cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A tutta velocità
Sunt
La Julie la próa a davśinàr-'s a Jimmy ma chi lò al n s vōl minga impgnàr sèg par rispetàr al sò amìg. Anc a 'l imigrâ algirèṅ Samir (Meziane Bardadi) a gh và mâł in amōr parchè prima i gh màs'n al sò ragàs e pò Quentin al 'l ingàna faghénd-'l inamuràr e vèrar-'s sèg sōl par psēr butàr śò 'n àtar sucès leteràri cun la sò stòria.
Culegamènt estéran
}}
Nùmer oblùng
{{Metacaixa
Al nùmer oblùng, dìt anca prónic, eteromècic e retangulêr 'l è 'n nùmer poligonêl ch'al figùra 'n retàngol cumpòst da di pùnt (el só unitê), mìs in fila ùn dòp c'l èter, 'd sóver e 'd fiànc, a fèr un retàngol cui só cō pèr'a n e (n+1). P'r un nùmer intēr n ≥ 1, 'l n-éśum nùmer oblùng 'l è pèr'a:
Soquànt nùmer oblùng egl'ìn: 2, 6, 12, 20, 30, 42, 56, 72, 90, 110, 132, 156, 182, 210, 240, 272, 306, 342, 380, 420, 462, 506, 552, 600, 650, 702, 756, 812, 870, 930, 992, 1056, 1122, 1190, 1260, 1332, 1406, 1482, 1560, 1640, 1722, 1806, 1892, 1980, 2070, 2162, 2256, 2352, 2450, 2550 ...
Soquànt eśèimpi:
*** ****  *****  ******  *******         ****  *****  ******  *******               *****  ******  *******                      ******  *******                              *******
Colegamèint estèren
}}
1182 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1182, mo invéci 'l an 1182, 't ê da 'ndèr chè) Al 1182 (mileseintutantadū, millecentottantadue in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1181 (mileseintutantùn) e 'l vin prìma dal 1183 (mileseintutantatrī). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCLXXXII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milseintutantaduéśim post.
Colegamèint estèren
}}
596
Al 596 'l è 'n an edl VI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Theia (astrunumìa)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Theia 'l è 'n pianēd iputètic antìg ch'al sarév eśistî a 'l inìsi dla furmasiòṅ dal Sistéma sulàr, secónd la teurìa dl'ipóteśi dal grand impàt cóntar la Tèra, in alóra ciamàda Gaia, ch'l arév pò dâ vita a la Luna quàtar migliòṅ e mèś 'd an fà.
Tgnénd adrē a cal pinsēr chè Theia l'éra 'n trujàṅ teréstar dal dimensiòṅ ad Mart ch'la s catàva a 'l urìgin in un punt ad Lagrange dla Tèra. Quànd la sò masa l'è carsùda tròp tirànd dèntar di àtar còrp celèst stramnâ in dal spasi (cuma maśàgni, giaròṅ, pólvra, asteròid e via dascurénd) 'l equilìbri al s è scavśvâ p'r armàgnar-'g incóra in dla sò cóa, anc tgnénd cònt di distùrub gravitasiunài ad Giôv. Theia l'è andàda acsè adòs a la Tèra, drita o 'd travèrs, cavànd-ag via 'l mantèl e śbragànd-'s in part in migliàrd ad pès e p'r al rèst dasfànd-as c'n al nòstar pianēd.
In séguit tut i giaròṅ finî in dal spasi intór'n a l'òrbita dla Tèra i s èṅ unî insém dand vita a la Luna.
La teurìa dal grand impàt, purtàda avànti in dal 1975 par William Hartmann e Donald Davis, l'è qvéla ch'la cata più spasi in dal mónd sientìfic piutòst che qvéla dla fisiòṅ dla Tèra, dla ciapàda dal satélit par la fòrsa 'd gravità dla Tèra e dla carsùda insém a partìr da i materiài sparpajâ in dal spasi.
Culegamènt estéran
}}
Il fantasma del palcoscenico
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Scarésa e umurìśum a tèmp ad rock.|Tagline dal film}}
Il fantasma del palcoscenico (Al fantàśma dal palc) 'l è 'n musical ad scarésa dal 1974 ad Brian De Palma ch'al 'l à anc scrit.
La pelìcula, candidàda a 'l Prèmi Òscar p'r al mùśichi ad Paul Williams e 'd George Aliceson Tipton, l'à vins al Gran Prèmi a 'l Fèstival 'd Avioraz dal 1975 ma 'l à fat sù pôc dvintànd almànc un cult movie.
Sunt
Winslow Leach (William Finley) 'l è 'n scritōr ad canti ch'l à péna butâ śò n'òpra pop ispiràda a 'l Faust. Al prudutōr discugràfic Swan (Paul Williams) al naśa ch'la pōl ès'r un sucès e al gh la pòrta via cun 'l imbròj par druàr-la par spianàr la stagiòṅ dal sò teàtar nóṿ ch'al gh'à da vèrar, al „Paradìś“.
Quànd al sunadōr 'l al và a catàr in dla sò vila p'r avér indrē al sò lavōr, Swan 'l al para via par turnàr a mét'r al maṅ adòs a soquànti cantànti ch'i vrév'n avēr la part dla prutagunìsta in dal musical. Winslow al gh la cava listés a védar la Phoenix (Jessica Harper) a l'òpra. La sò vóś e la sò gràsia i fànan cōlp su 'd lò ma pò 'l impreśàri al fà in manéra ch'al véggna cundanâ cuma vendidōr ad dròga. In parśòṅ i gh tìran via tut i dènt miténd a 'l sò pòst na dintéra 'd metàl.
Siē méś dòp la ràddio la manda in ónda la sò òpra cantàda da na banda rock “an Sinquànta” che lò al n s pōl minga cumpatìr, i Juicy Fruits. Dòp èsar scapâ via da parśòṅ al gh la cava a rivàr in dal stabilimènt dla “Disc Mòrt”, la cumpagnìa ad Swan, giùst par finìr c'n al sò grugn sóta a i machinàri par schisàr i vinìi. Armàś uféś par sèmpar e cun la fàcia pîna 'd sangṿ e ch'la fava fum, 'l óm al s buta in un fiùm, c'n i giurnài i al dànan par mòrt. Winslow però 'l è incóra viṿ e adès al vōl vindicàr-as. C'n un vistî ad pèla négra adòs e na mascra da grandòć al fa sćiupàr na bómba in dal teàt'r in dua i sònan i Juicy Fruits ch'adès i s fànan ciamàr The Beach Bums.
Swan al próa a catàr 'n acòrd sèg e al gh śibìs ad cambiàr la sò mùśica par far-la cantàr a la Phoenix ma pò al fà cum a gh pâr a lò e al sarnìs cuma prutagunìsta un cantànt mèś fnòć, Beef (Gerrit Graham), e al mét la ragàsa a far la curìsta. Méntar Beef 'l è drē a cantàr sóta la dócia, Winslow al gh stablìs un stura-lavandèṅ in bóca dgénd-ag 'd a n pinsàr gnanc luntanamènt ad cantàr la sò mùśica o sinò lò 'l al cuparà. Quànd lò al tira avànti listés cantànd la sò “Old Souls” durànt al spetàcul, al Fantàśma dal palc al gh tira adòs na silta masànd-al. Winslow al próa a cunvìnsar pò la Phoenix ad mulàr Swan, ch'in cal mént'r al gh'iva prumìs ad dar-ag la part dla prutagunìsta, ma la ragàsa la gh diś ad nò.
Culegamènt estéran
}}
595
Al 595 'l è 'n an edl VI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.woodside
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
1531 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1531, mo invéci 'l an 1531, 't ê da 'ndèr chè) Al 1531 (milesincseinttreintùn, millecinquecentotrentuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1530 (milesincseinttrèinta) e 'l vin prìma dal 1532 (milesincseinttreintadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MDXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milesincseinttreintunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
1578
Al 1578 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
La finestra di fronte
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Al deśidèri al n cgnós briśa cunfîṅ.|Tagline dal film}}
La finestra di fronte (La fnèstra 'd frònt) 'l è 'n film dramàtic dal 2003 ad Ferzan Özpetek dedicâ a 'l atōr Massimo Girotti mòrt subìt dòp avér-al finî. La pelìcula l'à vins sinc Dàvid ad Dunatèl e tri Nàstar 'd argìnt.
Sunt
La Giovanna (Giovanna Mezzogiorno) l'è na śōvna spuśàda minga tant cuntènta dla sò vita e dal sò matrimòni. La gh'à 'n marè ch'al fà fadìga a catàr un lavōr fis, Filippo (Filippo Nigro), e dū putèṅ pìcui da crésar. Ad mistēr la fà i cònt in un negòsi ch'a vénd di pui ma l'è custréta a lauràr ad nòt parchè la n gh'à mia 'l curàǵ 'd arvultàr-as. Un dè l'incróśa par strada un vèć ch'l à pardû la memòria (Massimo Girotti) e ch'al n s arcòrda piò gnanc chi 'l è, a gh pâr sōl ad ciamàr-as Simone. Insém a sò marè la decìd ad tōr-al malvluntéra a cà sua, spetànd ad dmandàr ajùt a la pulisìa al dè dòp, ma pò la taca a interesàr-'s a la sò stòria e la decìd acsè 'd ardàr-'g a fónd par capìr-an da piò.
In cal méntar la Giovanna la sógna n'atra vita par lē tgnénd 'd òć par la fnèstra 'n sò vśèṅ ad cà, Lorenzo (Raoul Bova), ch'al stà in dal palàs ad frònt e ch'a gh piàś dimóndi. Sèg la gh la cava a mét'r insém i pès dla vita dal sò òspit. A s trata ad Davide Veroli, ebrèj e fnòć, ch'l éra scampâ a 'n rastrelamènt e a la depurtasiòṅ dal 1943. Par salvàr la vita a dgl'atri parsòni dal sò palàs, che fra 'l àtar i gh ridìv'n anc adrē, 'l éra stâ custrét a lasàr al sò muróś Simone (Ivan Bacchi) ch'l éra pò mòrt in di camp ad cuncentramènt, lasànd-'g un magòṅ ad c'l àtar mónd par tuta la vita.
Quànd a Davide a gh tórna la memòria al dà 'n cunsìli a la Giovanna, qvél ad tgnir adrē a i sò sógn, ad far qvél ch'la vōl dabòṅ e 'd cumbàtar par salvàr al sò matrimòni e p'r i sò fiōi.
Culegamènt estéran
}}
San Francisco
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
San Francisco (a s lèś /ˌsæn frənˈsɪskoʊ/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî, la quàrta più granda dla Califòrgna, c'n i sò utsènt-sinquantamìla abitànt a 'l incìrca, dòp Los Angeles, San Diego e San Jòśè. L'è stada fundàda al 29 ad Śugn dal 1776 da di culugnalìsta spagnōi.
Dòp la secónda guèra mundiàla l'è carsùda dimóndi par via dal ritóran di suldâ, un muć 'd imigrâ, 'l apòǵ a la cultùra dla paś, di fiōi di fiōr e di dirìt di gay faghénd-la dvintàr na rocafòrt “liberal” dal Partî Demucràtic, tant par dir in dl'elesiòṅ p'r elèś'r al presidènt di Stat Unî dal 2016, chè la Clinton l'à ciapâ 'l 85,3% di vōt cónt'r al gnanc 10% ad Donald Trump.
San Francisco 'l è 'n impurtànt sèntar turìstic e i sò palàs i èṅ stâ tirâ sù tgnénd a mènt di stîi architetònig difarènt. Al sò Istâ i èṅ fréschi e dal vòlti a gh'è anc la fumàna.
In sità i s càtan di punt ad riferimènt dimóndi famóś cuma 'l Golden Gate Bridge, 'l èx parśòṅ 'd Àlcatraz e la piàsa Union Square. Sinc di istitùt bancàri americàṅ più impurtànt dal paéś i gh'aṅ la sò sēd chè acsè cuma la Levi Strauss e di pès da nuànta dla Silicon Valley cuma Apple e Google e pò la Dolby, Pinterest, Twitter, Mozilla e la Wikimedia Foundation. Tacànd da 'l an 2016, San Francisco l'è clasificàda insìma in dla clasìfica di pòst più vivìbii dal mónd.
Al sò sìndig, da 'l 2011, 'l è 'l demucràtic Ed Lee.
Nòti
}}
Bom Princípio
Storia
A gh'era bèle in dal 1814 un pòst ciamä Serraria, indùa adëss a gh'è Bom Princípio. La sitä vera e proprioa l'è stä fundä al 12 ad màgg dal 1982.
La sitä la g'ha tàme sìmbul i magiùstar, ch'i enn cultivä da 160 famìgli; quasi 160t a l'ann, par vòtt mès, da màgg a dicëimbar. Ogni dü ann a gh'è la Festa d'i magiùstar.
Intercultùra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
L’intercultùra l'è na manéra ed pinsèr cùma śvinèr dal cultùri diferèinti da quèla ch'a s è chersû sèinsa patìr tròp fraintendimèint e luntàn dai pregiudìsi. {{CITAZIONE2|Culture is a way of life, a rich and timeworn grammar of human activity, a set of diverse and often conflicting narratives whereby communal (mis)understandings, roles, and responsibilities are negotiated. As such, 'culture' is a living, breathing system for the distribution and enactment of agency, power and privilege among its members and beyond. Rarely are those privileges distributed along a single axis of difference such that for example, all men are more powerfull than all women. Race, class, locality, lineage all accord measures of privilege or stigma to their bearers. However even those who are least empowered in a certain setting have some measure of agency in that setting, and their agency is bound up with (though not determined by) the culture, institutions, and practices that gave rise to it. Thus, extinguishing cultures is not the answer. In any case, years of colonial and assimilationist experiments should have taught us by now that such efforts are ethically problematic as well as self-defeating in practice. |La cultùra 'l è na manéra ed viver, na rìca e però cunsumèda gramàtica edl'ativitê umàna, 'n insèm ed còunt diferèint e despès quistiunê indû a s vin a pàt per i cumùn (fra)intendimèint, quèl ch'a s gh'à da fèr e 'l responsabilitê. Dìta acsè, la 'cultùra' l'è 'n sistéma vìv per la distribusiòun e l'aplicasiòun dagli asiòun, dal cmand e di priviléǵ tra i só member e anca de più. Raramèint chi priviléǵ chè i ìn mìs ed lung a 'n ùnic cô damànd, per eśèinpi, che tùt chi òm i gh'àpien più ecmànd che tùti cal dòni. La rasa, la clàs, al post, la disendèinsa, i dàn di priviléǵ o di śvantàǵ a chi gh'i à. Anca ghi gh'à meno ecmànd ind un sert ambiìnt, al gh'à 'l istès un sert epcòun 'd asiòun in cl ambiìnt lè, e cl'asiòun lè l'è lighèda (anch se minga determinèda) ala cultùra, ali istitusiòun, a 'l pràtichi ch'i l'àn sustgnùda. Acsè, fèr sparìr el cultùri la nn'è minga la rispòsta giùsta. I an 'd esperimèint colonièl e asimilasionìsta i duvrèven avér insgnê che chi sfòrs chè i ìn eticamèint problemàtic e politicamèint mìa ùtil.|cit. in Multicentered feminism, ed Maria Caterina La Barbera,2004|DIALETTO={{carpś}}|LINGUA={{en}}}}
Colegamèint estèren
}}
.nfl
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l zógn dal 2016.
1579
Al 1579 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Culâgna
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA COMUNE }} Culâgna (Collagna in italiân) l'é un cmûn ed 991 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz pôst a 62 chilômeter dal cènter ed Rèz insém a la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto.
Al teritôri e l'ambiĵnt
L'é al cmûn pió céch, cme nòmer 'd abitânt ma mìa cme larghèsa dal teritôri, ed la pruvîncia ed Rèz; a's cata mèza via tra Rèz e La Spèsia, al teritôri l'é tót traversê da la Statêla 63 che, dôp èser andêda a drē al fióm Sècia, la và só da la Gablèina al Pâs dal Cerēto per pó andêr zò vêrs la Lunigiâna. Al teritôri dal cmûn ed Culâgna l'é més in 'na lêrgha e stupènda vâl ch' la cumbîna cun l'êlt bacîn dal Sècia e l'é prutèt da un sistēma ed muntâgni in grôsa pêrta quacê da un fisóm d'êlber. A i pē dal Caṣarōla, e al cèinter ed la vâl, a nâs al fióm Sècia, al só âchev, cun la zûnta dal jâchev ed dimòndi turèint, àn scavê ind i sècol la bèla vésta di Schiôch Al teritôri ed Culâgna l'è dimòndio despêra e turmintê, la só altèsa la và da i 750 mêter 'd Acvabòuna a i quêşi 2.000 mēter dal Caṣarōla e 'd la Nûda. Al j abundânti anvêdi ed l'invêren, che in soquânt fiânch dimòndi in êlt, la nèiva la gh'armâgn fîn a la têrda premavèira, a fân 'na sôrta ed céch giasêr alpèin, sté anvêdi a fân la só pêrta ind l'alvêr al livèl dal fêldi dal teritôri dóve a gh'é dimòndi surzèi d'âchev frèschi. Al teritôri al gh'à di aspèt divêrs: dimòndi zôni pió pêra, dóve incòra incō a vîn lavurê la tèra, a fêrmen al calêdi vêrs al fióm Sècia. La modêrna stasiòun de spòrt invernêl ed Cerēto Lêgh l'é a i pē ed La Nûda cun soquânt laghèt ed qualitê alpèini: tra quisché d' arcurdêr al Lêgh da Cerēto e al Lêgh Prânda, circundê da un sfònd d'êter tèimp. J êlber e al piânti în ed qualitê divêrsi a secònd in dóve in mési e a che altèsa. A's gh'à 'na fâsa tra i 650-850 mēter ch'l' é pusès dal castâgn che ind i tèimp indrē l'é stê impurtânt per la cunuméia ed la gînta dal pôst. 'Na fâsa ed mèza altèsa fra j 800 e i 1.700 mēter a gh'é la fâza da taj ch' la fà un straordinâri mantèl fés ch' an s'égh pōl mìa andêr dèinter. Sta zôna l'é da sèimper al règn naturêl ed la fâza, pôchi vôlti insèm a dal j êtri piânti. I pîn preṣèint în al rişultê dal piantagiòun fâti da l' òm in èpochi divêrsi. In mèza a la fésa fâza a l'altèsa ed 1.000 mēter a gh'é di prê naturêl ch' a se ṣlêrghen insém a ògni fiânch da i 1.700 a i 2.000 mēter dal sèmi pió êlti. La fésa e diferèinta êrba la dà urègin a pastûri dimòndi serchêdi e quistiunêdi ind i tèimp indrē. Al sòt bôsch ed Culâgna l'é dimòndi réch ed prudòt cun la bundânsa ed fónz 'd ògni gèner, frâvli, môri, lampòun, e ind al zôni pió êlti destèiṣi ed mertél.
Stòria
An sà mìa ed precîṣ l'època dóve la préma gînta la s'é fermêda ind la vâl dal Sècia. L' èsregh dal strêdi salghêdi dirèti in Tuscâna, di rèst ed brónz e soquânti munèidi rumâni e di rèst catê al Pâs ed l'Uspedlâs, a fân pinsêr a la preṣèinsa ed l'òm in cól peréiod, mó ed sicûr la zôna la cumincê a impîres ind l'Êlt Medioēv. Soquânti ruvîni a gh'în incòra al Pâs dal Sèint Crôṣ e a l'Uspedlâs che per sècol l'é stê druvê da i pelegrèin a pē o a cavâl. Al pâs l'é numinê int al diplôma ed Carlo Magno dal 781 ch'al sgnêva i cunfîn ed la diôceṣa arzâna. In sègvit aṣvèin al pâs l'é stê tirê só un uspdêl per pelgrèin, incō in ruvîna. D' j êtri rèst a's câten ind la pêrt tra mezanôt e sîra dal cmûn, inséma la spònda dréta dal Sècia a Nasseta, un antîgh bōregh cun un cunvèint dedichê a S. Maria, ch' l' é stê ed môda per dimòndi a l'inési dal II milèni e ch'lé stê butê zò atâch al 1500 da i Dalli, cûnt ed Buṣâna, per un matrimòni andê a mêl. Per dimòndi sècol Culâgna l'é stêda sòta a i Vallisneri che a gh' l' àn cavêda a mantgnîr al lōr pusès dal XI sècol al XVIII sècol quând în stê mandê via dal trópi ed Napoleòun, sibèin la cunténva vicènda tra i cmûn ed Pèrma e Rèz ch' a 's quistiunêven al teritôri. J Estèins ed Mòdna àn dê l'invistidûra ânch a dal j êtri faméj fra còsti a's ricôrden i Brusantini cun Paolo pêder e al fiōl Alessandro, a 's trâta ed ch' l' Alessandro Brusantini spacòun che al Tassoni al prîva mìa vèder e dòunca més in redécol ind al só românṣ “La secchia rapita” ind i pâgn ed l'imbalsê dal conte di Culagna. Dôp la dichiarasiòun dal Règn d'Itâlia, int al 1860, al teritôri ed Culâgna l'é purtê a la grandèsa dal dé d'incō e prém séndech l'é stê numinê Clemente Pensieri. Lòng a la Statela a gh'în i pilastrèin ed mêlmer tirê só a memôria di Partigiân môrt al tèimp ed la Guèra ed Liberasiòun ind i tânt scûnter cun al trópi tedèschi e fasésti che cunsidrêven cla strêda 'n' impurtânta via ed colegamèint.
Culâgna
Al cèinter pió impurtânt l'é mucê insém a un muntarôt rotònd, cun la séma dal Vintâs ch' la ghe stà d'ed sōvra, mèinter a i só pē a pâsa al Sècia. Al gh'à urègin antîghi, al vîn numinê per la préma vôlta int al 1153, l'é stê fèdev di Vallisnêri e pó di Vigarani-Toschi. L'abitê l'è traversê da la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerēto ch' l' al divéd in dō pêrti a 'd altèsi divêrsi, la pêrta pió nōva l'é a mûnt ed la strêda. La vècia strêda, ciameda “via della Fonte”, la và ed fiânch ed vèc fabrichêt, in pêrta arnuvê, dóve insém al facêdi a 's pōlen vèder, a pcòun, scultûri cun dal dâti dal sincsèint, stèmi in sâs ed côch, purtêl e fnèstri sculpîdi ed fîn. Int al cèinter dal paèiṣ a gh'é un gróp ed cà ciamê Corte Pallai, tire só int al 1500 da i Caneri scapê da la Tuscâna dôp che l'atentê a Lorenzo de Medici l'é andê bûgh, a se gh'endêva dèinter da quâter purtòun grôs. Ind j ûltem ân a 'sè pruvidû al recóper ed quâṣi tót i fabrichêt. La cēṣa parochiêla in manēra neo-medievêl, tirêda só in pôst ed còla antîga l'é numinêda in dimòndi documèint stôrich l'é l'elemèint ch' al spéca int al paeṣâg architetônich ed Culâgna. Insém a la [SS63|Statêla 63]] préma dal paèiṣ a 's pōlen vèder dû mulèin a divêrsi altèsi, al munlèin més pió in êlta l'é stê tirê só int al 1923 l'é a piânta fâta a retângol insém a dû piân al gh'à incòra la rōda in pē. Còl pió a bâs l'é a dō rōdi spiâni tirê só int al XVII sècol l'à patî pôch restâver int i sècol. La pôrta d' ingrès la gh'à insém a l'architrêv la dâta dal 1634. A 's vèden incòra al dō rōdi spiâni e la vâsca dal j âchev.
Acvabòuna
La ciâpa la pêrt pió bâsa dal cmûn e l'é mésa a mezanôt dal cèinter ed Culâgna. La cēṣa dal bôregh l'é dedichêda a Sân Rôch. Int al dedrē ed 'na cà a gh'é incastlêda 'na bòuna figûra sâcra ed mêlmer, probabilmèint ed la secònda metê dal XIX sècol, arviṣânt a Sân Biêṣ.
Valiṣnēra
Valiṣnēra l'é stêda 'na localitê ereditêda da la nôbila faméja di Da Vallisnera dóve la gh' îva 'na rôca, sta faméja la gh'à 'vû un pôst impurtânt int al vicèndi ed la muntâgna arzâna. La Rôca l'é stêda butêda zò ind al tèimp ed 'n asêlt cun môrt e frî sucès int al dal medioēv; armâgnen sōl i rèst de sté furtèsa, mésa int la séma 'd un sasòun a strapiòmb insém a Ré Vallisnēra ed frûnt a l'abitê dal dé d'incō, ch' lé divîṣ in dō frasiòun: ed Sōvra e ed Sòt, a's vèden incòra incō testimuniânsi 'd un dignitōṣ pasê edilési. La cēṣa dal dé d'incō, dedichêda a Sân Pêder, bèle dipendèinta int al 1146 ed la Pēv ed Campiliōla l'é mésa tr'al dō frasiòun.
Valbòuna
Al bōregh ed Valbòuna l'é ind la pêrta pió êlta dal cmûn e tra i bōregh pió in êlt ed l'Apenèin arzân, pôst ed frûnt al mûnt Caşarōla e al cèinter e 'd 'na còunca a prê cun 'na bèla vésta. Atâch a l'antîgh cunfîn cun i stêt pramṣân, l'é stê, per sècol, pôst ed 'na cumunitê dedichêda maṣmamèint a la pastorésia. Al stîl dal cà dal bōregh l'ēra còla carateréstica ed l'êlt apenèin cun al tèg in lâstri ed sâs ed côch. Incō, a câsva dal trèin mìa fèirom e dal cundisiòun cunômichi cambiêdi, al stîl dal cà l'é mudê in modêren. Int al bōregh in pió 'as pōl vèder dal bòuni figûri ed divusiòun in mêlmer, pilâster vutîv e 'na róstica cêva ed vôlta dal setsèint cun la figûra 'd un leòun ch'al râmpa.
La Gablèina
Andêr insém a la Statêla 63, in diresiòun mezdé, a 's câta, pôch luntân ed Cerēto Êlpi, al Pûnt dal Baròun e la Gablèina, pôchi cà al spâli dal Sècia. La Gablèina l'é storicamèint famōṣa perché, int al peréiod 1830 – 1844, ché a's paghêva la dugâna pr'al pasâg dal duchêt d' j Estèins a la Lunigiâna. A la Gablèina al pêder ed Cesare Zavattini al mandêva avânti un albêregh dimòndi cgnusûd al l'inési dal sècol pasê, incō sarê.
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Alberto I Pio
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Indipendentîxum lunbêrd
Al indipendentîxum lunbêrd ’l é cl’idej puletga ch’la vaul l’institusioun d on Stê, pió u manch suvran, par la Lunbardie e, eventualmaint, pr el têr lunbardôfen e sturicamaint lunbêrdi.
Alberto I Pio
'L Albèrt I Pio (?-† 1412), 'l era al fiōl dal Gibèrt I Pio, sgnōr ed Chèrp e al gh'era sucedû in dal guèr'n ed la sitê.
Noti
}}
Indipendentîxum lunbêrd
Del vault al é asusiê e ’l dariva d’al nasiunalîxum lunbêrd, mo a j·é incoara dl arclamasioun soul ed ourden econômghi e susiêli sainsa specefga cunsidrasioun ed nasiunalitê.
Al é inveisi dimondi lighê a’l avtonomîxum lunbêrd, tant che pió ’d na vaulta l’é gnû fôra n’ideuluxie cunpata ch’l’à armixdê i elemeint dal indipendentîxum e dl’avtonomie, ch’l’é stê ciamê de queidon avtoguarnîxum e, a boun count, as paulen cunsidrêr istoricamaint cunpagn stra ’d lour. A j·é anch un boun ligam str’al muvimaint pr al avtoguêren lunbêrd es al federalîxum itajan.
1581
Al 1581 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
594
Al 594 'l è 'n an edl VI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Lusùria
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
La lusùria l'è c'l abandòun visiōś a 'l piaśēr ed fèr i purcùs, i spurcaciòun e i melnèt sàinsa fréno. L'è vista dala Céśa catòlica c'ma ùn di set vìsi capitêl, che difàti l'andrèv invéci mìsa a taśér cun la castitê, ch'la s'rèv la virtù ch'la gh'è cuntrària. {{CITAZIONE2|Noi leggiavamo un giorno per diletto di Lancillotto come amor lo strinse; soli eravamo e sanza alcun sospetto. Per più fiate li occhi ci sospinse quella lettura, e scolorocci il viso; ma solo un punto fu quel che ci vinse. Quando leggemmo il disiato riso esser basciato da cotanto amante, questi, che mai da me non fia diviso, la bocca mi basciò tutto tremante. Galeotto fu 'l libro e chi lo scrisse: quel giorno più non vi leggemmo avante.|Un dè, per śvaghèr-es, a-j-ér'n adrē a léśer c'ma 'l s éra inamurê al Lansilôt; a-j-éren da per nuèter e sàinsa suspêt. Piò e piò volti cla letùra lè la s fèva guardèr-es, e a s éren sculurê in dla ghìgna; mo a era stê sōl un punt quèl ch'al s vinsìva. Quand a 'lśìven dal bramê surîś ch'al gnìva baśê da tùt c'l amànt chè, e queschè, ch'al n'gnarà mai stachê da mè, al 'm baśèva la bòca tùt un tremōr. Galeôt cal lìber lè e chi 'l 'l ìva scrìt: dòp ed cal dè lè, a n'gh'la cavèven piò 'd léś'r-'l incòra.|La fin dal V cant dal Purgatòri dla Divìna Cumédia dl Alighiéri, 1300|DIALETTO={{carpś}}|LINGUA={{it}}}}
1802
Al 1802 (MDCCCII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XIX sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
Gualtēr
Gualtēr (Gualtieri in italiân) l’ é un cmûn ed 6.500 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz.
Mèsa a 25 km da Rèz (a s’égh rîva lòunga la Statêla 63), a l’ardôs ed l’êrṣen dal Po ch’ al sègna al cunfîn cun la Lumbardéia, Gualtēr l’é ‘na sitadèina ‘d urégin medievêla ch’ l’ à subî pió vôlti lòungh i sècol la piêga dal j aluviòun (l’ûltma, catastrôfica, int al 1951).
La Stòria
A neghêr la convinsiòun che Gualtēr al duvés la só nasîta a i Rumâni a’gh pèinsen al sustansiōṣi catêdi relatîvi a l’etê dal fèr e al peréiod etrósch e cuncentrê ind la zôna ‘d la Palasèina dal dé d’incô e dal Castlâs, unî a quî che a s’arfân a l’etê dal brònz e che în da coleghêres a l’aṣvèin teramêra ed Sânta Rôsa (ed Puvî), a sègnen sti pôst cme préma abitasiòun stâbila ed probâbil coloniṣadōr ed l’època. Al nòm ed Gualtēr al sêlta fôra cêr e nèt sōl dimòndi tèimp pió têrd, a la fîn dal peréiod rumân, al nòm al deṣvîn fôrsi da “Castrum Vulturena”, pó “Castrum Walterii”, pôst fundê dal Longobêrd Gualtiero (VII sec.) Al cèinter sitadèin pió antîgh ed Gualtēr l'é d'arcgnòser cun la Cēṣa ed Sânt' Andrea, tirêda só int al IX sèc. cme 'na nurmêla capèla, int a XII l'é dvintêda cēṣa parochièla, ch' la servîva ânca pr' al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa, che d' intôren a s'în mési in fîla al prémi cà, che àn fât al sistèma ed Piâsa Felice Cavallotti dal dé d'incô  fâta a teriângol, circundêda da strèti cà in fîla d' impiânt medioevêl e rinasimentêl, probabilmèint druvêdi ind al pasê ad ûṣ ed furesteréia dal Cunvèint aṣvèin. Ind la piâsa a gh'é in pió ed la cēṣa ed S.Andrea ânca al Pòs arnuvamèint, dôp avèir subî 'na parsiêla spianêda intōren a j ân ‘50,  dal pió antîgh fât intōren al 1776 insèma a un prugèt ed Giovan Battista Fattori in fōrma ed  'n' elegânt caplèina.
Pr' al contròl dal véi dal fióm ed al pôst per la tèra bòuna i sgnōr ed l'època àn fât un castèl inséma a la rîva drèta dal Po, còl che gh'armâgn ed l'antîga furtèsa l'é stê mudê e més dèinter ind l'usadûra dal Palâs Bentivoglio che al tîn d'acât i sègn ed l'antîgh spiandōr ind la facêda ed frûnt la grânda piâsa e ind al dō tòri d' ângol davânti. Al gróp ed fabrichê, ed grândi mzûri ed fōrma a quâter cantòun circundê, fôrsi, da fusòun fònd furnî a i quâter angôl ed tòri, al gh'îva dèinter un lêregh curtîl. La stôria polética ed Gualtēr, decisamèint cumplichêda e turmintêda, l'à vést pasêr al pusès da 'na mân a cl'êtra. A l’inési dal Tersèint la properietê dal castèl l'é ed Azzo d’Este che a'gh và a drê, int al 1326, l' avtoritê di Da Correggio. Int al 1345 al pâsa al Marchèiṣ Obizzo d’Este che, sibèin i tetatîv ed rinfursêr al difèiṣi dal castèl, an égh la chêva mìa schivṣêr, vêrs la fîn dal 'stès ân, la cunquésta da pêrt di Gunṣêga, che a tînen al fèdev per cûnt di Visconti. Ind al tèimp ed la dipendèinsa gunṣaghèiṣa al castèl, pôst ed cunténov scûnter, al câsca sóta la giurisdisiòun ed Bresèl. Int al 1402, Gian Galeazzo, Dóca ed Milân, al dà al fèdev Ottobono Terzi, cambiê int al 1442 da Erasmo Trivulzio. Int al 1452, Gualtēr al vîn més sóta da i Da Correggio, per caschêr ed nōv sóta al pusès milanèiṣ int al 1454. Un ât ed barât sarê só int al 1479 tra i Visconti e i sgnōr ed Frêra al decèd che Gualtēr al fâga pêrta dal Duchê estèins e la só sotmisiòun a la Duchessa Bona, invistîda da Ercole I. J Este mantînen al lôr pusès fîn a quând Alfonso I al decéd, int al 1567, ed cuncêder al feèved ed Gualtēr a Cornelio Bentivoglio, sostitût generêl dal Stêt Ferarèiṣ cun al tétol ed Marchèiṣ.
Atravêrs la costrusiòun dal palâs Cornelio Bentivoglio al mudéfica in môd pió impurtânt l'impiânt sitadèin dal paèiṣ. Per tirêr só al palâs, che l'inzgnêr incarichê, Giovan Battista Aleotti ciamê l'Argenta, al dîṣ: “erezione di tanta mole”, a's drôva al materiêl ch' al deṣvîn dal ṣventramèint dal Castlâs druvê cme pôst dal Consèli ed la Cumunitê. Al magnéfich Palâs Bentivoglio rispetōṣ di critèri dal Rinasimèint al gnirà finî da Ippolito fiōl ed Corneglio subèintrê a ló al gvêren int al 1594. Cornelio e só fiōl Ippolito, àn dê l'inési a còla grandiōsa ôvra ed bunéfica ch' l'à salvê dal la padòla la pianûra arzâna e che j impiânt impurtânt în incòra vâlid e funsionânt.
A's pōl dîr che al periéod de spiandōr per la stôria ed Gualtēr a's cunclód int al 1634, quând Francesco I ed Mòdna l'à tôt adôs a ló al Marcheṣê. Int al 1661, sóta al gvêren ed la Duchèsa ed Mòdna Laura, a s' intervîn inséma al palâs Bentivoglio ṣlargândel e dubândel. J Este int al 1750 vènden la rôca al Cmûn, ch' égh l'à incòra adès. Int al 1751 'na grând pêrta dal fabrichêt l'é stê butê zò per arznêr al pîni dal Po. A la fîn dal setsèint int l'êla ed mansèina é stê zuntê, per ôvra ed Giovan Battista Fattori, al teâter, che incô an s' pōl mìa druvêr. Int al l1796 al paèiṣ al tôṣ pêrta a la Repóblica Cispadâna. Int al 1860 al va a fêr pêrta dal Règn d’Itâlia. Al 9 novèmber dal 1879 a ’s costituèṣ la préma Societê ed Mótvo Socôrs e Prèstit tra j operâri dal cmûn ed Gualtēr. A la vigélia ed la préma guèra, i coperadōr ed Sânta Vitôria a dân véta a n’impurtânt speriĵnsa ed coperasiòun agrécola cûmprând la pussiòun di Grèpi. L’inési dal sècol l’é sgnê da nōvi pîni dal Po. Al 15 novèmber 1951 l’âcva dal Po l’à invêṣ la Bâsa arzâna e la rîva al cêvi ed vôlta dal j archêdi ed Piâsa Bentivoglio a 3 mêter e 80 d’ altèsa. Da alōra la riprèiṣa socio-conômica dal cmûn l’é stêda sèimper in chersûda.
La Tòra Cévica
Mésa ind al fiânch a sîra, la tòr cévica la s’lêva só incastêda tra i pôrdegh che, cuntènev, ôrnen i trî fiânch ed la piâsa. A piânta cun quâter spîgh, l’é stêda fâta ind i prém dal ‘700. L’intêra impalcadûra l’é tgnûda só da un êrch a tót sèst che la dà l’ingrès in via Vittorio Emanuele II. La tòr l’é fâta da trî piân che se stréchen vêrs l’êlta: ind al prém piân, tra dō côpi ed riliêv vertichêl cun capitèl, a’s câta l’antîgh arlòj ch’ al dà inséma a la piâsa, ind al secònd tra còsti a’s câta ‘na perfiladûra archêda. Al têrs piân l’é un lucernâri cun la bês a ôt ângol, cun un’archêda cèca per lê, cun imséma un tambór ciléndrich, quacê da ‘na coplèta e da ‘na bandirîna segnaèient. Inséma a la facêda a mezdé ed la tòr l’é ste restarvê da pôch un antîgh arlòj solêr.
Palâs Greppi
Ind la frasiòun ed Sânta Vitôria a’s câta sté grând fabrichêt tirê só tr’ al 1770 e al 1775 (al giardèin e chi êter fabrichêt atâch în stê finî int al 1783) da la faméja di Cûnt Greppi ed Milân, che îven ricevû da j Estèins, in sté zôna, ‘na pussiòun ed grôsi dimensiòun, che îven urganiṣê e l’îve fâta dvintêr funsinânt e ch’ la rendîva. J adôb ed l’intêren în stêd in grând pêrta fâti da Giovanni Morini e préma ed tót dal gualtierèiṣ Giovanni Sogliani, ch’ l’ à imblîe al salòun Greppi, da considerêres cme esèimpi d’adôb ed la metê dal ‘700 ind l’arzân. Ind al salòun a’s tîn da cât un camèin in mêlmer, dal Bolognini, che insèma a gh’êra, probabilmèint, un spèc. Da segnalêr la preṣèisa dal pôrti e fnêstri uriginâri, e la schêla d’ ingrés al salòun.
Pûnt Purtèini
Sté pûnt ch’ al s’arfâ a la secònda metê dal ‘700 a’s câta a S. Vitôria, inséma al turèint Cróstel, e l’ é al pió antîgh dal gualtierèiṣ. L’ é in quadrê côt, a trèi archêdi. Al nòm al deṣvîn, probabilmèint, dal “paradôri” che mési a piòmb al côrs dal Turèint a tirêven só al livèl ed l’âcva, necesâri pr’ al funsionamèint dal mulèin, pôst l’ a tâch. Al pûnt al costituîva ‘na poṣisiòun stratégica: un tèimp a ‘gh pasêva l’antîga véia ‘’Domorum de Boscho’’ e al permetîva al pasâg da la pianûra a la culèina e invicivêrsa.
Piâsa Bentivoglio
In sté piâsa a dân al Palâs cun al ‘stès nòm, la colegêda ed Sânta Maria ed la Nèiva e la Tòr Cévica. La piâsa l’é un perfèt quadrê ed sèint mêter ed lê, curonê per trî lê da ariōṣ pôrdegh muvimentê da 69 archêdi.
Piâsa Felice Cavallotti (Bèle Piâsa Nōva)
Tirând drèt per via Vittorio Emanuele II a s’ arvésa la lòunga Piâsa Felice Cavallotti, a fōrma ed teriângol, circundêda da strèti cà in fîla. Ind la piâsa a gh’é la cêṣa ed S.Andrea e al Pòs.
La Colegêda ed S. Maria ed la Nèiva
La Cēṣa l’é steda tirêda só int al 1547 e in sègvit l’à subî di arnuvamèint ed nèt per ôvra ed l’inzg. Vacca. Òna dal dō facêdi la s’unès cun al purdghêl ed la piâsa, ch’ l’êtra sóta al purdghêl. În preṣèint sê caplèini ed fiânch piturêdi a frèsch: la pió impurtânta l’é còla a mansèina atâch al preṣbitèri, zuntêda int al 1660, dóve a’s câta l’Anunciasiòun dal Bononi. Al sufèt a’s preṣèinta in vôlti a bòt e a vèila.
Cēṣa ed Sant' Andrea
Tirêda só int al IX sec. cme nurmêla capèla, int al  XII l’é dvintêda cēṣa parochiêla, druvêda ânca pr’ al j adunânsi ed la comunitê gualtierèiṣa. Che, int al 1547, l’é gnûda só la Cunfratêrnita ed la Cuncesiòun. Quêṣi tóti al ōvri tgnûdu da cât ind l’ intêren în dal XVIII sècol, mēno la stâtva ed la Madòna ed Loreto (del XV°) ed ‘na tèila figurânt Sant’Ignazio ed Loyola e S.Filippo Neri in adorasiòun ed la Crōṣ (metê XVII°). A gh’ é che, sèinsa nisûn sègn per arcgnòsrel, la tòmba dal frê Ludovico Grossi, ciamê al Viadâna, fondadōr ed la múṣica sâcra modêrna, che l’é gnû suplî int al 1627 dôp avèir pasê i só ûltem ân ind al cunvèint aṣvèin.
La Cēṣa ed Sânta Vitôria
L’é davânti al Palâs Greppi. L’ é stêda arfâta cme l’é adèsa insèm al campanîl int al 1683, insém al ruvîni ed la préma costrusiòun ed la fîn dal 1500, vrûda préma da Cornelio, pó da Ippolito Bentivoglio a conclusiòun dal j ôvri ed bunéfica int al teritôri. A l’intêren Sânta Vitôria l’é tôta zò a mèz bóst, in lègn decorê cun ōr e argînt, in manēra barôca; a i pē ed la scultûra ‘na custôdia ed vêder la tîn da cât l‘arléquia ‘d la sânta, dòun dal Cardinêl Vicâri ed Ròma all’Arcidiâchen ed Guastâla (1647).
Rainer Werner Fassbinder
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Rainer Werner Maria Fassbinder (Bad Wörishofen, 31 ad Maǵ dal 1945 – Mònag 'd Bavéra, 10 ad Śugn dal 1982) 'l è stâ un regista, senegiadōr e atōr tedésc, òṅ di più grand espunènt dal Cìnema Nóṿ Tedésc.
In dla sò vita 'l à mantgnû un ritm dimóndi élt in dal giràr di film. In méno ad quind'ś an ad lavōr 'l à fat sù quarànta lungumetràǵ, dū sèri ad film par la televiśiòṅ, tri curtumetràǵ, quàtar prudusiòṅ vìddeo, vint-quàtar spetàcui teatrài e quàtar a la ràddio, e 'l à recitâ in trentasiē pelìculi. 'L à anc fat al diśegnadōr, al cameraman, al cumpuśidōr, 'l editōr e àtri ròbi incóra.
A la baś dal lavōr ad Fassbinder a gh'éra na carga dimóndi pruvucànta, salvàdga e spurcaciòna a i òć di bigòt, ch'al gh'à butâ adòs la reputasiòṅ 'd enfant terrible dal cìnema nóṿ tedésc (l'éra la sò figùra sentràla).
Lì lò al gh'iva di rapòrt turmintâ c'n al persunàł ch'al lavuràva sèg, atōr e tècnic, che par lò i éran na sòrta ad famìja suplénta. Però al sò lavōr 'l è sèmpar andâ in diresiòṅ ad culpìr sénsa cumpasiòṅ ad sòrta la sucietà burghéśa tedésca, la viulénsa tiràda dèntar in dl'istitusiòṅ e al limitasiòṅ più grandi dal gènar umâṅ.
Fassbinder al s è dâ la mòrt quànd al gh'iva sói trénta-sèt an par 'n asidènt a 'l cōr cauśâ da 'n misćiùs ad madśìni par durmìr e cucaìna.
La sò infànsia
Fassbinder 'l è nâ in dla Bavéra, in dal paiśèṅ ad Bad Wörishofen, al 31 ad Maǵ dal 1945, tri stmani dòp ch'i americàṅ i gh éran andâ dèntar in séguit a la disfàta dla Germâgna in dla Secónda guèra mundiàla. Cal fat chè 'l à cundisiunâ dimóndi la śò infànsia e la vita dla sò famìja. Rainer stés, par rispetàr al vulér ad sò màdar, 'l iva cambiâ al sò an ad gnuda al mónd (faghénd inténdar 'd èsar nâ in dal 1946) par réndar méno péśa la sò cundisiòṅ ad regìsta ad cìnema. 'L è stâ sól in punt ad mòrt ch'a s è sabû la verità dand 'n òć a 'l sò pasapòrt.
I sò genitōr i éran di burghéś ch'i ìvan studiâ e Rainer 'l à abû n'infànsia minga cuma tut i àtar putèṅ ('l è stâ tirâ sù seguénd n'educasiòṅ a la manéra ad Rudolf Steiner) e ad cal fat chè al s 'n è lamintâ in séguit durànt al sò intervìsti. A tri méś 'l è stâ lasâ a di sò sio patèran parchè i sò genitōr i gh'ìvan paùra ch'al n arév minga pasâ 'l Invèran armanénd sèg. Al putèṅ al gh'è pò stâ dat indrē quànd 'l à cumpî 'n an.
Sò mujér la gh dava na maṅ in sal lavōr. Rainer, fiōl ùnic, 'l iva visû insém a lōr dū in fiṅ a 'l 1951, quand i sò genitōr i s mòlan. Al pàdar al s in và a Culògna e Rainer al taca a vìvar cun sò màdar. Par scampàr la taca a far dal tradusiòṅ in ingléś ma pò la s ciàpa la tuberculóśi ch'la la tèṅ luntàṅ par dimóndi tèmp in fiṅ che la s rimét in sèst. In cal mèntar Rainer al pasa al sò tèmp cun di vśiṅ ch'i éran in afìt da sò màdar e cun di amìg, dvintànd indipendènt e sénsa cuntról. Fassbinder al s è pò bcâ da spés cun i amànt ad sò mama, al śóvan Siggi tòlt in cà quànd al n gh'iva gnanc déś an, e al vèć giurnalìsta Wolff Eder ch'l éra dvintâ al sò padrìgn in dal 1959. Liselotte la n gh'iva minga tèmp par tgnir-'g a drē e la gh dava di bèsi par mandàr-'l al cìnema. In séguit Fassbinder al dirà ch'l à pasâ la sò vita da pìcul a védar di film dagnóra tut i dè, dal vòlti anc tri o quàtar a la vòlta: «al cìnema 'l è stâ la famìja ch'a n gh'iva briśa in cà».
Dvintâ baghét, al và in culéǵ ma a s cata mâl e al próa da spés a scapàr via da 'd lè, lasànd la scóla prima di eśàm finài. Quand al gh'à quind'ś an al s in và da sò pàdar restànd-ag sèg par dū an. In cal mèntar al và a la scóla seràla, guadagnànd-as da vìvar faghénd di lavursèṅ e jutànd sò pàdar ch'al fitàva di apartamènt mis mâl a di lavuradōr furastér. Fassbinder al taca a scrìvar di córt teatrài, dal pueśìi e di racònt, rendénd-as anc cònt da ragasōl ch'i gh piaśìvan i óm.
I sò inìsi a teàtar
In dal 1963, a daśdòt an, Fassbinder al tórna in Bavéra e, tgnind a mènt i cunsìli ad sò màdar, al taca a tōr dal lesiòṅ ad recitasiòṅ a 'l  Fridl-Leonhard Studio p'r atōr (1964-1966). Lè al cgnós l'Hanna Schygulla ch'la dvintarà una dal sò atōri più impurtànti. In cal mèntar al gira al sò prim film in 8 mm e al recita a sò vòlta faghénd dal partisìni. Al s dà da far anc cuma óm dal sòṅ e ajùt a la regìa.
In dal 1965 al scriv la sò prima òpra p'r al teàtar, Tropfen auf heisse Steine (Cuma gósi in sima a dal prédi bujénti). Anc sla dascurìva 'd argumènt privâ, l'òpra la gh'iva anc un taj suciàl parchè la relasiòṅ sesuàla dla còpia l'éra mustràda secónd di mudèi viulènt cuma quéi di rapòrt ad prudusiòṅ ecunòmica, ligâ a 'l sfrutamènt e al putēr. Quést chè al dvintarà un clàsic dla sò prudusiòṅ 'd artìsta. Al regìsta francéś François Ozon al druarà in dal 2000 cal lavōr chè p'r al sò film Gocce d'acqua su pietre roventi (Gósi 'd àqua su dal prédi bujénti).
In cal mèntar al gira in biànc e négar i sò dū prim curtumetràǵ Il vagabondo (al vagabónd) dal 1965 e Il piccolo caos (al caos pìcul) dal 1966 par mèrit dal sò amànt 'd in alóra Christoph Roser, aspirànt atōr, ch'al gh dà i bèsi in cambi ad parti da prutagunìsta. Anc Fassbinder al gh rècita dèntar insém a la Irm Hermann e a sò màdar, sóta al pseudònim ad Lilo Pempeit, un quèl ch'la farà da spés anc in sèguit.
In dal 1967 Fassbinder al s unìs a na cumpagnìa teatràla ad Mònag, 'l  Action-theater, faghénd al regìsta, 'l atōr e al senegiadōr e dvintànd-an al cap dòp sól dū méś. In d'l Avrìl dal 1968 Fassbinder al mét in séna al sò prim lavōr, Il fabbricante di gattini, la stòria 'd un lavuradōr furastér grèc ch'al dvénta 'l ugèt d'l òdi rasiàl, sesuàl e pulìtic 'd un grup ad bondagnìnt bavaréś.
Soquànti stmani dòp, in dal Maǵ dal 1968, 'l  Action-theater al vèṅ dasfàt parchè òṅ di sò fundadōr, gelóś dal sucès ad Rainer a 'l intéran dal grup, 'l iva distrùt al sò teàtar. Pruntamènt fat sù incóra cuma Anti-Theater sóta la diresiòṅ ad Fassbinder stés, al grup ad gint ch'la gh lavóra dèntar la taca a vìvar e far al ròbi insém.
Dla troupe di śóvan atōr i faṅ part, fra i àtar, Peer Raben, Harry Baer e Kurt Raab. Al lavōr a róta 'd còl ad Fassbinder (in daśdòt méś 'l à dirèt dódas òpri, quàtar scriti da lò e sinc in dua al gh'à mis maṅ) al gh parmét ad muciàr sù dl'esperiénsa e a definìr al sò stîl.
Al sò stil e la sò vita privàda
Fassbinder 'l à druâ al sò òpri a teàtar par butàr-'s a la ribàlta in dal mónd dal cìnema, purtànd-as sèg dimóndi di amìg d'l Anti-Theater (par dir-'n una, al farà vint film cun gl'atōri Schygulla e Herrmann). P'r al fat ch'al cgnusìva dimóndi bèṅ i sò atōr e i sò tècnic, 'l éra bòṅ ad far quàtar o sinc film in 'n an cun pôc bèsi. Cal lavōr chè al gh'à parmìs ad cavàr-gh-la anc a tōr di cuntribùt pùblic ch'i gh sarvìvan par cuntinuàr a far dal pelìculi.
Al regìsta tedésc 'l è sèmpar stâ influensâ p'r al lavōr ad Bertolt Brecht e al sò Verfremdungseffekt (efèt d'l èsar stranî) e da la Nouvelle Vague francéśa, specialmènt par Jean-Luc Godard e i sò Il bandito delle ore undici dal 1965 e Week-end, un uomo e una donna dal sabato alla domenica dal 1967. In di sò film Rainer al tgniva a drē a tut, scritùra, recitasiòṅ, cumpiśisiòṅ, séni, futugrafìa, prudusiòṅ e muntàǵ.
In dal 1976, Fassbinder al s éra fat un nóm a livèl internasiunàl, vinsénd dimóndi prèmi in gir p'r al mónd e in di fèstival ad cìnema, e 'l à abû 'l unōr 'd avér anteprìmi e retruspetìvi a Parìś, New York e Los Angeles. Tony Rayns 'l à fat anc un lìbar ch'al dascurìva di sò lavōr.
'L à visû a Mònag 'd Bavéra, quànd a n éra minga in viàś, e in afìt a Parìś insém a la ex mujér Ingrid Caven. In dal 1977 'l è stâ mémbar dla giurìa dal 27śum Festival ad Berlîṅ.
Fassbinder al gh'à abû dimóndi stòri cun al dóni ma più da spés cun di óm. La sò vita, da sèmpar misa in piàsa, 'l è stada pina ad petegulés e scandài. Misćiànd vita prufesiunàla e persunàla, famìja, amìg e amànt i cumparìvan in di sò film.
A 'l inìsi dla sò caréra al gh'à abû na lunga e turmintàda relasiòṅ cun la Irm Hermann la sò segretària custréta da lò a dvintàr n'atōra. Rainer al gh dava però dal parti bèli cuma quéla dla mujér ch'la fava i còran a sò marè in Il mercante delle quattro stagioni e la culaburadōra sita in Le lacrime amare di Petra von Kant. Par la Hermann lò 'l éra 'n ìdul ma Fassbinder al gh l'ìva sèg par piò ad déś an, rivànd anc a dar-'g dal bòti: «A n gh la cavàva minga a mét'r-as al cór in paś par i mè rifiùt in di sò cunfrònt, al m à anc dagnóra piciâ a mòrt p'r al stradi ad Bochum». In dal 1977 la Irm l'iva tacâ na relasiòṅ cun 'n àt'r óm e la gh'iva 'd avér fiōl. Fassbinder al s è ufèrt 'd adutàr al putèṅ e lì lē l'è turnàda da lò.
Durànt al sò prim perìud da regìsta, Fassbinder al s éra invaghî par Günther Kaufmann, un bavaréś négar. Chi lò al n éra briśa 'n atōr ma 'l à tacâ a far-al quand Rainer al s éra inamurâ ad lò, in dal 1969.
Fassbinder 'l iva pardû la tèsta e 'l à pruâ a cumpràr al sò amór dand-ag dal parti in di sò film e faghénd-ag di regài custóś, ma Kaufmann al gh l'à cavàda a śbragàr quàtar Lamborghini in 'n an. Cuma Salem, al muróś sucesìṿ dal regìsta bavaréś, l' éra spuśâ e pàdar ad dū fiōi. 'L à fat quatòrdas film sèg, Whity dal 1971 cuma prutagunìsta.
Anc se Fassbinder 'l iva dit 'd èsar cuntràri a 'l matrimòni cuma istitusiòṅ, in dal 1970 al spóśa la Ingrid Caven, n'atōra ch'la cumparìva da spés in di sò film. Al ricevimènt ad nòsi 'l è stâ fat sfrutànd quél ch'a s druàva in òṅ di sò film, Il soldato americano. La stima e l'amicìsia fra i dū l'è armàsta anc dòp al falimènt pîṅ dal sò matrimòni, ch'l ira durâ sōl dū an. In prupòśit, la Caven la gh'à abû môd ad dir in n'intervìsta «La nòstra l'éra na stòria 'd amór a dispèt dal matrimòni».
Rainer 'l éra 'n fnòć ch'al gh'iva biśógn anc dna dóna. 'L è acsè ciàr ma anc difìcil da capìr». Al tri dóni più impurtànti dla vita ad Fassbinder, la Irm Hermann, la Ingrid Caven e la Juliane Lorenz (la sò ultma muróśa, sèg durànt al perìud dla sò mòrt), i n aṅ mai abû fastìdi dal fat che chi lò al fus 'n invertî.
In dal 1971, Rainer al s inamóra 'd El Hedi Ben Salem, un bèrbar dal Maròc prutagunìsta dal film La paura mangia l'anima. La sò relasiòṅ sèg la finìs viulentemènt in dal 1974. Salem al s turà pò la vita in parśòṅ impicànd-as in dal 1982. Fassbinder a gh dedicarà al sò ùltim film Querelle de Brest prima ad murìr anca lò e par qual lè gnû fóra pòstum.
'N àtar di sò amànt, dal 1974 a 'l 1978, 'l è stâ Armin Meier, un ex maslàr mèś analfabéta ch'l iva pasâ i sò prim an ad vita in 'n urfanutròfi. 'L à ricitâ anca lò in soquànt di sò film, cun la sò part più impurtànta in dal film Germania in Autunno. Dòp ch'i s èṅ mulâ, al s è tòlt la vita p'r al cumpleàn ad Fassbinder in dal 1978 ma 'l è stâ catâ mòrt in dal sò apartamènt sōl dimóndi dè più tard. Rainer, par śmursàr al sò dulór, al gh dèdica òṅ di sò film, Un anno con tredici lune.
La sò caréra
In dal 1969, dòp avér fat soquànti parti 'd atōr cuma in Baal ad Volker Schlöndorff, al gira al sò prim lungumetràǵ, L'amore è più freddo della morte, preśentâ a 'l Fèstival ad Berlîṅ e dedicâ a i sò mìstar Claude Chabrol, Eric Rohmer e Jean-Marie Straub. Sèmpar in c'l an lè al fà anc Il fabbricante di gattini (cgnusû in itàglia anc cuma Terrone, Teròṅ, parchè al tìtul uriginàl Katzelmacher, in dal slang bavaréś, al vōl dir lavuradōr furastér), Dei della peste e Perché il signor R. è colto da follia improvvisa?. In cal mèntar al taca a far sù di prèmi uficiài: al film Il fabbricante di gattini al ciàpa al prèmi evangèlic p'r al cìnema e al prèmi Fipresci.
In dal 1970 al lavóra sôd: in Śnar al taca a giràr Rio das mortes, in Favràr al gira par la televiśiòṅ Il Caffè, in Avrìl al fà vgnir fóra Whity e pò in Maǵ Il viaggio a Niklashausen, traśmìs in Utóbar par la televiśiòṅ tedésca ARD. Par finìr, in Agóst al dróa la sò òpra Il soldato americano par far-gh un film e in Nuvémbar al gira Pionieri a Ingolstadt.
In d'l Agóst dal 1971 al fónda na sò sucietà ad prudusiòṅ, la Tango Film, e par lē al fà al film Il mercante delle quattro stagioni. In cal mèntar al fà gnir fóra Attenzione alla puttana santa (un film ch'al dascór 'd un grup 'd atōr fóra ad tèsta mènt'r i èṅ drē a giràr un film) e al spóśa l'atōra d'l Antiteater Ingrid Caven, restànd-ag sèg però sōl dū an.
In dal 1972 i védan la luś un muć dal sò òpri: in Śnar Le lacrime amare di Petra von Kant (un film sénsa masć preśentâ a 'l Fèstival ad Berlîṅ), in Mars Selvaggina di passo, fra Avrìl e Agóst Otto ore non sono un giorno, in Setémbar La libertà di Brema e subìt dòp Effi Briest. Pò incóra in dal 1973, Il mondo sul filo, Nora Helmer, Martha (la stòria dna pòvra dóna in carusìna ch'la patìs al cativèri ad sò marè) e La paura mangia l'anima (na stòria 'd amór scàndal fra na vècia e un maruchèṅ śóvan).
'L an dòp al tōś la diresiòṅ dal Theater am Turm ad Francfòrt e 'l gira Il diritto del più forte (in dua un pòvar sénsa lavōr al vins a la lutarìa e al dróa chi bèsi lè par pruvàr a far-as strada in mèś a la burgheśìa fnòcia ma al vèṅ sfrutâ e basta e al n gh armàgn gnint àtar da far che masàr-as in na stasiòṅ ma ninsòṅ là al gh dà pò a mènt) e Come un uccello sul filo, par pò dar-as a 'l teàtar principalmènt.