Γλωσσικό_ζήτημα
20ός αιώνας
Οι απόψεις του Fallmerayer εκείνα τα χρόνια έτυχαν μεγάλης αποδοχής ανά την Ευρώπη και ειδικά ανά τη Γερμανία. Ο γνωστός βυζαντινολόγος Krumbacher (όπως και ο Karl Brugmann) κατηγορήθηκε ότι δεν αποτελούσε εξαίρεση. Σύμφωνα με τους κατηγόρους του, κατά κάποιον τρόπο οι δήθεν επιστημονικές αυτές αποδείξεις του Fallmerayer (οι οποίες σήμερα θεωρούνται ανθελληνικές και αντιεπιστημονικές ) επηρέασαν τα μέγιστα τον Krumbacher ο οποίος βλέποντας ένα λαό, κατ’ αυτόν μιγαδοποιημένο, να θέλει, διά της γλώσσας του, να πλησιάσει τον Κλασικό Ελληνικό πολιτισμό υιοθέτησε μία εξαιρετικά σκληρή γραμμή υπέρ της άκρατης Δημοτικής των εκάστοτε «ντοπιολαλιῶνε». Αυτών ακριβώς των απόψεων την ανασκευή ανέλαβε ο έγκριτος και διεθνώς αναγνωρισμένος γλωσσολόγος (μαθητής του Κων. Κόντου) Γ. Χατζιδάκις, κατηγορώντας τον, μεταξύ άλλων, ως μη επαρκώς καταρτισμένο στα επί του θέματος (δηλαδή επί της γλωσσολογίας και της ιστορικής συνέχειας της εξεταζόμενης γλώσσας) και τέλος λόγω μεροληψίας, σφάλματα και αντιφάσεις. Πρώτο μέλημα του Χατζιδάκι ήταν να επισημάνει τη διαφορά της Λατινικής από την κλασική Ελληνική γλώσσα. Διότι όπως διετεινόταν ο Krumbacher κατά το παράδειγμα άλλων εθνών τα οποία αποσκοράκισαν τη Λατινική, έπρεπε ομοίως και εμείς να αποβάλλουμε συνολικά τα στοιχεία της αρχαίας Ελληνικής (βλ. «καμπίσιος» αντί του «άγνωστου» αρχαίου «ἀγροτικός» και «ἀπέθαντος» αντί του «ἀθάνατος» . Μεταξύ άλλων εξήγησε γλωσσολογικά την με αργούς ρυθμούς εξέλιξη της Ελληνικής Κοινής γλώσσας και επεσήμανε ότι σε κάθε εποχή ακόμη και οι αγράμματοι μπορούσαν με σχετική ευκολία να εννοήσουν αρχαίες μεν, εν χρήσει δε, λέξεις και συντάξεις ως την τότε περίοδο (βλ. Βυζαντινή αυτοκρατορία). Από την άλλη μεριά η Λατινική ποτέ δεν έμεινε ζώσα (τουτέστιν ελαφρώς μεταλλαγμένη) είτε λεξιλογικώς είτε καθ’ οιονδήποτε τρόπο σε κάποια άλλη χώρα. Συνεπώς οι χρησιμοποιούντες τη Λατινική το μόνο το οποίο έκαναν είναι να μιμούνται, να αντιγράφουν και να επαναφέρουν χαμένους και καθόλου σε χρήση ορφανούς και παρωχημένους τύπους. Και καταλήγει εμφατικά «Καὶ τοῖς τυφλοῖς ἄρα δῆλον ὅτι σαφέστατα καὶ προσφιλέστερα τοῖς πολλοῖς, τῷ ἔθνει εἶναι τὰ ἐν τῇ γραφομένῃ συντασσόμενα τῶν ἐν τῇ νεοτεύκτῳ ταύτῃ, καὶ ὅτι ἡ ἀποβολὴ τῆς νῦν παρ’ ἡμῖν γραφομένης πρὸς τὴν κατὰ τὸν μέσον αἰῶνα ἐν χρήσει Λατινικὴν εἶναι παντελῶς πλημμελής καὶ καιρὸς νὰ μὴ ἐπιτρέπηται τό λοιπόν» . Μάλιστα ο Krumbacher έφτασε σε σημείο να παραλληλίσει την κυριαρχία της Αττικής διαλέκτου (γενόμενης βαθμηδόν Κοινή) έναντι πασών των άλλων διαλέκτων. Η απάντηση εδώ φυσικά ήταν ότι πάντες οι Έλληνες, παντού κατοικώντας στην Ελλάδα, ήταν δυνατό να εννοήσουν τις άλλες διαλέκτους, αν και με κάποια δυσκολία σε ακραίες περιπτώσεις (βλ. Αρχαιότητα). Τη σύγχρονη όμως εποχή (κατά την οποία έγραφε ο Χατζιδάκις) η συνεννόηση μεταξύ ενός κατοίκου της Πόλης και ενός Κρητικού ή Κύπριου ή Θεσσαλονικιού διά της ιδιωματικής δημοτικής ήταν εξαιρετικά δύσκολη έως και αδύνατη . Την αντίθετη γνώμη είχε ο «ποιητὴς μὲν βεβαίως πλείστου λόγου ἄξιος, ἄπειρος δ’ ὅμως τελέως τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης καὶ τῆς ἱστορίας αὐτῆς» Σολωμός . Αυτό και μόνο το επιχείρημα καθιστούσε τη χρήση της Δημοτικής ως «Κοινή» γλώσσα όλων των Ελλήνων εκείνη την εποχή αδύνατη. Η εν χρήσει όμως στον Τύπο, στα σχολεία, στην εκκλησία, στα δικαστήρια, στον στρατό, στο κράτος κ.ο.κ. καθαρεύουσα ήταν ευνόητη στους Έλληνες καθώς «Οὕτω σήμερον ἡ λαλουμένη ἐν ταῖς πόλεσι καὶ ταῖς κωμοπόλεσι γλῶσσα διαφέρει τῆς Κοινῆς τοῦ Πολυβίου ὀλιγώτερον ἢ ἡ Κοινὴ αὕτη τῆς Ὁμηρικῆς». Μάλιστα ο Χατζιδάκις αλλού φέρνει συγγενικά του πρόσωπα (συγκεκριμένα τα ανίψια του) ως επιχείρημα, τα οποία και τού ζητούσαν να ερμηνεύει ξένες ή καθόλου δημοτικές λέξεις «διὰ τῶν ἀντιστοίχων τῆς γραφομένης». Απεναντίας οι ακραίοι δημοτικιστές έλεγαν ότι γράφουν στη φυσική τους γλώσσα αλλά αφού πρώτα σκεφτούν πολλές ώρες τον κάθε τύπο και την κάθε λέξη, ενδεικτικό της τότε καταστάσεως αφ’ ενός της δημοτικής και αφ’ ετέρου των περί τον Ψυχάρη. Εντούτοις λοιπόν την καθαρεύουσα μπορούσαν να τη χειριστούν άξια και οι μη φιλόλογοι (και συγκεκριμένα φέρει ως παράδειγμα τους δημοσιογράφους). Άρα ακόμη και εκείνη την εποχή οι απανταχού αγράμματοι άπτονταν της γλώσσας, της οποίας η εξέλιξη προέρχεται μέσω της Κοινής από την Αττική διάλεκτο. Συνεπώς η άποψη του Γερμανού Βυζαντινολόγου ότι η γραπτή γλώσσα (διάβ. Καθαρεύουσα, η οποία τότε μόλις είχε έτσι ονομασθεί από Κοινή) είναι ένα κράμα από ζωντανές και πεθαμένες λέξεις είναι καθ᾽ όλου σφαλερή. Ως παραδείγματα τέτοιων λέξεων αναγράφει ενδεικτικώς τις λέξεις «οἶκος» «οἶνος» «ὕδωρ». Ομοίως και εδώ η απάντηση είναι ότι «...ἐπίσης εἶναι ψευδὲς τὸ λεγόμενον, ὅτι ἡ ἀρχαία Ἑλληνικὴ εἶναι οὕτω νεκρὰ διὰ τοὺς νεωτέρους Ἕλληνας ὅπως καὶ διὰ τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους, διότι ἡμεῖς ἕνεκα τῆς μεγάλης ὁμοιότητος καὶ τῆς ἐν πολλοῖς ταυτότητος τῆς νέας πρὸς τὴν ἀρχαίαν, εὐκολώτερον ἢ πάντες οἱ λοιποὶ μανθάνομεν, αἰσθανόμεθα καὶ νοούμεν αὐτήν, τοῦτο, πιστεύω, θὰ μοὶ ὁμολογήσῃ πᾶς ἐχέφρων». Επιπλέον, στην πραγματεία του ο Krumbacher ανάγει τον διαχωρισμό γραπτής και καθομιλουμένης μόλις στον προηγούμενο αιώνα, ενώ αλλού κατηγορήθηκε ότι από μεροληψία επαίνεσε μία μετάφραση της Ιλιάδας από τον Ιάκωβο Πολυλά η οποία όμως δεν είχε ακόμη τυπωθεί! Σύμφωνα με αυτόν η καθαρεύουσα ήταν ο μοναδικός λόγος για τον οποίο «δὲν ἔχομεν μηχανικούς, ἀρχιτέκτονας, χημικούς...» και όχι οι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στα Βαλκάνια. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο όχι μόνο θα έπρεπε να διατηρηθούν οι ξένες λέξεις της, γεμάτης ιδιωμάτων, δημοτικής αλλά και να ληφθούν όσες το δυνατόν περισσότερες ως ανάμνηση «επιμειξιών»! Λόγου χάρη δεν έπρεπε να πλάθουμε ιατρικούς όρους από την Ελληνική (βλ. Οφθαλμίατρος, Ωτορινολαρυγγολόγος κ.ά.) αλλά έπρεπε να τις παραλάμβάνουμε αυτούσιες από άλλες γλώσσες, κάτι το οποίο ο Χατζιδάκις χαρακτήρισε ως παρανοϊκό και ως ανταλλαγή «σίτου ἀντὶ δρυοβαλάνων» (=βελανιδιών). Επεσήμανε ότι η ενσωμάτωση αυτή δεν οφειλόταν στις επιμειξίες αλλά στους χρόνους δουλείας και τυραννικής πιέσεως. Αλλού τού φαίνεται αδιανόητο ο Χιώτης λ.χ. να χρησιμοποιεί μία αλλοδαπή λέξη αντί της ήδη υπάρχουσας, και σε πλήρη χρήση, Ελληνικής στην Πελοπόννησο και τούμπαλιν. Με το πέρας της επιχειρηματολογίας του αναφέρει ότι «Κατ’ ἀνάγκην ἄρα ἔδει (=έπρεπε) ἢ νὰ μὴ δανειζόμεθα τὸ παράπαν (=καθόλου) ἢ δανειζόμενοι νὰ διατηρῶμεν ἀπαθῆ τὸν τύπον αὐτῶν χάριν τοῦ εὐδιαγνώστου». Σημαντική από ιστορικής πλευράς είναι και η τυφλή προσήλωση του Krumbacher στον Ψυχάρη και στους περί αυτόν ώστε να αναφέρει ότι όπως υπάρχουν αγάλματα του Κολοκοτρώνη και του Κανάρη έτσι θα έπρεπε να υπήρχαν και αντίστοιχα για τους Ψυχάρη, Ροΐδη, Κονεμένο και Πολυλά. Τη δεκαετία του 1880 εμφανίζεται στο προσκήνιο ο, προερχόμενος από το Παρίσι, γλωσσολόγος Γιάννης Ψυχάρης. Το έτος 1888 ο Ψυχάρης εκδίδει στα γαλλικά ένα βιβλίο γλωσσολογικού περιεχομένου υπό τον τίτλο Questions d’ histoire et de linguistique, ενώ το ίδιο έτος εκδίδει και το αποκαλούμενο «μανιφέστο» του με τον τίτλο Τὸ ταξίδι μου. Το Ταξίδι δεν είναι κάτι άλλο παρά ένα ιδιάζουσας μορφής λογοτεχνικό έργο, συνταχθέν για να αποτελέσει παράδειγμα της (δημοτικής) ως γραφομένης και λαλουμένης γλώσσας όλων, όπως τουλάχιστον την εννοούσε ο Ψυχάρης. Όμως, όπως αναφέρεται και αλλού, προκαλεί μεγάλη εντύπωση ότι ενώ ο Ψυχάρης γράφει στη μητρική και ανεπιτήδευτη δημοτική ανέφερε ότι «δὲν ἔγραψα μία λέξη, μία συλλαβὴ στὸ βιβλίο μου, χωρὶς νὰ τὸ συλλογιστῶ πρὶν ὧρες...». Ο γλωσσολόγος αυτός υπήρξε μία από τις σημαντικότερες συνολικά προσωπικότητες της ιστορίας τού γλωσσικού ζητήματος, γιατί όχι μόνο ασχολήθηκε με το να παρέχει στα έργα του φιλολογικές απόψεις και ερμηνείες των φαινομένων αλλά, κυρίως, πορευόταν με βάση τη νεοσύστατη τότε γλωσσολογία. Επηρεασμένος από τον δάσκαλό του στη Σορβόνη, Saussure, δίνει όλο το βάρος στην τωρινή προφορική γλώσσα των αγράμματων της εποχής και όχι στη γραπτή, δηλαδή στην ιστορική εξέλιξή της. Επηρεασμένος επιπλέον τα μέγιστα από την παλαιότερη (ως το 1880) ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία έμεινε προσκολλημένος στην αντίληψη ότι πρότυπο γλώσσας πρέπει να είναι αυτό των παντελώς αγράμματων και όχι του μέσου ανθρώπου, στου οποίου το λεξιλόγιο είχαν παγιωθεί, μέσω της εξελικτικής διαδικασίας και πολλοί τύποι του λογιότερου λόγου. Λόγω αυτών των απόψεων ο Ψυχάρης θεωρείται πατέρας της ακραίας μαχητικής δημοτικής. Μάλιστα ο ίδιος υποστήριζε ότι είναι απαράδεκτο να καθαρίζεται η γλώσσα από τους λόγιους μέσω των εκάστοτε μικροεπεμβάσεων αλλά θεωρούσε επιβεβλημένη κάθε ρύθμιση και κανονισμό (ομοίως παρά φύσιν) της ομιλουμένης, αρχικώς, γλώσσας. Όπως σημειώνει και ο Γ. Μπαμπινιώτης, ο Ψυχάρης ήταν τόσο απόλυτος και ακραίος ώστε να θεωρεί όλους τους (ήδη καθιερωμένους) τύπους της επίσημης γλώσσας στην προφορική ως απαράδεκτο συμβιβασμό και προδοσία. Δεν διστάζει να κατηγορήσει ακόμη και δημοτικιστές όπως τον Κ. Παλαμά και το Μ. Τριανταφυλλίδη για προδοσία και συμβιβασμό. . Ένα παράδειγμα του ακραίου του ύφους είναι το εξής. «Οἱ ἄλλοι μας ἦχοι μορφωνόντανε ὣς τώρα εἴτε μὲ σφάληγμα -σωστότερα μ’ ἕνα πρωτοστούμπωμα… εἴτε μὲ πέρασμα, δηλαδὴ μὲ μόρφωση στενάδας στὸ γλωσσόσπιτο κάπου… ἐνῶ οἱ προηγούμενοι γίνουνται μ’ ἕνα κίνημα καὶ σώνει, αὐτὸς θέλει τὸ λιγώτερο δύο κινήματα.». Το μεγάλο, και προκλητικό για το κοινό αίσθημα, σφάλμα του Ψυχάρη ήταν βεβαίως η ανιστόρητη θέαση της γλώσσας ως μη διαμορφωμένης προϊόντος του χρόνου και μη επηρεασμένης από τη γραπτή παράδοση ή καθόλου από τη γλώσσα των πιο μορφωμένων. Ο μεγαλύτερός του κριτής ήταν ο Γεώργιος Χατζιδάκις (βλ. ανωτέρω), ο οποίος τον αποκαλούσε με κάθε τρόπο επικίνδυνο και τον έβλεπε ως καταστροφέα από την αλλοδαπή, χωρίς να έχει εικόνα για την κατάσταση στην Ελλάδα. Παρά όμως τον λίαν επιθετικό του χαρακτήρα προς όλους τους διαφωνούντες, η συνεισφορά του ήταν σημαντικότατη για τη λήξη το γλωσσικού ζητήματος, καθώς παρέδωσε ένα πρότυπο γλώσσας, στο οποίο οι μετέπειτα γλωσσολόγοι (βλ. Μ. Τριανταφυλλίδης) προσέθεσαν και καθιερωμένους τύπους της λόγιας γραπτής γλώσσας, ενώ συγχρόνως απέφυγαν τα ακραία του γλωσσικά στοιχεία. Αυτή είναι και η μετάβαση από τον Παλαιοδημοτικισμό του ακραίου Ψυχάρη στον Νεοδημοτικισμό του μετριοπαθούς Μ. Τριανταφυλλίδη, ο οποίος και αμφισβητούσε έντονα τον πρώτο. Ο Τριανταφυλλίδης υπήρξε ηγετική μορφή για την καθιέρωση της δημοτικής στα σχολεία το 1917. Εκείνη την εποχή λειτούργησε ως αρχηγός του Νεοδημοτικισμού, χωρίς να συνδέει όμως την πολιτική με τη γλώσσα, καθώς δεν ήταν αριστερός αλλά φιλελεύθερος επιστήμονας και μόνον. Το 1941 εξέδωσε την Κρατικὴ γραμματική ή Γραμματικὴ Τριανταφυλλίδη, στην οποία και διά της γλωσσολογίας προσάρμοσε τη δημοτική στη σημερινή, σχεδόν, μορφή της.