cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ιστορία της Πολωνίας
Τελικά χρόνια της Σανάτσια (1935-1939)
Οι διπλωματικοί ελιγμοί συνεχίστηκαν την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1939, αλλά στις τελικές τους προσπάθειες, οι γαλλοβρετανικές συνομιλίες με τους Σοβιετικούς στη Μόσχα σχετικά με τη δημιουργία αντιναζιστικής αμυντικής στρατιωτικής συμμαχίας απέτυχαν. Η άρνηση της Βαρσοβίας να επιτρέψει στον Κόκκινο Στρατό να κινηθεί στην πολωνική επικράτεια καταδίκασε τις δυτικές προσπάθειες. Οι τελικές επίμαχες ανταλλαγές Συμμάχων-Σοβιετικών πραγματοποιήθηκαν στις 21 και 23 Αυγούστου 1939. Το καθεστώς του Ιωσήφ Στάλιν ήταν ο στόχος μιας έντονης γερμανικής αντιπρωτοβουλίας και ταυτόχρονα συμμετείχε σε όλο και πιο αποτελεσματικές διαπραγματεύσεις με τους πράκτορες του Χίτλερ. Στις 23 Αυγούστου, ένα αποτέλεσμα αντίθετο με τις προσπάθειες των Συμμάχων έγινε πραγματικότητα: στη Μόσχα, η Γερμανία και η Σοβιετική Ένωση υπέγραψαν βιαστικά το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, το οποίο προέβλεπε κρυφά το διαμελισμό της Πολωνίας σε ελεγχόμενες ναζιστικές και σοβιετικές ζώνες.
Εισβολές και αντίσταση
δεξιά|μικρογραφία| Το γερμανικό [[θωρηκτό Schleswig-Holstein βομβαρδίζει το Βέστερπλαττε, 1η Σεπτεμβρίου 1939.]] Την 1η Σεπτεμβρίου 1939, ο Χίτλερ διέταξε την εισβολή στην Πολωνία, το εναρκτήριο γεγονός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η Πολωνία είχε υπογράψει μια Αγγλοπολωνική στρατιωτική συμμαχία μόλις στις 25 Αυγούστου και είχε από καιρό συμμαχία με τη Γαλλία. Οι δύο δυτικές δυνάμεις κήρυξαν σύντομα τον πόλεμο στη Γερμανία, αλλά παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό ανενεργές (η περίοδος στις αρχές της σύγκρουσης έγινε γνωστή ως ο Παράξενος Πόλεμος) και δεν πρόσφεραν καμία βοήθεια στην υπό επίθεση χώρα. Οι τεχνικά και αριθμητικά ανώτεροι σχηματισμοί Βέρμαχτ προέλασαν γρήγορα προς τα ανατολικά και συμμετείχαν στη μαζική δολοφονία Πολωνών πολιτών σε ολόκληρη την κατεχόμενη περιοχή. Στις 17 Σεπτεμβρίου, ξεκίνησε μια σοβιετική εισβολή στην Πολωνία. Η Σοβιετική Ένωση κατέλαβε γρήγορα τις περισσότερες περιοχές της ανατολικής Πολωνίας που κατοικούνταν από μια σημαντική ουκρανική και λευκορωσική μειονότητα. Οι δύο δυνάμεις εισβολής χώρισαν τη χώρα, όπως είχαν συμφωνήσει στις μυστικές διατάξεις του Συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ. Οι ανώτεροι κυβερνητικοί αξιωματούχοι της Πολωνίας και ο αρχηγός του Στρατού έφυγαν από τη ζώνη του πολέμου και έφτασαν στο προγεφύρωμα της Ρουμανίας στα μέσα Σεπτεμβρίου. Μετά τη σοβιετική είσοδο αναζήτησαν καταφύγιο στη Ρουμανία.
Μεταξύ των στρατιωτικών επιχειρήσεων στις οποίες οι Πολωνοί κατάφεραν να αντέξουν περισσότερο (μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου ή αρχές Οκτωβρίου) ήταν η Πολιορκία της Βαρσοβίας, η Μάχη του Χελ και η αντίσταση της ανεξάρτητης επιχειρησιακής ομάδας Πολεσίας. Η Βαρσοβία έπεσε στις 27 Σεπτεμβρίου μετά από έναν ισχυρό γερμανικό βομβαρδισμό που σκότωσε δεκάδες χιλιάδες πολίτες και στρατιώτες. Η Πολωνία τελικά διχοτομήθηκε μεταξύ της Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης σύμφωνα με τους όρους της Γερμανικής-Σοβιετικής Συνοριακής Συνθήκης που υπεγράφη από τις δύο δυνάμεις στη Μόσχα στις 29 Σεπτεμβρίου. αριστερά|μικρογραφία| Χάρτης της Πολωνίας μετά τις [[Γερμανική εισβολή στην Πολωνία|γερμανικές και σοβιετικές εισβολές (1939).]] Ο Γκέρχαρντ Βάινμπεργκ ισχυρίστηκε ότι η πιο σημαντική πολωνική συμβολή στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν η κοινοποίηση των αποτελεσμάτων αποκρυπτογράφησής της. Αυτό επέτρεψε στους Βρετανούς να πραγματοποιήσουν την κρυπτανάλυση της Enigma και να αποκρυπτογραφήσουν τον κύριο γερμανικό στρατιωτικό κώδικα, ο οποίος έδωσε στους Συμμάχους ένα σημαντικό πλεονέκτημα στη σύγκρουση. Όσον αφορά τις πραγματικές στρατιωτικές εκστρατείες, ορισμένοι Πολωνοί ιστορικοί υποστήριξαν ότι η απλή αντίσταση στην αρχική εισβολή στην Πολωνία ήταν η μεγαλύτερη συμβολή της χώρας στη νίκη επί της ναζιστικής Γερμανίας, παρά την ήττα της. Ο πολωνικός στρατός μεγέθους σχεδόν ενός εκατομμυρίου ανδρών καθυστέρησε σημαντικά την έναρξη της Μάχης της Γαλλίας, που είχε προγραμματιστεί από τους Γερμανούς για το 1939. Όταν συνέβη η επίθεση των Ναζί στη Δύση, αυτή η καθυστέρηση την έκανε λιγότερο αποτελεσματική, έναν πιθανό κρίσιμο παράγοντα για τη νίκη στη Μάχης της Βρετανίας.
Αφού η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση ως μέρος της Επιχείρησης Μπαρμπαρόσα τον Ιούνιο του 1941, ολόκληρη η προπολεμική Πολωνία κατακτήθηκε και καταλήφθηκε από γερμανικά στρατεύματα. δεξιά|μικρογραφία| Οι πιλότοι της Νο. 303 Πολωνικής Μαχητικής Μοίρας της [[Βασιλική Πολεμική Αεροπορία (Ηνωμένο Βασίλειο)|Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας κέρδισαν φήμη στη Μάχη της Βρετανίας.]] Η γερμανοκρατούμενη Πολωνία χωρίστηκε από το 1939 σε δύο περιοχές: τις πολωνικές περιοχές που προσαρτήθηκαν από τη ναζιστική Γερμανία απευθείας στο γερμανικό Ράιχ και τις περιοχές που κυβερνούνταν απο το λεγόμενο Γενικό Κυβερνείο της κατοχής. Οι Πολωνοί δημιούργησαν ένα υπόγειο κίνημα αντίστασης και μια πολωνική εξόριστη κυβέρνηση που επιχειρούσε πρώτα από το Παρίσι και ακολούθως, από τον Ιούλιο του 1940, από το Λονδίνο. Οι πολωνικές-σοβιετικές διπλωματικές σχέσεις, που είχαν διαλυθεί τον Σεπτέμβριο του 1939, ξεκίνησαν πάλι τον Ιούλιο του 1941 βάσει της Συμφωνίας Σικόρσκι-Μάισκι, η οποία διευκόλυνε τη δημιουργία ενός πολωνικού στρατού (του Στρατού του Άντερς) στη Σοβιετική Ένωση. Το Νοέμβριο του 1941, ο Πρωθυπουργός Σικόρσκι πέταξε μέχρι τη Σοβιετική Ένωση για να διαπραγματευτεί με τον Στάλιν για το ρόλο της χώρας στο σοβιετικό-γερμανικό μέτωπο (ανατολικό μέτωπο), αλλά οι Βρετανοί ήθελαν τους Πολωνούς στρατιώτες στη Μέση Ανατολή. Ο Στάλιν συμφώνησε και ο στρατός ενήργησε εκεί.
Οι οργανώσεις που σχημάτισαν το Πολωνικό Υπόγειο Κράτος που λειτουργούσε στην Πολωνία καθ' όλη τη διάρκεια του πολέμου ήταν πιστές και επίσημες υπό την πολωνική εξόριστη κυβέρνηση, ενεργώντας μέσω της Κυβερνητικής Αντιπροσωπείας της για την Πολωνία. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, εκατοντάδες χιλιάδες Πολωνοί εντάχθηκαν στον υπόγειο Πολωνικό Εθνικό Στρατό (Armia Krajowa), που ήταν ένα μέρος των Πολωνικών Ένοπλων Δυνάμεων της εξόριστης κυβέρνησης. Περίπου 200.000 Πολωνοί πολέμησαν στο Δυτικό Μέτωπο στις Πολωνικές Ένοπλες Δυνάμεις στη Δύση, πιστοί στην εξόριστη κυβέρνηση και περίπου 300.000 στις Πολωνικές Ένοπλες Δυνάμεις στην Ανατολή, υπό τη σοβιετική διοίκηση στο Ανατολικό Μέτωπο. Το προσοβιετικό κίνημα αντίστασης στην Πολωνία, με επικεφαλής το Πολωνικό Εργατικό Κόμμα, ήταν ενεργό από το 1941. Αντιτάχθηκε από τις σταδιακά σχηματιζόμενες ακραίες εθνικιστικές Ένοπλες Δυνάμεις. δεξιά|μικρογραφία| [[Εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας.]] Ξεκινώντας από τα τέλη του 1939, εκατοντάδες χιλιάδες Πολωνοί από τις κατεχόμενες από τους Σοβιετικούς περιοχές απελάθηκαν και μεταφέρθηκαν ανατολικά. Από τα ανώτερα στρατιωτικά στελέχη και άλλους οι οποίοι θεωρήθηκαν μη συνεργάσιμοι ή δυνητικά επικίνδυνοι από τους Σοβιετικούς, περίπου 22.000 εκτελέστηκαν κρυφά από αυτούς κατά τη Σφαγή του Κατύν. Τον Απρίλιο του 1943, η Σοβιετική Ένωση διέκοψε τις επιδεινούμενες σχέσεις με την πολωνική εξόριστη κυβέρνηση, αφού ο γερμανικός στρατός ανακοίνωσε την ανακάλυψη μαζικών τάφων με δολοφονημένους Πολωνούς αξιωματικούς του στρατού. Οι Σοβιετικοί ισχυρίστηκαν ότι οι Πολωνοί διέπραξαν εχθρική πράξη ζητώντας από τον Ερυθρό Σταυρό να ερευνήσει αυτές τις εκθέσεις.
Από το 1941, ξεκίνησε η εφαρμογή της Τελικής Λύσης των Ναζί και το Ολοκαύτωμα στην Πολωνία προχώρησε με εντατικό ρυθμό. Η Βαρσοβία ήταν η σκηνή της εξέγερσης του Γκέτο της Βαρσοβίας τους Απρίλιο-Μάιο του 1943, που προκλήθηκε από την εκκαθάριση του γκέτο της Βαρσοβίας από γερμανικές μονάδες SS. Η εξάλειψη των εβραϊκών γκέτο στη γερμανοκρατούμενη Πολωνία πραγματοποιήθηκε σε πολλές πόλεις. Καθώς ο εβραϊκός λαός απομακρυνόταν για να εξοντωθεί, διεξήχθησαν εξεγέρσεις ενάντια σε αδύνατες πιθανότητες από την Εβραϊκή Οργάνωση Μάχης και άλλους απελπισμένους Εβραίους εξεγερμένους.
Σοβιετική προέλαση 1944-1945, Εξέγερση της Βαρσοβίας
δεξιά|μικρογραφία| Ο Στρατηγός [[Βουαντίσουαφ Σικόρσκι, Πρωθυπουργός της πολωνικής εξόριστης κυβέρνησης και αρχηγός των Πολωνικών Ενόπλων Δυνάμεων, λίγο πριν από το θάνατό του το 1943.]] Σε μια περίοδο αυξανόμενης συνεργασίας μεταξύ των Δυτικών Συμμάχων και της Σοβιετικής Ένωσης μετά την εισβολή των Ναζί το 1941, η επιρροή της πολωνικής εξόριστης κυβέρνησης μειώθηκε σοβαρά με το θάνατο του πρωθυπουργού Βουαντίσουαφ Σικόρσκι, του πιο ικανού ηγέτη της, σε αεροπορικό δυστύχημα στις 4 Ιουλίου 1943. Περίπου εκείνη την περίοδο, πολωνικές κομμουνιστικές πολιτικές και στρατιωτικές οργανώσεις που ήταν αντίπαλοι της κυβέρνησης, με επικεφαλής τη Βάντα Βασιλέφσκα και υποστηριζόμενες από τον Στάλιν, δημιουργήθηκαν στη Σοβιετική Ένωση.
Τον Ιούλιο του 1944, ο Σοβιετικός Κόκκινος Στρατός και ο υπό σοβιετικό έλεγχο Πολωνικός Λαϊκός Στρατός εισήλθαν στο έδαφος της μελλοντικής μεταπολεμικής Πολωνίας. Σε παρατεταμένες μάχες το 1944 και το 1945, οι Σοβιετικοί και οι Πολωνοί σύμμαχοί τους νίκησαν και εκδίωξαν τον γερμανικό στρατό από την Πολωνία, με κόστος πάνω από 600.000 νεκρούς Σοβιετικούς στρατιώτες. αριστερά|μικρογραφία| Παράδοση της [[Εξέγερση της Βαρσοβίας|εξέγερσης της Βαρσοβίας.]] Η σπουδαιότερη μοναδική επιχείρηση του πολωνικού κινήματος αντίστασης στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ένα σημαντικό πολιτικό γεγονός ήταν η εξέγερση της Βαρσοβίας, η οποία ξεκίνησε την 1η Αυγούστου 1944. Η εξέγερση, στην οποία συμμετείχε το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της πόλης, υποκινήθηκε από τον υπόγειο Εθνικό Στρατό και εγκρίθηκε από την πολωνική εξόριστη κυβέρνηση σε μια προσπάθεια να ιδρύσει μια μη κομμουνιστική πολωνική διοίκηση πριν από την άφιξη του Κόκκινου Στρατού. Η εξέγερση είχε αρχικά σχεδιαστεί ως βραχύβια ένοπλη διαδήλωση με την προσδοκία ότι οι σοβιετικές δυνάμεις που πλησίαζαν τη Βαρσοβία θα βοηθούσαν σε οποιαδήποτε μάχη για την κατάληψη της πόλης. Ωστόσο, οι Σοβιετικοί δεν συμφώνησαν ποτέ σε παρέμβαση και σταμάτησαν την προέλαση τους στον ποταμό Βιστούλα. Οι Γερμανοί άδραξαν την ευκαιρία για να κάνουν μια βάναυση καταστολή των δυνάμεων του φιλοδυτικού πολωνικού υπόγειου στρατού.
Η εξέγερση, η οποία διεξήχθη σε συνθήκες δριμύτατου ψύχους, διήρκεσε δύο μήνες και είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο ή την απέλαση από την πόλη εκατοντάδων χιλιάδων αμάχων. Μετά την παράδοση των ηττημένων Πολωνών στις 2 Οκτωβρίου, οι Γερμανοί πραγματοποίησαν μια προγραμματισμένη καταστροφή της Βαρσοβίας με εντολή του Χίτλερ, η οποία ισοπέδωσε τις εναπομείνασες υποδομές της πόλης. Ο Πρώτος Πολωνικός Στρατός, ο οποίος πολέμησε μαζί με τον Σοβιετικό Κόκκινο Στρατό, μπήκε σε μια κατεστραμμένη Βαρσοβία στις 17 Ιανουαρίου 1945.
Συμμαχικές διασκέψεις, πολωνικές κυβερνήσεις
δεξιά|μικρογραφία| [[Πολωνικός Λαϊκός Στρατός|Πολωνοί στρατηγοί στο Ανατολικό Μέτωπο.]] Από την περίοδο της Διάσκεψης της Τεχεράνης στα τέλη του 1943, υπήρξε ευρεία συμφωνία μεταξύ των τριών Μεγάλων Δυνάμεων (Ηνωμένες Πολιτείες, Ηνωμένο Βασίλειο και Σοβιετική Ένωση) ότι οι τοποθεσίες των συνόρων μεταξύ Γερμανίας και Πολωνίας και μεταξύ Πολωνίας και Σοβιετικής Ένωσης θα άλλαζαν ριζικά μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η άποψη του Στάλιν ότι η Πολωνία πρέπει να μετακινηθεί πολύ προς τα δυτικά έγινε αποδεκτή από τους Πολωνούς κομμουνιστές, των οποίων οι οργανώσεις περιελάμβαναν το Πολωνικό Εργατικό Κόμμα και την Ένωση Πολωνών Πατριωτών. Το υπό κομμουνιστική ηγεσία Κρατικό Εθνικό Συμβούλιο, ένα εν μέρει κοινοβουλευτικό σώμα, υπήρχε στη Βαρσοβία από τις αρχές του 1944. Τον Ιούλιο του 1944, ιδρύθηκε στο Λούμπλιν μια υπό κομμουνιστικό έλεγχο Πολωνική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης, για να ορίσει ονομαστικά τις περιοχές που ελευθερώθηκαν από τον γερμανικό έλεγχο. Η κίνηση προκάλεσε διαμαρτυρίες από τον Πρωθυπουργό Στανίσουαφ Μικοουάιτσικ και την πολωνική εξόριστη κυβέρνηση του.
Μέχρι τη Διάσκεψη της Γιάλτας το Φεβρουάριο του 1945, οι κομμουνιστές είχαν ήδη ιδρύσει μια Προσωρινή Κυβέρνηση της Δημοκρατίας της Πολωνίας. Η σοβιετική θέση στο συνέδριο ήταν ισχυρή λόγω της αποφασιστικής συμβολής της χώρας στην πολεμική προσπάθεια και ως αποτέλεσμα της κατοχής τεράστιων εκτάσεων γης στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Οι Μεγάλες Δυνάμεις έδωσαν διαβεβαιώσεις ότι η προσωρινή κομμουνιστική κυβέρνηση θα μετατραπεί σε οντότητα που θα περιλαμβάνει δημοκρατικές δυνάμεις από τη χώρα και θα δραστηριοποιείται στο εξωτερικό, αλλά η πολωνική εξόριστη κυβέρνηση με βάση το Λονδίνο δεν αναφέρθηκε. Μια Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και οι επακόλουθες δημοκρατικές εκλογές ήταν οι συμφωνημένοι στόχοι. Τα απογοητευτικά αποτελέσματα αυτών των σχεδίων και η αποτυχία των δυτικών δυνάμεων να διασφαλίσουν την ισχυρή συμμετοχή των μη κομμουνιστών στην άμεση μεταπολεμική πολωνική κυβέρνηση θεωρήθηκαν από πολλούς Πολωνούς ως ένδειξη της προδοσία της Δύσης.
Απώλειες πολέμου, εξόντωση Εβραίων και Πολωνών
δεξιά|μικρογραφία| Ο [[Σάμουελ Βίλενμπεργκ δείχνει τα σχέδιά του του στρατοπέδου εξόντωσης της Τρεμπλίνκα.]] Η έλλειψη ακριβών δεδομένων καθιστά δύσκολη την αριθμητική τεκμηρίωση της έκτασης των ανθρώπινων απωλειών που υπέστησαν Πολωνοί πολίτες κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Επιπλέον, πολλοί ισχυρισμοί που έγιναν στο παρελθόν πρέπει να θεωρηθούν ύποπτοι λόγω της λανθασμένης μεθοδολογίας και της επιθυμίας να προωθηθούν ορισμένοι πολιτικοί σκοποί. Η τελευταία διαθέσιμη απαρίθμηση των εθνικών Πολωνών και των μεγάλων εθνοτικών μειονοτήτων είναι η πολωνική απογραφή του 1931. Επομένως, τα ακριβή στοιχεία του πληθυσμού για το 1939 δεν είναι γνωστά.
Σύμφωνα με το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Ηνωμένων Πολιτειών, σκοτώθηκαν τουλάχιστον 3 εκατομμύρια Πολωνοί Εβραίοι και τουλάχιστον 1,9 εκατομμύρια μη Εβραίοι Πολωνοί πολίτες. Σύμφωνα με τους ιστορικούς Μπζόζα και Σόβα, σκοτώθηκαν περίπου 2 εκατομμύρια εθνικοί Πολωνοί, αλλά δεν είναι γνωστό, ούτε κατά προσέγγιση, πόσοι Πολωνοί πολίτες άλλων εθνικοτήτων έχασαν τη ζωή τους, συμπεριλαμβανομένων Ουκρανών, Λευκορωσών και Γερμανών. Εκατομμύρια Πολωνοί πολίτες απελάθηκαν στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία ή σε ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης, όπως στη Τρεμπλίνκα, στο Άουσβιτς και στο Σομπίμπουρ. Η ναζιστική Γερμανία σκόπευε να εξολοθρεύσει εντελώς τους Εβραίους, σε ενέργειες που έχουν περιγραφεί συλλογικά ως Ολοκαύτωμα. Οι Πολωνοί έπρεπε να εκδιωχθούν από περιοχές που ελέγχονταν από τη ναζιστική Γερμανία μέσω μιας διαδικασίας επανεγκατάστασης που ξεκίνησε το 1939. Τέτοιες ναζιστικές επιχειρήσεις ωρίμασαν σε ένα σχέδιο γνωστό ως Generalplan Ost (Γκένεραλπλαν Οστ), το οποίο ισοδυναμούσε με εκτοπισμό, υποδούλωση και μερική εξόντωση του σλαβικού λαού και αναμενόταν να ολοκληρωθεί εντός 15 ετών. αριστερά|μικρογραφία| Κατεστραμμένη Βαρσοβία, φωτογραφία από τον Ιανουάριο του 1945. Η πλειοψηφία των Πολωνών παρέμεινε αδιάφορη για τα δεινά των Εβραίων και ούτε βοήθησε ούτε διίωκε τους Εβραίους. Από αυτούς που βοήθησαν στη διάσωση, τη στέγαση και την προστασία των Εβραίων από τη ναζιστική θηριωδία, το Γιαντ Βασσέμ και το Κράτος του Ισραήλ έχουν αναγνωρίσει 6.992 άτομα ως Δίκαιους των Εθνών.
Σε μια προσπάθεια να αδρανοποιήσει την πολωνική κοινωνία, οι Ναζί και οι Σοβιετικοί εκτελούσαν δεκάδες χιλιάδες μέλη της ιντελιγκέντσια και κοινότητας ηγετών κατά τη διάρκεια γεγονότων όπως η γερμανική επιχείρηση καταστολής στην Πολωνία (AB-Aktion), η Επιχείρηση Τάννενμπεργκ και η Σφαγή του Κατύν. Πάνω από το 95% των εβραϊκών απωλειών και το 90% των εθνοτικών πολωνικών απωλειών προκλήθηκαν άμεσα από τη ναζιστική Γερμανία, ενώ το 5% των εθνοτικών πολωνικών απωλειών προκλήθηκαν από τους Σοβιετικούς και 5% από τους Ουκρανούς εθνικιστές. Η μεγάλης κλίμακας εβραϊκή παρουσία στην Πολωνία που είχε αντέξει για αιώνες τερματίστηκε μάλλον γρήγορα από τις πολιτικές εξόντωσης που εφαρμόστηκαν από τους Ναζί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Κύματα εκτοπισμού και μετανάστευσης που έλαβαν χώρα τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά τον πόλεμο απομάκρυναν από την Πολωνία την πλειοψηφία των Εβραίων που επέζησαν. Ακολούθησε περαιτέρω σημαντική εβραϊκή μετανάστευση μετά τα γεγονότα όπως ο Πολωνικός Οκτώβρης του 1956 και η πολωνική πολιτική κρίση του 1968. δεξιά|μικρογραφία| Η περιβόητη πύλη στο [[Στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς|στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς-Μπίρκερναου, όπου τουλάχιστον 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν από το ναζιστικό καθεστώς]] Το 1940-1941, περίπου 325.000 πολωνοί πολίτες απελάθηκαν από το σοβιετικό καθεστώς. Ο αριθμός των Πολωνών πολιτών που πέθαναν στα χέρια των Σοβιετικών εκτιμάται σε λιγότερους από 100.000.
Το 1943-1944, Ουκρανοί εθνικιστές που συνδέονται με την Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών και ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός διέπραξαν τις σφαγές των Πολωνών στη Βολυνία και την Ανατολική Γαλικία. Οι εκτιμήσεις του αριθμού των Πολωνών θυμάτων πολιτών ποικίλλουν σημαντικά, από δεκάδες έως εκατοντάδες χιλιάδες.
Περίπου το 90% των θυμάτων πολέμου της Πολωνίας ήταν θύματα φυλακών, στρατοπέδων θανάτου, επιδρομών, εκτελέσεων, εκκαθαρίσεων γκέτο, επιδημιών, λιμοκτονίας, υπερβολικής εργασίας και κακομεταχείρισης. Ο πόλεμος άφησε ένα εκατομμύριο παιδιά ορφανά και 590.000 άτομα με ειδικές ανάγκες. Η χώρα έχασε το 38% των εθνικών της περιουσιακών στοιχείων (ενώ η Βρετανία έχασε μόνο το 0,8% και η Γαλλία μόνο το 1,5%). Σχεδόν το ήμισυ της προπολεμικής Πολωνίας απαλλοτριώθηκε από τη Σοβιετική Ένωση, συμπεριλαμβανομένων των δύο μεγάλων πολιτιστικών κέντρων του Λβουφ και του Βίλνο.
Οι πολιτικές της ναζιστικής Γερμανίας κρίθηκαν μετά τον πόλεμο από το Διεθνές Στρατιωτικό Δικαστήριο στις δίκες της Νυρεμβέργης και σε πολωνικές δίκες γενοκτονίας που στόεχευαν στην εξόντωση των Εβραίων, των Πολωνών και των Ρομά και είχαν «όλα τα χαρακτηριστικά της γενοκτονίας με τη βιολογική έννοια αυτού του όρου».
Αλλαγή συνόρων και μετακινήσεις πληθυσμού
δεξιά|μικρογραφία| Η [[Διακήρυξη της Πολωνικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, που εκδόθηκε επίσημα στις 22 Ιουλίου 1944 στην απελευθερωμένη από τη Σοβιετική Ένωση Πολωνία. Προήγγειλε την άφιξη μιας κομμουνιστικής κυβέρνησης που επέβαλε η ΕΣΣΔ.]] Σύμφωνα με τους όρους της Συμφωνίας του Πότσνταμ του 1945 που υπέγραψαν οι τρεις νικηφόρες Μεγάλες Δυνάμεις, η Σοβιετική Ένωση διατήρησε τα περισσότερα από τα εδάφη που καταλήφθηκαν ως αποτέλεσμα του Συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ του 1939, συμπεριλαμβανομένης της δυτικής Ουκρανίας και της δυτικής Λευκορωσίας, καθώς και άλλων περιοχών. Η Λιθουανία και η περιοχή Κούνιγκσμπεργκ της Ανατολικής Πρωσίας ενσωματώθηκαν επίσημα στη Σοβιετική Ένωση, στην περίπτωση της πρώτης χωρίς την αναγνώριση των δυτικών δυνάμεων.
Η Πολωνία αποζημιώθηκε με το μεγαλύτερο μέρος της Σιλεσίας, συμπεριλαμβανομένων των Μπρέσλαου (Βρότσουαφ) και Γκρούνμπεργκ (Ζιελόνα Γκούρα), το μεγαλύτερο μέρος της Πομερανίας, συμπεριλαμβανομένου του Στέτιν (Στσέτσιν) και του μεγαλύτερου νότιου τμήματος της πρώην Ανατολικής Πρωσίας, μαζί με τον Ντάντσιφκ (Γκντανσκ), εν αναμονή μιας τελικής ειρηνευτικής διάσκεψης με τη Γερμανία, η οποία τελικά δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Αναφέρονται συνολικά από τις πολωνικές αρχές ως «Ανακτημένες Περιοχές» και συμπεριλήφθηκαν στο ανασυσταθέν πολωνικό κράτος. Με την ήττα της Γερμανίας, η Πολωνία μετατοπίστηκε στα δυτικά σε σχέση με την προπολεμική της θέση, στην περιοχή μεταξύ των γραμμών Όντερ-Νάισσε και Κάρζον, με αποτέλεσμα μια χώρα πιο συμπαγής και με πολύ ευρύτερη πρόσβαση στη θάλασσα. Οι Πολωνοί έχασαν το 70% της προπολεμικής τους ικανότητας πετρελαίου από τους Σοβιετικούς, αλλά κέρδισαν από τους Γερμανούς μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη βιομηχανική βάση και υποδομή που κατέστησαν δυνατή μια επεκταμένη βιομηχανική οικονομία για πρώτη φορά στην πολωνική ιστορία. αριστερά|μικρογραφία| Εδαφικές αλλαγές της Πολωνίας αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: τα γκρίζα εδάφη μεταφέρθηκαν από την Πολωνία στη Σοβιετική Ένωση, ενώ τα ροζ εδάφη μεταφέρθηκαν από τη Γερμανία στην Πολωνία. Τα νέα ανατολικά σύνορα της Πολωνίας προσαρμόστηκαν τα επόμενα χρόνια. Οι φυγές και απελάσεις των Γερμανών από αυτό που ήταν η ανατολική Γερμανία πριν από τον πόλεμο ξεκίνησε πριν και κατά τη διάρκεια της σοβιετικής κατάκτησης αυτών των περιοχών από τους Ναζί και η διαδικασία συνεχίστηκε στα χρόνια αμέσως μετά τον πόλεμο. 8.030.000 Γερμανοί έφυγαν, απελάθηκαν ή μετανάστευσαν έως το 1950.
Πρώιμες απελάσεις από την Πολωνία πραγματοποιήθηκαν από τις πολωνικές κομμουνιστικές αρχές ακόμη και πριν από τη Διάσκεψη του Πότσνταμ (οι «άγριες απελάσεις» από τον Ιούνιο έως τα μέσα Ιουλίου 1945, όταν ο πολωνικός στρατός και η πολιτοφυλακή απέλασαν σχεδόν όλους τους ανθρώπους από τις περιοχές ακριβώς ανατολικά της γραμμής Όντερ-Νάισσε), για να εξασφαλιστεί η ίδρυση μιας εθνικά ομοιογενούς Πολωνίας. Περίπου το 1% (100.000) του γερμανικού άμαχου πληθυσμού ανατολικά της γραμμής Όντερ-Νάισσε χάθηκε στις μάχες πριν από την παράδοση τον Μάιο του 1945 και στη συνέχεια περίπου 200.000 Γερμανοί στην Πολωνία απασχολούνταν σε καταναγκαστική εργασία πριν απελαθούν. Πολλοί Γερμανοί πέθαναν σε στρατόπεδα εργασίας, όπως το στρατόπεδο εργασίας Ζγκόντα και το κεντρικό στρατόπεδο εργασίας στο Ποτουλίτσε. Από εκείνους τους Γερμανούς που παρέμειναν στα νέα σύνορα της Πολωνίας, πολλοί αργότερα επέλεξαν να μεταναστεύσουν στη Γερμανία μετά τον πόλεμο.
Από την άλλη πλευρά, 1,5-2 εκατομμύρια εθνικοί Πολωνοί μετακινήθηκαν ή εκδιώχθηκαν από τις πρώην πολωνικές περιοχές που προσαρτήθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση. Η συντριπτική πλειοψηφία επανεγκαταστάθηκε στα πρώην γερμανικά εδάφη. Τουλάχιστον ένα εκατομμύριο Πολωνοί παρέμειναν σε αυτό που είχε γίνει Σοβιετική Ένωση και τουλάχιστον μισό εκατομμύριο κατέληξαν στη Δύση ή αλλού εκτός της Πολωνίας. Ωστόσο, σε αντίθεση με την επίσημη δήλωση ότι οι πρώην Γερμανοί κάτοικοι των Ανακτημένων Περιοχών έπρεπε να απομακρυνθούν γρήγορα για να στεγαστούν οι Πολωνοί που εκτοπίστηκαν από τη σοβιετική προσάρτηση, οι Ανακτημένες Περιοχές αντιμετώπισαν αρχικά μια σοβαρή έλλειψη πληθυσμού.
Πολλοί εξόριστοι Πολωνοί δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στη χώρα για την οποία είχαν πολεμήσει επειδή ανήκαν σε πολιτικές ομάδες ασυμβίβαστες με τα νέα κομμουνιστικά καθεστώτα ή επειδή προέρχονταν από περιοχές της προπολεμικής ανατολικής Πολωνίας που ενσωματώθηκαν στη Σοβιετική Ένωση (βλ. Μετακινήσεις πολωνικού πληθυσμού (1944-1946)). Ορισμένοι αποθαρρύνθηκαν να επιστρέψουν απλώς με την προειδοποίηση ότι όποιος είχε υπηρετήσει σε στρατιωτικές μονάδες στη Δύση θα κινδύνευε. Πολλοί Πολωνοί καταδιώχθηκαν, συνελήφθησαν, βασανίστηκαν και φυλακίστηκαν από τις σοβιετικές αρχές επειδή ανήκαν στον Εθνικό Στρατό ή σε άλλους σχηματισμούς (βλ. Αντικομμουνιστική αντίσταση στην Πολωνία (1944-1946)), ή διώχθηκαν επειδή είχαν πολεμήσει στο Δυτικό Μέτωπο. μικρογραφία| Γερμανοί πρόσφυγες που τρέπονται σε φυγή από την [[Ανατολική Πρωσία, 1945]] Τα εδάφη και στις δύο πλευρές των νέων συνόρων Πολωνίας-Ουκρανίας υπέστησαν επίσης εθνοκάθαρση. Από τους Ουκρανούς και τους Λέμκους που ζούσαν στην Πολωνία εντός των νέων συνόρων (περίπου 700.000), σχεδόν το 95% μετακινήθηκαν βίαια στη Σοβιετική Ουκρανία, ή (το 1947) στα νέα εδάφη της βόρειας και δυτικής Πολωνίας υπό την Επιχείρηση Βιστούλας. Στη Βολυνία, το 98% του πολωνικού προπολεμικού πληθυσμού είτε σκοτώθηκε είτε εκδιώχθηκε. Στην Ανατολική Γαλικία, ο πολωνικός πληθυσμός μειώθηκε κατά 92%. Σύμφωνα με τον Τίμοθι Σνάιντερ, περίπου 70.000 Πολωνοί και περίπου 20.000 Ουκρανοί σκοτώθηκαν στην εθνοτική βία που ξέσπασε τη δεκαετία του 1940, τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά τον πόλεμο.
Σύμφωνα με εκτίμηση του ιστορικού Γιαν Γκραμπόφσκι, περίπου 50.000 από τους 250.000 Πολωνούς Εβραίους που διέφυγαν από τους Ναζί κατά την εκκαθάριση των γκέτο επιβίωσαν χωρίς να φύγουν από την Πολωνία (οι υπόλοιποι χάθηκαν). Περισσότεροι επαναπατρίστηκαν από τη Σοβιετική Ένωση και αλλού, και η απογραφή πληθυσμού του Φεβρουαρίου 1946 έδειξε περίπου 300.000 Εβραίους εντός των νέων συνόρων της Πολωνίας. Από τους Εβραίους που επιβίωσαν, πολλοί επέλεξαν να μεταναστεύσουν ή αισθάνθηκαν υποχρεωμένοι λόγω της αντιεβραϊκής βίας στην Πολωνία.
Λόγω της αλλαγής των συνόρων και των μαζικών μετακινήσεων ανθρώπων διαφόρων εθνικοτήτων, η αναδυόμενη κομμουνιστική Πολωνία κατέληξε σε έναν κυρίως ομοιογενή, εθνικά πολωνικό πληθυσμό (97,6% σύμφωνα με την απογραφή του Δεκεμβρίου 1950). Τα υπόλοιπα μέλη των εθνοτικών μειονοτήτων δεν ενθαρρύνθηκαν, από τις αρχές ή από τους γείτονές τους, να δώσουν έμφαση στην εθνική τους ταυτότητα.
Μεταπολεμικός αγώνας για εξουσία
δεξιά|μικρογραφία| Το [[Λαϊκό Κόμμα Πολωνίας (1945-1949)|Λαϊκό Κόμμα Πολωνίας του Στανίσουαφ Μικοουάιτσικ προσπάθησε να ξεπεράσει σε ψήφους τους κομμουνιστές το 1947, αλλά η εκλογική διαδικασία είχε υποστεί νοθεία. Ο Μικοουάιτσικ έπρεπε να διαφύγει στη Δύση.]] Σε απάντηση στις οδηγίες της Διάσκεψης της Γιάλτας τον Φεβρουάριο του 1945, δημιουργήθηκε μια Πολωνική Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας τον Ιούνιο του 1945 υπό τη σοβιετική αιγίδα. Σύντομα αναγνωρίστηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες και πολλές ακόμη χώρες. Η σοβιετική κυριαρχία ήταν εμφανής από την αρχή, καθώς εξέχοντες ηγέτες του Πολωνικού Υπόγειου Κράτους τέθηκαν σε δίκη στη Μόσχα (η «Δίκη των Δεκαέξι» του Ιουνίου 1945). Στα αμέσως μεταπολεμικά χρόνια, ο αναδυόμενη κομμουνιστική κυβέρνηση αμφισβητήθηκε από ομάδες της αντιπολίτευσης, συμπεριλαμβανομένων του στρατού από τους λεγόμενους «καταραμένους στρατιώτες», εκ των οποίων χιλιάδες έχασαν τη ζωή τους σε ένοπλες συμπλοκές ή διώχθηκαν από το Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας και εκτελέστηκαν. Τέτοιοι αντάρτες εναπόθεταν συχνά τις ελπίδες τους στις προσδοκίες για επικείμενο ξέσπασμα του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου και ήττα της Σοβιετικής Ένωσης. Η πολωνική εξέγερση των δεξιών έσβησε μετά την αμνηστία του Φεβρουαρίου 1947.
Το δημοψήφισμα του πολωνικού λαού τον Ιούνιο του 1946 διοργανώθηκε από το κομμουνιστικό Πολωνικό Εργατικό Κόμμα για να νομιμοποιήσει την κυριαρχία του στην πολωνική πολιτική και να διεκδικήσει ευρεία υποστήριξη για τις πολιτικές του κόμματος. Αν και η Διάσκεψη της Γιάλτας ζήτησε ελεύθερες εκλογές, οι πολωνικές νομοθετικές εκλογές του Ιανουαρίου 1947 ελέγχονταν από τους κομμουνιστές. Ορισμένα δημοκρατικά και φιλοδυτικά στοιχεία, με επικεφαλής τον Στανίσουαφ Μικοουάιτσικ, πρώην εξόριστο πρωθυπουργό, συμμετείχαν στην Προσωρινή Κυβέρνηση και στις εκλογές του 1947, αλλά τελικά εξαλείφθηκαν μέσω εκλογικής απάτης, εκφοβισμού και βίας. Σε περιόδους σοβαρής πολιτικής αντιπαράθεσης και ριζοσπαστικής οικονομικής αλλαγής, μέλη του αγροτικού κινήματος του Μικοουάιτσικ (το Λαϊκό Κόμμα Πολωνίας) προσπάθησαν να διατηρήσουν τις υπάρχουσες πτυχές της μικτής οικονομίας και να προστατεύσουν την ιδιοκτησία και άλλα δικαιώματα. Ωστόσο, μετά τις εκλογές του 1947, η κυβέρνηση της Εθνικής Ενότητας έπαψε να υπάρχει και οι κομμουνιστές κινήθηκαν προς την κατάργηση της μεταπολεμικής μερικώς πλουραλιστικής «λαϊκής δημοκρατίας» και την αντικατάστασή της με ένα κρατικό σοσιαλιστικό σύστημα. Το κομμουνιστικά κυριαρχούμενο λαϊκό μέτωπο «Δημοκρατικός Συνασπισμός» των εκλογών του 1947, μετατράπηκε σε Μέτωπο Εθνικής Ενότητας το 1952 και έγινε επίσημα η πηγή κυβερνητικής εξουσίας. Η πολωνική εξόριστη κυβέρνηση, χωρίς διεθνή αναγνώριση, παρέμεινε σε συνεχή ύπαρξη μέχρι το 1990.
Υπό τον σταλινισμό (1948-1955)
αριστερά|μικρογραφία| Ο Πρόεδρος [[Μπολέσουαφ Μπιέρουτ, ηγέτης της σταλινικής Πολωνίας.]] Η Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας (Polska Rzeczpospolita Ludowa) ιδρύθηκε υπό την κυριαρχία του κομμουνιστικού Πολωνικού Κόμματος Ενωμένων Εργατών (Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, PZPR). Η αλλαγή ονόματος από την Πολωνική Δημοκρατία δεν εγκρίθηκε επίσημα, ωστόσο, μέχρι την κήρυξη του Συντάγματος της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας το 1952.
Το κυβερνών Πολωνικό Κόμμα Ενωμένων Εργατών σχηματίστηκε από την αναγκαστική συγχώνευση τον Δεκέμβριο του 1948 του κομμουνιστικού Πολωνικού Εργατικού Κόμματος (Polska Partia Robotnicza, PPR) και του ιστορικά μη κομμουνιστικού Πολωνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (Polska Partia Socjalistyczna, PPS). Ο αρχηγός του Πολωνικού Εργατικού Κόμματος ήταν ο ηγέτης του πολέμου Βουαντίσουαφ Γκομούουκα, ο οποίος το 1947 κήρυξε έναν «πολωνικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό» με σκοπό να περιορίσει, αντί να εξαλείψει, τα καπιταλιστικά στοιχεία. Το 1948 ανατράπηκε, απομακρύνθηκε και φυλακίστηκε από τις σταλινικές αρχές. Το Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα, που επαναγκαθιδρύθηκε το 1944 από την αριστερή του πτέρυγα, έκτοτε ήταν σύμμαχος των κομμουνιστών. Οι κυβερνώντες κομμουνιστές, οι οποίοι στη μεταπολεμική Πολωνία προτίμησαν να χρησιμοποιήσουν τον όρο «σοσιαλισμός» αντί του «κομμουνισμού» για να προσδιορίσουν την ιδεολογική τους βάση, έπρεπε να συμπεριλάβει τον σοσιαλιστικό κατώτερο εταίρο για να διευρύνουν την απήχησή τους, με ισχυρισμούς για μεγαλύτερη νομιμότητα και εξάληψη του ανταγωνισμού στην Αριστερά. Οι σοσιαλιστές, οι οποίοι έχαναν την οργάνωσή τους, υπέστησαν πολιτική πίεση, ιδεολογικό καθαρισμό και διωγμούς προκειμένου να καταστούν κατάλληλοι για ενοποίηση με τους όρους του Πολωνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος. Οι κορυφαίοι κομμουνιστές ηγέτες των σοσιαλιστών ήταν οι πρωθυπουργοί Έντβαρντ Οσούπκα-Μοράφσκι και Γιούζεφ Τσιρανκιέβιτς.
Κατά την πιο καταπιεστική φάση της σταλινικής περιόδου (1948-1953), ο τρόμος δικαιολογήθηκε στην Πολωνία ως απαραίτητος για την εξάλειψη της αντιδραστικής υπονόμευσης. Πολλές χιλιάδες θεωρούμενοι αντίπαλοι του καθεστώτος δικάστηκαν αυθαίρετα και ένας μεγάλος αριθμός αυτών εκτελέστηκαν. Η Λαϊκή Δημοκρατία διευθύνονταν από αναξιόπιστους σοβιετικούς πράκτορες, όπως ο Μπολέσουαφ Μπιέρουτ, ο Γιάκουμπ Μπέρμαν και ο Κονσταντίν Ροκοσόφσκυ. Η ανεξάρτητη Καθολική Εκκλησία στην Πολωνία υπέστη δήμευση περιουσιακών στοιχείων και άλλες περικοπές από το 1949 και το 1950 πιέστηκε να υπογράψει συμφωνία με την κυβέρνηση. Το 1953 και έπειτα, παρά τη μερική αναθέρμανση σχέσεων μετά το θάνατο του Στάλιν εκείνη τη χρονιά, η δίωξη της Εκκλησίας εντάθηκε και η κεφαλή της, ο Καρδινάλιος Στέφαν Βισίνσκι, φυλακίστηκε. Ένα βασικό γεγονός στη δίωξη της Πολωνικής Εκκλησίας ήταν η σταλινική δίκη της Κούρια της Κρακοβίας τον Ιανουάριο του 1953.
Στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας, που διαμορφώθηκε το 1955, ο Πολωνικός Στρατός ήταν ο δεύτερος μεγαλύτερος, μετά το Σοβιετικό Στρατό.
Οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις της πρώιμης κομμουνιστικής εποχής
Το 1944, μεγάλες γεωργικές εκμεταλλεύσεις και πρώην γερμανικά ακίνητα στην Πολωνία άρχισαν να αναδιανέμονται μέσω της μεταρρύθμισης της γης και η βιομηχανία άρχισε να εθνικοποιείται. Η κομμουνιστική αναδιάρθρωση και η επιβολή κανόνων για το χώρο εργασίας αντιμετώπισαν ήδη ενεργή εργατική αντιπολίτευση κατά τα έτη 1945-1947. Το μετριοπαθές Τριετές Σχέδιο (1947-1949) συνεχίστηκε με την ανοικοδόμηση, την κοινωνική ιδιοκτησία και τη σοσιαλιστική αναδιάρθρωση της οικονομίας. Ακολούθησε το Εξαετές Σχέδιο 1950-1955 για τη βαριά βιομηχανία. Η απόρριψη του Σχεδίου Μάρσαλ το 1947 έκανε τις προσδοκίες της χώρας να ανταποκριθεί στα πρότυπα ζωής της Δυτικής Ευρώπης μη ρεαλιστικές. αριστερά|μικρογραφία| Οι κομμουνιστικές φιλοδοξίες συμβολίστηκαν από το [[Παλάτι του Πολιτισμού και της Επιστήμης στη Βαρσοβία.]] Η σημαντικότερη οικονομική προτεραιότητα της κυβέρνησης ήταν η ανάπτυξη βαριάς βιομηχανίας χρήσιμης για τον στρατό. Κρατικά ή ελεγχόμενα ιδρύματα κοινά σε όλες τις σοσιαλιστικές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης επιβλήθηκαν στην Πολωνία, συμπεριλαμβανομένων των συλλογικών εκμεταλλεύσεων και των εργατικών συνεταιρισμών. Οι τελευταίοι διαλύθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1940 επειδή δεν ήταν αρκετά σοσιαλιστικοί, αν και αργότερα αποκαταστάθηκαν. Ακόμη και οι μικρές ιδιωτικές επιχειρήσεις εκριζώθηκαν. Ο σταλινισμός εισήγαγε βαριά πολιτική και ιδεολογική προπαγάνδα και κατήχηση στην κοινωνική ζωή, τον πολιτισμό και την εκπαίδευση.
Ωστόσο, έγιναν μεγάλα βήματα στους τομείς της απασχόλησης (που έγινε σχεδόν πλήρης), της καθολικής δημόσιας εκπαίδευσης (η οποία εξάλειψε σχεδόν τον αναλφαβητισμό των ενηλίκων), την υγειονομική περίθαλψη και τις ψυχαγωγικές παροχές. Πολλοί ιστορικοί χώροι, συμπεριλαμβανομένων των κεντρικών συνοικιών της Βαρσοβίας και του Γκντανσκ, όπου και οι δύο καταστράφηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου, ξαναχτίστηκαν με μεγάλο κόστος.
Το κομμουνιστικό πρόγραμμα εκβιομηχάνισης οδήγησε σε αυξημένη αστικοποίηση και ευκαιρίες εκπαίδευσης και σταδιοδρομίας για τους επιδιωκόμενους δικαιούχους του κοινωνικού μετασχηματισμού, σύμφωνα με το παρ΄δειγμα των αγροτών-εργατών-εργαζομένων της ιντελιγκέντσια. Η πιο σημαντική βελτίωση επιτεύχθηκε στις ζωές των Πολωνών αγροτών, πολλοί από τους οποίους κατάφεραν να αφήσουν τις φτωχές και πυκνοκατοικημένες κοινότητες του χωριού τους για καλύτερες συνθήκες στα αστικά κέντρα. Εκείνοι που έμειναν πίσω επωφελήθηκαν από την εφαρμογή του διατάγματος μεταρρύθμισης της γης του 1944 της Πολωνικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης, η οποία τερμάτισε τις ξεπερασμένες αλλά διαδεδομένες παραφεουδαρχικές κοινωνικοοικονομικές σχέσεις στην Πολωνία. Οι σταλινικές προσπάθειες δημιουργίας συλλογικών αγροκτημάτων απέτυχαν σε γενικό πλαίσιο. Λόγω της αστικοποίησης, το εθνικό ποσοστό του αγροτικού πληθυσμού μειώθηκε στην κομμουνιστική Πολωνία κατά περίπου 50%. Η πλειονότητα των κατοίκων των πόλεων της Πολωνίας εξακολουθούν να ζουν σε μπλοκ πολυκατοικιών που χτίστηκαν κατά την κομμουνιστική περίοδο, εν μέρει για να φιλοξενήσουν μετανάστες από αγροτικές περιοχές.
Αναθέρμανση και ο Πολωνικός Οκτώβρης του Γκομούουκα (1955-1958)
Τον Μάρτιο του 1956, μετά το 20ό Συνέδριο του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης στη Μόσχα όπου αναγγέλθηκε η αποσταλινοποίηση, ο Έντβαρντ Όχαπ επιλέχθηκε να αντικαταστήσει τον νεκρό Μπολέσουαφ Μπιέρουτ ως πρώτο γραμματέα του Πολωνικού Κόμματος Ενωμένων Εργατών. Ως αποτέλεσμα, η Πολωνία κυριεύτηκε γρήγορα από κοινωνικές δραστηριότητες και μεταρρυθμιστικές δεσμεύσεις και χιλιάδες πολιτικοί κρατούμενοι απελευθερώθηκαν και πολλοί άνθρωποι που προηγουμένως είχαν διωχθεί επανεντάχθηκαν επίσημα Οι εργατικές ταραχές στο Πόζναν τον Ιούνιο του 1956 κατεστάλησαν βίαια, αλλά προκάλεσαν τη δημιουργία ενός αναμορφωτικού ρεύματος μέσα στο κομμουνιστικό κόμμα.
Εν μέσω της συνεχιζόμενης κοινωνικής και εθνικής αναταραχής, πραγματοποιήθηκε περαιτέρω αναδιοργάνωση στην ηγεσία του κόμματος ως μέρος αυτού που είναι γνωστό ως Πολωνικός Οκτώβρης του 1956. Διατηρώντας παράλληλα τους πιο παραδοσιακούς κομμουνιστικούς οικονομικούς και κοινωνικούς στόχους, το καθεστώς με επικεφαλής τον Βουαντίσουαφ Γκομούουκα, τον νέο πρώτο γραμματέα του Πολωνικού Κόμματος Ενωμένων Εργατών, φιλελευθεροποίησε την εσωτερική ζωή στην Πολωνία. Η εξάρτηση από τη Σοβιετική Ένωση ήταν κάπως κατευνάστηκε και οι σχέσεις του κράτους με την Εκκλησία και τους καθολικούς ακτιβιστές τέθηκαν σε νέα βάση. Μια συμφωνία επαναπατρισμού με τη Σοβιετική Ένωση επέτρεψε τον επαναπατρισμό εκατοντάδων χιλιάδων Πολωνών που ήταν ακόμα στα σοβιετικά εδάφη, συμπεριλαμβανομένων πολλών πρώην πολιτικών κρατουμένων. Οι προσπάθειες κολεκτιβοποίησης εγκαταλείφθηκαν - η γεωργική γη, σε αντίθεση με άλλες χώρες της Κομεκόν, παρέμεινε ως επί το πλείστον στην ιδιοκτησία αγροτικών οικογενειών. Οι κρατικές επιταγές των γεωργικών προϊόντων σε σταθερές, τεχνητά χαμηλές τιμές μειώθηκαν και από το 1972 καταργήθηκαν.
Τις νομοθετικές εκλογές του 1957 ακολούθησαν αρκετά χρόνια πολιτικής σταθερότητας που συνοδεύτηκαν από οικονομική στασιμότητα και περιορισμό των μεταρρυθμίσεων και των αναμορφωτών. Μία από τις τελευταίες πρωτοβουλίες της σύντομης εποχής της μεταρρύθμισης ήταν μια ελεύθερη ζώνη χωρίς πυρηνικά όπλα στην Κεντρική Ευρώπη που προτάθηκε το 1957 από τον Άνταμ Ραπάτσκι, Υπουργό Εξωτερικών της Πολωνίας.
Ο πολιτισμός στη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας, ο οποίος σε διάφορους βαθμούς συνδέθηκε με την αντίθεση της ιντελιγκέντσια στο αυταρχικό σύστημα, αναπτύχθηκε σε ένα εξελιγμένο επίπεδο υπό τον Γκομούουκα και τους διαδόχους του. Η δημιουργική διαδικασία διακυβεύτηκε συχνά από την κρατική λογοκρισία, αλλά σημαντικά έργα δημιουργήθηκαν σε τομείς όπως η λογοτεχνία, το θέατρο, ο κινηματογράφος και η μουσική, μεταξύ άλλων. Η δημοσιογραφία της συγκεκαλυμμένης αντίληψης και των ποικιλιών της τοπικής και δυτικής ποπ κουλτούρας εκπροσωπήθηκε καλά. Πληροφορίες χωρίς λογοκρισία και έργα που δημιουργήθηκαν από κύκλους προσφύγων μεταφέρθηκαν μέσω διαφόρων καναλιών. Το περιοδικό Kultura με βάση το Παρίσι ανέπτυξε ένα εννοιολογικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση των θεμάτων των συνόρων και των γειτόνων μιας μελλοντικής ελεύθερης Πολωνίας, αλλά για τους συνηθισμένους Πολωνούς το Radio Free Europe ήταν πρωταρχικής σημασίας.
Στασιμότητα και καταστολή (1958-1970)
δεξιά|μικρογραφία| [[Πολυόροφο κτίριο|Πολυόροφα μπλοκ διαμερισμάτων χτισμένα στην κομμουνιστική Πολωνία (τα εικοζινόμενα βρίσκονται στο Πόζναν).]] Μία από τις επιβεβαιώσεις του τέλους μιας εποχής μεγαλύτερης ανοχής ήταν η απέλαση από το κομμουνιστικό κόμμα διαφόρων επιφανών «μαρξιστικών ρεβιζιονιστών» τη δεκαετία του 1960.
Το 1965, η Επισκοπική Διάσκεψη της Πολωνίας εξέδωσε την Επιστολή Συμφιλίωσης των Πολωνών Επισκόπων προς τους Γερμανούς Επισκόπους, μια χειρονομία που είχε σκοπό να θεραπεύσει τα κακά αμοιβαία συναισθήματα που είχαν απομείνει από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1966, οι εορτασμοί της 1000ης επετείου του Εκχριστιανισμού της Πολωνίας, με επικεφαλής τον Καρδινάλιο Στέφαν Βιζίνσκι και άλλους επισκόπους, μετατράπηκαν σε μια τεράστια επίδειξη της δύναμης και της δημοτικότητας της Καθολικής Εκκλησίας στην Πολωνία.
Η τάση απελευθέρωσης μετά το 1956, σε παρακμή για αρκετά χρόνια, αντιστράφηκε τον Μάρτιο του 1968, όταν οι φοιτητικές διαδηλώσεις καταργήθηκαν κατά τη διάρκεια της πολωνικής πολιτικής κρίσης του 1968. Παρακινούμενοι εν μέρει από το κίνημα της Άνοιξης της Πράγας, οι ηγέτες της αντιπολίτευσης της Πολωνίας, διανοούμενοι, ακαδημαϊκοί και φοιτητές χρησιμοποίησαν μια ιστορική-πατριωτική σειρά θεατρικών Dziady (Ντζιάντι) στη Βαρσοβία (και ο τερματισμός της εξαναγκάστηκε από τις αρχές) ως αφετηρία για διαδηλώσεις, οι οποίες σύντομα εξαπλώθηκαν σε άλλα κέντρα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και μετατράπηκαν σε εθνικό επίπεδο. Οι αρχές απάντησαν με μια μεγάλη καταστολή της αντιπολιτευτικής δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένης της απόλυσης καθηγητών και της αποβολής φοιτητών από πανεπιστήμια και άλλα ιδρύματα μάθησης. Στο επίκεντρο της διαμάχης ήταν επίσης ο μικρός αριθμός Καθολικών βουλευτών στο Σέιμ (τα μέλη της Οργάνωσης Ζνακ) που προσπάθησαν να υπερασπιστούν τους φοιτητές.
Σε μία επίσημη ομιλία, ο Γκομούουκα επέστησε την προσοχή στο ρόλο των Εβραίων ακτιβιστών στα γεγονότα που έλαβαν χώρα. Αυτό έδωσε πάτημα σε μια εθνικιστική και αντισημιτική κομμουνιστική παράταξη με επικεφαλής τον Μιετσίσουαφ Μότσαρ, ο οποίος αντιτάχθηκε στην ηγεσία του Γκομούουκα. Χρησιμοποιώντας το πλαίσιο της στρατιωτικής νίκης του Ισραήλ στον Πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967, ορισμένοι στην πολωνική κομμουνιστική ηγεσία διεξήγαγαν αντισημιτική εκστρατεία εναντίον των απομένοντων της εβραϊκής κοινότητας στην Πολωνία. Οι στόχοι αυτής της εκστρατείας κατηγορήθηκαν για απιστία και ενεργή συμπάθεια με την ισραηλινή επιθετικότητα. Στιγματισμένοι ως «Σιωνιστές», έγιναν αποδιοπομπαίος τράγος και κατηγορήθηκαν για την αναταραχή τον Μάρτιο του 1968, η οποία τελικά οδήγησε στη μετανάστευση πολλών από τον υπόλοιπο εβραϊκό πληθυσμό της Πολωνίας (περίπου 15.000 πολωνοί πολίτες εγκατέλειψαν τη χώρα).
Με την ενεργό υποστήριξη του καθεστώτος του Γκομούουκα, ο Πολωνικός Λαϊκός Στρατός συμμετείχε στην περίφημη εισβολή του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Τσεχοσλοβακία τον Αύγουστο του 1968, μετά την ανεπίσημη ανακοίνωση του δόγματος Μπρέζνιεφ.
Στο τελικό σημαντικό επίτευγμα της διπλωματίας Γκομούουκα, οι κυβερνήσεις της Πολωνίας και της Δυτικής Γερμανίας υπέγραψαν τον Δεκέμβριο του 1970 τη Συνθήκη της Βαρσοβίας, η οποία ομαλοποίησε τις σχέσεις τους και κατέστησε δυνατή την ουσιαστική συνεργασία σε διάφορους τομείς διμερούς ενδιαφέροντος. Συγκεκριμένα, η Δυτική Γερμανία αναγνώρισε τα de facto σύνορα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταξύ Πολωνίας και Ανατολικής Γερμανίας.
Εργατικές εξεγέρσεις, μεταρρυθμίσεις του Γκιέρεκ, o Πολωνός Πάπας και η Αλληλεγγύη (1970-1981)
αριστερά|μικρογραφία| Ένα από τα θύματα των [[Διαδηλώσεις στην Πολωνία το 1970|διαδηλώσεων του 1970 στην ακτή της Βαλτικής.]] Οι αυξήσεις τιμών για βασικά καταναλωτικά αγαθά πυροδότησαν τις διαδηλώσεις στην Πολωνία του 1970. Τον Δεκέμβριο, υπήρξαν αναταραχές και απεργίες στις λιμενικές πόλεις του Γκντανσκ, της Γκντύνια και του Στσέτσιν στη Βαλτική Θάλασσα που αντανακλούσαν τη βαθιά δυσαρέσκεια για τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας στη χώρα. Η δραστηριότητα επικεντρώθηκε στις βιομηχανικές ναυπηγικές περιοχές των τριών παράκτιων πόλεων. Δεκάδες διαμαρτυρόμενοι εργαζόμενοι και παρευρισκόμενοι σκοτώθηκαν σε αστυνομικές και στρατιωτικές ενέργειες, γενικά υπό την εξουσία του Γκομούλκα και του υπουργού Άμυνας Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι. Στη συνέχεια, ο Έντβαρντ Γκιέρεκ αντικατέστησε τον Γκομούουκα ως πρώτο γραμματέα του κομμουνιστικού κόμματος. Το νέο καθεστώς θεωρήθηκε πιο μοντέρνο, φιλικό και ρεαλιστικό και στην αρχή απολάμβανε έναν βαθμό λαϊκής και ξένης υποστήριξης. δεξιά|μικρογραφία| Ο πρώτος γραμματέας [[Έντβαρντ Γκιέρεκ (δεύτερος από αριστερά) δεν μπόρεσε να αντιστρέψει την οικονομική ύφεση της Πολωνίας.]] Για την αναζωογόνηση της οικονομίας, από το 1971 το καθεστώς Γκιέρεκ εισήγαγε ευρείες μεταρρυθμίσεις που περιλάμβαναν μεγάλο δανεισμό από ξένες χώρες. Αυτές οι ενέργειες προκάλεσαν αρχικά βελτιωμένες συνθήκες για τους καταναλωτές, αλλά σε λίγα χρόνια η στρατηγική απέτυχε και η οικονομία επιδεινώθηκε. Μια άλλη προσπάθεια αύξησης των τιμών των τροφίμων είχε ως αποτέλεσμα τις διαδηλώσεις στην Πολωνία τον Ιούνιο του 1976. Η Επιτροπή Άμυνας των Εργαζομένων (Komitet Obrony Robotników, KOR), που συγκροτήθηκε ως απάντηση στην καταστολή που ακολούθησε, αποτελούνταν από αντιφρονούντες διανοούμενους που ήταν αποφασισμένοι να υποστηρίξουν εργάτες βιομηχανιών, αγρότες και φοιτητές που διώκονταν από τις αρχές. Οι κύκλοι της αντιπολίτευσης που δραστηριοποιήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ενθαρρύνθηκαν από τις διαδικασίες της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι.
Τον Οκτώβριο του 1978, ο Αρχιεπίσκοπος της Κρακοβίας, Καρδινάλιος Κάρολ Γιούζεφ Βοϊτίουα, έγινε ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, επικεφαλής της Καθολικής Εκκλησίας. Καθολικοί και άλλοι χάρηκαν για την ανύψωση ενός Πολωνού στο αξίωμ του Πάπα και χαιρέτησαν την επίσκεψή του στην Πολωνία τον Ιούνιο του 1979 με μία έκρηξη συναισθημάτων.
Με το ρυθμό των μεγάλων δόσεων της Δυτικής πίστωσης, ο ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης της Πολωνίας ήταν ένας από τους υψηλότερους στον κόσμο κατά το πρώτο εξάμηνο της δεκαετίας του 1970, αλλά μεγάλο μέρος του δανεικού κεφαλαίου δεν είχε χρησιμοποιηθεί και η κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία δεν μπόρεσε να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά τους νέους πόρους. Η πετρελαϊκή κρίση του 1973 προκάλεσε ύφεση και υψηλά επιτόκια στη Δύση, στα οποία η πολωνική κυβέρνηση έπρεπε να ανταποκριθεί με απότομες αυξήσεις των εγχώριων καταναλωτικών προϊόντων. Η αυξανόμενη επιβάρυνση του χρέους έγινε αβάσταχτη στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και η αρνητική οικονομική ανάπτυξη ξεκίνησε από το 1979. αριστερά|μικρογραφία| Ο [[Λεχ Βαλέσα το 1980.]] Περίπου την 1η Ιουλίου 1980, με το πολωνικό εξωτερικό χρέος να υπερβαίνει τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια, η κυβέρνηση έκανε μια ακόμη προσπάθεια να αυξήσει τις τιμές του κρέατος. Οι εργαζόμενοι απάντησαν με κλιμακωτές διακοπές εργασίας που κορυφώθηκαν στις γενικές απεργίες του Λούμπλιν του 1980. Στα μέσα Αυγούστου, οι εργατικές διαδηλώσεις στο ναυπηγείο του Γκντανσκ προκάλεσαν μια αλυσιδωτή αντίδραση απεργιών που ουσιαστικά παρέλυσαν τις ακτές της Βαλτικής μέχρι το τέλος του μήνα και, για πρώτη φορά, έκλεισαν τα περισσότερα ανθρακωρυχεία στη Σιλεσία. Η Διακρατική Επιτροπή Απεργίας συντόνισε τη δράση απεργίας σε εκατοντάδες χώρους εργασίας και διατύπωσε τα 21 αιτήματα ως βάση για διαπραγματεύσεις με τις αρχές. Η Επιτροπή Απεργίας ήταν κυρίαρχη στη λήψη αποφάσεών της, αλλά υποβοηθήθηκε από μια ομάδα «ειδικών» συμβούλων που περιλάμβανε τους γνωστούς αντιφρονούντες Γιάτσεκ Κούρον, Κάρολ Μοντζελέφσκι, Μπρονίσουαφ Γκερέμεκ και Ταντέους Μαζοβιέτσκι. δεξιά|μικρογραφία| Η υπογραφή [[Συμφωνία του Στσέτσιν|συμφωνίας μεταξύ των ηγετών των εργαζομένων απεργών και των κυβερνητικών εκπροσώπων στο Στστσέτσιν τον Αύγουστο του 1980.]] Στις 31 Αυγούστου 1980, εκπρόσωποι των εργαζομένων στο ναυπηγείο του Γκντανσκ, με επικεφαλής τον ηλεκτρολόγο και ακτιβιστή Λεχ Βαλέσα, υπέγραψαν τη Συμφωνία του Γκντανσκ με την κυβέρνηση, η οποία τερμάτισε την απεργία τους. Παρόμοιες συμφωνίες συνήφθησαν στο Στσέτσιν (η Συμφωνία του Στσέτσιν) και στη Σιλεσία. Η βασική διάταξη αυτών των συμφωνιών ήταν η εγγύηση του δικαιώματος των εργαζομένων να σχηματίζουν ανεξάρτητα συνδικάτα και το δικαίωμα απεργίας. Μετά την επιτυχή επίλυση της μεγαλύτερης εργατικής αντιπαράθεσης στην ιστορία της κομμουνιστικής Πολωνίας, τα εθνικά οργανωτικά κινήματα των συνδικάτων σάρωσαν τη χώρα
Ο Έντβαρντ Γκιέρεκ κατηγορήθηκε από τους Σοβιετικούς ότι δεν ακολούθησε τις «αδελφικές» συμβουλές τους, δεν υποστήριζε το κομμουνιστικό κόμμα και τα επίσημα συνδικάτα και επέτρεπε την εμφάνιση «αντισοσιαλιστικών» δυνάμεων. Στις 5 Σεπτεμβρίου 1980, ο Γκιέρεκ αντικαταστάθηκε από τον Στανίσουαφ Κάνια ως πρώτος γραμματέας του Πολωνικού Εργατικού Κόμματος.
Εκπρόσωποι των αναδυόμενων επιτροπών εργαζομένων από όλη την Πολωνία συγκεντρώθηκαν στο Γκντανσκ στις 17 Σεπτεμβρίου και αποφάσισαν να σχηματίσουν έναν ενιαίο οργανισμό εθνικής ένωσης με το όνομα «Αλληλεγγύη».