cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andrea Minguzzi
Campiòṅ ulìmpic 2008 in Cina
Al 26 ad Śugn dal 2009 al perd in finàl còntra al crùat Nenad Zugaj a i Śóg dal Mediteràneo e al gh'à da cuntintàr-as dla mdaja 'd argènt.
Minguzzi al fà al sò duvér ad pulisiòt
Al 5 ad Setémbar dal 2010, Andrea Minguzzi 'l è stâ prutagunìsta 'd un at eròic anc p'r al fat 'd èsar un pulisiòt. 'L à farmâ e fat arestàr un tisi ad 35 an ciamâ Claudio Zuppardi cun al Scutmaj ad «Palumella», uriginàri ad Mergellina  ad Nâpol. Lì lò 'l iva curtlâ, dòp na barùfa par di mutiṿ da gnint, 'n amìg dal campiòṅ ulìmpic in di cèso dna discutéca ad Milân Marêtima davśèṅ a Ravêna.
Unurificènsi
P'r al vulér dal Presidènt dla Repùblica Giorgio Napolitano, al 5 ad Setémbar dal 2008, Andrea Minguzzi 'l è stà numinâ Cumendadór Órdan al Mèrit dla Repùblica.
'L è anc Culàr 'd òr al Mèrit Spurtìṿ.
}}
Byron Looper
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Byron (Low Tax) Looper, nâ Byron Anthony Looper (Cookeville, 15 ad Setémbar dal 1964 - Wartburg, 26 ad Śugn dal 2013) 'l è stâ 'n pulìtic americàṅ dal partî republicàṅ. In dal 1996 al s éra cambiâ 'l nóm davànti a la léǵ sarnénd “Tasi Basi” a 'l pòst 'd “Anthony”.
In d'l Utóbar dal 1998 'l à masâ 'l senadōr demucràtic Tommy Burks ch'al cuncurìva in di elesiòṅ sèg p'r un séǵ a 'l senàt di Stat Unî p'r al stat dal Tennessee. 'L è stâ cundanâ a 'l ergàstul.
Biugrafìa
Uriginàri dal Tennessee, Byron al crés in Geòrgia in du sò pàd'r Aaron al fava 'l suvrintendènt sculàstic. Custrét a mulàr na caréra in dl'acadèmia militàra p'r un prubléma a 'n śnòć, Byron al s iscrìv a l'università e pò 'l próa a far-as strada in pulìtica laurànd p'r Al Gore da 'l 1988 a 'l 1992. In séguit al pasa a i republicàṅ e 'l vîṅ elèt asesōr dal tasi in dla cuntèa 'd Putnam, faghénd na campàggna eleturàla dimóndi péśa a livèl persunàł cónt'r al sò rivàł, in carga da quatórd'ś an.
Rivâ a 'l putēr, “Tasi Basi” al taca a 'mprufitàr-'s-an dmandànd a dla gint ad dar-ag di bèsi in càmbi 'd 'n arbasamènt dal tasi su 'l valōr dal sò cà. A òṅ ch'al s éra rifiutâ 'd ślungàr-ag di bèsi par la sò campàggna eleturàla, Byron al gh'à alvâ 'l tasi finénd acsè in di guàj cun la giustìsia anc se lò al dava la cólpa a i demucràtic ch'i cuntrulàv'n al cungrès dla cuntèa e ch'i gh dàv'n adòs par di mutìṿ pulìtig. Anc la sò èx muróśa, fata sèmpar pasàr par sò mujér par far bèla figùra c'n i sò eletōr, la 'l à denunsiâ p'r èsar stada mulestàda sesualmènt da lò e ès'r armàśa insìnta 'd un putèṅ.
In d'l Agóst dal 1998 al próa a ciapàr la candidadùra dal GOP in dal sèst distrét cungresuàł dal Tennessee e anc p'r un séǵ a 'l Senàt, cavànd-'g-la chè parchè a n gh'éra ninsòṅ àtar republicàṅ a 'l balutàǵ. Al sò rivàł 'l è 'l senadōr dixiecrat Tommy Burks, un demucràtic dal sud ch'l iva vins tut gl'elesiòṅ in dla cuntèa 'd Putnam da vint-i-òt an a 'sta banda e, esénd acsè pupulàr là, tut i sundàǵ i dgìvan ch'l arév vins fàcil anc 'sta vòlta.
“Tasi Basi” 'l iva però strulgâ 'n piàṅ par vìnsar listés in tut al manéri, dasfrutànd un buś dla léǵ eleturàla dal Tennessee ch'la dgiva ch'un candidâ mòrt prima dgl'elesiòṅ al gh'iva da èsar scanślâ da la cursa e ch'al n psiva gnanc èsar rimpiasâ da 'n àtar s'i gh calàvan trénta dè o anc manc da la data fisàda. Byron, dòp avēr cupâ Burks sparànd-ag, al pinsàva 'd avēr-ag la strada spianàda mo invéci la védva dal senadōr in carga, la Charlotte, la gh l'à cavàda listés a candidàr-as vinsénd pò gl'elesiòṅ ciapànd 30.252 vōt cónt'r i 1.531 ad Looper.
La sò stòria l'è stada cuntàda in dal prugràma Peccati mortali.
Culegamènt estéran
}}
Qualcosa striscia nel buio
{{Metacaixa
Urdî
{{Metacaixa
Qualcosa striscia nel buio
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Urdî
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Qualcosa striscia nel buio
{{Film }}
Urdî
L' urdî u cadèina, in dla tesidûra, l' è cl' insèm urdnè 'd fîl che, lighè un p'r òun cun quī 'dla trâma, i fàn al tisû.
Qualcosa striscia nel buio
{{CITAZIONE|Un thriller da 'd là da 'l naturàł ch'al giàsa 'l sangṿ in dal véni.|Tagline dal film}}
Urdî
I fîl 'dl' urdî i vìnen lighè al sùbi dedré dal tlèr ed tesidûra, fàt pasèr in mèś al màj di lìs, ai dèint dal pèten per gnîr pò' lighè al sùbi ch' al stà in dal davànti; egl' în chi fîl vertichèl, in dla stèsa diresiòun dal cimōśi ch' i vìnen separè in dū pèrt dai lìs dal tlèr, mèinter che la navèta l' a gh' pàsa da mèś cul fîl edla trâma.
Culegamèint estèren
}}
Qualcosa striscia nel buio
Sunt
Durànt la sira, Sylvia la ś mét intór'n a na tavla par ciamàr lè al spirìt dla Lady Sheila Marlowe, la vècia padróna 'd cà mòrta ch'l'iva patî un prucès p'r avér masâ qualchidòṅ ma sénsa próvi. Chi lē la cumparìs in dla sala dascurénd par bóca ad Donald, dgénd che in dal da 'd là a gh'è dimóndi fréd e buj. Subìt dòp la tōś pusès dla Susan faghénd-la dvintàr na malnéta in di cunfrònt dal dutōr e pò la tōś incóra al cuntròl ad Donald par far in manéra ad strusàr sò mujér ch'la n cardìva a i sò òć quànd la 'l iva vdû gnir dèntar a la sò cambra da lèt ad nòt.
Culegamènt estéran
}}
Uno per tutte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Uno per tutte (Òṅ par tuti) l'è na cumèdia dal 1991 'd Alfonso Cuarón, chè a 'l sò debùt cuma regìsta.
Sunt
Adès Tomás 'l à butâ 'l òć su n'atra vśina ch'la stà in dl'apartamènt darènt a 'l suo e ch'la fà 'l hostess, la Clarisa Negrete (Claudia Ramírez). Ma la Silvia, ch'l'à capî tard la sò natùra malnéta ad squasa-marléti, la s vōl vindicàr ad lò anc parchè al n l'à minga ciulàda bèṅ e la gh fà crédar ch'al s è bcâ 'l AIDS. Tomás al pénsa 'd tōr-as la vita ma par furtùna ch'a gh'è la Clarisa. Anc chi lē l'iva pinsâ ad far àtar tant parchè al sò muróś al gh'iva mis i còran cun na dóna, fra 'l àtar, ch'la lauràva par na cumpagnìa 'd aparéć difarènta da la sua.
Dòp avér pinsâ ad butàr-as śò da na tór ad Sità dal Mèsic, i dū i càmb'n idéa, i gùsan e pò i decìd'n ad spuśàr-as dòp che la Silvia e Mateo i gh'aṅ dit che la stòria d'l AIDS l'éra tuta na burla.
Culegamènt estéran
}}
Parpàja
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
La parpàja (farfalla in itagliàṅ) 'l è 'n insèt che, cum la parpajóla, al fà part d'l órdan di Lepidòtar.
La difarénsa fra parpàj e parpajóli la n gh'à minga di mutìṿ sientìfic ma la daśvîṅ da 'l uś ad tut i dè. In gènar al parpàj i faṅ al sò ròbi durànt al dè.
Al sò anténi i èṅ bòni ad far-as sù a difarénsa ad qvéli dal parpajóli ch'i èṅ da spés a pètan o a fórma 'd fil. Quànd i pònsan, al parpàj i sèran gl'ali a lìbar.
Al cicclo 'd vita
La vita dna parpàja la s divìd in quàtar stadi prinsipài: óṿ, ruga, pupa e adùlt.
In gènar la vita dla parpàja l'è dimóndi curta, la và da quàlc giōran a na stmana o dū e, sōl na quàlc vòlta, la scampa 'n méś. Par dir-'n una, la "Vanesa io", o Oć ad Pavòṅ (Inachis io), la pasa 'l Invèr'n a punsàr prima ad far anc sinc-sènt óṿ par vòlta a 'l inìsi 'd primavéra e pò la gh la cava a scampàr par dū stagiòṅ.
Culegamènt estéran
}}
Sacha Guitry
{{Metacaixa
Alexandre Georges-Pierre Guitry, cgnusû c'n al nóm ad Sacha Guitry (San Pedarbûrg, 21 ad Favràr dal 1885 / Parì, 24 ad Luj dal 1957), 'l è stâ 'n atōr, un regìsta e un senegiadōr francéś.
Biugrafìa
Fiōl 'd art (sò pàdar Lucien 'l éra 'n atōr ad teàtar ch'l iva laurâ par nóṿ an a San Pedarbûrg), Sacha al taca a scrìvar da śōvan dal cumèdi, la prima dal sò sènt-vint a darsèt an. L'amicìsia ch'l'al ligàva a Georges Feydeau la sgnarà la sò vita e la sò furmasiòṅ da còmic brilànt. Soquànti dal sò òpri più cgnusùdi i èṅ Nono (1905), Petite Hollande (1908, cun na prefasiòṅ 'd Octave Mirbeau), La Pèlerine écossaise (1914), Deburau (1918), Jean de la Fontaine (1922) e Un sujet de roman (1923).
Espunènt in vista dla società pariśìna, in dal 1919 Guitry al spóśa la cantànta Yvonne Printemps (la secónda ad sinc mujér). Sèg al rècita in dimóndi dal sò òpri cuma Mozart purtàda anc in dal nòrd Amèrica a New York, Montréal e Boston. Sèt dal sò òpri i èṅ stadi scriti insém a 'l sò mijór amìg Albert Willemetz.
Sacha Guitry 'l è saplî insém a sò pàdar, a sò fradèl e a l'ultma mujér a 'l simitèri da Montmartre.
Culegamènt estéran
}}
Giuliano Razzoli
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Giuliano Razzoli (Castelnōv di Mûnt, 18 ad Dicémbar dal 1984) 'l è un siadōr alpèṅ itagliàṅ. Al sò punt ad fòrsa 'l è 'l ślàlom speciàl in du 'l è stâ campiòṅ ulìmpic in dal 2010. Al sò scutmaj 'l è «Razzo» (Raś).
'L è élt 1,82 mét'r e al péśa 88 chilo.
Biugrafìa
Carsû a Razzolo, frasiòṅ ad Véla Mnôs in Pruìnsa 'd Réś, a taca a druàr i sî a quàt'r an. Dvintâ grand, al fà al sò eśòrdi in dla Cópa Europa in dla stagiòṅ 2004-2005, muciànd in dal córs dal tèmp, sinc pòdi e du vìnsiti. In dal 2007, al sò an più bèl, 'l à finî al sedicèśum pòst in dla clasìfica generàla e al tèrs in qvéla ad ślàlom.
'L eśòrdi
In dal 2006 al śōvan Razzoli (21 an) al vèra la pista prima dla gara ad ślàlom speciàl a gl'Ulimpìadi ad Turèṅ dal 2006 e al fà al tèrs tèmp dla prima manche. Dòp un méś al vins al tìtul ad campiòṅ itagliàṅ sèmpar in ślàlom e a la fiṅ d'l an 'l eśurdìs in dla Cópa dal Mónd in dl'Élta Badìa ma al finìs 36śum.
I prim punt Razzoli al i fà al 27 ad Śnar dal 2007 a Kitzbuehel quand al finìs 24śum.
La mdaja 'd òr ulìmpica
Al 27 ad Favràr dal 2010 al s è laureâ campiòṅ ulìmpic a Vancouver in ślàlom speciàl. Ivica Kostelić e André Myhrer i vaṅ sèg in sal pòdi. A 22 an dla vitòria dal bulgnéś Alberto Tomba, 'n itagliàn al tórna acsè a vìnsar n'àtra mdaja 'd òr in dal ślàlom.
Unurificénsi
P'r al vlēr dal Presidènt dla Repùblica Giorgio Napolitano, al 10 ad Setémbar dal 2010, Giuliano Razzoli 'l è stà numinâ Cumendadōr Órdan al Mèrit dla Repùblica.
}}
Mlàra
Melara (Melara in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 1.927 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Piusàn
Piusàn (Piozzano in italian) l'é un cumoin italian ad 688 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Maria Marevna Vorobev
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Maria Marevna Vorobev (nòm cumplët Marija Bronislavovna Vorob'ëva-Stebel'skaja, in Róss Мария Брониславовна Воробьёва-Стебельская Čeboksary, 1892 - Lòndra 4 ad mäz 1984), l'è stä na pitora rüsa.
Al pueta Maksim Gor'kij al g'ha dä al scutmâj ad Marevna, c'al vòl dìr principèsa picëina dal màr.
Culegamènt estéran
}}
Castelnôv
Castelnôv (Castelnovo Bariano) l'è na zità ad 2.000 abitànt int la pruìnza ed Ruig
22 ed maz
Al  l'è al 142° dè dal calendàri gregoriàn (143° in di an bisestìl); a gh vôl incòra èter 223 dè a la fin dl'an.
Bergantìn
Bergantìn (Bergantino in Italiàn e Bergantin in Venezziàn) l'è na zità ad 2.611 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Castelnōv di Mûnt
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE }}  Castelnōv di Mûnt ( Castelnovo ne’ Monti in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ed l’é al pió grôs cèinter ed l' Apenèin arzân.
= Geograféia =
L’ é a i pē ‘d la Prēda ed Bişmântva, ‘na carateréstica cunfurmasiòun ed la tèra che a’s preşèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt. Al cmûn ed Castelnōv di Mûnt l’é més in ‘na puṣisiòun stratègica insém a l’antîga strêda dal Cerēto ch’ la cumîncia a Rèz a nôt vêrs al Po e la và al pâs cun al ‘stès nòm vêrs l'Apenèin tuscân a mezdé, a matèina la Vâl dal Sècia, a sîra la Vâl dell'Èinsa.
Al cèinter l’é més in ‘na còunca tgnûda dèinter da trèi culèini quacêdi da piânt mési zò ind i ân '20: Mûnt Castèl, Mûnt Fōrch e Mûnt Bagnōl.
La zôna l’é destinêda in grôsa pêrt a l’ agricoltûra e a l’ alevamèint, ativitê che ind al tèimp àn pôch a la vôlta mudlê l'aspèt dal paeṣag.
Al tèimp e la natûra
Ind i bôsch al piânti în ed mâsma dal quêrsi e fâza che rîven fîn atâch al cultûri. Sèimper ind i bôsch an n’é mìa difécil vèder divêrs gèner ed selvagîna: lêvri, fuiĵn, vōlpi, cinghiêl e caveriōl e che în dimòndi sparpagnê; in particolêr, ed chi ûltem ché, al grôs nómer l’à dê di dân al cultûri e dòunca l’é stê fât un progrâma per ‘na masêda  ‘d un nòmer precîṣ ed bèsti per fêr calêr al móc.
Interesânti în al trèi zôni naturêli presèinti ind al Cmûn: la Prēda ed Bişmântva, i Gès dal peréiod “Triaṣich” ind al só rîvi e al lèt dal fióm Sècia, prutèt da la lôr uniòun al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e bèle cumprèis int al Pêrch dal Gigânt. Al cmûn l’é més ind la zôna F.
= Stôria =
Època ed préma ‘d la stôria
Ind la zôna al fêldi ‘d la Prêda ed Bismântva a gh’ēra ed la gînta fîn da l’etê di metâl (4 – 5 méla ân fa), secònd còl ch’ l’ à catê Gaetano Chierici ind al XIX sècol.
Al recóper dal simitèri ed Câmp Pianèli, sucès ind al 1973 a l’època ed ‘na campâgna de schêv per la sèrca ed rôba antîga, l’à fât vèder che l’ arîv ed la civiltê ind la zôna la s’arfà al XI secolo a.C., dâta in dōve, s pèinsa, a vînen fâti al prémi tòmbi, mèinter al sepoltûri pió frèschi în dal VI - V sècolo a.C. I sègn che dla gînta la s’é fermêda ind al pôst în ed l’Etê dal Fèr, as trâta ‘d un vilâg ed prèma dal tèimp ed la civiltê villanoviana, pêrta ed ‘na civiltê piotôst ṣvilupêda,  cun la carateréstica ed ‘na cunuméia agrécola  in dó 's metîva insèm ‘n’êlta produsiòun ed metâl, cgnusûda grâsia a la preşèinsa ed dimòndi rèst ed brònṣ e vêṣ ed teracôta decorêdi in môd precîṣ  ind al sepoltûri. Al dé d’incō mési in mòstra a i Muséi Cévich ed Rèz.
Època antîga
La civiltê ‘’villanoviana’’ l ‘é sparîda e la Prēda ed Bişmântva l’é stêda druvêda cme difèiṣa naturêla dal pôpol di Légor e dôp da j Etrósch.
La zôna la fêva pêrt ed l' Etrória Cispadâna fîn al ritîr ed j Etrósch in Tuscâna. Al stòric Tito Livio l’à dèt che ind al 176 a.C, in ‘na localitê ciamêda Suismontium, a sré gnû al scûnter decisîv tra i Rumân e i Légor ch’ l’ à fât finîr a utânt'ân de scûnter sanguèint. Guèri che a gh’îven al prupôṣit d’arvîr ‘na strêda a travêrs j Apenèin tra Rèz e Luni, al dō sitê fundêdi dal famōṣ Generêl vincitōr di Légor, Marco Emilio Lepido, ch'la pasêva per Bişmântva. La zôna l’é armêṣa sòta a Ròma per 700 ân.
Època medioevêla
A la caschêda ed l'Impêr rumân l’é pasêda ind al mân ed j invaṣōr ostrogôti fîno a quând, al la fîn ed la Guèra Greco-Gôtica, l’é stêda ed nōv cunquistêda dal trópi ed Bisanzio. Ai Biṣantèin a’ s dân al j urègin ed Flèina e Bişmântva, cme pôst ed cumêrc e stasiòun ed l’ oservasiòun dal valêdi ed l’Apenèin insém a la strêda dal Cerēto.
Cun l'invasiòun di Longobêrd ste zôni êren dvintêdi tèri ed cunfîn, insém a la spianêda  'd la Prēda ed Bişmântva a ghé stê tirê só un quèl ciamê Kastron Bismanto, numinê dal crunésta Giorgio di Cipro ind al VII sécolo, fôrsi curesiòun ed Castrum Bizantium numinê ind la crônaca ed Giona di Susa (VII sécolo), che i Biṣantèin l’àn més ind al sistêma difensîv dal cunfîn, ch' al s’é fât cgnòser cme ‘n piâsa fôrta ch’ an s’ priva mìa ciapêr. Dal spiegasiòun a vîn fōra che Bişmântva l'é cme tâpa insém a òni dal pió impurtânti vèi rumâni ed l’etê bizantèina-longobêrda. In sté peréiod îven cumîncen a gnîr só la cultûra e j ûş dal pôst che turân pē ind al Medioēv. Sóta al cmând di Longobêrd, Bişmântva la dà al nòm a un grând gastaldato, dipendèint dal Comitêt ed Pèrma fîn a la metê dal X sècol. Un documèint dal 906 al cîta la côrt ed Vològn cme pôst ed giurisdisiòun.
Ind al 781 Bismantuam l’é stêda dêda da Carlo Magno, che préma l’îva batû i Longobêrd, al Cuntêd ed Pèrma, che l’îva tirê só ind la séma un castèl, cunsgnê a un Gastaldo 8un funsionâri ed la Cōrt). Dal Cuntêd ed Pèrma, ind al 962 al pâsa a i nemîgh dal Cuntêd ed Rèz, ch’ al l’à dê a  Atto (o Azzone) marchèiṣ ed Tuscâna e Cûnt ed Canòsa.
La nasîta dal bōregh ed Castelnōv la s’ pōl mèter tr’ al 1014 e al 1022, quând es pōl arcgnòser cun la Cōrt ed Vilōla, fâta secònd al relasiòun ed "castèl, marchê, e trèi capèli" e che l'Imperadōr Federico II es fà prutetōr, per dmâda dal Veschèv ed Rèz Teuzone.
Ind al 1062 i Canòsa îven urnê ‘na nōva furtèsa, al Castrum Novus, da tirêr só ind al Castelnōv dal dé d’incō per metèrs incûntra al Castrum Vetus che n’ēren dvintê padròun i Dallo ed Garfagnâna. La só costrusiòun l’é finîda int al 1110. A la só môrt Matélda ed Canòsa l’à cunsgnê la furtèsa e la cōrt al Cunvèint ed S.Apollonio ed Canòsa, ch’ l’ é dvintê Castelnovo del signor abate di Canossa e l’é armêṣ proprietê ed la cēṣa fîn al 1156.
La badéia dal rèst la cuntêva ind al só dipendèinsi ânca al cōrt cunfinânti  ed Cagnōla e Flèina dunêdi préma dal pêder Bonifacio o da la ‘stèsa Matélda int al 1030 e int al 1115. Dê indrē al castèl a la faméja, int al 1188 e int al 1197 la gînta dal paèiṣ a s’ în més sóta al Cmûn ed Rèz.
La separasiòun da Flèina l’à sgnê la fundasiòun ‘d un grând "stêt dirèt" estèins ch’ l’ arcalchêva quêṣi dal tót l'antigh Gastaldato longobêrd. La só zôna la gh’îva dèinter i cmûn ed Côla, Vèt, Gaṣôl (fîn al 1653), Gotân (fîn al 1637), Acquabôna e Nismòsa (fîno al 1642), Câmp e Giarōla (fîno al 1562) e Al Vâlij (fîno al 1562).
La Podesteréia ed Flèina\Castelnōv la s’è tôta, da vèira, insém al spâli al funsiòun ed capitêla ed ‘na provîncia de facto ed la muntâgna arzâna grâsia al permés ed cmând specêl in chêṣ ed perécol e a la costitusiòun ed divêrsi istitusiòun tra quisché j ufési ed la comarchia, dal colonnellato, dal bargèll e di birri di campagna, côrp ed pulisía cun l’avtoritê insém a tóta la zôna ed la muntâgna.
Ind al 1413, al Podestê ed Castelnōv Ettore da Panico égh vîn urdnê ed butêr zò la vècia costrusiòun e 'd tirêren só n’êtra. Pasê dû ân al Castrum novum al vîn finî dal tót e tôt sòta j Estèins, che ind al 1521 al câmbien in pôst ed Podesteréia, cun al tirêr só un Palâs Duchêl atâch a Bagnōl, al' imbocadûra ‘d la vâl.
Al dé d’incō
Int al 1651 al fèdev l’é pasê ai Malvasia fîn al 1664 da quând l’é stê dipendèint in môd dirèt ed la Câmbra Duchêl atravêrs un podestê. Int al 1719 al srà dê ai Lucchesini, insém a Vològn e Bòndol.
Dôpo al dō parênteṣi ed gvêren 'd ispirasiòun francèiṣa durê a fêsi sfalṣêdi circa vint’ân, da préma Castelnuōv l’é stêda numinêda Cèinter principêl ed cantòun, dôp, cun la Restaurasiòun l’é stêda pôst ‘d un cmûne  ṣlarghê, da Flèina al pâs dal Cerēto ch’ l’ interesêva tót i cmûn dal dé d’incô  Vèt, Ramṣèit, Buṣâna, e Culâgna.
L'aministrasiòun unîda austro-estèins l’îva prugetê arnuvamèint decîṣ dal paèiṣ tirând só al cèinter aministratîv a Bagnōl, cun un nōv municépi, cun j ufési ed la finânsa, cun dal caşêrmi e cun al Palâs Duchêl tirê só fr’al 1826 e al 1831.
La dichiarasiòun ed la strêda dal Cerēto calessabile cun al nòm de strada militare di Lunigiana, l’à dê ed nōv al pîn ed la véta al cèinter intōren a la Piâsa dal marchê ‘d la Lûna, a la Cuntrêda Magiōr e a l’Arèngh, cun la costrusiòun ed nōvi strêdi, piâsi e palâs ind al Prê ‘d la Vâl.
Cun l'unitê d'Itâlia, int al 1859, a vîn fât al Cmûn,  é stê unî la frasiòun ed Flèina fîn ad alōra parsielmèint indipendèinta, cun l'ardupiêr  la larghêsa ed la só zôna.
Inséma al muntâgni atâch al cà a gh’ēren divêrsi cumpagnèi partigiâni fâti da gînta dal pôst e da suldê furastêr guidê da un cumisâri Rós. Al paèis l’ēra stê ciapê da i fasésta e da i tedèsch in ritirêda che s’ ēren fermê al Fariôl e j àn bruṣê la frasiòun ed Runcrôfi per rapreṣâlia cun ânch al masachêr ed civîl.
Maurizio Malvestiti
{{Metacaixa
Castelnōv di Mûnt
Al dé d’incō
= Citasiòun stòrichi =
Maurizio Malvestiti
Maurizio Malvestiti (Marne ad Filàg, 25 d'agòst 1953) l'è un vèsc católic italián, vèsc ad Lôd dal 26 d'agòst 2014. ,
Castelnōv di Mûnt
Al dé d’incō
Citasiòun ed Castelnōv di Mûnt ind la Corografia dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati già appartenenti alla Casa d'Este ed Lodovico Ricci ind al 1788:
Maurizio Malvestiti
Biugrafia
Nasìd a Marne in dal 1953, all'ha stüdiä a Bêrgum e l'à dvantä prèt in dal 1977.
Castelnōv di Mûnt
Al dé d’incō
La citasiòun ed Dante Alighieri ind la Divîna Cumèdia:
Maurizio Malvestiti
Biugrafia
Dal 1994 all'ha laurä a la Cungragasiòn dal Cèsi Urientäi in Vaticân. Numinä vèsc ad Lòd al 26 d'agòst 1953, all'è stä urdinä al 11 d'utùbar 2014.
Castelnōv di Mûnt
Al dé d’incō
= Al pôpol =
Maurizio Malvestiti
Ligamm ad föra
}}
Castelnōv di Mûnt
Al dé d’incō
La gînta l’ a’s câta mucêda mèz ind al Cèinter, ch’ al cûnta di pió ed 5.000 abitânt, un quînt a Flèina e còl ch'a gh' armâgn ind al frasiòun intōren a i dû paèiṣ pió grôs.
Al frasiòun, fôra ed Flèina ch’ la gh’à pió ed 2.000 abitârnt, în vilâg fât da pôch cà mési in pôst favurèvel al  j ativitê 'd la campâgna o aṣvèin a ‘d j antigh cunvèint.
Al fenômen ed l’emigrasiòun, crèsû ind j ân '70 quând al nòmer ed la gînta la và d’ed sóta a 9.000 unitê, al vèd, ind j ûlt'm ân, un câmbi ed la pîga grâsia a l’arîv ed furastêr che a deṣvînen quêṣi sèimper da la pêrta êlta ed l’Âfrica e da l'Albanéia, arciamê dal cundisiòun ed bundânsa che gh’é ânca in muntâgna.
= Turiṣém =
Castelnōv di Mûnt l’é pôst d’arîv ed dimòndi turésta, préma ed tót ind i mèiṣ estîv invujê dal réch patrimòni ambientêl e culturêl e favurî da ‘na bòuna culiĵnsa (6 albêregh a dō e trèi stèli e tânti êtri ucaṣiòun).
Al cmûn l’é stê numinê Sitê ‘’slow’’, la "rêda internazionêl ed la sitê dal bòun véver" che in agòst l’urganéṣa un Féstival in piâsa per la promosiòun di prodòt dal pôst.
A gh’é ânca un Cèinter per la guarigiòun di malê ed côr cgnusû in tót al mònd.
1513
Al 1513 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Castelnōv di Mûnt
Monumèint
Compoṣisiòun fâta da un pilatrèin e da ‘na maestê intitulêda ai partigiân ed Castelnōv di Mûnt Ramṣèit e Busâna.
Monumèint êlt pió ed 10 mêter pr’arcurdêr i Môrt ed la préma guèra mundiêla e ‘dla secònda cun i nòm.
Iscrisiòun: Castelnovo ne' Monti ai suoi Caduti.
Scultûra Intutulêda ai deportê.
Iscrisiòun:  Sono stati deportati e sono morti per un' italia democratica, libera e pacifica .
Cēṣi
Cgnusûda ânca cme de Bişmantova, la Pēv ed Campiliōla, ed préma dal 980 a.C, l’é stêda la pió grôsa e impûrtânt ed la Diòceṣi arzâna cun dal tèri in 60 pôst ed l'Apenèin e 24 dipendèins bèle int al 1272
La cēṣa l’é stêda spustêda da la séma ed la Prēda ind al sît d’adèsa int al XII sécolo e l’é stêda piô vôlti restavrêda. I caratêr dal stîl generêl a s’arfân a la secònda metê dal XVII sècolo; ânca se pió cèca, la gh’à incòra la só fōrma antiga.
Al prémi nutési în dal' 870 d.C, l’é óna dal costrusiòuni religiōṣi pió antîgh ed l’ Arzân. Ind al XV sècol l’é periorê.
La cēṣa ed Sânta Maria la gh’à incòra dal j impalcadûri d’êlt interès stôrich in dōv' a’s vèd ‘na tòra a piânta quadrêda fâta in muradûra a ricōrs  paralêl, fôrsi dal XII-XIII sècol e che la fêva pêrt a l'antîgh impiânt difensîv dal castèl ed Flèina.
Al corêdo ed pituri a frèsch dal quatersèint tgnû da cât ind la cēṣa dal santvâri uriginêl, l’é davèira dègn ed nôta e tra quisché la fà spéch ‘n’ impurtânt figûra ed la Madòna cun al Bambèin, ôvra ed mèister emiliân.
Palâs e véli
L'antîgh Palâs di Gatti l’é un fabrichêt masés ch’ la s’arvîṣa a ‘na furtèsa, fôrsi dal  XVIII sècol. L’ è ed valōr al spiuvèint dal tèg, sostgnû da di trêv ed lègn lavurê in môd artéstich. Tachê a la facêda principêla a’s pōl vèder al stèma ‘d la faméja Gatti in sâs ed côch. A l'intêren a gh’é incòra soquânti pitûr a frèsch ed la secònda metê dal XVIII sècol.
Castê e tòri
Al Castrum novum, l’é stê fât da i Canòsa, pió vôlti butê zò e arfât, incô a gh’armâgn i rèst ed la cînta murâria e ‘d un turiòun.
Cgnusû cme al "Salâm", l’é al turâs ed ‘na furtèsa ed l'êlt medioêv butêda zò, ch’ al s’câta inséma ‘na culèina ch’ la guêrda la cûnca ed Flèina. La tòra, da dōve es vèd ‘na celèinta vidûda, l’é curcundêda da ‘na pinēra cun di èlber secolêr.
= Personalitê lighêdi a Castelnōv di Mûnt =
= Curiositê =
= Cunuméia =
Castelnōv di Mûnt l’é da sècol al pió impurtânt cèintro dal j ativitê cunômichi ind la muntâgna arzâna grâsia a la pûṣisiòun centrêla tr’ al strêdi che unésen la pianûra a la Tuscâna e al zôni muntanêri dal provînci ed Mòdna e Pèrma.
La Cunuméia l’ a’s mèt ind i pôlegh ind l'agricultûra e in particulêr ind l'alevamèint buvèin per la produsiòun dal Grâna, la só urègin l’a’ s arfà al grândi aṣièndi di frê benedetèin de sta zôna, che l'Uniòun Européia la gh’à dê al certifichê ed la Denominazione di Origine Protetta.
A gh'é la produiòun ânca la chêrna ed nimêl per fêr i salâm.
Al tersiâri l’é dimòndi ṣvilupê ind i dû cèinter pió grând in dó gh’é pió de 60 negôsi e soquânt  supermarchê, ûn ed quî al vènd sōl rôba naturêla.
Al Cèinter principêl lé un pôst ed vilegiatûra ed prém piân a livèl regionêl. = Materiêl pr'andêregh in fònda =
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  Castelnovo ne' Monti trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
}}
Guesch Patti
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Étienne, Étienne, Oh! tiens-le bien, affolé affolant, il glisse comme un gant, pas de limite au goût de l'after beat, reste allongé je vais te rallumer|Stēvan, Stēvan, Oh! tîṅ-al bèṅ, scunvòlt péś, al ślìcia cum un guànt, sénsa di lìmit, al gust dal cólp pasâ, rèsta culgâ a vag a impisàr-'t incóra|Étienne, 1987|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Fr}}}}
La Patricia Porasse, cgnusùda méj c'n al nóm 'd art ad Guesch Patti (Parì, 16 ad Mars dal 1946), l'è na cantànta e atōra francéśa cgnusùda specialmènt par la sò cansòṅ spurcaciòna Étienne.
Biugrafìa
Al sucès ad Guesch Patti al riva in dal 1987 quand la fà la cólp cun Étienne (al nóm Stēvan in miranduléś, ma da cal bandi là 'l è 'n sinònim d'l òrgan di masć) ch'al dvénta disc 'd òr in Frància vindénd un migliòṅ e mèś ad còpi, rivànd al prim pòst in dal clasìfichi ad nóṿ paéś. Al braṅ al cònta i amór dna putàna ad clas cun un linguàǵ franc e 'l è cumpagnâ da un vìddeo in bianc e négar in dua la cantànta la s cava śò. Al disc al vèṅ primiâ in dal sò paéś cun al Prix Vincent Scotto (Sacem), cuma mijór sìngul dal 1987.
In dal Mars dal 1988 a vèṅ publicâ al sìngul Let be must the queen, ch'al cònta (incóra) i lavōr fat bèṅ dna putàna, ch'al ciama 'l àlbum Labyrinthe. Al disc ad debùt ad Guesch Patti, dal gènar pop-rock, 'l è 'n prugèt misć e al dascór di argumènt quài la dròga, l'emarginasiòṅ e la prustitusiòṅ, cun un braṅ d'l artìsta Mimi Bastille, Backstage d'une star. Al disc, cun i tri sìngui Let be must the queen, Bon anniversaire e Cul Cul Clan, al vénd bèṅ e al ciàpa dimóndi prèmi.
In cal mèntar, la Patti la riva in Itâglia par cantar in sal palc ad Sanremo.
In dal 1989 la fà 'n duét insém a Jean-Louis Aubert in dal braṅ On Peut s'Aimer, mis dèntar in d'l àlbum Blue, Blanc, Vert (Blu, bianc e vérd).
In dal 1992 la fà gnir fóra al sìngul Wake up e 'l àlbum Gobe, dimóndi fat bèṅ ma 'n fiàsc cumerciàl.
In di an sucesìṿ, in fiṅ a 'l Dumìla, la pariśìna la fà gnir fóra àtar du àlbum par pasàr pò a 'l teàtar e a 'l cìnema.
Culegamènt estéran
}}
1814
Al 1814 (MDCCCXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Pudinsàn
Pudinsàn (Podenzano in italian) l'é un cumoin italian ad 8.573 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Pontnür
Pontnür (Pontenure in italian) l'é un cumoin italian ad 5.893 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Trâma
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La trâma, in dla tesidûra, l' è cl' insèm urdnè 'd fîl che, pasènd un p'r òun in mèś a quī 'dl' urdî, i fàn al tisû: s' a s' guèrda al tisû mèinter ch' l' è incòri in sìma al tlèr, egl' în chi fîl ch' i pàsen uriśonté in mèś a la stófa.
I fîl 'dla trâma i vìnen fàt pasèr da mèś a qui (tgnū avért in dū bandi dai lìs dal tlèr) 'dl' urdî da 'na navèta u spulèta che, mèinter ch' la còr da un cô a cl' èter dal tlèr, la gh' làsa śò al sô fîl ch' al gnarà po' batû dal pèten per schisèr'l atàc al fîl ed trâma 'dla rîga prìma. Rîga dòp rîga la gnarà tisùda la stôfa.
I fîl edla trâma i pólen anca èser 'd piò culòr u 'd diferèint materié, traversèr un p'r òun i fîl 'dl' urdî u piutòst saltèren (tramadûra mìa lighèda) u dupièren (tramadûra lansèda) soquànt.
Matteo Maria Boiardo
Matteo Maria Boiardo (Scandiân, 1441 – Rèz 19 dicèmber 1494) l’é stê un poēta leterê italiân.
Al deṣvîn da ‘na réca e nobîla faméja, l’êra anvōd dal poēta umanésta Tito Vespasiano Strozzi. Armêṣ ôrfen a l’etê ed dêṣ ân, al s’é spustê dal tót a Frêra int al 1476 dóve l’é andê dèinter a la cōrt Estèins dal dóca Ercole II, che da ló l’à ricevû divêrs incâregh polétich cme al gvernatorêt ed Mòdna (dal 1480 al 1483) e còl ed Rèz (dal 1487 fîn a la môrt sucèsa int al 1494). Dotê ed ‘na bòuna educasiòun ed gèner umanéstich, dôp l’inési cun soquânti traduziòun in volghêr dal latèin (Cornelio Nepote, Apuleio) e dal grêch (Erodoto, Senofonte), l’à prudòt dal sô ôvri, sia in latèin ( a s’arcôrden i Carmina de laudibus Estensium (1463 ca.) in unōr di J Este e i  Pastoralia, 10 poeṣèi pastorêli d’ispirasiòun virgiliâna), sia vulghêri, cme la tragèdia Timone, ridusiòun pr’al teâter ‘d un diâlogh dal criticòun grêch Luciano. Mó al só ôvri pió famōṣi în sèins’êter al só cansunêr (dóve al tétol d’ispirasiòun ovidiâna l’ è Amorum libri tres per via ed la só divisiòun in trî léber) ispirê a l’amôr per Antonio Caprara e al poēma erôich ed l’ Orlando innamorato, ch’ l’à ‘vû al mêrit d’unîr la matèria ed Frância osèja i fât famōṣ e erôich di paladèin ed Carlo Magno a còla  ed Bretâgna (da Tristano e Isotta a la têvla rotònda), in ‘na spiegasiòun garbêda e incantêda,  lôgica cun la só cundisiòun d’òm ed l’umanèiṣem sé, mó cun nèti fantasèi e insugnamèint ed l’època fedvêla.
Vōṣ corelêdi
Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da it:Matteo_Maria_Boiardo
Gatti rossi in un labirinto di vetro
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Quél ch'à-j-ò vdû 'l éra cuma 'n gat rós ch'al m pasàva davànti e al sparìva fra i àrbul.}}
Gatti rossi in un labirinto di vetro (Gat rós in un labirìnt ad vēdar) 'l è 'n thriller dal 1975 'd Umberto Lenzi girâ in Spaggna fra Barcelóna e Sitges.
Sunt
Un grup 'd americàṅ in gir par Barcelóna al s cata tut 'd un trat insaplâ in soquànt masamènt da scarésa in dua un manìac vistî cun di impermeàbil rós al masa a scurtlàdi dal dóni śóvni par pò cavàr-ag via 'l òć sinìstar. A vèṅ cupàda anc na pòvra putìna che pò la vèṅ dada da magnàr a i ninèṅ 'd un ciûś. La pulisìa, dòp a n avér-ag capî gnint par dimóndi tèmp, la pénsa ch'al sasèṅ al sia Mark Burton (John Richardson), òṅ ch'al lavóra faghénd dla reclàm e ch'l è rivâ in Catalùgna par catàr la sò amànta, la Paulette Stone (Martine Brochard). Chi lò, dal cant suo, al créd invéci ch'a cupàr la sia stada sò mujér Alma (Marta May), malàda ad néruv.
A catàr la véra l'è la lèśbica 'd culōr Naiba (Ines Pellegrini) par via dna foto fata da una dal vitmi.
Culegamènt estéran
}}
Stienta
Stienta l'è na zità ad 3.010 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Gàiba
Gaiba l'è na zità ad 1.110 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
518 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 518, mo invéci 'l an 518, 't ê da 'ndèr chè) Al 518 (sincseintdeśdòt, cinquecentodiciotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 517 (sincseintdersèt) e 'l vin prìma dal 519 (sincsentdeśnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintdeśdotéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Arvargär
Al Vargàr o Arvargär (Rivergaro in italian) l'é un cumoin italian ad 6.525 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Algebra
{{dialortBlg | dial=Bulgnaiṡ}}
L'algebra l'è 'na pèrt 'd'la siänza dî nómmer cun däl lètter (a, b, c,..) o dî èter simbol druvè par dipénzer dî nómmer brîsa cgnossò. Int'l algebra, l'adiziån, la sotraziån, la multiplicaziån e la divisiån én druvè par truèr al nómmer (al valåur) int'un problema (l'equaziån) quant'an s i cgnóss brîsa.
Cåun l'algebra as pôl azontèr zénc ai dû lè ed saggn cunpâgna (=). , donca al risultè l'è: x = 7. Pió fén:
Quasst as ciama "l'algebra elementèr", o algebra fundamentèl. Ai sré ancåura: l'algebra astratta, l'algebra lineèr, e l'algebra universèl.
L'algebra la pôl èser druvè par truèr la soluziån ed problêm reèl parché äl rêgol fundamentèl äli én cunpâgna a la realtè e pôlen èser däli imâzin dal månd e dî valûr reèl.
Létter d'la algebra
Int'l algebra, l'adiziån z a y (o y e z) l'è scrétta cme y + z. Int'l algebra, la sotraziån z ed y (o y mänc z) l'è scrétta cme y - z.
Int'l algebra, la multiplicaziån y par z (o y o z) as pôl scîver in 4 môd: y × z, y*z, y(z), o yz. Al yz l'è al môd piò druvè ed scrîver dû prodott ed y e z int'l algebra.
Quant a multiplicän un nómmer e 'na lettra int'l algebra, a scrivän al nommer davänti la léttra. Quant al nómmer l'è on, dåpp al nè brîsa un nommer parché s'a multiplicän pr'on as à sänper cal nommer.
Int'l algebra, as divîd: y divîs par z l'è scrétt cme y */* z o y/z. Al y/z l'è druvè piò spass.
Cum as dipénz l'algebra
L'algebra l'introdûs dî diséggn e la formula fundamentèl y=mx+b cåun la b ch'l'è intersechè par y int'al grâfic e la m ch'l'è la pendänza. Sta fòrmula la s'àpplica al curdinè dal cuurdinati dal grâfic o (x,y).
}}
Calt
Calt (Calto in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 865 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Altufrèi
Altufrèi o Artufrèi (Rottofreno in italian) l'é un cumoin italian ad 10.580 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
Lèngva di sègn quebechéśa
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La Lèngva di sègn quebechéśa, scurtèda in LSQ l'è na lèngva di sègn druèda per descòrer dala Cumunitê Sorda in Quebéc (Cànada). Al só còdes ISO 693 'l è fcs. Cla lèngva chè l'è druèda da quel cuma 1.704.500 persòuni.
Noti
}}
San Ṡòrṡ
San Ṡòrṡ (San Giorgo Piacentino in italian) l'é un cumoin italian ad 5.688 abitant in Pruvincia d' Piaṡëinsa.
La Màsa (RO)
La Màsa (Castelmassa in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 4.309 abitànt int la pruìnza ad Ruig. La fa part dla vecia transpadana fraresa, e la zent la dscor ancora in frares.
San Pédar
San Pédar (San Pietro in Cerro in italian) l'é un cumoin italian ad 948 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Castlarân
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE }} Castlarân (Castellarano in italiân) l’é un cmûn ed 14.958 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz e l’é luntân 27 km da Rèz e 25 km da Mòdna.
A's câta lòngh la vâl dal Sècia. L’é stê ed la faméja Canòsa, ch’l'al gh’îva dèinter un lêregh teritôri, dmèj cgnusû cme zôni matéldichi. Int al teritôri a gh’è diferèinti zôni: pianûra, culèina e muntâgna; l’é pugêda insém a dal rôci e crēta scajōṣa. Al j indóstri ed la cerâmica, 'na vòlta in flōra, a se ṣvilópen al d’ed dèinter in còl ch’ al vîn ciamê "cumprensôri dal cerâmichi", che insèm a i cmûn cunfinânt, a’s mèt tra i pió impurtânt pôlo industriêl ed la regiòun.
La stòria antîga
Al nòm Castlarân, l’é prubabilmèint d’urègin latèina e al gniré da Castrum Arii o Dariioséia Castèl o sît furtifichê ‘d Ario o ed Dario, però al pré gnîr ânca da Castrum olerianum (Castèl d’ j ulîv) o da Castrum Arianum (Castèl d’j Ariân) in riferimèint a ‘na colônia ed Longobêrd Ariân ch’ a’s pré èser fermêda ché dôp l’època rumâna.
Mó i schêv ind al zoni ed Campiân e Castlarân (rèst ed fōgh ‘d acampamèint) arfân la preṣèinsa ed l’òm tr’ al XI a l’VII milèni. Ânca se a gh’é di sègn dal j èpochi dôp ‘na particulêra atensiòun a mêriten i rèst relatîv a l’etê dal brounz. In cól peréiod, ind la Pianûra Padâna, a’s vèd nâser un gèner specêl ed pôst: la Teramêra, in particulêr ind al zôni dal pruveinsi ed Rèz, Mòdna e Pèrma.
Dû pôst che s’arfân a la cultûra dal terimêri àn lasê al sègn int al teritôri Castelaranèiṣ, la puṣisiòun geogrâfica di sté dû sît la riṣûlta zò ‘d rególa, in quânt a’s câten generalmèint in pianûra, dal catêdi în stêdi fâti a Rudèja e Castlarân. A Rudèja a s’în catê di sègn relatîv a un pôst céch, més lé cun cêri funsiòun ed contròl, ch’ l’ êra ind la zôna ed l’antîgh castèl e al se ṣvilupêva fôrsi só dû piân. A Castlarân dal catêdi pió destèiṣi e pió impurtânti ind la zôna ocupêda da l’antîgh cèinter insém a la culèina ed sâs côch alvêda da tèra insém al fiòm Sècia. Int al Cèinter Stôrich ed Castlarân, insém a i rèst dal terimêri, în stêdi catêdi testimuniânsi dimòndi sustansiouṣi ed ‘n stâbil preṣèinsa etrósca: a’s trâta ed mûr ed giaròun a sèch urientê secònd i pûnt cardinêl, pcòun ed vêṣ e al pé ed ‘na scudèla céca cun la parôla ertósca Venarnespiturêda insém al fònd. Al pôst al fêva pêrt dal sistêma comercêl e stratègich ed l’invaṣiòun Etrósca vêrs la pianûra Padâna. Incòra pió impurtânt i rèst ed la preṣèina Rumâna, masmamèint a Castlarân e Campiân, che spiêghen ‘na preṣèinsa int al pôst fîn da lèpoca repóblicana (183-27 p. C.)
Castlarân l’é stê un presédi Rumân a difèiṣa ed la vâl per la só puṣisiòun stratègica a guêrdia ed l’imbòch ed la vâl dal Sècia e l’é stê, ânch ind i sècol antîgh, al pôst gióst per al presédi I Longobêrd àn ocupê Castlarân dop la ruvîna ed l'impêr Rumân, intourna a la metê dal VI sècol, ché àn més un presédi militêr, ânca per la ṣvinânsa, in di Apenèin, dal trópi biṣantèini lour aversâri. Ind i musèi ed Rèz în tgnû dacât dimòndi catêdi ed rèst antîgh e tòmbi quêṣi sèimper ed gueriêr, cun êrmi cme adôb mortuâri catê in sté zôni. Tra i rèst ed la crépta ed la cêṣa parochiêl în tgû dacât di capitê che testimònien la cultura di Longubêrd. Ânch i longobêrd cme i Rumân, i Lègor e i Gài àn lasê al sègn dal lōr pusès ind i nòm ed localitê ed la zôna. Cme ad eṣèimpi Farandell dal lomgobêrd Faran ch’al spieghêva che cla zôna l’êra ed puprietê ed la faméja che ghé stêva. I Guaiti da Guaita pôst ed guêrdia. La Brada la desvin da Braida câmp ed la comunitê e fôrsi Gambarata dal nòm ed ‘na famouṣa regîna Longobêrda: Gambara.
La stòria modêrna
Dal 1319 al 1419 (àn ed la deciṣiva ocupasiòun Estèinsa) Castlarân l’é stê pusès ed la faméja di Da Roteglia che tra divêrsi vicèndi la s’é lighêda a la stôria dal paèiṣ. Int al 1432 l’é stê invistî al prém fevdatâri: Jacopo Giglioli, che dôp èser cascê in disgrâsi al s’é masê int la perṣòun ed Frêra.
Sta faméja la mantgû Castlarân fîn al 1732 quând è finî la râsa. De sta faméja în d’arcurdêr, tra chiêter, per divêrs mêrit Sigismondo I personâg ed grând valōr, al gh’à’vû dimòndi incâregh da pert dal fradèl Ercole I, l’à fât fêr per ló, a Frêra, al Palâs ed Diamânt (al diamânt l’êra difâti al sémbol ‘d Ercole I). Sigismondo II, sgnōr dal 1512 al 1560, bòun polétich, l’êra bèin vrû da Emanuele Filiberto ed Savoia e all' Imperadōr Carlo V de Spagna, l’à siēlt Castlarân cme pôst per èser suplî. Al fiōl Filippo sgnōr dal 1560 al 1592, l’êra stê cunsidrê al pió probâbil erêde ‘d Alfonso II d’Este, ûltem Dóca ed Frêra ch’al ghîva mia di fiōl, mó a gh’é stê preferî Cesare d'Este-Montèc, ch’l’êra ed ‘n lénia ‘’bastêrda’’ed la faméja Este, al perché an s’é mìa capî. Carlo Filiberto I (1592-1652) al gh’à ‘vû dimòndi incâregh da i Savoia, l’é stê Cavalêr ed la SS.Annunziata e Cavalêr dal Toson d'Oro, int al 1618 l’à fât publichêr al Constitutioni di S.Martino in Rio, Castellarano e Campogalliano ch’ àn rifurmê j antîgh Statût dal quatersèint.
Ind al ‘stès peréiod, sibèin che al Cardinêl Toschi a ‘s’ în fós interesê, Sasōl al se stâca da la Pēv ed Castlarân. Carlo Filiberto II, (1732-1752), ûltem dal râm Este-S. Martèin. Ind al tèimp dal só gvêren a s’în fât dal trasfurmasiòun a la rôca e la costrusiòun dal famōṣ acvidòt, ciamê despès, ṣbaliând, Rumân. Só incâregh dal Dóca ed Mòdna al fèdev l’é stê pó dê al Bresiân Cûnt Gaudenzio Vallotta (1726-1795), ch’là butêzò bòuna pêrt dal palâs fât tirêr só da còl ch’l’ êra gnû préma. Al palâs l’é stê pó vendû, dôp la scanṣladûra di fèdev da pêrt di Francèiṣ Napoleònich, al Sgnōr Canevazzi l’é pasê a la famèja Casali. Int al lój dal 1944 Castlarân l’à subî di dân sèri da l’incèndi impiê, per rapreṣâlia, dal trópi Tedèschi: în stê bruṣê dimondi fabrichêt int cèinter stôrich tra quî ânch al Palâs, arfât in al 1974.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed  Castellarano trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Tresènta
Tresènta (Trecenta in Italiàn e Tresenta in Venezziàn) l'è na zità ad 3.147 abitànt int la pruìnza ed Ruig.
Paganini horror
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cla mùśica là la n psiva minga èsar tucàda.|Tagline dal film}}
Paganini Horror (Paganini Scarésa) 'l è 'n film ad scarésa dal 1989 ad Luigi Cozzi.
Sunt
La Kate (Jasmine Maimone), na cantànta daśmindgàda da tut, la tōś dal sò amìg Daniel (Pascal Persiano), un spartî inèdit ch'l éra stâ scrit a sò tèmp da Niccolò Paganini, al famōś cumpuśidōr e sunadōr ad viulèṅ genuéś. Vlénd far cuma Michael Jackson cun Thriller, chi lē la decìd ad giràr un vìddeo ad scarésa in dla cà in du 'l éra visû al muśicìsta lìgur, ciamàda la Cà dal sòl, ch'la s cata a Venèsia. La s pòrta sèg i cumpunènt dal sò grup ad fémni, la prudutōra Lavinia (Maria Cristina Mastrangeli) e al regìsta.
La padróna dla vila, Silvia (Daria Nicolodi), la gh cònta la stòria ad Paganini ch'l arév vindû la sò anma a 'l Diàvul p'r al sucès. Inóltar chi lò al s éra fat un viulèṅ ùnic a 'l mónd druànd cuma còrdi al budèli ad sò mujér Antonia. Sunànd cal spartî lè, al cumpuśidōr 'l éra bòṅ ad dascórar diretamènt cun al demòni. Quànd al grup al taca a sunàr la canta, la maledisiòṅ ad Paganini la và a cumpimènt e la Rita (Luana Ravegnini) e Daniel stés i càtan la mòrt. Chi àtar i vrévan scapàr via da 'd là ma i n pōlan minga far-al parchè la cà 'l è anvlupàda ad fóra par na baréra màgica.
In cal méntar in dla sità lagunàra a riva al misteriōś Mr. Pickett (Donald Pleasence), òṅ ch'al cgnós cuma 'l sò bisàchi la mùśica ad Paganini.
Culegamènt estéran
}}
Batmùr
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Batmùr 'l è 'n śōg ch'a gh'piaśìva fèr ai ragasō, e ind un quèlc chèś al s prèv śughèr anc incō, ind un curtîl atéś a 'n mùr: el munédi cìchi ch'i gh'ìv'n in bisàca i putèin, i se psìven tirèr adós a 'l mùr e, caschènd per tèra, i duvìv'n andèr a quacèr la munidèina dl aversàri per psérla vinser. Al stès prinsìpi al ghe cmànda in dal fèr caschèr dal mùr el fifi, a dir i faciutèin, che i ragasō i tìn'n in bisàca cun la sperànsa 'd scambièrn el dòpi cun quìli śèimpi: la fifi ch'la quaciarà quèla dl aversàri, la la vinsarà o anca la catarà su tuti chegli ètri lè per tèra.
Colegamèint estèren
}}
L'harem
{{Metacaixa
Alice in Chains
{{Metacaixa
L'harem
{{Film }}
Alice in Chains
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L'harem
{{CITAZIONE|Sōl un pruféta cuma Marco Ferreri al psiva cuntàr 'l harem... dna dóna.|Tagline dal film}}
In un cameo a gh'è anc Ugo Tognazzi ch'al fà la part ad lò in dla vita ad tut i dè.
Sunt
Durànt na vacànsa a Dubrovnik, c'n un tragatèṅ la i fà catàr insém in dla sò vila e la gh śibìs ad mént'r insém 'n harem a 'l arvèrsa, na fémna da par lē cun soquànt masć 'd intór'n a lē. Al funsiòṅ ad tgnir a drē a i cònt e a i quèi ad tut i dè i èṅ a càrag 'd un sò amìg fnòć, Renato (Michel Le Royer), eunuco mudèran.
Dòp i prim tèmp in dua tut a gira p'r al vèrs giust, e chi tri là i fàn'n a tùran p'r andàr a lèt cun la Margherita, i tàc'n i prubléma parchè i patìs'n al fat 'd a n cmandàr minga cuma i gh'arésan da far esénd di óm. Quànd chi lē la vèṅ custréta a star schisa e a 'l sò pòst, faghénd qvél ch'i gh dgìvan lōr cuma far da magnàr e armàgn'r in pòśa, cun anc Renato ch'a s śònta, la dóna la n in pōl piò e la s tira indrē ma 'l è tròp tard. I tri i la bùtan śò par na scarpàda.
Culegamènt estéran
}}
Downside Up
{{Metacaixa
Alice in Chains
{{CITAZIONE2|Into the flood again, same old trip it was back then, so I made a big mistake try to see it once my way. Am I wrong? Have I run too far to get home? Have I gone? And left you here alone, if I would, could you?|Incóra in dal dilùvi, al sòlit vèć viàś ch'al tórna indrē, acsè a-j-ò fat un śbàli ad c'l àtar mónd, a prōṿ a védar par na vòlta a la mè manéra. Sòṅ-j-a drē a śbaliàr? ò-j-a curs tròp luntàṅ par psēr turnàr a cà? Sòṅ-j-a andâ via? E a t ò lasâ da par tè, s'a 'l vlis, prév-at?|Would?, 1992|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
Gl’Alice in Chains (Aliśa in cadéni) i èṅ un grup rock americàṅ nâ a Seattle in dal 1987. I èṅ, insém a Nirvana, a i Pearl Jam e a i Soundgarden, una dal bandi più famóśi dal gir dal grunge americàṅ. Però, a difarénsa ad chi àtar, la mùśica di Alice in Chains la ténd da piò vèrs 'l Heavy metal ch'a 'l punk rock o a 'l rock psichedèlic. Qvél ch'a i tèṅ unî a 'l grunge i èṅ gl'urìgini (la sità ad Seattle, in dal Stat ad Washington) e i tèst tratâ, cun di téma intruspetìṿ e anc trist.
Gl'Inisi
Al grup al s fórma in dal 1987 da 'l séndri di Alice N' Chainz e di Diamond Lie: Layne Staley 'l è 'l cantànt, Jerry Cantrell al chitarìsta, Sean Kinney al baterìsta e Mike Starr al basìsta. In dal 1989 i s métan 'd acòrd cun qvéi dla Columbia Records e inn dal Luj dal 1990 a vèṅ fóra al prim EP We Die Young (Nuàt'r a murém śōvan) c'n al braṅ ch'a gh dà 'l tìtul ch'al dvènta pupulàr in dal ràddio ch'i traśmétan 'l heavy metal.
'L esòrdi e al sucès
Sémp'r in dal 1990, a véd la luś al prim disc, Facelift cun la hit Man in the Box traśmìsa par MTV. Gl'Alice in Chains i vaṅ in tour e i vèran i cuncèrt p'r i Van Halen e p'r Iggy Pop. In dal 1991 i sònan da 'l viṿ p'r al Clash of the Titans, insém a Slayer, Anthrax e Megadeth.
Dòp avér fat vgnir fóra 'l EP acùstic ciamâ Sap (cun gl'òspit Mark Arm di Mudhoney e Chris Cornell di Soundgarden), cun quàtar braṅ Brother, Got me wrong, Right turn e Am I inside) e na ghost track finàla, in dal 1992 al grup al s fà cgnósar incóra da piò quànd una dal canti lōr, Would?, l'è misa dèntar a la culóna sunòra dal film Singles - L'amore è un gioco (Put - 'l amōr 'l è 'n śōg), dal regìsta Cameron Crowe, ch'al cònta la vita ad soquànt óm put ad Seattle.