Βισαλτία
Πρωτεύουσα
Για την αρχαία Βισαλτία και την πρωτεύουσά της ο Νιγριτινός ιστοριοδίφης Αστέριος Θηλυκός (Α.Θ.) δημοσίευσε το 1976 σχετικό άρθρο. . Στο άρθρο αυτό : α) Δίνεται η αναφορά του λεξικογράφου Στέφανου Βυζάντιου για τη Βισαλτία: «Βισαλτία πόλις καὶ χώρα Μακεδονίας ἀπὸ Βισάλτου τοῦ Ἡλίου καὶ τῆς Γῆς. Τὸ ἐθνικὸν Βισάλτης. Έστι καὶ Βισάλτης ποταμός· Τὸ ἐθνικὸν Βισάλτιος ἀφ’ οὗ Βισαλτία ἡ Χώρα». β) Δίνεται η αναφορά του ιστοριοδίφη Μαργ. Δήμτσα στα «πολίσματα» της αρχαίας Βισαλτίας, τα οποία ήταν: Η Όσσα, η Άργιλος, το Κερδύλιον, η Βισαλτία, η πρωτεύουσα της χώρας, αι Καλλίτεραι, η Ορέσκεια, η Ευπορία, η Βέργα. Αναφέρονται επιπλέον τα πολίσματα Άρασον, Βενδύδια, Βρέα, Ιμέραιον, Τίντος (Τζίντζιος-Σιτοχώρι), Τράγιλος (Τραΐλιον). γ) Ο Α.Θ. επιχειρεί να προσδιορίσει τη θέση της πρωτεύουσας της αρχαίας Βισαλτίας, αναζητώντας μία αρχαία πόλη παρόχθια του άγνωστου μέχρι σήμερα ποταμού Βισάλτη που χύνεται στο Στρυμόνα. Αναφέρεται στους χείμαρρους Καστρόλακα, Εζοβίτη, Μεγάλο ρέμα (Γκουλιουμαρυάκα) και σε ό,τι έχουν βρεθεί κατά καιρούς δίπλα τους, ενώ παραλείπει τους χείμαρρους της Δυτικής Βισαλτίας. Αφού εκφράζει τις αμφιβολίες του για τη μια ή την άλλη εκδοχή, στο τέλος καταλήγει και πιθανολογεί για την ταυτότητα του αρχαίου ποταμού Βισάλτη και για τη θέση της πρωτεύουσας της αρχαίας Βισαλτίας, χωρίς να αποκλείει το ενδεχόμενο να βρίσκεται η αρχαία Βισαλτία σε άλλη θέση από αυτές που ερεύνησε, ανάμεσα στις οποίες είναι και «η αγροτική θέση Παλιόκαστρο Τερπνής». Ασχολήθηκαν όμως και άλλοι ερευνητές με το ίδιο ζήτημα αναζητώντας να εντοπίσουν τον άγνωστο ποταμό Βισάλτη, που χύνονταν στον ποταμό Στρυμόνα. Αυτοί οι ερευνητές στηρίχτηκαν στο λάθος δεδομένο, ότι «Η περιοχή της Βισαλτίας έχει τέσσερις ποταμούς: Τον Κοπατσινό, Τον Μεγάλο Ποταμό (Γκολιάμα ρυάκα), τον Εζωβίτη (Εζιοβίτης και Εζοβίτη ρέμα) και Καστρόλακα» διατυπώνοντας την υπόθεση για τον ποταμό Βισάλτη να είναι ο Καστρόλακας. Το λάθος τους οφείλεται πιθανώς στον αγγλικό χάρτη του 1909 που αναφέρει ως ποταμούς της Βισαλτίας μόνο αυτούς τους ποταμούς. Η παράλειψη του Α.Θ. να ασχοληθεί με τον ποταμό Χρυσορρόη της Νιγρίτας δεν οφειλόταν βέβαια στην άγνοια του ποταμού, όπως των άλλων ερευνητών, αλλά στο γεγονός ότι μέχρι τότε δεν υπήρχαν ενδείξεις για ύπαρξη παρόχθιων αρχαιοτήτων σ’ αυτόν. Παραλείφθηκε δηλαδή ο Χρυσορρόης της Νιγρίτας, που κάλυπτε τις προδιαγραφές που έθεσε στην έρευνά του ο Α.Θ., να χύνεται δηλαδή στον Στρυμόνα και να είναι ποταμός, όχι χείμαρρος, αφού μέχρι τα μέσα του περασμένου αιώνα με συνεχή ροή νερού όλον τον χρόνο. Ήταν ο πιο σημαντικός ποταμός, κατά τη γνώμη μας, για την έρευνα, αφού ήταν γνωστός από την αρχαιότητα μέχρι και στις μέρες του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου ως χρυσοφόρος ποταμός, που ο χρυσός του μαζί με αυτόν του Παγγαίου και της Ολυμπιάδας χρηματοδότησαν την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όταν γράφτηκε το άρθρο του Α.Θ., το 1976, δεν είχε αποκαλυφθεί ο αρχαίος οικισμός στο Παλιόκαστρο Τερπνής. Με τη δοκιμαστική τομή στο Παλιόκαστρο το 1985, που έφερε στο φως τμήμα οργανωμένου ρωμαϊκού οικισμού και την ανασκαφική έρευνα στην ίδια περιοχή που άρχισε το 1993, αποκαλύφθηκαν αλλεπάλληλες οικοδομικές φάσεις, μετά από αντίστοιχες καταστροφές που είχε υποστεί η αρχαία πόλη από βαρβαρικές επιδρομές. Τότε τα δεδομένα στην έρευνα άλλαξαν ριζικά. Βρέθηκε αρχαίος οικισμός παρόχθιος σε ποταμό που χύνεται στον Στρυμόνα. Ό,τι δηλαδή αναζητούσε ο Α.Θ. για τη θέση της αρχαίας πόλης, της Βισαλτίας. Αν η ανασκαφή είχε γίνει πριν από το 1976, θεωρείται βέβαιο ότι ο Α.Θ. θα διατύπωνε ως πιθανότερη την εκδοχή, πως ο Χρυσορρόης είναι ο αρχαίος ποταμός Βισάλτης και ότι η αρχαία Βισαλτία βρίσκεται θαμμένη στα «Αρχαία της Τερπνής», σε μια από τις αλλεπάλληλες οικοδομικές φάσεις. Μένει βέβαια στην αρχαιολογική σκαπάνη να αποδείξει αν μια τέτοια εκδοχή είναι όντως βάσιμη.