cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lusêra
Palâs e cēṣi ed Lusêra
La Cēṣa dal vèc uspdêl, o Cēṣa dal Cunvèint céch, atachê al pió antîgh fabrichêt ch' l' êra l'Uspési di Pelgrèin, l'é stêda arnuvêda a la fîn dal XV sècol pr' al vrèir ed Caterina Pico, fiōla ed Gianfranco Cûnt ed Mirândla. L'é stêda butêda zò fîn quêṣi a i fundamèint e turnêda a tirêr só tr' al 1764 e al 1771 insèm al Cunvèint d' j Agostiniân; per furtûna l'âbsida armêṣa l'é còla dal Quatérsèint. Ind la sagrestéia 's vèden, un pō, i rèst 'd un magnéfich monumèint mortuâri, dedichê a Luigi Gonzaga môrt a 32 ân int al 1570, parsialmèint ruvinê da un incèndi int al 1918. Ind la pêrt d'ed sōvra dal munumèint, al cèinter a 's vèd al stèma di Gunṣêga sustgnû da dû amurèin cun d'ed sōvra 'n' aquîla incurunêda a dō tèsti e a i d fiânch dō góli che finésen in dō bôci. Sté curunamèint al pôgia sōver un réch architrêv sustgnû da dō grândi figûri: 'na Cariâtid e 'n Atlânt. Dal cèinter, sòta al curniṣòun, sostgnû da 'na tèsta ed leòun, a partés in dō pêrti un réch festòun ed frûta, ch' al pâsa sōvr' al Cariâtid e al và zò a i dû fiânc estêren fîn al grând piân 'd apôg dal basamèint dóve 's pôgen al dō âquili. Int al mèz dal monumèint a gh' êra 'na lâpida dedichêda a Luigi Gonzaga. Sòta al purdghêl aṣvèin în stê catê da pôch dal pitûri a frèsch 'd interèsi stôrich e artéstich. È stê butê zò ânca la Tòmba Monumentêla 'd Antonia Gonzaga, surèla ed Luigi e mujêra ed Roberto Sanvitale, la tòmba tirêda só int al 1572 ed frûnt a còla ed Luigi, e spieghê da Caselli ind la só stôria ed Lusêra publichêda int al 1898. Per còl che riguêrda al vèira cunvèint, l'é stê tirê só da j Agostiniân, prubabilmèint préma ed la cēṣa 'stèsa in fōrmi rumânichi: difâti armâgnen cme testimòni ed còst al purdghêl e soquânti vôlti a vèila, salvê da i tânt e mìa sèimper precîṣ arnuvamèint fât ind i sècol. A riṣûlta ruvinê da l' incèndi dal 1918 la pitûra a frèsch ch'al figurêva 'na Madòna cun un bambèin e dō fugûri ed sânt a i dû fiânch, l'amzurêva 1 mêter e 20 e dû mêter d'altèsa, ôvra dal pitōr Francesco Monsignori nê a Veròuna int al 1487. Mandê vía j Agostiniân ind l'època napoleônica, int al 1824 al fabrichêt l'é stê druvê per al vrèir ed Maria Luigia duchèsa ed Pèrma, Piasèinsa e Guastâla, cme uṣbdêl, ûṣ pó mantgû da la faméja Lodigiani che a n'é dvintêda padròuna int al 1886. Dôp l'é stê dunê al j Ôpri Péi ed Lusêra a da sté urganiṣasiòun gestî fîn al 1978 préma cme uṣbdêl e pó cme Ricôver. Ind la pêrta a mezdé a gh'é n'êla fâta int al 1948 ch' la fà un tót ûn cun còla pió antîga. L'uṣbdêl l'é stê sarê dôp che é stê fât l'ûṣbdêl ed zôna a Guastâla, al fabrichêt, dōp che gh' é stê fât di lavōr d'adatamèint, al vîn druvê cme pôst ed la Mòstra Nasionêla e Musèo dal j Êrti Naif.
Il Musèo Nasionêl 'd Êrti Naif
Al Musèo, ideê da Cesare Zavattini e fundê da Renato Bolondi int al 1967, l'é un musèo ch ' al crès sèimper grâsia a la rasègna anvêla: al j ôvri siēlti da la zuréia, difâti, armâgne per sèimper in mòstra int al musèo. In pió dal j ôvri, che în pió ed 300, al musèo al gh'à ânca 'na réca sêla póblica ed giurnèj e rivésti, 'na videotêca e 'na bibliotêca.
Véla Maso
L'é insém a la strêda comunêla cun al 'stès nòm a cîrca d chilômeter tra mezdé e matèina dal cèinter ed Lusêra. Cla Vèla ché l'é incòra, cun al só stupènd giardèin a l'italiâna e i filêr ed grôs siprès dal padól, ûn di pió bê urnamèint dal campâgni ed Lusêra. L'é stêda òna dal cà di Gunṣêga, a l'à mantgû soquânt di carâter ed l'antîga nobiltê, cme al giardèin, l'uratôri e al piantumêdi d'èlber. L'intêren la gh'à un interesânt salòun ed rapreṣentânsa, a setentriòun 'na tòra cun êrch pasânt al gh'à un logê ch' al tîn só 'na balaóstra cun al cèinter 'n' arlòj incurunê da 'na turèta. Pêrta necésaria ed la véla l'é al giardèin in dóve 's câte dal piânti dimòndi importânti che a 'gh' n' é pôchi in Itâlia. La véla e al só giardèin în stê teâter ed pôṣa dal félm Novecento ed Bernardo Bertolucci. Incō l'é al pôst ed la Comunitê per la cûra di droghê Mondo X.
Al Cēṣi dal frasiòun
Cēṣa parochiêla ed Codsòt
A 's pōl dîr che la dâta ed la costrusiòun ed la Cēṣa Parochiêla l'é atōrna a la fîn dal XVII sècol, e l'é stêda tirêda só ind l'istès pôst in dó l'êra cl' êtra dal 1500 cîrca. Dèinter as pōl mirêr, in pió ed l'altêr magiōr in stóch melmeriṣê e quâter altêr uriginêl ind al capèli, quatôrdéṣ tavlèti de scōla emiliâna dal XV sècol che fân vèder di fât dal Vangēl.
Cēṣa parochiêla ed Sân Chêrel Borromeo di Casòun
In urègin l'antîga cēṣa, tirêda só insém a l'antîgh Uratôri ed Sân Rôch ind al XV sècol, la duvîva avèir sōl trî altêr: còl principêl e dû a i fiânch dedichê ûn al Sânt Ruṣâri e a Sân Rôch. Dôp a n'é stê tirê só un êter altêr dedichê a Sân Francèsch d'Asîṣi e a Sânt' Antòni da Pâdva. Int al 1936 è stê butê zò la splèndida cēṣa dal Setsèin perché mìa sicûra.
La Ciâvga ed Velaròta
L'é al pió antîgh lavōr fât a mân ch' es tîn da cât a Velaròta e la testimuniânsa pió interesânta ed la só stôria. Sté ôvra idrâvlica, cun parapôrt, fât insém al Chêv Tajêda, sgnêda insèm ûn di antîgh râm dal Fiòm Po, l'é stê cumincê int al XIII sècol; al gh'îva la funsiòun pr' impidîr j artōren dal pîni dal Fiòm Sècia e 'd la Môlja in pió ed bunifichêr i trèin per crèser la prudusiòun agrécola e favurîr la nâsita ed nōv cèinter abitê.
Benoît Paire
{{Metacaixa
Benoît Paire (Avignòṅ, 8 ad Maǵ dal 1989, a s lèś [bənwa pɛʁ] in Francéś) 'l è 'n tenìsta francéś prufesiunìsta da 'l 2007. 'L 11 ad Śnar dal 2016 'l è rivâ a ès'r al nùmar daśdòt dal mónd in singulàr.
'L è élt un mét'r e nuànta-siē, al pésa utànta chilo e 'l śōga tgnénd-as la barba. Al dróa 'l bras dèstar e al tira 'l arvèrs a dū maṅ.
L'è andâ a star a Ginévra in Śvisra e 'l gh'à 'n caràtar piutòst fumantèṅ in camp ch'al gh fà far di scat 'd arlìa da spés, rivànd anc a śbragàr la rachéta p'r al narvóś esénd pò ch'al n s cupatìs pròpria briśa i fisć dal pùblic.
In dla sò caréra, in du 'l à patî 'n brut infurtùni a 'l śnòć, 'l à vins dū tìtui ATP 250: a Båstad in dal 2015 baténd Tommy Robredo par 7-6 6-3 e Pablo Andújar in dal 2019 a Marrakech par 6-2 6-3, muciànd sù anc atri quàtar finàli. In di turnèo Slam 'l è rivâ in di utàṿ a gl'US Open (2015) e a Wimbledon (2017) mént'r a 'l Roland Garros e a gl'Australian Open a 'l màsim 'l à fat al tèrs tùran.
A gh piàś bév'r al bìbiti gaśàdi e magnàr a 'l fast food.
Caréra
Dòp avēr tacâ a śugàr a tènis a siē an, Benoît al fà 'l sò debùt in dal sircùit ATP in dal Maǵ dal 2010 pasànd al qualificasiòṅ a 'l Roland Garros ma andànd fóra subìt a òpra 'd Olivier Rochus par 6-3 6-7 4-6 5-7. A gl'US Open al pasa 'n tùran prima 'd pèrdar da Feliciano López in sinc set. 'L an dòp al fà 'l secónd tùr'n a Rotterdam e a Barcelóna.
In dal 2012 al riva in di quàrt a Auckland in du 'l céd par 3-6 7-6 6-7 a Olivier Rochus. In Maǵ al śōga la sò prima finàl ATP a Belgrâd baténd Fabio Fognini, Guillermo Garcia-López, Jarkko Nieminen e Pablo Andújar ma pardénd pò da 'l itagliàṅ Andreas Seppi par 3-6 2-6. In Śugn a riva invéci na semi-finàl a s-Hertogenbosch (6-7 6-3 1-6 da David Ferrer).
La stagiòṅ 2013 p'r al francéś la s vèra a Chennai in du al riva in semi-finàl baténd al cruàt Marin Cilić e pardénd da Roberto Bautista Agut. In Favràr al riva in finàl a Montpellier baténd prima Gilles Simon e pò Michael Llodra ma 'l tìtul al gh scapa via par maṅ ad Richard Gasquet ch'l al bat in séguit anc a Montcàrl. Sèmpar su tèra al patìs dū scunfìti da Rafael Nadal a Barcelóna e Madrid mént'r a Róma al céd sōl in semi-finàl a Roger Federer par 6-7 4-6. In Utób'r al bat Milos Raonic a Stucólma par pò pèrd'r in semi-finàl in tri set da Grigor Dimitrov, srand 'l an da nùmar vint-siē dal mónd.
In dal 2014 a gl'Australian Open al vins na batàja in sinc set cun Nick Kyrgios par pò lasàr strada fàcil a Roberto Bautista Agut a 'l tèrs tùran. In dal rèst d'l an al mùcia sù pôc, anc par via 'd un prubléma a 'n śnòć, e difàti al cróda śò in clasìfica finénd la stagiòṅ a la puśisiòṅ 118.
In dal 2015 'l è custrét dònca a pistàr incóra i camp di turnèo ITF in du 'l vins a Bèrgam e a Quimper. A 'l Roland Garros 'l è pò bòṅ ad bàtar Gastao Elias e Fabio Fognini prima 'd céd'r a Tomáš Berdych. In Luj a riva par lò al prim tìtul ATP a Båstad baténd dū specialìsta dla tèra cuma Pablo Cuevas e Tommy Robredo. Chi lò al céd sèg anc a Ambûrg, acsè cuma 'l padròṅ 'd cà Philipp Kohlschreiber a 'l prim tùran, e Paire al riva in di quàrt in du 'l cata Lucas Pouille ch'l al piga 6-3 6-2. A Cincinnati Benoît al pasa 'l qualificasiòṅ ma a 'l secónd tùr'n al pèrd da Novak Đoković par 5-7 2-6. Al fà méj a gl'US Open parchè al riva in di utàṿ dand la paga a Kei Nishikori, Marsel Ilhan e Tommy Robredo prima 'd andàr a cà cun Jo-Wilfried Tsonga. In Utób'r al śōga pò la sò prima finàl ATP 500 a Tòkyo pardénd-la cun Stanislas Wawrinka par 2-6 4-6. Cun chi riśultâ bòṅ chè, 'l avignunéś al finìs 'l an a 'l 19śum pòst.
In dal 2016 al mùcia sù quàtar semi-finàli a Chennai (3-6 4-6 da Stanislas Wawrinka), a Marsìglia (2-6 7-6 3-6 da Marin Cilić), a Barcelóna (3-6 2-6 da Kei Nishikori) e a Èsturil (3-6 3-6 da Pablo Carreno Busta) ma pò al s piànta in dal rèst dla stagiòṅ su cimènt.
In dal 2017 a gl'Australian Open al s férma a 'l tèrs tùran cóntar Dominic Thiem mént'r al pèrd in semi-finàl a Montpellier da Richard Gasquet e a Stucàrda da Lucas Pouille. A Wimbledon al fà gl'utàṿ farmànd-as quànd al cata 'l ustàcul 'd Andy Murray. In Setémb'r al céd invéci a Peter Gojowczyk in finàl par 5-7 2-6.
Il ragazzo ha visto l'assassino e deve morire
{{Metacaixa
Benoît Paire
Caréra
In dal 2018 al fà sù dū semi-finàli 'd fila a Pune e a Sydney pò a Miami 'l è bòṅ ad far fóra Novak Đoković prima 'd pèrdar da Filip Krajinović a 'l tèrs tùran. Anc a Róma al fà àtar tant cun però di sucès impurtànt su Richard Gasquet e Diego Schwartzman. A Wimbledon al lasa strada a Juan Martín del Potro a 'l tèrs tùran, riśultâ ch'al n è pò più bòṅ 'd far in tut 'l an.
Il ragazzo ha visto l'assassino e deve morire
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Benoît Paire
Caréra
'L inìsi dal 2019 'l è 'n diśàstar p'r al francéś ch'al vins sōl quàt'r incóntar su trédas in dal sircùit ATP ma pò a Marrakech al vins al turnèo baténd via via Aljaž Bedene, Pierre-Hugues Herbert, Jaume Munar, Jo-Wilfried Tsonga e Pablo Andújar par 6-2 6-3.
Il ragazzo ha visto l'assassino e deve morire
{{Film }}
Benoît Paire
Nòti
}}
Il ragazzo ha visto l'assassino e deve morire
Il ragazzo ha visto l'assassino e deve morire (Al ragàs 'l à vdû 'l sasèṅ e 'l gh'à da murìr) 'l è 'n thriller ingléś dal 1970 ad John Hough girâ a Malta e trat da 'n rumànś ad John Harris firmâ cuma Mark Hebden.
In dla versiòṅ itagliàna la surèla più granda dal masćèṅ prutagunìsta l'è ciamàda Mimma e minga Pippa, giusà parchè.
Sunt
Durànt na vìśita 'd un cap ad stat africàṅ (Tom Eytle) in n'ìśula dal Mar Mediterràneo, 'l ufisiàł 'd pulisìa Paul Grazzini (Peter Vaughan), jutâ p'r un sicàri (John Allison) ch'al lavóra in na boutique, al gh fà 'n atintâ cupànd-al anc s'al barsàj véra 'l éra 'l ispetōr Galleria (Jeremy Kemp) ch'l al scarusàva in dal sò gir in màchina. Ninsòṅ a pinsarév mai ch'al sasèṅ al fus òṅ dla pulisìa s'a n fus ch'un masćèṅ c'n al diav'l adòs, Ziggy Armstrong-Smith (Mark Lester), 'l à vdû incòsa.
Chi lò 'l è 'l anvōd 'd un culunèl in pensiòṅ (Lionel Jeffries) e 'l fradèl dla Mimma (Susan George) ch'l'éra drē a cumpagnàr-'l in piàsa quànd a gh'è stâ 'l masamènt. In cal mumènt lè però lì lē la 'l iva pardû 'd vista esénd ch'la s éra misa a dascórar c'n un śuvnòt ciamâ Tom Jones (Tony Bonner).
Al ragasèṅ al gh la cava a scapàr via da Grazzini, ch'al gh curìva adrē par saràr-ag la bóca par sèmpar, ma sò surèla la n créd mia a qvél ch'al diś parchè 'l baghét al gh'à 'l brut visi 'd cuntàr sèmpar dal bali avénd-ag na fantaśìa dimóndi granda. Al masćèṅ 'l è custrét acsè a vudàr al sac cun la sò amìga e putìna Anna Maria (Maxine Kalli) dmandànd-ag 'd andàr subìt da la pulisìa. Ma Grazzini e 'l sò jutànt Victor (Peter Bowles) i la màsan insém a sò pàdar e pò anc un mònag (Jeremy Young) ch'l iva pruâ a diféndar Ziggy.
Culegamènt estéran
}}
La casa sperduta nel parco
{{Metacaixa
634 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La casa sperduta nel parco
{{dialort | dial=Miranduléś}}
634 (nùmer)
Al 634 (seseinttreintaquàter, seicentotrentaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 633 (seseinttreintatrī) e 'l vin prìma dal 635 (seseinttreintasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DCXXXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseinttreintaquatréśim post.
La casa sperduta nel parco
{{Film }}
634 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
La casa sperduta nel parco
{{CITAZIONE|Préga ad saltàr-'g-an fóra viṿ.|Tagline dal film}}
La casa sperduta nel parco (La cà spardùda in dal parc) 'l è 'n thriller dal 1980 ad Ruggero Deodato girâ in sōli tri stmani c'n un budget dimóndi bas.
A 'l èstar 'l è cgnusû c'n i tìtui ad Trampa para un violador in Spaggna, La maison au fond du parc in Frància, House on the Edge of the Park in di Stat Unî e Der Schlitzer in Germàgna.
Sunt
Alex (David Hess), un delinquènt ch'al fà 'l mecànig in un garàǵ insém a 'l sò amìg Ricky (Giovanni Lombardo Radice) ch'al n è minga tant a pòst, na nòt al viulénta e al stròsa na dóna in un parc (Karoline Mardeck). Soquànt tèmp dòp al giùsta la màchina 'd un milurdèṅ ric sfundâ, Tom (Cristian Borromeo), ch'l éra andâ da lò insém a la sò murōśa, la Lisa (Annie Belle). Prima 'd andàr via, Tom al śibìs a i dū 'd andàr sèg a na fèsta da 'n sò amìg dal New Jersey e chi lōr i s śòntan vluntéra ma Alex al tōś prima 'n raśōr.
I quàt'r i rìvan prèst in dla vila dla padròna 'd cà, la Gloria (Lorraine de Selle). Insém a lē a gh'è di àt'r òspit: la Glenda (Marie Claude Joseph) e Howard (Gabriele Di Giulio). La fèsta la gh'à inìsi e gl'amìg i dmàndan a Ricky ad cavàr-as śò durànt un balét e pò i tàc'n a śugàr a poker méntar la Lisa la fà la purcùsa cun Alex in bagn. Quànd qvést chè al tórna śò e al véd che chi àtar i èṅ drē a baràr cóntar c'l insiminî ad Ricky, al tira fóra 'l raśōr e al taca na casutarìa cun Howard che pò al gh'à la pèś finénd in pisìna cun Alex ch'al gh pisa 'dòs.
Culegamènt estéran
}}
Il colore della menzogna
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Il colore della menzogna (Al culōr dla bala) 'l è 'n film śal e dramàtic dal 1999 ad Claude Chabrol.
Sunt
Dintór'n a la sità ad Saint-Malo, in dla Bretàgna francéśa, al cumisàri ad pulisìa Frédérique Lasage (Valeria Bruni Tedeschi) l'indàga su 'n fat ad sangṿ sucès in un bòsc, la mòrt dna putìna ad déś an viulentàda e strangulàda, l’Eloïse Michel (Wendy Malpeli). I suspèt dal paéś i èṅ tut su 'n pitōr sòp dal pòst ch'al gh dava dal ripetisiòṅ ad diségn, René Sterne (Jacques Gamblin), e par lò 'l è difìcil tiràr avànti anc se sò mujér, la Vivianne (Sandrine Bonnaire), l'è sèmpar da la sò banda. Chi lē, ad mistēr infarméra, la próa in tut al manéri a tiràr-al sù ma 'l è 'n quèl difìcil anc parchè al lavōr ad pitōr al n gh pòrta minga tant bèsi.
Un dè a riva lè al scritōr e giuralìsta dla televiśiòṅ Germain-Roland Desmot (Antoine de Caunes) ch'al gh'à da scrìvar quèl su 'l masamènt dla putìna. Quànd al cgnós la Vivianne al taca a far-'g al fîł e la dóna la fà fadìga a reśist'r-ag. Na sira, dòp che lò 'l à magnâ òspit a cà di Sterne, René 'l al cumpàgna a cà ma 'l dè dòp al vèṅ catâ mòrt e anc la Vivianne la taca a pinsàr ch'al “móstar” al sia lò. Anc la Lasage la taca a far-as viva da spés e la gh'è sèmp'r adòs.
Culegamènt estéran
}}
Bōregh
Al bōregh (borgo in italiân) l'é un cèinter abitê ed mèdia grandèsa un pô impurtânt, cun 'na cunuméia préma ed tót comercêla e cun 'na periferéia a carâter agrécol. Ind i sècol pasê sté nòm l'ēra despès dê a i paèiş impurtânt ch'a gh'îven un marchê e a dal difèişi. Per còst al bōregh l'ēra diferèint dal vilâg.
Stôria dal nòm
"Bōregh" l'é bèle druvê ind l' ûltem latèin burgus, int al léngui tudèschi burgs (gôtich baurgh e antîgh tedèsch burgh: sitê cun dal difèişi o castèl) A 's pèinsa ânca che burgus al deşvègna dal grēch antîgh πύργος (pýrgos, tòra) che in tót al manēri l' é imparintê cun la parôla tudèsca
Stôria
Al bōregh int al Medioēv l'ēra fât da un gróp ed cà d' atōren a 'na piasa, ed sôlit còla ed la cēşa (Boregtêr, Orvieto e vìa acsé) o còla in dóv' a gh'ēra al cmûn (Gubbio). Dal vôlt a se şvilupêven al d' ed fōra da i cèinter pió grôs, insém al véi pió impurtânti che purtêve a stì cèinter. A nasîven di bōregh medioevêl préma ed tót d' atōrna a furtèsi militêri e castē per protèger i teritôri dal j invasiòun di bârber, cme i tânt bōregh ed la nôstra regiòun.
Al bōregh ind al sitê
Cme bōregh a 's pōl intènder un quartēr fōra dal mûri ed 'na sitê o dèinter a dal mûri pió nōvi ed còli principêli.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Borgo trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Treṣnêr
I bōregh
Al burghêdi ed campâgna, în mési, quêṣi sèimper, insém a côsti ed prêda luntân da i trèin ed tèra crēta e ṣbriṣlōṣ cme în la grân pêrta dal culèini ed la vâl, as trâta ed bōregh che tînen da cât elemèint ed costrusiòun che s' arfân, i pió antîgh, al XV sècol, quând al ṣlarghêres ed la popolasiòun l'à multiplichê i cèinter abitê. Int al medioēv la popolasiòun l'ēra ed mēno e préma ed tót mucêda d'atōrna a i castē. Pr' al viṣitadôr atèint ch' al vrés andêr fōra da i percōrs principêl per serchêr i sègn di sècol cme s' àn lasê al lavōr e la creativitê ed l' òm, sté patrimòni ed costrusiòun stôrichi e còli ed 'na vôlta în óna dal carateréstichi pió interesânti. Dôp che da la fîn ed la secònda guèra mundiêla pêrta de sté testimuniânsi în stêdi trascurêdi e s' în ruvinêdi, as vèd da soquânt ân un récoper, cun la mîra d' andêregh a stêr, di bōregh, cun un magiōr interèsi vêrs i fabrichêt ed 'na vôlta che vînen restarvê despès cun un bòun riguêrd vêrs al carateréstichi ed costrusiòun uriginâri. A 's trâta ed palasôt sgnurîl o cà da cuntadèin pió mudèsti opór uratôri e cēṣi, soquânt ed còsti în ed 'na grôsa impurtânsa artéstica opór ed cà a tòr che în la carateréstica pió cêra e interesânta de sti paèiṣ, o ed mulèin che ind la vâl a gh'àn 'na lònga stôria. An mânchen mìa ind i bōregh ed la vâl eşèimpi, stremnê un pô dapertót, ed l' êrt ed la prêda: purtêl e fnèstri decorê, stépit e architrêv cun dâti e sègn. Al materiêl druvê l'é al môrbid sâs ed côch ed la culèina adât in môd particulêr a la decorasiòun cun la scultûra, dimòndi di pió che mìa la dûra prêda druvêda ind i paèiṣ ed l'êlt Apenèin. Ind al fiânch a sîra dal mûnt Valèstra a 's câta 'na famōṣa chêva 'd un tîpo ed sâs ed côch dimòndi fîn, sfrutêda da i tèimp antîgh e dóve a gh' în armêṣ di sègn cêr.
I mulèin
Tânt êren i mulèin ind la Vâl Treṣnêr. An masnêven mìa sōl al furmèint e al furmintòun, mó fêven ânca la farèina ed castâgni, o adiritûra, cme al Mulèin dal Nōṣ, ch' l' êra atâch a 'na grôsa nuṣêra, schisêven i garól per fêr l'ôli ed nōṣa, druvê per fréṣer e druvê ânca cme antizēl dal Vés'c ind la stagiòun invernêla. Ind al grôs mulèin lavurêven ânca al trèi mêsni pr'al furmèint, al furmintòun e pr'al castâgn. Int al Treṣnêr a funsionêva ânch al Mulèin dal Vèini cun atâcha la tinturéia: cun la lâma vèirda dal nōṣi o cun al scôrsi e al raîṣi ed la piânta a 's utgnîva 'na tînta la tînta ed nōṣa ch' la gnîva druvêda ind i lavōr da marangòun. Al rôdi di mulèin ēren generalmèint in lègn ed quêrsa, sercêdi ed fèr, cun 'n mèza vintèina ed pêli. I grôs êlber ed trasmisiòun, ânca lōr ed quêrsa, pugêven só di sustègn fudrê ed piòmb; j ingranâg êren invêci 'd ōlem.
Al cà a tòra
Ind la fâsa dal culèini ed Rèz, al cà a tòra în l'elemèint arcitetônich pió s'ciasèint 'd un tsû edilési ch'al mantîn incòra al carateréstichi ed 'na vôlta. La Vâl Treṣnêr l'é fôrsi la pêrt ed la pruvîncia dóve sté costruzion în di pió. Cun al lōr ṣlâns drét vêrs l' êlta a carateréṣen ânch adèsa al prufîl di bōregh antîgh. Al prémi cà a tòra, fōrsi a imitasiòun dal tòri sitadèini, a s'arfân a la fîn dal medioēv e a gh'àn préma ed tót mîri ed difèiṣa, al mudèl però al vîn fōra préma 'd tót tr' al Quatersèint e al Sincsèint. A vîn druvê masmamèint la prêda, tirê só cun la piânta quadrêda, piotôst masés, la porta l'é alvêda da tèra a s'égh va dèinter cun 'na schêla ch' la pōl èser tirêda só. Ind al piân pió bâs a câten pôst al depôsit dal magnêr e la stâla dal bèsti, a mèz a 's câta la cà e al têrs piân la clumbêra. Ind i sècol dôp la cà a tòra l' as fà pió ṣlansêda e la se ṣgrôsa, a la prêda a s' égh cumpâgna al côt e cun ló as vèden i prém elemèint decoratîv. A vîn a mēno al biṣògn ed la difèiṣa, e la cà a tòra, ânca se la mantîn la funsiòun ed clumbêra, la dvèinta prém ed tót un elemèint ed diferèinsa per la faméja che, per l'avmèint ed la gînta int al bōregh, la 'gh pôgia intōren dal j êtri costrusioun.
I bôsch
I bôsch a quâcen 'na bòuna pêrt ed la vâl, cun al mâsem ed la preṣèinsa ind la zôna ed Carpnèida, dóve interèsen un têrs dal teritôri comunêl, e cun al ménim ed la preṣèinsa ind al teritôri de Scandiân. Impiantê ind tèimp antîgh în stê, ind i sècol, óna dal pôchi cultivasiòun che àn dê 'na mân a sfamêr al popolasiòun muntanêri. Incō sōl al piânti iṣolêdi e inestêdi a maròun a gh'àn un quêlch valōr cunômich, mèinter al divêrsi varietê ed castâgni, ch' an rènden pió e mìa pió curêdi, a tènden a 'd arculêr per al bandòun e ânca pr' al gnîr avânti dal j êtri piânti dal bôsch. I castagnēt a gh'în incòra ind al cmûn ed Carpnèida ind al zôni ed Marôla e dal mûnt Fôṣla. Dimòndi în al piânti monumentêli cme i fâz dal mûnt Fòṣla e dal mûnt Dûr, i pîn salvâdegh ed Sân Valintèin ed Baîṣ, dal mûnt Dûr e dal mûnt Pilâster a Viân. La quêrsa a Cà Mûnt ed Sōver atâch a Scandiân a Vetòunṣ, a Fîgn, e al mōr grând al Gêls de Scandiân. La Vâl Treṣnêr l'é óna dal stasiòun pió meridionêli dal pîn salvâdegh, sta bèla piânta, cunsiderêda un relét dal j èpochi pió frèdi, la gh'à la funsiòun presiōṣa ed bunifichêr i trèin ed crēta e mēno bòun per permèter dôp l'impiantêres dal piânti cun al fòi lêrghi.
I "vulcanèt"
Óna dal principêl curioṣitê geolôgichi ed la vâl în i "vulcanèt". Al fenômen a 's câta, cun efèt dimòdi spetaculêr, in localitê Argnân dóve al cmûn ed Viân l'à més só di percōrs alvê da tèra in lègn (ed j êter, pió céch, a 's câten atâch a Chêṣla). I "vulcanèt" ciamê ânca "sêlsi" în uriginê da di gâṣ che a vînen só da tèra cun di barbój in mèz al pantân léquid cumpâgn a la pulèinta quând la bòi, cun 'na diferèinsa che in cól chêṣ ché an gh' é mìa calōr perché as trâta ed pòc frèd, fés e pèiṣ, cun dal striadûri nîgri duvûdi a un pô ed petrôli ṣmercê al pantân. Quî d'Argnân a fân pêrta 'd un sistêma geolôgich emiliân ch' al presèinta fōrmi cumpâgni ânch in êtri zôni dal Mudnèiṣ e dal Pramṣân. As trâta 'd un fenômen piotôst rêr a livèl mundiêl, e i "vulcanèt" d' Argnân în tr'al furmasiòun pió lêrghi de sté tîpo. Mìa sèimper ind i sècol i "vulcanèt" în armêṣ tranquêi cme adèsa, dal vôti àn dê urègin a erusiòun spetaculêri cun di lânc ed pantân vêrs al cêl êlti dal vintèini ed mêter. In stê studiê int al Setsèint da famōṣ sinsiê scandianèiṣ Lazzaro Spallanzani.
I calânch
Frût ed la ruṣgadûra ch' l' à ṣmagnê j êlber e ch' l' à més a nûd spetacolêri crèsti ed tèra crēta, i calânch în al fenômen pió impresiunânt ind la culèina che a n' în sègnen di lêregh trât. Int la Vâl Treṣnêr, ch' l' é réca de sté furmasiòun ed tèra crēta nûdi e sèchi ind dal só aspèt quêsi lunêr, a 'gh n'é ed dû tîpo: a Viân-Vsignôl în di pió i calânch fât ed tèra crēta ed tânt culōr, a strêt, dóve i culōr în dê da la preṣèinsa 'd sêl minerêl divêrs, a Baîṣ invêci i calânch a ciâpen un culōr tót cumpâgn, griṣâster, cun pió sâs che vînen fôra. I grôs depôṣit ed tèra crēta, che în al mutîv dal fenômen di calânch, în sfrutê lergamèint da l'indóstria dal piastrèli ch' la gh' à 'vû, ind j ân, un grôs ṣvilóp ind la zôna tra Scandiân e Sasōl
Castèl di Pic
{{Metacaixa
1990 (nùmer)
{{Metacaixa
Castèl di Pic
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al castèl di Pic 'l è 'n castèl ch'al s cata in dal sèntar stòric ad la Miràndla, in pruìnsa 'd Mòdna.
1990 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1990, mo invéci 'l an 1990, 't ê da 'ndèr chè) Al 1990 (milnovseintnovànta, millenovecentonovanta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1989 (milnovseintutantanōv) e 'l vin prìma dal 1991 (milnovseintnovantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMXC. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintnovantéśim post.
Castèl di Pic
Rócafòrt gnusuda in Európa, ch'a s dgiva ch'a n s pudiva minga torla-la, l'éra 'n bèṅ dal caśâ di Pic ch'l'iva regnâ su Miràndla e la basa mudnéśa par quàtar sécui (1311-1711).
Al castèl, ch'al dòmina la longa piasa dla Custituènt e i viài alberâ dla Circuvalasiòṅ (fat tirànd śò al muradùri antìghi in dal cōrs dal XIX sécul), 'l è stâ restaurâ in dal 2006 dòp dimóndi an ch'l éra stâ bandunâ, ma pò 'l à patî dimóndi dan da 'l taramòt in dla Basa Mudnéśa e in dal Fraréś dal 2012 turnàd a ès'r incóra inagìbil. In dal cōrs dal tèmp cla custrusiòṅ chè l'è bruśàda soquànti vòlti, cuma in d'l an 1267, e l'è stada vitma dna daśgràsia in dal 1714 quànd na silta l'à culpî la sò tór ch'l'è saltàda p'r ària parchè pîna 'd espluśìṿ.
1990 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Castèl di Pic
Al castèl di Pic, insém a 'l palàs cumunàł, 'l è 'n sìmbul dimóndi impurtànt dla sitadìna 'd Miràndla.
Dioceṡi ad Pavia
La dioceṡi ad Pavia (Dioecesis Papiensis in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad la pruvìncia d'la Lumbardìa, da la dioceṡi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad la Cunferëinsa Episcupaäl Italiana.
Ad l dioceṡi i fann part 99 paròchi, 97 in pruìncia ad Pavia e 2 in pruìncia ad Milàn.
Al véscuv a l’é Mons. Corrado Sanguineti, dal 2015
1762 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1762, mo invéci 'l an 1762, 't ê da 'ndèr chè) Al 1762 (milsetseintessantadū, millesettecentosessantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1761 (milsetseintessantùn) e 'l vin prìma dal 1763 (milsetseintessantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintessantaduéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1762 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 con 'l 881: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Pólvra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La pólvra o pólver (polvere in itagliàṅ) l'è n'armisćiànsa ed pcunsèin dimòndi cìc ed materiē di più diferèint, e anca 'd fùm, ch'i galègen in dl'ària e i se strèmnen pugèndes un pô in gìr dapertùt ch'a nn'è gnanc un bèl vèder, dôp che descòmed da respirèrla o spluchintèrsegh atâc. Difât, in dla pólvra, minga in dimòndi tèimp, i s śunten dal bestiulèini, i àcher edla pólvra, ch'i gh'rùmen da mêś, in serca ed magnèr e 'd mètregh sù famìja. I só escremèint, ch'i se strèmnen incóra dàint'r in dla pólvra, gnanc raramèint i prèven fèr gnìr dagli alergìi del persòuni ala pólvra: indispensàbil, a cal pùnt, stergèr subìt e tgnìr i ambiìnt al più lùcid pusìbil.
In dal vōd edl univèrs a gh'è pò anc la pólvra spasièla, ch'la 'gh viàśa stremnèda da mêś e che in sert mumèint la gh'la chèva anch ed grupèr-es per fèr sù di pcòun più grôs ed giaròun o 'd pianéta.
Noti e referèinsi
}}
1769
Al 1769 (MDCCLXIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
.off
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
.llc
.llc 'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2018.
Maurice Sand
{{Metacaixa
David Bowie
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|We could steal time, just for one day, we can be Heroes, for ever and ever, what d'you say? I, I wish you could swim like the dolphins, like dolphins can swim, though nothing, nothing will keep us together, we can beat them, for ever and ever.|A prévan fargàr 'n pò 'd tèmp, p'r un dè e pò basta, a psém èsar di Eròe, par sèmpar, cuśa dì't? Mè, mè a vrév ch'at saìs nudàr cuma i delfîṅ, cuma i nōd'n i delfîṅ, sibèṅ gnint, gnint a s lasarà unî, a psém bat'r-i, incóra e par sèmpar.|Heroes, 1977|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Al sò canti i tgnìv'n adrē a dimóndi gènar muśicài difarènt cuma 'l folk acùstic, la letrònica, al glam rock, al soul e 'l krautrock. In dla sò caréra a sa stima ch'l àppia vindû sènt-quarànta migliòṅ ad disc in tut al mónd. Fra i sò pès più arcgnusû a 'rcurdém Life on Mars?, Space Oddity, China Girl, Five Years, Starman, Ziggy Stardust (sunàda in séguit anc da i Bauhaus), Rock ‘n’ Roll Suicide, Changes, Blue Jean, Let’s Dance, Rebel Rebel, The Man Who Sold The World (sunàda da i Nirvana in dal sò Unplugged in New York), Heroes, Young Americans (i The Cure i gh'aṅ fat na cover) e Modern Love.
David Bowie 'l à girâ anc dimóndi film tacànd da L'uomo che cadde sulla Terra dal 1976, pasànd pò par Gigolò ad David Hemmings (1978), Christiane F. - Noi, i ragazzi dello zoo di Berlino (1981), Miriam si sveglia a mezzanotte ad Tony Scott (1983), Furyo (1983), Absolute Beginners (1986), Labyrinth - Dove tutto è possibile (1986), L'ultima tentazione di Cristo (1988), Fuoco cammina con me (1992) e Basquiat (1996) in du al fava Andy Warhol.
Culegamènt estéran
}}
Séna
Séna (in itagliàn Siena) l'è la zitè piò grande ed totta la pruvénzia ed Séna
Séna l'è capitèl d'la su pruvénzia.
La zitè l'a 55.000 abitant
.ieee
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
Alice in Chains (àlbum)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|My intention, can I arrive at eight? Lie and dream some, surprise you guys I'm late, all right, correction, forgetting something, wait, I try to get away and yet I stick around so fall and crawl away and brush away loose ground.|La mè intensiòṅ, pòs-j-a rivàr p'r òt óri? Punsàr e insuniàr p'r un pôc, ag surpréśa ragàs a sòṅ in ritàrd, bòṅ, curesiòṅ, a-j-ò daśmindgâ quèl, a spèt, a prōṿ a scapàr via mo invéci a 'rmàgn chè acsè a casc śò e a m traś via e a tir via al tréṅ mulsèṅ.|Brush Away, 1995|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
Alice in Chains 'l è 'l tèrs àlbum dal grup alternative metal di Alice in Chains. 'L è stâ publicâ al 7 ad Nuvémbar dal 1995. 'L è cgnusû anc cuma Tripod (Tripē) par via dal caṅ vilî in cupertìna Sunshine dal chitarìsta Jerry Cantrell ch'a gh cala na gamba. Da drē da la cupertìna invéci a s véd 'n óm cun tri gambi, Frank Lentini.
Al gh 'l à cavàda a ciapàr dū disc ad plàtin mént'r i sìngui Grind e Again i èṅ stâ numinâ a i Grammy Award for Best Hard Rock Performance.
Cuma in di disc precedènt, in di tèst a s dascór 'd argumènt pēś cuma la depresiòṅ, 'l uś ad dròghi, al sintìr-as da par lò, l'arlìa, al relasiòṅ e la mòrt, cun di riff doom e sludge metal.
Culegamènt estéran
}}
1184 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1184 (milesèintutàntaquater, millecentoottantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1183 (milesèintutàntatrī) e 'l vin prìma dal 1185 (milesèintutàntasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MCLXXXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesèintutàntaquateréśum post.
Proprietê matemàtichi
Al 1184 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 2 col 592: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
992 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 992, mo invéci 'l an 992, 't ê da 'ndèr chè) Al 992 (novseintnovantadū, novecentonovantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 991 (novseintnovantùn) e 'l vin prìma dal 993 (novseintnovantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMXCII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintnovantaduéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 992 'l è 'n nùmer cumpòst, send la moltìplica dal 2 col 496: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
.scjohnson
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
Velluto blu
{{Metacaixa
1768
Al 1768 (MDCCLXVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Velluto blu
{{Film }}
{{CITAZIONE|'L è 'n mónd strâṅ.|Tagline dal film}}
'L à fat sù òt migliòṅ e mèś ad dòlar in tut a frónt 'd un cóst ad siē migliòṅ.
Sunt
Jeffrey Beaumont (Kyle MacLachlan), studènt d'l Oak Lake College, al tórna in dal sò paéś ad Lumberton p'r andàr a catàr sò pàdar c'l iva patî 'n cólp che par pôc a n 'l iva fat séc. Méntar 'l è drē a far la strada che da 'l uśdàl la pòrta a cà sua, al véd par tèra in un caradòṅ bandunâ 'n uréć tajâ via ad nét. Al śóvan 'l al tōś sù par purtàr-'l a 'l detective dla pulisìa John Williams (George Dickerson). Al cgnós acsè anc sò fiōla, la Sandy (Laura Dern), ch'la gh dascór dla Dorothy Vallens (Isabella Rossellini), na cantànt ad nightclub ch'la pōl ès'r-'g in mèś. Chi lōr dū i tàc'n a indagàr.
Na sira al śóvan al gh la cava a insfilsàr-as dèntar 'l apartamènt dla Dorothy par scuriuśàr e, quànd a riva chi lē, lò al s lóga sénsa furtùna in d'l armàri. La cantànta, cun un curtlàs in maṅ, la 'l fà vgnir fóra subìt e, cardénd che chi lò al sia sōl un guardòṅ spurcaciòṅ, la decìd ad śugàr sèg faghénd-al cavàr śò dal tut par pò far-'g un buchèṅ.
1421
Al 1421 (MCDXXI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Velluto blu
Sunt
In dal méntar i bùs'n a 'l us e lē l'è custréta a dar-'g un taj spidénd-'l incóra in d'l armàri. Quànd la vèra la pòrta a vèṅ dèntar Frank Booth (Dennis Hopper), 'n óm ch'al la pìcia da spés e anc cla vòlta lè, cun Jeffrey ch'al véd incòsa sénsa psér-ag far gnint méntar la pòvra dóna la patìs la śdòrmia cun dal gas.
Diocesi ad Nuära
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La diocesi ad Nuära (Dioecesis Novariensis in Latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad la pruìncia dal Piemånt, da la diocesi metrupulitana ad Turén e la fa part ad la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Ad là diocesi i fann part 346 paròchi, e l'è guernä, dal 1990, dal vèsc Renato Corti.
Ligamm ad föra
}}
Com'è bello far l'amore
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Com'è bello far l'amore (Cum 'l è bèl far 'l amōr) 'l è na cumèdia itagliàna dal 2012 ad Fausto Brizzi c'n i camèo dla Margherita Buy, ad Franco Trentalance, ad Lillo Petrolo, dal sesuòlug Marco Rossi, 'd Enzo Salvi e dal śmèli Laura e Silvia Squizzato.
In dla culòna sunóra dal film i s càtan di pès dla Raffaella Carrà (Tanti auguri), dla Patty Pravo (Com'è bello far l'amore), ad Paul Young (Love Is In The Air) e 'd Richard Sanderson (Reality).
Sunt
Andrea (Fabio De Luigi) e la Giulia (Claudia Gerini) i èṅ spuśâ da soquànt an e i gh'aṅ un ragàs ad daśdòt an ciamâ Simone (Alessandro Sperduti). Chi lōr dū, a difarénsa dal sò amìg Claudio (Michele Foresta), i gh'aṅ un prubléma ch'i s èṅ ardùt a ciulàr pôc.
Un dè a riva da l'Amèrica, par star sèg p'r un pôc, un vèć amìg da i tèmp dla scōla dla Giulia, un tisi ch'al lavóra in dal mónd dal pòran in Califòrgna ciamâ Max Lamberti (Filippo Timi) cgnusû c'n al nóm 'd art ad Max Twenty-Five. La dóna di fat, la Juanita (Virginia Raffaele), la gh buta subìt i òć adòs mént'r Andrea al taca a èsar gelóś.
La Giulia, par risòlv'r i sò prubléma a lèt, la decìd ad tōr-as śò cun na telecàmera méntar la gusa acsè da psēr dmandàr di cunsìli a Max.
Culegamènt estéran
}}
Coremas
Storia
In prinsìpi, Coremas all'era abirtä dagl'Indios Carirì.
Al prèm nùm ad la sitä all'è stä Boqueirão do Curema, parchè ag'è visëin al fiòmm Piancó c'al fä 'na cürva, o bùca, (boqueirão, in Partüghês).
In d'la sitä a gh'è tänt agricultùr, ch'i cultìvan i fasöi, al rìs e la mëlga.
803 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
1422
Al 1422 (MCDXXII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
537
(S t î drē a serchèr al nùmer , t ê da 'ndèr chè) Al  (DXXXVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
.swiftcover
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
Porto mio fratello a fare sesso
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Na cumèdia su 'l amōr e la prima vòlta.|Tagline dal film}}
Porto mio fratello a fare sesso (A pòrt mè fradèl a far sès) l'è na cumèdia dramàtica tedésca dal 2001 ad Sven Taddicken.
L'è stada giràda in dal Baden-Württemberg, a Stucàrda e a Ludwigsburg.
Sunt
Josch Klauser (Roman Knizka) al gh'à trént'an e 'l è piciâ in dla tèsta. Al s divertìs a mént'r-as in bóca na dintéra 'd Dràcula e a vistìr-as cuma lò. Al gh'à na surèla più pìcula, la Nic (Marie-Luise Schramm), ch'la pòrta 'l aparéć e la n véd l'óra 'd 'n èsar piò vìrgin. A gh piàś dimóndi tiràr śò la gint cun la sò màchina futugràfica e l'è cutrària a i fiōi ch'i nàs'n in pruvéta. Al fradèl ad mèś al s ciàma Mike (Hinnerk Schönemann) e al gh'à na muróśa ch'la lavóra in un canìl e dònca la pus' anc ad caṅ, la Nadine (Julia Jentsch). Quànd i ciùl'n in mansàrda, i sò fradèi i vàn'n in sal téǵ par tgnir-i 'd òć da 'l luminarōl. Tut e tri i vìv'n insém a sò màdar, la Marlies (Barbara Stoll), 'n èx hostess ch'l'à śmis ad vulàr da quànd a gh'è nâ Josch e ch'l'è stada bandunàda da sò marè.
Un dè, mént'r i faṅ clasiòṅ in cuśìna, Josch al diś ciàr e tónd che cuma rigàl ad cumpleàn al vrév far „Gusa-Gusa“ cun la Nadine.
Culegamènt estéran
}}
Frìśia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La Frìśia all'è vòina dàl dòdas pruìnsi dl'Ulànda. La g'ha 647.696 abitänt (2011) e la sò capitäla all'è Leeuwarden (Ljouwert).
Ligamm ad föra
}}
Hominem experiri multa paupertas iubet
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Hominem experiri multa paupertas iubet l' è na manéra 'd dir latèina ch' la vól significhèr "La povertê la cùcia 'l òm a pruvèr dimòndi strèdi" e la deśvìn dal "Sententiae" ed 'l autōr ed mìm (mimo in Itagliàn) 'd al I sèc. prìma 'd Crist, al Publilius Syrus.
Colegamèint estèren
}}
5 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 5, mo invéci 'l 5|an 5 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr 5|chè) Al 5 (sinc, cinque in itagliàṅ, quinque in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 4 (quàter) e 'l vin prìma dal 6 (sē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt V. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al quint post.
Al nùmer 5 in dla Chìmica
Al 5 'l è al nùm'r atómic dal bôr (B).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 5 al vōl dìr "la màṅ" (’a mana in napoletàṅ, la mano in itagliàṅ).
Colegamèint estèren
}}
Turśdûra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La turśdûra l' è cla pèrt 'dal procès ed la filadûra ch' l' arvùja 'd intór'n a sè stès al fîl per dèregh 'dla reśistèinsa, vìst che tursiunèndegh el fîbri, el diferèinti bavèli i n' s destàchen brìsa davànti a un tiràģ, mo i cuntribuìsen invéci a la gran tgnûda e reśistèinsa dal filê ch' 'l è drē a dvintèr.
Per tradisiòun, dòp edla turśdûra, la tursiòun a Z la dà al filê, mèinter che quèla a S la dà al tòrt.
Culegamèint estèren
}}
Due cuori e una provetta
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La cumèdia più divartènta mai “cunsepìda”.|Tagline dal film}}
Due cuori e una provetta (Dū cōr e na pruvéta) l'è na cumèdia dal 2010 dirèta par Josh Gordon e par Will Speck giràda a New York.
Custàda daśnóṿ migliòṅ ad dòlar, la 'n à pò fat sù dagnóra sinquànta.
Sunt
La Kassie Larson (Jennifer Aniston) l'è na dóna puta 'd quarànt'an ch'la vrév avér un fiōl anc parchè 'l arlój biulògic par lē a n gh lasa minga tant tèmp dònca la gh'à da dascantàr-'s e in présia. La sò dutōra l'à bèla preparâ incòsa, 'n intervènt 'd inseminasiòṅ artifisiàla, a gh manca sōl na pruvéta impinìda. Wally Mars (Jason Bateman) 'l è 'n sò amìg da dimóndi tèmp e al vrév èsar lò 'l dunatōr anc parchè in segrét al s è inamurâ. A gh'è sōl un prubléma, al gh'à sèmpar paùra 'd avér-ag quèl, cuma 'n càncar a i maròṅ, e pò la Kassie la s catarév in imbaràs a tōr qvél 'd un sò amìg che par lē 'l è sèmpar pesimìsta. Piutòst la dóna, ch'la gh'à 'n ciòld fis in dla suca: „la vita l'è adès“, la 'l vrév frésc e minga ślâ, dna parsòna ch'a s pòsa védar cum 'l è, anc ad caràtar, pò s'l è élt e inteligìnt incóra méj.
Un dè Wally al ricév na létra da la Kassie ch'la 'l invìda a la sò fèsta dla scménsa, pinsàda insém a la sò amìga Debbie (Juliette Lewis), e a gh piaśrév ch'al vgnis anc lò, pò la dmanda pardòṅ p'r al dòpi sèns. A 'l ricevimènt Wally al cgnós al dunatōr sarnî par la sò amìga, Roland (Patrick Wilson), insgnànt a la Columbia University ch'l al fà parchè al gh'à biśógn ad bèsi.
Méntar 'l è in bagn a pisàr mèś ciùc Wally sénsa vlēr al stramna in dal lavandèṅ la pruvéta pîna 'd śbòra 'd Roland e dònca a n gh armàgn àtar da far che impinìr-la lò parchè 'l diśàstar 'l è bèla fat. Finìda la fèsta al finìs imbariàg sénsa 'rcurdàr gnint a cà dal sò culéga 'd lavōr Leonard (Jeff Goldblum).
Culegamènt estéran
}}
1423
Al 1423 (MCDXXIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
1767
Al 1767 (MDCCLXVII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Puiàna (per spasèr vìa la néva)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La puiàna l'è cl atrès ch'a s druèva mìa tant tèinp indré per spustèr la néva vìa dai cô dla strèda. La puiàna, cun du lung brâs ed lègn avèrt cuma quî dl uśèl ch'a s ciàma acsè, pistèda cun dal pēś in sìma, la gniva tirèda da di cavài o di sumèr ed lung ala strèda, e acsè la gh'la cavèva ed tōr vìa la néva da 'l da mêś edla strèda.
Èter progêt
}}
Ossessione
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Ossessione (Usesiòṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1943 ad Luchino Visconti trat, anc se minga uficialmènt, da 'n rumànś ad James M. Cain dal 1934, Al pustèṅ al sòna sèmpar dū vòlti (The postman always rings twice). 'L è stâ girâ in dla basa emigliàna (Codgôr, Frara, Cmać e Burét) e pò anc ad Ancóna.
Al film, ch'l è cunsiderâ la prim' òpra dal neorealìśum itagliàṅ, 'l è stâ sarnî p'r èsar mis in di sènt film itagliàṅ da tgnir dacàt e anc in dla lista di „1001 film ch'at gh'à da védar prima 'd murìr“.
Sunt
In un paiśèṅ dal Fraréś in sal fiùm Po, in un dè 'd Istâ, al riva lè al vagabónd Gino Costa (Massimo Girotti) ch'al s férma par magnàr quèl in dl'ustarìa che Giuseppe Bragana (Juan de Landa) al pòrta avànti insém a sò mujér Giovanna (Clara Calamai). Chi lē, ch'la n è minga cunténta dal sò matrimòni, la gh buta subìt i òć adòs e i dū i dvéntan di amànt. Cal budlòṅ vèć ad Giuseppe al n gh fà minga a mènt e al śibìs un lavōr a 'l nóṿ arivâ parchè 'l è bòṅ ad far un po' da tut. Chi lò al gh rèsta p'r un pôc ma pò al sa stufa e al dmanda a la Giovanna ad scapàr via sèg ma lē la gh diś che, anc s'la gh vōl dimóndi bèṅ, la n pōl briśa mulàr lè incòsa.
Costa al decìd alóra 'd andàr da par lò ad Ancóna p'r imbarcàr-as. Durànt al viàś in tréno al cgnós 'n artìsta (Elio Marcuzzo), chiamâ al spagnōl, ch'al gh dà na maṅ par pagàr al bijét e i dū i dvéntan di amìg. Rivâ in dal Marchi i càtan lavōr a la Féra ad Maǵ.
Durànt i dè dla féra Gino al s véd incóra cun la Giovanna, ch'l'éra lè cun sò marè parchè lò al gh'iva da partecipàr a 'n cuncōrs ad canti, e i decìdan ad cupàr Giovanni cun 'n incidènt in màchina par psēr acsè vìvar finalmènt insém. Quànd chi lò al mōr dabòṅ, cun la pulisìa chì'la gh'à di suspèt, i dū i tórnan incóra a 'l ustarìa par vérar-la cuma s'a gnint a fus ma Gino al n s pōl minga cumpatìr cla vita lè, cun un péś ad dèntar ch'l al śluntàna da lē. Quànd la Giovanna la và a Frara par mét'r-as in bisàca i 50.000 franc dl'asicurasiòṅ in sla vita ad sò marè, Gino al s litga sèg parchè al taca a pinsàr che lē la s fus misa insém a lò sōl par catàr òṅ ch'al gh dis na maṅ par masàr Giuseppe. Costa, tgnû 'd òć in sità par la pulisìa, al s davśìna acsè a na scaja cun al cōr bòṅ, l’Anita (Dhia Cristiani). Ma la Giovanna, ch'la gh'à 'd avér fiōl, quànd la i véd insém la gh diś ad turnàr da lē o senò la sarés bòna ad cuntàr incòsa.
Nòti
}}
.raid
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
Auguste Comte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ferdinand Marcos
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos, cgnusû méj cuma Ferdinand Marcos (Sarrat, 11 ad Setémbar dal 1917 - Honolulu, 28 ad Setémbar dal 1989), l'è stâ 'n pulìtig, avucàt e militàr filipèṅ, dècim presidènt dal Filipìni.
Durànt la secónda guèra mundiàla 'l à cumbatû cónt'r i giapunéś, durànt i an dla reśisténsa filipìna, meritànd-as trénta-tri mdaj. In dal dòp-guèra al taca na caréra pulìtica cavànd-'g-la a dvintàr prima deputâ, pò senadōr e in fiṅ presidènt dla repùblica armagnénd in carga da 'l Dicémbar dal 1965 a 'l Favràr dal 1986.
Pernambuco
Pernambuco (in Portoghês: Estado do Pernambuco) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil, c'al cunfëina a Nord cul Paraíba e cul Ceará, a Ovest cul Piauí, a Sud cui Stä dl'Alagoas e d'la Bahia. Al fa part ad'la Regòn dal Nordeste e la sò capitäla all'è Recife.
Ferdinand Marcos
In chi an lè, tacànd da 'l 21 ad Setémbar dal 1972, al dà inìsi a la léǵ marsiàla anc par cumbàtar méj i arvèrs cumunìsta e musulmàṅ. In di an Utànta, dòp al masamènt dal sò upuśidōr Benigno Aquino e dla lòta pasìfica dla sò védva, la Corazón Aquino, e di filipèṅ, Marcos al pèrd 'l apòǵ di Stat Unî e 'l è custrét a 'ndàr in eśìli a gl'Hawaii.
Àtar prugèt
}}
Taramòt in dla Basa Mudnéśa e in dal Fraréś dal 2012
{{Metacaixa
Pernambuco
Al fa part ad'la Regiòun Nordeste.
Taramòt in dla Basa Mudnéśa e in dal Fraréś dal 2012
Al 20 ad Maǵ dal 2012, a quat'r óri e tri minùt dòp meśanòt, un taramòt ad 5.9 ad magnitùdo al culpìs fòrt la basa mudnéśa in dal cumùn ad Finàl, a 'l cunfìṅ cun al Fraréś, 6.3 km 'd sóta la tèra. P'r i Americàṅ d'l USGS invéci 'l episèntar 'l è a Campsànt a 5.1 km 'd sóta la tèra, cun na magnitùdo incóra più granda: 6.0. In dal gir dna stmana i èṅ daśnóṿ i taramòt ad sōvar o para a quàtar grad dla scalaróla Richter in cal teritòri lè.