Σταύρος_Τσάμης
Η δολοφονία του παπά-Σταύρου Τσάμη
Ο παπα-Σταύρος παρασύρθηκε σε δολοφονική ενέδρα στις 27 Αυγούστου 1906 όταν πήρε, από τους καρβουναραίους της Βίγλας, επιστολή γραμμένη σε καλή ελληνική γλώσσα και σύμφωνα με τον κρυπτογραφικό κώδικα που χρησιμοποιούσε το Μακεδονικό Κομιτάτο στις επικοινωνίες του. Με την επιστολή αυτή ο  Έλληνας καπετάν Μπέλλος ζητούσε, κατά διαταγή του καπετάν Τσόντου - Βάρδα, συνάντηση με τον παπά - Σταύρο Τσάμη προκειμένου να πάρει πληροφορίες για μια ενέργεια που ετοίμαζε ο καπετάν Μπέλλος στην περιοχή του χωριού Ακρίτα (Μπούφι). Ο παπά- Σταύρος με την συνοδεία άλλων δύο μελών της Επιτροπής Πισοδερίου και τον φιλέλληνα λοχία του Οθωμανικού Φυλακίου Βίγλας Χουσεϊν Ιμπραήμ πήγε στο σημείο συναντήσεως όπου τους συνάντησε ένας άνδρας με στολή Έλληνα αντάρτη και με καλά ελληνικά [ήταν ο Κούζ Ποπντίνωφ], χαιρέτησε τον παπα-Σταύρο και τους συνοδούς του, και τους δήλωσε ότι ο αρχηγός τους περιμένει στο λημέρι. Η παρέα συνέχισε την πορεία της αργά – αργά επειδή το μονοπάτι ήταν ολισθηρό. Κάποια στιγμή βγήκαν από τις άκρες του μονοπατιού άλλοι αντάρτες και την ίδια στιγμή ο παπά-Σταύρος αντελήφθη ότι ο αντάρτης που ερχόταν από πίσω του είχε πάρει θέση βολής και τον σκόπευε. Οι δύο άνδρες αντιπυροβολήθηκαν αλλά ο παπά-Σταύρος δεν πέτυχε τον στόχο του ενώ ο Ποπντίνοφ τον πέτυχε στο δεξιό του στήθος. Η μάχη γενικεύθηκε και μόνο ο τελευταίος της παρέας εκμεταλλευθείς την απόσταση που τον χώριζε από τους υπόλοιπους της ομάδας απομακρύνθηκε τρέχοντας προς το Πισοδέρι ενώ οι άλλοι δύο σκοτώθηκαν επιτόπου. Ο τραυματισμένος παπά-Σταύρος κατόρθωσε και χώθηκε στο πυκνό δάσος στη θέση Ζιούρκου και κρύφθηκε στην πυκνή βλάστηση. Οι Βούλγαροι αντάρτες ερεύνησαν το δάσος για να βρουν τον παπά-Σταύρο αλλά επειδή οι πυροβολισμοί είχαν ακουσθεί στο στρατιωτικό φυλάκιο της Βίγλας και συνεπώς θα υπήρχε άμεση στρατιωτική επέμβαση, σταμάτησαν τις έρευνες και εγκατέλειψαν την περιοχή αφού προηγουμένως τοποθέτησαν στις τσέπες του Τουρκαλβανού λοχία έγγραφα που ενοχοποιούσαν τον Λάζαρο, αδελφό του παπά-Σταύρου καθώς και άλλα μέλη της Επιτροπής ΄Αμυνας Πισοδερίου και ζήτησαν από τους καρβουναραίους της Βίγλας να συνεχίσουν τις έρευνες. Μία ομάδα εξ αυτών βρήκε τον κρυπτόμενο παπά-Σταύρο και με δύο τσεκουριές του χώρισαν το κεφάλι σε δύο κομμάτια. Οι καρβουναραίοι την άλλη ημέρα το πρωί φόρτωσαν τα πράγματά τους στα μουλάρια τους και έφυγαν προς την Φλώρινα. Ο Χατζηκώτσης έφθασε στο χωριό και σήμανε συναγερμός. οι Οθωμανοί του Στρατιωτικού Φυλακίου της Βίγλας μαζί με τους Πισοδερίτες, που έφερε μαζί του ο Λάζαρος Τσάμης άρχισαν τις έρευνες μέσα στο σκοτάδι που είχε πέσει και βρήκαν τα τρία άψυχα σώματα. Ο Λάζαρος Τσάμης λόγω του φρικτού θεάματος του πτώματος του αδελφού του υπέστη πρόσκαιρη τύφλωση. Την επόμενη ημέρα της δολοφονίας του παπά-Σταύρου, ο Ανδρέας Γώγος επιστρέφοντας από την Φλώρινα στο Πισοδέρι συναντήθηκε με την ομάδα των καρβουναραίων που κατέβαινε από την Βίγλα Πισοδερίου. Αναγνώρισε τις δερμάτινες μπότες του παπά-Σταύρου που φορούσε ένας φτωχός καρβουνιάρης και σε σχετική ερώτηση που τις βρήκε του απάντησε ότι τις αγόρασε. ΄Όταν έφθασε στο Πισοδέρι και πληροφορήθηκε τα της δολοφονίας του παπα-Σταύρου γνωστοποίησε στον καπετάν Τσόντο την στιχομυθία του με τους καρβουναραίους. Ο καπετάν Τσόντος τους κυνήγησε και στις 15 Σεπτεμβρίου 1906 βρήκε, από τους καρβουνιαραίους που αναμείχθηκαν στην δολοφονία του παπα-Σταύρου, τους Πέτρε Σίμων, Στέργιο Γεώργη, Τόντορ Στόγιαν, Τάσκο Στόγιαν, Ίλε Τραίτσεφ και Κώστα Σίμωνα και τους εκτέλεσε επάνω δε στον ομαδικό τους τάφο έβαλε την επιγραφή …όποιος ζητάει παστουρμά, εδώ θε να τον έβρει… Οι Οθωμανικές αρχές φοβούμενες απόπειρα απαγωγής του νεκρού παπά-Σταύρου διέθεσαν στρατιωτική δύναμη που φρουρούσε τον τάφο του επί σαράντα ημέρες. Το Ελληνικό Προξενείο Μοναστηρίου απέστειλε στο Πισοδέρι μαρμάρινο σταυρό και μαρμάρινη επιτύμβια πλάκα όπου έχουν χαραχθεί οι εξής στίχοι: