cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Προσδιορισμός της δημώδους Λατινικής
Έργα της κλασικής λατινικής περιόδου, που όμως είναι γραμμένα σε μη υψηλού ύφους γλώσσα, αποκαλύπτουν επίσης κάποιες πλευρές τού κόσμου της δημώδους Λατινικής. Τα έργα τού Πλαύτου και του Τερεντίου, κωμωδίες με χαρακτήρες δούλους, διατηρούν ορισμένα πρωτογενή χαρακτηριστικά της υστερολατινικής γλώσσας, όπως συμβαίνει επίσης με τα λόγια των απελευθέρων στο απόσπασμα Cena Trimalchionis από το μυθιστόρημα Satyricon του Πετρωνίου.
Η δημώδης Λατινική γνώρισε ανόμοια ανάπτυξη στις διάφορες επαρχίες της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και σταδιακά εξελίχθηκε στις γλώσσες που είναι σήμερα γνωστές ως Γαλλική, Ιταλική, Ισπανική, Πορτογαλική, Ρουμανική, Καταλανική και Ρομανσική. Παρ’ ότι σε όλες αυτές τις περιοχές η Λατινική ήταν η επίσημη γλώσσα, η δημώδης μορφή της αποτελούσε την ομιλουμένη κοινή, μέχρις ότου οι νέες τοπικές μορφές απέκλιναν τόσο από τη Λατινική, ώστε να αποκτήσουν τον χαρακτήρα χωριστής γλώσσας.
Θεωρείται ότι τον 3ο αιώνα μ.Χ. σημαντικό μέρος τού λεξιλογίου υφίστατο αλλαγές (λ.χ. equus → cavallus «άλογο»), πρόσφατες δε μελέτες (που πιθανώς χρειάζονται περαιτέρω επιστημονική τεκμηρίωση) υποδεικνύουν ότι και η προφορά άρχισε επίσης να διαφοροποιείται και να προσομοιάζει, ήδη έκτοτε, στις σύγχρονες κατά τόπους προφορές. Πιθανολογείται ότι η εμφανέστερη επίδραση έγινε αρχικώς αισθητή στην περιοχή της Νάπολης.
Εντούτοις, οι αλλαγές δεν θα μπορούσαν να είναι ομοιόμορφες σε όλη την επικράτεια της αυτοκρατορίας. Συνεπώς, οι μεγαλύτερες διαφορές θα εντοπίζονταν πιθανότατα σε επί μέρους τύπους της δημώδους Λατινικής σε διαφορετικές περιοχές, πράγμα που εν μέρει οφειλόταν και στην πρόσκτηση νέων «ντόπιων» θεμάτων. Παρ’ όλα αυτά, είναι αξιοσημείωτο ότι η εν λόγω θεωρία στηρίζεται ως επί το πλείστον σε εκ των υστέρων επανασύνθεση μάλλον παρά στα κείμενα. Επί αρκετούς αιώνες μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η δημώδης Λατινική εξακολουθούσε να συνυπάρχει με τη γραπτή Υστερολατινική. Αυτό συνέβαινε διότι όταν οι ομιλητές κάποιας από τις τοπικές ρομανικές διαλέκτους χρειαζόταν να συντάξουν γραπτό κείμενο και να χρησιμοποιήσουν κατάλληλη γραμματική και ορθογραφία, αυτό που προέκυπτε ήταν μια γλώσσα η οποία συμμορφωνόταν, τουλάχιστον εξωτερικά, προς τους κανόνες της κλασικής Λατινικής. Ωστόσο, κατά την Τρίτη Σύνοδο της Τουρ το 813 δόθηκε εντολή στους ιερείς να κηρύττουν στην κοινή γλώσσα, προκειμένου να γίνονται κατανοητοί. Αυτή ήταν είτε η rustica lingua romanica «αγροτική ρομανική γλώσσα», όπως απεκαλείτο η δημώδης Λατινική για να διαχωρίζεται από την αρχαϊκή πλέον εκκλησιαστική Λατινική, είτε η Γερμανική. Μέσα σε μία γενεά μετά τη Σύνοδο της Τουρ, συγκεκριμένα το 842, οι Όρκοι του Στρασβούργου (περιέχουν τη συμφωνία μεταξύ δύο διαδόχων τού Καρλομάγνου) γράφτηκαν σε ρομανική γλώσσα, η οποία προφανώς δεν ήταν η Λατινική.
thumb|Απόσπασμα του [[Όρκοι του Στρασβούργου|Όρκου]]
Datsun 15
To Datsun 15 ήταν ένα αυτοκίνητο πόλης, που κατασκεύαζε η ιαπωνική αυτοκινητοβιομηχανία Datsun, από τον Μάιο του 1936 έως τον Απρίλιο του 1937. Αντικατέστησε το Datsun 14 και αντικαταστάθηκε από το Datsun 16. Ο ακριβής αριθμός των Datsun 15 που παρήχθησαν δεν είναι γνωστός, ωστόσο γνωρίζουμε ότι συνολικά εξήχθησαν εκτός συνόρων 87 οχήματα.
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Προσδιορισμός της δημώδους Λατινικής
Ακολουθεί απόσπασμα από το κείμενο των Όρκων:
Datsun 15
Εκδόσεις
Ακολουθώντας την παράδοση των προηγούμενων μοντέλων, το Datsun 15 ήταν διαθέσιμο σε Phaeton, Sedan, Roadster και Van εκδόσεις, καθώς και σε μια έκδοση μικρού φορτηγού Truck. Όπως και το Datsun 14, η σεντάν εκδοχή ήταν ιδιαίτερα συνηθισμένη ως ταξί την εποχή εκείνη.
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Προσδιορισμός της δημώδους Λατινικής
Η Υστερολατινική, η οποία εξακολουθούσε να έχει ως κέντρο τη Ρώμη, λογικά αντανακλά αυτές τις προσκτήσεις, αποτυπώνοντας έτσι τις μεταβολές που συνέβαιναν στην περιοχή της, η οποία σε γενικές γραμμές ταυτίζεται με την Ιταλία. Η επίσημη Λατινική ήταν τότε «καθηλωμένη» ή παγιωμένη, όπως προκύπτει τόσο από την κωδικοποίηση της ρωμαϊκής νομολογίας (υπό τον Ιουστινιανό) όσο και από την εκκλησιαστική γλώσσα. Η γλώσσα αυτή παρουσιάζεται ενοποιημένη στους αντιγραφείς τού μεσαίωνα και έκτοτε σαφώς διαχωρισμένη από τα ήδη ανεξάρτητα λαϊκά ρομανικά ιδιώματα. Η γραπτή γλώσσα της εποχής είναι γνωστή ως Μεσαιωνική Λατινική. Τα λαϊκά ρομανικά ιδιώματα αναγνωρίστηκαν ως ξεχωριστές γλώσσες και άρχισαν να αναπτύσσουν δικό τους κανονιστικό πρότυπο και ορθογραφία. Ο όρος Δημώδης Λατινική παύει να εφαρμόζεται πλέον τόσο στη γραπτή γλώσσα όσο και στα παραπάνω ιδιώματα.
Φωνήεντα
Προς το τέλος τής αυτοκρατορικής περιόδου έλαβε χώρα μια σημαντική μεταβολή, η οποία επέφερε ανακατάταξη σε ολόκληρο το φωνηεντικό σύστημα και άφησε ίχνη σε όλες τις ρομανικές γλώσσες. Η Λατινική διέθετε δέκα διακριτά φωνήεντα, μακρά και βραχέα /a/, /e/, /i/, /o/, /u/, τρεις διφθόγγους, /ae/, /oe/, /au/ (και /ui/ κατά μία άποψη), ενώ πιθανώς εισήχθη ως δάνειο από την Ελληνική το μακρό και βραχύ -υ- (δηλ. /ü/).
Datsun 15
Σχεδίαση
Μία ακόμα σχεδιαστική αλλαγή υπήρξε στην μπροστινή γρίλια του Datsun 15, η οποία ήταν σχεδόν κάθετη, σε αντίθεση με τα παλαιότερα μοντέλα των οποίων η γρίλια είχε μια μικρή κλίση. Διαφορά είχαμε όμως και στην εξωτερική διακόσμηση του αυτοκινήτου, αφού λόγω τον προετοιμασιών για τον επερχόμενο πόλεμο η εύρεση και εισαγωγή υλικών ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Έτσι τα χρωμιωμένα μέρη μειώθηκαν, με την εμπρός γρίλια να παίρνει το χρώμα του αμαξώματος, με εξαίρεση το περίγραμμά της και μερικές εσωτερικές γραμμές.
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Φωνήεντα
Κατά την εν λόγω περίοδο, υπήρξε σταδιακή μετακίνηση των φωνηέντων ως προς τον τόπο αρθρώσεως και επιπλέον μεταβολή της ποσότητας, η οποία επηρέασε όλα τα φωνήεντα εκτός από το /a/. Τα μακρά φωνήεντα βραχύνθηκαν και τα βραχέα επιμηκύνθηκαν, ώσπου κατέληξαν σε φωνήεντα μέσου ανοίγματος. Με φωνητικούς όρους συντελέστηκαν οι ακόλουθες αλλαγές:
Datsun 15
Σχεδίαση
Κάτι ανάλογο συνέβη και στον λαγό-μασκότ της εταιρείας, ο οποίος αντικαταστάθηκε από έναν νέο λαγό, πιο απλής σχεδίασης και με μεγαλύτερα αυτιά. Επίσης, αλλαγή είχαμε και στους αεραγωγούς του Datsun 15. Στο Datsun 14 οι αεραγωγοί ήταν 16 μικρές οπές σχεδόν κάθετες στο πλαϊνό του καπό, ενώ στο Datsun 15 αντικαταστάθηκαν από 5 μεγάλους αεραγωγούς, οι οποίοι ήταν οριζόντιας διάταξης και είχαν δυο χρωμιωμένες λωρίδες να τους διαχωρίζουν.
Σημαντική λεπτομέρεια είναι ότι το Datsun 15 είχε στάνταρ τους προφυλακτήρες, ενώ τα παλαιότερα μοντέλα της εταιρείας τους είχαν ως προαιρετικούς.
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Φωνήεντα
Ως αποτέλεσμα, από το διπλό πενταμελές σύστημα της Κλασικής Λατινικής προέκυψε ένα μάλλον ασταθές εννεαμελές σύστημα, το οποίο εξαιτίας της δομής του εξελίχθηκε κατόπιν διαφορετικά σε κάθε ρομανική γλώσσα.
Datsun 15
Σχεδίαση
Η νέα αυτή εμφάνιση έδωσε έναν αμερικάνικο αέρα στο Datsun 15, σε μικρότερες όμως εξωτερικές διαστάσεις.
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Φωνήεντα
Στο φωνηεντικό τρίγωνο οι μετατοπίσεις αυτές αποτυπώνονται ως εξής:
Datsun 15
Τεχνικά χαρακτηριστικά
Μηχανικά το Datsun 15 χρησιμοποιούσε τον ίδιο τετρακύλινδρο κινητήρα βενζίνης με το Datsun 14, κυβισμού 722 cm³, με την διαφορά ότι η αναλογία συμπίεσης πλέον είχε αυξηθεί από το 5,2 στο 5,4 έχοντας ως αποτέλεσμα την οριακή αύξηση της ισχύος του κινητήρα από τους 15 στους 16 ίππους. Τα υπόλοιπα μηχανικά μέρη παρέμειναν κοινά και, ως εκ τούτου, η τελική ταχύτητα του οχήματος παρέμεινε στα 80 χιλιόμετρα την ώρα.
Φούρνοι (νησί)
Οι Φούρνοι είναι το μεγαλύτερο νησί της συστάδας των νήσων ή των Φούρνων Κορσεών. Βρίσκονται στο κέντρο της συστάδας και νοτιοδυτικά της Σάμου και ανατολικά της Ικαρίας. Το νησί έχει έκταση 30,5 τ.χλμ. και έχει 1.346 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2021. Επίσης στους Φούρνους βρίσκεται και η ομώνυμη πρωτεύουσα της συστάδας αλλά και της νήσου με 1.120 κατοίκους. Διοικητικά ανήκει στον Δήμο Φούρνων Κορσεών.
Datsun 15
Πηγές
Κατηγορία:Μοντέλα Datsun Κατηγορία:Αυτοκίνητα πόλης
Φούρνοι (νησί)
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου Κατηγορία:Περιφερειακή ενότητα Ικαρίας
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Φωνήεντα
Κλασική Λατινική:
Δημώδης Λατινική:
Η ανακατάταξη του φωνολογικού συστήματος επέφερε συγχωνεύσεις που επέτειναν την αστάθειά του. Οι μετακινήσεις των φωνηέντων [o:], [u] σε [o], καθώς και των [e:], [i] σε [e], χωρίς να συμπεριλάβουμε τον μονοφθογγισμό των [ae], [oe] σε [e/ε], ανέτρεψαν την ισορροπία τού κλασικού φωνηεντικού συστήματος και την αντιστοιχία μακρών και βραχέων. Ορισμένες συνηχήσεις της ύστερης Λατινικής το δείχνουν αυτό. Επί παραδείγματι, είναι δύσκολο πλέον να γίνει αντιληπτή στο αφτί η κλασική διάκριση μεταξύ των λ. ōs «στόμα, πρόσωπο» και ŏs «οστό, κόκκαλο» ή μεταξύ των λ. vās «αγγείο» και văs «εγγυητής» και οπωσδήποτε θα επέφερε σύγχυση η αδυναμία διακρίσεως μεταξύ των ρηματικών τύπων vĕnit «έρχεται» και vēnit «ήλθε».
Αιτία των ανωτέρω ανακατατάξεων ήταν, αναμφισβήτητα, ο ρόλος τού δυναμικού τονισμού, ο οποίος προκάλεσε, αφ’ ενός μεν την επιμήκυνση των τονιζομένων φωνηέντων και την κατοπινή διατήρησή τους στις ρομανικές γλώσσες, αφ’ ετέρου δε τη διάσπαση σε δύο φωνήεντα (διφθογγοποίηση) και την κλειστοποίηση ή εξασθένηση των ατόνων συλλαβών.
Ως αποτέλεσμα, οι λατ. λέξεις pira «αχλάδι» και vēra «αληθινή» οδηγήθηκαν σε συνήχηση στις ρομανικές γλώσσες, παρ’ ότι η φωνητική τους αρχή είναι εμφανώς διακριτή: ιταλ. – ισπ. pera, vera, παλ. γαλλ. poire, voire. Οι λατ. αιτιατικές ενικού nuce(m) «κάρυο, κάστανο» (ονομαστική nux) και vōce(m) «φωνή» (ονομαστική vox) κατέληξαν σε συνήχηση στις περισσότερες ρομανικές γλώσσες: ιταλ. noce, voce, πορτ. noz, voz και γαλλ. noix, voix. Η αλλαγή αυτή δεν παρατηρείται στη Ρουμανική ή τη Σαρδηνιακή γλώσσα.
Οι κλασικές δίφθογγοι υπέστησαν αξιοσημείωτες μεταβολές. Ειδικότερα, οι δίφθογγοι /ae/ και /oe/ οδηγήθηκαν στη δυσδιάκριτη προφορά [ε] και [e] αντιστοίχως. Η δίφθογγος /oe/ ήταν ήδη σπάνια στην κλασική Λατινική και αποτέλεσε το ενδιάμεσο στάδιο εξελίξεως της παλαιάς διφθόγγου [oi] > [oe] > [e], όπως συνέβη και με τη δίφθογγο [ai] > [ae] > [e]. Η δίφθογγος [au/av] υπέστη αρκετή πίεση κατά την περίοδο της δημοκρατίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, ορισμένοι λαϊκιστές πολιτικοί είχαν υιοθετήσει τη νεωτεριστική προφορά Clodius αντί της κλασικής Claudius «Κλαύδιος», ωστόσο η μεταβολή δεν ήταν καθολική και χαρακτηρίστηκε ως όρος «χαμηλού ύφους» κατά την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο. Ενώ η δίφθογγος [au/av] αρχικώς διατηρήθηκε, παρατηρούμε τάση μονοφθογγισμού της σε διάφορες ρομανικές γλώσσες, ώσπου κατέληξε σε [o], λ.χ. λατ. aurum «χρυσός» > γαλλ. or, ιταλ. oro.
Από την άλλη πλευρά, τα βραχέα [o], [e] αποδείχθηκαν ασταθή. Παρατηρείται τάση προς διάσπασή τους σε διφθόγγους αποτελούμενες από νέες φωνηεντικές αξίες, διαφορετικές για κάθε ρομανική γλώσσα.
Παραδείγματα:
Η Πορτογαλική απέφυγε σε κάποιον βαθμό την αστάθεια του φωνηεντικού συστήματος που κληρονόμησε από τη Δημώδη Λατινική, επειδή διατήρησε μέχρις ενός σημείου τη διάκριση της Λατινικής μεταξύ μακρών και βραχέων φωνηέντων στις κλειστές και ανοικτές συλλαβές. Τα λατινικά μακρά e, o έγιναν κλειστά φωνήεντα στην Πορτογαλική, τα οποία σημειώνονται στη γραφή ως ê, ô εφόσον τονίζονται, ενώ τα αντίστοιχα βραχέα τράπηκαν σε ανοικτά φωνήεντα, τα οποία σημειώνονται στη γραφή ως é, ó όταν τονίζονται. Εντούτοις, κάποιος βαθμός αστάθειας προέκυψε κυρίως από το άτονο o, που τράπηκε σε [u], και από το άτονο e, που τράπηκε σε [i] ή [].
Παρόμοια φωνητική εξέλιξη συνέβη και στην Καταλανική. Το λατινικό βραχύ o τράπηκε σε ανοικτό φωνήεν, ενώ το βραχύ e κατέληξε σε κλειστό [e] στις δυτικές διαλέκτους και σε [ə] (schwa) στις ανατολικές. Το εν λόγω schwa εξελίχθηκε σταδιακά σε ανοικτότερο φώνημα, αλλά στις Βαλεαρίδες Νήσους διατηρήθηκε ως μόρμυρος φθόγγος ώς τις ημέρες μας. Οι ανατολικές διάλεκτοι παρουσιάζουν μερική φωνηεντική αστάθεια, όπως και στην Πορτογαλική: Τα άτονα /e/, /o/ τρέπονται σε schwa (φαίνεται ότι η μεταβολή αυτή δεν επηρέασε καθολικά το /e/ σε προτονική θέση, προφορά που εξακολουθεί να απαντά σε τμήμα των Βαλεαρίδων) και, με εξαίρεση τη Μαγιόρκα, τα άτονα /o/, /u/ συγχωνεύθηκαν σε [u].
Ο ακόλουθος συγκεντρωτικός πίνακας παρουσιάζει τις φωνηεντικές μεταβολές σε συνάρτηση με την αποτύπωσή τους στις ρομανικές γλώσσες:
Σύμφωνα
Μια μεταβολή που είχε σχεδόν καθολική εφαρμογή στη δημώδη Λατινική ήταν η ουράνωση (palatalisation) των /k/, /t/ και /g/ (συχνά). Οι μόνες ρομανικές γλώσσες που δεν επηρεάστηκαν ήταν η Δαλματική και μερικές διάλεκτοι της Σαρδηνιακής. Ως αποτέλεσμα, το λατ. caelum [kælum] «ουρανός» απαντά με αρχικό συριστικό σύμφωνο στις ρομανικές γλώσσες: ιταλ. cielo, γαλλ. ciel, ισπ. cielo, πορτ. céu, καταλαν. cel.
Μεταξύ τού 3ου και 5ου αι. οι ουρανωμένοι συνδυασμοί, δηλ. τα /k/, /t/ πριν από τα πρόσθια φωνήεντα /i/, /e/, οδηγήθηκαν σε προστριβοποίηση, η οποία σε ορισμένες γλώσσες κατέληξε στο φαινόμενο που είναι γνωστό ως τσιτακισμός (affrication). Η εξέλιξη αυτή είναι εμφανέστερη στην Ιταλική, π.χ. λατ. facies «πρόσωπο, όψη» > υστλατ. facie > ιταλ. faccia (πβ. όμως γαλλ. face), λατ. bracchium «βραχίονας, μπράτσο» (από το αρχ. βραχίων) > υστλατ. bracchiu > ιταλ. braccio (πβ. όμως γαλλ. bras). Επιγραφές τού 3ου αι. σημειώνουν ήδη τα νέα προστριβή σύμφωνα κυρίως σε ονόματα, π.χ. Crescentsianus (αντί Crescentianus), Laurenzio (αντί Laurentius) κτλ.
Τα λατινικά ημίφωνα /w/, /j/, που γράφονταν ως v, i, λ.χ. vinum, iocunda, αποκτούν πλέον καθαρά συμφωνική προφορά /v/ και /dj/. Ακόμη, τα ενδοφωνηεντικά /b/ και /w/ ή /v/ συχνά συγχωνεύονται σε ενδιάμεσο διχειλικό φώνημα [β].
Στο λατινικό αλφάβητο δεν υφίστατο διάκριση μεταξύ των γραμμάτων U και V, I και J ώς τη νεότερη περίοδο. Τα κεφαλαία U, J δεν υπήρχαν, τα δε μικρά j, v αποτελούσαν απλώς γραπτές ποικιλίες των i, u αντιστοίχως. Οι εν λόγω γραπτές ποικιλίες χρησιμοποιούνταν κυρίως στην αρχή των λέξεων για αισθητικούς σκοπούς ή για να διαφοροποιούνται τα γράμματα i, u από τα παρόμοιου σχήματος n, m. Μόνο από τον 16ο αι. και εξής αποδίδεται συμφωνική αξία στα γραφήματα j και v, ενώ τα i και u δήλωναν πλέον μόνο φωνήεντα. Η ταξινόμηση αυτή πιθανώς οφείλεται στο γεγονός ότι η συμφωνική αξία των I, V ούτως ή άλλως απαντά συνηθέστερα στην αρχή των λέξεων. Τότε μόνο εισήχθησαν στη γραφή τα κεφαλαία U, J, προκειμένου να αποτυπωθεί η φωνολογική διαφοροποίηση και στη μεγαλογράμματη γραφή.
Μια αξιοπαρατήρητη αλλαγή που συνέβη στις δυτικές ρομανικές περιοχές ήταν η εισαγωγή ενός προθετικού φωνήεντος σε λέξεις που άρχιζαν από συμφωνικό σύμπλεγμα #sC- (s + σύμφωνο). Κατά συνέπεια, το λατ. spatha (< αρχ. σπάθη) κληρονομείται από την Ισπανική και την Πορτογαλική ως espada, από την Καταλανική ως espasa και από τη Γαλλική ως épée. Οι ανατολικές ρομανικές γλώσσες διατήρησαν την ευφωνία προσθέτοντας το φωνήεν στο προηγούμενο άρθρο, αν ήταν αναγκαίο. Έτσι, η Ιταλική δεν χρειάζεται προθετικό φωνήεν στο la spada «σπάθη», αλλά τρέπει το αρσ. άρθρο il σε lo, όταν ακολουθεί σύμπλεγμα που το απαιτεί: lo spaghetto, lo zucchero.
Όπως θα αναλυθεί και παρακάτω, η απώλεια των τελικών συμφώνων οδήγησε σε αναδιάρθρωση της κατηγορίας τού γραμματικού γένους στις ρομανικές γλώσσες. Στην κλασική Λατινική οι καταλήξεις -us, -um εξυπηρετούσαν τη διάκριση μεταξύ αρσενικού και ουδετέρου και αποτελούσαν δείκτες της πτώσεως (ονομαστικής ή αιτιατικής) κατά περίπτωση. Η αποδυνάμωση και κατόπιν σίγηση των τελικών -s, -m επέφερε τη συγχώνευση των αρσενικών και των ουδετέρων ονομάτων, την οποία παρατηρούμε πλήρως στις ρομανικές γλώσσες. Ορισμένα ουδέτερα, λ.χ. gaudia «χαρές», υπέστησαν επανανάλυση ως θηλυκά λόγω της σύμπτωσης των ληκτικών τερμάτων.
Η απώλεια του τελικού -m φαίνεται ότι είχε ξεκινήσει από τότε που διαθέτουμε γραπτές μαρτυρίες της Λατινικής. Επί παραδείγματι, στην επιτύμβια επιγραφή για τον Λεύκιο Κορνήλιο Σκιπίωνα (Lucius Cornelius Scipio), ο οποίος πέθανε περί το 150 π.Χ., διαβάζουμε: TAVRASIA CISAVNA SAMNIO CEPIT, που θα γραφόταν ως εξής στην κλασική Λατινική: Taurāsium, Cisaunam, Samnium cēpit. Εντούτοις, το τελικό -m διατηρείται με συνέπεια στη λογοτεχνική γλώσσα, αν και συχνά στην ποίηση αντιμετωπίζεται σαν σιγηλός φθόγγος για μετρικούς λόγους.
Μαρτυρίες των αλλαγών
Όπως συνέβη και στην ελληνιστική Κοινή, πολύτιμες ενδείξεις των μεταβολών παρέχονται από συγγράμματα που τις καταδικάζουν. Προς το τέλος τού 3ου αι. συντάχθηκε σχετικά με τη Λατινική το κείμενο Appendix Probi «Συλλογή Δοκίμων», μια συλλογή λέξεων («γλωσσών») που υποδεικνύει τους σωστούς κλασικούς τύπους αντί των λαϊκών. Τέτοιες μαρτυρίες συνήθως αποκαλύπτουν τάσεις που επικρατούσαν στην ομιλουμένη γλώσσα, τόσο ως προς το λεξιλόγιο όσο και ως προς τη μορφολογία, και φανερώνουν την κατεύθυνση των αλλαγών.
Οι «γλώσσες» τού Appendix Probi δηλώνουν τη λειτουργία των ακόλουθων μεταβολών :
Φυσικά, ακριβώς όπως στην Ελληνική πολλοί από τους καταδικασμένους τύπους αποδείχθηκαν παραγωγικοί στις ρομανικές γλώσσες: λ.χ. oricla, αρχικώς «αφτάκι», από όπου γαλλ. oreille, ισπ. oreja, ιταλ. orecchio, ρουμ. ureche, πορτ. ortelha. Ο κλασικός τύπος auris δεν διατηρήθηκε.
Λεξιλόγιο
Ορισμένες λέξεις γνωστές στην κλασική Λατινική εξαφανίζονται πλέον από το λεξιλόγιο, αν και ίχνη τους μπορούν να βρεθούν στις διάφορες ρομανικές γλώσσες. Το κλασικό λατ. equus «ίππος» αναπληρωνόταν διαρκώς στη χρήση από τον όρο caballus, όπως δείχνουν οι σύγχρονες γλώσσες (αλλά όχι πλήρως, πβ. ρουμ. iapă, σαρδην. èbba, ισπ. yegua, καταλαν. egua, πορτ. égua, όλα με τη σημ. «φοράδα» < λατ. θηλ. equa· πβ. όμως ιταλ. cavallo, γαλλ. cheval, ισπ. caballo, πορτ. cavallo, όλα από το δημώδες λατ. caballus, που αρχικώς είχε την ειδική σημασία «άλογο εργασίας»). Ο διπλανός πίνακας παρουσιάζει έναν μικρό κατάλογο κλασικών και ρομανικών λέξεων, με σκοπό να καταδείξει τη διαδικασία της αντικατάστασης.
Είναι αξιοσημείωτο ότι ορισμένες από τις κλασικές λέξεις που απουσιάζουν από τη δημώδη Λατινική, αποτέλεσαν αντικείμενο αναδανεισμού ως λόγιοι όροι στη Μεσαιωνική και στη Νεολατινική. Οι λεξιλογικές αλλαγές επηρέασαν ακόμη και θεμελιώδη γραμματικά μόρια και συνδέσμους της Λατινικής και, ως αποτέλεσμα, αρκετά εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν ίχνη στις ρομανικές γλώσσες, λ.χ. an «ή – αν», at «αλλά», autem «όμως», donec «όσον καιρό, μέχρι», enim (αντίστοιχο του αρχ. γαρ), ergo «χάριν», etiam «ακόμη, επιπλέον», haud (αρχαϊκό αρνητικό μόριο), igitur «λοιπόν», ita «έτσι», nam «δηλαδή, επομένως», postquam «επειδή, διότι», quidem (βεβαιωτικό μόριο), quin «κανείς», quoque «επιπρόσθετα, επιπλέον», sed «αλλά», vel (διαζευκτικός σύνδ.) κ.ά. Ασφαλώς αυτό δεν σημαίνει ότι η δημώδης Λατινική έχασε τη δυνατότητα εκφράσεως των συνδετικών και συντακτικών σχέσεων που δηλώνονταν από τις ανωτέρω λέξεις και έγινε έτσι φτωχότερη γλώσσα· οι λειτουργίες αυτές αποδίδονται πλέον από άλλους συνδέσμους ή δηλώνονται περιφραστικά και, επομένως, σαφέστερα.
Ακόμη, η συνεχιζόμενη εκπαίδευση με βάση το κλασικό λατινικό πρότυπο είχε ως αποτέλεσμα τον αναδανεισμό λατ. λέξεων που προέρχονταν από το υψηλότερο ή λόγιο ύφος και την επανενεργοποίησή τους στη γλώσσα, όπου ενίοτε συνυπάρχουν με τον εξελιγμένο δημώδη τύπο. Τέτοιες λέξεις διακρίνονται αμέσως από την απουσία των αναμενόμενων φωνητικών μεταβολών.
Παραδείγματα:
Η συνύπαρξη κλασικού όρου με δημώδη επέφερε σε ορισμένες περιπτώσεις μεταβολή σημασίας ή ανακατάταξη ως προς το περιβάλλον χρήσεως της λέξης. Επί παραδείγματι, ο κλασικός λατ. όρος caput, -itis «κεφάλι» υποχώρησε σε μερικές δυτικές ρομανικές γλώσσες προ του δημώδους testa (αρχική σημασία «κύπελλο», μεταφορά γνωστή σε άλλες γλώσσες, πβ. τα ομόρριζα αγγλ. cup «κύπελλο» και γερμ. Kopf «κεφάλι»), όπως μαρτυρείται από τα γαλλ. tête «κεφάλι», ιταλ. testa «κεφάλι». Εντούτοις, στις ίδιες γλώσσες διατηρήθηκε η λ. caput υπό τη φωνητικά εξελιγμένη μορφή της, αποκτώντας πλέον τη μεταφορική σημ. «επί κεφαλής, ηγέτης»: γαλλ. chef, ιταλ. capo, πβ. κ. ισπ. jefe. Η αρχική σημασία της λατ. λέξης διατηρήθηκε στη Ρουμανική, όπου συνυπάρχουν οι όροι cap και ţeastă με τη σημ. «κεφάλι», αλλά ο κλασικός όρος χρησιμοποιείται κυρίως στην ανατομική. Στην Ιβηρική χερσόνησο η σημ. «κεφάλι» δηλώνεται από τα ισπ. cabeza και πορτ. cabeça, που ανάγονται στο δημώδες λατ. *capetia (< λατ. caput, -itis), ενώ η Πορτογαλική διατήρησε τη λ. testa στη σημ. «μέτωπο». Ορισμένοι γλωσσολόγοι παρατηρούν σε αυτή την περίπτωση στοιχεία που επιβεβαιώνουν τη θεωρία τού Ιταλού M. Bartoli, ότι οι περιφερειακές γλώσσες τείνουν να είναι συντηρητικότερες και να διατηρούν αξιοσημείωτους αρχαϊσμούς.
Αρκετά συνήθης κατά την περίοδο αυτήν είναι η προθεματοποίηση των ρημάτων, με αποτέλεσμα να εκτοπίζονται οι απλοί τύποι. Παρατηρείται επίσης μεγάλη αύξηση της χρήσης επιθημάτων όπως -bilis, -arius, -itare, icare, με σκοπό την αποφυγή των ανώμαλων μορφών ή την ομαλοποίηση του γραμματικού γένους.
Πολύτιμη συνεισφορά στις γνώσεις για τη δημώδη Λατινική στη Γαλλία παρέχουν οι ονομαζόμενες γλώσσες Ρεσνό (Reicheneau glosses), που οφείλουν την ονομασία τους στο φερώνυμο αββαείο, το οποίο βρίσκεται στη Λίμνη της Κωνσταντίας (Bodensee) στη Γερμανία. Πρόκειται για συλλογή λέξεων γραμμένων στο περιθώριο ενός αντιγράφου της Λατινικής Βουλγάτας, που αποσκοπούσε στην ερμηνεία λατινικών λέξεων οι οποίες δεν γίνονταν πλέον αμέσως κατανοητές τον 8ο αιώνα, περίοδο συγγραφής της συλλογής. Η ερμηνεία δίδεται στον τύπο δημώδους Λατινικής από τον οποίο πιστεύεται ότι προήλθε η παλαιά Γαλλική.
Στον ακόλουθο κατάλογο των γλωσσών Ρεσνό προηγείται η λατινική λέξη και έπεται ο αντίστοιχος όρος της δημώδους Λατινικής που την επεξηγεί. Οι μαρτυρίες αυτές καταδεικνύουν λεξιλογική αντικατάσταση, η οποία συνήθως επικράτησε στις ρομανικές γλώσσες:
Ορισμένες λέξεις τού καταλόγου μαρτυρούν γραμματικές αλλαγές:
Στον κατάλογο εμφανίζονται επίσης δάνεια από τις γερμανικές γλώσσες:
Ακόμη ο κατάλογος περιέχει λέξεις που παρουσιάζουν μεταβολή σημασίας:
Απώλεια του πτωτικού συστήματος των ονομάτων
Οι φωνητικές μεταβολές που συνέβησαν στη δημώδη Λατινική δυσχέραναν τη διατήρηση του πτωτικού συστήματος των ονομάτων της κλασικής Λατινικής και εν τέλει στάθηκαν μοιραίες για το περίπλοκο σύστημα των πέντε κλιτικών τάξεων που είχε η γλώσσα. Ως αποτέλεσμα, στη δημώδη Λατινική παρατηρούμε τη μετεξέλιξη μιας συνθετικής γλώσσας σε αναλυτική, στην οποία η σειρά των όρων αποτελεί αποφασιστικό στοιχείο της σύνταξης. Η απώλεια του τελικού /m/, η απώλεια των μακρών φωνηέντων και ο μονοφθογγισμός τού /ae/ σε /e/ προκάλεσαν καταλυτική αλλαγή στο σύστημα ενός ομαλού ουσιαστικού α΄ κλίσεως όπως το rosa «τριαντάφυλλο» (βλ. πίνακα παραπλεύρως).
Η πλήρης απώλεια του πτωτικού συστήματος επήλθε σταδιακά. Η παλαιά Γαλλική εξακολουθούσε να διατηρεί τη διάκριση μεταξύ ονομαστικής και πλαγίων πτώσεων (γνωστή ως cas sujet – cas régime), η οποία τελικά παύει να απαντά στη γλώσσα κατά τον 12ο και 13ο αι., ανάλογα με τη διάλεκτο. Παρόμοια διάκριση διατηρούσε επίσης η παλαιά Οξιτανική, καθώς και ορισμένες Ραιτορομανικές διάλεκτοι μέχρι πριν από λίγους αιώνες. Η Ρουμανική εξακολουθεί να διακρίνει τη γενική/δοτική πτώση μαζί με ίχνη κλητικής.
Η διάκριση μεταξύ ενικού και πληθυντικού αριθμού χαρακτηρίζεται με δύο τρόπους στις ρομανικές γλώσσες. Βόρεια και δυτικά της γραμμής La Spezia – Rimini, η οποία διατρέχει τη Βόρεια Ιταλία, ο ενικός συνήθως διακρίνεται από τον πληθυντικό μέσω του τελικού –s, το οποίο επεκτάθηκε αναλογικά καθώς ήταν παρόν στην αιτιατική πληθυντικού των αρσενικών και θηλυκών ονομάτων όλων των κλίσεων. Νότια και ανατολικά της εν λόγω γραμμής, η διάκριση χαρακτηρίζεται μέσω μεταβολής των τελικών φωνηέντων, όπως συμβαίνει στη σύγχρονη Ιταλική και στη Ρουμανική. Η συγκεκριμένη εξέλιξη διατήρησε και γενίκευσε τη διάκριση που εμφάνιζαν στη Λατινική τα ονόματα πρώτης και δεύτερης κλίσεως στην ονομαστική πληθυντικού (-ae, -as / -i, -os).
Η εξέλιξη του άρθρου
Είναι δύσκολο να προσδιοριστεί επακριβώς το σημείο κατά το οποίο εμφανίστηκε το οριστικό άρθρο, που απουσιάζει από την κλασική Λατινική αλλά είναι παρόν υπό διάφορες μορφές σε όλες τις ρομανικές γλώσσες. Είναι πιθανόν ότι, επειδή αναπτύχθηκε κατ’ εξοχήν στον προφορικό λόγο ως εμφατικός δείκτης, δεν σημειωνόταν στη γραφομένη Λατινική, μέχρις ότου εμφανίζονται οι θυγατρικές γλώσσες της σαφώς διακεκριμένες. Τα περισσότερα σωζόμενα κείμενα των πρώιμων ρομανικών γλωσσών παρουσιάζουν τα άρθρα ήδη ανεπτυγμένα.
Όπως και σε άλλες Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, τα οριστικά άρθρα ξεκίνησαν ως δεικτικές αντωνυμίες ή επίθετα. Ήδη στην κλασική Λατινική η δεικτική αντωνυμία ille, illa αποκτά χρήση άρθρου και αυτό οδηγεί σε βαθμιαία απώλεια της δεικτικής σημασίας του (αποσημασιοποίηση). Προϊόντα αυτής της εξέλιξης είναι οι τύποι των άρθρων στις ρομανικές γλώσσες: γαλλ. le, la, ισπ. / καταλαν. el, la, ιταλ. il, la. Τα άρθρα της Πορτογαλικής o, a ανάγονται στην ίδια πηγή. Η Σαρδηνιακή γλώσσα χρησιμοποίησε ως αφετηρία τη δεικτική αντωνυμία ipse, ipsa και σχημάτισε τα άρθρα su, sa· ορισμένες καταλανικές και οξιτανικές διάλεκτοι έχουν επίσης άρθρα όμοιας αφετηρίας. Ενώ οι περισσότερες ρομανικές γλώσσες τοποθετούν το άρθρο πριν από το ουσιαστικό, η Ρουμανική γλώσσα ακολουθεί τον δικό της δρόμο και θέτει το άρθρο αμέσως μετά, προσκολλώντας το στο όνομα: λ.χ. lupul «ο λύκος», omul «ο άνδρας, ο άνθρωπος» (< λατ. lupum illum, *homo illum).
Επιπλέον, όπως και στην Ελληνική γλώσσα, το αριθμητικό unus, una αρχίζει να αποκτά τη σημασία «ένας, κάποιος», με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται κανονικά ως αόριστο άρθρο. Από το εν λόγω αριθμητικό προήλθαν οι τύποι τού αορίστου άρθρου στις ρομανικές γλώσσες: γαλλ. un, une, ιταλ. uno, una, ισπ. un, una κ.ά. Οι υπόλοιπες δεικτικές αντωνυμίες έχουν επίσης αφήσει ίχνη: γαλλ. ce «αυτός» < λατ. ecce hoc, oui «ναι» < παλ. γαλλ. oil < λατ. hoc ille· ιταλ. quello «εκείνος» < λατ. eccum illum, questo «αυτός» < λατ. eccum istu κ.ά.
Η αποσημασιοποίηση (désemantisation) της δεικτικής αντωνυμίας είναι αρκετά πρώιμη στη Λατινική. Είναι φανερό ότι η δεικτική αντωνυμία χρησιμοποιείται σε συγκείμενα που καταδεικνύουν απώλεια της δεικτικής ισχύος της. Στη Βιβλική μετάφραση Vetus Latina, επί παραδείγματι, συναντούμε το χωρίο est tamen ille dæmon sodalis peccati «ο Διάβολος είναι σύντροφος των αμαρτωλών» σε συμφραζόμενα που δείχνουν ότι η λέξη δεν απείχε πολύ από τη λειτουργία τού άρθρου. Ίσως η μεταφραστική απόδοση ιερών κειμένων με πρωτότυπη γλώσσα την Ελληνική, η οποία διαθέτει οριστικό άρθρο, να ενίσχυσε την τάση της εκκλησιαστικής Λατινικής για υποκατάστατο.
Περαιτέρω ένδειξη της εξασθένησης των δεικτικών μπορούμε να συναγάγουμε από το γεγονός ότι εκείνη την εποχή νομικά και άλλα επίσημα κείμενα περιέχουν συχνά τους όρους prædictus, supradictus (αρχική σημ. «προαναφερθείς»), οι οποίοι φθάνουν να σημαίνουν περίπου «αυτός» και «εκείνος». Τα δεικτικά αντωνυμικά επίθετα της κλασικής Λατινικής ενισχύονται από τέτοιους όρους, ώστε να εκφράζουν εμφατικότερα τη λειτουργία τους. Επί παραδείγματι, στον ανεπίσημο λόγο οι επανασυντεθειμένοι τύποι μαρτυρούν ότι οι κληρονομηθείσες λατινικές αντωνυμίες ενισχύονται όταν συνοδεύονται από το επιφώνημα ecce! «ιδού! να!» ή *eccu < eccum «δες!». Από αυτό προέρχονται τα παλ. γαλλ. cil (< *ecce ille), cist (< *ecce iste) και ici (< *ecce hic), τα ισπ. aquel και πορτ. aquele (< *eccu ille), τα ιταλ. questo (< *eccu istum), quello (< *eccu illum), καθώς και τα τοπικά επιρρήματα ισπ. acá, πορτ. cá (< *eccu hac), acolá (< *eccu illac) και aquém (< *eccu inde).
Το ύφος, ασφαλώς, παίζει ρόλο. Στους Όρκους τού Στρασβούργου, που αναφέρθηκαν ήδη ως πρώιμο μνημείο ρομανικής γλώσσας, δεν απαντά κανένα δεικτικό ως άρθρο ή ενισχυτικό ακόμη και σε θέσεις όπου οι ρομανικές γλώσσες αργότερα έχουν οπωσδήποτε τέτοιο γραμματικό μόρφημα. Προφανώς, η χρήση δεικτικών ως άρθρων εθεωρείτο ακόμη υπερβολικά ανεπίσημη για έναν βασιλικό όρκο τού 9ου αιώνα. Αξιοπαρατήρητη είναι, επίσης, η ποικιλία που παρατηρείται στις επί μέρους γλώσσες: Στη Ρουμανική γλώσσα το άρθρο επιθηματοποιείται επιτασσόμενο του ονόματος, όπως και σε άλλες γλώσσες τού Βαλκανικού γλωσσικού δεσμού (γερμ. Sprachbund), καθώς και σε βόρειες γερμανικές γλώσσες (λ.χ. Δανική, Σουηδική κ.ά.).
Απώλεια του ουδετέρου γένους
Το ουδέτερο γένος της κλασικής Λατινικής απορροφήθηκε κατά κανόνα από το αρσενικό τόσο συντακτικά όσο και μορφολογικά. Η συντακτική σύγχυση ξεκίνησε προφανώς από περιπτώσεις στις οποίες το επίθετο δεν δήλωνε ξεκάθαρα το γένος και με αφετηρία την αιτιατική πτώση, όπως συμβαίνει ήδη στις επιγραφές της Πομπηίας, λ.χ. cadaver mortuus αντί cadaver mortuum «νεκρό σώμα» και hoc locum αντί hunc locum «αυτόν τον τόπο». Η μορφολογική σύγχυση φανερώνεται κυρίως από τον μεταπλασμό των ουδετέρων σε -um σε αρσενικά σε -us (με κοινή αναλογική βάση τις αιτιατικές σε -um) και αυτό το καταληκτικό επίθημα σιγήθηκε μετά από /r/: λ.χ. στον Πετρώνιο συναντούμε τις λέξεις balneus αντί balneum «μπάνιο», fatus αντί fatum «μοίρα, πεπρωμένο», caelus αντί caelum «ουρανός», amphitheater αντί amphitheatrum «αμφιθέατρο» και άλλα.
Στις σύγχρονες ρομανικές γλώσσες οι τύποι των ονομάτων δεν εμφανίζουν, ως επί το πλείστον, ίχνη τού επιθήματος -us, επειδή προήλθαν από την αιτιατική πτώση, η οποία κατέληξε να αποδίδεται με άλλο φωνήεν ή με κενή επιθηματοποίηση: -um > -u/-o/-ø. Παραδείγματα: λατ. murum «τείχος» > ιταλ. και ισπ. muro, καταλαν. και γαλλ. mur∙ λατ. caelum «ουρανός» > ιταλ. και ισπ. cielo, γαλλ. ciel, καταλαν. cel.
Σε ορισμένα τριτόκλιτα ουδέτερα το παραγωγικό θέμα για τις ρομανικές γλώσσες προήλθε από την αφαιρετική πτώση, ενώ σε άλλα ο τύπος της ονομαστικής / αιτιατικής, που ήταν όμοιος στην κλασική Λατινική, τελικά επιβίωσε. Τα στοιχεία αποδεικνύουν ότι το ουδέτερο γένος είχε αρχίσει να κλονίζεται ήδη από την αυτοκρατορική περίοδο. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του λατ. lac, -ctis «γάλα». Οι τύποι των ρομανικών γλωσσών, όπως γαλλ. (le) lait, καταλαν. (la) llet, ισπ. (la) leche, πορτ. (o) leite, ιταλ. (il) latte, ρουμ. lapte(le), προέρχονται όλοι από τον ανώμαλο ουδ. τύπο ονομαστικής/αιτιατικής lacte ή από τη σπάνια αιτ. τού αρσενικού lactem. Είναι δε αξιοπαρατήρητο ότι η Ισπανική και η Καταλανική θεωρούν τον τύπο θηλυκού γένους, ενώ οι υπόλοιπες συγγενείς γλώσσες τον υιοθέτησαν ως αρσενικό. Ορισμένα ουδέτερα ουσιαστικά, ωστόσο, διατηρήθηκαν στις θυγατρικές γλώσσες, αλλά μόνον ως προς τον τύπο και χωρίς να διαθέτουν διακριτό μορφολογικό παράδειγμα, λ.χ. λατ. ονομ. / αιτ. nomen «όνομα» > γαλλ. nom, πορτ. nome, ιταλ. nome κ.ά.
Ένας ακόμη παράγοντας που οδήγησε στην απώλεια του ουδετέρου ήταν το επίθημα -a / -ia πολλών ουδετέρων ονομάτων. Αρκετά νωρίς παρουσιάζεται η τάση επαναναλύσεως τέτοιων ονομάτων σαν να επρόκειτο για θηλυκά ενικού αριθμού. Παραδείγματα: λατ. gaudium «χαρά», πληθ. gaudia > γαλλ. (la) joie, καταλαν. (la) joia, ιταλ. (la) gioia (δάνειο από τη Γαλλική)∙ ομοίως λατ. lignum «ραβδί, ξύλο», πληθ. ligna > ισπ. (la) leña, καταλαν. (la) llenya. Σε ορισμένες γλώσσες υπάρχουν ακόμη ίχνη αυτού του μεταπλασμού στον πληθυντικό τέτοιων ουδετέρων που επαναναλύθηκαν ως θηλυκά: λατ. bracchium (< αρχ. βραχίων), πληθ. bracchia > ιταλ. braccio αλλά πληθ. braccia, ρουμ. braţ(ul) αλλά πληθ. braţe(le).
Η επιβίωση των ουδετέρων έχει εμφανίσει ετερόκλιτα ουσιαστικά σε διάφορες ρομανικές γλώσσες. Επί παραδείγματι, η ιταλ. συνεκφορά l’uovo fresco «το φρέσκο αβγό» έχει πληθυντικό le uova fresche. Τα εγχειρίδια διδασκαλίας της Ιταλικής δίνουν την ατελή εξήγηση ότι η συνεκφορά είναι αρσενικού γένους στον ενικό και θηλυκού στον πληθυντικό αριθμό. Εντούτοις, συνεπέστερο με τα δεδομένα είναι να δεχτούμε ότι το όν. uovo «αβγό» είναι απλώς ουδετέρου γένους (< ovum, πληθ. ova) και ότι συμφωνεί με την κανονική εξέλιξη των καταληκτικών μορφημάτων των ουδετέρων. Συνεπώς, από ιστορικής πλευράς μπορεί κάλλιστα να λεχθεί ότι τύποι ουδετέρων διατηρούνται στην Ιταλική και τη Ρουμανική.
Οι σχηματισμοί αυτοί επέδωσαν στη χρήση κυρίως προκειμένου να αποφευχθούν ανώμαλοι τύποι. Στην κλασική Λατινική οι λέξεις που δήλωναν δέντρα ήταν συνήθως θηλυκού γένους, αλλά ορισμένες ανήκαν στη δεύτερη κλίση, η οποία κυριαρχείτο από αρσενικά και ουδέτερα. Παραδείγματα: λατ. pirus «αχλαδιά» (θηλυκό με καταληκτικό μόρφημα αρσενικού) > ιταλ. (il) pero, ρουμ. păr(ul), γαλλ. (le) poirier, ισπ. (el) peral (αρσενικά), αλλά πορτ. (a) pereira, καταλαν. (la) perera (θηλυκά)· λατ. fagus «φηγός» > ρουμ. fag(ul), καταλαν. (el) faig (αρσενικά), αντικατάσταση από τύπους επιθέτου όπως ιταλ. (il) faggio, ισπ. (el) haya, πορτ. (a) faia (< λατ. fageus, fagea).
Ως συνήθως, οι ανώμαλοι τύποι επιβιώνουν κυρίως σε λέξεις τού συχνού, κοινού λεξιλογίου. Επί παραδείγματι, το λατ. ουσ. manus «χέρι», θηλυκό δ΄ κλίσεως με καταληκτικό μόρφημα αρσενικών, διατηρήθηκε ως θηλυκό στις ρομανικές γλώσσες, παρ’ ότι έχει την όψη αρσενικού: ιταλ. και ισπ. (la) mano, γαλλ. (la) main, καταλαν. (la) mà, πορτ. (a) mão. Εκτός από τα ιταλικά και ρουμανικά ετερόκλιτα ονόματα, στις υπόλοιπες συγγενείς γλώσσες έχουν διατηρηθεί αντωνυμίες ουδετέρου γένους: γαλλ. celui-ci, celle-ci, ceci, ισπ. este, esta, esto («αυτός -ή -ό»), ιταλ. gli, le, ci («σε αυτόν, -ήν, -ό»), πορτ. todo, toda, tudo («καθένας, -μία, -ένα»).
Η Ισπανική γλώσσα διαθέτει ένα είδος κατηγοριοποίησης υπό το ουδέτερο άρθρο lo, το οποίο χρησιμοποιείται συνήθως για αφηρημένα ουσιαστικά ή κατηγορίες, λ.χ. lo bueno «το καλό» (ως έννοια), lo importante «το σημαντικό» (λ.χ. Lo importante es ayudarle «το σημαντικό είναι να τον βοηθήσουμε»), όπως φαίνεται επίσης στη φρ. ¿Sabes lo tarde que es? «Ξέρεις πόσο αργά είναι;» (κατά λέξη «ξέρεις ‘το αργά’ που είναι;»).
Υποκατάσταση της πτωτικής λειτουργίας μέσω προθέσεων
Η πορεία αυτή έχει αξιοσημείωτα ίχνη στις ρομανικές γλώσσες, οι οποίες διαθέτουν πολλά γραμματικά μόρια, λ.χ. ισπ. donde «πού» (< λατ. de + unde), γαλλ. dès «έκτοτε» (< λατ. de + ex), γαλλ. dans «μέσα, σε» (< de + intus, δηλ. «από μέσα», πβ. το ισπ. συνώνυμο desde < λατ. de + ex + de, με επανενίσχυση), ισπ. después και πορτ. depois «μετά» (< λατ. de + ex + post). Μερικά από αυτά τα νέα σύνθετα μορφήματα απαντούν ήδη σε λογοτεχνικά κείμενα της ύστερης αυτοκρατορικής περιόδου, όπως το υστλατ. de foris «έξω», από το οποίο σχηματίστηκαν τα γαλλ. dehors, ισπ. de fuera, πορτ. de fora.
Καθώς το πτωτικό σύστημα έχανε σταδιακά τη λειτουργικότητά του, οι προθέσεις κάλυπταν το κενό. Στη δημώδη Λατινική η περίφραση ad + αιτιατική άρχισε να χρησιμεύει ως υποκατάστατο της δοτικής.
Ομοίως, η γενική πτώση αρχίζει βαθμιαία να αντικαθίσταται στη δημώδη Λατινική από την περίφραση de + αφαιρετική.
Επιρρήματα
Η κλασική Λατινική διέθετε διάφορα επιθήματα σχηματισμού επιρρημάτων από επίθετα: λ.χ. επίθ. carus «αγαπητός» > επίρρ. care· acer «οξύς, δριμύς» > επίρρ. acriter· επίθ. creber «συχνός» > επίρρ. crebro. Όλα αυτά τα παραγωγικά επιθήματα χάθηκαν στη δημώδη Λατινική, στην οποία τα επιρρήματα σχηματίζονται αδιακρίτως από την αφαιρετική πτώση mente του θηλυκού mens, -ntis «νους, διάνοια». Επί παραδείγματι, από το επίθ. velox «ταχύς» προήλθε κανονικά το κλασικό επίρρημα velociter «ταχέως, γρήγορα», αλλά η δημώδης Λατινική προτίμησε τον περιφραστικό σχηματισμό veloce mente (αρχική σημ. «με γρήγορο νου»). Έτσι εξηγείται ο καθολικός κανόνας σχηματισμού των επιρρημάτων στις ρομανικές γλώσσες: θηλυκό τού επιθέτου + λεξικό επίθημα -mente. Το εν λόγω λεξικό στοιχείο γραμματικοποιήθηκε ως αχώριστο επίθημα κατά την υστερολατινική εποχή.
Φαίνεται ότι ήδη από τον 1ο αι. π.Χ. η συγκεκριμένη αλλαγή είχε αρχίσει να γίνεται αισθητή στη γλώσσα, όπως προκύπτει από το ακόλουθο απόσπασμα (Κάτουλλος 8):
Κέρμα 50 λεπτών του ευρώ
Το κέρμα 50 λεπτών του ευρώ (€0.50) είναι το κέρμα ευρώ αξίας μισού Ευρώ. Αποτελείται από ένα κράμα που ονομάζεται σκανδιναβικός χρυσός. Όλα τα νομίσματα έχουν κοινή οπίσθια όψη και εθνικές όψεις ανά χώρα. Το κέρμα έχει χρησιμοποιηθεί από το 2002, με τη σημερινή κοινή όψη να χρονολογείται από το 2007.
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Επιρρήματα
Nunc iam illa non vult; tu, quoque, impotens, noli
Κέρμα 50 λεπτών του ευρώ
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Κέρματα ευρώ
Λαϊκή Λατινική γλώσσα
Επιρρήματα
Sed obstinata mente perfer, obdura.
(«Τώρα όμως δεν θέλει πια· κι εσύ, επίσης, δεν πρέπει, αδύνατον
Ούτε καθώς φεύγει να την κυνηγάς ούτε να ζεις στη θλίψη,
Αλλά να υπομένεις ακλόνητα (‘με ακλόνητο νου’): άντεξε!»)
Όλα τα επιρρήματα των ρομανικών γλωσσών σε -ment, -mente έχουν την αφετηρία τους στη γραμματικοποίηση αυτού του ουσιαστικού, το οποίο απέκτησε έτσι βαρύνοντα ρόλο στην ιστορία της Λατινικής (λ.χ. γαλλ. seulement «μόνο», heureusement «ευτυχώς», ιταλ. periculosamente «επικινδύνως»).
Ρήματα
Οι ρηματικοί τύποι επηρεάστηκαν λιγότερο από τις φωνητικές μεταβολές που διέβρωσαν το πτωτικό σύστημα των ονομάτων. Ακόμη και ένα σύγχρονο ισπανικό ρήμα ενεργητικής φωνής ανακαλεί στον νου τον λατινικό του πρόγονο. Ο παράγοντας που προσέδωσε περισσότερη σταθερότητα στις ρηματικές καταλήξεις ήταν η αλλαγή τού τονικού χαρακτήρα από ελαφρύ σε ισχυρό δυναμικό τονισμό. Ως αποτέλεσμα, διαφορετικές συλλαβές αποτελούσαν τον φορέα τού τόνου στις επί μέρους κλιτικές μορφές τού ρήματος και, μολονότι οι λεξικές μορφές εξακολούθησαν να μεταβάλλονται φωνητικά, οι διακρίσεις μεταξύ των ρηματικών τύπων δεν συρρικνώθηκαν σε μεγάλο βαθμό.
Επί παραδείγματι, οι ρηματικοί τύποι της κλασικής Λατινικής με σημασία «αγαπώ» και «αγαπούμε» ήταν αντιστοίχως āmo και amāmus. Επειδή το τονούμενο [á] οδηγήθηκε σε διφθογγοποίηση υπό ορισμένες συνθήκες στην Παλαιά Γαλλική, προέκυψαν αντιστοίχως οι τύποι (j’)aime και (nous) amons. Αν και αρκετά φωνήματα χάθηκαν, ο διαφορετικός τονισμός κάθε τύπου συνέβαλε στη διατήρηση της μεταξύ τους διάκρισης και αυτό μερικές φορές οδήγησε στον σχηματισμό ενός ανώμαλου ρήματος. Μερικές φορές ο μηχανισμός της αναλογίας επέφερε εξομάλυνση του τύπου (λ.χ. σύγχρ. Γαλλική nous aimons), ορισμένα σύγχρονα ρήματα έχουν διατηρήσει την ανωμαλία, λ.χ. je viens «έρχομαι» – nous venons «ερχόμαστε».
Μια ομάδα μεταβολών που βρισκόταν εν εξελίξει ήδη τον 1ο αιώνα μ.Χ. ήταν η απώλεια ορισμένων τελικών συμφώνων. Μια επιγραφή της Πομπηίας περιέχει τη φρ. quisque ama valia, ενώ στην κλασική Λατινική ο τύπος θα ήταν quisquis amat valeat «όποιος αγαπά ας είναι ισχυρός».
Στον παρακείμενο αρκετές γλώσσες γενίκευσαν το καταληκτικό επίθημα -avi, το οποίο προερχόταν από ρήματα της α΄ συζυγίας. Αυτό επέφερε μια ασυνήθιστη αλλαγή: από φωνητικής πλευράς το επίθημα εξελίχθηκε όπως η δίφθογγος -au- (με τροπή τού χειλοδοντικού φθόγγου σε διχειλικό) μάλλον παρά ως συνδυασμός με ημίφωνο /awi/, το οποίο σε ορισμένες γλώσσες χάθηκε. Έτσι, οι λατινικοί ρηματικοί τύποι amaui «αγάπησα», amauit «αγάπησε» έδωσε σε ορισμένες περιοχές τούς πρωτορομανικούς τύπους *amai, *amaut, πράγμα που οδήγησε στα ισπ. amé, amó και πορτ. amei, amou (πβ. επίσης τους τύπους απλού αορίστου, passé simple, της Γαλλικής, οι οποίοι χρησιμοποιούνται μόνο στον γραπτό λόγο: donnai «έδωσα» < donavi, chantai «τραγούδησα» < cantavi). Είναι προφανές ότι στην προφορική γλώσσα αυτές οι αλλαγές στο κλιτικό παράδειγμα προηγήθηκαν της σιγήσεως του ημιφώνου /w/.
Σε αντιδιαστολή προς την επί δύο χιλιετίες διατήρηση μεγάλου μέρους τού ενεργητικού ρηματικού συστήματος, η παθητική φωνή χάθηκε εξ ολοκλήρου στις ρομανικές γλώσσες, η δε λειτουργία της αντικαταστάθηκε από βοηθητικά ρήματα και συγκεκριμένα από τύπους τού ρήματος «είμαι» + παθητική μετοχή ή από τύπους της αυτοπαθούς αντωνυμίας.
Μία ακόμη μείζων αλλαγή συνέβη στον μέλλοντα, ο οποίος ανασχηματίστηκε στη δημώδη Λατινική με την επενέργεια βοηθητικών ρημάτων. Πιθανώς αυτό οφείλεται σε φωνητική συγχώνευση (αμαλγαματοποίηση) των ενδοφωνηεντικών /b/ και /v/, η οποία οδήγησε σε εξομοίωση τύπους τού μέλλοντα (λ.χ. amabit «θα αγαπήσει») με τύπους τού παρακειμένου ή συνοπτικού παρωχημένου (λ.χ. amavit «αγάπησε, έχει αγαπήσει»), πράγμα που προκαλούσε αμφισημία. Με τη βοήθεια του κοινού ρήματος habere «έχω» σχηματίστηκε νέος περιφραστικός μέλλοντας *amare habeo, κατά λέξη « ἔχω ἀγαπᾶν ». Η εν λόγω συνεκφορά προκάλεσε (μέσω συναιρέσεως) τον σχηματισμό ενός νέου συνόλου ρηματικών επιθημάτων για τον μέλλοντα, όπως δείχνουν οι ακόλουθοι τύποι των ρομανικών γλωσσών για τον μέλλοντα του ρήματος «αγαπώ»:
Το γεγονός ότι το επίθημα του μέλλοντα ανάγεται σε χωριστή λέξη (που δήλωνε το ρήμα «έχω») είναι ιδιαίτερα ευδιάκριτο στην Πορτογαλική, όπου μερικές φορές προστίθενται αντωνυμίες ως ενθήματα που δηλώνουν το άμεσο ή το έμμεσο αντικείμενο στον μέλλοντα: (eu) amarei «θα αγαπώ», αλλά amarteei «θα σε αγαπώ» (amar + te + [h]ei).
Μιχαήλ Σούτσος
Ο Μιχαήλ Σούτσος ή Βόδας ήταν Έλληνας στην καταγωγή. Υπήρξε μέγας διερμηνέας (en) της Υψηλής Πύλης και ηγεμόνας της Μολδαβίας την περίοδο 1819 - 1821. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία, υποστήριξε την επανάσταση στη Μολδοβλαχία και μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους διετέλεσε πρέσβης της χώρας στο εξωτερικό.
Βιογραφία
Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1778 ή το 1784. Γονείς του ήταν ο Φαναριώτης Γρηγόριος Σούτσος και η Σεβαστή Τεδέσκου. Σε εφηβική ηλικία εγκαταστάθηκε στην αυλή του παππού του Μιχαήλ Σούτσου, ο οποίος ήταν ηγεμόνας της Βλαχίας ενώ αργότερα υπηρέτησε ως γραμματέας του Μεγάλου Διερμηνέα της Υψηλής Πύλης, Ιωάννη Καρατζά, του οποίου την κόρη, Ρωξάνη ή Λωξάνδρα, παντρεύτηκε το 1812. Το ίδιο έτος, χάρη στη γλωσσομάθειά του και την εύνοια του πεθερού του, διορίστηκε και ο ίδιος στη θέση του Μεγάλου Διερμηνέα.
Τον Ιανουάριο του 1821, οριστικοποίησε τη συνεργασία του με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και με την εισβολή του Υψηλάντη στη Μολδαβία στις 22 Φεβρουαρίου, ο Μιχαήλ Σούτσος-Βόδας, έθεσε τη φρουρά στις διαταγές των επαναστατών και κατέβαλε σημαντικά χρηματικά ποσά για τις ανάγκες του στρατεύματος. Όταν έπειτα από μικρό χρονικό διάστημα το κίνημα στη Μολδοβλαχία άρχισε να κάμπτεται, ο Σούτσος αναγκάστηκε υπό την πίεση των βογιάρων, που τον κήρυξαν έκπτωτο από τη στιγμή που είχε συνδράμει τους επαναστάτες και είχε αποκηρύξει την οθωμανική επικυριαρχία, να αποχωρήσει από την έδρα του στο Ιάσιο. Αρχικά κινήθηκε στο Σκουλένι και έπειτα ( 31 Μαρτίου 1821 ) στο Κισινάου της Ρωσίας. Την ίδια περίοδο πραγματοποιήθηκε ο αφορισμός του ιδίου και του Υψηλάντη από το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ζήτησε πολιτικό άσυλο στη Ρωσία, αλλά δεν το έλαβε. Κατά την παραμονή του στη Βεσσαραβία τουλάχιστον μια φορά δέχθηκε στην οικία του στο Κισνόφιο την επίσκέψη του ρώσου ποιητή Πούσκιν (Ημερολόγιο του Πούσκιν με ημερομηνία 24 Νοεμβρίου 1833 το αναφέρει, με αφορμή την συνάντησή τους στην Αγία Πετρούπολη σε ένα γεύμα, όταν ο Σούτσος υπηρετούσε ως πρέσβυς της Ελλάδας στο Παρίσι) Επειδή ο σουλτάνος ζητούσε επίμονα να του παραδοθεί, έπρεπε να εγκαταλείψει το ρωσικό έδαφος, και επέλεξε ως προορισμό του την Ελβετία. Είχε επιλογές στη διαδρομή (π. χ. μέσω της Γερμανίας), αλλά οι ρωσικές αρχές τον υποχρέωσαν (του επέβαλαν) καταναγκαστικά να ακολουθήσει την διαδρομή μέσω της Αυστρίας, με βάση τα έγγραφα εξόδου (φύλου πορείας) που του έδιναν, με αποτέλεσμα να συλληφθεί στην Αυστρία, προτού φτάσει στο ελβετικό έδαφος ενώ πολύ πιο ξεκάθαρα δηλώνει τον ρόλο της Ρωσίας στη σύλληψη του Μιχαήλ Σούτσου ο ιστορικός Ιωάννης Φιλήμων, λέγων ("Δοκίμιον Ιστορικόν...", τόμος 2): "εφωδίασεν αυτόν δι' αυτοκρατορικού διαβατηρίου εξ αυτού του γραφείου των εξωτερικών, όπως ελεύθερος απέλθη διά της Αυστρίας εις την Ελβετία" - δεδομένου, ότι δεν υπήρχε λόγος να ακολουθήσει τη διαδρομή μέσω της εκ του ασφαλούς (όπως είχε επανειλημμένως ως τότε διαφανεί) εχθρικής προς τους Φιλικούς Αυστρίας (θα μπορούσε να πάει π. χ. μέσω του ρωσικού τμήματος της Πολωνίας στα εδάφη Πρωσίας, μέσω των οποίων μπορούσε εύκολα να διαβεί στην Ελβετία, όπου υποτίθεται ότι τον έστελνε ο τσάρος, είτε να ακολουθήσει και οποιαδήποτε άλλη διαδρομή, για να φτάσει εκεί από τη Ρωσία)), όπως τον υποχρέωνε ο ρώσος αυτοκράτωρ). Αφού, λοιπόν, προσπάθησε να διαφύγει στην Ελβετία μέσω της Αυστρίας, συνελήφθη εκεί με αποτέλεσμα να φυλακιστεί στη Γόριτσα για τρία χρόνια και εννιά μήνες. . Ο Φιλήμων (γνωστός ρωσόφιλος της εποχής) δικαιολογούσε τον τσάρο, ότι "παραπονέθηκε" στην Αυστρία για την σύλληψη αυτή (και εννοείται πως "δεν ήξερε" τι ετοίμαζαν ο Αυστριακός αυτοκράτωρ και ο Μέττερνιχ στον Σούτσο, βέβαια!).
Μετά την απελευθέρωσή του κατέφυγε πρώτα στην Ιταλία και στη συνέχεια στην Ελβετία. Εκεί, φιλοξενήθηκε στη Γενεύη από τον Ελβετό φιλέλληνα Εϋνάρδο. Κατά την παραμονή του στην Ευρώπη μερίμνησε για την συγκέντρωση και διάθεση χρημάτων υπέρ του αγώνα της ανεξαρτησίας και ήταν σε επαφή με την «Επιτροπή Ζακύνθου» του Διονυσίου Ρώμα. Πριν την ανάληψη της κυβέρνησης της Ελλάδας από τον Ιωάννη Καποδίστρια, ο Σούτσος ήταν μια από τις πιθανές υποψηφιότητες για την κατάληψη αυτής της θέσης.
Επί Καποδίστρια διορίστηκε αντιπρόσωπος της Ελλάδας στη Γαλλία, έπειτα από εισήγηση του Εϋνάρδου. Αργότερα ορίστηκε από τον βασιλιά Όθωνα, πρεσβευτής της Ελλάδας στη Γαλλία, τη Ρωσική Αυτοκρατορία, τη Σουηδία και τη Δανία. Όταν το 1837 ο Πούσκιν απεβίωσε, ο Σούτσος δεν εμφανίστηκε στην κηδεία του, δηλώνοντας άρρωστος, αν και η πλειονότητα των ξένων πρεσβευτών τίμησαν τη σωρό του Πούσκιν με την παρουσία τους, ενώ επίσης στην Αθήνα, σχεδόν στη μόνη ευρωπαική πρωτεύουσα που συνέβη αυτό, δεν βρέθηκε καμιά αναφορά του Έλληνα πρέσβυ τότε στην Αγία Πετρούπολη Μιχαήλ Σούτσο ούτε για τον τρόπο θανάτου του Πούσκιν, ούτε για το συμβάν αυτό καν, γεγονός που πρέπει να δηλώνει πολλά για την εξέλιξη σχέσεων των 2 ανδρών (П.Е. Щеголев «Дуэль и смерть Пушкина. Исследование и материалы». М. 1987. С. 312, С. 333). Το 1839 εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα και χρημάτισε μέχρι το 1840 μέλος του συμβουλίου της Επικρατείας ενώ αποτέλεσε έναν από τους πρώτους οικιστές της παλιάς αθηναϊκής συνοικίας Βάθης ή Βάθειας.
Απεβίωσε στις 12 Ιουνίου του 1864 στην Αθήνα.
Οικογένεια
Από τον γάμο του με τη Ρωξάνη Καρατζά, κόρη του Ιωάννη Καρατζά, απέκτησε παιδιά, που έζησαν στην Ελλάδα (εκτός από τον Ιωάννη και τον Γεώργιο):
Πρόσωπο με Πρόσωπο (ταινία 1976)
Η ταινία Πρόσωπο με Πρόσωπο (σουηδικά Ansikte mot Ansikte) είναι ψυχολογικό δράμα παραγωγής 1976 σε σκηνοθεσία Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Η ταινία που έχει ως πρωταγωνιστές τους Λιβ Ούλμαν και Έρλαντ Γιόσεφσον πραγματεύεται την ιστορία μιας ψυχιάτρου που πλήττεται από ψυχική ασθένεια.
Υπόθεση
Η ψυχίατρος Τζένι Ίσακσον (Λιβ Ούλμαν), σύζυγος επιτυχημένου ψυχιάτρου, του Έρικ αναγκάζεται να μείνει στο σπίτι του παππού και της γιαγιάς της το καλοκαίρι, όσο ο σύζυγός της θα λείπει στην Αμερική σε συμβούλιο, ενώ η κόρη της θα βρίσκεται στην κατασκήνωση. Η Τζένι πρόκειται να περάσει το καλοκαίρι της δουλεύοντας στο νοσοκομείο, αντικαθιστώντας το διευθυντή της ψυχιατρικής πτέρυγας που λείπει σε διακοπές. Ο φόρτος εργασίας και μια σειρά από γεγονότα που ταράζουν την ψυχική ηρεμία της Τζένι την οδηγούν σε νευρικό κλονισμό. Η Τζένι εμφανίζει σημάδια ψύχωσης με ψευδαισθήσεις και οράματα που δυσκολεύουν τις καθημερινές της ασχολίες και θέτουν σε κίνδυνο την ίδια της τη ζωή.