cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stefanie Vögele
Caréra
In dal 2011, dòp avér vins 'n ITF in dal Régn Unî in Mars, la gh próa anc a Réś ma la léva 'l téndi a 'l secónd tùran pardénd da l'austragliàna Marina Eraković 3-6 4-6. In Luj la tōś part a 'l WTA ad Bùdapest. Dòp avér dâ la paga a la Petra Martić par 7-5 7-5 la céd a la bulgnéśa Sara Errani par 3-6 1-6. La finìs 'l an da nùmar 138 dal mónd.
In dal 2012 la pasa 'l qualificasiòṅ a Sydney e a Melbourne ma pò la và fóra a 'l prim tùran par maṅ dla Viktoryja Azaranka e dla Sabine Lisicki. A Charleston la riva in di utàṿ in dua la pèrd da la Vera Zvonarëva par 7-5 3-6 4-6. In Setémbar la céd in finàl a l'Annika Beck in dal turnèo ITF ingléś ad Shrewsbury ma la stmana dòp la pōl mét'r in bisàca al tìtul ad qvél ad Clermont-Ferrand (6-4 6-1 a la Tatjana Malek). La in vins òṅ anc a la fiṅ d'l an in Giapòṅ cóntar la Kimiko Date-Krumm.
Culegamènt estéran
}}
.tjx
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
550
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DL in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1417 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1417 (milequaterseintdersèt, millequattrocentodiciassette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1416 (milequaterseintsèdeś) e 'l vin prìma dal 1418 (milequaterseintdeśdòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCDXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintdersetéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1417 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 13 col 109: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Elina Svitolina
{{Metacaixa
L’Elina Mychajlivna Svitolina (Udésa, 12 ad Setémbar dal 1994, Еліна Михайлівна Світоліна in Ucraìn) l'è na tenìsta ucraìna ch'l'è stada la nùmar déś dal mónd (al 27 ad Favràr dal 2017).
L'è élta 174 cm par 62 chilo e l'è prufesiunìsta da 'l 2010. La dróa 'l bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. In dla sò caréra l'à vins siē tìtui WTA in singulàr (anc un Premier 5, qvél ad Dubài dal 2017) e sèt in dal sircùit ITF.
A gh piàś lèśar, guardàr al partìdi 'd balòṅ e 'l magnàr cinéś. La scólta vluntéra Michael Jackson e Eminem. La s è stablìda a Kharkiv in Ucraìna.
Caréra
Dòp avér vins al turnèo di śōvan dal Roland Garros dal 2009, la Svitolina la taca a calcàr i camp ITF in dal 2010. In dal 2011 la próa a qualificàr-as p'r al turnèo a 'l quèrt ad Parì ma la pèrd subìt da la Jelena Dokić.
In dal 2012 la difénd i culōr dla sò nasiòṅ cónt'r i Stat Unî in Fed Cup ma la pèrd i sò singulàr cóntar la Serena Williams e la Christina McHale. La vèṅ fata fóra durànt al qualificasiòṅ dal Roland Garros e ad Wimbledon sèmpar da la spagnōla Garbiñe Muguruza Blanco. Finalmènt la pasa c'l ustàcul lè rivànd a śugàr in dal tablòṅ di US Open ma l'è dasfurtunàda parchè la cata subìt l'Ana Ivanović ch'la la manda a cà cun un 6-3 6-2. A Mósca la bat a 'l prim tùran in tri sét l'itagliàna Maria Elena Camerin ma pò la pèrd da la Valeria Solovieva. In Nuvémbar la śōga al turnèo ad Pune (in Ìndia) e la 'l vins in finàl cóntar la giapunéśa Kimiko Date-Krumm par 6-2 6-3 dòp avér fat fóra l'Andrea Petković.
C'n i punt muciâ sù 'l an prima, in dal 2013 la Svitolina la n è piò custréta a pasàr sèmpar p'r al qualificasiòṅ. A gl'Australian Open la pèrd a 'l prim tùran da l'Angelique Kerber. In Favràr la s pòrta a cà 'l ITF ad Eilat in Iśraēl. A Cali la riva in semifinàl (6-2 4-6 4-6 da la śugadōra ad cà, la Catalina Castaño) ma pò la cata sù sōl di prim tùran a Bugutà (la pèrd da la francéśa Alizé Cornet), a Indian Wells (chè l'è la Monica Niculescu a far-la fóra), a Katowice (la céd a la cruàta Petra Martić) e a Straśbûrg (l'è la Flavia Pennetta a 'ndàr avànti). In d'l ITF ad Praga da sènt-mila dòlar la disfa subìt n'aśèrba Pera Bernarda par pò lasàr strada a l'Irina Falconi. A 'l Roland Garros la fà fóra la Romina Oprandi 6-3 4-6 6-1 prima ad far al valìś cun la Varvara Lepchenko. In di turnèo ingléś in s'l èrba la pèrd sèmp'r a 'l prim tùran, anc a Wimbledon 3-6 5-7 cun la francéśa Marion Bartoli pò vinsidōra dal tìtul. In Luj la śōga al turnèo ad Bad Gastein in sla tèra rósa in dua la riva in semifinàl cun l'Andrea Hlaváčková ch'la gh'à la méj sèg par 7-5 6-7 6-4. A la fiṅ dal méś la vins al tìtul WTA ad Baku dand un 6-4 6-4 in finàl a la Shahar Peer, dòp avér mandâ a cà anc l'Aleksandra Krunić, la Nastassja Burnett, la Donna Vekić e l'Alexandra Cadanțu. La stmana dòp la s mét in bisàca 'l ITF da stanta-sincmìla dòlar 'd Donec'k baténd in finàł la Tímea Babos par 3-6 6-2 7-6. In sal cimènt americàṅ la pèrd subìt a New Haven da la Karin Knapp ma a gl'US Open la s cava la sudisfasiòṅ ad mandàr a cà la Dominika Cibulková. In sèra 'l an da nùmar quarànta dal mónd.
L'ucraìna la vèra 'l 2014 rivànd a 'l tèrs tùr'n a Melbourne pardénd da la Sloane Stephens ma baténd n'atra Top 20 cuma la Svetlana Kuznecova. A Parì a 'l quèrt la ciàpa la paga in di quàrt da la Sara Errani ch'la la bat par 6-2 6-3. In Privavéra la riva in di utàṿ a Miami e a Charleston ma su la tèra rósa la mét in fila tri prim tùr'n a Marrakech, a Madrìd e a Róma e faghénd bèṅ sōl a Nurimbèrga in du la pèrd in semifinàl par 2-6 6-1 6-2 da la Karolína Plíšková. In Luj la vins incóra a Baku, pò la fà i quàrt a Cincinnati baténd la nùmar tri dal mónd, la Petra Kvitová, e la nùmar sédas, la Carla Suárez Navarro. In Setémbar la riva in semifinàl in d'l impurtànt turnèo cinéś ad Wuhan baténd la Camila Giorgi par 6-2 6-3, la Sabine Lisicki par 7-6 6-3, la Garbiñe Muguruza par bandòṅ e l'Angelique Kerber par 6-4 7-6 prima 'd andàr a cà cun la Petra Kvitová. La Svitolina la sèra la stagiòṅ faghénd n'atra semifinàl a Uśàka.
Al prim turnèo dal 2015 par l’Elina 'l è qvél ad Brisbane e l'ucraìna la riva in semifinàl baténd l'Angelique Kerber in tri set par pò ciapàr un brut 1-6 3-6 da la Marija Šarapova. A gl'Australian Open la gh la cava a purtàr via 'l prim set a la Serena Williams pardénd però sèg a 'l tèrs tùran. In Mars la fà gl'utàṿ a Indian Wells baténd la Lucie Šafářová pò la riva in semifinàl a Bugutà e la vins al turnèo 'd Marrakech (7-5 7-6 a la Tímea Babos). La Svitolina la gh la cava a far al sò ingrès in dla Top 20 rivànd a i quàrt a 'l Roland Garros, in du la pèrd da l'Ana Ivanović par 3-6 2-6, pò la sèntra la semifinàl a Stanford e a Cincinnati, turnèo in du la mét in riga l'Alison Riske, l'Eugenie Bouchard, la Caroline Garcia e la Lucie Šafářová prima 'd pèrdar da la Serena Williams par 4-6 3-6. La sèra 'l an a la 19śma puśisiòṅ.
In dal 2016 la Svitolina la vins sōl na partìda fra Sydney e Australian Open ma a Dubài la riva in semifinàl in du la ciàpa 'n 4-6 4-6 da la Sara Errani. In Mars la vins 'l International ad Kuala Lumpur baténd in finàl l'Eugenie Bouchard par 6-7 6-4 7-5. A Indian Wells la s bèca na scòpla da la Roberta Vinci a 'l secónd tùran (1-6 3-6) mént'r a Miami la gh la cava invéci a rivàr a gl'utàṿ baténd la Caroline Wozniacki e pardénd da l'Ekaterina Makarova. A 'l Roland Garros la lasa 'l briśi a la Sorana Cîrstea, a la Taylor Townsend e a l'Ana Ivanović (quìndas śōg in tut) ma in di utàṿ la vîṅ asfaltàda a sò vòlta par la Serena Williams ch'la gh'à la méj sèg par 6-1 6-1. In Agóst però l'ucraìna la s tōś l'arvìnsida cun l'americàna a gl'Ulimpìadi quànd la la bat par 6-4 6-3 prima 'd céd'r a la céca Petra Kvitová par 2-6 0-6. In Agóst la Svitolina la riva in finàl a New Haven (1-6 6-7 da l'Agnieszka Radwańska) mént'r a gl'US Open l'incróśa incóra la Petra Kvitová a 'l tèrs tùran pardénd-ag par 3-6 4-6. La Svitolina la mùcia sù atri tri semifinàli a Tokyo, a Pechîṅ e a Mósca baténd la nùmar tri dal mónd Garbiñe Muguruza in Giapòṅ e la nùmar òṅ, l'Angelique Kerber, in Cina. Zhuhai 'l è 'l sò ùltim turnèo d'l an e l'ucraìna la riva in finàl dand un 2-6 6-1 6-4 a la Johanna Konta e bcand-'s un 4-6 2-6 da la Petra Kvitová. C'n i 440 punt muciâ sù, la Svitolina la finìs la stagiòṅ da nùmar quatórdas dal mónd.
La tenìsta 'd Udésa la vèra dimóndi bèṅ al 2017 faghénd la semifinàl a Brisbane, baténd incóra l'Angelique Kerber par 6-4 3-6 6-3 e pardénd da la Karolína Plíšková par 2-6 4-6, faghénd un tèrs tùr'n a Melbourne e vinsénd i turnèo 'd Taipèi (6-3 6-2 a la Shuai Peng) e 'd Dubài. In di Emirâ Àrab Unî la bat la cinéśa Saisai Zheng, gl'americàni Christina McHale e Lauren Davis, incóra na vòlta l'Angelique Kerber e la Caroline Wozniacki in finàl par 6-4 6-2. Cun cal sucès chè la Svitolina la gh la cava a dvintàr la nùmar déś dal mónd.
Culegamènt estéran
}}
Teâter Cavalerésa (Rèz)
Al Teâter Cavalerésa (Teatro Cavallerizza in italiân), intitolê a Cesare Zavattini, l’é al têrs teâter póblich ed Rèz dôp al Teâter Municipêl e al Teâter Ariôst al vîn só in Piâsa 'd la Vitôria in dó gh'é ânca chiêter dû teâter, l'é ed fiânch al Teâter Ariôst. Al pōl èser druvê a fêr tōt i spetâcol ed teâter e mûṣica dal dé d’incô. Al fabrichêt al dêv al só nòm a còl ch’l’é stê druvê a fêr un pô ed tèimp fà,  l’é stê més a teâter sōl da pôch, e l’ēra la cavalerésa ed la vècia casêrma Carlo Zucchi quând a’ gh’ēra dèinter un Regimèint ed l’Artilieréia a cavâl.
539 (nùmer)
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 539, mo invéci 'l an 539, 't ê da 'ndèr chè) Al 539 (sincseinttreintanōv, cinquecentotrentanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 538 (sincseinttreintòt) e 'l vin prìma dal 540 (sincseintquarànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt DXXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al sincseinttreintanovéśim post.
Teâter Cavalerésa (Rèz)
Ind al só aspèt normêl la sêla, ch' la pōl èser dispôsta in 12 diferèinti solusiòu, la gh’à un' ónica gradinêda mó la pōl avèirghen ânca ‘na secònda ch' l'é a scumpêrsa e di êter pôst a sēder da méter ind al pêra. La natûra ed prèir èser druvêda a fêr tót e al dimòndi posibilitê ed la sistemasiòun dal spâsi a n’în fân al pôst naturêl ed progèt specêl, spetâcol ed ricêrca d’ògni gèner, e l’é in grêd ed favurîr al pió divêrsi esigînsi de sperimentasiòun, artéstichi e ed rapôrt póblich-sēna Ind al  2004, l’é sêt rinfursê ind al materiêl tètnich, e gh’é stê zuntê un gradés cunténov in tóta la sêla.
539 (nùmer)
Colegamèint estèren
}}
René Maire
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
René Maire 'l era stê 'n butânic francéś (Lons-le-Saunier, Giura, 1878 - Algēr, 1949); al vgnìva numinê profesōr ed botànica in dal 1911 a l' universitê d' Algēr, al viaśèva dimòndi in dal Nord Africa e 'l publichèva dimòndi lavór ed catalugamèint e 'd biulugìa di fùnś, e dal descrisiòun in sìm' a la flora e a la fìtugiugrafìa 'd al Marôc e 'd al Sahara. Al só ùltem lavór, al lung tratê "Flore de l'Afrique du Nord", 'l armagnìva mìa cumpletê.
Culegamèint estèren
}}
Teâter Cavalerésa (Rèz)
Soquânt eşèimpi d’ûş dal tânti funsiòun e dal divêrsi manēri ch’ a’s pōl druvêr al spâsi ed la sêla fâti in soquânt spetâcol:
Colegamèint d'ed fōra
Sît di Teâter
549
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DXLIX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
440 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 440, mo invéci 'l an 440, 't ê da 'ndèr chè) Al 440 (quaterseintquarànta, quattrocentoquaranta in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 439 (quaterseinttreintanōv) e 'l vin prìma dal 441 (quaterseintquarantùn). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CDXL. In dla numerasiòun ordinèla al tóś al quaterseintquarantéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Maurizio Ferrini
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Piasintëin}}
Maurizio Ferrini (Zisèna 12 d’avrìl 1953) l'è un atùr ad sìnima e ad televisiòn.
Biugrafia
Nasìd a Zisèna al 12 ad aprìl 1953, l'ha cumanciä a laurä in televisòn e a vìss cugnusìd cun Quelli della notte ad Renzo Arbore, in d'i ann '80-'90.
All'è dvantä famùs quand, a Domenica In, l'ha invantä la Siùra Emma Coriandoli, una dona ad cà c'la g'ava tanti prublemi.
Cùs'hal dìtt
<div style="float:left; width:300pt; background-color:#FDE910; padding-left:1em; padding-right:1em; border:black solid 1px; margin:0pt 5pt 5pt 5pt;"> Quelli della notte<BR>
A capìss mìa, ma sùm d'acordi.
Maurizio Ferrini
Ligàmm ad föra
}}
989 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 989, mo invéci 'l an 989, 't ê da 'ndèr chè) Al 989 (novseintutantanōv, novecentottantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 988 (novseintutantòt) e 'l vin prìma dal 990 (novseintnovànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CMLXXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al novseintutantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Ursula von der Leyen
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Ursula Gertrud von der Leyen (Ixelles, 8 'd Utóbar dal 1958, a s lèś [ˈʊʁzula fɔn dəɐ̯ ˈlaɪən] in tedésc, scólta'l chè) l'è na pulìtica tedésca dla CDU, presidènta dla Cumisiòṅ européa da 'l 1 ad Dicémbar dal 2019 a 'l pòst ad Jean-Claude Juncker.
La gh'à sèt fiōi abû tut fra 'l 1987 e 'l 1999.
Biugrafìa
Fiōla 'd Ernst Albrecht, èx minìstar-presidènt dla Sasògna Basa, l’Ursula la crés in dal Bélgi, al stat in du l'è nada. Chè l'impàra bèṅ al francéś e la stùddia archeulugìa prima 'd interesàr-'s a l'ecunumìa in Germàgna a Gotìinga e a Münster e 'd laureàr-'s in madśìna a Hannover.
In séguit la tîṅ adrē a sò marè mèdag, ch'al gh'à dâ 'l cugnóm da nòbil, andànd a star sèg par quàt'r an in Califòrgna par lavōr.
In di an Dumìla la taca a 'vēr di incàr'g impurtànt in pulìtica tant ch'la canseléra Angela Merkel la la sarnìs in dal 2005 par far-ag far la minìstra dla famìja. In séguit la pasa prima a 'l ministēr dal lavōr e di afâr suciài e pò a la diféśa, prima dóna a far-al.
Al 2 ad Luj dal 2019 al Cunsìli européo al l'elèś presidènta dla Cumisiòṅ européa cun 383 vōt a favōr (da la sò banda anc i parlamentàr itagliàṅ dal PD, ad Fòrsa Itàglia e dal Muimènt Sinc Stéli), 327 cuntràri, 22 astenû e na schéda minga vàlida.
In dal sò mandâ la s è catàda adòs dū prubléma dimóndi ingatiâ da risòlvar: la Brexit e l'emergénsa COVID-19 in du l'à mis a dispuśisiòṅ al fónd SURE par pagàr la diśucupasiòṅ e la casa integrasiòṅ di lavuradōr e 'n fónd destinâ a i stat mémbar ciamâ Next Generation EU da 750 migliàrd 'd euro, divìś a 'l incìrca mèś e mèś fra finansiamènt in prèst e a fónd pardû.
Culegamènt estéran
}}
1987 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1987, mo invéci 'l an 1987, 't ê da 'ndèr chè) Al 1987 (milnovseintutantasèt, millenovecentottantasette in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1986 (milnovseintutantasē) e 'l vin prìma dal 1988 (milnovseintutantòt). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCMLXXXVII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milnovseintutantasetéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Non mi scaricare
{{Metacaixa
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dal vòlti 'l amōr al và 'd mâł in méj.|Tagline dal film}}
Non mi scaricare (Minga dascargàr-um) l'è na cumèdia americàna dal 2008 ad Nicholas Stoller scrita par Jason Segel ch'l è anc al prutagunìsta.
Custàda trénta migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò fat sù da piò ad sènt-sinc.
Sunt
Peter Bretter (Jason Segel) 'l è 'n sunadōr ch'al scriv la mùśica p'r un telefìlm pulisiésc in du a rècita la sò muróśa, l'atōra Sarah Marshall (Kristen Bell), una ch'la pénsa sōl par lē. Un dè la tórna a cà giùst par mulàr-al parchè la s è misa c'n al cantànt rock Aldous Snow (Russell Brand).
A Peter a gh vîṅ un magòṅ ad c'l àtar mónd, al gh'à scavśâ 'l cōr. Par tiràr-as sù al próa a far na vacànsa a gl'Hawaii ma quànd al và a dmandàr na cambra in 'n hutèl al gh cata la Sarah insém a Aldous. La ragàsa dla reception, la Rachel Jansen (Mila Kunis), la capìs la situasiòṅ a 'l vōl e la gh śibìs na suite a gràtis.
Mia moglie è un'attrice
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Non mi scaricare
Sunt
Peter al taca a pasàr sèmpar più tèmp insém a la Rachel mént'r al rapòrt fra la Sarah e Aldous al và in criśi.
Culegamènt estéran
}}
Mia moglie è un'attrice
{{CITAZIONE|Mo è'l véra ch'a 'l cìnema a s fà par finta?|Tagline dal film}}
Mia moglie è un'attrice (Mè mujér l'è n'atōra) l'è na cumèdia francéśa dal 2001 scrita, dirèta e interpretàda p'r Yvan Attal insém a sò mujér Charlotte Gainsbourg.
Al film 'l è custâ dagnóra siē migliòṅ ad dòlar ma 'l è stâ bòṅ ad far-an sù déś e sèt.
Sunt
Al pariśèṅ Yvan (Yvan Attal) al fà 'l giurnalìsta spurtìṿ e 'l gh'à na surèla, la Nathalie (Noémie Lvovsky), ch'la spéta 'n putèṅ masć da sò marè Vincent (Laurent Bateau). Esénd ebrèja la vōl a tut i cóst tajàr-ag via 'l prepùsi quànd al nasrà e la s quistióna sèmpar c'n al sò spóś ch'invéci al vrév ch'al fus lò, quànd al sarà grand, a decìdar s'l è 'l caś ad cavàr-as via la pèla ch'la quàcia 'l cas.
Yvan invéci al và 'd acòrd cun sò mujér, la Charlotte (Charlotte Gainsbourg), a gh'è sōl un quèl ch'a gh dà fastìdi, ch'l'è n'atōra famóśa che tut i l'arcgnós'n in strada e i la tràtan cuma na selebrità. Un dè Yvan al decìd 'd andàr a catàr-la su 'l set 'd un film ch'l'è drē a giràr a Lóndra c'n al regìsta ingléś David (Keith Allen) e cun la stéla in là c'n i an John (Terence Stamp). Quànd 'l è là a gh vîṅ un cōlp parchè al bèca tut i mémbar dal staff c'n i mémbar tut fóra parchè i éran drē a giràr na séna sexy e i vlìvan jutàr la Charlotte a far-as pasàr 'l imbaràs ch'la gh'iva in dal cavàr-as śò a sò vòlta.
Yvan al s incàsa e 'l tórna in Frància méntar la Charlotte la taca a 'ndàr fóra cun John ch'al l'intórta rigalànd-ag di diségn fat da lò e cuntànd-ag dal pueśìi.
Culegamènt estéran
}}
Fermo posta Tinto Brass
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Cal chè al regìsta ch'al tira 'l giaròṅ e al n tira minga indrē la maṅ.|Tagline dal film}}
Fermo posta Tinto Brass (Férum pòsta Tinto Brass) 'l è 'n film eròtic dal 1995 a epiśòdi, minga ligâ fra 'd lōr, ad Tinto Brass.
Sunt
Al regìsta Tinto Brass (Tinto Brass) al ricév da dal sò amiradōri dimóndi purcùsi dal létri in dū che lōr i gh cònt'n al sò fantaśìi più purcùsi o al purcàdi ch'i fànan c'n i sò óm. Brass al diś pò la sua e al 'n in dascór cun la sò segretària Lucia (Cinzia Roccaforte), una ch'la n pòrta minga 'l mudàndi sóta 'l stanlèṅ.
Uciàdi
La Milena (Laura Gualtieri) la fà 'l amōr cun malìsia insém a 'l sò muróś Dario méntar n'atra còpia la i tîṅ 'd òć.
Al mudandìni
L’Elisabetta (Alessandra Antonelli) la gh cata gust a cavàr-as śò mént'r un turìsta giapunéś (Seji Fukasawa) al la tira śò cun la màchina futugràfica.
Vìddeo fat in cà
La Renata (Gaia Zucchi) e Piero, la Maria (Claudia Biagiotti) e Mario (Ghibly F. Lombardi) i èṅ dū còpi ch'i gh'aṅ na pasiòṅ cumpàgna: qvéla ad far di vìddeo spurcaciòṅ fat in cà par pò catàr-as par far sès lśénd cal rivìsti lè malnéti cun di anùnsi bujînt.
La telefunàda
La raśdóra Rossella (Gabriella Barbuti) la fà sès a 'l telèfun cun na parsòna ch'la n la cgnós minga e pò la và a ciulàr cun sò marè Gianni (Gianni De Martiis).
Incóntar
La Francesca (Carla Solaro) e Paolo (Pascal Persiano) i èṅ dū spóś ad Turèṅ ch'i gh càtan gust a far di scambi 'd còpia.
A t ò pardû
Al napulitàṅ Filippo al gh'à 'l visi dal śōg 'd aśàrd e acsè un dè al decìd ad śugàr-as sò mujér Ivana (Cristina Rinaldi) par pagàr dū ch'i vansàvan di bèsi da lò. La dóna però la gh cata gust e la dmanda a sò marè ad pèrd'r incóra.
La segretària
Tinto Brass al spiéga cum è-la ch'al fà a sarnìr al sò atōri faghénd far a la Gabry (Jasmine), ch'la vōl na part in un sò film, la próa dla „munéda“.
Stivalèṅ rós tang
La segretària Lucia la s vèra pròpria cuntànd na sò fantaśìa ch'la s éra tgnuda dènt'r anc tròp: far-as métar di stivalèṅ a i pē da Tinto Brass in parsòna.
Culegamènt estéran
}}
Titàṅ (astrunumìa)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Titàṅ l'è na luna dal pianēd Satùran, la sò sèsta, al secónd satèlit più grand dal Sistéma sulàr dòp Ganimēd, più grand anc ad Mercûri mo mia par masa. 'L è cumpòst ad materiàł maśagnóś e 'd giàs 'd àqua. 'L è stâ catâ par la prima vòlta da 'l astrònum ulandéś Christiaan Huygens al 25 ad Mars dal 1655 druànd un telescòpi rifratōr ad 57 mm ad diàmetar e 310 mm 'd fucàł esénd ch'a òć nûd al n s véd briśa.
Titàṅ l'è 'l ùnic satèlit dal Sistéma sulàr ch'al gh'à n'atmusféra fisa, fata p'r al 95% 'd aśôt e p'r al rèst ad metàṅ. Par via dla sò temperadùra, −179,15 °C ad mèdia, e dla sò presiòṅ ad 146700 Pa, su cla luna chè al metàṅ al s cata in dal tri fórmi, sòlida, lìquida e gasóśa, cun dal nuvli ch'a piōv e ch'a néva.
Al gh'à dal stagiòṅ e fiùm e lâg su la sò superfìsi, specialmènt a i pòi.
Culegamènt estéran
}}
Notorious, l'amante perduta
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Fà finta ch'a n gh sia minga perìcul e la paùra la sparirà.}}
Notorious, l'amante perduta (Malfamàda, l'amànta pardùda) 'l è 'n film dramàtic dal 1946 'd Alfred Hitchcock girâ in biànc e négar trat da 'l rumànś “The Song of the Dragon” ad John Taintor Foote. In dal 2006 'l è stâ sarnî p'r èsar tgnû dacàt in dal National Film Registry dla blibliutéca dal cungrès di Stat Unî.
Custâ dū migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, al 'n à pò fat sù da piò ad vint-quàtar.
Sunt
In di méś sucesìṿ a la fiṅ dla secónda guèra mundiàla John Huberman (Fred Nurney), na spia tedésca, al vîṅ cundanâ in di Stat Unî a vint an ad parśòṅ. 'L agìnt segrét T.R. Devlin (Cary Grant) al và a pascàr sò fiōla Elena (Ingrid Bergman) durànt na fèsta e al gh dmanda ad lauràr par cònt dal guèr'n americàṅ par tōr part a na misiòṅ in Braśìl par dasquaciàr un cumplòt naśìsta. Lì lē, anc s'la n s sènt minga bòna par 'l incàrag, la gh diś ad sè parchè la s vōl riscatàr e anc parchè piàn piàṅ la capìs 'd ès'r-as inamuràda 'd lò.
Durànt al viàś la vèṅ a savér che sò pàd'r al s è cupâ ma lē la và avànti listés parchè la gh'à 'l còmpit ad tiràr fóra dgl'infurmasiòṅ su n'urganiśasiòṅ nemìga cun a cap Alessio Sebastian (Claude Rains), vèć amìg ad sò pàdar ma anc òṅ che soquànt tèmp prima al gh fava 'l fił prima che lē la 'l parìs via. Par cavàr-'g-la, la decìd adès ad mét'r-as insém a lò anc se la màdar 'd Alessio, l’Anna Sebastian (Leopoldine Konstantin), la n è minga 'd acòrd, specialmènt quànd sò fiōl al gh śibìs ad spuśàr-la. Devlin al patìs dimóndi la questiòṅ ma al n s mét minga in mèś par ragiòṅ ad stat e l’Elena la fà cumpàgn anc s'la gh'à 'l magòṅ parchè lò 'l è piutòst dastacâ sèg.
Quànd a s vèṅ a savér che Alessio al tîṅ lugâ in cantìna d'l uràni in soquànti butìgli 'd vèṅ, Devlin al và in cà sua par pascàr-li insém a l’Elena. Ma quàl là al i bèca in dal méntar ch'l éra andâ a tōr dal champagne ch'l éra finî. Par paràr via i suspèt, Devlin al taca a baśàr l’Elena par far-ag crédar ch'i dū i èṅ amànt, che pò 'l è anc véra, e ch'i s éran lugâ lè śò par far i spurcaciòṅ. Ma Alessio al capìs ch'a gh'è quèl ch'a traśa anc parchè al véd gh'al n gh'à piò la ciàṿ dla cantìna e che par tèra a gh'è di vēdar dna butìglia śbragàda. 'D acòrd cun sò màdar al decìd ad far-la fóra piàn piàṅ dand-ag dal vlèṅ misćiâ in dal cafè. La dóna la taca acsè a star sèmpar pèś.
Culegamènt estéran
}}
La strada di Félix
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dal vòlti un viàś piculèṅ al pōl cambiàr incòśa.|Tagline dal film}}
L'è stada giràda c'n un budget ad dū migliòṅ e òt 'd euro a Dieppe, in dla regiòṅ dla Nurmandìa Élta.
Sunt
Félix (Sami Bouajila), un śōvan tuniśèṅ fnòć sénsa lavōr, al viṿ in dal nòrd dla Frància cun sò màdar. Quànd chi lē la mōr, in dal méntar ch'al mét a pòst al sò apartamènt al vîṅ a savēr che sò pàd'r àrab, ch'al n à mai cgnusû, al stà a Marsìglia. Al ragàs al decìd ad partìr in autostop p'r andàr-'l a catàr dand apuntamènt là a 'l sò muróś Daniel (Pierre-Loup Rajot), insgnànt.
Félix al partìs purtànd-as sèg sōl na bórsa, di fàrmag par 'l HIV e na cuméta culuràda. Dòp èsar rivâ a Rouen in càmion e avēr rubâ na màchina insém a Jules (Charly Sergue), studènt 'd art ad darsèt an, al pasa dū dè a cà dna vècia armàśa védva, la Mathilde Firmin (Patachou), pò 'l fà sès c'n un feruvēr (Philippe Garziano) in mèś a campàggna e l'incróśa na pulisiòta, l’Isabelle (Ariane Ascaride), ch'la gh'à tri fiōi da tri óm difarènt.
Rivâ a Marsìglia al fà dū ciàcri c'n un pescadōr (Maurice Bénichou), giusà ch'a n sia mia lò sò pàdar.
Culegamènt estéran
}}
1420
Al 1420 (MCDXX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
Bernarda Pera
{{Metacaixa
La Bernarda Pera (Śara, 3 ad Dicémbar dal 1994, a s lèś /bərˈnɑːrdə ˈpɛrə/ in ingléś) l'è na tenìsta americàna nada e carsùda in Cruàsia.
In dla sò caréra in dal sircùit ITF l'è stada bòna ad vìnsar siē tìtui in tut, dū di quài ad fila in dal Śugn dal 2013 in Ulànda (turnèo da déś-mila dòlar). L'è rivàda a èsar la nùmar 236 dal mónd al 27 ad Luj dal 2015.
A gh piàś andàr in gir in bicicléta e star in spiàgia.
Caréra
La Pera Bernarda la taca a maduràr in dal 2011 quànd la s fà i òs pistànd i camp ad soquànt turnèo ITF. In d'l Avrìl dal 2012 la riva par la prima vòlta in semifinàl in qvél ad Lèśna (ìśula dla Dalmàsia) e subìt dòp la śōga anc na finàl a Ból. In Śugn e Utóbar la fà incóra na finàl a Sarajēv e a Salóna.
In dal 2014 la gh'à 'n brut inìsi ma pò in Avrìl la fà suo 'n ITF da déś-mila dòlar in sal cimènt in dal Régn Unî. In Śugn pò la vins incóra a Bréda baténd la braśigliàna Beatriz Haddad Maia par 6-1 7-6. A gl'US Open la próa a qualificàr-as ma la céd a la Mirjana Lučić-Baroni in tri sét. In Utóbar la bat l'Anna Tatishvili in 'n ITF da sinquànta-mila dòlar.
La tenìsta americàna la próa a śugàr di ITF più impurtànt a 'l inìsi dal 2015 ma la Pera la fà védar 'd ès'r incóra 'n pôc aśèrba parchè la fà fadìga a pasàr 'l qualificasiòṅ e quànd la 'l fà la và fóra subìt cuma cun l'Asia Muhammad a Plantation. In Śugn la śōga dū semifinàli in dū ITF da vintsìnc-mila dòlar, pò la fà àtar tant in Itàglia a Turèṅ e a Iommla ma chè la gh la cava pò a mét'r-as in bisàca 'l tìtul faghénd acsè al sò best ranking dla caréra (236 dal mónd).
In dal 2016 a Pelham, ITF da vint-sinc mila dòlar, la riva in finàl baténd la Melanie Oudin 6-2 6-3 e la Taylor Townsend 2-6 7-5 7-5 ma lasànd strada a 'l ùltim a la Grace Min par 4-6 4-6. In Utóbar a Redding la céd in semifinàl in tri set a la canadéśa Françoise Abanda.
In dal 2017 la riva in finàl a Santa Margarìta 'd Pula (ITF n.2 e n.4) pardénd prima da la Bianca Andreescu par 7-6 2-6 6-7 e pò da la Georgia Brescia par 1-6 2-6. In Istâ la vins al tìtul su tèra a Stucàrda dand un 6-4 6-4 a l'Anna Zaja pò la fà suo anc al turnèo ITF da utànta-mila dòlar 'd Olomouc vinsénd in tri partìdi cun la pardòna 'd cà, la Kristýna Plíšková. A la fiṅ d'l an la fà i quàrt a Poitiers (3-6 5-7 da l'Alison Van Uytvanck) e la semifinàl a Nantes (6-4 4-6 1-6 da la Kaia Kanepi) srand acsè la stagiòṅ a la 127śma puśisiòṅ.
In dal 2018 la tōś part a gl'Australian Open da pardènta furtunàda e a Melbourne l'è bòna 'd bàtar l'Anna Blinkova par 6-2 6-2 e la Johanna Konta par 6-4 7-5 par pò andàr fóra a 'l tèrs tùran pardénd da la Barbora Strýcová par 2-6 2-6.
Culegamènt estéran
}}
1776
Al 1776 (MDCCLXXVI in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XVIII sécol dal Calendàri gregoriàn.
.lundbeck
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
The Glove
{{Metacaixa
{{CITAZIONE2|I laid with you for hours remembering your taste and when the morning came it splattered us in light, I think I left you sleeping there, I think I left you sleeping, mouth to mouth - I asked you to stay, mouth to mouth - but you're slipping away, down seven stairs and first on the left, arch your back and hold your breath, a million fat girls and a million fat men couldn't put me back together again, your body grows so beautiful with every move you make, your body grows so beautiful with every bite I take.|A sòṅ stâ culgâ tèg par dgl'óri arcurdànd al tò savōr e quànd a s è fat dè al s à insprucâ 'd luś, a créd 'd avēr-at lasâ là a durmìr, a créd 'd avēr-at lasâ durmìr, bóca a bóca - a t ò dmandâ 'd armàgnar, bóca a bóca - ma 't sē drē a śliciàr via, śò par sèt scali pò la prima a sinìstra, piga la schina e tîṅ al fiâ, un migliòṅ ad ragàsi grasi e 'n migliòṅ 'd ragàs gras i n sarévan minga bòṅ ad mét'r-um incóra insém, al tò còrp al dvènta acsè bèl c'n al mòsi basta ch'a sia ch'at fà, al tò còrp al dvènta acsè bèl cun tut i murśgòt ch'a ciàp.|Mouth to Mouth, 1983|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{En}}}}
The Glove (Al Guànt) 'l è 'n supergrup muśicàl ingléś nâ cuma side-project dal leader di The Cure Robert Smith e dal basìsta di Siouxsie and the Banshees Steven Severin, cun la balarìna Jeanette Landray a la vóś.
Al nóm dal duo 'l è stâ sarnî pinsànd a 'l guànt gigànt vulànt ch'a s vdiva in dal film di The Beatles Yellow Submarine. Insém i aṅ fat vgnir fóra un disc in dal 1983, Blue Sunshine, e dū sìngui, Like an Animal e Punish Me With Kisses.
Biugrafìa
Smith e Severin i aṅ mis in pē cal prugèt chè in un mumènt difìcil dla sò caréra. Al cantànt ad Blackpool 'l éra in criśi c'n i Cure par via dal dròghi ch'al tulìva e parchè al s quistiunàva sèmpar cun Simon Gallup durànt i cuncèrt dal tour ad Pornography e 'l basìsta 'l iva mulâ 'l grup parchè al gh 'n iva 'l bali pîni. Robert in cal méntar 'l iva tacâ a sunàr da 'l viṿ anc p'r i Siouxsie and the Banshees a 'l pòst dal chitarìsta John McGeoch ch'l iva bandunâ la Siouxsie parchè al n stava minga bèṅ.
In séguit, méntar la Siouxsie Sioux e Budgie i éran via da 'l Inghiltèra par registràr da par lōr 'l àlbum Feast druànd al nóm ad The Creatures, Smith e Severin i aṅ tacâ a sunàr insém di pès cun la balarìna Jeanette Landray a la vóś parchè Robert al n psiva minga cantàr parchè ligâ a i The Cure, dònca sōl i pès Mr. Alphabet Says e Perfect Murder i pòrtan la sò vóś. In dal 1983 a véd acsè la luś Blue Sunshine, disc registrâ in dódas stmani, lavōr ispirâ a 'n film ad scarésa in du la gint ch'la tulìva d'l LSD ciamâ Blue Sunshine i dvintàvan di sasèṅ psicòtig déś an dòp.
Dòp avēr registrâ insém anc na canta vgnuda pò fóra p'r i Cure, Lament, i dū sunadōr i èṅ turnâ a lauràr p'r i sò grup 'd riferimènt cun Smith ch'l à tacâ a far vgnir fóra soquànt sìngui pop-eletrònic insém a Lol Tolhurst, cuma Let's Go To Bed e The Walk ch'i s dastacàvan dimóndi da 'l vilimènt 'd Pornography, méntar Severin 'l è turnâ a lauràr c'n i Siouxsie and the Banshees a tèmp pîṅ.
In dal 2006 l'è vgnuda fóra n'edisiòṅ rimasteriśàda 'd Blue Sunshine c'n un disc bonus in du a gh'è 'l canti sunàdi par Robert Smith.
Culegamènt estéran
}}
Rossia
La Róssia (Россия in róss) l'è un pajàiṡ dl'Európa e dl’Âsia.
La capitèl l'é Måssca.
L'é al stèd pió grand dal månd, con 'na superfîz ed 17.075.200 km², e l'à stra sé e nå 142 miglión e mêz d'abitànt.
.beauty
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l lój dal 2016.
Dialèt dl'àrea antìga calabréś-lucàna
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
I dialèt edl'àrea antìga calabréś-lucàna i tóśen sēg quî di post ch'i stan a cavàl dla Baśilichèda meridionèla e dla Calàbria dal nord, ciamèda anca Area Lausberg da 'l nòm dal linguìsta tedèsc Heinrich Lausberg, ch'al la studièva analiticamèint per prìm. Linguisticamèint, chi dialèt chè i fan pert dal grùp di dialèt lucàṅ.
Dittati dla Lucàgna meridionèla
Chi pruvérbi ch'a seguìs chè i vinen druê in dla Làvria e in di c'mûn cunfinànt edla pert lucàna dl'àrea Lausberg:
Bibliugrafìa
}}
Bernardo Cennini
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Bernardo Cennini l' è stē un ôref e un tipògref itagliàn (Firèins 1415 - 1498 a l'insìrca), Aiùt dal Ghiberti in dl'eśecusiòun dla Pòrta dal Paradìś dal Batistēr ed Firèins. 'L iva anca colaborè col Verrocchio, col Pollaiolo, col Michelozzo e cun di etèr ai riliév dal Dusèl d' arśèint dal Batistēr (adèsa al Muśé dl'Ôvra). La só ativitè 'd tipôgref la vin testimognèda da 'l ùnic evlùm armêś infìn ai noster dè: M. Servii Honorati commentarii in Virgilii opera dal 1471-1472.
Vōś lighèdi
Firèins
}}
548
(S 't î drē a serchèr al nùmer , 't ê da 'ndèr chè) Al  (DXLVIII in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal VI sécol dal Calendàri gregoriàṅ.
1430
Al 1430 (MCDXXX in di nùmer romàṅ) 'l è 'n an dal XV sécol dal Calendàri gregoriàn.
1418 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al 1418 (milequaterseintdeśdòt, millequattrocentodiciotto in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1417 (milequaterseintdersèt) e 'l vin prìma dal 1419 (milequaterseintdeśnōv). In dla numerasiòun di romàṅ antîg 'l era scrìt MCDXVIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al milequaterseintdeśdotéśim post.
Proprietê matemàtichi
Al 1418 'l è 'n nùmer cumpóst, send la moltìplica dal 2 col 709: Fatoriśasiòun:
Èter progèt
}}
Quis custodiet ipsos custodes?
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Quis custodiet ipsos custodes? l'è na manéra 'd dìr latèina ch'la vōl significhèr "Chi tgnarà drē i stès controlōr?" e la deśvìn da la frêś bèle scrìta in Giovenêl (Saturae, VI, O31-O32) ch'al saìva già che i controlōr i s pólen sàimper corònper o anca lōr ann'èser minga tant in bòuna fēd.
Al Giovenêl al descurìva dla posibilitê che cal dòni, tgnudi s'rèdi in cà anca s'i gh'àn chi gh'tìn adrē, la nn'è mìa dìta ch'i n'gh'la chèven ed coròmp'r al só guardiàn e pò fèr i só còmed. {{CITAZIONE2|Pone seram, cohibe, sed quis custodiet ipsos custodes? Cauta est et ab illis incipit uxor.|Tè sèra i ùs, tìn sarê sù, mo chi tgnarà drē ai guardiàn stès? La mujēr la gh'sà fèr e la tacarà da lilōr.|Saturae, VI, O31-O32, 100 d.C.''|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{la}}}}
Colegamèint estèren
}}
Alizé Cornet
{{dialort | dial=Miranduléś}}
L’Alizé Cornet (Nisa, 22 ad Śnar dal 1990) l'è na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l 2006 ch'l'è stada la nùmar ùndas dal mónd in singulàr (al 16 ad Favràr dal 2009).
In dla sò caréra l'à vins dū tìtui WTA (pardénd-an tri in finàl) e tri ad qvéi d'l ITF, tacànd a tgnir in maṅ la rachéta a quàt'r an. L'è élta 173 cm par 60 chilo.
A l’Alizé Cornet a gh piàś tgnir dal bèsti, difàti la gh'à 'n gat (Papyrus) e 'n caṅ (Andy), e śugàr in sla tèra. L'è an nac patìda dal grup rock di Muse.
Caréra
La Cornet la taca a śugàr in dal sircùit ITF in dal 2004. 'L an dòp a riva al prim sucès cóntar na Top 100 (la nùmar ssanta Maria Elena Camerin). Quéi dal Roland Garros i gh dànan na carta salvàdga e lē la vins al sò prim incóntar in un turnèo WTA baténd l'Alina Židkova ma pò la ciàpa la paga da l'Amélie Mauresmo. Pardû al prim sét par 6-0, chi lē la naśa ch'a gh'è quèl ch'a traśa e difàti la patìs anc un 6-2 ch'al la manda a cà.
In dal 2006 la vins dū tìtui ITF: a Bari (cóntar l'itagliàna Tathiana Garbin par 6-3 3-6 6-2) e pò anc a Padva. Cun dū carti salvàdghi in bisàca la śōga gl'Australian Open (in dua la pèrd da la giapunéśa Aiko Nakamura par 6-2 4-6 6-2) e incóra al Roland Garros in dua la pasa 'l prim tùran faghénd fóra la Virginia Ruano Pascual prima ad cédar a la Tathiana Garbin.
Al sò 2007 al taca mâl par lē parchè, pasàdi al qualificasiòṅ di Australian Open, la pèrd subìt in dū sét da la Daniela Hantuchová. A Acapûlc la pèrd da la Flavia Pennetta e a 'l Roland Garros da la Venus Williams par 6-4 6-3, dòp i quàrt tucâ a Fes. A Wimbledon la bat la Marija Kirilenko (in alóra nùmar 42 dal mónd) ma la pèrd pò a 'l secónd tùran da l'Ai Sugiyama. Dimóndi méj la gh và a gl'US Open in dua l'è bòna ad far fóra la Samantha Stosur e pò anc la Caroline Wozniacki prima ad cédar a la Jelena Janković. In dal mèś la fà suo 'l ITF ad Dnepropetrovsk baténd in dla finàla la śvisra Stefanie Vögele.
In dal 2008 la śōga la finàl dal turnèo 'd Acapûlc ma la Flavia Pennetta la la mét incóra in riga cuma 'l an prima baténd-la par 6-0 4-6 6-1. Ma 'l è sōl 'l inìsi parchè la francéśa la s fà dimóndi strada anc a Amelia Island e in sla tèra vérda ad Charleston in dua la riva in semifinàl, batùda prima da la Dominika Cibulková e pò da la Serena Williams. A Róma, parténd da 'l qualificasiòṅ, la riva in finàl baténd via via la Vera Duševina, la Francesca Schiavone, la Svetlana Kuznecova, la Serena Williams (par bandòṅ) e l'Anna Čakvetadze, lasànd pò strada a la sèrba Jelena Janković cun un dópi 6-2. Dòp avér pasâ dū tùran a 'l Roland Garros e ès'r andàda a cà subìt a Wimbledon, la vins, sénsa cédar gnanc un sét, al sò prim turnèo WTA a Budapèst cóntar la śluvéna Andreja Klepač par 7–6 6–3. A New Haven la riva in semifinàl (a n gh'è gnint da far cun la Caroline Wozniacki), śuntànd-ag anc tri tùran a gl'US Open la finìs acsè 'l an in dal primi vint.
Al 2009 al taca dimóndi bèṅ cun i quàrt a Sydeny e gl'utàṿ a Melbourne, in dua l'è sèmpar la Dinara Safina a mét'r-as in mèś. Dòp avér tucâ al sò best ranking (11śum pòst) la cróda sò in clasìfica, fóra da 'l primi quarànta. Anc al 2010 'l è 'n an griś.
In dal 2011 la riva a 'l tèrs tùran prima a gl'Australian Open (la pèrd da la Kim Clijsters) e pò a Indian Wells (farmàda da la Francesca Schiavone par 6-2 6-3). In dal 2012 la riva in di quàrt a Cupenàghen ma la Caroline Wozniacki la l'asfàlta 6-0 6-3. A Stucàrda la pasa un tùran prima 'd incruśàr la Marija Šarapova ch'la la spedìs a cà. La śōga a Straśbûrg par via dna carta salvàdga e la riva in finàl ma pò la céd a la Francesca Schiavone par 6-4 6-4. Al méś dòp la s pòrta a cà al sò secónd tìtul WTA a Bad Gastein avénd-ag la méj su la bélga Yanina Wickmayer par 7-5 7-6.
Culegamènt estéran
}}
23 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga 'l nùmer 23, mo invéci 'l an 23 dòp ch'l era nê Noster Sgnōr, 't ê da 'ndèr chè) Al 23 (veintetrī, ventitré in itagliàṅ, viginti tres in latèin) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 22 (veintedū) e 'l vin prìma dal 24 (veintquàter). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt XXIII. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al veintetriéśim post.
Al nùmer 23 in dla Chìmica
Al 23 'l è al nùm'r atómic dal vanàdi (V).
Colegamèint estèren
}}
Lunâri Gregoriân
Al lunâri Gregoriân (calendario Gregoriano in italiân) l' é al lunâri uficêl ed la pió grôsa pêrt di paèiş dal mònd. Al ciâpa al nòm da pêpa Gregorio XIII ch' al l'à més só int al 1582 cun la bòla papêla Inter Gravissima mandêda fōra quând l'ēra a Véla Mundragòun aşvèin a Monte Porzio Catone in pruvîncia ed Ròma. L' é 'na mudéfica dal lunâri Giuliân, ch' l' ēra in vigōr préma.
A 's trâta 'd un lunâri dal sōl, oséia ch' a 's pôgia insém al gîr dal stagiòun. L'ân l'é fât ed 12 mèiş cun al durêdi divêrsi (da 28 a 31 dé) per un totêl ed 365 o 366 dé. J ân ed 366 dé în ciamê bişestîl: l'é bişestîl ûn ân ògni quâter, cun soquânti strâp.
Durêda di mèiş
I mèiş dal lunâri gregoriân în:
N.B: Il 365º dé l'é al 31 dicèmber, 366º int j ân bişestîl
I dé d'ògni mèiş l' é sgnê cun i nómer ûn adrê a cl' êter, a partîr da 1. Acsé per eşèimpi al prém dé ed l'ân l'é al 1º znêr, mèinter l'ûltem l'é al 31 dicèmber. În divêrs i sistêma per tgnîres in mèint la durêda di mèiş. Un ed chi sistêma l'é còst:
trèinta dé a gh' à novèmber
cun avrî, zógn e setèmber
ed vintôt a 'gh né ûn (fervêr)
tōt chiêter a gh n' ân trèintûn
'N' êter al drōva al nuşèti ed la mân e al şmânch tra 'd lōr. Al nuşèti a sègnen i mèiş lòngh, i şmânch i mèiş cûrt.
A 's partés da la nuşèta d'ed fōra a 's "bât" "znêr"; al şmanch atâch al sègn "fervêr"; la nuşèta dôp la sègna "mêrs" e via acsé fîn a "lój" (ûlma nuşèta). A sté pûnt l'é necesâri cumincêr dal la préma nuşèta (e mìa turnêr indrê) e a 's bât "agòst" e pó "setèmber" int al şmânch a 's và avânti acsé fîn a "dicèmber".
Al sistêma l'é bòun ânca s' a 's partés da la nuşèta dal dî drét e a 's và a l'incuntrâri, bâst ed tgnîres in mèint ed turnêr a partîr da la préma nuşèta dôp avèir batû "lój".
Ân bişestîl
Secònd al lunâri giuliân, în bişestîl j ân ch' a gh' àn la cûnta tânti vôlti tânt 4: l'ân giuliân "mèdi" al dûra dòunca 365 dé 6 ōri ( la mèdia ed trî ân ed 365 dé e ûn ed 366). Sté durêda l' an cumbîna mìa gióst gióst a còla ed l'ân mèdi dal sōl, ch' a vîn fōra dal j uservasiòun astronômichi: còst difâti l'é pió cûrt 'd 11 minût e 4 secònd. Ed cunseguèinsa, al lunâri giuliân al mócia un dé ed ritêrd ògni 128 ân cîrca rispèt al pasêr dal stagiòun.
E dòunca è stê decîş ed:
Per quistêr i dêş dé pêrs, a s' é decîs che al dé dôp al 4 otòber 1582 al fós al 15 otòber; in pió, per schivşêr di tâj int la smâna, a s'é stê d'acôrdi che al 15 otòber al fós un venerdé, dal mumèint che al dé préma, al 14, l'ēra stê un giovedé. Ânch i paèiş ch' îven cumincê a druvêr al lunâri gregoriân àn duvû decéder un "sêlt ed dé" cumpâgn per turnêr a mètres in fîla.
Stôria
La quistiòun che la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, l'arcûla pôch a la vôlta duvûda a l'erōr dal lunâri giuliân, l'ēra cgnusû e discósa fîn dal Cuncéli ed Nicea (325). Int al 1582 la giurnêda ed premavèira, dóve al dé l'é cumpâgn a la nôt, la caschêva bèle a l' 11 ed mêrs, cun 'n atécip ed dêş dé rispèt a còla normêla dal 21 ed mêrs, decîş dal Cuncéli ed Nicea cme partèinsa pr' al câlcol ed la Pâsqva.
Pêpa Gregori XII al s'é rèiş cûnt che la Pâsqva, ed cól pâs, l' aré finî pr' èser festegêda in istê. L'à decîş dòunca ch' l'ēra gnû al mumèint ed fêr frûnt a la quistiòun. Per rifurmêr al lunâri giuliân al pêpa Gregorio XIII l'à numinê 'na cumisiòun ed perît, dirèta dal geşvéta e matemâtich bavarèiş Cristoforo Clavio. A i lavōr àn dê 'na mân decişîva al dutōr calabrèiş Luigi Lillo e al matemâtich ed Perugia Ignazio Danti.
Per sistemêr al lunâri giuliân în stêdi druvêdi al j amzûri fâti dal studiōş dal stèli Niccolò Copernico, publichêdi int al 1543 (ân ed la só môrt) cum al tétol De Revolutionibus orbium coelestium libri sex ("Sê léber insém a i muvimèint di côrp celèst"), dóve a gh' l' îva cavêda a fêr i câlcol, cun grôsa precisiòun, sia ed l'ân dal sōl che 'd col dal stèli.
L'entrêda in vigōr
Al lunâri gregoriân a s'é cumnicê a druvêrel subét al 15 otòber 1582 (al 5 otòber secònd al lunâri giuliân) in Itâlia, Frância, Spâgna, Portogâl, Polôgnia - Lituâgnia e Bêlgio – Ulânda – Lusembûregh, e int j êter paèis catôlich in dâti divêrsi ind l'êrch di sînch ân dôp (Àvstria a la fîn dal 1583 Boèmia e Morâvia e cantòun catôli ed la Şvésra a i prém dal 1584, …) J êter paèiş a s' în adatê pió têrd: i stêt luterân, calvinésta e anglicân al tèimp dal XVIII sècol, quî ortodôs incòra pió têrd. La cēşa ortodôsa rósa, sêrba e 'd Geruşalèm a cunténven, incòra incō, a dreuvêr al lunâri giuliân: d' ed ché a nâs la diferèinsa ch' adésa a gh'é ed 13 dé tr' al festivitê religiōşi "fési" ortodôsi e còli 'd êtri cēşi ed cunfesiòun cristiâni.
Al chêş şvedèiş
La Şvèsia (cun la Finlândia che a l'època l'ēra teritôri şvedèş) l'à cumincê a druvêr, per sèimper, al lunâri gregoriân a partîr dal prém ed mêrs dal 1753 (18 ed fervêr dal lunâri giuliân). Però in realtê còsta l'é sōl 'na pêrt ed la stôria.
Int al 1700 l'é bèle stê decîş ed druvêr al lunâri gregoriân, mó an 's ēra mìa vrû fêr un "sêlt" ed 10 dé cme in chiêter paèiş: a 's ēra siēlt ed quistêr pôch a la volta, cun al tōr vìa tót j ân bişestîl dal 1700 al 1740. D'êtra pêrt, i dé da quistêr ēren dvintê óndes da i dēş originêl, perché ânch al 1700 l' ēra bisestîl pr' al lunâri giuliân mó mìa pr' al gregoriân.
Però, invēci ed purtêr la dâta ed 10 avânti per cumbinêr cun al lunâri gregoriân, a s' é decîş ed turnêr al lunâri giuliân. Per quistêr al dé saltê int al 1700, a s'é dòunca decîs che al 1712 al fós dō vôlti bişestîl, oséia cun al 30 ed fervêr.
A la fîn, cme dét insém, la Şvèsia (cun la Finlândia) l' à cumincê a druvêr al lunâri gregoriân int al 1753, quând dôp al 17 ed fervêr, a gh' ēra al prém ed mêrs.
La rifōrma soviètica
Dôp che la Rósia int al 1918 l'îva cumincê a druvêr al lunâri gregoriân, int al 1923 la manēra per decéder quêi di sèint ân a fósen bişestîl l'é stêda uficialmèint cambiêda, acsé a s'é utgnû al lunâri Soviètich. In sté lunâri, tra j ân ch' a 's pōlen divéder per 100 în bişestîl sōl quî che divîş per 9 a dàn cme rèst 2 o 6. Al prém ân ch' an cumbinerà mìa cun al lunâri gregoriân a srà al 2800. Mó bèle dal 1940 al lunâri Soviètich l' é stê bandunê
Al câlcol
Per cambiêr al durêda mèdia ed l'ân, a vîn cambiê la règola ech decéd j ân bişestîl: secòn la nōva règola, j ân dóve la cûnta l'é tanti vôlti tânt 100 în bişestîl sōl s' l'é tânti vôlti tânt 400: vêl a dîr, în bişestîl j ân 1600, 2000, 2400… mèinter în mìa bişestîl j ân 1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300… Tót j ân dóve la cûnta l'é tânti vôlti tânt 4 armâgnen bişestîl. Pr' i sècol gnû préma a rèsta bòun al lunâri giuliân dòunca j ân 1500, 1400, 1300… în tót bişestîl.
In cla manêra ché a gh'é 97 ân bişestîl ògni 400 ân, invēci ed 100. L'ân gregoriân mèdi l'é dòunca ed 3/400 ed dé, oséia 10 minût e 48 secònd pió cûrt ed còl giuliân: la diferèinsa ed l'ân dal sōl l'é ed sōl 26 secònd (in pió). Sté diversitê l'é cîrca ûn dé ògni 3.323 ân, dòunca dâto che l'é stê istituî int l' ân 1582 srà necesâri tōr vìa un dé sōl int al 4905. In pió, in 400 ân gregoriân a gh'é precişamèint 365 • 303 + 366 • 97 = 146.097 dé. Pôst che 146.097 a 's pōl divéder per 7, ânch i dé ed la smâna a 's arfân cumpâgn dôp 400 ân. Còst a vōl dîr che i lunâri în precişamèint cumpâgn : al lunâri dal 2000 l'é cumpâgn a còl dal dal 1600 e al srà cumpâgn a còl dal 2400, dal 2800…
In paralēl a la rifōrma dal lunâri, e a mantgnîr sèimper la règola pr' al câlcol ed la Pâsqva detêda da Cuncéli ed Nicea, a vîn decîş che la dâta dal prém dé ed lûna pîna ed premavèira la fós cuntêda cun al sistêma ed la zûnta di dé (epatte), inventê da Luigi Giglio (ideatore della riforma gregoriana), piotôst che cun al sistêma ed Dionigi il Piccolo fîn alōra druvê da la Cēşa.
Al lunâri gregoriân al quésta ûn dé rispèt a còl giuliân ògni vôlta ch' al "sêlta" l'ân bişestîl: acsé la diferèinsa, ch' l'ēra ed 10 dé int al 1582, l' é dvintêda 'd 11 dé int al 1700, ed 12 int al 1800 e 'd 13 int al 1900; int al 2100 al dvintarà ed 14 dé, int al 2200 ed 15, e vìa acsé.