cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vung Tau
Vung Tau (Vũng Tàu in vietnamais) l'è un cumòn ad 322.873 abitìnt, Ba Ria-Vung Tau Vietnam.
Dmànga
La dmànga l'è il setum e l'Ûtum dé d'la stmèna.
Toronto
Toronto l'è na sitê ad 4.203.281 abitant in Cànada. L'è la premma sitê in Cànada par abitant.
A lè al cumoin c'al g'ha püsè indüstri, in Cànada.
219 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 219, mo invéci 'l an 219 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 219 (duśeintdeśnōv, duecentodiciannove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 218 (duśeintdeśdòt) e 'l vin prìma dal 220 (duśeintvèint). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al duśeintdeśnovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Caùrs
Caùrs (Caorso in italian) l'é un cumoin italian ad 4.511 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Caminä
Caminä (Caminata in italian) l'é un cumoin italian ad 318 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa. Al prèm da znär dal 2018 as täca a Nibiàn e a Pügrèra, par dà vita al nou cmoin ad Alta Val Tidone.
Aśèca-garbùj
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Aśèca-garbùj 'l è 'n scutmàj piupê adós a 'n avochêt dal lechéś, dèint'r in dal romàṅś e-stóric di Promès e-Spōś dal Manśòun. A catòm cal persunàǵ chè in dal III capìtol dal romàṅś, quand la mèd'r Agnēś edla Lucìa l'al tōś in bâl perchè la crèd che da òm ed lēǵ, chilò al sapia catèr la manéra 'd maridèr i só śóven anc se 'l curê don Abòndi al 'n vōl briśa. Dòunca l'Agnēś la spedìs al Rèins in sitê, in dû 'l stà 'd cà 'l avochêt, perchè al s faga cunsilièr. 'Rivê là da ló, al Rèins al gh'lasa quater capòun in cumpèins a la serva edla cuśèina, che acsè l'al pōl fèr intrèr in dal stùdi edl avochêt: chilò al pêr subìt gintîl, umàṅ, vers al Rèins, e anc al gh'lēś na grida ch'la fà pròpia a 'l só chêś. Mo mia trop in là, al Rèins al gh'fà capìr che lò 'l è la vìtma 'd un brùt tîr dal potèint don Rodrîg. 'N'l ìs-el mai dìt! 'L avochêt al n'in vól mia savér ed jutèr un pover galantòm ch'al n's cata mia dala stèsa banda dal potèint: « Serva, dê-gh bèin indrē la roba ch'l ìva purtê in sà, che mè a 'm in lêv el màṅ! » al siga subìt in dla cuśèina per mandèr via ded lè al Rèins. Più in là in dal romàṅś difàti, in dal V capìtul, a s cata n'ètra volta 'l Aśèca-garbùj in dla cà dal potèint don Rodrîg, in cumpagnìa di só amìg e pera, dintór'n a la só tevla, ch'a n'gh'pêr vera 'd dir sàimp'r ed sè a chi gh'cmànda dabòun.
Noti e referèinsi
}}
Piccola peste torna a far danni
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Junior 'l à catâ na jutànta sò para.|Tagline dal film}}
Piccola peste torna a far danni (La pìcula pèsta la tórna a far di dan) l'è na cumèdia americàna dal 1991 ad Brian Levant, séguit dal film Piccola peste dal 1990.
Al film 'l à fat sù da piò ad trénta-dū migliòṅ ad dòlar e al gh'à abû un tèrs capìtul in dal 1995, Piccola peste si innamora.
Sunt
Dòp ès'r-as divìś da sò mujér, Ben Healy (John Ritter) al spatìna insém a sò fiōl Junior (Michael Oliver) in Òregun par tacàr na vita nóva, sprand anc che sò fiōl al s méta a rigàr drit parchè 'l è na pèsta. Soquànti dóni divursiàdi i bùtan 'l òć su c'l óm lè turnâ lìbar ma Junior al n vōl minga e al s mét in mèś par paràr-li via. Ma a gh 'n è una ch'la n s fà briśa da na banda, la Lawanda Dumore (Laraine Newman), na dóna dimóndi putènta esénd la sindichésa dla sità e anc pruprietària dna banca.
Junior in cal mént'r al taca a 'ndàr a scōla e là al s questióna c'n un ragàs più grand ad lò buciâ a rót ad còl, Murph (Eric Edwards), e anc cun na putìna ch'l'è incóra più dasgustóśa 'd lò, la Trixie Young (Ivyann Schwan), fiōla d'l infarméra dla scōla, l’Annie (Amy Yasbeck). Destîṅ a vōl che lē e Ben i s 'namóran.
Culegamènt estéran
}}
Un piccolo grande eroe
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dal vòlti la fòrsa e 'l curàǵ i tōśan na fórma ch'ta n t aspèt minga.|Tagline dal film}}
Un piccolo grande eroe (Un pìcul grand eróe), cgnusû anc cuma Tra l'incudine e il martello (Fra 'l lancùśan e 'l martèl), 'l è 'n film dramàtic dal 1993 dl'Ann Turner girâ c'n un budget stimâ ad quàtar migliòṅ ad dòlar austragliàṅ.
L'òpra la cata spunt da na serie ad racònt dal scritōr Alan Marshall.
Sunt
In d'l Istâ dal 1910 in d'l Outback in Austràglia, Alan Marshall (Alexander Outhred), un śōvan ad quatórd'ś an malâ ad poliumielìt, 'l è custrét a giràr c'n al férli sót a i bras ma 'l sò sógn al sarév qvél ad dvintàr brâṿ a 'ndàr a cavàl cuma 'l sò ìdul, al cowboy sulitàri East Driscoll (Russell Crowe) ch'l i tira anc sù. Da 'l cant suo chi lò al taca na relasiòṅ da scàndal cun la Grace McAlister (Charlotte Rampling), na dóna ingléśa più granda 'd lò e bèla spuśàda c'n al fatōr Charles (John Rafter Lee).
Alan 'l è cuntènt che East 'l àppia catâ 'l amōr ma chi lò al s è rót e al vōl ch'la sò amànta la mulìs al marè par scapàr via sèg. Ma lē la n cata mia 'l curàǵ e lò al sparìs ad nòt narvóś mat insìma a 'l sò cavàl. La matìna dòp Alan 'l al cata par tèra frî esénd cascâ śò durànt al galòp parchè al n éra gnanc bòṅ ad tgnir-as sòdi in sla sèla da 'l tant ch'l éra imbariàg pódag. Al ragàs al s fà càrag ad dmandàr ajùt ma East 'l è ardùt tròp mâł par turnàr cuma prima.
Culegamènt estéran
}}
Prémma guèra mundièl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Bulgnaiṡ}}
La prémma guèra mundièl o Gran guèra l'è durè dal 28 ed lòj dal 1914 fén al 11 nuvänber dal 1918. I murén in ôt migliòn ed suldè in tott al månd.
Uréggin
La guèra la taché quand Frances Ferdinand, qual ch'la veva d'advinter imperadåur d'Austria-Ungherî, fò mazè da un studänt serb a Sarajevo. I tugnén i fén la guèra prémma cåntra la Serbia.
Quî chi fénn la guèra
Impêr dal zänter:
I s azunzénn dåpp al 1914:
Riferimént
}}
Tanga
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Al Tanga 'l è na mudànda, druàda da cal dóni ma dal vòlti anc da i óm, che davànti l'è fata a triàngul méntar da drē la gh'à sōl un cunsèṅ ad tisû da spés insfilsâ in dal mèś dal cûl che dònca 'l è praticamènt dal tut dasquaciâ. Dal vòlti a 'l s cunfónd c'n al periśòma che però al quàcia da piò.
Descrisiòṅ
A 'l dè 'd incō 'l è dimóndi druâ a 'l mâr da cal dóni ch'i vōlan brunśàr-as bèṅ dapartùt.
Culegamènt estéran
}}
Chè
{{Metacaixa
Chè, o sà, chè ded sà (in itagliàn qui) 'l è 'n avérbi 'd póst, e 'l vol dìr in cal póst chè atēś; al rispònd a la dmànda In dû? (in itagliàn Dove?).
Noti e referèinsi
}}
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 ed zógn 1883 a Predâpi atais a Furlé - 28 d'avrìl 1945 a Dongo) l'éra al ditatåur itagliàn dal 1922 al 1943. La sò puléttica l'éra espansiunéssta e al tulé dal culôni int'l Africa, in Albanî e in Grêcia e fundé 'na sêrie ed ditatûr ch'al s basèven såura la persunalitè. La so amizézzia cun la Germâgna d'Adolf Hitler int'la secånda guèra mundièl la fò la fén dal so guéren.
Biografî
Al taché la so carîra cme puléttic sucialéssta, mo quand al vlé ch'l Itâglia l'entréss int'la prémma guèra mundièl, l'avò da lassèr al partîd. Mussolén al dé vétta a l'ideologî dal Fâsio, un totalitarîsum.
In utåbber dal 1922, cun i sû camîs naigri, al fé la famåusa marcia su Roma. Al rà Vittorio Emanuele III al ciamé a furmèr un guéren e al fé prémm minister. Mussolén al fé un gabinatt ed lèrga coaliziån e in tant i sperèven int'una normalizaziån dal guéren.
Ma Mussolén n al vléva brîsa turnèr al sistema democrâtic e anzi al vléva creèr l'Impér rumàn moderen. Al militarisum l'è 'n ètra qualitè dal fasio, cme anch dal nazisum. Dal 1923 al mandé i suldè int'l îsla ed Corfù. Dal 1935 l'ataché l'Etiopia e al la caté dal 1936. L'Itâglia la fò tajè fora da la Sozietè däl naziòn. Dal 1939 i occupénn l'Albanî.
Hieronymus Bosch
Al Hieronymus Bosch (in olandéś a s lēś [ɦijeːˈɾoːnimʏs bɔs]), nòm 'd êrt ed Jeroen Anthoniszoon van Aken (a s lēś [jəˈrun ɑnˈtoːnɪsoːn vɑn ˈaːkəⁿ]) ('s-Hertogenbosch, 2 'd utóber 1453 – lè, al 9 agòst 1516) 'l era stê 'n pitōr ulandéś.
Biugrafìa
A n's sà briśa cun preciśiòun quànd al Śrònim Bosch al sìa nê, mo mìa trôp in là da 'l 1450, a Bois Le Duc, che in ulandéś 'l è s-Hertogenbosch, d'indû a sarèv deśgnû fóra al só nòm 'd êrt ed "Bòsc". La só famìja la deśgnìva da Aqviśgràna e du generasiòun prìma 'd lò i andèv'n a stèr in dl'Ulànda. Anca só nôn Jan van Aken, só pèder Anthonis, só fradêl Gossen e trī di só siòun i éren stê di pitōr. In dal 1478 al Śrònim al tōś mujēr e anc grasi ala só cundisiòun socêl andèda più in élta, al pitōr al vin tolt in dla cunfratèrnita 'd Notre-Dame, in dû al dvèinta subìt al prim pitōr. Al Śrònim 'l è dimòndi abitudinàri e al n'và mìa tant in gîr fóra da 'l só paēś, mo la só notorietê la gh'la chèva 'l istès 'd andèr anca luntàṅ, e anc dôp ch'l è mort, tant che 'l rè dla Spaggna Filìp II in dal 1570 al còunpra sinc dal só pitùri, cum'al trìtic dal Câr da fèin e la Tolta fóra dla préda dla matarìa. In cal tèimp lè dimòndi èter pitōr i piturèven di quèder c'm'al i fèva lò e difàti dôp, in dal XIX sèc., a gh'à vlû di stùdi dimòndi acurê fât da soquànt specialìsta ch'i tachìs'n a fèr-egh dal cêr e sernìr el só ōvri da quìli di cupiòun.
Tony Scott
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Anthony David Scott, cgnusû méj cuma Tony Scott (Stockton-on-Tees, 21 ad Śugn dal 1944 – Los Angeles, 19 'd Agóst dal 2012) 'l è stâ un regìsta e prudutōr ingléś. Al giràva sèmp'r i sò film cun in tèsta un brét rós da baseball.
Gl'Inìsi
Nâ a Stockton-on-Tees, in dla campàgna dal nòrd dl'Inghiltèra, a séd'ś an al rècita na part in dal curtumetràǵ Boy and Bicycle ad sò fradèl Ridley Scott e, cuma lò, al stùddia a la West Hartlepool College of Art e a la Sunderland Art School. In séguit al và cun di bèi riśultâ a la Royal College of Art, vlénd dvintàr pitōr, invéci a finìs che lò al taca a lauràr in dal mónd dla reclàm.
Esénd-as fat i òs lè, madurànd dimóndi esperìnsa, in dal 1975 Tony al s dà da far faghénd un lavōr par la televiśiòṅ francéśa, 'l adatamènt ad The Author of Beltraffio ad Henry James. Pròpria méntar quéi 'd Hollywood i gh śibìsan ad lauràr sèg, a mōr sò fradèl più grand Frank.
I an Utànta
In di an Utànta Scott al fà al sò debùt in dal mónd dal cìnema. Lò 'l arév vlû far un film ch'al dascurìs dal rumànś Intervìsta cun al vampîr 'd Anne Rice ma la MGM la gh śibìs in dal 1983 ad far n'atr'òpra cun di vampîr dèntar, The Hunger (La fam, ma in Itâglia 'l à tòlt al tìtul ad Miriam si sveglia a mezzanotte, La Miriam la s darséd a Meśanòt), cun un cast da lcar-'s i barbìś, David Bowie, Catherine Deneuve e Susan Sarandon. Al film al gh'à un stîl difarènt da tut chi àtar ad scarésa 'd in alóra, esénd dimóndi patinâ e cun dal senugrafìi rafinàdi, e al pōl cuntàr in sla mùśica ad Bauhaus (Bela Lugosi is Dead), Iggy Pop (Funtime e Nightclubbing), Johann Sebastian Bach, Franz Schubert e Maurice Ravel in dla culóna sunòra, ma la pelìcula la n gh'à mia al sucès sprâ. Tony al decìd acsè ad turnàr a lauràr par dū an e mèś in dal mónd dla reclàm. Dasfurtunâ in alóra, al film 'l è dvintâ pò listés un cult movie.
I prudutōr Don Simpson e Jerry Bruckheimer però i gh daṅ n'atra ucaśiòṅ dmandànd-ag ad giràr par lōr Top Gun, parchè The Hunger al gh'éra piaśû e pò parchè i ìvan vdû un sò spot ad soquànt an prima in dua na Saab 900 turbo la fava un garèṅ cun un jet.
In dal 1987 Tony al gira al séguit ad Beverly Hills Cop, Beverly Hills Cop II cun Eddie Murphy e la Brigitte Nielsen. Chi lē, in alóra spuśàda cun Sylvester Stallone, la dvénta p'r un pôc ad tèmp la sò amànta (anc Scott al gh'iva mujér).
I an Nuànta
In dal 1990 al gira Revenge - Vendetta, un film viulént cun Anthony Quinn, Kevin Costner, e Madeleine Stowe, ma al prudutōr Ray Stark al 'l armónta ad nóṿ parchè minga cuntènt ad cuma 'l éra gnû. Anc Giorni di tuono (Dè ad trôṅ) cun Tom Cruise al gh'à un riśultâ deludènt.
In dal 1993 Tony al càmbia regìstar girànd un film scrit par lò da Quentin Tarantino Una vita al massimo (cgnusû anc c'n al tìtul ingléś ad True Romance) cun Christian Slater, Dennis Hopper, Christopher Walken, Gary Oldman, Brad Pitt, Chris Penn, Val Kilmer e Samuel L. Jackson, par pò pasàr a i thriller 'd Allarme rosso (1995), The Fan - Il mito (1996) e Nemico pubblico (1998).
I an Dumìla
In dal 2001 al gira Spy Game un film ad spiunàǵ cun Robert Redford, Brad Pitt e la Charlotte Rampling. Tri an dòp 'l è al tùran ad Man on Fire - Il fuoco della vendetta (Al fōg dla vindéta), thriller cun Denzel Washington, Christopher Walken, Giancarlo Giannini e Mickey Rourke. In dal 2005 cun Domino al cònta la vita ad Domino Harvey, na dóna ch'la s dà da far par mét'r in bisàca i bèsi dal taj. In dal cast i figùran la Keira Knightley, Mickey Rourke, Christopher Walken e la Jacqueline Bisset.
I sò ùltim film i èṅ Déjà vu - Corsa contro il tempo cun Denzel Washington (2006), Pelham 123 - Ostaggi in metropolitana cun John Travolta (2009) e Unstoppable - Fuori controllo sèmpar cun Denzel Washington (2010).
La mòrt
Al 19 'd Agóst dal 2012, Tony al s masa butànd-as śò da 56 mètar da 'l Vincent Thomas Bridge ad San Pedro ad Los Angeles. Al sò cadàvar al vèṅ tirâ sù dū óri e mèś dòp. In dla sò màchina, lasàda davśèṅ a 'l pònt, a vèṅ catâ un bijitèṅ in dua lò al diś 'd avér in mènt ad far-la finìda. Par la televiśiòṅ americàna ABC lì lò al gh'iva un càncar incuràbil a 'l sarvèl. Tony al lasa sò mujér Donna e dū fiōi śmèj nâ in dal 2000.
Nòti
}}
Miriam si sveglia a mezzanotte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Gnanc òṅ di ès'r umàṅ al vōl bèṅ par sèmpar.|Tagline dal film}}
Miriam si sveglia a mezzanotte (La Miriam la s darséd a Meśanòt) 'l è 'n film ad scarésa dal 1983 ad Tony Scott, fradèl più pìcul ad Ridley Scott, chè a 'l sò debùt, trat da 'n rumànś ad Whitley Strieber. Al tìtul uriginàŀ 'l è The Hunger e al s riferìs a la fam, ch'la fà vgnir in mènt la vója 'd un quèl da cavàr-'s a tut i cóst, cuma quéla di vampîr p'r al sangṿ. In dal film i rècitan la Catherine Deneuve, David Bowie e la Susan Sarandon, cun di camèo ad Peter Murphy di Bauhaus ('l è 'l cantànt ch'al s śibìs a 'l inìsi in dla discutéca cantànd Belalugosi's dead) e 'd un śōvan Willem Dafoe ('l è 'l ragàs ch'al dmanda a la Sarah 'd lasàr libra la cabìna dal telèfun). C'n al pasàr dal tèmp al film 'l è dvintâ un cult movie.
'L è stâ preśentâ fóra cuncōrs a 'l 36śum Fèstival ad Cannes. I custùm dla Deneuve i èṅ 'd Yves Saint-Laurent.
Sunt
La Miriam (Catherine Deneuve) l'è na vampìra ch'l'à gh'à da piò ad trimìl'an in sal cupét. Quànd i pàsan dū o tri sècui però la gh'à sèmpar da cambiàr al sò cumpàgn ad vita parchè quél ch'la s sarnìs ad vòlta in vòlta al taca a dvintàr vèć tut 'd un cólp méntar lē la rèsta sèmpar śóvna. Par vìvar la gh'à da tōr al sangṿ a 'l sò vitmi e la 'l fà druànd la cróś egìsia ("ankh") dla sò cadnìna ch'la s vèra dvintànd un curtlèṅ bòṅ par tajàr al góli. Quànd al sò muróś John (David Bowie) al và incóntar anca lò a cal destîṅ lè, al s fà védar da la dutōra Sarah Roberts (Susan Sarandon) par tintàr ad far-la franca ma a n gh'è gnint da far. In cal méntar la Miriam la gh buta i òć adòs e la s la pòrta a lèt, faghénd-la pò dvintàr na vampìra anc lē tirànd-ag di murśgòt a 'l còl e a i bras.
La Sarah però la n vōl pròpria briśa vìv'r acsè, la s vargóggna ad quél ch'l'è dvintàda, e dònca la próa a tōr-'s la vita. La Miriam la pòrta la Sarah in dal tasèl mòrt in du i èṅ tut i sò vèć amànt ardùt a di cadàvar tarulî ma, pròpria in cal méntar, chi lōr i s darsédan e i gh vaṅ incóntar, faghénd-ag ciapàr un cōlp. La Miriam la strabùca śò p'r al scali e, méntar l'è drē a murìr, i cadàvar i tàcan a śbrandlàr-as piàn piàṅ, dand un taj finalmènt a la sò maledisiòṅ. A gh rèsta sōl la Sarah ch'la tōś acsè 'l pòst dla Miriam: dand 'n òć ad fóra da 'l bśól dal palàs, par lē la taca na vita nóva.
Culòna sunóra
Gl'ùndas braṅ dla sountrack ad Michel Rubini e Danny Jaeger:
Nòti
}}
Poltergeist - Demoniache presenze
{{Metacaixa
Live in London
{{Metacaixa
Poltergeist - Demoniache presenze
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Live in London
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Poltergeist - Demoniache presenze
{{CITAZIONE|I èṅ dintór'n a nuàtar.|Tagline dal film}}
Poltergeist - Demoniache presenze (Poltergeist - Preśénsi dal Demòni) 'l è 'n film ad scarésa girâ in dal 1982 par Tobe Hooper e prudót par Steven Spielberg e Frank Marshall. 'L à fat sù da piò ad sèntvint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar in tut a frònt 'd un cóst ad déś e sèt.
Live in London
{{Album }}
Poltergeist - Demoniache presenze
Al film 'l è stâ numinâ p'r i Prèmi Òscar dal 1983 par vìns'r-an tri ma al n à purtâ a cà gnint. Al gh'à abû dū séguit, Poltergeist II - L'altra dimensione dal 1986 e Poltergeist III - Ci risiamo dal 1988, e 'n arfacimènt dal 2015, Poltergeist.
Live in London
Live in London 'l è al quàrt disc da 'l viṿ dal grup heavy metal di Judas Priest (al secónd cun Tim Owens a la vóś), vgnû fóra 'l 8 'd Avrìl dal 2003. 'L è 'n lavōr dópi e al gh'à dèntar la registrasiòṅ dal cuncèrt a la Brixton Academy dal 19 ad Dicémbar dal 2001 durànt al Demolition World Tour.
Poltergeist - Demoniache presenze
Sunt
Steve Freelings (Craig T. Nelson) al viṿ in dla sitadìna ad Cuesta Verde in Califòrgna inséma a sò mujér Diane (JoBeth Williams) e a i sò tri fiōi, Robbie (Oliver Robins), la Dana (Dominique Dunne) e la putìna Carol Anne (Heather O'Rourke). Na nòt i genitōr i bècan pròpria lì lē in dal méntar ch'la guàrda 'l schérum impìs ma vōd dal televiśōr dgénd «I èṅ rivâ!».
Culegamènt estéran
}}
Rōl
Rōl (Rolo in italiân) l'é un cmûn ed quêsi 4.000 (3.900 int al 2006) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in cunfîn tr' al pruvînci ed Rèz, Mòdna e Mântva, l'é a 37 km da Rèz e cîrca 40 km da Mòdna e Mântva.
Stôria
Cèintr abitê fîn da l’ântichitê per la só puṣisiòun "ch’ l’ a gnîva fôra" da la zôna pantanōṣa in dó l’ēra. Ariolas, l’antîgh nòm ed Rōl, a’s vèd la préma vôlta in un diplôma logobêrd dal 772 a sèmbra ch’al tóga urègin da la vōṣ latèina  areola, "zôna céca", riferîda prubabilmèint a un sît cultivê in méz a di bôsch o a ‘d’ êtri tèri saldîvi.
Al prémi prōvi ed civiltê pasêdi în ed sicûr al tòmbi ‘d urègin rumâna catêdi in cà “Lodi” e i rèst ed la véla ed campâgna a pôch pâs dal vèc castèl. Al teritôri rolèiṣ ind l’època rumâna, dal pûnt ed vésta aministratîv, quâsi ed sicûr l’ēra dèinter ind la giuriṣdisiòun dal municèpi ed Regium Lepidi.
Int al Medioēv, invēci, la popolasiòun la s’é unîda in cèinter abitê, pió fâcil da prutêṣer, in chêṣ ed biṣògn, cun al tirêr só dal furtificasiòun: la preṣèinsa ‘d un vilâg (Vico Rolesa) l’è arcurdêda da ‘na chêrta scéta da un nudêr ed l’ân 902. In sté peréiod i principêl cèinter ed la véta e l’urganiṣasiòun dal teritôri ēren la pēv e al castèl, nutê però sōl pió têrdi ind i ducumèint, per la pēv int al 1070, ân dóve la cêṣa lochêla ed Sân Zenòun la figurêva fra i bèin ed Bonifacio ed Canòsa e per al castèl dal 1116. Al castèl purtôp an ‘s vèd pió pr’ al fât ch’ l’ é stê butê zò int al 1953 perché an se gh’ la cavêva mìa a restarvêrel dôp la guèra. Ind al tèimp ed l’ etê cumunêla Rōl l’ēra sòta ed la sitê ed Rèz e l’é stê al pôst de scûnter armê fra i guēlf e i ghibelèin.
Ind i sècol dôp ind al teritôri a se andê sèimper di pió fêres valèir al pusès ‘d un râm ed la faméj nôbila arzâna di Sessi, ânch pr’ al grôsi proprietê ed trèin che soquânt ed la faméja a j àn mucê in zôna. Sté faméja l’à ṣlarghê incòra di pió la só fôrsa quând i dû fradê, Azzo e Giacomo Sessi, int al 1446 àn utgnû dal vèschev ed Rèz al dirét ereditâri ed numinêr j arsiprêt ed la pēv ed Rōl, privilèg che la cumunitê rolèiṣa l’à ricevû da l’ûltem fedvatâri e che incòra incō a gh’ l’à, ânca se sōl ed sōvravia, al Cunséli Cumunêl. Rōl a’s pōl cuntêr fra i pió vèc fèdev imperiêl italiân: secònd ‘na memôria scréta che istès Sessi a s’àn lasê, al prém permès imperiêl al s’ arfaré a Federico Barbarossa, ind la documentasiòun d’archévi tgnûda da cât es câten testimuniânsi dal j invistidûri a cumincêr dal 1496. I sgnōr cunfinânt, àn tintê, in divêrsi èpochi, de dvintêr padròun dal fèdev, sèinsa però maì cavêrghla, grâsia préma ed tót a l’abilitê polética di Sessi e a la prutesiòun dêda a lōr da l’imperadōr, interesê a sfrutêr, in ucasiòun ed guèri, la puṣisiòun ed cunfîn de sté céch stêt padân.
Int al 1776, ân ch’ l’ è môrt al marchèiṣ Gaetano Sessi sèisa lasêr erēd mas’c, al teritôri rolèiṣ l’é pasê sòta al dirèt cuntròl ed l’aministrasiòun imperiêla avstrìaca, int al tèimp dal règn ed Maria Teresa.
Unî al Duchêt ed Mântva, al paèiṣ l’é ste mès ind al distrèt dal Cumisâri ed Gunṣêga. Dôp la cûrta parênteṣi napoleònica, l’é andê a fêr pêrt dal Règn Lumbêrd-Venét, fintânt che int al 1850 l’é stê dê al Duchêt estèins in câmbi ed Quistèl paşeda da Mantva a Mòdna. Al câmbi ed gvêren l'é stê 'na bôta mia céca per la comunitê ed Rōl, cun còst è stê ròt di ligâm che durêven da di sècol cun Mântva e tót al teritôri al s ' é catê işolê da chiêter cèinter dal stêt nōv.
La parôchia però la cuntinvêva a dipènder, dal 1820, dal vèschev ed Mântva e l’é stê per còst che, sòta la presiòun dal gvêren estèins, int al 1853 al pêpa Pio IX l’à mandê fôra al dispuṣisiòun pr’al pasâg ed la cêṣa ed Rōl int la diôceṣa ed Chèrp, còst l’é stê fât sōl int al 1852.
Dimòndi pateriôti rolèiṣ àn tôt pêrta al guèri d’indipendèinsa italiâna; fra quisché trî zòven vuluntâri, i fradê, Pellegrino, Giuseppe e Anastasio Lupazzi, ch’în môrt int al 1849 mèinter cumbatîven cun Garibaldi per difènder la Repóblica rumâna.
Ânca se Rōl l'ēra andê dèinter al nōv Règn 'd Itâlia cme cmûn unî a la pruvîncia ed Rèz al şvilóp che tót spetêven an n'é mia rivê. In tóti al manēr l'é dvintê pôst ed la Guêrdia Nasionêla e 'd un regimèint ed fanteréia, perché int al só teritôri, a gh'ēra al cunfîn cun l'Impēr austr-ungherèîs, sgnê dal Pûnt ed la Tajêda. Cun la costrusiòun ed la stasiòun ed la ferovéia Mòdna-Veròuna Rōl a gh' la chêva a gnî fōra da l'işolamèint a l'à infisî i cuntât cun l'antîga capitêla estèinsa, tânt da dmandêr 'd unîres a la só pruvîncia, dmânda però rifiutêda.
Ind la Reṣistèinsa italiâna al fasîṣem e ind la lôta per la libertê la cumunitê ed Rōl la s’é fâta nutêr ind al tōr pêrta cun al distacamèint ‘’Aldo’’ ed la 77 ª Brgâta S.A.P. a dimòndi asiòun ed rinfôrs e ‘d sabotâg (batâlia ed Gunṣêga, batâlia ed Fâbrich, sabotâg ed Pûnt Êlt, avrîl 1945) dóve în môrt 7 partigiân dal distacamèint.
Monumèint
Al cèinter l’é in môd carateréstich emiliân, ‘na véia lònga cun al dòpi purdghê. A fiânch ed la cêṣa catòm al véli dal dō pió impurtânti famèj nôbili ed Rôl: “Véla Resti Ferrari” e “Véla Cerillo”. A’s cunsélia ed viṣitêr i giardèin de sté véli, quèl dimòndi rêri in un paèiṣ céch cme còst.
Al fabrichêt dal cmûn, ‘na fîna costrusiòun ed l’otsèint, l'é stê un cunvèint francescân, dê, da i frê, a la Comunitas Roli, al cunséli di câp faméja dal pôst, e, da alōra, a gh'é sèimper stê dèinter al Cmûn. Al stêbil dal dé d'incō al gh'à 'vû un restâver ind l'Otsèint, mó a 's vèden incòra soquânt sègn pió antîgh, préma ed tót ind la ceşulèina ed S. Francèsch atâch al stâbil âcha lē pêrta dal vèc cunvèint e sèimper armêşa ed proprietê ed la Cmunitê. Ind al XVII e XIX sècol p'r al funsiòun l'é stêda dêda a la cungregasiòun dal SS, Sacramèint, 'na cumpagnía ed lâich dóve j elemèint a rapreşèinten al faméj pió impurtânti dal paèiş, in funsiòun fîn a la préma guèra mundiêla. In cmûn a gh’é al Museo della tarsia rolese, dóve dèinter a’s câten i rolini antîgh e artigiân che fân vèder cme es fà ânch adèsa un têvel intarsiê.
Produsiòun ed têvli intarsiêdi
D'arcurdêr ind l'arigianê lochêl, la fabricasiòun ed tavlèin intarsiê ciamê "Rolini". Sté céchi ôvri d' êrt în 'na tradisiòun rolèiṣa fîn dal 1600, soquânt mudê a's pōlen vèder ânch adès ind i palâs duchêl ed Mòdna, Frêra e ind la règia ed Versilles. La lavurasiòun ed fîn dal lègn rolèiṣa la rîva al só mâsim spiandōr int al XVIII sècol, època ch' a s' arfà ânca la Sagrestèia dal Dôm ed Rèz. Un têvel rolèin" a gh' l' îva ânca la faméja ed Giacomo Leopardi e l'é ânch adèsa in mòstra ind al palâs ed Recanati. In pió di têvel é stê prudòt ânca trumeaux, armâri, castēri e consolles. La specialitê di sté môbil l'é che în sèinsa ciôld e che vînen druvê 'd êlber ed forèsti ed la pianûra emiliân - rumagnôla (la quêrsa  rōra'', al frâsen, al carpèin e pó di êter). I disègn pió caratérestich fât a 'd intârsi a fân vèder Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, scachēri, intrèc ed brôchi ed fiôr tra quisché l'é carateréstich al sâleṣ.
Produsiòun ed vèin Lambrósch
Dimòndi impurtânt ind la cunuméia lochêla l'é la Cantèina Socêla ed Rōl, la fà ûn di pôch vèin Lambrósch certifichê cun tót i D.O.C e D.O.C.G. pusébil.
Produsiòun ed rîṣ
Vést la preṣèinsa ‘d un trèin dimòndi fangōṣ, fîn dal 1800 la campâgna tra Rōl e Chèrp l’é stêda cunltivêda a rîṣ. În incòra incō în in cumêrc dal qualitê ed rîṣ ed gèner Rolo. Ânch al dé 'd incō ‘na riṣêra artigianêla l’é in funsiòun in sté céch paèiṣ la gh'à in produsiòun divêrs gèner ed rîṣ cun di sistēma che s’arfân a i prém dal ‘900.
Produsiòun dal schêli
La tradisiòun lochêla ed l’intârsi la s’é ṣvilupêda ind l’ambît industriêl vêrs la prudusiòun de schêli ed ‘na qualitê dimòndi êlta.
Produsiòun ed gèner alimentêr biolôgich
La cultura cuntadèina ṣmercêda a la vòja ed mudêren, l’à purtê i cuntadèin rolèiṣ a metrés insèm in ‘na coperatîva lochêla per tgnîr adrê al cumêrc ed prudòt biolôgich cultivê int al tèri dal paèiṣ.
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Rolo trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
.coupon
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2016.
Nilde Iotti
Leonilde Iotti ciamêda Nilde (Rèz, 10 d'avrìl 1920 - Ròma 4 ed disèmber 1999) l'é stêda 'na dòna polética italiâna, la préma a 'd avèir la cârga ed Presidèint ed la Câmbra di Deputê. L'à ocupê al scrân pió êlt ed Muntcitôri per trèi legiṣladûri, dal 1979 al 1992, l'à utgnû un recôrd finōra mìa batû sia ind l'Itâlia monârchica che repoblicâna. Al pêder, môrt int al 1934, l’é un feroviêr iscrét al muvimèint operâi socialésta, l’é tôt ed mîra ind al tèimp dal fasîṣem, a câṣva dal só impègn sindachêl. Sibèin al cundisiòun cunômichi ed la faméja fósen stintêdi l’é stêda iscréta a l' Universitê Catôlica ed Milân dóve l'à tôt la lâvrea in lètri (l'à gh'à 'vû tra i só prufesōr Amintore Fanfani). Ind al tèimp ed la frequèinsa ed la facoltê ed Lètri ed la Catôlica a Milân, l’é cumncê per lê un turmèint ed pinsêr e d’idèj ch’ al l’à ṣluntanêda da la fèid catôlica ritgnûda cmandatâria e ch’ la sopôrta mìa al j idèj ed chiêter. Tôta la lâvrea in Lètri l'é stêda per quêlch tèimp prufesorèsa a l’Istitût Tètnich Agrâri ed Rèz, l’à decîṣ ed bandunêr la prufesiòun quând l’Itâlia la tôṣ pêrta a la Secònda Guèra Mundiêla, Nilde, sostgnûda da l’ eṣèimpi ed véta lasêd dal pêder la s’iscrév al PCI. Ind al 1943 la tôṣ pêrta atîva a la Reṣistèinsa subét cme portaôrdin, ûn di lavōr pió impurtânta fât dal dòni, ind al tèimp ed la Reṣistèinsa, atravêrs còst i partigiân a tgnîven i colegamèint tra ‘d lōr e i polétich dal tèimp e che àn purtê l’Itâlia a la liberasiòun da i naṣésta e dai faséta. Al só impègn tra i partigiân ed Rèz la gh’à permés, cun pôch ed pió ed vînt’ân, a ‘d èsser sgnêda cme responsâbila di Gróp ed Difèiṣa ed la Dòna, strutûra dimòndi atîva ind la guèra ed Liberasiòun. Subét dôp guèra (1946) la vîn candidêda dal PCI préma cme cunsiliêr cumunêl a Rèz e pó a l’ Asemblèia Costituènta dóve la fà pêrt ed la Cumisiòun di 75 incarichê ed la scritûra ed la Costitusiòun Italiâna
Elèta int al 1948 a la Câmbra di Deputê l’armâgn a Muntcitôri sèinsa fermêdi fîn al 1999. L’à ricevû dimòndi incâregh ed préma rîga cme la presidèinsa ed la cumisiòun bicamerêla inséma al rifōrmi istitusionêli 1993-1994, la presidèinsa ed la delegasiòun italiâna a l’Asemblèia parlamentêra dal Cunséli d’ Europa 1996 – 1999 dóve l’é stêda ânch vicepresidèint ind al ‘stès perèiod. Int al 1987 Nilde Iotti l’utîn un incâregh ed gvêren cun mandê espluratîv da pêrt dal Presidèint ed la Repóblica Francesco Cossiga ch’a ‘s cunclód sèinsa riṣultêt; l’é la préma dòna e la préma rapreṣentânt cumunésta arivêda acsé atâch a la Presidèinsa dal Cunsli L’à sé distînta ânch cun la richiêsta dal dimisiòun, per mutîv ed salót dal Parlamèint, al 18 nuvèmber 1999. Al só dimisiòun în stêdi unurêdi cun ‘na lòunga picêda ed mân ind la Câmbra di Deputê
Giorgio Napolitano, al futûr presidèint ed la Repóblica e só vèc amîgh ed partî, ind l’imparêr al só dimisiòun al scrév ‘na lètra
La só presidèinsa ed la Câmbra di Deputê, lòunga 13 ân dal 1979 al 1992, l’è stêda la pió lòunga ed tóta la stòria d’Itâlia. La véta polética ed Nilde Iotti la s’intrècia a la só véta privêda ind la lòunga relasiòun cun al segretâri dal PCI Palmiro Togliatti ch’ la finés cun la môrt dal câp cumunésta, int al 1964. ‘Na relasiòun ch’ la vîn fôra in ucasiòun ed l’atentêt a Togliatti dal 1948 e che j ativésta dal Pci a fân fadîga a digerîr per dimòndi tèimp perché Togliatti l’êra bèlo spuṣê.
Dvintê Presidèint ed la Repóblica, Napolitano, ind al discōrs pronunsiê al Câmbri ind al tèimp dal giuramèint, al l’arcôrda cun sta frêṣ: "E ancora, abbiamo da contare - mi si lasci ricordare la splendida figura di Nilde Iotti (Applausi) - sulle formidabili risorse delle energie femminili non mobilitate e non valorizzate né nel lavoro, né nella vita pubblica (Applausi): pregiudizi e chiusure, con l'enorme spreco che ne consegue, ormai non più tollerabili."
Nôti
Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da it:Nilde Iotti
Colegamèint estêren
Da "La storia siamo noi", Tg ed la stòria 1984, Rai Educational Nilde Iotti a i funerêl civîl d’ Enrico Berlinguer
.vodka
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 31 ed mêrs dal 2014.
1508
Al 1508 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Carpané
Carpané (Carpaneto Piacentino in italian) l'é un cumoin italian ad 7.351 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Ecce Homo (Bosch Francfòrt)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} 'L Ecce Homo (frêś latèina c'ma per dìr "Tulî 'l Òm") l'è na pitùra a òli in sìm'a tèvla dla fin dal Quatersèint, ch'a s pèinsa ch'la sìa stèda fàta da 'l Śrònim Bosch e incō l'è tgnuda da cât in dal Städelsches Kunstinstitut 'd Francfòrt sul Mèin.
Descrisiòun
C'ma in tùti el pitùri ch'i figùren 'l "Ecce Homo", anc chè a s cata al Ponsi Pilê, reśdōr in cal màinter dal stansiamèint romàn là dai iśraelìtic, ch'al n'in vōl savér ed dìr la sùa in sìm'a la punisiòun p'r al Crìst e dòunca al al làsa in del màṅ ed chilōr, ch'i gh'dìghen la sùa in sìm'a la fîn ch'al gh'arà da fèr. In dal quèder a s vèd anca vgnìr fóra dala bòca dal Pilê e pò da quìli di iśraelìtic, e finànc dai dunadōr edla pitùra śbiadî in dal bâs, tri scrìti, c'ma ch'i fùsen di fumèt cum'i s léśen anca incō, e in dû, a la frêś dìta da 'l Pilê, i ebrèi i sighen subìt Crucifige Eum, a dìr "Mèt-'l in Crōś!", màinter che i dunadōr egl'ìn adrē a perghèr al Crist c'n un Salve nos Christe redemptor, a dìr "Pàinsa a salvèr-es nuèter, Crìst Salvadōr!".
Colegamèint estèren
}}
Màṅ
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
El màṅ gl'ìn chel do pèrti dal corp umàṅ tachèdi ai bràs coi póls.
Sènd el màṅ bòuni ed tgnìr strìc di quêl (cum'i fan anc soquànti bésti) e 'd lavurèregh atâc, nuèt'r òm a i òm druèdi, ed lung a 'l tèimp, per fèr di manufàt, per scriver, e anca per jutèr-es in dla comunicasiòun, vō-'t verbèla e anca, dàint'r in dla cumunitê sorda, in dal post dal paròli, cun la lèngva di sègn. La màṅ la gh'à al dórs ed sóver e 'l pêlm ed sòta. Al pêlm ed la màṅ al gh'à dimòndi terminasiòun nervóśi e anca dal lìgni 'd spigasamèint, el ligni dla màṅ, quìli che 'l sìngri i vrèven léśer p'r indvinèr al futùr ed chi gh'crèd.
Tiritéra in sìm'a la man (p'r i putèin)
"La man, la man l'è mata" La man, la man l'è mata La pìcia chi la cata La cata 'l só padròun La gh'in mòla 'n bel sćiafòun.
Colegamèint estèren
}}
Castél San Giuàn
Castél San Giuàn (Castel San Giovanni in italian) l'é un cumoin italian ad 13.308 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Phan Thiet
Phan Thiet (Phan Thiết in vietnamais) l'è un cumòn ad 350.000 abitìnt, Binh Thuan, Vietnam.
.クラウド
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2016.
516 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 516, mo invéci 'l an 516, 't ê da 'ndèr chè) Al 516 (sincseintsèdeś, cinquecentosedici in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 515 (sincseintquìndeś) e 'l vin prìma dal 517 (sincseintdersèt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXVI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseintsedicéśim post.
Colegamèint estèren
}}
.consulting
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 31 ed mêrs dal 2014.
.ストア
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l fervêr dal 2016.
Curèz
{{Metacaixa
{{SCHEDA_COMUNE }}  Curèz (Correggio in italiân) l’é un cmûn ed 24.501 abitânt in pruvîncia ed Rèz. L’é ûn di cmûn pió grând e cun pió gînta ed la Pruvîncia dôp al cèinter pió impurtânt Rèz, da dó l’è distânt 18 chilômeter lòng a la vècia strêda statêla 468 vêrs mezanôt, l’é a 11 chilômeter da Chèrp.
= Stòria =
Al j urégin
I stódi pió ed valōr a dân l’urègin ed la zôna ed Curèz a i depôsit aluvionêl di fióm e di turèint che a gnîven zò dal muntâgni, in particolêr al Treṣnêr e al Cróstel. La ‘stèsa urègin dal nòm Curèz la vîn fâta desgnîr a ch’ al j-êlti o curdòun dal trèin che gnîven só in mèṣa al j-inundasiòun dal vâl, ciamê gióst ‘’corrigia’’.
Da di schêv a ’s’è catê di rèst antîgh che dîṣen che ind la zôna a gh’êra dla gînta (facilmèint Cêlt o Lègor) ind al tèimp ed l'etê dal fèr, precisamèint ind i sècol Vl e V a.c. A gh’è pó dimondi testimuniânsi rumâni che, mìa da fêr pensêr a la presèinsa ‘d un vèira e propéria cèinter abitê organiṣê, fân vèder che la campâgna ed Curèz l’è stêda colonialiṣêda dai rumân. Ed sicûr Curèz an n’è mìa nasû cme municépi rumân; al mfà vèder invēci ‘na cêra urégin medievêla lighêda al cmând longobêrd. Al nòm ‘’Coregia’’ a’s vèd per la préma vôlta in un documèint dal 946.
I Da Curèz
Al 1009 al s’arfà invēci al prém documèint in dó a’s fà relasiòun di Da Curèz, la Râsa che l’à cmandê, sèinsa fermêdi, insém a sta zôna per quêsi sèt sècol. I lōr interèsi, specialmèint ind i sec. Xlll e XIV, în mìa armêṣ ind i cunfîn ed Curèz. I lōr rapreṣentânt puntêven invēci a quistêr ‘na poṣisiòun ed prém piân int l ‘Arzân e int al Pramşân, cun al dêr véta a ‘na polética preputèinta ind i confrûnt di fèdev aṣvèin.
Int al 1452, quând bèle i sô Sgnōri îven duvû rasegnêres a ripieghêr ind al vèci properietê ed ēren dòunca interesê prèma ed tót a rinfursêres secònd la lèg e secònd la diplomasèia dèinter ed lōr, L'imperadōr Federico III l’à arcgnusû ai Da Curèz al tétol ed Cûnt, in pió la sgnê al tèri e i cunfîn dal Cumitê e al l’à més sòta diretamèin a l’Impēr. L’é cumincê alōra al peréiod, durê circa un sècol, ed pió fortûna ed la sitê e di sō Sgnōr. Al pôlo d’arciâm ed la véta polética e socêla ‘d la Sguréia l’êra la Cōrt, ch’ l’ é stêda al pôst d’ ativitê diplomâtica e culturêla dimòndi impurtânt. A gh’în stê cme invidê: Ludovico al Moro, Ludovico Ariosto, al Bembo, al Molza, Bernardo Tasso, e dimòndi fra i pió impurtânt artésta e sgnōr dal tèimp. I 'stès rapresentânt dal pôst ed la polética e ‘d la cultûra în stê dimòndi impurtânt: Nicolò Postumo, Veronica Gambara, Rinaldo Corso, Claudio Merulo e, sōvra a tót, Antonio Allegri. Ind la dûra quistiòun tra Francesco I e Carlo V i Da Curèz i àn sciēlt a la fîn de stêr cun l'imperadōr che, per bèin dō vôlti ind al 1530 e ind al 1532, l’à fât vîṣita a la sitê e ai sō Sgnōr.
Al Principê
Ind al 1557-58 Curèz l’à ‘vû un lòngh asèdi da pêrte dal trópi ‘d la Lêga Sânta che a n’à butê zò al burghêdi sèinsa però a cavêrgla a cunquistêrla. In prèmi per sta fedeltê l'lmperaōr Ferdinando I int al 1559 l’à dê a Curèz al tétol ed Sitê cun privilègi ed batêr munèida. Ind al 1616, grâsia al pagamèint ed ‘na grôsa céfra, Curèz l’è dvintêda un Principêt.
Al tèimp polétich ed econômich, però, an n’ēra pió bòun per i Stêt cèch, ēren destinê a’d èsere més sòta dal Sgnuréi pió potèinti. Acsé l’è stê ânca per Curèz, favûri dal valèir pôch e da i guâi finansiâri e cun la lèg dal Prîncip Siro, ch’ l’ è gnû acusê ed faturêr e falsifichêr la monèida. Int al 1635 al Duchêt ed Mòdna, che da tèimp al mirêva a sté risultê, égh l’ à cavêda a dvintêr padròun dal Principêt. Da alōra, Curèz, l’é andê a drē al destîn dal Duchêt Estèins, égh l’à cavêda però, sopratót ind i prém tèimp, a mantgnîr ‘na relatîva indipendèinsa aministratîva e culturêla.
Ind al cōrs dal '700 i sō rapresentânt în stê brêv a fêr nâser dal j impurtânt istitusiòun culturêli e scolastîchi e a promōver ‘n’ impurtânt riprèisa edilésia in sitê. Sté muvimèint ediléssi l’è cuntnvê ânca ind l’'800, mó an n’è mìa stê cumpagnê da un muvimèint cumpâgn né ind al piân socio-econômich, né in còl culturêl, e gnân in còl polétich. La sitê e la só clâs ch’ la cmandêva, fâta da proprietâri ed tèri ed cundisiòun nôbil o a vrîven dvintêrel, în stê fedēl al Duchêt Estèins e în armêṣ indiferèint a l’arnuvamèint sia cunômich e culturêl sia al spînti polétichi dal Risorgimèint.
Da l’unitê d’ Itâlia
Int al 1860, cun l'uniòun ed l'Emélia, ânca Curèz l’è andê a fêr pêrta dal Règn d'ltâlia. Al brèj politéchi j êren armêṣi fèirmi ind al mân dal blôch clerichêl moderê.
Sōl int al 1919 i socialésta égh l’àn cavêda a cunquistêr al colêg eletorêl ed Curèz e, l'ân dôp, l'aministrasiòun dal Cmûn. Int al dicèmber 1920 la reasiòun fasésta l’à cavṣê ché dō fra al sô prémi vétmi: A. Zaccarelli e M. Gasparini. Ind i mèis e ind j ân dôp dimòndi în stêdi al viulèinsi, ânca murtêli ai dân d’j aversâri socialésta e comunésta. Còst an n’à mìa impidî al rinfursêres d’ un robóst sentimèint antifasésta, che a la fîn l’è gnû a cò cun l’intervèint ed dimòndi persòuni a la guèra ed liberasiòun partigiâna.
L'amdâja
Curèz l’é tr’ al Sitê decorêdi al Valōr Militêr per la Guèra ed Liberasiòun cun la Crōṣ ed Guèra al Valōr Militêr per i sacrifési ‘d la só gînta e per la só ativitê ind la lôta partigiâna al tèimp ed la secònda guèra mundiêla.
= L’êrt =
Tót al cèinter l’è particulêr per la presèinsa di pôrdegh e per i grând palâs. Testimuniânsa dal gluriōṣ pasê l’è al Palâs di Prîncip in cōrs Cavour, fât a l'inési dal XVI sécolo da ‘n prugèt ed Biagio Rossetti. D’amirêr al purtêl in mêlmer che al fa spéch ind la facêda in côt roṣê, e, ind al curtîl d’ed dèinter, al leòun ed mêlmer dal tèimp di rumân (catê mèinter a’s fêva un schêv int al Sesèint). Int al Palâs a gh’è la Bibliotêca Cévica, j Archévi ed Curèz e al Muséo Cévich, cun ôvri ed prém ôrden, tra quî lé, dodéṣ arâs de strasiòun dal Bêlgio dal XVI sècol, presiōs quêder, tra quî lè la famōsa "Tèsta dal Crést" 'd Andrea Mantegna 1494, côpi dal ôvri del Curèz e quêder ed Jean Boulanger, Adeodato Malatesta, Mattia Preti e di êter. Ind la la Bibliotêca Cévica l’é in funsiòun ânca al "Cèinter Tondelli", al pió impurtânt archévi esistèint dal scritōr Pier Vittorio Tondelli (1955-1991). Ed frûnt al palâs a’s câta la facêda dal Setsèint dal Teâter B. Asioli (1852).
S' as và avânti lòngh cōrs Cavour a’s rîva a la baṣélica dal sinchsèint ed Sân Quirèin, prugetêda, secònd quelchidûn, dal' architèt Jacopo Barozzi da Vignola. La tòra dal campâni l’è dal Tersèint e l’è, in realtê, tót còl che gh’armâgn dal j antîghi mûri medievêli. Ed frûnt a la baṣélica a gh’è al Monumèint a Curèz, sculpî da Vincenzo Vela e dedichê al grând pitōr Antonio Allegri, cgnusû da tót cun al nòm ed la sitê in dó l’é nasû.
In via Borégh Vèc a’s pōl ânca visitêr la cà dal famōş pitōr, che però l’è ’na ricostrusiòun dal setsèint ed la cà in dó l’è nasû e môrt: a partîr dal mâg 2007 l’é al pôst ‘d un cèinter stódi insém al Curèz. La lâpida pr’arcrdêr la só môrt l’è invēci tgnûda da cât ind l’elegânta cêṣa ed Sân Francèsch, in via Ròma, fâta int al 1470, da nutêr ânca per i pès ed pitûri a frèsch tgnû da cât dal Quatersèint. Int al grând cunvèint atâch a la cêṣa, incō, a gh’è al licèo.
= Al j-êtri cêṣi =
= Cunuméia =
Curèz, sitadèina d’ uşânsi cuntadèini (produsiòun dal lambròsch e ‘d la famōṣa óva "Ansalôta ed Curèz" ch’ la gh’à la specialitê d’avèir al sustâsi colorânti ânca ind la pōlpa ch’la fà un vèin impurtânt da tâj per justêr al culōr ed vèin pió famōṣ l’é incō pôst d’ impûrtânti indóstri dal setōr mecânich, eletromecânich e ‘d la lavorasiòun dal sustâsi ed la plâstica e ind al 2003 lē al prém cèinter italiân int al qiustêr i rifiût ed la lavurasiòun dal lègn.
= Al frasiòun =
Fazân
Numinê bèle int al X sècol tra i bèin dal cunvèint arzân ed Sân Prôsper, int al 1407 l’é andê sòta i Da Curèz. La cēṣa parochiêla ed Sân Dunèin, dimòndi vôlti arfâta, a’s presèinta incō da l'ûltem arnōv dal XIX sècol. Al d’ed dèinter adôb ed valōr e ôvri d'êrt di sècol XVIII-XIX, cun al Sânt'Antóni Abê 'd Luigi Asioli.
Cànel
Numinê fîn da ân 935 e arcurdê tra j antîgh cmûn arzân int al “Liber focorum” dal 1315, fîn al XIV sècol l’é stê castèl e fèdev ed la faméja Lupi. Dal j antîghi difèiṣi a gh’armâgn al sègn ind al muntagnôli ed tèra ed fiânch a la cēṣa parochiêla. Al fabrichêt sâcher, intitulê a Sân Pêvel e documentê dal XII sècol, l’é gnû fât ind l'aspèt dal dé d’incō int al 1867. Al d’ed dèinter ôvri d’êrt di sècol XVI - XVIII.
Fosdònd
Arcurdê int al X sècol, l’à fât pêrt dal patrimòni préma di Canòsa e dôp di Da Curèz. A gh’ēren l'antîga pēv ed Santa Maria ed Camporotondo e dû castê. La cēṣa ed l’ Asèinsia dal dé d’incō, fundêda a i prém dal' XI sècol, la tîn da cât ind al mzûri di mûr d’ed fōra sègn ed la costrusiòun rumânica. A d’ed dèinter di pès rumânich e ôvri d’êrt di sècol X VI - XIX, tra quisché l’Asèinsia ed Crést ed Luigi Asioli.
Almisòun
Al nòm dal pôst al deṣvîn dal nòm personêl longobêrd Lamizo. L’é arcurdê int al 1311 ind i Statût ed Rèz e ind al “Liber focorum” dal 1315. L’ à fât pêrt ed Sân Martèin Grând fîn al 1802.’Na cēṣa l’é numinêda bèle int al 1039. Còla dal dé d’incō, dedichêda a Sân Zvân Batésta e sgnêda ind i documèint int al Terṣèint, l’é stêda arfâta tr’ al 1851 e al 1868 da Pietro Marchelli. Al d’ed dèinter di quêder di sècol XVII e XVIII.
Mândri
Bèle cgnusû ind al tèimp di longobêrd, l’à fât pêrt ed l'antîga zôna di Centum juges (da la larghêsa dal terèin). La cēṣa ed Sân Salvadōr, cgnusûda fîn dal XII sècol, l’é stêda arfâta dimòndi vôlti ind i sècol XVII e XVIII. L'aspèt d’adès l’é còl che gh’àn dê ind i ûltem intervèint dal 1928. Al d’ed dèinter un impurtânt quêder dal XVII sècol. Pôch luntân a gh’é la cà ed Dorando Pietri ch’ la partecipê a l’ j Olimpíadi ed Lòndra int al 1908.
Sân Biêṣ
Ind i tèimp antîgh Velanōva, l’é cgnusû bèle int al 1038 tra i bèin dal cunvèint ed Sân Tmêṣ ed Rèz (al gh’é armêṣ sòta fîn al Setsèint) e cme pôst ed 'n antîgh castèl. La cēṣa, dedichêda al Sânt cun al ‘stès nòm, l’é stêda fâta insém a dal costrusiòun che a gh’ēren bèle préma, int al 1860 e la preşèinta un elegânt purdghêl probabilmèint dal XV-XVI sècol. A l'intêren quêder di sècol XVII e XVIII, tra quisché ‘na Madòna dal Ruşâri e di Sânt Dumènico e Catarèina da Siena cun impurtânt quadrèt di Mistêri dal Ruşâri
Sân Martèin Céch
‘Na mési insém ed un móc ed cèchi véli cuntadèini medievêli, numinê dal XII sècol. A gh’é nasû al pitōr Girolamo Donnini e al stòrich Michele Antonioli. La cēṣa ed Sân Martèin Céch, ‘d uṣansa stòrica dimòndi antîga, l’é stêda arfâta completamèint tr’ al 1892 e al 1894 da j inzgnêr Negri e Aimi sèinsa un stîl particulêr cun la carateréstica grôsa nécia ed la facêda. Al d’ed dèinter ôvri di sècol XVIII - XX, tra quisché ‘na Madòna cun al Bambèin ch’al dà al ruşâri a Sânta Catarèina e a Sân Dumènico ed Girolamo Donnini. Ed fiânch la caplèina di prēt môrt al tèimp ‘d la secònda guèra mundiêla. Atâch a la cēṣa al Muséo dal j êrti e dal j uşânsi popolêri, cun dèinter mél e pió bagâj.
Sân Prôsper
La cēṣa ed S.Prôsper, arcurdêda fîn dal sèc. XI, l’é stêda, da préma, sòta al cunvèint cun al ‘stès nòm ed Rèz, pó a la pēv ed Fosdònd e a la fîn, ind al sèc. XVI, a la cēṣa ed Curèz. La costrusiòun d’adès l’é stêda tirêda só fr’ al 1846 e al 1866 insém a un prugèt ed Francesco Forti. Fra j adôb a và numinê un stindêrd per procesiòun ôvra ed Luigi Asioli. Da nutêr, atâch, in dó pasêva la vècia ferovìa, sia l'uratôri ed S. Maria Maddalena del sèc. XVIII, sia la chêva Canōva, chêva ed tèra ed crēta bandunêda, incō zôna naturêla cun mâcia e cun tóti al bèsti dal zôni ómidi.
= Gînta ed Curèz famōṣ =
Curèz l’é cgnusû ânca perché a gh’é nasû al pitōr dal rinasimèint Antonio Allegri, ciamê al Curèz (dal nòm ed la só sitê), al scritōr Pier Vittorio Tondelli ed al canânt e avtōr Luciano Ligabue, che incòra adès l'é ed cà e ch’ l’ é armêṣ lighê a la sitê in dó l’é nasû, ch’ l’ é presèint in môd stâbil ind al sô cansòun. Al sunadōr ed sebiulèin Andrea Griminelli, alēv ed Rampal a Parîgi, famōṣ in tót al mònd per avèir cumpagnê i cuncêrt ed Pavarotti, cme ind l’inavgurasiòun di mondiêl ed balòun ind al 1990, e pó per i cuncêrt ch' al fà. Sèimper ed Curèz l'artésta e cantânt di Modena City Ramblers Elisabetta Vezzani.
Ind al spôrt fà spéch al zugadōr Salvatore Bagni, ch’ l’ à zughê int la Nasionêla e l’ à vînt insèm a Diego Armando Maradona al stòrich scudèt a Napoli, adèsa cngusû cme cumentadōr ed la televisiòun e Dorando Pietri, nasû int la frasiòun ed Mândri, che a gh’àn tó vìa l’ amdâja d’ôr a l’ olimpíade ed Lòndra ind al 1908 per l’ajót a ‘d alvêres in pē che a gh’à dê un zòdes a l’ arîv.
A gh’é stêda ed cà Leonarda Cianciulli ciamêda la Saponificatrice di Correggio (Montella 1893 – Pozzuoli 1970).
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Correggio (Italia) trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
1509
Al 1509 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Castelvédar
Castelvédar (Castelvetro Piacentino in italian) l'é un cumoin italian ad 5.366 abitant in Pruvincia d' Piasëinsa.
Dé 'd la Mêrla
Quî ch' a vînen ciamê i Dé 'd la mêrla (Giorni della Merla in italiân), secònd l'uşânsa, j ûltem trî dé de znêr, oséia al 29, al 30 e al 31; în cunsidrê i dé pió frèd ed l' invêren.
La fôla
In quêşi tóta la Pianûra Padâna a 's cûnta da sècol (a n' in pêrla ânca Dante ind al só Purgatôri) la fôla di "Dé 'd la mêrla". Al mudéfichi a sté stôria în tânti e ògni paèiş a n' in cûnta óna divêrsa. La pió cgnusûda l'é còla ch' la cûnta che al nòm ed chî dé l'é al gnîré da 'na fôla ch' la dîş che per difèndrés dal grân frèd, 'na mêrla e sō pulşèin, cun al piómi biânchi, a 's în lughê dèinter un camèin, da dóve în turnê fōra al prém ed Fervêr, tót nîgher a câsva ed calêşna. Da cól dé lé i mêrel în tót nîgher.