cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Μπασδέκης
Κυριάκος Μπασδέκης
Το 1823 οι Τούρκοι επιτίθενται κατά των Επαναστατών που έχουν δημιουργήσει νέες εστίες στην περιοχή Αργαλαστής - Τρικερίου. Κατά την μάχη που έγινε εκεί στις 8 Μαΐου 1823 σκοτώνεται ο Κυριάκος Μπασδέκης και καταστρέφονται τα χωριά Αργαλαστή, Προμύρι και Λαύκο.
Μήτρος Μπασδέκης
Τον αγώνα του Κυριάκου θα συνεχίσει ο αδερφός του Μήτρος Μπασδέκης Οι Τούρκοι, με αρχηγό το Μεχμέτ Ρουσήτ πασά, αφού ξεκαθάρισαν την κατάσταση στα χωριά του Πηλίου, στις αρχές του 1823, βάδισαν προς το νότιο Πήλιο και χτύπησαν τις δυνάμεις του Μήτρου Μπασδέκη, που είχε έδρα την Ζαγορά, και των άλλων καπεταναίων στο Λεφόκαστρο, κοντά στην Αργαλαστή. Οι επαναστάτες αναγκάστηκαν τότε να αποσυρθούν στο Τρίκερι και να ενωθούν με το κύριο ελληνικό σώμα που διοικούσε ο Καρατάσος.
Ο Μήτρος Μπασδέκης προετοιμάζει και άλλη εξέγερση κατά το έτος 1827. Αποστέλλει επιστολή πρός τον Κωλέττη για την προστασία του πληθυσμού και για την προετοιμασία της εξέγερσης καθώς και την συνδρομή του σε χρήμα για τον Αγώνα. Πρό αυτών των επιστολών είχε αποστείλει άλλη επιστολή που ανέφερε οτι δεν είχε χρήματα να στείλει αλλά έστελνε λάδι και ελιές.
Βαρδής Μπασδέκης
Στις 23 Μαρτίου 1854 μαζεύονται στον Άνω Βόλο ο καπετάν Βαρδής Μπασδέκης από την Μακρινίτσα, ο Λογοθέτης από την Δράκεια, ο Κασιδαντώνης και ο αδελφός του Γιώργος από τη Πορταριά, ο Κουτσούπης από τον Άγιο Ονούφριο και άλλοι φθάνοντας συνολικά τους 1000 άνδρες. Την 25η Μαρτίου αιφνιδιαστική επίθεση του Αβδούλ Πασά με 4000 στρατιώτες διαλύει τους επαναστάτες. 11 εθελοντές φιλέλληνες από την Πολωνία και την Ουγγαρία περικυκλώνονται και μετά από 2ωρη μάχη σκοτώνονται. Όσοι σωθήκαν αποτραβήχτηκαν στην περιοχή της Μακρινίτσας.
Μαργαρίτα Μπασδέκη
Στην μάχη της Μακρινίτσας το 1878 που διεξήχθη δυτικά της Μακρινίτσας στην θέση "Σταυρός" του βουνού «Σαρακηνός» στίς 6 Φεβρουαρίου έλαβε μέρος και η Μαγαρίτα Μπασδέκη η οποία τίθεται επικεφαλής των πολεμιστών. Είναι 70 γυναίκες και περίπου 300 άντρες. Από την μάχη ελάχιστοι γλύτωσαν και μεταξύ αυτών η Μαργαρίτα Μπασδέκη ( Μαλιούφα ), η οποία θα πεθάνει ξεχασμένη το 1928. Στο μουσείο της Μακρινίτσας υπάρχει η προτομή της. μικρογραφία|αριστερά|Η Μακρινίτσα
Παραπομπές
Κατηγορία:Οπλαρχηγοί του 1821 Κατηγορία:Ιστορία της Μαγνησίας
Συνέκδημος
O Συνέκδημος είναι γεωγραφικό κείμενο που αποδίδεται στον Ιεροκλή, το οποίο περιέχει έναν πίνακα διοικητικών διαιρέσεων της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και καταλόγους των πόλεών τους. Το έργο χρονολογείται κατά την βασιλεία του Ιουστινιανού αλλά πριν το 535, καθώς διαιρεί τις 912 αναφερόμενες πόλεις στην Αυτοκρατορία σε 64 Επαρχίες. Ο Συνέκδημος, μαζί με το έργο του Στέφανου του Βυζαντίου ήταν οι κύριες πηγές του έργου του Κωνσταντίνου Ζ΄ για τα Θέματα (De Thematibus).
Ο Συνέκδημος δημοσιεύθηκε σε διάφορες εκδόσεις μετά το 1735, κυρίως από τον Gustav Parthey (Hieroclis Synecdemus, Βερολίνο, 1866) και λίγο αργότερα σε ένα διορθωμένο κείμενο από τον A. Burckhardt στη σειρά Teubner. Η πιο πρόσφατη σημαντική έκδοση ήταν από τον E. Honigmann (Le Synekdèmos d'Hiéroklès et l'opuscule géographique de Georges de Chypre, Βρυξέλλες, 1939).
Πηγές
Κατηγορία:Βυζαντινή γραμματεία
Στεφανία ντε Μπωαρναί
Βιογραφία
Η Στεφανία Λουίζα Αδριανή γεννήθηκε στις 28 Αυγούστου 1789 στις Βερσαλλίες, και ήταν το δεύτερο παιδί και η μεγαλύτερη κόρη του Κλαύδιου ντε Μπωαρναί και της Κλαυδίνης Φραγκίσκης Αδριανής Γαβριέλας ντε Λεζά-Μαρνεζιά.
Πέθανε στις 29 Ιανουαρίου 1860 στη Νίκαια της Γαλλίας σε ηλικία 70 ετών. Είναι θαμμένη στο Πφόρτσχαϊμ της Βάδης-Βυρτεμβέργης.
Οικογένεια
Στις 25 Ιουλίου 1806 παντρεύτηκε στο Παρίσι τον Κάρολο τότε διάδοχο στο μεγάλο δουκάτο της Βάδης. Μαζί απέκτησαν πέντε παιδιά:
Απόγονοι
Η κόρη της Ιωσηφίνα είχε μεταξύ άλλων τέκνα: 1. Λεοπόλδος, πατέρας του Φερδινάνδου της Ρουμανίας. Αυτός είχε τέκνα: α) τον Κάρολο Β΄, πατέρα του Μιχαήλ της Ρουμανίας και β) τη Μαρία, μητέρα του Πέτρου Β΄ της Γιουγκοσλαβίας. 3. Κάρολος Α΄ της Ρουμανίας. 6. Μαρία, μητέρα του Αλβέρτου Α΄ του Βελγίου. Αυτού ο γιος Λεοπόλδος Γ΄ του Βελγίου είχε τέκνα α) την Ιωσηφίνα Καρλόττα, μητέρα του Ερρίκου, μεγάλου δούκα του Λουξεμβούργου, και β) τον Αλβέρτο Β΄, πατέρα του Φιλίππου του Βελγίου.
H κόρη της Μαρία Αμαλία είχε κόρη τη Μαίρυ Βικτόρια, λαίδη Χάμιλτον, μητέρα του Λουδοβίκου Β΄ του Μονακό. Αυτός ήταν πατέρας της Καρλόττας, που είχε γιο τον Ρενιέ Γ΄ του Μονακό. Γιος του τελευταίου είναι ο Αλβέρτος Β΄ του Μονακό.
Παραπομπές
Κατηγορία:Οίκος του Τσέρινγκεν Κατηγορία:Γάλλοι ευγενείς Κατηγορία:Μεγάλες Δούκισσες του Μπάντεν
Δαρδανία (ρωμαϊκή επαρχία)
right|thumb|Οι Ρωμαϊκές επαρχίες μετά από διοικητικές μεταρρυθμίσεις του 4ου αιώνα. Η Δαρδανία με κόκκινο χρώμα. Η Δαρδανία ήταν μια ρωμαϊκή επαρχία στο κεντρικό τμήμα της χερσονήσου του Αίμου, αρχικά ήταν μια ανεπίσημη περιοχή στη Μοισία (87-284) και αργότερα μια επαρχία, διοικητικό τμήμα, της Διοίκησης της Μοισίας (293-337). Ονομάστηκε έτσι από την φυλή των Δαρδανών που κατοικούσε στην περιοχή πριν από τις ρωμαϊκές κατακτήσεις του 2ου και 1ου αιώνα π.Χ.
Υπάρχει διχογνωμία μεταξύ των ιστορικών αν οι Δαρδανοί, από τους οποίους κατονομάστηκε έτσι η περιοχή, ήταν λαός Ιλλυρικής ή Θρακικής καταγωγής.
Διοίκηση
Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση η περιοχή ενσωματώθηκε στην επαρχία της Μοισίας. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Δομιτιανού (81-96), το 86, η Μοισία υποδιαιρέθηκε σε Άνω Μοισία (Moesia Superior) και Κάτω Μοισία (Moesia Inferior). Η ονομασία Δαρδανία χρησιμοποιήθηκε για ένα νέο τμήμα της επαρχίας της Κάτω Μοισίας
Η Διοίκηση της Μοισίας ήταν μια διοίκηση που ίδρυσε ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός (284-305). Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, η διοίκηση περιλάμβανε 11 επαρχίες, μία από τις οποίες ήταν η Δαρδανία. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας, ή αμέσως μετά, από τον αυτοκράτορα Μέγα Κωνσταντίνο (306-337), δημιουργήθηκε η Επαρχία Δακίας Μεσογείου από μέρη της Δαρδανίας και της Θράκης. Οι δύο νέες διοικήσεις Μοισία και Δακία ομαδοποιήθηκαν στη νέα Υπαρχία Ιλλυρικού κατά το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα, η οποία ουσιαστικά κάλυπτε τον ίδιο χώρο με την παλαιότερη Διοίκηση της Μοισίας.
Πόλεις
Κύρια κέντρα της ρωμαϊκής Δαρδανίας ήταν οι πόλεις Σκούποι (σημερινά Σκόπια), Ναϊσσός (σημερινό Νις) και Ουλπιανή (σημερινό Λίπλιαν στο Κοσσυφοπέδιο).
Επακόλουθα
Η περιοχή παρέμεινε μέρος της ανατολικής ρωμαϊκής, Βυζαντινής, αυτοκρατορίας, μετά τη διάσπαση σε ανατολικό και δυτικό ρωμαϊκό κράτος τον 5ο αιώνα. Ο ιστορικός Προκόπιος (500-560) χρησιμοποίησε τις παλιές ρωμαϊκές επαρχίες για να περιγράψει τη γεωγραφία της χερσονήσου του Αίμου. Το 518 ένας σεισμός κατέστρεψε τη Δαρδανία, ακολούθησε πείνα που εξόντωσε μεγάλο μέρος του πληθυσμού και εξασθένησε την άμυνα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Σλάβοι κατέφθασαν στην περιοχή τον 6ο αιώνα.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Βαλκάνια Κατηγορία:Ρωμαϊκές επαρχίες Κατηγορία:Βυζαντινή Αυτοκρατορία
Κέρλινγκ
thumb Το κέρλινγκ (curling) είναι ομαδικό άθλημα, που παρουσιάζει ομοιότητες με τα παιχνίδια bowls και shuffleboard. Παίζεται από δύο ομάδες, αποτελούμενες από μία τετράδα παικτών η καθεμιά σε ένα ορθογώνιο στρώμα από πάγο, ο οποίος είναι παρασκευασμένος με ιδιαίτερη προσοχή. Οι ομάδες γυρίζουν σέρνοντας στον πάγο βαριές πέτρες με λεία επιφάνεια από γρανίτη με σειρά ομόκεντρων κύκλων προς το στόχο τους, που ονομάζεται "σπίτι" (house). Δύο άτομα με σκούπες συνοδεύουν τους συμπαίκτες. Το σκούπισμα εξυπηρετεί στο να λειανθεί ο πάγος από τους πολλούς μικρούς κρυστάλλους που εμποδίζουν την πέτρα να ολισθαίνει. Κάθε αγώνας περιλαμβάνει 10 innings (ή ends). Για κάθε πέτρα που είναι πιο κοντά στον μπλε, κεντρικό κύκλο (tee) κερδίζει ένα πόντο η κάθε ομάδα. Στόχος είναι να φέρει η ομάδα τις περισσότερες πέτρες κοντά στο κέντρο. Η περίπλοκη φύση του αθλήματος έκανε ορισμένους να αναφέρονται σε αυτό ως "σκάκι πάνω στον πάγο".
Ιστορικά στοιχεία
thumb|left|200px|Curling StonesΠατρίδα του κέρλινγκ θεωρείται η Σκωτία, όπου μετρά 5 αιώνες συνεχούς παρουσίας. Το άθλημα είναι πολύ δημοφιλές στον Καναδά και στις σκανδιναβικές χώρες. Το κέρλινγκ είναι επίσημα άθλημα των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων από το 1998. Είναι επίσης άθλημα στους Παραολυμπιακούς Αγώνες (κέρλινγκ με αμαξίδιο). Η Παγκόσμια Ομοσπονδία του Κέρλινγκ (WCF) ιδρύθηκε το 1966.
Γκαρθία Γκαλίντεθ της Αραγωνίας
Ο Γκαρθία Γκαλίντεθ (ισπανικά: García Galíndez) ονομαζόμενος και ως ο Κακός (ισπανικά: el Malo, πέθανε το 833) ήταν Κόμης της Αραγωνίας (820-833). Τα λίγα στοιχεία για τη ζωή του, που συλλέχθηκαν από μεταγενέστερους ιστορικούς, βρίσκονται στον Κώδικα της Ρόδας.
Βιογραφία
Ήταν γιος του Γκαλίντο Βελάσκο και της Φάκιλο, παντρεύτηκε την Ματρώνα, κόρη του Αθνάρ Α´ Γκαλίντεθ, κόμη της Αραγωνίας. Σκότωσε τον κουνιάδο του Θέντουλο και αποκήρυξε την Ματρώνα προκειμένου να παντρευτεί μια κόρη αγνώστου ονόματος (πιθανώς Νούνιλα), του βασιλιά της Παμπλόνα, Ίνιγο Αρίστα με την οποία είχε ένα γιο, τον Γκαλίντο Γκαρθές. Για την ενέργειά του αυτή απέκτησε το προσωνύμιο "ο Κακός". Σύμφωνα με την παράδοση, ο λόγος ήταν πως ο Θέντουλο και ο αδελφός του Γκαλίντο Α´ Αθνάρεθ του έκαναν μια φάρσα σε έναν αχυρώνα τη νύχτα της γιορτής του Σαν Χουάν.
Ο Ίνιγο Αρίστα του έδωσε ένα μικρό στρατό με τον οποίο καθαίρεσε τον Αθνάρ Α´ Γκαλίντεθ και πήρε η κυβέρνηση της κομητείας της Αραγωνίας το 820. Το ίδιο έτος, επαναστάτησε ενάντια στην καρολίγγεια εξουσία, με τις δυνάμεις του ενωμένες με εκείνες του πεθερού του, του μονάρχη της Παμπλόνα.
Το έτος 824 υποστήριξε τον Ινίγκο Αρίστα ενάντια σε μια φραγκική αποστολή στη Ναβάρρα που είχε διαταχθεί από τον Λουδοβίκο τον Ευσεβή, υπό την ηγεσία των κομητών Αέμπλους και Αθνάρ Σάντσεθ. Με τη βοήθεια του μουσουλμάνου ηγέτη Μούσα ιμπν Μούσα (Musa ibn Musa), της οικογένειας των Μπανού Κασί, οι Φράγκοι ηττήθηκαν στη δεύτερη μάχη της Ρονκεσβάλλ.
Βιβλιογραφία
Κατηγορία:Μονάρχες της Αραγωνίας Κατηγορία:Ιστορία της Αραγωνίας
Μαυρούδα Θεσσαλονίκης
Η Μαυρούδα είναι οικισμός και τοπική κοινότητα του δήμου Βόλβης της περιφερειακής ενότητας Θεσσαλονίκης στη Μακεδονία. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011 έχει 375 κατοίκους. Βρίσκεται στο νότιο τμήμα του όρους Βερτίσκος. Εκκλησιαστικά υπάγεται στην Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης.
ραπομπές
Κατηγορία:Χωριά του νομού Θεσσαλονίκης Κατηγορία:Δήμος Βόλβης
Ερρίκος του Μαρλ (1362-1397)
Βιογραφία
Πολύ νωρίς στη ζωή του, μνηστεύθηκε με την Iσαβέλλα της Λωρραίνης, κόρη του Ιωάννη Α΄ δούκα της Λωρραίνης. Το 1374 πήγε στην Αυλή του θείου του Καρόλου Ε΄ της Γαλλίας (γιου του Ιωάννη Β΄) και χρίστηκε ιππότης στη στέψη του Καρόλου ΣΤ΄ της Γαλλίας (γιου του Καρόλου Ε΄), πολεμώντας στην εκστρατεία στη Φλάνδρα το 1383 και την εκστρατεία στο Γκέλντερς το 1388. Στη συνέχεια επέστρεψε στο Μπαρ και το κυβέρνησε για λογαριασμό του πατέρα του, ο οποίος ήταν συχνά ακινητοποιημένος από κρίσεις ουρικής αρθρίτιδας (ποδάγρας).
Οικογένεια
Ο αρραβώνας του λύθηκε και η μνηστή του παντρεύτηκε τον Ενγκεράν Ζ΄ κύριο του Κουσύ (97 1397). Τον Νοέμβριο του 1384 ο ίδιος ο Ερρίκος νυμφεύτηκε τη Μαρία του Κουσύ κόμισσα του Σουασσόν (1366-1405), κόρη του Ενγκεράν Ζ΄ κόμη του Σουασσόν & κυρίου του Κουσύ, από την πρώτη του σύζυγο Ισαβέλλα των Ανζού, την μεγαλύτερη κόρη του Εδουάρδου Γ΄ της Αγγλίας. Η Μαρία έγινε κυρία του Κουσύ και του Ουαζύ μετά το τέλος του πατέρα της το 1397. Ο Ερρίκος είχε δύο παιδιά από τη Μαρία:
Το 1396 ο Ερρίκος διαπραγματεύτηκε την ουδετερότητα του Τζαν-Γκαλεάτσο δούκα του Μιλάνου σε σχέση με το γαλλικό προτεκτοράτο στη δημοκρατία της Γένοβας. Στη συνέχεια πολέμησε στο πλευρό του δούκα του Νεβέρ στη σταυροφορία ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, και συνελήφθη στο τέλος της μάχης της Νικόπολης στις 25 Σεπτεμβρίου 1396. Αιχμαλωτίστηκε και αργότερα εξαργυρώθηκε, αλλά απεβίωσε στο στρατόπεδο των σταυροφόρων στο Τρεβίζο μετά την προσβολή της πανώλης στη Βενετία στο ταξίδι επιστροφής του.
Πηγές
Κατηγορία:Κόμητες
Γιον Γκέσο-μουν
Ο Γιον Γκέσο-μουν (αγγλικά: Yeon Gaesomun, 603–666 μ.Χ.) ήταν Κορεάτης στρατιωτικός δικτάτορας κατά τα τελευταία έτη του Γκογκουριό, ενός από τα Τρία Βασίλεια της αρχαίας Κορέας. Έμεινε στην ιστορία για τις πολλές επιτυχίες του στις στρατιωτικές συγκρούσεις με την Κίνα των Τανγκ υπό τον αυτοκράτορα Ταϊτζόνγκ και κατόπιν τον γιο του τελευταίου, αυτοκράτορα Γκαοτζόνγκ, που είχαν εισβάλει στη χώρα. Η αποτυχία του Κινέζου αυτοκράτορα Ταϊτζόνγκ αποτέλεσε τη μοναδική ήττα που υπέστη στο πεδίο της μάχης καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του.
Η παραδοσιακή ιστοριογραφία της Κορέας απεικονίζει τον Γιον Γκέσο-μουν ως έναν δεσποτικό στρατηγό-πολέμαρχο, του οποίου οι ανηλεείς πολιτικές και η ανυπακοή στον μονάρχη του Γκογκουριό οδήγησαν αργότερα στην πτώση του βασιλείου. Παρόλα αυτά, τα επιτεύγματά του κατά την υπεράσπιση του Γκογκουριό ενάντια στην επέλαση των Κινέζων ενέπνευσαν τους Κορεάτες εθνικιστές ιστορικούς, κυρίως τον ιστορικό και διανοούμενο του 19ου αιώνα Σιν Τσε-χο, που χαρακτήρισε τον Γιον Γκέσο-μουν ως τον μεγαλύτερο ήρωα της κορεατικής ιστορίας. Πολλοί Κορεάτες λόγιοι σήμερα εξυμνούν επίσης τον Γιον Γκέσο-μουν ως παράδειγμα στρατιώτη-πολιτικού χωρίς όμοιό του στην ιστορία της Κορέας.
Βιογραφία
Ο Γιον Γκέσο-μουν γεννήθηκε στην επιφανή και με ισχυρή επιρροή οικογένεια Γιον (Yeon), όντας το πρώτο παιδί και ο μεγαλύτερος γιος του Γιον Τε-τζο, πρωθυπουργού του Γκογκουριό κατά τη διάρκεια της εξουσίας του βασιλιά Πιονγκ Ουόν και κατόπιν του βασιλιά Γιονγκ Γιανγκ. Ο παππούς του Γιον Γκέσο-μουν, Γιον Τζα-γιου, υπήρξε επίσης πρωθυπουργός.
Πολύ λίγα είναι γνωστά για τα πρώτα χρόνια του Γιον Γκέσο-μουν, μέχρι που ορίστηκε κυβερνήτης των Δυτικών Επαρχιών του Γκογκουριό, όπου επέβλεψε την ανέγερση ενός δικτύου οχυρώσεων για την υπεράσπιση της χερσονήσου Λιαοντόνγκ (τότε κορεατικό έδαφος, σήμερα ανήκει στην Κίνα) από τους Τανγκ.
Ο Γιον Γκέσο-μουν είχε τουλάχιστον τρεις γιους, οι οποίοι ήταν (από τον μεγαλύτερο στον μικρότερο) ο Γιον Ναμ-σενγκ, ο Γιον Ναμ-γκιον και ο Γιον Ναμ-σαν.
Ανατροπή του βασιλιά
Το χειμώνα του 642, ο βασιλιάς Γιονγκ-νιου, φοβούμενος τον ισχυρό στρατηγό, συνωμότησε με τους αξιωματούχους του για να τον σκοτώσουν. Όταν ο Γιον Γκέσο-μουν το ανακάλυψε, κανόνισε μια πολυτελή δεξίωση για να γιορτάσει την τοποθέτησή του στη θέση του κυβερνήτη των Ανατολικών Επαρχιών του Γκογκουριό αυτή τη φορά, στην οποία προσκάλεσε περίπου εκατό πολιτικούς του κράτους από την αντίθετη παράταξη. Εκεί, μετά από ενέδρα σκότωσε όλους τους παρόντες αξιωματούχους εχθρούς του, και κατόπιν πήγε στο παλάτι όπου δολοφόνησε και τον βασιλιά Γιονγκ-νιου. Σύμφωμα με τις παραδοσιακές κινεζικές και κορεατικές πηγές, οι άντρες του στρατηγού διαμέλισαν το πτώμα του βασιλιά και το έθαψαν χωρίς την πρέπουσα τελετή.
Κατόπιν, αφού ο στρατηγός τοποθέτησε στο θρόνο ως βασιλιά-μαριονέτα τον Ποτζάνγκ, έναν ανηψιό του δολοφονηθέντος βασιλιά Γιονγκ-νιου, όρισε τον εαυτό του Ηγεμόνα, και ανέλαβε τον ντε φάκτο έλεγχο του Γκογκουριό για ένα τέταρτο του αιώνα περίπου, μέχρι το θάνατό του γύρω στο 666.
Πόλεμοι με την Κίνα
thumb|right|350px|Χάρτης της πρώτης εκστρατείας στον πόλεμο Τανγκ-Γκογκουριό Η σειρά των πολέμων μεταξύ του Γκογκουριό και της Κίνας των Τανγκ περιλαμβάνει μερικά από τα πιο σημαντικά γεγονότα της αρχαίας ιστορίας της Νοτιοανατολικής Ασίας, οδηγώντας στη συμμαχία Τανγκ-Σιλλά (το βασίλειο Σιλλά ήταν ένα έτερο κορεατικό κράτος), την τελική παρακμή του ισχυρού Γκογκουριό, και την ένωση της Κορεατικής Χερσονήσου υπό τον έλεγχο του βασιλείου Σιλλά. Ο Γιον Γκέσο-μουν υπήρξε ένας εκ των κεντρικών πρωταγωνιστών αυτών των πολεμικών συγκρούσεων, καθώς και η πρωταρχική τους αιτία.
Οι σχέσεις με τους Τανγκ χειροτέρευσαν όταν το Γκογκουριό εξαπέλυσε νέες εισβολές στο βασίλειο Σιλλά. Το 645, ξεκίνησε η πρώτη εκστρατεία στον πόλεμο Γκογκουριό-Τανγκ, οπότε διαπρεπείς στρατιωτικοί αρχηγοί των Τανγκ κατέλαβαν έναν αριθμό κύριων συνοριακών οχυρών του Γκογκουριό.
Τελικώς, η εισβολή του Κινέζου αυτοκράτορα Ταϊτζόνγκ αντιμετώπισε δύο κύριες αναποδιές. Αρχικώς, ο κύριος στρατός του καθηλώθηκε για αρκετούς μήνες μπροστά από το κάστρο της πόλης Ανσί, μιας εκ των κύριων πόλεων του Γκογκουριό, λόγω της αντίστασης του θρυλικού διοικητή της, Γιανγκ Μαν-τσουν. Επιπλέον, η επίλεκτη ναυτική δύναμη που έστειλε να καταλάβει την Πιονγκγιάνγκ, πρωτεύουσα του Γκογκουριό, ηττήθηκε από τον Γιον Γκέσο-μουν, ο οποίος κατόπιν βάδισε άμεσα με το στρατό του στην πόλη Ανσί για να άρει την πολιορκία των δυνάμεων του Γιανγκ Μαν-τσουν από τους Τανγκ.
Ο Κινέζος αυτοκράτορας Ταϊτζόνγκ, εγκλωβισθείς ανάμεσα στο στρατό του Γιανγκ Μαν-τσουν και του Γιον Γκέσο-μουν, και υποφέροντας από το σκληρό χειμώνα και τις επικίνδυνα χαμηλές προμήθειες τροφίμων, αναγκάστηκε να υποχωρήσει. Πριν δε ξεκινήσει, άφησε πίσω του εκατό τόπια μεταξιού ως δώρο απόδοσης τιμών και σεβασμού στον γενναίο υπερασπιστή της Ανσί, Γιανγκ Μαν-τσουν. Η υποχώρηση υπήρξε εξαιρετικά δυσχερής και πολλοί Κινέζοι στρατιώτες πέθαναν. Ο αυτοκράτορας όμως επιβίωσε και επέστρεψε στην έδρα του, αλλά η εκστρατεία ενάντια στο Γκογκουριό είχε αποτύχει. Παρόλα αυτά, είχε επιφέρει βαριές απώλειες στο τελευταίο. Με το γυρισμό του στην πατρίδα, ο Ταϊτζόνγκ ανήγειρε το ναό Μιντζόνγκ, τον παλαιότερο ναό στο Πεκίνο, στη μνήμη των στρατιωτών του που σκοτώθηκαν στην εκστρατεία στο Γκογκουριό. Το 647 και το 648 εισέβαλε ξανά στο Γκογκουριό, αλλά ηττήθηκε και τις δύο φορές, μην καταφέρνοντας έτσι να ικανοποιήσει τη σφοδρή και σε σημείο εμμονής φιλοδοξία του, κατάκτησης του κορεατικού αυτού βασιλείου.
Μετά το θάνατο του Ταϊτζόνγκ το 649, ο γιος του, νέος αυτοκράτορας Γκαοτζόνγκ, προσπάθησε να εκπληρώσει το όνειρο του πατέρα του. Μετά τη συμμαχία Τανγκ-Σιλλά κατέκτησε το Πεκτζέ (το τρίτο από τα Τρία Βασίλεια της αρχαίας Κορέας), και το 661 και 662 εισέβαλε στο Γκογκουριό, αλλά ηττήθηκε και τις δύο φορές. Μια από τις σπουδαιότερες νίκες του Γιον Γκέσο-μουν σημειώθηκε το 662, όταν οι δυνάμεις του νίκησαν αυτές των Τανγκ του στρατηγού Πανγκ Σιάο-τάι, στον ποταμό Σασού (πιθανώς τον σημερινό Ποτόνγκ), σφάζοντας αυτόν και τους 13 γιους του που βρίσκονταν μαζί του. Επιπλέον, ο φημισμένος στρατηγός Σου Ντινγκ-φανγκ των Τανγκ, που έπαιξε κύριο ρόλο στην κατάκτηση του Πεκτζέ, επίσης δεν κατάφερε να υπερβεί τις οχυρώσεις της Πιονγκγιάνγκ και αναγκάστηκε να υποχωρήσει εξαιτίας σφοδρών χιονοπτώσεων. Η επακόλουθη αύξηση των εσωτερικών συγκρούσεων στην Κίνα ανάγκασε τις δυνάμεις των Τανγκ να επιστρέψουν ακόμη μια φορά στην πατρίδα τους.
Παραπομπές
Κατηγορία:Στρατιωτική ιστορία της Κορέας
Κουλιένοβτσι
Το Κουλιένοβτσι (σερβικά κυριλλικά: Куљеновци) είναι χωριό της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης. Ευρίσκεται εντός του Δήμου της Ντέρβεντα και εντός της Σερβικής Δημοκρατίας της Βοσνίας. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της απογραφής του 2013, αριθμούσε 83 κατοίκους.
Εξωτερικοί Σύνδεσμοι
Κατηγορία:Οικισμοί της Ντέρβεντα Κατηγορία:Οικισμοί της Ντέρβεντα με κροατική πληθυσμιακή πλειοψηφία
Γλώσσα Σαλτσούκ
Η γλώσσα Σαλτζούκ (επίσης Σελτζούκ) είναι εξαφανισμένη Τουρκική ποικιλία που ομιλούταν στο Ιράν. Γραφόταν με το περσικό αλφάβητο. Ήταν μάλλον μια διάλεκτος της Αζερικής. Η γλώσσα εξαφανίστηκε κοντά στο 2013. Επίσης, η γλώσσα είναι συγκολλητική γλώσσα.
Παραπομπές
Κατηγορία:Συγκολλητικές γλώσσες Κατηγορία:Γλώσσες του Ιράν Κατηγορία:Τουρκικές γλώσσες
Κρυφό Σχολειό
thumb|[[Νικόλαος Γύζης, Έλληνικόν Σχολείον έν καιρώ δουλείας,γνωστότερο ως Το κρυφό σχολειό, ελαιογραφία, 1885/86.]] Το «Κρυφό Σχολειό» είναι θρύλος σύμφωνα με τον οποίο η Οθωμανική Αυτοκρατορία απαγόρευε την εκπαίδευση των υπόδουλων Ελλήνων στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, για να εξασφαλίσει την αμάθεια και, έτσι, και τη δουλοφροσύνη τους, με αποτέλεσμα να οργανωθούν κρυφά νυχτερινά σχολεία από ιερείς, που μυστικά δίδασκαν γραφή και ανάγνωση. Ο θρύλος δημιουργήθηκε τα επαναστατικά και μετεπαναστατικά χρόνια και αποτυπώθηκε στην Τέχνη. Ως τα μέσα του 20ού αιώνα στα ελληνικά σχολεία διδασκόταν ότι η ελληνική παιδεία διωκόταν συστηματικά τον πρώτο ενάμιση αιώνα μετά την οθωμανική κατάκτηση και πως αυτό οδήγησε την Εκκλησία στην κρυφή λειτουργία τέτοιων σχολείων.
Η μελέτη της ελληνικής εκπαίδευσης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία συνδέθηκε ήδη από τον 19ο αιώνα με την εξέταση του θρύλου του Κρυφού Σχολειού. Σύμφωνα με τους σύγχρονους ακαδημαϊκούς ιστορικούς, η ύπαρξη του Κρυφού Σχολειού, για την τεκμηρίωση του οποίου χρησιμοποιούνταν ως πρόσφατα μαρτυρίες από την εποχή της Επανάστασης και εξής μαζί με τοπικές παραδόσεις, είναι μύθος χωρίς ιστορική βάση. Πρόσφατα, στην ανεπίσημη παραδοσιακή ιστοριογραφία χρησιμοποιούνται για την τεκμηρίωση της ύπαρξης του «κρυφού σχολειού» μαρτυρίες του 16ου αιώνα κ.ε. για τη γενική αμάθεια ή κατά τόπους αυθαιρεσίες οθωμανών αξιωματούχων εις βάρος εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, οι οποίες, ωστόσο, είχαν πεδίο εφαρμογής γενικά τους υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Μουσουλμάνους και μη.
Ο όρος «κρυφό σχολειό» χρησιμοποιείται κατ' επέκταση και για περιπτώσεις κρυφής εκπαίδευσης ή εθνικής-αντιστασιακής δραστηριότητας στη νεότερη εποχή, όπως κατά τη γερμανική Κατοχή (1941-44) ή τη βρετανική διοίκηση στην Κύπρο.
Γενικά
Στην περίοδο της οθωμανικής κατοχής λειτουργούσαν επίσημα ελληνικά σχολεία, ιδρυθέντα από την ιδιωτική πρωτοβουλία Ελλήνων και την Εκκλησία. Η παροχή παιδείας με κύριο σκοπό να ετοιμαστούν στελέχη για τις ανάγκες της Εκκλησίας δεν αντιμετώπιζε την αντίδραση της κεντρικής εξουσίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Θεωρείται όμως πιθανό πως σε ορισμένες περιπτώσεις Τούρκοι αξιωματούχοι σε απομακρυσμένες περιφέρειες δυσχέραιναν ή απαγόρευαν τη λειτουργία σχολείων για ποικίλους λόγους, που πολλές φορές σχετίζονταν με την αναστάτωση που προκαλούσαν τα απελευθερωτικά κινήματα.
Η ονομασία «κρυφό σχολειό», σύμφωνα με βιογράφο του ζωγράφου του ομώνυμου πίνακα (Νικολάου Γύζη), συναντάται προεπαναστατικά σε ένα μικρό μοναστήρι στην Τήνο, πληροφορία η οποία έχει όμως αμφισβητηθεί και πιθανότερα δε συνδέεται με κρυφή εκπαίδευση επί Τουρκοκρατίας, καθώς η Τήνος ήταν φραγκοκρατούμενη μέχρι το 1715. Ωστόσο, ο Φ. Κακριδής παρατηρεί ότι και οι Καθολικοί ήταν εχθρικοί προς την εκπαίδευση των Ορθοδόξων. Πρώτη δημοσιευμένη αναφορά, σε κρυφά σχολεία επί Τουρκοκρατίας, έγινε το 1825, βασισμένη σε επιστολή (της 4-2-1822) του Στ. Κανέλλου προς τον C.Iken. Ως ορολογία του συμβολισμού καθιερώθηκε στα τέλη του 19ου – αρχές του 20ού αιώνα. Η έννοια του κρυφού σχολειού, η οποία διδάχθηκε στα ελληνικά σχολεία κατά τον 20ό αιώνα, απέκτησε μεγάλη σημασία στην εθνική συνείδηση των Ελλήνων. Μαζί με τον θρύλο της Αγίας Λαύρας, το Κρυφό Σχολειό χρησίμευσε για την αποκατάσταση των εθνικών διαπιστευτηρίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας και ισχυροποίησε τη θέση της στο ελληνικό εθνικό φαντασιακό, παρουσιάζοντάς την ως «κιβωτό εθνικών αξιών». Στη συνέχεια, με την αμφισβήτηση της ύπαρξής του, το θέμα του Κρυφού Σχολειού πολιτικοποιήθηκε έντονα και συνδέθηκε με τη διαφωνία για τον ρόλο της Εκκλησίας στην επιβίωση του ελληνικού στοιχείου, τη θεμελίωση της εθνογένεσης και στην προετοιμασία της Επανάστασης.
Η εικόνα του Κρυφού Σχολειού έφτασε να γίνει το σύμβολο της, ψευδώς, μοναδικής και ταυτόχρονα απαγορευμένης εκπαίδευσης των Ελλήνων επί Τουρκοκρατίας. Αυτός ο συμβολισμός συνάντησε τις αντιδράσεις ιστορικών και φιλολόγων του 20ου αιώνα. Ελλείψει επαρκούς τεκμηρίωσης για την ύπαρξη κρυφής εκπαίδευσης και καθώς υπήρχε τεκμηριωμένα η καταγραφή πολλών σχολείων που λειτουργούσαν επίσημα, στη νεότερη ιστοριογραφία το Κρυφό Σχολειό κατατάχθηκε ως μύθος της προφορικής λαϊκής παράδοσης.
Σύμφωνα με τον Κακριδή, το Κρυφό Σχολειό δεν ήταν ένα συστηματικό διδακτήριο όπως τα φανερά ελληνικά σχολεία που λειτουργούσαν ανεμπόδιστα. Πρόκειται για ένα συνοπτικό όνομα που σημαίνει κάθε διδασκαλία σχετική με την προγονική ιστορία, τη μοίρα και τις ελπίδες για απελευθέρωση. Αυτές οι ιδέες δεν μπορούσαν να διδαχθούν στα αναγνωρισμένα σχολεία. Το Κρυφό Σχολειό είναι όχι μύθος αλλά θρύλος με ιστορικό πυρήνα.
Πάντως, σύμφωνα με την εκπαιδευτικό Ελένη Πόπα «''Φυσικά «κρυφό σχολειό» όπως απέδειξε η νεώτερη ιστοριογραφία δεν υπήρχε. Παρά το γεγονός ότι η Εκκλησία συντήρησε την εικόνα των ελληνικών γραμμάτων στη συνείδηση των λαϊκών μαζών τα γράμματα αυτά δεν είχαν καμιά σχέση με τον ελληνικό εθνικισμό που διαμορφώθηκε πολύ αργότερα.''»
Η εκπαίδευση κατά την οθωμανική κατοχή
Κατά την τουρκοκρατία γενικά συνέβη σημαντική υποχώρηση της παιδείας των Ελλήνων. Εστίες παιδείας διατηρήθηκαν κυρίως στα πλαίσια της Εκκλησίας και κυρίως των μοναστηριών, τα οποία περιγράφονται ως «καταφύγια» των λογίων και των γραμμάτων και «κευθμώνες [κρυψώνες] πολλών θησαυρών των αρχαίων προγόνων». Το 1608 ο Γερμανός θεολόγος και διπλωμάτης στην Κωνσταντινούπολη Salomon Schweigger αναφέρει την ύπαρξη μικρών ελληνικών σχολείων όπου δίδασκαν καλόγεροι. Τα σχολεία αυτή την περίοδο λειτούργησαν υπό την κηδεμονία της Εκκλησίας κυρίως για να ετοιμάσουν στελέχη για τις ανάγκες της, καθώς ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως είχε τεθεί επικεφαλής του μιλλέτ («έθνους») των Ορθοδόξων υπηκόων της αυτοκρατορίας. Η κεντρική διοίκηση στην Κωνσταντινούπολη δεν απαγόρευσε τη λειτουργία ελληνικών σχολείων και εκκλησιών αλλά αυτή η θρυλούμενη θρησκευτική ανοχή έπρεπε να εξαγοράζεται. Όπως επισημαίνει ο Νεοκλής Σαρρής, για να διατηρούν οι Χριστιανοί τους θρησκευτικούς τους θεσμούς έπρεπε να ρέει σταθερά νόμιμο και παράνομο χρήμα από αυτούς προς τους Οθωμανούς, ακόμα και τον ίδιο τον Σουλτάνο. Κατ' άλλη άποψη, η μή απαγόρευση ίδρυσης σχολείων δεν σχετίζεται με το Κρυφό Σχολειό, καθώς το οθωμανικό καθεστώς δεν ήταν συνταγματικό καθεστώς ώστε υπό μορφή συμβολαίου μεταξύ Σουλτάνου και κατακτημένων να προβλέπει ή να μη προβλέπει κάτι. Τα προνόμια που παραχωρούν οι σουλτάνοι δεν έχουν το περιεχόμενο του ατομικού δικαιώματος αλλά είναι προνόμια του πατριάρχη ή κάποιας κοινότητας και ισχύουν με την προϋπόθεση της πλήρους υποταγής. Έτσι, διαπιστώνεται ότι σε διάφορες επαρχίες και κατά περιόδους υπήρχαν σοβαρά εμπόδια έως και καταστροφές σχολείων. Η μοναδική Ορθόδοξη οργανωμένη σχολή ήταν η Πατριαρχική Ακαδημία (Μεγάλη του Γένους Σχολή), μετά την επανίδρυσή της το 1454.
Από το τέλος του 16ου αιώνα, χειρόγραφες και επίσημες μαρτυρίες που σώζονται και πραγματεύονται την κατάσταση της ελληνικής παιδείας, βεβαιώνουν την ίδρυση και λειτουργία ελληνικών σχολείων. Ο Γερμανός ελληνιστής Μαρτίνος Κρούσιος, στο κυριότερο έργο του Turcograecia (1584), σημειώνει την παρουσία κοινών σχολείων, όπου τα παιδιά διδάσκονται ανάγνωση με χρήση εκκλησιαστικών λειτουργικών βιβλίων, όπως επιβεβαιώνει και ο ιερέας της γερμανικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, Σάλομον Σβάιγγερ (Salomon Schweigger).
Η δεύτερη και κυρίως η τρίτη δεκαετία του 17ου αιώνα, χαρακτηρίζεται ως περίοδος πνευματικής αναγέννησης της υπόδουλης Ελλάδας με την ελληνική παιδεία να γνωρίζει σημαντική βελτίωση που συνεχίστηκε τις επόμενες δεκαετίες. Από τον 18ο αιώνα τα σχολεία πλήθυναν, τόσο μάλιστα που έφτασε να καταγράφεται πως το 1806 κάθε πόλη είχε δύο ή 3 σχολεία κατ' ελάχιστο. Μόνο στα Ιωάννινα, από το 1647 ως το 1805 ιδρύθηκαν και λειτούργησαν πέντε τουλάχιστο ονομαστές σχολές.
Κατά καιρούς εμφανίζονταν περιπτώσεις κατά τις οποίες σε περιφέρειες γινόταν δυσχερής ή και απαγορευόταν η λειτουργία σχολείων, κυρίως όσο αυτή συνδεόταν με απελευθερωτικά κινήματα ή κατά τις διάφορες εξεγέρσεις. Άλλωστε έχει αναγνωριστεί ότι λόγω της εδαφικής επέκτασης του Οθωμανικού κράτους οι εξουσίες είχαν σταδιακά αποκεντρωθεί. Έως το τέλος του 18ου αιώνα η εξουσία είχε περάσει σε κρατικούς αξιωματούχους και ο Σουλτάνος είχε διατηρήσει μόνο τη συμβολική εξουσία του. Έτσι, ο Charles Tuckermann, αμερικανός πρόξενος στην Ελλάδα μετά την Επανάσταση, παρατηρεί ότι κατά την τουρκοκρατία «τα ελληνικά σχολεία ήταν λίγα και απομακρυσμένα, και υποστηρίζονταν από τις εθελοντικές εισφορές διαφόρων οργανώσεων και από Έλληνες του εξωτερικού. Η ελευθερία διδασκαλίας δεν ήταν περισσότερη από την ελευθερία πολιτικών δραστηριοτήτων, και τα γράμματα είχαν το μερίδιό τους από την εθνική μιζέρια.». Την εχθρότητα των Τούρκων έναντι των σχολείων υπαινίσεται και ο Γερμανός καθηγητής G. A. Noehden το 1820 αναφέροντας ότι το γνωστό σχολείο των Μηλεών Πηλίου κατόρθωνε να καλλιεργεί τα γράμματα γιατί «ήταν μακριά από το ζηλόφθονο μάτι του Τούρκου διοικητή και επιπλέον έχει διασφαλισθεί από τις επιβουλές του με ιδιαίτερα προνόμια και ασυλίες, που έχουν δοθεί στην πόλη από την κυβέρνηση». Πάλι από τις Μηλιές το 1832 (ενώ παραμένουν υπό τουρκική κατοχή) ο ιεροδιάκονος-διαφωτιστής Γρηγόριος Κωνσταντάς γράφει απευθυνόμενος εμμέσως στον πατριάρχη:
Την πεποίθηση ότι οι Τούρκοι στέρησαν την παιδεία από τα παιδιά των Ελλήνων έχει και ο Άγγλος συνταγματάρχης φιλέλληνας Λέστερ Στάνχοουπ (L. Stanhope) σε επιστολή του από το Μεσολόγγι το 1823.
Κατά τον ιστορικό και αγωνιστή του 1821 Φιλήμονα, όπως αναφέρει στο Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας που εκδόθηκε το 1834, η ελεύθερη σύσταση ελληνικών σχολείων οφειλόταν στη γενικότερη αμάθεια των Τούρκων, οι οποίοι αγνοούσαν ποια μέτρα θα ωφελούσαν το πολιτικό σύστημά τους, υπονοώντας την απαγόρευση των σχολείων.
Ενδελεχή μελέτη για την κατάσταση των ελληνικών γραμμάτων από την άλωση της Κωνσταντινούπολης μέχρι τον 19ο αιώνα παρέδωσε επίσης ο Ματθαίος Παρανίκας, στο Σχεδίασμα (Κωνσταντινούπολη, 1867). Εκεί περιγράφει τη ζοφερή κατάσταση της παιδείας μετά την Άλωση και αναφέρεται στη συμβολή των λειτουργών της εκκλησίας στην εκπαίδευση του «ως επί το πλείστον αγράμματου ποιμνίου», περιγράφοντας τα μοναστήρια και τις εκκλησίες ως «καταγώγια της αρετής» και «κευθμώνες (κρυψώνες) πολλών θησαυρών των αρχαίων προγόνων». Στο έργο του, ο Παρανίκας δεν αναφέρεται σε κρυφά σχολεία και παρέχει λεπτομερείς πληροφορίες για σχολεία και δασκάλους που δίδαξαν σε πολλές περιοχές της Ελλάδας.
Γεγονός πρέπει να θεωρείται η γενικότερη αναβίωση της ελληνικής παιδείας από τον 17ο αιώνα, όπως περιγράφεται από τον Παρανίκα αλλά και από άλλους ιστοριογράφους όπως ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, και συνοδεύεται από την ίδρυση αρκετών σχολείων. Για τη μελέτη θεμάτων της εκπαίδευσης, το έναυσμα έδωσε το 1865 ο Ροδοκανάκειος Φιλολογικός Αγών με την προκήρυξη διαγωνισμού με αντικείμενο την ιστορία της ελληνικής παιδείας από την άλωση της Κωνσταντινύπολης μέχρι το 1821. Υποβλήθηκαν εργασίες από τους Παναγιώτη Αραβαντινό και Κωνσταντίνο Σάθα, με τον τελευταίο να βραβεύεται τελικά για το μέρος της έρευνάς του που αφορούσε στους λογίους και στο γλωσσικό ζήτημα, καθώς θεωρήθηκε πως η μελέτη του Παρανίκα, που είχε ήδη δημοσιευθεί, κάλυπτε επαρκώς τα θέματα που άπτονταν των ελληνικών σχολείων. Σε καμία από αυτές τις εργασίες δε συναντάται αναφορά στην ύπαρξη Κρυφού Σχολείου.
Συμπληρωματική της εργασίας του Παρανίκα είναι και η μελέτη του Τρύφωνος Ευαγγελίδου, Η παιδεία επί Τουρκοκρατίας (1936), όπου κατέγραψε ακόμα περισσότερα σχολεία, βασισμένος σε πρόσθετες πηγές στις οποίες δεν είχε πρόσβαση ο Παρανίκας, αναφέροντας όμως και την εκπαίδευση που γινόταν με κίνδυνο «κρύφα και εν παραβύστω». Γνωστά είναι, εξ άλλου, ορισμένα από τα μεγαλύτερα εκπαιδευτήρια του υπόδουλου ελληνισμού, όπως η Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Κωνσταντινούπολη, η Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης και άλλα σχολεία σε πολλές περιοχές της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Μαρτυρίες για ελεύθερη ίδρυση και λειτουργία σχολείων αντλούνται επίσης από ξένους περιηγητές, όπως τον άγγλο αξιωματικό Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ που επισκέφτηκε την Ελλάδα κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821, αν και τέτοιες μαρτυρίες θεωρούνται εν γένει μικρότερης αξίας από τις πρωτογενείς ελληνικές πηγές.
Αν και υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες που βεβαιώνουν περιπτώσεις κρυφών σχολείων σε τοπική κλίμακα, στις πηγές της εποχής δεν καταγράφεται καμία σχετική με απαγόρευση ίδρυσης ή λειτουργίας σχολείου.
Στον Λόγιο Ερμή του 1811 αναφέρεται το άνοιγμα σχολείων στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 19ου αιώνα με άδεια των Αρχών στην Κωνσταντινούπολη, στις Κυδωνίες της Μικράς Ασίας, στη Χίο κλπ. Επίσης αναφέρεται η οργάνωση λυκείων στη Σμύρνη και στη Θεσσαλονίκη Στο ίδιο έντυπο, το 1813, περιγράφεται με μελανά χρώματα η αμάθεια που επικρατούσε κατά τους προηγούμενους αιώνες.
Μαρτυρίες για κρυφή διδασκαλία
Ίσως η πρωιμότερη ρητή αναφορά σε κρυφά διδασκαλεία υπάρχει σε ομιλία υπέρ της επανάστασης που εκφώνησε ο Κωνσταντίνος Οικονόμος «ο εξ Οικονόμων» το 1821 και δημοσίευσε το 1825. Εκεί αναφέρει ότι τα σχολεία όταν δεν μπορούσαν να λειτουργήσουν κρυφά, το κατάφερναν με τεχνάσματα ή χάρη σε δωροδοκίες Τούρκων αξιωματούχων, όπως αναφέρεται αργότερα και για τη Σχολή της Χίου. Ο λόγιος ιατρός Στέφανος Κανέλλος, σε επιστολή του της 4 Φεβρ. 1822 προς τον Γερμανό φιλέλληνα Carl Iken (δημοσιεύτηκε στα γερμανικά το 1825) αναφέρει ότι οι Τούρκοι εμπόδιζαν τα σχολεία χειρότερα και από τις εκκλησίες και ότι οι Έλληνες προσπαθούσαν «να συστένουν κοινά σχολία κρυφίως». Σε άλλο σημείο της επιστολής του αναφέρεται στην αμάθεια των υπόδουλων Ελλήνων, υποστηρίζοντας ότι δεν προερχόταν από αναισθησία ή αδιαφορία τους προς την παιδείαν, αλλά από την «αθλίαν κατάστασιν των σχολείων, αποτέλεσμα της όλης καταστάσεως του έθνους». Σημειώνει παράλληλα τον ενθουσιασμό των νέων να μάθουν γράμματα παρά τη φτώχεια και τις στερήσεις. Ο καθηγητής φιλολογίας Άλκης Αγγέλου (1917-2001) θεώρησε αναξιόπιστη αυτή την αναφορά του Κανέλλου, πιστεύοντας ότι είχε σκοπό να προκαλέσει το ενδιαφέρον των Ευρωπαίων για την Επανάσταση. Κατά τον Χ. Πατρινέλη, ο Κανέλλος «προχειρολογεί και αυτοσχεδιάζει», τονίζοντας ειδικά την αρχή της επιστολής του προς τον Iken όπου γράφει: «Αλλ’ επειδή μ’ έδωκες την άδειαν να σε γράφω ό,τι με έλθει εις τον νουν... θέλεις συγχωρήσει την αταξίαν και ατέλειαν των όσων μέλλω να σε σημειώσω». Ο ιστορικός Απόστολος Διαμαντής, με τη σειρά του, απορρίπτει το επιχείρημα του Αγγέλου χαρακτηρίζοντάς το "τακτική γνωστή από την εποχή του υπαρκτού σοσιαλισμού". Ομοίως, ο Ν. Χρονόπουλος παρατηρεί ότι ο Αγγέλου βάζει τις υπάρχουσες μαρτυρίες στην "προκρούστεια κλίνη" και τις μεταχειρίζεται έτσι ώστε να εξυπηρετείται το σενάριο της "μυθοπλασίας".
Το 1823 ο λόγιος Μιχαήλ Σχινάς περιγράφει τα εμπόδια που έβαζαν οι Οθωμανοί στη λειτουργία των ελληνικών σχολείων. Αναφέρει ότι λόγω αυτών των εμποδίων "μαθητές και δάσκαλοι αποσύρονταν στο σκοτάδι για να αποφύγουν τις διώξεις". Στην επιρροή που άσκησαν οι λόγιοι, την οποία συνδέει με τον απελευθερωτικό αγώνα, κρυφά με την πένα τους αναφέρεται ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης (1824-1879) σε λόγο του στη Λευκάδα. Σε απόσπασμα των απομνημονευμάτων του, ο Νικόλαος Δραγούμης ανέφερε για κακομεταχείριση του πατέρα του «χάριν των ελληνικών γραμμάτων» καθώς και ότι οι Τούρκοι «κατέτρεχαν παντοιοτρόπως» τα σχολεία, ώστε δάσκαλοι και μαθητές σοφίζονταν τρόπους για να αποφεύγουν την οργή τους. Μαθητές και δάσκαλοι προσπαθούσαν να κρύψουν τη λειτουργία του σχολείου ώστε να μην ακούγεται θόρυβος ή φωνές που μαρτυρούσαν διδασκαλία, καθώς απειλούνταν με ξυλοδαρμούς δασκάλων από περαστικούς Τούρκους. Αναφορά σε λειτουργία κρυφών σχολείων κάνει λόγο στα απομνημονεύματά του και ο Φωτάκος ή Φώτιος Χρυσανθόπουλος (1798 - 1879), σύμφωνα με τον οποίο μόνο οι Έλληνες φρόντιζαν για την παιδεία, «εν τω σκότει και προφυλακτά από τους Τούρκους». Το 1849 ο καθηγητής Γεώργιος Μαυροκορδάτος σε ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών αναφέρει ότι η προηγούμενη γενεά νέων «εδιδάσκετο λαθραίως εν υπογείοις και εν ταις οπαίς της γης τον τύραννον διαφεύγουσα». Ο Α. Αγγέλου ασκεί αρνητική κριτική σ' αυτή την αναφορά του Μαυροκορδάτου, σχολιάζοντας ότι ο τελευταίος, εκφραζόμενος με ρητορικό λόγο, «αδιαφορεί για το βάρος των λέξεων που χρησιμοποιεί». , αλλά, και το έργο του Αγγέλου έχει επικριθεί για τη χρήση «συζητήσιμης επιχειρηματολογίας».
Το 1883 στην περιοχή του Διδυμοτείχου αναφέρεται η έναρξη αυστηρών περιορισμών στην παιδεία των Ελλήνων με έλεγχο των βιβλίων και των δασκάλων. Αυτό αντανακλάται σε επιστολή του πατριάρχη προς τον επίσκοπο Διδυμοτείχου, όπου αναφέρει ότι κρυφά εισάγονταν ελληνικά σχολικά βιβλία στην Οθωμ. Αυτοκρατορία και όσα από αυτά έπεφταν στην αντίληψη των Τούρκων κατάσχονταν.
Ο τοπικός ανταποκριτής της Γαλλικής εφημερίδας «Temps», Ρενέ Πυώ (Rene Puaux), κατά την απελευθέρωση στο τουρκοκρατούμενο Αργυρόκαστρο το 1913 αναφέρει τη διεξαγωγή κρυφών μαθημάτων εθνικού περιεχομένου στην πόλη μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος έχει επισημάνει ότι η μαρτυρία δεν παραπέμπει «στην ύπαρξη «κρυφού σχολειού» στην Ηπειρο κατά τις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων, αλλά στο περιεχόμενο της εκπαίδευσης» το οποίο ελεγχόταν από τον Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως. Ο Φ.Ι.Κακριδής θεωρεί ότι η μαρτυρία του Πυώ αντιστοιχεί στην ιστορική αλήθεια, η οποία είναι η μυστική διδασκαλία μαθημάτων εθνικού και θρησκευτικού περιεχομένου πέρα από τα επίσημα μαθήματα που γίνονταν φανερά.
Η παρουσία του Κρυφού Σχολειού στη λαϊκή παράδοση πιστεύεται πως υπήρξε αποτέλεσμα της λόγιας επίδρασης των μεταπελευθερωτικών χρόνων. Τη διδασκαλία «σε κρυφούς τόπους», ειδικά πριν τον 17ο αιώνα, δέχεται ο Τρύφων Ευαγγελίδης (1936) εξηγώντας μάλιστα ότι έγραψε την πραγματεία του για να αποδείξει τη θέληση των Ελλήνων για παιδεία, την οποία κατά την άποψή του μεταλαμπάδευαν ακόμα και «κρυφά και εν παραβύστω» παρά τις αντίθετες πολιτικές. Ο Ευαγγελίδης γνωρίζει ότι επί τουρκοκρατίας λειτουργούσαν μεν σχολεία αλλά ταυτόχρονα υπήρχαν απαγορεύσεις και διώξεις της παιδείας.
Σύγχρονη μελέτη συσχετίζει την παράδοση του κρυφού σχολείου με μαρτυρία του Γάλλου διπλωμάτη de Marcellus ο οποίος αναφέρει ότι το 1820 παραβρέθηκε σε μια κρυφή «διδασκαλία» των Περσών του Αισχύλου στην Κωνσταντινούπολη, μεταξύ κλειστού κύκλου Φαναριωτών. Εδώ το «κρυφό σχολειό» ερμηνεύεται ως συνεκδοχή της κοινοτικής αντιστασιακής δράσης και του αναπτυσσόμενου ελληνικού εκπαιδευτικού και πατριωτικού κινήματος.
Ο ιστορικός Σπύρος Λουκάτος συγκαταλέγει τους δασκάλους των «κρυφών σχολειών» (εισαγωγικά δικά του) μέσα στους παράγοντες εκπαίδευσης - μαζί με τους πνευματικούς ηγέτες του έθνους, τους σοφούς γέρους, τους καλογήρους, τους διδάχους και τους ιεροκήρυκες - που κατά την Τουρκοκρατία συντήρησαν την εθνική ιστορική μνήμη με τη διάδοση λαϊκών προφητειών, θρύλων και άλλων στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού.
Στα Δωδεκάνησα αναφέρεται ότι παρόλο που η λειτουργία Ελληνικών σχολείων επισήμως επιτρέπονταν από τις Οθωμανικές αρχές, η ίδρυση και λειτουργία τους απαιτούσε τεράστια ποσά για να χρηματιστούν οι τοπικοί άρχοντες, προκειμένου να εκδώσουν τις σχετικές άδειες, ωθώντας έτσι τους Έλληνες στη λειτουργία παράνομων σχολείων.
Σε κάποιες περιπτώσεις μυστική ήταν η οικονομική υποστήριξη σχολείων. Αναφέρεται η περίπτωση της Κοζάνης του 19ου αιώνα όπου οι Έλληνες με μυστική είσπραξη εισφορών συντηρούσαν σχολεία.
Ο Ιωάννης Συκουτρής (1901-1937) αναφερόμενος στη νεανική του ηλικία στη Σμύρνη αναφέρει ότι «νεοελληνικά δεν εδιδάσκοντο και η νεωτέρα ελληνική ιστορία ιεροκρυφίως μόνον και σποράδην ηδύνατο να διδαχθεί.» Η λέξη «ιεροκρυφίως» συσχετίζεται με την περιγραφή της συζύγου του η οποία έγραψε ότι στη Σμύρνη ο Συκουτρής «με συγκίνησιν ανεπόλει αργότερα το μάθημα της ιστορίας, που σαν κρυφό σχολειό το βράδυ, μετά την απόλυσιν των μαθητών των άλλων τάξεων, εγίνετο σκοτεινά και αθόρυβα δια τον φόβον του κυριάρχου.»
Λαογραφία
Σημαντικότερες λαογραφικές αναφορές θεωρούνται το παιδικό τραγούδι «Φεγγαράκι μου λαμπρό...» και στη μεταγενέστερη ελληνική τέχνη ο ομώνυμος πίνακας του Νικόλαου Γύζη και το σχετικό ποίημα που εμπνεύστηκε από τον ίδιο πίνακα εν συνεχεία ο Ιωάννης Πολέμης (η μετονομασία του πίνακα από τον αρχικό τίτλο του Γύζη, «Έλληνικόν Σχολείον έν καιρώ δουλείας», οφείλεται αντιστρόφως στην απήχηση του ποιήματος). Ως μαρτυρία για την ύπαρξη κρυφών σχολείων προβάλλεται επίσης η ύπαρξη σχετικών τοπωνυμίων σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.
Το παιδικό τραγούδι, που αναφέρεται και ως νανούρισμα, καλύπτει ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο και γνώρισε πολλές και τέτοιας λογής αλλοιώσεις, τις οποίες σπάνια συναντάμε σε δημοτικά τραγούδια. Οι δύο πρώτοι στίχοι του συναντώνται σε δημοτικό που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από τον Claude Fauriel το 1825. Επαναδημοσιεύτηκε από τον Sanders το 1844 και άλλους αργότερα. Το τραγούδι στην αρχική του μορφή δεν συσχετίζεται με το Κρυφό Σχολείο, ούτε αναφέρεται σαφώς σε αυτό, αλλά ο τίτλος και το περιεχόμενο παραπέμπει στον εξισλαμισμό των Ελλήνων.
Η παραλλαγή που αναφέρεται σε σχολείο συνδέεται με την ύπαρξη κρυφών σχολείων για πρώτη φορά το 1855, σε μελέτη του λογίου Γρ. Γ. Παπαδοπούλου, όπου σημειώνει πως «Οι μαθητές την νύκτα εξερχόμενοι λάθρα μετέβαινον εις τον διδάσκαλον, λέγοντες το γνωστόν ασμάτιον “Φεγγαράκι μου λαμπρό”...». Το ίδιο νόημα αποδίδει στο ποίημα ο Ch. Tuckerman το 1872, αμερικανός πρέσβυς στην Αθήνα, προσθέτοντας ότι είναι γνωστό σε κάθε Έλληνα και μεταδίδεται από τους γονείς στα παιδιά. Η σύνδεση του ποιήματος με την πεποίθηση ύπαρξη οργανωμένων κρυφών σχολείων υπό την αιγίδα της Εκκλησίας προέρχεται από κυριολεκτική ανάγνωση, καθώς συμπεριλαμβανόταν σε διάφορα αλφαβητάρια όπως το 1870 στη Μυτιλήνη, όπου το ποίημα (μέχρι τότε είχε δημοσιευτεί τρεις ή τέσσερις φορές) τυπώθηκε στην πρώτη σελίδα του βιβλίου, αλλά και αργότερα σε βιβλία του Οργανισμού Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (Ο.Ε.Δ.Β.) που ιδρύθηκε το 1937 υπό την εποπτεία του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων. Σύμφωνα με τον Αλέξη Πολίτη, από κάποια στιγμή και μετά, η παράδοση και το τραγούδι συνυπάρχουν, ενώ είναι δύο άσχετα θέματα στην προέλευση και στη σύστασή τους. Μεταξύ άλλων, ο Τάσος Γριτσόπουλος θεωρεί το ποίημα επιχείρημα για την ύπαρξη του κρυφού σχολειού.
Ο ομώνυμος πίνακας του Γύζη παριστά ένα κρυφό σχολείο, όπως το φαντάστηκε ο καλλιτέχνης, και φιλοτεχνήθηκε το 1886. Το έργο ανήκει στις συνθέσεις ηθογραφικού χαρακτήρα του Γύζη, του οποίου ο συμβολισμός δίνεται από τον ίδιο, σε επιστολή του, όπου σημειώνει χαρακτηριστικά: «Δια του υπογείου, της κλειστής θύρας και παραθύρου και δια του ωπλισμένου νέου, εσκέφθην να παραστήσω την εποχήν εκείνην της Ελλάδος, ότε επί Τουρκοκρατίας ήσαν αυστηρώς απηγορευμένα τα σχολεία και μόνον εν κρυπτώ ελειτούργουν». Είναι άγνωστη η πηγή έμπνευσης του Γύζη αλλά εικάζεται πως συνδέεται με τη γενέτειρά του, όπου ένα μικρό μοναστήρι της Αγίας Τριάδας ήταν γνωστό, προεπαναστατικά ακόμα, ως «Το Κρυφό Σχολειό». Κατά τον Αγγέλου η ύπαρξη κρυφού σχολείου στην Τήνο έρχεται σε αντίθεση με την ιστορική πραγματικότητα διότι το νησί περιήλθε υπό τουρκική κατοχή αρκετά αργότερα (1718), χωρίς όμως να αλλοιωθούν οι συνθήκες ζωής των κατοίκων και με σχεδόν καθολική απουσία των Τούρκων από την περιοχή. Ο Χρονόπουλος σημειώνει τα λάθη του Αγγέλου υπενθυμίζοντας ότι η κατάκτηση της Τήνου έγινε το 1715, υπήρχαν στο νησί ιεροδικαστής και άλλες οθωμανικές αρχές, και ότι τουλάχιστον μέχρι το 1750 οι συνθήκες ήταν εξαιρετικά δυσμενείς για τους Χριστιανούς, αφού οι Τούρκοι έδειχναν «σκληρότητα, ανήθικη συμπεριφορά των Τούρκων στρατιωτών προς τις Τηνιακές οικογένειες, και τυραννική διαγωγή των Τούρκων υπαλλήλων και προ παντός του δικαστή». Στην περίοδο τοποθετείται και η ίδρυση της Μονής Αγ. Τριάδος.
Πολλοί ακόμα χώροι φέρουν το τοπωνύμιο του Κρυφού Σχολείου, γεγονός που χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για τη λειτουργία κρυφών σχολείων στις περιοχές αυτές. Φέρεται, μεταξύ των άλλων, να έχουν λειτουργήσει σαν χώρος διδασκαλίας στην Ιερά Μονή Φιλοσόφου της Δημητσάνης, στη Μονή Στρατηγοπούλου ή Μονή Ντίλιου στο νησί των Ιωαννίνων, σε σπήλαιο της Ίου, στη Βέργοια Λακωνίας, στην Ιερά Μονή Παναγίας Βαρνάκοβας της Φωκίδας, καθώς και στις μονές Φιλανθροπηνών στα Γιάννενα και Αγίας Τριάδας στην Τήνο. Πρόκειται συνήθως για χώρους που ομοιάζουν με μικρές κατακόμβες και οι σχετικές μαρτυρίες στηρίζονται μόνο στην προφορική παράδοση χωρίς οποιαδήποτε χρονολογική ένδειξη για την πρώτη εμφάνιση του τοπωνυμίου. Ως ένδειξη λειτουργίας κρυφής εκπαίδευσης στη Μονή Φιλοσόφου θεωρείται η μαρτυρία του Ευθ. Καστόρχη (1847) ότι από τη Δημητσάνα προήλθαν αρχκετοί μορφωμένοι αρχιερείς, που έφτασαν μέχρι το αξίωμα του πατριάρχη Ιεροσολύμων και Κων/πόλεως, πολύ πριν συσταθεί εκεί σχολείο.
Μελετώντας τον χρόνο εμφάνισης των τοπωνυμίων αυτών, ο ιστορικός Παναγιώτης Στάθης έχει καταλήξει ότι μόλις οκτώ απαντώνταν τη δεκαετία του 1960, εκ των οποίων τρία προπολεμικά, ενώ ξεκινούν να αυξάνονται κατακόρυφα τη δεκαετία του 1970, φτάνοντας τα 102 σήμερα.
Παράλληλα κομίζονται διαφορετικές μαρτυρίες από τη δημοτική παράδοση περί «φανερών σχολειών»
Ο Νικόλαος Τωμαδάκης σχολιάζει χαρακτηριστικά, «Εις το δημώδες αυτό άσμα υπάρχει σχολείον, δάσκαλος που διαβάζει τα παιδιά και από μικρά τα βάζει στα γράμματα και στο Ψαλτήρι (χωρίς να είναι ιερωμένος). Τα παιδιά πηγαίνουν μέρα και σχολάζουν για να πάνε στο σπίτι τους να γευματίσουν.».
Σύγχρονοι και παλαιότεροι μελετητές περί του κρυφού σχολειού
Τις βάσεις για τη θεώρηση του κρυφού σχολείου ως μύθου έθεσαν με το έργο τους ο Φαναριώτης λόγιος Μανουήλ Γεδεών το 1939, ο ιστορικός Γιάννης Βλαχογιάννης το 1945 και ο Γιάννης Κορδάτος το 1956. Όπως αναφέρει ο ιστορικός Απ. Διαμαντής, τα βασικά επιχειρήματα του Άλκη Αγγέλου είναι δύο φράσεις, μια από τον Βλαχογιάννη και μία από τον Γεδεών. Ο ίδιος θεωρεί ότι ο Βλαχογιάννης κάνει λάθος στο ότι οι Τούρκοι δεν απαγόρευσαν ποτέ τα σχολεία, αναφέροντας κάποια παραδείγματα υπέρ του αντιθέτου. Για τον Γεδεών σημειώνει ότι αυτός είναι εκπρόσωπος ενός οθωμανικού θεσμού, του Πατριαρχείου, και επομένως δεν μπορεί να είναι αντικειμενικός. Ωστόσο, ο Διαμαντής σημειώνει την «κρίσιμη αναιρετική φράση, προς χρήσιν των "ευφυών φιλιστόρων" του Γεδεών, ότι οι Τούρκοι δεν εμπόδισαν τη σύσταση σχολείων "εν ομαλή καταστάσει». Θεωρεί ο Διαμαντής ότι η οθωμανική κατάκτηση δεν ήταν μια "ομαλή κατάσταση" και αναφέρει το παράδειγμα της καταστροφής του πρώτου πατριαρχικού τυπογραφείου από τους γενιτσάρους το 1628. Ο ίδιος ο Γεδεών, σε σχέση με τις γενικότερες ελευθερίες των Χριστιανών αναφέρει ότι "η λεγόμενη καλή των πραγμάτων κατάστασις ήκιστα διέφερε της ανωμάλου". Άλλη έρευνα για τον Μ. Γεδεών, διαπιστώνει ότι αυτός έκανε επιλεκτική και ελλειπή μεταφορά των πηγών με σκοπό να μη θίξει τις τότε καλές σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία. Δηλαδή από τις δημοσιεύσεις του απέκρυπτε φράσεις που μπορεί να ενοχλούσαν την Τουρκία.
Ο Λίνος Πολίτης ήταν ο πρώτος ακαδημαϊκός που επίσης αρνήθηκε το Κρυφό Σχολείο ως μύθο το 1957, για να ακολουθήσουν μεταγενέστερα ο Άλκης Αγγέλου και ο Δημήτριος Πάλλας το 1974. Ο Αγγέλου καταλήγει στο συμπέρασμα πως από το πλήθος των μαρτυριών καθ´όλη την περίοδο της τουρκοκρατίας δεν διασώζεται καμία αναφορά στην ύπαρξη κρυφών σχολείων, ούτε μνημονεύεται ως στοιχείο της προφορικής παράδοσης. Ο Βλαχογιάννης, στη Νέα Εστία, σημειώνει την απουσία ιστορικών μαρτυριών που να βεβαιώνουν την ύπαρξη κρυφού σχολείου. Την απουσία ιστορικής απόδειξης περί της ύπαρξης του κρυφού σχολείου δέχεται επίσης ο ιστορικός Τάσος Γριτσόπουλος, αλλά πιστεύει ότι τα περί κρυφού σχολείου απηχούν μια πραγματικότητα και απορρίπτει απόψεις ιστορικών που αρνούνται την ύπαρξή του όπως ο Αγγέλου.