cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ολοκαύτωμα
Σωτήρες
Υπήρξαν πόλεις και εκκλησίες που βοήθησαν Εβραίους και άλλους να κρυφτούν, όπως η γαλλική πόλη Λε Σαμπόν-συρ-Λινιόν (Le Chambon-sur-Lignon), που έγινε στέγη πολλών χιλιάδων Εβραίων. Πολλές παρόμοιες πράξεις σωτηρίας από άτομα ή οικογένειες έγιναν σε όλη την Ευρώπη, όπως συνέβη και στη γνωστή περίπτωση της Άννας Φρανκ, συχνά με μεγάλο κίνδυνο για τους ίδιους. Σε κάποιες λίγες περιπτώσεις, μεμονωμένοι διπλωμάτες και άνθρωποι με επιρροή, όπως ο Όσκαρ Σίντλερ και ο Νίκολας Γουίντον, προστάτεψαν μεγάλους αριθμούς Εβραίων. Ο Σουηδός διπλωμάτης Ραούλ Βάλλενμπεργκ, ο Ιταλός Τζιόρτζιο Πελάσκα, ο Κινέζος διπλωμάτης Χο Φενγκ Σαν και άλλοι έσωσαν δεκάδες χιλιάδες Εβραίους με πλαστές διπλωματικές ταυτότητες. Ο Τσιούνε Σουγκιχάρα έσωσε πολλές χιλιάδες Εβραίους, δίνοντάς τους ιαπωνική βίζα, ενάντια στις προθέσεις της σύμμαχης με τους Ναζί κυβέρνησής του.
Υπήρχαν επίσης και ομάδες, όπως η πολωνική οργάνωση Ζέγκοτα, που πήραν δραστικά και ριψοκίνδυνα μέτρα για τη σωτηρία των Εβραίων και άλλων ατόμων που διώκονταν από τους Ναζί. Ο Βίτολντ Πιλέκι, μέλος της Πολωνικής Εθνοφυλακής, οργάνωσε ένα κίνημα αντίστασης μέσα στο στρατόπεδο του Άουσβιτς από το 1940, και ο Γιαν Κάρσκι προσπάθησε να κάνει γνωστά τα του Ολοκαυτώματος.
Από το 1963, μια επιτροπή υπό το Ανώτατο Δικαστήριο του Ισραήλ είναι επιφορτισμένη με το καθήκον της απονομής σε τέτοιους ανθρώπους του τίτλου τιμής του «Δίκαιου Ανάμεσα στα Έθνη».
Ιστορικές ερμηνείες
Όπως με όλα τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, οι συζητήσεις ανάμεσα στους ιστορικούς σχετικά με το τι ακριβώς έγινε και γιατί έγινε συνεχίζονται.
Ποιοι ενεπλάκησαν άμεσα στις δολοφονίες;
Εκτός από την ενεργή συμμετοχή των Ναζιστικών δυνάμεων, οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες που ήταν σύμμαχοι ή κτήσεις του Άξονα συνεργάστηκαν με τους Ναζί στο Ολοκαύτωμα. Η συνεργασία είχε τη μορφή είτε της σύλληψης και απέλασης των Εβραίων προς τα γερμανικά στρατόπεδα εξόντωσης, είτε της απευθείας συμμετοχής σε δολοφονίες Εβραίων.
Το καθεστώς του Ίον Αντονέσκου στη Ρουμανία ήταν άμεσα υπεύθυνο για το θάνατο 280.000 έως 380.000 Εβραίων. Μια επίσημη έκθεση της Ρουμανικής κυβέρνησης κατέληγε πως «Από όλους τους συμμάχους της Ναζιστικής Γερμανίας, η Ρουμανία φέρει την ευθύνη για τους θανάτους περισσότερων Εβραίων από οποιαδήποτε άλλη χώρα εκτός της Γερμανίας. Οι δολοφονίες που διαπράχθηκαν στο προγκρόμ του Ιασίου, τη σφαγή της Οδησσού, και σε Μπογκντάνοβκα, Ντομάνκοβα και Πέτσιορα, για παράδειγμα, ήταν από τα πιο αποτρόπαια εγκλήματα που διαπράχθηκαν κατά των Εβραίων οπουδήποτε κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος». Σε συνεργασία με τα γερμανικά Τάγματα Θανάτου και Ουκρανούς πολιτοφύλακες, οι Ρουμάνοι σκότωσαν εκατοντάδες χιλιάδες Εβραίους στη Βεσσαραβία, τη Βουκοβίνα και την Τρανσνίστρια. Μερικές από τις μεγαλύτερες σφαγές περιλαμβάνουν 54.000 Εβραίους που δολοφονήθηκαν στην Μπογκντάνοβκα, ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Ρουμανία, μεταξύ 21 και 31 Δεκέμβρη του 1941. Σχεδόν 100.000 Εβραίοι δολοφονήθηκαν στην κατεχόμενη Οδησσό και πάνω από 10.000 δολοφονήθηκαν στο πογκρόμ του Ιασίου. Οι Ρουμάνοι δολοφόνησαν Εβραίους και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Ντομάνεβκα και Αχμέτσκα.
Στην Ιταλία, ένας νόμος του 1938 περιόριζε τα δικαιώματα των Εβραίων, αλλά μετά την πτώση του Μουσολίνι και τη δημιουργία της Ιταλικής Κοινωνικής Δημοκρατίας οι Εβραίοι άρχισαν να απελαύνονται σε γερμανικά στρατόπεδα. Οι απελαθέντες ήταν 8.369 και μόνο περίπου χίλιοι επέζησαν. Αρκετά μικρά στρατόπεδα συγκέντρωσης λειτουργούσαν στην Ιταλία και το στρατόπεδο Ριζιέρα ντι Σαν Σάμπα διέθετε κρεματόριο. Στο Σαν Σάμπα δολοφονήθηκαν μεταξύ 3.000 και 5.000 άνθρωποι, από τους οποίους λίγοι μόνο ήταν Εβραίοι.
Η Βουλγαρία, παρά το ότι προστάτευσε τον δικό της εβραϊκό πληθυσμό, απέλασε 11.000 Εβραίους από τις κατεχόμενες περιοχές της Ελλάδας και της Γιουγκοσλαβίας. Η γαλλική Κυβέρνηση του Βισύ και η κατοχική γαλλική αστυνομία συμμετείχαν στις συλλήψεις 75.000 Εβραίων. Η κατοχική διοίκηση στην Ολλανδία και η αστυνομία της συμμετείχαν στις συλλήψεις 100.000 Εβραίων. Μια ολλανδική ομάδα, η Φάλαγγα Χάνεϊκε, κυνήγησε και παρέδωσε 9.000 Εβραίους για απέλαση. Η Νoρβηγική αστυνομία συνέλαβε 750 Εβραίους. Το καθεστώς του Γιόζεφ Τίσο στη Σλοβακία απέλασε περίπου 70.000 Εβραίους, από τους οποίους δολοφονήθηκαν οι 65.000.
Το Ουγγρικό καθεστώς του Χόρτυ απέλασε 20.000 Εβραίους από την προσαρτημένη Υπερκαρπαθική Ουκρανία το 1941 στο Κάμιανετς-Ποντίλσκι στο κατεχόμενο από τους γερμανούς μέρος της χώρας, οι οποίοι δολοφονήθηκαν από γερμανικά Τάγματα Θανάτου. Ο στρατός και η αστυνομία της Ουγγαρίας δολοφόνησαν πολλές χιλιάδες Εβραίους και Σέρβους στο Νόβι Σαντ τον Ιανουάριο του 1942. Παρόλα αυτά, ο Χόρτυ δεν ενέδωσε στις γερμανικές πιέσεις για τη μαζική απέλαση των Εβραίων της Ουγγαρίας, και οι περισσότεροι επέζησαν μέχρι το 1944, όταν η κυβέρνηση Χόρτυ ανατράπηκε. Παρά το γεγονός ότι το τέλος του πολέμου και η ήττα της Γερμανίας ήταν πλέον ορατά, η Ουγγρική αστυνομία συμμετείχε πλήρως, μαζί με τα SS, στη σύλληψη 440.000 Εβραίων, προκειμένου αυτοί να σταλούν στα Ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης. Επιπλέον, 20.000 Εβραίοι της Βουδαπέστης εκτελέστηκαν στις όχθες του Δούναβη από Ουγγρικές δυνάμεις. 70.000 Εβραίοι εξαναγκάστηκαν σε πορεία θανάτου προς την Αυστρία. Χιλιάδες από αυτούς εκτελέστηκαν και χιλιάδες ακόμη πέθαναν από το κρύο και την πείνα.
Οι Ουκρανοί εθνικιστές δολοφόνησαν 4.000 Εβραίους στο Λβιβ τον Ιούλιο του 1941, κι άλλους 2.000 στα τέλη Ιουλίου του 1941, κατά τη διάρκεια του Πογκρόμ του Πλιέτουρα. Γερμανικά Τάγματα Θανάτου, μαζί με Ουκρανούς δωσίλογους, δολοφόνησαν 33.000 Εβραίους του Κιέβου στο Μπάμπι Γιαρ το Σεπτέμβριο του 1941. Οι Ουκρανοί πολιτοφύλακες συμμετείχαν και σε άλλους φόνους Εβραίων, μεταξύ άλλων σε ρουμάνικα στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Μπογκντάνοβκα και τη Λετονία.
Λιθουανικές και Λετονικές κατοχικές δυνάμεις συμμετείχαν, μαζί με τα Γερμανικά Τάγματα Θανάτου, στην εξόντωση των εβραϊκών πληθυσμών στις χώρες τους, ενώ βοήθησαν τους Ναζί και σε άλλα μέρη, για παράδειγμα στην εκκένωση του Γκέτο της Βαρσοβίας. Το Arajs Commando, μια εθελοντική πολιτοφυλακή στη Λεττονία, για παράδειγμα, δολοφόνησε 26.000 Λεττονούς Εβραίους και υποβοήθησε τη δολοφονία ακόμη 60.000.
Γύρω στο 75% των Εβαίων της Εσθονίας, γνωρίζοντας τη μοίρα που τους περίμενε, κατάφεραν να αποδράσουν προς τη Σοβιετική Ένωση. Σχεδόν όλοι όσοι έμειναν πίσω (περίπου 950 με 1.000 άτομα) δολοφονήθηκαν από το Τάγμα Θανάτου Α και ντόπιους δωσίλογους μέσα στο 1941 (πηγή: Έρευνα της Επιτροπής Μαξ Γιάκομπσον για Εγκλήματα κατά της Ανθρωπότητας).
Ποιοι εξουσιοδότησαν τη διάπραξη των δολοφονιών;
Ο Χίτλερ έδωσε την έγκριση για τη μαζική δολοφονία εκείνων που οι Ναζί είχαν χαρακτηρίσει «ανεπιθύμητους» στο Πρόγραμμα Ευθανασίας T-4. Ο Χίτλερ ενθάρρυνε τις δολοφονίες Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης από τα Τάγματα Θανάτου σε ένα λόγο του, τον Ιανουάριο του 1942 αν και σχεδόν σίγουρα είχε δώσει έγκριση για αυτές τις μαζικές εκτελέσεις νωρίτερα. Ένα πλήθος τεκμηριωμένων στοιχείων μας δείχνουν ότι, κάποια στιγμή μέσα στο φθινόπωρο του 1941, ο Χίμλερ και ο Χίτλερ συμφώνησαν επί της αρχής για την ολοκληρωτική μαζική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης στους θαλάμους αερίων, ενώ ο Χίτλερ διέταξε, με σαφή τρόπο, την «εξολόθρευση των Εβραίων» σε ένα λόγο του στις 12 Δεκέμβρη του 1941 (βλ. Τελική Λύση). Προκειμένου να βελτιωθεί η συνεργασία ανάμεσα στις διάφορες κρατικές υπηρεσίες κατά την εφαρμογή της «Τελικής Λύσης» του «Εβραϊκού Ζητήματος», οργανώθηκε η Διάσκεψη της Βάνζεε στις 20 Ιανουαρίου 1942, όπου συμμετείχαν δεκαπέντε Ναζί αξιωματούχοι, υπό την ηγεσία του Ράινχαρντ Χάιντριχ και του Άντολφ Άιχμαν. Τα αρχεία από αυτό το συνέδριο αποτελούν την καλύτερη απόδειξη για τον κεντρικό σχεδιασμό του Ολοκαυτώματος. Μονάχα πέντε βδομάδες μετά, στις 22 Φεβρουαρίου, καταγράφεται μια δήλωση του Χίτλερ στους στενούς συνεργάτες του πως «θα ανακτήσουμε την υγεία μας μόνο μέσω της εξόντωσης των Εβραίων».
Αυτοί που υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν ντοκουμέντα που να συνδέουν τον Χίτλερ με το Ολοκαύτωμα αγνοούν το αρχείο των λόγων του, που κρατούσαν διάφοροι Ναζί αξιωματούχοι, όπως ο Γιόζεφ Γκέμπελς, και βασίζονται στον τεχνητό περιορισμό της έννοιας του Ολοκαυτώματος έτσι, ώστε να μην περιλαμβάνονται γεγονότα, για τα οποία υπάρχει τεκμηρίωση, όπως το Πρόγραμμα Ευθανασίας T-4 και η Νύχτα των Κρυστάλλων.
Υπακοή
Ο Στάνλευ Μίλγκραμ (Stanley Milgram) ήταν ένας απ' τους ψυχολόγους και κοινωνιολόγους της μεταπολεμικής περιόδου που προσπάθησαν να εξηγήσουν γιατί οι άνθρωποι υπάκουσαν σε ανήθικες διαταγές κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Η έρευνα του Μίλγκραμ έδειξε ότι λογικοί άνθρωποι, όταν διατάχθηκαν από κάποιο πρόσωπο σε ιεραρχική θέση, υπάκουσαν σε διαταγές που θα προκαλούσαν αυτό που πίστευαν ότι θα ήταν ο θάνατος ή/και ο βασανισμός άλλων ανθρώπων. Αυτά τα αποτελέσματα επιβεβαιώθηκαν και από άλλα πειράματα, όπως το πείραμα φυλάκισης του Στάνφορντ. Στο βιβλίο του Η μαζική ψυχολογία του φασισμού (1933), ο Βίλχελμ Ράιχ (Wilhelm Reich) προσπάθησε επίσης να εξηγήσει την υπακοή αυτή, με ταξικούς και ψυχαναλυτικούς-ψυχοσεξουαλικούς όρους. Αυτό το έργο έγινε γνωστό ως θεμέλιο του φροϊδομαρξισμού. Ο βραβευμένος με Νόμπελ Λογοτεχνίας Ελίας Κανέτι (Elias Canetti) ανέλυσε το πρόβλημα της μαζικής υπακοής στο Μάζες και Εξουσία (Masse und Macht, 1960), αναπτύσσοντας μια πρωτότυπη θεωρία για τις συνέπειες που έχουν τέτοιες διαταγές, τόσο στο πρόσωπο που τις υπακούει όσο και σε αυτό που τις δίνει, που μπορεί να γίνει «δεσποτικός παρανοϊκός». Δυο πιο πρόσφατα πειράματα, το Τρίτο Κύμα και το πείραμα της Τζέιν Έλλιοτ προσπάθησαν να δώσουν απάντηση στο ερώτημα «πως οι άνθρωποι μπορούν να λάβουν μέρος σε κάτι αποτρόπαιο και ύστερα να ισχυριστούν ότι δεν είχαν πραγματική ανάμειξη;».
Φoνξιοναλισμός εναντίον ιντενσιοναλισμού
Ένα βασικό ζήτημα στις σύγχρονες μελέτες του Ολοκαυτώματος είναι το κατά πόσον ό,τι έγινε ήταν αποτέλεσμα φoνξιοναλισμού (ή «λειτουργισμός», από τη γαλλική λέξη fonctionnalisme, fonction, που σημαίνει «λειτουργία») ή ιντενσιοναλισμού (intentionalisme, intention, που σημαίνει «πρόθεση»). Οι όροι αυτοί εισάχθηκαν για πρώτη φορά το 1981 σε ένα άρθρο του Μαρξιστή ιστορικού Τίμοθι Μέισον (Timothy Mason) προκειμένου να περιγραφούν δυο διαφορετικές απόψεις για την προέλευση του Ολοκαυτώματος. Οι οπαδοί του ιντενσιοναλισμού πιστεύουν ότι το Ολοκαύτωμα ήταν το αποτέλεσμα ενός μακροπρόθεσμου σχεδίου που προήλθε από τον Χίτλερ, και ότι ο Χίτλερ ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από το Ολοκαύτωμα. Οι φονξιοναλιστές υποστηρίζουν ότι ο Χίτλερ ήταν αντισημίτης, αλλά δεν είχε καταστρώσει σχέδιο γενοκτονίας. Θεωρούν ότι το Ολοκαύτωμα προκλήθηκε από υφιστάμενα στελέχη της γερμανικής γραφειοκρατίας, με λίγη έως καθόλου ανάμειξη από πλευράς Χίτλερ. Οι φονξιοναλιστές τονίζουν το ότι η αντισημιτική πολιτική των Ναζί εξελισσόταν συνεχώς σε ολοένα και πιο ακραίες κατευθύνσεις και το τελικό προϊόν ήταν το Ολοκαύτωμα.
Κάποιοι ιντενσιοναλιστές, όπως η Λούσυ Νταβίντοβιτς, πιστεύουν ότι το Ολοκαύτωμα σχεδιάστηκε από τον Χίτλερ από την αρχή της πολιτικής του καριέρας, τουλάχιστον από το 1919, αν όχι νωρίτερα. Αργότερα η Νταβίντοβιτς κατέληξε στην ημερομηνία που ο Χίτλερ αποφάσισε τη γενοκτονία ως την 11η Νοεμβρίου του 1918. Άλλοι ιντενσιοναλιστές, όπως ο Αντρέας Χίλγκρουμπερ (Andreas Hillgruber), ο Καρλ Ντίτριχ Μπράχερ (Karl Dietrich Bracher) και ο Κλάους Χίλντεμπραντ (Klaus Hildebrand) υποστήριξαν ότι ο Χίτλερ είχε αποφασίσει το Ολοκαύτωμα κάποια στιγμή στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Πιο σύγχρονοι ιντενσιοναλιστές ιστορικοί όπως ο Έμπερχαρντ Γιέκελ (Eberhard Jäckel) συνεχίζουν να δίνουν έμφαση στο πρώιμο της απόφασης να δολοφονηθούν οι Εβραίοι, αν και δεν θέλουν να υποστηρίξουν την άποψη ότι ο Χίτλερ σχεδίασε το Ολοκαύτωμα απ' την αρχή. Κάποια άλλη ομάδα ιντενσιοναλιστών, όπως ο Αμερικανός Άρνο Μάγιερ (Arno J. Mayer) ισχυρίστηκαν ότι ο Χίτλερ απλώς διέταξε το Ολοκαύτωμα το Δεκέμβριο του 1941.
Φονξιοναλιστές όπως οι Hans Mommsen, Martin Broszat, Götz Aly, Ραούλ Χίλμπεργκ (Raul Hilberg) και Κρίστοφερ Μπράουνινγκ (Christopher Browning) πιστεύουν ότι το Ολοκαύτωμα ξεκίνησε το 1941-1942 ως αποτέλεσμα της αποτυχίας της πολιτικής απελάσεων των Ναζί και των επικείμενων στρατιωτικών αποτυχιών στη Ρωσία. Ισχυρίζονται ότι αυτά που κάποιοι βλέπουν ως φαντασιώσεις εξόντωσης στο Ο Αγών Μου του Χίτλερ και σε άλλα Ναζιστικά κείμενα ήταν απλή προπαγάνδα και δεν αποτελούσαν συγκεκριμένο σχέδιο. Στο Ο Αγών Μου ο Χίτλερ δηλώνει επανειλημμένα το ασίγαστο μίσος του για τους Εβραίους, όμως πουθενά δεν δηλώνει την πρόθεσή του να εξολοθρεύσει τον Εβραϊκό λαό.
Επιπλέον, οι φονξιοναλιστές καταδεικνύουν το γεγονός ότι, στη δεκαετία του 1930, η πολιτική των Ναζί ήταν να κάνει τη ζωή των Γερμανών Εβραίων τόσο δυσάρεστη ώστε να αναγκαστούν να φύγουν από τη Γερμανία. Ο Άντολφ Άιχμαν ήταν υπεύθυνος για τη διευκόλυνση της μετανάστευσης των Εβραίων με κάθε δυνατό μέσο από το 1937 μέχρι τις 3 Οκτωβρίου του 1941, όταν η έξοδος των Γερμανών Εβραίων απαγορεύτηκε, κατά διαταγή του Ράινχαρντ Χάιντριχ. Οι φονξιοναλιστές επίσης τονίζουν την υποστήριξη των SS, για κάποιο διάστημα του τέλους της δεκαετίας του 1930, προς τις Σιωνιστικές ομάδες ως την προτιμώμενη λύση στο «Εβραϊκό Ζήτημα» ως άλλη μια ένδειξη ότι δεν υπήρχε κεντρικό σχέδιο για γενοκτονία. Τα SS σταμάτησαν την υποστήριξή τους αυτή προς τις Γερμανικές Σιωνιστικές ομάδες το Μάιο του 1939, όταν ο Γιοαχίμ φον Ρίμπεντροπ πληροφόρησε σχετικά τον Χίτλερ, κι ο Χίτλερ διέταξε τον Χίμλερ να σταματήσει, καθώς δεν θεωρούσε τη δημιουργία του Ισραήλ στόχο με τον οποίο άξιζε να ασχολείται η Γερμανική εξωτερική πολιτική.
Πιο συγκεκριμένα, οι φονξιοναλιστές σημειώνουν ότι σε Γερμανικά έγγραφα του 1939-1941, ο όρος «Τελική Λύση του Εβραϊκού Ζητήματος» εννοούνταν καθαρά σαν «γεωγραφική λύση», δηλαδή ότι το σύνολο των Εβραίων θα εκτοπιζόταν κάπου μακριά από τη Γερμανία και δεν θα τους επιτρεπόταν να γυρίσουν. Στην αρχή, τα SS σχεδίαζαν να δημιουργήσουν έναν γιγάντιο «Καταυλισμό Εβραίων» στην περιοχή του Λούμπλιν της Πολωνίας, αλλά το λεγόμενο Σχέδιο Λούμπλιν δεν προχώρησε λόγω της αντίθεσης του Χανς Φρανκ, επικεφαλής της Γενικής Κυβέρνησης της Πολωνίας, που αρνήθηκε να δώσει άδεια στα SS να στείλουν επιπλέον Εβραίους στην περιοχή του Λουμπλίν μετά το Νοέμβριο του 1939. Οι λόγοι για το βέτο του Φρανκ στο Σχέδιο Λούμπλιν δεν ήταν ανθρωπιστικοί, αλλά μάλλον το γεγονός ότι δεν ήθελε η επικράτεια της Γενικής Κυβέρνησης να γίνει «χωματερή» Εβραίων από τα Ες-Ες. Το 1940, τα SS και το Γερμανικό Υπουργείο Εξωτερικών είχαν το λεγόμενο «Σχέδιο Μαδαγασκάρη», που προέβλεπε την απέλαση ολόκληρου του εβραϊκού πληθυσμού της Ευρώπης σε έναν «καταυλισμό» στη Μαδαγασκάρη. Το σχέδιο αυτό ακυρώθηκε επειδή η Γερμανία δεν μπόρεσε να νικήσει τη Μεγάλη Βρετανία, και μέχρι να σπάσει ο ναυτικός αποκλεισμός των Άγγλων το «Σχέδιο Μαδαγασκάρη» δεν μπορούσε να μπει σε εφαρμογή. Τέλος, φονξιοναλιστές ιστορικοί δίνουν μεγάλη αξία σε ένα μνημόνιο γραμμένο από τον Χίμλερ το Μάιο του 1940, όπου σαφώς απορρίπτει την εξόντωση του συνόλου του Εβραϊκού λαού ως πράξη που δεν ταιριάζει σε Γερμανούς, και όπου αναφέρεται ακόμη ότι θα προτείνει στον Χίτλερ το «Σχέδιο Μαδαγασκάρη» σαν την προτιμώμενη «γεωγραφική λύση» στο Εβραϊκό Ζήτημα. Μόνο μετά τον Ιούλιο του 1941 ο όρος «Τελική Λύση του Εβραϊκού Ζητήματος» απέκτησε το νόημα της εξόντωσης.
Πρόσφατα έχει προκύψει μια σύνθεση των δυο απόψεων από ιστορικούς όπως ο Καναδός Μάικλ Μάρους (Michael Marrus), ο Ισραηλινός Γιεχούντα Μπάουερ (Yehuda Bauer) και ο Βρετανός Ίαν Κέρσοου (Ian Kershaw), που συμφωνούν στο γεγονός ότι ο Χίτλερ ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από το Ολοκαύτωμα, αλλά χωρίς να έχει μακροπρόθεσμο σχέδιο και με πολλές από τις πρωτοβουλίες που οδήγησαν στο Ολοκαύτωμα να προέρχονται από υφιστάμενους, που προσπαθούσαν έτσι να ικανοποιήσουν αυτό που θεωρούσαν ως επιθυμία του Χίτλερ.
Μια άλλη αντιπαράθεση ξεκίνησε απ' τον πολιτικό επιστήμονα Ντάνιελ Γκολντχάγκεν (Daniel Goldhagen), που υποστηρίζει ότι οι απλοί Γερμανοί ήταν γνώστες τους Ολοκαυτώματος και συμμετείχαν ενεργά, γεγονός που ισχυρίζεται ότι οφείλεται σ' έναν βαθύ Γερμανικό αντισημιτισμό με προθέσεις εξόντωσης. Οι περισσότεροι ιστορικοί έχουν διαφωνήσει με τη θέση του Γκολντχάγκεν, με το επιχείρημα ότι αν και ο αντισημιτισμός αναμφίβολα υπήρξε στη Γερμανία, η άποψη του Γκολντχάγκεν για έναν μοναδικά Γερμανικό «εξοντωτικό» αντισημιτισμό είναι αστήριχτη, κι ότι οι μαζικές εξοντώσεις ήταν άγνωστες σε πολλούς, και ακόμη πως έπρεπε να επιβληθούν από τον δικτατορικό μηχανισμό των Ναζί.
Ρίζες του Ολοκαυτώματος
Οι Γερμανοί ναζί θεώρησαν καθήκον τους να ξεπεράσουν τη φυσιολογική συμπόνια ανθρώπου προς άνθρωπο και να εκτελέσουν απάνθρωπες διαταγές, προκειμένου να υπηρετήσουν αυτά που πίστευαν ότι είναι υψηλότερα ιδανικά. Έχει γίνει πολλή έρευνα για να εξηγηθεί το πώς συνηθισμένοι άνθρωποι μπόρεσαν να συμμετάσχουν σε τέτοια αποτρόπαια εγκλήματα, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία πως, όπως σε ορισμένες θρησκευτικές διαμάχες στο παρελθόν, κάποιοι, δηλητηριασμένοι από φυλετικές και θρησκευτικές ιδεολογίες μίσους διέπραξαν τα εγκλήματα νιώθοντας σαδιστική ικανοποίηση. Η ψυχολογία της μάζας προσπάθησε να εξηγήσει τέτοιες αποτρόπαιες πράξεις, αν και το έργο Ο όχλος: Μια Μελέτη του Λαϊκού Νου (1895) του Γκυστάβ Λε Μπον (Gustave Le Bon) ήταν και μια από τις κύριες επιρροές του Ο Αγών μου, συγκεκριμένα όσον αφορά τις τεχνικές προπαγάνδας που περιγράφει. Ο σαδισμός ήταν ίσως πιο χαρακτηριστικός στην περίπτωση της γενοκτονίας που διέπραξαν οι Ουστάσι, των οποίων ο σαδισμός και ο ενθουσιασμός που επέδειξαν δολοφονώντας Σέρβους σόκαρε Γερμανούς, Ιταλούς και ακόμη και τους αξιωματικούς των SS, που έφτασαν στο σημείο να τους αναγκάσουν να συγκρατηθούν. Παρόλα αυτά, η λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος, όπως το έργο του Πρίμο Λέβι (Primo Levi) ή του Ρομπέρ Αντέλμ (Robert Antelme), περιέγραψε αναρίθμητες μεμονωμένες σαδιστικές πράξεις, που μεταξύ άλλων έγιναν από συγκρατούμενους που χρησιμοποιούνταν ως βοηθητικό προσωπικό (Kapos).
Μερικοί συγγραφείς, όπως η φιλόσοφος Χάννα Άρεντ (Hannah Arendt) στις Πηγές του Ολοκληρωτισμού (1951), ο Σουηδός συγγραφέας Σβεν Λίντκβιστ (Sven Lindqvist) ή ο Γάλλος ιστορικός Ολιβιέ Λεκούρ Γκρανμαιζόν (Olivier LeCour Grandmaison) έχουν συνδέσει το Ολοκαύτωμα με την αποικιοκρατία. Ισχυρίζονται ότι τεχνικές που αναπτύχθηκαν κατά την περίοδο του Νέου Ιμπεριαλισμού (και πρώτα απ' όλα τα στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά τη διάρκεια του πολέμου των Μπόερς, όπως και οι ψευδοεπιστημονικές θεωρίες που αναπτύχθηκαν εκείνη την περίοδο (για παράδειγμα, το Δοκίμιο για την ανισότητα των ανθρώπινων φυλών (1853) του Αρτύρ ντε Γκομπινώ (Arthur de Gobineau)) έπαιξαν θεμελιώδη ρόλο στην προετοιμασία των συνθηκών που επέτρεψαν να συμβεί το Ολοκαύτωμα. Άλλοι συγγραφείς έχουν αντιταχθεί με πείσμα σε αυτές τις απόψεις, δίνοντας έμφαση στη μοναδικότητα του Ολοκαυτώματος, σε σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη γενοκτονία στην ιστορία. Ο φιλόσοφος Μισέλ Φουκώ (Michel Foucault) εντόπισε τις ρίζες του Ολοκαυτώματος και των «ρατσιστικών πολιτικών», μεταξύ άλλων και σε αυτό που αποκάλεσε «κρατικό φασισμό», που είναι μέρος της βιοπολιτικής.
Τέλος, πολλοί δίνουν έμφαση και στις αρχαίες ρίζες του αντισημιτισμού, που υπάρχει στο Δυτικό κόσμο από την απαρχή του χριστιανισμού. Οι ίδιοι οι Ναζί έχουν επικαλεστεί ως πρόγονο του αντιεβραϊσμού τους, το αντιεβραϊκό έργο του Μαρτίνου Λούθηρου «Περί των Εβραίων και των ψευδών τους» (πρωτότυπος τίτλος: «Wider die Juden und ihre Lugen»), όπου «γράφει ότι οι συναγωγές, τα σχολεία και τα σπίτια τους θα πρέπει να καταστραφούν, τα βιβλία τους να παρθούν, και αυτοί να στερηθούν των οικονομιών τους και να οδηγηθούν, είτε στην εξορία, είτε ως εργάτες στους αγρούς. Φυσικά οι προτεστάντες άρχοντες ηγνόησαν τις απόψεις του, ο Χίτλερ όμως, τις εφήρμοσε κατά γράμμα, γι' αυτό ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Menachem Begin, τον Ιούνιο του 1981, εθεώρησε τον Λούθηρο ως συμμέτοχο της ευθύνης για το χιτλερικό ολοκαύτωμα».
Σύγχρονες προσπάθειες οικουμενοποίησης, συγκεκριμένα αυτή της Καθολικής Εκκλησίας που ζήτησε άφεση για τους Εβραίους, γίνονται για να αποφευχθεί η επανάληψη τέτοιων πράξεων.
Ρεβιζιονιστές και αρνητές
Η άρνηση του Ολοκαυτώματος, ως μέρος του λεγόμενου «κοινωνικού αναθεωρητισμού» (ρεβιζιονισμός), είναι η πίστη ότι το Ολοκαύτωμα ποτέ δεν συνέβη, ή, πιο συγκεκριμένα, ότι πολύ λιγότεροι από έξι εκατομμύρια Εβραίοι δολοφονήθηκαν από τους Ναζί (οι αριθμοί που αναφέρονται είναι κάτω από ένα εκατομμύριο, συνήθως γύρω στους 30.000), ότι ποτέ δεν υπήρξε κεντρικά σχεδιασμένη προσπάθεια από τους Ναζί να εξοντώσουν τους Εβραίους ή/και ότι δεν έγιναν μαζικές δολοφονίες στα στρατόπεδα θανάτου. Αυτοί που υποστηρίζουν τις απόψεις αυτές, συνήθως ισχυρίζονται επιπλέον ότι οι Εβραίοι ή/και οι Σιωνιστές ξέρουν ότι το Ολοκαύτωμα ποτέ δεν συνέβη, παρ' όλα αυτά όμως έχουν οργανώσει μια τεράστια συνωμοσία για τη διαιώνιση της ψευδαίσθησης του Ολοκαυτώματος, έτσι ώστε να προωθούν τα πολιτικά τους συμφέροντα. Καθώς το Ολοκαύτωμα θεωρείται γενικά από τους ιστορικούς ως ένα από τα καλύτερα τεκμηριωμένα γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας, αυτές οι απόψεις δεν θεωρούνται έγκυρες από τους μελετητές. Η Αμερικανική Ιστορική Ομοσπονδία, η μεγαλύτερη ομοσπονδία ιστορικών στις ΗΠΑ, δηλώνει ότι η άρνηση του Ολοκαυτώματος είναι «στην καλύτερη περίπτωση, μια μορφή ακαδημαϊκής απάτης». Ο ιστορικός Πιερ Βιντάλ-Νακέ μέσω του έργου του καταπολέμησε τους ιστορικούς που, διεκδικώντας τον τίτλο του «αναθεωρητή» («αναθεωρητική σέχτα», συνήθιζε να τους αποκαλεί), επιχείρησαν να εμφανίσουν την αμιγώς πολιτική άρνηση του Ολοκαυτώματος ως καινοτόμο ανανέωση της σύγχρονης ιστοριογραφίας.
Οι αρνητές του Ολοκαυτώματος σχεδόν πάντα προτιμούν να αποκαλούνται ρεβιζιονιστές (αναθεωρητές) του Ολοκαυτώματος. Οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι ο δεύτερος αυτός όρος είναι παραπλανητικός. Ο ιστορικός ρεβιζιονισμός, με την πρωταρχική του σημασία, είναι αποδεκτό και καθιερωμένο μέρος της μελέτης της ιστορίας· είναι η επανεξέταση της αποδεκτής ιστορίας, με πρόθεση να ανανεωθεί αυτή με την προσθήκη πρόσφατα ανακαλυφθέντων, ακριβέστερων ή/και λιγότερο υποκειμενικών πληροφοριών, ή το είδωμα γνωστών πληροφοριών από μια νέα οπτική γωνία. Αντίθετα, και κατά κανόνα, οι αρνητιστές εσκεμμένα αγνοούν ή κάνουν κακή χρήση των ιστορικών τεκμηρίων έτσι ώστε να μπορέσουν να αποδείξουν τα συμπεράσματά τους, όπως γράφει ο Γκόρντον Μακφί (Gordon McFee): "Οι ρεβιζιονιστές ξεκινούν από το συμπέρασμα ότι το Ολοκαύτωμα δεν συνέβη και δουλεύουν ανάποδα με τα γεγονότα για να τα προσαρμόσουν στο προαποφασισμένο τους συμπέρασμα. Για να το πούμε αλλιώς, αντιστρέφουν τη σωστή μεθοδολογία [...], γυρνώντας έτσι την ενδεδειγμένη ιστορική μέθοδο της έρευνας και ανάλυσης τα πάνω-κάτω."Το περιοδικό Public Opinion Quarterly συνόψισε την κατάσταση ως εξής: «Κανείς διαπρεπής ιστορικός δεν αμφισβητεί την πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος, κι αυτοί που υποστηρίζουν την άρνηση του Ολοκαυτώματος είναι, στη μεγάλη τους πλειοψηφία, αντισημίτες και Νεοναζί». Η άρνηση του Ολοκαυτώματος έχει γίνει δημοφιλής, τα τελευταία χρόνια, και ανάμεσα στους φονταμενταλιστές του Ισλάμ: στα τέλη του 2005 ο Ιρανός πρόεδρος Μαχμούντ Αχμαντινεζάντ αποκήρυξε το Ολοκαύτωμα των Εβραίων της Ευρώπης ως «μύθο». Η δημόσια υποστήριξη της άρνησης του Ολοκαυτώματος θεωρείται αδίκημα σε δέκα ευρωπαϊκές χώρες (ανάμεσά τους οι Γαλλία, Πολωνία, Αυστρία, Ελβετία, Βέλγιο, Ρουμανία και Γερμανία), ενώ το Σχέδιο Νίζκορ προσπαθεί να την αντικρούσει στο Διαδίκτυο.
Στην Ελλάδα, η άρνηση του Ολοκαυτώματος αποτελεί γενικότερα παραβίαση του αντιρατσιστικού νόμου ενώ πρόσφατα υπήρξε εκδίκαση σχετικής υπόθεσης και καταδικαστική απόφαση.
Εκτοπισμένοι και το κράτος του Ισραήλ
Το Ολοκαύτωμα και τα επακόλουθά του προκάλεσε ένα κύμα εκατομμυρίων προσφύγων, συμπεριλαμβανομένων Εβραίων που έχασαν τα περισσότερα ή όλα τα μέλη των οικογενειών τους και τις ιδιοκτησίες τους, και συχνά αντιμετώπισαν αντισημιτισμό επιστρέφοντας στις πατρίδες τους. Το αρχικό σχέδιο των Συμμάχων ήταν να επαναπατρίσουν αυτά τα «εκτοπισμένα άτομα» στις χώρες προέλευσής τους, αλλά πολλοί αρνήθηκαν να επιστρέψουν, ή δεν μπορούσαν καθώς τα σπίτια ή τα χωριά τους είχαν καταστραφεί. Ως αποτέλεσμα, περισσότεροι από 250.000 παρέμειναν σε Στρατόπεδα εκτοπισμένων για χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.
Αν και ο Σιωνισμός ήταν σημαντικό αλλά όχι κυρίαρχο ιδεολογικό ρεύμα πριν το Ολοκαύτωμα, οι Εβραίοι τον ασπάστηκαν σχεδόν καθολικά μετά από αυτό. Πολλοί Σιωνιστές, τονίζοντας το γεγονός ότι Εβραίοι πρόσφυγες από τη Γερμανία και τις κατεχόμενες από αυτή περιοχές δεν μπόρεσαν να βρουν καταφύγιο σε τρίτες χώρες, ισχυρίστηκαν ότι αν υπήρχε ένα Εβραϊκό κράτος το Ολοκαύτωμα μπορεί να μην συνέβαινε, τουλάχιστον όχι στην κλίμακα στην οποία συνέβη. Με την άνοδο του Σιωνισμού, η Παλαιστίνη, υπό Βρετανική διοίκηση τότε, έγινε ο προτιμώμενος προορισμός για τους Εβραίους πρόσφυγες, αλλά οι αυτόχθονες Άραβες αντιστάθηκαν στη μετανάστευση. Το Ηνωμένο Βασίλειο αρνήθηκε να δεχθεί Εβραίους στην Παλαιστίνη, και πολλές χώρες του Σοβιετικού μπλοκ χαρακτήρισαν παράνομη τη μετανάστευση γενικότερα. Εβραίοι πρώην μέλη της αντίστασης στην Ευρώπη, μαζί με την Χαγκάνα στην Παλαιστίνη, οργάνωσαν μια μαζική προσπάθεια λαθραίας εισόδου Εβραίων στην Παλαιστίνη, με την ονομασία Μπερίχα, που έφερε τελικά 250.000 Εβραίους (εκτοπισμένους και άτομα που κρύβονταν κατά τη διάρκεια του πολέμου) εκεί. Ως το 1952 τα στρατόπεδα εκτοπισμένων είχαν κλείσει, καθώς οι Εβραίοι που πριν ήταν σε αυτά είχαν μεταναστεύσει: 80.000 στις ΗΠΑ, περίπου 136.000 στο Ισραήλ και άλλες 20.000 σε άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων ο Καναδάς και η Νότια Αφρική.
Νομικές διαδικασίες κατά των Ναζιστών
Η δικονομική έννοια του εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας εμφανίστηκε μετά το Ολοκαύτωμα. Έγιναν ορισμένες νομικές προσπάθειες έτσι ώστε οι Ναζί και οι συνεργάτες τους να έρθουν ενώπιον της δικαιοσύνης. Μερικοί από τους πιο υψηλόβαθμους Ναζί δικάστηκαν στις Δίκες της Νυρεμβέργης, που προεδρευόταν από δικαστές των Συμμάχων και ήταν το πρώτο διεθνές δικαστήριο του είδους του. Στο σύνολο, 5.025 Ναζί εγκληματίες καταδικάστηκαν από το 1945 έως το 1949 στους αμερικανικούς, βρετανικούς και γαλλικούς τομείς της Γερμανίας. Άλλες δίκες έγιναν στις χώρες των κατηγορούμενων· στη Γερμανία και την Αυστρία, πολλοί Ναζί γλίτωσαν με ελαφριές ποινές, με τη δικαιολογία ότι «εκτελούσαν διαταγές» να λειτουργεί ως ελαφρυντικό, και πολλοί επέστρεψαν στην κοινωνία σε σύντομο χρονικό διάστημα. Μια συνεχής προσπάθεια καταδίωξης των Ναζί και των συνεργατών τους οδήγησε, σε ένα διάσημο παράδειγμα, στη σύλληψη του οργανωτή του Ολοκαυτώματος, Άντολφ Άιχμαν στην Αργεντινή (σε μια επιχείρηση κάτω από την ηγεσία του Ράφι Εϊτάν (Rafi Eitan)) και στη δίκη και εκτέλεσή του στο Ισραήλ. Ο Σίμον Βίζενταλ (Simon Wiesenthal) έγινε ο πιο διάσημος κυνηγός Ναζί. Το Κέντρο Σιμόν Βίζενταλ, μια οργάνωση που κατόρθωσε να παραπέμψει σε δίκη εκατοντάδες ναζιστές συνεργάτες στο Ολοκαύτωμα, ξεκίνησε το 2005 τη διεθνή «Επιχείρηση Τελευταία Ευκαιρία» σε μια προσπάθεια να εντοπιστούν και να συλληφθούν τουλάχιστον 300 συγκεκριμένοι ύποπτοι για εγκλήματα πολέμου.
Μερικοί πρώην Ναζί, παρ'όλα αυτά, διέφυγαν από κάθε δίωξη. Ο Ράινχαρντ Γκέλεν (Reinhard Gehlen), πρώην αξιωματικός της αντικατασκοπείας της Βέρμαχτ, οργάνωσε το δίκτυο Οντέσσα, που βοήθησε πολλούς Ναζί να διαφύγουν στη φασιστική Ισπανία του Φράνκο, τη Λατινική Αμερική ή τη Μέση Ανατολή. Ο Γκέλεν κατάφερε να γυρίσει στη Γερμανία και να εργαστεί για την CIA, και το 1956 δημιούργησε την Bundesnachrichtendienst (BND), τη Γερμανική υπηρεσία πληροφοριών, την οποία διηύθυνε μέχρι το 1968. Ο Κλάους Μπάρμπι, γνωστός σαν «χασάπης της Λυών» για το ρόλο του ως επικεφαλής της Γκεστάπο, προστατευόταν από το 1945 έως το 1955 από την αγγλική MI-5 και την CIA, πριν διαφύγει στη Νότια Αμερική όπου, το 1980, υποβοήθησε το Πραξικόπημα της κοκαΐνης του Λουίς Γκαρσία Μέσα Τεχάδα στη Βολιβία. Ο Μπάρμπι τελικά συνελήφθη το 1983 και το 1987 καταδικάστηκε σε ισόβια δεσμά για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Τον Οκτώβριο του 2005 αποκαλύφθηκε ότι ο Άριμπερτ Χάιμ (Aribert Heim), γνωστός και ως «Δόκτωρ Θάνατος», έζησε επί είκοσι χρόνια στην Ισπανία, υπό την προστασία της Οντέσσα, ενώ το 2007 εντοπίστηκαν τα ίχνη του στη Χιλή. Νέες έρευνες (2009) δείχνουν ότι ο Χάιμ είχε αλλάξει όνομα και ζούσε στο Κάιρο. Ο Πολ Σέφερ (Paul Schäfer), που είχε ιδρύσει την «Αποικία της Αξιοπρέπειας» (Colonia Dignidad) στη Χιλή, φυλακίστηκε το 2005, καταδικασμένος για παιδεραστία και για συνέργεια σε εξαφανίσεις αντιφρονούντων.
Επιπλέον, σε μερικούς Ναζί που δήλωσαν μετανοημένοι δόθηκε χάρη και τους επιτράπηκε να γίνουν μέλη του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος, ανάμεσα στους οποίους ήταν ο Κουρτ Γκέοργκ Κίζινγκερ (Kurt Georg Kiesinger), που έγινε Καγκελάριος της Γερμανίας στη δεκαετία του 1960, ο Χανς Φίλμπινγκερ (Hans Filbinger) που έγινε πρωθυπουργός του κρατιδίου της Βάδης-Βυρτεμβέργης και ο Κουρτ Βαλντχάιμ (Kurt Waldheim), που έγινε πρόεδρος της Αυστρίας και Γενικός Γραμματέας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ).
Νομικές ενέργειες κατά της γενοκτονίας
Το Ολοκαύτωμα ανάγκασε επίσης τη διεθνή κοινότητα να πάρει μέτρα ενάντια σε μελλοντικές γενοκτονίες, ένα από τα οποία ήταν η Σύμβαση για την Πρόληψη και Τιμωρία του Εγκλήματος της Γενοκτονίας του 1948. Αν και η διεθνής νομοθεσία για τα ανθρώπινα δικαιώματα αναπτύχθηκαν γρήγορα μετά το Ολοκαύτωμα, η διεθνής ποινική νομοθεσία ακολούθησε πιο αργούς ρυθμούς· μετά τις δίκες της Νυρεμβέργης και τις δίκες εγκλημάτων πολέμου στην Ιαπωνία πέρασαν πάνω από σαράντα χρόνια μέχρι τις επόμενες ανάλογες διώξεις, με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία (ICTY). Το 2002, συστάθηκε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο που εδρεύει στη Χάγη.
Οι επιζώντες σήμερα
Το έτος 2005, από τους σχεδόν 400.000 επιζώντες του Ολοκαυτώματος που ζούσαν στο Ισραήλ, το 40% ζούσε κάτω από το όριο της φτώχειας, ποσοστό σημαντικά αυξημένο σε σχέση με το 1999. Αυτό οδήγησε σε έντονες και δραματικές διαμαρτυρίες από πλευράς των επιζώντων προς την Ισραηλινή κυβέρνηση και τις σχετικές υπηρεσίες. Ο ρυθμός εμφάνισης καρκίνου ανάμεσα στους επιζώντες είναι δυόμισι φορές μεγαλύτερος από τον εθνικό μέσο όρο. Οι περιπτώσεις, αναλογικά με τον πληθυσμό, καρκίνου του ορθού ανάμεσα στους επιζώντες είναι εννιά φορές περισσότερες από τον εθνικό μέσο όρο, κάτι που αποδίδεται στον υποσιτισμό που υπέστησαν οι επιζώντες και στις εξαιρετικά αγχωτικές καταστάσεις που βίωσαν.
Η θεολογία του Ολοκαυτώματος
Αναλογιζόμενοι το μέγεθος και την τραγικότητα του Ολοκαυτώματος, πολλοί θεολόγοι επανεξέτασαν τις κλασικές θεολογικές απόψεις για την καλοσύνη του Θεού και τις πράξεις του. Άτομα που απομακρύνθηκαν από την οργανωμένη θρησκεία αλλά και θρησκευόμενα άτομα αμφισβητούν το κατά πόσον οι άνθρωποι μπορούν ακόμη να πιστεύουν στο Θεό μετά το Ολοκαύτωμα, και κάποιες από τις θεολογικές απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα διερευνώνται από την θεολογία του Ολοκαυτώματος.
Τέχνες και λογοτεχνία
Ένα διάσημο σχόλιο του γερμανού φιλόσοφου Τέοντορ Αντόρνο αναφέρει πως «το να γράφεις ποίηση μετά το Άουσβιτς είναι βαρβαρότητα», και πράγματι το Ολοκαύτωμα είχε προφανή επίδραση στην τέχνη και τη λογοτεχνία, τόσο για τους Εβραίους όσο και για τους υπόλοιπους. Μερικά από τα πιο διάσημα δημιουργήματα που εχουν σχέση με το Ολοκαύτωμα έγιναν από επιζώντες ή θύματα, όπως ο Έλι Βίζελ, ο Πρίμο Λέβι ή η Άννα Φρανκ, αλλά υπάρχει γενικότερα ένας σημαντικός όγκος έργων τέχνης και λογοτεχνίας σε πολλές γλώσσες.
Το Ολοκαύτωμα αποτέλεσε επίσης το θέμα πολλών ταινιών, μεταξύ άλλων των βραβευμένων με Όσκαρ «Η Λίστα του Σίντλερ» και «Η Ζωή Είναι Ωραία», «Το παιδί με τις ριγέ πιτζάμες», «Ο γιός του Σαούλ», «Ο πιανίστας». Καθώς οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος γερνούν και πεθαίνουν, τα τελευταία χρόνια δίνεται ολοένα και περισσότερο βάρος στη διατήρηση της μνήμης του Ολοκαυτώματος. Το αποτέλεσμα περιλαμβάνει αρκετές προσπάθειες να καταγραφούν οι ιστορίες των επιζώντων, όπως το σχέδιο «Επιζώντες του Σόαχ», καθώς και ιδρύματα μνήμης και μελέτης του Ολοκαυτώματος, όπως το Γιαντ Βασσέμ στο Ισραήλ και το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ.
Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος
Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών αποφάσισε ομόφωνα, την 1η Νοεμβρίου του 2005, να καθιερώσει την 27η Ιανουαρίου ως «Διεθνή Μέρα Μνήμης των Θυμάτων του Ολοκαυτώματος». Η 27η Ιανουαρίου του 1945 ήταν η μέρα κατά την οποία απελευθερώθηκε το στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Όμως, ακόμη και πριν την απόφαση του ΟΗΕ, η 27η Ιανουαρίου ήταν ημέρα μνήμης του Ολοκαυτώματος σε πολλές χώρες, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Σουηδία, την Ιταλία, τη Γερμανία, τη Φινλανδία, τη Δανία και την Εσθονία. Στο Ισραήλ υπάρχει το Yom HaShoah, η «Μέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος», που είναι η 27η μέρα του Εβραϊκού μήνα Νισάν, που συνήθως ταυτίζεται με τον Απρίλιο. Αυτή η ημέρα μνήμης τιμάται συνήθως και από τους Εβραίους της διασποράς.
Στην Ελλάδα έχει καθιερωθεί η 27 Ιανουαρίου ως «ημέρα μνήμης των Ελλήνων Εβραίων μαρτύρων και ηρώων του Ολοκαυτώματος» σύμφωνα με το Νόμο 3218 ΦΕΚ Α/12/27-1-04.
Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ
Ολοκαύτωμα  Κατηγορία:Ομοφοβία Κατηγορία:Εθνοκάθαρση στην Ευρώπη Κατηγορία:Εγκλήματα πολέμου των Ναζί Κατηγορία:Γενοκτονίες στην Ευρώπη Κατηγορία:Αντιπολωνικό αίσθημα στην Ευρώπη
Λυδός
Στην ελληνική μυθολογία ο Λυδός ήταν ένας βασιλιάς των Λυδών, από τον οποίο ο λαός αυτός πήρε το όνομά του, ενώ πριν από αυτόν οι Λυδοί αποκαλούνταν Μηίονες, Μήονες ή Μαίονες. Σύμφωνα με μια παράδοση, ο Λυδός ήταν γιος του Άτυος και εγγονός του Μάνητα, ενώ ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς τον θεωρεί δισέγγονο του Μάνητα, γιο του `Ατυος και της Καλλιθέας, και αδελφό του Τυρρηνού.
Ο Λυδός βασίλευσε πριν από την έλευση των Ηρακλειδών, που πήραν την εξουσία μετά τη δυναστεία του Μάνητα, αλλά κάποιες παραδόσεις τον αναφέρουν ως Ηρακλείδη. Σε ορισμένες πηγές αναφέρονται ως αδελφοί του Λυδού ο Κάρας και ο Μυσός, ενώ ως γιος του Λυδού μυθολογείται ο Άσιος. Σύμφωνα με την Βίβλο ταυτίζεται με τον Λούδ (Γένεσις 10,21 - 22) μικρότερο γιο του Σημ γενάρχη των Σημιτικών φυλών και εγγονό του Νώε, αδελφό του Ελάμ, του Ασσούρ, του Αρφαξάδ και του Αράμ, αυτό σημαίνει οτι σύμφωνα με την Βίβλο ο λαός του οι Λυδοί ήταν Σημίτες.
Πηγές
Λυδος Λυδος
Μπρίτζετ της Υόρκης
Η Μπρίτζετ της Υόρκης (Έλθαμ, 10 Νοεμβρίου 1480 - 1517) Αγγλίδα πριγκίπισσα από τον Οίκο της Υόρκης ήταν έβδομο παιδί και ένατη κόρη του Εδουάρδου Δ΄ της Αγγλίας και της Ελισάβετ Γούντβιλ. Τα μεγαλύτερα αδέλφια της Μπρίτζετ ήταν : Ελισάβετ της Υόρκης, Μαρία της Υόρκης, Σεσίλ της Υόρκης, Εδουάρδος Ε΄ της Αγγλίας, Μαργαρίτα της Υόρκης, Ριχάρδος του Σρούσμπερυ, δούκας της Υόρκης, Άννα της Υόρκης, Γεώργιος Πλανταγενέτης, 1ος δούκας του Μπέντφορντ και Αικατερίνη της Υόρκης. Η Μπρίτζετ ήταν επίσης μικρότερη θεία του Ερρίκου Η΄ της Αγγλίας.
Μοναχή
Η Μπρίτζετ γεννήθηκε στο Έλθαμ και βαπτίστηκε στις 11 Νοεμβρίου 1480 από τον Έντουαρντ Στόρ, επίσκοπο του Τσίτσεστερ. Οι νονές της ήταν η γιαγιά της Σεσίλ Νέβιλ, δούκισσα της Υόρκης και η μεγαλύτερη αδελφή της Ελισάβετ της Υόρκης, νονός της ήταν ο Ουίλιαμ Βέινφλτ, επίσκοπος του Ουίντσεστερ (1398 - 1486), η θεία της Μαργαρίτα Λαίδη του Μαλτράβερς ήταν επίσης νονά. Η Μπρίτζετ της Υόρκης πήρε το όνομα της από την Αγία Μπρίτζετ της Σουηδίας. Οι γονείς της από την πρώτη μέρα που γεννήθηκε σαν μικρότερο παιδί και κόρη αποφάσισαν να την αφιερώσουν στην θρησκεία, μπήκε στην μονή του Ντάρτφορντ την περίοδο 1486 - 1492 και έγινε μοναχή. Οι μοναχές αφιερώνονταν σε μια στοχαστική ζωή, που σημαίνει ότι περνούσαν το χρόνο τους στην προσευχή και την πνευματική αναψυχή, όπως τη λατρευτική ανάγνωση. Πράγματι, το 1495 η Σεσίλ Νέβιλ, η Δούκισσα της Υόρκης, γιαγιά και νονά της Μπρίτζετ, της άφησε τρία τέτοια βιβλία.
Η Μπρίτζετ είχε από την αρχή στενές σχέσεις με την μεγαλύτερη αδελφή της Ελισάβετ και της πλήρωνε πολλά έξοδα. Μετά τον γάμο της με τον Ερρίκο Ζ΄ της Αγγλίας και την άνοδο της στον θρόνο εξακολουθούσε να την χρηματοδοτεί και επικοινωνούσαν μεταξύ τους με απεσταλμένους. Η Μπρίτζετ άφησε το Ντάρτφορντ μόνο μια φορά για να παραστεί στην κηδεία της μητέρας της (1492). Σύμφωνα με μύθους, είχε μια κόρη, την Αγνή του Έλθαμ, την οποία υποστήριζε οικονομικά η βασίλισσα. Ωστόσο, δεν είναι αποδεδειγμένο. Η Μπρίτζετ πέθανε γύρω στο 1517.
Πηγές
Κατηγορία:Οίκος της Υόρκης Κατηγορία:Πριγκίπισσες της Αγγλίας
Κυανοπώγων
Περίληψη υπόθεσης
Ο Κυανοπώγων ανακοινώνει ότι πρέπει να φύγει από την ύπαιθρο και δίνει τα κλειδιά του κάστρου στη σύζυγό του. Μπορεί να ανοίξει οποιαδήποτε πόρτα του σπιτιού με αυτά, από τις οποίες η κάθε μία εμπεριέχει και κάποια από τα πλούτη του, εκτός από την υπόγεια κάμαρα, στην οποία τής απαγορεύει αυστηρά να εισέλθει, για να μην υποστεί την οργή του. Έπειτα φεύγει και αφήνει το σπίτι και τα κλειδιά στα χέρια της. Εκείνη επισκέπτεται την αδελφή της, Άννα, και τους φίλους και τα ξαδέρφια της για ένα πάρτυ. Πάντως, τελικά καταβάλλεται από την επιθυμία να δει τι κρύβει το απαγορευμένο δωμάτιο, ξεγλιστρά από το πάρτι και πηγαίνει να εξερευνήσει το δωμάτιο.
Ανακαλύπτει αμέσως ότι το δωμάτιο είναι γεμάτο αίμα και τα δολοφονημένα πτώματα των πρώην συζύγων του Κυανοπώγωνα κρέμονται σε γάντζους από τους τοίχους. Τρομοκρατημένη, πετά το κλειδί στο αίμα και το σκάει από το δωμάτιο. Προσπαθεί να ξεπλύνει το αίμα από το κλειδί, αλλά το κλειδί είναι μαγικό και το αίμα δεν μπορεί να αφαιρεθεί. Φοβούμενη για τη ζωή της, αποκαλύπτει το μυστικό του συζύγου της στην αδελφή της και σχεδιάζουν να το σκάσουν και οι δύο το επόμενο πρωί, αλλά ο Κυανοπώγων απρόσμενα επιστρέφει και βρίσκει το αιματοβαμμένο κλειδί. Τυφλωμένος από οργή, απειλεί να τη σκοτώσει επιτόπου, αλλά εκείνη ζητά μια τελευταία προσευχή με την αδελφή της Άννα. Την τελευταία στιγμή, καθώς ο Κυανοπώγων πρόκειται να δώσει το θανατηφόρο χτύπημα, τα αδέλφια της συζύγου και της Άννας καταφθάνουν και σκοτώνουν τον Κυανοπώγωνα. Η σύζυγος κληρονομεί την περιουσία του και το κάστρο του και καίει τις νεκρές γυναίκες του. Χρησιμοποιεί την περιουσία για να παντρέψει τα άλλα της αδέλφια και τελικά ξαναπαντρεύεται και η ίδια έναν άνδρα που αγαπά, αφήνοντας πίσω τη φρικτή της εμπειρία με τον Κυανοπώγωνα.
Πηγές
Τα μπλε γένια του χαρακτήρα θεωρούνται σύμβολο της απόκοσμης προέλευσής του.
Σχόλια
Οι θανατηφόρες επιπτώσεις της θηλυκής περιέργειας αποτελούσαν ανέκαθεν το θέμα ιστορίας και θρύλου. Η γυναίκα του Λωτ, η Πανδώρα, και η Ψυχή αποτελούν παραδείγματα μυθικών ιστοριών όπου η γυναικεία περιέργεια τιμωρείται από τις τρομερές συνέπειες. Σε μια εικονογραφημένη περιγραφή της ιστορίας του Κυανοπώγωνα από τον Ουώλτερ Κρέιν, όταν η σύζυγος δείχνει να πηγαίνει προς το απαγορευμένο δωμάτιο, υπάρχει πίσω της μια ταπετσαρία του φιδιού δελεάζοντας την Εύα να φάει το απαγορευμένο φρούτο στον Κήπο της Εδέμ.
Σε αντίθεση με τις κρυμμένες ή απαγορευμένες κάμαρες, δεν ήταν άγνωστες στην προ-Περώ λογοτεχνία. Στη συλλογή του Τζιαμπαττίστα Μπαζίλε, Πενθήμερον (Pentamerone), το παραμύθι "Οι τρεις κορώνες" μιλάει για την πριγκίπισσα Μαρκέτα να μπαίνει σε ένα δωμάτιο αφότου της έχει απαγορευτεί από μια δράκαινα, και στις Αραβικές Νύχτες δίνονται στον πρίγκιπα Αγκίμπ χίλια κλειδιά για χίλιες πόρτες, αλλά απαγορεύεται να μπει στη χρυσή πόρτα, στην οποία μπαίνει, με τραγικές συνέπειες. Στην ιστορία του πρίγκιπα Αγκίμπ, το κίνητρο είναι φανερό: η απαγορευμένη πόρτα είναι δοκιμασία. Πάντως, στον "Κυανοπώγωνα", το κίνητρο είναι λιγότερο προφανές. Δεν εξηγείται γιατί ο Κυανοπώγων δίνει το κλειδί το οποίο αποκαλύπτει το τρομακτικό γαμήλιο παρελθόν στη γυναίκα του. Σε μια ινδική ιστορία, μια δράκαινα φροντίζει έναν πρίγκιπα ενώ μεταμφιέζεται σαν μια όμορφη γυναίκα και του λέει να μην εισέλθει στον πύργο, στον τάφο ή στην κουζίνα, το οποίο θα την αποκαλύψει. Στον πύργο είναι ένας ηλικιωμένος άντρας που έχει δεσμευτεί από την αποκάλυψη για το ποια είναι, στον τάφο είναι τα οστά των θυμάτων της και στην κουζίνα περιέχει τρεις μαγικές μπάλες τις οποίες ο πρίγκιπας χρησιμοποιεί για να ξεφύγει από τη δράκαινα, με την τελευταία μπάλα, προκαλείται πυρκαγιά την οποία η δράκαινα αποφεύγει και καίγεται μέχρι θανάτου.
Η ταξινόμηση Αρν-Τόμσον
Σύμφωνα με το σύστημα Αρν-Τόμσον για την ταξινόμηση των παραμυθιών, η ιστορία του Κυανοπώγωνα είναι τύπου 312. Μια άλλη τέτοια ιστορία είναι το Το λευκό περιστέρι, μια προφορική γαλλική παραλλαγή. Ο τύπος συνδέεται στενά με τον τύπο 311 του συστήματος Αρν-Τόμσον, η ηρωίδα διασώζει τον εαυτό της και τις αδελφές της, σε τέτοιες ιστορίες όπως ο Γρυπαετός, Η γριά και η κότα της, και Πως ο Διάβολος παντρεύτηκε τρεις αδελφές. Τα παραμύθια όπου η μικρότερη κόρη ελευθερώνει τον εαυτό της και τις άλλες αδελφές της από τον κακοποιό, είναι στην πραγματικότητα πολύ πιο συνηθισμένο στις προφορικές παραδόσεις από αυτόν τον τύπο, όπου ο αδελφός της ηρωίδας τη διασώζει. Άλλες τέτοιες ιστορίες υπάρχουν ωστόσο: ο αδελφός μερικές φορές βοηθά στη διάσωση από τρομερά σκυλιά ή άγρια ζώα.
Ορισμένες ευρωπαϊκές παραλλαγές της μπαλάντας Η Λαίδη Ίζαμπελ και ο Ιππότης Ξωτικό (Lady Isabel and the Elf Knight, Child ballad 4), μοιάζουν πολύ με αυτήν την ιστορία. Αυτό είναι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο μεταξύ ορισμένων γερμανικών παραλλαγών, όπου η ηρωίδα ζητά βοήθεια, όπως οι κλήσεις προς την Αδελφή Άννα στον Κυανοπώγωνα, και σώζεται από τον αδελφό της.
Οι γυναίκες του Κυανοπώγωνα
Δεν εξηγείται γιατί ο Κυανοπώγων δολοφόνησε την πρώτη του νύφη: δεν μπορούσε να εισέλθει στο απαγορευμένο δωμάτιο και να βρει νεκρή σύζυγο.
Στην έκδοση του 1812 που δημοσιεύτηκε στη συλλογή παραμυθιών Grimms' Fairy Tales, ο Βίλχελμ Γκριμ, στη σελίδα 41 των σχολιασμών, κάνει το ακόλουθο χειρόγραφο σχόλιο: "Φαίνεται σε όλα τα παραμύθια του Κυανοπώγωνα, όπου το αίμα του που ρέει δεν εξήγείται σωστά, η ιδέα ότι κάνει σε καθημερινή βάση μπάνιο στο αίμα για να θεραπεύσει τα μπλε του γένια, όπως και τη λέπρα, γι 'αυτό γράφεται ότι το αίμα συλλέγεται σε λεκάνες".
Ο Μωρίς Μαίτερλινκ έγραψε εκτενώς για τον Κυανοπώγωνα και στα ονόματα των θεατρικών του τουλάχιστον έξι πρώην συζύγους: τη Σελισέτ από Aglavaine et Sélysette (1896), την Αλαντίν από Alladine et Palomides (1894), την Υγκραίν και τη Μπελανζέρ από Ο θάνατος του Τενταζίλ (1894), τη Μελισσάνθη από Πελλέας και Μελισσάνθη, και την Αριάδνη από Η Αριάδνη και ο Κυανοπώγων (1907).
Στην όπερα του Ζακ Όφφενμπαχ (1866), οι πρώην πέντε γυναίκες ήταν οι Ελουάζ, Ελεονόρ, Ιζόρ, Ροζαλίντ, και Μπλανς, με την έκτη και τελευταία να είναι η χωριατοπούλα Μπουλότ, που τελικά αποκαλύπτει το μυστικό του όταν επιχειρεί να τη σκοτώσει, για να παντρευτεί την Πριγκίπισσα Ερμία.
Στην όπερα του Μπέλα Μπάρτοκ A Kékszakállú herceg vára (1911), με λιμπρέτο από τον Μπέλα Μπαλάς. Η έκδοση του Μπάρτοκ δεν ονομάζει καμιά από τις γυναίκες που εμφανίζονται σε αυτήν. Αντί να επαναλάβει την αρχική ιστορία, το λιμπρέτο χρησιμοποιεί μονάχα τους κύριους χαρακτήρες και σκηνικό, και τους μετατρέπει σε μια συμβολιστική ιστορία.
Η ιστορία μικρού μήκους του Ανατόλ Φρανς "Οι επτά σύζυγοι του Κυανοπώγωνα", ονομάζει την Ζαν ως την τελευταία σύζυγο του Κυανοπώγωνα πριν το θάνατό του.
Ο Άλφρεντ Σαβουάρ έγραψε στο θεατρικό του 1920 La huitième femme de Barbe-Bleue (Η όγδοη σύζυγος του Κυανοπώγωνα) από το οποίο ο Σαμ Γουντ και ο Ερνστ Λούμπιτς παρήγαγαν δύο ταινίες, οι οποίες δεν είχαν να κάνουν με την αρίθμηση των γυναικών του Κυανοπώγωνα.
Στην ταινία του Έντουαρντ Ντμίτρικ Bluebeard (Ο Κυανοπώγων, 1972), ο Μπάρον φον Σέπερ (Ρίτσαρντ Μπάρτον) είναι ένας Αυστριακός αριστοκράτης γνωστός ως Κυανοπώγων για το μπλε του γένι, και την όρεξή του για όμορφες συζύγους. Η ταινία ονομάζει μια Αμερικανίδα όμορφη κοπέλα Ανν, που ανακαλύπτει μια κρύπτη στο κάστρο γεμάτη παγωμένα πτώματα των προηγούμενων συζύγων του.
Παραλλαγές
Στην ιστορία μικρού μήκους του Τσαρλς Ντίκενς, ο ομότιτλος χαρακτήρας περιγράφεται ως "παρακλάδι της οικογένειας των Κυανοπώγωνων", και είναι αιμοδιψής πολύ περισσότερο από τους άλλους Κυανοπώγωνες: κανιβαλίζει κάθε του σύζυγο ένα μήνα μετά το γάμο. Βρίσκει το τέλος του από την κουνιάδα του, από εκδίκηση για το θάνατο της αδελφής της, τον παντρεύεται και καταναλώνει ένα θανατηφόρο δηλητήριο λίγο πριν την καταβροχθίσει.
Στην ιστορία μικρού μήκους της Τζόυς Κάρολ Όουτς, Blue-Bearded Lover, η πιο πρόσφατη σύζυγος έχει την επίγνωση για τις δολοφονημένες γυναίκες του Κυανοπώγωνα: δεν ξεκλειδώνει την πόρτα για το απαγορευμένο δωμάτιο, και συνεπώς αποφεύγει το θάνατο από μόνη της. Παραδόξως παραμένει με τον Κυανοπώγωνα, παρόλο που γνωρίζει ότι είναι δολοφόνος, και γεννάει τα παιδιά του.
Στη σειρά κόμικς της DC Fables, ο Κυανοπώγων εμφανίζεται ως ανήθικος χαρακτήρας, πρόθυμος να σκοτώνει και συχνά να είναι ύποπτος για τη συμμετοχή του σε διάφορες κακοήθεις πράξεις. Ο Κυανοπώγων είναι επίσης χαρακτήρας στο βιντεοπαιχνίδι από την Telltale Games βασισμένη στα Fables κόμικς, The Wolf Among Us.
Στο ιαπωνικό μυθιστόρημα και στο προσφάτως προσαρμοσμένο μάνγκα/άνιμε Fate/Zero, ο Κυανοπώγων εμφανίζεται ως ο Κάστερ Σέρβαντ, όπου ο χαρακτήρας του προέρχεται σε μεγάλο βαθμό από τον Ζιλ ντε Ρε ως κατά συρροήν δολοφόνος παιδιών.
Στη Λάμψη του Στήβεν Κινγκ, η ιστορία του Κυανοπώγωνα διαβάζεται από τον Τζακ στον Ντάννυ όταν ήταν τριών ετών, ενάντια στην αποδοκιμασία της συζύγου του.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Προφορική λογοτεχνία Κατηγορία:Μεσαιωνικοί θρύλοι Κατηγορία:Γαλλικά παραμύθια
Ερεχθέας
Κατά την ελληνική μυθολογία, ο Ερεχθέας (Ερεχθεύς) είναι ήρωας και βασιλέας των Αθηνών.
Βιογραφικά στοιχεία
Για τον Ερεχθέα, ο οποίος ταυτίζεται σε πολλά σημεία με τον Εριχθόνιο, υπάρχουν πολλοί μύθοι, οι οποίοι σχετίζονται με τις απαρχές της πόλεως των Αθηνών. Κατά τον Όμηρο, ήταν υιός του Ηφαίστου και της Γαίας, η οποία τον παρέδωσε στη θεά Αθηνά για να τον αναθρέψει. Η Αθηνά τοποθέτησε το βρέφος σε έναν κάλαθο και το εμπιστεύθηκε με τη σειρά της στις κόρες του Κέκροπα, την Πάνδροσο, την Άγλαυρο και την Έρση, τις οποίες πρόσταξε να τον κρατήσουν κλειστό. Η Άγλαυρος και η Έρση δεν μπόρεσαν να αντισταθούν στην περιέργειά τους και τον άνοιξαν. Τότε αντίκρισαν έναν όφη ή το βρέφος τυλιγμένο με φίδια. Το θέαμα αυτό τις τρόμαξε τόσο, ώστε τρελάθηκαν και γκρεμίστηκαν από την Ακρόπολη. Μόνη, λοιπόν, τροφός του Ερεχθέως έμεινε η Πάνδροσος. Ο Ερεχθεύς μεγάλωσε μέσα στον τότε ναό της Αθηνάς στην Ακρόπολη που αργότερα ονομάσθηκε Ερέχθειο. Μετά την ενηλικίωσή του, πήρε ως σύζυγό του την Πραξιθέα, κόρη ή εγγονή του Κηφισού.
Σύμφωνα με άλλες παραδόσεις, ο Ερεχθέας ήταν υιός της ίδιας της Αθηνάς, ή του Εριχθονίου ή της Νεμέσεως, ή του Πανδίονα Α΄ και της Ζευξίππης. Ο Διόδωρος Σικελιώτης γράφει ότι ο Ερεχθέας καταγόταν από την Αίγυπτο και έγινε βασιλιάς των Αθηναίων, επειδή τους βοήθησε να γλιτώσουν από την έλλειψη σίτου που είχαν κάποτε. Αδελφός του Ερεχθέα ήταν ο Βούτης και αδελφές του η Φιλομήλα και η Πρόκνη που αργότερα μεταμορφώθηκαν σε πτηνιά. Με τον θάνατο του Πανδίονα, ο Ερεχθέας και ο Βούτης μοιράσθηκαν τη βασιλεία: ο πρώτος ανέλαβε την άσκηση της κοσμικής εξουσίας, ενώ ο δεύτερος ήταν ο αρχιερέας των δύο θεών-προστατών της πόλεως, της Αθηνάς και του Ποσειδώνα.
Από τον γάμο του με την Πραξιθέα, ο Ερεχθέας απέκτησε πολλά τέκνα. Ανάμεσά τους ήταν ο Κέκροπας ο νεότερος, ο Άλκωνας, ο Ορνέας, ο Θέσπιος, ο Ευπάλαμος, ο Πάνδωρος, ο Μητίωνας, η Μερόπη, η Κρέουσα, η Ωρείθυια, η Πρόκρις, η Πρωτογένεια, η Πανδώρα και η Χθονία.