿ Salvatore ch'al diś a Lamberti ch'un qualchidòṅ al gh'à péna śibî 'd tōr la Donatella in cambi ad sincsènt-mila franc parchè l'urganiśasiòṅ la sà che la pulisìa la gh'è adòs. Ma a 'l apuntamènt a 'l stadi a n s preśènta ninsòṅ pò, più tard, un casadōr al cata 'l cadàvar dla śōvna bruśàda viva in un camp. Amanzio 'l è sicûr ch'a cupàr-la a sia stâ 'n sò vśèṅ 'd cà parchè in dal rusc lè darènt i aṅ catâ 'n pelouche 'd 'n ursét 'd sò fiōla ch'la purtàva sèmpar sèg.
Culegamènt estéran
}}
1440
Al 1440 (MCDXL in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Brivido caldo
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La gh'à insgnâ tut qvél ch'la saìva su la pasiòṅ e... su la mòrt.|Tagline dal film}}
Brivido caldo (Śgriśōr cald) 'l è 'n thriller eròtic dal 1981 ad Lawrence Kasdan, ch'al 'l à anc scrit, cun prutagunìsta William Hurt e la Kathleen Turner, chè a 'l sò debùt.
Custâ nóṿ migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà vint-quàtar.
Sunt
Al śōvan Ned Racine (William Hurt) al viṿ a Miranda Beach (Flòrida) in du al fà 'l avucàt sénsa tant sucès ma almànc al gh dà dèntar cun cal dóni tant ch'l è dvintâ 'n squasamarléti patintâ. In na bujìnta Istâ ch'la fà crudàr śò 'l sudōr a lìtar, al cgnós la Matty (Kathleen Turner), na biónda ch'la fà prilàr la tèsta a tut. Chi lē l'è spuśàda cun 'n óm 'd afâr pîṅ ad bèsi, Edmund Walker (Richard Crenna), ch'al trata dal cà par mistēr ma ch'l è anc na mèśa canàja parchè al ravàna in dal muśnènt.
Fra i dū a nas na pasiòṅ fata 'd sès, i gùs'n ad cuntìnuv, ma pò la Matty la diś a 'l sò amànt ch'a sarév méj far fóra sò marè parchè la n al supòrta piò e 'l ùnic quèl ch'la vōl dabòṅ l'è vìvar sèg. Ned al gh dà sudisfasiòṅ e 'l dmanda ajùt a 'n sò cliènt minga tant unèst, Teddy Lewis (Mickey Rourke), ch'al gh fà avér na bómba. Al sò piàṅ 'l è qvél ad bruśàr al còrp 'd Edmund dòp avér-al mis in un palàs bandunâ, fra qvéi tratâ da lò da véndar, e far finta ch'a sia sucès 'n inséndi par daśgràsia.
Quànd la s éra spuśàda la Matty l'iva firmâ 'n pat ch'in caś ad separasiòṅ lē l'arév bcâ quèl sōl p'r al prim an, pò basta. Adès invéci, cun la mòrt ad sò marè, 'l è tut suo. Ned al taca a pinsàr 'd èsar stâ fargâ ma i prubléma p'r i dū amànt diabòlic i èṅ sōl a 'l inìsi parchè 'l prucuradōr Peter Lowenstein (Ted Danson) e 'l detective dla pulisìa Oscar Grace (J.A. Preston) i nàśan quèl e i s fànan viṿ par dmandàr cum è-la che su 'l cadàvar 'd Edmund i n gh'aṅ minga catâ i sò uciài.
Culegamènt estéran
}}
Biōlca
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
La  Biōlca (Biolca in italiân) l'é 'na mzûra agrâria ed metradûra ch' l' an n'é mìa ind al Sistēma Internasionêl, l'é druvêda in divêrsi zôni ed l' Emélia e ind al zôni cunfinânti.
L'é cumpâgn a la metradûra che se stimêva ed prèir arêr in 'na giurnêda ed lavōr cun un piôd tirê da dû bō. Praticamèint l'é quêşi cumpâgn al iugero rumân, dóve per êter l'ēra in gèner pió lêrga.
Bòṅ Cavdàn
{{Metacaixa
Biōlca
Dâto che pió as và vêrs l'êlta, pió l'é difècil lavurêr, in muntâgna la biōlca l'é pió céca che in pianûra.
Bòṅ Cavdàn
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Biōlca
Sibèin ch' an sia mìa un riferimèint a nôrma, an n'é mìa difécil catêrla druvêda ind al nutési ed vèndita di trèin e dal cà.
Bòṅ Cavdàn
Na vòlta in dal nòstri bandi, p'r al prim dè d'l an i putèṅ masć i s alvàvan ad bón óra e i 'ndàvan in dal cà dla gènt a dar al bòṅ Cavdàn a 'l famìji. Al fémni invéci i stàv'n a cà parchè in alóra a s dava a mént a la cardénsa ch'la dgiva che védar na dóna par prima al prim dè ad Śnar 'l arév purtâ mâl.
Biōlca
Ind la tabèla che sòta în sgnêdi al j ugualjânsi in mēter quêder per ògni biōlca druvêda ind al divêrsi pruvînci:
Bòṅ Cavdàn
In cambi di augùr, al famìji i dàvan na bòna maṅ a i masćèṅ che acsè i psìvan muciàr sù dimóndi bèsi.
Quésta chè 'd sóta 'l è la fraś ch'a s dgiva par dar al bòṅ an, cun la tradusiòṅ in Itagliàn:
Biōlca
Biōlca ed:
Bòṅ Cavdàn
{{CITAZIONE2|Sono venuto ad augurare un buon Capodanno, che viviate cent'anni, cent'anni e cento giorni, una bella mancia spetta a me; non pretendo né oro né argento, sarò contento di quello che mi darete; e se non mi date niente fa lo stesso, ma domattina vi troverete lungo disteso (morto).|A sòṅ gnû dar al bòṅ Cavdàn, ch'a scampàdi sènt an, sènt an e sènt-a dè, la bòna maṅ la vèṅ a mè; a n preténd né òr né argènt, quél ch'a m dâ, mè a sòṅ cuntènt; e s'a n m dâ gnint a fà listés, ma dmatìna a v catâ lung dastéś.|Al bòṅ Cavdàn|LINGUA={{It}}|DIALETTO={{Mud}}}}
Biōlca
Bulògna= 2831,73 m{{sup|2}}
Bòṅ Cavdàn
{{dialort| dial=Carpśàn}}
Biōlca
Mòdna= 2836,47 m{{sup|2}}
Bòṅ Cavdàn
Mia tròp tèimp indrē, al prìm dè dl an nōv, a era custùm che i masćìn i andìsen a busèr in di ùs del cà per fèr i Avgùri 'd Bòun Cavdàn a 'l famìi, mèinter ch'el fèmni i gh'ìven da stèr sarèdi sù in cà infin a 'l meśdè, ch'a s cherdìva ch'i purtìsen sfurtùna. Busê a 'l ùs, al ragasōl al dgìva la só cantilèina:
Biōlca
Rèz= 2922,25 m{{sup|2}}
Bòṅ Cavdàn
{{CITAZIONE2|Sono venuto ad augurare il buon Capodanno, che viviate cent'anni, cent'anni e un giorno, una bella mancia spetta a me; la massaia và in casa, non ci andrà per niente, se andrà a prendere qualche soldino, me lo metto nel taschino.|A sun gnû dèr al bòun Cavdàn, ch'a scampìsi sèint an, sèint an e un dè, la bòuna màṅ la 'm vin a mè; la reśdóra la và in cà, per gnint la n'gh'andarà, s'la và a tōr un quèlc suldèin, a 'm al mèt in dal bisachèin. |Al Bòun Cavdàn|LINGUA={{It}}|DIALETTO={{Mud}}}} E dòp dl avgùri, la reśdóra o 'l reśdōr i ślunghèv'n un suldèin in del màn dal ragasōl, che acsè al in catèva sù anca un mucîn mia cìc.
Referèinsi
}}
Biōlca
Guastâla= 3052,54 m{{sup|2}}
Pèrma= 3081,439 m{{sup|2}}
Mântva= 3138,5969 m{{sup|2}}
Pâdva= 3863 m{{sup|2}}
Frêra= 6523,936 m{{sup|2}}
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Biolca trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Sitê
La sitê l'è n' area urbàna, pió granda, pió importànta e pió populèda 'd un paés. La paròla la vin dal latèin civitas, e la gh'à l'istëssa radis ed civiltê.
Sangòun
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} Al Sangòun (Sangone in itagliàn e Sangon in piemontéś) 'l è 'n torèint piemontéś ch'al nâs dala Funtàna Mura śvèin a 'l Côl Roussa a 2.200 meter in sìm'a 'l livêl dal mêr, e 'l 'riva dàint'r in dal Pò da manca a l'altèsa di cumûn ed Turèin e Moncaliēr, dôp 'd avér viaśê per 47 km.
Referèinsi
}}
Hard rock
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|You make me sweat, you turn me 'round, you get me up, you never let me down, you make me rock hard, baby all night, love's like a glove and it fits just rights, you make me rock hard, so baby hold tight, come on baby, let's rock hard, baby all night.|Ta m fà sudàr, ta m squàs dapartùt, ta m fà vgnir, ta m delùd mai, ta m fà vgnir dûr cum na maśàgna, teśôr tuta la nòt, 'l amōr 'l è cuma 'n guànt e 'l s adàta bèṅ, ta m fà vgnir dûr cum na maśàgna, dònca teśôr strica fòrt, dém-ag dèntar fòrt, teśôr tuta nòt.|(You Make Me) Rock Hard, Kiss|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
'L Hard rock (a s lèś [hɑːd rɒk] in ingléś, Rock dûr in miranduléś, cgnusû da spés anc sōl cuma „Metal“) 'l è 'n gènar muśicàl ch'al s è śvilupâ a la fiṅ di an Ssanta in dal Régn Unî da la mùśica rock & roll da 'l blues rock.
A s trata dna versiòṅ dal rock dûr in du i sòṅ i èṅ dimóndi amplificâ e rabî e in du la chitàra la la fà da pardóna c'n i sò riff e i sò asōi e la baterìa la martèla e la gh dà dèntar. La vóś l'è sigàda dagnóra sèmpar e i tèst i dascóran spés ad sès e 'd divertimènt, dal vòlti 'd eśuterìśum.
Cal gènar muśicàl chè 'l à dâ vita a na sò versiòṅ incóra più pēśa, 'l heavy metal, e 'l gh'à abû 'l sò perìud 'd òr in di an Stanta rivànd anc a i an Utànta e Nuànta.
Fra i grup più famóś ch'i aṅ sunâ cal gènar lè a 'rcurdém i Deep Purple, i Led Zeppelin, gl'Aerosmith, i ZZ Top, i Bon Jovi, Alice Cooper, i Kiss, i Queen, i Van Halen e i Guns N' Roses.
Culegamènt estéran
}}
1450
Al 1450 (MCDL in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Biuda
La 'biuda (albume in italian) l'è ona perta dagli uov d'j'usél e di sarpent.
Detar la biuda dagl'j'uov d'galena u'j'è una masa d'acqua, piò o manc e 90% d'e su pes, pu agl'j'è al proteine, i sali minerali, al vitamini, e e glucosio. A difareza d'e ros ugn'è brisal di lipidi in dentar.
Cusinend la biuda sulitament la coagula a 62 gred.
Washington (stat)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al stat ad Washington (a s lèś /ˈwɒʃɪŋtən/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s cata in dla còsta òvest dla nasiòṅ, in dal sò cantòṅ più in élt. Al s è unî a la federasiòṅ in dal 1889.
Al cunfìna a nòrd c'n al Cànada, a èst cun 'l Idaho, a sud cun 'l Òregun e a òvest cun 'l Ucéan Pasìfic. 'L è divìś in trénta-nóṿ cuntèi e in duśènt-nuànta cumùṅ.
Al mùcia sù da piò ad sèt migliòṅ e sènt 'd abitànt (c'n un 77.3% ad biànc, un 7.2% 'd aśiàtic e 'n 3.6% ad négar, stand a i dat dal 2010) par na superfìsi ad 184.827 km². Al ciàpa 'l sò nóm in unōr dal prim presidènt americàṅ George Washington. Al stat al gh'à da piò ad mila dighi e 'l 80% e pasa dla sò energìa l'è idro-lètrica.
La capitàl l'è Olympia ma la sò sità più impurtànta 'l è Seattle, la sità dal grunge, ch'la mùcia sù dagnóra setsènt-mila abitànt. Àtar sènt'r impurtànt i èṅ Spokane, Tacoma, Vancouver, Bellevue, Everett e Renton.
Al sò muntàgni più impurtànti i èn la Cadéna dal Cascàdi in du a gh'è la sò muntàgna più granda, al mònt Rainier, un vulcàṅ punsànt élt 4.392 métar. In dal 1980 invéci a s è daśdâ 'n àtar vulcàṅ, al Mònt ad Sant'Èlena, cupànd sinquànta-sèt parsòni e dimóndi bèsti salvàdghi.