cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wonderland - Massacro a Hollywood
Sunt
Al grup al pòrta incòsa in dla sò cà a Wonderland lasànd na part anc a la stéla dal pòran p'r al sò ajùt ma Eddie Nash al capìs subìt ch'in dal cōlp a gh'è insaplâ John Holmes.
Avesàṅ
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Avesàṅ (Avezzano in Itagliàn) l'è na sità ad quarànta-dumìla abitànt ch'la s cata in di Abrùs, la sèsta più granda dla regiòṅ, in pruìnsa dl'Àquila. In dal dialét dal pòst, ch'al s davśìna dimóndi a 'l Napulitàṅ faghénd part di dialét meridiunài ad mèś, la s ciàma Avezzanë.
La s cata in sal mònt Velìṅ in dla Màrsica e in dal 1915 'l à patî òṅ di taramòt più devastànt dla stòria d'l Itàglia, grâd 7.0 dla scalaróla richter, ch'l à cupâ da piò ad trénta-mila cristiàṅ in tut, déś-mila sōl in cal cumùṅ chè, da piò d'l 80% ad qvéi ch'i gh vivìvan. Avesàṅ l'è fra 'l sità decuràdi cun la Mdaja 'd argìnt a 'l mèrit sivìl parchè, in dal 1944, l'è stada la quìnta sità itagliàna p'r i dan patî da i bumbardamènt aleâ.
In sità la racòlta difarensiàda dal rusc l'è dimóndi élta rivànd a 'l 74% a 'l incìrca in dal 2014. Fra i sò piàt più impurtànt a 'rcurdém i gnòc ad patàchi, i "piisci sott'aje coppe" (pés ad lâg cuśinâ a la braś dal camèṅ sóta 'n cóp), i macaròṅ a la chitàra e 'l fujàdi.
Da 'l 2012 al sìndig 'l è Giovanni Di Pangrazio dal sèntar-sinìstra.
Culegamènt estéran
}}
Matélda ed Canòsa
Matélda l’é nêda a Mântva int al 1046 e l’é môrta a Bundèin ed Runcōr (Rezōl) al 24 lòj 1115.
La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.
La râsa
La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân.
Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.
La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva  da i Rè ed Borgògna. Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi).
La râsa di Canòsa la pugêva al sō proprietê ed teritôri e castē, mìa insém a cuncesiòun polétichi o imperiêli, mó al cunquésti dirèti e dal sustansiōşi richèsi alodialis, oséja privêdi, ed la faméja. Îven şlargê i sō bèin préma ed tót cun l'acquést ed tèri o al barât ed bèin (per eşèmpi un castèl in câmbi ‘d un vilâg) cun la mîra ed dêr via di bèin stremnê in favōr ed l’ idèja ed fêr un cèinter ed properietê grôs, mó ânca ‘n’ acôrta gestiòun di matrimòni: i Canòsa indrisêven i só elemèint pió zōven a matrimòni cun j erēd ed faméj ‘d un grêd socêl pió êlt (cme a d’ eşèmpi tra Adalberto Atto e Ildegarda). In pió i Canosiân ēren dal tót dèinter al sistèma che al fêva avèir al cârichi a j òm ed cêşa in câmbi ed bèsi (a gh’êren dal vèiri e prôpri taréfi che pretendîven grôs investimèint ed céfri) e èser a la diresiòun ed ‘na diôceşa, èser a câp ed ‘na canônica, d’ un cunvèint o ed ‘na pēv l’ēra fûnt ed grôs guadâgn e richèsi. I Canòsa ēren ânca di cumpetèint gestōr dal proprietê ed chiêter, despès sgnōr o òm ed cêşa luntân incarichêven la gestiòun di castē e sitadèini che despès an turnêven mai in pusès di properietâri mó continvêven a fêr pêrta dal patrimòni di Canòsa. Soquânt cuntrât fât da Bonifacio prevedîven la "precaria" oséja ‘n'ocupasiòun ed 3 generasiòun in câmbi d’êter bèin, mó dôp a bastêva che l'ocupânt an n’arcambiêva mìa la parôla dêda cun al tgnîres al fédev. A’gh’ēren a la fîn dal vèiri e prôpri sprôpriasiòun viulèinti di bèin vrû: Bonifacio an s'é mìa fât scrópel pió vôlt ed tōr cun al j êrmi al properietê dal cêşi lochêli. Ind al gîr ed soquânti generasiòun i Canòsa, castèl dôp castèl, a gh’îven, ind i bèin privê ed faméja, tót l'êlta Itâlia. Bonifacio la cumincê la só carēra ed cmandânt militêr cun ‘na grôsa batâlia campêla int al 1021 per la sucesiòun e per tóta la só véta é stê dét ch' l’ēra: uomo d'armi forte come un leone, despès al fiânch o in ajót ed l' Imperadôr Corrado II in tóta Eurôpa.
I prém ân
Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja. Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé. Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400). A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.
La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.
I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice. I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.
Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.
La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice. Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).
A la môrt dal Pêpa Leone IX, parèint ed tót dû i genitōr ed Matélda, l’ēra gnû elèt pêpa Vittore II da l’ avtoritê imperiêla. Vést che l’avtoritê dal dō "Canosiâni" e che an gh’era mìa al lôr aleê Leone IX, Enrico III al ciâpa in ustâg Matélda (ed sōl 10 ân) e só mêdra e a i pôrta in Germâgnia, ma dôp un ân al mōr e Matélda la tōrna a Canòsa. A la môrt ed l'imperadōr Enrico III la mêdra Beatrice la sērca ‘na nōva prutesiòun cun al tôr marî e la spôşa Goffredo il Barbuto cuşèin dal Pêpa Leone IX; Goffredo, che al dvèinta al padrégn ed Matélda, l’ēra un ristocrâtich cun la pasiòun dal j êrmi e al j êrti ed la guèra ed carâter cumbatèint, fiōl ed Gozzellone, Dóca ed Lotaringia ch’ l’ é gnû dôp dal pêder ed Beatrice. Al padrégn, per rifursêr al só avtoritê e còl di Canòsa e pr’ an duvèir mìa in sègvit divéder i lōr avèir, l’impòn la prumésa ed matrimòni cumbinê tra i dû ragasō (e cuşèin ed quêrt grêd) Matélda, só fiulâstra, e Goffredo il Gobbo, só fiōl naturêl. Prèst però l'imperadōtor dal "Sâcher Rumân Impêr" l’al custréng a scapêr e ritirêres in Lotaringia, cun còst Matélda e só mêdra în ed nōv da per lōr, mó cun pió properietê.
Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa, ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int  un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa. A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.
Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061,  a sté pûnt în gnû  elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.
Al matrimòni cun Goffredo
In sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al "Sgnōr", cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.
T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.
Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş "Lamberto di Hersfeld") al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp  l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27 fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.
L'umiliasiòun ed Canòsa
Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal 28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv, dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê.
Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû da i fevdatâri ed Matélda  atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.
Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica Enrico IV.
Al matrimòni cun Guelfo V
Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme "Guelfo"), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV. Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: ''Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio''. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: "Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai...". Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.
La vitôria cûntra l'Imperadōr
Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e  tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al "tradimèint dal giovedé sânt", dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di  Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin.
Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la  vâl d'Èinsa, da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.
Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl. Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico, Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.
L'incurunasiòun
Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.
La môrt
Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.
Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa.
J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.
Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia, a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.
Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.
Sît
Sît só Matélda ed Canòsa
Sît dal Cmûn ed Canòsa
21 ed zógn
Al  l'è al 172śum dè dal calendàri gregoriàn (173śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 193 dè a la fin dl'an.
1549 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1549, mo invéci 'l an 1549, 't ê da 'ndèr chè) Al 1549 (milsincseintquarantanōv, millecinquecentoquarantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1548 (milsincseintquarantòt) e 'l vin prìma dal 1550 (milsincseintsinquànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXLIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsincseintquarantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
26 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 26, mo invéci 'l an 26 dop ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 26 (veintsē, ventisei in itagliàṅ, viginti sex in latèin) 'l è al nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 25 (veintsìnc) e 'l vin prìma dal 27 (veintsèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al veintseéśim post.
Al nùmer 26 in dla Chìmica
Al 26 'l è al nùm'r atómic dal fêr (Fe).
In dla śmòrfia ed Napol
In dla śmòrfia, al nùmer 26 al vōl dìr "l'Anèta" (Nanninella in napoletàṅ), damànd ch'a gìsen Annetta in itagliàṅ.
Colegamèint estèren
}}
484
Al 484 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
244 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 244, mo invéci 'l an 244 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 244 (duśeintquarantaquàter, duecentoquarantaquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 243 (duśeintquarantatrī) e 'l vin prìma dal 245 (duśeintquarantasìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXLIV. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al duśeintquarantaquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
IX sécol
Al IX sécol al tōś i an ch'i partìsen col 801 infîn a 'l 900, tolt dàint'r anca lò.
La mummia (film 1999)
{{Metacaixa
1435 (nùmer)
{{Metacaixa
La mummia (film 1999)
{{dialort | dial=Miranduléś}}
1435 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1435, mo invéci 'l an 1435, 't ê da 'ndèr chè) Al 1435 (milquaterseinttreintasìnc, millequattrocentotrentacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1434 (milquaterseinttreintaquàter) e 'l vin prìma dal 1436 (milquaterseinttreintasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDXXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milquaterseinttreintasinchéśim post.
La mummia (film 1999)
{{Film }}
1435 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
La mummia (film 1999)
{{CITAZIONE|La timpèsta la s alvarà. Al cēl al s vrà. Al putēr al s scatnarà.|Tagline dal film}}
1201 (nùmer)
{{Metacaixa
483
Al 483 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
La mummia (film 1999)
La mummia (La mùmia) 'l è 'n film 'd asiòṅ fantàstic americàṅ dal 1999 ad Stephen Sommers, numinâ a i Prèmi Òscar dal 2000 p'r al sunôr mijór. Al gh'à abû dū séguit: La mummia - Il ritorno dal 2001 e La mummia - La tomba dell'Imperatore Dragone dal 2008.
La morte negli occhi del gatto
{{Metacaixa
1201 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1201, mo invéci 'l an 1201, 't ê da 'ndèr chè) Al 1201 (mileduśeintùn, milleduecentouno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1200 (mileduśeint) e 'l vin prìma dal 1202 (mileduśeintdū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCCI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileduśeintunéśim post.
La mummia (film 1999)
'L à muciâ sù da piò ad déś migliòṅ 'd euro in Itàglia, da piò ad sènt-sinquantasìnc migliòṅ ad dòlar in di Stat Unî e quatarsènt-sédas migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca in tut al mónd esénd-an custâ utànta.
Sunt
In d'l Egìt antìg dal 1290 prima 'd Crist, al prevòstar Imhotep (Arnold Vosloo) al gh'à na relasiòṅ cun la mujér dal faraòṅ Seti I (Aharon Ipalé), la Anck-su-Namun (Patricia Velasquez). Quànd qvést chè al i bèca, chi lōr dū i al cópan ma pò anca lōr i faṅ na bruta fiṅ. A Imhotep a gh vèṅ tajàda via la léngua e pò al vèṅ saplî viṿ insém a dimóndi scaravàś ch'i màgnan la carna.
1201 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
La morte negli occhi del gatto
{{Film }}
La mummia (film 1999)
Sunt
Trimìla an dòp, in dal 1923, la studióśa Evelyn Carnahan (Rachel Weisz) e sò fradèl Jonathan (John Hannah) i vàn'n a Têb tgnénd a drē a na mapa che lò 'l iva fargâ a 'n ex suldâ americàṅ, Rick O'Connell (Brendan Fraser), ch'in cal mént'r al s catàva in parśòṅ. Par salvàr-as da l'impicagiòṅ, Rick al fà 'n pat cun l’Evelyn par purtàr-la in dla sità 'd Hamunaptra che lò al sà in du l'è.
Nùmer etagonèl sentrê
{{Metacaixa
La morte negli occhi del gatto
{{CITAZIONE|La mòrt la n vōl dir gnint par la bistiàsa cun nóṿ viti!|Tagline dal film}}
La mummia (film 1999)
Culegamènt estéran
}}
Nùmer etagonèl sentrê
{{dialort | dial=Carpśàn}} Al nùmer etagonèl sentrê 'l è 'n nùmer poligonêl saintrê ch'al figùra 'n etàgon conpòst da di pùnt (el só unitê), mìs in fila tùt 'd intór'n a 'l ùnic punt ch'a gh'stà in dal mèś e cun soquànt èter etàgon fat sàimper dai punt, ch'i gh'giren incòra 'd intòren.
La morte negli occhi del gatto
La morte negli occhi del gatto (La mòrt in di òć dal gat) 'l è 'n film ad scarésa gòtic dal 1973 'd Antonio Margheriti che però al s firma cuma Anthony Dawson.
1484
Al 1484 (MCDLXXXIV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Nùmer etagonèl sentrê
Proprietê
Per un nùm'r intēr n ≥ 1, 'l n-éśum nùmer etagonèl sentrê 'l è pèra a: Soquànt nùmer etagonèl sentrê gl'ìn: 1, 8, 22, 43, 71, 106, 148, 197, 253, 316, 386, 463, 547, 638, 736, 841, 953, 1072, 1198, 1331, 1471, 1618, 1772, 1933, 2101, 2276, 2458, 2647, 2843, 3046, 3256, 3473, 3697, 3928, 4166, 4411, 4663, 4922, 5188, 5461, 5741, 6028, 6322, 6623, 6931, 7246...
Colegamèint estèren
}}
1748
Al 1748 (MDCCXLVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
266
Al 266 (CCLXVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
Brabànt Setentriunàł
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
La morte negli occhi del gatto
Fra i prutagunìsta dal film i gh'èṅ la Jane Birkin e sò marè Serge Gainsbourg, qvéi dla canta spurcaciòna Je t'aime Moi non plus dal 1969. La bèstia dal film invéci la n è àtar ch'al gat ad Margheriti stés, Mushi.
Sunt
In dal castèl scuséś ad Dragstone, ch'l è dla Lady Mary MacGrieff (Françoise Christophe) e ad sò fiōl Lord James (Hiram Keller), a riva 'n dè la Corringa (Jane Birkin), anvōda dla dóna e fiōla ad sò surèla Lady Alicia (Dana Ghia), parchè casàda via da 'l culéǵ. Sò sia la s è fata 'l amànt in dal dutōr Franz (Anton Diffring).
In dal castèl dla famìja a s diś ch'a gh sia un quèl maladî: se òṅ di Macgrieff al masìs òṅ ch'al gh'à al sò stés sangṿ, al dvintarà un vampîr. Soquànt dè dòp 'l arìṿ dla Corringa a vèṅ pròpria cupàda sò màdar e pò anc un sarvidōr. La ragasōla la pénsa subìt ch'al masadōr al pòs'èsar sò cuśèṅ James. Sōl in un secónd tèmp la taca a crédar ch'la gh sia in mèś la Lady Mary. Par scapàr via da lè, la śóvna la s lóga in di piàṅ ad sóta ma lè la gh cata 'l sasèṅ, qvél véra.
Culegamènt estéran
}}
Brabànt Setentriunàł
Al Brabànt Setentriunàł all'è vòina dàl dòdas pruìnsi dl'Ulànda, la püsä a Nord. La g'ha 2.462.188 abitänt (2011) e la sò capitäla all'è 's-Hertogenbosch (Boscoducale in Itagliàn).
La pruìnsia all'è la püsä indüstrializà d'la nasiòn.
Ligamm ad föra
}}
VIII sécol
'L VIII sécol al tōś i an ch'i partìsen col 701 infîn a 'l 800, tolt dàint'r anca lò.
Ti ho visto uccidere
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE|Ninsòṅ 'l arév cardû a qvél ch'l'à vdû cla nòt là... minga la pulisìa... minga i sò amìg... ninsòṅ a part al sasèṅ stés!|Tagline dal film}}
Diàvul dla Taśmàgna
{{Metacaixa
Ti ho visto uccidere
Ti ho visto uccidere (A t ò vdû masàr) 'l è 'n thriller dramàtic americàṅ dal 1954 ad Roy Rowland girâ in Califòrgna in biànc e négar. 'L è stâ scrit par Chester Erskine ch'l à anc prudót la pelìcula.
Sunt
La Cheryl Draper (Barbara Stanwyck) l'è na mistra laureàda in achitetùra. Na nòt la s déśda e par la fnèstra la véd 'n óm ch'al stà in dal palàs darènt a 'l suo strusàr na dóna. La Cheryl la cònta tut a la pulisìa ma quànd chi lōr i vàn'n in d'l apartamènt dal sgnōr Albert Richter (George Sanders), scritōr sénsa sucès ad lìbar ch'i pòrt'n avànti gl'idéi dal nichilìśum, i n gh càtan gnint parchè chi lò 'l iva bèla lugâ 'l cadàv'r in un baùl in 'n apartamènt vōd lè davśèṅ. Al tenènt Lawrence Mathews (Gary Merrill) 'l è sicûr ch'la dóna la s sia insuniàda incòsa.
Diàvul dla Taśmàgna
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Ti ho visto uccidere
Sunt
La Cheryl la và avànti listés cuma 'n bric e la s fà vèrar cun na scuśa 'l apartamènt 'd Albert méntar lò 'l è via. Su 'n tàvul la mistra la véd i dū buclèṅ dla vitma e la i pòrta via par far-i véd'r a Lawrence ma quànd la gh i dà lò al gh diś che Richter 'l iva in cal méntar denunsiâ 'l furt e che gl'urcèṅ i ér'n ad sò mujér mòrta in Germàgna prima che lò 'l andìs a star in di Stat Unî dòp avér scanślâ 'l sò pasâ da naśìsta.
Diàvul dla Taśmàgna
Al diàvul dla Taśmàgna (nóm sientìfic Sarcophilus harrisii, Diavolo della Tasmania in itagliàṅ), cgnusû anc cuma diàv'l ursét, 'l è 'n mamìfar marsupiàł ch'al viṿ in dl'ìśula dla Taśmàgna dòp èsar sparî da l'Austràglia tri-mila an fà par cólpa di ding.
Ti ho visto uccidere
Sunt
Méntar Lawrence al taca a 'ndàr fóra a séna cun la Cheryl, in un parc a vîṅ catâ 'l còrp nûd dla dóna cupàda cla nòt là. Albert, ch'l è drē a spuśàr-as cun na dóna pîna 'd bèsi, al taca a mandàr-as dal létri, druànd la màchina par scrìvar dla Draper, cun scrit insìma „A t ò vdû masàr“ faghénd finta ch'i sìan dla mistra par far-la pasàr par n'insiminìda ch'la gh dà sèmp'r adòs e che dònca la gh'à da èsar farmàda. Al capitàṅ Donnelly (Harry Shannon) al decìd ad mandàr-la in manicòmi par curàr-la e par tgnir-la 'd òć p'r un sèrt perìud.
Culegamènt estéran
}}
Diàvul dla Taśmàgna
'L à ciapâ 'l sò nóm da i culuniśadōr ch'i daśvgnìvan da l'Európa par via dal sò culōr négar, da 'l fat ch'al gira specialmènt ad nòt, da i sîg ch'al fà ch'i śēl'n al sangṿ e parchè 'l gh'à 'n cumpurtamènt dimóndi rabî.
Descrisiòn
'L è dimóndi difìcil che cal mamìfar chè al pòsa pasàr gl'utànta cm ad lunghésa mént'r al sò péś in gèn'r al và da i nóṿ a i dódas chilo. Al fémni i èṅ più pìculi di masć dal 20% cuntànd qvéi ch'i gh'aṅ i an cumpàgn. Al sò pēl 'l è tut nég'r a part na màcia biànca su 'l pèt ch'la pâr na mèśa-luna.
A s trata dna bèstia ch'la magna da tut, specialmènt la carna dal carógni o dal bèsti ch'i gh'aṅ quèl e dònca i èṅ débuli. La sò cóa, lunga 25 cm, la spusa dimóndi par via dna giàndla ch'la gh'à 'd dèntar. Al fémni i vaṅ in èstar na vòlta 'l an, in gènar fra Favràr e Mars. Al masć al gh và adrē e al la mónta dimóndi vòlti in dal gir ad sinc/siē dè pò al la tîṅ 'd òć par far in manéra ch'la n s faga minga dar da di àtar diàvui cuncurènt. Al fémni, da 'l cant lōr, i èṅ piutòst difìcii, i sarnìs'n i masć più grand e grôs.
Da 'l 1995 al diàv'l ursét 'l à patî un brut mâł cuntagióś, al càncar dla fàcia dal diàvul, ch'al 'n à fat fóra dimóndi, tant ch'adès l'è na spéce prutéta da 'l guèr'n austragliàṅ.
Billy Connolly
{{metacaixa
{{dialort|dial=Miranduléś}}
Pàd'r ad sinc fiōi, dū abû da la prima mujēr Iris Pressagh e tri da la secónda, l'atōra Pamela Stephenson, in dal 2014 'l à dit 'd èsar malâ 'd parkinson.
Àtar prugèt
}}
An 1930
I an 1930, ciamê an Trèinta, i ìn chi déś an ch'i partìsen da 'l 1930 infìn a 'l 1939 ciapê dèinter.
Jennifer Jason Leigh
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Rondônia
Rondônia (in Portoghês: Estado do Rondônia) l'è voin d'i 26 Stä Federäi dal Brasil. Al cunfëina a Nord cun l'Acre, a nord cun l'Amazonas, a est cul Mato Grosso e a sud cun la Bulivia. La sò capitäla all'è Porto Velho.
Jennifer Jason Leigh
La Jennifer Leigh Morrow, cgnusùda méj cuma Jennifer Jason Leigh (Los Angeles, 5 ad Favràr dal 1962), l'è n'atōra americàna.
Rondônia
In dal 2010 al g'hava 1.590.011 abitänt e 'na süparfìs ad 237.576,167 km2.
Jennifer Jason Leigh
L'à tacâ la sò caréra faghénd di telefìlm in di an Stanta. P'r al film America oggi l'à vins un Golden Globe e la Cópa Volpi a 'l Fèstival ad Venèsia mént'r in dal 2016 l'è stada candidàda a i Prèmi Òscar cuma atōra minga prutagunìsta p'r al film The Hateful Eight ad Quentin Tarantino.
Culegamènt estéran
}}
1000 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 1000, mo invéci 'l an 1000, 't ê da 'ndèr chè) Al 1000 (mil, mille in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 999 (novseintnovantanōv) e 'l vin prìma dal 1001 (mileùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt M. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miléśim post. 'L è 'l decim sintunèr, gnend dòp dal nôn e prìma edl undicéśim. In dal sistéma decimèl 'l è 'l prim nùmer a tōr 4 ciffri, gnend dòp dal 999.
Colegamèint estèren
}}
482
Al 482 'l è 'n an edl V sécol dal Calendàri gregoriàn.
22 ed zógn
Al  l'è al 173śum dè dal calendàri gregoriàn (174śum in di an biśestìl); a gh vólen incòra èter 192 dè a la fin dl'an.
Me&Te
Me&Te (ciamê anch ci00ni) l'è un canèl ed YouTube, tgnû a drê da dû ragàz (secònd quel ch'a gh'è scrétt in dla sô pàgina ed YouTube). I vìdeo dal canèl i én tótt di pèz ed félm in-duv i gh'an tòt via la vós e i n'an méssa un ètra.
Dimòndi interesànt i én i 9 vìdeo ed Pingu completamèin rifàt in dialètt mudnés: in sti video chè al pinguìn e tótt i èter personàg' i descòren in dialètt, in un ambièint da réder. I vìdeo ed Pingu i én stê vést pió ed 1.300.000 vòlti; s'as zùnten anch i vìdeo ménga dal pinguìn, as riva ech i video dal canèl tótt insèm i én stê vést un miòun e mez ed vòlti. Cun pió o meno 3.000 fan in dla sô pàgina ed FaceBook, i én ed sicùr un di pió gnussû grópp ed dopiatór in dialètt mudnés dal Web.
Ligamèint ed fóra
Canèl in dal Youtube
1485
Al 1485 (MCDLXXXV in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Out of Time (film 2003)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cuma fà't a risólvar 'n umisìdi quànd tut al próvi i pòrt'n a tè?|Tagline dal film}}
Out of Time (A tèmp scadû) 'l è 'n thriller 'd asiòṅ dal 2003 ad Carl Franklin.
A 'l cìnema 'l à muciâ sù da piò ad sinquànta-sinc migliòṅ ad dòlar esénd-an custâ sinquànta.
Sunt
Matthias Whitlock dit Matt (Denzel Washington) 'l è 'l cap dla pulisìa in un pìcul sèntar dla Flòrida. Durànt n'uperasiòṅ cónt'r al tràfic dla dròga chi lò al pòrta via di bèsi e di àtar quèi ùtii a 'l boss malavitóś Scarcetti, próvi ch'i sarvirésan par cundanàr-al. Al sò matrimòni cun la culéga Alex Diaz-Whitlock (Eva Mendes) 'l è in criśi, esénd drē a far al carti par la separasiòṅ, ma Matt al s cunsóla listés cun l’Ann Merai Harrison (Sanaa Lathan), la mujér 'd un pulisiòt sò amìg, Chris (Dean Cain), ch'l è sòlit piciàr-la.
Un dè l’Ann la pòrta sèg Matt da 'n dutōr parchè la gh'à 'n càncar e 'l mèdag al gh diś ch'a n gh'è più gnint da far, la purà scampàr siē méś incóra o śò da 'd lè. Dastrùta da 'l dutōr, la dóna la decìd ad cambiàr al benefisiàri dla sò asicurasiòṅ su la vita, scanślànd sò marè e miténd invéci al sò amànt Whitlock. Da 'l cant suo, par jutàr-la, Matt al decìd ad purtàr via i bèsi sequestrâ a Scarcetti par pagàr un viàś dla sperànsa in na clìnica in Śvisra in du i gh'aṅ dal curi sperimentàli ma a l'óra d'l apuntamènt la dóna la n s preśénta briśa.
Matt al decìd 'd andàr da l’Ann, pinsànd 'd èsar stâ fargâ, ma méntar 'l è drē a guardàr s'a gh'è qualchidòṅ dèntar, na vśina 'd cà, la sgnōra Anderson (Peggy Sheffield), la 'l véd e 'l pulisiòt al lasa pèrdar andànd via. Al dè dòp però al vîṅ a savēr ch'i Harrison i èṅ mòrt bruśâ in cà tut brustlî durànt 'n inséndi dulóś. L’Alex la taca a far dgl'indàśin e 'l suspetâ nùm'r òṅ 'l è pròpria sò marè par via dl'asicurasiòṅ, dal fat ch'la vitma l'éra la sò amànta e ch'l è stâ vdû giràr lè dintórar la sira dl'inséndi. Matt la sà ch'al gh'à da catàr al sasèṅ in présia e lugàr al próvi cónt'r ad lò anc parchè 'l è stâ infnuciâ par bèṅ, l’Ann la n gh'iva minga 'l càncar.
Culegamènt estéran
}}
268
Al 268 (CCLXVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal III sécol dal Calendàri gregoriàn.
Questioni di famiglia
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Tut al famìj i gh'aṅ i sò prubléma... I Burnett qualchidòṅ da piò.|Tagline dal film}}
Questioni di famiglia (Questiòṅ 'd famìja) l'è na cumèdia dramàtica americàna e austragliàna dal 2011 dla Vivi Friedman, vguda fóra prima ch'la murìs 'd càncar 'l an dòp a quarànta-quàt'r an.
1775 (nùmer)
{{Metacaixa
Questioni di famiglia
Sunt
Jack Burnett (Dermot Mulroney) al viṿ in na sitadìna d'l Ohio e 'l è impiegâ in dla dita 'd Harv (Evan Handler), al sò cap, ch'l al fà lauràr in còpia cun la Nina Fouts (Gabrielle Anwar), na dóna sénsa cōr. A cà 'l óm al gh'à di prubléma cun la sò famìja parchè i èṅ sémp'r adrē a quistiunàr-as. Cun sò mujēr, la Bunnie (Hope Davis), al fà fadìga a dascórar inót'r al n s cumpatìs pròpria briśa la màd'r ad lē, l’Ilene (Jane Seymour), ch'la gh'à da vgnir a star lè fra pôc dè. Sò fiōla, la Kelly (Britt Robertson), l'è na śuvnòta 'd darsèt an vulgaròta ch'a gh piàś dascórar 'd buchèṅ e andàr in gir tuta scalvìda tant ch'la s bèca da spés c'n al sò śmèl Eric (Max Thieriot), un cristiàṅ sfegatâ ch'al s divertìs a sparàr par śōg a 'l pulìgun insém a 'l reverénd Diggs (Keith Carradine). Chi lò 'l è 'n prēt ch'al gh'à 'l visi 'd fumàr dla marijuana, purtàda via cun 'l ingàn a 'n ragàs spavintâ da i sò dascōrs su i pcâ, Andy Porter (Steven Grayhm).
1775 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1775, mo invéci 'l an 1775, 't ê da 'ndèr chè) Al 1775 (milsetseintestantasìnc, millesettecentosettantacinque in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1774 (milsetseintestantaquàter) e 'l vin prìma dal 1776 (milsetseintestantasē). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDCCLXXV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milsetseintestantasinchéśim post.
Èter progèt
}}
Questioni di famiglia
Sunt
Un dè, méntar Jack 'l è a lauràr, la Bunnie la gh'à 'n incidènt durànt na gusàda in dal cèso c'n al sò vśèṅ 'd cà, Simon Krebs (Chi McBride), un négar ch'al gh'à 'n śuvnòt da crésar, Josh (Evan Ross). Ciucànd la tèsta par tèra la dóna la finìs a 'l uśdàł e pò, quànd la s armét, la pèrd la memòria, la s arcòrda sōl in fiṅ a i tèmp ad quànd l'éra sōl la muróśa 'd Jack e dònca incóra dimóndi inamuràda. Jack al gh'à di prubléma a turnàr-'g insém cuma na vòlta anc parchè al gh'à sèmp'r in tèsta la sò segretària, l’Alicia Bouche (Christina Hendricks), che la Nina la vrév lasàr a cà.
In séguit Eric al dvènta amìg 'd un punk ciamâ Paul Stukey (John Patrick Amedori) méntar la Kelly, ch'la n sà minga ch'al sò muróś sparî, Bobby Overmier (Christopher Bradley), 'l è stâ vitma dna daśgrasìa par cólpa 'd un śghirét finénd impicâ a 'n àlbar in dal méntar ch'al s fava na pugnéta, la s davśìna a na lèśbica ch'la và a scóla cun sò fradèl, la Mitzy (Madeline Zima), e ch'la gh'à na relasiòṅ cun la sò insgnànta 'd stòria, la prufesurésa Delbo (Selma Blair).
Culegamènt estéran
}}
Madòna d'la Funtä
{{Metacaixa
All'è ciamä anca sulamëint Madòna d'la Funtä.
1202 (nùmer)
{{Metacaixa
Madòna d'la Funtä
Storia
Al santüäri l'è stä custrüì visëin a l'Ada in dal secul XIII. I pascadù i'hann decìs da ciarcä la prutesiòn ad'la Madòna. La tradisiòn la dìs ca gh'è una funtä picëina cun l'acqua miraculusa.
1202 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Madòna d'la Funtä
Ligamm ad föra
}}
1202 (nùmer)
Al 1202 (miledūseintdū, milleduecentodue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1201 (miledūseintùn) e 'l vin prìma dal 1203 (miledūseinttrī). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MCCII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al miledūseintdūéśum post.
Marsillargues
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Marsillargues (a s léś 'Marsijàrg') 'l è 'n cumùn ed 6172 abitànt in dal sùd edla Fraṅsa, na vintàina 'd kilòmeter piò in sà da Montpelié, in dla regiòun dla Lengvadòca-Rusijòun, dipartimèint edl Hérault, Cantòun ed Lunel. Al só sindeg 'l è la sgnōra Bernadette Vignon.
Plaśma
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Ceṡa Catòlica
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Plaśma
La manéra più fàcila par generàr dal plaśma la cunsìst in dal métar dal gas sóta a 'n camp lètro-magnètig fòrt abàsta.
Culegamènt estéran
}}
Ceṡa Catòlica
La ricunusa al primä dal Papa, véscuv ad Ruma.
La sed üficiäla ad la Ceṡa Catòlica a l'é la Citä dal Vatican, un stàt picin a bòta (admè 2 km2), dëintar la citä ad Ruma.
Ligamm ad föra
Sid üficiäl ad la Ceṡa Catòlica Italiana
}}
Batâlia ed Lusêra
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
La Batâlia ed Lusêra (Battaglia di Luzzara in italiân) l'é sucèsa al 15 d'agòst 1702, al tèimp ed la guèra ed sucesiòun spagnôla e l'à vést ed frûnt j eşêrcit frânco-spagnôl, al cmând dal Dóca ed Vendôme (Luigi-Giuseppe) e austriàch, al cmând dal Prîncip Eugenio Savoia-Soisson. A la fîn tót dû i quistiunânt àn dichiarê la vitôria insém a cl' êter.
Al 12 lój ed cl'ân còl ch' al dvintarà al nōv rè de Spâgna, Filippo V, che alōra al gh'îva deşnōv ân, l'é rivê in Itâlia al cmând 'd un brèt ed suldê spagnôl (cîrca 2.000 òm), per difènder i pusès spagnôl in Itâlia, al 's unés aşvèin a Cremòuna cun l'armêda dal Vendôme, fôrta ed cîrca 30.000 òm, dóve a s'é zuntê ânca un êter gróp ed suldê spagnôl cmandê dal Gvernadōr ed Milân per cûnt ed la Spâgna, Prîncip ed Vaudémont.
L'armêda frânco-spagnôla la mirêva a fêr in môd che j imperiêl an ciapésen mìa 'd asèdi la furtèsa ed Mântva. Acampê aşvèi a Sailetto ('na frasiòun ed Suşêra, Mântva), al prîncip Eugenio ed Savoia l'à savû da i só infurnadōr ed la preşèinsa ed l'armêda nemîga e, tôt vìa subét al câmp, l'é rivê adôs a i frânco-spagnôl e, vêrs al trèi dal dôp mezdé a j à atachê mèinter êren incòra a drê marcêr. I cumbatimèint în stê piotôst viulèint, în andê avânti fîn a nōv' ōr ed sîra e i môrt d' j austrìach în stê di pió ed quî di frânco-soagnôl. Al dé dôp ciaschedòni dal dō trópi in lénia as în vantdi ed la vitôria, ch' l' é stêda festegêda cun dal mèsi ed ringrasiamèint sia a Vièna che a Parîg. I dû eşêrcit a s'în fât frûnta sèinsa cumbâtres fîn a novèmber, quând tót dû j eşêrcit àn lasê la zôna per i quartêr invernêl. A pêrt savèir chi à vînt, l'é un fât che i frânco-spagnôl a gh' l' àn mìa cavêda a liberêr Mântva da l'asèdi e j austríach a s'în mìa ritirê dal sô puşisiòun.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
1486
Al 1486 (MCDLXXXVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Peter Steele
Peter Steele, Peter Thomas Ratajczyk l'è al sò nóm vér, (Brooklyn, 4 ad Śnar dal 1962 – 14 'd Avrìl dal 2010) l'è stâ un cantànt e basìsta americàṅ mèmbar dal grup Gothic metal Type O Negative.
La vóś ad Steele, cun un tìmbar dimóndi bas, 'l è òṅ di sò ségn distintìṿ (insém a 'l altésa, du mètar) ch'l'iva réś ùnic al stil dal grup in du 'l iva sunâ.
Biugrafìa
In dal 1979 al mét sù un grup ciamâ Fallout insém a Josh Silver, John Campos e Louie Beateaux ma al fà gnir fóra sól un sìngul e pò lì lōr i s mòlan in dal 1982. Sèmpar in c'l an lè, al fà 'n àtar grup cun Beateaux, i Carnivore, na band speed/thrash metal e Peter al scriv anc i tèst ch'i dascóran ad guèra, religiòṅ, rasi e còntra al dóni.
La band la fà gnir fóra un disc umònim in dal 1985 e 'n àtar ciamâ Retaliation ma 'l è un fóg ad paja anc quést e i Carnivore i s dìsfan du an dòp.
In dal 1989, insém a Silver, Sal Abruscato e Kenny Hickey al mét sù 'n àtar grup metal, i SubZero, ma 'l è custrét a cambiàr-ag nóm parchè a gh 'n éra bèla òṅ ch'al s ciamàva acsè.
Al nóm nóṿ 'l è Type O Negative e 'sta vòlta al ròbi i gìran p'r al vèrs giùst. Al grup al fà gnir fóra siē àlbum ad studi e du racòlti prima ad dla tragèddia ch'la cùlpis al cantànt: al 15 'd Avrìl dal 2010 i vènan fóra dal vóś ch'i dìśan che Steele al sia mòrt p'r un atàc al cór. Al tastérista dal grup, Josh Silver, purtròp al diś ch'l è véra.
In d'l Agóst dal 1995 'l à fat scalpór parchè 'l iva puśâ nud par la rivìsta Playgirl.
cun i Type O Negative
}}
Nùmer otagonèl sentrê
{{Metacaixa
Colegamèint estèren
}}
Cougar
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
La Cougar (ch'a vōl dir “Puma” in Emigliàn, a s lèś /ˈkuːɡə/ in Ingléś) l'è na dóna madùra ch'in dal gèrg americàṅ e britànic la dà la casa a i masć śōvan e ch'la s cumpòrta cuma na magna-óm. La paròla l'è stada druàda in cla manéra chè par la prima vòlta in Cànada. In Itàglia i li ciàm'n anc tardóni o panteróni.