cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ζανζιβαρινή Επανάσταση
Επανάσταση
Σύμφωνα με την επίσημη Ζανζιβαρινή ιστορία, η επανάσταση είχε σχεδιαστεί και καθοδηγηθεί από τον ηγέτη του ASP, Αμπέιντ Αμάνι Καρούμε. Ωστόσο, εκείνη την εποχή ο Καρούμε βρίσκονταν στην Αφρικανική ενδοχώρα καθώς και ο ηγέτης του απαγορευμένου κόμματος Umma, Αμπντουλραμάν Μουχάμαντ Μπάμπου (Abdulrahman Muhammad Babu). Ο γεννημένος στην Ουγκάντα, γραμματέας του σκέλους του ASP στην Πέμπα, Τζον Οκέλο, έστειλε τον Καρούμε στην ενδοχώρα για τη διασφάλιση της ασφάλειάς του. Ο Οκέλο έφτασε στη Ζανζιβάρη από την Κένυα το 1959, ισχυριζόμενος ότι ήταν αρχιστράτηγος των Κενυατών ανταρτών κατά την εξέγερση των Μάου Μάου, παρόλο που πρακτικά δεν είχε στρατιωτική εμπειρία. Ισχυρίζονταν ότι είχε ακούσει μια φωνή που του έδωσε διαταγή, ως Χριστιανός, να ελευθερώσει τους Ζανζιβαρινούς από τους Άραβες, και ήταν ο ίδιος που οδήγησε τους επαναστάτες—κυρίως άνεργα μέλη της Ένωσης Νεολαίας Αφρο-Σιράζι—στις 12 Ιανουαρίου. Ένας σχολιαστής έκανε περαιτέρω υποθέσεις ότι πιθανώς ο Οκέλο, και η Ένωση Νεολαίας, είχαν σχεδιάσει την επανάσταση.
Συνέπειες
Σχηματίστηκε Επαναστατικό Συμβούλιο από τα κόμματα ASP και Umma με ρόλο προσωρινής κυβέρνησης, με τον Καρούμε επικεφαλής του συμβουλίου ως Πρόεδρο και τον Μπαμπού ως Υπουργό Εξωτερικών. Η χώρα μετονομάστηκε σε Λαϊκή Δημοκρατία της Ζανζιβάρης και της Πέμπα, ενώ οι πρώτες πράξεις της νέας κυβέρνησης ήταν να εξορίσει μονίμως τον Σουλτάνο και να θέσει εκτός νόμου τα κόμματα ZNP και ZPPP. Προσπαθώντας να κρατήσει αποστάσεις από τον ασταθή Οκέλο, ο Καρούμε τον απομάκρυνε σιωπηλά από την πολιτική σκηνή, ωστόσο του επιτράπηκε να κρατήσει τον τίτλο του αρχιστράτηγου που ο ίδιος είχε απονείμει στον εαυτό του. Εντούτοις οι επαναστάτες του Οκέλο επιδόθηκαν σύντομα σε αντίποινα ενάντια στους Άραβες και του Ασιάτες της Ουνγκούτζα, διαπράττοντας ξυλοδαρμούς, βιασμούς, δολοφονίες, και επιθέσεις σε περιουσίες. Ο Οκέλο ισχυρίστηκε σε ραδιοφωνικές ομιλίες του ότι φυλακίστηκαν ή σκοτώθηκαν δεκάδες χιλιάδες «εχθροί και ανδρείκελα», αλλά οι πραγματικές εκτιμήσεις του αριθμού των νεκρών ποικίλουν πολύ, από μερικές εκατοντάδες έως 20.000. Μερικές δυτικές εφημερίδες έδωσαν αριθμούς τις τάξης των 2.000–4.000, ενώ τα μεγαλύτερα νούμερα ενδεχομένως φουσκώθηκαν από τις εκπομπές του Οκέλο και από υπερβολικές αναφορές Δυτικών και Αραβικών μέσων ενημέρωσης. Η θανάτωση των αιχμάλωτων Αράβων και η ταφή τους σε μαζικούς τάφους κινηματογραφήθηκε από Ιταλικό συνεργείο σε ελικόπτερο, για το Africa Addio και αποτελεί το μοναδικό γνωστό οπτικό τεκμήριο των φόνων. Πολλοί Άραβες διέφυγαν στο Ομάν, ενώ με εντολή του Οκέλο δεν πειράχτηκαν Ευρωπαίοι. Η μετεπαναστατική βία δεν διαδόθηκε στη νήσο Πέμπα.
Στις 3 Φεβρουαρίου αποκαταστάθηκε τελικά η ομαλότητα στη Ζανζιβάρη, και ο Καρούμε είχε γίνει ευρέως αποδεκτός ως πρόεδρος. Η αστυνομία επανήλθε στους δρόμους, τα λεηλατημένα καταστήματα ξανάνοιγαν, ενώ οι πολίτες άρχισαν να παραδίδουν τα αδήλωτα όπλα. Η επαναστατική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι οι πολιτικοί κρατούμενοι, που αριθμούσαν τους 500, θα δικάζονταν σε ειδικά δικαστήρια. Ο Οκέλο οργάνωσε τη Στρατιωτική Δύναμη Ελευθερίας (Freedom Military Force, FMF), μια παραστρατιωτική μονάδα αποτελούμενη από υποστηρικτές του η οποία περιπολούσε τους δρόμους και λεηλατούσε περιουσίες Αράβων. Η συμπεριφορά των υποστηρικτών του Οκέλο, η βίαιη ρητορική του, η Ουγκαντανή προφορά του και η χριστιανική του πίστη, τον αποξένωσαν από πολλούς μετριοπαθείς Ζανζιβαρινούς και Μουσουλμάνους του ASP, και μέχρι τον Μάρτιο πολλά μέλη του FMF είχαν αφοπλιστεί από υποστηρικτές του Καρούμε και την πολιτοφυλακή του Κόμματος Umma. Στις 11 Μαρτίου αφαιρέθηκε ο βαθμός του αρχιστράτηγου από τον Οκέλο, ενώ του αρνήθηκε η είσοδος στη χώρα μετά από ένα ταξίδι του στην ενδοχώρα. Εξορίστηκε στην Τανγκανίκα και αργότερα στην Κένυα, πριν επιστρέψει εξαντλημένος στη γενέτειρά του, Ουγκάντα.
Ξένη αντίδραση
Οι βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Κένυα ενημερώθηκαν για την επανάσταση στις 4:45 πμ στις 12 Ιανουαρίου και κατόπιν αίτησης του Σουλτάνου τέθηκαν σε ετοιμότητα 15 λεπτών ώστε να επιχειρήσουν επίθεση στο αεροδρόμιο της Ζανζιβάρης. Ωστόσο ο Βρετανός Ύπατος Αρμοστής στη Ζανζιβάρη Timothy Crosthwait, ανέφερε ότι δεν υπήρξε περίπτωση επιθέσεων εναντίον Βρετανών υπηκόων και συμβούλεψε ενάντια στη βρετανική εμπλοκή. Ως αποτέλεσμα αυτού, τα βρετανικά στρατεύματα στην Κένυα τέθηκαν πλέον σε τετράωρη ετοιμότητα αργότερα το ίδιο απόγευμα. Ο Crosthwait αποφάσισε να μην εγκρίνει άμεση απομάκρυνση των Βρετανών πολιτών, καθώς πολλοί κατείχαν σημαντικές κυβερνητικές θέσεις και η ξαφνική απομάκρυνσή τους θα είχε αποτέλεσμα περαιτέρω αποδιοργάνωση της οικονομίας και της κυβέρνησης της χώρας. Για να αποφύγουν ενδεχόμενη αιματοχυσία, οι Βρετανοί συμφώνησαν σε ένα χρονοδιάγραμμα με τον Καρούμε για οργανωμένη απομάκρυνση των Βρετανών πολιτών.
Μέσε σε λίγες ώρες από το ξέσπασμα της επανάστασης, ο Αμερικανός πρέσβης έδωσε την έγκριση για την απομάκρυνση των Αμερικανών πολιτών από το νησί, ενώ ένα αντιτορπιλικό του αμερικανικού ναυτικού, το USS Manley, έφτασε στις 13 Ιανουαρίου. Το Manley έδεσε στο λιμάνι της Πόλης της Ζανζιβάρης, αλλά καθώς οι ΗΠΑ δεν είχαν εξασφαλίσει την άδεια του Επαναστατικού Συμβουλίου για την εκκένωση, το πλοίο αντιμετώπισε ομάδα ένοπλων ανδρών. Η άδεια τελικά δόθηκε στις 15 Ιανουαρίου, αλλά οι Βρετανοί θεώρησαν αυτή την αντιπαράθεση ως την αιτία της επακόλουθης κακής προαίρεσης εναντίον των Δυτικών δυνάμεων στη Ζανζιβάρη.
Οι δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών πίστευαν ότι η επανάσταση είχε οργανωθεί από κομμουνιστές οι οποίοι είχαν προμηθευτεί όπλα από χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Η υποψία αυτή ενδυναμώθηκε από τον διορισμό του Μπαμπού ως υπουργού εξωτερικών και του Αμπτουλά Κασίμ Χάνγκα ως πρωθυπουργού, αμφότεροι γνωστοί αριστεροί με πιθανές κομμουνιστικές διασυνδέσεις. Η Βρετανία πίστευε ότι αυτοί οι δύο ήταν στενοί εταίροι του Υπουργού Εξωτερικών της Τανγκανίκα, και ότι πρώην μέλη του συντάγματος Tanganyika Rifles ήταν στη διάθεση της επανάστασης. Μερικά μέλη του κόμματος Umma φορούσαν κουβανέζικες στρατιωτικές στολές και είχαν γένια στο στυλ του Φιντέλ Κάστρο, το οποίο θεωρήθηκε ως ένδειξη για ενδεχόμενη κουβανική υποστήριξη της επανάστασης. Ωστόσο αυτή η πρακτική ξεκίνησε από μέλη που επάνδρωναν τα γραφεία του ZNP στην Κούβα και έγινε κοινή συνήθεια ανάμεσα στα αντιπολιτευόμενα μέλη του κόμματος τους μήνες πριν την επανάσταση. Η αναγνώριση της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας (η πρώτη Αφρικανική κυβέρνηση που το έπραξε) και της Βόρειας Κορέας ήταν επιπλέον στοιχεία για τις δυτικές δυνάμεις ότι η Ζανζιβάρη βρίσκονταν κοντά στο ανατολικό μπλοκ. Μόλις έξι μέρες μετά την επανάσταση οι New York Times έγραψαν ότι η Ζανζιβάρη «ήταν στο όριο ώστε να γίνει η Κούβα της Αφρικής», αλλά στις 26 Ιανουαρίου αρνήθηκε ότι υπήρχε ενεργή κομμουνιστική εμπλοκή. Η Ζανζιβάρη συνέχισε να λαμβάνει βοήθεια από κομμουνιστικές χώρες και τον Φεβρουάριο έγινε γνωστό ότι λάμβανε σύμβουλους από την ΕΣΣΔ, την Ανατολική Γερμανία και την Κίνα. Την ίδια στιγμή, η δυτική επιρροή ελαττώνονταν και τον Ιούλιο του 1964 μόνο ένας Βρετανός, ένας οδοντίατρος, παρέμενε στην υπηρεσία της Ζανζιβαρινής κυβέρνησης. Λέγεται ότι ο ισραηλινός αρχικατάσκοπος David Kimche ήταν υποστηρικτής της επανάστασης ενώ βρίσκονταν στη Ζανζιβάρη την ημέρα της επανάστασης.
Ο εκτοπισμένος Σουλτάνος έκανε ανεπιτυχή έκκληση στην Κένυα και την Τανγκανίκα για στρατιωτική βοήθεια, παρόλο που η Τανγκανίκα έστειλε 100 παραστρατιωτικούς στη Ζανζιβάρη για την αντιμετώπιση της εξέγερσης. Εκτός από το σύνταγμα Tanganyika Rifles (πρώην αποικιακό King's African Rifles), η αστυνομία ήταν η μόνη ένοπλη δύναμη στην Τανγκανίκα, και στις 20 Ιανουαρίου η απουσία της αστυνομίας οδήγησε στην ανταρσία του συντάγματος. Δυσαρεστημένοι από τους χαμηλούς μισθούς τους και από την αργή διαδικασία αντικατάστασης των Βρετανών αξιωματικών με Αφρικανούς, με την ανταρσία τους έδωσαν το έναυσμα για παρόμοιες ανταρσίες στην Ουγκάντα και την Κένυα. Ωστόσο, η τάξη αποκαταστάθηκε γρήγορα στην Αφρικανική ενδοχώρα χωρίς σοβαρά συμβάντα από τον Βρετανικό Στρατό και τους Βασιλικούς Πεζοναύτες.
Η πιθανή εμφάνιση ενός αφρικανικού κομμουνιστικού κράτους παρέμεινε πηγή ανησυχίας στη Δύση. Τον Φεβρουάριο, η Βρετανική Επιτροπή Άμυνας και Υπερπόντιας Πολιτικής δήλωσε ότι, ενώ τα Βρετανικά εμπορικά συμφέροντα στη Ζανζιβάρη ήταν «ελάχιστα» και η επανάσταση ήταν «μη σημαντική», η πιθανότητα παρέμβασης έπρεπε να διατηρηθεί. Η επιτροπή ήταν ανήσυχη με το ενδεχόμενο να μετατραπεί η Ζανζιβάρη σε κέντρο προαγωγής του κομμουνισμού στην Αφρική, κατά τον τρόπο της Κούβας στην Αμερική. Η Βρετανία, το μεγαλύτερο μέρος της Κοινοπολιτείας, και οι ΗΠΑ δεν αναγνώριζαν το νέο καθεστώς μέχρι τις 23 Φεβρουαρίου, οπότε και είχε ήδη αναγνωριστεί από το κομμουνιστικό μπλοκ. Σύμφωνα με τη γνώμη του Crosthwait, αυτό συνέβαλε στο να ευθυγραμμιστεί η Ζανζιβάρη με τη Σοβιετική Ένωση. Ο Crosthwait και το προσωπικό του απελάθηκαν από τη χώρα στις 20 Φεβρουαρίου και του επιτράπηκε να επιστρέψουν μετά την αναγνώριση της χώρας.
Βρετανική στρατιωτική αντίδραση
thumb|right|RFA Hebe Μετά την απομάκρυνση των πολιτών της στις 13 Ιανουαρίου, η κυβέρνηση των ΗΠΑ δήλωσε ότι αναγνωρίζει ότι η Ζανζιβάρη βρίσκεται εντός της Βρετανικής σφαίρας επιρροής, και ότι δεν θα παρενέβαινε. Ωστόσο οι ΗΠΑ παρότρυναν τη Βρετανία να συνεργαστεί με τις άλλες χώρες της Ανατολικής Αφρικής για την αποκατάσταση της τάξης. Το πρώτο βρετανικό στρατιωτικό σκάφος που έφτασε στην περιοχή ήταν το αναγνωριστικό πλοίο HMS Owen, το οποίο αναχώρησε από τις ακτές της Κένυα και έφτασε το απόγευμα στις 12 Ιανουαρίου. Το Owen συναντήθηκε στις 15 Ιανουαρίου με τη φρεγάτα Rhyl και το βοηθητικό πλοίο Hebe. Ενώ το ελαφρώς οπλισμένο Owen παρείχε στους επαναστάτες μια διακριτική υπόμνηση της Βρετανικής στρατιωτικής δύναμης το Hebe και το Rhyl στάλθηκαν για άλλους λόγους. Λόγω ανακριβών αναφορών ότι η κατάσταση στη Ζανζιβάρη επιδεινώνονταν, Rhyl μετέφερε ένα λόχο από το πρώτο τάγμα του Συντάγματος Staffordshire από την Κένυα, η αναχώρηση του οποίου καλύφθηκε ευρέως από κενυατικά μέσα, γεγονός που δυσχέρανε τις διαπραγματεύσεις με τη Ζανζιβάρη. Το Hebe είχε μόλις τελειώσει με το άδειασμα εφοδίων από τη ναυτική αποθήκη στη Μομπάσα και ήταν φορτωμένο με όπλα και εκρηκτικά. Παρά το γεγονός ότι το Επαναστατικό Συμβούλιο δεν είχε γνώση για τη φύση του φορτίου του Hebe, η άρνηση του Βασιλικού Ναυτικού να επιτρέψει έρευνα του πλοίου δημιούργησε υποψίες και κυκλοφόρησαν φήμες ότι ήταν αποβατικό πλοίο.
thumb|left|HMS Centaur Μια μερική απομάκρυνση Βρετανών πολιτών ολοκληρώθηκε στις 17 Ιανουαρίου, όταν οι στρατιωτικές ταραχές στην Ανατολική Αφρική οδήγησαν το Rhyl στην Τανγκανίκα έτσι ώστε τα στρατεύματα που μετέφερε να βοηθήσουν στην καταστολή της ανταρσίας. Ως αντικατάσταση, φορτώθηκε ένας λόχος από τους Gordon Highlanders στο Owen ώστε να είναι δυνατή μία στρατιωτική παρέμβαση αν κρίνονταν αναγκαίο. Τα αεροπλανοφόρα Centaur και Victorious μεταφέρθηκαν στην περιοχή ως μέρος της Επιχείρησης Παρθενών. Παρόλο που ποτέ δεν τέθηκε σε εφαρμογή, το σχέδιο Παρθενών σχεδιάστηκε ως προληπτική δράση σε περίπτωση που ο Οκέλο ή το κόμμα Ούμα αποπειρώνταν να καταλάβουν την εξουσία από τους πιο μετριοπαθείς του ASP. Εκτός από τα δύο αεροπλανοφόρα το σχέδιο περιλάμβανε και τρία αντιτορπιλικά, το Owen, 13 ελικόπτερα, 21 μεταγωγικά και αναγνωριστικά αεροσκάφη, το δεύτερο τάγμα των Σκωτσέζων Φρουρών, την 45 Commando των Βασιλικών Πεζοναυτών και ένα λόχο του δεύτερου τάγματος του Συντάγματος Αλεξιπτωτιστών. Το νησί Ουνγκούτζα και το αεροδρόμιό του θα καταλαμβάνονταν με επίθεση αλεξιπτωτιστών και ελικοπτέρων, και θα ακολουθούσε κατάληψη της νήσου Πέμπα. Το Σχέδιο Παρθενών ήταν η μεγαλύτερη βρετανική από αέρος και αμφίβια επιχείρηση από την Κρίση του Σουέζ.
Μετά την αποκάλυψη ότι οι επαναστάτες ενδεχομένως να είχαν λάβει εκπαίδευση στο κομμουνιστικό μπλοκ η Επιχείρηση Παρθενών αντικαταστάθηκε από την Επιχείρηση Μπόρις. Αυτή προέβλεπε επιδρομή αλεξιπτωτιστών στην Ουνγκούτζα από την Κένυα, αλλά αργότερα εγκαταλείφθηκε λόγω ανεπαρκούς ασφάλειας στην Κένυα καθώς και την αντίθεση της κυβέρνησης της Κένυα στη χρήση των αεροδρομίων της. Στη θέση της σχεδιάστηκε η Επιχείρηση Φίνερι, η οποία περιλάμβανε επιδρομή ελικοπτέρων των Βασιλικών Πεζοναυτών από το HMS Bulwark που στάθμευε στη Μέση Ανατολή. Καθώς το Bulwark βρίσκονταν εκτός της περιοχής, η εκκίνηση της Επιχείρησης Φίνερι θα απαιτούσε 14 ημέρες, έτσι για το ενδεχόμενο να απαιτείται πιο άμεση επέμβαση, είχαν τοποθετηθεί κατάλληλες δυνάμεις ικανές να δράσουν εντός 24 ωρών ώστε με μικρότερης έκτασης επιχείρηση να προστατεύσουν τους Βρετανούς πολίτες.
Με την ένωση της Τανγκανίκα και της Ζανζιβάρης στις 23 Απριλίου υπήρξαν ανησυχίες ότι το κόμμα Ούμα θα επιχειρούσε πραξικόπημα. Η Επιχείρηση Σεντ σχεδιάστηκε για παρέμβαση αν κάτι τέτοιο συνέβαινε. Το Σεντ περιλάμβανε ένα τάγμα με αναγνωριστικά οχήματα τα οποία θα αερομεταφέρονταν στο νησί ώστε να καταλάβουν το αεροδρόμιο και να προστατέψουν την κυβέρνηση του Καρούμε. Ωστόσο ο κίνδυνος για εξέγερση λόγω της συνένωσης πέρασε σύντομα και έτσι στις 29 Απριλίου τα στρατεύματα που προορίζονταν για την Επιχείρηση Σεντ μείωσαν την ετοιμότητά τους στις 24 ώρες. Την ίδια μέρα ακυρώθηκε η Επιχείρηση Φίνερι. Η ανησυχία ωστόσο για πιθανό πραξικόπημα παρέμεινε, και έτσι γύρω στις 23 Σεπτεμβρίου η Επιχείρηση Σεντ αντικαταστάθηκε με το Σχέδιο Τζιράλντα, το οποίο προέβλεπε τη χρήση βρετανικών στρατευμάτων από το Άντεν και την Άπω Ανατολή αν το κόμμα Ούμα επιχειρούσε να ανατρέψει τον πρόεδρο της Τανζανίας Τζούλιους Νιερέρε. Ένα τάγμα πεζικού, τακτική μονάδα διοίκησης και στοιχεία των Βασιλικών Πεζοναυτών θα στέλνονταν στη Ζανζιβάρη διεξάγοντας αμφίβια επίθεση, υποστηριζόμενοι από στρατεύματα που θα έφταναν από βάσεις στην Κένυα ή το Άντεν, ώστε να διατηρούσαν τον νόμο και την τάξη. Το σχέδιο Τζιράλντα αποσύρθηκε τον Δεκέμβριο θέτοντας τέλος στα σχέδια των Βρετανών για στρατιωτική παρέμβαση στη χώρα.
Κληρονομιά
thumb|Ο Πρόεδρος [[Αμάνι Αμπέιντ Καρούμε, γιος του Αμπέιντ Καρούμε, συμμετέχοντας σε στρατιωτική παρέλαση για τον εορτασμό της 40ης επετείου της επανάστασης]]
Μία από τις κύριες επιπτώσεις της επανάστασης στη Ζανζιβάρη ήταν η αφαίρεση της εξουσίας από την Αραβική και Ασιατική άρχουσα τάξη η οποία την κατείχε για περίπου 200 χρόνια. Παρά την ένωση με την Τανγκανίκα η Ζανζιβάρη διατήρησε το Επαναστατικό Συμβούλιο και τη Βουλή των Αντιπροσώπων η οποία μέχρι το 1992 ήταν μονοκομματική και έχει εξουσία σε εσωτερικά ζητήματα. Στην τοπική κυβέρνηση ηγείται ο Πρόεδρος της Ζανζιβάρης, με τον Καρούμε να είναι ο πρώτος που ανέλαβε το αξίωμα. Η κυβέρνηση χρησιμοποίησε την επιτυχία της επανάστασης για να εφαρμόσει μεταρρυθμίσεις στο νησί. Πολλές από αυτές είχαν να κάνουν με την αφαίρεση της δύναμης από τους Άραβες, για παράδειγμα οι δημόσιες υπηρεσίες της Ζανζιβάρης έγιναν σχεδόν αποκλειστικά αφρικανικός οργανισμός ενώ η γη αναδιανεμήθηκε από τους Άραβες στους Αφρικανούς. Ωστόσο η επαναστατική κυβέρνηση εισήγαγε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις όπως τη δωρεάν υγειονομική περίθαλψη και το άνοιγμα του εκπαιδευτικού συστήματος στους Αφρικανούς μαθητές, οι οποίοι αποτελούσαν μόλις το 12% πριν την επανάσταση.
Η κυβέρνηση αναζήτησε βοήθεια από τη Σοβιετική Ένωση, την Ανατολική Γερμανία και την Κίνα για τη χρηματοδότηση διαφόρων πρότζεκτ και στρατιωτική καθοδήγηση. Η αποτυχία διαφόρων πρότζεκτ υποστηριζόμενων από την Ανατολική Γερμανία, όπως το New Zanzibar Project, ένα σχέδιο αστικής αναμόρφωσης του 1968 για την παροχή διαμερισμάτων σε όλους τους Ζανζιβαρινούς, οδήγησε τη Ζανζιβάρη στο να επικεντρωθεί στην Κινεζική βοήθεια. Η μετεπαναστατική κυβέρνηση της Ζανζιβάρης κατηγορήθηκε για δρακόντειο έλεγχο στις ατομικές ελευθερίες και τα ταξίδια καθώς και την εξάσκηση νεποτισμού στην ανάθεση πολιτικών και βιομηχανικών αξιωμάτων, ενώ η νέα Τανζανιανή κυβέρνηση δεν ήταν ικανή να παρέμβει. Η δυσαρέσκεια με την κυβέρνηση κορυφώθηκε με τη δολοφονία του Καρούμε στις 7 Απριλίου 1972, η οποία ακολουθήθηκε από εβδομάδες μαχών μεταξύ κυβερνητικών και αντικυβερνητικών δυνάμεων. Πολυκομματικό σύστημα εγκαθιδρύθηκε το 1992, αλλά στη Ζανζιβάρη επιμένουν οι κατηγορίες για διαφθορά και εκλογική νοθεία.
Η ίδια η επανάσταση παραμένει γεγονός ενδιαφέροντος για τους Ζανζιβαρινούς και τους ακαδημαϊκούς. Οι Ιστορικοί έχουν αναλύσει την επανάσταση ως έχουσα φυλετική και κοινωνική βάση ενώ κάποιοι υποστήριξαν ότι οι Αφρικανοί επαναστάτες αναπαριστούν το προλεταριάτο που επαναστατεί ενάντια στην άρχουσα και εμπορική τάξη που εκπροσωπούν οι Άραβες και οι Ασιάτες. Άλλοι απορρίπτουν αυτή τη θεωρία και την παρουσιάζουν ως φυλετική επανάσταση που επιτάθηκε από την οικονομική ανισότητα μεταξύ των φυλών. Εντός της Ζανζιβάρης η επανάσταση αποτελεί κυρίαρχο πολιτισμικό γεγονός ενώ χαρακτηρίστηκε από την απελευθέρωση 545 κρατούμενων στην 10η επέτειό της και από μία στρατιωτική παρέλαση στην 40η επέτειό της. Η Ημέρα της Ζανζιβαρινής Επανάστασης εορτάζεται κάθε χρόνο και έχει οριστεί ως δημόσια αργία από την κυβέρνηση της Τανζανίας.
Βιβλιογραφία
Κατηγορία:Ιστορία της Ζανζιβάρης
Όστρακο
Η ονομασία όστρακο μπορεί να αναφέρεται:
Προσφυγικό ζήτημα (Μικρασιατική Καταστροφή)
Το ιστορικό πλαίσιο του προσφυγικού ζητήματος
Το τέλος της μικρασιατικής εκστρατείας δημιούργησε μια έκρυθμη κατάσταση στην Ελλάδα. Μέσα στη γενική εκείνη σύγχυση ήλθε να προστεθεί το γεγονός ότι οι διοικητές των στρατιωτικών τμημάτων της Χίου και της Μυτιλήνης επαναστάτησαν κατά της νόμιμης κυβέρνησης στρέφοντας τα όπλα κατά της Αθήνας. Την ηγεσία ανέλαβαν οι συνταγματάρχες Νικόλαος Πλαστήρας και Στυλιανός Γονατάς, καθώς και ο αντιπλοίαρχος Δημήτριος Φωκάς. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α΄ αναγκάστηκε, προ της επαπειλούμενης τελείας διάλυσης του κράτους, σε παραίτηση υπέρ του διαδόχου Γεωργίου και κατεφυγε στην Ιταλία, όπου και πέθανε από καρδιακό επεισόδιο.
Σχηματίστηκε η κυβέρνηση Κροκίδα και συστάθηκε έκτακτο στρατοδικείο, αν και είχαν λήξει οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, όχι για να προσαχθούν και να δικαστούν οι πολυπληθείς λιποτάκτες (εν καιρώ πολέμου) ή έστω οι υπαίτιοι της κατάρρευσης του μετώπου, αλλά για να δικάσει πολιτικούς, όπου στη γνωστή Δίκη των Έξι το Νοέμβριο του 1922 καταδικάζονται τελικά σε θάνατο οι θεωρούμενοι ως "πρωταίτιους της τραγωδίας" Δημήτριο Γούναρη, Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη, Γεώργιο Μπαλτατζή, Νικόλαο Θεοτόκη και Γεώργιο Χατζανέστη, η θανάτωση των οποίων και εκτελέσθηκε αμέσως. Στις εκλογές του Δεκεμβρίου 1923, μετά την αποχή των φιλομοναρχικών, σχηματίσθηκε κυβέρνηση Φιλελευθέρων, ο βασιλιάς αποχώρησε και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ανακήρυξε τη δημοκρατία. Η συνθήκη της Λωζάνης (11 Ιουλίου 1923) έκλεισε οριστικά την τραγωδία και επικύρωσε την οδύσσεια της άφιξης των προσφύγων εξαιτίας της ανταλλαγής των πληθυσμών, που είχε αρχίσει με το Σύμφωνο για την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας της 30ής Ιανουαρίου 1923, καθώς και τις δυσκολίες εγκατάστασης και κοινωνικής ένταξής τους στο σώμα της Ελλάδας, αφού οι «ανταλλάξιμοι» εκατέρωθεν δεν είχαν το δικαίωμα της επιστροφής στις πατρογονικές εστίες.
Το Ελληνικό κράτος εξαιτίας της Μικρασιατικής εκστρατείας ήταν εξαντλημένο οικονομικά, εντούτοις ήταν υποχρεωμένο να θρέψει, να στεγάσει, να περιθάλψει, να τονώσει ηθικά και να εντάξει κοινωνικά 1.500.000 Μικρασιάτες πρόσφυγες.
Βασικό χρονολόγιο προσφυγικού ζητήματος
Η υποχρέωση υποδοχής, περίθαλψης και ένταξης των προσφύγων αναγκάζει την ελληνική κυβέρνηση να ζητήσει βοήθεια από την Κοινωνία των Εθνών με δάνειο 10.000.000 λίρες Αγγλίας και να προσφύγει σε διαρκείς εξωτερικούς δανεισμούς με δυσβάσταχτους για την οικονομία όρους και σκανδαλώδεις ρήτρες, υπεύθυνες τόσο για την εσωτερική κρίση του 1929 –αποτέλεσμα κατά κύριο λόγο της διεθνούς κρίσης (κραχ του 1929)- όσο και για την πτώχευση του 1932.
Το 1923 ιδρύθηκε αυτόνομος οργανισμός με την επωνυμία «Επιτροπή αποκατάστασης Προσφύγων (ΕΑΠ)», με έδρα την Αθήνα, υπό την εποπτεία της ΚτΕ και υπό την προεδρία του Αμερικανού διπλωμάτη Ερρίκου Μοργκεντάου με τετραμελές συμβούλιο και με σκοπό την οριστική στέγαση και την απασχόληση των προσφύγων. Για την περίθαλψή τους διατέθηκαν πόροι του Ελληνικού κράτους, συνεισέφεραν ιδιωτικές οργανώσεις και βοήθησαν οργανισμοί όπως ο Βρετανικός Ερυθρός Σταυρός, ο Σουηδικός Ερυθρός Σταυρός, ο Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός, η YMCA κ.ά.
Ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια της άφιξής τους οι Μικρασιάτες Ελληνες πρόσφυγες παρουσίασαν μεγάλη κινητικότητα στις μετακινήσεις τους, περιφερόμενοι σε αναζήτηση μόνιμης εγκατάστασης από τις αστικές προς τις αγροτικές περιοχές και τανάπαλιν, παρά τις επιδιώξεις των διαδοχικών κυβερνήσεων για αύξηση της αγροτικής παραγωγής. Η ίδια η ΕΑΠ φρόντισε ώστε οι αστοί στην πλειοψηφία τους πρόσφυγες, που προέρχονταν από τον ίδιο οικισμό ή ευρύτερη περιοχή να εγκαθίστανται μαζί στο ελληνικό έδαφος ως μικροϊδιοκτήτες και συνεπώς αρνητές του κομμουνιστικού κινδύνου, έτσι όπως τον έβλεπε ο παρεμβατισμός της Κοινωνίας των Εθνών στο έργο της ΕΑΠ και της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Η προσπάθεια μαζικής μετακίνησης προσφυγικών πληθυσμών στη μακεδονική γη, πέραν της αναπτυξιακής αγροτικής πολιτικής εξυπηρέτησε και τον πολιτικό στόχο της αντικατάστασης των σλαβόφωνων, που μετανάστευαν αναγκαστικά είτε προς τη Βουλγαρία και τη Σερβία, είτε προς τις χώρες του Νέου Κόσμου.
Η προσωρινή στέγαση Μικρασιατών προσφύγων έγινε καταρχήν σε γήπεδα, θέατρα, αυλές εκκλησιών, δημόσια κτήρια, παράγκες, σκηνές, καθώς και σε χαμόσπιτα και καλύβες που βρίσκονταν σε εγκαταλελειμμένα χωριά, δημιουργώντας οικισμούς αμιγώς προσφυγικούς. Οι συνθήκες διαβίωσης ήταν άθλιες. Δεν υπήρχαν έργα υποδοχής, ούτε δίκτυα ύδρευσης, ηλεκτροφωτισμού και αποχέτευσης. Έλειπαν παντελώς οι χώροι αναψυχής, ενώ μεταδίδονταν εύκολα επιδημικές ασθένειες όπως ο εξανθηματικός τύφος, η γρίπη, η ελονοσία, η φυματίωση και η ευλογιά, παρούσες ήδη στην Ελλάδα και πριν την άφιξη των προσφύγων. Φαίνεται λογικό λοιπόν το γεγονός ότι δόθηκε προτεραιότητα στην αντιμετώπιση στοιχειωδών και πιεστικών αναγκών, όπως ήταν η διατροφή που αντιμετωπίστηκε με την οργάνωση συσσιτίων και την παροχή τροφίμων και ειδών πρώτης ανάγκης, όπως και η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.
Δεδομένης της προσμονής εκμετάλλευσης των γαιών από τους ντόπιους πληθυσμούς, της υπερπροσφοράς εργασίας και των προσπαθειών του κεφαλαίου να την εκμεταλλευτεί, όπως επίσης και των συχνών επιτάξεων κατοικιών, οι πρόσφυγες αντιμετωπίστηκαν εχθρικά τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Στον αντίποδα πιθανώς βρίσκεται η βοήθεια μερίδας ντόπιων κατοίκων και πολλών ιδιωτών, οι οποίοι προσέφεραν ατομικά ή οργανωμένα με τη διενέργεια εράνων, την οργάνωση πρόχειρων συσσιτίων, τη διανομή ψωμιού, την παροχή ρουχισμού, φαρμάκων κ.α. .
Η συμβολή στην οικονομία
Οι επιδράσεις του προσφυγικού εποικισμού στη Μακεδονία είναι χαρακτηριστικό δείγμα της αξιοποίησης του επαγγελματικού δυναμικού των προσφύγων. Οι πρόσφυγες προέβησαν στην εκτέλεση μεγάλων έργων, διάνοιξη δρόμων, κατασκευή γεφυρών, εκτέλεση λιμενικών, εγγειοβελτιωτικών και αρδευτικών έργων, κυρίως σε τρεις περιοχές: τις πεδιάδες των Σερρών, της Δράμας και της Θεσσαλονίκης. Διευθέτησαν τις κοίτες χειμάρρων και των μεγάλων ποταμών, όπως του Αξιού και του Στρυμόνα, αποξήραναν τις λίμνες Αχινού, Γιανιτσών, Αρτζάν, Αματόβου και παρέδωσαν τις γαίες σε ακτήμονες πρόσφυγες και γηγενείς.
Ένα μεγάλο τμήμα του προσφυγικού πληθυσμού εμφανίστηκε ως αξιόλογη και ειδικευμένη φθηνή εργατική δύναμη, παρέχοντας επιπλέον κίνητρα για τη δημιουργία νέων παραγωγικών μονάδων. Πέραν τούτου, η παρουσία των προσφύγων στην Ελλάδα επέφερε μια αξιόλογη διεύρυνση της εσωτερικής αγοράς. Η τεράστια προσπάθεια για την εγκατάστασή τους στους αστικούς και αγροτικούς χώρους λειτούργησε ταυτόχρονα και ως ευκαιρία για την αξιοποίηση κεφαλαίων και την απόληψη κερδών. Σε αυτό το στενό εννοιολογικό πλαίσιο θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η διεύρυνση της πιστωτικής πολιτικής των τραπεζών επέφερε διαρκή τόνωση της αγοράς.
Η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα έγινε η αιτία για να επιταχυνθεί και επεκταθεί η διαδικασία διανομής των μεγάλων αγροκτημάτων (τσιφλικιών) στους καλλιεργητές. Δεδομένης της υποχρέωσης της ελληνικής κυβέρνησης (Πρωτόκολλο της 29/9/23) να μεταβιβάσει περίπου 5.000.000 στρέμματα γης στην ΕΑΠ και της προσωρινής αδυναμίας της να εκποιήσει τα μουσουλμανικά τσιφλίκια, η αναδιανομή γαιών έγινε σταδιακά και με συνεχείς διαβουλεύσεις. Τα μουσουλμανικά εδάφη, περίπου 3.500.000 στρ., που αποδόθηκαν στην ΕΑΠ για την αποκατάσταση ακτημόνων προσφύγων, θεωρείται πως συνέβαλαν αποφασιστικά στην ομογενοποίηση της εθνικής ταυτότητας του προσφυγικού αγροτικού πληθυσμού, τον οποίο μετέτρεψε σε κοινωνό της εθνικής κοινότητας.
Γενική συνέπεια από την εγκατάσταση των προσφύγων και τη διανομή των μεγάλων αγροκτημάτων στους άμεσους καλλιεργητές ήταν η κινητοποίηση των εγχώριων πόρων για την εκβιομηχάνιση, με βάση την εσωτερική αγορά αλλά και την περαιτέρω επιδείνωση των συνθηκών της αγοράς εργασίας. Η προσπάθεια στο σύνολό της θεωρήθηκε τόσο σημαντική ώστε προκάλεσε την εισροή και ξένων κεφαλαίων, αγγλικών και αμερικανικών, που επενδύθηκαν στην Ελλάδα με σκοπό την αξιοποίηση αυτής της οικονομικής συγκυρίας, κυρίως σε εισαγωγές που ελέγχονταν από την ΕΑΠ και συνήθως δεν απευθύνονταν σε Έλληνες παραγωγούς.
Κλάδοι παραγωγής
Ο κλάδος που απεικονίζει την επίδραση των προσφύγων στον μεταποιητικό τομέα ήταν η ταπητουργία, κλάδος άγνωστος στην Ελλάδα πριν από τον ερχομό των προσφύγων. Πέραν της ταπητουργίας σημαντική εξέλιξη παρατηρήθηκε στους τομείς της εκβιομηχάνισης μετά το 1927 και της κλωστοϋφαντουργίας, στην οποία απασχολήθηκε σημαντικός αριθμός προσφύγων, όσο η ελάχιστη διάρκεια εργασίας ξεπερνούσε το δεκάωρο. Ιδρύθηκε εργοστάσιο κοπής και ραφής, που κρίθηκε απαραίτητο μετά τη σύμβαση της εταιρείας με το Δημόσιο. Οι αλυσιδωτές επενδύσεις οδήγησαν στην ίδρυση βιομηχανικού ξυλουργείου, μηχανουργείου και σιδηρουργείου για τις ανάγκες των επιχειρήσεων.
Μικρο-μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες ωφέλειες
Η άφιξη των προσφύγων στην Ελλάδα ωφέλησε την ελληνική οικονομία, αν και όχι τους ίδιους τους πρόσφυγες –εκτός εκείνων που είχαν τη δυνατότητα να συνεχίσουν τις προηγούμενες οικονομικές τους δραστηριότητες και στην Ελλάδα. Πέραν της κινητής περιουσίας που μετέφεραν στην Ελλάδα, λειτούργησαν και ως νέος παράγοντας ζήτησης για τη βιομηχανία ειδών διατροφής. Υπήρξε μεγάλη αύξηση της προσφοράς ειδικευμένης και φθηνής εργατικής δύναμης, προς όφελος του κεφαλαίου, εγχώριου και διεθνούς.
Η στέγαση των προσφύγων, τα αποξηραντικά έργα, η οδοποιία, οι επικοινωνίες, η παραγωγή υφαντουργικών ειδών πρώτης ανάγκης εμφανίστηκαν αφενός ως στόχοι κοινωνικής πολιτικής και αφετέρου λειτούργησαν μακροπρόθεσμα ως προσοδοφόροι τομείς για ελληνικές και ξένες επιχειρήσεις. Η αγροτική μεταρρύθμιση προχώρησε βαθύτερα, χάρη στους πρόσφυγες. Επίσης, ορισμένοι κλάδοι της οικονομίας όπως η υφαντουργία, η ταπητουργία και οι οικοδομές αναπτύχθηκαν με ρυθμούς ταχύτερους απ' ότι άλλοι.
Ο πολιτισμός των προσφύγων
Προερχόμενοι από τόπους με μακραίωνη πολιτισμική παράδοση, οι πρόσφυγες μετέφεραν στην νέα τους πατρίδα τον πολιτισμό τους. Η κουζίνα και η μουσική τους επηρέασε τα λαϊκά στρώματα, παρέχοντας νέους τρόπους έκφρασης. Ο μικρασιατικός αστικός πληθυσμός, προστιθέμενος στον ελληνικό αστικό πληθυσμό, καθόρισε τη σύζευξη του σμυρνέικου με το ρεμπέτικο. Η μουσική ορχήστρα εμπλουτίστηκε με τον μπαγλαμά, τα σάζια, τους ταμπουράδες, το βιολί, το ούτι, το κανονάκι. Προερχόμενοι οι Μικρασιάτες από περιοχές στις οποίες λειτουργούσαν σημαντικά εκπαιδευτικά ιδρύματα και εκτεταμένο σχολικό δίκτυο, με τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα τους αναζωογόνησαν το ελλαδικό πολιτισμικό τοπίο με νέες αντιλήψεις και πολιτισμικές αξίες, αν και υπήρξαν επίσης και φαινόμενα εχθρότητας και κοινωνικού/πολιτισμικού ρατσισμού εναντίον τους.
Το 1922 θεωρείται σημαντικός σταθμός για τη λογοτεχνία. Πέραν της μουσικής και της λογοτεχνίας, ο χορός, η διατροφή, η ενδυμασία και τα κοινωνικά έθιμα εμπλούτισαν την ελληνική παράδοση, παράγοντας νέα ρεύματα για την επιστήμη της λαογραφίας. Ιδιαίτερα οι πόλεις στην προκειμένη περίπτωση λειτούργησαν ως ανοικτά «συστήματα» για τη διάχυση και αφομοίωση της πολιτισμικής δραστηριότητας.
Σύνοψη
Ωστόσο, παρά την κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική αναταραχή, παρήχθησαν οι συνθήκες για τη θεμελίωση ενός σύγχρονου ομογενοποιημένου κράτους. Με αφετηρία την επομένη της αναγκαστικής μετανάστευσης, οι πρόσφυγες επί το πλείστον ομοεθνείς και ομόδοξοι, αρκετοί με σημαντικές γνώσεις και μόρφωση, καταξιωμένοι επαγγελματίες ή έμποροι, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συνδιαμόρφωση της σύγχρονης Ελληνικής κοινωνίας.
Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ
Π Κατηγορία:Μετανάστευση στην Ελλάδα Κατηγορία:Πρόσφυγες στην Ελλάδα
Φιλμ νουάρ
thumb|right|340px|Γνωστοί αστέρες των φιλμ νουάρ: (αριστερά-δεξιά) [[Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, Ρίτα Χέιγουορθ, Ρόμπερτ Μίτσαμ, Τζιν Τίρνεϊ, Άλαν Λαντ, Ρίτσαρντ Κόντε, Στέρλινγκ Χέιντεν, Λάνα Τάρνερ και Μπάρμπαρα Στάνγουικ.]]
Το φιλμ νουάρ (Film noire) είναι κινηματογραφικός όρος που χρησιμοποιείται κυρίως για να ορίσει ένα συγκεκριμένο στυλ σε αστυνομικές ταινίες του Χόλιγουντ που δίνουν έμφαση στον κυνισμό των χαρακτήρων και τα συναισθηματικά ή ερωτικά τους κίνητρα. Η κλασική περίοδος του φιλμ νουάρ στις ΗΠΑ εκτείνεται από τις αρχές της δεκαετίας του '40 μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '50. Οι ταινίες αυτής της εποχής χαρακτηρίζονται από χαμηλό φωτισμό και έντονες ασπρόμαυρες αντιθέσεις, επιρροές από το γερμανικό εξπρεσιονισμό. Επίσης, πληθώρα ιστοριών και συμπεριφορών χαρακτήρων προέρχονται από το χώρο του αστυνομικού μυθιστορήματος στις ΗΠΑ, κατά την περίοδο της Οικονομικής Ύφεσης.
Ο όρος "film noir" (στα ελληνικά: "μαύρη ταινία") αποδόθηκε για πρώτη φορά σε ταινίες του Χόλιγουντ από τον Γάλλο κριτικό Νίνο Φρανκ το 1946, αλλά ήταν άγνωστος στους περισσότερους επαγγελματίες της αμερικανικής κινηματογραφικής βιομηχανίας της "κλασικής εποχής" του είδους. Ιστορικοί και κριτικοί του κινηματογράφου καθόρισαν τον όρο εκ των υστέρων. Προτού διαδοθεί ευρέως ο όρος τη δεκαετία του '70, πολλά κλασικά φιλμ νουάρ αναφέρονταν ως μελοδράματα. Από τη δεκαετία του '60 και μετά, βγήκαν πολλές ταινίες που είχαν κοινά στοιχεία με τα φιλμ νουάρ της κλασικής περιόδου, τα οποία χρησιμοποιούσαν με αυτοαναφορικό τρόπο. Τέτοιες μεταγενέστερες ταινίες χαρακτηρίζονται συχνά ως νεο-νουάρ, ενώ υπάρχουν και παρωδίες εμπνευσμένες από το είδος ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του '40.
Μεταξύ των ειδικών, υφίσταται το ερώτημα αν το φιλμ νουάρ αποτελεί ξεχωριστό κινηματογραφικό είδος, ή όχι.
Ορισμός
Το τι ορίζει το φιλμ νουάρ και σε ποια κατηγορία ανήκει προκαλεί ακόμα έριδες και συζητήσεις. "Θα ήταν υπεραπλούστευση αν αποκαλούσαμε το φιλμ νουάρ ονειρικό, παράξενο, ερωτικό, αμφίσημο και σκληρό": το σύνολο των ιδιοτήτων αυτών, το οποίο αποτελεί την πρώτη από μια σειρά προσπαθειών να βρεθεί ένας ορισμός για το φιλμ νουάρ, προέρχεται από τους Γάλλους κριτικούς Ραϊμόν Μπορντ και Ετιέν Σομετόν και το βιβλίο τους Πανόραμα του αμερικανικού φιλμ νουάρ 1941–1953 (1955), τονίζουν ότι δεν ενσωματώνουν όλα τα φιλμ νουάρ και τις 5 αυτές ιδιότητες στον ίδιο βαθμό.
Αν και το φιλμ νουάρ συχνά ταυτίζεται με ένα συγκεκριμένο σκηνοθετικό στυλ εκτός των συμβατικών χολιγουντιανών πλαισίων, το οποίο δίνει έμφαση στο χαμηλό φωτισμό και στις άνισες συνθέσεις, οι ταινίες που χαρακτηρίζονται με αυτό τον όρο παρουσιάζουν μια ποικιλία σκηνοθετικών στυλ, συμπεριλαμβανομένων και αυτών που ταιριάζουν απόλυτα με το κλασικό χολιγουντιανό ρεύμα (mainstream). Επίσης, παρουσιάζουν και ποικιλία στο είδος τους: αστυνομικές ταινίες, δικαστικά δράματα, ρομαντικά ειδύλλια, κοινωνικά δράματα.
Αν και το φιλμ νουάρ συχνά συνδέεται με αστικό σκηνικό, πολλές κλασικές ταινίες λαμβάνουν χώρα σε μικρές πόλεις, προάστια, αγροτικές περιοχές ή ακόμα και στο δρόμο. Συνεπώς, το σκηνικό δεν μπορεί να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα του είδους, όπως στο γουέστερν. Παρομοίως, αν και ο ιδιωτικός ντετέκτιβ και η φαμ φατάλ αποτελούν χαρακτηριστικούς τύπους του είδους, δεν εμφανίζονται συχνά στην πλειοψηφία των ταινιών του είδους. Συνεπώς, ούτε οι χαρακτήρες αποτελούν καθοριστικό παράγοντα του είδους, όπως στις αστυνομικές ταινίες. Τέλος, το φιλμ νουάρ δεν βασίζεται ούτε σε προφανή τεράστια υπερφυσικά στοιχεία όπως οι ταινίες τρόμου, ούτε στα υποθετικά άλματα των ταινιών επιστημονικής φαντασίας ούτε στις μουσικές χορογραφίες του μιούζικαλ.
Γι’ αυτό το λόγο, ορισμένοι ειδικοί, όπως ο ιστορικός ταινιών Τόμας Σατζ αντιμετωπίζει τα φιλμ νουάρ όχι ως ξεχωριστό κινηματογραφικό είδος, αλλά ως στυλ, ενώ ο Άλεν Σίλβερ, Αμερικανός κριτικός, αναφέρεται σε αυτό ως "κύκλο" και "φαινόμενο", αν και προβάλλει το επιχείρημα ότι διαθέτει, όπως και άλλα είδη, ένα συγκεκριμένο σύνολο οπτικών και θεματικών συμβόλων.
Οπτικό στυλ
Ο χαμηλός φωτισμός πολλών κλασικών φιλμ νουάρ σχετίζεται με τις έντονες αντιθέσεις και την ποικιλία δραματικών φωτοσκιάσεων, ενός στυλ γνωστού ως κιαροσκούρο, όρος δανεισμένος από τη ζωγραφική της Αναγέννησης. Οι σκιές περσίδων ή καγκελωτής κουπαστής σκάλας που πέφτουν πάνω σε έναν ηθοποιό, έναν τοίχο ή ένα ολόκληρο σκηνικό είναι ένα κλασικό σκηνογραφικό κάδρο στο φιλμ νουάρ και είχε γίνει ήδη κλισέ πριν από την περίοδο του νεο-νουάρ. Τα πρόσωπα των χαρακτήρων μπορεί να κρύβονται εν μέρει ή ολόκληρα στο σκοτάδι, ενώ η ασπρόμαυρη κινηματογραφική λήψη θεωρείται σχεδόν απαραίτητη για μια ταινία του είδους, χωρίς ωστόσο να αποκλείονται και εξαιρέσεις (π.χ. Party Girl, Δεσμώτης του Ιλίγγου κ.ά.) Άλλα οπτικά μέσα που χρησιμοποιούνται συχνά είναι οι λήψεις ανθρώπων που καθρεφτίζονται σε έναν ή περισσότερους καθρέφτες, πλάνα μέσα από κυρτό ή παγωμένο γυαλί, παραμόρφωση εικόνας, απροσδόκητες γωνίες λήψης, λοξά κάδρα κλπ. Από την άλλη πλευρά, η υποβλητική μουσική παίζει πρωτεύοντα ρόλο, όπως και οι ήχοι στο νουάρ: ψυχρές φωνές στα τηλέφωνα, φρένα αυτοκινήτων στους δρόμους, ο ήχος γυναικείων τακουνιών στο δρόμο ή το πεζοδρόμιο, πόρτες που τρίζουν, πυροβολισμοί κ.ά.
Δομή και αφηγηματικά μέσα
Τα φιλμ νουάρ τείνουν να έχουν ασυνήθιστα περίπλοκα σενάρια, συχνά περιλαμβάνοντας φλάσμπακ και άλλες τεχνικές μοντάζ που διακόπτουν και συχνά επισκοτίζουν την αφηγηματική αλληλουχία. Χαρακτηριστικό στοιχείο ενός νουάρ αποτελεί επίσης η αφήγηση off. Αν και στην κλασική περίοδο, το νουάρ σχετίζεται με την πρωτοπρόσωπη αφήγηση, συνήθως από τον πρωταγωνιστή, ο Στίβεν Νηλ σημειώνει ότι η τριτοπρόσωπη αφήγηση απαντάται συχνότερα σε φιλμ νουάρ ημι-ντοκιμαντερίστικου στυλ. Κατά την κλασική περίοδο, για παράδειγμα, στην ταινία Η κυρία της λίμνης (1947), η λήψη γίνεται ολοκληρωτικά από την οπτική γωνία του ήρωα Φίλιπ Μάρλοου: το πρόσωπο του πρωταγωνιστή και σκηνοθέτη Ρόμπερτ Μοντγκόμερι φαίνεται μονάχα μέσα από καθρέφτες.
Σενάριο, χαρακτήρες και σκηνικό
Κύρια θέματα του είδους είναι η ζήλια, ο φόνος, η προδοσία, ο φαταλισμός, η απιστία.
Το έγκλημα, κυρίως κάποια δολοφονία, είναι στοιχείο σχεδόν όλων των φιλμ νουάρ, με κύριο κίνητρο εκτός από την απληστία τη ζήλια. Η βασική πλοκή συνήθως περιλαμβάνει κάποια έρευνα για την εξιχνίαση του εγκλήματος από έναν ιδιωτικό ντετέκτιβ, έναν αστυνομικό, που συνήθως δρα μόνος του, ή από κάποιον ερασιτέχνη με μεγάλο ενδιαφέρον. Κοινά στοιχεία πολλών σεναρίων είναι το ότι οι πρωταγωνιστές εμπλέκονται σε ληστείες ή τεχνάσματα εξαπάτησης ή σε δολοφονικές συνωμοσίες με στοιχεία την απιστία και τις ερωτικές σχέσεις μεταξύ ηρώων. Λανθασμένες υποψίες και κατηγορίες είναι επίσης συχνά στοιχεία της πλοκής, όπως και η προδοσία.
Οι ταινίες νουάρ τείνουν να αναπτύσσονται γύρω από ήρωες με περισσότερα ελαττώματα και ηθικά διλήμματα από το μέσο όρο, συχνά ξεπεσμένους χαρακτήρες ή απόκληρους. Το κάπνισμα αποτελεί ευρεία συνήθεια. Αρχετυπικοί χαρακτήρες αποτελούν οι:
Οι ταινίες του είδους συνδέονται με κάποιο αστικό σκηνικό και συγκεκριμένα ορισμένες πόλεις, συνήθως το Λος Άντζελες, το Σαν Φρανσίσκο, η Νέα Υόρκη και το Σικάγο. Κέντρα δράσης αποτελούν μπαρ, νυχτερινά μαγαζιά και λέσχες τυχερών παιχνιδιών. Η κορύφωση πολλών ταινιών λαμβάνει χώρα σε βιομηχανικό σκηνικό π.χ. διυλιστήρια, εργοστάσια, αμαξοστάσια τρένου, μονάδες παραγωγής ενέργειας κ.ά. Στην φαντασία τόσο του κοινού όσο και των κριτικών συχνά, στα φιλμ νουάρ είναι πάντα νύχτα και πάντοτε βρέχει. Στον αντίποδα βρίσκεται μια μεταγενέστερη τάση κυρίως στη νεο-νουάρ εποχή, όπου οι ιστορίες παράνοιας, απάτης, αποπλάνησης και διαφθοράς λαμβάνουν χώρα υπό το φως του ήλιου, συχνά και σε ερημικά τοπία.
Κοσμοθεωρία και ηθική
Το φιλμ νουάρ συχνά περιγράφεται ως απαισιόδοξο. Οι πιο χαρακτηριστικές ιστορίες περιγράφουν ανθρώπους σε καταστάσεις που μπλέκονται άθελά τους και χωρίς να τις έχουν προκαλέσει οι ίδιοι, παλεύοντας ενάντια στη μοίρα τους, καθώς φαίνονται συχνά "καταδικασμένοι". Οι ταινίες απεικονίζουν έναν κόσμο που είναι εγγενώς διεφθαρμένος και αυτές της κλασικής περιόδου σχετίζονται από πολλούς κριτικούς με το αμερικανικό κοινωνικό τοπίο της εποχής, δηλαδή την έντονη ανησυχία και αποξένωση που ακολούθησε το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Συχνά το φιλμ νουάρ χαρακτηρίζεται ως "ηθικά ασταθές". , αν και ο Κινηματογραφικός Κώδικας Χέιζ υποχρέωνε όλες τις ταινίες της κλασικής περιόδου να δείχνουν ότι η αρετή πάντοτε στο τέλος επιβραβεύεται και η φαυλότητα τιμωρείται αυστηρά, εφόσον δεν συνοδεύεται από όνειδος και λύτρωση. Πολλά μεταγενέστερα νουάρ ξεφεύγουν από αυτό τον κανόνα, με το "κακό να θριαμβεύει" π.χ. στην ταινία Chinatown (1974). Εξάλλου, κυρίαρχο ρόλο διαδραματίζουν οι ευφυείς ατάκες των ταινιών, όπως στο Πάθος και Αίμα (1946) και στην Κυρία από τη Σαγκάη (1947), συχνά εμποτισμένες με μικρά σεξουαλικά υπονοούμενα και αυτοαναφορικό χιούμορ.
Κινηματογραφικές επιρροές
Η αισθητική των ταινιών νουάρ έχει επηρεαστεί βαθύτατα από το γερμανικό εξπρεσιονισμό, καλλιτεχνικό κίνημα των δεκαετιών του ‘10 και του '20 που επηρέασε το θέατρο, τη φωτογραφία, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική και τον κινηματογράφο. Από την ακμάζουσα κινηματογραφική βιομηχανία του Χόλιγουντ και αργότερα υπό την απειλή της ολοένα και επεκτεινόμενης κυριαρχίας των Ναζί δόθηκε η ευκαιρία μετανάστευσης σε πολλούς σημαντικούς καλλιτέχνες του κινηματογράφου που εργάζονταν στη Γερμανία και είτε σχετίζονταν άμεσα με το κίνημα του εξπρεσιονισμού ή υπήρξαν μαθητές παλαιότερων εκπροσώπων του κινήματος. Σκηνοθέτες όπως ο Φριτς Λανγκ, ο Ρόμπερτ Σιόντμακ και ο Μάικλ Κερτίζ έφεραν μαζί τους ένα στυλ με δραματικούς φωτισμούς και μια ψυχολογικά εκφραστική προσέγγιση στο σκηνοθετικό "κάδρο". Για παράδειγμα, η ταινία του Φριτς Λανγκ Μ, Ο Δράκος του Ντίσελντορφ (1931), δυο χρόνια πριν από τη φυγή του από τη Γερμανία, είναι ανάμεσα στις πρώτες μεγάλες αστυνομικές ταινίες του ομιλούντος κινηματογράφου με ένα χαρακτηριστικό στυλ σκηνοθεσίας και σενάριο που θυμίζει νουάρ, όπου ο πρωταγωνιστής είναι ένας εγκληματίας. Ήταν η πρώτη ομιλούσα ταινία του Λανγκ, η οποία εισήγαγε το θέμα της εγκληματικής παθολογίας.
Το 1931, ο Κερτίζ βρισκόταν στο Χόλιγουντ ήδη μια δεκαετία και παρήγε περίπου 6 ταινίες το χρόνο. Ανάμεσα στις πρώτες ομιλούσες ταινίες του Χόλιγουντ αδιαμφισβήτητα "νουάρ" είναι οι ταινίες του 20.000 χρόνια στο Σινγκ Σινγκ (1932) και Ιδιωτικός Ντετέκτιβ 62 (1933). Εξίσου με το σενάριο και την ατμόσφαιρα πλησιάζει το είδος και η ταινία τρόμου Ο Αόρατος Άνθρωπος (1933), σε σκηνοθεσία του Άγγλου Τζέιμς Γουέιλ και φωτογραφία του Αμερικανού Άρθουρ Έντεσον, ο οποίος έπειτα συμμετείχε στην παραγωγή της ταινίας Το Γεράκι της Μάλτας (1941), που θεωρείται ευρέως μια από τις μεγαλύτερες ταινίες νουάρ της κλασικής εποχής τους. Μάλιστα το 1989 θεωρήθηκε αμερικανικός κινηματογραφικός θησαυρός και επιλέχθηκε από τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου να διατηρηθεί ως ταινία μεγάλης «ιστορικής, πολιτιστικής και αισθητικής» αξίας.
Την ίδια περίοδο, σκηνοθέτης στο Χόλιγουντ ήταν και ο Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ, γεννημένος στη Βιέννη αλλά έχοντας μεγαλώσει στις ΗΠΑ. Ταινίες του όπως το Σαγκάη Εξπρές (1932) και Ο Διάβολος είναι γυναίκα (1935) με τον ερωτισμό και τη μπαρόκ αισθητική τους οπτική αντικατοπτρίζουν ιδιαίτερα τα βασικά στοιχεία του φιλμ νουάρ. Η εμπορική επιτυχία της ταινίας του Τζόζεφ φον Στέρνμπεργκ, Οι νύχτες του Σικάγου (1927), έφερε την τάση στο Χόλιγουντ για γκανγκστερικές ταινίες.
Μια επίσης σημαντική παράλληλη του φιλμ νουάρ πορεία, η οποία πιθανότατα το επηρέασε σαν είδος, ήταν ο γαλλικός ποιητικός ρεαλισμός της δεκαετίας του ‘30, με το ρομαντικό μοιρολατρικό του ύφος και τους "καταδικασμένους" του ήρωες. Ανάμεσα σε αυτές τις ταινίες που δεν αυτοχαρακτηρίζονταν φιλμ νουάρ, ίσως καμιά να μην είχε μεγαλύτερη επίδραση στην ανάπτυξη του είδους από τον αμερικάνικο Πολίτη Κέιν (1941) του Όρσον Ουέλς. Η οπτική του περιπλοκή και το σύνθετο σενάριο, καθώς και η φωνή της αφήγησης από την αρχή ως το τέλος της ταινίας είχαν απήχηση σε δεκάδες κλασικά φιλμ νουάρ.
Το είδος επηρέασε επίσης και ο ιταλικός νεορεαλισμός της δεκαετίας του ‘40 με το ντοκιμαντερίστικο ύφος του που απέπνεε αυθεντικότητα. Το Χαμένο Σαββατοκύριακο (1945) του Μπίλι Γουάιλντερ αφηγείται την ιστορία ενός αλκοολικού με ύφος παρεμφατικό του νεορεαλισμού. Ο Ζυλ Ντασέν στη Γυμνή Πόλη (1948) απέδωσε στους νεορεαλιστές την έμπνευσή του για τη φωτογραφία της ταινίας με μη-επαγγελματίες του είδους. Αυτή η ημι-ντοκιμαντερίστικη προσέγγιση χαρακτήρισε σημαντικό αριθμό ταινιών στα τέλη του ‘40 και στις αρχές της δεκαετίας του ‘50.
Λογοτεχνικές επιρροές
Η κύρια λογοτεχνική επιρροή στο φιλμ νουάρ ήταν η σχολή του αμερικανικού αστυνομικού μυθιστορήματος του αποκαλούμενου Hardboiled με ηγέτη στην πρώτη της περίοδο τον συγγραφέα Ντάσιελ Χάμετ και έπειτα τον Τζέιμς Κέιν, του οποίου το μυθιστόρημα Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δύο φορές εμφανίστηκε το 1934, καθώς και τα λεγόμενα "πολτοπεριοδικά" (pulp magazines). Οι κλασικές ταινίες Το Γεράκι της Μάλτας και Το γυάλινο κλειδί (1942) βασίστηκαν σε μυθιστορήματα του Χάμετ, ενώ μυθιστορήματα του Κέιν αποτέλεσαν βάση για τις ταινίες Κολασμένη Αγάπη (1944), Θύελλα σε μητρική καρδιά (1945), Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δύο φορές (1946) και Slightly Scarlet (1956). Μια δεκαετία νωρίτερα από την "κλασική περίοδο", ένα έργο του Χάμετ αποτέλεσε πηγή για το γκανγκστερικό μελόδραμα City Streets (1931), σε σκηνοθεσία Ρούμπεν Μαμούλιαν και φωτογραφία Λι Γκαρμς, ο οποίος συνεργαζόταν στενά με τον Στέρνμπεργκ. Με μια μίξη ύφους και σεναρίου με πολλά χαρακτηριστικά νουάρ, βγήκε στις αίθουσες ένα μήνα πριν το Μ, Ο Δράκος του Ντίσελντορφ (1931) του Λανγκ και θεωρείται η πρώτη μεγάλη επιτυχία του είδους.
Ο Ρέιμοντ Τσάντλερ σύντομα έγινε ο γνωστότερος εκπρόσωπος της αμερικάνικης σχολής, με πρώτο του έργο τον μεγάλο ύπνο (1939). Τα μυθιστορήματά του έγιναν μεγάλες κινηματογραφικές επιτυχίες, ενώ είχε επιτυχία και σαν σεναριογράφος ταινιών. Ο Τσάντλερ, όπως και ο Χάμετ, επικεντρωνόταν περισσότερο στο χαρακτήρα του ντετέκτιβ στις ιστορίες του, ενώ ο Κέιν δημιουργούσε λιγότερο ηρωικούς πρωταγωνιστές και εστίαζε στην ψυχολογική ανάλυσή τους παρά στην εξιχνίαση του εγκλήματος. Για τη μεγαλύτερη περίοδο της δεκαετίας του ‘40, ένας από τους πιο παραγωγικούς και επιτυχημένους συγγραφείς του είδους ήταν ο Κόρνελ Γούλριτς: κανενός το έργο δεν αποτέλεσε τη βάση για περισσότερα φιλμ νουάρ της κλασικής περιόδου, καθώς στην περίπτωσή του φτάνουν τα 13 (π.χ. Μαύρος Άγγελος (1946), Deadline at Dawn (1946) και Άγχος μέσα στη νύχτα (1947).
Άλλη μια σημαντική λογοτεχνική πηγή για το φιλμ νουάρ υπήρξε ο Γουίλιαμ Μπέρνετ, ο οποίος έγραψε το 1929 το πρώτο του μυθιστόρημα, το Μικρός Καίσαρας, που έγινε επιτυχία το 1931 από τη Warner Bros.. Την επόμενη χρονιά, ο Μπέρνετ προσελήφθη για τη συγγραφή των διαλόγων του Σημαδεμένου, ενώ η ταινία Beast of the City προήλθε από διασκευή ενός από τα βιβλία του και χαρακτηρίζεται ως νουάρ, παρά την πρώιμη εποχή της.
Επισκόπηση
Οι δεκαετίες του ‘40 και του ‘50 γενικότερα θεωρούνται ως η "κλασική περίοδος" του αμερικανικού φιλμ νουάρ. Πλέον, αναφέρεται συχνότερα ως το πρώτο πραγματικό φιλμ-νουάρ η ταινία Ο Ξένος του Τρίτου Ορόφου (1940) του σκηνοθέτη Μπόρις Ίνγκστερ, αν και αρχικά δεν είχε αναγνωριστεί ως το ξεκίνημα μιας νέας τάσης, πόσο μάλλον ενός νέου κινηματογραφικού είδους.
Τα περισσότερα φιλμ νουάρ της κλασικής περιόδου ήταν χαμηλού κόστους ταινίες χωρίς διάσημους ιδιαίτερα πρωταγωνιστές. Σε αυτό το πλαίσιο, καθώς συγγραφείς, σκηνοθέτες, φωτογράφοι κ.ά. δεν περιορίζονταν από συμβατικά στοιχεία που "θα έπρεπε να έχει" κάθε ταινία μεγάλης χολιγουντιανής παραγωγής, ήταν ελεύθεροι σε πειραματισμούς: για παράδειγμα, δυο διαφορετικές τάσεις που προέκυψαν ήταν αρχικά το εξπρεσιονιστικό στυλ και στη συνέχεια το ημι-ντοκιμαντερίστικο. Η αφήγηση με τα περίπλοκα φλάσμπακ δεν ήταν συχνή σε άλλες εμπορικές παραγωγές που δεν ανήκαν στο "είδος". Από άποψη περιεχομένου, η επιβολή του περίφημου Κώδικα Χέιζ στις κινηματογραφικές ταινίες διασφάλιζε το ότι δε θα έπρεπε στις ταινίες ένα έγκλημα να μένει ατιμώρητο, καθώς και να διαπράττεται μοιχεία. Εντός των ορίων αυτών, πολλές ταινίες που χαρακτηρίζονται πλέον ως νουάρ διέθεταν στοιχεία αρκετά ριψοκίνδυνα για την εποχή.
Από άποψη θεματολογίας, τα φιλμ νουάρ ξεχώριζαν για τη συχνότητα που επικεντρώνονταν σε γυναίκες αμφιβόλου ηθικής. Την τάση αυτή σηματοδότησε η ταινία Κολασμένη Αγάπη σε σκηνοθεσία Μπίλι Γουάιλντερ, με την εξέχουσα ερμηνεία της Μπάρμπαρα Στάνγουικ ως η φαμ φατάλ Φύλλις Ντίτριχσον, σαφής νύξη για τη Μάρλεν Ντίτριχ, που έχτισε την πλούσια καριέρα της ερμηνεύοντας παρόμοιους ρόλους. Η εμπορική επιτυχία της ταινίας και οι 7 υποψηφιότητες για Βραβεία Όσκαρ την κατέστησαν ιδιαίτερα σημαίνουσα για τα πρώτα φιλμ νουάρ. Ακολούθησε σειρά ταινιών με πρωταγωνίστριες "κακά κορίτσια", όπως η Ρίτα Χέιγουορθ στην Τζίλντα (1946), η Λάνα Τάρνερ στον Ταχυδρόμο Που Χτυπάει Πάντα Δύο Φορές (1946), η Άβα Γκάρντνερ στους Δολοφόνους (1946) και η Τζέιν Γκριρ στo Αμάρτημα του Παρελθόντος (1947). Το κινηματογραφικό έτερον ήμισύ της είναι ο ιδιωτικός ντέτεκτιβ, που ήρθε στην επιφάνεια μέσα από ταινίες όπως Το Γεράκι της Μάλτας (1941), με το Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ ως Σαμ Σπέιντ, το Λάουρα (1944) με τον Ντέινα Άντριους ως Μαρκ ΜακΦέρσον και το Ραντεβού με τον Θάνατο (1944), με τον Ντικ Πάουελ ως Φίλιπ Μάρλοου.
Η κυριαρχία του ντετέκτιβ ως πρωταγωνιστικού ρόλου μειώθηκε στα φιλμ νουάρ της δεκαετίας του ‘50, περίοδος η οποία επικεντρώνεται περισσότερο στις ακραίες ψυχολογίες των χαρακτήρων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Φίλησε με θανάσιμα, (1955) το οποίο είναι βασισμένο σε ένα μυθιστόρημα του Μίκι Σπίλαν και εδώ ο πρωταγωνιστής είναι ένας ιδιωτικός ντετέκτιβ, ο Μάικ Χάμερ. Όπως περιγράφεται από τον Πωλ Σράντερ, «η πειραματική σκηνοθεσία του Ρόμπερτ Όλντρις μεταφέρει το νουάρ στο πιο βαρετό και πιο διεστραμμένο ερωτικό της περιεχόμενο. Ο Χάμερ ανατρέπει τον υπόκοσμο αναζητώντας το «σπουδαίο πράγμα» [το οποίο] αποδεικνύεται - ως αστείο- μια εκρηκτική ατομική βόμβα». Ο Ο Άρχων του Τρόμου (1958) σε στυλ μπαρόκ του Όρσον Γουέλς αναφέρεται συχνά ως το τελευταίο νουάρ της κλασικής περιόδου.