cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Γαλλική εισβολή στη Ρωσία
Από την πλευρά της Γαλλίας
Ο Ναπολέοντας, ο οποίος δεν ήταν κληρονομικός μονάρχης, ήθελε να επιβεβαιώσει τη νομιμότητα της βασιλείας του χάρη σε γάμο με ένα από τους μεγαλύτερους μοναρχικούς οίκους στην Ευρώπη. Το 1808, ο Ναπολέοντας ζήτησε από τον ρωσικό τσαρικό οίκο το χέρι της αδερφής του Αλέξανδρου Α', Αικατερίνης Πάβλοβνα. Ο ρωσικός τσαρικός οίκος αρνήθηκε λόγω του αρραβώνα της Αικατερίνης με τον πρίγκιπα Γκεόργκι Ολντενμπούρσκι. Το 1810, ο ρωσικός τσαρικός οίκος αρνήθηκε να παντρέψει τον Ναπολέοντα με την 14χρονη Άννα Πάβλοβνα. Εκείνο το έτος, ο Ναπολέοντας παντρεύτηκε τη Μαρία Λουίζα την Αυστριακή, κόρη του αυτοκράτορα της Αυστρίας, Φραγκίσκου Β'. Σύμφωνα με τον ιστορικό Ευγκένι Ταρλέ, ο γάμος αυτός άνοιξε το μέτωπο στον Ναπολέοντα, σε περίπτωση νέου πολέμου με τη Ρωσία. Οι αρνήσεις για γάμο του Ναπολέοντα με συγγενή του Αλέξανδρου Α' και ο γάμος του Ναπολέοντα με την πριγκίπισσα της Αυστρίας έγιναν αιτίες για κρίση στις ρωσογαλλικές σχέσεις.
Το 1811, ο Ναπολέοντας δήλωσε στον πρέσβη του στο Μεγάλο Δουκάτο της Βαρσοβίας, αββά Ντομινίκ Ντιουφούρ ντε Πραντ: «''Σε πέντε χρόνια θα είμαι ο άρχοντας όλου το κόσμου. Μένει μόνο η Ρωσία - θα τη συντρίψω''.»
Από την πλευρά της Ρωσίας
Εξαιτίας του ηπειρωτικού αποκλεισμού, στον οποίο η Ρωσία συμμετείχε εξαιτίας της συνθήκης του Τιλσίτ, η ρωσική οικονομία δέχθηκε δυνατό χτύπημα. Πριν την υπογραφή της συνθήκης του Τιλσίτ, η Ρωσία εξήγαγε ετησίως 2.2 εκατομμύρια τέταρτα των σιτηρών, ενώ μετά την υπογραφή της συνθήκης, η Ρωσία εξήγαγε ετησίως 600.000 τέταρτα. Η μείωση των εξαγωγών έφερε και τη μεγάλη μείωση των τιμών του ψωμιού - το 1804, η τιμή του ήταν 40 αργυρά καπίκια, ενώ το 1810 ήταν 22 καπίκια. Παράλληλα αυξήθηκε η εξαγωγή του χρυσού με αντάλλαγμα τα αγαθά πολυτελείας που εισάγονταν από τη Γαλλία. Αυτό έφερε τη μείωση της τιμής του ρουβλιού και των ρωσικών χαρτονομισμάτων. Η ρωσική κυβέρνηση αναγκάστηκε να λάβει μέτρα για την προστασία της οικονομίας της χώρας. Το 1810, όπως προαναφέρθηκε, η Ρωσία διεξήγαγε ελεύθερο εμπόριο με ουδέτερες χώρες και υιοθέτησε προστατευτικό τιμολόγιο, κάτι που αύξησε τους δασμούς στα προϊόντα πολυτελείας και στο κρασί, δηλαδή στα προϊόντα των γαλλικών εξαγωγών.
Το 1807, στα εδάφη της Πολωνίας, τα οποία είχαν μοιραστεί μεταξύ Πρωσίας και Αυστρίας, ο Ναπολέοντας ίδρυσε το Μεγάλο Δουκάτο της Βαρσοβίας. Ο Ναπολέοντας υποστήριζε τις βλέψεις του Μεγάλου Δουκάτου της Βαρσοβίας για μια ανεξάρτητη Πολωνία μέχρι τα σύνορα που υπήρχαν πριν τους διαμελισμούς της χώρας - για να γίνει όμως αυτό, οι Πολωνοί έπρεπε να καταλάβουν περιοχές που άνηκαν στη Ρωσία. Το 1810, ο Ναπολέοντας κατέλαβε το δουκάτο του Όλντενμπουργκ, το οποίο κυβερνούσε ένας συγγενής του Αλέξανδρου Α'. Αυτό το γεγονός προκάλεσε τις ανησυχίες της Πετρούπολης. Ο Αλέξανδρος Α΄ απαίτησε την παράδοση του Μεγάλου Δουκάτου της Βαρσοβίας ως αποζημίωση για την κατάσχεση των κτήσεων του δούκα του Όλντενμπουργκ ή τη διάλυση του δουκάτου της Βαρσοβίας.
Ο Ναπολέοντας, όμως, συνέχισε τις κατακτήσεις περιοχών της Πρωσίας, παραβιάζοντας τους όρους της συνθήκης του Τιλσίτ. Ο Ρώσος τσάρος απαίτησε τον τερματισμό των εχθροπραξιών στην Πρωσία και τήρηση της συνθήκης του Τιλσίτ.
Από τα τέλη του 1810, οι διπλωματικοί κύκλοι της Ευρώπης άρχισαν να μελετούν τα σενάρια για τον επερχόμενο πόλεμο μεταξύ της Γαλλικής και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Το φθινόπωρο του 1811, ο Ρώσος πρέσβης στο Παρίσι, κόμης Αλεξάντερ Κουράκιν, έστειλε αναφορά στην Πετρούπολη για τα σημάδια του αναπόφευκτου πολέμου.
Διπλωματία και κατασκοπία εν όψει του πολέμου
thumb|170px|left|Ο Αυτοκράτορας της Ρωσίας, Αλέξανδρος Α' thumb|150px|right|Ο Ναπολέων Α΄ Βοναπάρτης. Πίνακας του [[Ζακ-Λουΐ Νταβίντ]]
Στις 17 Δεκεμβρίου 1811, στο Παρίσι, ο Ναπολέων υπέγραψε με τον πρέσβη της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, Καρλ Φίλιππ τσου Σβάρτσενμπεργκ, συμφωνία που επέτρεψε τη δημιουργία μιας γαλλοαυστριακής πολεμικής συμμαχίας. Η Αυστρία δέχτηκε να παραδώσει στον Ναπολέοντα ένα σώμα με 30.000 στρατιώτες για τον επερχόμενο πόλεμο με τη Ρωσία, ενώ ο Ναπολέοντας δέχθηκε να επιστρέψει τις ιλλυρικές επαρχίες, που απέσπασε από την Αυστρία χάρη στη συνθήκη της Βιέννης. Η Αυστρία θα λάμβανε τις επαρχίες αυτές μετά τη λήξη του γαλλορωσικού πολέμου, ενώ έπρεπε να παραδώσει τη Γαλικία στην Πολωνία.
Στις 24 Φεβρουαρίου 1812, ο Ναπολέοντας υπέγραψε συμμαχική συμφωνία με την Πρωσία. Η Πρωσία δέχτηκε να παραδώσει στον γαλλικό στρατό ένα σώμα με 20.000 στρατιώτες και να τον εφοδιάζει με τις πιο αναγκαίες ύλες, ενώ ζήτησε ως αντάλλαγμα την παράδοση ενός μέρους από τις μελλοντικές κατεχόμενες ρωσικές περιοχές (Κούρλαντ, Λίβλαντ, Έστλαντ).
Ο Ναπολέοντας, πριν από την έναρξη του πολέμου, άρχισε να μελετά την πολιτική, τη στρατιωτική και την οικονομική κατάσταση της Ρωσίας. Οι Γάλλοι άρχισαν να χρησιμοποιούν σε μεγάλο βαθμό την κατασκοπία. Από το 1810, οι Γάλλοι κατάσκοποι εργάζονταν στη Ρωσία υπό την ταυτότητα καλλιτεχνών, μοναχών, πωλητών και πρώην Ρώσων αξιωματούχων. Η κατασκοπία χρησιμοποιούσε Γάλλους και ξένους - καθηγητές, γιατρούς, δασκάλους και υπηρέτες. Η πολωνική κατασκοπία ήταν επίσης πολύ ενεργή και βρισκόταν υπό τις διαταγές του επιτελείου του Στανισλάβ Φίσερ, στρατηγού του Μεγάλου Δουκάτου της Βαρσοβίας. Μέχρι και η Πρωσία, η οποία επίσημα ήταν φιλική με τη Ρωσία, κατείχε στην πρεσβεία της στην Πετρούπολη ένα «εκατοντασέλιδο» χάρτη της Ρωσίας. Τα ονόματα των πόλεων μεταφράστηκαν στα γαλλικά και αυτός ο χάρτης χρησιμοποιήθηκε από το γαλλικό στρατηγείο κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι πρέσβεις της Γαλλίας στη Ρωσία, Αρμάν ντε Κολενκούρ (Armand de Caulaincourt) και Ζακ Αλεξάντρ Λο ντε Λοριστόν ήταν «θιασώτες της πρώτης γαλλικής κατασκοπίας». Το γαλλικό επιτελείο ήξερε τον αριθμό των στρατιωτών που είχαν τα ρωσικά σώματα.
Η Ρωσία χρησιμοποιούσε και αυτή ενεργά τη διπλωματία και την κατασκοπία. Χάρη στις μυστικές συνομιλίες που είχε με τους Αυστριακούς την άνοιξη του 1812, οι τελευταίοι υποσχέθηκαν ότι δεν θα συνεργαστούν με τον Ναπολέοντα και ότι θα απομακρυνθούν πολύ από τα ρωσοαυστριακά σύνορα.
Τον Ιανουάριο του 1812, ο Ναπολέοντας κατέλαβε τη Σουηδική Πομερανία, κάτι που ανάγκασε τη Σουηδία να πάρει το μέρος της Ρωσίας. Τον Απρίλιο του ιδίου έτους, ο Σουηδός πρίγκιπας και διάδοχος του θρόνου, ο πρώην στρατάρχης του Ναπολέοντα Ζαν Μπατίστ Ζιλ Μπερναντότ, υπέγραψε συμμαχία με τη Ρωσία.
Στις 22 Μαΐου 1812, ο αρχηγός της Στρατιάς της Μολδαβίας, Μιχαήλ Ιλλαριόνοβιτς Κουτούζοφ, ολοκλήρωσε τον πενταετή πόλεμο με την Τουρκία για τη Μολδαβία και υπέγραψε ειρήνη με τους Τούρκους στο Βουκουρέστι. Στα νότια της Ρωσίας μεταφέρθηκε η Στρατιά του Δούναβη του ναυάρχου Πάβελ Βασίλιεβιτς Τσιτσαγκόφ, η οποία έλαβε διαταγή να προστατεύσει τα σύνορα από μια πιθανή επίθεση των Αυστριακών.
Χάρη στις επιτυχημένες ενέργειες της ρωσικής κατασκοπίας, η ηγεσία του ρωσικού στρατού ήξερε τα πάντα για τον γαλλικό στρατό. Κάθε 1η και 15η μέρα του μήνα, ο Υπουργός Πολέμου της Γαλλίας, Ανρί Ζακ Γκιγιόμ Κλαρκ, έδινε αναφορά στον Ναπολέοντα για την κατάσταση του γαλλικού στρατού, δηλαδή για όλες τις αλλαγές στη διοίκηση και στους αριθμούς των στρατιωτών στα σώματα. Χάρη σε πράκτορα στο κύριο επιτελείο, αυτές οι αναφορές βρέθηκαν στα χέρια του συνταγματάρχη Αλεξάντερ Ιβάνοβιτς Τσερνισιόφ (ο οποίος βρισκόταν στο Παρίσι) και της κυβέρνησης στην Πετρούπολη.
Γαλλικός στρατός
thumb|right|300px|Χάρτης της Ευρώπης το 1812
Μέχρι το 1811, η Πρώτη Γαλλική Αυτοκρατορία με τις υποτελείς χώρες αριθμούσε πληθυσμό 61 εκατομμυρίων από τα 172 εκατομμύρια ανθρώπους που κατοικούσαν στην Ευρώπη. Στο αρχικό στάδιο, ο Ναπολέοντας κατάφερε να συγκεντρώσει 400-450 χιλιάδες στρατιώτες για την εισβολή στη Ρωσία, από τους οποίους οι μισοί ήταν Γάλλοι (Μεγάλη Στρατιά). Υπάρχουν μαρτυρίες (όπως του Γάλλου στρατηγού Πιέρ Μπερτεζέν) ότι η 1η γραμμή της Μεγάλης Στρατιάς είχε τους μισούς στρατιώτες απ' ό,τι αναφέρονταν στον κατάλογο, δηλαδή κάπου στους 235.000, ενώ οι διοικητές (κατά τη διάρκεια των αναφορών τους) έκρυβαν το ακριβές σύνολο των σωμάτων τους. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι τότε αναφορές της ρωσικής κατασκοπίας είχαν τους ίδιους αριθμούς. Στην εκστρατεία συμμετείχαν και 16 άλλες εθνικότητες: οι περισσότεροι απ' αυτούς ήταν οι Γερμανοί και οι Πολωνοί. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η Γαλλία έλαβε 30.000 στρατιώτες από την Αυστρία και 20.000 στρατιώτες από την Πρωσία. Μετά την εισβολή, στον στρατό του Ναπολέοντα προστέθηκαν και 20.000 στρατιώτες από το πρώην Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας.
Ο Ναπολέοντας είχε μεγάλες εφεδρείες: από 130 μέχρι 220 χιλιάδες στρατιώτες στις φρουρές της Κεντρικής Ευρώπης (απ' αυτούς οι 70 χιλιάδες στα 9ο και 11ο εφεδρικά σώματα στην Πρωσία) και 100 χιλιάδες στην Εθνική Φρουρά της Γαλλίας, η οποία δεν μπορούσε (λόγω νόμου) να πολεμήσει εκτός της Γαλλίας.
Εν όψει της στρατιωτικής σύγκρουσης, η γαλλική διοίκηση έχτισε μεγάλες αποθήκες τροφίμων και πολεμοφοδίων πυροβολικού σε διάφορες περιοχές, από τη Βαρσοβία μέχρι το Ντάντσιχ. Το μεγαλύτερο κέντρο πολεμοφοδίων βρισκόταν στο Ντάντσιχ, όπου βρίσκονταν (μέχρι τον Γενάρη του 1812) αποθέματα τροφίμων για 50 μέρες για 400 χιλιάδες ανθρώπους και για 50 χιλιάδες άλογα.
Τα πλεονεκτήματα του γαλλικού στρατού ήταν ο καλός υλικός και τεχνικός εφοδιασμός, η μεγάλη εμπειρία και η πίστη σε ένα αήττητο στρατό. Το μοναδικό μειονέκτημα του γαλλικού στρατού ήταν το διάστικτο σύνολο των εθνικοτήτων του.
Ρωσικός στρατός
Συνολική δύναμη
Ο πληθυσμός της Ρωσίας, τον 19ο αιώνα, ανέρχονταν στους 36 εκατομμύρια ανθρώπους. Το χτύπημα του γαλλικού στρατού θα το δέχονταν οι στρατιώτες που βρίσκονταν στα δυτικά σύνορα: η 1η στρατιά του Μιχαήλ Μπογκντάνοβιτς Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι και η 2η στρατιά του Πιότρ Ιβάνοβιτς Μπαγκρατιόν, δηλαδή 153 χιλιάδες στρατιώτες με 758 όπλα. Νότια του Βόλιν (νυν βορειοδυτική Ουκρανία) βρισκόταν η 3η στρατιά του Τορμάσοφ (περίπου 45 χιλιάδες άνδρες, 168 όπλα), η οποία παρατάχθηκε εκεί για προστασία από πιθανή αυστριακή επίθεση. Στο Βασίλειο της Μολδαβίας, ως ασπίδα από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, βρισκόταν η Στρατιά του Δούναβη του ναυάρχου Τσιτσαγκόφ (55 χιλιάδες στρατιώτες, 202 όπλα). Στη Φινλανδία βρισκόταν το σώμα του Ρώσου στρατηγού Φαντέι Φιόντοροβιτς Στέινγκελ για προστασία από τη Σουηδία (19 χιλιάδες στρατιώτες, 102 όπλα). Στην περιοχή της Ρίγας βρισκόταν ένα σώμα του Ιβάν Νικολάεβιτς Έσσεν (περίπου 18 χιλιάδες στρατιώτες), ενώ 4 εφεδρικά σώματα βρίσκονταν πιο μακριά από τα σύνορα.
Τα μη τακτικά σώματα των Κοζάκων είχαν (στον κατάλογο) 117 χιλιάδες άνδρες για ελαφρύ ιππικό, αν και στον πόλεμο συμμετείχαν 20-25 χιλιάδες Κοζάκοι.
Οπλισμός
Τα εργοστάσια οπλισμού παρήγαγαν ετησίως 1.200-1.300 πυροβόλα και πάνω από 150 χιλιάδες τόνους βομβών και σφαιρών (τα γαλλικά εργοστάσια παρήγαγαν 900-1000 πυροβόλα). Τα εργοστάσια της Τούλα, του Σεστρορέτσκι και του Ιζέφσκ παρήγαγαν από 120 μέχρι 150 χιλιάδες μουσκέτα ετησίως, ενώ τα γαλλικά περίπου 100 χιλιάδες μουσκέτα ετησίως. Τα ρωσικά όπλα εκείνης της εποχής ήταν σχετικά καλής ποιότητας και δεν ήταν κατώτερα από τα γαλλικά. Το ρωσικό ελαφρύ πεζικό ήταν οπλισμένο με μουσκέτα (όπως τα κυνηγετικά μουσκέτα τύπου Stutzen), ενώ το γραμμικό με καραμπίνες. Το πυροβολικό κατείχε εξάλιβρα και δωδεκάλιβρα όπλα, καθώς επίσης και ολμοβόλα των 1/2 και 1/4 τόνων. Το πυροβολικό μάχης των Ρώσων είχε κυρίως βαρέα όπλα, ενώ ο γαλλικός στρατός είχε κυρίως τεσσεράλιβρα και οκτάλιβρα όπλα. Το πυροβολικό της Μεγάλης Στρατιάς του Ναπολέοντα είχε ένα μειονέκτημα, επειδή ήταν συγκεντρωμένο απ' όλη την Ευρώπη: ήταν διαφορετικών διαμετρημάτων.
Λίγο πριν την αρχή του πολέμου, στις αποθήκες του ρωσικού στρατού υπήρχαν αρκετά αποθέματα: αρκετές χιλιάδες πυροβόλα, 175 χιλιάδες μουσκέτα, 296 χιλιάδες βόμβες για το πυροβολικό και 44 εκατομμύρια σφαίρες τουφεκιών. Οι αποθήκες πυροβολικού, οι οποίες εφοδίαζαν τον ρωσικό στρατό, βρίσκονταν σε 3 γραμμές:
Σύμφωνα με τεχνικο-στρατιωτικά δεδομένα, ο ρωσικός στρατός δεν ήταν κατώτερος από τον γαλλικό. Τα μειονεκτήματα του ρωσικού στρατού ήταν «η βίαιη αρπαγή, κλοπή και υπεξαίρεση δημοσίων πόρων», ενώ πολλές καταχρήσεις ήταν «ημινόμιμες».
Μεταρρυθμίσεις στη διαχείριση του στρατού
Τον Μάρτιο του 1811, στη Ρωσία ξεκίνησαν μεταρρυθμίσεις στη διαχείριση του στρατού υπό την καθοδήγηση του Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι (τότε υπουργού πολέμου) - ιδρύθηκε η Επιτροπή σύνταξης στρατιωτικού κώδικα και κανόνων. Η επιτροπή έλαβε υπόψιν την εμπειρία διάφορων χωρών - της Αυστρίας των ετών 1807-1809, της Πρωσίας των ετών 1807-1810, ενώ λήφθηκαν υπόψιν και οι κανονισμοί και οδηγίες του γαλλικού στρατού.
Το υπουργείο Πολέμου της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, τον Φεβρουάριο του 1812, συγκέντρωσε όλους τους στρατιώτες που βρίσκονταν στα δυτικά σύνορα και δημιούργησε την 1η και 2η Δυτική Στρατιά. Τον Μάρτιο, σ' όλες τις στρατιές στάλθηκαν χειρόγραφα του στρατιωτικού κώδικα και ξεκίνησε η δημιουργία των αρχηγείων τους.
Σύμμαχοι
Το Ηνωμένο Βασίλειο βοηθούσε υλικά και οικονομικά τη Ρωσία. Ο βρετανικός στρατός βρισκόταν σε σύγκρουση με τους Γάλλους στην Ισπανία. Αν και ο δυνατός στόλος του Ηνωμένου Βασιλείου δεν μπορούσε να επηρεάσει τις επιχειρήσεις ξηράς στην Ευρώπη, ήταν μια από τις κύριες αιτίες που οδήγησαν τη Σουηδία στο πλευρό της Ρωσίας. Η Ισπανία βοήθησε έμμεσα τη Ρωσία, καθώς αντιστέκονταν σε 200-300 χιλιάδες Γάλλους στρατιώτες. Στις 8 Ιουλίου 1812, στα Βελίκι Λούκι, ο εκπρόσωπος της ρωσικής κυβέρνησης, Ροντιόν Αλεξάντροβιτς Κόσελεφ, υπέγραψε συμμαχική συμφωνία με τον εκπρόσωπο της ισπανικής κυβέρνησης, Φρανσίσκο Σέα Μπερμούντες.
Στρατηγικά σχέδια των δύο πλευρών πριν τον πόλεμο
Ναπολέοντας thumb|right|300px|Ο εκατοντασέλιδος χάρτης της Ρωσίας. Σελίδα 15
Οι στόχοι του Ναπολεόντα, σ' αυτή την εκστρατεία, ήταν:
Ο Ναπολέοντας υπολόγιζε ότι ο Αλέξανδρος Α΄ θα επιτεθεί πρώτος στο Μεγάλο Δουκάτο της Βαρσοβίας, γι' αυτό και σκόπευε να τελειώσει γρήγορα τον πόλεμο με τη διάλυση του ρωσικού στρατού σε μια μάχη, κάπου στα σύνορα Πολωνίας-Λεττονίας, όπου ο πληθυσμός μισούσε τους Ρώσους. Το σχέδιο του Ναπολέοντα ήταν απλό - η ήττα του ρωσικού στρατού σε μια ή δύο μάχες θα ανάγκαζε τον Αλέξανδρο Α' να δεχτεί τους όρους του.
Πριν την αρχή της εισβολής, ο Ναπολέοντας δήλωσε στον Μέττερνιχ: «''Η νίκη θα' ναι η μοίρα του πιο υπομονετικού. Θα ξεκινήσω με το πέρασμα από τον ποταμό Νέμαν. Θα τελειώσω την εκστρατεία στο Σμολένσκ και στο Μινσκ. Εκεί θα σταματήσω''». Σε αντίθεση με τα άλλα κράτη της Ευρώπης, ο Ναπολέοντας δεν είχε σκοπό να αλλάξει το πολιτικό σύστημα της Ρωσίας (για παράδειγμα, δεν σκόπευε να απελευθερώσει τους αγρότες από τη δουλοπαροικία).
Αφού μελέτησε τα μυστικά γράμματα των αρχών του 1812, ο ιστορικός Ολέγκ Σόκολοφ αναφέρει ότι ο Ναπολέοντας σκόπευε να τελειώσει γρήγορα τον πόλεμο, αφού θα νικούσε τον ρωσικό στρατό σε μια μεγάλη μάχη στα σύνορα. Η υποχώρηση του ρωσικού στρατού στα βάθη της Ρωσίας χάλασε τα σχέδια του Ναπολέοντα. Ο Ναπολέοντας έμεινε 18 μέρες στο Βίλνο, χωρίς να ξέρει τι πρέπει να κάνει: τέτοιες αμφιβολίες δεν είχε ποτέ πριν ο Γάλλος αυτοκράτορας.
Στα απομνημονεύματα που γράφτηκαν χρόνια και δεκαετίες μετά τον πόλεμο, οι συγγραφείς ανάφεραν τα σχέδια του Ναπολέοντα για την κατάληψη της Μόσχας. Σύμφωνα με τα γραφόμενα τους, ο Ναπολέοντας είπε στον Γάλλο πρέσβη στη Βαρσοβία, Ντομινίκ Ντυφούρ ντε Πράντ: «''Θα πάω στη Μόσχα και θα τα τελειώσω όλα σε μία ή δύο μάχες. Ο αυτοκράτορας Αλέξανδρος θα μου ζητά γονατιστός ειρήνη. Θα κάψω την Τούλα και θα ακινητοποίησω τη Ρωσία''». Οι συγγραφείς αναφέρουν ακόμα μια δήλωση του Ναπολέοντα: «Αν πάρω το Κίεβο, θα πάρω τη Ρωσία από τα πόδια - αν πάρω την Πετρούπολη, θα πάρω τη Ρωσία από το κεφάλι - αν κατακτήσω τη Μόσχα, θα τη χτυπήσω στην καρδιά».
Ρωσική διοίκηση
Η ρωσική διοίκηση, πολύ πριν την αρχή του πολέμου, προέβλεψε την πιθανότητα μακριάς και οργανωμένης υποχώρησης με σκοπό να αποφύγει το ρίσκο μεγάλων απώλειων σε μια αποφασιστική μάχη. Τον Μάη του 1811, ο Αλέξανδρος Α' εξέφρασε στον πρέσβη της Γαλλίας στη Ρωσία, Μαρκήσιο Αρμάν ντε Κολαινκούρ, την άποψη του για τον επερχόμενο πόλεμο:
«''Αν ο Ναπολέοντας ξεκινήσει πόλεμο εναντίον μου, τότε μπορεί και είναι πιθανό, ότι θα μας διαλύσει, αν δώσουμε μάχη, αλλά αυτό δεν θα του φέρει ειρήνη. Εμείς έχουμε άπειρο χώρο και θα έχουμε ένα καλά οργανωμένο στρατό. Αν ο κλήρος του όπλου θα' ναι εναντίον μου, τότε θα προτιμήσω να υποχωρήσω στην Καμτσάτκα, παρά να παραδώσω τις επαρχίες μου και να υπογράψω στην πρωτεύουσα μου συμφωνίες, οι οποίες θα φέρουν μόνο ένα διάλειμμα. Ο Γάλλος είναι γενναίος, αλλά οι πολλές απώλειες και το κακό κλίμα θα τον κουράσουν και θα τον αποθαρρύνουν. Μαζί μας θα πολεμούν το κλίμα και ο χειμώνας μας και με τη βοήθεια του Θεού που είναι παντού θα καταστρέψουμε τον Γαλλικό στρατό''».
Από τα προτεινόμενα στον Αλέξανδρο Α' αμυντικά σχέδια, η ρωσική διοίκηση επέλεξε το σχέδιο του στρατηγού Πφούλ. Σύμφωνα με το σχέδιο του Πφούλ, οι Ρώσοι έπρεπε να αντιμετωπίσουν τους Γάλλους με τρεις στρατιές - η μια θα αντιμετώπιζε τον γαλλικό στρατό στο μέτωπο, ενώ η δεύτερη θα επιτίθονταν από τα πλάγια και από το όπισθεν. Αν ο γαλλικός στρατός αποφάσιζε να επιτεθεί στην 1η στρατιά, η τελευταία έπρεπε να υποχωρήσει και να αμύνεται στο οχυρωμένο στρατόπεδο της Ντρίσσα, ενώ η 2η στρατιά θα χτυπούσε στα πλάγια και στο όπισθεν τους Γάλλους, κατά τη διάρκεια της επίθεσης τους. Η ενεργή αμυντική δράση των δύο στρατιών στις γραμμές επικοινωνίας των Γάλλων θα ανάγκαζε τους τελευταίους σε υποχώρηση, καθώς σύμφωνα με τον Πφούλ, ο αντίπαλος δεν θα μπορούσε να μείνει πολύ καιρό σε μια έρημη περιοχή. Η 3η στρατιά, σύμφωνα μ' αυτό το σχέδιο, θα κάλυπτε τις πτέρυγες της 2ης στρατιάς και τον δρόμο στο Κίεβο. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, όμως, η ρωσική διοίκηση αποφάσισε να ακυρώσει το σχέδιο, καθώς το έκρινε αδύνατο στους όρους του σύγχρονου πολέμου ελιγμών.
Υπήρξαν και άλλες προτάσεις όσον αφορά τη στρατηγική. Για παράδειγμα, ο διοικητής της 2ης δυτικής στρατιάς, στρατηγός Μπαγκρατιόν, πρότεινε ένα επιθετικό σχέδιο κατά του Ναπολέοντα, σύμφωνα με το οποίο, οι Ρώσοι έπρεπε να κινηθούν, την άνοιξη του 1812, στον ποταμό Βίσλα για να καταλάβουν τη Βαρσοβία. Ο Αλέξανδρος Α΄ απέρριψε αυτό το σχέδιο, καθώς εκείνη την περίοδο, ο Ναπολέοντας συγκέντρωσε 220 χιλιάδες στρατιώτες στα ρωσικά σύνορα.
Επίθεση του Ναπολέοντα (Ιούνιος-Σεπτέμβριος 1812)
Το βράδυ της 23ης Ιουνίου (11 Ιουνίου με το παλιό ημερολόγιο), ένα σώμα Κοζάκων παρατήρησε μια ύποπτη κίνηση στον ποταμό Νιέμεν. Όταν νύχτωσε για τα καλά, Γάλλοι μηχανικοί πέρασαν τον ποταμό από την πρωσική πλευρά στη ρωσική με βάρκες και σημειώθηκε η πρώτη σύγκρουση. Αυτό συνέβη 3 μίλια πάνω από τον ποταμό, από την πλευρά του Κόβνο, στη Λετονία. Μετά τα μεσάνυχτα, ξεκίνησε η μεταφορά των Γάλλων στρατιωτών πάνω από τον Νιέμεν.
Στις 6 το πρωί της 24ης Ιουνίου (12 Ιουνίου) 1812, η εμπροσθοφυλακή των Γάλλων μπήκε στη ρωσική πόλη Κόβνο. Η μεταφορά 220 χιλιάδων στρατιωτών στο Κόβνο διήρκεσε 4 μέρες. Τον ποταμό πέρασαν το 1ο, το 2ο και το 3ο σώμα πεζικού, η Αυτοκρατορική Φρουρά και το ιππικό. Το απόγευμα της ιδίας μέρας, ο Αλέξανδρος Α΄ βρισκόταν σε ένα χορό που έδινε ο Λεόντι Λεόντιεβιτς Μπέννιγκσεν, στο Βίλνο, όπου και έλαβε την αναφορά για την εισβολή του Ναπολέοντα.
Την 29η και 30η Ιουνίου (17-18 Ιουνίου) 1812, κοντά στην πόλη Πριενάι (νότια του Κόβνο), μια άλλη ομάδα πέρασε τον Νιέμεν (67 χιλιάδες στρατιώτες του 4ου και του 6ου σώματος πεζικού και ακόμα μια ομάδα ιππικού) υπό τις διαταγές του αντιβασιλιά της Ιταλίας, Ευγένιου ντε Μπωαρναί. Σχεδόν παράλληλα, ακόμα πιο νότια, κοντά στο Γκρόντνο, τον ποταμό πέρασαν ακόμα 4 σώματα (78-79 χιλιάδες στρατιώτες του 5ου, του 7ου και του 8ου σώματος πεζικού και το 4ο σώμα του ιππικού) υπό τις διαταγές του βασιλιά της Βεστφαλίας, Ιερώνυμου Βοναπάρτη.
Στη βόρεια κατεύθυνση, κοντά στο Τιλσίτ, τον ποταμό Νιέμεν πέρασε το 10ο σώμα του στρατάρχη Μακντόναλντ. Στη νότια κατεύθυνση, από την πλευρά της Βαρσοβίας, μέσω του ποταμού Μπουγκ, κινήθηκε ένα ξεχωριστό αυστριακό σώμα υπό τις διαταγές του Σβάρτσενμπεργκ (30-34 χιλιάδες στρατιώτες).
Στις 28 Ιουνίου (16 Ιουνίου), οι Γάλλοι κατέλαβαν το Βίλνο. Ο Ναπολέοντας, ο οποίος τακτοποιούσε τα πολιτικά θέματα στην κατεχόμενη Λιθουανία, έφυγε από την πόλη για να συναντήσει τον στρατό του μόλις στις 16 Ιουλίου (4 Ιουλίου).
Βόρεια κατεύθυνση
Ο Ναπολέοντας σχεδίαζε να στείλει το 10ο σώμα του Μακντόναλντ (32 χιλιάδες άνδρες) στην κατεύθυνση της Αγίας Πετρούπολης. Το σώμα έπρεπε να καταλάβει τη Ρίγα και μετά να κινηθεί προς τα βόρεια, αφού πρώτα ενωθεί με το 2ο σώμα του στρατάρχη Σαρλ Νικολά Ουντινό (28 χιλιάδες). Πυρήνας του σώματος του Μακντόναλντ ήταν το πρωσικό σώμα (20 χιλιάδες) του στρατηγού Γιούλιους Γκράβερτ (την ηγεσία του σώματος έλαβε αργότερα ο στρατηγός Γιορκ).
Ο στρατάρχης Μακντόναλντ έφθασε προ πυλών των οχυρώσεων της Ρίγας, αλλά, λόγω έλλειψης πολιορκητικού πυροβολικού, αναγκάστηκε να μείνει στα μακρά περίχωρα της πόλης. Ο πολεμικός κυβερνήτης της Ρίγας, στρατηγός Ιβάν Νικολάεβιτς Έσσεν, έκαψε τα περίχωρα και κλείστηκε στην πόλη με μια δυνατή φρουρά (18 χιλιάδες στρατιώτες). Στην προσπάθεια του να βοηθήσει τον Ουντινό, ο Μακντόναλντ κατέλαβε το έρημο Ντίναμπουργκ στον ποταμό του δυτικού Ντβιν και έπαψε τις ενεργές κινήσεις, καθώς περίμενε το πολιορκητικό πυροβολικό από την Ανατολική Πρωσία. Οι Πρώσοι του σώματος του Μακντόναλντ δεν συμμετείχαν ενεργά στις μάχες αυτού του πολέμου, ο οποίος ήταν ξένος γι' αυτούς.
Ο στρατάρχης Ουντινό, αφού κατέλαβε το Πόλοτσκ, αποφάσισε να αποφύγει από τον βορρά το σώμα του στρατηγού Βίτγκενσταϊν (25 χιλιάδες), το οποίο στάλθηκε από τον αρχιστράτηγο της 1ης στρατιάς του Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι μετά την υποχώρηση από το Πόλοτσκ για τη φρούρηση του δρόμου προς την Πετρούπολη. Επειδή φοβόταν την ένωση του Ουντινό και του Μακντόναλντ, ο Βίτγκενσταϊν, στις 30 Ιουλίου (18 Ιουλίου), επιτέθηκε στο σώμα του Ουντινό - που ήταν κουρασμένο από τον δρόμο - στα Κλιάστιτσι και τον ανάγκασε να υποχωρήσει στο Πόλοτσκ - ο Ρώσος στρατηγός προσπάθησε να ανακαταλάβει την πόλη στις 17-18 Αυγούστου (5-6 Αυγούστου), αλλά το σώμα του στρατηγού Σαιν-Συρ που στάλθηκε από τον Ναπολέοντα ως ενίσχυση στο σώμα του Ουντινό κατάφερε να απωθήσει την επίθεση και να επαναφέρει την ισορροπία.
Οι στρατάρχες Μακντόναλντ και Ουντινό κόλλησαν σε επιθέσεις χαμηλότερης έντασης και παρέμειναν στην περιοχή.
Κεντρική κατεύθυνση (Μόσχα)
200px|thumb|left|Οι Γάλλοι επιτίθενται. Ρωσική εκστρατεία του 1812. Ζωγραφιά του 1896
Σώματα της 1ης Δυτικής Στρατιάς παρατάχθηκαν από τη Βαλτική μέχρι τη Λίντα (πόλη στη δυτική Λευκορωσία), ενώ το αρχηγείο βρισκόταν στο Βίλνο. Ο αρχιστράτηγος της 1ης Στρατιάς ήταν ο στρατηγός του ιππικού Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι, διοικητής του αρχηγείου ήταν ο υποστράτηγος Αλεξέι Πετρόβιτς Γιερμόλοφ, ενώ στρατηγός-επιμελητής ήταν ο συνταγματάρχης των σωμάτων επιμελητείας Καρλ Φιόντοροβιτς Τολ.
Στις 26 Ιουνίου, ο στρατός βγήκε από το Βίλνο και στις 10 Ιουλίου έφθασε στο οχυρωμένο στρατόπεδο της Ντρίσσα, όπου, σύμφωνα με το σχέδιο του Πφουλ, ο ρωσικός στρατός έπρεπε να αντιμετωπίσει τον γαλλικό και να τον αναγκάσει σε υποχώρηση. Ωστόσο, οι στρατηγοί κατάφεραν να πείσουν τον τσάρο Αλέξανδρο Α' ότι το σχέδιο ήταν παράλογο, και στις 17 Ιουλίου ο ρωσικός στρατός υποχώρησε, μέσω του Πόλοτσκ, στο Βίτεμπσκ, αφήνοντας για την προστασία της Πετρούπολης το 1ο Σώμα του Βίτγκενσταϊν.
Η 2η Δυτική Στρατιά (περίπου 45 χιλιάδες) βρισκόταν στο Γκρόντνο (δυτική Λευκορωσία) πριν την εισβολή, σε απόσταση περίπου 150 χιλιομέτρων από την 1η Στρατιά. Αρχιστράτηγος της 2ης Δυτικής Στρατιάς ήταν ο Πιότρ Ιβάνοβιτς Μπαγκρατιόν, διοικητής του αρχηγείου ήταν ο υποστράτηγος Εμμανουήλ Φράντσεβιτς Σεν-Πρι (ήταν στρατηγός-υπασπιστής του Αλέξανδρου Α'), ενώ στρατηγός-επιμελητής ήταν ο υποστράτηγος Μιχαήλ Στεπάνοβιτς Βιστίτσκι.
Ο Μπαγκρατιόν προσπάθησε να ενωθεί με το κύριο μέρος της 1ης Στρατιάς, αλλά όταν έφθασε στη Λίντα (100 χιλιόμετρα από το Βίλνο), κατάλαβε ότι οι Γάλλοι δεν θα τον άφηναν να το κάνει. Η 2η Στρατιά υποχώρησε στον νότο. Οι Κοζάκοι του αταμάνου Ματβέι Ιβάνοβιτς Πλάτοφ, οι οποίοι κάλυπταν την υποχώρηση της 2ης Στρατιάς, κατάφεραν να σταματήσουν τους Γάλλους στο Γκρόντνο και στο Μιρ. Για να αποκόψει τη 2η Στρατιά από τις κύριες δυνάμεις και να την καταστρέψει, ο Ναπολέοντας έστειλε τον στρατάρχη Λουί Νικολά Νταβού με 50 χιλιάδες στρατιώτες. Ο Νταβού κινήθηκε από το Βίλνο στο Μινσκ, το οποίο κατέλαβε στις 8 Ιουλίου. Από τα δυτικά, στη στρατιά του Μπαγκρατιόν επιτέθηκαν 4 σώματα στρατού του Ιερώνυμου Βοναπάρτη. Ο Μπαγκρατιόν, με ταχείες κινήσεις και επιτυχημένες μάχες, κατάφερε να απομακρυνθεί από τον στρατό του Ιερώνυμου Βοναπάρτη και να φθάσει στο Μπομπρούισκ, μέσω του Νοβογκρούντοκ, του Νέσβιζ, του Σλουτσκ και του Μινσκ.
thumb|250px|Χάρτης των ενώσεων των ρωσικών στρατιών στο [[Σμολένσκ, στις αρχές του Αυγούστου του 1812]]
Στις 19 Ιουλίου, η 2η Στρατιά βρισκόταν στο Μπομπρούισκ, στον ποταμό Μπερεζίνα (στα ρωσικά Μπερεζινά), ενώ στις 21 Ιουλίου, το σώμα του Νταβού βρισκόταν στο Μογκιλιόφ. Ο Μπαγκρατιόν, ο οποίος έφθασε στον ποταμό Δνείπερο, σ' απόσταση 60 χιλιομέτρων νοτίως του Μογκιλιόφ, έστειλε το σώμα του Νικολάι Νικολάεβιτς Ραέφσκι για να απομακρύνει τον Νταβού από το Μογκιλιόφ και να ανοίξει τον δρόμο στο Βίτεμπσκ, όπου έπρεπε να ενωθούν οι ρωσικές στρατιές. Μετά τη μάχη της Σαλτάνοφκα, ο Ραέφσκι κατάφερε να σταματήσει την επέκταση του Νταβού ανατολικά του Σμολένσκ, αλλά ο δρόμος για το Βίτεμπσκ παρέμεινε κλειστός. Ο Μπαγκρατιόν πέρασε ανενόχλητα τον ποταμό Δνείπερο, από το χωριό Νόβοε Μπίχοβο, στις 24-25 Ιουλίου, με αποτέλεσμα να φθάσει στο Σμολένσκ. Ο Νταβού δεν είχε δυνάμεις να αντιμετωπίσει τη 2η Στρατιά, ενώ οι δυνάμεις του Ιερώνυμου Βοναπάρτη (ο οποίος έχασε την εξουσία εκείνη την περίοδο) ήταν πολύ μακριά, επειδή στάλθηκαν σε άλλη κατεύθυνση από τον Ναπολέοντα.
Στις 23 Ιουλίου, η 1η Στρατιά έφτασε στο Βίτεμπσκ, όπου ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι ήθελε να περιμένει τη 2η Στρατιά. Για να σταματήσει την επέκταση του γαλλικού στρατού, ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι έστειλε το 4ο σώμα του Αλεξάντερ Ιβάνοβιτς Όστερμαν-Τολστόι - στις 25-26 Ιουλίου, ο Όστερμαν-Τολστόι συγκρούστηκε με τους Γάλλους στη μάχη του Όστροβνο (η μάχη έληξε με τακτική νίκη των Γάλλων). Στις 27 Ιουλίου, ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι υποχώρησε από το Βίτεμπσκ στο Σμολένσκ, καθώς έμαθε ότι ο Ναπολέοντας πλησίαζε με τις κύριες δυνάμεις του και ότι ο Μπαγκρατιόν δεν μπορούσε να φθάσει στο Βίτεμπσκ.
Όταν έφθασε στο Βίτεμπσκ, ο Ναπολέοντας αποφάσισε να ξεκουράσει τον στρατό του, ο οποίος διέσχισε χωρίς διάλειμμα 400 χιλιόμετρα. Στις 13 Αυγούστου, μετά από πολλές αμφιβολίες, ο Ναπολέοντας κινήθηκε στο Σμολένσκ.
Νότια κατεύθυνση
Το 7ο σαξωνικό σώμα (17.000-22.000 άνδρες), υπό τις διαταγές του Ζαν Λου Εμπενεζέρ Ρενιέ, έπρεπε να καλύπτει τη δεξιά πτέρυγα των κύριων δυνάμεων του Ναπολέοντα από την 3η Στρατιά του στρατηγού Αλεξάντερ Πετρόβιτς Τορμάσοφ (46.000 στρατιώτες και 164 πυροβόλα). Ο Ρενιέ παρέταξε το σώμα του στη γραμμή Μπρεστ-Κόμπριν-Πινσκ (170 χιλιόμετρα). Στις 27 Ιουλίου, ο Τορμάσοφ περικύκλωσε το Κόμπριν και διέλυσε τη σαξωνική φρουρά του Κλένγκελ (περίπου 5.000 στρατιώτες). Επίσης, ο Τορμάσοφ εκκαθάρισε το Μπρεστ και το Πινσκ από τις γαλλικές φρουρές.
Ο Ναπολέοντας, αφού κατάλαβε ότι ο Ρενιέ δεν μπορούσε να συγκρατήσει τον Τορμάσοφ, αποφάσισε να αφήσει το αυστριακό σώμα του Σβάρτσενμπεργκ (30.000 στρατιώτες) στον νότο για να αντιμετωπίσει τον Τορμάσοφ. Ο Ρενιέ, αφού συγκέντρωσε τις δυνάμεις του και ενώθηκε με τους Αυστριακούς, επιτέθηκε στον Τορμάσοφ (12 Αυγούστου) στο Γκορόντετσνο και τον ανάγκασε να υποχωρήσει στο Λουτσκ (πόλη στη σημερινή βορειοδυτική Ουκρανία). Στις μάχες συμμετέχουν ενεργά μονάχα οι Σάξωνες, ενώ οι Αυστριακοί περιορίζονται σε ελιγμούς και βομβαρδισμούς με το πυροβολικό.
Μέχρι το τέλος του Σεπτεμβρίου, στη νότια κατεύθυνση διεξήχθησαν διάφορες μικρές μάχες στο δάσος του Λουτσκ.
Εκτός από τον στρατηγό Τορμάσοφ, στη νότια κατεύθυνση βρισκόταν και το 2ο ρωσικό εφεδρικό σώμα του στρατηγού Φιόντορ Φιόντοροβιτς Έρτελ, το οποίο συγκροτήθηκε στο Μοζίρ και βοηθούσε την πολιορκημένη φρουρά του Μπομπρούισκ. Για την πολιορκία του Μπομπρούισκ, καθώς και για την απομάκρυνση του Έρτελ από τις γραμμές επικοινωνίας, ο Ναπολέοντας έστειλε την πολωνική μεραρχία του στρατηγού Γιαν Ντομπρόφσκι (8.000 στρατιώτες) από το 5ο Πολωνικό Σώμα.
Από το Σμολένσκ μέχρι τη Μόσχα
301px|thumb|left|Η μάχη του Σμολένσκ στις 17 Αυγούστου (5 Αυγούστου). Έργο του Πέτερ φον Γκες ([[1846)]]
Μετά την ένωση των ρωσικών στρατιών, οι στρατηγοί απαίτησαν από τον αρχιστράτηγο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι να δώσει μια αποφασιστική μάχη. Επειδή είδε ότι τα γαλλικά σώματα βρίσκονταν μακριά το ένα από το άλλο, ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι αποφάσισε να τα καταστρέψει κατά μέρη, γι' αυτό και στις 8 Αυγούστου επιτέθηκε στην πόλη Ρούντνα, όπου βρισκόταν το ιππικό του στρατάρχη Ζοακίμ Μυρά.
Ο Ναπολέοντας, ωστόσο, βλέποντας την αργή κίνηση του ρωσικού στρατού, συγκέντρωσε τα σώματα του και προσπάθησε να αποφύγει την αριστερή πτέρυγα του ρωσικού στρατού από τον νότο για να επιτεθεί στα μετόπισθεν του Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι - γι' αυτό και πέρασε τον Δνείπερο, δυτικά του Σμολένσκ. Στον δρόμο του γαλλικού στρατού βρέθηκε η 27η μεραρχία του στρατηγού Ντμίτρι Πετρόβιτς Νεβερόφσκι, η οποία κάλυπτε την αριστερή πτέρυγα του ρωσικού στρατού στο Κράσνι. Η επίμονη αντίσταση του Νεβερόφσκι έδωσε χρόνο στο σώμα του στρατηγού Ραέφσκι να φθάσει στο Σμολένσκ.
Στις 16 Αυγούστου, ο Ναπολέοντας έφθασε στο Σμολένσκ με 180.000 στρατιώτες. Ο Μπαγκρατιόν ανέθεσε στον Ραέφσκι (15.000 στρατιώτες), στο 7ο Σώμα του οποίου βρίσκονταν και τα υπολείμματα της μεραρχίας του Νεβερόφσκι, την άμυνα του Σμολένσκ. Ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι δεν ήταν σύμφωνος, ωστόσο, ο ρωσικός στρατός δεν είχε κοινή ηγεσία. Στις 6 το πρωί της 16ης Αυγούστου, ο Ναπολέοντας ξεκίνησε την πολιορκία της πόλης. Η μάχη του Σμολένσκ συνεχίστηκε μέχρι το πρωί της 18ης Αυγούστου, όταν ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι διέταξε υποχώρηση από την καμένη πόλη για να αποφύγει μια μεγάλη μάχη, στην οποία δεν είχε πολλές ευκαιρίες για νίκη. Ο Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι είχε στη διάθεση του 76.000 στρατιώτες, ενώ ακόμα 34.000 (η στρατιά του Μπαγκρατιόν) κάλυπταν τον δρόμο της υποχώρησης του ρωσικού στρατού στο Ντορογκομπούζ, καθώς ο Ναπολέοντας μπορούσε να αποκόψει τον δρόμο με ένα ελιγμό παράκαμψης (παρόμοιο μ' αυτόν που δεν πέτυχε στη μάχη του Σμολένσκ).
Ο στρατάρχης Μισέλ Νέυ ακολούθησε τον ρωσικό στρατό. Στις 19 Αυγούστου, στην αιματηρή μάχη του βουνού Βαλούτινο, οι Ρώσοι κατάφεραν να σταματήσουν τον Νέυ, ο οποίος υπέστη σοβαρές απώλειες. Ο Ναπολέοντας έστειλε τον στρατηγό Ζαν Αντόν Ζυνό για να ανοίξει τον δρόμο στο όπισθεν του ρωσικού στρατού, αλλά ο τελευταίος απέτυχε και οι Ρώσοι ακολούθησαν τον δρόμο προς τη Μόσχα από το Ντορογκομπούζ. Η μάχη του Σμολένσκ, η οποία κατέστρεψε μια μικρή πόλη, έφερε την αρχή μιας παλλαϊκής σύγκρουσης του ρωσικού λαού με τον εχθρό, κάτι που ένιωσαν και οι στρατάρχες του Ναπολέοντα. Οι πόλεις που συναντούσε μετά ο γαλλικός στρατός ήταν καμένες και ο πληθυσμός είχε εκκενώσει τις πόλεις. Ο Ναπολέοντας, μετά τη μάχη του Σμολένσκ, πρότεινε ειρήνη στον Αλέξανδρο Α', από τη θέση του δυνατού, αλλά δεν έλαβε απάντηση.
Αναδιοργάνωση της διοίκησης του ρωσικού στρατού
Ο Αλέξανδρος Α΄, όταν άφησε τον στρατό, δεν ενδιαφέρθηκε να διορίσει ένα κοινό αρχιστράτηγο. Οι σχέσεις του Μπαγκρατιόν και του Μπαρκλάι-ντε-Τόλλι, μετά την υποχώρηση από το Σμολένσκ, χειροτέρευαν μέρα με τη μέρα. Η απουσία μιας κοινής διοίκησης μπορούσε να φέρει καταστροφικά αποτελέσματα. Για την επίλυση του θέματος δημιουργήθηκε μια Έκτακτη επιτροπή και στις 17 Αυγούστου, ο στρατηγός του πεζικού Μιχαήλ Ιλλαριόνοβιτς Κουτούζοφ ανέλαβε την ηγεσία ολόκληρου του ρωσικού στρατού. Αυτό έγινε στο Τσαριόβο-Ζαίμισσε. Εκείνη την ημέρα, οι Γάλλοι μπήκαν στη Βιάζμα. Ο Κουτούζοφ δημιούργησε το δικό του αρχηγείο, χρησιμοποιώντας τα αρχηγεία των Δυτικών στρατιών. Ο στρατηγός του ιππικού Μπέννιγκσεν έλαβε τη θέση του διοικητή του αρχηγείου του Κουτούζοφ, στρατηγός-επιμελητής όλων των στρατιών έγινε ο Βιστίτσκι, βοηθός του τελευταίου διορίστηκε ο Τολ, ενώ ο συνταγματάρχης Παϊσί Σεργκέιβιτς Καϊσάροφ έλαβε τη θέση του στρατηγού που έλεγχε την τήρηση του στρατιωτικού κώδικα.
Μποροντίνο
Ο Κουτούζοφ, ακολουθώντας τη στρατηγική του προκάτοχού του, δεν μπορούσε να αποφύγει μια αποφασιστική μάχη λόγω πολιτικών και ηθικών σκέψεων. Στις 3 Σεπτεμβρίου, ο ρωσικός στρατός έφθασε στο χωριό Μποροντίνο. Η μετέπειτα υποχώρηση του ρωσικού στρατού θα σήμαινε την παράδοση της Μόσχας. Ο Κουτούζοφ αποφάσισε να δώσει μάχη. Ο Κουτούζοφ ήθελε να κερδίσει χρόνο για να προετοιμάσει την άμυνα του στο Μποροντίνο, γι' αυτό και διέταξε τον στρατηγό Αντρέι Ιβάνοβιτς Γκορτσακόφ να σταματήσει τον αντίπαλο στο χωριό Σεβαρντίνο, όπου υπήρχε ένα πεντάγωνο οχυρό. Στις 5 Σεπτεμβρίου, στο οχυρό του Σεβαρντίνο, διεξήχθη μάχη που διήρκεσε όλη την ημέρα - μονάχα τα μεσάνυχτα, η μεραρχία του Ζακ Ντομινίκ Κομπάν κατάφερε να περάσει το οχυρό.
Στις 7 Σεπτεμβρίου (26 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο), στο χωριό Μποροντίνο (125 χιλιόμετρα δυτικά της Μόσχας), διεξήχθη η μεγαλύτερη μάχη της γαλλικής εισβολής στη Ρωσία. Οι δύο στρατοί είχαν περίπου ίσο αριθμό στρατιωτών - οι Γάλλοι είχαν 130.000-135.000 στρατιώτες, ενώ οι Ρώσοι είχαν 110.000-130.000 στρατιώτες. Ο ρωσικός στρατός είχε προβλήματα με τον οπλισμό του, καθώς δεν διέθετε όπλα για 31.000 πολιτοφύλακες από τη Μόσχα και το Σμολένσκ. Η ρωσική ηγεσία έδωσε στους πολεμιστές δόρατα και ο Κουτούζοφ αποφάσισε ότι οι πολεμιστές θα βοηθούσαν στη μεταφορά των τραυματιών από το πεδίο της μάχης.
thumb|center|700px|Η επίθεση των Ρώσων στο Μποροντίνο. Τμήμα του πανοράματος της μάχης του Μποροντίνο. Έργο του [[Φράντς Αλεξέεβιτς Ρουμπό (1912)]]
Στην πραγματικότητα, οι Γάλλοι πολιορκούσαν τις γραμμές των ρωσικών ενισχύσεων. Οι δύο πλευρές χρησιμοποιούσαν συχνά το πυροβολικό και στην άμυνα και την επίθεση. Κατά τη διάρκεια της όγδοης κατά σειρά επίθεσης του Μπαγκρατιόν, η οποία διεξήχθη το μεσημέρι, ο Ναπολέοντας παρέταξε 45.000 στρατιώτες και 400 πυροβόλα απέναντι στους 18.000 στρατιώτες και στα 300 πυροβόλα που είχε ο Μπαγκρατιόν - οι στρατοί και τα πυροβόλα τους βρίσκονταν ανεπτυγμένοι σε μέτωπο 1,5 χιλιομέτρου, κάτι που δίνει 470 πυροβόλα σε μέτωπο ενός χιλιομέτρου. Όπως αναφέρει ο Μ. Άνταμς, «στο Μποροντίνο ξεκίνησε η εποχή του πυροβολικού».
thumb|center|700px|Οι ρωσικές φρουρές απωθούν την επίθεση του γαλλικού ιππικού. Μέρος του πανοράματος της μάχης του Μποροντίνο. Έργο του Φραντς Αλεξέεβιτς Ρουμπό ([[1912)]]
Μετά τη 12ωρη μάχη, οι Γάλλοι έχασαν πολλούς στρατιώτες (30.000-34.000 νεκροί και τραυματίες), αλλά κατάφεραν να καταστρέψουν την αριστερή πτέρυγα και το κέντρο των Ρώσων. Παρ' ολ' αυτά, ο γαλλικός στρατός δεν κατάφερε να αναπτύξει την επίθεση. Ο ρωσικός στρατός επίσης υπέστη μεγάλες απώλειες (40.000-45.000 νεκροί και τραυματίες). Οι δύο πλευρές δεν είχαν σχεδόν καθόλου αιχμαλώτους. Στις 8 Σεπτεμβρίου, ο Κουτούζοφ διέταξε υποχώρηση στο Μοζάισκ, με σκοπό να διατηρήσει τον στρατό του.
Στις 13 Σεπτεμβρίου, στο χωριό Φίλι, ο Κουτούζοφ ζήτησε τη συμβουλή των στρατηγών όσον αφορά τις μετέπειτα ενέργειες. Η πλειοψηφία των στρατηγών ζήτησε μια νέα μάχη, αλλά, ο Κουτούζοφ διέκοψε τη συνεδρίαση και διέταξε υποχώρηση μέσω της Μόσχας από το δρόμο του Ριαζάν. Το απόγευμα της 14ης Σεπτεμβρίου, ο Ναπολέοντας εισήλθε στην έρημη Μόσχα.
Η παράδοση της Μόσχας
thumb|250px|Η πυρκαγιά της Μόσχας. Έργο του Α. Φ. Σμιρνόφ ([[1813)]]
Στις 14 Σεπτεμβρίου, η Μόσχα παραδόθηκε στον Ναπολέοντα αμαχητί. Ο Γάλλος αυτοκράτορας διόρισε τον Αντόλφ Εντουάρ Ζοζέφ Μορτιέ στρατιωτικό διοικητή, τον Ντυρονέλ διοικητή του οχυρού και της πόλης, ενώ τη θέση του «οικονόμου της Μόσχας και της επαρχίας» (πολιτικoύ διοικητή) έλαβε ο Λεσσέψ. Ο Λεσσέψ «επέλεξε» και ο Ναπολέοντας διόρισε 22 άτομα από τον ρωσικό πληθυσμό στις θέσεις της πολιτικής διοίκησης, αν και στην πραγματικότητα δεν είχαν καμία πραγματική εξουσία.
Τη νύχτα μεταξύ 14 και 15 Σεπτεμβρίου ξέσπασε μια μεγάλη πυρκαγιά στη Μόσχα, η οποία (τη νύχτα από τις 15 στις 16 Σεπτεμβρίου) έγινε πιο δυνατή και ανάγκασε τον Ναπολέοντα να φύγει από το Κρεμλίνο.
Υπάρχουν αρκετές εκδοχές για την πρόκληση της πυρκαγιάς:
Οι εστίες της πυρκαγιάς ήταν αρκετές, γι' αυτό και όλες οι εκδοχές μπορούν να θεωρηθούν βάσιμες.
Η πυρκαγιά διήρκεσε μέχρι τις 18 Σεπτεμβρίου και κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος της Μόσχας. Από τις 30.000 οικίες που υπήρχαν πριν στη Μόσχα, διασώθηκαν λιγότερες από 5.000.
Τρεις προσπάθειες του Ναπολέοντα για ειρήνη
thumb|250px|left|Εκτέλεση των πιθανών ενόχων για την πυρκαγιά της Μόσχας. Έργο του [[Βασίλι Βασίλιεβιτς Βερεστσάγκιν (1898)]]
Ο Ναπολέοντας προσπάθησε 3 φορές να πείσει τον Αλέξανδρο Α΄ να υπογράψει ειρήνη.
Λαϊκή αντίσταση
thumb|right|250px|Ο πόλεμος του ρωσικού λαού απέναντι στους Γάλλους σε καρικατούρα του Βρετανού [[Τζωρτζ Κρούκσενκ (1813)]]
Η απουσία απάντησης στις προτάσεις ειρήνης από την πλευρά του Αλέξανδρου Α', καθώς επίσης και οι στρατηγικές σκέψεις που αναφέρονται παραπάνω, επέφεραν αλλαγή στον χαρακτήρα του πολέμου, ο οποίος έγινε αληθινά λαϊκός. Όταν κάηκε η Μόσχα, η σκληρότητα απέναντι στους κατακτητές έφθασε στο υψηλότερο επίπεδο.
Κύριες μορφές της αντίστασης του ρωσικού λαού ήταν η παθητική αντίσταση (αποχή από το εμπόριο με τον εχθρό, καταστροφή προϊόντων και τροφής, φυγή στο δάσος, εγκατάλειψη του ψωμιού στα χωράφια), ο ανταρτοπόλεμος και η μαζική συμμετοχή στην εθνική πολιτοφυλακή.
Σε μεγαλύτερο βαθμό, ο πόλεμος επηρεάστηκε από την άρνηση του Ρώσου αγρότη να εφοδιάζει τον αντίπαλο με τροφή. Το φθινόπωρο του 1812, ο διοικητής της αστυνομίας της περιφέρειας Μπερεζινά, Ντομπρόφσκι, έγραφε: «Με διατάζουν να παραδώσω τα πάντα, αλλά δεν έχω από πού να τα πάρω...Υπάρχει μεγάλη ποσότητα ψωμιού στα χωράφια, η οποία δεν συγκομίζεται από τους ανυπότακτους αγρότες». Η παθητική αντίσταση από την πλευρά του ρωσικού πληθυσμού προκάλεσε προβλήματα στον εφοδιασμό της Μεγάλης Στρατιάς, το σύστημα εφοδιασμού της οποίας επηρεαζόταν από την τοπική παραγωγή τροφίμων.
Από τον Ιούνιο μέχρι τον Αύγουστο του 1812, ο στρατός του Ναπολέοντα, ο οποίος ακολουθούσε τον ρωσικό στρατό που υποχωρούσε, διέσχισε μια απόσταση περίπου 1.200 χιλιομέτρων, από τον ποταμό Νιέμεν μέχρι τη Μόσχα. Ως αποτέλεσμα, οι γραμμές επικοινωνίας "τεντώθηκαν" πάρα πολύ. Έχοντας υπόψιν αυτό το γεγονός, η ηγεσία του ρωσικού στρατού αποφάσισε να χρησιμοποιήσει σώματα ανταρτών, τα οποία θα πολεμούσαν στα μετόπισθεν και στις γραμμές επικοινωνίας του αντιπάλου με σκοπό να εμποδίσουν τον εφοδιασμό των Γάλλων και να καταστρέψουν μικρά σώματα του γαλλικού στρατού. Οι πιο γνωστοί διοικητές αυτών των σωμάτων ήταν ο Ντενίς Βασίλιεβιτς Νταβίντοφ, ο Αλεξάντερ Νικίτιτς Σεσλάβιν και ο Αλεξάντερ Σαμόιλοβιτς Φίγκνερ. Αυτά τα σώματα έχαιραν της στήριξης των αγροτών, οι οποίοι συμμετείχαν στον ανταρτοπόλεμο.
Ο ρωσικός λαός πέρασε από την παθητική στην ενεργή αντίσταση, καθώς ο γαλλικός στρατός συνέχιζε να προελαύνει στα βάθη της Ρωσίας. Επιπλέον, αυξήθηκε η βία από την πλευρά του γαλλικού στρατού (μετά τις πυρκαγιές στο Σμολένσκ και στη Μόσχα), ενώ επίσης μειώθηκε η πειθαρχία στον γαλλικό στρατό - αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μετατροπή των Γάλλων στρατιωτών σε ληστές και εμπρηστές. Οι Ρώσοι στρατιώτες που δραπέτευσαν από την αιχμαλωσία και εθελοντές από τον τοπικό πληθυσμό ανέλαβαν την ευθύνη για την οργάνωση των σωμάτων των ανταρτών. Ο πατριωτισμός, ως αίσθημα, ήταν άγνωστος στους αγρότες, αλλά η βία και οι ληστείες από την πλευρά των Γάλλων προκάλεσαν τη λαϊκή συσπείρωση και τον ανταρτοπόλεμο. Ο Γιερμολάι Βασίλιεβιτς Τσετβερτάκοφ, ο Σεμιόν Ιβάνοβιτς Σούμπιν, ο Γκεράσιμ Ματβέγιεβιτς Κούριν, ο Γιεγκόρ Σεμιόνοβιτς Στούλοφ, η Βασιλίσα Κόζινα, ο Φιόντορ Ποτάποφ και άλλοι διοικητές από τον αγροτικό, αστικό και αριστοκρατικό πληθυσμό κατάφεραν να δημιουργήσαου σώματα ανταρτών, τα οποία ήταν ικανά για μάχη. Ο ανταρτοπόλεμος είχε ως αποτέλεσμα τη χρήση άμετρης βίας και από τις δύο πλευρές. Για παράδειγμα, ο γαλλικός στρατός έχασε περισσότερο από 25.000 στρατιώτες στη Μόσχα, εξαιτίας της ενεργής αντίστασης των ανταρτών.
Οι αντάρτες αποτελούσαν τον πρώτο κύκλο περικύκλωσης γύρω από τη Μόσχα, την οποία κατέλαβαν οι Γάλλοι. Ο δεύτερος κύκλος αποτελούταν από πολιτοφύλακες. Στις 6 Ιουλίου 1812, ο Αλέξανδρος Α΄ εξέδωσε μανιφέστο, το οποίο καλούσε τους αριστοκράτες να δημιουργήσουν πολιτοφυλακές, στις οποίες θα συμμετείχαν οι ίδιοι με τους δουλοπάροικούς τους και θα εξέλεγαν τον διοικητή τους. Την ίδια μέρα κυκλοφόρησε η προκήρυξη της «πρωτότοκης πρωτεύουσας της Μόσχας μας», η οποία καλούσε τους Μοσχοβίτες να οργανώσουν την πολιτοφυλακή τους. Στον πόλεμο συμμετείχαν πάνω από 400.000 πολιτοφύλακες, οι οποίοι χωρίστηκαν σε 3 σώματα: το 1ο για την άμυνα της Μόσχας, το 2ο για την άμυνα της Πετρούπολης και το 3ο, το εφεδρικό σώμα. Οι πολεμιστές της πολιτοφυλακής οργανώθηκαν σε συντάγματα και ταξιαρχίες, που χωρίζονταν σε τάγματα των δεκάδων και των χιλιάδων ανδρών.
Μετά την παράδοση της Μόσχας, ο Κουτούζοφ απέφευγε μια αποφασιστική μάχη, καθώς ήθελε να συγκεντρώσει νέες δυνάμεις και να συνεχίσει την αργή εξουθένωση των Γάλλων. Παράλληλα, ο ρωσικός λαός συγκέντρωσε για τη διεξαγωγή του πολέμου 60.000.000 ρούβλια. Στις ρωσικές επαρχίες (Γιαροσλάβ, Βλαντίμιρ, Τούλα, Καλούγκα, Τβερ και άλλες) συγκεντρώθηκαν 205.000 πολιτοφύλακες, ενώ στη Μικρά Ρωσία (το μεγαλύτερο τμήμα της σημερινής Ουκρανίας) συγκεντρώθηκαν 75.000 πολιτοφύλακες. Για τον οπλισμό των πολιτοφυλάκων, η ρωσική κυβέρνηση κατάφερε να βρει 90.000 τυφέκια, από τα οποία τα 50.000 αγοράστηκαν από την Αγγλία. Οι αντάρτες και οι πολιτοφύλακες περικύκλωσαν πιο πυκνά τη Μόσχα και εμφανίστηκε ο κίνδυνος να μετατραπεί η στρατηγική περικύκλωση του Ναπολέοντα σε τακτική.
Ελιγμός του Ταρούτινο
301px|thumb|left|Μάχη του Ταρούτινο. Έργο του [[Πέτερ φον Ες (1847)]]
Η περιοχή και ο ρωσικός στρατός καλύπτονταν από την οπισθοφυλακή του Μιλοράντοβιτς στο χωριό Ντέσνι, από το σώμα του Ραγέφσκι στο χωριό Λουκόβαν (μεταξύ των δρόμων της Καλούγκα και της Τούλας) και από το ιππικό του Βασίλτσικοφ στο Ποντόλσκ.
Από το Κράσνοι Πάχρα, ο Κουτούζοφ μετέφερε τον στρατό στα νότια και στις 2 Οκτωβρίου έφθασε στο χωριό Ταλούτινο, κοντά στην Καλούγκα. Ο ρωσικός στρατός, ο οποίος βρισκόταν στον παλαιό δρόμο της Καλούγκα, κάλυπτε την Τούλα, την Καλούγκα, το Μπριάνσκ και τις νότιες επαρχίες που καλλιεργούσαν ψωμί - επίσης, ο ρωσικός στρατός απειλούσε τα μετόπισθεν του εχθρού μεταξύ της Μόσχας και του Σμολένσκ.
Ο Άγγλος στρατηγός Ρ. Βίλσον, ο οποίος υπηρετούσε στο επιτελείο του ρωσικού στρατού, προσπάθησε να πείσει τη ρωσική ηγεσία ότι έφθασε η στιγμή για μια αποφασιστική μάχη. Ο Κουτούζοφ, χωρίς να επηρεάζεται από την πίεση, δήλωσε κατά τη διάρκεια της συζήτησής του με τον Λεόντι Λεόντιεβιτς Μπέννιγκσεν: «Ποτέ, αγαπητέ μου, δεν θα συμφωνήσουμε. Σκέφτεσαι μόνο το καλό της Αγγλίας, ενώ εγώ δεν θα τρελαθώ αν αυτό το νησί βυθιστεί».
Στη Μόσχα, ο Ναπολέοντας ήταν παγιδευμένος και αναγκάστηκε να περάσει τον χειμώνα σε μια πόλη που καταστράφηκε από πυρκαγιά. Αυτό προκάλεσε πολλά προβλήματα: η παραγωγή τροφίμων χειροτέρευσε, οι γραμμές επικοινωνίας ήταν ευάλωτες και ο στρατός άρχισε να αποσυντίθεται. Ο Ναπολέοντας άρχισε την προετοιμασία για υποχώρηση στα χειμερινά διαμερίσματα (κάπου μεταξύ του Δνείπερου και της Δυτικής Ντβινά).
Στις 18 Οκτωβρίου, οι Ρώσοι επιτέθηκαν στα γαλλικά σώματα του στρατάρχη Μυρά, τα οποία ακολουθούσαν τον ρωσικό στρατό. Αφού έχασε 4.000 στρατιώτες και 38 κανόνια, ο Μυρά διέταξε υποχώρηση. Η μάχη του Ταρούτινο αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα του πολέμου, καθώς σήμανε τη μετάβαση της υπεροχής στον ρωσικό στρατό.
Υποχώρηση του Ναπολέοντα (Οκτώβριος-Δεκέμβριος 1812)
Οι κύριες δυνάμεις του Ναπολέοντα προχωρούσαν στα βάθη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, όπως μια σφήνα. Ενώ ο Ναπολέοντας εισερχόταν στη Μόσχα, η αριστερή πτέρυγα (βορράς) είχε να αντιμετωπίσει τα σώματα του στρατηγού Πιοτρ Χριστιάνοβιτς Βίτγκενσταϊν - τα σώματα αυτά αντιμετώπιζαν οι δυνάμεις των στραταρχών Ουντινό και Σαιν-Συρ. Η δεξιά πτέρυγα του Ναπολέοντα παρέμεινε στα σύνορα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας στη Λευκορωσία. Η στρατιά του στρατηγού Τορμάσοφ ένωσε με την παρουσία της το αυστριακό σώμα του Σβάρτσενμπεργκ και το 7ο Σώμα του Ζαν Λου Εμπενεζέρ Ρενιέ. Οι γαλλικές φρουρές στο δρόμο του Σμολένσκ προστάτευαν τις γραμμές επικοινωνίας και τα μετόπισθεν του Ναπολέοντα.
Στρατηγικά σχέδια μετά την υποχώρηση από τη Μόσχα
Ναπολέοντας
Δεν διατηρήθηκαν έγγραφα με τα σχέδια του Ναπολέοντα για τη συνέχιση της εκστρατείας, αλλά μόνο μερικές φράσεις. Μια από τις διατηρημένες φράσεις είναι: «θα περάσω τον χειμώνα κάπου μεταξύ του Σμολένσκ, του Μογκιλιόφ, του Μινσκ και του Βίτεμπσκ.. η Μόσχα δεν αποτελεί πλέον στρατιωτική θέση. Πάω να βρω άλλη θέση, από την οποία μπορώ να ξεκινήσω νέα εκστρατεία, η οποία θα έχει κατεύθυνση προς την Πετρούπολη ή το Κίεβο».