cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Γιόσιπ Μπροζ Τίτο
Αντίσταση στη Γιουγκοσλαβία
Στις 12 Σεπτεμβρίου 1944 ο Βασιλιάς Πέτρος Β΄ κάλεσε όλους τους Γιουγκοσλάβους να συνενωθούν υπό την ηγεσία του Τίτο και δήλωσε ότι όσοι δεν θα το έκαναν θα ήταν «προδότες» και από εκείνη τη στιγμή ο Τίτο αναγνωρίστηκε από όλες τις Συμμαχικές αρχές (συμπεριλαμβανομένης της εξόριστης κυβέρνησης) ως Πρωθυπουργός της Γιουγκοσλαβίας, όπως και ήδη αρχηγός των Γιουγκοσλαβικών δυνάμεων. Στις 28 Σεπτεμβρίου 1944 το Τηλεγραφικό Πρακτορείο της Σοβιετικής Ένωσης (TASS) ανέφερε ότι ο Τίτο υπέγραψε συμφωνία με τη Σοβιετική Ένωση επιτρέποντας την «προσωρινή είσοδο» του Κόκκινου Στρατού στη Γιουγκοσλαβία, για να συνδράμει στις επιχειρήσεις στις βορειοανατολικές περιοχές της χώρας. Με τη στρατηγική τους δεξιά πλευρά εξασφαλισμένη από τη Συμμαχική προέλαση, οι Παρτιζάνοι προετοίμασαν και πραγματοποίησαν μια μαζική γενική επίθεση που οποία κατάφερε να διασπάσει τις γερμανικές γραμμές και να τους αναγκάσει σε υποχώρηση πέρα ​​από τα σύνορα της Γιουγκοσλαβίας.
Στις 20 Οκτωβρίου 1944 ο Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός της Γιουγκοσλαβίας και οι δυνάμεις της 2ης Ουκρανικής Στρατιάς του Κόκκινου Στράτου της ΕΣΣΔ απελευθέρωσαν το Βελιγράδι και μετέπειτα ολόκληρη τη χώρα. Στις 29 Νοεμβρίου 1944 συνεδριάζει για τρίτη φορά το AVNOJ στην ελεύθερη Γιουγκοσλαβία και ο Τίτο είναι ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης της χώρας που χαίρει της εμπιστοσύνης τόσο του ομοϊδεάτη και μέντορα του Ι. Στάλιν όσο και των Δυτικών Συμμάχων.
Κατά τις τελευταίες ημέρες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στη Γιουγκοσλαβία μονάδες των Παρτιζάνων ήταν υπεύθυνες για τις φρικαλεότητες κατά των επαναπατριζόμενων (στρατιωτών και αμάχων, που είχαν συνεργαστεί με τον Άξονα και καταφύγει στην Αυστρία) και αργότερα εγέρθηκαν σχετικές κατηγορίες σε βάρος της Γιουγκοσλαβικής ηγεσίας υπό τον Τίτο. Εκείνη την εποχή, σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, ο Γιόσιπ Μπροζ Τίτο επανειλημμένα έκανε εκκλήσεις για παράδοση στις υποχωρούσες φάλαγγες, προσφέροντας αμνηστία και προσπαθώντας να αποφύγει μια άτακτη παράδοση. . Στις 14 Μαΐου απέστειλε ένα τηλεγράφημα στην ανώτατη έδρα Σλοβένικου Παρτιζάνικου Στρατού, που απαγόρευε την εκτέλεση αιχμαλώτων πολέμου και διέτασσε την προσαγωγή των τυχόν υπόπτων σε στρατοδικείο.
Αμέσως μετά τον πόλεμο
Στις 7 Μαρτίου 1945 η προσωρινή κυβέρνηση της Δημοκρατικής Ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας (ДФЈ) συγκλήθηκε στο Βελιγράδι από το Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, ενώ το προσωρινό όνομα επέτρεπε είτε τη δημοκρατία είτε τη μοναρχία. Αυτή η κυβέρνηση είχε επικεφαλής τον Τίτο ως προσωρινό Πρωθυπουργό της Γιουγκοσλαβίας και συμπεριλάμβανε εκπροσώπους της βασιλικής εξόριστης κυβέρνησης, μεταξύ άλλων τον Ιβαν Σούμπασιτς. Σύμφωνα με τη συμφωνία μεταξύ των ηγετών της αντίστασης και της εξόριστης κυβέρνησης, μετά τον πόλεμο θα διεξάγονταν εκλογές για να καθοριστεί η μορφή της κυβέρνησης. Το Νοέμβριο του 1945 το υπέρ της δημοκρατίας Λαϊκό Μέτωπο του Τίτο, με επικεφαλής το Κομμουνιστικό Κόμμα Γιουγκοσλαβίας, κέρδισε τις εκλογές με συντριπτική πλειοψηφία, καθώς οι μοναρχικοί είχαν μποϊκοτάρει την ψηφοφορία. Την περίοδο αυτή ο Τίτο ήταν φανερό ότι απολάμβανε μαζική λαϊκή υποστήριξη γιατί γενικά θεωρείτο από τις μάζες ο απελευθερωτής της Γιουγκοσλαβίας. Η Γιουγκοσλαβική διοίκηση την άμεση μεταπολεμική περίοδο κατάφερε να ενώσει μια χώρα που είχε πληγεί σοβαρά από υπερεθνικιστικές αναστατώσεις και πολεμικές καταστροφές, καταστέλλοντας με επιτυχία τα εθνικιστικά αισθήματα των διαφόρων εθνοτήτων υπέρ της ανοχής και του κοινού στόχου της Γιουγκοσλαβίας. Μετά τη συντριπτική εκλογική νίκη ο Τίτο επιβεβαιώθηκε ως Πρωθυπουργός και Υπουργός Εξωτερικών της ДФЈ. Η χώρα σύντομα μετονομάστηκε σε Ομοσπονδιακή Λαϊκή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας (που αργότερα μετονομάστηκε τελικά Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας). Στις 29 Νοεμβρίου 1945 ο Βασιλιάς Πέτρος Β΄ καταδικάστηκε επίσημα από τη Γιουγκοσλαβική Συντακτική Συνέλευση. Η Συνέλευση αμέσως μετά συνέταξε ένα νέο δημοκρατικό σύνταγμα. Η Γιουγκοσλαβία οργάνωσε το Γιουγκοσλαβικό Λαϊκό Στρατό (Jugoslavenska narodna armija ή JNA) από το Κίνημα των Παρτιζάνων, που έγινε ο τέταρτος ισχυρότερος στρατός στην Ευρώπη εκείνη την εποχή. Δημιουργήθηκε επίσης η Διοίκηση Κρατικής Ασφαλείας (Uprava državne bezbednosti / sigurnosti / varnosti, UDBA) σχηματίστηκε ως νέα μυστική αστυνομία, μαζί με μια υπηρεσία ασφαλείας, το Τμήμα Λαϊκής Ασφάλειας (''Organ Zaštite Naroda (Armije)', OZNA). Οι Γιουγκοσλαβικές μυστικές υπηρεσίες επιφορτίσθηκαν με τη φυλάκιση και την προσαγωγή σε δίκη μεγάλου αριθμού συνεργατών των Ναζί, συμπεριλαμβανομένων και Καθολικών κληρικών, λόγω της ευρείας συμμετοχής του Κροατικού Καθολικού κλήρου στο καθεστώς των Ούστασε. Ο Ντράζα Μιχαήλοβιτς βρέθηκε ένοχος για συνεργασία, εσχάτη προδοσία και εγκλήματα πολέμου και στη συνέχεια εκτελέστηκε τον Ιούλιο του 1946.
Ο Πρωθυπουργός Γιόσιπ Μπροζ Τίτο συναντήθηκε με τον πρόεδρο της Συνόδου των (Καθολικών) Επισκοπών της Γιουγκοσλαβίας Αλοίσιους Στέπινατς στις 4 Ιουνίου 1945, δύο ημέρες μετά την απελευθέρωσή του από τη φυλάκιση. Οι δύο τους δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε συμφωνία για το καθεστώς της Καθολικής Εκκλησίας. Υπό την ηγεσία του Στέπινατς η σύνοδος των επισκόπων εξέδωσε μια επιστολή που καταδίκαζε τα εικαζόμενα εγκλήματα πολέμου των Παρτιζάνων το Σεπτέμβριο του 1945. Τον επόμενο χρόνο ο Στέπινατς συνελήφθη και προσήχθη σε δίκη. Τον Οκτώβριο του 1946, στην πρώτη ειδική του σύνοδο μετά από 75 χρόνια, το Βατικανό αφόρισε τον Τίτο και τη Γιουγκοσλαβική κυβέρνηση για την καταδίκη του Στέπινατς σε 16 χρόνια φυλάκισης με την κατηγορία της βοήθειας στην τρομοκρατία των Ούστασε και της υποστήριξης του αναγκαστικού προσηλυτισμού Σέρβων στον Καθολικισμό. Ο Στέπινατς έτυχε προνομιακής μεταχείρισης ως προς την αναγνώριση του καθεστώτος του και η ποινή σύντομα μειώθηκε και περιορίστηκε σε κατ 'οίκον περιορισμό, με την επιλογή της μετανάστευσης ανοικτή για τον αρχιεπίσκοπο. Στη συνέχεια οι μεταρρυθμίσεις κατέστησαν τη Γιουγκοσλαβία σημαντικά πιο φιλελεύθερη θρησκευτική από τις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ.
Κατά τους πρώτους μεταπολεμικούς χρόνους ο Τίτο θεωρήθηκε ευρέως κομμουνιστής ηγέτης πολύ πιστός στη Μόσχα, πράγματι θεωρήθηκε συχνά δεύτερος μόνο μετά το Στάλιν στο Ανατολικό Μπλοκ. Στην πραγματικότητα ο Στάλιν και ο Τίτο είχαν από την αρχή μια «δύσκολη» συμμαχία, με το Στάλιν να θεωρεί τον Τίτο πολύ ανεξάρτητο.
Κατά την αμέσως μεταπολεμική περίοδο η Γιουγκοσλαβία του Τίτο είχε μια έντονη δέσμευση στις ορθόδοξες μαρξιστικές ιδέες. Συνηθισμένα ήταν τα σκληρά κατασταλτικά μέτρα κατά των αντιφρονούντων, μεταξύ των οποίων «συλλήψεις, σκηνοθετημένες δίκες, αναγκαστική κολεκτιβοποίηση, καταπίεση των εκκλησιών και της θρησκείας».
Σχίσμα Τίτο-Στάλιν
Σε αντίθεση με άλλα νέα κομμουνιστικά κράτη στην ανατολική Κεντρική Ευρώπη η Γιουγκοσλαβία απελευθερώθηκε από την κυριαρχία του Άξονα με περιορισμένη άμεση στήριξη από τον Κόκκινο Στρατό. Ο πρωταγωνιστικός ρόλος του Τίτο στην απελευθέρωση της Γιουγκοσλαβίας ενίσχυσε όχι μόνο τη θέση του στο κόμμα του και μεταξύ του Γιουγκοσλαβικού λαού, αλλά τον ώθησε να επιμείνει περισσότερο ώστε η Γιουγκοσλαβία να έχει περισσότερα περιθώρια να ακολουθήσει τα δικά της συμφέροντα από ότι άλλοι ηγέτες του Μπλοκ που είχαν περισσότερους λόγους να αναγνωρίσουν τη Σοβιετική συμβολή στην απελευθέρωση των χωρών τους από τον έλεγχο του Άξονα. Παρόλο που ο Τίτο ήταν επίσημα σύμμαχος του Στάλιν μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Σοβιετικοί είχαν δημιουργήσει ένα δίκτυο κατασκοπείας στο Γιουγκοσλαβικό κόμμα ήδη από το 1945, οδηγώντας σε μια «δύσκολη» συμμαχία.
Από τον Νοέμβριο του 1945 στη Γιουγκοσλαβία έχει εδραιωθεί η εξουσία του Τίτο και του ΚΚΓ. Η χώρα απόκτα νέο σύνταγμα που ουσιαστικά δεν είναι τίποτα άλλο από μία αντιγραφή του σοβιετικού συντάγματος του 1936. Στην ύπαιθρο αρχίζει κολεκτιβοποίηση, στις πόλεις οι εθνικοποιήσεις τραπεζών και μονάδων παραγωγής. Ο στρατός οργανώνεται σύμφωνα με τα σοβιετικά πρότυπα. Καμία άλλη λαϊκή δημοκρατία στην Ανατολική Ευρώπη δεν είναι τόσο κοντά στην ΕΣΣΔ όσο η Γιουγκοσλαβία του Τίτο (με εξαίρεση ίσως τη Βουλγαρία του Δημητρόβ).
Η σύγκρουση Τίτο-Στάλιν επηρέασε και την εξέλιξη του εμφυλίου στην Ελλάδα. Ο Τίτο υποστήριζε ανοιχτά την πλευρά των Κομμουνιστών στον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο, ενώ ο Στάλιν κρατούσε τις αποστάσεις του, έχοντας συμφωνήσεις με τον Τσόρτσιλ να μην επιδιώξει σοβιετικά συμφέροντα εκεί, αν και υποστήριζε πολιτικά τον αγώνα των Ελλήνων Κομμουνιστών, όπως αποδείχθηκε σε αρκετές συνεδριάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.Ο Τίτο επέτρεπε στα τμήματά του ΔΣΕ να υποχωρούν προς τη γιουγκοσλαβική επικράτεια, να βρίσκουν νοσηλεία για τους τραυματίες και να ανεφοδιάζονται. Η κωμόπολη Μπουλκές (σημερινό Μάγκλιτς) της Βοϊβοντίνας είχε παραχωρηθεί στον ΔΣΕ. Γι' αυτό το λόγο το KKE απέφευγε για μεγάλο χρονικό διάστημα να καταγγείλει τη Γιουγκοσλαβία για τη στάση της. Προχώρησε δε σ’ αυτή την καταγγελία προς το τέλος του Εμφυλίου, με άρθρο του N. Ζαχαριάδη, που έφερε τον τίτλο: «Το στιλέτο του Τίτο χτυπά πισώπλατα τη Λαϊκοδημοκρατική Ελλάδα». Τότε το KK Γιουγκοσλαβίας άλλαξε ριζικά την τακτική του αρχίζοντας να παρεμβάλλει αργά, αλλά σταθερά, όλο και περισσότερα εμπόδια στο Δημοκρατικό Στρατό. Αποκορύφωμα όλων αυτών υπήρξε η ανακοίνωση από τον Τίτο, στις 11 Ιουλίου 1949, κατά την ομιλία του στην πόλη Πούλα της Ίστριας, για το κλείσιμο των ελληνογιουγκοσλαβικών συνόρων. Το καθεστώς του στρατάρχη Τίτο υποχρέωσε τους Έλληνες που διέμεναν στη χώρα να την εγκαταλείψουν, ενώ όλες οι ακίνητες περιουσίες τους εθνικοποιήθηκαν και όλα τα ελληνικά ιδρύματα σχολεία κ.λπ. έκλεισαν. Συνέπεια αυτού ήταν η καταφυγή των Ελλήνων της Γιουγκοσλαβίας κυρίως στη Θεσσαλονίκη όπου και εγκαταστάθηκαν μόνιμα.
- Γιόσιπ Μπροζ Τίτο
Μια σημαντική συνέπεια της έντασης που δημιουργήθηκε μεταξύ της Γιουγκοσλαβίας και της Σοβιετικής Ένωσης ήταν η απόφαση του Τίτο να ξεκινήσει μια μεγάλης κλίμακας καταστολή εναντίον οποιουδήποτε πραγματικού ή υποτιθέμενου αντιπάλου της δικής του άποψης για τη Γιουγκοσλαβία. Η καταστολή αυτή δεν περιοριζόταν σε γνωστούς και υποτιθέμενους σταλινικούς, αλλά περιλάμβανε και μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος ή οποιονδήποτε εξέφραζε συμπάθεια προς τη Σοβιετική Ένωση. Επιφανείς παρτιζάνοι, όπως ο Βλάντο Ντάπτσεβιτς και ο Ντράγκολιουμπ Μιτσούνοβιτς, υπήρξαν θύματα αυτής της περιόδου έντονης καταστολής που κράτησε μέχρι το 1956 και χαρακτηρίστηκε από σημαντικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεκάδες χιλιάδες πολιτικοί αντίπαλοι θήτευσαν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, όπως το Γκόλι Ότοκ και εκατοντάδες πέθαναν. Η αποξένωση του Τίτο από την ΕΣΣΔ επέτρεψε στη Γιουγκοσλαβία να λάβει αμερικανική βοήθεια μέσω του Σχέδιου Μάρσαλ. Ωστόσο δεν συμφώνησε να ευθυγραμμιστεί με τη Δύση, όπως συνήθως συνεπαγόταν η αποδοχή της αμερικανικής βοήθειας εκείνη την εποχή. Μετά το θάνατο του Στάλιν το 1953 οι σχέσεις με την ΕΣΣΔ χαλάρωσαν και ο Τίτο άρχισε να λαμβάνει βοήθεια και από την Κομεκόν. Με αυτό τον τρόπο ο Τίτο χρησιμοποίησε τον ανταγωνισμό Ανατολής-Δύσης προς όφελός του. Αντί να επιλέξει πλευρά πρωτοστάτησε στο ξεκίνημα του Κινήματος των Αδεσμεύτων, που θα λειτουργούσε ως «τρίτος δρόμος» για τις χώρες που ενδιαφέρονταν να παραμείνουν έξω από τη διαίρεση Ανατολής-Δύσης.
Η πρωτοβουλία αυτή ήταν σημαντική όχι μόνο για τη Γιουγκοσλαβία και τον Τίτο αλλά και για την παγκόσμια ανάπτυξη του σοσιαλισμού, καθώς ήταν ο πρώτος μεγάλος διαχωρισμός μεταξύ των Κομμουνιστικών κρατών, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τις αξιώσεις της Κομιντέρν για το σοσιαλισμό να είναι μια ενιαία δύναμη που τελικά θα μπορούσε να ελέγξει ολόκληρο τον κόσμο, καθώς ο Τίτο έγινε ο πρώτος (και ο μόνος με επιτυχία) σοσιαλιστής ηγέτης που αψήφησε την ηγεσία του Στάλιν στην Κομινφόρμ. Αυτό το σχίσμα με τη Σοβιετική Ένωση έδωσε στον Τίτο σημαντική διεθνή αναγνώριση, αλλά προκάλεσε επίσης μια περίοδο αστάθειας. Η μορφή του κομμουνισμού του Τίτο χαρακτηρίστηκε ως «Τιτοϊσμός» της Μόσχας, που ενθάρρυνε τις εκκαθαρίσεις εναντίον των υποτιθέμενων «Τιτοϊκών» σε όλο το Ανατολικό Μπλοκ. Στις 26 Ιουνίου 1950 η Εθνική Συνέλευση ψήφισε ένα σημαντικότατο νόμο, που είχαν συντάξει ο Μίλοβαν Τζίλας και ο Τίτο σχετικά με την «αυτοδιαχείριση» (samoupravljanje), ένα είδος συνεταιριστικού ανεξάρτητου σοσιαλιστικού πειράματος που εισήγαγε την κατανομή των κερδών και τη δημοκρατία στο χώρο εργασίας σε πρώην κρατικές επιχειρήσεις, που τότε έγινε άμεση κοινωνική ιδιοκτησία των εργαζομένων. Στις 13 Ιανουαρίου 1953 καθιέρωσαν το νόμο για την αυτοδιαχείριση ως βάση ολόκληρης της κοινωνικής τάξης στη Γιουγκοσλαβία. Ο Τίτο διαδέχτηκε επίσης τον Ιβάν Ρίμπαρ ως Πρόεδρος της Γιουγκοσλαβίας στις 14 Ιανουαρίου 1953. Μετά τον θάνατο του Στάλιν ο Τίτο απέρριψε την πρόσκληση της ΕΣΣΔ για επίσκεψη για τη συζήτηση για την εξομάλυνση των σχέσεων μεταξύ των δύο κρατών. Ο Νικίτα Χρουστσόφ και ο Νικολάι Μπουλγκάνιν επισκέφθηκαν τον Τίτο στο Βελιγράδι το 1955 και ζήτησαν συγνώμη για τις παραβιάσεις από τη διοίκηση του Στάλιν. Ο Τίτο επισκέφθηκε την ΕΣΣΔ το 1956, γεγονός που ήταν ένα μήνυμα παγκοσμίως ότι η εχθρότητα μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και ΕΣΣΔ εξομαλυνόταν. Ωστόσο η σχέση θα φτάσει σε νέο χαμηλό στα τέλη της δεκαετίας του 1960.
Το σχίσμα Τίτο-Στάλιν είχε μεγάλες επιπτώσεις για χώρες εκτός της ΕΣΣΔ και της Γιουγκοσλαβίας. Παρουσιάστηκε, για παράδειγμα, ως ένας από τους λόγους της δίκης Σλάνσκυ στην Τσεχοσλοβακία, όπου εκκαθαρίστηκαν 14 ανώτατοι Κομμουνιστές αξιωματούχοι, εκ των οποίων 11 εκτελέστηκαν. Ο Στάλιν άσκησε πίεση στην Τσεχοσλοβακία να διεξάγει εκκαθαρίσεις για να αποθαρρύνει την εξάπλωση της ιδέας ενός «εθνικού δρόμου προς το σοσιαλισμό», που είχε υιοθετήσει ο Τίτο.
Αδέσμευτοι
Παράλληλα ο Τίτο αναζητεί νέους συμμάχους. Στρέφεται προς τη Δύση και προς τα καπιταλιστικά βαλκανικά κράτη. Το 1953 εκλέγεται από τη βουλή της Γιουγκοσλαβίας στο αξίωμα του Προέδρου και την ίδια χρονιά υπογράφει συμφωνία συνεργασίας με την Ελλάδα, οπότε και οι σχέσεις των δύο γειτονικών κρατών ομαλοποιούνται. Ένα χρόνο αργότερα παρόμοιο σύμφωνο υπογράφτηκε και με την Τουρκία. Συγχρόνως ο Τίτο εκπροσωπώντας τη Γιουγκοσλαβία αρχίζει να ταξιδεύει σε μία σειρά χώρες, τόσο του δυτικού όσο και του λεγόμενου τρίτου κόσμου. Υπό την ηγεσία του Τίτο η Γιουγκοσλαβία έγινε ιδρυτικό μέλος του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Το 1961 ο Τίτο συνίδρυσε το κίνημα με τον Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ της Αιγύπτου, το Τζαβαχαρλάλ Νεχρού τη Ινδίας, το Σουκάρνο της Ινδονησίας και τον Κβάμε Νκρούμαχ της Γκάνα, με μια ενέργεια που ονομάστηκε Η Πρωτοβουλία των Πέντε (Τίτο, Νεχρού, Νάσερ, Σουκάρνο, Νκρούμαχ), εγκαθιστώντας έτσι στενούς δεσμούς με τις χώρες του τρίτου κόσμου. Αυτή η κίνηση συνέβαλε σημαντικά στη βελτίωση της διπλωματικής θέσης της Γιουγκοσλαβίας. Την 1η Σεπτεμβρίου 1961 ο Γιόσιπ Μπροζ Τίτο έγινε ο πρώτος Γενικός Γραμματέας του Κινήματος των Αδεσμεύτων.
Η εξωτερική πολιτική του Τίτο οδήγησε σε σχέσεις με αρκετές κυβερνήσεις, όπως η ανταλλαγή επισκέψεων (1954 και 1956) με τον Αυτοκράτορα Χαϊλέ Σελασιέ της Αιθιοπίας, όπου ονομάστηκε ένας δρόμος προς τιμήν του.
Ο Τίτο χαρακτηρίστηκε από την άσκηση μιας εξωτερικής πολιτικής ουδετερότητας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και για την εδραίωση στενών δεσμών με τις αναπτυσσόμενες χώρες. Η έντονη πίστη του Τίτο στην αυτοδιάθεση προκάλεσε το ρήγμα του 1948 με το Στάλιν και κατά συνέπεια με το Ανατολικό Μπλοκ. Στις δημόσιες ομιλίες του συχνά επαναλάμβανε ότι η πολιτική της ουδετερότητας και της συνεργασίας με όλες τις χώρες θα ήταν αυτονόητη όσο οι χώρες αυτές δεν χρησιμοποιούσαν την επιρροή τους για να πιέσουν τη Γιουγκοσλαβία να ταχθεί με το μέρος τους. Οι σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης ήταν γενικά εγκάρδιες.
Η Γιουγκοσλαβία είχε μια φιλελεύθερη ταξιδιωτική πολιτική, επιτρέποντας στους ξένους να ταξιδεύουν ελεύθερα μέσα στη χώρα και στους πολίτες της να ταξιδεύουν σε όλο τον κόσμο, πράγμα που είχε περιορισμούς στις περισσότερες κομμουνιστικές χώρες. Πολλοί Γιουγκοσλάβοι πολίτες εργάζονταν σε όλη τη Δυτική Ευρώπη. Ο Τίτο συναντήθηκε με πολλούς ξένους ηγέτες κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησής του, όπως οι Σοβιετικοί ηγέτες Ιωσήφ Στάλιν, Νικίτα Χρουστσόφ και Λεονίντ Μπρέζνιεφ, ο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ της Αιγύπτου, οι Ινδοί πολιτικοί Τζαβαχαρλάλ Νεχρού και Ίντιρα Γκάντι, οι Βρετανοί Πρωθυπουργοί Ουίνστον Τσώρτσιλ, Τζέιμς Κάλαχαν και Μάργκαρετ Θάτσερ, οι πρόεδροι των ΗΠΑ Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, Τζον Φ. Κένεντι, Ρίτσαρντ Νίξον, Τζέραλντ Φορντ και Τζίμι Κάρτερ. Αλλοι πολιτικοί ηγέτες, αξιωματούχοι και αρχηγοί κρατών που ο Τίτο συνάντησε τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του, ήταν μεταξύ άλλων οι Τσε Γκεβάρα, Φιντέλ Κάστρο, Γιάσερ Αραφάτ, Βίλλυ Μπραντ, Χέλμουτ Σμιτ, Ζωρζ Πομπιντού, Βασίλισσα Ελισάβετ Β΄, Χούα Γκουοφέγκ, Κιμ Ιλ Σουνγκ, Σέιχ Μουτζιμπούρ Ραχμάν, Σουκάρνο, Ιντί Αμίν, Χαϊλέ Σελασιέ, Κένεθ Καούντα, Καντάφι, Έριχ Χόνεκερ, Νικολάε Τσαουσέσκου, Γιάνος Κάνταρ, Ούρο Κέκονεν και τον Ελληνα Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή. Συναντήθηκε επίσης με πολλές διασημότητες.
Ο Τίτο επισκέφθηκε την Ινδία από τις 22 Δεκεμβρίου 1954 μέχρι τις 8 Ιανουαρίου 1955. Μετά την επιστροφή του ήρε πολλούς περιορισμούς σε εκκλησίες και πνευματικά ιδρύματα στη Γιουγκοσλαβία.
Ο Τίτο ανέπτυξε επίσης θερμές σχέσεις με τη Βιρμανία υπό τον Ου Νου, ταξιδεύοντας στη χώρα το 1955 και πάλι το 1959, αν και δεν έτυχε της ίδιας μεταχείρισης το 1959 από το νέο ηγέτη Νε Ουίν.
Στην Ελλάδα επισκέφτηκε την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη το 1954 και το 1956 την Κέρκυρα, οπότε συναντήθηκε και με τον Έλληνα Πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Μεταρρυθμίσεις
Στο εσωτερικό της Γιουγκοσλαβίας λαμβάνει χώρα ένα πρωτόγνωρο κοινωνικό πείραμα. Ο Τίτο και οι συνεργάτες τους (κυρίως ο Έντβαρντ Καρντέλι) εγκαταλείπουν το σταλινικό μοντέλο ανάπτυξης και εξέλιξης του σοσιαλισμού. Εφαρμόζουν τη λεγόμενη Σοσιαλιστική Αυτοδιαχείριση. Ένα πολύπλοκο αλλά ελαστικότερο σύστημα κεντροποιημένης οικονομίας όπου οι εργάτες των βιομηχανικών μονάδων εκλέγουν τη διοίκηση της μονάδας τους και συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων. Το Κόμμα περιοριζόταν στην κεντρική κρατική διοίκηση και το Γιουγκοσλαβικό Λαϊκό Στρατό. Το 1952 το ΚΚΓ αλλάζει το όνομά του σε Ένωση Γιουγκοσλάβων Κομμουνιστών (ΕΓΚ) ονομασία που παραπέμπει στα πρώτα μαρξιστικά σχέδια κόμματος.
Το επίπεδο ζωής στη Γιουγκοσλαβία του Τίτο στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 ήταν υψηλότερο από ότι στις άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και μπορούσε να συγκριθεί με το επίπεδο των χωρών της Δυτικής Ευρώπης. Ο χαλαρός κεντρικός έλεγχος της παραγωγής είχε ως αποτέλεσμα στη σοσιαλιστική Γιουγκοσλαβία να υπάρχει το φαινόμενο της ανεργίας. Σε συνδυασμό με την ελεύθερη μεταναστευτική πολιτική του Τίτο, χιλιάδες νέοι πολίτες της Γιουγκοσλαβίας (κυρίως από τις φτωχές δημοκρατίες) αναζήτησαν καλύτερη τύχη στο εξωτερικό, στη Δυτ. Γερμανία, στην Ολλανδία και στην Αυστραλία. Το γεγονός αυτό, μαζί με την παράλληλη αύξηση της τουριστικής κίνησης αποφέρουν τεράστια συναλλαγματικά αποθέματα στα κεντρικά ταμεία τα οποία και υποθηκεύονται για τη λήψη δανείων. Η Γιουγκοσλαβία του Τίτο από μια αγροτική χώρα προπολεμικά μετατρέπεται σε μια βιομηχανική δύναμη. Τα γιουγκοσλαβικά προϊόντα είχαν εξαιρετική ζήτηση στην Αν. Ευρώπη και λόγω της τιμής ήταν ανταγωνιστικά στη Δύση.
Τον Ιούνιο του 1965, ο γραμματέας του ΚΚΣΕ και νέος ισχυρός άνδρας της ΕΣΣΔ, Λεονίντ Μπρέζνιεφ, και ο Αναστάς Μικογιάν υποδέχθηκαν με σπάνιες τιμές τον Γιουγκοσλάβο πρόεδρο, στρατάρχη Τίτο. Η λαμπρότητα της υποδοχής δεν ήταν τυχαία καθώς επρόκειτο για την πρώτη επίσκεψη του Τίτο στη Σοβιετική Ένωση μετά την ανατροπή του Νικίτα Χρουστσόφ.
Στις 7 Απριλίου 1963 η χώρα άλλαξε το επίσημο της όνομα σε Σοσιαλιστική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας. Οι μεταρρυθμίσεις ενθάρρυναν τις ιδιωτικές επιχειρήσεις και χαλάρωσαν σημαντικά τους περιορισμούς στη θρησκευτική έκφραση. Στη συνέχεια ο Τίτο έκανε μια περιοδεία στην Αμερικανική ήπειρο. Στη Χιλή δύο υπουργοί της κυβέρνησης παραιτήθηκαν λόγω της επίσκεψής του στη χώρα αυτή. Το φθινόπωρο του 1960 ο Τίτο συναντήθηκε με τον πρόεδρο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ στη σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών. Ο Τίτο και ο Αϊζενχάουερ συζήτησαν μια σειρά ζητημάτων από τον έλεγχο των εξοπλισμών ως την οικονομική ανάπτυξη. Όταν ο Αϊζενχάουερ παρατήρησε ότι η ουδετερότητα της Γιουγκοσλαβίας ήταν «ουδέτερη ως προς την πλευρά του», ο Τίτο απάντησε ότι η ουδετερότητα δεν συνεπαγόταν παθητικότητα αλλά σήμαινε «ότι δεν παίρνει την πλευρά κανενός».
Το 1966 μια συμφωνία με το Βατικανό, που ενθαρρύνθηκε εν μέρει από το θάνατο του αντικομμουνιστή αρχιεπισκόπου του Ζάγκρεμπ Αλοίσιους Στέπινατς το 1960 και από τη μεταστροφή στην προσέγγιση της εκκλησίας για την αντίθεση στον κομμουνισμό που προήλθε από τη Δεύτερη Σύνοδο του Βατικανού, προσέδωσε νέα ελευθερία στη Γιουγκοσλαβική Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, ιδιαίτερα στην κατήχηση και την ίδρυση θεολογικών σχολών. Η συμφωνία άμβλυνε επίσης τις εντάσεις, που είχαν εμποδίσει τη χειροτονία νέων επισκόπων στη Γιουγκοσλαβία από το 1945. Ο νέος σοσιαλισμός του Τίτο συνάντησε την αντιπολίτευση των παραδοσιακών κομμουνιστών με αποκορύφωμα συνωμοσία με επικεφαλής τον Αλεκσάνταρ Ράνκοβιτς. Τον ίδιο χρόνο ο Τίτο δήλωσε ότι οι κομμουνιστές πρέπει πλέον να ορίσουν τη πορεία της Γιουγκοσλαβίας με τη δύναμη των επιχειρημάτων τους (υπονοώντας την εγκατάλειψη της λενινιστικής ορθοδοξίας και την ανάπτυξη του φιλελεύθερου κομμουνισμού). Η ισχύς της Υπηρεσίας Κρατικής Ασφάλειας (UDBA) περιορίστηκε και το προσωπικό της μειώθηκε σε 5000.
Την 1η Ιανουαρίου 1967 η Γιουγκοσλαβία ήταν η πρώτη κομμουνιστική χώρα που άνοιξε τα σύνορά της σε όλους τους ξένους επισκέπτες και κατάργησε την υποχρέωση βίζας. Την ίδια χρονιά ο Τίτο δραστηριοποιήθηκε στην προώθηση μιας ειρηνικής επίλυσης της αραβοϊσραηλινής σύγκρουσης. Το σχέδιό του κάλεσε τους Άραβες να αναγνωρίσουν το κράτος του Ισραήλ με αντάλλαγμα τα εδάφη που είχε καταλάβει το Ισραήλ.
Το 1968 ο Τίτο προσφέρθηκε στον Τσεχοσλοβάκο ηγέτη Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ να πετάξει στην Πράγα μέσα σε τρεις ώρες αν χρειαζόταν βοήθεια για να αντιμετωπίσει τους Σοβιετικούς. Τον Απρίλιο του 1969 ο Τίτο απομάκρυνε τους στρατηγούς Ιβάν Γκόσνιακ και Ράντε Χάμοβιτς μετά την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία εξαιτίας της ανετοιμότητας του Γιουγκοσλαβικού στρατού να ανταποκριθεί σε παρόμοια εισβολή στη Γιουγκοσλαβία.
Το 1971 ο Τίτο εκλέχτηκε εκ νέου Πρόεδρος της Γιουγκοσλαβίας από την Ομοσπονδιακή Συνέλευση για έκτη φορά. Στην ομιλία του ενώπιον της Ομοσπονδιακής Συνέλευσης εισήγαγε 20 σαρωτικές συνταγματικές τροποποιήσεις που παρείχαν ένα επικαιροποιημένο πλαίσιο στο οποίο θα βασίζεται η χώρα. Οι τροποποιήσεις προέβλεπαν ένα συλλογικό προεδρείο, ένα 22μελές όργανο αποτελούμενο από εκλεγμένους αντιπροσώπους των έξι δημοκρατιών και των δύο αυτόνομων επαρχιών. Το προεδρείο είχε έναν πρόεδρο προερχόμενο εναλλάξ από τις έξι δημοκρατίες. Όταν η Ομοσπονδιακή Συνέλευση δεν κατέληγε σε συμφωνία στη νομοθέτηση το συλλογικό προεδρείο είχε την εξουσία να αποφασίζει με διάταγμα. Οι τροποποιήσεις προέβλεπαν επίσης ενισχυμένο υπουργικό συμβούλιο με σημαντική εξουσία να εισάγει και να απορρίπτει νόμους ανεξάρτητα από το Κομμουνιστικό Κόμμα. Πρωθυπουργός εξελέγη ο Τζέμαλ Μπίγεντιτς. Οι νέες τροπολογίες αποσκοπούσαν στην αποκέντρωση της χώρας, παρέχοντας μεγαλύτερη αυτονομία στις δημοκρατίες και τις επαρχίες. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση διατηρούσε την εξουσία μόνο για τις εξωτερικές υποθέσεις, την άμυνα, την εσωτερική ασφάλεια, τις νομισματικές υποθέσεις, το ελεύθερο εμπόριο εντός της Γιουγκοσλαβίας και τα αναπτυξιακά δάνεια σε φτωχότερες περιοχές. Ο έλεγχος της εκπαίδευσης, της υγειονομικής περίθαλψης και της στέγασης θα ασκείτο εξ ολοκλήρου από τις κυβερνήσεις των δημοκρατιών και των αυτόνομων επαρχιών.
Το μεγαλύτερο επίτευγμα του Τίτο, στα μάτια των κομμουνιστών της Δύσης, ήταν η καταστολή των εθνικιστικών εξεγέρσεων και η διατήρηση της ενότητας σε ολόκληρη τη χώρα. Ήταν η έκκληση του Τίτο για ενότητα και οι αντίστοιχες μεθοδεύσεις, που συγκρατούσαν ενωμένο το λαό της Γιουγκοσλαβίας. Αυτή η ικανότητα δοκιμάστηκε αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας του, κυρίως κατά τη διάρκεια της Κροατικής Άνοιξης (που αναφέρεται επίσης και ως Masovni pokret, maspok, που σημαίνει «Μαζικό Κίνημα»), όταν η κυβέρνηση κατέστειλε τόσο τις δημόσιες διαδηλώσεις όσο και τις αποκλίνουσες απόψεις στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Παρά την καταστολή αυτή μεγάλο μέρος των αιτημάτων του Maspok αργότερα έγινε δεκτό με το νέο σύνταγμα, που υποστήριξε έντονα ο ίδιος ο Τίτο κόντρα στην αντιπολίτευση του Σερβικού τμήματος του κόμματος. Στις 16 Μαΐου 1974 ψηφίστηκε το νέο Σύνταγμα και ο γηραιός Τίτο ονομάστηκε ισόβιος πρόεδρος για τη ζωή, καθεστώς που θα απολάμβανε για πέντε χρόνια.
Οι επισκέψεις του Τίτο στις Ηνωμένες Πολιτείες απέφευγαν τις περισσότερες βορειοανατολικές πολιτείες εξαιτίας των μεγάλων μειονοτήτων Γιουγκοσλάβων μεταναστών που ήταν αντίθετοι με τον κομμουνισμό στη Γιουγκοσλαβία. Τα μέτρα ασφάλειας στις επίσημες επισκέψεις ήταν συνήθως δρακόντεια, για να κρατηθεί μακριά από διαδηλωτές, που συχνά έκαιγαν τη Γιουγκοσλαβική σημαία. Κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψης στα Ηνωμένα Έθνη στα τέλη της δεκαετίας του 1970 οι μετανάστες φώναζαν «δολοφόνο Τίτο» έξω από το ξενοδοχείο του στη Νέα Υόρκη, προκαλώντας τη διαμαρτυρία του στις αρχές των Ηνωμένων Πολιτειών.
Αποτίμηση
Ο Ντομινίκ Μαγκόλντρικ γράφει ότι, ως επικεφαλής ενός «ιδιαίτερα συγκεντρωτικού και καταπιεστικού» καθεστώτος, ο Τίτο χειρίσθηκε τεράστια εξουσία στη Γιουγκοσλαβία, με την αυταρχική του κυβέρνηση να ασκείται από μια περίπλοκη γραφειοκρατία που κατέστελλε οργανωμένα τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τα κυριότερα θύματα αυτής της καταστολής ήταν κατά τα πρώτα χρόνια γνωστοί και υποτιθέμενοι σταλινικοί, όπως ο Ντράγκοσλαβ Μιχαήλοβιτς και ο Ντράγκολιουμπ Μικούνοβιτς, αλλά κατά τα επόμενα χρόνια ακόμη και μερικοί από τους σημαντικότερους συνεργάτες του Τίτο συνελήφθησαν. Στις 19 Νοεμβρίου 1956 ο Μίλοβαν Τζίλας, ίσως ο στενότερος συνεργάτης του Τίτο και ευρέως θεωρούμενος ως πιθανός διάδοχός του, συνελήφθη λόγω της κριτικής του κατά του καθεστώτος του. Από την καταστολή δεν εξαιρέθηκαν διανοούμενοι και συγγραφείς, όπως ο Βένκο Μάρκοβσκι, που συνελήφθη και φυλακίστηκε τον Ιανουάριο του 1956 για τη συγγραφή ποιημάτων που θεωρήθηκαν αντιτιτοϊκά.
Ακόμη και αν μετά τις μεταρρυθμίσεις του 1961 η προεδρία του Τίτο είχε γίνει συγκριτικά πιο φιλελεύθερη από άλλα κομμουνιστικά καθεστώτα, το Κομμουνιστικό Κόμμα συνέχισε να ταλαντεύεται μεταξύ φιλελευθερισμού και καταπίεσης. Η Γιουγκοσλαβία κατόρθωσε να παραμείνει ανεξάρτητη από τη Σοβιετική Ένωση και το είδος του σοσιαλισμού της ήταν από πολλές απόψεις αντικείμενο φθόνου στην Ανατολική Ευρώπη, αλλά η Γιουγκοσλαβία του Τίτο παρέμεινε ένα αυστηρά ελεγχόμενο αστυνομικό κράτος. Σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Μέιτς, εκτός από τη Σοβιετική Ένωση, η Γιουγκοσλαβία είχε περισσότερους πολιτικούς κρατουμένους από ό, τι το σύνολο της υπόλοιπης Ανατολικής Ευρώπης.
Η μυστική αστυνομία του Τίτο ήταν κατά το πρότυπο της Σοβιετικής Κα Γκε Μπε, τα μέλη της ήταν πανταχού παρόντα και συχνά ενεργούσαν εξωδικαστικά με θύματα, μεταξύ άλλων, διανοούμενους της μεσαίας τάξης, φιλελεύθερους και δημοκράτες. Γενικότερα, ακόμη και αν η Γιουγκοσλαβία είχε υπογράψει τη Διεθνή Σύμβαση για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα, ελάχιστα είχαν ληφθεί υπόψη του ορισμένες από τις διατάξεις του.
Η Γιουγκοσλαβία του Τίτο βασιζόταν στο σεβασμό των εθνοτήτων, αν και ο Τίτο απάλειψε αδίστακτα κάθε ανάδυση εθνικισμού που απειλούσε τη Γιουγκοσλαβική ομοσπονδία. Ωστόσο ήταν αιχμηρή η αντίθεση ανάμεσα στο σεβασμό προς ορισμένες εθνοτικές ομάδες και τη σοβαρή καταπίεση άλλων. Ο Γιουγκοσλαβικός νόμος εγγυόταν στις εθνότητες τη χρήση της γλώσσα τους, αλλά για τους Αλβανούς η διεκδίκηση της εθνοτικής ταυτότητας ήταν πολύ περιορισμένη. Σχεδόν οι μισοί πολιτικοί κρατούμενοι στη Γιουγκοσλαβία ήταν Αλβανοί φυλακισμένοι για τη διεκδίκηση της εθνοτικής τους ταυτότητας.
Η μεταπολεμική ανάπτυξη της Γιουγκοσλαβίας υπό τον Τίτο ήταν σημαντική, αλλά κατώτερη από αυτή οποιασδήποτε ευρωπαϊκής χώρας, που είχε υιοθετήσει πρότυπα περισσότερο βασισμένα στην αγορά και ακριβώς παρόμοια με την οικονομική ανάπτυξη που επέδειξαν χώρες που υιοθετούσαν παρόμοια συστήματα με εκείνα της Γιουγκοσλαβίας, όπως η Ουγγαρία ή η Βουλγαρία. Από οικονομική άποψη το μοντέλο που εφάρμοσε ο Τίτο στηρίχθηκε στο δανεισμό και δεν οικοδομήθηκε σε σταθερά θεμέλια. Μετά το 1970 τα δάνεια δεν συνάπτονταν πλέον για τη χρηματοδότηση των επενδύσεων, αλλά για την κάλυψη των τρεχουσών δαπανών. Η χώρα έπεσε σε βαθιά οικονομική κρίση, που χαρακτηρίστηκε από υψηλή ανεργία και πληθωρισμό. . Το γεγονός ότι η ευρωστία της οικονομίας της Γιουγκοσλαβίας ήταν μια ψευδαίσθηση εμφανίστηκε αμέσως μετά το θάνατο του Τίτο, όταν η χώρα δεν μπορούσε να εξοφλήσει το μαζικό χρέος που συσσωρεύτηκε μεταξύ του 1961 και του 1980. Μεταξύ του 1961 και του 1980 το εξωτερικό χρέος της Γιουγκοσλαβίας αυξήθηκε εκθετικά με μη βιώσιμο ρυθμό άνω του 17% ετησίως. Η δομή της οικονομίας είχε διαμορφωθεί κατά τρόπο ώστε η μελλοντική επιβίωση της οικονομίας να βασίζεται στην αποκλειστική προϋπόθεση της μελλοντικής διεύρυνσης του χρέους.
Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της CIA δείχνουν ότι ήδη από το 1967 ήταν σαφές ότι το οικονομικό μοντέλο του Τίτο είχε επιτύχει αύξηση του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος με το κόστος υπερβολικών και συχνά ανεπιτυχών βιομηχανικών επενδύσεων και χρόνιου ελλείμματος στο ισοζύγιο πληρωμών.
Όταν ο Τίτο πέθανε ο Ρουάιρι ο Μπρέντι, τότε Πρόεδρος του Σιν Φέιν δήλωσε στην (εφημερίδα) An Phoblacht ότι «Ο θάνατος του Προέδρου Τίτο στερεί τον κόσμο από ένα αφοσιωμένο σοσιαλιστή και σθεναρό διεθνιστή. Ο Τίτο καθιέρωσε ένα ομοσπονδιακό δημοκρατικό και σοσιαλιστικό καθεστώς βασισμένο στο μοίρασμα της εξουσίας και ήταν πρωτοπόρος ενός οικονομικού και πολιτικού συστήματος βασισμένου στον εργατικό έλεγχο και στις αρχές της αποκεντρωμένης αυτοδιαχείρισης ... [Είχε μια] φωτισμένη και προοδευτική διεθνιστική πολιτική της μη δέσμευσης και της απόρριψης και των δύο μεγάλων μπλοκ δυνάμεων ».
Ο Όρσον Γουέλς τον αποκάλεσε κάποτε «τον μεγαλύτερο άνθρωπο στον κόσμο σήμερα.»
Τα τελευταία χρόνια
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 η υγεία του γηραιού Τίτο είναι καταπονημένη. Οι δημόσιες εμφανίσεις περιορίζονται στο ελάχιστο. Στις αρχές του 1980 ο Τίτο αναχωρεί από το Βελιγράδι για το Κλινικό Κέντρο της Λιουμπλιάνας για νοσηλεία.
Η καρδιά του στρατάρχη Τίτο σταμάτησε να χτυπάει στις 15:05 της 4ης Μαΐου 1980 λίγες μέρες πριν από τα 88 γενέθλια του. Στην ανακοίνωση του θανάτου του η χώρα παγώνει. Η Γιουγκοσλαβία βυθίζεται σε βαθύ πένθος. Η σορός του ηγέτη της Γιουγκοσλαβίας μεταφέρεται με το προεδρικό τρένο στο Βελιγράδι και εκτίθεται σε λαϊκό προσκύνημα στο κτίριο της Λαϊκής Συνέλευσης.
Ο Γιόσιπ Μπροζ Τίτο κηδεύεται στον κήπο του Προεδρικού Μεγάρου στο μαυσωλείο που ονομάζεται «Σπίτι των Λουλουδιών». Η κηδεία του Τίτο ήταν η μεγαλύτερη στην ιστορία του 20 αιώνα. Παραβρέθηκαν 209 αποστολές κυβερνήσεων, διεθνών οργανισμών, κομμάτων, κινημάτων και βασιλικών οίκων, από 127 χώρες (σε σύνολο 150 μελών του ΟΗΕ το 1980).
Μετά τις συνταγματικές αλλαγές του 1974 ο Τίτο άρχισε να περιορίζει το ρόλο του στην καθημερινή λειτουργία του κράτους. Συνέχισε να ταξιδεύει στο εξωτερικό και να δέχεται ξένους επισκέπτες, πηγαίνοντας στο Πεκίνο το 1977, όπου και συμφιλιώθηκε με την Κινεζική ηγεσία που κάποτε τον χαρακτήριζε ρεβιζιονιστή. Με τη σειρά του ο πρόεδρος Χούα Γκουοφέγκ επισκέφθηκε τη Γιουγκοσλαβία το 1979. Το 1978 ο Τίτο ταξίδεψε στις ΗΠΑ. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης πάρθηκαν δρακόντεια μέτρα ασφάλειας στην Ουάσινγκτον, λόγω των διαμαρτυριών Κροατικών, Σερβικών και Αλβανικών αντικομουνιστικών ομάδων.
Ο Τίτο αρρώσταινε όλο και περισσότερο κατά τη διάρκεια του 1979. Την περίοδο αυτή χτίστηκε για λογαριασμό του, σε περίπτωση ανάρρωσής του, η Βίλα Σρνα κοντά στο Μόροβιτς, στα σύνορα Κροατίας-Σερβίας. Στις 7 Ιανουαρίου και πάλι στις 11 Ιανουαρίου 1980, ο Τίτο εισήχθη στο Ιατρικό Κέντρο της Λιουμπλιάνας, πρωτεύουσας της ΣΔ Σλοβενίας, με κυκλοφοριακά προβλήματα στα πόδια του. Το αριστερό του πόδι ακρωτηριάστηκε λίγο αργότερα λόγω αρτηριακών εμπλοκών και πέθανε από γάγγραινα στο Ιατρικό Κέντρο στις 4 Μαΐου 1980, τρεις ημέρες μετά τα 88α γενέθλιά του. Στην κηδεία του παρέστησαν πολλοί πολιτικοί από όλο τον κόσμο.
Με βάση τον αριθμό των πολιτικών και των επίσημων αντιπροσωπειών που την παρακολούθησαν ήταν η μεγαλύτερη μέχρι τότε επίσημη κηδεία στην ιστορία, που ξεπεράστηκε μεταγενέστερα μόνο από εκείνες του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄ το 2005 και του Νέλσον Μαντέλα το 2013. Την παρακολούθησαν μεταξύ άλλων τέσσερις βασιλιάδες, 31 πρόεδροι, έξι πρίγκιπες, 22 πρωθυπουργοί και 47 υπουργοί εξωτερικών, και από τις δύο πλευρές του Ψυχρού Πολέμου, από 128 διαφορετικές χώρες, από τα 154 μέλη του ΟΗΕ την εποχή εκείνη. Από την Ελλάδα παρέστησαν ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τσάτσος και οι αρχηγοί των κομμάτων ΠΑΣΟΚ Ανδρέας Παπανδρέου, ΚΚΕ Χαρίλαος Φλωράκης και ΚΚΕ εσωτ. Μπάμπης Δρακόπουλος.
Αναφερόμενοι στο θάνατό του, οι New York Times σχολίασαν: "Ο Τίτο προσπάθησε να βελτιώσει τη ζωή. Σε αντίθεση με άλλους που ανέβηκαν στην εξουσία στο κομμουνιστικό κύμα μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Τίτο δεν απαιτούσε από το λαό του να υποφέρει για ένα μακρινό όραμα μιας καλύτερης ζωής. Μετά από μια αρχική θλιβερή σοβιετικού τύπου περίοδο ο Τίτο προχώρησε σε ριζική βελτίωση της ζωής στη χώρα. Η Γιουγκοσλαβία σταδιακά έγινε ένα φωτεινό σημείο εν μέσω του γενικού γκρίζου της Ανατολικής Ευρώπης, The New York Times, 5 Μαΐου 1980."
Ο Τίτο ετάφη σε μαυσωλείο στο Βελιγράδι, που αποτελεί μέρος ενός μνημειακού συγκροτήματος στο χώρο του Μουσείου της Γιουγκοσλαβίας (στο παρελθόν αποκαλούμενο «Μουσείο 25ης Μαΐου» και «Μουσείο της Επανάστασης»). Το πραγματικό μαυσωλείο ονομάζεται Σπίτι των Λουλουδιών (Kuća Cveća) και πολλοί άνθρωποι το επισκέπτονται ως τόπο προσκυνήματος για τις «καλύτερες εποχές». Το μουσείο περιέχει τα δώρα που έλαβε ο Τίτο κατά τη διάρκεια της προεδρίας του. Η συλλογή περιλαμβάνει επίσης τα πρωτότυπα χαρακτικά Los Caprichos του Φρανθίσκο Γκόγια και πολλών άλλων..
Η Κυβέρνηση της Σερβίας σχεδίαζε να το συγχωνεύσει με το Μουσείο Ιστορίας της Σερβίας. .
Κληρονομιά
Η σοσιαλιστική Γιουγκοσλαβία έζησε κάτι περισσότερο από 10 χρόνια μετά το θάνατο του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο. Διαλύθηκε στα εξ ων συνετέθη σπαρασσόμενη από εθνικισμούς που οδήγησαν στις αιματηρές συγκρούσεις κυρίως στην Κροατία, στη Βοσνία & Ερζεγοβίνη και στο Κόσοβο και στο βομβαρδισμό της «μικρής» Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ το 1999.
Η ιδεολογία της αυτοδιαχείρισης εξαφανίσθηκε μαζί με όλα τα συγγενή συστήματα της Αν. Ευρώπης. Στοιχεία θεωρητικής αυτοδιαχείρισης μπορούν να αναζητηθούν στο «Γιούχτσε», το σύστημα της Βορείου Κορέας.
Ποιήματα, τραγούδια, θεατρικά και φυσικά κινηματογραφικές ταινίες δόξασαν τον Τίτο. Χαρακτηριστική είναι η επική ταινία «Η Μάχη της Σούτιεσκα» του σκηνοθέτη Στίπε Ντέλιτς του 1973. Το ρόλο του Τίτο ερμήνευσε ο Ρίτσαρντ Μπάρτον συνοδευμένος από την Ειρήνη Παππά, ενώ τη μουσική για την ταινία συνέθεσε ο Μίκης Θεοδωράκης.
Το «Σπίτι των Λουλουδιών» στο Βελιγράδι είναι μέρος προσκυνήματος για χιλιάδες πολίτες της πρώην Γιουγκοσλαβίας κυρίως τις μέρες μνήμης (γενέθλια και ημερ. θανάτου κτλ).
Η μορφή του Τίτο είναι ένα από τα σύμβολα που χρησιμοποιούν εκτενώς οι «Γιουγκονοσταλγοί». Το κίνημα της «Γιουγκονοσταλγίας» είναι υπαρκτό σε όλες τις γιουγκοσλαβικές δημοκρατίες αλλά και του εξωτερικού και συσπειρώνει νοσταλγούς της ΣΟΔ Γιουγκοσλαβίας.
Κατά τη διάρκεια της ζωής του και ιδιαίτερα κατά το πρώτο έτος μετά το θάνατό του πολλά μέρη πήραν το όνομά τους από τον Τίτο. Αρκετά από αυτά τα μέρη έχουν ξαναπάρει έκτοτε την αρχική τους ονομασία, όπως η Ποντγκόριτσα, πρώην Τίτογκραντ (παρόλο που το διεθνής αεροδρόμιο της Ποντγκόριτσα εξακολουθεί να έχει τον κωδικό TGD), και το Ούζιτσε, παλαιότερα γνωστό ως Tίτοβο Ούζιτσε, που ξαναπήρε το αρχικό του όνομα το 1992. Οι δρόμοι στο Βελιγράδι, την πρωτεύουσα, έχουν όλα ξαναπάρει τα αρχικά προ του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και προκομμουνιστικά τους ονόματα. Το 2004 το άγαλμα του Μπροζ, έργο του Αντουν Αουγκούστιντσιτς, στη γενέτειρά του Κούμροβετς, αποκεφαλίστηκε σε έκρηξη, αλλά στη συνέχεια επισκευάστηκε. Δύο φορές το 2008 έγιναν διαδηλώσεις στην τότε Πλατεία Στρατάρχη Τίτο στο Ζάγκρεμπ (από το 2017 Πλατεία Δημοκρατίας της Κροατίας), που διοργανώθηκαν από την ομάδα «Κύκλος για την Πλατεία» (Krug za Trg), με στόχο να αναγκάσει την κυβέρνηση της πόλης να της ξαναδώσει το προηγούμενο όνομά της, ενώ μια αντίθετη διαδήλωση από την Πρωτοβουλία Πολιτών κατά του Ουστασισμού (Građanska inicijativa protiv ustaštva) κατηγόρησε τον «Κύκλο για την Πλατεία» για ιστορικό αναθεωρητισμό και νεοφασισμό. Ο Πρόεδρος της Κροατίας Στιέπαν Μέσιτς επέκρινε τη διαδήλωση υπέρ της αλλαγής του ονόματος. Στην παραλιακή πόλη της Κροατίας Οπάτιγια ο κεντρικός (και μακρύτερος) δρόμος εξακολουθεί να φέρει το όνομα του Στρατάρχη Τίτο, όπως και δρόμοι σε πολλές πόλεις της Σερβίας, κυρίως στο βόρειο τμήμα της χώρας. Ένας από τους κεντρικούς δρόμους στο κέντρο του Σαράγεβο ονομάζεται Οδός Στρατάρχη Τίτο και το άγαλμα του Τίτο σε ένα πάρκο μπροστά από την πανεπιστημιούπολη (πρώην στρατόπεδο του JNA "Maršal Tito") στο Mάριγιν Ντβορ είναι ένας τόπος όπου κάτοικοι του Σαράγεβο και όλης της Βοσνίας εξακολουθούν και σήμερα να τιμούν τη μνήμη του και να αποτίουν φόρο τιμής στον Τίτο (εικόνα στα δεξιά). Το μεγαλύτερο μνημείο του Τίτο στον κόσμο, ύψους περίπου 10 μ. βρίσκεται στην Πλατεία Τίτο (Σλοβενικά: Titov trg), στην κεντρική πλατεία του Βελένιε της Σλοβενίας. Μία από τις κύριες γέφυρες στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σλοβενίας, το Μάριμπορ, είναι η Γέφυρα Tίτο (Titov most). Η κεντρική πλατεία του Κόπερ, του μεγαλύτερου λιμανιού της Σλοβενίας, ονομάζεται επίσης Πλατεία Τίτο. Στη Μόσχα υπάρχει από το 1981 η Πλατεία Γιόσιπ Μπροζ Τίτο όπως επίσης μία οδός στην πόλη Όμσκ. Ο αστεροειδής της κύριας ζώνης 1550 Τίτο, που είχε ανακαλυφθεί από το Σέρβο αστρονόμο Mίλοραντ Πλότιτς στο Αστεροσκοπείο του Βελιγραδίου το 1937, ονομάστηκε μεταγενέστερα προς τιμήν του [191].
Κάθε χρόνο διοργανώνεται σε Μαυροβούνιο, πΓΔΜ και Σερβία μια σκυταλοδρομία «Αδελφοσύνης και Ενότητας», που τερματίζει στις 25 Μαΐου στο «Σπίτι των Λουλουδιών» στο Βελιγράδι - την τελευταία κατοικία του Τίτο. Ταυτόχρονα δρομείς στη Σλοβενία, την Κροατία και τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη ξεκινούν για το Κούμροβετς, γενέτειρα του Τίτο στη βόρεια Κροατία. Η σκυταλοδρομία είναι ένα απομεινάρι της Σκυταλοδρομία της Νεολαίας της εποχής της Γιουγκοσλαβία, όταν νέοι πραγματοποιούσαν ένα παρόμοιο ετήσιο ταξίδι με τα πόδια μέσα από τη Γιουγκοσλαβία, που κατέληγε στο Βελιγράδι με μαζικό εορτασμό.
Το 1992 κυκλοφόρησε Ο TITO ΚΑΙ ΕΓΩ (Σερβικά: Тито и ја, Tito i ja), μια κωμική γιουγκοσλαβική ταινία του Σέρβου σκηνοθέτη Γκόραν Μάρκοβιτς.
Τα χρόνια που ακολούθησαν τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας ορισμένοι ιστορικοί ανέφεραν ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα κατεστάλησαν στη Γιουγκοσλαβία υπό τον Τίτο, ιδιαίτερα κατά την πρώτη δεκαετία μέχρι το Σχίσμα Τίτο-Στάλιν. Στις 4 Οκτωβρίου 2011 το Συνταγματικό Δικαστήριο της Σλοβενίας χαρακτήρισε την ονομασία το 2009 ενός δρόμου στη Λιουμπλιάνα με το όνομα του Τίτο αντισυνταγματική. Ενώ αρκετοί δημόσιοι χώροι στη Σλοβενία φέρουν ήδη το όνομα του Τίτο (από την εποχή της Γιουγκοσλαβίας) στο θέμα της μετονομασίας ενός ακόμη δρόμου το δικαστήριο αποφάσισε ότι:
"Το όνομα «Τίτο» δεν συμβολίζει μόνο την απελευθέρωση της επικράτειας της σημερινής Σλοβενίας από τη φασιστική κατοχή στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως ισχυρίζεται ο διάδικος, αλλά και σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των βασικών ελευθεριών, τη δεκαετία μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο."
Το δικαστήριο, ωστόσο, κατέστησε σαφές ότι ο σκοπός της επανεξέτασης ήταν «όχι μια ετυμηγορία για την εικόνα του Τίτο ή για τις συγκεκριμένες ενέργειές του, ούτε ιστορική αποτίμηση γεγονότων και περιστάσεων». Η Σλοβενία ​​έχει διάφορους δρόμους και πλατείες με το όνομα του Τίτο, κυρίως την πλατεία Τίτο στο Βέλενιε, που περιλαμβάνει ένα άγαλμα 10 μέτρων.
Ο Τίτο έχει επίσης χαρακτηριστεί υπεύθυνος για τη συστηματική εξάλειψη του γερμανικού πληθυσμού (Σουηβοί του Δούναβη) στη Βοϊβοντίνα με απελάσεις και μαζικές εκτελέσεις μετά την κατάρρευση της Γερμανικής κατοχής στη Γιουγκοσλαβία στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε αντίθεση με τη συμπεριφορά του προς άλλες Γιουγκοσλαβικές εθνότητες.
Οικογένεια και προσωπική ζωή
Ο Τίτο είχε πολλές σχέσεις και παντρεύτηκε αρκετές φορές. Το 1918 μεταφέρθηκε στο Ομσκ της Ρωσίας ως αιχμάλωτος πολέμου. Εκεί συναντήθηκε με την Πελαγία Μπελούσοβα που ήταν τότε δεκατεσσάρων ετών. Την παντρεύτηκε ένα χρόνο αργότερα και μετακόμισε μαζί του στη Γιουγκοσλαβία, στο στο Βέλικο Τρόϊνστβο. Η Πελαγία έκανε μαζί του πέντε παιδιά, αλλά μόνο ο γιος τους Ζάρκο Λέον (γεννημένος στις 4 Φεβρουαρίου, 1924) επέζησε. Όταν ο Τίτο φυλακίστηκε το 1928 εκείνη επέστρεψε στη Ρωσία. Μετά το διαζύγιό τους το 1936 στη συνέχεια ξαναπαντρεύτηκε. Κατά τη σταλινική περίοδο η Πελαγία φυλάκίστηκε και εξορίστηκε. Μετά το θάνατο του Στάλιν οι σχέσεις της Πελαγίας και του Τίτο εν μέρει αποκαταστάθηκαν και σύμφωνα με το Μπόρισλαβ Μιλόσεβιτς – ακόλουθο της γιουγκοσλαβικής πρεσβείας στη Μόσχα αντάλλασσαν και δώρα.
Η επόμενη σχέση του ήταν με τη Χέρτα Χάας, Σλοβένα φοιτήτρια, την οποία παντρεύτηκε το 1940. Ο Μπροζ έφυγε για το Βελιγράδι μετά τη Γερμανική εισβολή στη Γιουγκοσλαβία, αφήνοντας τη Χάας έγκυο. Το Μάιο του 1941 γεννήθηκε ο γιος τους, Αλεξάνταρ «Μίσκο» Μπροζ. Σε όλη τη διάρκεια της σχέσης του με τη Χάας ο Τίτο διήγε έκλυτο βίο και είχε παράλληλη σχέση με τη Νταβοριάνκα Παούνοβιτς, Σέρβα, που με την κωδική ονομασία «Ζντένκα» υπηρετούσε ως αγγελιαφόρος στην αντίσταση και στη συνέχεια έγινε προσωπική γραμματέας του. Η Χάας και ο Τίτο χώρισαν ξαφνικά το 1943 στο Γιάιτσε κατά τη διάρκεια της δεύτερης συνόδου του Αντιφασιστικού Συμβούλιου Εθνικής Απελευθέρωσης της Γιουγκοσλαβίας (AVNOJ), όταν σύμφωνα με πληροφορίες τον έπιασε επ' αυτοφόρω με τη Νταβοριάνκα. Την τελευταία φορά που είδε η Χάας το Μπροζ ήταν το 1946. Η Χέρτα Χάας έζησε στο Βελιγράδι και πέθανε σε βαθιά γεράματα το 2010. Η Νταβοριάνκα πέθανε από φυματίωση το 1946 και ο Τίτο επέμεινε να ταφεί στην αυλή του Μπέλι Ντβορ (Λευκό Ανάκτορο), της κατοικίας του στο Βελιγράδι. Η πιο γνωστή σύζυγός του ήταν η Γιοβάνκα Μπουντισάβλιεβιτς, Σέρβα. Ο Τίτο είχε τα 59α γενέθλιά του, ενώ εκείνη ήταν 27 ετών, όταν τελικά παντρεύτηκαν τον Απρίλιο του 1952, με κουμπάρο τον επικεφαλής της κρατικής ασφάλειας Αλεκσάνταρ Ράνκοβιτς. Ο γάμος τους έγινε τελικά κάπως απροσδόκητα, καθώς ο Τίτο την είχε απορρίψει μερικά χρόνια νωρίτερα, όταν του τη γνώρισε αρχικά ο έμπιστός του Ιβάν Κράγιατσιτς. Τότε αυτή είχε μόλις περάσει τα 20 και ο Τίτο, αντιπαθώντας τη δυναμική της προσωπικότητα, επέλεξε αντ 'αυτής την πιο ώριμη τραγουδίστρια της όπερας Zίνκα Κουντς. Μη αποθαρρυνόμενη εύκολα η Γιοβάνκα συνέχισε να δουλεύει στο Μπέλι Ντβορ, όπου διεύθυνε το προσωπικό και τελικά άρπαξε άλλη μια ευκαιρία όταν τέλειωσε η παράξενη σχέση του Τίτο με τη Zίνκα. Η σχέση τους όμως δεν ήταν ευτυχισμένη. Πέρασε πολλά, συχνά δημόσια, σκαμπανεβάσματα με επεισόδια απιστίας, ακόμη και ισχυρισμούς απόπειρας πραξικοπήματος από εκείνη. Ορισμένες ανεπίσημες πηγές ισχυρίζονται ότι ο Τίτο και η Γιοβάνκα χώρισαν ακόμη και επίσημα, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, λίγο πριν από το θάνατό του. Ωστόσο κατά τη διάρκεια της κηδείας του Τίτο ήταν επίσημα παρούσα ως σύζυγός του και αργότερα διεκδίκησε κληρονομικά δικαιώματα. Το ζευγάρι δεν απέκτησε παιδιά. Η Γιοβάνκα Μπροζ, απεβίωσε σε ηλικία 88 ετών, τον Οκτώβριο του 2013 και ενταφιάστηκε δίπλα στον Τίτο.
Ο Τίτο ήταν πατέρας – επίσημα – δύο γιων:
Από τα πολλά εγγόνια του Τίτο που ζουν σε όλες τις δημοκρατίες της πρωην Γιουγκοσλαβίας σημαντικό είναι να αναφερθούν η Σβετλάνα, ο Γιόσιπ και η Αλεξάνδρα.
Ως Πρόεδρος ο Τίτο είχε πρόσβαση σε εκτεταμένη (κρατική) ιδιοκτησία, συνδεόμενη με το αξίωμά του και ζούσε με πολυτέλεια. Στο Βελιγράδι κατοικούσε στην επίσημη κατοικία του, το Μπέλι Ντβορ, και διατηρούσε ξεχωριστή ιδιωτική κατοικία. Τα Νησιά Μπριούνι ήταν ο τόπος της Επίσημης Θερινής Κατοικίας από το 1949. Το θέρετρο σχεδιάστηκε από το Γιόζε Πλέτσνικ και περιλάμβανε ζωολογικό κήπο. Περίπου 100 ξένοι αρχηγοί κρατών επισκέφθηκαν τον Τίτο στη νησιωτική κατοικία του και κινηματογραφικοί αστέρες όπως οι Ελίζαμπεθ Τέιλορ, Ρίτσαρντ Μπάρτον, Σοφία Λόρεν, Κάρλο Πόντι και Τζίνα Λολομπρίτζιτα.
Μια άλλη κατοικία διατηρούσε στη Λίμνη Μπλεντ, ενώ η περιοχή του Καρατζόρτζεβο ήταν η περιοχή των «διπλωματικών κυνηγιών». Το 1974 ο Γιουγκοσλάβος Πρόεδρος είχε στη διάθεσή του 32 επίσημες κατοικίες, μεγαλύτερες και μικρότερες, το γιοτ Γκάλεμπ («γλάρος»), ένα Boeing 727 ως προεδρικό αεροπλάνο και το Γαλάζιο Τρένο. Μετά το θάνατο του Τίτο το προεδρικό Boeing 727 πωλήθηκε στην Aviogenex (αεροπορική εταιρεία τσάρτερ), το Γκάλεμπ παρέμεινε αγκυροβολημένο στο Μαυροβούνιο, ενώ το Γαλάζιο Τρένο αποθηκεύτηκε σε ένα σιδηροδρομικό υπόστεγο για πάνω από 20 χρόνια. Ενώ ο Τίτο ήταν το πρόσωπο που κατείχε το αξίωμα του προέδρου επί μακράν τη μεγαλύτερη περίοδο, τα συνδεόμενα με αυτό ακίνητα δεν ήταν ιδιωτικά και μεγάλο μέρος τους εξακολουθεί να χρησιμοποιείται από τα διάδοχα της Γιουγκοσλαβίας κράτη ως δημόσια περιουσία ή να είναι στη διάθεση των υψηλόβαθμων αξιωματούχων.
Όσον αφορά τη γνώση γλωσσών ο Τίτο απάντησε ότι μιλούσε Σερβοκροατικά, Γερμανικά, Ρωσικά και λίγο Αγγλικά. Ο επίσημος βιογράφος του Μπροζ και τότε σύντροφος μέλος της Κεντρικής Επιτροπής Βλαντιμίρ Ντέντιγερ δήλωσε το 1953 ότι μιλούσε «Σερβοκροατικά... Ρωσικά, Τσεχικά, Σλοβενικά ... Γερμανικά (με βιεννέζικη προφορά) ... κατανοούσε και διάβαζε Γαλλικά και Ιταλικά... [και] μιλούσε επίσης Κιργιζικά. "
Νέος ο Τίτο παρακολούθησε Καθολικό κατηχητικό και αργότερα ήταν παπαδοπαίδι. Μετά από ένα περιστατικό όπου τον χαστούκισε και του φώναξε ένας ιερέας όταν δυσκολεύτηκε να τον βοηθήσει να βγάλει τα άμφια του, ο Τίτο δεν ξαναπήγε ποτέ σε εκκλησία. Ως ενήλικας αυτοπροσδιοριζόταν ως άθεος. Χόρευε εκπληκτικό βαλς. Επαιζε πιάνο τον οποίο - σύμφωνα με το βιογράφο Βλαντιμίρ Ντέντιγερ- έμαθε όταν ήταν αιχμάλωτος στη Ρωσία. Ήταν επίσης λάτρης του αλκοόλ (κυρίως το ουίσκι) και του κυνηγιού.
Κάθε μια από τις ομοσπονδιακές δημοκρατίες μετονόμασε μια πόλη με ιστορική σημασία από την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου με το όνομα του Τίτο. Η μεγαλύτερη από αυτές ήταν το Τίτογκραντ, σήμερα Ποντγκόριτσα, πρωτεύουσα του Μαυροβουνίου. Με εξαίρεση το Τίτογκραντ οι πόλεις μετονομάστηκαν απλώς με την προσθήκη του επίθετου «του Τίτο» ("Titov"). Οι πόλεις ήταν:
Αμφισβήτηση γλώσσας και ταυτότητας
Στα χρόνια μετά το θάνατο του Τίτο μέχρι σήμερα υπήρξε κάποια δημόσια συζήτηση ως προς την ταυτότητά του. Ο προσωπικός γιατρός του Τίτο, Αλεξάνταρ Ματούνοβιτς, έγραψε ένα βιβλίο σχετικά με τον Τίτο, στον οποίο αμφισβήτησε την πραγματική του προέλευση, σημειώνοντας ότι οι συνήθειες και ο τρόπος ζωής του Τίτο δεν μπορεί παρά να σημαίνουν ότι ήταν από αριστοκρατική οικογένεια. . Ο Σέρβος δημοσιογράφος Βλάνταν Ντίνιτς στο Ο Τίτο,δεν είναι ο Τίτο περιέλαβε διάφορες πιθανές εναλλακτικές ταυτότητες του Τίτο, υποστηρίζοντας ότι τρεις ξεχωριστοί άνθρωποι είχαν αναγνωριστεί ως Τίτο.