cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ιστορία των Εβραίων στην Πολωνία
Εβραϊκός και πολωνικός πολιτισμός
Πολλοί Εβραίοι ήταν παραγωγοί και σκηνοθέτες ταινιών, π.χ Μίχαου Βασίνσκι (Ντιμπούκ), Αλεξάντερ Φορντ (Τα παιδιά πρέπει να γελούν). μικρογραφία| Ο [[Σιμόν Πέρες, γεννημένος στην Πολωνία ως Σίμον Πέρσκι (Szymon Perski), υπηρέτησε ως ο 9ος Πρόεδρος του Ισραήλ μεταξύ 2007 και 2014]] Ο επιστήμονας Λεόπολντ Ίνφελντ, ο μαθηματικός Στανίσουαφ Ούλαμ, ο Άλφρεντ Τάρσκι και ο καθηγητής Άνταμ Ούλαμ συνέβαλαν στον κόσμο της επιστήμης. Άλλοι Πολωνοεβραίοι που κέρδισαν διεθνή αναγνώριση είναι ο Μόζες Σορ, ο Λουδοβίκος Λάζαρος Ζαμένχοφ (ο δημιουργός της Εσπεράντο), ο Ζωρζ Σαρπάκ, ο Σάμιουελ Έιλενμπεργκ, ο Εμάνουελ Ρίνγκελμπλουμ και ο Άρτουρ Ρούμπινσταϊν, μεταξύ πολλών ακόμα. Ο όρος «γενοκτονία» επινοήθηκε από τον Ραφαήλ Λέμκιν (1900–1959), έναν Πολωνοεβραίο νομικό μελετητή. Ο Λεόνιντ Χούρβιτς τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών το 2007. Το Επιστημονικό Ινστιτούτο YIVO (Jidiszer Wissenszaftlecher Institute) βασίστηκε στο Βίλνο πριν από τη μεταφορά του στη Νέα Υόρκη κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στη Βαρσοβία, εντοπίστηκαν σημαντικά κέντρα ιουδαϊκής επιστήμης, όπως η Κεντρική Ιουδαϊκή Βιβλιοθήκη και το Ινστιτούτο Ιουδαϊκών Σπουδών, μαζί με πολυάριθμες Ταλμουδικές Σχολές (Jeszybots), θρησκευτικά κέντρα και συναγωγές, πολλές από τις οποίες ήταν υψηλής αρχιτεκτονικής ποιότητας. Το θέατρο γίντις άκμασε επίσης. Η Πολωνία είχε δεκαπέντε θέατρα γίντις και θεατρικές ομάδες. Στη Βαρσοβία βρισκόταν ο πιο σημαντικός θεατρικός θίασος γίντις της εποχής, ο Θίασος Βίλνα, ο οποίος ανέβασε την πρώτη παράσταση του Ντυμπούκ το 1920 στο Θέατρο του Ελυσίου. Μερικοί μελλοντικοί Ισραηλινοί ηγέτες σπούδασαν στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, συμπεριλαμβανομένων των Μεναχέμ Μπέγκιν και Γιτζάκ Σαμίρ.
Υπήρχαν επίσης αρκετοί εβραϊκοί αθλητικοί σύλλογοι, με μερικούς από αυτούς, όπως η Χασμονέα Λβουφ και η Γιουτσένκα Κρακοβίας, να κερδίζουν την άνοδο στην κορυφαία κατηγορία. Ένας Πολωνοεβραίος ποδοσφαιριστής, ο Γιούζεφ Κλοτς, σημείωσε το πρώτο γκολ για την Εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Πολωνίας. Ένας άλλος αθλητής, ο Αλόιζι Έρλιχ, κέρδισε πολλά μετάλλια στα τουρνουά επιτραπέζιας αντισφαίρισης. Πολλοί από αυτούς τους συλλόγους ανήκαν στην Maccabi World Union.
Μεταξύ του αντισημιτισμού και της υποστήριξης του Σιωνισμού και του εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη
Ένα διαρκώς αυξανόμενο ποσοστό Εβραίων στην Πολωνία του Μεσοπολέμου ζούσε χωριστές ζωές από την πολωνική πλειοψηφία. Το 1921, το 74,2% των Πολωνοεβραίων είχαν τα γίντις ή τα εβραϊκά ως μητρική τους γλώσσα. Ο αριθμός αυξήθηκε στο 87% μέχρι το 1931, συμβάλλοντας στην αυξανόμενη ένταση μεταξύ Εβραίων και Πολωνών. Οι Εβραίοι συχνά δεν προσδιορίζονταν ως Πολωνοί υπήκοοι, ένα πρόβλημα που προκλήθηκε όχι μόνο από την αντιστροφή της αφομοίωσης που παρουσιάστηκε στις εθνικές απογραφές μεταξύ 1921 και 1931, αλλά και από την εισροή Ρώσων Εβραίων που διέφευγαν τη δίωξη  — ειδικά στην Ουκρανία, όπου σημειώθηκαν έως και 2.000 πογκρόμ κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, υπολογίζεται ότι 30.000 Εβραίοι σφαγιάστηκαν απευθείας και συνολικά 150.000 πέθαναν. Ένας μεγάλος αριθμός Ρώσων Εβραίων μετανάστευσαν στην Πολωνία, καθώς είχαν το δικαίωμα από τη Συνθήκη Ειρήνης της Ρίγας να επιλέξουν τη χώρα που προτιμούσαν. Αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες εντάχθηκαν στην ήδη πολυάριθμη εβραϊκή μειονότητα της Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας. Η προκύπτουσα οικονομική αστάθεια αντικατοπτρίστηκε από το αντιεβραϊκό αίσθημα σε ορισμένα από τα μέσα ενημέρωσης. Διακρίσεις, αποκλεισμός και βία στα πανεπιστήμια και την εμφάνιση «αντιεβραϊκών ομάδων» που συνδέονταν με ορισμένα από τα δεξιά πολιτικά κόμματα. Αυτές οι εξελίξεις συνέβαλαν σε μεγαλύτερη υποστήριξη μεταξύ της εβραϊκής κοινότητας για τις σιωνιστικές και σοσιαλιστικές ιδέες, σε συνδυασμό με προσπάθειες περαιτέρω μετανάστευσης, που περιορίστηκαν μόνο από τη βρετανική κυβέρνηση. Συγκεκριμένα, «η εκστρατεία για την εβραϊκή μετανάστευση βασίστηκε όχι στον αντισημιτισμό, αλλά σε αντικειμενικούς κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες». Ωστόσο, ανεξάρτητα από αυτές τις μεταβαλλόμενες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, η αύξηση της αντισημιτικής δραστηριότητας στην προπολεμική Πολωνία ήταν επίσης χαρακτηριστική του αντισημιτισμού που βρισκόταν σε άλλα μέρη της Ευρώπης εκείνη την εποχή, αναπτυσσόμενος σε ένα ευρύτερο πρότυπο σε ολόκληρη την ήπειρο με αντίστοιχους σε κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα.
Τα πράγματα βελτιώθηκαν για ένα διάστημα υπό την κυριαρχία του Γιούζεφ Πιουσούτσκι (1926–1935). Ο Πιουσούτσκι αντιμετώπισε την «εθνοτική αφομοίωση» της Εθνικής Δημοκρατίας με την πολιτική «κρατικής αφομοίωσης»: οι πολίτες κρίνονταν από την πίστη τους στο κράτος και όχι από την εθνικότητα τους. Τα έτη 1926–1935 θεωρήθηκαν ευνοϊκά από πολλούς Πολωνοεβραίους, η κατάσταση των οποίων βελτιώθηκε ιδιαίτερα υπό το υπουργικό συμβούλιο του διορισμένου από τον Πιουσούτσκι, Καζίμιες Μπάρτελ. Ωστόσο, ένας συνδυασμός διάφορων παραγόντων, συμπεριλαμβανομένης της Μεγάλης Ύφεσης, σήμαινε ότι η κατάσταση των Πολωνοεβραίων δεν ήταν ποτέ πολύ ικανοποιητική και επιδεινώθηκε ξανά μετά τον θάνατο του Πιουσούτσκι τον Μάιο του 1935, τον οποίο πολλοί Εβραίοι θεώρησαν ως τραγωδία. Οι εβραϊκές βιομηχανίες επηρεάστηκαν αρνητικά από την ανάπτυξη της μαζικής παραγωγής και την εμφάνιση πολυκαταστημάτων που πρόσφεραν έτοιμα προϊόντα. Οι παραδοσιακές πηγές βιοπορισμού για τις 300.000 περίπου εβραϊκές οικογενειακές επιχειρήσεις στη χώρα άρχισαν να εξαφανίζονται, συμβάλλοντας σε μια αυξανόμενη τάση προς τον απομονωτισμό και την εσωτερική αυτάρκεια. Η δύσκολη κατάσταση στον ιδιωτικό τομέα οδήγησε σε αύξηση των εγγραφών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το 1923, οι Εβραίοι φοιτητές αποτελούσαν το 62,9% όλων των φοιτητών της στοματολογίας, το 34% των ιατρικών επιστημών, το 29,2% της φιλοσοφίας, το 24,9% της χημείας και το 22,1% της νομικής (26% έως το 1929) σε όλα τα πολωνικά πανεπιστήμια. Εικάζεται ότι τέτοιοι δυσανάλογοι αριθμοί ήταν η πιθανή αιτία αντίδρασης. μικρογραφία| Βιβλίο φοιτητή (indeks) του Εβραίου φοιτητή ιατρικής Μάρεκ Σαπίρο (Marek Szapiro) στο [[Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, με ορθογώνια σφραγίδα «πάγκοι γκέτο» («πάγκοι μονής αρίθμησης»)]] Η μεσοπολεμική πολωνική κυβέρνηση παρείχε στρατιωτική εκπαίδευση στο σιωνιστικό παραστρατιωτικό κίνημα Μπετάρ, τα μέλη του οποίου θαύμαζαν το πολωνικό εθνικιστικό στρατόπεδο και μιμήθηκαν ορισμένες από τις πτυχές του. Ένστολα μέλη του Μπετάρ παρέλασαν και έπαιξαν σε πολωνικές δημόσιες τελετές μαζί με Πολωνούς προσκόπους και στρατιωτικούς, με την εκπαίδευση των όπλων τους από πολωνικά ιδρύματα και Πολωνούς στρατιωτικούς αξιωματικούς. Ο Μεναχέμ Μπέγκιν, ένας από τους ηγέτες του, κάλεσε τα μέλη του να υπερασπιστούν την Πολωνία σε περίπτωση πολέμου και η οργάνωση ύψωσε και τις πολωνικές και τις σιωνιστικές σημαίες.
Με την επιρροή του κόμματος Endecja (Εθνική Δημοκρατία ) να αυξάνεται, ο αντισημιτισμός συγκέντρωσε νέα δυναμική στην Πολωνία και έγινε περισσότερο αισθητός σε μικρότερες πόλεις και σε τομείς όπου οι Εβραίοι έρχονταν σε άμεση επαφή με Πολωνούς, όπως στα πολωνικά σχολεία ή στον αθλητικό χώρο. Περαιτέρω ακαδημαϊκή παρενόχληση, όπως η εισαγωγή των θρανίων γκέτο, που ανάγκασε τους Εβραίους φοιτητές να κάθονται σε τμήματα των αιθουσών διαλέξεων που προορίζονταν αποκλειστικά για αυτούς, αντιεβραϊκές ταραχές και ημιεπίσημες ή ανεπίσημες ποσοστώσεις (Numerus clausus) που εισήχθησαν το 1937 σε ορισμένα πανεπιστήμια, μείωσαν στο μισό τον αριθμό των Εβραίων στα πολωνικά πανεπιστήμια μεταξύ της ανεξαρτησίας (1918) και του τέλους της δεκαετίας του 1930. Οι περιορισμοί ήταν τόσο περιεκτικοί που – ενώ οι Εβραίοι αποτελούσαν το 20,4% του φοιτητικού σώματος το 1928 – το 1937 το ποσοστό τους μειώθηκε μόλις στο 7,5%, επί του συνολικού πληθυσμού του 9,75% των Εβραίων στη χώρα σύμφωνα με την απογραφή του 1931.
Αν και πολλοί Εβραίοι ήταν μορφωμένοι, αποκλείστηκαν από το μεγαλύτερο μέρος της κυβερνητικής γραφειοκρατίας. Ένας μεγάλος αριθμός, λοιπόν, στράφηκε στα ελεύθερα επαγγέλματα, ιδιαίτερα στην ιατρική και τη νομική. Το 1937 τα καθολικά συνδικάτα Πολωνών ιατρών και δικηγόρων περιόρισαν τα νέα μέλη τους σε Χριστιανούς Πολωνούς (με παρόμοιο τρόπο, τα εβραϊκά συνδικάτα απέκλεισαν τους μη Εβραίους επαγγελματίες από τις τάξεις τους μετά το 1918). Το μεγαλύτερο μέρος των Εβραίων εργατών οργανώθηκε στα εβραϊκά συνδικάτα υπό την επιρροή των Εβραίων σοσιαλιστών που διασπάστηκαν το 1923, για να ενταχθούν στο Κομμουνιστικό Κόμμα Πολωνίας και στη Δεύτερη Διεθνή.
Το αντιεβραϊκό αίσθημα στην Πολωνία είχε φτάσει στο απόγειό του στα χρόνια που οδήγησαν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μεταξύ 1935 και 1937, 79 Εβραίοι σκοτώθηκαν και 500 τραυματίστηκαν σε αντιεβραϊκά επεισόδια. Η εθνική πολιτική ήταν τέτοια που οι Εβραίοι που εργάζονταν σε μεγάλο βαθμό στο σπίτι και σε μικρά καταστήματα αποκλείονταν από τα προνοιακά επιδόματα. Στην επαρχιακή πρωτεύουσα Λουτσκ, οι Εβραίοι αποτελούσαν το 48,5% του ποικίλου πολυεθνικού πληθυσμού των 35.550 Πολωνών, Ουκρανών, Λευκορώσων και άλλων. Το Λουτσκ είχε τη μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα στο βοεβοδάτο. Στο Μπζεστς το 1936 οι Εβραίοι αποτελούσαν το 41,3% του γενικού πληθυσμού και περίπου το 80,3% των ιδιωτικών επιχειρήσεων ανήκε σε Εβραίους. Το 32% των Εβραίων κατοίκων του Ράντομ απολάμβανε επίσης σημαντική εξέχουσα θέση, με το 90% των μικρών επιχειρήσεων στην πόλη να ανήκουν και να λειτουργούν από τους Εβραίους, συμπεριλαμβανομένων των λευκοσιδηρουργών, κλειδαράδων, κοσμηματοπωλών, ραφτών, καπελάδων, κομμωτών, ξυλουργών, ελαιοχρωματιστών, υποδηματοποιών, καθώς και οι περισσότεροι αρτοποιοί και επισκευαστές ρολογιών. Στο Λουμπάρτουφ, το 53,6% του πληθυσμού της πόλης ήταν επίσης Εβραίοι. Στο Λούμπομλ, 3.807 Εβραίοι ζούσαν ανάμεσα στους 4.169 κατοίκους της πόλης, αποτελώντας την ουσία της κοινωνικής και πολιτικής της ζωής.
Το εθνικό μποϊκοτάζ των εβραϊκών επιχειρήσεων και η υπεράσπιση της κατάσχεσής τους προωθήθηκε από το κόμμα Εθνική Δημοκρατία, το οποίο εισήγαγε τον όρο «χριστιανικό κατάστημα». Οργανώθηκε επίσης ένα εθνικό κίνημα για να αποτρέψει τους Εβραίους από την σφαγή ζώων κοσέρ, με τα δικαιώματα των ζώων ως δηλωμένο κίνητρο. Η βία στόχευε επίσης συχνά σε εβραϊκά καταστήματα και πολλά από αυτά λεηλατήθηκαν. Ταυτόχρονα, τα επίμονα οικονομικά μποϊκοτάζ και η παρενόχληση, συμπεριλαμβανομένων των ταραχών που κατάστρεψαν περιουσίες, σε συνδυασμό με τις επιπτώσεις της Μεγάλης Ύφεσης που ήταν πολύ σοβαρές σε αγροτικές χώρες όπως η Πολωνία, μείωσαν τόσο το βιοτικό επίπεδο των Πολωνών όσο και των Πολωνοεβραίων, ώστε μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1930, μια σημαντική μερίδα Πολωνοεβραίων ζούσε σε ακραία φτώχεια. Ως αποτέλεσμα, τις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η εβραϊκή κοινότητα στην Πολωνία ήταν μεγάλη και ζωντανή εσωτερικά, αλλά (με εξαίρεση μερικούς επαγγελματίες) επίσης πολύ φτωχότερη και λιγότερο ενσωματωμένη από τους Εβραίους στο μεγαλύτερο μέρος της Δυτικής Ευρώπης.
Την εποχή της γερμανικής εισβολής το 1939, ο αντισημιτισμός κλιμακωνόταν και η εχθρότητα προς τους Εβραίους ήταν ο πυλώνας των δεξιών πολιτικών δυνάμεων μετά το καθεστώς Πιουσούτσκι και επίσης της Καθολικής Εκκλησίας. Οι διακρίσεις και η βία κατά των Εβραίων είχαν καταστήσει τον πολωνικό εβραϊκό πληθυσμό ολοένα και πιο αναξιοπαθόντα. Παρά την επικείμενη απειλή για την Πολωνική Δημοκρατία από τη Ναζιστική Γερμανία, υπήρξε μικρή προσπάθεια για τη συμφιλίωση με τον εβραϊκό πληθυσμό της Πολωνίας. Τον Ιούλιο του 1939, η φιλοκυβερνητική Gazeta Polska έγραψε: «Το γεγονός ότι οι σχέσεις μας με το Ράιχ χειροτερεύουν δεν απενεργοποιεί καθόλου το πρόγραμμά μας στο εβραϊκό ζήτημα — δεν υπάρχει και δεν μπορεί να υπάρξει κανένα κοινό έδαφος μεταξύ του εσωτερικού μας εβραϊκού προβλήματος και των σχέσεων της Πολωνίας με το Χιτλερικό Ράιχ». Η κλιμάκωση της εχθρότητας προς τους Πολωνοεβραίους και η επίσημη επιθυμία της πολωνικής κυβέρνησης να απομακρύνει τους Εβραίους από την Πολωνία συνεχίστηκε μέχρι τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία.
Εκστρατεία του Σεπτεμβρίου στην Πολωνία
μικρογραφία| Τάφοι Πολωνοεβραίων στρατιωτών που πέθαναν στην [[Γερμανική εισβολή στην Πολωνία|εκστρατεία του Σεπτεμβρίου 1939, Κοιμητήριο Ποβόνσκι]] Ο αριθμός των Εβραίων στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939 ανερχόταν σε περίπου 3.474.000 άτομα. Εκατόν τριάντα χιλιάδες στρατιώτες εβραϊκής καταγωγής, συμπεριλαμβανομένου του Μπάρουχ Στάινμπεργκ, Αρχιραββίνου του Πολωνικού Στρατού, υπηρέτησαν στον Πολωνικό Στρατό στο ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και έτσι ήταν από τους πρώτους που ξεκίνησαν ένοπλη αντίσταση ενάντια στη Ναζιστική Γερμανία. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του Σεπτεμβρίου σκοτώθηκαν περίπου 20.000 Εβραίοι πολίτες και 32.216 Εβραίοι στρατιώτες, ενώ 61.000 αιχμαλωτίστηκαν από τους Γερμανούς. Η πλειοψηφία δεν επέζησε. Οι στρατιώτες και οι υπαξιωματικοί που αφέθηκαν ελεύθεροι, βρέθηκαν τελικά στα ναζιστικά γκέτο και στρατόπεδα εργασίας και είχαν την ίδια μοίρα με άλλους Εβραίους πολίτες στο Ολοκαύτωμα που ακολούθησε στην Πολωνία. Το 1939, οι Εβραίοι αποτελούσαν το 30% του πληθυσμού της Βαρσοβίας. Με τον ερχομό του πολέμου, Εβραίοι και Πολωνοί πολίτες της Βαρσοβίας υπερασπίστηκαν από κοινού την πόλη, παραμερίζοντας τις διαφορές τους. Οι Πολωνοεβραίοι υπηρέτησαν αργότερα σε όλους σχεδόν τους πολωνικούς σχηματισμούς κατά τη διάρκεια ολόκληρου του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, πολλοί σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν και πολλοί παρασημοφορήθηκαν για τις ικανότητες τους στη μάχη και την εξαιρετική υπηρεσία τους. Οι Εβραίοι πολέμησαν με τις Πολωνικές Ένοπλες Δυνάμεις στη Δύση, στον σχηματισμένο από τους Σοβιετικούς Πολωνικό Λαϊκό Στρατό, καθώς και σε πολλές υπόγειες οργανώσεις και ως μέρος πολωνικών παρτιζανικών μονάδων ή εβραϊκών παρτιζανικών σχηματισμών.
Εδάφη που προσαρτήθηκαν από την ΕΣΣΔ (1939–1941)
Η Σοβιετική Ένωση υπέγραψε ένα Σύμφωνο με τη Ναζιστική Γερμανία στις 23 Αυγούστου 1939, το οποίο περιείχε ένα πρωτόκολλο για τον διαμελισμό της Πολωνίας (γενικά γνωστό αλλά αρνούμενο από τη Σοβιετική Ένωση για τα επόμενα 50 χρόνια). Ο γερμανικός στρατός επιτέθηκε στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939. Η Σοβιετική Ένωση ακολούθησε το παράδειγμά της εισβάλλοντας στην ανατολική Πολωνία στις 17 Σεπτεμβρίου 1939. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, το 61,2% των Πολωνοεβραίων βρέθηκαν υπό τη γερμανική κατοχή, ενώ το 38,8% παγιδεύτηκε στις πολωνικές περιοχές που προσαρτήθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση. Με βάση τη μετανάστευση πληθυσμού από τη Δύση προς την Ανατολή κατά τη διάρκεια και μετά τη γερμανική εισβολή, το ποσοστό των Εβραίων υπό τη σοβιετική κατοχή ήταν σημαντικά υψηλότερο από αυτό της εθνικής απογραφής.
Η σοβιετική προσάρτηση συνοδεύτηκε από εκτεταμένες συλλήψεις κυβερνητικών αξιωματούχων, αστυνομικών, στρατιωτικού προσωπικού, συνοριοφυλάκων, δασκάλων, ιερέων, δικαστών κ.λπ., που ακολούθησαν σφαγές κρατουμένων του ΛΚΕΥ και μαζική απέλαση 320.000 Πολωνών υπηκόων στο σοβιετικό εσωτερικό και στα στρατόπεδα εργασίας Γκουλάγκ, όπου, ως αποτέλεσμα των απάνθρωπων συνθηκών, περίπου οι μισοί από αυτούς πέθαναν πριν από το τέλος του πολέμου.
Οι Εβραίοι πρόσφυγες υπό τη σοβιετική κατοχή είχαν ελάχιστη γνώση για το τι συνέβαινε υπό τους Γερμανούς, αφού τα σοβιετικά μέσα ενημέρωσης δεν ανέφεραν τα γεγονότα σε εδάφη που κατείχαν οι Ναζί σύμμαχοί τους. Πολλοί άνθρωποι από τη Δυτική Πολωνία εγγράφηκαν για επαναπατρισμό πίσω στη γερμανική ζώνη, συμπεριλαμβανομένων των πλουσιότερων Εβραίων, καθώς και ορισμένων πολιτικών και κοινωνικών ακτιβιστών από την περίοδο του Μεσοπολέμου. Αντιθέτως, χαρακτηρίστηκαν «ταξικοί εχθροί» από το Λαϊκό Κομισαριάτο Εσωτερικών Υποθέσεων (ΛΚΕΥ) και απελάθηκαν στη Σιβηρία μαζί με τους άλλους. Οι Εβραίοι που πιάστηκαν στα συνοριακά περάσματα ή ασχολούνταν με το εμπόριο και άλλες «παράνομες» δραστηριότητες συνελήφθησαν επίσης και απελάθηκαν. Πολλές χιλιάδες, κυρίως αιχμάλωτοι Πολωνοί στρατιώτες, εκτελέστηκαν, όπου μερικοί από αυτούς ήταν Εβραίοι.
Όλη η ιδιωτική περιουσία και οι – κρίσιμης σημασίας για την οικονομική ζωή των Εβραίων – ιδιωτικές επιχειρήσεις κρατικοποιήθηκαν. Η πολιτική δραστηριότητα εξουσιοδοτήθηκε και χιλιάδες άνθρωποι φυλακίστηκαν, πολλοί από τους οποίους εκτελέστηκαν αργότερα. Απαγορευόταν επίσης ο σιωνισμός, ο οποίος χαρακτηρίστηκε από τους Σοβιετικούς ως αντεπαναστατικός. Μέσα σε μία μόνο μέρα όλα τα πολωνικά και εβραϊκά μέσα έκλεισαν και αντικαταστάθηκαν από τον νέο σοβιετικό Τύπο, ο οποίος διεξήγαγε πολιτική προπαγάνδα εναντίον της θρησκείας, συμπεριλαμβανομένης της εβραϊκής πίστης. Οι συναγωγές και οι εκκλησίες δεν ήταν έκλεισαν ακόμη, αλλά φορολογήθηκαν βαριά. Το σοβιετικό ρούβλι μικρής αξίας εξισώθηκε αμέσως με το πολύ υψηλότερο πολωνικό ζλότι και μέχρι τα τέλη του 1939, το ζλότι καταργήθηκε. Οι περισσότερες οικονομικές δραστηριότητες υπόκεινται στον κεντρικό σχεδιασμό και στους περιορισμούς του ΛΚΕΥ. Δεδομένου ότι οι εβραϊκές κοινότητες έτειναν να βασίζονται περισσότερο στο εμπόριο και τις επιχειρήσεις μικρής κλίμακας, οι κατασχέσεις περιουσίας τους επηρέασαν σε μεγαλύτερο βαθμό από τον γενικό πληθυσμό. Η σοβιετική κυριαρχία είχε ως αποτέλεσμα την σχεδόν κατάρρευση της τοπικής οικονομίας, που χαρακτηριζόταν από ανεπαρκείς μισθούς και γενική έλλειψη αγαθών και υλικών. Οι Εβραίοι, όπως και άλλοι κάτοικοι της περιοχής, είδαν πτώση στο βιοτικό τους επίπεδο.
Σύμφωνα με τη σοβιετική πολιτική, οι εθνοτικοί Πολωνοί απολύθηκαν και τους απαγορεύτηκε η πρόσβαση σε θέσεις στη δημόσια διοίκηση. Πρώην ανώτεροι αξιωματούχοι και αξιόλογα μέλη της πολωνικής κοινότητας συνελήφθησαν και εξορίστηκαν μαζί με τις οικογένειές τους. Ταυτόχρονα, οι σοβιετικές αρχές ενθάρρυναν τους νεαρούς Εβραίους κομμουνιστές να καλύψουν τις θέσεις εργασίας που είχαν εκκενωθεί πρόσφατα στην κυβέρνηση και στις δημόσιες υπηρεσίες. μικρογραφία| Εκλογική προκήρυξη στα γίντις για τη σοβιετική τοπική αυτοδιοίκηση στο Λαϊκό συμβούλιο της [[Λευκορωσική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία|Λευκορωσικής Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας στο Μπιαουίστοκ στην κατεχόμενη Πολωνία]] Ενώ οι περισσότεροι ανατολικοί Πολωνοί συγκεντρώθηκαν γύρω από τα αντισοβιετικά αισθήματα, ένα μέρος του εβραϊκού πληθυσμού, μαζί με τους Λευκορώσους και Ουκρανούς ακτιβιστές είχαν καλωσορίσει τις σοβιετικές δυνάμεις που εισέβαλαν ως προστάτες τους. Το γενικό αίσθημα μεταξύ των Πολωνοεβραίων ήταν μια αίσθηση προσωρινής ανακούφισης που είχαν δραπετεύσει από τη ναζιστική κατοχή τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου. Ο Πολωνός ποιητής και πρώην κομμουνιστής Αλεξάντερ Βατ δήλωσε ότι οι Εβραίοι ήταν περισσότερο διατεθειμένοι να συνεργαστούν με τους Σοβιετικούς. Μετά την έκθεση του Γιαν Κάρσκι που γράφτηκε το 1940, ο ιστορικός Νόρμαν Ντέιβις ισχυρίστηκε ότι μεταξύ των πληροφοριοδοτών και των συνεργατών, το ποσοστό των Εβραίων ήταν εντυπωσιακό. Ομοίως, ο Στρατηγός Βουαντίσουαφ Σικόρσκι υπολόγισε ότι το 30% από αυτούς ταυτίστηκαν με τους κομμουνιστές ενώ συμμετείχαν σε προκλήσεις και οι οποίοι ετοίμασαν λίστες με Πολωνούς «ταξικούς εχθρούς». Άλλοι ιστορικοί έχουν υποδείξει ότι το επίπεδο της εβραϊκής συνεργασίας θα μπορούσε κάλλιστα να ήταν μικρότερο από αυτό που προτείνετε. Ο ιστορικός Μάρτιν Ντιν έχει γράψει ότι «λίγοι ντόπιοι Εβραίοι απέκτησαν θέσεις εξουσίας υπό τη σοβιετική κυριαρχία».
Το θέμα της εβραϊκής συνεργασίας με τη σοβιετική κατοχή παραμένει αμφιλεγόμενο. Μερικοί μελετητές σημειώνουν ότι αν και δεν ήταν φιλοκομμουνιστές, πολλοί Εβραίοι έβλεπαν τους Σοβιετικούς ως τη μικρότερη απειλή σε σύγκριση με τους Γερμανούς Ναζί. Τονίζουν ότι οι ιστορίες Εβραίων που καλωσόρισαν τους Σοβιετικούς στους δρόμους, τις οποίες θυμούνται έντονα πολλοί Πολωνοί από το ανατολικό τμήμα της χώρας, είναι ιμπρεσιονιστικές και όχι αξιόπιστες ενδείξεις του επιπέδου υποστήριξης των Εβραίων προς τους Σοβιετικούς. Επιπρόσθετα, έχει σημειωθεί ότι ορισμένοι εθνοτικοί Πολωνοί ήταν εξίσου εξέχοντες με τους Εβραίους στην πλήρωση πολιτικών και αστυνομικών θέσεων στην κατοχική διοίκηση και ότι οι Εβραίοι, τόσο πολίτες όσο και στον πολωνικό στρατό, υπέφεραν εξίσου στα χέρια των Σοβιετικών κατακτητών. Οποιοσδήποτε αρχικός ενθουσιασμός για τη σοβιετική κατοχή κι αν ένιωθαν οι Εβραίοι, γρήγορα διαλύθηκε όταν αισθάνθηκαν τον αντίκτυπο της καταστολής των εβραϊκών κοινωνικών τρόπων ζωής από τους κατακτητές. Οι εντάσεις μεταξύ Πολωνών και Εβραίων ως αποτέλεσμα αυτής της περιόδου επηρέασαν, σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, τις σχέσεις μεταξύ Πολωνών και Εβραίων καθ΄ όλη τη διάρκεια του πολέμου, δημιουργώντας μέχρι σήμερα ένα αδιέξοδο στην πολωνοεβραϊκή επαναπροσέγγιση.
Υπήρχαν επίσης Εβραίοι που βοήθησαν τους Πολωνούς κατά τη διάρκεια της σοβιετικής κατοχής. Μεταξύ των χιλιάδων Πολωνών αξιωματικών που σκοτώθηκαν από το σοβιετικό ΛΚΕΥ στη Σφαγή του Κάτιν, υπήρχαν 500–600 Εβραίοι. Από το 1939 έως το 1941, μεταξύ 100.000 και 300.000 Πολωνοεβραίοι απελάθηκαν από τα σοβιετικά κατεχόμενα πολωνικά εδάφη στη Σοβιετική Ένωση. Μερικοί από αυτούς, ιδιαίτερα οι Πολωνοί κομμουνιστές (π.χ. Γιάκουμπ Μπέρμαν), μετακινήθηκαν οικειοθελώς. Ωστόσο, οι περισσότεροι από αυτούς απελάθηκαν βίαια ή φυλακίστηκαν σε ένα Γκουλάγκ. Μικροί αριθμοί Πολωνοεβραίων (περίπου 6.000) μπόρεσαν να εγκαταλείψουν τη Σοβιετική Ένωση το 1942 με τον στρατό του Βουαντίσουαφ Άντερς, ανάμεσά τους και ο μελλοντικός πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μεναχέμ Μπέγκιν. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του 2ο Σώματος Πολωνικού Στρατού στην Παλαιστίνη υπό Βρετανική Εντολή, το 67% (2.972) των Εβραίων στρατιωτών εγκατέλειψε για να εγκατασταθεί στην Παλαιστίνη και πολλοί εντάχθηκαν στο Ιργκούν. Ο Στρατηγός Άντερς αποφάσισε να μην διώξει τους λιποτάκτες και τόνισε ότι οι Εβραίοι στρατιώτες που παρέμειναν στη Δύναμη πολέμησαν γενναία. Το νεκροταφείο των Πολωνών στρατιωτών που πέθαναν κατά τη διάρκεια της Μάχης του Μόντε Κασίνο περιλαμβάνει επιτύμβιες στήλες που φέρουν ένα Άστρο του Δαβίδ. Αρκετοί Εβραίοι στρατιώτες πέθαναν επίσης κατά την απελευθέρωση της Μπολόνια.
Ολοκαύτωμα
μικρογραφία| Χάρτης του Ολοκαυτώματος στην υπό γερμανική κατοχή Πολωνία. Η εβραϊκή κοινότητα της Πολωνίας υπέφερε τα πάνδεινα στο Ολοκαύτωμα. Περίπου 6 εκατομμύρια Πολωνοί πολίτες χάθηκαν στον πόλεμο – οι μισοί από αυτούς (3 εκατομμύρια Πολωνοεβραίοι, όλοι εκτός από περίπου 300.000 του εβραϊκού πληθυσμού) σκοτώθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης στο Άουσβιτς, στην Τρεμπλίνκα, στο Μαϊντάνεκ, στο Μπέλζεκ, στο Σομπίμπουρ και στο Χέουμνο ή πέθαναν από την πείνα στα γκέτο.
Η Πολωνία ήταν όπου εφαρμόστηκε το γερμανικό πρόγραμμα εξόντωσης των Εβραίων, η «Τελική Λύση», αφού εκεί ζούσαν οι περισσότεροι Εβραίοι της Ευρώπης (εκτός της Σοβιετικής Ένωσης).
Ορισμένοι Εβραίοι ιστορικοί έχουν γράψει για την αρνητική στάση ορισμένων Πολωνών απέναντι στους διωκόμενους Εβραίους κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Ενώ μέλη του καθολικού κλήρου διακινδύνευαν τη ζωή τους για να βοηθήσουν τους Εβραίους, οι προσπάθειές τους μερικές φορές γίνονταν μπροστά σε αντισημιτικές συμπεριφορές από την ιεραρχία της εκκλησίας. Αντιεβραϊκές συμπεριφορές υπήρχαν επίσης στην πολωνική εξόριστη κυβέρνηση που έδρευε στο Λονδίνο, αν και στις 18 Δεκεμβρίου 1942 ο εξόριστος Πρόεδρος Βουαντίσουαφ Ρατσκιέβιτς έγραψε μια δραματική επιστολή στον Πάπα Πίο ΙΒ΄, παρακαλώντας τον για δημόσια υπεράσπιση των δολοφονημένων Πολωνών και Εβραίων. Παρά την εισαγωγή της θανατικής ποινής που επεκ΄ταθηκε σε ολόκληρες τις οικογένειες των διασωστών, ο αριθμός των Πολωνών Δικαίων των Εθνών μαρτυρεί το γεγονός ότι οι Πολωνοί ήταν πρόθυμοι να ρισκάρουν για να σώσουν τους Εβραίους.
Οι απόψεις των επιζώντων του Ολοκαυτώματος για τη συμπεριφορά της Πολωνίας κατά τη διάρκεια του Πολέμου καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, ανάλογα με τις προσωπικές τους εμπειρίες. Μερικοί είναι πολύ αρνητικοί, βασισμένοι στην άποψη των Χριστιανών Πολωνών ως παθητικών μαρτύρων που απέτυχαν να δράσουν και να βοηθήσουν τους Εβραίους καθώς διώκονταν ή εκκαθαρίζονταν από τους Ναζί. Οι Πολωνοί, που ήταν επίσης θύματα ναζιστικών εγκλημάτων, συχνά φοβούνταν για τη ζωή τους και της οικογένειάς τους και αυτός ο φόβος εμπόδιζε πολλούς από αυτούς να προσφέρουν βοήθεια, ακόμα κι αν κάποιοι από αυτούς ένιωθαν συμπάθεια για τους Εβραίους. Ο Εμάνουελ Ρίνγκελμπλουμ, ένας Πολωνοεβραίος ιστορικός του Γκέτο της Βαρσοβίας, έγραψε επικριτικά για τις αδιάφορες και μερικές φορές χαρούμενες αντιδράσεις στη Βαρσοβία για την καταστροφή των Πολωνοεβραίων στο Γκέτο. Ωστόσο, ο Γκούναρ Σ. Πόλσον δήλωσε ότι οι Πολωνοί πολίτες της Βαρσοβίας κατάφεραν να υποστηρίξουν και να κρύψουν το ίδιο ποσοστό Εβραίων που έκαναν οι πολίτες των πόλεων στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η έρευνα του Πόλσον δείχνει ότι τουλάχιστον όσον αφορά τη Βαρσοβία, ο αριθμός των Πολωνών που βοηθούσαν Εβραίους ήταν πολύ μεγαλύτερος από αυτούς που πρόδωσαν τους Εβραίους γείτονές τους στους Ναζί. Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής της Βαρσοβίας, 70.000–90.000 εθνοτικοί Πολωνοί βοήθησαν Εβραίους, ενώ 3.000–4.000 ήταν Σμαλτσόβνικ, ή εκβιαστές που συνεργάστηκαν με τους Ναζί για να διώξουν τους Εβραίους.
Γκέτο και στρατόπεδα θανάτου
Ενώ η γερμανική πολιτική απέναντι στους Εβραίους ήταν αδίστακτη και εγκληματική, η πολιτική τους απέναντι στους Χριστιανούς Πολωνούς που βοήθησαν τους Εβραίους ήταν σε μεγάλο βαθμό η ίδια. Οι Γερμανοί συχνά δολοφονούσαν μη Εβραίους Πολωνούς για μικρά αδικήματα. Η εκτέλεση για βοήθεια που παρείχαν στους Εβραίους, ακόμη και στα πιο βασικά είδη, ήταν αυτόματη. Σε οποιαδήποτε πολυκατοικία ή περιοχή όπου βρέθηκαν να φιλοξενούνται Εβραίοι, όλοι στο σπίτι θα πυροβολούνταν αμέσως από τους Γερμανούς. Για αυτό το λόγο χιλιάδες μη Εβραίοι Πολωνοί εκτελέστηκαν. μικρογραφία| Ανακοίνωση της θανατικής ποινής για τους Εβραίους που πιάνονταν έξω από το γκέτο και για τους Πολωνούς που βοηθούσαν Εβραίους, Νοέμβριος 1941 Το κρύψιμο σε μια χριστιανική κοινωνία στην οποία οι Εβραίοι είχαν αφομοιωθεί μόνο μερικώς ήταν ένα τρομακτικό εγχείρημα. Χρειαζόταν να αποκτήσουν γρήγορα όχι μόνο μια νέα ταυτότητα, αλλά ένα νέο σύνολο γνώσεων. Πολλοί Εβραίοι μιλούσαν πολωνικά με ιδιαίτερη προφορά γίντις ή εβραϊκή, χρησιμοποιούσαν διαφορετική μη λεκτική γλώσσα, διαφορετικές χειρονομίες και εκφράσεις προσώπου. Οι Εβραίοι με τα συγκεκριμένα φυσικά χαρακτηριστικά ήταν ιδιαίτερα ευάλωτοι.
Μερικά άτομα εκβίασαν Εβραίους και μη Εβραίους Πολωνούς που τους έκρυβαν, και εκμεταλλεύτηκαν την απόγνωσή τους μαζεύοντας χρήματα, ή χειρότερα, παραδίδοντάς τους στους Γερμανούς για ανταμοιβή. Η Γκεστάπο παρείχε μια τυπική ανταμοιβή σε όσους ενημέρωναν για Εβραίους που κρύβονταν στην «Άρια πλευρά», αποτελούμενο από μετρητά, ποτά, ζάχαρη και τσιγάρα. Οι Εβραίοι ληστεύονταν και παραδίνονταν στους Γερμανούς από τους σμαλτσόβνικ (szmalcownik, οι άνθρωποι των «shmalts»: από shmalts ή szmalec, γίντις και πολωνικά για το «γράσο»). Σε ακραίες περιπτώσεις, οι Εβραίοι έδινα πληροφορίες για άλλους Εβραίους για να ανακουφίσουν την πείνα τους με την ανταμοιβή. Οι εκβιαστές καταδικάστηκαν από το Πολωνικό Υπόγειο Κράτος. Ο αγώνας κατά των πληροφοριοδοτών οργανώθηκε από τον Πολωνικό Εσωτερικό Στρατό (στρατιωτικός βραχίονας του Υπόγειου Κράτους), με τη θανατική ποινή να εκδίδεται σε άγνωστη κλίμακα στις κατεχόμενες χώρες της Δυτικής Ευρώπης. αριστερά|μικρογραφία| Το ορφανοτροφείο του [[Γιάνους Κόρτσακ]] Για να αποθαρρύνουν τους Πολωνούς να δώσουν καταφύγιο στους Εβραίους, οι Γερμανοί έψαχναν συχνά σπίτια και επέβαλαν ανελέητες ποινές. Η Πολωνία ήταν η μόνη κατεχόμενη χώρα κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου όπου οι Ναζί επέβαλαν επίσημα τη θανατική ποινή για όποιον έδινε καταφύγιο και βοηθούσε Εβραίους. Η ποινή δεν ίσχυε μόνο για το άτομο που βοήθησε, αλλά επεκτεινόταν και στην οικογένειά του/της, στους γείτονες και μερικές φορές σε ολόκληρα χωριά. Με αυτόν τον τρόπο οι Γερμανοί εφάρμοσαν την αρχή της συλλογικής ευθύνης, σκοπός της οποίας ήταν να ενθαρρύνουν τους γείτονες να ενημερώνονται ο ένας για τον άλλον προκειμένου να αποφύγουν την τιμωρία. Η φύση αυτών των πολιτικών ήταν ευρέως γνωστή και εμφανώς δημοσιοποιημένη από τους Ναζί, οι οποίοι προσπάθησαν να τρομοκρατήσουν τον πολωνικό πληθυσμό.
Οι μερίδες φαγητού για τους Πολωνούς ήταν μικρές (669 θερμίδες την ημέρα το 1941) σε σύγκριση με άλλα κατεχόμενα έθνη σε όλη την Ευρώπη και οι τιμές της μαύρης αγοράς των απαραίτητων αγαθών ήταν υψηλές, παράγοντες που καθιστούσαν δύσκολη το κρύψιμο ανθρώπων και σχεδόν αδύνατη την απόκρυψη ολόκληρων οικογενειών, ειδικά σε πόλεις. Παρά αυτά τα δρακόντεια μέτρα που επιβλήθηκαν από τους Ναζί, η Πολωνία έχει τον μεγαλύτερο αριθμό βραβευμένων Δίκαιων των Εθνών στο Μουσείο Γιαντ Βασσέμ (6.339).
Η πολωνική εξόριστη κυβέρνηση ήταν η πρώτη (τον Νοέμβριο του 1942) που αποκάλυψε την ύπαρξη ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και τη συστηματική εξόντωση των Εβραίων από τους Ναζί, μέσω του αγγελιαφόρου της, Γιαν Κάρσκι και μέσω των δραστηριοτήτων του Βίτολντ Πιλέτσκι, μέλους του Πολωνικού Εσωτερικού Στρατού, ο οποίος ήταν το μόνο άτομο που προσφέρθηκε εθελοντικά σε φυλάκιση στο Άουσβιτς, όπου οργάνωσε ένα κίνημα αντίστασης μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο. Ένα από τα εβραϊκά μέλη του Εθνικού Συμβουλίου της πολωνικής εξόριστης κυβέρνησης, ο Σμουλ Ζίγκιελμποϊμ, αυτοκτόνησε για να διαμαρτυρηθεί για την αδιαφορία των συμμαχικών κυβερνήσεων απέναντι στο Ολοκαύτωμα στην Πολωνία. Η επολωνική ξόριστη κυβέρνηση ήταν επίσης η μόνη κυβέρνηση που ίδρυσε μια οργάνωση (Ζεγκότα) με σκοπό να βοηθήσει ειδικά τους Εβραίους στην Πολωνία.
Αριθμός επιζώντων του Ολοκαυτώματος
Οι εκτιμήσεις των Πολωνοεβραίων πριν από τον πόλεμο ποικίλλουν από λίγο κάτω από 3 εκατομμύρια έως σχεδόν 3,5 εκατομμύρια (η τελευταία πανεθνική απογραφή διενεργήθηκε το 1931).
Ο αριθμός των Πολωνοεβραίων που επέζησαν από το Ολοκαύτωμα είναι δύσκολο να εξακριβωθεί. Η πλειονότητα των Πολωνοεβραίων επιζώντων ήταν άτομα που κατάφεραν να βρουν καταφύγιο σε εδάφη της Σοβιετικής Ένωσης που δεν είχαν κατακλυστεί από τους Γερμανούς και επομένως ασφαλή από το Ολοκαύτωμα. Υπολογίζεται ότι μεταξύ 250.000 και 800.000 Πολωνοεβραίοι επέζησαν του πολέμου, από τους οποίους μεταξύ 50.000 και 100.000 ήταν επιζώντες από την κατεχόμενη Πολωνία και οι υπόλοιποι, επιζώντες που έφτασαν στο εξωτερικό (κυρίως στη Σοβιετική Ένωση).
Μετά τη σοβιετική προσάρτηση πάνω από της μισής Πολωνίας κατά την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όλοι οι Πολωνοί υπήκοοι, συμπεριλαμβανομένων των Εβραίων, κηρύχθηκαν από τη Μόσχα ότι έγιναν Σοβιετικοί υπήκοοι ανεξαρτήτως γέννησης. Επίσης, όλοι οι Πολωνοεβραίοι που χάθηκαν στο Ολοκαύτωμα πίσω από τη Γραμμή Κάρζον συμπεριλήφθηκαν στους νεκρούς του Σοβιετικού Πολέμου. Για τις επόμενες δεκαετίες, οι σοβιετικές αρχές αρνούνταν να αποδεχτούν το γεγονός ότι χιλιάδες Εβραίοι που παρέμειναν στην ΕΣΣΔ επέλεξαν συνειδητά και χωρίς περιστροφές την πολωνική εθνικότητα. Στα τέλη του 1944, ο αριθμός των Πολωνοεβραίων στα σοβιετικά και στα υπό σοβιετικό έλεγχο εδάφη υπολογίζεται σε 250.000–300.000 άτομα. Οι Εβραίοι που διέφυγαν στην ανατολική Πολωνία από περιοχές που κατείχε η Γερμανία το 1939 ήταν περίπου 198.000 άτομα. Πάνω από 150.000 από αυτούς επαναπατρίστηκαν ή εκδιώχθηκαν πίσω στη νέα κομμουνιστική Πολωνία μαζί με τους Εβραίους που στρατεύτηκαν στον Κόκκινο Στρατό από το Κρέσι το 1940-1941. Οι οικογένειές τους δολοφονήθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Μερικοί από τους στρατιώτες παντρεύτηκαν γυναίκες με σοβιετική υπηκοότητα, άλλοι συμφώνησαν σε εικονικούς γάμους. Αυτοί που επέζησαν από το Ολοκαύτωμα στην Πολωνία περιελάμβαναν Εβραίους που σώθηκαν από τους Πολωνούς (οι περισσότεροι οικογένειες με παιδιά) και εκείνους που εντάχθηκαν στο πολωνικό ή σοβιετικό κίνημα αντίστασης. Περίπου 20.000–40.000 Εβραίοι επαναπατρίστηκαν από τη Γερμανία και άλλες χώρες. Στο μεταπολεμικό αποκορύφωμά τους, έως και 240.000 επαναπατρισμένοι Εβραίοι θα μπορούσαν να έχουν διαμείνει στην Πολωνία ως επί το πλείστον στις Βαρσοβία, Λοτζ, Κρακοβία, Βρότσουαφ και στην Κάτω Σιλεσία, π.χ., Ντζιερζόνιουφ (όπου υπήρχε σημαντική εβραϊκή κοινότητα, η οποία αρχικά αποτελείτο από ντόπιους επιζώντες στρατοπέδου συγκέντρωσης), Λεγκνίτσα και Μπιελάβα.
Εβραϊκή κοινότητα στη μεταπολεμική Πολωνία
μικρογραφία| Σελίδα από ένα μητρώο πολλών εκατοντάδων Εβραίων επιζώντων που επέστρεψαν στο [[Οσφιέντσιμ μετά τον πόλεμο, που δημιουργήθηκε από μια τοπική εβραϊκή επιτροπή το 1945. Οι περισσότεροι παρέμειναν μόνο για μια σύντομη περίοδο.]] Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Πολωνία έγινε Λαϊκή Δημοκρατία, με τις ανατολικές περιοχές της προσαρτημένες στην Ένωση και τα δυτικά της σύνορα επεκτάθηκαν για να συμπεριλάβουν πρώην γερμανικά εδάφη ανατολικά των ποταμών Όντερ και Νάισσε. Αυτό ανάγκασε εκατομμύρια να μετεγκατασταθούν (βλ. Εδαφικές αλλαγές της Πολωνίας αμέσως μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο). Οι Εβραίοι επιζώντες που επέστρεφαν στα σπίτια τους στην Πολωνία ήταν πρακτικά αδύνατο να ανασυνθέσουν τη ζωή τους πριν τον πόλεμο. Λόγω των μετατοπίσεων των συνόρων, ορισμένοι Πολωνοεβραίοι διαπίστωσαν ότι τα σπίτια τους ήταν πλέον στη Σοβιετική Ένωση. Σε άλλες περιπτώσεις, οι επιζώντες που επέστρεψαν ήταν Γερμανοί Εβραίοι των οποίων τα σπίτια ήταν τώρα υπό την πολωνική δικαιοδοσία. Οι εβραϊκές κοινότητες και η εβραϊκή ζωή όπως υπήρχε είχε εξαφανιστεί, και οι Εβραίοι που κατά κάποιο τρόπο επέζησαν από το Ολοκαύτωμα συχνά ανακάλυπταν ότι τα σπίτια τους είχαν λεηλατηθεί ή καταστραφεί.
Αντιεβραϊκή βία και διακρίσεις
Η βία κατά των Εβραίων στην Πολωνία αναφέρεται σε μια σειρά βίαιων επεισοδίων στην Πολωνία που ακολούθησαν αμέσως το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη. Συνέβη εν μέσω μιας περιόδου βίας και αναρχίας σε ολόκληρη τη χώρα, που προκλήθηκε από την ανομία και την αντικομμουνιστική αντίσταση ενάντια στην υποστηριζόμενη από τη Σοβιετική Ένωση κομμουνιστική κατάληψη της Πολωνίας. Ο ακριβής αριθμός των Εβραίων θυμάτων αποτελεί αντικείμενο συζήτησης με 327 τεκμηριωμένες περιπτώσεις, και το εύρος, που υπολογίζεται από διαφορετικούς συγγραφείς, από 400 έως 2.000. Εβραίους που αποτελούσαν μεταξύ 2% και 3% του συνολικού αριθμού των θυμάτων μεταπολεμικής βίας στη χώρα, συμπεριλαμβανομένων των Πολωνοεβραίων που κατάφεραν να ξεφύγουν από το Ολοκαύτωμα σε εδάφη της Πολωνίας που προσαρτήθηκαν από τη Σοβιετική Ένωση και επέστρεψαν μετά τις αλλαγές συνόρων που επέβαλαν οι Σύμμαχοι στη Διάσκεψη της Γιάλτας. Τα περιστατικά κυμαίνονταν από μεμονωμένες επιθέσεις μέχρι πογκρόμ.
Η πιο γνωστή περίπτωση είναι το πογκρόμ του Κιέλτσε στις 4 Ιουλίου 1946, στο οποίο δολοφονήθηκαν 37 Εβραίοι και 2 Πολωνοί. Μετά την έρευνα, ο τοπικός αστυνομικός διοικητής κρίθηκε ένοχος για αδράνεια. 9 φερόμενοι ως συμμετέχοντες στο πογκρόμ καταδικάστηκαν σε θάνατο και 3 καταδικάστηκαν σε μακροχρόνιες ποινές φυλάκισης. Η συζήτηση στην Πολωνία συνεχίζεται σχετικά με τη συμμετοχή τακτικών στρατευμάτων στις δολοφονίες και τις πιθανές σοβιετικές επιρροές.
Σε πολλές άλλες περιπτώσεις, οι Εβραίοι που επέστρεφαν εξακολουθούσαν να αντιμετωπίζουν απειλές, βία και δολοφονίες από τους Πολωνούς γείτονές τους, περιστασιακά με εσκεμμένο και οργανωμένο τρόπο. Οι άνθρωποι της κοινότητας είχαν συχνά γνώση αυτών των δολοφονιών και έκλειναν τα μάτια ή δεν έδειχναν καμία συμπάθεια για τα θύματα. Οι εβραϊκές κοινότητες απάντησαν σε αυτή τη βία αναφέροντας τη βία στο Υπουργείο Δημόσιας Διοίκησης, αλλά έλαβαν μικρή βοήθεια. Περίπου 1.500 Εβραίοι κληρονόμοι δολοφονήθηκαν όταν προσπάθησαν να διεκδικήσουν περιουσία.
Διάφορες αιτίες οδήγησαν στην αντι-εβραϊκή βία της περιόδου 1944-1947. Μια αιτία ήταν ο παραδοσιακός χριστιανικός αντισημιτισμός. Τα πογκρόμ της Κρακοβίας (11 Αυγούστου 1945) και του Κιέλτσε ακολούθησαν κατηγορίες για τελετουργικό φόνο. Μια άλλη αιτία ήταν η εχθρότητα των εθνικών Πολωνών στην κομμουνιστική κατάκτηση. Παρόλο που ελάχιστοι Εβραίοι ζούσαν στη μεταπολεμική Πολωνία, πολλοί Πολωνοί πίστευαν ότι κυριαρχούσαν στις κομμουνιστικές αρχές, μια πεποίθηση που εκφράζεται με τον όρο Ζιντοκομούνα (Żydokomuna, «ιουδαιοκομμουνιστής»), ένα δημοφιλές αντιεβραϊκό στερεότυπο. Ένας ακόμη λόγος για την πολωνική βία εναντίον των Εβραίων προήλθε από τον φόβο ότι οι επιζώντες θα ανακτούσαν την περιουσία τους.
Εβραϊκή περιουσία
Μετά το τέλος του πολέμου, η κομμουνιστική κυβέρνηση της Πολωνίας θέσπισε ένα ευρύ πρόγραμμα εθνικοποίησης και μεταρρύθμισης της γης, αναλαμβάνοντας μεγάλο αριθμό ακινήτων, πολωνικής και εβραϊκής ιδιοκτησίας. Ως μέρος της μεταρρύθμισης, η Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας θέσπισε νομοθεσία για την «εγκαταλελειμμένη ιδιοκτησία», θέτοντας αυστηρούς περιορισμούς στην κληρονομιά που δεν υπήρχαν στο προπολεμικό κληρονομικό δίκαιο, για παράδειγμα περιορίζοντας την απόδοση στους αρχικούς ιδιοκτήτες ή στους άμεσους κληρονόμους τους. Σύμφωνα με τον Ντάριους Στόλα, οι νόμοι του 1945 και του 1946 που διέπουν την αποκατάσταση θεσπίστηκαν με σκοπό τον περιορισμό των εβραϊκών αξιώσεων αποκατάστασης ως έναν από τους κύριους στόχους τους. Ο νόμος του 1946 είχε προθεσμία την 31η Δεκεμβρίου 1947 (αργότερα παρατάθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 1948), μετά την οποία η αζήτητη περιουσία μεταβιβαζόταν στο πολωνικό κράτος. Πολλοί επιζώντες που διέμεναν στην ΕΣΣΔ ή σε στρατόπεδα εκτοπισμένων επαναπατρίστηκαν μόνο μετά την παρέλευση της προθεσμίας. Όλες οι άλλες περιουσίες που είχαν κατασχεθεί από το ναζιστικό καθεστώς θεωρήθηκαν «εγκαταλελειμμένες». Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Γέχιελ Βάζιμαν, το γεγονός ότι οι περισσότεροι Πολωνοεβραίοι είχαν πεθάνει, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι μόνο η εβραϊκή περιουσία κατασχέθηκε επίσημα από τους Ναζί, υποδηλώνει ότι η «εγκαταλελειμμένη περιουσία» ισοδυναμούσε με «εβραϊκή περιουσία». Σύμφωνα με τον Γούκας Κσιζανόφσκι, το κράτος επεδίωξε ενεργά να αποκτήσει τον έλεγχο ενός μεγάλου αριθμού «εγκαταλελειμμένων» ακινήτων. Σύμφωνα με τον Κσιζανόφσκι, αυτή η δήλωση «εγκαταλελειμμένης» περιουσίας μπορεί να θεωρηθεί ως το τελευταίο στάδιο της διαδικασίας απαλλοτρίωσης που ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής εν καιρώ πολέμου. Εγκρίνοντας το status-quo που διαμορφώθηκε από τις γερμανικές αρχές κατοχής, οι πολωνικές αρχές έγιναν «οι ωφελούμενοι της δολοφονίας εκατομμυρίων Εβραίων πολιτών της, οι οποίοι στερήθηκαν κάθε περιουσία τους πριν από το θάνατο». Ένα υπόμνημα του 1945 από την Αμερικανική Εβραϊκή Κοινή Επιτροπή Διανομής αναφέρει ότι «η νέα οικονομική τάση της πολωνικής κυβέρνησης... είναι ενάντια, ή τουλάχιστον δυσκολεύει την ανάκτηση της εβραϊκής περιουσίας που σφετερίστηκαν οι γερμανικές αρχές». Οι μεταγενέστεροι νόμοι, ενώ ήταν πιο γενναιόδωροι, έμειναν κυρίως στα χαρτιά, με «άνιση» εφαρμογή.
Πολλές από τις περιουσίες που ανήκαν προηγουμένως σε Εβραίους καταλήφθηκαν από άλλους κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η απόπειρα διεκδίκησης μιας κατεχόμενης ιδιοκτησίας συχνά έθετε τον ενάγοντα σε κίνδυνο σωματικής βλάβης, ακόμη και θανάτου. Σε πολλούς που προχώρησαν στη διαδικασία παραχωρήθηκε μόνο η κατοχή, όχι η κυριότητα, των περιουσιών τους και η ολοκλήρωση της διαδικασίας αποκατάστασης, δεδομένου ότι τα περισσότερα ακίνητα ήταν ήδη κατειλημμένα, απαιτούσε πρόσθετες, χρονοβόρες διαδικασίες. Η πλειοψηφία των Εβραίων αιτούντων δεν μπορούσε να αντέξει οικονομικά τη διαδικασία αποζημίωσης αποκατάστασης χωρίς οικονομική βοήθεια, λόγω των εξόδων κατάθεσης, των νομικών εξόδων και του φόρου κληρονομιάς. Αν και είναι δύσκολο να προσδιοριστεί ο συνολικός αριθμός επιτυχών ανακτήσεων, ο Μάικλ Μενγκ εκτιμά ότι ήταν εξαιρετικά μικρός.
Γενικά, η αποζημίωση ήταν ευκολότερη για μεγαλύτερες οργανώσεις ή καλά συνδεδεμένα άτομα και η διαδικασία καταχράστηκε επίσης από εγκληματικές συμμορίες.
«Κινητή» περιουσία, όπως οικιακά σκεύη, που είτε παραχωρήθηκαν από Εβραίους για φύλαξη είτε τα πήραν κατά τη διάρκεια του πολέμου, σπάνια επιστράφηκαν ηθελημένα. Συχνά η μόνη διέξοδος για έναν επιστρέφοντα που αναζητούσε επαναοικειοποίηση ήταν τα δικαστήρια. Τα περισσότερα τέτοια ακίνητα πιθανότατα δεν επιστράφηκαν ποτέ. Σύμφωνα με τον Γιαν Γκρος, «δεν υπήρχε κανένας κοινωνικός κανόνας που να επιβάλλει την επιστροφή της εβραϊκής περιουσίας, καμία ανιχνεύσιμη κοινωνική πίεση που να καθορίζει μια τέτοια συμπεριφορά ως το σωστό, κανένας άτυπος μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου που να επιβάλλει μομφή για κάτι διαφορετικό».
Αντιμετωπίζοντας τη βία και μια δύσκολη και δαπανηρή νομική διαδικασία, πολλοί επαναπατρισμένοι αποφάσισαν τελικά να εγκαταλείψουν τη χώρα αντί να επιδιώξουν αποζημίωση.
Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, ψηφίστηκε νόμος που επέτρεπε στην Καθολική Εκκλησία να διεκδικήσει εκ νέου τις περιουσίες της, κάτι που έκανε με μεγάλη επιτυχία. Σύμφωνα με τον Στέφεν Ντένμπουργκ, «σε αντίθεση με την επιστροφή της περιουσίας της Εκκλησίας, η ιδέα της επιστροφής περιουσίας σε πρώην Εβραίους ιδιοκτήτες αντιμετωπίστηκε με αποφασιστική έλλειψη ενθουσιασμού τόσο από τον γενικό πολωνικό πληθυσμό όσο και από την κυβέρνηση».
Δεκαετίες αργότερα, η ανάκτηση της προπολεμικής ιδιοκτησίας θα οδηγούσε σε μια σειρά από διαμάχες και το θέμα εξακολουθεί να συζητείται από τα μέσα ενημέρωσης και τους μελετητές στα τέλη της δεκαετίας του 2010. Ο Ντάριους Στόλα σημειώνει ότι τα ζητήματα ιδιοκτησίας στην Πολωνία είναι απίστευτα περίπλοκα και πρέπει να ληφθούν υπόψη οι άνευ προηγουμένου απώλειες τόσο του εβραϊκού όσο και του πολωνικού πληθυσμού και οι μαζικές καταστροφές που προκλήθηκαν από τη ναζιστική Γερμανία, καθώς και η επέκταση της Σοβιετικής Ένωσης και του κομμουνισμού στα πολωνικά εδάφη μετά τον πόλεμο, που υπαγόρευσε τους νόμους περί ιδιοκτησίας για τα επόμενα 50 χρόνια. Η Πολωνία παραμένει «η μόνη χώρα της ΕΕ και το μόνο πρώην κομμουνιστικό κράτος της Ανατολικής Ευρώπης που δεν έχει θεσπίσει νόμο [για την αποκατάσταση]», αλλά μάλλον «ένα συνονθύλευμα νόμων και δικαστικών αποφάσεων που εκδόθηκαν από το 1945 έως σήμερα». Όπως δήλωσε ο Ντάριους Στόλα, διευθυντής του Μουσείου Ιστορίας των Πολωνοεβραίων, «το ζήτημα της αποκατάστασης συνδέεται με πολλούς τρόπους με το ζήτημα των πολωνοεβραϊκών σχέσεων, την ιστορία και τη μνήμη τους, αλλά ιδιαίτερα με τη στάση των Πολωνών στο Ολοκαύτωμα».
Μετανάστευση στην Παλαιστίνη και το Ισραήλ
Για διάφορους λόγους, η συντριπτική πλειοψηφία των Εβραίων επιζώντων που επέστρεψαν εγκατέλειψαν την Πολωνία αμέσως μετά το τέλος του πολέμου. Πολλοί έφυγαν για τη Δύση γιατί δεν ήθελαν να ζήσουν κάτω από ένα κομμουνιστικό καθεστώς. Μερικοί έφυγαν λόγω της δίωξης που αντιμετώπισαν στη μεταπολεμική Πολωνία, και επειδή δεν ήθελαν να ζήσουν εκεί όπου τα μέλη της οικογένειάς τους είχαν δολοφονηθεί, και αντ' αυτού κανόνισαν να ζήσουν με συγγενείς ή φίλους σε διαφορετικές δυτικές δημοκρατίες. Άλλοι ήθελαν να πάνε στην Παλαιστίνη υπό Βρετανική Εντολή σύντομα για να γίνουν το νέο κράτος του Ισραήλ, ειδικά αφού ο Στρατηγός Μάριαν Σπιχάλσκι υπέγραψε ένα διάταγμα που επέτρεπε στους Εβραίους να εγκαταλείψουν την Πολωνία χωρίς βίζα ή άδειες εξόδου. Το 1946-1947, η Πολωνία ήταν η μόνη χώρα του Ανατολικού Μπλοκ που επέτρεψε την ελεύθερη εβραϊκή Αλιγιά στο Ισραήλ, χωρίς βίζα ή άδειες εξόδου. Η Βρετανία ζήτησε από την Πολωνία να σταματήσει την έξοδο, αλλά η πίεσή της ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεπιτυχής.
Μεταξύ 1945 και 1948, 100.000–120.000 Εβραίοι έφυγαν από την Πολωνία. Η αναχώρησή τους οργανώθηκε σε μεγάλο βαθμό από Σιωνιστές ακτιβιστές, συμπεριλαμβανομένων των Άντολφ Μπέρμαν και Γιτζάκ Ζούκερμαν, κάτω από την ομπρέλα της ημι-μυστικής οργάνωσης Berihah («Μάχη»). Η Berihah ήταν επίσης υπεύθυνη για την οργανωμένη Αλιγιά μετανάστευση Εβραίων από τη Ρουμανία, την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία, τη Γιουγκοσλαβία και την Πολωνία, με συνολικά 250.000 επιζώντες. Το 1947, ιδρύθηκε στο Μπόλκουφ της Πολωνίας ένα στρατόπεδο εκπαίδευσης νεαρών Εβραίων εθελοντών στη Χαγκανά. Το στρατόπεδο εκπαίδευσε 7.000 στρατιώτες που στη συνέχεια ταξίδεψαν στην Παλαιστίνη για να πολεμήσουν για το Ισραήλ. Το στρατόπεδο εκπαίδευσης υπήρχε μέχρι τα τέλη του 1948.
Ένα δεύτερο κύμα εβραϊκής μετανάστευσης (50.000 άτομα) έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια της απελευθέρωσης του κομμουνιστικού καθεστώτος μεταξύ 1957 και 1959. Μετά τον Πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967, στον οποίο η Σοβιετική Ένωση υποστήριξε την αραβική πλευρά, το Κομμουνιστικό Κόμμα Πολωνίας υιοθέτησε μια αντιεβραϊκή πορεία δράσης, η οποία στα έτη 1968–1969 προκάλεσε την τελευταία μαζική μετανάστευση Εβραίων από την Πολωνία.
Το Μπουντ έλαβε μέρος στις μεταπολεμικές εκλογές του 1947 με κοινή γραμμή με το (μη κομμουνιστικό) Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα (ΠΣΚ) και κέρδισε την πρώτη και μοναδική κοινοβουλευτική του έδρα στην πολωνική ιστορία του, καθώς και αρκετές έδρες σε δημοτικά συμβούλια. Υπό την πίεση των κομμουνιστικών αρχών που είχαν εγκατασταθεί από τη Σοβιετική Ένωση, οι ηγέτες του Μπουντ διέλυσαν «οικειοθελώς» το κόμμα το 1948–1949 ενάντια στην αντίθεση πολλών ακτιβιστών. Η σταλινική Πολωνία βασικά διοικούνταν από το σοβιετικό ΛΚΕΥ που ήταν ενάντια στην ανανέωση της εβραϊκής θρησκευτικής και πολιτιστικής ζωής. Στα έτη 1948–49, όλα τα εναπομείναντα εβραϊκά σχολεία εθνικοποιήθηκαν από τους κομμουνιστές και τα γίντις αντικαταστάθηκαν από τα πολωνικά ως γλώσσα διδασκαλίας.
Ανοικοδόμηση εβραϊκών κοινοτήτων
Για όσους Πολωνοεβραίους παρέμειναν, η ανοικοδόμηση της εβραϊκής ζωής στην Πολωνία πραγματοποιήθηκε μεταξύ Οκτωβρίου 1944 και 1950 από την Κεντρική Επιτροπή Πολωνοεβραίων (ΚΕΠ, πολωνικά: Centralny Komitet Żydów Polskich, CKŻP), η οποία παρείχε νομική, εκπαιδευτική, κοινωνική φροντίδα και υπηρεσίες πολιτισμού και προπαγάνδας. Μια πανεθνική Εβραϊκή Θρησκευτική Κοινότητα, με επικεφαλής τον Ντάβιντ Καχάνε, ο οποίος υπηρέτησε ως αρχιραββίνος των Πολωνικών Ενόπλων Δυνάμεων, λειτούργησε μεταξύ 1945 και 1948 έως ότου απορροφήθηκε από το ΚΕΠ. 11 ανεξάρτητα πολιτικά εβραϊκά κόμματα, εκ των οποίων τα 8 ήταν νόμιμα, υπήρχαν μέχρι τη διάλυσή τους κατά την περίοδο 1949–50. Νοσοκομεία και σχολεία άνοιξαν στην Πολωνία από την Αμερικανική Εβραϊκή Κοινή Επιτροπή Διανομής για την παροχή υπηρεσιών στις εβραϊκές κοινότητες. Ορισμένα εβραϊκά πολιτιστικά ιδρύματα ιδρύθηκαν, συμπεριλαμβανομένου του Κρατικού Θεάτρου Γίντις που ιδρύθηκε το 1950 υπό τη διεύθυνση της Ίντα Καμίνσκα, το Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο, ένα ακαδημαϊκό ίδρυμα με ειδίκευση στην έρευνα της ιστορίας και του πολιτισμού των Εβραίων στην Πολωνία, και την γίντις εφημερίδα Folks-Shtime («Λαϊκή Φωνή»). Μετά την απελευθέρωση ύστερα από το θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν, σε αυτήν την περίοδο 1958–59, 50.000 Εβραίοι μετανάστευσαν στο Ισραήλ.