cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ιστορία της τέχνης
Βυζαντινή τέχνη
Στην αρχιτεκτονική, χρησιμοποιήθηκαν πέτρα και τούβλα, με εξωτερική επένδυση από πέτρινες πλάκες με ανάγλυφα και εσωτερικά ψηφιδωτά. Η χρήση της κιόνων ήταν μεγάλη, με τετράγωνα κιονόκρανα διακοσμημένα με ανάγλυφα σε δύο επίπεδα, ή σε σχήμα φωλιάς. Χρησιμοποιήθηκε η ημικυκλική αψίδα και ο θόλος με τρούλο σε εκκρεμές. Η πιο χρησιμοποιούμενη τυπολογία ήταν αυτή με κεντρικό σχέδιο - ίσως λόγω της σημασίας που δόθηκε στον τρούλο -, με αίθριο εισόδου, νάρθηκα, και κυρίως ναό με ιερό βήμα και την Αγία Τράπεζα κάτω από ένα θόλο. Οι πρώτες εκδηλώσεις, από την εποχή του Ιουστινιανού, είναι οι πιο μνημειώδεις: Μονή των Αγίων Σεργίου και Βάκχου, Εκκλησία Αγίας Ειρήνης και Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη. Στη δεύτερη χρυσή εποχή ξεχωρίζει ο Καθεδρικός Ναός Αγίας Σοφίας στο Κίεβο και η Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία. Και στην τρίτη αξίζει να αναφερθούν οι εκκλησιαστικές κατασκευές του Μυστρά, της Θεσσαλονίκης και του Αγίου Όρους.
Κατά την εποχή του Ιουστινιανού, οι εικαστικές τέχνες είχαν παλαιοχριστιανική επιρροή, ενώ παράλληλα συγκέντρωναν διάφορες προηγούμενες παραδόσεις, ιδιαίτερα την ελληνιστική και τη συριακή νεοαττική, αναδεικνύοντας τα ψηφιδωτά του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης και του Αγίου Βιταλίου στη Ραβέννα. Στη δεύτερη χρυσή εποχή, καθιερώθηκε η βυζαντινή αισθητική και εικονογραφία, ειδικά στην αγιογραφία, με έντονο συμβολικό φορτίο εικόνων, με στυλιζαρισμένες μορφές και ιεραρχικές προοπτικές (το μέγεθος της μορφής εξαρτιόταν από τη θρησκευτική της σημασία). Τα γλυπτά ήταν ανάγλυφα, σε πέτρα ή ελεφαντόδοντο, αναδεικνύοντας τις εικόνες του «αυτοκρατορικού αγιασμού» (ο Χριστός με τα χέρια στα κεφάλια των αυτοκρατόρων). Στην τρίτη χρυσή εποχή, η ζωγραφική αντικατέστησε τα ψηφιδωτά, ειδικά τις εικόνες ζωγραφικής, αναδεικνύοντας τις σχολές της Κύπρου, της Θεσσαλονίκης, της Κρήτης, της Βενετίας και της Μόσχας (όπου υπερείχε ο Αντρέι Ρουμπλιόφ).
Ισλαμική τέχνη
αριστερά|μικρογραφία|250x250εσ|Η Πύλη της Βαγδάτης του 11ου-12ου αιώνα, όπου ξεχωρίζει η λογχοειδής αψίδα ([[Ράκκα, Συρία).]] αριστερά|μικρογραφία|250x250εσ|Μασκούρα, ξύλινη αίθουσα προσευχής στο Μεγάλο Τζαμί της [[Καϊρουάν, Τυνησία.]] Μετά την Εγίρα (σ.σ. φυγή) του Μωάμεθ το 622, εμφανίστηκε μια νέα θρησκεία, ο ισλαμισμός, η οποία εξαπλώθηκε γρήγορα στην Εγγύς Ανατολή. Μέσω της Βόρειας Αφρικής έφτασε στην Ευρώπη με την κατάκτηση της Ιβηρικής χερσονήσου και της περιοχής των Βαλκανίων, μετά την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Με την πάροδο του χρόνου, η νέα θρησκεία συγκέντρωσε μια μεγάλη ποικιλία λαών και πολιτισμών, με την τέχνη της να αντικατοπτρίζει αυτήν την ανισότητα, έχοντας πολυάριθμες στιλιστικές εκδηλώσεις και παραλλαγές ανάλογα με την περιοχή όπου εμφανίστηκε. Οι περισσότερες εκδηλώσεις της ισλαμικής τέχνης είναι έργα αρχιτεκτονικής- τα οποία περιλαμβάνουν γλυπτική ή άλλη διακόσμηση. Όσον αφορά στη ζωγραφική και στη γλυπτική, η θρησκευτική απαγόρευση αναπαράστασης εικόνων οδήγησε στην διακοσμητική τους ανάπτυξη, σε αφηρημένα ή γεωμετρικά μοτίβα. Τα λίγα δείγματα εικαστικών έργων συνήθως εμφανίζονταν σε ιδιωτικά περιβάλλοντα όπως το παλάτι.
Η αρχιτεκτονική ξεχώρισε για τη χρήση της οξυκόρυφης αψίδας - η οποία στο Αλ-Άνταλους (μουσουλμανική Ισπανία) ήταν πεταλοειδής από κληρονομιά της βησιγοτθικής τέχνης-, μερικές φορές χρησιμοποιούταν σε επικαλύψεις και διασταυρώσεις, ενώ αργότερα αναδύεται η λογχοειδής αψίδα, γενικά με τρεις ή πέντε λόγχες. Ως προς τους θόλους, χρησιμοποιήθηκαν διάφοροι τύποι, όπως οι ημισφαιρικοί (τρούλοι) και τα σταυροθόλια. Μεγάλη σημασία δόθηκε στη διακόσμηση, από γύψο, αλάβαστρο, μάρμαρο, ψηφιδωτά ή ζωγραφική, η οποία είχε αφηρημένο χαρακτήρα, με επιγραφικά, φύσης ή δαντελένια μοτίβα. Η κύρια τυπολογία είναι το τζαμί, που αποτελείται συνήθως από ένα μεγάλο αίθριο (σαν), τον μιναρέ, και τον ιερό χώρο (χαράμ), όπου στο κάτω μέρος (κίμπλα) βρίσκεται μια ημικυκλική εσοχή που ονομάζεται μιχράμπ, ενώ μερικές φορές προηγείται μία αίθουσα προσευχής (μασκούρα). Τα κυριότερα δείγματα αυτού του τύπου περιλαμβάνουν το Μεγάλο Τζαμί των Ομεϋαδών στη Δαμασκό, το Θόλο του Βράχου και το Τέμενος Αλ-Άκσα στην Ιερουσαλήμ, το Ιερό Αλ-Ασκάρι στη Σαμάρα, το Τζαμί του Ιμπν Τουλούν στην Αίγυπτο, το Τζαμί του Σάχη στο Ισφαχάν, το Τζαμί Μπιμπί-Χανίμ στη Σαμαρκάνδη, και το Μπλε Τζαμί στην Κωνσταντινούπολη κ.λπ. Στο Αλ-Άντλους, η ισλαμική τέχνη είχε τη στιγμή της λαμπρότητάς της στο εμιράτο της Κόρδοβας: η αρχιτεκτονική της Κόρδοβας ήταν κληρονόμος των ισπανορωμαϊκών και των βησιγοτθικών μορφών, όπως αποδεικνύεται από τη χρήση της πεταλοειδούς αψίδας, η οποία πλαισιώνεται από την αλφίθ και στην οποία προστίθεται μια χαρακτηριστική εναλλαγή των βουσουάρ σε κόκκινο και άσπρο. Το κύριο μνημείο της τέχνης αυτής είναι το Τζαμί της Κόρδοβας, αποτελούμενο από έντεκα κλίτη κάθετα στην κίμπλα, με μια σειρά από υπερκείμενες αψίδες, ημικυκλικές στο πάνω μέρος και πεταλοειδείς στο κάτω μέρος, με την παραδοσιακή εναλλαγή λευκού-κόκκινου. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το Τζαμί Κρίστο δε λα Λουθ στο Τολέδο, και το Μεδίνα Αλ-Ζαχρά. Άλλα σημαντικά δείγματα της ισλαμικής τέχνης στη χερσόνησο ήταν αυτές που δημιουργήθηκαν στη Σεβίλλη κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας των Αλμοάδων, αναδεικνύοντας την Χιράλδα και την Τόρρε δελ Όρο.
Η αραβική λογοτεχνία ξεκίνησε με ένα έργο μεγάλης σημασίας, το Κοράνι, ένα ιερό βιβλίο του Ισλάμ που γράφτηκε από τον Μωάμεθ και καθορίστηκε στο τελικό του κείμενο από τον χαλίφη Οθμάν ιμπν Αφφάν το 650. Αποτελείται από 114 κεφάλαια (σούρα), σε στιχομυθίες, με δύο κύριες ομάδες κηρύγματος: αυτές που έγραψε ο Μωάμεθ στη Μέκκα, σύντομες και ποιητικές, με πιο ένθερμη θρησκευτικότητα, και αυτές που γράφτηκαν στη Μεδίνα, μακρύτερα και πιο συζητητικά, εκθέτοντας τις κύριες εντολές της νέας θρησκείας. Το Κοράνι αποτέλεσε τη γραμματική και στιλιστική βάση της αραβικής λογοτεχνίας, η οποία αναπτύχθηκε κυρίως στην ποίηση (Αμπού Νουβάς, Αλ-Μουτανάμπι, Ιμπν Κουζμάν), και στην πεζογραφία, είτε φιλοσοφική (Αλ-Κίντι, Αβικέννας, Ιμπν Μπαζιά, Ιμπν Τουφαΐλ, Αβερρόης), ιστορική (Ιμπν Χαλντούν), αφηγηματική (Ιμπν Αλ-Μπούκαφα, Αλ-Τζαχίζ), είτε φανταστική (Αλ-Χαμντανί, Αλ-Χαρίρι). Αξιοσημείωτη είναι η συλλογή ιστοριών με τίτλο Χίλιες και Μία Νύχτες, ένα ανώνυμο έργο που γράφτηκε μεταξύ του 9ου και του 15ου αιώνα σε διάφορα στυλ, και το οποίο αποτελεί μια εντυπωσιακή άσκηση εφευρετικότητας και φαντασίας.
Η αραβική μουσική έχει την προέλευσή της από αρχαίους ύμνους (χούντα) που εκτελούσαν οι Βεδουίνοι στα ταξίδια τους στα καραβάνια, με έξι μετρικά πόδια (ραζάζ) που προέρχονταν - σύμφωνα με το μύθο - από τα βήματα της καμήλας. Το τραγούδι είχε μια ιδιαίτερη χροιά, με δύο μέρη: ρεφρέν (τάρζι) και κουπλέ (ζαβάμπ). Η ιερή μουσική δεν αναπτύχθηκε τόσο πολύ όσο η χριστιανική μουσική: αρχικά, το κάλεσμα στην προσευχή (αντάν) τραγουδιόταν, το Κοράνι έχει ομοιοκαταληξία στην πεζογραφία της οποίας η συνάφεια προσφέρεται για διαμόρφωση. Η κοσμική μουσική απαγορευόταν από τους ορθόδοξους χαλίφηδες, αλλά αργότερα προωθούνταν από τους Ομεϋάδες, με την επικράτηση του σόλο τραγουδιού με λαούτο. Ο Ιμπν Μιζάχ ήταν ο πρώτος Άραβας θεωρητικός της μουσικής και θεωρείται ο πατέρας της αραβικής κλασικής μουσικής. Δημιούργησε ένα περίτεχνο μελωδικό σύστημα (ζαουάιντ), παρόμοιο με τη δυτική φιοριτούρα. Από τον 10ο αιώνα και μετά, η ενόργανη μουσική απέκτησε μεγαλύτερη σημασία —κυρίως μέσω της ναούμπα, ένα είδος φωνητικής σουίτας— και άρχισε η θεωρητική μελέτη της μουσικής (αλ-μουσίκι), αναδεικνύοντας διάφορους μελετητές όπως ο Αβικέννας, ο Αλ-Κίντι και ο Αλ-Φαράμπι. Μεταξύ των αραβικών οργάνων τα πιο γνωστά είναι το λαούτο, η λύρα, το φλάουτο, το όμποε, η φλογέρα, το τύμπανο, και το ντέφι.
Ρομανική τέχνη
Η ρομανική τέχνη αντιπροσωπεύει το πρώτο στυλ του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού με διεθνή απήχηση, και με πλήρως παγιωμένη ταυτότητα μετά τη μετάβαση από τη λατινική στις ρομανικές γλώσσες. Κατεξοχήν θρησκευτικού χαρακτήρα, σχεδόν όλη η ρομανική τέχνη αποσκοπούσε στην ανύψωση και στη διάδοση του Χριστιανισμού. Εμφανίστηκε στα μέσα του 11ου αιώνα, αναπτύχθηκε κυρίως κατά τον 12ο αιώνα, στο τέλος του οποίου άρχισε να συνυπάρχει με την πρώιμη γοτθική. Στη ρομανική τέχνη, τα διάφορα στυλ που παρήχθησαν από την προρομανική τέχνη βελτιώθηκαν, ενώ ταυτόχρονα υπήρξε και η ανατολίτικη επιρροή της βυζαντινής τέχνης.
Oι εφαρμοσμένες τέχνες είχαν μεγάλη σημασία, ιδίως ο χρυσός και οι πολύτιμες πέτρες (Καθεδρικός Ναός της Κολωνίας), το σμάλτο, που αναπτύχθηκε κυρίως από το εργαστήριο Λιμόζ, και τα κλωστοϋφαντουργικά έργα (Ταπετσαρία Μπαγιό, Ταπετσαρία της Δημιουργίας).
H λογοτεχνία συνεχίστηκε στις εκκλησίες, διατηρώντας τη λατινική παράδοση, αν και σιγά -σιγά εμφανίζονταν έργα στις ρομανικές γλώσσες και άρχισε η μη θρησκευτική λογοτεχνική παραγωγή, κυρίως με το είδος του τροβαδούρου. Οι βασικές καινοτομίες πραγματοποιήθηκαν στη Γαλλία, όπου οι καλλιτεχνικοί κύκλοι της αυλής κέρδιζαν έδαφος και εκτόπιζαν την εκκλησιαστική δύναμη: ξεχωρίζει το Άσμα του Ρολάνδου, από τα τέλη του 11ου αιώνα. Η ποίηση του τροβαδούρου αναπτύχθηκε ειδικά στην οξιτανική γλώσσα, ανυψώνοντας την ευγενή αγάπη (fin'amors), εκπροσωπούμενη από τους Γουλιέλμο Θ΄ της Ακουιτανίας, Γιαουφρέ Ρουδέλ, Μπερνάρ ντε Βενταντόρν, Μαρκαμπριού, Αρνό Ντανιέλ, Μπερτράν ντε Μπορν κ.λπ. Ένα άλλο είδος ήταν η γαλλική μυθιστορία (roman courtois), που εκπροσωπήθηκε κυρίως από τον Κρετιέν ντε Τρουά με τις αφηγήσεις του για τον Βασιλιά Αρθούρο.
Το μεσαιωνικό θέατρο ήταν θέατρο του δρόμου, παιχνιδιάρικο, εορταστικό, με τρεις κύριους τύπους: «λειτουργικό», με θρησκευτικά θέματα μέσα στην Εκκλησία, «θρησκευτικό», με τη μορφή μυστηρίων και παθών, και «βέβηλο», με μη θρησκευτικά θέματα. Επιδοτήθηκε από την Εκκλησία και, αργότερα, από συντεχνίες και αδελφότητες. Οι ηθοποιοί ήταν αρχικά ιερείς, αργότερα έγιναν επαγγελματίες ηθοποιοί. Τα έργα ήταν αρχικά στη λατινική γλώσσα και στη συνέχεια πέρασαν σε ρομανικές γλώσσες. Το πρώτο κείμενο που σώζεται είναι το Regularis Concordia, του Έθελγουολντ του Ουίντσεστερ, το οποίο εξηγεί την αναπαράσταση του έργου Quem quaeritis? (μτφ. Ποιον ψάχνετε;), διάλογος που εξήχθη από το Ευαγγέλιο μεταξύ αρκετών κληρικών και ενός αγγέλου. μικρογραφία|300x300εσ|Η [[παρτιτούρα του ύμνου στον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή (Ut queant laxis), σε μεσαιωνική και σύγχρονη σημειογραφία, από το οποίο πήραν τ' όνομά τους οι επτά μουσικές νότες - μια καινοτομία που έγινε από τον Γκουίντο ντ' Αρέτσο. Οι στίχοι του ποιήματος μεταφράζονται ως εξής: «Για να μπορέσουν οι υπηρέτες σου να τιμήσουν με δυνατές φωνές τις θαυμαστές σου πράξεις, εξάλειψε την αμαρτία από τα ακάθαρτα χείλη τους, Άγιε Ιωάννη».]] Κατά τη διάρκεια της ρομανικής περιόδου, η μουσική προέκυψε όπως ασκείται σήμερα, χάρη στη δημιουργία του μουσικού πενταγράμματος και τη μουσική σημειογραφία των νοτών που επεξεργάστηκε ο Γκουίντο ντ' Αρέτσο. Τα κύρια μουσικά έργα περιορίζονται στο γρηγοριανό μέλος, αν και η πολυφωνία και η μη θρησκευτική μουσική άρχισαν να αναπτύσσονται, γύρω από τους τροβαδούρους και τους αοιδούς. Οι αοιδοί ήταν μισοί ποιητές και μισοί ακροβάτες, που αναμειγνύανε την απαγγελία με τα ζογκλερικά, τη μουσική με τη σάτιρα, τα στιχουργικά με τα επικά έργα στις παραστάσεις τους. Οι τροβαδούροι ήταν ανώτερης κοινωνικής τάξης (ο ίδιος ο βασιλιάς Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος ήταν τροβαδούρος), οι οποίοι συνέθεταν και τραγουδούσαν τα δικά τους έργα. Μεταξύ των τροβαδούρων ξεχωρίζει το ροντώ (εναλλαγή ρεφρέν με κουπλέ), το βιρελέ (στο οποίο το ρεφρέν δεν διακόπτει την εξέλιξη των στίχων), και η μπαλάντα (εναλλασσόμενο ρεφρέν κάθε τρεις στίχους).
Ο μεσαιωνικός χορός είχε μικρή αξία, λόγω της περιθωριοποίησής του από την Εκκλησία, η οποία τον θεωρούσε ειδωλολατρική ιεροτελεστία. Σε εκκλησιαστικό επίπεδο, το μόνο ίχνος χορού που υπήρχε ήταν οι «χοροί του θανάτου» με σκοπό την ηθικοποίηση. Στις αριστοκρατικές αίθουσες υπήρχαν οι «χαμηλοί χοροί», που ονομάζονταν έτσι επειδή αυτοί που χόρευαν έσερναν τα πόδια τους, για τα οποία ωστόσο υπάρχουν λίγα στοιχεία. Οι δημοφιλείς χοροί, λαογραφικού τύπου, όπως τα πασσακάλια και η επίδειξη, είχαν μεγαλύτερη αξία, με γνωστούς τους «χορούς Μόρις», οι οποίοι ξεκίνησαν από την Αγγλία.
Γοτθική τέχνη
αριστερά|μικρογραφία|Κόλαση (1480), του [[Σάντρο Μποττιτσέλλι|Σάντρο Μποτιτσέλι, από τη Θεία Κωμωδία του Ντάντε Αλιγκέρι. Απεικονίζει τον όγδοο κύκλο της κόλασης (18η ωδή), όπου κολάζονται οι απατεώνες: αποπλανητές, κόλακες, σιμωνιακοί, μάγοι ή ψευδοπροφήτες, διεφθαρμένοι πολιτικοί, υποκριτές, κλέφτες, εσκεμμένα κακοί σύμβουλοι, αιρετικοί, και κιβδηλοποιοί.|300x300εσ]] αριστερά|μικρογραφία|[[Βιτρό και ρόδακας του Καθεδρικού Ναού της Σαρτρ, περ. 1230–1235 (Σαρτρ, Γαλλία).]]
Η γοτθική τέχνη αναπτύχθηκε μεταξύ του 12ου και του 16ου αιώνα, εποχή μεγάλης οικονομικής και πολιτιστικής ανάπτυξης. Το τέλος της φεουδαρχικής εποχής σήμαινε την ενοποίηση των συγκεντρωτικών κρατών, με μεγαλύτερη επικράτηση των πόλεων έναντι της υπαίθρου, την ίδια στιγμή που ένας αυξανόμενος τομέας της κοινωνίας είχε πρόσβαση στον πολιτισμό, ο οποίος έπαψε να αποτελεί αποκλειστική κληρονομιά της Εκκλησίας. Η άνοδος των πανεπιστημίων οδήγησε σε αύξηση των επιστημονικών, φιλοσοφικών και λογοτεχνικών σπουδών, θέτοντας τα θεμέλια του σύγχρονου πολιτισμού.
Η αρχιτεκτονική πέρασε από μια βαθιά μεταμόρφωση, με ελαφρύτερες, πιο δυναμικές μορφές, με καλύτερη δομική ανάλυση που επέτρεψε να γίνουν τα κτίρια πιο στιλιζαρισμένα, με περισσότερα ανοίγματα και, επομένως, με καλύτερο φωτισμό. Εμφανίστηκαν νέες τυπολογίες, όπως η γοτθική οξυκόρυφη ισόπλευρη αψίδα και τα σταυροθόλια, και η χρήση αντηρίδων και υποστηριγμάτων (επιστεγείς αντηρίδες) για τη στήριξη της δομής του κτιρίου, επιτρέποντας πιο ευρύχωρους εσωτερικούς χώρους διακοσμημένους με βιτρό και ρόδακες. Είναι η εποχή των μεγάλων καθεδρικών ναών, μεταξύ των οποίων αξίζει να αναφερθούν: Παναγία των Παρισίων στη Γαλλία, Καθεδρικός του Κάντερμπερι στην Αγγλία, Ντουόμο του Μιλάνου στην Ιταλία, Καθεδρικός Ναός του Στρασβούργου στη Γερμανία, Καθεδρικός Ναός Αγίου Στεφάνου στην Αυστρία, Καθεδρικός Ναός της Βαρκελώνης στην Ισπανία, και Μοναστήρι της Μπατάλια στην Πορτογαλία.
Η γλυπτική συνέχισε να πλαισιώνεται μέσα στα αρχιτεκτονικά έργα, αν και άρχισαν να αναπτύσσονται ανεξάρτητα γλυπτά, με πιο ρεαλιστικές μορφές, εμπνευσμένες από τη φύση. Οι καλλιτέχνες αναζητούσαν την ιδανική ομορφιά, σε απλές και διαφανείς μορφές, με κάποια μελαγχολία και αρχοντιά στα συναισθήματά τους, και με αφηγηματικές σκηνές. Στη Γαλλία ξεχωρίζει η Βασιλική Στοά και τα εξώφυλλα του Καθεδρικού Ναού της Σαρτρ. Στην Ιταλία ξεχωρίζει το εργαστήρι των Νικόλα και Τζοβάνι Πιζάνο στην Πίζα, ενώ στη Γερμανία το έργο των Φάιτ Στος και Τίλμαν Ρίμενσναϊντερ. Στην Ισπανία, η Στοά της Δόξας του Καθεδρικού του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα κ.ά.
Γραμμικός γοτθικός ή γαλλογοτθικός ρυθμός: αναπτύχθηκε από τον δέκατο τρίτο αιώνα έως τις αρχές του δέκατου τέταρτου. Χαρακτηρίζεται από γραμμικό σχέδιο, έντονο χρωματισμό, νατουραλισμό απλών γραμμών και ιδεαλισμό των θεμάτων που εκπροσωπούνται. Αυτός ο ρυθμός αναπτύχθηκε κυρίως σε βιτρό και μικρογραφίες.
Ιταλογοτθικός ρυθμός: εμφανίστηκε τον δέκατο τρίτο αιώνα στην Ιταλία, χαρακτηρίζεται από την προσέγγιση που έγινε στην αναπαράσταση του βάθους - που θα αποκρυσταλλωθεί στην Αναγέννηση με γραμμική προοπτική -, μέσω μελέτης της ανατομίας και ανάλυσης του φωτός για την επίτευξη της τονικής απόχρωσης. Δύο σχολές ξεχωρίζουν: της Φλωρεντίας (Τσιμαμπούε, Τζόττο, Ορκάνια) και της Σιένας (Ντούτσιο, Σιμόνε Μαρτίνι, Αμπρότζο Λορεντσέττι).
Διεθνής γοτθικός ρυθμός: αντιστοιχεί στο τέλος του δέκατου τέταρτου αιώνα και στο πρώτο μισό του δέκατου πέμπτου, όπου υπήρξε μια συγχώνευση των προηγούμενων ρυθμών. Χαρακτηρίζεται από το στιλιζάρισμα του σχήματος και την επικράτηση της καμπύλης γραμμής, της τεχνικής λεπτομέρειας και του συμβολικού νατουραλισμού της αφήγησης. Ξεχωρίζουν οι αδελφοί Λίμπουρχ, Στέφαν Λόχνερ, Κόνραντ Ζοστ, Μπερνάρδο Μαρτορέι, και Λουίς Μπορασά.
Φλαμανδογοτθικός ρυθμός: εμφανίστηκε στη Φλάνδρα στις αρχές του 15ου αιώνα, επικρατώντας σε ολόκληρη την Ευρώπη καθόλη τη διάρκεια του αιώνα - εκτός από την Ιταλία, όπου ήδη επικρατούσε η Αναγέννηση. Η κύρια συνεισφορά του είναι η τεχνική λαδιού, η οποία δίνει φωτεινότερα χρώματα και επιτρέπει τη διαβάθμισή τους σε διάφορες αποχρώσεις, ενώ επιτρέπει την ανάδειξη περισσότερων λεπτομερειών. Ξεχωρίζουν οι Γιαν και Χούμπερτ βαν Άικ, Ρομπέρ Καμπέν, Ρόχιερ φαν ντερ Βάιντεν, Χανς Μέμλινγκ, Γκέραρντ Ντάβιντ, Χούγκο φαν ντερ Χους και Ιερώνυμος Μπος. Στην υπόλοιπη Ευρώπη ξεχώρισαν οι Ζαν Φουκέ, Κόνραντ Βιτς, Μάρτιν Σόνγκαουερ, Χανς Χόλμπαϊν ο Πρεσβύτερος, Νούνο Γκονσάλβες, Λουίς Νταλμάου, Μπαρτολομέ Μπερμέχο, Φερνάντο Γκαγιέγο κ.ά.
Οι εφαρμοσμένες τέχνες είχαν επίσης μεγάλη σημασία κατά τη γοτθική περίοδο, ευνοημένες από τις νέες αστικές τάξεις εμπόρων και τεχνιτών. Αναδείχθηκαν η επιπλοποιία, οι ταπισερί, η χρυσοχοΐα (ειδικά με τα αρτοφόρια και τις λειψανοθήκες), το σμάλτο (ιδιαίτερα της Λιμόζ), τα κεραμικά, η υαλογραφία (ειδικά η βενετσιάνικη και η καταλανική), κλπ.
Η ύστερη μεσαιωνική λογοτεχνία κινήθηκε μεταξύ των έργων που γράφτηκαν στα λατινικά - γενικά θρησκευτικής φύσης - και εκείνων που γράφτηκαν στη ρομανική γλώσσα, τα οποία σταδιακά θα αποκτούσαν εξέχουσα θέση και δημοτικότητα. Το δημιουργικό κέντρο πέρασε από τη Γαλλία στην Ιταλία, όπου οι αυλές των μικρών κρατών της Ιταλικής Χερσονήσου ευνόησαν τις τέχνες και τα γράμματα, δημιουργώντας αυτό που ονομάζεται Αναγέννηση. Το είδος του τραγουδιού που ήταν το πιο δημοφιλές ήταν το canzone, γραμμένο σε επτασύλλαβο - από το οποίο θα προκύψει αργότερα το σονέτο, ενώ στη Φλωρεντία ήταν δημοφιλές το stilnovismo, ένα ποιητικό είδος με πιο υποκειμενικό πρόσημο, που εξυψώνει την αγάπη, αλλά μια αγάπη, πιο καθαρή, πιο συμβολική από αυτή του τροβαδούρου. Την εποχή αυτή ξεχωρίζουν ιδιαίτερα ο Πετράρχης, ο Βοκάκιος και ο Ντάντε Αλιγκέρι, συγγραφέας της Θείας Κωμωδίας (1304-1320), ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στην Αγγλία ξεχώρισε ο Τζόφρι Σώσερ με τις Ιστορίες του Κάντερμπερι (1386-1400), ενώ στη Γαλλία ο Φρανσουά Βιγιόν. Στην Ισπανία, τον δέκατο τρίτο αιώνα εμφανίστηκε η κληρική ποίηση (Γκονθάλο δε Μπερθέο), καθώς και η γαλικιανή ποίηση (Αλφόνσος Ι΄ της Καστίλης) και η καταλανική ποίηση (Ραμόν Λιουλ). Τον 14ο αιώνα ξεχώρισαν ο Ιωάννης Εμμανουήλ της Βιγιένα και ο Πέδρο Λόπεθ δε Αγιάλα, ενώ τον 15ο αιώνα ξεχώρισαν οι μορφές του Χόρχε Μανρίκε και του Μαρκήσιου της Σαντιγιάνα, καθώς και του Καταλανού ποιητή Αουζιάς Μαρκ.
Το θέατρο αναπτύχθηκε σε τρεις κύριους τύπους: «μυστήρια», σχετικά με τη ζωή του Ιησού Χριστού, με κείμενα μεγάλης λογοτεχνικής αξίας και στοιχεία αοιδών, «θαύματα», για τη ζωή των αγίων, με διαλόγους και χορευτικά μέρη, και «ηθικά», για συμβολικούς, αλληγορικούς χαρακτήρες με τυποποιημένες μορφές. Εκείνη την εποχή γεννήθηκε το θέατρο μη θρησκευτικού περιεχομένου, με τρεις πιθανές καταβολές σύμφωνα με τους ιστορικούς: μίμηση των λατινικών κειμένων του Τερέντιου και του Πλαύτου, υιοθέτηση της ευπροσάρμοστης τέχνης των αοιδών, και για να ξεφύγουν οι θρησκευτικοί συγγραφείς από την εκκλησιαστική ακαμψία.
Στη μουσική αναπτύχθηκε η πολυφωνία, αναδεικνύοντας για πρώτη φορά την κοσμική μουσική, ξεχωριστή από τη θρησκευτική μουσική που εκτελούταν μέχρι τότε (Το παιχνίδι του Ρομπίν και της Μαριόν, από τον Αντάμ ντε λα Αλ, 1285). Την εποχή αυτή προέκυψε η αντίστιξη, παράλληλες φωνές που συγχωνεύονται ή έρχονται σε αντίθεση μεταξύ τους, και αναπτύχθηκαν τεχνικές σύνθεσης, όπως και η μουσική σημειογραφία. Από την επανάληψη (ριτορνέλο), η μουσική πέρασε στη μίμηση τον 14ο αιώνα και στην παραλλαγή τον 16ο. Ο πρώτος γνωστός συνθέτης ήταν ο Λεονέν, οργανοπαίκτης στην Παναγία των Παρισίων στα μέσα του 13ου αιώνα. Τον 14ο αιώνα προέκυψε η Ars Nova, με τους Γκιγιώμ ντε Μασώ και Φραντσέσκο Λαντίνι, ενώ τον 15ο αιώνα ξεχωρίζουν οι Ζοσκέν ντε Πρε, Γκιγιώμ Ντυφαί, Ζιλ Μπινσουά, Γιοχάνες Όκεγχεμ, Γιάκομπ Όμπρεχτ, Τζον Νούνσταμπλ, και Μπαρτολομέ Ράμος δε Παρέχα. Τα κύρια είδη χορών ήταν: κάρολ, εσταμπί, μπραντλ, σαλταρέλο, και ταραντέλα.
Αμερική
μικρογραφία|300x300εσ|Πυραμίδα της Σελήνης, Πολιτισμός του [[Τεοτιουακάν, Μεξικό.]] μικρογραφία|250x250εσ|[[Ουσμάλ, Πολιτισμός των Μάγια, Γιουκατάν, Μεξικό.]] μικρογραφία|250x250εσ|[[Μάτσου Πίτσου, Πολιτισμός των Ίνκα, Περού.]] μικρογραφία|250x250εσ|Σελίδα 71 του Codex Borgianus, που απεικονίζει τον θεό του ήλιου, Τονατίου. Η προκολομβιανή τέχνη άνθισε με μεγάλη λαμπρότητα μέχρι την ανακάλυψη της Αμερικής από τον Χριστόφορο Κολόμβο το 1492. Οι εισβολείς κατέστρεψαν πολυάριθμα έργα προκολομβιανής τέχνης (μάσκες, εικονογραφημένοι κώδικες, κομμάτια από φτερά και, ιδιαίτερα, έργα χρυσού και αργύρου, που χυτεύθηκαν). Ακόμα κι έτσι, το προκολομβιανό αποτύπωμα παρέμεινε σε πολυάριθμες μεταγενέστερες καλλιτεχνικές παραγωγές.
Στο Μεξικό αναπτύχθηκαν αρκετοί πολιτισμοί: ο πρώτος ήταν αυτός του Τεοτιουακάν, μιας πόλης που χτίστηκε μεταξύ του 1ου και του 7ου αιώνα, με δικτυωτό σύστημα - με αστρολογική βάση - όπου υπήρχε μια μεγάλη λεωφόρος πλαισιωμένη από ναούς σε σχήμα κλιμακωτής πυραμίδας, διακοσμημένους με ανάγλυφα γλυπτά και τοιχογραφίες. Οι Μάγια κατέλαβαν τη χερσόνησο του Γιουκατάν και τη σημερινή Μπελίζ και Γουατεμάλα (2ος με 9ος αιώνας), αναπτύσσοντας μια τέχνη θρησκευτικού περιεχομένου, με ναούς σχεδιασμένους με αστρονομικές μετρήσεις, πυραμιδικής μορφής (Τικάλ, Ουσμάλ, Ναός του Κουκουλκάν στο Τσιτσέν Ιτζά). Η γλυπτική ήταν ανάγλυφη, συνήθως από μυθολογικά ζώα, φίδια, πουλιά και ανθρώπινες μορφές, συχνά με ιερογλυφικά. Οι Τολτέκοι (7ος-8ος αιώνας), στην πολιτεία Ιδάλγο, έχτισαν τον Ναό του Θεού του Αυγερινού στην Τούλα και άφησαν ένα από τα καλύτερα δείγματα της προκολομβιανής γλυπτικής, το Τσακ Μόολ. Ο πολιτισμός των Αζτέκων (13ος-15ος αιώνας) αναπτύχθηκε στο οροπέδιο του Μεξικού, ο οποίος συγκέντρωσε διάφορες προηγούμενες παραδόσεις σε μια συνθετική τέχνη αφιερωμένη στην έκφραση της δύναμης. Στην πρωτεύουσά τους, το Τενοτστιτλάν, έχτισαν μια μεγάλη πόλη με μεγάλα παλάτια και κήπους και πυραμιδικούς ναούς αφιερωμένους στην ανθρωποθυσία.
Η τέχνη των Ίνκας άνθισε στις Άνδεις, αναδύθηκε όπως των Αζτέκων τον 13ο αιώνα, που περιελάμβανε τον σημερινό Ισημερινό, το Περού, τη Βολιβία, τη Χιλή και μέρος της Αργεντινής. Οι Ίνκας είχαν μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη κουλτούρα, με προηγμένες μεταλλουργικές, κεραμικές και κλωστοϋφαντουργικές διαδικασίες. Όπως και οι Ρωμαίοι, ανέπτυξαν αξιόλογη αρχιτεκτονική, και πολεοδομία με καλοστρωμένους δρόμους, όπως το Καμίνο Ρεάλ ντε λας Μοντάνιας μήκους 6.000 χιλιομέτρων. Η πρωτεύουσά τους, το Κούσκο, ήταν οχυρωμένη με τοίχους από πολυγωνικούς λίθους. Αυτή η τεχνική χρησιμοποιήθηκε επίσης στο Μάτσου Πίτσου όπου τα κτίρια ήταν ορθογώνια ή κυκλικά, με τραπεζοειδείς πόρτες και παράθυρα. Εκτός από την αρχιτεκτονική, ξεχώρισαν η κεραμική και η κλωστοϋφαντουργική τέχνη, γενικά διακοσμημένες με γεωμετρικά μοτίβα. Στη Βολιβία, αναδείχθηκε η πόλη Τιαουανάκο.
Η προκολομβιανή λογοτεχνία ήταν κυρίως προφορική, οπότε έχουν διασωθεί λίγα δείγματα. Στο Μεξικό, έχουν διατηρηθεί αρκετές εκφράσεις στη γλώσσα νάουατλ: γραπτά θρησκευτικού, κοσμολογικού και μαντικού περιεχομένου (Codex Borgianus), διοικητικά έγγραφα και ιστορικοί λογαριασμοί (Codex Xolotl), και ποιητικές συνθέσεις, όπως οι τελετουργικοί ύμνοι που συνέλεξε ο Μπερναρδίνο δε Σααγούν στο Florentine Codex. Στη γλώσσα των Μάγια, ξεχωρίζουν τα βιβλία Τσιλάμ Μπαλάμ, μια μεταγραφή ιερογλυφικών έργων για τις προφορικές παραδόσεις και το Ποπόλ Βουχ, ένα ιερό βιβλίο των ιθαγενών Κιτσέ. Στο Περού, η λογοτεχνία των Ίνκας αντιπροσωπεύεται από μια σειρά έργων θρησκευτικής ποίησης, καθώς και μεγάλα αφηγηματικά ποιήματα ιστορικών ή μυθολογικών θεμάτων. Ήταν ο μόνος προκολομβιανός πολιτισμός που ανέπτυξε κάτι που έμοιαζε με θέατρο, όπως φαίνεται στο δραματικό έργο Ογιαντάι στη γλώσσα κετσουά.
Αφρική
αριστερά|μικρογραφία|250x250εσ|Λαξευμένη σε βράχο εκκλησία, [[Λαλιμπέλα, Αιθιοπία.]] Η Βόρεια Αφρική αλληλεπιδρούσε με την ευρωπαϊκή και την ασιατική τέχνη, ενώ ο Χριστιανισμός εισήχθη τον 4ο αιώνα, ειδικά στην Αιθιοπία. Αργότερα, ο ισλαμισμός εξαπλώθηκε με δύναμη σε όλες τις χώρες του Μαγκρέμπ. Η υποσαχάρια Αφρική, αντίθετα, ήταν πιο απομονωμένη, όπου τα μικρά βασίλεια βυθίζονταν σε συχνές διαμάχες. Οι πρώτες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις ήταν σε φθαρτά υλικά, και γι' αυτό δεν έχουν διασωθεί. Τα πρώτα απομεινάρια είναι ξυλόγλυπτα, όπως αυτά των λαών Τελέμ και Ντογκόν στο σημερινό Μάλι. Τα χάλκινα αντικείμενα χρησιμοποιήθηκαν στη δυτική και νότια Αφρική γύρω στον 10ο αιώνα, όπως μερικά σκάφη του λαού Ίγκμπο-Ούκβου στη Νιγηρία. Στη Ζιμπάμπουε, αναδείχθηκε ο πολιτισμός Μονομοτάπα (11ος-15ος αιώνας), του οποίου η πρωτεύουσα, η Μεγάλη Ζιμπάμπουε, ήταν μία από τις μεγαλύτερες πόλεις σε όλη την Αφρική. Στην Ίφε (επίσης στη Νιγηρία), τον 12ο-13ο αιώνα εμφανίστηκε μια αξιόλογη σχολή φιγούρων από τερακότα, μεγάλου νατουραλισμού, του λαού Γιορούμπα. Από αυτήν την περίοδο χρονολογούνται οι λαξευμένες σε βράχο εκκλησίες της Λαλιμπέλα στην Αιθιοπία, όπου ξεχωρίζει και η ζωγραφική των χριστιανικών θεμάτων. Μεταξύ του 12ου και 15ου αιώνα, εμφανίστηκε ένα πιο σχηματικό στυλ ανδρικών φιγούρων από τερακότα στο Τζενέ (Μάλι), με χαρακτηριστική μυτερή γενειάδα. Τέλος, μεταξύ του 15ου και του 16ου αιώνα, αναδείχθηκε μια αξιοσημείωτη σχολή γλυπτικής στο Μπενίν, με μεγάλη συλλογή χάλκινων αντικειμένων.
Νεότερη ιστορία
αριστερά|μικρογραφία|300x300εσ|[[Η Γέννηση της Αφροδίτης (Μποτιτσέλι)|Η Γέννηση της Αφροδίτης (1485), του Σάντρο Μποτιτσέλι, Ουφίτσι (Φλωρεντία).]] Η τέχνη της νεότερης εποχής - δεν πρέπει να συγχέεται με τη μοντέρνα τέχνη (1860-1970), η οποία χρησιμοποιείται συχνά ως συνώνυμο της σύγχρονης τέχνης (1950 μέχρι σήμερα) - αναπτύχθηκε μεταξύ του 15ου και του 18ου αιώνα. Η νεότερη εποχή επέφερε ριζικές αλλαγές σε πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο: η εδραίωση των συγκεντρωτικών κρατών οδήγησε στην εγκαθίδρυση της απολυταρχίας. Οι νέες γεωγραφικές ανακαλύψεις - ιδίως της αμερικανικής ηπείρου - άνοιξαν μια εποχή εδαφικής και εμπορικής επέκτασης, δημιουργώντας την αρχή της αποικιοκρατίας. Η εφεύρεση του τυπογραφείου οδήγησε σε μεγαλύτερη διάδοση του πολιτισμού, ο οποίος έγινε προσιτός για όλους τους τύπους του κοινού. Η θρησκεία έχασε την υπεροχή που είχε στους μεσαιωνικούς χρόνους, στο οποίο συνέβαλε η εμφάνιση του προτεσταντισμού. Ταυτόχρονα, ο ανθρωπισμός εμφανίστηκε ως μια νέα πολιτιστική τάση, δίνοντας τη θέση σε μια πιο επιστημονική αντίληψη για τον άνθρωπο και το σύμπαν.
Η αρχή της τέχνης της νεότερης ιστορίας ξεκινά με το έργο του Φλωρεντίνου λόγιου Τζόρτζο Βαζάρι Οι Ζωές (ιτλ. Le Vite) που είναι μια σειρά βιογραφιών των πιο αναγνωρισμένων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων. Η μεθοδολογία του έργου βασίστηκε στα βιογραφικά στοιχεία των καλλιτεχνών και ήταν αυτή που επικράτησε μέχρι τον 18ο αιώνα, όταν ο Γερμανός ιστορικός Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν ξεκίνησε ένα νέο είδος ανάλυσης της τέχνης μέσω μιας εξέλιξης των ρυθμών κατά την ανάπτυξη των πολιτισμών.
Αναγέννηση
αριστερά|μικρογραφία|300x300px|[[Βασιλική του Αγίου Πέτρου|Βασιλική του Αγίου Πέτρου - αρχικός σχεδιασμός από Ντονάτο Μπραμάντε, Μιχαήλ Άγγελο, Κάρλο Μαντέρνο, και Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι - 1506–1626, Βατικανό.]] αριστερά|μικρογραφία|250x250εσ|[[Η Σχολή των Αθηνών (Ραφαήλ)|Η Σχολή των Αθηνών του Ραφαήλ, 1509–1510, τοιχογραφία, Αποστολικό Παλάτι (Βατικανό).]] αριστερά|μικρογραφία|250x250εσ|[[Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (Μποττιτσέλλι)|Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (1489) του Σάντρο Μποτιτσέλι, Ουφίτσι (Φλωρεντία).]] Η Αναγέννηση ξεκίνησε στην Ιταλία τον 15ο αιώνα (Quattrocento, μτφ. τετρακόσια), εξαπλώθηκε σε όλη την υπόλοιπη Ευρώπη από τα τέλη του 15ου αιώνα και αρχές του 16ου. Οι καλλιτέχνες εμπνεύστηκαν από την κλασική ελληνορωμαϊκή τέχνη, γι' αυτό και έγινε λόγος για μια καλλιτεχνική «αναγέννηση» μετά τον μεσαιωνικό σκοταδισμό. Το στυλ ήταν εμπνευσμένο από τη φύση, ενώ εμφανίστηκαν νέα μοντέλα αναπαράστασης, όπως η χρήση της προοπτικής. Χωρίς να εγκαταλειφθούν τα θρησκευτικά θέματα, η αναπαράσταση του ανθρώπου και του περιβάλλοντος έγινε πιο επίκαιρη, με την εμφάνιση νέων θεμάτων, όπως μυθολογικά, ιστορικά ή καινούρια είδη όπως το τοπίο, η νεκρή φύση, ακόμη και το γυμνό. Η ομορφιά έπαψε να είναι συμβολική, όπως κατά τον μεσαίωνα, και να έχει ένα πιο ορθολογικό και μετρημένο στοιχείο, βασισμένο στην αρμονία και στην αναλογία.
Η αρχιτεκτονική επανήλθε στα κλασικά μοντέλα, με μια πιο νατουραλιστική αντίληψη και με επιστημονικές βάσεις: ανακτήθηκε η χρήση της ημικυκλικής αψίδας, του ημικυλινδρικού θόλου, του τρούλου και των κλασικών ρυθμών (δωρικός, ιωνικός, κορινθιακός, και σύνθετος). Η δομή του κτιρίου βασίστηκε σε μαθηματικές αναλογίες, που αναζητούσαν την τελειότητα των μορφών, ενισχύοντας παράλληλα τη φωτεινότητα και το άνοιγμα των χώρων. Τον 15ο αιώνα (1400) ξεχώρισε η αρχιτεκτονική που αναπτύχθηκε στη Φλωρεντία: Φιλίπο Μπρουνελέσκι (Καθεδρικός ναός της Φλωρεντίας, Βασιλική του Αγίου Λαυρεντίου), Λέον Μπαττίστα Αλμπέρτι (Ναός Αγίου Ανδρέα), ενώ τον 16ο (1500) το καλλιτεχνικό κέντρο μεταφέρθηκε στη Ρώμη: Ντονάτο Μπραμάντε (Σαν Πιέτρο ιν Μοντόριο, Βασιλική του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό), Αντόνιο ντα Σανγκάλλο (Παλάτσο Φαρνέζε). Εκείνη την εποχή άρχισε να αναπτύσσεται η κηπουρική, η οποία άρχισε να τοποθετείται μέσα σε ένα πλαίσιο ενός δομημένου σχεδιασμού. Έτσι προέκυψε ο λεγόμενος "ιταλικός κήπος", γεωμετρικής σύνθεσης, τοποθετημένος σε βεράντες με σκάλες (Βίλλα Μαντάμα, Ραφαήλ). Εκτός Ιταλίας, η Αναγέννηση αναπτύχθηκε στη Γαλλία με το έργο του Φιλιμπέρ Ντελόρμ. Στη Γερμανία, η Αναγέννηση έφτασε στα μέσα του 16ου αιώνα, με το Κάστρο της Χαϊδελβέργης και, ειδικά στα τέλη του αιώνα, στη Βαυαρία. Στις Κάτω Χώρες, η ιταλική επιρροή ήταν ιδιαίτερα αισθητή στη διακόσμηση, όπου ακόμη υπήρχαν δομές γοτθικού ρυθμού. Στην Αγγλία υπήρχε η αρχιτεκτονική Τυδώρ, που αναπτύχθηκε ειδικά στην κατασκευή παλατιών, με τη χρήση αψίδας με τέσσερα κέντρα. Στη Ρωσία, η ιταλική Αναγέννηση - που εισήχθη από τον Αριστότελε Φιοραβάντι - προσαρμόστηκε στο τυπικά ρωσικό βυζαντινό ύφος, όπως στο Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως του Κρεμλίνου. Στην Ισπανία αναπτύχθηκαν διάφορα στυλ: πλατερέσκ, που χαρακτηρίζεται από τη χρήση τοίχων με επένδυση, κιγκλιδωτά κάγκελα και πλούσια διακόσμηση γκροτέσκων, και πουρισμός, που έχει να κάνει περισσότερο με την ορθολογική δομή του κτιρίου, χωρίς την πληθωρική διακόσμηση πλατερέσκ.
Η γλυπτική αναζητούσε επίσης την εξιδανικευμένη τελειότητα του κλασικισμού, αν και η καμπυλόγραμμη κομψότητα και η λεπτότητα των διεθνών γοτθικών διαστάσεων διήρκεσαν μέχρι τον 16ο αιώνα. Χρησιμοποιήθηκαν υλικά με ιδιαίτερο τρόπο, όπως το μάρμαρο και ο χαλκός. Η προσωπογραφία αναπτύχθηκε μαζί με τα θρησκευτικά θέματα, σε προτομή ή σε ιππικές μορφές, στο ύφος της αρχαίας Ρώμης. Ξεχώρισαν ο Λορέντσο Γκιμπέρτι, ο Γιάκοπο ντελλα Κουέρτσια, ο Λούκα ντελλα Ρόμπια, ο Αντρέα ντελ Βερρόκκιο και, ιδιαίτερα, ο Ντονατέλλο (Δαβίδ, 1409, Ιουδήθ και Ολοφέρνης, 1455-1460) και, εκτός Ιταλίας, ο Μισέλ Κολόμπ στη Γαλλία, ο Πέτερ Βίσερ στη Γερμανία και ο Φελίπε Μπιγκάρνι, ο Μπαρτολομέ Ορδόνιεθ και ο Νταμιάν Φορμέντ στην Ισπανία.
Οι διακοσμητικές τέχνες γνώρισαν μεγάλη άνθηση λόγω της πολυτελούς διαβίωσης των νέων πλούσιων τάξεων. Έτσι αναπτύχθηκε η κατασκευή των ντουλαπιών, ειδικά στην Ιταλία και στη Γερμανία, αναδεικνύοντας την τεχνική ιντάρσια, με ένθετα ξύλου διαφόρων αποχρώσεων για παραγωγή γραμμικών ή γεωμετρικών σχημάτων. Η ταπετσαρία ξεχώρισε στη Φλάνδρα, με έργα βασισμένα σε σκίτσα που αναπτύχθηκαν από ζωγράφους όπως ο Μπέρναρντ φαν Ορλέι. Η κεραμική χρησιμοποιήθηκε στην Ιταλία με τη χρήση βερνικιού, επιτυγχάνοντας λαμπρούς τόνους μεγάλης διάρκειας. Το γυαλί χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα στη Βενετία (Μουράνο), μερικές φορές διακοσμημένο με χρυσά νήματα ή με νήματα χρωματισμένου γυαλιού. Η χρυσοχοΐα καλλιεργήθηκε από γλύπτες όπως ο Λορέντσο Γκιμπέρτι, με μεγάλη δεξιοτεχνία και υψηλή ποιότητα, ειδικά με σμάλτο και καμέο. Με την εφεύρεση του τυπογραφείου αναπτύχθηκαν οι γραφικές τέχνες, ενώ εμφανίστηκαν ή βελτιώθηκαν οι περισσότερες τεχνικές χαρακτικής: χαλκογραφία (γραμμική οξυγραφία, τονική οξυγραφία, βαθυτυπία), λινοκοπτική, ξυλογραφία κ.λπ. αριστερά|μικρογραφία|283x283εσ|Εξώφυλλο του πρωτότυπου του βιβλίου [[Δον Κιχώτης|Δον Κιχώτης (1605), του Μιγκέλ δε Θερβάντες.]] αριστερά|μικρογραφία|254x254εσ|Εξώφυλλο της έκδοσης του 1550 του βιβλίου [[Ο Ηγεμόνας|Ο Ηγεμόνας του Νικολό Μακιαβέλι.]] Η αναγεννησιακή λογοτεχνία αναπτύχθηκε γύρω από τον ανθρωπισμό, τη νέα θεωρία που έδωσε έμφαση στον αρχέγονο ρόλο του ανθρώπου σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη θεώρηση, ειδικά τη θρησκευτική. Εκείνη την εποχή ο κόσμος των γραμμάτων έλαβε μεγάλη ώθηση με την εφεύρεση της τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο, γεγονός που οδήγησε ένα ευρύτερο κοινό να έχει πρόσβαση στη λογοτεχνία. Αυτό οδήγησε σε μεγαλύτερη έμφαση στην ορθογραφία και στη γλωσσολογία, με τα πρώτα συστήματα γραμματικής να εμφανίζονται στις δημοτικές γλώσσες (όπως τα ισπανικά του Αντόνιο δε Νεμπρίχα), ενώ δημιουργήθηκαν επίσης οι πρώτες ακαδημίες εθνικών γλωσσών. Μεταξύ των συγγραφέων αυτής της περιόδου συγκαταλέγονται οι: Άντζελο Πολιτσιάνο, Ματτέο Μαρία Μποϊάρντο, Λουντοβίκο Αριόστο, Τζάκοπο Σαννατσάρο, Πιέτρο Μπέμπο, Μπαλντασσάρε Καστιλιόνε, Τορκουάτο Τάσσο, Τόμας Μορ, Έρασμος, Φρανσουά Ραμπελαί, Πιερ ντε Ρονσάρ, Μισέλ ντε Μονταίν, Έντμουντ Σπένσερ, Λουίς δε Καμόες κ.λπ. Στην Ισπανία ξεκίνησε μια χρυσή εποχή των γραμμάτων, η οποία κράτησε μέχρι τον δέκατο έβδομο αιώνα: η ποίηση, επηρεασμένη από την ιταλική dolce stil nuovo, ανέδειξε την Τερέζα της Άβιλας, στην πεζογραφία εμφανίστηκαν βιβλία με ιππότες (Αμαδίς δε Γκάουλα, 1508), το είδος πικαρέσκ ξεκίνησε με το έργο Η ζωή του Λαθαρίγιο ντε Τόρμες (1554), ενώ ο Μιγκέλ δε Θερβάντες αναδείχθηκε με το έργο του Δον Κιχώτης (1605).
Η αναγεννησιακή μουσική έδωσε μεγαλύτερο βάρος στην πολυφωνία, καθώς και στην ενόργανη μουσική, η οποία θα εξελισσόταν αργότερα σε ορχήστρα. Το μαδριγάλι εμφανίστηκε ως ένα είδος μη θρησκευτικής μουσικής που συνδύαζε κείμενο και μουσική, αποτελώντας την παραδειγματική έκφραση της αναγεννησιακής μουσικής. Το 1498 ο Οταβιάνο Πετρούτσι εισήγαγε το πεντάγραμμο, με το οποίο άρχισε να αποτυπώνεται η μουσική. Οι βασικοί συνθέτες που ξεχώρισαν ήταν οι Ορλάντο ντι Λάσσο, Κάρλο Τζεζουάλντο, Τζοβάννι Γκαμπριέλι, Τομάς Λουίς ντε Βικτόρια, Κλαούντιο Μοντεβέρντι και Τζοβάννι Πιερλουίτζι ντα Παλεστρίνα. Στα τέλη του 16ου αιώνα, γεννήθηκε η όπερα, με πρωτοβουλία ενός κύκλου μελετητών (Καμεράτα Φλωρεντίνα), οι οποίοι, εμπνευσμένοι από το αρχαίο ελληνικό θέατρο, δημιούργησαν το μελόδραμα. Η πρώτη όπερα ήταν η Δάφνη (1594), ακολουθούμενη από την Ευρυδίκη (1600), του Τζάκοπο Πέρι. Το 1602 ο Τζούλιο Κατσίνι έγραψε μια άλλη Ευρυδίκη, και το 1607 ο Κλαούντιο Μοντεβέρντι συνέθεσε τον Ορφέα, όπου πρόσθεσε μια μουσική εισαγωγή που ονόμασε sinfonia και χώρισε τις δομές που τραγουδήθηκαν σε άριες.
Ο αναγεννησιακός χορός άλλαξε πολύ, λόγω του κυρίαρχου ρόλου του ανθρώπου πάνω στη θρησκεία, με τέτοιο τρόπο ώστε πολλοί συγγραφείς να μιλούν για τη γέννηση του μοντέρνου χορού. Αναπτύχθηκε κυρίως στη Γαλλία - όπου ονομάστηκε μπαλέτο -, με τη μορφή χορευτικών ιστοριών, σε κλασικά κείμενα μυθολογίας, που προωθήθηκαν κυρίως από τη βασίλισσα Αικατερίνη των Μεδίκων. Το πρώτο μπαλέτο συχνά θεωρείται ότι ήταν το Ballet comique de la Reine Louise (1581), του Μπαλταζάρ ντε Μποζουαγιό. Τα κύρια είδη χορού ήταν η γκαλιάρδα, η παβάνα και το τουρδιόν. Εκείνη την εποχή εμφανίστηκαν οι πρώτες πραγματείες για το χορό: ο Ντομένικο ντα Πιατσένσα ήταν ο πρώτος χορογράφος στην ιστορία ο οποίος έγραψε το De arte saltandi et choreas ducendi, ενώ ο Τουανό Αρμπό δημιούργησε μια συλλογή από γαλλικούς λαϊκούς χορούς (Orchesographie, 1588).
Μανιερισμός
μικρογραφία|309x309px|Η Λεηλασία, του [[Δομήνικος Θεοτοκόπουλος|Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, 1577-1579, Καθεδρικός του Τολέδο, Ισπανία.]] Ο μανιερισμός εμφανίστηκε στην Ιταλία στα μέσα του 16ου αιώνα ως εξέλιξη των μορφών της Αναγέννησης. Το καλλιτεχνικό αυτό ρεύμα εγκατέλειψε τη φύση ως πηγή έμπνευσης για να αναζητήσει έναν πιο συναισθηματικό και εκφραστικό τόνο, μέσα από την υποκειμενική ερμηνεία που κάνει ο καλλιτέχνης στο έργο τέχνης. Η αρχιτεκτονική απέκτησε μια πιο αποτελεσματική και τεταμένη ισορροπία, αναδεικνύοντας τον πολύπλευρο καλλιτέχνη Μιχαήλ Άγγελο, σχεδιαστή της αψίδας και του θόλου της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου στο Βατικανό, όπως επίσης τον Γιάκοπο Βινιόλα (Εκκλησία του Ιησού), και τον Αντρέα Παλλάντιο, δημιουργό του δικού του στυλ (παλλαντιανισμός), όπως είναι εμφανές στη Παλλαντιανή Βασιλική (Basilica Palladiana), τη Βίλα Κάπρα «Λα Ροτόντα» κ.ά. Την ίδια εποχή, στη Γαλλία αναδείχθηκε η σχολή του Φονταινεμπλώ. Στην Ισπανία εμφανίστηκε η ερεριανή αρχιτεκτονική από τον Χουάν δε Ερέρα, ένα νηφάλιο και απλό ύφος, με απλές και γυμνές μορφές διακόσμησης, σύμφωνα με το αντιρρυθμιστικό δόγμα που επικρατούσε τότε, όπως είναι εμφανές στο Μοναστήρι του Ελ Εσκοριάλ.
Η γλυπτική του μανιερισμού αντικατοπτρίζει και πάλι την απαισιοδοξία που κυριάρχησε στην ιταλική κοινωνία στο δεύτερο μισό του 16ου αιώνα, με μια τέχνη όπου η πραγματικότητα παραμορφώνεται σε μια ιδιοτροπία, επικρατεί η συναισθηματική έκφραση του καλλιτέχνη, με στυλιζαρισμένες φιγούρες, σε βίαιες θέσεις και δραματικές στάσεις. Ξεχωρίζουν τα έργα τεταμένου δυναμισμού του Μιχαήλ Άγγελου, όπως το Νέο Σκευοφυλάκιο (Sagrestia Nuova) στο Παρεκκλήσιο των Μεδίκων (1520-1534). Άλλοι σημαντικοί γλύπτες ήταν οι Μπενβενούτο Τσελίνι, Τζαμπολόνια και Τζάκοπο Σανσοβίνο και, εκτός Ιταλίας, οι Ζαν Γκουζόν και Ζερμαίν Πιλόν στη Γαλλία, και ο Άντριεν ντε Βρις στη Φλάνδρα.
Η ζωγραφική του μανιερισμού είχε μια πιο ιδιότροπη έκφραση με ασαφή προοπτική. Ο βασικός εκφραστής της ήταν ο Μιχαήλ Άγγελος (διακοσμητής της Καπέλα Σιστίνα), ακολουθούμενος από τους Άνιολο Μπροντσίνο, Αντρέα ντελ Σάρτο, Ποντόρμο, Κορρέτζο, Παρμιτζανίνο, Τζορτζόνε, Τιτσιάνο, Βερονέζε, Τιντορέτο, Τζάκοπο Μπασσάνο, Τζουζέπε Αρτσιμπόλντο κ.λπ. Στην Ολλανδία ξεχώρισαν ο Μάαρτεν φαν Χέιμσκερκ και ο Άμπραχαμ Μπλούμερτ, και στη Γερμανία ο Μπαρτολομέους Σπράνγκερ. Στην Ισπανία ξεχώρισε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Ελ Γκρέκο), ένας εξαιρετικός καλλιτέχνης που δημιούργησε ένα προσωπικό και μοναδικό στυλ, με έντονη την εξπρεσιονιστική αίσθηση.
Μπαρόκ
αριστερά|μικρογραφία|300x300εσ|Η Μαρμάρινη Αυλή και η [[πρόσοψη του Ανακτόρου των Βερσαλλιών (Βερσαλλίες, Γαλλία), στολισμένα από τον Λουί Λε Βω (1661–1668) και στη συνέχεια από τον Ζυλ Αρντουάν-Μανσάρ (1679-1681).]] αριστερά|μικρογραφία|225x225εσ|Η προτομή του [[Λουδοβίκος ΙΔ΄ της Γαλλίας|Λουδοβίκου ΙΔ' (1665) του Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, Ανάκτορο των Βερσαλλιών.]] αριστερά|μικρογραφία|300x300εσ|Η Αίθουσα των Κατόπτρων με το χαρακτηριστικό [[μπαρόκ διάκοσμο (Βερσαλλίες, Γαλλία).]] αριστερά|μικρογραφία|400x400εσ|[[Χειμερινά Ανάκτορα|Χειμερινά ανάκτορα (1754-1762) σχεδιασμένα από τον Μπαρτολομέο Ραστρέλι σε ρυθμό ελισαβετιανού μπαρόκ, με στοιχεία γαλλικού ροκοκό στους εσωτερικούς χώρους. Συγκρότημα κτιρίων Ερμιτάζ (Αγία Πετρούπολη, Ρωσία).]] Το μπαρόκ αναπτύχθηκε μεταξύ του 17ου και αρχών του 18ου αιώνα. Ήταν μια εποχή μεγάλων διαφωνιών στον πολιτικό και στον θρησκευτικό τομέα, από το οποίο προέκυψε το σχίσμα μεταξύ του καθολικού χώρου, όπου υπήρχε η παγίωση του status quo, και του προτεσταντικού χώρου. Η τέχνη έγινε πιο εκλεπτυσμένη και περίτεχνη, με την επιβίωση κάποιου κλασικιστικού ορθολογισμού, αλλά με πιο δυναμικές και αποτελεσματικές μορφές.
Η αρχιτεκτονική πήρε πιο δυναμική στροφή, με κλασικές μορφές, με πληθωρική διακόσμηση και σκηνογραφική αίσθηση σχημάτων και όγκων. Η διαμόρφωση του χώρου απέκτησε σημασία, με προτίμηση στις κοίλες και κυρτές καμπύλες, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στις οπτικές ψευδαισθήσεις (trompe-l'œil) και στην άποψη του θεατή. Όπως και στην προηγούμενη εποχή, η κινητήρια δύναμη του νέου στυλ ήταν για άλλη μια φορά η Ιταλία: ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι ήταν ένας από τους κύριους εκφραστές της, ο βασικός εκφραστής της μνημειώδους αρχιτεκτονικής της Ρώμης που γνωρίζουμε σήμερα (κιονοστοιχίες της Πλατείας του Αγίου Πέτρου, Σαντ'Αντρέα αλ Κουιρινάλε κ.ά.). Ο Φραντσέσκο Μπορρομίνι ήταν μία άλλη εξέχουσα προσωπικότητα της εποχής, σχεδιαστής του ναού Σαν Κάρλο άλλε Κουάτρο Φοντάνε και της εκκλησίας Σαν Ίβο αλά Σαπιέντσα. Άλλοι καλλιτέχνες που ξεχώρισαν ήταν οι Πιέτρο ντα Κορτόνα, Φιλίπο Γιουβάρα και Γκουαρίνο Γκουαρίνι. Στη Γαλλία, επί βασιλείας του Λουδοβίκου ΙΔ', ξεκίνησε μια σειρά από πολυτελείς κατασκευές: η πρόσοψη του Παλατιού του Λούβρου, από τους Λουί Λε Βω και Κλοντ Περώ, και η πρόσοψη του Ανακτόρου των Βερσαλλιών, από τους Λουί Λε Βω και Ζυλ Αρντουάν-Μανσάρ. Στην Αυστρία ξεχώρισε ο Γιόχαν Μπέρνχαρντ Φίσερ φον Έρλαχ, σχεδιαστής της εκκλησίας Κάρλσκιρχε στη Βιέννη. Στην Αγγλία, αξίζει να αναφερθεί ο Καθεδρικός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, του Κρίστοφερ Ρεν. Στην Ισπανία, η αρχιτεκτονική στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα ανέδειξε την ερεριανή κληρονομιά, όπου ξεχώρισε ο Χουάν Γκόμεθ δε Μόρα, ενώ στο δεύτερο μισό του αιώνα μεγαλύτερο βάρος δόθηκε στο στυλ τσουριγερέσκ (από τον Χοσέ Μπενίτο δε Τσουριγέρα), το οποίο χαρακτηρίζεται από πληθωρικούς διάκοσμους και τη χρήση ελικοειδών στηλών (Μοναστήρι του Σαν Εστεμπάν στη Σαλαμάνκα).
Η γλυπτική απέκτησε τον ίδιο δυναμικό, εκφραστικό, διακοσμητικό χαρακτήρα, αναδεικνύοντας την κίνηση και την έκφραση, με μια νατουραλιστική βάση, αλλά παραμορφωμένη κατά την ιδιοτροπία του καλλιτέχνη. Στην Ιταλία ξεχώρισε και πάλι ο Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι, σχεδιαστής έργων όπως το Απόλλωνας και Δάφνη (1622-1625), η Έκσταση της Αγίας Τερέζας (1644-1652), κ.ά. Στη Γαλλία αναδείχθηκαν οι Φρανσουά Ζιραρντόν, Αντουάν Κουαζεβό και Πιερ Πωλ Πυζέ. Στην Ισπανία η γοτθική τέχνη συνέχισε να συνυπάρχει με το μπαρόκ, με κύριο εκφραστή τον Αλόνσο Κάνο.
Η ζωγραφική αναπτύχθηκε προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις: τον νατουραλισμό, βασισμένο αυστηρά στη φυσική πραγματικότητα, με τη χρήση του κιαροσκούρο - τον λεγόμενο τενεμπρισμό - τον οποίο τον χρησιμοποίησαν οι καλλιτέχνες όπως ο Καραβάτζο, Οράτσιο και Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι, Πίτερ φαν Λερ, Ζωρζ ντε Λα Τουρ και οι αδερφοί Λε Ναιν, και τον κλασικισμό, ο οποίος ήταν εξίσου ρεαλιστικός αλλά με μια πιο διανοητική και εξιδανικευμένη αντίληψη της πραγματικότητας, με κύριους αντιπροσώπους τους Αννίμπαλε Καρράτσι, Γκουίντο Ρένι, Ντομενικίνο, Γκουερτσίνο, Τζοβάννι Λανφράνκο, Νικολά Πουσέν, Κλωντ Λορραίν, Υασίντ Ριγκώ κ.ά. Στο λεγόμενο «πλήρες μπαρόκ» (δεύτερο μισό του 17ου αιώνα), επικράτησε το διακοσμητικό ύφος και κυριάρχησε η τοιχογραφία, ξεχώρισαν οι Πιέτρο ντα Κορτόνα, Λούκα Τζορντάνο και Σαρλ Λε Μπρεν. Εκτός από τις δύο βασικές κατευθύνσεις, υπήρχαν αμέτρητες σχολές, στυλ και καλλιτέχνες πολύ διαφορετικής φύσης. Οι δύο σημαντικές περιφερειακές σχολές ήταν η φλαμανδική (Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, Άντονι βαν Ντάικ, Γιάκομπ Γιόρντενς, Φρανς Σνάιντερς) και η ολλανδική (Ρέμπραντ, Γιαν Βερμέερ, Φρανς Χαλς). Στην Ισπανία ξεχώρισαν τα έργα του Ντιέγο Βελάθκεθ, καθώς και των Χοσέ δε Ριμπέρα, Αλόνσο Κάνο, Φρανθίσκο δε Θουρμπαράν, Χουάν δε Βαλντές Λεάλ και Μπαρτολομέ Εστέμπαν Μουρίγιο.
Η λογοτεχνία της εποχής χαρακτηριζόταν από απαισιοδοξία, με το όραμα της ζωής να είναι ένας αγώνας, ένα όνειρο ή ένα ψέμα, όπου όλα είναι φευγαλέα και φθαρτά. Το ύφος της λογοτεχνίας ήταν περίτεχνο, με μια ιδιαίτερη και μεταφορική γλώσσα. Αρχικά, δημιουργήθηκαν διάφορα ρεύματα: ευφυϊσμός στην Αγγλία (Τζον Λίλι, Ρόμπερτ Γκριν), λεπτολογία στη Γαλλία (Βενσάν Βουατύρ), μαρινισμός στην Ιταλία (Τζαμπατίστα Μαρίνο), η πρώτη (Μάρτιν Όπιτς, Άνγκελους Σιλέσιους, Αντρέας Γκρίφιους) και η δεύτερη σχολή της Σιλεσίας (Ντάνιελ Κάσπερ φον Λόχενσταϊν, Χανς Γιάκομπ Κριστόφ φον Γκριμελσχάουζεν) στη Γερμανία. Αργότερα, εμφανίστηκε ο κλασικισμός στη Γαλλία, με συγγραφείς όπως οι Φρανσουά ντε Λα Ροσφουκώ, Ζακ Μπενίν Μποσσυέ, Νικολά Μπουαλώ, Ζαν ντε Λα Φονταίν, Φρανσουά ντε Μαλέρμπ, Συρανό ντε Μπερζεράκ και Μαντλέν ντε Σκυντερύ. Στην Αγγλία ξεχώρισε το ποιητικό έργο του Τζον Μίλτον (Χαμένος Παράδεισος, 1667). Στην Ισπανία, τον 17ο αιώνα, ο οποίος ονομάστηκε Ισπανική Χρυσή Εποχή, υπήρχαν δύο ρεύματα: ο γκονγκορισμός (culteranismo), με επικεφαλής τον Λουίς δε Γκόνγκορα, όπου ξεχώριζε η επίσημη ομορφιά, με ένα πολυτελές, μεταφορικό ύφος, με πολλαπλασιασμό λατινισμών και γραμματικών παιχνιδιών, και η αντιληπτικότητα (conceptismo), εκπροσωπούμενη από τους Φρανθίσκο δε Κεβέδο και Μπαλτάσαρ Γκραθιάν, όπου κυριαρχούσε η εξυπνάδα και η ευκρίνεια, με μια συνοπτική αλλά πολυσημική γλώσσα, με λίγες λέξεις με πολλαπλή σημασία.
Στο θέατρο, σε πρώτο πλάνο βρισκόταν η τραγωδία, βασισμένη στο αναπόφευκτο του πεπρωμένου, με κλασικό τόνο, ακολουθώντας τις τρεις ενότητες του Λοντοβίκο Καστελβέτρο (δράση, χώρος και χρόνος). Το τοπίο ήταν περίτεχνο, με τον χαρακτηριστικό μπαρόκ διάκοσμο. Την περίοδο αυτή ξεχώρισαν ο Πιερ Κορνέιγ, ο Ζαν Ρασίν και ο Μολιέρος, οι οποίοι ήταν οι κύριοι εκπρόσωποι του γαλλικού κλασικισμού. αριστερά|μικρογραφία|238x238εσ|Εξώφυλλο από το σύνολο 12 κονσέρτων για βιολί Cimento dell' Armonia e dell' Inventione (1725), του [[Αντόνιο Βιβάλντι. Τα τέσσερα πρώτα είναι γνωστά ως οι Τέσσερις Εποχές.]]
Η μπαρόκ μουσική ξεχώρισε για την αντίθεση, τους υψηλούς τόνους, τις μεταβατικές εντάσεις, την υπερβολή, την ποικίλη και αντίθετη δομή. Χαρακτηρίστηκε ιδιαίτερα από τη χρήση του συνεχούς βάσιμου (basso continuo), μιας τεχνικής που διατηρούσε αδιάκοπη τη μελωδική γραμμή στο μπάσο. Εκείνη την εποχή η μουσική έφτασε σε μεγάλα ύψη λαμπρότητας, όπου η φωνή διαχωρίστηκε πλήρως από το κείμενο, αναδεικνύοντας καθαρές ορχηστρικές μορφές (σουίτα, σονάτα, τοκάτα, συναυλία, συμφωνία). Με τη σονάτα εισήχθησαν οι όροι που χαρακτηρίζουν την ταχύτητα εκτέλεσης του κομματιού: αλέγκρο (allegro), αντάντζο ή τέμπο (adagio), πρέστο (presto), βιβάτσε (vivace), αντάντε (andante) κ.λπ. Στην θρησκευτική μουσική γεννήθηκε το ορατόριο και η καντάτα, ενώ η χορωδιακή μουσική ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στον προτεσταντικό κόσμο. Μεταξύ των μεγάλων μορφών της μπαρόκ μουσικής ήταν ο Αντόνιο Βιβάλντι, Τομάζο Αλμπινόνι, Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, Αρκάντζελο Κορέλλι, Μαρκ-Αντουάν Σαρπαντιέ, Γιόχαν Πάχελμπελ, Χάινριχ Συτς, Γκέοργκ Φίλιπ Τέλεμαν, Γκέοργκ Φρίντριχ Χαίντελ, κ.ά.
Στην όπερα, αναδείχθηκε η ενετική σχολή, όπου για πρώτη φορά η μουσική απομακρύνθηκε από τη θρησκευτική ή την αριστοκρατική προστασία. Έτσι, το 1637 ιδρύθηκε το Θέατρο του Σαν Κασσιάνο στη Βενετία, το πρώτο κέντρο όπερας στον κόσμο. Εκεί ξεκίνησαν οι σόλο φωνές, κυρίως σε υψηλές συχνότητες (τενόρος, σοπράνο), τότε ήταν που εμφανίστηκαν οι καστράτοι. Η μπαρόκ όπερα ξεχώρισε για την περίπλοκη και περίτεχνη σκηνογραφία. Ξεχωρίζουν οι συνθέτες Φρανσέσκο Καβάλι, Αντόνιο Τσέστι, Ζαν-Μπατίστ Λουλί, Χένρι Πέρσελ, Γκέοργκ Φρίντριχ Χαίντελ κ.ά. Στα τέλη του 17ου αιώνα, η ναπολιτάνικη σχολή εισήγαγε ένα πιο καθαρό, πιο κλασικό στυλ, κάνοντας την όπερα πιο καλλιεργημένη και πιο εκλεπτυσμένη. Ο Αλεσάντρο Σκαρλάτι εισήγαγε την άρια σε τρία μέρη (aria da capo).
Στη Γαλλία, ο χορός (ballet de cour) προκάλεσε την εξέλιξη της ενόργανης μουσικής, με ξεχωριστή μελωδία αλλά με ρυθμό προσαρμοσμένο στο χορό. Υποστηρίχθηκε ειδικά από τον Λουδοβίκο ΙΔ', ο οποίος μετέτρεψε τον χορό σε παραστάσεις (Ballet Royal de la Nuit, 1653). Αυτός ήταν που δημιούργησε το 1661 τη Βασιλική Ακαδημία Χορού. Την εποχή αυτή ξεχώρισε ο χορογράφος Πιερ Μποσάμ, δημιουργός του danse d' école, του πρώτου παιδαγωγικού συστήματος χορού. Οι βασικές τυπολογίες του χορού ήταν: μινουέτο, μπαρέ, πολωνέζα, ριγκοντόν, αλεμάντ, σαραμπάντ, πασπιέ, ζιγκ, γκαβότ κ.ά.