cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Γατόπαρδος
Μορφολογία
thumb|left|250px|Πορτρέτο ενήλικου γατόπαρδου, όπου διακρίνονται οι δακρυικές λωρίδες του προσώπου Οι γατόπαρδοι χωρίς να έχουν ιδιαίτερα εντυπωσιακές διαστάσεις, εν τούτοις, θεωρούνται μεγάλα αιλουροειδή, με τους ερευνητές να λένε χαρακτηριστικά ότι είναι οι μεγαλύτερες αγριόγατες και οι μικρότεροι πάνθηρες, κάτι που αντικατοπτρίζει απολύτως την πραγματικότητα. Όλες, σχεδόν, οι σωματικές δομές του ζώου αντανακλούν και υπηρετούν, άμεσα ή έμμεσα, το κύριο στοιχείο που χαρακτηρίζει τον γατόπαρδο: την ταχύτητα.
Το χρώμα και το μοτίβο του τριχώματος μπορεί να ποικίλλει, ανάλογα με το υποείδος, με το A. j. hecki να διαφέρει τόσο πολύ που, η μορφολογία του δεν αντιστοιχεί σε έναν «τυπικό» γατόπαρδο (βλ. Σημειώσεις επί των υποειδών). Γενικά, το τρίχωμα ενός γατόπαρδου είναι κοντό και τραχύ/τεντωμένο στην αίσθηση, κάτι που οφείλεται στον αθλητικό του (sic) σωματότυπο, χωρίς την παρουσία περιττού λίπους. Καλύπτεται από πολλές, μαύρες κηλίδες, στρογγυλές, ημιστρογγυλές ή ελλειψοειδείς, διαστάσεων 2-3 εκατοστών, διάχυτες πάνω στο ξανθό-μπεζ υπόστρωμα της γούνας. Δεν υπάρχουν κηλίδες στη λευκή, κάτω επιφάνεια του σώματος, αλλά η ουρά διαθέτει κηλίδες, οι οποίες συνενώνονται για να σχηματίσουν 4-6 σκουρόχρωμους δακτυλίους προς το άκρο της, που συνήθως καταλήγει σε λευκή, φουντωτή δέσμη.
Το κεφάλι του γατόπαρδου είναι μικρό, από τα μικρότερα σε αιλουροειδές αυτού του μεγέθους, με τους οφθαλμούς τοποθετημένους ψηλά, ενώ τα μικρά αυτιά είναι τοποθετημένα χαμηλά και πλάγια. Διαθέτει λίγες, μικρές κηλίδες στην περιοχή του μετώπου και στις παρειές και μακριά λευκά μουστάκια στα πλαϊνά του στόματος. Το πρόσωπό του είναι από τα πλέον χαρακτηριστικά στον κόσμο των αιλουροειδών, χάρη στις δύο χαρακτηριστικές, μαύρες γραμμοειδείς λωρίδες, που ξεκινούν από την εσωτερική γωνία των οφθαλμών, κυρτώνονται πάνω από τα ζυγωματικά και, «τρέχοντας» στα πλαϊνά της μύτης, καταλήγουν πιο παχιές στη στοματική ραφή (oral commisure) (γωνία του στόματος), μία (1) σε κάθε πλευρά του προσώπου. Οι λωρίδες αυτές μοιάζουν με μαύρα αυλάκια χαρακωμένα από δάκρυα, γι’ αυτό και οι ερευνητές τις έχουν ονομάσει χαϊδευτικά δακρυϊκές γραμμές/λωρίδες (tear lines/stripes), παρόλο που ουδόλως σχετίζονται με τα δάκρυα που εκκρίνονται.
Στους γατόπαρδους ο φυλετικός διμορφισμός δεν είναι έντονος. Τα αρσενικά τείνουν να είναι ελαφρώς μεγαλύτερα και βαρύτερα από τα θηλυκά και έχουν ελαφρώς μεγαλύτερο κεφάλι, αλλά δεν υπάρχει μεγάλη διακύμανση στα μεγέθη και είναι δύσκολο να διακρίνει κάποιος παρατηρητής τα φύλα από την εμφάνιση και μόνο.
Γαμψώνυχες
thumb|right|250px|Οι χαρακτηριστικοί γαμψώνυχες του γατόπαρδου, πάντοτε σε «θέα» Εκτός από τις δακρυϊκές λωρίδες, το κυριότερο ανατομικό στοιχείο του γατόπαρδου είναι οι γαμψώνυχές του. Για την ιδιότητά τους να είναι συσταλτοί ή όχι, υπάρχουν αντίστοιχες, αντικρουόμενες απόψεις που, μάλλον περιπλέκουν την κατάσταση παρά την επιλύουν.
Για να γίνει κατανοητή η δομή και λειτουργία των νυχιών του γατόπαρδου, πρέπει να γίνει αναφορά στο πώς λειτουργούν τα νύχια σε μια «απλή» γάτα. Το νύχι της γάτας αναπτύσσεται στην τελευταία φάλαγγα -ονυχοφόρο- κάθε δακτύλου, στην οποία καταφύονται δύο μικροί τένοντες.
Κινησιολογία και εμβιομηχανική
Πρακτικά, κάθε τμήμα του σώματος του γατόπαρδου είναι κατασκευασμένο ώστε να συμμετέχει στις αθλητικές επιδόσεις του. Επί πλέον, η φυσιολογία του είναι προσαρμοσμένη στις υψηλές μεταβολικές απαιτήσεις των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων.
i) Το κεφάλι του γατόπαρδου είναι μικρό, από τα μικρότερα που διαθέτει ένα αιλουροειδές σε σχέση με το ολικό μήκος σώματος, κάτι που εύκολα φαίνεται με απλή οπτική σύγκριση με τους υπόλοιπους πάνθηρες (λιοντάρι, τίγρη, λεοπάρδαλη, ιαγουάρο). Δεδομένου και του αεροδυναμικού του σχήματος -μυτερό και με χαμηλή τοποθέτηση των αυτιών- είναι η «αιχμή» για την επίτευξη υψηλής ταχύτητας, αφού παρουσιάζει εξαιρετικά μειωμένη αντίσταση στον αέρα. Κατά το ίδιο σημαντικό ποσοστό συμβάλλουν το πεπλατυσμένο μέτωπο και οι μικρές γνάθοι.
ii) Η σπονδυλική στήλη είναι έντονα κυρτωμένη και -σε εκπληκτικό βαθμό- εύκαμπτη. Ενώ, όταν το ζώο περπατάει, παρουσιάζει έντονη και ασυνήθιστη κύρτωση, όταν αναπτύσσει ταχύτητα και τα πόδια βρίσκονται αναδιπλωμένα, εμφανίζει εξαιρετική καμπύλωση (καμπούριασμα) που διευκολύνει τον καλπασμό. Η υψηλή της ελαστικότητα επιτρέπει στο ζώο να τρέχει με μεγάλο μήκος διασκελισμού (βλ. παρακάτω), δηλαδή να κινείται με διαδοχικά άλματα εις μήκος (sic).
v) Η ουρά είναι πολύ μακριά και, αντίθετα με το κεφάλι, είναι ογκώδης και ισχυρή, ίσως το πλέον απαραίτητο μορφολογικό στοιχείο για την καταδίωξη του θηράματος. Όταν το θήραμα αλλάζει κατεύθυνση, ο γατόπαρδος ακολουθεί σαν «σκιά», χάρη στην ουρά που λειτουργεί ως πηδάλιο.
vi) Ολόκληρο το σώμα, σε διατομή, εμφανίζεται λεπτό και αεροδυναμικό (streamlined), με βαθύ και στενό στήθος.
vii) Μεγάλες ρινικές κοιλότητες καταλαμβάνουν σημαντικό τμήμα του κρανιακού θόλου και επιτρέπουν τη μέγιστη πρόσληψη αέρα κατά την καταδίωξη.
Ζώο-δρομέας
Σημαντική συνιστώσα είναι το μήκος των κάτω άκρων: όσο μακρύτερα είναι τα κάτω άκρα, τόσο μεγαλύτερες ταχύτητες επιτυγχάνονται. Ωστόσο, αυτό ισχύει μέχρις ενός ορίου μεγέθους σώματος, διότι για παράδειγμα, η καμηλοπάρδαλη έχει πολύ μακρύτερα άκρα από τον γατόπαρδο αλλά δεν τρέχει με τέτοιες ταχύτητες (50-60 χλμ/ώρα). Οι γατόπαρδοι εμφανίζουν ικανοποιητικό λόγο/αναλογία ολικού μήκους σώματος και ύψους κάτω άκρων. Η σύγκριση αυτών των στοιχείων σε μια λέαινα λ.χ. δείχνει ότι ο γατόπαρδος έχει μικρότερο μέγεθος και ψηλότερα κάτω άκρα.
Επίσης, η ταχύτητα εξαρτάται και από το «ενεργό» μήκος του κάτω άκρου, δηλαδή το κατά πόσο μπορεί να «αυξηθεί» το μήκος του κάτω άκρου, μέσω της δομής που εφάπτεται στο έδαφος. Εάν η δομή είναι το ίδιο το πόδι (πελματοβάμονα ζώα), η «ενεργός» αύξηση είναι μικρή, εάν η δομή είναι τα δάκτυλα (δακτυλοβάμονα) είναι μεγαλύτερη και όταν η δομή που εφάπτεται στο έδαφος είναι τα νύχια (ονυχοβάμονα), τότε η «ενεργός» αύξηση γίνεται μέγιστη. Έτσι εξηγείται, κατά μεγάλο ποσοστό, η μεγάλη ταχύτητα που μπορούν να αναπτύξουν τα οπληφόρα φυτοφάγα θηλαστικά (αντιλόπες, γαζέλες, ζέβρες, άλογα, κ.λ.π.). Οι γατόπαρδοι είναι μεν δακτυλοβάμονα ζώα, αλλά στην υψηλή τους ταχύτητα συμμετέχουν και άλλοι παράγοντες.
Ο πλήρης «κύκλος» της κίνησης ενός ζώου που περπατάει ή τρέχει περιλαμβάνει τη φάση που ονομάζεται διασκελισμός ή βήμα (stride) και εξαρτάται από δύο παραμέτρους, το μήκος διασκελισμού και τη συχνότητα ή ρυθμό (αριθμός διασκελισμών/μονάδα χρόνου). Όσο μεγαλύτερες είναι αυτές οι παράμετροι, τόσο ταχύτερο είναι το ζώο. Συνήθως, διατηρούνται σε ισορροπία, όπως για παράδειγμα σε ένα καγκουρό, το οποίο κινείται με μεγάλα άλματα (μεγάλο μήκος διασκελισμού) και ικανοποιητική συχνότητα. Οι ταχύτητες που επιτυγχάνουν αυτά τα μαρσιποφόρα φθάνουν τα 71 χλμ/ώρα, αν και για μικρές αποστάσεις. Σε άλλους δρομείς είναι μικρός ο διασκελισμός αλλά εξαιρετικά αυξημένος ο ρυθμός, όπως για παράδειγμα στους λαγούς, μερικοί από τους οποίους μπορούν να τρέξουν μέχρι και 64 χλμ/ώρα. Στον γατόπαρδο, ωστόσο, οι δύο αυτές παράμετροι έχουν πολύ μεγάλο μέγεθος, οπότε εξηγείται η υψηλή ταχύτητα που επιτυγχάνεται.
Τέλος, σημαντικές δομικές προσαρμογές αποτελούν η μορφή της κλείδας, η θέση της ωμοπλάτης σε σχέση με το στήθος και η κατάφυση των μυών που συμμετέχουν στην κίνηση σε σχέση με με την άρθρωση. Στους δρομείς υψηλών ταχυτήτων, επομένως και στον γατόπαρδο, η κλείδα είναι υπολειμματική, η ωμοπλάτη βρίσκεται στο πλαϊνό τμήμα ενός βαθέος και στενού θώρακα και οι μύες των κάτω άκρων καταφύονται σχετικά κοντά στη σύστοιχη άρθρωση, ώστε να μπορούν να την κινήσουν σε μεγαλύτερες γωνίες. Σε αυτές τις προσαρμογές, εμπλέκονται πολύπλοκα συστήματα μοχλών και υπομοχλίων τα οποία λειτουργούν υπό αυστηρούς φυσικούς νόμους και καθορίζουν τη δύναμη η οποία ασκείται κατά την κίνηση και, άρα, την επίτευξη υψηλών ταχυτήτων.
Κίνητρο
Ο γατόπαρδος, όπως και όλα τα ζώα στην καθημερινότητά τους, χρειάζεται κίνητρο (motivation) για την επίτευξη υψηλών ταχυτήτων και αυτό συμβαίνει μόνον σε δύο περιπτώσεις: όταν καταδιώκει το θήραμά του και όταν προσπαθεί να διαφύγει από πιθανούς θηρευτές.
Αυτό κατεδείχθη περίτρανα, στο σημαντικότερο επιστημονικό πείραμα που έγινε μέχρι σήμερα, τα αποτελέσματα του οποίου δημοσιεύτηκαν το 2012. Στο πείραμα αυτό «συμμετείχαν» 9 γατόπαρδοι (6 από τον ζωολογικό κήπο του Ντάνσταμπλ στο Ηνωμένο Βασίλειο και 3 από το Κέντρο Γατόπαρδου Βαν Ντάικ της Πρετόρια στη Νότια Αφρική) και 6 λαγωνικά γκρέιχαουντς (greyhounds), δηλαδή σκύλοι που συμμετέχουν σε κυνοδρομίες, από τα ταχύτερα ζώα στον κόσμο. Σκοπός ήταν να μετρηθούν βασικά χωρο-χρονικά (spatio-temporal) και κινητικά (kinetic) χαρακτηριστικά από τα δύο είδη και να γίνει σύγκρισή τους, κυρίως το μήκος διασκελισμού/βήματος (length stride) και η δύναμη που αναπτύσσεται στα κάτω άκρα (limb force). Οι μετρήσεις έγιναν σε ζώα παρομοίου μεγέθους και βάρους και χρησιμοποιήθηκαν δύο σύνολα από κάμερες, οι οποίες είχαν συγχρονιστεί με δορυφορικούς εντοπιστές θέσης (GPS), για υψηλή ακρίβεια στις μετρήσεις. Τα ζώα έτρεξαν σε διαφορετικές κούρσες, σε διάδρομο 90 μέτρων, με «δόλωμα» που χρησιμοποιείται στις κυνοδρομίες το οποίο κυνηγούσαν, έτσι ώστε να υπάρχει «κίνητρο».
Στοιχεία και αριθμοί
Η ικανότητα του γατόπαρδου να αναπτύσσει ταχύτητες μεγαλύτερες από κάθε άλλο χερσαίο οργανισμό, προκαλούσαν ανέκαθεν τον θαυμασμό. Ωστόσο, πρέπει να διευκρινιστεί ότι ο όρος «ταχύτητα» αντιμετωπίζεται στην πλειονότητα των περιπτώσεων με μεγάλη ασάφεια, όχι μόνον στην περίπτωση του γατόπαρδου αλλά και σε πολλές ανάλογες. Έτσι, διάφοροι αριθμοί για την ταχύτητα του αιλουροειδούς, με τον τρόπο που παρουσιάζονται σε διάφορα συγγράμματα «ευρείας κατανάλωσης», όπως και σε αμφίβολης αξιοπιστίας ιστοτόπους, δεν μπορούν να ελεχθούν για την επιστημονική τους αξιοπιστία και είναι αναπόδεικτοι.
Επίσης, ακόμη και οι πλέον αξιόπιστες πειραματικές μετρήσεις που έγιναν από επιστημονικούς φορείς, πραγματοποιήθηκαν σε συνθήκες «εργαστηρίου» και δεν είναι δυνατόν να καταγραφούν οι επιδόσεις του ζώου σε πραγματικές συνθήκες. . Πέραν των ανακριβειών που έχουν γραφεί ή αναφερθεί, τα τεκμηριωμένα στοιχεία είναι τα εξής:
thumb|right|250px|Οι γατόπαρδοι επιταχύνουν κατά τρόπο που, δεν υπάρχει παρόμοιος στο ζωικό βασίλειο
Από τα παραπάνω καταγεγραμμένα στοιχεία γίνεται σαφές ότι, κατά την αναφορά διαφόρων πηγών στην «ταχύτητα» του γατόπαρδου πρέπει να διευκρινίζεται για το τί «είδους» ταχύτητα πρόκειται, κάτι που στην πλειονότητα των περιπτώσεων παραλείπεται. Έτσι αναφορές για ταχύτητες πάνω από τα 110 χλμ/ώρα  αποτελούν, πιθανότατα, υποθέσεις για τη «μέγιστη ταχύτητα» που μπορεί να πετύχει το ζώο και δεν μπορούν να αποδειχθούν.
Τροφή
thumb|left|250px|Ενήλικος γατόπαρδος (υποείδος A. j. raineyii Οι αντιλόπες και, ειδικότερα, οι γαζέλες αποτελούν την πλειονότητα των θηραμάτων του γατόπαρδου. Στην Α. Αφρική, τα προτιμώμενα είδη είναι η γαζέλα του Τόμσον (Eudorcas thomsonii) στις πεδιάδες (π.χ. στο Σερενγκέτι) και το ιμπάλα(Aepyceros melampus) στις δασώδεις περιοχές. Στις άγονες εκτάσεις σαβάνας της Β. Κένυας, το μικρό κούντου (Tragelaphus imberbis), το γκέρενουκ (Litocranius walleri) και το ντικ-ντικ (Madoqua spp.) έχουν αναγνωριστεί ως τα σημαντικότερα θηράματα. Στη νότια Αφρική, σημαντικά θηράματα αποτελούν το σπρίνγκμποκ (Antidorcas marsupialis) (BA. Μποτσουάνα, Ναμίμπια, Νότια Αφρική), τα μικρά του μεγάλου κούντου (Tragelaphus strepsiceros), ο αφρικανικός φακόχοιρος (Phacochoerus africanus) (Ναμίμπια), το ιμπάλα και το πούκου (Kobus vardonii). Οι γατόπαρδοι, είναι επίσης γνωστό ότι, συλλαμβάνουν και μικρότερα θηράματα, κυρίως λαγούς. Ωστόσο, εάν στο κυνήγι πάρουν μέρος πολλά αρσενικά, συχνά συλλαμβάνουν πολύ μεγαλύτερα θηράματα, όπως γκνου (Connochaetes spp.). Στο Νίγηρα, τα θηράματα περιλαμβάνουν γαζέλες του Άριελ (Gazella dorcas), τις πολύ σπάνιες νεαρές γαζέλες ντάμα (Nanger dama), βερβερικά πρόβατα (Ammotragus lervia) και λαγούς.
Στην Ινδία, οι γατόπαρδοι κυνηγούσαν κυρίως αντιλόπες μπλάκμπακ (Antilope cervicapra) και γαζέλες τσινκάρα (Gazella bennettii) αλλά ήταν επίσης γνωστό ότι επιτίθεντο σε αντιλόπες νιλγκάι (Boselaphus tragocamelus) καθώς και σε οικόσιτα αιγοπρόβατα. Στο Τουρκμενιστάν κυνηγούσαν γαζέλες με μαύρη ουρά (Gazella subgutturosa) και η εξαφάνισή τους από την περιοχή αυτή συνδέεται στενά με τη μείωση των γαζελών, στα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Στο Ιράν, οι σημερινοί εναπομείναντες γατόπαρδοι -εκτός των προστατευομένων περιοχών με πληθυσμούς γαζέλας- λυμαίνονται κυρίως λαγούς, μια άφθονη πηγή τροφής, επειδή συνήθως δεν τρώγονται από τους ντόπιους μουσουλμάνους κυνηγούς.
Κυνήγι
Ενώ οι άλλες μεγάλες «γάτες» συχνά κυνηγούν τη νύκτα, ο γατόπαρδος είναι κυνηγός που δραστηριοποιείται κατά τη διάρκεια της ημέρας, συνήθως νωρίς το πρωί, οπότε δεν επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες. Αυτή η στρατηγική θεωρείται μέρος της εξελικτικής προσαρμογής του ζώου, καθώς θα ήταν αδύνατον να επιβιώσει με την παρουσία άλλων μεγάλων αρπακτικών, στο κυνήγι μαζί τους. Ωστόσο, επειδή βασίζεται αποκλειστικά στην όραση, ο γατόπαρδος κυνηγάει και κατά τις φεγγαρόλουστες νύκτες, ειδικά όταν έχει πανσέληνο.
Το θήραμα «κατοπτεύεται» μέχρι την απόσταση των 10-30 μ. και στη συνέχεια εκδηλώνεται η επίθεση, που συνήθως δεν διαρκεί περισσότερο από ένα (1) λεπτό, όποια και αν είναι η κατάληξη. Το ποσοστό επιτυχίας είναι της τάξης του 50%, αριθμός αρκετά υψηλός για ένα αρπακτικό που δεν διαθέτει εναλλακτικά μέσα στο «οπλοστάσιό» του. Η καταδίωξη του θηράματος σε τέτοιες ταχύτητες -τις υψηλότερες που συναντώνται σε χερσαία ζώα- ασκεί τεράστιες μεταβολικές «πιέσεις» στο σώμα του γατόπαρδου. Μία από αυτές είναι η ταχύτατη άνοδος της θερμοκρασίας του σώματος. Αυτός είναι ο κύριος λόγος που, όταν η επίθεση αποτύχει, ο γατόπαρδος δεν επιμένει και εγκαταλείπει την προσπάθεια, μερικές φορές για να ξεκουραστεί για μισή ώρα ή περισσότερο. Η διαδικασία θήρευσης αναστέλλεται όταν η θερμοκρασία του σώματος τους φτάσει τους 40,5°C.
Όταν ο γατόπαρδος πλησιάσει σε απόσταση αναπνοής το θήραμα, παίρνει θέση στην οπίσθια πλευρά του ζώου και το ανατρέπει, βάζοντάς του «τρικλοποδιά» (sic) απλώνοντας το ένα από τα μπροστινά του πόδια, ανάμεσα στα πισινά πόδια του θηράματος. Η θανάτωση επέρχεται με δάγκωμα στο κάτω μέρος του λαιμού για να επέλθει ασφυξία, ή για να διατρηθεί κάποια ζωτική αρτηρία. Άλλωστε, το μυικό σύστημα του γατόπαρδου δεν είναι αρκετά ισχυρό για να σπάσει τον λαιμό του θηράματος. Στη συνέχεια, ο γατόπαρδος προχωράει στην άμεση κατανάλωση της λείας, το συντομότερο δυνατόν πριν η θανάτωση γίνει αντιληπτή από άλλα αρπακτικά, στην αντιπαράθεση με τα οποία, ο γατόπαρδος βγαίνει πάντοτε χαμένος (βλ. Ανταγωνισμός με άλλα αρπακτικά) thumb|right|250px|Η θανάτωση της λείας πραγματοποιείται με στραγγαλισμό Αντίθετα από ότι πιστεύεται, η επιτυχία του γατόπαρδου στο κυνήγι δεν εξαρτάται τόσο από την ταχύτητά του. Πολλά ζώα, ιδιαίτερα οι γαζέλες και άλλα οπληφόρα θηλαστικά, μπορούν να αναπτύξουν πολύ μεγάλες ταχύτητες, αρκετά μάλιστα από αυτά εκτελούν πολύ μεγάλα άλματα, υπερπηδώντας εμπόδια ανυπέρβλητα για τον γατόπαρδο ή αλλάζουν πορεία ταχύτατα. Γι’ αυτό οι γατόπαρδοι προτιμούν να κυνηγάνε σε ανοικτές εκτάσεις χωρίς φυσικά εμπόδια.
Στη διαδικασία του κυνηγιού τον μεγαλύτερο ρόλο παίζουν η  ουρά και τα νύχια του γατόπαρδου. Το αιλουροειδές αναπτύσσει ταχύτητα μόνο για να προσεγγίσει το θύμα, αλλά η καταδίωξη εξαρτάται πολύ λίγο από αυτήν. Η ικανότητα ελιγμών του θηράματος αντισταθμίζεται από τη δυνατότητα αλλαγής πορείας του γατόπαρδου που πραγματοποιείται με τη χρήση της ισχυρής, μακριάς ουράς η οποία λειτουργεί ως πηδάλιο. Ωστόσο, αυτό μόνο δεν θα έφθανε εάν ο κυνηγός ολίσθαινε στο ξερό, γυμνό από βλάστηση έδαφος της σαβάνας. Τότε, τον σημαντικότερο ρόλο διαδραματίζουν τα νύχια του ζώου (βλ. Γαμψώνυχες), τα οποία βρίσκονται πάντοτε σε επαφή με το έδαφος, αυξάνοντας καθοριστικά τον συντελεστή τριβής. Σε εκπονηθείσες μελέτες, οι περισσότερες καταδιώξεις εμπλέκουν την εξαιρετική ευελιξία (αλλαγή κατεύθυνσης) παρά την ακραία ταχύτητα στην ευόδωση του κυνηγιού. Μάλιστα, σύμφωνα με τις ίδιες μελέτες, ο γατόπαρδος δεν είναι μόνον ο ταχύτερος χερσαίος κυνηγός αλλά και ο πιο ευέλικτος.
Ανταγωνισμός με άλλα αρπακτικά
Παρά την ταχύτητά τους και την ικανότητά τους στο κυνήγι, οι γατόπαρδοι, κυρίως λόγω του ήπιου χαρακτήρα τους, υπερκεράζονται σε μεγάλο βαθμό από άλλα αρπακτικά ζώα στο μεγαλύτερο εύρος κατανομής τους. Μάλιστα, αυτά τα αρπακτικά δεν είναι απαραίτητα οι δύο μεγάλοι πάνθηρες (λιοντάρι, λεοπάρδαλη) με τους οποίους πολλές φορές συναντάται, αλλά και σαρκοφάγα μικρότερου μεγέθους (ύαινες, σκύλοι, αετοί), από τους οποίους σχεδόν πάντοτε χάνει το θήραμα. Επειδή οι γατόπαρδοι έχουν εξελιχθεί για εκρήξεις ακραίας ταχύτητας, χάνουν σε μυική ισχύ και αδυνατούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους έναντι των περισσοτέρων άλλων αρπακτικών. Συνήθως αποφεύγουν τις μάχες και, ενώ «έχουν κάνει όλη τη δουλειά», θα παραδώσουν τη λεία αμέσως, ακόμη και αν πρόκειται για μία (1) μόνον ύαινα, χάνοντας την τροφή τους, αλλά αποφεύγοντας τον κίνδυνο τραυματισμού.
Ο γατόπαρδος έχει πιθανότητα 50% να χάσει το σκοτωμένο θήραμα από άλλα αρπακτικά ζώα, γι’ αυτό και προσπαθεί να το καταναλώσει αμέσως μετά τη θανάτωση. Μάλιστα, λόγω της μείωσης των διαθεσίμων οικοτόπων στην Αφρική, οι γατόπαρδοι τα τελευταία χρόνια έχουν αντιμετωπίσει μεγαλύτερη πίεση στον ανταγωνισμό τροφής από άλλα ιθαγενή αρπακτικά της Αφρικής.
Ηθολογία
Η κοινωνική ζωή των γατόπαρδων παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον, διότι είναι διαφορετική για τα αρσενικά και τα θηλυκά, με τα πρώτα να είναι πολύ δεμένα μεταξύ τους.
Αρσενικά
Ωστόσο, από τη στιγμή που θα συγκροτηθεί ο συνασπισμός, τα αρσενικά γίνονται έντονα εδαφικά. Καταλαμβάνουν μια περιοχή και την οριοθετούν ουρώντας πάνω σε αντικείμενα που ξεχωρίζουν, όπως δέντρα, κούτσουρα, ή αναχώματα τερμιτών. Όλα τα μέλη της ομάδας συμβάλλουν σε αυτή την οριοθέτηση και η προστασία αυτού του ζωτικού χώρου αποτελεί ύψιστο καθήκον γι’ αυτά. Τα αρσενικά θα προσπαθήσουν να αποτρέψουν, πάση θυσία, τυχόν εισβολείς, με μάχες που μπορούν να οδηγήσουν στον σοβαρό τραυματισμό ή και τον θάνατο κάποιου ζώου. Τα αρσενικά επιλέγουν περιοχές οι οποίες επικαλύπτουν τις -σημαντικά μικρότερες- των θηλυκών, ώστε να μεγιστοποιηθεί η πιθανότητα αναπαραγωγής. Το μέγεθος του ζωτικού χώρου εξαρτάται επίσης από τους διαθέσιμους πόρους και, στην Αφρική, μπορεί να ποικίλλει από 37 έως 160 χμ².
Θηλυκά
Σε αντίθεση με τους αρσενικούς, οι θηλυκοί γατόπαρδοι είναι μοναχικά ζώα και τείνουν να αποφεύγουν η μία την άλλη, αν και ορισμένα «ζεύγη» μητέρας/κόρης είναι γνωστό ότι σχηματίζονται για μικρές χρονικές περιόδους. Στους γατόπαρδους υφίσταται μια μοναδική, καλά δομημένη κοινωνική τάξη, με τα θηλυκά να ζουν μόνα τους, εκτός αν πρόκειται να μεγαλώσουν τα μικρά τους. Γενικά, δεν οριοθετούν κάποιον ιδιαίτερο ζωτικό χώρο όπως κάνουν τα αρσενικά και, αντ 'αυτού, περιπλανώνται σε κάποια ευρεία περιοχή η οποία συνήθως αλληλοεπικαλύπτεται με εκείνη των άλλων θηλυκών, συχνά, τις κόρες, τις μητέρες τους, ή τις αδελφές τους. Τα θηλυκά κυνηγούν πάντοτε μοναχικά, αν και τα κουτάβια συνοδεύουν τις μητέρες τους για να μάθουν να κυνηγούν, όταν φθάσουν στην ηλικία των 5-6 εβδομάδων.
Το μέγεθος της περιοχής των θηλυκών εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τη διαθεσιμότητα τροφής. Στα δάση της νότιας Αφρικής έχουν μικρό εμβαδόν, περίπου 34 χμ², αλλά σε ορισμένες περιοχές της Ναμίμπια μπορούν να φτάσουν τα 1.500 χμ².
Φωνή
Το κύριο χαρακτηριστικό των γατόπαρδων είναι ότι δεν βρυχώνται, ωστόσο κατατάσσονται μεταξύ των πιο φωνητικών αιλουροειδών, αρθρώνοντας πλήθος άλλων φωνημάτων. Αρκετές πηγές αναφέρονται σε μια ευρεία ποικιλία ήχων-φωνών, αλλά οι περισσότερες από αυτές δεν περιλαμβάνουν λεπτομερή ακουστική περιγραφή, κάτι που καθιστά δύσκολο να εκτιμηθεί αξιόπιστα ποιος ακριβώς όρος αναφέρεται σε ποιο φώνημα. Μερικά από τα φωνήματα που αναφέρονται στη βιβλιογραφία είναι τα εξής (σημ. οι όροι στα ελληνικά αποδίδονται κατά προσέγγισιν, εκτός από τον τελευταίο):
Αναπαραγωγή
Οι θηλυκοί γατόπαρδοι αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα σε ηλικία 20-24 μηνών. Τα αρσενικά μπορεί να είναι σεξουαλικά ώριμα από το 1ο έτος της ζωής τους, αλλά συνήθως δεν ζευγαρώνουν μέχρι να γίνουν τουλάχιστον τριών ετών. Το ζευγάρωμα μπορεί να συμβαίνει όλο το χρόνο, ενώ μελέτη των γατόπαρδων στο Σερενγκέτι έδειξε ότι, κάθε θηλυκό αποκτά μικρά από πολλά και διαφορετικά αρσενικά.
Τα θηλυκά γεννούν μέχρι και 9 γατάκια μετά από περίοδο κύησης 90 έως 98 ημερών, αν και το μέσο μέγεθος της γέννας είναι, συνήθως, 4 μικρά, τα οποία έχουν κλειστά τα μάτια και ζυγίζουν 150-300 γραμ. κατά τη γέννηση. Σε αντίθεση με κάποιες άλλες «γάτες», ο γατόπαρδος γεννιέται με τις χαρακτηριστικές κηλίδες του, μόνο που το τρίχωμα είναι γκριζωπό. Μέσα σε 2 εβδομάδες, τα μικρά αρχίζουν να βλέπουν και το τρίχωμα στην πλάτη τους μεγαλώνει, ενώ στις 6 εβδομάδες ήδη αποκτούν μακρύ, μαυρωπό τρίχωμα. thumb|right|250px|Πορτρέτο κουταβιού γατόπαρδου Οι πρώτοι 18 μήνες της ζωής των κουταβιών είναι πολύ σημαντικοί, διότι πρέπει να μάθουν αφ΄ενός να κυνηγούν, αφ’ ετέρου πώς να αποφεύγουν τα άλλα αρπακτικά. Οι νεαροί γατόπαρδοι αφήνουν τη μητέρα τους, 13-20 μήνες μετά τη γέννησή τους και, συνήθως, σχηματίζουν ομάδες από αδέλφια που μένουν μαζί για ακόμη έξι μήνες. Στα 2 χρόνια, περίπου, τα θηλυκά από τα αδέλφια αφήνουν την ομάδα, η οποία απαρτίζεται πλέον από αρσενικά, τα οποία παραμένουν δεμένα για όλη τη ζωή τους.
Διάρκεια ζωής
Η διάρκεια ζωής των γατόπαρδων είναι μέχρι 12 χρόνια στη φύση, αλλά μέχρι και 20 χρόνια σε αιχμαλωσία. Το ποσοστό θνησιμότητας των μικρών ποικίλλει από περιοχή σε περιοχή, από 50% έως 75%, αλλά σε ακραίες περιπτώσεις, όπως στο Σερενγκέτι, φθάνει το 90%. Σε σύγκριση με το Σερενγκέτι, το ποσοστό επιβίωσης των κουταβιών στην περιοχή Γκαλαγκάντι (Kgalagadi) είναι 7 φορές υψηλότερο.
Βασιλικός γατόπαρδος
thumb|right|250px|Ο σπάνιος βασιλικός γατόπαρδος με το ιδιαίτερο τρίχωμα, αποτελεί απλή παραλλαγή και όχι ξεχωριστό υποείδος Ο βασιλικός γατόπαρδος (παλαιότερα Acinonyx rex) είναι μια σπάνια μετάλλαξη που χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερο μοτίβο του τριχώματος. Παρατηρήθηκε για πρώτη φορά στην -τότε- Ροδεσία (σημερινή Ζιμπάμπουε), το 1926, ενώ θεωρήθηκε ως κάποια διασταύρωση λεοπάρδαλης και γατόπαρδου. Το 1927, ο Βρετανός ζωολόγος Ρέτζιναλντ Πόκοκ (Reginald Innes Pocock, 1863-1947) τον κατέταξε ως ξεχωριστό είδος, αλλά ανακάλεσε το 1939 λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων. Το 1928, ένα δέρμα που αγοράστηκε βρέθηκε να είναι ενδιάμεσο στο μοτίβο μεταξύ του βασιλικού και του κοινού γατόπαρδου, και ο Ά. Τσάπμαν (Abel Chapman) θεώρησε ότι είναι κάποια χρωματική μορφή (form) του κοινού γατόπαρδου. Είκοσι-δύο τέτοια δέρματα βρέθηκαν μεταξύ 1926 και 1974. Από το 1927, ο βασιλικός γατόπαρδος καταγράφηκε μόνον πέντε φορές στην άγρια φύση. Αν και, «παράξενα» κηλιδωτά δέρματα είχαν έλθει από την Αφρική, το ζώο δεν φωτογραφήθηκε, παρά μόνον το 1974, στο Εθνικό Πάρκο Κρούγκερ της Νότιας Αφρικής. Οι κρυπτοζωολόγοι Π. και Λ. Μπότριλ κατάφεραν να φωτογραφήσουν ένα (1) άτομο κατά τη διάρκεια μιας αποστολής το 1975, και να αποκτήσουν κάποια δείγματα. Ήταν μεγαλύτερο από τον κοινό γατόπαρδο και η γούνα του είχε διαφορετική υφή. Υπήρχε μία (1) ακόμη παρατήρηση το 1986, η πρώτη σε επτά χρόνια. Μέχρι το 1987, τριάντα οκτώ δείγματα είχαν καταγραφεί, πολλά από δέρματα.
Η κατάσταση διαλευκάνθηκε το 1981, όταν δύο βασιλικοί γατόπαρδοι γεννήθηκαν στο Κέντρο Γατόπαρδου και Άγριας Ζωής Ντε Βιλτ (De Wildt) στη Νότια Αφρική. Τον Μάιο του 1981, δύο θηλυκά που ήταν αδέλφια, γέννησαν εκεί και κάθε γέννα είχε και ένα βασιλικό γατόπαρδο. Τα δύο θηλυκά είχαν ζευγαρώσει με κάποιο άγριο αρσενικό από το Τράνσβααλ (όπου είχαν καταγραφεί βασιλικοί γατόπαρδοι). Αργότερα γεννήθηκαν και άλλοι βασιλικοί γατόπαρδοι στο Κέντρο. Σήμερα, είναι γνωστό ότι υπάρχουν κάποια άτομα στη Ζιμπάμπουε, την Μποτσουάνα και στο βόρειο τμήμα της επαρχίας Τράνσβααλ της Νότιας Αφρικής.
Το 2012, η αιτία αυτού του εναλλακτικού μοτίβου στο τρίχωμα, βρέθηκε να είναι μια μετάλλαξη στο γονίδιο της διαμεμβρανικής αμινοπεπτιδάσης Q (Taqpep), το ίδιο γονίδιο που ευθύνεται για τη ριγέ "σκουμπρί" εμφάνιση σε κάποιες ράτσες γάτας, σε σχέση με το "κλασικό" μοτίβο. Το γονίδιο είναι υπολειπόμενο και πρέπει να κληρονομηθεί και από τους δύο γονείς για να εμφανιστεί αυτό το μοτίβο, γεγονός που εξηγεί σε μεγάλο βαθμό, για ποιον λόγο είναι τόσο σπάνιος ο βασιλικός γατόπαρδος.
Εμπόριο
Η CITES επιτρέπει το νόμιμο εμπόριο ζωντανών γατόπαρδων στο πλαίσιο ενός συστήματος ποσοστώσεων [Παράρτημα I (ετήσιες ποσοστώσεις: Ναμίμπια έως 150 άτομα, Ζιμπάμπουε 50, Μποτσουάνα 5)]. Αυτό έγινε αποδεκτό από τη CITES ως ένας τρόπος για να ενισχυθεί η οικονομική σημασία των γατόπαρδων σε ιδιωτικές εκτάσεις, ενώ παρέχεται οικονομικό κίνητρο για τη διατήρησή τους (Nowell 1996). Ο παγκόσμιος πληθυσμός γατόπαρδων σε αιχμαλωσία δεν είναι αυτοσυντηρούμενος. Οι γατόπαρδοι αναπαράγονται ανεπαρκώς σε αιχμαλωσία και, το 2001, το 30% του πληθυσμού σε αιχμαλωσία ήταν άγρια ζώα που δεν είχαν αναπαραχθεί σε αιχμαλωσία (Marker 2002). Ενώ η ανάλυση των δεικτών εμπορίου των ζώων στη βάση δεδομένων της CITES δείχνει ότι οι καταγεγραμμένες χώρες δεν αναφέρουν εξαγωγές ζωντανών ατόμων από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 (Purchase et al. 2007), υπάρχει υποψία για παράνομο διασυνοριακό εμπόριο ζώντων ατόμων. Υπάρχει επίσης ανησυχία σχετικά με το παράνομο εμπόριο δερμάτων, καθώς και τη σύλληψη ζωντανών κουταβιών για εμπόριο με τη Μέση Ανατολή (Anon. 2007). Υπάρχει αύξηση του εμπορίου σε κουτάβια από τη ΒΑ. Αφρική στη Μέση Ανατολή (Amir 2005), αλλά αυτή τη στιγμή υπάρχει μικρής έκτασης εμπόριο από την περιοχή του Σαχέλ, όπου προηγουμένως θεωρείτο σημαντικό πρόβλημα (K. de Smet pers. comm. 2007).
Κατάσταση πληθυσμού
thumb|right|250px|Ο γατόπαρδος φημίζεται για τον ήπιο χαρακτήρα του Η γενική κατάσταση του παγκόσμιου πληθυσμού δεν θεωρείται καλή, γι’ αυτό και η IUCN κατατάσσει τον γατόπαρδο στα Ευάλωτα Είδη (VU), με δύο υποείδη να θεωρούνται Κρισίμως Κινδυνεύοντα (CR).
Η νότια Αφρική αποτελεί το «προπύργιο» του γατόπαρδου, με εκτιμώμενο πληθυσμό τα 4.500 ενήλικα άτομα. Αυτή η εκτίμηση αναλύεται ως εξής: Ανγκόλα – άγνωστος αριθμός, Μποτσουάνα - 1.800 ενήλικα άτομα, Μαλάουι - <25, πιθανώς εκριζωμένο, Μοζαμβίκη: <50, Ναμίμπια - 2.000, Νότια Αφρική – 550, Ζάμπια – 100, Ζιμπάμπουε – 400. Μεγάλο ποσοστό του εκτιμώμενου πληθυσμού ζει εκτός των προστατευόμενων περιοχών, σε εδάφη προορισμένα για ζώα κτηνοτροφίας ή θηραμέτων, όπου τα λιοντάρια και οι ύαινες έχουν εκλείψει. Ο αριθμός των γατόπαρδων στην ανατολική Αφρική (Αιθιοπία, Νότιο Σουδάν, Ουγκάντα, την Κένυα και την Τανζανία) υπολογίζεται σε 2.572 ενήλικες και ανεξάρτητα νεαρά άτομα (υπο-ενήλικες). Οι περισσότερες εκτιμήσεις του πληθυσμού προήλθαν από την εφαρμογή λογισμικού πυκνότητας ενός (1) ενήλικου ατόμου ανά 100 χλμ² σε χαρτογραφημένους τομείς κατά τη διάρκεια ενός εργαστηρίου στρατηγικής διατήρησης, αν και μερικά έχουν ερευνηθεί. Μόνο σε 4 από τους 15 γνωστούς πληθυσμούς εκτιμάται ότι ο αριθμός υπερβαίνει τα 200 ζώα. Ο μεγαλύτερος πληθυσμός στις περιοχές Σερενγκέτι, Μαρο και Τσάβο (Κένυα και Τανζανία), εκτιμάται σε 710 άτομα. Συνολικά, λιγότερο από το μισό του εκτιμώμενου πληθυσμού βρίσκεται σε προστατευόμενες περιοχές. Επιπλέον, περίπου το υπόλοιπο μισό ζει σε οικοτόπους κοντά στα σύνορα με αυτές, οπότε απαιτείται διεθνής συνεργασία για τη διατήρηση του πληθυσμού. Ενδεχομένως, οι γατόπαρδοι να υπάρχουν σε περιοχή η οποία είναι πολλαπλάσια σε έκταση από τη γνωστή.
Γενικά
Παρά τον ευγενικό χαρακτήρα του, ο γατόπαρδος κυνηγήθηκε στο παρελθόν από τον άνθρωπο, κυρίως για τη γούνα του, που θεωρείτο σύμβολο κοινωνικής θέσης. Σήμερα, οι γατόπαρδοι έχουν αυξανόμενη οικονομική σημασία για τον επεκτεινόμενο οικοτουρισμό, αν και βρίσκονται επίσης σε ζωολογικούς κήπους. Στο Γιούλι της Φλόριντα διατηρείται σημαντικός πληθυσμός σε ειδικό προστατευόμενο έδαφος (White Oak).
Επειδή δεν είναι επιθετικά ζώα, τα μικρά του μερικές φορές πωλούνται παράνομα ως κατοικίδια ζώα. Πάντως, ακόμη και σήμερα, πολλοί αγρότες πιστεύουν ότι επιτίθενται στα κατοικίδια ζώα και τους κυνηγούν. Δυστυχώς αυτό συμβαίνει κυρίως με τον -απειλούμενο με εξαφάνιση- ασιατικό γατόπαρδο (Acinonyx jubatus venaticus). Μελέτη που εκπονήθηκε μεταξύ 2004-2009 στο ΒΑ. Ιράν, όπου τα θηράματα έχουν μειωθεί λόγω λαθροθηρίας και στηρίχθηκε στην ανάλυση περιττωμάτων έδειξε ότι, ότι τα ασιατικά αιλουροειδή βασίζονται κυρίως στα μεσαία οπληφόρα για τη διατροφή τους. Ωστόσο, λόγω της χαμηλής πυκνότητας σε γαζέλες, μέρος των απαιτήσεων τους καλύπτεται από οικόσιτα, γεγονός που φέρνει τους γατόπαρδους σε άμεση σύγκρουση με τους ντόπιους. Επειδή το υποείδος απειλείται άμεσα, πολλές εκστρατείες ξεκίνησαν για την ενημέρωση των αγροτών και να τους ενθαρρύνουν να διατηρούν τους γατόπαρδους.
Εξημέρωση
thumb|right|250px|Οι γατόπαρδοι ήταν από τα πιο αγαπητά κατοικίδια ζώα των αρχαίων Αιγυπτίων (τοιχογραφία του 1700 π.Χ.) Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι συχνά διατηρούσαν γατόπαρδους ως κατοικίδια ζώα, καθώς επίσης, τους εκπαίδευαν για το κυνήγι. Συνήθως μεταφέρονταν μαζί με σκυλιά στις κυνηγετικές περιοχές, δεμένοι σε κάρα, με κουκούλα και δεμένα τα μάτια και παρέμεναν έτσι, μέχρις ότου τα σκυλιά ξετρύπωναν το θήραμα. Όταν πλησίαζε αρκετά κοντά, τους έλυναν και τους αφαιρούσαν την κουκούλα και οι γατόπαρδοι επιτίθενταν και συνελάμβαναν τη λεία. Η παράδοση αυτή πέρασε στους αρχαίους Πέρσες και στην Ινδία, και συνεχίστηκε από τους μαχαραγιάδες και τους πρίγκηπες, σχεδόν μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Οι γατόπαρδοι εξακολουθούσαν να «συνδέονται» με τη βασιλική καταγωγή και την κομψότητα. Διάσημοι που τους διατηρούσαν ως κατοικίδια ζώα, ήσαν ο Τζένγκις Χαν και ο Καρλομάγνος, ενώ ο Μογγόλος ηγεμόνας της Ινδίας Άκμπαρ (Akbar 1556-1605), περηφανευόταν ότι είχε 1.000 (!) γατόπαρδους στην κατοχή του. Αλλά και ο αυτοκράτορας της Αιθιοπίας Σελασιέ είχε φωτογραφηθεί, συχνά, να κρατάει έναν γατόπαρδο με λουρί.
Σημειώσεις
i. Η λέξη τσίτα, που αναφέρεται στον γατόπαρδο, δεν πρέπει να συγχέεται με τον ομώνυμο όρο που χρησιμοποιείται ευρύτατα στην ελληνική καθομιλουμένη και αναφέρεται στους πιθήκους, ιδιαίτερα στους θηλυκούς χιμπαντζήδες.
ii. Βέβαια, εάν θεωρηθεί ότι ο μηχανισμός κίνησης των ονυχοφόρων φαλάγγων είναι ο ίδιος σε όλα τα αιλουροειδή, ορθότερη είναι η δεύτερη άποψη.
iii Στην περίπτωση του γατόπαρδου, όπως και όλων των ζώων που υποβάλλονται σε πειραματικές μετρήσεις, δεν είναι δυνατός ο καθορισμός του «είδους» της ταχύτητας που αναπτύσσουν (τελική, μέση, στιγμιαία) κάτι που προσδίδει σημαντική ασάφεια στους αριθμούς. Το ορθότερο είναι ότι, οι καταγεγραμμένες ταχύτητες είναι οι μέσες ωριαίες ταχύτητες για τη συγκεκριμένη παρατήρηση και για τη συγκεκριμένη διανυθείσα απόσταση.
Πηγές
Κατηγορία:Αιλουρίδες Κατηγορία:Θηλαστικά της Αφρικής
Λόνγκα (μουσική)
μικρογραφία|Μία άσπρη λόνγκα, όπως γραφόταν στη μεσαιωνική σημειογραφία μικρογραφία|Μία παύση λόνγκα (σύγχρονη μορφή) με αξία δύο διπλών ολοκλήρων Μία λόνγκα (longa, πληθ. longae ή μερικές φορές longe, γνωστή στην αγγλική γλώσσα και ως long, στα αμερικανικά αγγλικά quadruple note = τετραπλή νότα, ή quadruple whole note = τετραπλό ολόκληρο) είναι μια μουσική νότα της οποίας η διάρκεια θα ήταν δύο ή τρεις φορές μεγαλύτερη από ένα διπλό ολόκληρο, τέσσερις ή έξι φορές μεγαλύτερη από ένα ολόκληρο και εμφανίζεται στην πρώιμη μουσική.
Πριν από τις καινοτομίες που εισήγαγε ο Φράνκο της Κολωνίας στα μέσα του δέκατου τρίτου αιώνα, η αξία της λόνγκα ήταν κοινή σε χρήση τόσο σε θεωρητικά όσο και σε πρακτικά πλαίσια, αλλά εμφανιζόταν κυρίως σε σύμβολα που αντιπροσώπευαν δύο ή περισσότερες νότες ενωμένες μεταξύ τους και χρησιμοποιούνταν κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα. Μια λιγατούρα θεωρούσαν ότι δεν ήταν κατάλληλο να ξεκινά με λόνγκα, αλλά να τελειώνει με λόνγκα, αφού κατά την άποψη εκείνης της εποχής μια «κατάλληλη και τέλεια» ρυθμική ακολουθία αποτελούνταν από ένα διπλό ολόκληρο ακολουθούμενο από μία λόνγκα. Αυτό δικαιολογείται από το γεγονός ότι η λιγατούρα που αντιπροσώπευε τις παραπάνω αξίες ήταν γραμμένη με τον ίδιο τρόπο με μια απλή λιγατούρα. Ως αποτέλεσμα, υπήρχαν τέσσερις πιθανές μορφές λιγατούρων: αυτές που ξεκινούσαν με brevis και τελείωναν με longa, η οποία ήταν κατάλληλη και τέλεια· αυτές στις οποίες ίσχυε το αντίστροφο και δεν ήταν κατάλληλες ή τέλειες. Αυτές που ξεκινούσαν και τελείωναν με μία longa, η οποία δεν ήταν κατάλληλη, αλλά ήταν τέλεια· και εκείνες που άρχιζαν και τελείωναν με ένα διπλό ολόκληρο, τα οποία ήταν κατάλληλες αλλά όχι τέλειες. Δύο λόνγκα, σπάνια τρεις, είχαν τη συνολική τιμή μίας maxima. Η θεωρητική αξία ενός maximodus perfectus θα μπορούσε να γραφτεί μόνο με τρεις λόνγκες ή μία maxima συν μία longa.
Όταν η νότα longa εμφανίζεται στη σύγχρονη σημειογραφία (σε περίπτωση που υποστηρίζεται από ορισμένα προγράμματα), της δίνεται συχνά το στρογγυλεμένο σχήμα του κεφαλιού ενός διπλού ολόκληρου, που μοιάζει με 23x23εσ. Σε αυτή την περίπτωση, μερικές φορές ονομάζεται τετραπλό ολόκληρο. Στο LilyPond, η ουρίτσα της λόνγκα μοιάζει με αυτή ενός μισού, αντί να εμφανίζεται πάντα δεξιά από το κεφάλι της νότας όπως συνέβαινε στη μεσαιωνική σημειογραφία.
Παραπομπές
Κατηγορία:Λατινικές φράσεις Λονγκα
Βιώσιμη ενέργεια
μικρογραφία|300x300εσ|[[Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (συμπεριλαμβανομένης της ηλιακής, αιολικής, γεωθερμικής, υδροηλεκτρικής ενέργειας, βιοενέργειας και θαλάσσιων πηγών) ως μερίδιο της τελικής (όχι πρωτογενούς) κατανάλωσης ενέργειας.]] μικρογραφία|300x300εσ|Παγκόσμια κατανάλωση πρωτογενούς ενέργειας με βάση τις πηγές ενέργειας (ορυκτά, ανανεώσιμα και πυρηνικά) σε TWh. μικρογραφία|300x300εσ|Κατάταξη διαφόρων πηγών ενέργειας με βάση την ασφαλεία και την καθαρότητά τους. H βιώσιμη ενέργεια είναι η ενέργεια η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να διακυβεύονται οι ανάγκες των μελλοντικών γενεών. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να αναπληρωθεί χωρίς να προκαλεί μακροπρόθεσμη ζημιά στο περιβάλλον. Αποτελείται από δύο βασικά συστατικά: τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ενεργειακή απόδοση. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, είναι η υδροηλεκτρική, τα βιοκαύσιμα, γεωθερμική, αιολική, κυματική, παλιρροιακή και ηλιακή ενέργεια.
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας όπως η αιολική, υδροηλεκτρική, ηλιακή και η γεωθερμική ενέργεια είναι γενικά πολύ πιο βιώσιμες από τις πηγές ορυκτών καυσίμων. Ωστόσο, ορισμένοι τρόποι παραγωγής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπως η εκκαθάριση των δασών για την παραγωγή βιοκαυσίμων, μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές ζημίες στο περιβάλλον. Από την άλλη πλευρά, ο ρόλος των μη ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι αμφιλεγόμενος. Για παράδειγμα, η πυρηνική ενέργεια είναι πηγή χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και έχει ρεκόρ ασφάλειας ανάλογο με την αιολική και την ηλιακή ενέργεια, αλλά η βιωσιμότητά της έχει συζητηθεί λόγω ανησυχιών σχετικά με την αυξημένη χρήση των πυρηνικών, τα ραδιενεργά απόβλητα και τα ατυχήματα. Αναλόγως, η μετάβαση από τον άνθρακα σε φυσικό αέριο μπορεί να έχει περιβαλλοντικά οφέλη, αλλά μπορεί να οδηγήσει σε καθυστερημένη μετάβαση σε πιο βιώσιμες επιλογές.
Ενεργειακή μετάβαση
Η ενεργειακή μετάβαση με βιώσιμο τρόπο για την κάλυψη των αναγκών σε ηλεκτρική ενέργεια, θέρμανση, ψύξη και μεταφορά είναι μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα τον 21ο αιώνα. Η παραγωγή και η κατανάλωση ενέργειας ευθύνονται για πάνω από το 70% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που προκαλούν την κλιματική αλλαγή, τη λειψυδρία και την απώλεια βιοποικιλότητας και μπορούν να δημιουργήσουν τοξικά απόβλητα. Η καύση των ορυκτών καυσίμων και της βιομάζας συμβάλλει σημαντικά στην ατμοσφαιρική ρύπανση, η οποία προκαλεί περίπου 7 εκ. θανάτους κάθε χρόνο. Περισσότεροι από 750 εκ. άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα και πάνω από 2,6 δισ. άνθρωποι βασίζονται σε ρυπογόνα καύσιμα, όπως το ξύλο ή το κάρβουνο για μαγείρεμα.
Το κόστος της αιολικής και της ηλιακής ενέργειας, και των μπαταριών έχει μειωθεί και αναμένεται να συνεχίσει να μειώνεται λόγω της χρήσης των καινοτόμων τεχνολογιών και των οικονομιών κλίμακας. Για αξιοποιηθεί μεγαλύτερο μερίδιο αυτών των πηγών ενέργειας, το ηλεκτρικό δίκτυο χρειάζεται επιπρόσθετη υποδομή, όπως η αποθήκευση ενέργειας πλέγματος. Αυτές οι πηγές ενέργειας παρήγαγαν το 8,5% της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας το 2019, ένα μερίδιο το οποίο συνεχίζει να αυξάνεται ραγδαία. Τομείς όπως οι μεταφορές, η εξοικονόμηση ενέργειας και η χρήση του υδρογόνου που παράγεται από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή από ορυκτά καύσιμα με δεύσμευση και αποθήκευση άνθρακα, είναι πιθανόν να δουν μια στροφή σε πιο βιώσιμο ενεργειακό σύστημα. Σε αυτό συμβάλλουν η συμφωνία του Παρισιού για τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής και οι Παγκόσμιοι Στόχοι των Ηνωμένων Εθνών για μια ταχεία μετάβαση στη βιώσιμη ενέργεια. Παράλληλα, οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν διάφορες πολιτικές για την προώθηση της χρήσης της βιώσιμης ενέργειας, όπως τα πρότυπα ενεργειακής απόδοσης, η τιμολόγηση άνθρακα, οι κανονισμοί για την αποφυγή ρύπανσης από ορυκτά καύσιμα, οι επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, και η κατάργηση των επιδοτήσεων σε εταιρείες που χρησιμοποιούν ορυκτά καύσιμα.
Ενεργειακή απόδοση
μικρογραφία|300x300εσ|Ενεργειακή απόδοση στις μεταφορές. Η αύξηση της ενεργειακής απόδοσης είναι ένας από τους πιο σημαντικούς τρόπους για τη μείωση της ρύπανσης που σχετίζεται με την ενέργεια, ενώ παράλληλα παρέχει οικονομικά οφέλη και βελτιώνει την ποιότητα ζωής. Για ορισμένες χώρες, η ενεργειακή απόδοση μπορεί να βελτιώσει την ενεργειακή ασφάλεια μέσω της μείωσης της εξάρτησης από τις εισαγωγές ορυκτών καυσίμων. Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (IEA) εκτιμά ότι το 40% των μειώσεων των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που απαιτούνται για την εκπλήρωση της συμφωνίας του Παρισιού μπορεί να επιτευχθεί με την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης.
Οι προσπάθειες για ενεργειακή απόδοση επιβραδύνθηκαν από το 2015 έως το 2018, εν μέρει λόγω των προτιμήσεων των καταναλωτών για μεγαλύτερα αυτοκίνητα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι κυβερνήσεις δεν συνεισέφεραν ιδιαίτερα στις προσπάθειες ενεργειακής απόδοσης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Γενικά, οι πολιτικές για τη βελτίωση της απόδοσης μπορούν να περιλαμβάνουν ελέγχους της ενεργειακής απόδοσης κτιρίων, απαιτήσεις για ενεργειακή απόδοση συσκευών και τιμολόγηση άνθρακα. Άλλες παρεμβάσεις μπορούν να περιλαμβάνουν μηχανισμούς όπως επιδοτήσεις για λύσεις χαμηλών εκπομπών άνθρακα, ποσοστώσεις στη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, και κανονισμούς, όπως όρια εκπομπών στους σωλήνες οχημάτων.
Λοτφ Αλί Χαν
Βασιλεία
αριστερά|μικρογραφία| Ο Λοφτ Αλί Ζαντ με τον υπουργό του Mιρζά Χοσεΐν. Λίγο μετά την ανάληψη τού τίτλου του, ο κύριος αντίπαλος τού Λοτφ Αλί Χαν, ο Αγά Μοχάμαντ Χαν της δυναστείας των Κατζάρ, βάδισε νότια προς το Σιράζ. Οι δύο στρατοί τους συναντήθηκαν έξω από την πόλη, σε μία μάχη στην οποία ο Αγά Μοχάμαντ Χαν επικράτησε, χρησιμοποιώντας καμήλες για να τρομάξει τα άλογα τού Ζαντ στο πεδίο της μάχης. Παρά την ήττα αυτή, ο ηγέτης των Ζαντ μπόρεσε να κρατήσει το Σιράζ, έως ότου οι δυνάμεις των Κατζλαρ αποσύρθηκαν στην Τεχεράνη.
Το επόμενο έτος 1790, ο Λοτφ Αλί Χαν οδήγησε τις δυνάμεις του εναντίον τού κυβερνήτη τού Κερμάν, ο οποίος είχε αρνηθεί να εμφανιστεί αυτοπροσώπως, για να αναγνωρίσει τον ηγέτη του Ζαντ. Αυτή η εκστρατεία απέτυχε λόγω των σκληρών χειμερινών συνθηκών, που οδήγησαν στην απώλεια μεγάλου αριθμού ανδρών.
Το 1791 ο Λοτφ Αλί Χαν παρέλασε για να αποκαταστήσει τον έλεγχό του στο Ισπαχάν. Είχε γίνει όλο και πιο καχύποπτος για την πίστη του Χατζί Ιμπραΐμ, του καλαντάρ τού Σιράζ. Ως αποτέλεσμα, πήρε μαζί του και τον γιο τού καλαντάρ. Μόλις ο στρατός τού Ζαντ έφυγε από την πόλη, ο Χατζί Ιμπραΐμ έβαλε τους υπόλοιπους αξιωματικούς τού Ζαντ να συλλάβουν και να ειδοποιήσουν τον αδελφό του, μέλος τού στρατού τού Λοτφ Αλί, ότι η πόλη ήταν τώρα υπό τον έλεγχό του. Ακολούθησε ανταρσία και ο Λοτφ Αλί και αρκετές εκατοντάδες πιστοί στρατιώτες κατέφυγαν πίσω στο Σιράζ, όπου βρήκαν τις πύλες φραγμένες εναντίον τους. Φοβούμενοι αντίποινα εναντίον των οικογενειών τους, που ήταν κλειδωμένες μέσα στις πύλες, οι περισσότεροι άνδρες τού Λοτφ Αλί τον εγκατέλειψαν. μικρογραφία| Ήττα τού Λοφτ Αλί Χαν από τον Aγκά Μοχάμαντ Χαν: η πόλη Σιράζ στο βάθος. Φύλλο από το Σαχανσαχναμέ τού Φαθ Αλί Χαν Σαμπά, με ημερομηνία 1810.
Αιχμαλωσία και θάνατος
μικρογραφία| Μινκρογραφία πορτρέτο τού Λοφτ Αλί Χαν στο Εθνικό Μουσείο τού Ιράν, τού 18ου αι. Τελικά, ο Λοτφ Αλί Χαν προδόθηκε από τον ηγεμόνα τού Μπαμ, που φοβόταν ότι ο αδελφός του είχε πέσει στα χέρια των Κατζάρ στο Kερμάν. Ο Λοφτ Αλί Χαν συνελήφθη αμέσως μετά, κοντά. Σύμφωνα με το μύθο, ο Λοφτ Αλί Χαν πολέμησε μόνος του 14 άνδρες για δύο ολόκληρες ώρες πριν πέσει.
Ο τελευταίος από τους ηγεμόνες των Ζαντ παραδόθηκε τελικά στον Αγά Μοχάμαντ Χαν Κατζάρ, ο οποίος περίμενε πολύ καιρό να εκδικηθεί τον αρχαίο αντίπαλό του. «Η σελίδα της ιστορίας θα λερωθεί από μία επίδειξη της ταπεινότητας, που προσφέρθηκε στον βασιλικό αιχμάλωτο. . ." Αναφέρεται ότι ο Λοφτ Αλί Χαν τυφλώθηκε. Ο Λοτφ Αλί Χαν φυλακίστηκε και βασανίστηκε στην Τεχεράνη, προτού πνιγεί μέχρι θανάτου στα τέλη του 1794.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Δυναστεία των Ζαντ
Γκουρμαελόν της Βρετάνης
Ο Γκουρμαελόν (πέθανε το 914) ήταν κόμης της Κορνουάλλης και Πρίγκιπας της Βρετάνης (907 - 914). Η περίοδος της κυβέρνησης του είναι καταγεγραμμένη αναλυτικά με δραματικό τρόπο, το αποτέλεσμα ήταν η εισβολή των Βίκινγκ που κατέλαβαν την χώρα, ο ίδιος έπεσε στην μάχη (914). Ο προκάτοχος του στην Βρετάνη ήταν ο Αλαίν Α΄ της Βρετάνης, με τον θάνατο του (907) ξέσπασε σκληρός εμφύλιος πόλεμος για την διαδοχή. Τα δραματικά γεγονότα της ηγεμονίας του διασώθηκαν αναλυτικά με πρωτοβουλία των μοναχών, είχε καλές σχέσεις με την εκκλησία και έκανε πολλές δωρεές. Μετά τον θάνατο του κατέλαβαν την Βρετάνη οι Βίκινγκ, θα τους εκδιώξει (936) ο εγγονός του Αλαίν Α΄ Αλαίν Β΄ της Βρετάνης ή Αλαίν Μπαρμπετόρτ που επέστρεψε από την εξορία του στην Αγγλία.
Πηγές
Κατηγορία:Δούκες της Βρετάνης
Πρόεδρος της Γουιάνας
Ο Πρόεδρος της Συνεργατικής Δημοκρατίας της Γουιάνας είναι ο αρχηγός του κράτους και ο αρχηγός της κυβέρνησης της Γουιάνας, καθώς και ο αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων της Δημοκρατίας, σύμφωνα με το Σύνταγμα της Γουιάνας. Ο πρόεδρος είναι επίσης ο επικεφαλής (chancellor) των ταγμάτων (παρασήμων) της Γουιάνας.
Ιστορία και περιγραφή
Όταν η Γουιάνα ανακηρύχθηκε δημοκρατία το 1970, ο πρόεδρος εξελέγη από την Εθνοσυνέλευση για πενταετή θητεία και διέθετε σε μεγάλο βαθμό τελετουργικές εξουσίες. Έπειτα από ένα δημοψήφισμα που διεξήχθη το 1980, το σύνταγμα τροποποιήθηκε για να καταστήσει τον πρόεδρο εκτελεστικό αξίωμα και ο πρόεδρος έγινε γνωστός ως εκτελεστικός πρόεδρος. Ο αρχηγός του κόμματος που λαμβάνει τις περισσότερες ψήφους στις γενικές και περιφερειακές εκλογές γίνεται πρόεδρος και κατέχει το αξίωμα για όσο χρόνο διαρκεί η θητεία του νομοθετικού σώματος - στην πράξη, πέντε χρόνια.
Οι πρόεδροι υπολογίζονται ξεκινώντας από τον πρόεδρο Άρθουρ Τσουνγκ το 1970. Οι εκτελεστικοί πρόεδροι υπολογίζονται ξεκινώντας από τον πρόεδρο Φορμπς Μπερνάμ (πρώτος εκτελεστικός πρόεδρος) το 1980.
Γαμπρός
300px|μικρογραφία|Αζέρος γαμπρός Γαμπρός, και νυμφίος, ονομάζεται ο άνδρας που πρόκειται να παντρευτεί ή είναι νεόνυμφος. Μετά από τον γάμο, αναφέρεται ως σύζυγος. Συνήθως, ο γαμπρός φθάνει στην εκκλησία με τον κουμπάρο.
Η εμφάνιση του γαμπρού μπορεί να επηρεαστεί από πολλούς παράγοντες, όπως η ώρα της ημέρας, ο τόπος της τελετής, ο τύπος της τελετής και αν ο γαμπρός είναι μέλος των Ενόπλων Δυνάμεων.
Στον Χριστιανισμό, ο Ιησούς Χριστός εμφανίζεται ως ο νυμφίος, γαμπρός, σε σχέση με την Εκκλησία ως νύμφη του. Στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον ο Ιωάννης ο Βαπτιστής μιλά για τον Ιησού Χριστό ως γαμπρό.
Παραπομπές
Κατηγορία:ΓάμοςΚατηγορία:Χριστιανισμός
Χορωδία Rosarte
Η Rosarte είναι μία από τις σημαντικότερες ελληνικές χορωδίες, καθώς έχει διατελέσει ως η παιδική χορωδία του Δήμου Αθηναίων και χορωδία της Ελληνικής Ραδιοφωνίας. Η χορωδία ανήκει στα μουσικά σύνολα του Δήμου Αθηναίων από τον Φεβρουάριο του 2008.
Αχιλλέας Καραγκιοζόπουλος
Ο '''Αχιλλέας Μιχ. Καραγκιοζόπουλος''' (Μελισσοκομείο Καβάλας, 1955 - Αθήνα, 5 Οκτωβρίου 2011) ήταν Έλληνας δικηγόρος και πολιτικός. Υπηρέτησε ως βουλευτής Καβάλας με τη Νέα Δημοκρατία.
Χορωδία Rosarte
Η δημοτικότητα της χορωδίας αυξήθηκε όταν συμμετείχε στην τελετή έναρξης των Παγκόσμιων Καλοκαιρινών Αγώνων του 2011 που πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα, ερμηνεύοντας τον εθνικό ύμνο της Ελλάδας.
Αχιλλέας Καραγκιοζόπουλος
Σταδιοδρομία
Ήταν ποντιακής καταγωγής. Σπούδασε Νομικά στο ΑΠΘ και αποφοίτησε το 1977. Κατήλθε για πρώτη φορά υποψήφιος στις εκλογές του 1985, χωρίς να εκλεγεί. Εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής Καβάλας στις εκλογές του 1990 με τη ΝΔ και η θητεία του στο Κοινοβούλιο τερματίστηκε το 1993. Υπήρξε πρόεδρος της Ένωσης Ποδοσφαιρικών Σωματείων Καβάλας και το 1989 ανέλαβε πρόεδρος της καπνοβιομηχανίας ΣΕΚΑΠ, δεύτερος αντιπρόεδρος της ΠΑΣΕΓΕΣ (το 2001), ενώ αργότερα ήταν γενικός γραμματέας της ΠΑΣΕΓΕΣ.
Χορωδία Rosarte
Η Rosarte έγινε ανεξάρτητη το 2008 έχοντας ως μέλη της 240 άτομα ηλικίας 8 έως 21 ετών.
Αχιλλέας Καραγκιοζόπουλος
Σταδιοδρομία
Την άνοιξη του 2011 εισήχθη στο Θεαγένειο νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης, όπου υποβλήθηκε σε θεραπεία για καρκίνο. Ο Αχιλλέας Καραγκιοζόπουλος πέθανε σε ηλικία 56 ετών στην Καβάλα.
Χορωδία Rosarte
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Χορωδίες
Αχιλλέας Καραγκιοζόπουλος
Παραπομπές
Κατηγορία:Βουλευτές Καβάλας Κατηγορία:Βουλευτές εκλεγμένοι με τη Νέα Δημοκρατία
Εκρηκτικές ύλες
Εκρηκτικές ύλες, ή κοινώς εκρηκτικά, ονομάζονται κάποιες απλές ή σύνθετες ουσίες, οι οποίες περιέχουν μεγάλη ποσότητα αποθηκευμένης ενέργειας που κάτω από ορισμένες συνθήκες μπορεί να απελευθερωθεί απότομα προκαλώντας έκρηξη, δηλαδή έκλυση μεγάλης ποσότητας ενέργειας σε εξαιρετικά μικρό χρονικό διάστημα, παράγοντας αέρια υψηλής πίεσης και πολλαπλάσιου όγκου.
Τα παραγόμενα αέρια, λόγω της μεγάλης ταχύτητας αύξησης του όγκου τους προκαλούν ισχυρά μηχανικά αποτελέσματα που συνοδεύονται από κρότους. Οι εκρηκτικές ύλες χρησιμοποιούνται κυρίως στην εκτόξευση βλημάτων από πυροβόλα όπλα (π.χ. τυφέκια, πιστόλια κ.λπ.), την καταστροφή στόχων, καθώς επίσης για εκτινάξεις, εκβραχισμούς, εξορύξεις, ανατινάξεις και υπονομεύσεις.
Διάκριση
Οι εκρηκτικές ύλες διακρίνονται στις ακόλουθες γενικές κατηγορίες:
1. Χημικές, όπως π.χ. η νιτρογλυκερίνη και το PETN. Αποτελούν χημικές ουσίες, υγρές ή στερεές, οι οποίες περιέχουν μεγάλη ποσότητα αποθηκευμένης χημικής ενέργειας, που υπό ορισμένη θερμική ή μηχανική επίδραση υπόκεινται σε έκρηξη, παράγοντας φως (λάμψη) και αέρια υψηλής θερμοκρασίας, πίεσης και πολλαπλάσιου όγκου.
2. Μηχανικής πίεσης συμπιεσμένων αερίων, των οποίων η κατάσταση μεταβάλλεται απότομα, π.χ. συσκευασίες αεροζόλ. Συνήθως η δράση τους βασίζεται στις πιέσεις που αναπτύσσονται κατά την απότομη μεταβολή της καταστάσεως ενός υγρού προς αέριο και κατά την απότομη θέρμανση ενός αερίου, το οποίο είναι περιορισμένο σε κλειστό χώρο. Μηχανικές εκρήξεις οφείλονται και στην απότομη ατμοποίηση του νερού, όπως π.χ. αυτές που παρατηρούνται στις περιπτώσεις εκρήξεων ηφαιστείων.
3. Πυρηνικές, όπως η σχάση ισοτόπων ουρανίου 235 και πλουτωνίου 239.
Γενικά χαρακτηριστικά
Όλες οι εκρηκτικές ύλες έχουν τα παρακάτω δύο χαρακτηριστικά:
Ως προς την ταχύτητα εκρηκτικότητας διακρίνονται σε χαμηλής και σε υψηλής εκρηκτικότητας ύλες. Οι χαμηλής εκρηκτικότητας ύλες καίγονται με ταχύτητα μικρότερη της ταχύτητας του ήχου. Μπορεί όμως και να εκραγούν κάτω από συνθήκες υψηλής πίεσης και θερμοκρασίας, π.χ. εντός περιορισμένου χώρου. Συνήθως χρησιμοποιούνται ως προωθητικές ύλες. Οι υψηλής εκρηκτικότητας ύλες καίγονται με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα (υπερηχητική) 3-9 km/sec, παράγοντας έκρηξη. Χρησιμοποιούνται ως εκρηκτικά σε κεφαλές μάχης, ανατινάξεις, κατεδαφίσεις, υπονομεύσεις, κτλ.