cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scandiân
Dal règn d'Itâlia al la guèra ed Liberasiòun
Al zógn dal 1859, dôp la fûga da Mòdna dal dóca Francesch, la Comunitê l’ à mandê a l'Asembléia sovrâna dal Pruvînci mudnèiṣi dû só rapresentânt: i sitadèin Giovanni Vecchi e Diego Vallisneri, e l'11 e al 12 mêrs 1860 al pôpol de Scandiano cun un Plebisît ch’ l’ à otgnû al 95% di vôt l’ à apruvê l’uniòun cun al Règn ed Sardègna. Al blôch moderê, ind i ân che în gnû dôp, l’ à aministrê, quêṣi sèimper, al Comûn. L’ é stê cunquistê da j-òm ed la sinéstra sōl ind l’istê dal 1859 e l’é armêṧ ind al sô mân fîn al j-elesiòun dal 27 lój 1902 che în stêdi vînti, incòra ‘na vôlta, da i moderê. Luigi Ghiacci l’à ripurtê i Socialésta, dôp la vitôria dal 24 otòber 1920, a gvernêr al Comûne. Cme in tóta l’Itâlia ind i ân dôp, în stêdi dimòndi al viulèinsi di fasésta, ânca murtêli, ai dân di socialésta. Ind l'agòst 1922 la Giûnta socialésta l’é stêda ublighêda a dêr al dimisiòun cun la viulèinsa. Ind al côrs ed l’ istès ân per mân di fasésta é stê masê l'Assessour Umbert Romoli. Al Municépi l’é stê ocupê e dmandêdi al dimisiòun dal Séndech, ‘d la Giûnta e di tót i componèint dal Conséli Comunêl, e l’é stê numinê un Cumisâri prefetèsi. Ind i ân che în gnû dôp an n’è mai gnû mèno, tra la gînta de Scandiân, l'opoṣisiòun a la ditatûra fasésta e trasfurmêda, dôp al 25 lój 1943, in ‘na vèira e prôperia lôta armêda a fiânch di Partigiân.
Drag me to Hell
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|La sò vita la parìva parfèta ma in tri dè la dvintarà 'n Infèran.|Tagline dal film}}
Custâ trénta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò purtâ a cà da piò ad nuànta.
1180
Al 1180 (MCXXX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Drag me to Hell
Sunt
La Christine Brown (Alison Lohman) la lavóra in banca in 'n ufìsi ch'al dà in prèst di bèsi a la gint. Un dè a riva da lē na vècia sigàgna, la Sylvia Ganush (Lorna Raver), ch'la gh dmanda 'n ajùt parchè i èṅ drē a purtàr-ag via la cà da 'l mumènt ch'la fà fadìga a pagàr al rati dal mutṿo avénd-ag lē 'n prubléma a 'n òć. Al diretōr d'l istitùt ad crèdit Jim Jacks (David Paymer) al gh lasa la deciśiòṅ e lē, ch'la vōl na prumusiòṅ fargànd-la a 'l sò culéga Stu Rubin (Reggie Lee), la fà la vóś grôsa sèg e la la manda via. La vècia la gh la cava però a sćiancàr-ag via 'n butòṅ da 'l giachét e a maladìr-al acsè da butàr-'g adòs l'arlìa dal dèmun Lamia.
Quànd i tàc'n a sucédar di fat strâṅ e spavintóś, lē la s fà purtàr da 'l sò muróś Clayton Dalton (Justin Long) dit "Clay" da 'n sensitìṿ ad nóm Rham Jas (Dileep Rao) ch'al gh diś ch'l'è stada maladìda e che fra tri dè la Lamia la la traś'rà śò a 'l Infèran. La ragàsa la próa a dmandàr pardòṅ a la sigàgna ma quànd la riva a cà sua la sò anvōda Ilenka (Bojana Novakovic) la la fà vgnir dèntar sōl par far-ag védar ch'l'è bèla mòrta e la gh àvgura tut al mâł pusìbil.
Par pruàr a paràr via 'l sò destîṅ la Christine, anc s'la vōl bèṅ dimóndi a 'l bèsti, la fà 'n sacrifìsi cupànd al sò gatèṅ ma a n cónta gnint. Rham la la pòrta alóra da na medium puténta, la Shaun San Dena (Adriana Barraza), par pruàr a masàr al dèmun ma a n gh'è gnint da far anc parchè a la dóna a gh vèṅ un cōlp séc. A gh'è sōl na manéra dònca par scampàr-la: catàr òṅ ch'al tóga 'l sò pòst rigalànd-'g al butòṅ maladî prima che la Lamia la la véggna a tōr.
Culegamènt estéran
}}
Vóś śgajènta
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
In soquànti léngui dal mónd, specialmènt in qvéli dal sud-èst aśiàtic cum in Vietnam, la vóś śgajènta la gh'à anc n'impurtànsa funèmica. In Európa a gh'è 'l eśèmpi dal danéś in du “frìśar” la vóś a sarvìs p'r arcgnósar la paròla „hun“ («lē») da la paròla „hund“ («caṅ», vóś larinśaliśàda). In d'l alfabét funètic internasiunàł al fôṅ gnicâ 'l è indicâ cun n'ónda (tilde) 'd sóta, [d̰] par far 'n eśèmpi.
In di ùlt'm an al fritùm vucàł 'l à fat dimóndi strada fra 'l śuvnòti americàni, specialmènt fra qvéli dal nòrd dla Califòrgna e d'l Iowa urientàł. Òṅ di prim a druàr cla manéra chè 'd dascórar 'l è stâ 'l cundutōr dla ràddio Ira Glass ma pò i s èṅ śuntàdi anc dal selebrità famóśi cuma la Britney Spears, la Katy Perry, la Zooey Deschanel e la Kim Kardashian. In gènar a s dróa la vóś śgajènta quànd a s vōl dir un quèl minga tant impurtànt.
Tgénd adrē a 'n studi 'd PLOS ONE dal 2012 al dóni ch'i dróan al fritùm vucàł i èṅ batśàdi cuma manc cumpeténti, manc istruìdi, ch'a n gh s pōl minga cuntàr-'g insìma tant, manc bèli e manc bòni 'd lauràr. Al feminìsti, cuma la Naomi Wolf, i dànan la cólpa a 'l padrarcâ.
Nòti
}}
600 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 600, mo invéci 'l an 600, 't ê da 'ndèr chè) Al 600 (sesèint, seicento in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 599 (sincseintnovantanōv) e 'l vin prìma dal 601 (seseintùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DC. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al seseintéśim post. 'L è 'l sest sintunèr, dòp dal quint e prìma dal sètim.
Colegamèint estèren
}}
Jordy
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Dur dur d'être bébé, je m'appelle Jordy, j'ai quatre ans et je suis petit, dur dur d'être bébé. Viens ici, touche pas ça, reste assis, va pas là, fais comme ci, fais comme ça.|'L è dûr ès'r un putèṅ, a m ciàm Jordy, a gh'ò quàt'r an e a sòṅ pìcul. Vîṅ chè, minga tucàr qvést chè, rèsta sintâ, minga 'ndàr là, fà acsè, fà in cla manéra chè.|Dur dur d'être bébé, 1992|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Fr}}}}
Jordy Claude Daniel Lemoine, cgusû méj cuma Jordy (Saint-Germain-en-Laye, 14 ad Śnar dal 1988), 'l è 'n cantànt francéś. 'L è dvintâ famóś a quàt'r an p'r al braṅ Dur dur d'être bébé! ch'l à vindû siē migliòṅ ad còpi.
482 (nùmer)
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
Jordy
Biugrafìa
Fiōl dal prudutōr di Rockets, Claude Lemoine, in dal 1992 al dvénta famóś dapartùt cun la sò canta Dur dur d'être bébé, prim pòst in dal clasìfichi francéśi e undicéśum in qvéli europèi. In séguit i sò genitōr i vèran un parc ad divertimènt ciamâ La Ferme de Jordy (la faturìa ad Jordy) ma di bèsi i 'n védan pôc tant che pò i al sèran in dal 1996 quànd i s sepàran.
Culegamènt estéran
}}
Bad Cat
Bad Cat 'l è 'n cartòun animê turca dal 2016 disgnê e prodòt dala Anima Istanbul e distribuî dala Odin's Eye Entertainment, ispirâ a 'l umònim rumànś dal 1996 ad Bülent Üstün ch'l à anc scrit la senegiadùra.
La Rotònda di Bagn Palmiēr
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Rotònda di Bagn Palmiēr 'l è na pitùra a óli in sìm'a tèvla, piturê da Giovanni Fattori in dal 1866. Al quèd'r al figùra soquànti damèini coi vistî lung, in na giurnèda 'd sōl, drē a punsèr-es in sìm'a del scrani 'd fiànc a 'l mêr. Al Śvân Fatōr al tgniva drē ala curàinta di "Maciarōl" edl Otsèint. Adèsa cla pitùra chè la s cata in dal Palâs Pitti ed Firèins, in dla Galerìa 'd Êrt Modèrna.
Referèinsi
}}
Mezdé (pêrt dal giōren)
{{Metacaixa
Al mezdé (mezzogiorno ânca mezzodì o meriggio in italiân) l'é còla dal dòdeş dal j ōri ed la giurnêda int al fûş urâri ed riferimèint, e la divéd la matèina dal dopmezdé. L'urâri cuntrâri l'é la mezanôt.
Carateréstichi
Int al sistēma ed la numerasiòun dal j ōri inglèiş, pugê insém a dû gîr ed 12 ōri, l'é cumpâgn al 12:00 pm (post meridiem, dal dopmezdé). Da un pûnt ed vésta astronômich, tgnû fōra i cambiamèint fât da l' ōri normêli, da l' ōra leghêla e da l' equasiòun dal tèimp, al mezdé al cumbîna cun al mumèint dal dé in dōv' al Sōl l'é pió atâch al zenit (mezdé dal Sôl). In teoréia mezdé l'é l'ōra in dōv' al Sōl l'é insém al Zenit; purtrôp, a câşva dal muvimèint a côno ed l'âş ed la Tèra ( precessione degli equinozi) in italiân) e al şlargamèint dal gîr ed la Tèra, l'é sèimper pió luntân dal Sōl, cl'ōra ché l'é ògni giōren un miliardèişem ed secònd pió in ritêrd: adès al Sōl l'é pió êlt intōren al j ōri 12:25 - 12:26.
Êter prugèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  Mezzogiorno trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
}}
1264 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1264 (milduśeintessantaquàter, milleduecentosessantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1263 (milduśeintessantatrī) e 'l vin prìma dal 1265 (milduśeintessantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCLXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milduśeintessantaquatréśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1264 'l è 'n nùmer cunpòst, send la moltìplica dal 2 col 632: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
L'insegnante va in collegio
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
L'insegnante va in collegio (L'insgnànta la và in culéǵ) l'è na cumèdia dal 1978 ad Mariano Laurenti.
Sunt
Carlo al taca a 'ndàr a scōla in dal culéǵ catòlig ad Don Marcello (Dino Emanuelli) e 'l dvènta amìg ad Petruzzelli (Lucio Montanaro) e 'd al ripetènt Armandino Fusecchia (Alvaro Vitali), ch'i suo i gh'aṅ 'n albèrg in sità. In dla scōla, in du i inségnan i prufesōr ad ginàstica Strumolo (Gianfranco D'Angelo) e 'd itagliàṅ e stòria Morlupo (Carlo Sposito), mèś òrub e scurśòṅ dal tut, a gh'è n'insgnànta nóva 'd ingléś, la Monica Sebastiani (Edwige Fenech), anvōda dal prevòstar. Carlo al s inamóra 'd lē ma anc sò pàd'r al gh buta 'l òć adòs tant ch'al decìd ad tōr dal lesiòṅ privàdi da la Monica. P'r armàgnar sōl sèg, Riccardo al spedìs via la sò sgnōra insém a Peppino.
Culegamènt estéran
}}
Pòmm da térà (Solanum tuberosum)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Pramsân}}
Al pòmm da téra (Solanum tuberosum L.) l'è 'na sòrta 'd pianta dla famija dil Solanacei c'la vèna da l'Amèrica sénträla e mèridionäla, in particolär dal Perù, da la Bolivia, dal Mesico e dal Cile. Lé städa portäda in Evropa daj spagnoól pù o méno intorna al 1570. I né s'conòsòn mi'a dil varietè spóntanéi e a n'se sa miga gnian da che sòrta dal gènàr Solanum la sia städa sélésionäda.
Étimologia
In pramsân, c'me anca in di ätri léngui, la vén ćiamèda "pòmm da térà": pomme de terre in francés, aardappel in olandés, תפוח אדמה in ébraico (anca solamént פוד) e Erdaepfel in todèssc ed l'Austria. La paròla probabilmént la ga n'orign sèltica e la se smija al tòdessc Grundbirne (che propriamént la vriss dir "peér ed térà").
In italjan aàni in drè l'era ćiameda Tartifola e col nom chì al s'é pò difus in tuta l'Evropa c'me s'pol vedòr dal tòdessc Kartoffel e dal russ картофель, pò dopa a s'é difus al tèrmin Patata a partîr dal spagnól Pata, c'me Potato in inglés e Patana in t'i dialètt dla bas'Itâlja.
I cineés i la ćiamén "fasò ed térà", osìa 马铃薯 pronunćè mǎlíngshǔ, o anca "taro foréstér", 土豆 pronunćè tǔdòu (pat taro a ne s'intenda miga al fiumm pramzân ma l'é 'na vérdura ch'i magnón i cinés c'la se smija al pòm da térà, la Colocasia esculenta).
Stòrja
A s'é vistt ché belé trèdòs-milà ani fà, in t'al Cile, il ğinti i magnèvon un pòmm da térà sélvadég dla sòrta Solanum maglia. Pò la s'é difusa in sim'ma gli Andi, in do la gnèva fàta schär e sparäda par l'invèrén. La gnèva fata schèr dòpa socuant lavağ utìl a tirèr via il sostansi tòsichi contenudi in abondansa in t'la sòrta Solanum maglia. Probabilmént la Solanum maglia la s'é pò ibridèda con'n ätra sòrta dal stès gènor Solanum provéniént dal Cile e a ghe gnu fôra al pòmm da téra c'incò a magnèma tutì: al Solanum tuberosum.
La prónòsprà e la granda èmigrasion d'irlandés
In Irlanda, gràsia anca al clìma umìd e frèsc, al pòmm da térà in pòc témp l'é dvintè l'alimént pù difus, spécialmént tra i pòvrètt. Anca par còl a s'è cominćè praticamént a n'coltivèr miga dl'ätor, in pochi paròli a s'é comincè a fär 'na monocòltura che ed sòlit la porta la pianta c'la vén coltiväda ad isor prédisposta bombén a malèros. E di faàti, da lì a poòc, tuti il piaànti iàn cominćè a maleros: l'éra la Prónòspra (Phytophthora infestans) 'na malatìa provochèda da un fóns arivè éd nôv daglj Americhi séténtrionäli par méz –probabilmént– dil ròtì comérćiäli via bärca.
In pratica, dòpa socuànt ani, sù par sò a métè ed l'òtsént, in tutà l'Irlanda a n'gh'éra pù gninta da magnèr e gli Irlandes, i pù povrètt par primm, i s'én tòt sù e i en emigrè in ti Steèt Unì.
Tubór o tubàr
La pärta ca crèsà sòtà térà, e in sostansa colà ca s'magna, i en i tubór, dil struturi chi s'formen dal rigonfiamént 'dla pärta términèla dil ravisi e i sérvisén a la piànta par acumulèr i carboidrè fòtòsintétizè. I tubór j en pinn ed gèmi chi venen ćiamèdi "oòć" chi polen dèr origin a 'na piànta intréga e di fati i s'droven al pòst éd la sménsa in t'la coltivasión dal pòmm da térà.
Frutt
Al frutt l'è 'na bàca verda o gialdén'na c'la se smija a na tomaca pićen'na. I ne s'polon miga magnär parché i én vlinoós. Miga tutì il variétè i fan al frutt, socuanti, par via ed la sélésion ed l'òm, i an pèrs la capaćitè éd produria.
Ripródusión
L'impolinasión l'é éntómòfila, osìa par méz dj insétt), e coj ch'i'én pù difus i'én Iménòttéri dal gènòr Bombus. Tutì il variétè i s'polén riprodurar par via végétativa (mètar sò di tubór par téra, éd sòlit di tòc o cui pù pićen) o par méz ed la sménsa, conténuda in di frut ch'i perèn d'il tomachi pićen'ni e vérdi, chi s'è svilupén da i fjoór fécondè.
Avérsitè
Al pòm da téra al pol avéreégh un much d'aversitè. Culì pù difusi dal noòstri pärti ien du fons, la Prónòspra (Phytophthora infestans) e l'Altérnariósi (Alternaria Solani), e 'n insétt, la Dórifóra (Leptinotarsa decemlineata).
Tósićitè
Al pòmm da térà, tant c'me la tomaca, la conténà 'na sostansa vélénosa in tutì il pärti verdi: l'è un alcaloide e l'se ćiama solanina; l'é dificìl magnèrni tant da stär mèl però, sa capita, la t'va bén s'at véna al cagoòt e la t'va mèl s'at moór.
Pródòtt agroaliméntèri tradisiónèl
In Italja a ghé un much ed variétè e dénominasión lochäli, mo par quant a riguèrda l'Émilia l'aréèl éd magiór coltivasión l'é in t'la piana éd Bòlògnà 'd tra mézà i fiumm Sillaro e Réno (Raggn in bólógnés).
Tutte per uno
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Gl'amìghi più cari i spartìs'n incòsa... pròpria incòsa.|Tagline dal film}}
Tutte per uno (Tuti p'r òṅ) l'è na cumèdia canadéśa dal 2005 ad John Hazlett ch'al l'à anc scrita insém a la Vivienne Laxdal.
L'è stada preśentàda a 'l Fèstival Internasiunàł dal Cìnema ad Turònt dal 2005.
Sunt
La Keira St-George (Caroline Dhavernas) l'è na ragàsa 'd darsèt an ch'la viṿ in un paiśèṅ ad pruìnsa pasànd al sò tèmp insém a 'l sò dū amìghi, la Glory Lorraine (Amanda Walsh), ch'la pénsa sèmp'r a 'l matrimòni, e la Lisa MacDougall (Holly Lewis), na patìda dal baseball c'n al ciòld fis dla religiòṅ. Par métar-'s in bisàca quèl la Keira in Istâ la vénd di panèṅ lung la spiàgia ma sò pàdar (Bill Rowat) al vrév ch'l'andìs invéci a l'università.
Un dè la Keira la vîṅ a savēr da Gordon Gruber (Donnell MacKenzie), un tisi ch'al n è minga tant un chilo, che Keith Clark (David Boreanaz), 'n óm ad trénta-dū an tut mùscui amànt dal poker ch'al dà da lauràr a la Glory par tgnir-'g adrē la sò putìna pìcula, la Jasmine (Hannah Chappell), al gh'à dal piànti 'd marijuana in dal sò giardèṅ. Insém a la Lisa la ragàsa la decìd 'd andàr a purtàr-ag via soquànti fój durànt la nòt ma quànd l'è là la véd par la fnèstra che Keith 'l è drē a gusàr-as la Glory méntar sò mujér Susan (McKenzi Scott) l'è via p'r i turn ad nòt.
La Glory, ch'la sà 'd èsar stada bcada, la s vèra cun la Keira dgénd-ag che Keith al la trata bèṅ a lèt, minga cuma chi ragasèṅ di sò an, ch'al gh vōl bèṅ e ch'l è 'l òm giùst par lē ch'la s è inamuràda dabòṅ. A n impòrta briśa ch'al sia bèla spuśâ parchè al la mularà prèst. Ma anc la Keira la gh'à butâ gl'òć adòs e na nòt, finî 'l tùran dla sò amìga, la và tant adrē cun Keith ch'la gh la cava a far-'s-al. Al dè dòp la Lisa la cunfèsa a la Keira ch'la vrév andàr a lèt cun c'l óm lè parchè s'al sò còrp al s sènt prònt a vōl dir ch'l è 'n ségn dal Sgnōr. La sò amìga, ch'invéci la 'l vōl par lē e basta, la próa a cunsiliàr-'g ad nò ma la Lisa la tira drit listés andànd a cà sua e śibénd-'g ad tgnir-'g in órd'n al giardèṅ. Mént'r i dū i dascóran a riva la Glory tuta incasàda ch'la la vrév paràr via.
Al tri ragàsi i decìdan pò ad mét'r-as 'd acòrd par spartìr-'s-al. C'n al ricàt ad vudàr al sac cun sò mujér e cun la pulisìa par via dl'“èrba” ch'al gh'à in giardèṅ, Keith 'l è custrét a 'ndàr a lèt sèg quàtar vòlti a la stmana.
Culegamènt estéran
}}
25 d'utóber
Al  l'è al 298śum dè dal calendàri gregoriàn (299śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 67 dè a la fin dl'an.
Caś Bobbitt
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Caś Bobbitt 'l è stâ 'n fat ad crònaca dal 1993, finî in si giurnài ad tut al mónd, ch'al gh'à abû cuma prutagunìsta John Wayne Bobbitt (Buffalo, New York, 23 ad Mars dal 1967) e sò mujér, la Lorena Leonor Gallo (Bucay, Ecuadōr, 31 'd Utóbar dal 1970), na còpia americàna dvintàda famóśa parchè lì lē l'iva tajâ via 'l cas a sò marè c'n un curtèl da cuśìna.
I fat
La sira dal 23 ad Śugn dal 1993 la sgnōra Bobbitt l'à cavâ via 'l cas a sò marè mént'r al durmìva in dla sò cà ad Manassas, in Virgìgna. Dòp avér tòlt la màchina la dóna l'à pò butâ 'l uśèl ad John fóra da 'l finastrèṅ. La pulisìa la s è misa a pascàr-al dapartùt e quànd la 'l à catâ i cirùśìg i èṅ stâ bòṅ ad cuśìr-'g-'l incóra.
Subìt la dóna l'iva cuntâ a la pulisìa ch'la 'l iva fat parchè sò marè al “vgniva” sénsa spétar ch'anca lē la rivìs a 'l gudiōl e ch'al pinsàva sōl par lò. In séguit l'à tirâ fóra la stòria che lò al la picìs e ch'al turnìs sèmp'r a cà tard a la nòt e anc imbariàg. La dóna l'è finìda a prucès par leśiòṅ vuluntàri ma l'è stada asòlta in dal Setémbar dal 1993 parchè a gh'éra vgnû sōl un cōlp ad tèsta, na rabìda dgém acsè.
Par dasfrutàr al fat ch'l éra in cal méntar dvintâ famóś e ch'la gint la fus curióśa ad véd'r-ag la sò bèga tacàda 'd nóṿ, John Wayne 'l à girâ 'n film pòran ciamâ „John Wayne Bobbitt: Uncut“. A s trata 'd un tìtul a dópi sèns parchè in ingléś “uncut” a vōl dir “minga tajâ” ma anc “minga circuncìś” o “minga cinsurâ” quànd a s dascór ad pelìculi.
Al caś Bobbitt e 'l taj dal cas ad òpra ad mujér incasàdi 'l à fat scōla parchè in séguit i èṅ sucès incóra di fat cumpàgn in gir p'r al mónd.
Nòti
}}
Birdy - Le ali della libertà
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|N'esperiénsa ch'la squàsa difarènta da tut qvél ch't àppia mai vdû prima.|Tagline dal film}}
Birdy - Le ali della libertà (Birdy - Gl'ali dla libertà) 'l è 'n film dramàtic dal 1984 'd Alan Parker, vinsidor dal „Prèmi Speciàł dla Giurìa“ a 'l 38{{sup|śum}} Fèstival ad Cannes. La culòna sunóra l'è 'd Peter Gabriel cun di pès trat da 'l sò tèrs e quàrt àlbum sulìsta.
Al film 'l è custâ dódas migliòṅ ad dòlar, dimóndi da piò di bèsi pò fat sù, sōl òṅ e quàtar.
Sunt
Finìda la guèra dal Viétnam, Al Columbato (Nicolas Cage) al tórna in Pennsylvania cun dimóndi fridi in ghigna par via dna bómba tant ch'l è custrét a purtàr dal fasóli in fàcia spetànd ad guarìr dal tut. Un dè a s fà viṿ al magiōr Weiss (John Harkins) ch'al gh admànda 'd andàr sèg a 'l uśdàł psichiàtric militàr in dua, da dimóndi tèmp, a gh'è ricuverâ 'n sò amìg ad quànd i éran di ragasōi a Filadèlfia. A s trata 'd Birdy (Matthew Modine) ciamâ acsè par via dla sò pasiòṅ par gl'uśèi, tant ch'l à sèmpar vlû pasàr al sò tèmp a guardàr-i piutòst che divertìr-as c'n al ragàsi, cuma la Doris (Maud Winchester) ch'la s éra pur śibìda sèg.
Birdy 'l è armàś sgnâ da la scarésa dla guèra, avénd-ag tòlt part anc lò, e adès al n è più bòṅ ad dascórar, 'l armàgn sèmpar da par lò in un cantòṅ dla sò cambra tut nûd ch'al créd 'd èsar 'n uśèl. Al dutōr Weiss al spéra che véd'r al sò amìg al pòsa èsar-'g 'd ajùt in na quàlc manéra.
Culegamènt estéran
}}
Opera
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Mè a n sòṅ minga cumpàgna a mè màdar! A sòṅ difarénta da lē!}}
Opera (Òpra) 'l è 'n film ad scarésa dal 1987 ad Dario Argento. 'L è ambintâ in dal mónd dla lìrica e dimóndi séni i èṅ stadi giràdi in dal Teàtar Régi ad Pärma. Prutagunìsta dal film l'è na śóvna Cristina Marsillach che, a 'l ùltim minùt, l'à tòlt al pòst dla Giuliana De Sio.
Sunt
La Betty (Cristina Marsillach), na śóvna suprâṅ a 'l debùt, la gh'à da tōr al pòst dna sò culéga più vècia 'd lē ch'l'à fat 'n incidènt la sira prima ad cantàr in dal Macbeth ad Giuseppe Verdi, n'òpra ch'a s diś la pòrta dasfurtùna a chi gh lavóra. In cal mént'r un sasèṅ misterióś al masa na mascra e pò al sćiànca druànd un curtlàs al vistî che la Betty la gh'arév da mét'r-as in sal palc al dè dòp ma soquànti dal curnàci druàdi in dl'òpra i vèran al cadnàs dla gàbia in dū i stàvan e i gh vaṅ adòs. 'L óm al gh la cava però a scapàr via dòp avér-an scurtlâ qualchidùna.
Al regìsta Marco (Ian Charleson), in pinsēr par la Betty, al ciàma al cumisàri ad pulisìa Alan Santini (Urbano Barberini) e chi lò al gh manda a cà 'n agìnt par prutéś'r-la, Daniele Soave (Michele Soavi). A 'n sèrt punt però Daniele al sparìs, pròpria quànt la riva lè la Mira (Daria Nicolodi), la sò manager. Cun la paùra adòs, al dū dóni i rèstan da par lōr in cuśìna. Da drē da 'l us al sòna al campanèṅ un pulisiòt ch'al vōl gnir dèntar, faghénd védar i ducumènt ad Soave. Mira la n s fida briśa e, da drē da 'l spiunsèṅ, la gh diś ch'la 'l vōl véd'r in dal grugn. Chi lò al n fà na piga e al gh tira na sćiuptàda in d'l òć cupànd-la. La Betty però la scapa via da na grada par l'ària cundisiunàda.
Turnàda a teàtar, Betty la cata Marco ch'al gh diś la sò idéa: durànt l'òpra dal dè dòp, lò al mularà lìbri al curnàci ch'i èṅ dal bèsti dimóndi inteligìnti ma anc vindicadìvi e cun dal rancōr dèntar in di cunfrònt dal sasèṅ, i n pōlar minga èsar-s-al daśmindgâ. E lè pròpria acsè: chi uśèi lè, lasâ lìbar ad vulàr in dal teàtar, i càtan 'l óm sintâ in mèś a 'l pùblic e i gh tìran via 'n òć.
Culegamènt estéran
}}
Four Rooms
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Dód'ś òspit minga tant gustóś, quàtar dmandi scandalóśi e 'n faturèṅ da par lò, in dal sò prim dè 'd lavōr, ch'l è lè par la nòt ad cavdàn più salvàdga dla sò vita.|Tagline dal film}}
Four Rooms (Quàtar cambri) l'è na cumèdia americàna a epiśòdi dal 1995 giràda par l'Allison Anders, Alexandre Rockwell, Robert Rodríguez e Quentin Tarantino, quàt'r amìg a i tèmp dal Sundance Institute ad Robert Redford ch'i 'l aṅ anc scrita.
Sunt
Ted (Tim Roth) 'l è 'n śuvnòt ch'al fà 'l faturèṅ in 'n albêrg ad Los Angeles. In dal sò prim dè 'd lavōr, durànt la nòt ad cavdàn, al gh'à la manéra ad cgnósar la gint ad quàtar cambri in du lò al gh'à da sarvìr.
Suite luna 'd mēl - epiśòdi „Śbóbia strâna“ ( scrit e dirèt par l' Allison Anders)
La Jezebel (Sammi Davis), l’Athena (Valeria Golino), la lèśbica Elspeth (Madonna), l’Eva (Ione Skye) e la Raven (Lili Taylor) i èṅ dal strìi ch'i gh'aṅ da far 'n incantéśum par far turnàr in vita la sò dèa Diana (Amanda De Cadenet). Cun sèg la śōvna Kiva (Alicia Witt), al sinc dóni i gh'aṅ da misćiàr soquànt ingrediènt in dla vasca da bagn dla suite „luna 'd mēl“, cambra in du dimóndi an prima la dèa l'éra stada vitma dna striarìa cóntar. L’Athena la pòrta dal lat matéran, l’Elspeth la gh buta dèntar dal sangṿ dna vìrgin biónda, la Jezebel la gh śgósla dal sudōr dal còsi ad sinc óm e la Raven la vèrsa un butiglièṅ cun dèntar dal sò làgarmi. Quànd 'l è 'l tùran dl’Eva, ch'la gh'iva da śuntàr-ag dla śbòra dal sò Bill, la śōvna la diś che quànd 'l è stâ óra ad catàr-la sù par métar-la via l'à pardû al cuntròl e la l'à mandàda śò. Chi atri strìi i s rabìsan sèg parchè la gh'iva da druàr al maṅ, par furtùna che da cal bandi lè a gh'è incóra Ted e l’Eva la pōl acsè far sù 'l ingrediènt ch'a gh calàva.
Cambra 404 - epiśòdi „'L óm śbaliâ“ ( scrit e dirèt par Alexandre Rockwell)
Di cliènt dna fèsta i órd'n a Ted dal giàs ma i gh dàn'n al nùm'r ad cambra śbaliâ dònca 'l faturèṅ al finìs in qvéla dna còpia 'd spóś, l’Angela (Jennifer Beals) e sò marè Sigrfido (David Proval). La dóna l'è ligàda su na scrana c'n un fasulét in bóca méntar lò al gira narvóś par la cambra cun na pistòla in maṅ. Quànd Ted al vèra 'l us, Sigrfido al créd che lò al sia 'l sò amànt e, gelóś mat, al gh dà adòs. Ma 'l è tuta na burla e 'n śōg eròtic.
Culegamènt estéran
}}
Bella di giorno
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Bella di giorno (Bèla 'd dè) 'l è 'n film dramàtic dal 1967 ad Luis Buñuel trat da 'l rumànś dal 1928 Belle de jour ad Joseph Kessel. 'L à vins al Lèòṅ 'd Òr a 'l 32śum Fèstival ad Venèsia e 'l à pasâ i vint migliòṅ ad dòlar 'd incàs.
In dl'edisiòṅ itagliàna la cinsùra l'iva cavâ via tri séni in alóra cuma qvéla in dua la Séverine, da pìcula, la n vliva minga far la Prima Cumuniòṅ.
Dimóndi di vistî ch'la pòrta adòs la sgnōra Catherine Deneuve i èṅ stâ disgnâ p'r Yves St. Laurent. La “Bèla 'd dè” ch'a s dascór l'è la dóna ch'la fà la scaja 'd mistēr.
Sunt
La Séverine Serizy (Catherine Deneuve) l'è na bèla raśdóra spuśàda c'n al cirùśic Pierre Serizy (Jean Sorel) ma la śuvnòta la gh'à 'n prubléma: anc s'la vōl bèṅ a sò marè la n gh la cava briśa a gusàr sèg. La riva giùst a catàr gust a pinsàr di quèi malnét ligâ a 'l sadumaśuchìśum, al dumìni e 'l bondage. 'L óm, anc se malvluntéra, al pòrta rispèt par la Séverine e p'r al sò prubléma.
Durànt na vacànsa la cgnós la Renée (Macha Méril) e Henri Husson (Michel Piccoli). Chi lò al gh buta sèmp'r i òć adòs e a lē a n gh piàś minga cal fat lè. Turnàda a Parì la Séverine la vèṅ a savēr da la Renée ch'una dgl'amìghi ch'i gh'aṅ insém, l’Henriette, l'à tacâ a lauràr in un caśèṅ. Da 'l cant suo Henri al s fà avànti cun la Séverine e al gh rigàla dal róśi, pò al cònta anc quèl su 'n burdèl par qvéi dla clas élta, purtâ avànti par la Madame Anaïs (Geneviève Page).
La Séverine, ch'l'arcòrda da spés i tèmp ad quànd l'éra pìcula e 'n óm al la tucàva, la decìd 'd andàr a lauràr par la Madame Anaïs tut i dòpmeśdè méntar sò marè 'l è via, tant ch'i gh dàn'n al scutmàj ad „Bèla 'd dè“. In dla cà 'd piaśēr la taca a véd'r-as da spés c'n un delinquènt, Marcel (Pierre Clémenti), ch'a lèt al gh fà pruàr i śgriśōr ch'la s è sèmp'r insuniàda. La dóna la s figùra anc ad purtàr-'s a lèt Henri insém a sò marè.
Quànd Marcel al dvènta tròp gelóś, la Séverine la decìd ad dar-'g un taj c'n al mistēr dla putàna ma Marcel al n mòla minga e al gh diś ch'al cuntarà incòsa a sò marè.
Dolores O'Riordan
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|To all the kids with heroin eyes don't do it, don't do it 'cause it's not, not what it seems, oh no it's not, not what it seems, salvation, salvation, salvation is free.|A tut i baghét c'n i òć da drugâ pódag, minga far-al, minga far-al parchè a n è mia qvél ch'a pâr, nò a n è minga qvél ch'a pâr, la salvésa, la salvésa, la salvésa l'è a gràtis.|Salvation, 1996|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
La Dolores Mary Eileen O'Riordan, cgnusùda méj cuma Dolores O'Riordan (Limerick, 6 ad Setémbar dal 1971 - Lóndra, 15 ad Śnar dal 2018) l'è stada na cantànta e sunadōra irlandéśa, mémbra dal grup di Cranberries.
In dal 2006 l'à tòlt part a 'l film Cambia la tua vita con un click cun Adam Sandler e Christopher Walken faghénd la part dna cantànta. In dal 2003 l'à dâ inìsi a na caréra da par lē par pò turnàr in dal grup in dal 2009.
Fra 'l sò canti più famóśi a 'rcurdém Dreams, Linger, Zombie, Salvation, Promises, Animal Instinct e Analyse.
Culegamènt estéran
}}
288 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 288, mo invéci 'l an 288 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 288 (duśeintutantòt, duecentottantotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 287 (duśeintutantasèt) e 'l vin prìma dal 289 (duśeintutantanōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCLXXXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al duśeintutantotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Mechanical Animals
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|We’re all stars now in the dope show, they love you when you’re on all the covers, when you’re not then they love another, the drugs they say are made in California, we love your face, we’d really like to sell you, the cops and queers make good-looking models, I hate today, who will I wake up with tomorrow?|Adès a sém tut dal stéli in dal spetàcul dla dròga, i t vōlan bèṅ quànd at sē su tut al cupertìni, quànd ta n gh sē piò i vōlan bèṅ a 'n àtar, al dròghi i diśan i èṅ fati in Califòrgna, la tò ghigna la s piàś un muć, a s piaśrév vénd'r-at, pulisiòt e fnòć i èṅ di mudèi bèi da védar, a m cumpatìs briśa 'l incō, cun chi a m daśdarò dmaṅ?|The Dope Show, 1998|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
{{Album }}
'L è stâ publicâ in dal Setémbar dal 1998 rivànd subìt, in dla prima stmana, a 'l prim pòst dal vénditi e ciapànd al disc ad plàtin in di Stat Unî, in Cànada e in dla Śelànda Nóva. Al braṅ Rock is Dead 'l à catâ pòst in dla culòna sunóra dal film Matrix mént'r in c'l àtar sìngul I Don't Like the Drugs (But the Drugs Like Me) la chitàra l'è sunàda par Dave Navarro.
Braṅ
Tut i tèst i èṅ stâ scrit par Manson méntar gl'aṿtōr dal mùśichi i èṅ nutâ chè 'd sóta.
Culegamènt estéran
}}
Manifestasiòṅ Unìr la Dèstra dal 2017
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
1056 (nùmer)
{{Metacaixa
Manifestasiòṅ Unìr la Dèstra dal 2017
'L Unite the Right rally, cgnusû anc cuma Charlottesville rally, l'è stada na manifestasiòṅ ch'la s è tgnuda 'l 11 e 'l 12 'd Agóst dal 2017 in dla sità 'd Charlottesville in Virgìgna.
1190
Al 1190 (MCXC in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XII sécol dal Calendàri gregoriàn.
Manifestasiòṅ Unìr la Dèstra dal 2017
L'è stada urganiśàda par di mémb'r ad dèstra ch'i prutestàvan cóntar la deciśiòṅ dal sìndig demucràtic dla sità Mike Signer e dal cunsìli cumunàł ad tiràr śò la statṿa, fata in dal 1924, dal generàł Robert E. Lee ch'in dla guèra 'd secesiòṅ americàna 'l iva cmandâ 'l trupi di stat sudìsta 'd Dixie Land ch'i vlìvan tgnir-as stric i séruv négar ch'al presidènt elèt Abraham Lincoln invéci al vliva lasàr lìbar.
1056 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
Manifestasiòṅ Unìr la Dèstra dal 2017
Urganiśàda par Jason Kessler, la manifestasiòṅ la mitìva insém suprematìsta biànc, nasiunalìsta biànc, neo-cunfederâ, neo-naśìsta, mémbar dal Ku Klux Klan armâ e milisiàṅ paramilitàr. Na cóntar-manifestasiòṅ 'd anti-fasìsta e 'd sustenidōr di dirìt sivìl l'è stada misa in pē par prutestàr sèg. Durànt i scóntar, un ragàs ad vint an suprematìsta biànc d'l Ohio, Alex Fields Junior, 'l à druâ na màchina par métar sóta i mémbar dal curtèo rivàł masànd na ragàsa 'd trénta-dū an, l’Heather Meyer, e frénd-an àtar daśnóṿ.
Nòti
}}
Nicola Di Bari (cantànt)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|L'ho vista dopo un anno l'altra sera, rideva, rideva, mi strinse, lo sapeva che il mio cuore batteva, batteva, mi disse, "Stiamo insieme stasera", che voglia di risponderle "Sì" ma senza mai guardarla negli occhi io la lasciai, cantando così, che colpa ne ho se il cuore è uno zingaro e va, catene non ha.|A l'ò vista dòp 'n an l'atra sira, la ridìva, la ridìva, la m à brasâ, la 'l saìva ch'al mè cōr al batìva, al batìva, la m à dit "Stéma insém stasìra", ag vója 'd rispónd'r-ag "Sè" ma sénsa guardàr-la in di òć mè a l'ò lasàda, cantànd acsè, che cólpa gh'ò-j-a s'al cōr 'l è 'n sigàgn e 'l và, dal cadéni al n gh 'n à minga.|l cuore è uno zingaro, 1971|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
In di sò tèst a s dascór da spés 'd emigrasiòṅ e di ligàm ch'al gh'à cun la sò tèra e cun la campàggna.
Culegamènt estéran
}}
Sophie Ellis-Bextor
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|You had me taken in but now I've found you out and I won't go through that again, you've always had to win, you'll have to go without, you don't know where to stop. Go, go, go, go, go, I'll get over you, you drive me crazy, up the wall, think you're Mr Know-it-all.|At m à infnuciâ par bèṅ ma adès a-j-ò dasquaciâ i tò tragatèṅ e a n farò più di śbali cumpàgn, at gh'iv sèmpar da vìnsar, at gh'à da far sénsa, ta n sà briśa quànd l'è óra ad dar-'g un taj. Và, và, và, và, và, a t daśmindgarò, ta m fà dvintàr mata, muntàr sù da l'arlìa, umàsa ch'at pèns ad savér tut tè.|Get Over You, 2002|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
La Sophie Ellis-Bextor (Lóndra, 10 'd Avrìl dal 1979) l'è na cantànta dance ingléśa famóśa p'r avér dâ la vóś a 'l sìngul Groovejet (If This Ain't Love) dal DJ itagliàṅ Spiller e avér incìś da par lē soqànt braṅ ad sucès cuma Murder on the Dancefloor, Get Over You e Catch You.
Biugrafìa
Al 27 'd Utóbar la fà catàr in di negòsi al sò secónd lavōr in studi, Shoot from the Hip, cun dènt'r i sìngui Mixed Up World e I Won't Change You e anc na cover 'd Olivia Newton-John, Physical. In dal 2004 la s férma parchè la gh'à 'd avér al sò prim fiōl, Sonny.
In dal 2007 a véd la luś Trip the Light Fantastic, al sò tèrs àlbum, cuciâ in élt da 'l sìngul Catch You. Dòp 'n EP dal 2009, in dal 2011 la regìsta al sò quàrt disc, Make a Scene.
Culegamènt estéran
}}
.schwartz
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l dicèmber dal 2014.
Matrimonio tardivo
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dal vòlti 'l amōr al n gh la cava minga a cunquistàr tut.|Tagline dal film}}
Matrimonio tardivo (Matrimòni tardìṿ) 'l è na cumèdia dramàtica dal 2001 dirèta e scrita par Dover Kosashvili. L'è stada preśentàda a 'l Fèstival ad Cannes dal 2001 in dla sesiòṅ Un Certain Regard.
In Iśraēl 'l à vins dimóndi prèmi e 'l à curs par dvintàr òṅ di sinc film candidâ a 'l Prèmi Òscar p'r i film furastér sénsa però cavàr-'g-la.
Sunt
Zaza (Lior Ashkenazi), un studènt iśraeliàṅ ad trént'un an fóra cōrs a l'università, 'l è incóra put. I sò genitōr Yasha (Moni Moshonov) e la Lili (Lili Koshashvili), di ebrèj ch'i daśvìnan da la Geòrgia, i vrévan ch'al sa spuśìs in présia parchè al gh'à i an giùst p'r al matrimòni. Tgnénd a drē a 'l tradisiòṅ dal sò paéś, chi lōr i gh preśéntan da spés dal fémni vìrgin e 'd bòna famìja ma a Zaza a n gh'è gnanc indivìś parchè al sò cōr 'l è tut par na dóna maruchìna più vècia ad lò, la Judith (Ronit Elkabetz), cun na fiōla ad siē an e anc divursiàda.
I sò parént, vdénd che a lò a n gh in piàś gnanc una, i tàc'n a pinsàr ch'a gh sia sóta quèl e i 'l tìnan 'd òć ad nascòst, in fiṅ tant ch'i 'l bècan su 'l fat. Arliâ 'd brut, i gh dànan śò a la maruchìna e i órd'n a Zaza ad spuśàr na ragasōla sarnìda da lōr o sinò i n gh daràṅ gnint quànd i muriràṅ parchè i n pōlan minga cumpatìr-as na vargóggna dal gènar.
231
Al 231 (CCXXXI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
California's Gold
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
California's Gold 'l è 'n progràma dla televiśiòun americàna, tachê in dal 2004.
Vōś lighèdi
televiśiòun
Èter progêt
}}
Ante litteram
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Ante litteram l'è na manéra 'd dir latèina ch'a vōl significhèr "’l è acsè prìma ch'a gh'in sìa la só definisiòun".
Colegamèint estèren
}}
1842 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1842, mo invéci 'l an 1842, 't ê da 'ndèr chè) Al 1842 (mileotseintquarantadū, milleottocentoquarantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1841 (mileotseintquarantùn) e 'l vin prìma dal 1843 (mileotseintquarantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCCXLII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileotseintquarantaduéśim post.
Colegamèint estèren
}}
6 d'utóber
Al  l'è al 279śum dè dal calendàri gregoriàn (280śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 86 dè a la fin dl'an.
Il matrimonio di Maria Braun
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Il matrimonio di Maria Braun (Al matrimòni dla Maria Braun) 'l è 'n film tedésc dramàtic dal 1979 ad Rainer Werner Fassbinder cunsiderâ al sò caplavōr.
L'Hanna Schygulla e 'l regìsta bavaréś i aṅ vins 'l Órs 'd Argìnt a 'l Fèstival ad Berlîṅ dal 1979.
Sunt
In dla Germâgna naśìsta dal 1943, la Maria Braun (Hanna Schygulla) la véd partìr dòp sōl un dè ad matrimòni sò marè Hermann (Klaus Löwitsch) ch'al gh'à da far al suldâ in dla secónda guèra mundiàla.
In séguit 'n amìg ad famìja, turnâ a cà dòp la guèra, al gh diś ch'al sò spóś 'l è mòrt e la Maria la gh'à da scampàr vindénd dla ròba in dal marcâ nég'r e cavànd-as śò in un lucàl in dua i gh vànan gl'americàṅ. Chè la dóna la cgnós un suldâ nég'r ad nóm Bill (George Eagles) e la s mét insém a lò. I dū i gh'aṅ anc 'd avér fiōl ma 'l putèṅ al nas mòrt.
Hermann però al n è minga mòrt, al s éra sōl pardû in Rùsia. Quànd al tórn' a cà al véd sò mujér fra i bras ad Bill e al pèrd la tèsta. I dū i tàcan na litgàda pēśa, pò la Maria la tira na śbutigliàda in cô a 'l americàṅ ch'al mōr. Sò marè al diś 'd èsar stâ lò, al ciàpa la cólpa par quaciàr la sò dóna e al finìs in parśòṅ. La Maria la s liga alóra cun Karl Oswald (Ivan Desny), 'n industriàł ric sfundâ.
Culegamènt estéran
}}
230
Al 230 'l è 'n an edl III sécol dal Calendàri gregoriàn.
.bank
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2015.
Pëtr Il'ič Čajkovskij
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Pëtr Il'ič Čajkovskij, da spés scrit Ciajkovskij, Ciaikovski o Tchaikovsky (Votkinsk, 7 ad Maǵ dal 1840 - San Pirènbûrg, 6 ad Nuvémbar dal 1893, Пётр Ильич Чайковский in rus, a s lèś /ˈpʲɵtr ɪlʲˈjitɕ tɕɪˈkofskʲɪj/, scólta'l chè) 'l è stâ 'n cumpuśidōr rus, famóś p'r al sò cumpuśisiòṅ dal repertòri clàsic. In dla sò caréra 'l à mis insém la mùśica dla tradisiòṅ rusa c'n al stîl dla mùśica clàsica andànd in na quàlc manéra cónt'r a la viśiòṅ dal Grup di Sinc più nasiunalìsta.
In fin a 'l 1879 'l à insgnâ a 'l cunservatòri 'd Mósca e 'l éra omosesuàl ma in dal 1877 al s è spuśâ listés cun na dóna ciamàda Antonina Ivanovna Miljukova anc se pò i s èṅ divìś ad fat in dal gir ad na quàlc stmana. 'L à psû lauràr a tèmp pîṅ a 'l sò cumpuśisiòṅ c'n i bèsi ch'la gh śibìva na barunésa ch'a gh piaśìva la sò mùśica, la Nadežda von Meck, e pò anc al zar. In dla sò vita 'l à girâ da spés in Európa, in Frància, Itàglia, Germàgna e àtar paéś incóra.
In dal sò caréra 'l à scrit da tut, da 'l sinfunìi (òt, famóśa l'è la nùmar siē dita „La Patètica“) a gl'òpri (ùndas, cuma „Evgèni Onegin“ o „Rumèo e Giulietta“), da i balét (tri: „La Bèla Indurminsàda“, „Al Lâg di Sign“ e „Al Schisa-nóś“) a la mùśica sinfònica, da cambra e sacra.
'L è mòrt uficialmènt ad coléro ma a s pōl dar anc ch'al s sia tòlt la vita.
Culegamènt estéran
}}
.kddi
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l znêr dal 2015.
Dopmezdé
Al dopmezdé (pomeriggio in italiân) l'é al mumèint ed la giurnêda ch' l'é tr'a mezdé e al tramûnt, ch' al cumbîna cun al têrs quêrt ed l'deêla divişiòun dal 24 ōri dal giōren. Al j ōri dal dopmezdé, cme 'd acôrdi, în dèinter al tèimp ch' a gh'é tr'al 13:00 e al 17:00.
Cme vînen sgnêdi al j ōri dal dopmezdé
Int al sistēma italiân e dal cèinter Europa al j ōri dal dopmezdé (intèişi da mezdé a mezanōt) în quêşi sèimper sgnêdi cun i nómer che vân da 13 a 23, cun còla dal vintquâter sgnêda cun al 0. Int al sistēma americân e di paèiş ed léngua inglèişâ a vînen despès sgnêdi cun i nómer, cun al ripêter dal j ōri préma dal mezdé, da 1 a 12 e cun al zûnta, dôp i nómer, dal lètri PM (post meridien) per divédri da còli ed préma dal mezdé. Però ed sôli int la parlêda ed tót i dé a s' intènd al peréiod ed tèimp tr'al mezdé e al tramûnt.
Êter prugèt
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  Pomeriggio trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Montgomery (Alabàma)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Montgomery (a s lèś /mɒntˈɡʌməri/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ad duśènt-mìla abitànt a 'l incìrca, capitàl e secónd sèntar d'l Alabàma dòp Birmingham.
La s cata in dla cuntèa ad Montgomery su 'l fiùm Alabàma avénd na superfìsi 'd 404,5 km² (2,1 km² quaciàdi 'd àqua). Òṅ di sò scutmàj 'l è la „Birthplace of the Civil Rights Movement“ (Sit in du 'l è nâ 'l muimènt di dirìt sivìl), parchè chè Martin Luther King in dal 1965 'l à fat la sò màrcia p'r i dirìt di négar in di dè dal Bloody Sunday méntar 'n àtar 'l è „Cradle of the Confederacy“ (Cuna dla cunfederasiòṅ) parchè Montgomery in di an 1861-1862 l'è stada la prima capitàl di Stat Cunfederâ 'd Amèrica prima ch'la pasìs a Richmond.
Al sò sìndig, da 'l 2009, 'l è 'l republicàṅ Todd Strange.
Pom campanen
{{Metacaixa
Montgomery (Alabàma)
Culegamènt estéran
}}
Pom campanen
{{dialort | dial=Miranduléś}} Al póm campanèn (in dialet mudnes: pàm campanein; in italian: mela campanina) l'è na varietà ad póm dumestic c'al fa part dla tradizion dla bassa mudnesa e dal mantuan.
Storia
Gl'urigini antighi ad sta varietà an sin gnossan minga, anch se in dal 1751 al bulugnes Francesco Argelati al cuntò in dal suo Decamerone (librament scupiazza dal libar ad Giovanni Boccaccio) la storia ad Bartolomea Gualandi, «una dal più belli zòvni ad Pisa, c'an na ghiva nianch vinquattr'ann, a c'sì fresca e rutondetta c'la pariva un póm mudnes».
In dal 1815 al pomologo Giorgio Gallesio al catò un "póm ad Modna".
In dal 1877 al parvost mirandules don Felice Ceretti al scriss in d'l Indicator Mirandules un articcul di "póm gnussù com campanèn, ch'i-eran colt in autunn e i portavan fin a Venessia e in atar post".
Dal mument che i-enan facil da cunservar, i póm campanèn a i-enan sta apprezzà di mondi, con espurtazion anch in Germania.
Dop la sgonda guera mundial, la cultivazion dal póm campanèn l'è andà in malora, parché al mercà al vliva di póm più dolzi e da magnar crud; infatti, al dutor Vilmo Cappi al scriveva che "tra la frutta, i tipich póm campanèn i stavan scumparend, tulend al so post da part di póm più cumercial, ma che soquant personi ancora i zercavan i póm campanèn, parché a si cunservan a long, par tutt l'inveran, e i-enan sempar fragranti, con la polpa bienca e pulida c'la par fatt ad marmul".
Descrission
I frutt dal póm campanèn i-enan piccul (85-95 gramm).
La pell l'è grosa di mondi, ad culòr zallo-verd c'al diventa ross-verd al sol. La polpa l'è bienca-verdastra, soda di mondi e zuccherina. Al gusto l'è di mondi aromatic e un poc acidulo.
Dop c'a fa i fior tra avril e magg, la raccolta di póm campanèn la taca in utobar e la va longa pr'un mes. I póm campanèn a-is maturissan sott i razz dal sol par 5/7 giorni, durant i quali la pell la cambia culorazion dal verd al ross.
Area
I póm campanèn i-enan cultivà in dal pruvinci ad Modena, Ress, Mantua, Frara, e in dal Ruvigott. La varietà l'è difusa anch in dla pruvincia ad Venessia, indoa l'è gnussuda com "póm mudnes".
Consum
Da sempre al póm campanèn l'è gnossù par ser magnà cott, ma l'è dimondi bon anch cruda, anch se a ga la pell dimondi grosa.
Solitament, i póm campanèn i-enan cott al fòran con soquant acqua e na spulvrada ad zùcar, che durant la cotura as caramellizza.
La polpa dal póm campanèn l'è bona par preparar al savór, la mustarda mantuana e al marmeladi, oltre che il fritelli ad pom per Carneval e la torta ad póm.
Culegamènt estéran
}}
Cuêrć
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al cuêrć (coperchio in itagliàṅ) 'l è la cuaciadùra ch'a s mèt in sìm'a di quèlc cuntenidōr che altrimèinti i armagnarèven descuacê. In cuśèina i cuêrć i servìsen e i fàn cópia col pgnati e 'l tègi, indùa i vinen còmed per cóśer mèj soquànti risèti e pò per tgnìr da cât al magnèr avansê sàinsa che 'l mòschi i gh mèt'n al nêś.
Noti e referèinsi
}}
Come una crisalide
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Catìṿ, dûr, ch'al fà impresiòṅ.|Dario Argento}}
Come una crisalide (Cuma 'n bgòṅ) 'l è 'n film ad scarésa dal 2010 ad Luigi Pastore cgnusû a 'l èstar c'n al tìtul ad „Symphony in Blood Red“.
'L è stâ prudót cun trénta-mila euro druànd di atōr pascâ in internet.
Sunt
Al manìac al taca a far-as giustìsia a la sò manéra e prima 'l fà fóra na putàna (Nikol Brown) c'n al sò cliènt (Philippe Guastella) pò 'n casadōr sicigliàṅ curióś (Tony Cimarosa). Al giurnalìsta (Riccardo Serventi Longhi) dal prugràma Nòt Śala al gh fà na traśmisiòṅ insìma.
Culegamènt estéran
}}
Un tranquillo week-end di paura
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Qvést chè 'l è 'l fiṅ 'd stmana in dua lōr i n śōgan minga a gòlf.|Tagline dal film}}
Un tranquillo week-end di paura (Un tranquìl fiṅ 'd stmana 'd paùra) 'l è 'n film dramàtic dal 1972 ad John Boorman trat da 'l rumànś In dua al pòrta 'l fiùm ad James Dickey.
La pelìcula l'è stada numinàda par tri Prèmi Òscar e a soquànt Golden Globe faghénd sù da piò ad quarànta-siē migliòṅ ad dòlar esénd-an custàda sōl dū. In dal 2008 i americàṅ i aṅ decìś ad tgnìr-al dacàt in dla bibliutéca dal cungrès di Stat Unî.
Sunt
Ed Gentry (Jon Voight), Lewis Medlock (Burt Reynolds), Bobby Trippe (Ned Beatty) e Drew Ballinger (Ronny Cox) i èṅ quàt'r amìg, sitadèṅ 'd Atlànta, ch'i decìdan ad far un quèl ad nóṿ pasànd un fiṅ 'd stmana in mèś a la natùra, in di bòsc di mònt Apalàc, vgnénd śò p'r al fiùm Cahulawassee in Geòrgia.
I quàt'r i èṅ dimóndi difarènt in dal caràtar. Lewis 'l è al più śmargiàs dal grup e 'l è persuàś dabòṅ ch'la siviltà urbàna la purtarà prèst al gèn'r umàṅ a la distrusiòṅ e alóra par lò a gh sarés d'inśgnàr-'s a vìv'r in mèś a la natùra salvàdga. Al gh'à sèg 'n arc nég'r e dal fréci anc s'l è dimóndi tèmp ch'al n i dróa minga. Drew 'l è 'n óm cun di prinsìpi bòṅ, inteligìnt e ch'al tiṅ adrē a la mùśica e a la giustìsia. Bobby invéci al gh'à na cria ad minciòṅ e al và drit in dal questiòṅ ma al n è briśa catìṿ, sōl un pôc budlòṅ. Da 'l cant suo Ed 'l è 'n bunàri, bòṅ 'd adatàr-as a la perfesiòṅ in tut al situasiòṅ ch'i gh s pàran cóntar.
1265 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}