cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Συσάργκ
Οι κάτοικοί του είναι γνωστοί ως Συσαργκουά (γαλλικά: Sussarguois).
Παραπομπές
Κατηγορία:Κοινότητες του Ερώ
Αλέξανδρος Λιαροκάπης
Ο Αλέξανδρος Λιαροκάπης (Μέγαρα Αττικής, 1928 - 5 Μαρτίου 2000) ήταν Έλληνας πολιτικός και συγγραφέας. Υπηρέτησε ως βουλευτής Άρτας από το 1977 ως το 1981 και από το 1985 ως το 1989.
Βουλευτής
Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Εργάστηκε ως συμβολαιογράφος. Κατήλθε στην πολιτική σε πολύ μικρή ηλικία, όντας μέλος της ΕΠΕΚ του Πλαστήρα από πολύ μικρή ηλικία. Εξελέγη βουλευτής Άρτας με το ΠΑΣΟΚ στις εκλογές του 1977 και επανεξελέγη το 1985. Από το 1981 και για 4 χρόνια ήταν πρόεδρος της ΗΛΠΑΠ. Το 1990 διεκδίκησε τη δημαρχία στην Άρτα, όμως δεν εξελέγη για πολύ λίγες ψήφους.
Ανέπτυξε και συγγραφικό έργο, εκδίδοντας 2 βιβλία. Ήταν παντρεμένος με την Πηνελόπη Χουλιάρα και απέκτησαν 3 παιδιά
Παραπομπές
Κατηγορία:Έλληνες συγγραφείς Κατηγορία:Βουλευτές Άρτας Κατηγορία:Βουλευτές εκλεγμένοι με το ΠΑΣΟΚ
Μάρλμπορω Χάουζ (Μπράιτον)
Το Μάρλμπορω Χάουζ είναι μια κατοικία στο Μπράιτον στην νότια ακτή της Αγγλίας. Είναι ένα καταγεγραμμένο κτήριο Βαθμού Α (Grade I). Ευρισκόμενο στο νούμερο 54 της οδού Old Steine, χτίσθηκε με κόκκινα τούβλα περίπου το 1765 για τον Σάμιουελ Σέργκολντ, έναν τοπικό ξενοδόχο.
Ο Σέργκολντ αργότερα το πούλησε στον Δούκα του Μάρλμπορω και το 1786 αγοράσθηκε από τον Ουίλλιαμ Τζέραρντ Χάμιλτον αλλάζοντας την αρχιτεκτονική του κτιρίου σε Γεωργιανό σχέδιο από τον Ρόμπερτ Άνταμ. Για πολλά χρόνια ανήκε στο Συμβούλιο του Μπράιτον και Χόουβ. Αυτή την εποχή είναι σε καθεστώς μεγάλων ανακαινίσεων.
Αναφορές
Κατηγορία:Κτίρια και κατασκευές στην Αγγλία
Μπαγκαμόγιο
Το Μπαγκαμόγιο (αγγλ. Bagamoyo) είναι πόλη και ιστορικό λιμάνι της Τανζανίας, πρωτεύουσα της ομώνυμης περιοχής, με περίπου 30.000 κατοίκους. Ιδρύθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, και είναι επέκταση ενός πολύ παλαιότερου οικισμού (8ου αιώνα), του Kaole, που βρίσκεται περίπου 5 χλμ. νοτιοανατολικά, στον Ινδικό ωκεανό. Υπήρξε πρωτεύουσα της Γερμανικής Ανατολικής Αφρικής (περίπου από το 1887 έως το 1891) και ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά λιμάνια κατά μήκος των ακτών της Ανατολικής Αφρικής. Το λιμάνι της πόλης, στην προ-αποικιακή εποχή, ήταν πολύ γνωστό κέντρο δουλεμπορίου.
Στο Μπαγκαμόγιο (Bagamoyo), το πρώτο Ξενοδοχείο με την ονομασία «Grand Hotel», ήταν ελληνικής ιδιοκτησίας.
Η πόλη σήμερα
Στην πόλη σήμερα αν και κυριαρχούν οι Σουαχίλι, συνυπάρχουν πολλοί διαφορετικοί πολιτισμοί και φυλές, όπως οι Κουέρε, οι Μασσάι, ακόμα και πληθυσμοί αραβικής καταγωγής. Το Τμήμα Αρχαιοτήτων της Τανζανίας επιδιώκει να διατηρήσει τα ερείπια της αποικιακής εποχής μέσα και γύρω από το Μπαγκαμόγιο για να προβάλλει τουριστικά την πόλη.
Η «Σχολή Τεχνών του Μπαγκαμόγιο» («Bagamoyo College of Arts»), είναι διεθνώς γνωστή για την εκπαίδευση στην παραδοσιακή ζωγραφική της Τανζανίας, την γλυπτική, το δράμα, το χορό και το τύμπανο. Το 2007, με βάση τη σχολή αυτή, δημιουργήθηκε το «Ινστιτούτο Τεχνών και Πολιτισμού Μπαγκαμόγιο».
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Πόλεις της Τανζανίας
Γιούρι Φιλίποφ
Ο Γιούρι Φιλίποφ είναι πρώην πετοσφαιριστής και προπονητής, γεννημένος στο Λουχάνσκ της Ουκρανίας.
Καριέρα
Ασχολήθηκε με το βόλεϊ σε ηλικία 12 ετών και στα 16 του χρόνια συμμετείχε στο πρωτάθλημα της Α΄Εθνικής της πατρίδας του. Η θέση του ήταν διαγώνιος. Σε ηλικία 22 ετών μετακόμοισε στην Ελλάδα για να αγωνιστεί στα Ναυπηγεία και ένα χρόνο αργότερα στον Ιωνικό Νέας Φιλαδελφείας.
Το 1993 μεταγράφηκε στον Παναθηναϊκό με τον οποίο αγωνίστηκε για 5 χρόνια έως το 1998. Κατέκτησε 2 Πρωταθλήματα Ελλάδας (1995, 1996) και το 1996 αναδείχθηκε κορυφαίος ξένος βολεϊμπολίστας στο ελληνικό πρωτάθλημα.
Εθνική ομάδα
Το 1989 στην Αθήνα, αναδείχθηκε παγκόσμιος πρωταθλητής με την εθνική ομάδα της Σοβιετικής Ένωσης και καλύτερος επιθετικός της διοργάνωσης. Με την εθνική ομάδα της Ουκρανίας συμμετείχε σε 3 ευρωπαϊκά πρωταθλήματα και σε 1 παγκόσμιο πρωτάθλημα.
Προπονητής
Μετά το τέλος της καριέρας του ασχολήθκε με την προπονητική. Ανέλαβε την εθνική ομάδα της Ουκρανίας και στη συνέχεια την κυπριακή ΑΕΚ Καραβά.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι - Πηγές
Κατηγορία:Ουκρανοί αθλητές Κατηγορία:Πετοσφαιριστές ΠΑΟ Κατηγορία:Πετοσφαιριστές ΑΕΚ
Κάρι Φίσερ
Η Κάρι Φίσερ (αγγλικά: Carrie Frances Fisher, 21 Οκτωβρίου 1956 – 27 Δεκεμβρίου 2016) ήταν Αμερικανίδα ηθοποιός, συγγραφέας και παραγωγός. Έγινε κυρίως γνωστή από τον ρόλο της ως πριγκίπισσα Λέια Οργκάνα στις ταινίες Star Wars: Ο πόλεμος των άστρων (A New Hope), Η αυτοκρατορία αντεπιτίθεται (The Empire Strikes Back), Η επιστροφή των Τζεντάι (Return of The Jedi) και Skywalker - Η άνοδος (The Rise of Skywalker).
Πρώτα χρόνια
Η Φίσερ γεννήθηκε στις 27 Δεκεμβρίου του 1956 στο Μπέρμπανκ της Καλιφόρνιας. Ήταν κόρη του τραγουδιστή Έντι Φίσερ και της ηθοποιού Ντέμπι Ρέινολντς. Οι παππούδες της από την πλευρά του πατέρα της ήταν Ρώσσοι μετανάστες εβραϊκής καταγωγής, ενώ από την πλευρά της μητέρας της σκωτσέζικης και αγγλικής καταγωγής. Οι γονείς της χώρισαν όταν η ίδια ήταν 17 ετών.
Τζίντζερ και Φρεντ
To Τζίντζερ και Φρεντ (Ginger e Fred) είναι μια κωμωδία/δραματική ταινία του 1986 σε σκηνοθεσία και σενάριο του Φεντερίκο Φελίνι και με πρωταγωνιστές τους Μαρτσέλο Μαστρογιάννι και Τζουλιέτα Μασίνα.
Ο τίτλος είναι μια αναφορά στο αμερικάνικο χορευτικό ζευγάρι Φρεντ Αστέρ και Τζίντζερ Ρότζερς. Οι δύο πρωταγωνιστές απεικονίζουν δυο Ιταλούς μιμητές των Αστέρ και Ρότζερς που ξανασμίγουν μετά από τριάντα χρόνια συνταξιοδότησης για μια χυδαία και παράξενη τηλεοπτική υπερβολή.
Η ταινία αποτέλεσε αντικείμενο διεκδίκησης εμπορικού σήματος στις Ηνωμένες Πολιτείες από την Τζίντζερ Ρότζερς, η οποία ισχυρίστηκε ότι η ταινία παραβίαζε τα δικαιώματά της. Το δικαστήριο απέρριψε αυτόν τον ισχυρισμό.
Πλοκή
Η Αμέλια και ο Πίπο ήταν κάποτε διάσημοι ως χορευτικό ντουέτο, μιμούμενοι τα χορευτικά νούμερα της Τζίντζερ Ρότζερς και του Φρεντ Αστέρ. Τριάντα χρόνια μετά τη συνταξιοδότησή τους, συνεργάζονται άλλη μια φορά για μια ζωντανή τηλεοπτική εκπομπή. Αν και αυτή η επανένωση επισκιάζεται από την έλλειψη αντοχής του Πίπο, η ερμηνεία τους είναι ευπρόσδεκτη και αναβιώνει τη δημοτικότητά τους για μία ακόμη ημέρα.
Υποδοχή
Το Τζίντζερ και ο Φρεντ προτάθηκε για βραβείο καλύτερης ξένης ταινίας το 1986 από το National Board of Review of Motion Pictures των ΗΠΑ, καθώς και για Χρυσή Σφαίρα και Βραβείο Βρετανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου το 1987. Η Τζουλιέτα Μασίνα έλαβε το βραβείο David di Donatello ως καλύτερη ηθοποιός για τον ρόλο της Αμέλια Μπονέτι (1986).
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Ταινίες σε σενάριο Τονίνο Γκουέρα Κατηγορία:Ταινίες παραγωγής Metro-Goldwyn-Mayer Κατηγορία:Ταινίες σε σκηνοθεσία Φεντερίκο Φελίνι Κατηγορία:Ταινίες του 1986
Οβελίσκος του Θεοδόσιου Α΄
Ιδιαίτερα γνωστό γλυπτικό θέμα της πρώιμης βυζαντινής τέχνης ο οβελίσκος του Θεοδοσίου Α΄ είναι ένας αρχαίος Αιγυπτιακός οβελίσκος του Φαραώ Τούθμωσι Γ΄, ο οποίος βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη, στο χώρο του αρχαίου ιπποδρομίου. Ο οβελίσκος (επανα)στήθηκε το 390 από τον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Α΄ ως τιμητική στήλη εις ανάμνηση των πολεμικών κατορθωμάτων του.
Ιστορία
Τον οβελίσκο έστησε αρχικά ο Τούθμωθις Γ΄ (1479–1425 π.Χ.) νότια του έβδομου πυλώνα του μεγάλου ναού του Καρνάκ. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Κωνστάντιος Β' (337-361 μ.Χ.) μετέφερε αυτόν και έναν άλλον οβελίσκο μέσω του Νείλου στην Αλεξάνδρεια για να τιμήσει τα ventennalia του, δηλαδή τα 20 χρόνια του στο θρόνο το 357. Ο άλλος οβελίσκος στήθηκε στη spina του Circus Maximus στη Ρώμη το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου, και σήμερα είναι γνωστός ως Οβελίσκος του Λατερανού, ενώ ο οβελίσκος που θα γινόταν ο οβελίσκος του Θεοδοσίου παρέμεινε στην Αλεξάνδρεια ως το 390, όταν και ο Θεοδόσιος τον μετέφερε στην Κωνσταντινούπολη και τον τοποθέτησε στην spina του ιπποδρόμου εκεί.
Περιγραφή
μικρογραφία|Το αρχικό βάθρο του οβελίσκου, [[Μελχιώρ Λορκ, 1559]] Το σύμπλεγμα αποτελείται από έναν αιγυπτιακό οβελίσκο πάνω σε βάση κοσμημένη με πρόστυπα ανάγλυφα. Εκτιμάται ότι ο οβελίσκος στην αρχική του μορφή είχε 30 μέτρα ύψος και ζύγιζε 400 τόνους. Φέρεται πως έσπασε κατά τη μεταφορά του και εν συνεχεία τεμαχίστηκε σε δύο μέρη. Στη σημερινή μορφή του έχει ύψος 19,6 μ.
Στην πραγματικότητα εδώ έχουμε μια συνέχεια της ρωμαϊκής παράδοσης της μνημόνευσης των αυτοκρατόρων, αλλά στη ρωμαϊκή παράδοση πάνω στη βάση συνήθως εγειρόταν άγαλμα της βασιλικής οικογένειας. Στην προκειμένη περίπτωση χρησιμοποιήθηκε ένας απλός οβελίσκος, κάτι που τονίζει ακόμα περισσότερο την ήδη υπάρχουσα αφαιρετική τάση στα πρόστυπα ανάγλυφα της βάσης. Εκεί απεικονίζεται ο αυτοκράτορας σε δημόσιες σκηνές, ανάμεσα στους γιους του και αξιωματούχους να παρακολουθεί αγωνίσματα στο Ιπποδρόμιο. Η έλλειψη προοπτικής και ο επαρχιωτισμός της ύστερης ελληνορωμαϊκής τέχνης είναι εμφανής στα μεγέθη και την ιεραρχική διάταξη του έργου, που θυμίζει έντονα ένα χαρακτηριστικό αντιπροσωπευτικό δείγμα του ρεύματος του επαρχιωτισμού, το «Νεκρός Malku και η κόρη του».
Βιβλιογραφία
Κατηγορία:Οβελίσκοι Κατηγορία:Πρώιμη βυζαντινή τέχνη Κατηγορία:Μνημειακές στήλες στην Κωνσταντινούπολη
Νάνοι Σκανδιναβικής μυθολογίας
Στη Σκανδιναβική μυθολογία οι νάνοι (dvergar, ενικός dvergr) είναι πολύ σημαντικές οντότητες που σχετίζονται με τους λίθους, τις υπόγειες τοποθεσίες και τη σιδηρουργία.
Οι νάνοι της Σκανδιναβικής μυθολογίας απέκτησαν ύπαρξη ενώ ο Οντίν και οι αδερφοί του Βίλι και Βε κατασκεύαζαν τον κόσμο από το πτώμα του κοσμικού γίγαντα Υμίρ. Αναπαράχθησαν αμέσως. Οι θεοί αργότερα τους έδωσαν το δώρο της νοημοσύνης και της ανθρωπόμορφης εμφάνισης. Περιγράφονται ως μικροί και άσχημοι στο ανθρώπινο μάτι. Φοβούνται το φως που μπορεί ακόμα και να τα μεταμορφώσει σε πέτρα από την οποία πήραν την ύπαρξή τους.
Η κατοικία τους είναι το υπόγειο βασίλειο Νινταβέλλιρ, ένας από τους εννέα κόσμους που είναι σταθεροποιημένοι στο παγκόσμιο δέντρο Υγκντράσιλ σύμφωνα με την Σκανδιναβική κοσμολογία.
Θεωρούνται κυρίως εγωϊστές, άπληστοι και επιδέξιοι. Είναι ικανότατοι μεταλλουργοί και κατασκευαστές των περισσοτέρων τεχνουργημάτων των θεών. Ανάμεσα στις πιο διάσημες δημιουργίες τους είναι το δόρυ Γκούνγκνιρ και το χρυσό δαχτυλίδι Ντράουπνιρ του Οντίν, το σφυρί Μγιόλνιρ του Θωρ, τα χρυσά μαλλιά της Σιφ, το κολιέ Μπρισινγκάμεν της Φρέγια και το πλοίο Σκιντμπλάντνιρ του Φρέι. Κατασκεύαζαν επίσης ένα συγκεκριμένο είδος κράνων, τα huliðshjálmr, ή μερικές φορές έναν μανδύα, με τα οποία μπορούσαν να γίνουν αόρατοι.
Ο ρόλος τους στο Ράγκναροκ δεν είναι σαφής.
Ο Τόλκιν και ο δανεισμός ονομάτων από τους νάνους
Ο Τόλκιν χρησιμοποίησε κάποια από τα ονόματα των νάνων της Σκανδιναβικής μυθολογίας για να ονομάσει νάνους των βιβλίων του όπως: Durin, Dwalin, Náin, Dáin, Bifur, Bofur, Bombur, Nori, Thorin, Thráin, Fili και Kili. Επίσης χρησιμοποίησε μερικά από τα ονόματα των νάνων για χαρακτήρες του που δεν ήταν νάνοι.
Κατηγορία:Σκανδιναβική μυθολογία
Gnom
Μάρλμπορω Χάουζ
Η Οικια Μαρλμπορω είναι μια κατοικία στο Ουεστμίνστερ, στο Λονδίνο, στο Πολ Μολ λίγο ανατολικά του Παλατιού του Αγίου Ιακώβου. Κτίσθηκε για την Σάρα Τσώρτσιλ, Δούκισσα του Μάρλμπορω, την ευνοούμενη και μυστικοσύμβουλο της Βασίλισσας Άννας. Η Δούκισσα ήθελε το νέο σπίτι της να είναι "δυνατό, απλό και άνετο". Ο Κρίστοφερ Ρεν, πατέρας και γιος, σχεδίασε ένα τούβλινο κτήριο με αγροτική πέτρα που ολοκληρώθηκε το 1711. Για πάνω από έναν αιώνα υπηρέτησε ως η κατοικία στο Λονδίνο των Δουκών του Μάρλμπορω.
Το σπίτι πάρθηκε από το Στέμμα το 1817. Στην δεκαετία του 1820 σχέδια καταρτίσθηκαν για να κατεδαφισθεί η Οικία Μαρλπορω και να αντικατασταθεί με μια σειρά όμοιων σπιτιών με διαστάσεις ανάλογες με εκείνες των δύο σειρών στο Carlton House Terrace, και αυτή η ιδέα ακόμη και παρουσιαζόμενη σε σύγχρονους χάρτες, περιλαμβάνοντας τον χάρτη μεγάλης κλίμακας του Λονδίνου του 1830 των Κρίστοφερ και Τζων Γκρήνγουντ, αλλά η πρόταση δεν πραγματοποιήθηκε. Το σπίτι χρησιμοποιήθηκε από την Βασιλική Οικογένεια και από το 1853 έως το 1861 ο Πρίγκιπας Αλβέρτος κανόνισε αυτό να χρησιμοποιηθεί από την Εθνική Ομάδας Εκπαίδευσης για την Τέχνη ("National Art Training School"), αργότερα Βασιλικό Κολλέγιο της Τέχνης.
Το κτήριο έχει καταγραφεί ως Βαθμού 1 (Grade I).
Ραδιομέγαρο, Κάρντιφ
250px|right|thumb|Το Ραδιομέγαρο του BBC Ουαλία
Το Ραδιομέγαρο είναι η έδρα του BBC Ουαλία για τις ραδιοφωνικές, τηλεοπτικές και διαδικτυακές του υπηρεσίες. Το κτήριο βρίσκεται στο βόρειο Κάρντιφ, εγκαινιάστηκε το 1996 και περιέχει στούντιο και γραφεία.
Το κτήριο στεγάζει το δημόσιο φορέα ραδιοτηλεόρασης της Ουαλίας, παρέχοντας τηλεοπτικό πρόγραμμα στην Αγγλική και στην Ουαλική γλώσσα σε όλη την Ουαλία, καθώς και ραδιοφωνικό πρόγραμμα. Ανάμεσα στις παραγωγές του φορέα είναι και οι σειρές Doctor Who και Torchwood.
Ιστορικό
Το Ραδιομέγαρο εγκαινιάστηκε το 1996 και από τότε είναι η έδρα του BBC Ουαλία. Το κτήριο βρίσκεται στο βόρειο Κάρντιφ δίπλα από τον ποταμό Ταφ. Η εθνική ορχήστρα του BBC Ουαλία και η εθνική χορωδία του BBC Ουαλία μετακινήθηκαν από το Studio 1 του Ραδιομέγαρου σε νέες εγκαταστάσεις στο BBC Hoddinott Hall, το οποίο στεγάζεται στο κτήριο Wales Millennium Centre, το 2009.
Πρόγραμμα
Μερικά από τα τηλεοπτικά προγράμματα που παράγονται στο Ραδιομέγαρο είναι τα BBC Wales Today, Newyddion, Doctor Who, Doctor Who Confidential, Torchwood, The Chatterley Affair, Pobol y Cwm, Belonging, High Hopes, Satellite City και The District Nurse.
Τον Μάρτιο του 2009, το BBC ανακοίνωσε ότι τα σόου Casualty και Crimewatch γυρίζονται στα στούντιο του Κάρντιφ.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:British Broadcasting Corporation Κατηγορία:Κτίρια και κατασκευές στην Ουαλία
Μάχη του Στάλινγκραντ
Με τον όρο Μάχη του Στάλινγκραντ (ρωσ: Сталинградская битва, γερ: Schlacht von Stalingrad) εννοούμε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Βέρμαχτ και του Κόκκινου Στρατού στην περιοχή του Στάλινγκραντ, από τις 17 Ιουλίου 1942 μέχρι τις 2 Φεβρουαρίου 1943.
Αρχικά, ο Αδόλφος Χίτλερ διέταξε τις δυνάμεις που είχε στη Νότια Ρωσία (Ομάδα Στρατιών «Νότος») να επιτεθούν στον Καύκασο, με σκοπό να καταλάβουν τις πετρελαιοπηγές της περιοχής, οι οποίες θα επέτρεπαν στους Γερμανούς να συνεχίσουν τον πόλεμο. Ωστόσο αποφάσισε να χωρίσει την Ομάδα Στρατιών «Νότος» στα δύο: Ομάδα Στρατιών «Α» και Ομάδα Στρατιών «Β».
Σύμφωνα με το σχέδιο της Επιχείρησης «Κυανό» (ή «Μπλε»), η Ομάδα Στρατιών «Α», υπό τις διαταγές του Στρατάρχη Βίλχελμ Λιστ, ανέλαβε την επιχείρηση στον Καύκασο, ενώ η Ομάδα Στρατιών «Β», υπό τις διαταγές του Στρατάρχη Μαξιμίλιαν φον Βάιχς, ανέλαβε την επίθεση στο Στάλινγκραντ. Η Ομάδα Στρατιών «Β» αποτελούνταν από την 6η Στρατιά του Φρίντριχ Πάουλους (συχνά λανθασμένα αναφέρεται ως «φον» Πάουλους) και την 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων του Χέρμαν Χοτ, καθώς και από συμμαχικές μονάδες.
Ο Χίτλερ ήθελε να καταλάβει το Στάλινγκραντ, καθώς ήταν βιομηχανικό κέντρο στην περιοχή του ποταμού Βόλγα και συγκοινωνιακός ποτάμιος κόμβος γιά μεταφορές από τις πετρελαιοφόρες πηγές του Καυκάσου προς τον Βορρά. Η επίθεση των Γερμανών στην πόλη είχε και προπαγανδιστικό χαρακτήρα - η πόλη έφερε το όνομα του τότε Γενικού Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, Ιωσήφ Στάλιν. Γι' αυτό τον λόγο, εξάλλου, οι δύο ηγέτες διέταξαν τις δυνάμεις τους να κρατήσουν τις θέσεις τους «πάση θυσία».
Η πρώτη φάση της μάχης (γερμανική επίθεση) ξεκινήσε στις 17 Ιουλίου 1942. Η 6η Στρατιά απώθησε τις σοβιετικές δυνάμεις στον ποταμό Ντον. Γι' αυτό τον λόγο, ο Χίτλερ αποφάσισε να αποσύρει την 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων από το μέτωπο του Στάλινγκραντ. Το χτύπημα της 6ης Στρατιάς δέχθηκε η 62η Στρατιά του Βασίλι Τσουϊκόφ. Στα τέλη Αυγούστου, η Λουφτβάφε μετέτρεψε σε ερείπια το 80% της πόλης.
Τον Νοέμβριο, το μεγαλύτερο μέρος της πόλης βρισκόταν υπό γερμανική κατοχή. Ωστόσο, στις 19 Νοεμβρίου, οι Σοβιετικοί αντεπιτέθηκαν (Επιχείρηση «Ουρανός») και περικύκλωσαν 250.000 στρατιώτες της 6ης Στρατιάς. Ο Κόκκινος Στρατός πρότεινε στον Πάουλους να παραδοθεί, αλλά ο Χίτλερ του το απαγόρευσε. Στα μέσα Δεκεμβρίου 1942, οι Σοβιετικοί προσπάθησαν να περικυκλώσουν την Ομάδα Στρατιών «Α» (Επιχείρηση «Κρόνος»), ωστόσο, η αντίσταση της 6ης Στρατιάς καθήλωσε τους Σοβιετικούς και έδωσε την ευκαιρία στον φον Κλάιστ να υποχωρήσει.
Καθώς η μάχη του Στάλινγκραντ έβαινε στο τέλος της, ο Πάουλους έλαβε τον βαθμό του Στρατάρχη, πράγμα που ο ίδιος εξέλαβε ως προτροπή να αυτοκτονήσει, καθώς κανένας Γερμανός στρατάρχης δεν είχε ποτέ συλληφθεί αιχμάλωτος. Ωστόσο, στις 31 Ιανουαρίου, αναγκάστηκε να παραδοθεί στον Κόκκινο Στρατό και οι τελευταίοι γερμανικοί θύλακες ακολούθησαν στις 2 Φεβρουαρίου. Μαζί του παραδόθηκαν 22 στρατηγοί και 91.000 στρατιώτες της 6ης Στρατιάς. Η μάχη του Στάλινγκραντ έληξε στις 2 Φεβρουαρίου 1943 με νίκη των Σοβιετικών και έδωσε την υπεροχή στον Κόκκινο Στρατό, ο οποίος την κράτησε μέχρι το τέλος του πολέμου.
Ιστορικό υπόβαθρο
Το 1942, η γερμανική πολεμική βιομηχανία αύξησε την παραγωγή αεροσκαφών, αρμάτων μάχης και άλλων ειδών όπλων και με αυτό τον τρόπο κατάφερε να καλύψει, σε μεγάλο μέρος αλλά όχι απόλυτα, τις απώλειες που υπέστη στο Ανατολικό Μέτωπο. Στον παρακάτω πίνακα φαίνεται η παραγωγή όπλων τα έτη 1941 και 1942 :
Γερμανοί
Στις 5 Απριλίου 1942, ο Αδόλφος Χίτλερ υπέγραψε την «Οδηγία 41», σύμφωνα με την οποία, οι γερμανικές δυνάμεις έπρεπε να επιτύχουν τους παρακάτω στόχους  :
Οι Γερμανοί κατέστρωσαν ένα σχέδιο, το οποίο χώρισαν σε τρία μέρη. Κατά την εκτέλεση του πρώτου μέρους, οι γερμανικές δυνάμεις στην Κριμαία και στο Χάρκοβο θα λάμβαναν πολεμοφόδια και θα ευθυγράμμιζαν τη γραμμή του μετώπου - αυτό θα επέτρεπε στη Βέρμαχτ να στείλει περισσότερες δυνάμεις για την εκτέλεση του κύριου μέρους της επιχείρησης «Κυανό» (γερ. Blau). Αργότερα, οι Γερμανοί θα επιτίθονταν στο Βορόνεζ και θα έστελναν ένα μέρος των στρατιωτών στον νότο, με σκοπό να περικυκλώσουν τις σοβιετικές δυνάμεις στον Ντον. Μετά τη διάλυση των Σοβιετικών στον Ντον, οι Γερμανοί είχαν σκοπό να καταλάβουν το Στάλινγκραντ, την Νότιο Βόλγα και τον Καύκασο και να στείλουν ενισχύσεις στην Ομάδα Στρατιών «Βορράς» που πολιορκούσε το Λένινγκραντ.
Σοβιετικοί
Τον Μάρτιο του 1942, το Γενικό Επιτελείο της Σοβιετικής Ένωσης θεωρούσε ότι η Βέρμαχτ θα επιχειρούσε ένα νέο χτύπημα στο γερμανοσοβιετικό μέτωπο. Η πολεμική κατασκοπία ανέφερε ότι οι Γερμανοί ετοιμάζονταν για μια επίθεση στα νότια της ΕΣΣΔ. Ωστόσο, οι αναφορές της κατασκοπίας δεν ήταν πλήρεις, γι' αυτό και το Γενικό Επιτελείο της ΕΣΣΔ θεωρούσε ότι η Βέρμαχτ θα κρατούσε τις κύριες δυνάμεις στην κεντρική κατεύθυνση (Μόσχα).
Γι' αυτό τον λόγο, ο Κόκκινος Στρατός συγκέντρωσε τις στρατηγικές εφεδρείες του στις περιοχές Καλίνιν, Τούλα, Ταμπόφ, Μπορισογκλέμπσκ, Γκόρκι, Στάλινγκραντ και Σαράτοφ - το Γενικό Επιτελείο θεωρούσε ότι μπορούσε να τις χρησιμοποιήσει στη νοτιοδυτική και δυτική κατεύθυνση του μετώπου. Στις 8 Απριλίου 1942, ο Αρχιστράτηγος των Σοβιετικών Ενόπλων Δυνάμεων, Ιωσήφ Στάλιν, διέταξε τους διοικητές μερικών μετώπων να επιτεθούν και να αναγκάσουν τη Βέρμαχτ να χρησιμοποιήσει όλες τις εφεδρείες της. Μ' αυτό τον τρόπο, ο Στάλιν ήθελε να εξασφαλίσει νίκη της ΕΣΣΔ στον πόλεμο το 1942.
Αργότερα, ωστόσο, η εκτέλεση αυτού του σχεδίου φάνηκε αδύνατη. Ο Κόκκινος Στρατός είχε μεγάλα προβλήματα, όπως η έλλειψη έμπειρων διοικητών στα σώματα και η δυσκολία διαμόρφωσης σωμάτων - η διαμόρφωση των σωμάτων μειωνόταν εξαιτίας του επιπέδου κατασκευής νέων ειδών οπλισμού.
Επιχειρήσεις των αντιπάλων πριν τη σύγκρουση
thumb|right|Άποψη της του λιμανιού της Σεβαστούπολης μετά την πολιορκία της πόλης (καλοκαίρι του 1942)
Για να θέσει σε εφαρμογή το σχέδιο της, η Βέρμαχτ έπρεπε να εξασφαλίσει την ασφάλεια της νότιας πτέρυγας, η οποία θα βοηθούσε κατά τη διάρκεια της επίθεσης στο Στάλινγκραντ. Επίσης, όπως αναφέρει ο ακαδημαϊκός Αλεξάντερ Σαμσόνοφ, η Βέρμαχτ χρειαζόταν και τη συμμετοχή της 11ης Στρατιάς του στρατηγού Έριχ φον Μάνσταϊν, η οποία σταμάτησε την πορεία της εξαιτίας της σοβιετικής αντίστασης στην Κριμαία. Για να πετύχει τον σκοπό της, η Βέρμαχτ έπρεπε να καταλάβει πάσει θυσία τη Σεβαστούπολη και τη Χερσόνησο Κερτς.
Στις 26 Δεκεμβρίου 1941, ο Κόκκινος Στρατός κατέλαβε το Κερτς, ενώ στις 30 Δεκεμβρίου, οι Σοβιετικοί εισήλθαν στη Θεοδοσία. Ωστόσο, οι δυνάμεις του Κριμαϊκού Μετώπου δεν κατάφεραν να καταλάβουν τη Χερσόνησο της Κριμαίας. Οι Γερμανοί εκμεταλλεύτηκαν την αποτυχία του Κόκκινου Στρατού. Στις 15 Ιανουαρίου 1942, οι Γερμανοί αντεπιτέθηκαν και ανακατέλαβαν τη Θεοδοσία. Επίσης, ανάγκασαν τους Σοβιετικούς να υποχωρήσουν στον Ισθμό Ακ-Μονάισκ, ο οποίος ήταν το πιο στενό σημείο της Χερσονήσου του Κερτς.
Ο Κόκκινος Στρατός μετέφερε αρκετές δυνάμεις στη Χερσόνησο του Κερτς, αλλά δεν κατάφερε να την ανακτήσει. Η αποτυχία αυτή είχε ως αποτέλεσμα την αποδυνάμωση των δυνάμεων του Κριμαϊκού Μετώπου. Παράλληλα, στις 7 Ιανουαρίου ξεκίνησε η μάχη του Ντεμιάνσκ (περιφέρεια Νόβγκοροντ). Στις 25 Φεβρουαρίου, οι δυνάμεις του Βορειο-Δυτικού Μετώπου, υπό την καθοδήγηση του στρατηγού Π. Α. Κούροτσκιν, κατάφεραν να περικυκλώσουν έξι γερμανικές μεραρχίες, οι οποίες διέθεταν 100.000 στρατιώτες.
Ωστόσο, οι Γερμανοί συνέχισαν την αντίσταση στο Ντεμιάνσκ χάρη στη βοήθεια της αεροπορίας, η οποία εφοδίαζε τακτικά τις περικυκλωμένες μεραρχίες. Στις 23 Απριλίου, η 16η Στρατιά του στρατηγού Μπους επιτέθηκε «απ' έξω», απώθησε τους Σοβιετικούς και έφτασε στο Ντεμιάνσκ χάρη στον λεγόμενο «διάδρομο Ραμουσέφσκι» (αυτός ο διάδρομος λειτουργούσε μέχρι τα τέλη του 1942). Οι Γερμανοί μπορούσαν να περικυκλώσουν από τα νότια και από τα βόρεια τις θέσεις των Σοβιετικών στους ποταμούς Σελίγκερ και Βελίκι Λούκι. Ο Κόκκινος Στρατός επιχείρησε αρκετές φορές να ανακαταλάβει την περιοχή, αλλά απέτυχε. Ωστόσο, η 16η Στρατιά υπέστη πολλές απώλειες και δεν κατάφερε να βοηθήσει τις δυνάμεις της Βέρμαχτ στο Ρζεφ και στη Βιάζμα, οι οποίες σχεδίαζαν να επιτεθούν στους ποταμούς Σελίγκερ και Βελίκι Λούκι (Πσκοβ).
Στις 8 Μαΐου, η 11η Στρατιά του φον Μάνσταϊν, το 8ο Αεροπορικό Σώμα του Βόλφραμ φον Ρίχτχοφεν και οι δυνάμεις του 4ου Αεροπορικού Στόλου επιτέθηκαν στη Χερσόνησο του Κερτς. Παράλληλα, οι Γερμανοί μετέφεραν με βάρκες μια μικρή δύναμη στον Κόλπο της Θεοδοσίας. Στις 20 Μαΐου, οι Γερμανοί κατέλαβαν ολοκληρωτικά το Κερτς και αιχμαλώτισαν περισσότερους από 170.000 στρατιώτες και αξιωματικούς του Κόκκινου Στρατού, περισσότερα από 3.000 πυροβόλα, 350 άρματα μάχης και μεγάλο αριθμό πολεμοφοδίων.
Ενώ αυτά διεξάγονταν στη Χερσόνησο του Κερτς, στις 12 Μαΐου, οι δυνάμεις του Νοτιο-Δυτικού Μετώπου του στρατάρχη Σεμιόν Τιμοσένκο επιτέθηκαν στο Χάρκοβο, με σκοπό να απελευθερώσουν την πόλη (Επιχείρηση «Φρειδερίκος»). Αρχικά, οι Σοβιετικοί είχαν την υπεροχή, ωστόσο, η έλλειψη οργάνωσης της επίθεσης προκάλεσε αρκετά προβλήματα στον Κόκκινο Στρατό και στις 17 Μαΐου, η υπεροχή πέρασε στα χέρια των Γερμανών.
αριστερά|thumb|Συγκρούσεις στα μέτωπα (7 Μαΐου-23 Ιουλίου 1942)
Οι Γερμανοί επιτέθηκαν από τα βόρεια και από τα νότια στις δυνάμεις του Νότιου Μετώπου, ωστόσο, το Γενικό Επιτελείο της ΕΣΣΔ δεν διέταξε τις δυνάμεις του Νοτιο-Δυτικού Μετώπου να σταματήσουν την επίθεση και δεν έλαβε τα κατάλληλα μέτρα. Οι λανθασμένες αποφάσεις της ηγεσίας του Κόκκινου Στρατού επέτρεψαν στους Γερμανούς να περικυκλώσουν τις δυνάμεις του Νότιου και του Νοτιο-Δυτικού Μετώπου και να αιχμαλωτίστουν περισσότερους από 200.000 στρατιώτες και διοικητές του Κόκκινου Στρατού, περισσότερα από 1.000 άρματα μάχης και 2.000 πυροβόλα. Μονάχα το 25% των δυνάμεων της 6ης και της 9ης Σοβιετικής Στρατιάς κατάφερε να ξεφύγει.
Η υπεροχή στον νότιο τομέα του γερμανοσοβιετικού μετώπου πέρασε στα χέρια της Βέρμαχτ. Στα τέλη του Ιουνίου, οι Γερμανοί επιτέθηκαν στο Ντονμπάς. Ταυτόχρονα, στις 28 Ιουνίου, η 2η Γερμανική Στρατιά, η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων και η 2η Ουγγρική Στρατιά ενώθηκαν στην Ομάδα «Βάιχς» και επιτέθηκαν στην αριστερή πτέρυγα του Μετώπου Μπριάνσκ. Σ' αυτό το σημείο, οι Σοβιετικοί είχαν σχεδόν τους διπλάσιους στρατιώτες και τα διπλάσια άρματα μάχης, είχαν, όμως, σχεδόν τον ίδιο αριθμό πυροβόλων.
Στις 28 Ιουνίου, όπως προαναφέρθηκε, η Ομάδα «Βάιχς» επιτέθηκε στην αριστερή πτέρυγα του Μετώπου Μπριάνσκ. Στην περιοχή βρίσκονταν οι δυνάμεις του Μετώπου Βορόνεζ του στρατηγού Βατούτιν, οι δυνάμεις του Νοτίου Μετώπου του στρατηγού Μαλινόφσκι, οι δυνάμεις του Μετώπου Μπριάνσκ του στρατηγού Γκόλικοφ και οι δυνάμεις του Νοτιο-Δυτικού Μετώπου του στρατάρχη Τιμοσένκο. Οι Γερμανοί διέλυσαν τη σοβιετική αντίσταση στο Κουρσκ και μέσα σε 7 μέρες διένυσαν την απόσταση των 150-170 χιλιομέτρων. Στις 5 Ιουλίου, οι Γερμανοί κατέλαβαν το Βορόνεζ. Κατά τη διάρκεια της εβδομαδιαίας σύγκρουσης, οι Γερμανοί αιχμαλώτισαν 88.000 Σοβιετικούς στρατιώτες. Ο Κόκκινος Στρατός έχασε 1007 άρματα μάχης και 1688 πυροβόλα. Παράλληλα, η Σεβαστούπολη έπεσε στα χέρια των Γερμανών.
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής επίθεσης, η αριστερή πτέρυγα των δυνάμεων της Βέρμαχτ άνοιξε. Η ηγεσία του Κόκκινου Στρατού προσπάθησε να το εκμεταλλευτεί και διέταξε το Μέτωπο του Μπριάνσκ (7 σώματα αρμάτων μάχης) να επιτεθεί. Ωστόσο, το Μέτωπο του Μπριάνσκ δεν έλαβε βοήθεια από την αεροπορία, γι' αυτό και η γερμανική αεροπορία κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος των αρμάτων μάχης των Σοβιετικών.
Παρά τη νίκη τους στο Βορόνεζ, οι Γερμανοί απέτυχαν να επεκτείνουν τη βόρεια πτέρυγα της επίθεσης τους εξαιτίας της αντίστασης των σοβιετικών εφεδρειών. Στο κέντρο, η 6η Στρατιά του Πάουλους και η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων, στις 10 Ιουλίου, κατέλαβαν την Καντεμίροφκα και έχτισαν γέφυρες στην ανατολική ακτή του ποταμού Ντον. Τότε, οι Γερμανοί επιτέθηκαν από τη νοτιοανατολική κατεύθυνση και βρέθηκαν στον διάδρομο μεταξύ του Ντον και του Βορείου Ντονέτς. Σε λιγότερο από ένα μήνα, η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων έφθασε βορείως του Ροστόφ (μέσω του Ντον) και η 6η Στρατιά έφτασε κοντά στο Στάλινγκραντ.
Όσον αφορά τη νότια πτέρυγα της γερμανικής επίθεσης, η 1η Στρατιά Τεθωρακισμένων έφθασε στο Μίλλεροβο και στις 25 Ιουλίου (μια εβδομάδα μετά την αρχή των συγκρούσεων στο Στάλινγκραντ) βρέθηκε στον Ντον - μεταξύ του Νοβοτσερκάσσκ και της Τσιμλιάνσκα. Η 17η Στρατιά ξεκίνησε την επίθεση της από την περιοχή του Στάλινο, στις αρχές Ιουλίου. Στις 17 Ιουλίου, η αριστερή πτέρυγα της 17ης Στρατιάς κατέλαβε το Βοροσιλοβγκράντ, ενώ η δεξιά πτέρυγα βρέθηκε στον Ντον απ' όλες τις πλευρές του Ροστόφ.
Κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων στο Βορόνεζ, οι Σοβιετικοί έχασαν 568.000 στρατιώτες (αρκετοί απ' αυτούς αιχμαλωτίστηκαν), 2436 άρματα μάχης, 13.176 πυροβόλα και 783 αεροσκάφη. Από την άλλη πλευρά, οι Γερμανοί έχασαν περίπου 60-70 χιλιάδες στρατιώτες. Στις 17 Ιουλίου, το Γενικό Επιτελείο του Τρίτου Ράιχ αποφάσισε να θέσει σε εφαρμογή το σχέδιο της επιχείρησης «Κυανό». Μ' αυτό τον τρόπο ξεκίνησε μια από τις μεγαλύτερες μάχες στην ιστορία, η μάχη του Στάλινγκραντ.
Γερμανοί
upright|μικρογραφία|δεξιά|Το σύμβολο της 6ης Στρατιάς
Όπως προαναφέρθηκε, ο Χίτλερ αποφάσισε να χωρίσει την Ομάδα Στρατιών «Νότος» σε δύο ομάδες: Ομάδα Στρατιών «Α» και Ομάδα Στρατιών «Β». Η Ομάδα Στρατιών «Α», υπό την ηγεσία του Βίλχελμ Λιστ, ανέλαβε την επίθεση στον Καύκασο (μάχη του Καυκάσου) και είχε στη διάθεση της 167.000 στρατιώτες, 1130 άρματα μάχης, 4540 πυροβόλα και 1000 αεροσκάφη. Η Ομάδα Στρατιών «Β», υπό τις διαταγές του Μαξιμίλιαν φον Βάιχς, είχε στη διάθεση της 270.000 στρατιώτες, 3000 πυροβόλα όπλα, 500 άρματα μάχης και 1200 αεροσκάφη. Η Ομάδα Στρατιών «Β» αποτελούνταν κυρίως από την 6η Στρατιά του Πάουλους και την 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων του Χέρμαν Χοτ. Στο Στάλινγκραντ, μαζί με τις γερμανικές στρατιές, θα πολεμούσε η 8η Ιταλική Στρατιά, η 2η Ουγγρική Στρατιά, η 3η και η 4η Ρουμάνικη Στρατιά και το 369ο Κροατικό Σύνταγμα Πεζικού. Σύμφωνα με τον Χανς Ντερ (Hans Doerr), οι δύο ομάδες στρατιών ξεκινούσαν τις συγκρούσεις στο Στάλινγκραντ και στον Καύκασο με 6 μεραρχίες λιγότερες απ' όσες είχαν στην αρχή της καλοκαιρινής εκστρατείας - αυτές οι απώλειες δεν είχαν καλυφθεί.
Σοβιετικοί
μικρογραφία|αριστερά|Εθνόσημο του Κόκκινου Στρατού
Μετά τις ήττες στο Χάρκοβο και στο Βορόνεζ, το Γενικό Επιτελείο της ΕΣΣΔ διέταξε τη δημιουργία του Μετώπου του Στάλινγκραντ, στις 12 Ιουλίου 1942. Το Μέτωπο του Στάλινγκραντ δημιουργήθηκε στη βάση του Νοτιο-Δυτικού Μετώπου. Από το Νοτιο-Δυτικό Μέτωπο, το Μέτωπο του Στάλινγκραντ έλαβε την 21η και την 8η Στρατιά, ενώ από τις εφεδρείες του Γενικού Επιτελείου της ΕΣΣΔ έλαβε την 62η, την 63η και την 64η Στρατιά. Αργότερα, στο Μέτωπο του Στάλινγκραντ συμπεριλήφθησαν η 24η, η 28η, η 38η, η 51η, η 57η και η 66η Στρατιά (πεζικό). Επίσης, στο Μέτωπο συμπεριελήφθησαν η 1η και η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων, η 1η Στρατιά Φρουρών και η 16η Αεροπορική Στρατιά.
Όσον αφορά τους αριθμούς, ο Κόκκινος Στρατός παρέταξε στο Στάλινγκραντ 187.000 στρατιώτες, 2200 πυροβόλα, 400 άρματα μάχης και 454 αεροσκάφη. Την ηγεσία των σοβιετικών δυνάμεων ανέλαβε ο στρατάρχης Σεμιόν Τιμοσένκο.
Στις 26 Μαΐου 1942, ενώ μαίνονταν οι μάχες στην Κριμαία και στο Χάρκοβο, η Σοβιετική Ένωση και η Μεγάλη Βρετανία υπέγραψαν συμφωνία συμμαχίας κατά της Ναζιστικής Γερμανίας και των Ευρωπαίων Συμμάχων της. Ωστόσο, οι Σοβιετικοί αναγκάστηκαν να πολεμήσουν στο Στάλινγκραντ, χωρίς τη στήριξη των Αγγλοαμερικανών. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσώρτσιλ επισκέφθηκε τη Μόσχα, στα μέσα Ιουλίου 1942, για να δηλώσει στον Στάλιν ότι η Μεγάλη Βρετανία και οι ΗΠΑ δεν θα άνοιγαν δεύτερο μέτωπο. Μερικοί ιστορικοί αναφέρουν ότι οι Αγγλοαμερικανοί σκόπευαν να συμμαχήσουν με το Τρίτο Ράιχ για να καταλάβουν τις πετρελαιοφόρες πηγές του Καυκάσου - αν και δεν είχαν σχέδιο σε περίπτωση νίκης της ΕΣΣΔ.
Η πόλη του Στάλινγκραντ πριν τη μάχη
Το Στάλινγκραντ ήταν ένα από τα μεγαλύτερα βιομηχανικά κέντρα της Σοβιετικής Ένωσης. Όταν ξεκίνησε η επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, η πόλη έγινε ένα από τα μεγαλύτερα οπλοστάσια της νοτιοανατολικής ΕΣΣΔ. Τα εργοστάσια της πόλης κατασκεύαζαν και επιδιόρθωναν άρματα μάχης και άλλα πολεμικά όπλα. Πριν την αρχή της μάχης, στο Στάλινγκραντ κατοικούσαν 445.000 άνθρωποι (από τους οποίους εργάζονταν οι 325.000) και υπήρχαν 126 εργοστάσια. Το εργοστάσιο γεωργικών ελκυστήρων της πόλης παρήγαγε τους μισούς γεωργικούς ελκυστήρες(τρακτέρ) της ΕΣΣΔ. Το εργοστάσιο «Κόκκινος Οκτώβρης» (Κράσνι Οκτιάμπρ) παρήγαγε 775,8 τόνους χάλυβα ετησίως και 584.300 τόνους εξελασμένου χάλυβα. .
Πορεία της μάχης
thumb|right|upright=1.1|Οι κινήσεις των Γερμανών από την αρχή της μάχης μέχρι την Επιχείρηση «Ουρανός» {{legend|#fff8d5|μέχρι τις 7 Ιουλίου|outline=silver}} {{legend|#ffd2b9|μέχρι τις 22 Ιουλίου|outline=silver}}{{legend|#ebd7ff|μέχρι τις 1 Αυγούστου|outline=silver}}{{legend|#ccffcd|μέχρι τις 18 Νοεμβρίου|outline=silver}}
Σοβιετική στρατηγική
Ο Σιμιόν Τιμοσένκο εξέδωσε την «Οδηγία 0023», σύμφωνα με ην οποία η 38η και η 63η Στρατιά θα παρατάσσοντο στον Ντον, ενώ η 62η και 64η Στρατιά θα αναλάμβαναν την άμυνα της πόλης από τα δυτικά - η 21η Στρατιά μετέτρεψε τα εναπομείναντα σώματα της σε 4 ταξιαρχίες πεζικού.
Αναλυτικά, το Γενικό Επιτελείο, στις 17 Ιουλίου 1942, διέταξε την 63η στρατιά του αντιστράτηγου Βασίλι Κουζνετσόφ να παρατάξει τις δυνάμεις της (έξι μεραρχίες πεζικού, τρεις ταξιαρχίες τεθωρακισμένων και δύο τάγματα τεθωρακισμένων) σε ένα μέτωπο 250 χιλιομέτρων. Σκοπός της 63ης Στρατιάς ήταν να μην αφήσει τον αντίπαλο να περάσει τον Ντον, ενώ ειδικά τάγματα και κατάσκοποι ανέλαβαν να επιτίθονται στην ανατολική ακτή του ποταμού. Ο Κουζνετσόφ τοποθέτησε τις κύριες δυνάμεις του στο κέντρο, για να προστατεύσει τον σιδηροδρομικό σταθμό, ο οποίος οδηγούσε στα βορειοδυτικά του Στάλινγκραντ. Η 38η Στρατιά του υποστράτηγου Κ. Μοσκαλένκο ανέλαβε την άμυνα ενός μετώπου 60 χιλιομέτρων από τη Μεντβέντιτσα μέχρι την Κλέτσκαγια - η 38η Στρατιά ανέλαβε να εμποδίσει τους Γερμανούς να περάσουν στην αριστερή ακτή του ποταμού και να δυναμώσουν την άμυνα στη δεξιά ακτή του ποταμού. Μερικές μεραρχίες αποσύρθηκαν για να ξεκουραστούν και να λάβουν νέες δυνάμεις. Ο Μοσκαλένκο παρέταξε τις κύριες δυνάμεις στη δεξιά πτέρυγα της 38ης Στρατιάς.
Οι κύριες δυνάμεις του Μετώπου του Στάλινγκραντ ήταν η 62η και η 64η Στρατιά. Η 62η Στρατιά (έξι μεραρχίες πεζικού, τέσσερα τάγματα μαθητευόμενων των στρατιωτικών σχολών και έξι τάγματα τεθωρακισμένων), υπό τις διαταγές του υποστράτηγου Β. Κολπάκτσιν, παρέταξε τις κύριες δυνάμεις της στη δυτική ακτή του ποταμού Ντον (από την Κλέτσκαγια ως το Σουροβίκινο), ενώ μερικά σώματα ανέλαβαν να αμυνθούν στους ποταμούς Τσουτσκάν και Τσιρ. Η 64η Στρατιά του Τσουϊκόφ (τέσσερις μεραρχίες πεζικού, δύο ταξιαρχίες πεζικού και τέσσερα τάγματα μαθητευόμενων των στρατιωτικών σχολών) ανέλαβε την άμυνα του μετώπου Σουρόφτσκινο-Βέρχνε Κουρμογιάρσκαγια και το πέρασμα του ποταμού Τσιμλ. Ο Τσουϊκόφ παρέταξε τις κύριες δυνάμεις του στη δεξιά πτέρυγα, για να προστατεύσει τους δρόμους που οδηγούσαν στο Στάλινγκραντ από τα δυτικά.
Πρώτες συγκρούσεις (17-22 Ιουλίου)
Σύμφωνα με αναφορά του Επιτελείου της 62ης Στρατιάς, το βράδυ της 16ης Ιουλίου, γερμανικά σώματα πέρασαν τον ποταμό Τσιρ και επιτέθηκαν στις σοβιετικές δυνάμεις. Στις 17 Ιουλίου, σώματα της 192ης μεραρχίας πεζικού του συνταγματάρχη Α. Σ. Ζαχάρτσενκο συγκρούστηκαν με τις χιτλερικές δυνάμεις στο χωριό Πρόνιν - μετά από σκληρές συγκρούσεις, τα σώματα αυτά υποχώρησαν στη γραμμή της άμυνας των κύριων δυνάμεων της μεραρχίας. Στις 18 Ιουλίου, όπως αναφέρει το ημερολόγιο του Φραντς Χάλντερ, ο Χίτλερ διέταξε τις δυνάμεις του να περάσουν με ευρύ μέτωπο τον ποταμό Ντον, από τα νότια και τα ανατολικά του Ντόντς και να ξεκινήσουν την επίθεση στο Στάλινγκραντ.
Στις 19 Ιουλίου, η μεραρχία «Μεγάλη Γερμανία» έφτιαξε προγεφύρωμα στα ανατολικά του Ντόνετς για να σταματήσει τις σοβιετικές δυνάμεις που κινήθηκαν από τον Καύκασο. Η 6η Στρατιά του Πάουλους συνέχισε να κινείται νοτίως του Ντον στην νοτιοανατολική κατεύθυνση, ενώ οι Σοβιετικοί επιτέθηκαν στις γερμανικές δυνάμεις στο Βορόνεζ. Αν και οι επιθέσεις στο Βορόνεζ και βορείως της πόλης ήταν χαμηλής ισχύος, οι Σοβιετικοί αύξησαν τον αριθμό σιδηροδρομικών μεταφορών.. Ο ρυθμός επεκτατικότητας των γερμανικών δυνάμεων μειώθηκε από τα 30 χιλιόμετρα στα 12-15 χιλιόμετρα ανά μέρα.
Τις επόμενες 3 μέρες, η 6η Στρατιά του Πάουλους συνέχισε ενεργώς να κινείται προς το Στάλινγκραντ, όπου οι Σοβιετικοί μετέφεραν τις δυνάμεις τους μέσω σιδηρόδρομων.. Αν και οι Γερμανοί επιτέθηκαν επιτυχώς στον Κάτω Ντον και στο Ταγκανρόκ, στα βορειοδυτικά του Βορόνεζ συνεχίζονταν οι σκληρές μάχες. Η αριστερή πτέρυγα της 6ης Στρατιάς, όπου πολεμούσαν το 8ο και το 17ο σώμα, τεντώθηκε σε μεγάλο βαθμό κατά μήκος της δεξιάς ακτής του Ντον - γι' αυτό τον λόγο, το Γενικό Επιτελείο της Βέρμαχτ αποφάσισε την απόσπαση του 14ου και του 24ου Σώματος Τεθωρακισμένων στην Ομάδα Στρατιών «Β».
Αλλαγές της 23ης Ιουλίου
Στις 23 Ιουλίου, ο Χίτλερ υπέγραψε την «Οδηγία 45», η οποία ανέφερε τα παρακάτω :
Ο Φραντς Χάλντερ αναφέρει: «Προειδοποίησα τον Φύρερ ότι οι δυνάμεις μας σε σημαντικά στρατηγικά σημεία είναι αποδυναμωμένες..η υποεκτίμηση των δυνατοτήτων του εχθρού έχει πάρει επικίνδυνο χαρακτήρα. Δεν υπάρχει καν σοβαρή δουλειά. Η συναισθηματική αντίδραση σε διάφορες τυχαίες εντυπώσεις δεν επιτρέπει τη σωστή αξιολόγηση της εργασίας της κυβερνητικής μηχανής - αυτό είναι χαρακτηριστικό της σημερινής λεγόμενης εξουσίας».
Την ίδια μέρα, το Γενικό Επιτελείο της Σοβιετικής Ένωσης ανακάλεσε τον Σιμιόν Τιμοσένκο από τη θέση του Διοικητή του Μετώπου του Στάλινγκραντ και τον αντεκατέστηκε με τον αντιστράτηγο Βασίλι Γκόρντοφ. Οι λόγοι που οδήγησαν το Γενικό Επιτελείο της ΕΣΣΔ να αλλάξει τον διοικητή του Μετώπου του Στάλινγκραντ ήταν: η αποτυχία στο Χάρκοβο τον Μάιο του 1942, η μετέπειτα υποχώρηση και η περικύκλωση στο Μίλλεροβο.
Από τα περίχωρα στην πόλη (23 Ιουλίου-23 Αυγούστου)
Τα ξημερώματα της 23ης Ιουλίου, η βόρεια πτέρυγα της 6ης Στρατιάς επιτέθηκε στη δεξιά πτέρυγα της 62ης Στρατιάς. Μέχρι το τέλος της ημέρας, δύο μεραρχίες και άλλα σώματα της 62ης Στρατιάς περικυκλώθηκαν. Οι λόγοι της περικύκλωσης ήταν η μαζική χρήση αρμάτων μάχης, πυροβόλων και αεροπορικών επιθέσεων από τους Γερμανούς, καθώς επίσης και η έλλειψη πληροφοριών της σοβιετικής κατασκοπίας.
Το βράδυ της ίδιας ημέρας διεξήχθη συζήτηση μεταξύ του Στάλιν και του Γκόρντοφ. Ο Γκόρντοφ έδωσε αναφορά στον Στάλιν για την κατάσταση που επικρατούσε στη δεξιά πτέρυγα της 62ης Στρατιάς. Αξιοσημείωτη είναι η απάντηση του Στάλιν: «Τώρα, η δεξιά πτέρυγα του μετώπου είναι η πιο αποφασιστική..αν ο εχθρός κάμψει την αντίσταση μας θα καταλάβει τους σιδηρόδρομους και θα αποκόψει κάθε σύνδεση σας με τον βορρά..Επίσης, απαιτώ να μείνει στα χέρια μας η αμυντική γραμμή στα δυτικά του Ντον - από την Κλέτσκαγια μέχρι τη Νίζνε Καλίνοφκα - πάσει θυσία..Επίσης, απορώ με το γεγονός ότι έχοντας 900 άρματα μάχης υποχωρούμε απέναντι στον εχθρό που έχει 50 άρματα μάχης. Ντροπή!»
Στις 23 Ιουλίου, ως εκπρόσωπος του Γενικού Επιτελείου, στο Μέτωπο του Στάλινγκραντ έφθασε ο Αλεξάντερ Βασιλέφσκι, ο οποίος πρότεινε στους διοικητές να οργανώσουν αντεπίθεση στη βόρεια πτέρυγα της 6ης Στρατιάς, χρησιμοποιώντας την 1η και την 4η Σοβιετική Στρατιά Τεθωρακισμένων. Όσον αφορά τους Γερμανούς, στις 23 Ιουλίου, η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων του Χέρμαν Χοτ μετέδωσε το 24ο Σώμα Τεθωρακισμένων στην Ομάδα Στρατιών «Β», το 40ο Σώμα Τεθωρακισμένων στην στην Ομάδα Στρατιών «Α» και την επίλεκτη μεραρχία «Μείζων Γερμανία» στα δυτικά.
Στις 24 Ιουλίου, όπως αναφέρει ο Χάλντερ, συνεχίζονταν σκληρές μάχες στα ανατολικά του Ροστόφ και στο Βορόνεζ - στις μάχες που διεξήχθησαν στο Βορόνεζ καταστράφηκε μεγάλος αριθμός αρμάτων μάχης. Επίσης, οι Γερμανοί επιχείρησαν να περάσουν τη νότια ακτή του ποταμού. Στις 25 Ιουλίου, η Ομάδα Στρατιών «Α» είχε πετύχει νίκες στις συγκρούσεις στον Κάτω Ντον, ενώ η επίθεση στο Τσιμλιάνσκ συνάντησε σθεναρή αντίσταση. Παράλληλα, οι Γερμανοί αντιμετώπιζαν την έλλειψη καυσίμων και είχαν ακυρώσει μια επίθεση στα βόρεια της ΕΣΣΔ.
Την ίδια ημέρα, το 51ο Σώμα της 6ης Στρατιάς επιτέθηκε στις δυνάμεις της 64ης Στρατιάς στον ποταμό Τσιμλ, ενώ αργότερα η νότια πτέρυγα της 6ης Στρατιάς κινήθηκε στο Καλάτς για να επιτεθεί στη δεξιά πτέρυγα της 64ης Στρατιάς. Τα ξημερήματα της 26ης Ιουλίου, στο Καλάτς, η 1η Στρατιά Τεθωρακισμένων αντεπιτέθηκε, ωστόσο, δεν πέτυχε κάτι σημαντικό - τα σοβιετικά άρματα μάχης προχωρούσαν χωρίς τη βοήθεια του πυροβολικού και της αεροπορίας και καταστράφηκαν εύκολα από τη γερμανική αεροπορία και το γερμανικό πυροβολικό.
μικρογραφία|αριστερά|Οι κινήσεις των Γερμανών (με μπλε) και των Σοβιετικών (με κόκκινο) την περίοδο Ιούλιος-Σεπτέμβριος 1942
Η δεύτερη αντεπίθεση πραγματοποιήθηκε στη δυτική κατεύθυνση από τις δυνάμεις της 4ης Σοβιετικής Στρατιάς Τεθωρακισμένων του υποστράτηγου Β. Κριουτσένκιν, οι οποίες απελευθέρωσαν τις μονάδες της 62ης Στρατιάς που αμύνονταν περικυκλώμενες στη Βέρχνε Μπουζίνοφκα. Παρ' ολ' αυτά, στη νοτιοδυτική κατεύθυνση, η σοβιετική άμυνα παρέμεινε αδύναμη, ενώ στο Τσιμλιάνσκ, οι Γερμανοί κατάφεραν να προωθηθούν χάρη στην αντεπίθεση της 9ης μεραρχίας τεθωρακισμένων. Την ίδια μέρα, ο ταγματάρχης Κίλμανσεγκ έδωσε αναφορά στον Φύρερ για την έλλειψη καυσίμων και αυτοκινήτων που αντιμετώπισε η Ομάδα Στρατιών «Α».
Στις 27 Ιουλίου, η 6η Στρατιά του Πάουλους συνέχισε την προώθηση προς την κατεύθυνση του Στάλινγκραντ. Οι Σοβιετικοί είχαν παρατάξει τις κύριες δυνάμεις τους στο κέντρο (με μεγάλο αριθμό αρμάτων μάχης), γι' αυτό και οι Γερμανοί κατάφεραν να προωθηθούν μόνο στα άκρα. Την επόμενη μέρα, ο Στάλιν εξέδωσε τη γνωστή «Διαταγή 227», στην οποία διατάσσει τα σοβιετικά στρατεύματα στην πόλη του Στάλινγκραντ να μην υποχωρήσουν - γι' αυτό και η διαταγή έγινε γνωστή ως διαταγή «Ούτε ένα βήμα πίσω!» (ρωσ. «Ни шагу назад!»).
Παράλληλα με την έκδοση της διαταγής, οι Σοβιετικοί επιτέθηκαν αρκετές φορές, κάνοντας μεγάλη χρήση αρμάτων μάχης (ο Χάλντερ αναφέρει ότι οι Σοβιετικοί χρησιμοποίησαν 9 ταξιαρχίες τεθωρακισμένων), ωστόσο, απέτυχαν. Από την άλλη πλευρά, η 6η Στρατιά του Πάουλους αντιμετώπιζε έλλειψη καυσίμων και πολεμοφοδίων, ενώ οι δυνάμεις της 4ης Στρατιάς Τεθωρακισμένων έμειναν καθηλωμένες στο Τσιμλιάνσκ. Τις επόμενες μέρες διεξήχθησαν σκληρές μάχες στο Καλάτς και στα δυτικά του Στάλινγκραντ - παράλληλα, η Ομάδα Στρατιών «Α» ανάγκασε τους Σοβιετικούς σε υποχώρηση και η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων βρέθηκε κοντά στην Προλετάρσκαγια.
Στις 30 Ιουλίου, στο μέτωπο της Ομάδας Στρατιών «Κέντρο», οι Σοβιετικοί επιτέθηκαν με τις δυνάμεις του Δυτικού Μετώπου (ένα σώμα ιππικού και δύο σώματα τεθωρακισμένων) στις γερμανικές θέσεις στην περιοχή Πογκορέλοε Γκοροντίσσε και κατάφεραν να προωθηθούν 15-30 χιλιόμετρα προς τον σταθμό Σιτσιόφκα. Στις 31 Ιουλίου διεξήχθη η προγραμματισμένη μεταφορά της 4ης Στρατιάς Τεθωρακισμένων του Χέρμαν Χοτ από την Ομάδα Στρατιών «Α» στην Ομάδα Στρατιών «Β» και ξεκίνησε την επίθεση στο Στάλινγκραντ από τα νοτιοδυτικά.
Την ίδια μέρα, το Μέτωπο του Βόρειου Καυκάσου μετέδωσε στο Μέτωπο του Στάλινγκραντ την 51η Στρατιά του υποστράτηγου Τ. Κολομίιτς. Στις 1 Αυγούστου, μετά από διαταγή του Γενικού Επιτελείου της ΕΣΣΔ, η 57η Στρατιά του υποστράτηγου Φ. Τολμπούχιν παρέταξε τις δυνάμεις της στα νοτιοδυτικά του Ντον. Ο Ντερ αναφέρει το σχέδιο της 6ης Στρατιάς και της 4ης Στρατιάς Τεθωρακισμένων: η πρώτη ανέλαβε την επίθεση από τα βόρεια και η δεύτερη από τα νότια προς την κατεύθυνση του Βόλγα. Όταν θα καταλάμβαναν τον ποταμό, η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων θα κινούνταν στα αριστερά και η 6η Στρατιά στα δεξιά, με σκοπό να περικυκλώσουν την πόλη και τους αμυνόμενους.
Η επόμενη σειρά των σοβιετικών αντεπιθέσεων σημειώθηκε στις 5-8 Αυγούστου. Ωστόσο, η κατάσταση στα σώματα τεθωρακισμένων ήταν πολύ κακή: η 182η ταξιαρχία τεθωρακισμένων είχε 9 αρμάτα μάχης, ενώ η 173η ταξιαρχία τεθωρακισμένων είχε 11 άρματα μάχης - η 1η Στρατιά Τεθωρακισμένων είχε συνολικά 123 άρματα μάχης. Ο Πάουλους ανέφερε, στις 5 Αυγούστου, ότι οι Σοβιετικοί αντεπιτέθηκαν από τα νότια, κατά του 14ου Σώματος. Ο Χάλντερ αναφέρει ότι διέταξε τον Μαξιμίλιαν φον Βάιχς να ξεκινήσει την επίθεση στις 7 Αυγούστου, χρησιμοποιώντας την 6η Στρατιά του φον Πάουλους.
Στις 7 Αυγούστου, η 6η Στρατία του Πάουλους πέρασε στην επίθεση, έχοντας λύσει το πρόβλημα με την έλλειψη πολεμοφοδίων. Η επίθεση τον Πάουλους, η οποία είχε στόχο την περικύκλωση των σοβιετικών δυνάμεων, έληξε επιτυχώς στο δεύτερο μισό της ημέρας - ο Χάλντερ αναφέρει ότι στη μάχη καταστράφηκαν 8 μεραρχίες πεζικού και 10 ταξιαρχίες τεθωρακισμένων. Την ίδια μέρα, οι Σοβιετικοί επιχείρησαν αντεπίθεση με τις δυνάμεις που βρίσκονταν στην αριστερή πτέρυγα της 64ης Στρατιάς. Ο Γερεμένκο αναφέρει: «μέσα σε μια μέρα [7 Αυγούστου] αναγκαστήκαμε να συγκεντρώσουμε όλες τις εφεδρείες που είχαμε στη διάθεση μας...για να δυναμωθεί η αριστερή πτέρυγα της 64ης Στρατιάς, κάτι που θα επέτρεπε την αντεπίθεση». Οι Γερμανοί, χάρη στην επίθεση της 6ης Στρατιάς, βρέθηκαν σε απόσταση 30 χιλιομέτρων από την πόλη του Στάλινγκραντ.
μικρογραφία|δεξιά|Γερμανικό άρμα μάχης Panzer KW-1 κινείται προς το Στάλινγκραντ (Αύγουστος 1942)
Κατά τη διάρκεια της αντεπίθεσης της 64ης Στρατιάς, οι Σοβιετικοί ανάγκασαν τους Γερμανούς να υποχωρήσουν και να περάσουν στην άμυνα - ο Χάλντερ αναφέρει ότι στις 9 Αυγούστου, η 4η Στρατιά Τεθωρακισμένων του Χέρμαν Χοτ πέρασε στην άμυνα. Ωστόσο, η 6η Στρατιά του Πάουλους κατάφερε να περικυκλώσει το 14ο και 24ο Σώμα Τεθωρακισμένων στο Καλάτς, καθώς επίσης και τις δυνάμεις της 62ης Στρατιάς που αμύνονταν στη δυτική ακτή του ποταμού Ντον - ο στρατιωτικός ιστορικός Αλεξέι Ισάγιεφ αναφέρει ότι 28.000 στρατιώτες βρέθηκαν περικυκλωμένοι, μαζί με 67 αντιαρματικά όπλα, 51 άρματα μάχης (Τ-34 και Τ-60) και 354 αυτοκίνητα.
Αυτός ο ελιγμός επέτρεψε στους Γερμανούς να βρεθούν βορείως και νοτίως του σιδηρόδρομου που οδηγούσε στο Στάλινγκραντ. Οι περικυκλωμένες σοβιετικές δυνάμεις χωρίστηκαν σε διάφορες ομάδες - ο Ισάεφ κάνει λόγο για δύο ομάδες: η πρώτη αποτελούνταν από την 33η Μεραρχία Φρουρών και την 181η Μεραρχία Πεζικού και η δεύτερη από την 147η και την 229η μεραρχία πεζικού. Η πρώτη ομάδα έλαβε διαταγή να κινηθεί στα βόρεια, ενώ η δεύτερη ομάδα έλαβε διαταγή να υποχωρήσει στα ανατολικά και νοτιοανατολικά προς τη σιδηροδρομική γέφυρα του Ντον.
Σύμφωνα με αναφορά της 12ης Ιουλίου για την κατάσταση στο μέτωπο των Ομάδων Στρατιών «Α» και «Β», οι Γερμανοί κατάφεραν να αιχμαλωτίσουν 35.000 στρατιώτες, 270 άρματα μάχης και 560 πυροβόλα. Παράλληλα, οι Σοβιετικοί, νοτίως του Έλτς, πέρασαν στην αντεπίθεση με 100 άρματα μάχης και πεζικό, ενώ ανατολικά και δυτικά της Σβομπόντα, ο Κόκκινος Στρατός κατέλαβε δύο κατοικημένες περιοχές - παρ' ολ' αυτά, η σοβιετική αντεπίθεση στη δεξιά πτέρυγα έληξε με αποτυχία. Στις 13 Αυγούστου, ο Γερεμένκο ανέλαβε την ηγεσία του Μετώπου του Στάλινγκραντ, ενώ ο Γκόρντοφ διορίστηκε υποδιοικητής - αργότερα, όμως, επέστρεψε στη Μόσχα.