Εθνική_και_Κοινωνική_Απελευθέρωση
Η διάλυση του 5/42 και η εκτέλεση του Ψαρρού
Με αφορμή την εκτέλεση του υπεύθυνου του Εφεδρικού ΕΛΑΣ της περιοχής Κροκυλίου, Κωνσταντίνου Βάρσου, από τον λόχο Δεδούση και άλλων προκλήσεων από το λόχο Καπετζώνη, ο ΕΛΑΣ συγκέντρωσε δύναμη 1400 ανδρών και επιτέθηκε εναντίον του 5/42 συντάγματος στην θέση Κλήματα Δωρίδος την 17η Απριλίου 1944. Το βάρος της επίθεσης δέχτηκε ο 4ος λόχος του Συντάγματος που διοικούσε ο Δεδούσης. Οι 450 περίπου άντρες του 5/42 συντάγματος δεν κράτησαν τις θέσεις τους και γρήγορα διαλύθηκαν προς διάφορες κατευθύνσεις. Ένα τμήμα, στο οποίο βρισκόταν ο Ψαρρός με το αρχηγείο του Συντάγματος, κατηφόρησε προς τη Σκάλα Καραΐσκου όπου συναντήθηκε με τμήμα 30 περίπου ανδρών του 4ου λόχου (κυρίως χωροφύλακες) υπό τον Δεδούση. Ο λόχος του Γεωργίου Ντούρου απαγγιστρώθηκε και οι αντάρτες επέστρεψαν στους τόπους καταγωγής τους. Ο λόχος του ομοϊδεάτη του Δεδούση ταγματάρχη Γεώργιου Καπετζώνη, δύναμης 94 ανταρτών, κατάφερε να διαπεραιωθεί πρώτα στον Κορινθιακό κόλπο και μετά στην Πάτρα όπου μαζί με τον αρχηγό του κατατάχθηκε στα Τάγματα Ασφαλείας του Κουρκουλάκου και συγκρότησε το Τάγμα Ναυπάκτου. Ο Δεδούσης κινήθηκε με ελάχιστους συνοδοιπόρους προς ανατολάς και κατάφερε να φτάσει στην Αθήνα. Ένα μέρος του συντάγματος, μαζί με την πλειονότητα των χωροφυλάκων του Δεδούση, παρέμεινε με τον συνταγματάρχη Ψαρρό (ο οποίος αρνήθηκε να εγκαταλείψει τους άντρες του) στη Σκάλα Καραΐσκου όπου και αιχμαλωτίστηκε. Κατά την επικρατέστερη εκδοχή, ο Ψαρρός παραδόθηκε στον Νικηφόρο, ο οποίος τον έστειλε συνοδεία μικρής ομάδας έμπιστων ανταρτών του προς το αρχηγείο του ΕΛΑΣ στον Άι Λιά. Καθ´ οδόν όμως συναντήθηκε με τον Ταγματάρχη του ΕΛΑΣ, Ευθύμιο Ζούλα, ο οποίος, αφού λογομάχησε σε χυδαίο ύφος με τον Ψαρρό, τον εκτέλεσε με το ατομικό του περίστροφο. Πολλοί αιχμαλωτισθέντες αντάρτες του Συντάγματος υπέστησαν βασανιστήρια και εκτελέσθηκαν. Ο Φλάισερ υπολογίζει τους εκτελεσμένους αντάρτες και αξιωματικούς του συντάγματος σε 66. Είναι άγνωστο πόσοι από τους εκτελεσθέντες ανήκαν στον 4ο λόχο του Δεδούση. Στην έδρα της ΠΕΕΑ, η είδηση του φόνου του Δημητρίου Ψαρρού αναστάτωσε τους πάντες, ειδικά τον Σαράφη και τον Μπακιρτζή οι οποίοι ήταν προσωπικοί φίλοι του συνταγματάρχη. Ο Αλέξανδρος Σβώλος αξίωσε την αυστηρή τιμωρία των υπευθύνων. Οι σχετικές ανακρίσεις δεν οδήγησαν όμως πουθενά. Υπήρξαν διαφορετικές εκδοχές για τον θάνατο του ηγέτη του 5/42. Σύμφωνα με την εκδοχή που διατύπωσε ο Βελουχιώτης και υποστήριξε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ο Ψαρρός σκοτώθηκε κατά τη μάχη. Κατά την πιο αξιόπιστη εκδοχή όμως, ο Δημήτριος Ψαρρός εκτελέστηκε αιχμάλωτος. Μεταπολεμικές εκθέσεις αναφέρουν ως φυσικό αυτουργό της δολοφονίας έναν αντάρτη του ΕΛΑΣ με το όνομα Κώστας Βελέντζας. Το ότι εκτέλεσε τον Ψαρρό παραδέχθηκε ο ίδιος ο Ζούλας το 1951 με έγγραφη μεταπολεμική έκθεση του προς το ΚΚΕ στην οποία αναφέρει ότι το έπραξε μετά από συνεννόηση με τον Βελουχιώτη. Η εμπλοκή του Βελουχιώτη στην έκθεση του Ζούλα πιθανώς να εξυπηρετούσε τις τρέχουσες πολιτικές σκοπιμότητες, ενδέχεται όμως να αντανακλά την πραγματικότητα. Το γεγονός της δολοφονίας του Δημ Ψαρρού από τον ταγματάρχη Ζούλα αναφέρει και ο συγγραφέας Διον. Χαριτόπουλος στο βιβλίο του Άρης, ο αρχηγός των ατάκτων, χωρίς όμως να επιρρίπτει ευθύνη στον Βελουχιώτη. Τα κίνητρα του Ζούλα παραμένουν άγνωστα, καθώς ήταν προσωπικός εχθρός του Ψαρρού. Ο Γρηγόρης Φαράκος αναφέρει ότι τους δύο άντρες χώριζαν θέματα ερωτικής αντιζηλίας από την εποχή που φοιτούσαν στη Σχολή των Ευελπίδων. Πιθανό κίνητρο για τη δολοφονία ήταν η αποτροπή της επανασυγκρότηση του 5/42, στη βάση της πολιτικής του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ για τη διάλυση όλων των ανταγωνιστικών προς αυτό αντιστασιακών οργανώσεων. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ο Ζούλας ουδέποτε τιμωρήθηκε για την πράξη του.