cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mona Barthel
Caréra
In dal 2012, dòp un secónd tùran a Aukland in dua la pèrd in tri sét da la Sabine Lisicki, la s mét in bisàca al sò prim tìtul WTA a Hobart. La 'l fà da qualificàda e baténd l'Angelique Kerber in semifinàl e la Yanina Wickmayer in finàl. A gl'Australian Open la pasa dū tùran e pò la và a cà cun la Viktoryja Azaranka par 2-6 4-6. A Parì a 'l quèrt la patìs la vindéta dla Wickmayer ch'la la bat in di quàrt par 6-4 6-7 6-3 ma la tedésca la gh la cava a rivàr in dal primi quarànta dal mónd. A Doha in Favràr la ciàpa la paga da l'Azaranka 1-6 0-6 e in Dubai la n pasa minga 'l qualificasiòṅ (4-6 4-6 da la Petra Martić). In Mars l'Azaranka la fà tris sèg a 'l secónd tùran mént'r a Miami la bat nét la Jelena Janković par 6-0 6-3 prima ad far la fritàda cun la Makarova ch'la la mét sóta par 6-2 6-4. In Avrìl la pèrd in di quàrt a Cupenàghen e a Stucàrda, chè incóra par maṅ dl'Azaranka. In Maǵ e Avrìl la śōga da schiva vinsénd sōl cun la Julia Görges e pardénd cun la Caroline Wozniacki, l'Aleksandra Panova, la Lauren Davis, l'Andrea Hlaváčková, la Chanelle Scheepers e la Vera Zvonarëva. La tórna a vìnsar a Båstad (tri incóntar) ma pò la céd in semifinàl a la Polona Hercog. Da lè a la fiṅ d'l an la cata sù pôc, giùst na semifinàl a Quebec City in dua la pèrd 6-7 6-7 da la Kirsten Flipkens.
La taca bèṅ al 2013 rivànd in semifinàl a Auckland (4-6 6-1 6-7 da la Yanina Wickmayer) e in finàl a Hobart (3-6 4-6 da l'Elena Vesnina). A surpréśa la và fóra subìt a gl'Australian Open ma a Parì a 'l quèrt la fà suo al turnèo baténd in d'l órdan l'Urszula Radwańska 7-6 6-0, la Roberta Vinci 4-6 6-1 6-3, la Marion Bartoli 7-6 6-4, la Kristina Mladenovic 6-1 6-4 e la Sara Errani in finàl par 7-5 7-6. A Doha e a Indian Wells la riva in di utàṿ pardénd da la Caroline Wozniacki e da la Samantha Stosur ma almànc la s cava la sudisfasiòṅ ad dar la paga a l'Angelique Kerber par 6-1 6-2 e a l'Ana Ivanović par 6-1 3-6 6-0. Chè la Mona la pèrd di cólp miténd in fila sinc scunfìti una a drē a cl'atra, a Miami, Charleston, Stucàrda, Madrid e Roland Garros. A Birmingham, dasfrutànd un bye e baténd la Vesna Dolonc, la riva in di utàṿ in dua la céd fàcil a la Madison Keys 3-6 2-6. La và avànti acsè cun sōl di prim e di secónd tùran in fiṅ in Agóst in dua la bat la Lucie Šafářová e la Marija Kirilenko a Cincinnati prima 'd arénd'r-as a la Serena Williams par 4-6 1-6. La finìs però dimóndi mâl la stagiòṅ vinsénd 'n incóntar sōl su siē.
Gianna Nannini
I an Utànta
In dal 1985 'l è la vòlta 'd un disc dal viṿ, al dópi Tutto live, cun al registrasiòṅ di cuncèrt ad Berlîṅ, Montreux, Séna, Lucàran e Dortmund.
Mona Barthel
Culegamènt estéran
}}
Gianna Nannini
I an Utànta
Profumo al vîṅ mis dèntar a la prima racòlta dla Nannini, Maschi e altri (Masć e àtar), e in d'l Avrìl dal 1987 al và al prim pòst in dal clasìfichi gréchi ma al vìddeo, in du a ś véd na Nannini in patàja mója andgàda ad sudór cla naśa ad cuntìnuṿ na camìśa da óm, al vèṅ cinsurâ in ucaśiòṅ dla Pasqua urtudósa. La compilation la vénd un migliòṅ e mèś ad còpi anc par via dal nóṿ sìngul: I maschi (I masć).
In d'l Aṿtòṅ dal 1998 in di negòsi a s pōl catàr Malafemmina (Fémna malfamàda) ch'al gh'à dèntar al sìngul Hey bionda (siggla dal Festivalbar), na canta ch'la tōś ad mira al dóni suldâ.
I an Nuànta
Par l'edisiòṅ itagliàna di mundiài ad balòṅ dal 1990, Gianna Nannini, insém a Edoardo Bennato, la canta Un'estate italiana. In Aṿtòṅ a véd la luś al nóṿ àlbum dla cantànta senéśa, Scandalo (Scàndal) prudót par Dave M. Allen (ch'l iva laurâ in dal pasâ, fra i àtar, cun i The Cure). Al gh dà na maṅ anc Piero Pelù di Litfiba in di braṅ Madonna welt e Spiriti amanti mèntar al làpis ad Roberto Vecchioni al firma Sorridi e Due ragazze in me.
In dal 1994 la tōś la laurèa in Létri e Filuśufìa a l'Università dla sò sità e la manifèsta par Greenpeace còntra 'l guéran francéś ch'l iva fat in cal mèntar di esperimènt nucleàr a Mururoa.
Al lavōr dal 1995 'l è Dispetto (Daspèt), antisipâ p'r al sìngul dimóndi furtunâ Meravigliosa creatura, traśmìs da tut al ràdio dòp la meśanòt dal Cavdàn dal 1995. In d'l àlbum a s cata incóra al vèć rock di inìsi ma anc la tradisiòṅ tuscàna cum in dal pès Ottava vita, ch'al gh'à dèntar di arciàm dal Lamento del carbonaio, e 500 anni, ch'l arcòrda 500 catenelle d'oro, àtar braṅ pupulàr tuscàṅ. In dal disc, i lavóran sèg Mara Redeghieri di Ustmamò, Francesco De Gregori (ch'al scriv al tèst ad Ninna nera) e Dave Stewart di Eurythmics. N'atra canta impurtànta l'è la cover Lontano lontano ad Luigi Tenco, lèta cun na ciàṿ rock.
In dal 1996 la fà catàr in di negòsi la sò secónda racòlta uficiàla Bomboloni. 'L an dòp la lavóra a 'l prugèt Short Opera insém a Andrea Bocelli, tuscàṅ anca lò. In dal Setémbar dal 1998 a vèṅ fóra Cuore, prudót par Fabrizio Barbacci. In di prim méś dal 1999 al sò vìddeo Un giorno disumano al vèṅ cinsurâ par via dal sèni dimóndi crudi.
Culegamènt estéran
}}
Aristotel
Aristōtal (384 p.d.C.–322 p.d.C.) l ê stê uṅ filôṡof grēch, sculêr ad Platouṅ e mastar d Lisândar al Grând; la sō influèinsa cme avtour e sistematizadour l’ê dimondi impurtanta par tota la stôria dla filoṡofî dal moand ad sîra, tant ch’as dîṡ che tot quèl ch’i êtar filôṡof dgeṅ doap, i j cupieṅ soul da lo. El sō ōvri pió impurtant eṅ i La Logica, la Metafisica, la Fisica, la Etica Nicomachea, la Politica e la Poetica.
Aristōtal fundé ânch al Licē d Atèina, indov al studié ânch Teufrâst.
Aristōtal al tōl pêrt ânch a'i insgnameint int l'Acadēmia.
Marco Emilio Lepido
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Arzân}}
Marco Emilio Lepido, in latèin Marcus Aemilius Lepidus (an s’ cgnòs mìa quând l’é nê, cônsol dal 187 a.C. - 153 a.C., môrt int al 152 a.C.), l’é stê un rapreṣentânt di Lepidi, un râm ed la ’’Gens Aemilia’’.
L’é stê cônsol int al 187 a.C. e int al 175 a.C., ’’pêpa’’ (pontifex) mâsim e cuntrulōr int al 179 a.C..
La sitê ed Rèz a i tèimp di rumân l' a 's ciamêva ’’Regium Lepidi’’ in só unōr.
Colegamèint d’ed fōra
}}
.eco
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l 28 'd agòst dal 2016.
Nùmer decagonèl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al nùmer decagonèl 'l è 'n nùmer poligonèl ch'al figùra 'n decàgon regolèr mìs sù con di pùnt (el só unitê) tut in fila, ùn dòp c'l èter a fèr sù i 10 cō dal decàgon, unitê di cô ch'i s mùcen, e i s tachen, decàgon grand dop decàgon cic, ùn dop cl èter, a tōr dèinter eli unitê bèle druèdi per fèr sù i prim 2 cô di prim decàgon, damànd chi disègn chè:
P'r un nùmer intēr n ≥ 1, 'l n-éśim nùmer decagonèl 'l è pèr'a:
1526
Al 1526 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
In-Grid
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{CITAZIONE2|Tu m'as promis le cheval ailé que j'ai jamais eu, tu m'as promis le fil d'Ariane mais tu l'as coupé, tu m'as promis les notes de Mozart pas des plats cassés, tu m'as promis d'être ta reine, j'ai eu pour sceptre un balai. Tu m'as promis et je t'ai cru, tu es foutu. Je ne sais pas ce qui se passe mais je sais pourquoi on m'appelle "mademoiselle pas de chance".|At m à prumìs al cavàl alâ ch'a n ò mai abû, at m à prumìs al fil dl'Arianna ma 't 'l à tajâ, at m à prumìs al nòti ad Mozart minga 'l rumōr di tónd rót, at m à prumìs ch'a sarés stada la tò regìna e a-j-ò abû na masarìna cuma bastòṅ dal cumànd. At m à prumìs e a t ò cardû, at sē futû. A n sò minga cuś a sucéd ma a sò parchè i m ciàman "śgnurìna dasfurtùna".|Tu es foutu (tu m'as promis), 2002|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{Fr}}}}
La Ingrid Alberini, in art In-Grid (Guastâla, 11 ad Setémbar dal 1978), l'è na cantànta arśàna ad mùśica dance, cgnusùda specialmènt p'r i sò sucès cantâ in léngua francéśa, in particulàr la canta dal 2002 Tu es foutu (tu m'as promis).
Biugrafìa
Al sò nóm al gh'è stâ dâ in unór dl'atóra śvedéśa Ingrid Bergman da i sò genitōr ch'i gh'ìvan un cìnema.
Dimóndi cgnusùda in dl'Europa da 'l èst, l'à fat al sò debùt a la granda in dal marcâ discugràfic in dal 2002 cun al sìngul Tu es foutu prudót par Larry Pignagnoli e Marco Soncini. Ad cla canta chè a gh'n è na versiòṅ anca in ingléś cun al tìtul ad You Promised Me.
In séguit la fà gnir fóra, p'r al cà discugràfichi EMI e ZYX, al sò prim àlbum ciamâ Rendez-Vous (Apuntamènt) cun dèntar anc i sìngui In-tango, Shock e Ah l'amour l'amour.
In-Grid la cuntìnua a cantàr in francéś anc in dal 2004 faghénd gnir fóra un disc ad cover ad canti tranśalpìni, La vie en rose (La vita in ròśa), cun dèntar soquànti canti dl'Édith Piaf cuma Milord, Non, je ne regrette rien e La vie en rose.
'L an dòp l'è la vòlta ad Voilà! (Ca-i chè!), un disc sèmp'r in francéś cun ùndas pès dèntar fra i quài i sìngui Mama mia e Oui.
Dal 2010 invéci i èṅ i disc Passion e Lounge Musique.
In-Grid l'è laureàda cun al màsim di vōt in filuśufìa.
Culegamènt estéran
}}
Clómb
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Miranduléś |cass=MUD}}
Al clómb o pisòṅ (Columba Livia, colombo o piccione in italiàṅ) 'l è na bèstia ch'la fà part ad na famìja 'd uśèi ch'la gh'à dèntar 300 spèci, 5 sótafamìji e 42 gènar.
I sò mùscui i èṅ dimóndi fòrt e i gh parmétan ad schivàr via in présia i ustàcui, virànd da n'atra banda.
Distribusiòṅ
Al dè 'd incō, dal nostri bandi i clómb i vìvan dapartùt, in campàgna e in sità. In generàl, i s càtan in tut al mónd ma briśa in dal Pòlo sud.
Descrisiòṅ
'D aspèt sìmil a 'l culumbàs (Colomba palumbus), 'l è invéci 'n pôs difarènt da lò par chi mutìṿ chè 'd sóta:
Al clómb al viṿ da tri a sinc an da selvàdag, ma al pōl scampàr anc 15 an s'l è adumesticâ. Anc s'al gh'à 'n sarvèl pìcul, al pisòṅ 'l è bòṅ 'd arcgnós'r i quàdar, al létri d'l alfabét, 'l ghigni e 'l càncar in di tesû umàṅ.
1527
Al 1527 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Clómb
Descrisiòṅ
A n è minga fàcil arcgnósar al masć da la fémna (in gènar, qvésta chè l'è più pìcula). Durànt al curtegiamènt, al masć 'l impinìs al còl 'd ària e al taca a prilàr in tónd da par lò mèntar al tuba e pò a gh cur adrē. Dimóndi vòlti la fémna la scapa via o la vóla luntàṅ e al masć al rèsta lè cuma un bambòs.
Durànt 'l acupiamènt, al masć e la fémna i s tōśan p'r al bèc e i s pìgan al còl 'l un cun cl'atra dimóndi vòlti. A la fiṅ la fémna la s mét par tèra e al masć al gh salta insìma in sla schina.
I clómb i cóvan i sò óṿ biànc, a dū a la vòlta, par 21 dè: la fémna ad dè e al masć a la nòt. Quànd i pulśèṅ i nàsan, i màgnan quél ch'i gh pòrtan i genitōr, pò i mùcian sù al péni e i vólan via da 'l gnal dòp un mèś.
Impàt in s'l ambînt
Al fat che cal bèsti chè ad sòlit i vìvan in gran nùmar in di arìi urbàni al pōl dar dimóndi prubléma dal punt ad vista igènic. Difàti i clómb i téndan a purtàr sèg dal malatìi periculóśi anc par 'l óm. A gh'è pò anc da dir che i sò pét, acsè acid, i pōlan purtàr di dan a 'l custrusiòṅ e a i munumènt.
Nòti
Al Pizån l é un usèl ch'al vîv spass int äl zitè, creànd spurcézzia. Al fà pèrt dla stassa famajja dal clånb.
}}
Véla Runcadèla
Stôria
Al nòm al deṣvîn da di maciòun de stirpâj che ind l'atichitê a quacêven la zôna La préma vôlta ch' as pêrla ed Rucadèla l'é in un documèint dal 1116 e ind j Èstem dal 1315 a sà ch'l' êra un comunèl, ch' l'é armêṣ indipendèint fîn al 1798, dôp l'é stê arfât, dôp incòra unî a còl ed Bâgn e in ûltem a còl ed Rèz. Runcadèla la gh'à 'na cesulèina tirêda só int al 1147 e restarvêda, cme l'é incô, int al 1820.
Nôta: sta pâgina ché l'é stêda inviêda cun na tradusiòun da it:Roncadella
Andêr a Canòsa
{{Metacaixa
Al dét andêr a Canòsa l'é nasû in riferimèint a l'umiliasiòun ed Canòsa e, da alōra, al vîn druvê, ind al parlêr comûn, in êtri légui cme in tedèsch: nach Canossa gehen, o inglèiş : go to Canossa, o francèiş: aller à Canossa.
Urégin dal nòm
Al môd ed dîr al deşvîn dal famōş fât ed la stôria e a vōl dîr "umiliêres, pighêres ed frûnt a un nemîgh, deşdîr còl ch' a's é dét, cunfsêr 'd avèir şbaliê, fêr ât ed sotomisiòun", cun riferimèint al fât sucès a Canòsa, int al dûr invêren dal 1077 quând l'imperadōr Enico IV l'à spetê per trî dé e trèi nôt, deschêlsa e vistî sōl cun 'na tònga da frê, préma 'd èser ricevû e perdunê dal pêpa Gregorio VII cun la mediasiòun ed Matélda ed Canòsa. Mó la guêra tra i dû (la lôta p'r al j invistidûri) l'ēra destinêda a impiêres incòra dôp pôch.
Colegamèint d' ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Andare a Canossa trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr. }}
Pâs ed la Pradarèina
Al Pâs ed la Pradarèina ( Passo della Pradarena in italiân) (1.579 ) l'é un pâs ed l' Apenèin arzân ch' al divéd la Tuscâna da l' Emélia e in particulêr la pruvîncia ed Lóca da còla ed Rèz Al pâs l'é tra la vâl dal Sècia e còla ed l' Ôşla e l'é insém al crinêl spartidōr dal j âchev, tr' al Mûnt Cavalbiânch (1855 m) e al Mûnt Aşnêra (1750 m). Int la pêrta arzâna, la vâl dal Ré Pradarèina e Rusèndla la va zò vêrs Uspitalèt e Ligûnchi, e la va vêrs la vâl ed l' Ôşla e dal Sècia.
Al pâs l'é traversê da la Strêda Pruvincêla 12 ind al teritôri tuscân, ch' la dvèinta Strêda Pruvincêla 18 in teritôri emiliân. Al pâs l' é ânca dèinter al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e ind al teritôri ed la Comunitê Muntanêra ed la Lunigiâna.
Sintēr
Dal mumèint che al Pâs ed Pradarèina l'é insém al crinêl l'é ânch al pûnt ed partèinsa gióst per dal şgambinêdi. As câta insém al sintēr 00 ciamê Grande Escursione Appennininica (GEA). In diresiòun Nôt-Sîra al sintēr 00 l'unés al Pâs Pradarèina cun al Pâs dal Cerēto atravêrs al Mûnt Ischia (1732 m), Séma Belfiōr (1815 m) e al Mûnt La Nûda (1832 m). In diresiòun Mezdé-Matèina a rîva invēci al Mûnt Silân (1726 m) e dōp al Mûnt Prêd (2054 m), la cadèina dal Mûnt Cùşna (2120 m) e i rifûg Bargetana e Batisti
Stôria
Al pâs l'êra cgnusû e druvê bèle in època rumâna e lé 'gh pasêva 'na strêda ch' l' unîva la Garfagnâna cun la Pianûra Padâna. D' ed ché în pasê i suldê rumân che int al 218 p.C. a purtêven socōrs a i cumpâgn asediê da i Gâl Boi a Tannetum, lòungh la via Emélia. 'N' êtra prōva dal j antîghi urègin dal pâs în i rèst di ricôver (uspdêl) per i viandânt e pelegrèin ch' es catêven lòungh a la strêda ch ' la traversêva al pâs.
A la fîn dal 1700 Ludovico Ricci ind l' ôvra  Corografia dei territori di Modena, Reggio e degli altri stati appartenenti alla casa d’Este (1788), Modena, Soliani, 1806, per spieghêres la strêda ch' la pasêva pr' al Pâs Pradarèina al druvêda sté parôli: “Da Fellina, qui vi trova un ramo di strada al Mezzodì, che passando la Secchia alla Gatta corre per Menozzo e Ligonchio a Sillano e cala in Garfagnana”. Secònd al stôrich R.Andreotti ind la só ôvra “Le comunicazioni antiche di Parma col Tirreno”, in «Bullettino Commissione Archeologica Comunale», LV, 1928, pp. 241-242. As dîṣ che “L'Itinerarium Antonini” a la vōṣ  “Item a Perme-Laca M.P.C.I” al pêrla ed 'na strêda ch' l' unîva Pèrma cun Lóca, ch'la partîva da la pôrta a matèina ed Pèrma e la tajêva ed travêrs la rêda centuriêla, la puntêva vêrs la Vâl ed l' Èinsa per pasêr pó incòla dal Sècia. Pasê acsé l'Apenèin arzân pr' al pâs Pradarèina, la strêda l'andêva zò in Garfagnâna e ind l'andêr adrê al Sèirch la rivêva finalmèint a Lóca.
A dêr ragiòun a l' Andreotti intervîn ânca Tito Livio ch' a s' arcôrda che al Còunsol Marco Emilio Lepido mèinter al curîva a drê a i Lègor tra vâl e mûnt l'é rivê a i mûnt Ballistam (Valèstra)  Suimontiumque (Prēda ed Bişmântva) a travêrs tót j Apenèin. E al pâs ed Pradarèina l'é dimòndi atâch a sti pôst. E in píó al va arcurdê che a la Gâta/Sân Bertlamè al tèimp di lavōr per la costrusiòun ed 'na strêda ind j ân 70 în stêdi catêdi dal tòmbi Rumâni. E òna dal tânti legèndi l' a 's cûnta che al paèiṣ ed Silân a sré stê fundê da Silla mèinter al 's preparêva a 'd afruntêr i Cimbri ind la batalia di Câmp Raudi e ind al catêr al pâs ed Pradarèina bluchê da la nèiva l'à duvû tirêr só 'n acampamèint pr' al só legiòun ind la zôna ed Silân
Materiêl pr'andêregh in fònda
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  "Passo della Pradarena" trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Salvatèra
Salvatèra (Salvaterra in italiân) l'é 'na frasiòun ed 3000 abitânt dal cmûn ed Casalgrând in pruvîncia ed Rèz. L'é tra mezdé e matèina e a cîrca 4 chilometer da Casalgrând al cunfîn a matèina dal cmûn, sgnê dal fiòm Sècia, ch' al divéd la frasiòun da la pruvîncia ed Mòdna e l'é tra mezdé e matèina e a cîrca 18 chilômetr dal cèinter ed Rèz.
L'urègin dal nòm
A gh'é dû pinsêr, arpurtê dal Pagliani, in mērit a l'urègin dal nòm Salvatèra, al prém l'é ch' al pré deṣgnîr da Salvatoris terra perché la só cēṣa l'é stêda dedichêda, tèimp fà, al SS. Salvadōr, al secònd pinsêr l'é ch' al pré deṣgnîr da tèra sêlva, fôrsi perché l'é scampêda a 'na quêlch saczêda o aluviòun.
Al castèl
Tirê só intōren a l'ân mél, int al 1209 a s' ghé fermê l'imperadōr tedèsch Ottone IV al tèimp dal viâṣ vêrs Ròma dóve al 4 otòber ed cl'ân lé l'é stê incurunê da Innocenzo III Imperadōr dal Sachêr Rumân Impêr. Pió vôlti butê zò dal batâli e turnê a tirêr só, sia int al 1376 da Guido da Fogliano, che int al 1409 quând l'é dvimtê proprietê d' j Êste. Ind i ân în stê fât di cambiamèint mìa sèimper cumpâgn al stîl uriginâri e sèinsa rispetêr al carateréstichi che, fîn a la fîn dal XIX sècol, al li vdîva a la pêra dal furtificasiòun di paèiṣ aṣvèin. Sibèin còst, al castèl, al gh'à dal pêrti 'd interèsi architetônich, cme la pêrta fruntêla che, l'é la pió bèin tgnûda, la preṣèinta al purtêl d'ingrès cun d'ed sōver 'na turèta dóve incòra incô a 's vèden bèin i tâj pr'al cadèini dal pûnt alvadōr. 'Na fîla ed merlèt al curòuna tóta la pêrta fruntêla dal castèl.
La cēṣa ed la parôchia
Tra i fabrichêt pió impurtânt a ghé da segnalêr la cēṣa ed la parôchia dedichêda a Crést Salvadōr, a l'intêren a 's pōlen vèder interesânti ôvri dal Massarini e dal Talami e 'na tèila ed Guido Reni, 'La Madòna cun al Mân Zûnti'. La cēṣa dal dé d'incô l'é stêda tirêda só insém al ruvîni ed l'antîga pēv ch' l' êra dèinter al mûri dal castèl e druvêda sōl da i fevdatâri fîn al XVII sècol.
Cunuméia
Salvatèra l'é int al distrèt industriêl ed la cerâmica, ch' al gh'à dèinter divêrs cmûn ed la pruvîncia ed Rèz e còla ed Mòdna, tra quisché Sasôl e Scandiân
Tlêr ed tesdûra
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Al tlêr ed tesidùra 'l è cal machinàri ch'al servìs per fabrichèr dal stófi, perchè al trèsa, anca in diferèinti manéri, cal dū séri perpendiculèri 'd fîl edla trama e dl urdî.
I só cumpunèint egl'ìn, dòp edla strutùra ch'la i tîn sódi: i sùbi, ch'i tìnen carghê i fîl sìa prima che dòp dal lavór, i lìs ch'i sernìsen in dū bandi i fîl edl urdî, la navèta ch'la gh'pógia da mèś al só fîl, al pèten ch'al bàt la só pugiadûra 'd fîl, i tempiêl ch'i mantìnen dla tensiòun in dal dō bandi 'd fiànc la pèsa in cla manéra ch'l'a n's àpia mìa d'arvujèr sù, dòp che 'l lavôr 'l è finî.
Al tlêr ed tesidùra 'd lùng a 'l tèimp
Dòp dai schêv edl'archiulugìa, a s è catê che già a partîr da 'l Neolìtic, cal dòni i tesìven cui tlêr, per rudimentêl ch'i fùsen: p'r avér-egh soquànt ajùt mecànic in dal mèinter ch'i gh'lavurèv'n atàc, el nostri antenèdi i s éren strulghèdi ed tgnìr urdnê e tensionê i fîl edl urdî lighènd-eg atàc di pēś ed préda o 'd tèracóta.
Vertichêl o 'riśontêl, i tlêr i cumpagnaràn al tribulèr ed cal dòni 'd lung a la lōr estòria in tuti cal siviltê antìghi mìa 'd giramònd, cuma p'r eśèimpi quìli di asîr e di babilunéś, di cinéś, di egisiàṅ, di etrùsc, di grēc, di romàṅ, infìn ch'a s salìs ed lung a la schèla dal tèimp fin a 'rivèr ai noster dè.
I mijuramèint ai mecanìsem dal tlêr i dvèinten piò frequèint in di ùltem sècol, quand in di tlêr vertichêl, a partìr da 'l 1250 a s taca a śuntèr 'l ajùt di pedêl.
La nuvitê dla séda purtèda in sà dala Cina int sul Terśèint, al biśògn ed fabrichèr di bruchê presiōś, di rêś, di vlû e di damaschê p'r i s'gnôr edl Arnasimèint, i purtaràn a śuntèr a 'l tlêr ed tesidùra dimòndi perfesiunamèint tecnològic.
In dal 1733 'l ingléś John Kay al brevèta la navèta volànta, avtomatìśem indispensàbil per cla mecaniśasiòun dal tlêr ch'a'rà da gnìr.
'L è dal 1784 l'invensiòun dal Cartwright 'd asiunèr al tlêr cun l'energìa idràvlica (power loom). In dal 1801 Joseph Marie Jacquard al brevèta al tlêr jacquard.
In dal 1813 al Vìliam Horrocks al śvilùpa al tlêr mecaniśê: mèinter che prìma a se psìva catèr soquànti cà in dû chel dòni i tisìven col tlêr, dòp che però i tlêr mecaniśê i gnaràṅ urganiśê in quantitê in dal fàbrichi, al setōr tèsil al dmandarà na quantitê sèimper piò gròsa ed man d' ōvra e 'n pôc ala vòlta a gnarà diśmìs al tlêr tradisiunèl edla cà.
Culegamèint estèren
}}
Nicòtel ed Sirèin
{{dialort | dial=Carpśàn}}
Nicòtel ed Sirèin (atîv a Sirèin in dla Libia vers la metê dal III sèc. prìma 'd Crist) 'l era stê 'n matemàtic grēc deśgnû da Sirèin.
A s era alśû ed lò in dla prefasiòun dal IV Liber dai Cònic edl Apolòni, cuma criticadōr dal Conon a 'l riguèrd ed la quantitê piò élta ed punt in dû na sesiòun cònica la pól śuntèr-es a n'ètra. 'L Apolòni al riferìs che 'l Nicòteles al dgìva ed savér catèr la solusiòun a cal probléma chè, mo che però in di fat al n'ìva pò mìa dìt cuma 'l avrèv ragiunê.
Al n'è mìa impusìbil che 'l nòm dal Nicòtel al sìa stê traviśê cun quèl dal Nicòmed.
Colegamèint estèren
}}
1181 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 1181, mo invéci 'l an 1181, 't ê da 'ndèr chè) Al 1181 (mileseintutantùn, millecentottantuno in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 1180 (mileseintutànta) e 'l vin prìma dal 1182 (mileseintutantadū). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt MCLXXXI. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al mileseintutantunéśim post.
Colegamèint estèren
}}
Matthias Schoenaerts
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Matthias Schoenaerts (Anvèrsa, 8 ad Dicémbar dal 1977, a s lèś [ˈmɑtjɑs ˈsxunaːrts] in ulandéś) 'l è 'n atōr bèlg.
Àtar prugèt
}}
Porzein dla stregna
Capel
10-30 (40) cm di diametro, carnos, emisferico, poi convesso-appiattito, biancastre, bianco-verdastro o bianco-grigiastro, glabro e liscio, con piccole screpolature al centro; diventa bruno quando manipolato. Tle'esemplare vecchio adiventa gnoccoso, osi storce.
Pori
Piccoli, rotond, rosse-sangue o rosse-arancione verso el margine, viranti nel verdastro alla pressione.
Tubuli
Giallognoli o giallo-verdastri, corti, al tocco virano nel blu.
Gambo
Oval o globose, tozze, compatte, ingrosset alla base, color giallognolo (giallo rosso) o giallo-arancio; tla parte alta (l'attaccatura al cappello) ricoperto da un fine reticolo a piccole maglie di colore rosso-vivo; la parte centrale e inferiore è a superficie rossa con reticolo concolore. La parte sott terra ,quella che lo collega al micelio è giallo-brunastro. Il colore si vede raramente in quanto spessissimo è sporco di terra.
Carne
Soda, compatta, biancastra, assumente rapidamente al taglio una tinta rossiccia che dapprima vira nel viola oppure nel blu tenue, successivamente nel grigio
Spora
Fusiformi, bruno-olivastre in massa.
Dov vive
Cresce generalmente su suoli calcarei, sotto latifoglie, dalla primavera all'estate e, talvolta, anche nella prima metà dell'autunno. MOLTO RARO.
Se è da magnè
Molto velenoso, provoca mal de panza persistenti.
Dal Boletus satanas è stata estratta una potente glico-proteina tossica, la Bolesatina, un inibitore della sintesi proteica a livello ribosomale (meccanismo: nucleoside trifosfato fosfatasi), idrolizzando il GTP nonché l'ATP. El Porzein dla stregna slè vlenoso.
Etimologia
Dal latino satanas, di satana, cioè velenoso, malefico.
Carpnèida
{{Metacaixa
{{dialortCass | dial=Arzân |cass=ARZ}}
{{SCHEDA_COMUNE }}
Carpnèida (Carpnéda int al dialèt dal pôst - Carpineti in italiân) l’é un cmû ed 4.104 abitân ed l’ Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz. Ch’al gh’à dèinter pêrt ed la còunca dal fiòm Sècia e di turèint Treṣnêr e Tasòbi. Al paèiṣ ed Carpnèida, ciamê ind l’antichitê Carpinetum, l’é a i pē dal Mûnt Antognân in dóve al Prato di Carpineto l’é numinê bèlo dal 957.
Ind la pêrta pió antîga dal paèiṣ în tgnû da cât soquânt fabrichêt d’architetûra antîga. In particulêr al palâs dal Municépi ch’ al dà inséma a’na carateréstica piasèta dedichêda a Matélda ed Canòsa
Stòria
Abitê fîn da la stòria antîga, in sté teritôri în pasê i Lègor, i Rumân, i Biṣantèin e i Longobêrd. Préma ed l’ân mél ind al só teritôri a gh’êra Verabolo, pôst ‘d un pago(distrèt campagnôl) rumân pó biṣantèin. Préma ed la cunquésta longoberda, in època biṣantèina, la cêṣa lochêla, urganiṣêda atōrna a l’ antîga Pēv ed Sân Vitêl, l’êra dipendèinta dal vèschev ed Ravèna. Lòung al crinêl Valèstra-Fósla prubabilmèint a gh’êra al limes, oséja al cunfîn, fra i teritôri sòta a Bisanzio e quî longobêrd. Carpnèida l’ à ‘vû ‘na particulêra impurtânsa al tèimp ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa marchèiṣa ed Tuscâna e ûltma repreṣentânt ed la râsa ‘d j Attoni.
Int al Castèl rumânich, al gh’é incòra adès, més inséma al crinêl dal Fósla-Valèstra – da dōve a s’arvés la vésta inséma a la vâl dal Sècia e dal Treṣnêr- a gh’é stê al «Convegno di Carpineti» dal 1092, dōve j òm ed cêṣa e aleê ed Matélda àn discós al prupôsti ed pêṣ ‘d Enrico IV. La Cuntèsa, incuragêda anca dal fugōṣi parôli ed l’ereméta Giovanni da Marola, l’à tôt la deciṣiòun ed cuntinvêr la lôta cûntra l’imperadôr, ch’ al vîn pó batû e dôp umiliê a Canòsa
Sugèt
In gramàtica, al sugèt l'è la pert d'la frès c'as concorda cun al véreb e che la dis chi è ch'a cumpiss l'aziòn. In tòt i dialètt emilian, al sugèt al pôl éser in trî formi:
Educazione inglese
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
Carpnèida
Stòria
Ind al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al gh’à ‘vû 106 môrt.
Sugèt
Al pronàm persunèl e la só espansiòun
Lēser ânca:
Carpnèida
Al teritôri
Dal pûnt ed vésta ed la puṣisiòun, al teritôri comunêl l’é fât in pêrt da la còunca dal Sècia, l’êlta còunca dal Treṣnêr e pêrt da la còunca dal Tasóbi. Al teritôri l’é carateriṣê da la preṣèinsa ed la dorsêla di mûnt Valèstra e Fósla e, da ch’ l’ êtra pêrt da la còunca dal Treṣnêr, al gróp di mûnt fra Marôla, cun al mûnt Al Borèli, al Mûnt Rè, e al Mûnt Frumblêra. J êlber în quêṣi tóti quêrsi. Ind al teritori comunêl a gh’în dimòndi bôregh, cêṣi e cà a tòr ‘d urègin êlt medievêl, fâti cun al sâs ed côch carateréstich ed la zôna. La strêda principêla l’é la Strêda Statêla 63 dal Pâs dal Cerêto
Educazione inglese
{{CITAZIONE|Quànd la prinsipiànta la pasa la mistra.|Tagline dal film}}
Educazione inglese (Educasiòṅ ingléśa) 'l è 'n film eròtic francéś dal 1983 scrit e dirèt par Jean-Claude Roy.
Carpnèida
Contéia e véla ed Carpnèida
Int al 1738 Lodovico Ricci al spiêga acsé al teritôri ed Carpnèida:
Educazione inglese
Sunt
Parì, aṿtòṅ dal 1935. Al burghéś Jean Dumarcay (Dimitri Rafalsky), catànd cla vacàsa 'd sò mujēr Berta (Martine Ollivier) a lèt cun 'n àt'r óm, al decìd ad masàr-la par pò sparàr-'s in tèsta e far-la finìda par la vargóggna. La fiōla dla còpia, la Sylvie (Obaya Roberts), la vîṅ dada in afidamènt a 'n tutōr sò sîṅ, Pierron (Jean Antolinos), che, par psēr gusàr-'s in santa paś la dóna di fat Henriette (Brigitte Lahaie) e p'r avēr i bèsi di Dumarcay tut par lò, al decìd ad mandàr-la in un culéǵ dimóndi dûr, a l'ingléśa. La diretōra Genevière (Caroline Laurence) lè dimóndi catìva, acsè cuma la mistra Maximilienne (Catherine Leno) ch'la gh'à sèmp'r in maṅ un spróc da druàr quànd a sarvìs.
Ólt'r a 'l prufesōr 'd bòni manéri (Pierre Risch), a 'l jutànt Julien (Bernard Musson) e a la cōga (Marcelle Barreau), in dla strutùra a gh'è da pôc anc na mistra nóva piutòst masćiùsa in dal fìśic, la Georgina (Jean-Claude Dreyfus), ch'a dir dabòṅ 'l è 'n sasèṅ amànt dla diretōra, Georges, tgnû lè par quaciàr-al da la pulisìa.
Carpnèida
Contéia e véla ed Carpnèida
La véla (oséja al paèiṣ) ed Carpnèida la vîn acsé descréta:
Educazione inglese
Sunt
Al ragàsi i èṅ da spés punìdi cun dal patóni in dal cûl e di cōlp ad scùria s'i n fànan minga a mōd ma i càtan la manéra 'd divertìr-as listés fra 'd lōr faghénd al bagn in dal lat e śugànd a sugàr-'s a vicénda. La Sylvie la dvènta amànta dla Claire (Véronique Catanzaro) ma pò, quànd la relasiòṅ la dvènta 'n quèl sèri, chi lē la gh'à da lasàr la scōla parchè sò màdar la gh'à da partìr par la Śvèsia. Anc la Sarah (Véronique Guillaud) la gh'arév da mulàr al culéǵ dòp la mòrt di sò genitōr, esénd armàśa sénsa bèsi par pagàr la rèta. Par star lè listés la s cumpatìs a far da sèrva, pland al patàchi e dand al stras par tèra, prima 'd tintàr al suicìdi.
Carpnèida
Puiêgh
L’é ‘na frasiòun céca tra mezdé e matèina dal ‘stès cmûn. A gh’é ‘na cêṣa céca (Cêsa ed Sant’Agata) e un ricôver per ansiân. La cêsa la nâs cme dipendèinta diretamèint ed la Pêv ed Sân Vitêl a Carpnèida.
Educazione inglese
Sunt
Un dè la Sylvie la cava via la pirùca da 'l cô dla Georgina, avénd capî ch'l è 'l sasèṅ pascâ da la gendarmerìa, e lò, par vindicàr-as, al la viulénta anc se la ragàsa la gh cata gust, dvintànd na sàdiga cuma lò e la diretōra.
Carpnèida
Materiêl pr'andêregh in fònda
}}
Asociasiòun Itagliàna Celiachìa
{{Metacaixa
L'Asociasiòun Itagliàna Celiachìa, scurtê in AIC, l'è n'asociasiòun misa in pē in dal 2005 ch'la vōl difènder la salùt di celìec, vō-'t purtènd avànti i stùdi a 'l riguèrd dla malatìa, vō-'t catènd la manéra 'd fèr cgnùser ai celìec, col só giurnalèin periòdic e dagli ètri publicasiòun, i magnèr per lōr ch'i s pólen catèr in di negòsi, vō-'t purtènd avànti anca dal polìtichi 'd agevolasiòun 'd sòld in di só aquìst dal magnèr specêl. L'Asociasiòun la seguìs anca i agiornamèint in tèimp reêl dla paśna Televìdeo 449, indû a s avertìs i celìec ed cambiamèint gnû fóra lè lè in di componèint ed soquànt alimèint che lōr i gh'àn da savér subìt.
Colegamèint estèren
}}
224 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 224, mo invéci 'l an 224 edla nostra éra, 't ê da 'ndèr chè) Al 224 (duśeintveintquàter, duecentoventiquattro in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 223 (duśeintveintetrī) e 'l vin prìma dal 225 (duśeintveintsìnc). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrìt CCXXIV. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al duśeintveintquatréśim post.
Colegamèint estèren
}}
789 (nùmer)
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}} (S 't î drē a serchèr minga al nùmer 789, mo invéci 'l an 789, 't ê da 'ndèr chè) Al 789 (setseintutantanōv, settecentottantanove in itagliàṅ) 'l è 'l nùmer naturèl (\mathbb N) ch'a seguìs al 788 (setseintutantòt) e 'l vin prìma dal 790 (setseintnovànta). In dla numerasiòun di romàṅ antìg 'l era scrit DCCLXXXIX. In dla numerasiòun ordinèla al tōś al setseintutantanovéśim post.
Colegamèint estèren
}}
.電訊盈科
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Bloody Nightmare
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE|Dâ'm na M, dâ'm na A, dâ'm na S, dâ'm na A!|Tagline dal film}}
Sunt
L’Alison Wentworth (Betsy Russell), mémbra dla squàdra di „aligadōr“ cmandàda p'r al sò muróś Brent Hoover (Leif Garrett), la s cata in dal camp „Hurrah“, sit in un bòsc, par tōr par a na cumpetisiòṅ ad cheerleader insém a 'l sò cumpàgni Theresa (Rebecca Ferratti), Pam (Teri Weigel) e la Bonnie (Lorie Griffin) méntar la Cory Foster (Lucinda Dickey) la fà la mascotte e cal ciciòṅ ad Tim (Travis McKenna) al tifóś. L’Alison, ch'la gh'à l'angùstia dla gara e la fà di brut insùni la nòt, l'è custréta a tōr dal madśìni par mét'r-as chiéta.
Méntar l’Alison la s prepàra, Brent al taca a far al galét cun na ragàsa dn'atra squàdra, la Suzy (Krista Pflanzer), che però la 'l para via subìt. La matìna dòp chi lē la vîṅ catàda mòrta in dal sò lèt c'n i pōls tajâ e tut i pénsan ch'la s sia tòlta la vita tant ch'la respunsàbila dla gara, la miss Tipton (Vickie Benson), la n ciàma gnanc la pulisìa p'r a n avēr minga di prubléma e di risć ad far sù baràca e buratèṅ. Quànd l’Alison, catànd al cadàvar in dla cambra-frîg dla strutùra, la ciàma 'l sierìf Poucher (Jeff Prettyman), la Tipton la s mét 'd acòrd sèg par far-ag srar 'n òć in cambi dna ciuladìna.
Esénd ch'l’Alison la n s la sènt minga 'd far sès cun Brent, chi lò al taca a pruàr-ag cun la Pam ch'la n spetàva àtar. Quànd chi lē a 'l ùltim la s tira indrē, parchè la n vōl minga na stòria da dū cōlp e via, al ragàs incasâ al la lasa in dal fiùm in du i s éran lugâ par gusàr, pò qualchidòṅ al la masa insfilsànd-ag di furbśòṅ in dla gnuca.
.metlife
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Bloody Nightmare
Sunt
Cla sira lè a gh'è la gara e la Theresa l'è in pinsēr parchè la sò amìga Pam la n s véd minga ch'i gh'ìvan da far al balét tuti insém. La ragàsa la decìd 'd andàr-la a pascàr da par lē in dal bòsc ad nòt ma la vîṅ misa sóta da 'n furgunsèṅ ch'la la spapèla atàc a 'n àlbar. In cal méntar la Cory, in di pagn vérd d'l aligadōr, la pèrd la finàł dal mascotte cóntar la galìna. Anc l’Alison la pèrd al tìtul ad regìna dal cheerleader ch'al finìs invéci a la Bonnie. Méntar tut i bàlan in dla sala, miss Tipton la và a far un gir fóra imbariàga e la s bèca na manàra in dla schina.
Brent 'l è parsuàś ch'al sasèṅ al sia Pop (Buck Flower), 'l óm pagâ par far tut i lavursèṅ in dla strutùra.
Culegamènt estéran
}}
1970
1970 (MCMLXX in nümar rumän) all'è stä un ann cumanciä ad giuvdè, sacùnd al Calandäri Greguriän.
Stasiòun ed Rèz
La stasiòun ed Rèz (stazione di Reggio Emilia in italiân) l'é 'na stasiòun dal ferovéi ed la lénia Milân-Bulògna. L'é stêda inavgurêda int al 1859 e l'é caplénia dal trèi léni dal Ferovéi Arzâni:
La gestiòun di lochêl comercêl l'é ed la socetê Seintestasiòun mèinter i spâsi lighê a l'ativitê feroviâria în gestî da la Reda dal Ferovéi Italiâni 'na socetê dal Gróp Ferovéi dal Stêt
Architetûra
Al nōv e-stâbil, dôp pôch ân, l'é stê tirê zò da i bumbardamèint ed la Secònda Guèra Mundiêla e cambiê cun còl ch' a gh'é adès prugetê da l'architèt Roberdto Narducci
Al fabrichêt l'é fât da trí côrp: côrp centrêl l'é fât da 'na fîla ed clòuni fât da ôt clòuni quacêdi ed mêlmer e tra ògni clòuna a gh'é na grôsa invedriêda ch' la dà lûş a i spâsi intêren, i dû fabrichêt a i lê a se şvilópen a la stèsa manēra rispèt al côrp centrêl e în vistî ed quadrē.
Al côrp centrêl al se şvilópa su trî piân (dóve sōl al piân tèra al vîn druvê p'r i viazadōr) mèinter i stâbil ed fînch în fât ed dû piân.
'Na tetòia in muradûra la quâcia j ingrès dal fabrichêt sia da la pêrt dal fèr sia da la pêrt ed la facêda mèinter i fabrichêt ed fiânch a gh' àn la tetòia sôl da la pêrt dal piasêl dal fèr.
La stasiòun la gh'à un setōr mêrci cun al magaşèin: incō (2010) al magaşèin l'é stê cunvertî in depôşit. L'architetûra da magaşèin l'é cumpâgn a còla dal j êtri stasiòun feroviâri italiâni.
La piânta di fabrichêt l'é fât a retângol.
Arnuvamèint
A mâg 2007 în finî i lavōr 'd arnōv ed la stasiòun. L'intervèin finansiê da Rêda dal Ferovéi Italiâni e da Seintestasiòun, l'é custê cîrca ûn miliòun e dû 'd euro. I lavō àn interesê quêşi tót al fabrichêt viazadōr: a s'ìécumincê a scartêr j elemèint ch' an centrêven mia fât dōp i bumabradmèint Ed la Secònda Guèra Mundiêla, muntâg di nōv inpiânt ed lûş, şlargamèint di spâsi per i servési comercêl, l'arnōv di bâgn e adatamèint a nôrma ed lèg ed j impiânt tètnich.
Impalcadûra e impiânt
Al piasêl da fèr l'é fât da sînch binâri: i binâri trî e quâter în insém percōrs gióst (al binâri 3 a 's fêrmen i trêno cun i nōmer pêra e al 4 chî dèsper) chiêter binâri în insém al percōrs deşviê e a vînen druvê per i trêno ch' a gh'àn cme caplénia cla tsasiòun ché o 'pr al precedèinsi.
Tót i binâri (fōra dal 2 ch' l' é un binâri ed servési) a gh'ân al marcapē, quacê da 'na tetòia e unî tr' a 'd lōr da un sotpasâg.
In pió a gh'é tânt êter binâri (sèinsa marciapē) ch'a vînen druvê p'r al depôşit di câr e p'r al servési mêrci.
Servési
La stasiòun la gh'à chi servési ché:
Viazadōr
Al servési viazadōr l'é fât da Trenitâlia (controlêda dal gróp Ferovèi dal Stêt) insém a la lénia Milân-Bulògna mèinter insém [Ferovéi Arzâni| a còli ch'e gh' armâgn]] al servési l'é fât da Ferovéi ed l'Emélia-Rumâgna.
I trêno în ed trî gèner Regionêl, Esprès, Intercity, Intercity Nôt, Eurostar City e 'na cōpia ed Freciaròsa. In tót în cîrca 165 i trêno ch' a fân servési in cla stasiòun ché e i pôst dó vân în al stasiòun ed: Turèin, Pèrma, Bulògna Centrêla. Al nòmer di viazadôr che in ûn ân a frequèinten la stasiòun l'é 'd cîra 4 miliòun.
Mêrci
(Cla sesiòun ché l'é incòra vōda dâs 'na mân per scréverla)
Colegamèin d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da  Stazione di Reggio Emilia trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Glurëinsa
Glurëinsa (Glorenza in italian, Glurns in Tudësc, Gluorn in Rumans) l'é un cumoin ad 870 abitant in Pruvincia ad Bulsan. A l’é al paeṡ püsè picin ad tütt l’Alto Adige.
SpongeBob SquarePants (personâǵ)
SpongeBob SquarePants 'l è 'l protagonìsta di cartòun animê ch'i porten al só nòm. 'L è na spùgna retangolèra śala ed quìli ch'a s dróva in cuśèina per lavèr i piât. Al s vistìs col braghèti curti maròun coi spìgol c'ma ind un paralelepìped retàngol, e 'l dróva el scherpi neri, la camiśèina biànca e 'n cruatèin in sìma. Ed mistēr, Spongy al cōś e 'l servìs cun dimòndi cuntintèsa, i krabby patty, na sorta 'd hamburger, ai tèvel dal fast food Krusty Krab. SpongeBob al stà in na cà a fórma 'd ànanas in fònd'a 'l mêr, indû al vîv cun la lumaghèina 'd cumpagnìa Gary, che despès la gh'miàgla sēg, e per śvèin ed cà al gh'à Patrick e Squiddi.
Noti e referèinsi
}}
.nowtv
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Vìsi capitêl
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Carpśàn}}
I vìsi capitêl egl'ìn di vìsi, dal brùti abitùdin, che 'l Aristòtel prìma e la Céśa catòlica dòp, i i àn tolt in 'n elèinc in dal nùmer ed sêt, per la só gravitê morêl e in dal comportamèint: difât i vìsi (ch'i s'rèven anca de piò, mo 'l nùmer 'd 7 'l è sàimper stê vìst sia dala Bìbia che dai grēc e anca dai orientêl antîg, c'ma 'n nùmer mìstic), tulènd via l'atensiòun edl òm da 'l fèr al bèin, i 'l purtarèven anca a fèr i pchê capitêl. A in descurìva masimamèint al San Tomêś in di só scrìt dotrinêl e teològic. Dòunca i set vìsi capitêl i s'rèven:
Chi vìsi chè i s'rèven per còuntra cumpinsê da 'l virtù corespondàinti: l'umiltê, la caritê, la castitê, al bèinvlér, la taimp'ràṅsa, la pasìnsia, e la diligìnsa.
Noti e referèinsi
}}
1528
Al 1528 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
Scaravàś
{{dialortCass | dial=Miranduléś | cass=MUD}}
Al scarafàś o scaravàś (Blattodea, scarafaggio in italiàn) 'l è 'n insèt ch'al viṿ in tut al mónd a part i pòi e in di pòst ad sóvar di dū-mila mètar. Ch'al bestiulìni chè i s divìdan in piò ad 4.000 spéci e in 6 famìji.
Murfulugìa
Al blati i èṅ 'd insèt pìcui (da 3 a 8 cm) e cun di culōr anònim (négar, maròṅ). I scarafàś i gh'aṅ du anténi lunghi in sla tèsta fati a fìl. I òć dal vòlti i n gh'ènan minga ma quànd i gh'è i èṅ dimóndi śvilupâ. Al ganàsi i èṅ curti e rubùsti.
Alimentasiòṅ
Dagnóra tut i scarafàś i èṅ di fitòfag (i màgnan di vegetài faghénd lōr di dan), di unìvur (i màgnan da tut) e di sapròfag (a gh piaś la ròba marsa e ch'la pusa). Sōl na quàlc vòlt i pōlan anc èsar carnìvur.
Dan cauśâ da i scarafàś
La gint la batéśa i scarafàś cuma 'd insèt malnét e muśnènt e ch'i faṅ scarésa e schiva.
I scarafàś i pōlan far dū tip ad dan:
I scarafàś i pàsan dimóndi da spés par di ambînt minga pulî par spustàr-as (canaléti, tub, lìcit, rusc, etc...) e par cal mutìṿ lè i stràmn'n i gèrm dapartùt. Pò a gh'è anc da dir che cal bèsti lè i gh'aṅ al brut visi ad vumitàr mént'r i èṅ drē a magnàr quèl e anc ad cagàr-'g insìma. Al magnàr acsè cuntaminâ al pōl tacàr dal maladìi a 'l óm cuma l'epatît A, la salmunelóśi, la pòlio, al cagaròt e la malatìa dal legiunàri.
La panaràsa, ciamèda anca 'blàta' (Blattodea) la fà pert ed 'n órdin 'd insêt ch'al cumprènd più 'd 4000 spéci, spartìdi in 6 famìi. El blàti i s caten dapertùt, fòra che in di Pôl e 'd sóv'r ai 2.000 meter 'd altitùdin. }}
No, il caso è felicemente risolto
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
{{CITAZIONE2|Chi ruba poco la pagherà, chi ruba molto sta in libertà, tu vai tranquillo non chiederti perché, Mamma Giustizia ci pensa da sé.|Chi ruba pôc al la pagarà, chi ruba dimóndi al stà in libertà, tè và pur tranquìl e minga dmandàr-'t al parchè, Mama Giustìsia la gh pénsa da par lē.|Mamma Giustizia, 1973|DIALETTO={{Mud}}|LINGUA={{It}}}}
No, il caso è felicemente risolto (Nò, al caś al s è risòlt bèṅ) 'l è 'n film dramàtic dal 1973 ad Vittorio Salerno, chè a 'l sò debùt da par lò a la regìa.
'L è stâ girâ in dal Lasi e a 'l èstar 'l è cgnusû cuma “No, the Case Is Happily Resolved” in di Stat Unî, cuma “Considerons l'affaire comme terminée” in Frància e cuma “Betrachten wir die Angelegenheit als abgeschlossen” in Germâgna.
Par cal film chè Augusto Daolio di Nòmad 'l à cantâ 'l braṅ Mamma Giustizia mént'r in dla part dal giurnalìsta ch'l in sà da piò dla pulisìa a gh'è sò fradèl Enrico Maria Salerno.
Sunt
Méntar 'l è a pés in dal “lâg ad Grasciàṅ” in un dòpmeśdè 'd fèsta, 'l impiegâ dal Feruvìii dal Stat Fabio Santamaria (Enzo Cerusico) al sènt na dóna sigàr da 'n camp lè davśèṅ. Al s léva sù p'r andàr a védar cuś è sucès e al cata 'n óm ch'l à péna masâ a stangàdi na putàna, l’Olga Poddu (Loredana Martínez), màd'r ad dū fiōi ch'i staṅ in culéǵ. Al pescadōr al scapa via cun la sò màchina griśa e al s férma in dla campàggna rumàna par lavàr-as la ghigna e par dmandàr a 'n cuntadèṅ (Riziero Pauselli) in du 'l pōl catàr la pulisìa. Fabio, turnâ a cà da sò mujér Cinzia (Martine Brochard) e da sò fiōla Simona (Sandra Locci), al decìd però 'd a n dir gnint par paùra 'd lasàr al sò nóm e 'd armàgnar-'g insaplâ.
A surpéśa tri óri dòp al sasèṅ, un prufesōr universitàri ad nóm Eduardo Ranieri (Riccardo Cucciolla), al gh và lò da i carabinēr par dir-ag ch'l à vdû 'n óm c'n i bafi cupàr na dóna e pò al fà la descrisiòṅ ad quàl là. Quànd la sò stòria la finìs in si giurnài, Fabio al capìs 'd ès'r-ag dènt'r in fiṅ a 'l còl parchè la pulisìa la créd ch'al sia stâ lò, i aṅ catâ là anc i sò uciài. 'L óm prima al śbat via in dal rusc i sò vistî ad cal dè là pò cun na scuśa a s fà tajàr i bafi da 'l sò barbēr Aldo (Giangiacomo Elia), p'r ùltim al dmanda a 'l carusēr Augusto (Nazzareno Natale) ad varniśàr ad blù la sò Mini Morris.
In cal mént'r un giurnalìsta napulitàṅ, Giuseppe Ferdinando Giannoli (Enrico Maria Salerno), al fà da tut par scrìv'r al pès dla sò vita e al và a pascàr al prufesōr ch'l iva vdû insém a i pulisiòt in dal camp in du i aṅ catâ 'l còrp dla scaja. Acsè al riva in du 'l stà par dascórar sèg e al s fà l'idéa ch'al pòs' èsar stâ anc lò. Fabio, su cunsìli ad don Giulio (Umberto Raho), al và cuntàr la véra a 'l cumisàri 'd pulisìa Pace (Michele Malaspina) ma acsè al finìs in dla mèrda parchè ninsòṅ a gh créd e 'l sò didàdi i èṅ cumpàgni a qvéli catàdi in si uciài da sōl ch'l iva lasâ in dal camp c'l atra dméndga. Giannoli al và a dascórar c'n al maresiàl Basile (Gualtiero Rispoli) parchè al sènt pusa 'd bruśâ, ma a lò a n gh'è gnanc indivìś, pò al fà àtar tant cun l’Annalena (Giovanna Mainardi), na putàna amìga dl’Olga, ch'la gh diś che cal dè là la l'à vdùda muntàr sù su na sentvìnt-quàtar biànca, la màchina dal prufesōr, ma la n vōl mia andàr a testimuniàr parchè la n è minga mata, la gh'à bèla abû a che far cun cla gint là.
I giùdas i èṅ sicûr, par lōr Fabio 'l è culpévul, ch'al vaga pur a marsìr in parśòṅ par vint-quàt'r an. Ma prima d'l apèl Ranieri al s tōś la vita lasànd scrit su 'n fujét la véra e mandànd acsè lìbar Santamaria.
Culegamènt estéran
}}
Miranda (film 1985)
{{Metacaixa
{{Film }}
Miranda (id.) 'l è 'n film eròtic itagliàṅ dal 1985 ad Tinto Brass ch'al tōś ispirasiòṅ da la cumèdia ad Carlo Goldoni La locandiera, cun la prutagunìsta ch'la s ciàma pròpria Mirandulìna.
'L è stâ prudót par Giovanni Bertolucci e 'l è vgnû fóra in di cìnema al 15 'd Utóbar dal 1985.
Sunt
In dla campàggna fraréśa in di prim an Sinquànta, la Miranda (Serena Grandi) la pòrta avànti la lucànda ad famìja spetànd che sò marè Gino al faga ritóran da la guèra ma a n s sà minga che fiṅ 'l àppia fat.
In dal méntar lì lē la n s fà briśa di prubléma a 'ndàr a lèt c'n i óm ch'i gh gìr'n intóran cuma al camiunìsta Berto (Andrea Occhipinti), al sò amànt fis ch'al gh piàś dimóndi par via dal sò cûl, o 'l èx fasìsta pîṅ ad bèsi Carlo (Franco Interlenghi), amànt ad pasàǵ cun dimóndi an in sal cupét ch'al gh fà dimóndi rigài. I gh vàn'n adrē anc al garśòṅ Toni (Franco Branciaroli) e 'n americàṅ, Norman (Andy J. Forest), ch'al s cata in Emìglia par lavōr e ch'al fà da spés al śburòṅ sèg.
In dal méntar ch'la s i fà tut, la Miranda la dà anc di cunsìli amuróś a 'l sò amìghi. Quànd pò tut i sò spaśimànt i partìsan, la Miranda la decìd ad spuśàr Toni, 'l ùnic ch'al gh'à sèmpar vlû bèṅ dabòṅ.
Culegamènt estéran
}}
1976
1976 (MCMLXXVI in nümar rumän) all'è stä un ann cumanciä ad giuvdè, sacùnd al Calandäri Greguriän.
.dds
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
1529
Al 1529 'l è 'n an dal XVI sécol dal Calendàri gregoriàn.
.pccw
'l è 'l nòm 'd un domìni genèric. Al funsiòuna da 'l mâg dal 2016.
Il ladro
{{Metacaixa
{{dialort | dial=Miranduléś}}
{{Film }}
Ornella Vanoni
{{Metacaixa
Il ladro
Il ladro (Al làdar) 'l è 'n film dramàtic dal 1956 'd Alfred Hitchcock trat da 'n fat sucès dabòṅ al 14 ad Śnar dal 1952 quànd Christofer Emmanuel Balestrero, 'n óm americàṅ uriginàri ad Fibìni in Piemónt, 'l è stâ mandâ in parśòṅ da di giùdas, da di pulisiòt e da di magistrâ par dal rapìni mai fati. Hitchcock 'l iva lèt la nutìsia in sla rivìsta Life Magazine al 29 ad Śugn d'l an dòp.
Quànd 'l è vgnû fóra in Itâglia i dupiadōr i aṅ cambiâ al cugnóm dal prutagunìsta da Balestrero a Ballister par na sèrta cinsùra dal tèmp ch'la n vliva minga che 'n cugnóm itagliàṅ al fus mis incòst a 'n làdar.