Λαχανάδα_Μεσσηνίας
Νεότερη ιστορία
Η Λαχανάδα, όπως και άλλα γειτονικά της χωριά, ενισχύθηκε πληθυσμιακά, κατά τα μέσα του 19ου αιώνα, από οικογένειες προσφύγων Κρητικών, οι οποίοι εγκατέλειψαν τον τόπο τους, προκειμένου να αποφύγουν τις σφαγές, που έκαναν οι Τούρκοι, έπειτα από κάθε κρητική επανάσταση και οι οποίοι αναζητούσαν σωτηρία στην απελευθερωμένη Ελλάδα με κεντρικό κορμό την Πελοπόννησο, μετά την σύσταση του νεότερου ελληνικού κράτους, καταφεύγοντας συνήθως σε νησιά ή σε παράλια μέρη της Πελοποννήσου. Υπολογίζεται ότι περίπου 60.000 Κρητικοί εγκαταστάθηκαν την περίοδο αυτή στην ελεύθερη Ελλάδα. Υπάρχουν δυο εκδοχές για την εγκατάσταση των Κρητικών στην περιοχή της Λαχανάδας: Σύμφωνα με την πρώτη εκδοχή, η οποία δείχνει να είναι η λιγότερο πιθανή, εγκαταστάθηκαν επί Καποδίστρια, περί το 1831. Σύμφωνα με την δεύτερη εκδοχή, η οποία θεωρείται η πιθανότερη, καθώς εδράζεται επίσης στην τοπική παράδοση και τις ενθυμήσεις των παλαιοτέρων κατοίκων, οι Κρητικοί εγκαταστάθηκαν στη Λαχανάδα επί Όθωνα, περί το 1835. Ο συγγραφέας Δικαίος Β. Βαγιακάκος στη μελέτη του «Κρήτες πρόσφυγες εις την Πελοπόννησον επί Καποδίστρια», υποστηρίζει ότι οι Κρητικοί εγκαταστάθηκαν και στη Λαχανάδα το 1831, όμως ο ''Ι.Δ. Μουρέλλος'' στο έργο του «Ιστορία της Κρήτης» δεν αναφέρει εγκατάσταση Κρητικών στη Λαχανάδα την εποχή αυτή. Ο ''Δικαίος Β. Βαγιακάκος γράφει σχετικά: «Λαχανάδα. Ενταύθα εγκατεστάθησαν οι τελευταίοι Κρήτες πρόσφυγες εξ Αγίου Βασιλείου και Αμαρίου υπό τον στρατηγόν Τσουδερόν και τον Στρατήν Δεληγιαννάκην. Μεταξύ τούτων ήσαν πολλά γυναικόπαιδα, τα οποία μετακινήθησαν κανονικώς δια πλοίων της Ύδρας. Ο διοικητής των Μεσσηνιακών Φρουρίων ανέφερεν ότι τα διανεμηθέντα στρέμματα ήσαν 3.500 αξίας 28.000 φοινίκων, αι δε εγκατασταθείσαι εκεί οικογένειαι κατά την γνώμην της Επιτροπής ήσαν 190». Σύμφωνα με τον ερευνητή Γ. Δ. Κούβελα, στην μελέτη του «Φοινικούντα: Ιστορία και Ζωή», η άποψη αυτή του Δ. Β. Βαγιακάκου'' για εγκατάσταση των Κρητικών περί το 1831 δεν είναι σωστή, καθώς ναι μεν ο Βαγιακάκος παραπέμπει στην «Ιστορία της Κρήτης» του Μουρέλλου, όμως ο Μουρέλλος δεν αναφέρει εκεί για εγκατάσταση Κρητικών στην Λαχανάδα. Ο Βαγιακάκος δημοσίευσε επίσης έγγραφο-αναφορά, με ημερομηνία 9 Σεπτεμβρίου 1831, που έστειλε από το Ναύπλιο προς τον Καποδίστρια Η επί των Κρητών Επιτροπή, αλλά ούτε σε αυτήν την αναφορά γίνεται λόγος για εγκατάσταση προσφύγων Κρητικών στη Λαχανάδα. Η Επιτροπή αναφέρει, για 3.500 διανεμηθέντα στρέμματα και για 190 εγκατασταθείσες οικογένειες, όχι όμως στη Λαχανάδα, αλλά «εις τους κατά Μονεμβασίαν και Μοθωκόρωνα» τόπους. Είναι γεγονός πάντως ότι η Κυβέρνηση Καποδίστρια είχε αποφασίσει να εγκαταστήσει οικογένειες Κρητικών, εκτός από την Κορώνη και στην περιοχή της Μεθώνης, αλλά παρά τη διάθεση των κατοίκων της Μεθώνης να τους δεχτούν, τελικά φαίνεται ότι οι οικογένειες αυτές δεν εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Μεθώνης το 1831. Σύμφωνα με έγγραφο από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στα τέλη του 1834 ή τις αρχές του 1835 άρχισαν τελικά να εγκαθίστανται σταδιακά οι πρώτες από τις περίπου 150 οικογένειες Κρητικών, στην τοποθεσία Ζύγια ή Ζύγα, που ονομάστηκε αρχικά ως η Νέα Κρήτη (σήμερα τα Κρητικά) και τα γειτονικά χωριά Αγατζίκι (σήμερα η Φοινίκη), Κρυβοτσά ή Γριβιτσά (σήμερα ο Ευαγγελισμός), Γιαπακιά η Γιαπαπί (σήμερα τα Δεντρούλια), Λαχανάδες, Κυνουρία και τα νησιά της Αγίας Μαρίνας και της Σχίζας, τα οποία υπήχθησαν αρχικά στον παλαιό Δήμο της Νέας Κρήτης, από το 1835 ως το 1840, που ο δήμος αυτός καταργήθηκε, ενώ τα περισσότερα από αυτά τα χωριά στη συνέχεια υπήχθησαν στον παλαιό Δήμο Μεθώνης. Καθοριστικό ρόλο στην εγκατάστασή των οικογενειών από την Κρήτη φέρεται να είχαν ο παπα-Ζαχαρίας Ρομπάκης, ο δάσκαλος Ψαρουδάκης ή Ψαρούδης. Ανάμεσα στους Κρητικούς που ξεχώριζαν, ήταν οι οπλαρχηγοί Γιάννης Μαρκάκης (είχε δύο γιους, τον Σπύρο και τον Νίκο), Μιχαήλ Κόρακας (είχε μια κόρη), Κων. Μαυριτσάκης ή Καλαντζής, Δημ. Κουτρικάκης ή Κούτρικας, Π. Σταυρουλάκης κ.α. Από τους λεγόμενους Ανεβοκατεβάτες, δηλαδή τους βοσκούς από την Αρκαδία, αναφέρονται επίσης οι οικογένειες των Τσώνη, Καρβέλα, Ψυχάρη, Τομαρά κ.ά. Από τις ονομασίες των οικογενειών των Αρκάδων κατοίκων της παλαιότερης εποχής εκείνης προέκυψαν επίσης διάφορες σημερινές ονομασίες τοποθεσιών, όπως: Καρβέλα στάνη, Χουντάλα, Μπεναρδή, κ.λπ. Σύμφωνα με τον ερευνητή Γ. Δ. Κούβελα: ''«Οι Κρητικοί της Λαχανάδας και της Φοινικούντας συνέχισαν, τα πρώτα χρόνια, να ντύνονται, όπως και στην Κρήτη. Φορούσαν τις κρητικές βράκες με το κόκκινο φέσι. Στις γιορτές και τα πανηγύρια, ιδίως οι οπλαρχηγοί, έβαναν τη στολή τους και τα όπλα τους. Μιλούσαν την κρητική διάλεκτο, υπολείμματα της οποίας ακούγονται και σήμερα. Κάποιοι από τους Κρητικούς πήγαιναν μερικές φορές στην Κρήτη για επίσκεψη συγγενών τους ή για εμπορικές δουλειές», ενώ για πρώτη φορά, έπειτα από 150 και πλέον χρόνια, επισκέφθηκαν ομαδικά την Κρήτη 50 Κρητικοί της Λαχανάδας μόλις το 1988, σε επίσκεψη που είχε οργανώσει ο Σύλλογος Βρυσιανών Αποκορώνου "Η Μεταμόρφωση"''