cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Οθωμανική Αυτοκρατορία
Ήττα και διάλυση (1908–1922)
thumb|Ο [[Μωάμεθ Ε΄ ανακηρύχθηκε Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετά την Επανάσταση των Νεοτούρκων]] Η ήττα και η διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (1908-1922) ξεκίνησε με τη Δεύτερη Συνταγματική Περίοδο, μια στιγμή ελπίδας και υπόσχεσης που γεννήθηκε με την Επανάσταση των Νεοτούρκων, που επανέφερε το Οθωμανικό σύνταγμα του 1876 και εισήγαγε τον πολυκομματισμό με εκλογικό σύστημα δύο σταδίων (εκλογικό νόμο) για το Οθωμανικό Κοινοβούλιο. Το σύνταγμα προσέφερε ελπίδα, απελευθερώνοντας τους πολίτες της αυτοκρατορίας να εκσυγχρονίσουν τους θεσμούς του κράτους, να αναζωογονήσουν τη δύναμή του και να του επιτρέψουν να αντισταθεί έναντι των εξωτερικών δυνάμεων. Η εγγύησή του για τις ελευθερίες υποσχόταν να διαλύσει τις ενδοκοινοτικές εντάσεις και να μεταμορφώσει την αυτοκρατορία σε ένα πιο αρμονική περιβάλλον Αντ 'αυτού αυτή η περίοδος έγινε η ιστορία του αγώνα του λυκόφωτος της αυτοκρατορίας. thumb|left|Διακήρυξη της [[Νεότουρκοι|Επανάστασης των Νεοτούρκων από τους ηγέτες των οθωμανικών μιλλέτ το 1908]] thumb|left|Ο [[Μωάμεθ ΣΤ΄, ο τελευταίος Σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εγκαταλείποντας τη χώρα μετά την κατάργηση του Οθωμανικού Σουλτανάτου, 17 Νοεμβρίου 1922]] Τα μέλη του κινήματος των Νεοτούρκων που άλλοτε ενεργούσαν υπόγεια ίδρυσαν τώρα τα κόμματά τους. Μεταξύ αυτών η «Επιτροπή της Ένωσης και της Προόδου», και το «Κόμμα Ελευθερίας και Συμφωνίας» ήταν μεγάλα κόμματα. Στο άλλο άκρο του φάσματος υπήρχαν εθνοτικά κόμματα, που περιελάμβαναν το Πόαλε Σιών, το Αλ-Φατάτ και το Αρμενικό εθνικό κίνημα, οργανωμένο στην Αρμενική Επαναστατική Ομοσπονδία. Επωφελούμενη από την πολιτική διαμάχη η Αυστροουγγαρία προσάρτησε επισήμως τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη το 1908. Η τελευταία από τις οθωμανικές απογραφές πραγματοποιήθηκε το 1914. Παρά τις στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις που επανίδρυσαν τον Οθωμανικό Στρατό, η αυτοκρατορία έχασε τα εδάφη της Βόρειας Αφρικής και τα Δωδεκάνησα κατά τον Ιταλοτουρκικό Πόλεμο (1911) και σχεδόν όλα τα ευρωπαϊκά της εδάφη κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913). Η αυτοκρατορία αντιμετώπισε συνεχείς αναταραχές τα χρόνια που προηγήθηκαν του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συμπεριλαμβανομένου του Οθωμανικού αντιπραξικοπήματος του 1909, της καταστολής του και δύο περαιτέρω πραξικοπημάτων το 1912 και το 1913.
Η εμπλοκή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ξεκίνησε με την Οθωμανική αιφνιδιαστική επίθεση στις Ρωσικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας στις 29 Οκτωβρίου 1914. Μετά την επίθεση αυτή η Ρωσία και οι σύμμαχοί της, η Γαλλία και η Βρετανία, κήρυξαν τον πόλεμο στους Οθωμανούς. Υπήρξαν αρκετές σημαντικές οθωμανικές νίκες στα πρώτα χρόνια του πολέμου, όπως η Μάχη της Καλλίπολης και η Πολιορκία του Κουτ. thumb|Η [[Γενοκτονία των Αρμενίων ήταν η συστηματική εξόντωση από την Οθωμανική κυβέρνηση των Αρμενίων υπηκόων της. Υπολογίζεται ότι 1,5 εκατομμύρια άνθρωποι σκοτώθηκαν.]] Το 1915 η Οθωμανική κυβέρνηση ξεκίνησε την εξολόθρευση του Αρμενικού πληθυσμού της, με αποτέλεσμα τον θάνατο περίπου 1,5 εκατομμυρίου Αρμενίων κατά τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Η γενοκτονία διεξήχθη τόσο κατά όσο και μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και υλοποιήθηκε σε δύο φάσεις: την ολοκληρωτική εξόντωση του αρτιμελούς αρσενικού πληθυσμού με σφαγές και την υποβολή των στρατευσίμων σε καταναγκαστική εργασία, ακολουθούμενη από την εκτόπιση γυναικών, παιδιών, ηλικιωμένων και αναπήρων σε πορείες θανάτου στην Έρημο της Συρίας. Προωθούμενοι από στρατιωτική συνοδεία, οι εκτοπισμένοι στερούντο τροφής και νερού και υφίσταντο περιοδικά ληστείες, βιασμούς και συστηματική σφαγή. . Μαζικές σφαγές πραγματοποιήθηκαν επίσης κατά της Ελληνικής και της Ασσυριακής μειονότητας της Αυτοκρατορίας στο πλαίσιο της ίδιας εκστρατείας εθνοκάθαρσης. .
Η Αραβική Εξέγερση άρχισε το 1916 και έγειρε την πλάστιγγα σε βάρος των Οθωμανών στο μέτωπο της Μέσης Ανατολής, όπου φαινόταν να έχουν το πάνω χέρι κατά τα πρώτα δύο χρόνια του πολέμου. Η Ανακωχή του Μούδρου υπογράφηκε στις 30 Οκτωβρίου 1918, θέτοντας το θέμα του διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που έγινε με τη Συνθήκη των Σεβρών. Αυτή η συνθήκη, όπως σχεδιάστηκε στη διάσκεψη του Λονδίνου, επέτρεψε στο σουλτάνο να διατηρήσει τη θέση και τον τίτλο του. Η κατοχή της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης οδήγησε στην ίδρυση του Τουρκικού εθνικού κινήματος, που κέρδισε τον Τουρκικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1919-23) υπό την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ (που αργότερα έλαβε το προσωνύμιο «Ατατούρκ»). Το σουλτανάτο καταργήθηκε την 1η Νοεμβρίου 1922 και ο τελευταίος σουλτάνος Μωάμεθ ΣΤ΄​​ (βασιλ. 1918-22) εγκατέλειψε τη χώρα στις 17 Νοεμβρίου 1922. Το χαλιφάτο καταργήθηκε στις 3 Μαρτίου 1924.
Το ιστορικό ζήτημα της προέλευσης και της φύσης του Οθωμανικού κράτους
Ο Βρετανός ιστορικός Nόρμαν Στόουν διαπίστωσε πολλές συνέχειες μεταξύ της Ανατολικής Ρωμαϊκής (Βυζαντινής) και της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπως ο φόρος του ζευγαρίου του Βυζαντίου που έγινε ο Οθωμανικός φόρος Ρεσμ-ι σιφτ, το σύστημα γαιοκτησίας της πρόνοιας που συνέδεε την έκταση της γης που κατείχε κάποιος με την ικανότητα του να διατηρεί ιππικό, που έγινε το οθωμανικό σύστημα των τιμαρίων και η οθωμανική μονάδα μέτρησης της γης ντονούμ ήταν η ίδια με το βυζαντινό στρέμμα. Ο Στόουν επεσήμανε επίσης ότι παρά το γεγονός ότι το Σουνιτικό Ισλάμ ήταν η κρατική θρησκεία, η Ορθόδοξη Εκκλησία υποστηριζόταν και ελεγχόταν από το οθωμανικό κράτος και σε αντάλλαγμα για την αποδοχή αυτού του ελέγχου έγινε ο μεγαλύτερος γαιοκτήμονας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Παρά τις ομοιότητες ο Στόουν υποστήριξε ότι μια καίρια διαφορά ήταν ότι οι παραχωρήσεις γης υπό το σύστημα των τιμαρίων δεν ήταν αρχικά κληρονομικές. Ακόμη και όταν αυτές έγιναν κληρονομικές η κατοχή γης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέμεινε άκρως επισφαλής και ο σουλτάνος ​​μπορούσε να τις ανακαλέσει όποτε το ήθελε. Ο Στόουν υποστήριξε ότι αυτή η επισφάλεια στην κατοχή της γης αποθάρρυνε έντονα τους τιμαριώτες από την επιδίωξη της μακροπρόθεσμης ανάπτυξης των γαιών τους και τους έκανε να υιοθετήσουν μια στρατηγική βραχυπρόθεσμης εκμετάλλευσης, που τελικά είχε αρνητικές επιπτώσεις στην οθωμανική οικονομία.
Διακυβέρνηση
thumb|260 px|right|Οθωμανική αυτοκρατορία 1481-1683 thumb|Πρεσβευτές στο [[Τοπ Καπί|Ανάκτορο Τοπ Καπί]] Πριν από τις μεταρρυθμίσεις του 19ου και του 20ού αιώνα η κρατική οργάνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν ένα σύστημα με δύο κύριες συνιστώσες: τη στρατιωτική διοίκηση και την πολιτική διοίκηση. Ο Σουλτάνος ​​ήταν η υψηλότερη θέση στο σύστημα. Το πολιτικό σύστημα βασιζόταν σε τοπικές διοικητικές μονάδες με βάση τα χαρακτηριστικά της περιοχής. Το κράτος είχε τον έλεγχο του κλήρου. Ορισμένες προϊσλαμικές τουρκικές παραδόσεις που είχαν επιβιώσει της υιοθέτησης διοικητικών και νομικών πρακτικών από το Ισλαμικό Ιράν παρέμεναν σημαντικές στους οθωμανικούς διοικητικούς κύκλους. Σύμφωνα με την οθωμανική αντίληψη η πρωταρχική ευθύνη του κράτους ήταν να υπερασπίζεται και να επεκτείνει τη χώρα των Μουσουλμάνων και να διασφαλίσει την ασφάλεια και την αρμονία εντός των συνόρων της στο γενικό πλαίσιο της ορθόδοξης ισλαμικής πρακτικής και της δυναστικής κυριαρχίας.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, ή, ως δυναστικός θεσμός, ο Οίκος του Οσμάν, ήταν πρωτοφανής και ανυπέρβλητη στον ισλαμικό κόσμο για το μέγεθος και τη διάρκειά της. Στην Ευρώπη μόνο ο Οίκος των Αψβούργων είχε μια παρομοίως αδιάσπαστη γραμμή ηγεμόνων (βασιλιάδων / αυτοκρατόρων) από την ίδια οικογένεια που κυβέρνησε τόσο πολύ και κατά την ίδια περίοδο μεταξύ του τέλους του 13ου και των αρχών του 20ου αιώνα. Η Οθωμανική δυναστεία ήταν Τουρκικής προέλευσης. Σε έντεκα περιπτώσεις ο σουλτάνος εκθρονίστηκε (αντικαταστάθηκε από έναν άλλο σουλτάνο της Οθωμανικής δυναστείας, που ήταν αδελφός, γιος ή ο ανιψιός του πρώην σουλτάνου) επειδή θεωρήθηκε από τους εχθρούς του ως απειλή για το κράτος. Υπήρξαν μόνο δύο απόπειρες στην Οθωμανική ιστορία να καταργηθεί η κυβερνώσα Οθωμανική δυναστεία, και οι δύο αποτυχημένες, γεγονός που υποδηλώνει ένα πολιτικό σύστημα που για μια μακρά περίοδο ήταν σε θέση να διαχειρίζεται τις επαναστάσεις της χωρίς περιττή αστάθεια. Έτσι ο τελευταίος Οθωμανός σουλτάνος Μωάμεθ ΣΤ΄ (1918-1922) ήταν άμεσος πατρογονικός απόγονος του πρώτου Οθωμανού σουλτάνου Οσμάν Α΄ (θ. 1323/4), γεγονός χωρίς αντίστοιχό του τόσο στην Ευρώπη (π.χ. η πατρογονική γραμμή του Οίκου των Αψβούργων εξέλιπε το 1740) όσο και στον Ισλαμικό κόσμο. Ο πρωταρχικός σκοπός του Αυτοκρατορικού Χαρεμιού ήταν να εξασφαλίσει τη γέννηση ανδρών κληρονόμων για τον Οθωμανικό θρόνο και να εξασφαλίσει τη συνέχιση της άμεσης πατρογονικής καταγωγής των Οθωμανών σουλτάνων. thumb|left|Μπαμπ-ι Αλί, η [[Υψηλή Πύλη]] Η υψηλότερη θέση στο Ισλάμ, το χαλιφάτο, διεκδικήθηκε από τους σουλτάνους, αρχής γενομένης με το Μουράτ Α΄, και καθιερώθηκε ως Οθωμανικό Χαλιφάτο. Ο Οθωμανός σουλτάνος, παντισάχ ή «βασιλιάς των βασιλιάδων», λειτουργούσε ως μοναδικός ηγεμόνας της Αυτοκρατορίας και θεωρείτο ως η ενσάρκωση της κυβέρνησής του, αν και δεν ασκούσε πάντα τον απόλυτο έλεγχο. Το Αυτοκρατορικό Χαρέμι ήταν μία από τις σημαντικότερες δυνάμεις της Οθωμανικής αυλής. Ήταν υπό τον έλεγχο της Βαλιδέ Σουλτάνας. Μερικές φορές η Βαλιδέ Σουλτάνα αναμειγνυόταν στην κρατική πολιτική. Κάποια περίοδο οι γυναίκες του Χαρεμιού έλεγχαν ουσιαστικά το κράτος κατά το λεγόμενο «Σουλτανάτο των Γυναικών». Οι νέοι σουλτάνοι επιλέγονταν, όχι πάντοτε, από τους γιους του προηγούμενου σουλτάνου. Το ισχυρό εκπαιδευτικό σύστημα της σχολής των ανακτόρων είχε ως στόχο την εξάλειψη των ακατάλληλων πιθανών κληρονόμων και την εδραίωση υποστήριξης μεταξύ της κυβερνητικής ελίτ για το διάδοχο. Κατ 'αρχάς ο Μεντρεσές είχε σχεδιαστεί για τους Μουσουλμάνους και τους μορφωμένους λόγιους και κρατικούς αξιωματούχους σύμφωνα με την ισλαμική παράδοση. Ο Μεντρεσές χρηματοδοτείτο από τα βακούφια, επιτρέποντας στα παιδιά των φτωχών οικογενειών να μετακινούνται σε υψηλότερο κοινωνικό επίπεδο και εισόδημα Το δεύτερο τμήμα της σχολής ήταν μια δωρεάν οικοτροφική σχολή για τους Χριστιανούς, το Εντερούν, που δεχόταν 3.000 μαθητές ετησίως αγόρια Χριστιανών ηλικίας οκτώ έως είκοσι ετών από μία στις σαράντα οικογένειες μεταξύ των κοινοτήτων των εγκατεστημένων στη Ρούμελη (Βαλκάνια), σε μια διαδικασία γνωστή ως παιδομάζωμα.
Αν και ο σουλτάνος ήταν ο ανώτατος μονάρχης, η πολιτική και εκτελεστική εξουσία του είχε μεταβιβασθεί. Η κρατική πολιτική είχε έναν αριθμό συμβούλων και υπουργών που συγκεντρώνονταν γύρω από ένα συμβούλιο γνωστό ως Διβάνι. Το Διβάνι, τα χρόνια που το Οθωμανικό κράτος ήταν ακόμα Μπεηλίκι, απαρτιζόταν από τους πρεσβύτερους της φυλής. Η σύνθεσή του τροποποιήθηκε αργότερα για να συμπεριλάβει στρατιωτικούς και τοπικούς ηγέτες (όπως θρησκευτικούς και πολιτικούς συμβούλους). Αργότερα, ξεκινώντας το 1320, ένας Μεγάλος Βεζίρης διορίστηκε για να αναλάβει ορισμένες από τις ευθύνες του σουλτάνου. Ο Μεγάλος Βεζίρης είχε σημαντική ανεξαρτησία από το σουλτάνο με σχεδόν απεριόριστες εξουσίες διορισμού, απόλυσης και εποπτείας. Από τα τέλη του 16ου αιώνα οι σουλτάνοι αποσύρθηκαν από την πολιτική και ο Μεγάλος Βεζίρης έγινε de facto κεφαλή του κράτους. thumb|Γιουσούφ Ζία Πασάς, Οθωμανός πρέσβης στις [[Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής|Ηνωμένες Πολιτείες, Ουάσινγκτον, 1913]] Σε όλη την οθωμανική ιστορία υπήρξαν πολλές περιπτώσεις στις οποίες οι τοπικοί κυβερνήτες ενήργησαν ανεξάρτητα και μάλιστα σε αντίθεση με τον ηγεμόνα. Μετά την Επανάσταση των Νεοτούρκων του 1908 το Οθωμανικό κράτος έγινε συνταγματική μοναρχία. Ο σουλτάνος δεν είχε πλέον εκτελεστικές εξουσίες. Δημιουργήθηκε ένα κοινοβούλιο με αντιπροσώπους που εκλέγονταν από τις επαρχίες. Οι αντιπρόσωποι αυτοί σχημάτισαν την Αυτοκρατορική Κυβέρνηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Τα Τουρά ήταν καλλιτεχνικές μονογραφές ή υπογραφές των Οθωμανών Σουλτάνων, εκ των οποίων υπάρχουν 35. Σκαλισμένα στη σφραγίδα του Σουλτάνου, έφεραν τα ονόματα του ίδιου και του πατέρα του. Η δήλωση και παράκληση, «πάντα νικηφόρος», υπήρχε επίσης στα περισσότερα. Το αρχαιότερο ανήκε στον Ορχάν. Τα περίτεχνα τυποπιημένα Τουρά δημιούργηαν κλάδο της Οθωμανοτουρκικής καλλιγραφίας.
Νόμοι
Το οθωμανικό νομικό σύστημα αποδεχόταν το θρησκευτικό νόμο για τους υπηκόους του. Ταυτόχρονα ο Κανών (Κανούν στα τουρκικά), ένα κοσμικό νομικό σύστημα, συνυπήρχε με το θρησκευτικό δίκαιο της Σαρία. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν πάντα οργανωμένη γύρω από ένα σύστημα τοπικής νομολογίας. Η νομική διοίκηση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία εντασσόταν σε ένα γενικότερο συνδυασμό εξισορρόπησης της κεντρικής και της τοπικής εξουσίας. Η οθωμανική εξουσία επικεντρωνόταν κυρίως στη διαχείριση των δικαιωμάτων επί της γης, γεγονός που επέτρεπε στις τοπικές αρχές να ικανοποιούν τις ανάγκες των κατά τόπους μιλλέτ. Η δικαιοδοτική πολυπλοκότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είχε ως στόχο να επιτρέψει την ενσωμάτωση πολιτισμικά και θρησκευτικά διαφορετικών ομάδων. Το οθωμανικό σύστημα διέθετε τρία δικαστικά συστήματα: ένα για τους Μουσουλμάνους, ένα για τους μη Μουσουλμάνους, που περιλάμβανε διορισμένους Εβραίους και Χριστιανούς που διοικούσαν τις αντίστοιχες θρησκευτικές τους κοινότητες και το «εμπορικό». Το όλο σύστημα ρυθμιζόταν από τα πάνω μέσω του διοικητικού Κανούν, δηλ. των νόμων, ενός συστήματος βασισμένου στα Τουρκικα Γιάσα και Τόρε, που είχαν αναπτυχθεί στην προϊσλαμική εποχή. thumb|left|Οθωμανική δίκη, 1877 Αυτές οι κατηγορίες δικαστηρίων δεν ήταν εξ ολοκλήρου αποκλειστικές: για παράδειγμα, τα Ισλαμικά δικαστήρια, που ήταν τα βασικά δικαστήρια της Αυτοκρατορίας, μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν για τη διευθέτηση μιας εμπορικής διαφοράς ή διενέξεων μεταξύ διαδίκων διαφορετικών θρησκειών και οι Εβραίοι και οι Χριστιανοί συχνά προσέφευγαν σε αυτά για να επιτύχουν μια πιο ισχυρή απόφαση για ένα θέμα. Το οθωμανικό κράτος έτεινε να μην παρεμβαίνει στα μη μουσουλμανικά συστήματα θρησκευτικών νόμων, παρά το γεγονός ότι τυπικά είχε τον τρόπο να το κάνει μέσω των τοπικών διοικητών. Το ισλαμικό σύστημα δικαίου της Σαρία είχε αναπτυχθεί από ένα συνδυασμό του Κορανίου, του Χαντίθ, των λόγων του προφήτη Μωάμεθ, της ίμα, ή συναίνεσης των μελών της μουσουλμανικής κοινότητας, του κίγιας, ενός συστήματος αναλογικής συλλογιστικής από το παρελθόν και των τοπικών εθίμων. Και τα δύο συστήματα διδάσκονταν στις νομικές σχολές της Αυτοκρατορίας, που βρίσκονταν στην Κωνσταντινούπολη και στην Προύσα. thumb|Μια δυστυχισμένη γυναίκα παραπονιέται στον [[Καδής|Καδή για την ανικανότητα του συζύγου της, οθωμανική μικρογραφία.]] Το οθωμανικό ισλαμικό νομικό σύστημα δημιουργήθηκε διαφορετικά από τα παραδοσιακά ευρωπαϊκά δικαστήρια. Την προεδρία των ισλαμικών δικαστηρίων είχε ένας Καδής ή δικαστής. Οι καδήδες σε ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία επικεντρώνονταν λιγότερο στο νομικό προηγούμενο και περισσότερο σε τοπικά έθιμα και παραδόσεις στις περιοχές που διοικούσαν. Ωστόσο το οθωμανικό δικαστικό σύστημα δεν διέθετε το θεσμό του εφετείου, κάνοντας πολλούς ενάγοντες να περιφέρουν τις διαφορές τους από το ένα δικαστήριο στο άλλο μέχρις ότου καταλήξουν σε μια απόφαση υπέρ τους.
Στα τέλη του 19ου αιώνα το οθωμανικό νομικό σύστημα υπέστη ουσιαστική μεταρρύθμιση. Αυτή η διαδικασία νομικού εκσυγχρονισμού ξεκίνησε με το Διάταγμα του Γκιουλχανέ του 1839. Αυτές οι μεταρρυθμίσεις περιελάμβαναν τη «δίκαιη και δημόσια δίκη όλων των κατηγορουμένων ανεξαρτήτως θρησκείας», τη δημιουργία ενός συστήματος «ξεχωριστών αρμοδιοτήτων, θρησκευτικών και πολιτικών» και τη νομιμοποίηση της μαρτυρίας των μη μουσουλμάνων. Επίσης θεσπίστηκαν συγκεκριμένοι κώδικες για τη γη (1858), αστικοί κώδικες (1869-1876) και κώδικας πολιτικής δικονομίας.
Αυτές οι μεταρρυθμίσεις βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό στα γαλλικά πρότυπα, όπως προκύπτει από την υιοθέτηση ενός τριμερούς δικαστικού συστήματος. Αναφερόμενο ως Νιζαμίγε, το σύστημα αυτό επεκτάθηκε στο τοπικό δικαστικό επίπεδο με την τελική έκδοση του Μετσελέ, ενός αστικού κώδικα που ρύθμιζε το γάμο, το διαζύγιο, τη διατροφή, τη διαθήκη και άλλα θέματα προσωπικής κατάστασης. Σε μια προσπάθεια αποσαφήνισης της κατανομής των δικαστικών αρμοδιοτήτων, ένα κυβερνητικό συμβούλιο απεφάνθη ότι τα θρησκευτικά θέματα έπρεπε να αντιμετωπίζονται από θρησκευτικά δικαστήρια και τα νομικά θέματα από τα δικαστήρια του Νιζαμίγε.
Στρατός
thumb|Οθωμανοί αξιωματικοί στην Κωνσταντινούπολη, 1897 thumb|left|Οθωμανοί [[Σπαχής|σπαχήδες στη μάχη, κρατώντας τη σημαία με την ημισέληνο πανό (του Γιόζεφ Μπραντ)]] thumb|left|Ο [[Σελίμ Γ΄ παρακολουθώντας την παρέλαση του νέου στρατού του, των στρατευμάτων Νιζάμ-ι Τσεντίντ (Νέα Τάξη), το 1793]] thumb|[[Οθωμανικές Μοίρες Αεροπορίας|Οθωμανοί πιλότοι στις αρχές του 1912]] thumb|Ο Αχμέτ Αλή Τσελικτέν είναι από τους πρώτους μαύρους στρατιωτικούς πιλότους στην ιστορία, δείχνοντας σαφώς τη στρατιωτική διαφοροποίηση στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. thumb|Ο [[Οθωμανικός Στρατός|Οθωμανικός Αυτοκρατορικός Στρατός το 1900]] thumb|left|Γερμανική ταχυδρομική κάρτα που απεικονίζει το [[Οθωμανικό Πολεμικό Ναυτικό|Οθωμανικό Ναυτικό στον Κεράτιο Κόλπο στην πρώτη φάση του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο επάνω αριστερό μέρος βρίσκεται ένα πορτραίτο του Σουλτάνου Μωάμεθ Ε΄.]] Η πρώτη στρατιωτική μονάδα του Οθωμανικού κράτους ήταν ένας στρατός που οργάνωσε ο Οσμάν Α΄ από τις φυλές που κατοικούσαν στους λόφους της δυτικής Μικράς Ασίας στα τέλη του 13ου αιώνα. Το στρατιωτικό σύστημα έγινε ένας πολύπλοκος οργανισμός με την ανάπτυξη της Αυτοκρατορίας. Ο Οθωμανικός στρατός ήταν ένα σύνθετο σύστημα στρατολογημένων και τιμαριωτών. Το κύριο σώμα του Οθωμανικού Στρατού περιλάμβανε τους Γενίτσαρους, τους Σπαχήδες, τους Ακιντζήδες (άτακτο ελαφρό ιππικό) και τους Μεχτεράν (στρατιωτική μπάντα). Ο Οθωμανικός στρατός ήταν κάποτε από τις πιο προηγμένες πολεμικές δυνάμεις στον κόσμο και ένας από τους πρώτους που χρησιμοποίησε τουφέκια και κανόνια. Οι Οθωμανοί Τούρκοι άρχισαν να χρησιμοποιούν φαλκονέτες, που ήταν κοντά αλλά φαρδειά κανόνια, κατά την Πολιορκία της Κωνσταντινούπολης. Το Οθωμανικό ιππικό βασιζόταν στη μεγάλη ταχύτητα και κινητικότητα και όχι στο βαρύ οπλισμό, χρησιμοποιώντας τόξα και μικρά σπαθιά πάνω σε γρήγορα τουρκομανικά και αραβικά άλογα (προγόνους του αλόγου ιπποδρομιών), και συχνά εφάρμοζε τακτικές παρόμοιες με αυτές της Μογγολικης Αυτοκρατορίας, όπως να προσποιείται ότι υποχωρεί ενώ περιέβαλε τις δυνάμεις του εχθρού μέσα σε σχηματισμό σε σχήμα ημισελήνου και στη συνέχεια να κάνει την πραγματική επίθεση. Ο Οθωμανικός στρατός συνέχισε να αποτελεί αποτελεσματική πολεμική δύναμη καθ 'όλο το δέκατου έβδομο και τις αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα, μένοντας πίσω από τους ευρωπαίους αντιπάλους της αυτοκρατορίας μόνο κατά τη μακρά περίοδο ειρήνης από το 1740 έως το 1768.
Ο εκσυγχρονισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 19ο αιώνα ξεκίνησε με το στρατό. Το 1826 ο Σουλτάνος ​​Μαχμούτ Β΄ κατάργησε το σώμα των Γενιτσάρων και ίδρυσε το νεότερο Οθωμανικό στρατό. Τον ονόμασε Νιζάμ-ι Τσεντίτ (Νέα Τάξη). Ο Οθωμανικός στρατός ήταν επίσης ο πρώτος θεσμός που προσέλαβε ξένους εμπειρογνώμονες και απέστειλε τους αξιωματικούς του για εκπαίδευση στις δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Έτσι το κίνημα των Νεότουρκων ξεκίνησε όταν αυτοί οι σχετικά νέοι και νεοεκπαιδευθέντες άντρες επέστρεψαν με την εκπαίδευσή τους.
Το Οθωμανικό Ναυτικό συνέβαλε σημαντικά στην επέκταση των εδαφών της Αυτοκρατορίας στην Ευρωπαϊκή ήπειρο. Ξεκίνησε την κατάκτηση της Βόρειας Αφρικής με την προσάρτηση της Αλγερίας και της Αιγύπτου στην Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1517. Ξεκινώντας με την απώλεια της Ελλάδας το 1821 και της Αλγερίας το 1830 η οθωμανική ναυτική ισχύς και ο έλεγχος των μακρινών υπερπόντιων περιοχών της Αυτοκρατορίας άρχισε να μειώνεται. Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Αζίζ (β. 1861-1876) επιχείρησε να επανιδρύσει ένα ισχυρό οθωμανικό ναυτικό, κατασκευάζοντας το μεγαλύτερο στόλο μετά από εκείνους της Βρετανίας και της Γαλλίας. Το ναυπηγείο του Μπάροου στην Αγγλία κατασκεύασε το 1886 το πρώτο υποβρύχιο για την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Η ίδρυση της Οθωμανικής στρατιωτικής αεροπορίας χρονολογείται μεταξύ Ιουνίου του 1909 και Ιουλίου του 1911. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία άρχισε να προετοιμάζει τους πρώτους πιλότους και αεροπλάνα της και με την ίδρυση της Σχολής Αεροπορίας (Ταγιαρέ Μεκτεμπί) στο Γεσίλκοϊ στις 3 Ιουλίου 1912, άρχισε να εκπαιδεύει τους δικούς της αξιωματικούς της αεροπορίας. Η ίδρυση της Σχολής Αεροπορίας επιτάχυνε την πρόοδο του προγράμματος πολεμικής αεροπορίας, αύξησε τον αριθμό των καταταγμένων σε αυτή και έδωσε στους νέους πιλότους ενεργό ρόλο στον Οθωμανικό Στρατό και το Ναυτικό. Το Μάιο του 1913 ξεκίνησε το πρώτο εξειδικευμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Αναγνώρισης από τη Σχολή της Αεροπορίας και δημιουργήθηκε το πρώτο ξεχωριστό τμήμα αναγνώρισης. Τον Ιούνιο του 1914 ιδρύθηκε μια νέα στρατιωτική ακαδημία, η Σχολή Ναυτικής Αεροπορίας (Μπαχριγέ Ταγιαρέ Μεκτεμπί). Με την έκρηξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου η διαδικασία εκσυγχρονισμού σταμάτησε απότομα. Οι Οθωμανικές μοίρες της Αεροπορίας πολέμησαν σε πολλά μέτωπα κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τη Γαλικία στα δυτικά μέχρι την Καυκασία στα ανατολικά και την Υεμένη στο νότο.
Διοικητικές διαιρέσεις
thumb|Τα [[Εγιαλέτια το 1795]] Η Οθωμανική Αυτοκρατορία υποδιαιρέθηκε αρχικά σε επαρχίες, υπό την έννοια των σταθερών εδαφικών ενοτήτων με κυβερνήτες που ορίζονταν από το σουλτάνο στα τέλη του 14ου αιώνα
Το Εγιαλέτι (επίσης Μπεηλερμπεηλίκι ή Πασαλίκι) ήταν η περιοχή που διοικείτο από ένα Μπεηλέρμπεη («άρχοντα των αρχόντων» ή κυβερνήτη) και υποδιαιρείτο περαιτέρω σε Σαντζάκια.
Το Παλάτι και η «Πόρτα»
Λόγω των σημαντικών διαφορών που έχει η δομή και η οργάνωση του Οθωμανικού κράτους από τα δυτικά κράτη της εποχής, από μελετητές κρίθηκε χρήσιμη ως μονάδα ανάλυσης το οθωμανικό «νοικοκυρό», και κυρίως αυτό του σουλτάνου και των υψηλών αξιωματούχων. Αυτό ήταν η βασική μονάδα οργάνωσης της Οθωμανικής κοινωνίας και περιείχε όλα τα στοιχεία που απαιτούνταν για τη διοίκηση της αυτοκρατορίας. Από εκεί προέρχονταν τα στελέχη, που τοποθετούνταν στις επαρχίες και στις διάφορες Υπηρεσίες του κράτους. Τα στελέχη, στις νέες τους θέσεις, αναπαρήγαγαν τη βασική μονάδα εξουσίας φτιάχνοντας τα δικά τους «παλάτια»/νοικοκυριά. Αυτά τα Οθωμανικά νοικοκυριά αποτελούντο από μερικές εκατοντάδες έως μερικές χιλιάδες άτομα, ανάλογα με την εποχή και με την ισχύ του άρχοντα. Τα άτομα του νοικοκυριού ήταν διάφορης προέλευσης και τάξης, όπως οι συγγενείς του άρχοντα, υπηρέτες και δούλοι, στρατιώτες, γεωργοί, σύζυγοι και υπηρέτριες των συζύγων (χαρέμι) κ.ά. Τα κτίρια ενός μεγάλου νοικοκυριού περιλάμβαναν ένα μεγάλο κτίριο για τον άρχοντα και το χαρέμι του, λουτρά, αίθουσα του καφέ, κελάρι, χώρους διαμονής για το προσωπικό, κήπο κτλ. Ο οθωμανικός όρος για το νοικοκυριό ήταν το bab («πόρτα») που περιλάμβανε τις έννοιες του δημόσιου και του ιδιωτικού, το επίσημου/κρατικού και το οικιακού. Το βασιλικό Παλάτι ονομαζόταν bab-i humayun («βασιλική πύλη») που κατά λέξη σήμαινε την κύρια πύλη του ανακτόρου. Σ' αυτό συγκεντρώνονταν όλες οι διοικητικές λειτουργίες του σουλτάνου. Από εκεί προέρχονταν και οι διάφορες άλλες «πόρτες» των υψηλών στελεχών του κράτους που επίσης ονομάζονταν «bab». Π.χ. υπήρχε η πόρτα των οικονομικών (bab-i defteri), του πολέμου (bab-i seraskeri) και της θρησκείας (bab-i mesihat). Από τον 18ο και 19ου αι. η πόρτα του μεγάλου βεζύρη επεκτάθηκε περιλαμβάνοντας άλλες κυβερνητικές μονάδες, όπως τα υπουργεία εσωτερικών και εξωτερικών.
Το Παλάτι μπορεί να διαχωριστεί σε έναν εσωτερικό και έναν εξωτερικό κύκλο ατόμων. Στο άμεσο περιβάλλον του σουλτάνου περιλαμβάνονταν άτομα που προέρχονταν από το μερίδιό του από αιχμαλώτους πολέμου, δώρα (ανθρώπους), αγορασμένους σκλάβους, γιούς των τοπικών αρχόντων που κρατούνταν ως όμηροι, και παιδιά χριστιανών που εξισλαμίζονταν. Το σχετικό ποσοστό των χριστιανών που στρατολογούνταν με το παιδομάζωμα ήταν ιδιαίτερα υψηλό κατά τους πρώτους αιώνες της αυτοκρατορίας. Από αυτούς οι επίλεκτοι έμεναν στο παλάτι και οι υπόλοιποι διαμοιράζονταν σε αγρότες και από εκεί κατατάσσονταν στους γενιτσάρους.
Τα άτομα του παλατιού εκπαιδεύονταν με κύριο στόχο την αναπαραγωγή της κοινωνικής ταυτότητας και την υπακοή στον σουλτάνο. Ευνούχοι επέβλεπαν και τηρούσαν το προσωπικό σε αυστηρή πειθαρχία. Όταν συμπληρωνόταν η εκπαίδευση, οι εκπαιδευμένοι τοποθετούνταν στις διάφορες διοικητικές θέσεις. Από τις γυναίκες του παλατιού (οι περισσότερες των οποίων έκαναν ελάσσονος σημασίας οικιακές δουλειές) ορίζονταν οι σύζυγοι των διαφόρων αξιωματούχων που τοποθετούνταν στις κρατικές θέσεις. Αυτοί προικίζονταν με εκατοντάδες σκλάβους και υπηρέτες. Έτσι, συμβολικά ο σουλτάνος συγκέντρωνε και το ανθρώπινο δυναμικό της αυτοκρατορίας στο παλάτι του. Μεγάλη σημασία για την ταυτότητα και την εξέλιξη του κάθε μέλους του παλατιού είχαν οι προσωπικές σχέσεις του με την ιεραρχία της εποπτείας («πατρονάρισμα») που ασκείτο μέσα στο παλάτι. Η δομή αυτή διαμορφωνόταν και διατηρούνταν και με την ανταλλαγή δώρων και σκλάβων. Ο κορυφαίος πάτρων ήταν ο σουλτάνος και το κύρος του εξαρτάτο από την προσωπική επιβολή που είχε στα πρόσωπα του παλατιού. Αυτό το σύστημα έδινε μεν στον σουλτάνο το πλεονέκτημα της απόλυτης εξουσίας, ταυτόχρονα όμως τον έκανε να εξαρτάται από ένα δίκτυο πληροφόρησης για τα συμβαίνοντα μέσα στο παλάτι. Έτσι, διάφορα άτομα και ομάδες αποκτούσαν υπερβολική εξουσία και παρενέβαιναν στο σύστημα διακυβέρνησης. Το μόνο αποτελεσματικό μέσο για να βγάλει ο σουλτάνος αυτά τα άτομα από το σύστημα της εξουσίας ήταν η εκτέλεση.
Σύμφωνα με το ανωτέρω σύστημα ανάλυσης, εμπλέκεται η σφαίρα του δημόσιου με του ιδιωτικού, της οικογένειας με την κυβέρνηση, του ηγέτη με του υπηκόου, με έναν τρόπο που δεν μπορούν να συλλάβουν έννοιες όπως «φεουδαρχικό» ή «πατρογονικό». Το οθωμανικό νοικοκυριό δεν είναι ούτε θεσμός, ούτε κρατικός οργανισμός, ούτε οικογενειακός οργανισμός. Είναι μια κατασκευή που αποτελείται από διάφορες κοινωνικές λειτουργίες και ομάδες και ενώνει τον σουλτάνο και τους αξιωματούχους με τις οικογένειές τους, τους σκλάβους, τους υπουργούς και τους χειρώνακτες. Αναπαράγει τον εαυτό του μέσω ενός συνδυασμού υλικού και πολιτισμικού κεφαλαίου. Μέσα σ' αυτό, κοινωνικοί δεσμοί, γνώση και ικανότητες είναι το ίδιο σημαντικές με τη γη, την εργασία και το κεφάλαιο. Η αναπαραγωγή του οθωμανικού νοικοκυριού σαν κύρια οργανική μονάδα, είναι υπεύθυνο τόσο για την επιτυχημένη αναπαραγωγή της αυτοκρατορίας όσο και για τη διάλυσή της.
Οι ίδιοι οι σουλτάνοι είχαν βυθιστεί στη νωθρότητα και τη διαφθορά. Έως την άνοδο στο θρόνο (1603) του Αχμέτ Α΄, για τη διαδοχή συναγωνίζονταν όλοι οι γιοι του σουλτάνου και ήταν πατριωτικό καθήκον του νικητή να σκοτώσει όλους τους ανταγωνιστές του, προκειμένου να αποκατασταθεί η τάξη. Παρόλο που η συγκεκριμένη πρακτική φαίνεται πιθανώς βάρβαρη, ήταν αποτελεσματική σε ό,τι αφορούσε τουλάχιστον τις εσωτερικές έριδες. Όταν σταμάτησε, δημιουργήθηκαν άλλα προβλήματα. Ο μεγαλύτερος γιος αναγνωριζόταν ως διάδοχος, αλλά για να μην υπάρξει οποιαδήποτε απειλή στο πρόσωπο του σουλτάνου ο αυτοκρατορικός πρίγκιπας απαρνείτο την παραμικρή ανάμειξη στα δημόσια πράγματα και στην πραγματικότητα κρατείτο φυλακισμένος στα πολυτελή του δώματα. Όταν τελικά ο πρίγκιπας ανερχόταν στον θρόνο ήταν συχνά αλκοολικός ή σχιζοφρενής.
Η ανεκτικότητα
Σε μέρος της βιβλιογραφίας διατυπώνεται η άποψη ότι η οθωμανική διοίκηση είχε γενικά ανεκτική στάση προς τους μη μουσουλμανικούς λαούς, πρακτική όμως που δεν εμπόδισε τις κοινωνικές διακρίσεις και τις πρακτικές του εξανδραποδισμού. Στην Κωνσταντινούπολη οι Έλληνες Φαναριώτες κατά κύριο λόγο και οι Αρμένιοι κατόπιν είχαν μεγάλα προνόμια και ασκούσαν μεγάλη επιρροή σε θέματα πολιτικής και εμπορίου ενώ στον ελλαδικό χώρο προεστοί που κατείχαν μεγάλες εκτάσεις γης και προνόμια, οι λεγόμενοι Κεφαλάδες. Ορισμένοι συγγραφείς των αρχών του 21ου αιώνα θεωρούν ότι ο μύθος της ανεκτικής οθωμανικής διοίκησης κατασκευάστηκε αρχικά τον 19ο αιώνα από τη Βρετανία για πολιτικούς λόγους, και κυρίως για να μη διαταραχθεί η ισορροπία δυνάμεων στην Ευρώπη προς όφελος της Ρωσίας. Στον 20ό και τον 21ο αιώνα ακόμα και χριστιανοί διανοούμενοι στήριξαν αυτόν τον μύθο (επεκτείνοντάς τον γενικότερα στο ισλαμικό σύστημα) για θρησκευτικούς λόγους. Δηλαδή, θεώρησαν ότι «χριστιανισμός και ισλάμ είτε θα σταθούν είτε θα πέσουν μαζί».
Κατά την οθωμανολόγο ιστορικό Karen Barkey, η ανοχή σε σχέση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία αναφέρεται στη μη δίωξη των ανθρώπων και όχι στην αποδοχή τους στην κοινωνία ως πλήρη και καλοδεχούμενα μέλη. Οι Οθωμανοί ανέχονταν τους μη-μουσουλμάνους, τους μη-σουνίτες-μουσουλμάνους και τους μη-Τούρκους στο βαθμό που αυτοί δεν έρχονταν σε αντίθεση με τη σουνιτική-ισλαμική-τουρκική τάξη πραγμάτων. Αν κάποιες μειονότητες παραβίαζαν αυτή την κατάσταση, η αναγνώρισή τους εύκολα μετατρεπόταν σε καταστολή και διώξεις.
Οικονομία
Η Οθωμανική κυβέρνηση ακολούθησε σκόπιμα μια πολιτική για την ανάπτυξη της Προύσας, της Αδριανούπολης και Κωνσταντινούπολης, των διαδοχικών οθωμανικών πρωτευουσών, σε μεγάλα εμπορικά και βιομηχανικά κέντρα, θεωρώντας ότι οι έμποροι και οι τεχνίτες ήταν απαραίτητοι για τη δημιουργία μιας νέας μητρόπολης Για το σκοπό αυτό ο Μωάμεθ Β΄ και ο διάδοχός του Βαγιαζήτ Β΄ ενθάρρυναν και καλωσόρισαν τη μετανάστευση από διάφορα μέρη της Ευρώπης των Εβραίων, που εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και σε άλλες πόλεις-λιμάνια, όπως η Θεσσαλονίκη. Σε πολλά μέρη της Ευρώπης οι Εβραίοι υφίσταντο διωγμούς από τους Χριστιανούς συντοπίτες τους, όπως στην Ισπανία μετά την ολοκλήρωση της Ανακατάκτησης. Η ανοχή που επέδειξαν οι Τούρκοι έγινε ευπρόσδεκτη από τους μετανάστες. thumb|left|Ευρωπαϊκό χάλκινο μετάλλιο από την εποχή του [[Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής|Σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ του Πορθητή, 1481]] Η οθωμανική οικονομική σκέψη ήταν στενά συνδεδεμένη με τις βασικές έννοιες του κράτους και της κοινωνίας στη Μέση Ανατολή, όπου ο απώτερος στόχος ενός κράτους ήταν η εδραίωση και η επέκταση της εξουσίας του κυβερνήτη και ο τρόπος για να επιτευχθεί αυτό ήταν να αποκτήσει πλούσιους πόρους εισοδήματος, καθιστώντας τις παραγωγικές κατηγορίες ευημερούσες. Ο απώτερος στόχος ήταν να αυξάνονται τα έσοδα του κράτους χωρίς να καταστραφεί η ευημερία των υπηκόων, για να αποφευχθεί η εμφάνιση κοινωνικών αναταραχών και να διατηρηθεί ανέπαφη η παραδοσιακή οργάνωση της κοινωνίας. Η Οθωμανική οικονομία επεκτάθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά την Πρώιμη Νεότερη Περίοδο, με ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά ανάπτυξης κατά το πρώτο μισό του δέκατου όγδοου αιώνα. Το ετήσιο εισόδημα της αυτοκρατορίας σε σταθερές τιμές τετραπλασιάστηκε μεταξύ 1523 και 1748.
Η οργάνωση του θησαυροφυλακείου και των δημόσιων αρχείων αναπτύχθηκαν από την Οθωμανική Αυτοκρατορία περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη Ισλαμική κυβέρνηση και μέχρι το 17ο αιώνα ήταν η καλύτερη σχετικά μεταξύ όλων των κυβερνήσεων της εποχής. Αυτή η οργάνωση ανέπτυξε μια γραφειοκρατία γραφέων (γνωστή ως «άνθρωποι της πένας») ως ξεχωριστή ομάδα, εν μέρει άρτια καταρτισμένους ουλεμάδες, που εξελίχθηκε σε επαγγελματικό σώμα. Η αποτελεσματικότητα αυτού του επαγγελματικού οικονομικού οργανισμού βρίσκεται πίσω από την επιτυχία πολλών μεγάλων Οθωμανών πολιτικών. thumb|Η [[Οθωμανική Τράπεζα ιδρύθηκε το 1856 στην Κωνσταντινούπολη. Τον Αύγουστο του 1896 η τράπεζα καταλήφθηκε από μέλη της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας.]] Σύγχρονες οθωμανικές μελέτες δείχνουν ότι η αλλαγή στις σχέσεις μεταξύ των Οθωμανών Τούρκων και της Κεντρικής Ευρώπης προκλήθηκε από το άνοιγμα των νέων θαλάσσιων δρόμων. Μπορούμε να δούμε τη μείωση της σημασίας των χερσαίων δρόμων προς την Ανατολή, καθώς η Δυτική Ευρώπη άνοιξε τις ωκεάνιες διαδρομές που παρέκαμπταν τη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο ως παράλληλη με την παρακμή της ίδιας της οθωμανικής Αυτοκρατορίας Η Αγγλοοθωμανική Συνθήκη του 1838, γνωστή και ως Συνθήκη του Μπαλτά Λιμάν, που άνοιξε τις οθωμανικές αγορές απευθείας στους Άγγλους και Γάλλους ανταγωνιστές, μπορεί να θεωρηθεί ως ένας από τους σταθμούς αυτής της διαδικασίας.
Με την ανάπτυξη εμπορικών κέντρων και διαδρομών, την ενθάρρυνση των ανθρώπων να επεκτείνουν την έκταση της καλλιεργούμενης γης στη χώρα και το διεθνές εμπόριο στα εδάφη του, το κράτος διεκπεραίωνε βασικές οικονομικές λειτουργίες στην Αυτοκρατορία. Αλλά σε όλα αυτά κυριαρχούσαν τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα του κράτους. Μέσα στο κοινωνικό και πολιτικό σύστημα που ζούσαν οι Οθωμανικοί κυβερνήτες δεν είχαν μπορέσει να δουν τα πλεονεκτήματα της δυναμικής και των αρχών των καπιταλιστικών και μερκαντιλιστικών οικονομιών που αναπτύσσονταν στη Δυτική Ευρώπη.
Στις αρχές του 19ου αιώνα η Οθωμανική Αίγυπτος διέθετε μια προηγμένη οικονομία, με κατά κεφαλή εισόδημα συγκρίσιμο με εκείνο των κορυφαίων χωρών της Δυτικής Ευρώπης όπως η Γαλλία και υψηλότερο από εκείνο της Ιαπωνίας. Ο οικονομικός ιστορικός Ζαν Μπαρού έχει υπολογίσει ότι, σε δολάρια του 1960, η Αίγυπτος το 1800 είχε εισόδημα κατά κεφαλή ύψους 232 δολ. (1.025 δολ. του 1990). Συγκριτικά το εισόδημα κατά κεφαλή στη Γαλλία το 1800 ήταν 240 δολ. (1.060 δολ. του 1990), στην Ανατολική Ευρώπη 177 δολ. (782 δολ. του 1990) και στην Ιαπωνία 180 δολ. (795 δολ. του 1990).
"Υπάρχει ελεύθερο εμπόριο στην Τουρκία και τι έχει παραγάγει; Έχει καταστρέψει μερικές από τις καλύτερες βιομηχανίες του κόσμου. Μέχρι το 1812 υπήρχαν αυτές οι βιομηχανίες, αλλά έχουν καταστραφεί. Αυτές ήταν οι συνέπειες του ανταγωνισμού στην Τουρκία και τα αποτελέσματά της ήταν τόσο ολέθρια όσο οι επιπτώσεις της αντίθεσης αρχής στην Ισπανία.
Γαιοκτησία
Το αξίωμα γαιοκτησίας του Οθωμανικού κράτους ήταν ότι η γη ανήκει στο κράτος. Αυτό βασιζόταν στον ισλαμικό νόμο κατά τον οποίο η γη ανήκει στον Αλλάχ και επομένως στον εκπρόσωπό του επί της γης, που στη συγκεκριμένη περίπτωση εθεωρείτο ο σουλτάνος. Κατακτώντας μία χώρα οι σουλτάνοι αποκτούσαν και το δικαίωμα να διαθέσουν τη γη όπως ήθελαν. Μια σημαντική διάκριση υπήρχε μεταξύ των επαρχιών που παραδόθηκαν αμαχητί και εκείνων που κατακτήθηκαν με πόλεμο. Για τις πρώτες υπήρχε κάποια επιείκεια ενώ για τις δεύτερες γινόταν δήμευση των γαιών και εξανδραποδισμός των κατοίκων. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία η κατακτημένη γη εθεωρείτο η κύρια πηγή πλούτου του κράτους. Αυτό, διατηρώντας την ψιλή κυριότητα, ανέθετε την εκμετάλλευση της γης σε υπηκόους με τον όρο αυτοί να παρέχουν στο κράτος φόρους ή άλλες υπηρεσίες. Ενώ τυπικά αυτό το νομικό καθεστώς ίσχυε μέχρι τον 19ο αιώνα, στην πράξη και σταδιακά δημιουργήθηκαν τέτοιες συνθήκες ώστε μεγάλο μέρος των γαιών έγιναν ιδιωτικές και μεταβιβάζονταν κληρονομικά. Κατά καιρούς το κράτος επιχείρησε να ανακτήσει την εξουσία του επί των γαιών αλλά αυτές οι προσπάθειες απέτυχαν μπροστά στην τάση για απόκτηση ατομικής ιδιοκτησίας. Οι μεταρρυθμίσεις «Τανζιμάτ» (1839) κινήθηκαν προς την κατεύθυνση της ατομικής ιδιοκτησίας της οποίας η κωδικοποίηση έγινε μόλις το 1852 με τη «νομοθεσία περί γαιών».
Άλλες γαίες δωρίζονταν από τους σουλτάνους σε τεμένη ή ευαγή ιδρύματα και αποτελούσαν τα βακούφια.
Από τον 17ο αιώνα εγκαταλείπεται ο τιμαριωτισμός, δηλ. η υποχρέωση του τιμαριούχου (σπαχή) να τηρεί και να εκγυμνάζει στρατό. Τον ρόλο αυτό αναλαμβάνει το κεντρικό κράτος καθώς η στρατιωτική τεχνολογία εξελισσόταν και υπήρχε ανάγκη για τακτικό, μισθοφορικό και επαγγελματικό στρατό, μείωση του ιππικού προς όφελος του πυροβολικού κτλ. Το κράτος παραγκωνίζει τη στρατογραφειοκρατία και εξασφαλίζει τη γαιοπρόσοδο μέσα από επιχειρηματίες που αναλάμβαναν να εκμεταλλεύονται με διάφορους τρόπους τις γαίες. Οι πρώτες ενέργειες για παραχώρηση της είσπραξης των φόρων σε ιδιώτες έγιναν από τα τελευταία χρόνια της ηγεμονίας του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς (1494-1566) και συνεχίστηκε μέχρι το «Τανζιμάτ». Το σύστημα που αντικατέστησε τον τιμαριωτισμό ονομαζόταν ιλτιζάμ (iltizam).
Με την κατάργηση του τιμαριωτισμού οι στρατιωτικοί απομακρύνθηκαν από την επιστασία της γεωργικής παραγωγής και την ανέλαβαν άλλα άτομα, με πολιτική εξουσία που και αυτοί δεν είχαν συνάφεια με την παραγωγή ούτε ενδιαφέρονταν για τη βελτίωσή της. Η απόκτηση του δικαιώματος είσπραξης φόρων γινόταν με μπεράτι, δηλ. διάταγμα, το οποίο επιτυγχανόταν είτε με δωροδοκία (rüşvet) είτε με πολιτικό μέσο είτε με συνδυασμό των δύο. Ταυτόχρονα διαμορφώνεται μια αλυσίδα από μεσάζοντες που νέμονται όχι μόνο την παραγωγή αλλά και την πολιτική εξουσία ασκώντας την σε βάρος των ρ(ε)αγιάδων. Από το ίδιο πλέγμα εξουσίας αναδύεται και η μεγάλη γαιοκτησία (όπως χωριά-τσιφλίκια).
Στην πράξη τα δικαιώματα είσπραξης φόρων από γαίες ή άλλες πηγές (μεταλλεία, αλυκές κλπ) μεταβιβάζονταν κληρονομικά, ώστε έμοιαζαν με την παροχή πλήρους ιδιοκτησίας από το κράτος προς τους διαχειριστές. Οι διαχειριστές των μεγάλων κτημάτων (μουτασαρρίφηδες) συνήθως ήταν άτομα με ισχυρές διασυνδέσεις με την «πόρτα του ντεφτερντάρη», δηλαδή του υπουργού Οικονομικών και διέμεναν στην Κωνσταντινούπολη. Επειδή οι ίδιοι δεν ενδιαφέρονταν για την είσπραξη των φόρων, συνήθως διαιρούσαν το κτήμα σε μικρότερα τα οποία ανέθεταν σε άλλους. Αυτοί οι δεύτεροι μπορεί να έκαναν το ίδιο, ώστε διαμορφωνόταν μια ιεραρχία από υπο-διαχειριστές. Για να γίνει αρχικά η ανάληψη της εργολαβίας έπρεπε να καταβληθεί στο κράτος κάποιο ποσό ως προκαταβολή ή εγγυοδοσία έναντι των προϋπολογισθέντων φορολογικών εσόδων. Επειδή όμως οι ενδιαφερόμενοι δεν είχαν πάντα το απαραίτητο ποσό, συνήθως δανείζονταν από αργυραμοιβούς αυξάνοντας το πραγματικό κόστος που έπρεπε να πληρώνουν οι ραγιάδες. Οι τελευταίοι είχαν να πληρώνουν τον κύριο φόρο προς το κράτος, τη δωροδοκία προς τους κρατούντες και τους τόκους των αργυραμοιβών (σαράφηδων), τις δαπάνες του παραχωρητηρίου/μπερατίου, το κέρδος μιας σειράς υπεργολάβων και τις δαπάνες των φοροεισπρακτόρων. Στο κύκλωμα της είσπραξης φόρων εισήλθαν άτομα διάφορης κοινωνικής προέλευσης. Οι μουσουλμάνοι λέγονταν αγιάν(ηδες) και συνήθως ήταν έμποροι ή ιερωμένοι. Οι χριστιανοί κοτζαμπάς(ηδες) προέρχονταν από εύπορες οικογένειες και ήταν οι εκπρόσωποι των ραγιάδων έναντι της διοίκησης και αντίστροφα.
Οι αρόσιμες γαίες διαιρούνταν σε τσιφλίκια, από τη λέξη τσίφτι που σήμαινε τη γη που οργώνει ένα ζευγάρι βόδια, δηλ. το ανάλογο του βυζαντινού ζευγαρίου. Η έκταση ενός τσιφλικίου διέφερε ανάλογα με τη φυσική κατάσταση του εδάφους. Στην κλασική περίοδο (15ος-16ος αι.) ένα τσιφλίκι ισοδυναμούσε με 60, 80 ή 150 «ντονούμ» (dönüm), όπου ένα ντονούμ ήταν 900-1.000 τ.μ. (1.000 τ.μ. = 1 στρέμμα). Ένας αγρότης μπορούσε να καλλιεργεί και υποδιαιρέσεις του τσιφλικιού ή να είναι ακτήμονας. Η συγκέντρωση των γαιών σε λίγους κορυφώθηκε τον 18ο αιώνα οπότε η λέξη τσιφλίκι κατέληξε να σημαίνει τη μεγάλη γαιοκτησία.
Υπήρχαν τρεις τύποι τσιφλικιών, εκ των οποίων στα Βαλκάνια επικρατούσε ο λεγόμενος μισακάρικος. Στην περίπτωση αυτή από την παραγωγή αφαιρούνταν πρώτα οι φόροι που έπρεπε να καταβληθούν στο κράτος και τους οποίους εισέπραττε ο υπεργολάβος. Το υπόλοιπο μοιραζόταν μεταξύ του τσιφλικά και του γεωργού σε ποσοστό που είχε συμφωνηθεί. Το σύστημα αυτό ήταν για τον γεωργό χειρότερο από το τιμαριωτικό και επιβάρυνε πολύ τους εργάτες γης. Στα Βαλκάνια, επειδή η μεγάλη γαιοκτησία ήταν τουρκική και οι ραγιάδες χριστιανοί, η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο προσλάμβανε εθνικό χαρακτήρα. Η προσομοίωση των χριστιανών κοτζαμπάσηδων προς τους Τούρκους οφείλεται κυρίως στο ότι οι πρώτοι φορολογούσαν τους ραγιάδες στο όνομα της διοίκησης.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η σχέση εξουσίας μεταξύ μουσουλμάνων/Τούρκων και μη μουσουλμάνων/Ελλήνων αντανακλούσε και στην κατανομή της γαιοκτησίας με βάση την εθνικότητα/θρήσκευμα. Πρακτικά η αναλογία γής Τούρκων προς Ελλήνων ήταν 18:1. Για παράδειγμα, στις παραμονές της Επανάστασης του 1821, στην Πελοπόννησο επί συνόλου 4,5 εκατομ. στρεμμάτων, τα 3 εκατομ. ανήκαν σε Τούρκους (με πληθυσμό περίπου 40.000 άτομα) και το υπόλοιπο σε Έλληνες με πληθυσμό 360.000 άτομα. Δηλαδή στους Έλληνες αντιστοιχούσαν 4,2 στρ. κατά κεφαλήν και στους Τούρκους περίπου 75. Η Αιγιαλεία ανήκε σε 30 Τούρκους ενώ 163 χωριά της Κορινθίας ανήκαν σε μία τουρκική οικογένεια. Ο Σακελλαρίου υπολογίζει ότι από την κτηνοτροφική παραγωγή παραγόταν καθαρό ατομικό εισόδημα στους μεν Έλληνες 154 γρόσια ετησίως, στους δε Τούρκους 303 γρόσια. Γενικά, μετά τους φόρους, στους Έλληνες αναλογούσε ατομικό εισόδημα 116 γρόσια ετησίως και στους Τούρκους 447 κατά μέσον όρο. Αλλά το πραγματικό εισόδημα των Ελλήνων μειωνόταν περαιτέρω από άλλες έμμεσες επιβαρύνσεις, όπως τα χρήματα που υποχρεούνταν να καταβάλουν για την Εκκλησία (την οποία το κράτος ή τοπικοί ηγέτες χρησιμοποιούσαν για άντληση εσόδων ) ενώ οι μουσουλμάνοι δεν κατέβαλαν τέτοια έξοδα. Ο οθωμανικός νόμος τυπικά δεν επέτρεπε τα κεφαλοχώρια (καριέ), ορεινά συνήθως χωριά από μικρούς ελεύθερους αγρότες, να γίνουν τσιφλίκια με ημιδουλοπάροικους καλλιεργητές. Όμως οι τοπικοί άρχοντες (πασάδες και μπέηδες) δεν εφάρμοζαν αυτό το νόμο, ειδικά μάλιστα αν αυτός ωφελούσε τους χριστιανούς. Η ελληνική γαιοκτησία, όπως και η Τουρκική, ήταν συγκεντρωμένη στα χέρια λίγων οικογενειών, οπότε το μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού πληθυσμού ήταν ακτήμονες. Ωστόσο, η ελληνική μεγάλη γαιοκτησία ήταν περιορισμένη σε σύγκριση με την αντίστοιχη τουρκική και οι Έλληνες μεγαλοκτηματίες αποτελούσαν θλιβερές μικρογραφίες των αντίστοιχων Τούρκων. Οι μεν Έλληνες γαιοκτήμονες, ακόμα και αν είχαν τις οικονομικές δυνατότητες, δεν μπορούσαν να επεκτείνουν τη γη τους πέρα από κάποιο όριο, ενώ οι Τούρκοι είχαν τη νομική δυνατότητα να γίνουν κύριοι όλων των γαιών.
Μεταξύ της τοπικής οσμανικής διοίκησης και Ελλήνων προυχόντων υπήρχε «συμμαχία», όπως παρατηρεί Τούρκος αξιωματούχος του 18ου αιώνα. Αυτό όμως δεν προϋπέθετε «ταξική αλληλεγγύη» (εισαγωγ. συγγραφέα) μεταξύ Τούρκων και Ελλήνων, καθώς μεταξύ αυτών ορθωνόταν η εθνική αντίθεση. Η αντίθεση αυτή οφειλόταν στο γαιοκτησιακό καθεστώς που στερούσε από τους μη μουσουλμάνους/Έλληνες τη δυνατότητα να αποκτήσουν υπερβάλλουσα ιδιοκτησία και ταυτόχρονα υψηλά αξιώματα. Κοινωνική και εθνική αντίθεση συνυπήρχαν μόνο στις σχέσεις των ακτημόνων Ελλήνων προς τους Τούρκους γαιοκτήμονες ενώ κατά τον Σακελλαρίου μεταξύ των πρώτων και των Ελλήνων γαιοκτημόνων υπήρχε μόνο ταξική αντίθεση. Ως παράδειγμα ο Σακελλαρίου χρησιμοποιεί τον κλέφτη που επαναστατεί και γίνεται «αποστάτης και πολέμιος της κρατούσης τάξεως». Ωστόσο, παρατηρείται ότι ενώ το φαινόμενο του κλέφτη απαντά και σε άλλες εθνότητες (και στους μουσουλμάνους), δεν φαίνεται να υπάρχει ταξική αλληλεγγύη μεταξύ μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων κλεφτών. Αυτό το φαινόμενο αναδεικνύει την πρόταξη της «εθνικής» (εισαγωγικά συγγραφέα) αντίθεσης υπό τη μορφή της διαφοράς θρησκεύματος και δευτερευόντως γλώσσας κτλ.
Δημογραφικά
Ωστόσο άρχισε να αυξάνεται φτάνοντας τα 25-32 εκατομμύρια το 1800, με περίπου 10 εκατομμύρια στις ευρωπαϊκές επαρχίες (πρωτίστως τα Βαλκάνια), 11 εκατομμύρια στις ασιατικές και περίπου 3 εκατομμύρια στις βορειοαφρικανικές επαρχίες. Η πυκνότητα πληθυσμού ήταν υψηλότερη στις ευρωπαϊκές επαρχίες, διπλάσια από εκείνη στη Μικρά Ασία, που με τη σειρά της ήταν τριπλάσια εκείνης στο Ιράκ και τη Συρία και πενταπλάσια εκείνης στην Αραβία thumb|Άποψη του [[Γαλατάς|Γαλατά (Καράκιοϊ) και της ομώνυμης Γέφυρας στον Κεράτιο Κόλπο, π. 1880–1893]] Προς το τέλος της αυτοκρατορίας το προσδόκιμο ζωής ήταν 49 χρόνια, σε σύγκριση με τα 25 στη Σερβία στις αρχές του 19ου αιώνα. Επιδημικές ασθένειες και λιμοί προκαλούσαν μεγάλες αναστατώσεις και δημογραφικές αλλαγές. Το 1785 περίπου το ένα έκτο του πληθυσμού της Αιγύπτου πέθανε από πανώλη και ο πληθυσμός του Χαλεπίου μειώθηκε κατά είκοσι τοις εκατό το 18ο αιώνα. Έξι λιμοί έπληξαν μόνο την Αίγυπτο μεταξύ 1687 και 1731 και ο τελευταίος λιμός που έπληξε τη Μικρά Ασία ήταν τέσσερις δεκαετίες αργότερα.
Η ανάπτυξη των πόλεων-λιμανιών επέφερε τη συσσώρευση πληθυσμού που προκάλεσε η εμφάνιση των ατμοπλοίων και των σιδηροδρόμων. Η αστικοποίηση αυξήθηκε από το 1700 ως το 1922, με την ανάπτυξη των πόλεων. Πόλεις-λιμάνια είδαν τον πληθυσμό τους να αυξάνεται, όπως η Θεσσαλονίκη στην Ελλάδα από 55.000 το 1800 σε 160.000 το 1912 και η Σμύρνη, από 150.000 το 1800 σε 300.000 το 1914. Ορισμένες περιοχές είχαν αντίθετα μείωση πληθυσμού - το Βελιγράδι είδε τον πληθυσμό του να μειώνεται από 25.000 σε 8.000, κυρίως λόγω πολιτικών συγκρούσεων.
Οι οικονομικές και πολιτικές μεταναστεύσεις συντάραξαν ολόκληρη την αυτοκρατορία. Για παράδειγμα η προσάρτηση από τη Ρωσία και την Αυστρία των Αψβούργων περιοχών της Κριμαίας και των Βαλκανίων αντίστοιχα προκάλεσε μεγάλες εισροές Μουσουλμάνων προσφύγων - 200.000 Τάταροι της Κριμαίας κατέφυγαν στη Δοβρουτσά. Μεταξύ 1783 και 1913 περίπου 5-7 εκατομμύρια πρόσφυγες πλημμύρισαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, εκ των οποίων τουλάχιστον 3,8 εκατομμύρια ήταν από τη Ρωσία. Κάποιες μεταναστεύσεις άφησαν ανεξίτηλα σημάδια όπως η πολιτική ένταση μεταξύ τμημάτων της αυτοκρατορίας (π.χ. Τουρκία και Βουλγαρία), ενώ παρατηρήθηκαν φυγοκεντρικές τάσεις σε άλλες περιοχές. Οι κατά τόπους οικονομίες επηρεάστηκαν επίσης από την απώλεια τεχνιτών, εμπόρων, βιοτεχνών και γεωργών. Από το 19ο αιώνα μεγάλο ποσοστό μουσουλμανικών πληθυσμών από τα Βαλκάνια μετανάστευσε στη σημερινή Τουρκία. Αυτοί οι άνθρωποι ονομάζονται Μουχατσίρ. Κατά την κατάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1922 το ήμισυ του αστικού πληθυσμού της Τουρκίας καταγόταν από μουσουλμάνους πρόσφυγες από τη Ρωσία.
Γλώσσα
thumb|Οθωμανικό ημερολόγιο του 1911 στα Οθωμανικά Τουρκικά, Αραβικά, Ελληνικά, Αρμενικά, Εβραϊκά, Γαλλικά και Βουλγαρικά Η Οθωμανική Τουρκική ήταν η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας. Ήταν μια Ογουζική Τουρκική γλώσσα, επηρεασμένη έντονα από την Περσική και την Αραβική γλώσσα. Οι Οθωμανοί είχαν σε χρήση γλώσσες: την Τουρκική, που τη μιλούσε η πλειοψηφία των κατοίκων της Μικράς Ασίας και των Μουσουλμάνων των Βαλκανίων, εκτός από την Αλβανία και τη Βοσνία, την Περσική, που τη μιλούσαν μόνο οι μορφωμένοι, την Αραβική, που τη μιλούσαν κυρίως στην Αραβία, το Ιράκ, το Κουβέιτ, το Λεβάντε και τμήματα του Κέρατος της Αφρικής και τη Βερβερική γλώσσα στη Βόρεια Αφρική. Κατά τους τελευταίους δύο αιώνες η χρήση ορισμένων περιορίστηκε και συγκεκριμένα η Περσική χρησιμοποιείτο κυρίως ως λογοτεχνική γλώσσα για τους μορφωμένους, ενώ η Αραβική χρησιμοποιείτο για Ισλαμικές προσευχές.
Η Τουρκική, στην οθωμανική της παραλλαγή, ήταν γλώσσα του στρατού και της διοίκησης από τις πρώτες μέρες των Οθωμανών. Το Οθωμανικό σύνταγμα του 1876 παγίωσε επισήμως το αυτοκρατορικό καθεστώς της Τουρκικής.
Λόγω του χαμηλού ποσοστού αλφαβητισμού μεταξύ των πολιτών (περίπου 2-3% μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα και μόλις περίπου 15% στα τέλη του 19ου αιώνα), οι απλοί άνθρωποι έπρεπε να προσλαμβάνουν γραφείς ως «ειδικούς αιτησιογράφους» (αρζουχαλτσίς) για να μπορούν να επικοινωνούν με την κυβέρνηση Οι εθνοτικές ομάδες συνέχισαν να μιλούν μέσα στις οικογένειές και τις γειτονιές τους (μαχαλάδες) με τις δικές τους γλώσσες (π.χ. Εβραϊκά, Έλληνικά, Αρμένικα κλπ.). Σε χωριά όπου ζούσαν μαζί δύο ή περισσότεροι πληθυσμοί, οι κάτοικοι συχνά μιλούσαν ο ένας τη γλώσσα του άλλου. Στις κοσμοπολίτικες πόλεις οι άνθρωποι μιλούσαν συνήθως τις μητρικές τους γλώσσες, ενώ πολλοί που δεν ήταν Τούρκοι μιλούσαν τα Τούρκικα ως δεύτερη γλώσσα.
Θρησκεία
thumb|Ο [[Αμπντούλ Μετζίτ Β΄ ήταν ο τελευταίος χαλίφης του Ισλάμ και μέλος της Οθωμανικής Δυναστείας.]] Στο οθωμανικό αυτοκρατορικό σύστημα, παρόλο που υπήρχε μια ηγεμονική ισχύς μουσουλμανικού ελέγχου πάνω στους μη μουσουλμανικούς πληθυσμούς, στην ισλαμική παράδοση είχε παραχωρηθεί κρατική αναγνώριση και προστασία στις μη μουσουλμανικές κοινότητες. Το επίσημα αποδεκτό δόγμα Ντιν (Μαντχάμπ) των Οθωμανών ήταν το Σουνιτικό (φικχ Χαναφί). .
Μέχρι το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα η αυτοκρατορία είχε χριστιανική πλειοψηφία, υπό την κυριαρχία μιας μουσουλμανικής μειονότητας. Στα τέλη του 19ου αιώνα ο μη μουσουλμανικός πληθυσμός της αυτοκρατορίας άρχισε να μειώνεται σημαντικά, όχι μόνο λόγω των εδαφικών απωλειών αλλά και λόγω μεταναστευτικών κινήσεων. Το ποσοστό των Μουσουλμάνων ανήλθε σε 60% τη δεκαετία του 1820, αυξανόμενο σταδιακά σε 69% τη δεκαετία του 1870 και στη συνέχεια σε 76% τη δεκαετία του 1890. Το 1914 μόνο το 19,1% του πληθυσμού της αυτοκρατορίας ήταν μη μουσουλμάνοι, αποτελούμενο κυρίως από Εβραίους και Χριστιανούς Έλληνες, Ασσύριους και Αρμένιους.