cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Φιλελευθερισμός
Απαρχές
Μεμονωμένες πτυχές της φιλελεύθερης σκέψης, οι οποίες υπήρχαν στη δυτική φιλοσοφία από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων, άρχισαν να ενώνονται κατά τη στιγμή του αγγλικού εμφύλιου πόλεμου. Οι διαφορές μεταξύ του Κοινοβουλίου και του βασιλιά Καρόλου Α' στο ζήτημα της πολιτικής κυριαρχίας, προκάλεσαν ένα μαζικό εμφύλιο πόλεμο τη δεκαετία του 1640, ο οποίος κορυφώθηκε με την εκτέλεση του Καρόλου και την εγκαθίδρυση Αβασίλευτης Δημοκρατίας. Ειδικότερα, οι «Ισοπεδωτές» ως ριζοσπαστικό πολιτικό κίνημα εκείνης της περιόδου, δημοσίευσαν το μανιφέστο-συμφωνία τους με το λαό, το οποίο συνηγορούσε υπέρ της —δια εκτεταμένης ψηφοφορίας— εκπροσωπούμενης λαϊκής κυριαρχίας, της θρησκευτικής ανεκτικότητας και της ισότητας ενώπιον του νόμου. Πολλές από τις φιλελεύθερες ιδέες του Λοκ προδιέγραψαν τις ελεύθερα προβαλλόμενες ριζοσπαστικές ιδέες εκείνης της περιόδου.
Ο Algernon Sidney υπήρξε ο δεύτερος σημαντικότερος διανοητής μετά τον Τζον Λοκ, όσον αφορά την επιρροή στη φιλελεύθερη πολιτική σκέψη το δέκατο όγδοο αιώνα στη Βρετανία. Συγκεκριμένα, πίστευε ότι η απόλυτη μοναρχία ήταν ένα μεγάλο πολιτικό κακό και στο σημαντικό έργο του «Διάλογοι σχετικά με την διακυβέρνηση» (Discourses Concerning Government), υποστήριξε ότι οι υποτελείς του βασιλιά είχαν δικαίωμα σε μερίδιο εξουσίας, μέσω συμβουλευτικού σώματος.
Αυτές οι ιδέες συντάχθηκαν και συστηματοποιήθηκαν ως μια ξεχωριστή ιδεολογία, από τον Άγγλο φιλόσοφο Τζον Λοκ, ο οποίος γενικά θεωρείται ο πατέρας του σύγχρονου φιλελευθερισμού. Ο Λοκ ανέπτυξε την τότε ριζοσπαστική ιδέα ότι η κυβέρνηση απαιτεί τη συγκατάθεση των κυβερνωμένων η οποία απαιτείται να είναι συνεχώς παρούσα, για να παραμένει νόμιμη. Οι δύο πραγματείες του (1690) υπήρξαν κείμενα με μεγάλη επιρροή, αποτελούν το θεμελιώδες κείμενο της φιλελεύθερης ιδεολογίας και περιγράφουν τις κύριες ιδέες του. Το γεγονός ότι με επιμονή υποστήριξε ότι η όποια νόμιμη κυβέρνηση δεν έχει υπερφυσική βάση, υπήρξε μια απότομη ρήξη με τις τότε κυρίαρχες θεωρίες διακυβέρνησης.
Ο Λοκ όρισε επίσης την έννοια του διαχωρισμού Εκκλησίας και κράτους. Βασιζόμενος στην αρχή του κοινωνικού συμβολαίου, ο Λοκ υποστήριξε ότι υπάρχει ένα φυσικό δικαίωμα στην ελευθερία της συνείδησης, η οποία υποστήριξε ότι πρέπει να προστατεύεται από την οποιαδήποτε κρατική αρχή. Επιπροσθέτως, διατύπωσε μια γενική υπερασπιστική θέση για τη θρησκευτική ανοχή στις «Επιστολές σχετικά με την ανοχή» (Letters Concerning Toleration). Ο Λοκ επηρεάστηκε από τις φιλελεύθερες ιδέες του Τζον Μίλτον, ο οποίος ήταν ένθερμος υποστηρικτής της ελευθερίας σε όλες τις μορφές της. Ο Μίλτον υποστήριξε την καθαίρεση των προνομίων της Εκκλησίας ως τον μόνο αποτελεσματικό τρόπο για την επίτευξη ευρείας ανοχής. Στο έργο του «Areopagitica», ο Μίλτον παρέχει τα πρώτα επιχειρήματα για τη σημασία της ελευθερίας του λόγου: «η ελευθερία του να γνωρίζεις, να εκφράζεις άποψη και να επιχειρηματολογείς ελεύθερα και με συνείδηση, είναι η σημαντικότερη από όλες τις ελευθερίες».
Ένδοξη Επανάσταση
Η απήχηση αυτών των ιδεών αυξήθηκε σταθερά κατά το 17ο αιώνα στην Αγγλία, με αποκορύφωμα την Ένδοξη Επανάσταση του 1688 η οποία κατοχύρωσε την κοινοβουλευτική κυριαρχία και το δικαίωμα στην επανάσταση και οδήγησε στην εγκαθίδρυση αυτού το οποίο πολλοί θεωρούν ως το πρώτο σύγχρονο φιλελεύθερο κράτος. Στα σημαντικά νομοθετικά ορόσημα της περιόδου αυτής θεωρούνται η Πράξη Habeas Corpus του 1679, η οποία ενίσχυσε τη συνθήκη η οποία απαγόρευε την κράτηση χωρίς επαρκή αίτια ή ενδείξεις. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων (Bill of Rights) καθιέρωσε επισήμως την υπεροχή του νόμου και του κοινοβουλίου έναντι του μονάρχη και καθόρισε βασικά δικαιώματα για όλους τους Άγγλους υπηκόους. Η Διακήρυξη κατέστησε παράνομη τη βασιλική ανάμιξη στο νόμο και στις κοινοβουλευτικές εκλογές, απαίτησε τη σύμφωνη γνώμη του κοινοβουλίου για τη θέσπιση νέων φόρων και θεώρησε ως παράνομη τη διατήρηση μόνιμου στρατού σε περίοδο ειρήνης χωρίς την άδεια του κοινοβουλίου. Το δικαίωμα υποβολής αναφοράς κατά του μονάρχη εκχωρήθηκε σε όλους και «βάρβαρες και ασυνήθιστες» ποινές απαγορεύθηκαν υπό οποιεσδήποτε συνθήκες.
Περίοδος του Διαφωτισμού
Η ανάπτυξη του φιλελευθερισμού συνεχίστηκε και το 18ο αιώνα με τα εκρηκτικά ιδεώδη του Διαφωτισμού της εποχής αυτής. Ήταν μια περίοδος βαθιάς πνευματικής ζωντάνιας κατά την οποία τέθηκαν σε αμφισβήτηση οι παλαιές παραδόσεις και η οποία επηρέασε διάφορες ευρωπαϊκές μοναρχίες καθ' όλο το 18ο αιώνα.
Ο Βαρόνος Μοντεσκιέ συνέγραψε σειρά εργασιών με μεγάλη απήχηση στις αρχές του 18ου αιώνα, στις οποίες περιλαμβάνονται «Οι Περσικές Επιστολές» (1717) και «Το Πνεύμα των Νόμων» (1748). Η τελευταία είχε τρομακτική επιρροή τόσο στη Γαλλία όσο και στο εξωτερικό. Ο Μοντεσκιέ τοποθετήθηκε υπέρ ενός συστήματος συνταγματικής διακυβέρνησης, της διατήρησης των πολιτικών ελευθεριών και του νόμου, και της ιδέας ότι οι πολιτικοί θεσμοί όφειλαν να απηχούν τις κοινωνικές και γεωγραφικές πτυχές κάθε κοινότητας. Ειδικότερα υποστήριξε ότι η πολιτική ελευθερία απαιτούσε το διαχωρισμό των εξουσιών της κυβέρνησης. Βασιζόμενος στη Δεύτερη Πραγματεία της Διακυβέρνησης του Τζον Λοκ, υποστήριζε ότι οι εκτελεστικές, νομοθετικές και δικαστικές λειτουργίες της κυβέρνησης πρέπει να ανατίθενται σε διαφορετικούς φορείς. Έδωσε επίσης έμφαση στη σημασία μιας εύρωστης διαδικασίας του νόμου, η οποία θα περιλαμβάνει το δικαίωμα στη δίκαιη δίκη, το τεκμήριο της αθωότητας και την αναλογικότητα στην αυστηρότητα της ποινής.
Άλλη σημαντική προσωπικότητα του Γαλλικού διαφωτισμού ήταν ο Βολταίρος. Ενώ πίστευε αρχικώς στον εποικοδομητικό ρόλο ενός πεφωτισμένου μονάρχη στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης του λαού, τελικά κατέληξε σε ένα νέο συμπέρασμα: «Είναι στο χέρι μας να καλλιεργήσουμε τον κήπο μας». Οι πιο μαχητικές και άγριες επιθέσεις του κατά της μισαλλοδοξίας και των θρησκευτικών διωγμών άρχισαν πραγματικά να εμφανίζονται μερικά χρόνια αργότερα. Παρά τις διώξεις που υπέστη, ο Βολταίρος παρέμεινε ένας θαρραλέος μαχητής ο οποίος πάλεψε ακούραστα για τα πολιτικά δικαιώματα —το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και στη θρησκευτική ελευθερία— και ο οποίος κατήγγειλε την υποκρισία και τις αδικίες του Παλαιού Καθεστώτος.
Αμερικανική Επανάσταση
Εντάσεις ανάμεσα στις αγγλικές και τις αμερικανικές αποικίες αναπτύχθηκαν μετά τον Επταετή Πόλεμο για το θέμα «φορολόγηση χωρίς εκπροσώπηση», οδηγώντας τους Αμερικάνους στην απόφαση να διακηρύξουν την ανεξαρτησία τους και να υποστούν τις συνέπειες.
Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, η οποία γράφτηκε από τον Τόμας Τζέφερσον, απηχούσε ξεκάθαρα απόψεις του Τζον Λοκ: Η Αμερικανική Επανάσταση επισήμως ολοκληρώθηκε το 1783 με τη Συνθήκη του Παρισιού, με την οποία οι Βρετανοί αναγνώρισαν την ανεξαρτησία των Αμερικάνων. Μετά τον πόλεμο, οι αποικίες συζητούσαν για το μέλλον τους. Η πρώτη προσπάθεια συνεργασίας τους έγινε με τα Άρθρα της Συνομοσπονδίας, η οποία τελικά θεωρήθηκε αρκετά ανεπαρκής για να προσφέρει ασφάλεια ή ακόμα και μία λειτουργική κυβέρνηση. Οι αποικίες έκαναν μία Συνταγματική Συνέλευση για να επιλύσουν τα προβλήματα που προέρχονταν από τα Άρθρα της Συνομοσπονδίας. Το τελικό Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν ένα μνημειώδες έγγραφο για την αμερικανική, αλλά και την παγκόσμια ιστορία.
Για τις συνθήκες εκείνης της εποχής, το Σύνταγμα ήταν ένα επαναστατικό και φιλελεύθερο έγγραφο. Εγκαθίδρυσε ένα δημοκρατικό πολίτευμα με ξεκάθαρο διαχωρισμό μεταξύ της εκτελεστικής, της νομοθετικής και της δικαστικής εξουσίας. Οι δέκα πρώτες τροπολογίες του Συντάγματος, γνωστές ως η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Πολιτειών, εξασφάλιζαν μερικά από τα φυσικά δικαιώματα, τα οποία φιλελεύθεροι διανοητές χρησιμοποίησαν για να αιτιολογήσουν την Επανάσταση.
Γαλλική Επανάσταση
Έχοντας ζήσει επί τρία χρόνια τη Γαλλική Επανάσταση, ο Γερμανός συγγραφέας Γιόχαν Γκαίτε λέγεται ότι είπε στους ηττημένους Πρώσους στρατιώτες μετά τη μάχη του Βαλμύ, ότι «από δω και στο εξής, αρχίζει μία νέα εποχή για την παγκόσμια ιστορία, και όλοι εσείς θα μπορείτε να πείτε πως υπήρξατε παρόντες στη γέννησή της». Οι ιστορικοί θεωρούν τη Γαλλική Επανάσταση ως ένα από τα πιο σημαντικά γεγονότα της ανθρώπινης ιστορίας. Η Επανάσταση εμφανίζεται ως «η αυγή της μοντέρνας εποχής» και οι αναταραχές της είναι ευρέως συνδεδεμένες με το «θρίαμβο του φιλελευθερισμού».
Η Γαλλική Επανάσταση ξεκίνησε το 1789 με τη σύγκληση της Συνέλευσης των Τάξεων, το Μάιο. Κατά τη διάρκεια του πρώτου χρόνου της Επανάστασης, τα μέλη της Τρίτης Συνέλευσης έδωσαν τον «όρκο του γηπέδου τένις» (Tennis Court Oath) τον Ιούνιο, ακολούθησε η Άλωση της Βαστίλης τον Ιούλιο, η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη τον Αύγουστο και μία επική διαδήλωση στις Βερσαλίες, η οποία ανάγκασε τη βασιλική οικογένεια να επιστρέψει στο Παρίσι τον Οκτώβριο.
Η άνοδος του Ναπολέοντα το 1799 προανήγγειλε αντιστροφή πολλών κατακτήσεων της Επανάστασης, μιας και ο πρώην στρατηγός επανέφερε αρκετά στοιχεία του προηγούμενου καθεστώτος και ανέλαβε δικτατορική ισχύ. Κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων, η «Μεγάλη Στρατιά» προκάλεσε στην υπόλοιπη ευρωπαϊκή ήπειρο τη διάλυση του φεουδαρχικού συστήματος, τη φιλελευθεροποίηση των ιδιοκτησιακών νόμων, το τέλος των φεουδαρχικών φόρων, την κατάργηση των συντεχνιών, τη νομιμοποίηση του διαζυγίου, τη διάλυση των εβραϊκών γκέτο, την κατάρρευση της Ιεράς Εξέτασης, τη μόνιμη καταστροφή της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, την εξάλειψη των ιεροδικείων και του θρησκευτικού αυταρχισμού, την εγκαθίδρυση του μετρικού συστήματος και την ισονομία για όλους τους ανθρώπους ενώπιον του νόμου.
Ριζοσπαστισμός
Το ριζοσπαστικό φιλελεύθερο κίνημα ξεκίνησε τη δεκαετία του 1790 στην Αγγλία και επικεντρώθηκε στην κοινοβουλευτική και εκλογική μεταρρύθμιση, δίνοντας έμφαση στα φυσικά δικαιώματα και τη λαϊκή κυριαρχία. Το έργο Τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (The Rights of Man, 1791) του Τόμας Πέιν προκάλεσε την απάντηση του Μπερκ, με το συντηρητικό του δοκίμιο «Σκέψεις για τη Γαλλική Επανάσταση». Στην επακόλουθη διαμάχη για την επανάσταση συμμετείχε, μεταξύ άλλων, η Μαίρη Γουόλστονκραφτ, που τη συνέχισε σε εναν πρώιμο φεμινιστικό χώρο με τη «Δικαίωση των δικαιωμάτων της γυναίκας». Οι Ριζοσπάστες ενθάρρυναν την μαζική υποστήριξη των δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων σε συνδυασμό με την απόρριψη της μοναρχίας, της αριστοκρατίας, καθώς και κάθε μορφής προνομίων.
Η «Μεταρρύθμιστική Πράξη» (Reform Act) του 1832 προωθήθηκε με την υποστήριξη της δημόσιας κατακραυγής, μαζικές συγκεντρώσεις των «πολιτικών ενώσεων» και ταραχές σε ορισμένες πόλεις. Αυτό χειραφέτησε τη μεσαία τάξη, αλλά απέτυχε να ανταποκριθεί στα ριζοσπαστικά αιτήματα. Μετά τη Μεταρρύθμιστική Πράξη οι κυρίως αριστοκράτες Ουίγοι της (αγγλικής) Βουλής των Κοινοτήτων ενώθηκαν με ένα μικρό αριθμό κοινοβουλευτικών ριζοσπαστών, καθώς και έναν αυξημένο αριθμό Ουίγων μεσαίας τάξης. Μέχρι το 1839 είχαν ανεπίσημα αρχίσει να αποκαλούνται «Το Φιλελεύθερο Κόμμα». Οι Φιλελεύθεροι έβγαλαν έναν από τους μεγαλύτερους βρετανούς πρωθυπουργούς, τον Γουίλιαμ Γκλάντστοουν, ο οποίος ήταν επίσης γνωστός ως «Grand Old Man» και ήταν η κορυφαία πολιτική φυσιογνωμία του φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα. Υπό την πρωθυπουργία του Γκλάντστοουν, οι Φιλελεύθεροι προχώρησαν τη μεταρρύθμιση της εκπαίδευσης, την αποσύνδεση από την Εκκλησία της Ιρλανδίας και εισήγαγαν τη μυστική ψηφοφορία για τις τοπικές και βουλευτικές εκλογές.
Φιλελεύθερη οικονομική θεωρία
Ο κλασικός φιλελευθερισμός ωρίμασε πριν και μετά τη Γαλλική Επανάσταση στη Βρετανία και ήταν βασισμένος στις ακόλουθες βασικές αρχές: κλασικά οικονομικά, ελεύθερο εμπόριο, κυβέρνηση με ελάχιστες δυνατές παρεμβάσεις (laissez-faire  ), ελάχιστη δυνατή φορολόγηση και ισοσκελισμένος προϋπολογισμός. Η φιλοσοφία αυτή εμφανίστηκε ως απάντηση στη βιομηχανική επανάσταση και την αστικοποίηση του 19ου αιώνα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Οι κλασικοί φιλελεύθεροι ήταν αφοσιωμένοι στον ατομικισμό, την ελευθερία και τα ίσα δικαιώματα. Οι κύριες φιλελεύθερες επιρροές του 19ου αιώνα ήταν ο Άνταμ Σμιθ και οι κλασικοί οικονομολόγοι, ο Τζέρεμι Μπένθαμ και ο Τζον Στιούαρτ Μιλ.
Το βιβλίο του Άνταμ Σμιθ «Ο Πλούτος των Εθνών», το οποίο δημοσιεύθηκε το 1776, παρείχε τις περισσότερες οικονομικές ιδέες, τουλάχιστον μέχρι την δημοσίευση του βιβλίου του Τζον Στιούαρτ Μιλ «Αρχές», το 1848. Ο Σμιθ ανέλυσε την υποκίνηση της οικονομικής δραστηριότητας, τα αίτια των τιμών και την διανομής του πλούτου, καθώς και τις πολιτικές που θα έπρεπε το κράτος να ακολουθήσει για να μεγιστοποιηθεί ο πλούτος.
Ο Σμιθ έγραψε ότι όσο η προσφορά, η ζήτηση, οι τιμές και ο ανταγωνισμός παρέμεναν ελεύθερα από κυβερνητικές παρεμβάσεις, η επιδίωξη των προσωπικών υλικών συμφερόντων θα ήταν αυτή που, μέσω της παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών με σκοπό το κέρδος, θα μεγιστοποιούσε τον πλούτο μιας κοινωνίας, και όχι ο αλτρουισμός. Ένα «αόρατο χέρι» καθοδηγεί τα άτομα και τις εταιρείες να εργαστούν προς το καλό του έθνους ως ακούσια συνέπεια των προσπαθειών τους να μεγιστοποιήσουν το προσωπικό τους όφελος. Αυτό παρείχε μία ηθική δικαιολόγηση για τη συσσώρευση πλούτου, η οποία νωρίτερα θεωρούνταν αμαρτωλή από μερικούς.
Η κύρια έμφασή του ήταν στο όφελος του ελεύθερου εσωτερικού και διεθνούς εμπορίου, το οποίο υποστήριζε ότι μπορούσε να αυξήσει τον πλούτο μέσω της εξειδίκευσης της παραγωγής. Επίσης, αντιτάχθηκε στους εμπορικούς περιορισμούς, στην παραχώρηση μονοπωλίων από το κράτος, στις εργατικές ενώσεις και τα εμπορικά σωματεία. Η κυβέρνηση θα έπρεπε να είναι περιορισμένη στην (εθνική) άμυνα, στα δημόσια έργα και στη διαχείριση της δικαιοσύνης, χρηματοδοτούμενη από φόρους βασισμένους στο εισόδημα.
Ο ωφελιμισμός παρείχε την πολιτική δικαίωση για την εφαρμογή του οικονομικού φιλελευθερισμού από τις βρετανικές κυβερνήσεις, ο οποίος κυριάρχησε ως οικονομική πολιτική από τη δεκαετία του 1830. Παρόλο που ο ωφελιμισμός παρακίνησε τη νομοθετική και διοικητική μεταρρύθμιση καθώς και τα μεταγενέστερα γραπτά του Τζον Στιούαρτ Μιλ πάνω στο ίδιο αντικείμενο προανήγγειλαν το κράτος πρόνοιας, ο ωφελιμισμός κυρίως χρησιμοποιήθηκε ως δικαιολόγηση του laissez-faire. Η κεντρική ιδέα του ωφελιμισμού, η οποία αναπτύχθηκε από τον Τζέρεμι Μπένθαμ, ήταν ότι οι δημόσιες πολιτικές έπρεπε να στοχεύουν στην επίτευξη «της περισσότερης δυνατής ευτυχίας για τον περισσότερο δυνατό αριθμό ανθρώπων». Ενώ αυτό θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως δικαιολόγηση της κρατικής παρέμβασης για μείωση της φτώχειας, χρησιμοποιήθηκε από τους κλασικούς φιλελεύθερους για να δικαιολογήσουν τη μη κρατική παρέμβαση, με το επιχείρημα πως το γενικό όφελος για όλα τα άτομα θα ήταν μεγαλύτερο. Η φιλοσοφία του αποδείχθηκε εξαιρετικά σημαντική για την κυβερνητική πολιτική και οδήγησε στην αύξηση των κατά Μπένθαμ πρακτικών για κοινωνικό έλεγχο από την κυβέρνηση, συμπεριλαμβάνοντας τη Μητροπολιτική Αστυνομία του Ρόμπερτ Πιλ, τις σωφρονιστικές μεταρρυθμίσεις, τα πτωχοκομεία και τα άσυλα για διανοητικά ασθενείς.
Η ανάκληση των «Νόμων του Καλαμποκιού» το 1846 ήταν μία τεράστια αλλαγή και εμπεριείχε το θρίαμβο του ελεύθερου εμπορίου και του οικονομικού φιλελευθερισμού. Η Anti-Corn Law League δημιούργησε μία συμμαχία μεταξύ φιλελεύθερων και ριζοσπαστικών ομάδων με σκοπό την υποστήριξη του ελεύθερου εμπορίου υπό την ηγεσία του Ρίτσαρντ Κόμπεν και του Τζον Μπράιτ, οι οποίοι αντιτάχθηκαν στο μιλιταρισμό και στις δημόσιες δαπάνες. Οι πολιτικές τους για χαμηλές δημόσιες δαπάνες και χαμηλή φορολογία υιοθετήθηκαν αργότερα από το φιλελεύθερο «Υπουργό Οικονομικών» και μεταγενέστερα πρωθυπουργό, Γουίλιαμ Γκλάντστοουν. Παρότι οι φιλελεύθεροι επεδίωκαν την ελάχιστη κρατική δραστηριότητα, τελικά αποδέχθηκαν την κυβερνητική παρέμβαση στην οικονομία από τις αρχές του 19ου αιώνα με την υιοθέτηση των Factory Acts.
Διάδοση του φιλελευθερισμού
Κινήματα για την κατάργηση της θανατικής ποινής και το δικαίωμα ψήφου εξαπλώθηκαν, μαζί με αντιπροσωπευτικά και δημοκρατικά ιδεώδη. Η Γαλλία καθιέρωσε μια διαρκή δημοκρατία στη δεκαετία του 1870, ενώ ένας άγριος πόλεμος στις Ηνωμένες Πολιτείες εξασφάλισε την ακεραιότητα του έθνους και την κατάργηση της δουλείας στο Νότο. Εντωμεταξύ, ένα μείγμα φιλελεύθερων και εθνικιστικών αισθημάτων στην Ιταλία και τη Γερμανία επέφερε την ενοποίηση των δύο χωρών στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο φιλελεύθερος αγώνας στη Λατινική Αμερική οδήγησε στην ανεξαρτησία από την αυτοκρατορική δύναμη της Ισπανίας και της Πορτογαλίας.
Στη Γαλλία, η Ιουλιανή Επανάσταση του 1830, που οργανώθηκε από τους φιλελεύθερους πολιτικούς και δημοσιογράφους, κατήργησε τη μοναρχία των Βουρβόνων και ενέπνευσε παρόμοιες εξεγέρσεις σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Η απογοήτευση από το ρυθμό της πολιτικής προόδου στις αρχές του 19ου αιώνα, πυροδότησε ακόμα μεγαλύτερες επαναστάσεις το 1848. Οι επαναστάσεις εξαπλώθηκαν σε όλη την Αυστριακή Αυτοκρατορία και τα γερμανικά και ιταλικά κρατίδια. Οι κυβερνήσεις έπεσαν γρήγορα. Οι φιλελεύθεροι εθνικιστές απαίτησαν γραπτά συντάγματα, αντιπροσωπευτικές συνελεύσεις, περισσότερα δικαιώματα ψήφου και ελευθερία του Τύπου. Η Δεύτερη Δημοκρατία ανακηρύχθηκε στη Γαλλία. Η δουλεία καταργήθηκε στην Πρωσία, τη Γαλικία, τη Βοημία και την Ουγγαρία. Ο δήθεν ακατάβλητος Μέττερνιχ, ο αυστριακός δημιουργός της βασιλεύουσας συντηρητικής τάξης, συγκλόνισε την Ευρώπη, όταν παραιτήθηκε και κατέφυγε στη Βρετανία, σε κατάσταση πανικού και μεταμφιεσμένος.
Τελικά όμως η επιτυχία των επαναστατών άρχισε να φθίνει. Χωρίς τη γαλλική βοήθεια, οι Ιταλοί νικήθηκαν εύκολα από τους Αυστριακούς. Με λίγη τύχη και ικανότητα, η Αυστρία, επίσης, κατάφερε να συγκρατήσει τα εθνικιστικά αισθήματα στη Γερμανία και την Ουγγαρία, βοηθούμενη και από την αποτυχία του Κοινοβουλίου της Φρανκφούρτης για την ενοποίηση των γερμανικών κρατών σε ένα ενιαίο έθνος. Δύο δεκαετίες αργότερα, όμως, οι Ιταλοί και οι Γερμανοί πραγματοποίησαν τα όνειρά τους για ενοποίηση και ανεξαρτησία. Ο Πρωθυπουργός της Σαρδηνίας, Camillo di Cavour, ήταν ένας έξυπνος φιλελεύθερος που κατάλαβε ότι ο μόνος αποτελεσματικός τρόπος για να αποκτήσουν ανεξαρτησία οι Ιταλοί ήταν αν είχαν τους Γάλλους με το μέρος τους. Ο Ναπολέων Γ΄ συμφώνησε στο αίτημα του Cavour για βοήθεια και η Γαλλία νίκησε την Αυστρία στο γαλλο-αυστριακό πόλεμο του 1859, θέτοντας τις βάσεις για την ιταλική ανεξαρτησία. Η γερμανική ενοποίηση έγινε υπό την ηγεσία του Όττο φον Μπίσμαρκ, ο οποίος αποδεκάτισε τους εχθρούς της Πρωσίας σε συνεχείς πολέμους, θριαμβεύοντας τελικά κατά της Γαλλίας το 1871 και ανακηρύσσοντας τη Γερμανική Αυτοκρατορία στην Αίθουσα των Κατόπτρων στις Βερσαλλίες, δίνοντας τέλος σε ένα άλλο έπος στην προσπάθεια για εθνικοποίηση. Οι Γάλλοι ανακήρυξαν την Τρίτη Δημοκρατία τους μετά την ήττα τους στον πόλεμο.
Κοινωνικός φιλελευθερισμός
Έως το τέλος του 19ου αιώνα, οι αρχές του κλασικού φιλελευθερισμού αμφισβητoύνταν ολοένα και περισσότερο λόγω της ύφεσης, της αυξανόμενης αντίληψης των δεινών της φτώχειας, της ανεργίας και της σχετικής στέρησης που εντοπίζεται εντός των σύγχρονων βιομηχανικών πόλεων, και της αναταραχής της οργανωμένης εργασίας. Το ιδανικό του αυτοδημιούργητου άτομου, που μέσω σκληρής δουλειάς και ταλέντου θα μπορούσε να φτιάξει τη θέση του στον κόσμο, φαινόταν αυξανόμενα ανέφικτο. Μια σημαντική πολιτική αντίδραση ενάντια στις αλλαγές που εισήγαγε η εκβιομηχάνιση και καπιταλισμός του laissez-faire προήλθε από συντηρητικούς που ανησυχούσαν για την κοινωνική ισορροπία, παρόλο που ο σοσιαλισμός αργότερα έγινε μια πιο σημαντική δύναμη για αλλαγή και μεταρρύθμιση. Κάποιοι Βικτωριανοί συγγραφείς —όπως ο Κάρολος Ντίκενς, ο Thomas Carlyle, και ο Matthew Arnold— υπήρξαν πρώιμοι και με επιρροή επικριτές της κοινωνικής αδικίας.
Ωστόσο, αν και αρχικά η οικονομική φιλοσοφία του Μιλ υποστήριζε τις ελεύθερες αγορές και πρέσβευε ότι η προοδευτική φορολογία ήταν τιμωρητική απέναντι σε όσους εργάζονταν σκληρότερα, αργότερα μετέβαλε τις απόψεις του προς μια πιο σοσιαλιστική μίξη, προσθέτοντας κεφάλαια στις Αρχές της Πολιτικής Οικονομίας που υπερασπίζονταν τη σοσιαλιστική προοπτική, και υπερασπιζόμενος κάποιους σοσιαλιστικούς σκοπούς , συμπεριλαμβανομένης της ριζοσπαστικής πρότασης ότι όλο το μισθολογικό σύστημα πρέπει να καταργηθεί υπέρ ενός συνεταιριστικού συστήματος μισθών.
Ένας ακόμα απο τους πρώτους φιλελεύθερους που αλλαξοπίστησε υπέρ της μεγαλύτερης κρατικής παρέμβασης ήταν ο Thomas Hill Green. Πίστευε ότι το κράτος πρέπει να προωθεί και να προστατεύει τα κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά περιβάλλοντα μέσα στα οποία τα άτομα θα έχουν την καλύτερη ευκαιρία να ενεργήσουν σύμφωνα με τη συνείδησή τους. Το κράτος πρέπει να παρεμβαίνει μόνο όπου υπάρχει σαφής, αποδεδειγμένη και ισχυρή τάση (ελευθερίας) προς υποδούλωση του ατόμου. Ο Green θεωρούσε το εθνικό κράτος ως νόμιμο μόνο στο βαθμό που υποστηρίζει ένα σύστημα δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, που είναι πιθανότερο να ενθαρρύνουν την ατομική αυτοπραγμάτωση.
Αυτό το νήμα άρχισε να ενώνεται στο κίνημα σοσιαλφιλελευθερισμού στο γύρισμα του εικοστού αιώνα στη Μεγάλη Βρετανία. Το κίνημα των Νέων Φιλελεύθερων, που περιελάμβανε διανοούμενους όπως ο L.T. Hobhouse και ο Τζον Χόμπσον, έβλεπε την ατομική ελευθερία ως επιτεύξιμη μόνο κάτω από ευνοϊκές κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Κατά την άποψή τους, η φτώχεια, η εξαθλίωση και η άγνοια στην οποία πολλοί άνθρωποι ζούσαν καθιστούσε αδύνατη την άνθηση της ελευθερίας και ατομικότητας. Οι Νέοι Φιλελεύθεροι πίστευαν ότι οι όροι αυτοί θα μπορούσαν να βελτιωθούν μόνο μέσω συλλογικής δράσης συντονιζόμενης από ένα ισχυρό, προνοιακά προσανατολισμένο και παρεμβατικό κράτος. Ο «Λαϊκός Προϋπολογισμός» του 1909, υπερασπιζόμενος από τον Λόιντ Τζωρτζ και τον επίσης φιλελεύθερο Ουίνστον Τσώρτσιλ, εισήγαγε πρωτοφανείς φόρους στους πλούσιους στη Βρετανία και ριζοσπαστικά προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας στις πολιτικές της χώρας. Ήταν ο πρώτος προϋπολογισμός με την εκφρασμένη πρόθεση της αναδιανομής του πλούτου μεταξύ των πολιτών.
Αναταράξεις
Στο γύρισμα του 20ού αιώνα, ο φιλελευθερισμός ήταν σε ανοδική πορεία. Ο προμαχώνας της απολυταρχίας, ο Ρώσος τσάρος, ανατράπηκε στη φιλελεύθερη επανάσταση του 1917 και η νίκη των Συμμάχων κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και η κατάρρευση τεσσάρων αυτοκρατοριών, φαινόταν να σηματοδοτεί το θρίαμβο του φιλελευθερισμού σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, όχι μόνο μεταξύ των νικηφόρων συμμάχων, αλλά και στη Γερμανία και τα νεοσύστατα κράτη της Ανατολικής Ευρώπης. Ο μιλιταρισμός, χαρακτηριστικό της Γερμανίας, είχε ηττηθεί και απαξιωθεί. Όπως υποστηρίζει ο Blinkhorn, οι φιλελεύθερες ιδέες ήταν σε άνοδο όσο αφορά τον πολιτιστικό πλουραλισμό, τη θρησκευτική και εθνική ανοχή, την εθνική αυτοδιάθεση, την οικονομία της ελεύθερης αγοράς, την αντιπροσωπευτική και υπεύθυνη κυβέρνηση, το ελεύθερο εμπόριο, τον συνδικαλισμό, και την ειρηνική επίλυση των διεθνών διαφορών μέσω ενός νέου οργάνου, της Κοινωνίας των Εθνών.
Ωστόσο, στη Ρωσία, η Προσωρινή Κυβέρνηση σύντομα ανατράπηκε βίαια από τους Μπολσεβίκους, μια κομμουνιστική ομάδα με επικεφαλής τον Βλαντιμίρ Λένιν, οδηγώντας σε αρκετά χρόνια εμφυλίου πολέμου μεταξύ των κομμουνιστών και των συντηρητικών. Η παγκόσμια Μεγάλη Ύφεση, που ξεκίνησε το 1929, επιτάχυνε την απαξίωση των φιλελεύθερων οικονομικών και ενίσχυσε τις φωνές για κρατικό έλεγχο των οικονομικών υποθέσεων. Τα οικονομικά δεινά προκάλεσαν εκτεταμένες ταραχές στον ευρωπαϊκό πολιτικό κόσμο, με αποτέλεσμα την άνοδο του φασισμού ως μια ιδεολογία και ένα κίνημα που παρατάσσεται ενάντια τόσο στο φιλελευθερισμό όσο και στον κομμουνισμό, ιδιαίτερα στη Ναζιστική Γερμανία και την Ιταλία. Η άνοδος του φασισμού στη δεκαετία του 1930 τελικά κορυφώνεται με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την πιο θανατηφόρα σύγκρουση της ανθρώπινης ιστορίας. Οι Σύμμαχοι επικράτησαν στον πόλεμο από το 1945, και η νίκη τους έστησε το σκηνικό για τον «Ψυχρό Πόλεμο» μεταξύ του κομμουνιστικού Ανατολικού Μπλοκ και της φιλελεύθερης Δυτικής Συμμαχίας.
Κεϋνσιανά οικονομικά
Εντωμεταξύ, η οριστική φιλελεύθερη απάντηση στη Μεγάλη Ύφεση δόθηκε από τον Τζων Μέυναρντ Κέυνς, ο οποίος είχε αρχίσει μια θεωρητική εργασία που εξέταζε τη σχέση μεταξύ ανεργίας, χρήματος και τιμών στη δεκαετία του 1920. Ο Κέυνς ήταν εξαιρετικά επικριτικός απέναντι στα μέτρα λιτότητας της βρετανικής κυβέρνησης κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης. Πίστευε ότι τα δημοσιονομικά ελλείμματα ήταν ένα καλό πράγμα, ένα προϊόν της ύφεσης. Η εργασία του «Γενική Θεωρία της Απασχόλησης, Τόκου και Χρήματος» δημοσιεύτηκε το 1936 και χρησιμοποιήθηκε ως θεωρητική αιτιολόγηση για τις παρεμβατικές πολιτικές που ο Κέυνς προέκρινε για την αντιμετώπιση της ύφεσης. Η «Γενική Θεωρία» αμφισβητούσε το προηγούμενο νεοκλασικό παράδειγμα, το οποίο πρέσβευε ότι, ανεπηρέαστη από κυβερνητικές παρεμβάσεις, η αγορά θα αποκαθιστούσε φυσικά την πλήρη ισορροπία της απασχόλησης.
Το βιβλίο υποστήριξε μια δραστήρια οικονομική πολιτική από την κυβέρνηση, ώστε να τονωθεί η ζήτηση σε καιρούς με υψηλή ανεργία, όπως για παράδειγμα την αύξηση των δημοσίων επενδύσεων. «Ας χρησιμοποιήσουμε τους αδρανείς πόρους μας για να αυξήσουμε τον πλούτο μας» έγραψε το 1928. «Με τόσους ανθρώπους άνεργους και τόσα εργοστάσια ανενεργά, είναι γελοίο να λέμε ότι δεν μπορούμε να αντέξουμε αυτές τις νέες εξελίξεις. Αυτοί ακριβώς οι άνθρωποι κι αυτά τα εργοστάσια θα μας κάνουν να τις αντέξουμε». Εκεί όπου η αγορά απέτυχε να κατανείμει ορθά τους πόρους, η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να τονώσει την οικονομία έως ότου τα ιδιωτικά κεφάλαια αρχίσουν να κινούνται ξανά— σαν «πλήρωση της βαλβίδας», μια στρατηγική που αποσκοπεί στην προώθηση της βιομηχανικής παραγωγής.
Το κοινωνικό φιλελεύθερο πρόγραμμα που ξεκίνησε ο πρόεδρος Ρούζβελτ στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1933, μείωσε το ποσοστό ανεργίας από περίπου 25% περίπου στο 15% μέχρι το 1940. Πρόσθετες κρατικές δαπάνες και το γιγαντιαίο πρόγραμμα δημοσίων έργων που πυροδοτήθηκε από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο τελικά έβγαλε τις Ηνωμένες Πολιτείες από τη Μεγάλη Ύφεση. Από το 1940 ώς το 1941, οι κρατικές δαπάνες αυξήθηκαν κατά 59%, το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν εκτινάχθηκε κατά 17%, και η ανεργία μειώθηκε κάτω του 10%, για πρώτη φορά από το 1929.
Το κοινωνικό κράτος δημιουργήθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και, ενώ ολοκληρώθηκε από τους Εργατικούς, σχεδιάστηκε κυρίως από δυο φιλελεύθερους, τον Κέυνς που έβαλε τις οικονομικές του βάσεις και τον William Beveridge, που σχεδίασε το σύστημα κοινωνικής πρόνοιας. Μετά από διάφορα παγκόσμια και καταστροφικά γεγονότα, συμπεριλαμβανομένων πολέμων και οικονομικών καταρρεύσεων, αυτό το νέο είδος του φιλελευθερισμού θα σαρώσει το μεγαλύτερο μέρος του κόσμου τον 20ό αιώνα.
Νεοφιλελευθερισμός
Νεοφιλελευθερισμός είναι ένας Γερμανικός όρος ("Neoliberalismus") που πρωτοεμφανίστηκε το 1922[1] ως μία υποτιμητική περιγραφή των όσων πραγματευόταν ο Λούντβιχ φον Μίζες στο βιβλίο του Έθνος, Κράτος, Οικονομία το 1919[2], και χρησιμοποιήθηκε αρχικά μόνο από κομμουνιστές και πρωτο-φασίστες διανοητές με αρνητική χροιά, εναντίον των φιλελευθέρων.
Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά θετικά από τους φιλελεύθερους διανοητές Λουί Ρουζιέ και Αλεξάντερ Ρουστόβ το 1938 στο συνέδριο "Colloque Walter Lippmann" των Παρισίων, οι οποίοι προσπαθούσαν να προτείνουν μία μέση οδό μεταξύ του κλασικού φιλελευθερισμού και του κολλεκτιβιστικού κεντρικού σχεδιασμού[4], προωθώντας έναν πιο ενεργό ρόλο του κράτους στις αγορές. Κατά την αρχική του αυτή θετική διατύπωση, στον νεοφιλελευθερισμό "προείχε η ελεύθερη λειτουργία του μηχανισμού τιμών της ανοικτής αγοράς, η ελεύθερη επιχειρηματικότητα, ο ελεύθερος ανταγωνισμός, και ένα ισχυρό και άτεγκτο Κράτος Δικαίου"[5]. Ο όρος δεν υιοθετήθηκε ποτέ από την Αυστριακή σχολή και παρέμεινε σε χρήση μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο μόνον από τους Γερμανούς και Γάλλους Ορντολιμπεραλιστές.
Έως και τα τέλη της δεκαετίας του 1970, αυτό που οι Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονταν ως "νεοφιλελευθερισμό" προσιδιάζει σε αυτό που σήμερα αντιλαμβανόμαστε ως "σοσιαλδημοκρατία", και εκφράστηκε από τον Γάλλο διανοητή Μισέλ Φουκώ ο οποίος έγραφε το 1978 πως ο "νέο-φιλελευθερισμός" ήταν "η Γερμανική κοινωνική οικονομία της αγοράς: […] η αγορά, αν και αποτελεί τον μόνο ορθολογικό τρόπο εκτίμησης αξιών, είναι πολύ ασταθής από μόνη της και έτσι απαιτεί στήριξη, διαχείριση, και «ευταξία» που επιβάλλεται από το κράτος πρόνοιας (π.χ. βοήθημα ανεργίας, ιατροφαρμακευτική ασφάλιση, στεγαστική πολιτική, κλπ.), "ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι Άνταμ Σμιθ, ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι κοινωνία της αγοράς", και "Ο νεο-φιλελευθερισμός δεν πρέπει να συγχέεται με το laissez-faire, αλλά με την ανάγκη για συνεχή [κρατική] εποπτεία, δραστηριότητα, και ρύθμιση".
Κατά τη δεκαετία του 1980, κι ενώ οι Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονταν τον όρο "νέο-φιλελευθερισμό" σε σχέση με τη Γερμανική κοινωνική οικονομία της αγοράς, στις ΗΠΑ εμφανίστηκε ένα άλλο κίνημα που συσχετίστηκε με τον όρο "νεοφιλελευθερισμός": ήταν εκείνο της Αμερικανικής Αριστεράς του 1981, το οποίο οργανώθηκε γύρω από δύο περιοδικά: το "New Republic" και το "Washington Monthly". Ο "πατέρας" αυτού του κινήματος ήταν ο δημοσιογράφος Τσαρλς Πίτερς, ο οποίος δημοσίευσε το 1983 το "Μανιφέστο ενός Νεοφιλελεύθερου". . Δύο εξέχοντες εκπρόσωποι του κινήματος των "νεοφιλελευθέρων" του Δημοκρατικού Κόμματος ήταν ο πρώην πρόεδρος των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και ο πρώην αντιπρόεδρος Αλ Γκορ.
Ήδη από τη δεκαετία του 1980, η χρήση του όρου εγκαταλείφθηκε ως αυτοπροσδιορισμός πολιτικών ομάδων και χρησιμοποιείται μόνον ως ετεροπροσδιορισμός από τρίτους, ως "σκιάχτρο"[7], όπως ήταν και η αρχική του χρήση τη δεκαετία του 1920. Δεν υπάρχει, τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1990, κανένα πολιτικό κόμμα που να χρησιμοποιεί τον όρο "νεοφιλελευθερισμός" ως αυτοπροσδιορισμό.
Φιλοσοφία
Ο φιλελευθερισμός —τόσο ως πολιτικό ρεύμα όσο και ως πνευματική παράδοση— είναι, κυρίως, ένα σύγχρονο φαινόμενο που ξεκίνησε το 17ο αιώνα, αν και ορισμένες φιλελεύθερες φιλοσοφικές ιδέες είχαν προδρόμους στην κλασική αρχαιότητα. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος εξήρε «την ιδέα μιας πολιτείας που διοικείται με ισονομία και ισηγορία, και την ιδέα μιας βασιλικής κυβέρνησης που σέβεται πάνω απ' όλα την ελευθερία των πολιτών». Οι επιστήμονες έχουν, επίσης, αναγνωρίσει μια σειρά από αρχές, γνωστές στους σύγχρονους φιλελεύθερους, στα έργα πολλών Σοφιστών και στον Επιτάφιο του Περικλή. Η φιλελεύθερη φιλοσοφία συμβολίζει μια μεγάλη πνευματική παράδοση, που έχει εξετάσει και διαδώσει μερικές από τις πιο σημαντικές και αμφιλεγόμενες αρχές του σύγχρονου κόσμου. Το τεράστιο επιστημονικό και ακαδημαϊκό προϊόν της έχει χαρακτηριστεί ως περιέχον «πλούτο και ποικιλομορφία», αλλά αυτή η ποικιλομορφία συχνά σημαίνει ότι ο φιλελευθερισμός αποκτά διαφορετικές μορφές και αποτελεί μια πρόκληση για όποιον αναζητά έναν σαφή ορισμό.
Σημαντικά ρεύματα
Αν και όλες οι φιλελεύθερες θεωρίες έχουν κοινή κληρονομιά, επιστήμονες συχνά υποθέτουν ότι αυτές οι θεωρίες περιέχουν «ξεχωριστά και, συχνά, αντιφατικά ρεύματα σκέψης». Οι στόχοι των φιλελεύθερων θεωρητικών και φιλοσόφων διέφεραν σε διάφορες περιόδους, πολιτισμούς και ηπείρους. Η ποικιλομορφία του φιλελευθερισμού μπορεί να φανεί από τα πολλά επίθετα που φιλελεύθεροι στοχαστές και κινήματα συνέδεσαν με την ίδια τη λέξη φιλελευθερισμός, συμπεριλαμβανομένων των «κλασικός», «εξισωτικός», «οικονομικός», «κοινωνικός», «κράτους πρόνοιας», «ηθικός», «ανθρωπιστικός», «δεοντολογικός», «τελειομανής», «δημοκρατικός» και «θεσμικός», για να αναφέρουμε μερικά. Παρά τις παραλλαγές αυτές, η φιλελεύθερη σκέψη παρουσιάζει μερικές σαφείς και θεμελιώδεις έννοιες. Στην ουσία, ο φιλελευθερισμός είναι μια φιλοσοφία για την έννοια της ανθρωπότητας και της κοινωνίας. Ο πολιτικός φιλόσοφος Τζον Γκρέι προσδιόρισε τα κοινά στοιχεία στη φιλελεύθερη σκέψη ως: το ατομικιστικό, το εξισωτικό, το προοδευτικό και το παγκόσμιο. Το ατομικιστικό στοιχείο υποστηρίζει την ηθική υπεροχή του ανθρώπου απέναντι στις πιέσεις του κοινωνικού κολεκτιβισμού, το εξισωτικό στοιχείο αποδίδει την ίδια ηθική αξία και το ίδιο καθεστώς σε όλα τα άτομα, το προοδευτικό στοιχείο ισχυρίζεται ότι οι διαδοχικές γενεές μπορούν να βελτιώσουν τις κοινωνικοπολιτικές ρυθμίσεις τους, και το παγκόσμιο στοιχείο επιβεβαιώνει την ηθική ενότητα του ανθρώπινου είδους και περιθωριοποιεί τις τοπικές πολιτισμικές διαφορές.
Το προοδευτικό στοιχείο έχει αποτελέσει αντικείμενο μεγάλης αντιπαράθεσης, που υπερασπίστηκαν στοχαστές όπως ο Ιμμάνουελ Καντ, ο οποίος πίστευε στην ανθρώπινη πρόοδο, ενώ υπέφερε από επιθέσεις στοχαστών, όπως του Ρουσσώ, που πίστευε ότι οι ανθρώπινες προσπάθειες για αυτοβελτίωση μέσω της κοινωνικής συνεργασίας, θα αποτύχουν. . Περιγράφοντας τη φιλελεύθερη ιδιοσυγκρασία, ο Γκρέι ισχυρίστηκε ότι «είναι εμπνευσμένη από τον σκεπτικισμό και από μια φιντεϊστική βεβαιότητα της θείας αποκαλύψεως... έχει εξυμνήσει την εξουσία του λόγου καθώς και, σε άλλες περιπτώσεις, είχε προσπαθήσει να ταπεινώσει τους ισχυρισμούς της λογικής». Η φιλελεύθερη φιλοσοφική παράδοση έχει αναζητήσει την τεκμηρίωση και την αιτιολόγηση μέσω διαφόρων πνευματικών έργων. Οι ηθικές και πολιτικές εικασίες του φιλελευθερισμού έχουν βασιστεί σε παραδόσεις, όπως τα φυσικά δικαιώματα και την ωφελιμιστική θεωρία, αν και μερικές φορές οι φιλελεύθεροι ζήτησαν υποστήριξη μέχρι και από επιστημονικούς και θρησκευτικούς κύκλους. Μέσα από όλα αυτά τα στοιχεία και τις παραδόσεις, οι επιστήμονες έχουν προσδιορίσει τις ακόλουθες σημαντικές κοινές όψεις της φιλελεύθερης σκέψης: πίστη στην ισότητα και την ατομική ελευθερία, υπεράσπιση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και των ατομικών δικαιωμάτων, υπεράσπιση της ιδέας της περιορισμένης συνταγματικής κυβέρνησης, και αναγνώριση της σημασίας των σχετικών αξιών, όπως αυτή του πλουραλισμού, της ανεκτικότητας, της αυτονομίας, της σωματικής ακεραιότητας και της συναίνεσης.
Οικονομικός φιλελευθερισμός
Οικονομικός φιλελευθερισμός σημαίνει ότι στην οικονομική σφαίρα δραστηριοτήτων προστατεύεται ή και ενθαρρύνεται η ατομική πρωτοβουλία. Ο οικονομικός φιλελευθερισμός έχει ταυτιστεί με μείωση του κρατισμού, περιορισμό των παρεμβάσεων του κράτους στην οικονομία και απελευθέρωση της ιδιωτικής πρωτοβουλίας από τη γραφειοκρατία και τις διοικητικές ρυθμίσεις. Συνοψίζεται συνήθως στη φράση «laissez faire – laissez passer», που θεωρείται το βασικό σύνθημα του ελεύθερου εμπορίου.
Συντηρητικός φιλελευθερισμός
Ο συντηρητικός φιλελευθερισμός είναι μια εκδοχή του φιλελευθερισμού που συνδυάζει φιλελεύθερες αξίες και πολιτικές με συντηρητικές στάσεις ή που, πιο απλά, αντιπροσωπεύει τη δεξιά πλευρά του φιλελεύθερου κινήματος. Τα συντηρητικά φιλελεύθερα κόμματα συνδυάζουν φιλελεύθερες πολιτικές (π.χ. διαχωρισμός κράτους – εκκλησίας) με πιο παραδοσιακές στάσεις σε κοινωνικά και ηθικά θέματα. Είναι γενικά υποστηρικτές του οικονομικού φιλελευθερισμού και ακολουθούν μια αυστηρότερη στάση απέναντι στο έγκλημα και την παρανομία. Ιστορικά, τα συντηρητικά φιλελεύθερα κόμματα είχαν την τάση να αναπτύσσονται σε εκείνες τις ευρωπαϊκές χώρες, όπου τα μεγάλα συντηρητικά κόμματα ήταν χριστιανοδημοκρατικά και δεν έθεταν πολιτικά το ζήτημα του διαχωρισμού κράτους – εκκλησίας.
Η φιλελεύθερη αρχή
Η «φιλελεύθερη αρχή» στο συνταγματικό δίκαιο συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την αρχή του κράτους δικαίου. Κατοχυρώνει ένα πλαίσιο ατομικών δικαιωμάτων, όπως για παράδειγμα αυτά της ισότητας, της ανεξιθρησκίας και της ιδιοκτησίας, και προστατεύει το άτομο περιορίζοντας την ισχύ της εκτελεστικής εξουσίας που πηγάζει από τη «δημοκρατική αρχή», δηλαδή την αρχή της πλειοψηφίας.
Κλασικός και μοντέρνος
Οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού πιστώνονται τη διαμόρφωση των φιλελεύθερων ιδεών. Ο Τόμας Χομπς προσπάθησε να προσδιορίσει το σκοπό και την αιτιολόγηση της κυβερνητικής εξουσίας στη μετεμφυλιακή Αγγλία. Χρησιμοποιώντας τη θεωρία της φυσικής κατάστασης —ενός υποθετικού σεναρίου πολεμικής κατάστασης που προηγείται του κράτους— δημιούργησε την ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου, στο οποίο εισέρχονται τα άτομα προκειμένου να διασφαλίσουν την ασφάλειά τους και με τον τρόπο αυτό σχηματίζουν το κράτος, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι μόνο ένας απόλυτος μονάρχης θα είναι απολύτως ικανός να διατηρήσει μια τέτοια ειρήνη.
Ο Τζων Λοκ, ενώ υιοθετεί τη θεωρία του Χομπς για τη φυσική κατάσταση και το κοινωνικό συμβόλαιο, ωστόσο υποστηρίζει ότι όταν ο μονάρχης μετατρέπεται σε τύραννο, αυτό συνιστά παραβίαση του κοινωνικού συμβολαίου, που θεωρεί τη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία ως φυσικά δικαιώματα. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να ανατρέψουν έναν τύραννο. Θεωρώντας τη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία ως υπέρτατες αξίες του νόμου και της εξουσίας, ο Λοκ διατύπωσε τη βάση του φιλελευθερισμού στηριζόμενος στη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου. Για αυτούς τους πρώιμους στοχαστές του διαφωτισμού, η εξασφάλιση των πιο βασικών αγαθών της ζωής —της ελευθερίας και της ατομικής ιδιοκτησίας μεταξύ αυτών— απαιτεί τη δημιουργία μίας «κυρίαρχης» αρχής με οικουμενική δικαιοδοσία. Στη φυσική τους κατάσταση, υποστήριξαν οι φιλελεύθεροι, οι άνθρωποι οδηγούνται από τα ένστικτα της επιβίωσης και της αυτοσυντήρησης, και ο μόνος τρόπος για να ξεφύγουν από μια τέτοια επικίνδυνη ύπαρξη ήταν να σχηματίσουν μια κοινή και υπέρτατη δύναμη, ικανή να συμβιβάσει ανταγωνιζόμενες ανθρώπινες επιθυμίες. Αυτή η δύναμη θα μπορούσε να σχηματιστεί στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών, που επιτρέπει στα άτομα να συνάψουν ένα εθελοντικό κοινωνικό συμβόλαιο με την κυρίαρχη αρχή, μεταφέροντας τα φυσικά τους δικαιώματα στην εν λόγω αρχή με αντάλλαγμα την προστασία της ζωής, της ελευθερίας και της ιδιοκτησίας.
Ως μέρος του σχεδίου για τον περιορισμό των εξουσιών της κυβέρνησης, διάφοροι φιλελεύθεροι θεωρητικοί, όπως ο Τζέιμς Μάντισον και ο Μοντεσκιέ, συνέλαβαν την ιδέα του διαχωρισμού των εξουσιών— ένα σύστημα σχεδιασμένο να διανέμει εξίσου την κυβερνητική αρχή μεταξύ της εκτελεστικής, νομοθετικής και δικαστικής εξουσίας. Οι κυβερνήσεις έπρεπε να συνειδητοποιήσουν, σύμφωνα με τους φιλελεύθερους, ότι η κακή και ακατάλληλη διακυβέρνηση δίνει στους πολίτες το δικαίωμα να ανατρέψουν την άρχουσα τάξη με οποιαδήποτε και όλα τα δυνατά μέσα, ακόμα και με την απόλυτη βία και επανάσταση, αν χρειάζεται.
Οι πρώτοι φιλελεύθεροι έθεσαν επίσης τις βάσεις για το διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους. Ως κληρονόμοι του Διαφωτισμού, οι φιλελεύθεροι πίστευαν ότι κάθε δεδομένη κοινωνική και πολιτική τάξη προήλθε από τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις, όχι από τη θεία βούληση. Πολλοί φιλελεύθεροι ήταν ανοιχτά εχθρικοί προς την ίδια τη θρησκευτική πίστη, αλλά οι περισσότεροι συγκέντρωναν την αντίθεσή τους στην ένωση της θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας, υποστηρίζοντας ότι η πίστη θα μπορούσε να ευημερήσει από μόνη της, χωρίς επίσημη χορηγία ή διαχείριση από το κράτος.
Πέρα από τον εντοπισμό ενός σαφούς ρόλου για την κυβέρνηση στη σύγχρονη κοινωνία, οι φιλελεύθεροι έχουν επίσης εμμονή με τη σημασία και τη φύση της σημαντικότερης αρχής της φιλελεύθερης φιλοσοφίας: της ελευθερίας. Από το 17ο μέχρι το 19ο αιώνα, φιλελεύθεροι —από τον Άνταμ Σμιθ μέχρι τον Τζον Στιούαρτ Μιλ— αντιλαμβάνονται την ελευθερία ως απουσία παρέμβασης από την κυβέρνηση και από άλλα άτομα, υποστηρίζοντας ότι όλοι οι άνθρωποι πρέπει να έχουν την ελευθερία να αναπτύξουν τις δικές τους μοναδικές ικανότητες και δυνατότητες, χωρίς να σαμποτάρονται από τους άλλους.
Στο τέλος του 19ου αιώνα, όμως, μια νέα αντίληψη για την ελευθερία μπήκε στον φιλελεύθερο διανοητικό στίβο. Αυτό το νέο είδος ελευθερίας έγινε γνωστό ως θετική ελευθερία για να διακρίνεται από την προηγούμενη αρνητική εκδοχή και πρωτοαναπτύχθηκε από τον Άγγλο φιλόσοφο Τόμας Χιλ Γκρην (1836–1882). Ο Γκρην απέρριψε την ιδέα ότι οι άνθρωποι παρακινούνται αποκλειστικά από ιδιοτέλεια, δίνοντας έμφαση, αντίθετα, στις πολύπλοκες συνθήκες που επιδρούν στην εξέλιξη του ηθικού μας χαρακτήρα. Επίσης, σε ένα βαθιά εδραιωμένο βήμα για το μέλλον του μοντέρνου φιλελευθερισμού, έθεσε ως απώτατο στόχο για την πολιτεία, την κοινωνία και τα πολιτικά ιδρύματα την ανάπτυξη του χαρακτήρα, της θέλησης και της λογικής των πολιτών της, ώστε να αυτοολοκληρωθούν ως ανθρώπινα όντα και να έχουν την ευκαιρία στην επιλογή. Προμηνύοντας τη νέα ελευθερία ως την ελευθερία στη δράση, παρά ως την αποφυγή της δυστυχίας από τις πράξεις των άλλων, ο Γκρην έγραψε :
Εκτός της εξέτασης της αρνητικής, θετικής και αιώνιας ελευθερίας, οι φιλελεύθεροι έχουν προσπαθήσει να κατανοήσουν την ακριβή σχέση μεταξύ ελευθερίας και δημοκρατίας. Καθώς αγωνίζονταν να επεκτείνουν το δικαίωμα ψήφου, οι φιλελεύθεροι καταλάβαιναν όλο και περισσότερο ότι αυτοί που έμεναν έξω από τη δημοκρατική διαδικασία λήψης αποφάσεων υπόκεινταν στην τυρανία της πλειοψηφίας, μια αρχή που εξηγείται στα βιβλία «Περί Ελευθερίας» (1859) του Τζον Στιούαρτ Μιλ και «Η Δημοκρατία στην Αμερική» του Αλέξις ντε Τοκβίλ. Για να αντιδράσουν σ' αυτό, οι φιλελεύθεροι άρχισαν να διεκδικούν ασφαλιστικές δικλείδες που να εμποδίζουν τις απόπειρες των πλειοψηφιών να παραβιάζουν τα δικαιώματα των μειοψηφιών.
Εκτός από την ελευθερία, οι φιλελεύθεροι έχουν συνεισφέρει στην ανάπτυξη και άλλων αρχών, σημαντικών για την οικοδόμηση της φιλοσοφικής τους δομής, όπως της ισότητας, του πλουραλισμού και της ανεκτικότητας. Τονίζοντας τη σύγχυση στην πρώτη αρχή, ο Βολταίρος σχολίασε ότι «η ισότητα είναι ταυτόχρονα η πιο φυσική κατάσταση και, κατά καιρούς, η μεγαλύτερη χίμαιρα». Όλες οι μορφές φιλελευθερισμού αξιώνουν θεμελιακά ότι τα άτομα είναι ίσα. Υποστηρίζοντας ότι οι άνθρωποι είναι φυσικά ίσοι, οι φιλελεύθεροι αξιώνουν ότι όλοι κατέχουν το ίδιο δικαίωμα στην ελευθερία. Με άλλα λόγια, κανείς δεν δικαιούται εγγενώς να χαίρει των προνομίων της φιλελεύθερης κοινωνίας περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον και όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι ενώπιον του νόμου.
Πέρα από αυτή τη βασική αρχή, οι φιλελεύθεροι θεωρητικοί αποκλίνουν στην αντίληψή τους περί ισότητας. Ο Αμερικανός φιλόσοφος Τζον Ρολς τόνισε την ανάγκη να διασφαλιστεί όχι μόνο η ισότητα ενώπιον του νόμου, αλλά και η ίση διανομή των φυσικών πόρων που χρειάζονται τα άτομα για να αναπτύξουν τις φιλοδοξίες τους στη ζωή. Ο ελευθεριακός διανοητής Ρόμπερτ Νόζικ διαφώνησε με τον Ρωλς και προάσπισε την προηγούμενη εκδοχή της ισότητας του Λοκ. Για να συνεισφέρουν στην ανάπτυξη της ελευθερίας, οι φιλελεύθεροι προήγαγαν επίσης τις έννοιες του πλουραλισμού και της ανεκτικότητας. Με τον πλουραλισμό αναφέρονται στον πολλαπλασιασμό των ιδεών και των πεποιθήσεων που χαρακτηρίζουν ένα σταθερό κοινωνικό σύστημα.
Σε αντίθεση με πολλούς ανταγωνιστές και προηγούμενούς τους, οι φιλελεύθεροι δεν αναζητούν συμφωνία και ομοιογένεια στον τρόπο που σκέπτονται οι άνθρωποι· για την ακρίβεια, οι προσπάθειές τους προσανατολίζονται στην εγκαθίδρυση ενός πλαισίου διακυβέρνησης που εναρμονίζει και ελαχιστοποιεί συγκρουόμενες απόψεις, ενώ τους επιτρέπει να υπάρχουν και να ακμάζουν.
Για τη φιλελεύθερη φιλοσοφία, ο πλουραλισμός οδηγεί εύκολα στην ανεκτικότητα. Εφόσον τα πρόσωπα διατηρούν διιστάμενες απόψεις, επιχειρηματολογούν οι φιλελεύθεροι, οφείλουν να υπερασπίζουν και να σέβονται το δικαίωμα του καθενός να διαφωνεί. Από τη φιλελεύθερη σκοπιά, η ανεκτικότητα αρχικά συνδέθηκε με τη θρησκευτική ανοχή, με τον Μπαρούχ Σπινόζα να καταδικάζει την «ανοησία της θρησκευτικής δίωξης και των ιδεολογικών πολέμων». Η ανεκτικότητα έπαιξε επίσης κεντρικό ρόλο στις ιδέες του Ιμμάνουελ Καντ και του Τζον Στιούαρτ Μιλ. Και οι δύο φιλόσοφοι πίστευαν ότι η κοινωνία θα περιέχει διαφορετικές αντιλήψεις περί καλής, ηθικής ζωής και πως χρειάζεται να επιτρέπεται στους ανθρώπους να κάνουν τις επιλογές τους χωρίς παρεμβολές από το κράτος ή άλλα πρόσωπα.
Επικριτές και υποστηρικτές
Τόσο οι επικριτές όσο και οι υποστηρικτές του φιλελευθερισμού προέρχονται από διάφορα ιδεολογικά στρατόπεδα. Για παράδειγμα, κάποιοι μελετητές ισχυρίζονται ότι ο φιλελευθερισμός προκάλεσε την άνοδο του φεμινισμού, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι ανεπαρκής για την πραγμάτωση των στόχων των φεμινιστών. Ο φιλελεύθερος φεμινισμός, που αποτελεί την κυρίαρχη παράδοση στην ιστορία του φεμινισμού, ευελπιστεί να εξαλείψει όλα τα φράγματα στην ισότητα των φύλων, ισχυριζόμενος ότι η διαιώνιση τέτοιων φραγμάτων ευνουχίζει τα ατομικά δικαιώματα και τις ελευθερίες που υποτίθεται ότι εγγυάται μια φιλελεύθερη κοινωνική τάξη. Η Βρετανίδα φιλόσοφος Μαίρη Γουόλστονκραφτ θεωρείται ευρέως ως η πρωτοπόρος του φιλελεύθερου φεμινισμού, ενώ το έργο της «A Vindication of the Rights of Woman» (Δικαίωση των Δικαιωμάτων της Γυναίκας, 1792) επεξέτεινε τα όρια του φιλελευθερισμού για να συμπεριλάβει και τις γυναίκες στην πολιτική δομή της φιλελεύθερης κοινωνίας. Από την άλλη, ο συντηρητισμός έχει υπάρξει πιο εχθρικός στους στόχους του φιλελευθερισμού. Ο Έντμουντ Μπερκ, που θεωρείται από αρκετούς ως ο πρώτος σημαντικός απολογητής της σύγχρονης συντηρητικής σκέψης, άσκησε δριμεία κριτική στη Γαλλική Επανάσταση, επιτιθέμενος στις φιλελεύθερες αξιώσεις της δύναμης της λογικής και της φυσικής ισότητας των ανθρώπων. Οι συντηρητικοί επίσης ασκούν κριτική σε αυτό που οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ως μια απερίσκεπτη και παράτολμη αναζήτηση της προόδου και του υλικού κέρδους από μεριάς του φιλελευθερισμού, ισχυριζόμενοι ότι τέτοιες εμμονές υπονομεύουν τις παραδοσιακές κοινωνικές αξίες που εδράζονται στην κοινότητα και τη διάρκεια. Ωστόσο, κάποιες παραλλαγές του συντηρητισμού, όπως ο φιλελεύθερος συντηρητισμός, αναπτύσσουν μερικές από τις ιδέες του κλασικού φιλελευθερισμού, όπως «το μικρό κράτος και ο ακμάζων καπιταλισμός».
Επικρατεί ακόμη κάποια σύγχυση σε ό,τι αφορά τη σχέση κοινωνικού φιλελευθερισμού και σοσιαλισμού, παρά το γεγονός ότι πολλές εκδοχές του σοσιαλισμού διαχωρίζουν έντονα τη θέση τους από το φιλελευθερισμό, καθώς αντιτίθενται στον καπιταλισμό, την ιεραρχία και την ιδιωτική περιουσία. Ο σοσιαλισμός διαμορφώθηκε ως μια ομάδα από συγγενείς αλλά αποκλίνουσες μεταξύ τους ιδεολογίες του 19ου αιώνα, όπως ο χριστιανικός σοσιαλισμός, ο κομμουνισμός (με τα γραπτά του Καρλ Μαρξ), και ο κοινωνικός αναρχισμός (με τα γραπτά του Μιχαήλ Μπακούνιν). Οι δυο τελευταίοι είχαν επηρεαστεί από την Παρισινή Κομμούνα. Αυτές οι ιδεολογίες —όπως άλλωστε συνέβη και με το φιλελευθερισμό και το συντηρητισμό— διασπάστηκαν σε πολλά κινήματα, άλλα περισσότερο και άλλα λιγότερο σημαντικά, στη διάρκεια των επόμενων δεκαετιών. Ο Μαρξ απέρριψε τις ιδρυτικές απόψεις της φιλελεύθερης θεωρίας, ελπίζοντας να καταστρέψει τόσο το κράτος, όσο και τη φιλελεύθερη διάκριση μεταξύ κοινωνίας και ατόμου, ενώνοντας αυτά τα δύο σε ένα συλλογικό σύνολο με στόχο την ανατροπή της αναπτυσσόμενης καπιταλιστικής τάξης του 19ου αιώνα.