cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ανατολικό Μπλοκ
Πολιτικοί και αστικοί περιορισμοί
Η αστυνομία απέτρεπε και περιόριζε την αντιπολίτευση στις κατευθύνσεις του κόμματος. Οι πολιτικές αστυνομίες λειτουργούσαν ως πυρήνας του συστήματος, με τα ονόματά τους να είναι συνώνυμα της ωμής εξουσίας και της απειλής βίαιης αντίδρασης σε περίπτωση που ένα άτομο δρούσε κατά του κράτους. Αρκετοί οργανισμοί κρατικής και μυστικής αστυνομίας επέβαλαν την κυριαρχία του κομμουνιστικού κόμματος, συμπεριλαμβανομένων των ακόλουθων:
Περιορισμοί στα ΜΜΕ και την πληροφόρηση
Ο τύπος την περίοδο του κομμουνισμού ήταν όργανο του κράτους, πλήρως εξαρτημένο και υποτελές στο κομμουνιστικό κόμμα. Πριν από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί του Ανατολικού Μπλοκ ήταν κρατικοί, ενώ τα έντυπα μέσα ανήκαν συνήθως σε πολιτικές οργανώσεις, κυρίως στο τοπικό κομμουνιστικό κόμμα. Οι εφημερίδες και τα περιοδικά νεολαίας ανήκαν σε οργανώσεις νεολαίας συνδεδεμένες με τα κομμουνιστικά κόμματα.
Οι Δυτικές χώρες επένδυσαν σημαντικά σε ισχυρούς πομπούς που επέτρεψαν την ακρόαση σταθμών όπως το BBC, η Φωνή της Αμερικής και το Radio Free Europe (RFE) στο Ανατολικό Μπλοκ, παρά τις προσπάθειες των αρχών να εμποδίσουν τις μεταδόσεις.
Περιορισμοί στη μετανάστευση και φυγάδες
Με το κλείσιμο της Εσωτερικής γερμανικής συνοριογραμμής επίσημα το 1952 τα σύνορα των τομέων της πόλης του Βερολίνου παρέμειναν σημαντικά πιο προσπελάσιμα από τα υπόλοιπα σύνορα λόγω της διαχείρισής τους και από τις τέσσερις δυνάμεις κατοχής. Συνεπώς αποτελούσε ουσιαστικά ένα «παραθυράκι» μέσα από το οποίο οι πολίτες του Ανατολικού Μπλοκ θα μπορούσαν ακόμη να κινούνται προς τα δυτικά. Τα 3,5 εκατομμύρια Ανατολικογερμανών, που είχαν διαφύγει μέχρι το 1961, ανέρχονταν περίπου στο 20% του συνολικού πληθυσμού της Ανατολικής Γερμανίας. Τον Αύγουστο του 1961 η Ανατολική Γερμανία έστησε ένα φράκτη από αγκαθωτό συρματόπλεγμα, που τελικά θα επεκτεινόταν στην κατασκευή του Τείχους του Βερολίνου, κλείνοντας ουσιαστικά το «παραθυράκι».
Με σχεδόν ανύπαρκτη τη συνήθη μετανάστευση, περισσότερο από το 75% όσων μετανάστευσαν από χώρες του Ανατολικού Μπλοκ μεταξύ 1950 και 1990 το έκαναν βάσει διμερών συμφωνιών για «εθνοτική μετανάστευση». Περίπου το 10% ήταν πρόσφυγες-μετανάστες σύμφωνα με τη Σύμβαση της Γενεύης του 1951. Οι περισσότεροι Σοβιετικοί που τους επετράπη να φύγουν αυτό το χρονικό διάστημα ήταν Εβραίοι που τους επετράπη να μεταναστεύσουν στο Ισραήλ, μετά από σειρά ενοχλητικών αποδράσεων το 1970, που έκαναν τους Σοβιετικούς να επιτρέψουν πολύ περιορισμένη εθνοτική μετανάστευση. Η πτώση του Σιδηρού Παραπετάσματος συνοδεύτηκε από μια μαζική άνοδο της μετανάστευσης από την Ανατολή στη Δύση στην Ευρώπη. Από τους επώνυμους δραπέτες από το Ανατολικό Μπλοκ ήταν και η κόρη του Ιωσήφ Στάλιν, Σβετλάνα Αλιλούγεβα, που κατήγγειλε τον Στάλιν μετά τη διαφυγή της το 1967.
Θρησκεία
thumb|Ο Ρωσικός Ορθόδοξος Καθεδρικός Ναός [[Αλέξανδρος Νιέφσκι|Αλέξανδρου Νιέφσκι, κάποτε το κυρίαρχο τοπόσημο στο Μπακού, κατεδαφίστηκε τη δεκαετία του 1930 υπό τον Στάλιν]] Υπό τον κρατικό αθεϊσμό πολλών κρατών του Ανατολικού Μπλοκ η θρησκεία ουσιαστικά κατεστάλη. Δεδομένου ότι σε ορισμένα από αυτά τα κράτη η εθνική τους κληρονομιά ήταν δεμένη με τις εθνικές τους εκκλησίες, τόσο οι λαοί όσο και οι εκκλησίες τους στοχοποιήθηκαν από τους Σοβιετικούς.
Οργανισμοί
Το 1955 το Σύμφωνο της Βαρσοβίας δημιουργήθηκε εν μέρει ως απάντηση στην ένταξη στο ΝΑΤΟ της Δυτικής Γερμανίας και εν μέρει επειδή οι Σοβιετικοί χρειάζονταν μια δικαιολογία για να διατηρήσουν τις μονάδες του Κόκκινου Στρατού στην Ουγγαρία. Επί 35 χρόνια το Σύμφωνο διαιώνισε τη σταλινική αντίληψη της σοβιετικής εθνικής ασφάλειας, που βασιζόταν στην αυτοκρατορική επέκταση και τον έλεγχο των δορυφορικών καθεστώτων στην Ανατολική Ευρώπη. Αυτή η σοβιετική επισημοποίηση των σχέσεών τους για την ασφάλεια στο Ανατολικό Μπλοκ αντανακλούσε τη βασική αρχή της πολιτικής ασφάλειας της Μόσχας ότι η συνεχιζόμενη παρουσία στην Ανατολική Κεντρική Ευρώπη ήταν το θεμέλιο της άμυνάς της ενάντια στη Δύση. Μέσω των θεσμικών δομών του το Σύμφωνο αντιστάθμισε επίσης εν μέρει την απουσία της προσωπικής ηγεσίας του Ιωσήφ Στάλιν μετά το θάνατό του το 1953. Το Σύμφωνο ενοποίησε τους στρατούς των άλλων μελών του Μπλοκ, στους οποίους σοβιετικοί αξιωματικοί και πράκτορες της ασφαλείας υπηρετούσαν υπό μια ενιαία σοβιετική διοικητική δομή.
Ξεκινώντας το 1964 η Ρουμανία ακολούθησε μια πιο ανεξάρτητη πορεία. Αν και δεν αποχώρησε ούτε από την Κομεκόν ούτε από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας, έπαψε να παίζει σημαντικό ρόλο και στα τα δύο. Η ανάληψη της ηγεσίας από το Νικολάε Τσαουσέσκου ένα χρόνο αργότερα ώθησε τη Ρουμανία ακόμη περισσότερο προς την κατεύθυνση της αποχώρησης. Η Αλβανία, που απομονωνόταν ολοένα και περισσότερο υπό το σταλινικό ηγέτη Ενβέρ Χότζα μετά την αποσταλινοποίηση, καταλήγοντας σε ένα σοβιετοαλβανικό σχίσμα το 1961, αποχώρησε από το Σύμφωνο της Βαρσοβίας το 1968, μετά την εισβολή του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Τσεχοσλοβακία.
Πληθυσμός
Οι χώρες του Ανατολικού Μπλοκ, όπως η Σοβιετική Ένωση, είχαν υψηλά ποσοστά αύξησης του πληθυσμού. Το 1917 ο πληθυσμός της Ρωσίας στα σημερινά σύνορά της ήταν 91 εκατομμύρια. Παρά τις απώλειες κατά το Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο ο πληθυσμός αυξήθηκε στα 92,7 εκατομμύρια το 1926. Το 1939 ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 17 % στα 108 εκατομμύρια. Παρά τους περισσότερους από 20 εκατομμύρια θανάτους καθ 'όλη τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου ο πληθυσμός της Ρωσίας αυξήθηκε σε 117,2 εκατομμύρια το 1959. Η σοβιετική απογραφή του 1989 έδειξε ότι ο πληθυσμός της Ρωσίας ήταν 147 εκατομμύρια.
Το σοβιετικό οικονομικό και πολιτικό σύστημα επέφερε περαιτέρω συνέπειες, όπως, για παράδειγμα, στις Βαλτικές χώρες, όπου ο πληθυσμός ήταν περίπου ο μισός από ό, τι θα έπρεπε συγκρινόμενος με παρόμοιες χώρες όπως η Δανία, η Φινλανδία και η Νορβηγία κατά τα έτη 1939-1990. Η κακή στέγαση ήταν ένας παράγοντας που οδήγησε σε σοβαρή μείωση των γεννήσεων σε ολόκληρο το Ανατολικό Μπλοκ. Ωστόσο τα ποσοστά γεννήσεων ήταν ακόμη υψηλότερα από ό, τι στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης. Η εξάρτηση από τις αμβλώσεις, εν μέρει λόγω των περιοδικών ελλείψεων σε αντισυλληπτικά χάπια και ενδομήτριες συσκευές που καθιστούσαν αυτά τα συστήματα αναξιόπιστα, επίσης μείωσε το ρυθμό γεννήσεων και υποχρέωσε τα κράτη μια στροφή σε πολιτικές υπέρ των γεννήσεων μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960, συμπεριλαμβανομένων των αυστηρών ελέγχων για τις αμβλώσεις και προπαγανδιστικές προτροπές, όπως η διάκριση «μητέρα ηρωίδα», που δόθηκε σε εκείνες τις Ρουμάνες που γέννησαν δέκα ή περισσότερα παιδιά.
Κοινωνική δομή
Οι κοινωνίες του Ανατολικού Μπλοκ λειτουργούσαν υπό αναξιοκρατικές αρχές με έντονα στοιχεία εξισωτισμού. Αυτά ευνοούσαν τα λιγότερο εξειδικευμένα άτομα, καθώς επίσης παρείχαν προνόμια για τη νομενκλατούρα και εκείνα με το σωστό ταξικό ή πολιτικό υπόβαθρο. Οι κοινωνίες του Ανατολικού Μπλοκ κυριαρχούνταν από το κυβερνών κομμουνιστικό κόμμα, οδηγώντας μερικούς να τις αποκαλούν "κομματοκρατίες". Η χορήγηση παροχών σε λιγότερο εξειδικευμένα και λιγότερο ικανά άτομα συνέβαλε στην παροχή ενός είδους νομιμότητας για το καθεστώς. Τα πρώην μέλη της μεσαίας τάξης υφίσταντο επίσημα διακρίσεις, αν και η ανάγκη για τις δεξιότητές τους τους επέτρεπε να επανεμφανίζονται ως καλοί κομμουνιστές πολίτες.
Στέγαση
Υπήρχε έλλειψη κατοικίας σε όλο το Ανατολικό Μπλοκ. Στην Ευρώπη οφειλόταν κυρίως στις καταστροφές κατά τη διάρκεια το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι προσπάθειες ανοικοδόμησης υπέστησαν πλήγμα μετά από μια σοβαρή περικοπή των κρατικών πόρων που ήταν διαθέσιμοι για στέγαση το 1975. Οι πόλεις γέμισαν με μεγάλες πολυκατοικίες. Δυτικοί επισκέπτες από μέρη όπως η Δυτική Γερμανία εξέφρασαν την έκπληξή τους για την ασχήμια των νέων, σαν κουτιά κατασκευών από σκυρόδεμα πέρα από τα σύνορα στην Ανατολική Γερμανία, μαζί με το σχετικά γκρίζο του φυσικού περιβάλλοντος και τη συχνά άχαρη εμφάνιση των ανθρώπων στο δρόμο ή στα καταστήματα. Η οικιστική πολιτική αντιμετώπιζεσημαντικά οργανωτικά προβλήματα. Επιπλέον οι αποπερατωμένες κατοικίες διέθεταν αισθητά κακή ποιότητα φινιρίσματος.
Ποιότητα στέγασης
thumb|upright=1.5|Από τα επιφανέστερα παραδείγματα αστικού σχεδιασμού ήταν η Οικιστική Περιοχή Μαρσάλκοβσκα (MDM) στη [[Βαρσοβία]] Η σχεδόν συνολική έμφαση στα μεγάλα συγκροτήματα διαμερισμάτων ήταν ένα κοινό χαρακτηριστικό των πόλεων του Ανατολικού Μπλοκ τις δεκαετίες του 1970 και του 1980. Οι αρχές της Ανατολικής Γερμανίας θεωρούσαν πολύ συμφέρουσα ως προς το κόστος την κατασκευή τέτοιων συγκροτημάτων Πλατενμπάου, έτσι οι κατασκευές τέτοιας αρχιτεκτονικής στα άκρα των μεγάλων πόλεων συνεχίστηκε μέχρι τη διάλυση του Ανατολικού Μπλοκ. Αυτά τα κτίρια, όπως τα Panelák στην Τσεχοσλοβακία και τα Panelház στην Ουγγαρία, περιείχαν στριμωγμένα διαμερίσματα από σκυρόδεμα που γενικά πλαισίωναν τους δρόμους του Ανατολικού Μπλοκ, αφήνοντας τον επισκέπτη με μια "κρύα και γκρίζα" εντύπωση. Επιθυμώντας να ενισχύσει το ρόλο του κράτους τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 το Νικολάε Τσαουσέσκου εφάρμοσε το πρόγραμμα της συστηματοποίησης, που συνίστατο στην κατεδάφιση και την ανοικοδόμηση των υφιστάμενων οικισμών, χωριών, μικρών και μεγάλων πόλεων, εν όλω ή εν μέρει, προκειμένου να υπάρξει χώρος για τυποποιημένα διαμερίσματα σε όλη τη χώρα (blocuri). Σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία ο Τσαουσέσκου χτίστηκε το Πολιτικό Κέντρο (Centrul Civic) του Βουκουρεστίου τη δεκαετία του 1980, που περιλαμβάνει το Μέγαρο του Κοινοβουλίου, στη θέση του πρώην ιστορικού κέντρου.
Ακόμη και στα τέλη της δεκαετίας του 1980 οι υγειονομικές συνθήκες στις περισσότερες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ απείχαν γενικά πολύ από το να είναι επαρκείς. Για όλες τις χώρες για τις οποίες υπήρχαν δεδομένα το 60% των κατοικιών είχε πυκνότητα μεγαλύτερο από ένα άτομο ανά δωμάτιο μεταξύ 1966 και 1975. Ο μέσος όρος στις Δυτικές χώρες για τις οποίες τα δεδομένα ήταν διαθέσιμα κατά προσέγγιση ήταν 0,5 άτομα ανά δωμάτιο. Τα προβλήματα επιδεινώθηκαν από τελειώματα χαμηλής ποιότητας σε νέες κατοικίες, που ανάγκαζαν συχνά τους ενοίκους τους να υποβληθούν αρκετές εργασίες τελειωμάτων και πρόσθετων επισκευών. Οι επιδεινούμενες ελλείψεις των δεκαετιών του 1970 και του 1980 συνέβησαν κατά τη διάρκεια μιας αύξησης της ποσότητας του οικιστικού αποθέματος σε σχέση με τον πληθυσμό από το 1970 ως το 1986. Ακόμη και για νέες κατοικίες το μέσο μέγεθος κατοικίας ήταν μόνο 61,3 τετραγωνικά μέτρα στο Ανατολικό μπλοκ σε σύγκριση με 113,5 τετραγωνικά μέτρα σε δέκα Δυτικές χώρες για τις οποίες ήταν διαθέσιμα συγκρίσιμα δεδομένα. Τα χωρικά πρότυπα διέφεραν σημαντικά, με τη μέση νέα κατοικία στη Σοβιετική Ένωση το 1986 να είναι μόνο 68% το μέγεθος εκείνης στην Ουγγαρία. Εκτός από εξαιρετικές περιπτώσεις, όπως η Ανατολική Γερμανία το 1980-1986 και η Βουλγαρία το 1970-1980, τα χωρικά πρότυπα σε νεόδμητες κατοικίες αυξήθηκαν πριν από τη διάλυση του Ανατολικού Μπλοκ. Το μέγεθος της κατοικίας διέφερε σημαντικά με την πάροδο χρόνου, ειδικά μετά την πετρελαϊκή κρίση στο Ανατολικό Μπλοκ. Για παράδειγμα το 1990 οι κατοικίες στη Δυτική Γερμανία είχαν μέση επιφάνεια 83 τετραγωνικών μέτρων, σε σύγκριση με ένα μέσο μέγεθος κατοικίας στην Ανατολική Γερμανία 67 τετραγωνικών μέτρων (720 τ.μ.) το 1967.
Η κακή ποιότητα της στέγης ήταν ένας από τους τέσσερις κύριους παράγοντες (οι άλλοι ήταν οι κακές συνθήκες διαβίωσης, η αύξηση της απασχόλησης των γυναικών και η άμβλωση ως ενθαρρυντικό μέσο ελέγχου των γεννήσεων) που οδήγησε σε μείωση των γεννήσεων σε ολόκληρο το Ανατολικό Μπλοκ.
Οικονομίες
thumb|Κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου [[Καταστροφή της Βαρσοβίας|το 85% των κτιρίων στη Βαρσοβία καταστράφηκαν από γερμανικά στρατεύματα]] Οι χώρες του Ανατολικού Μπλοκ πέτυχαν κάποια οικονομική και τεχνική πρόοδο, εκβιομηχάνιση και ρυθμούς ανάπτυξης της παραγωγικότητας της εργασίας και αύξηση του βιοτικού επιπέδου. Ωστόσο επειδή λειτουργούσαν ελλείψει αγοράς, οι οικονομίες του Ανατολικού Μπλοκ αναπτύσσονταν αναντίστοιχα των αναγκών από κεντρικούς σχεδιαστές.
Το Ανατολικό Μπλοκ εξαρτιόταν επίσης από τη Σοβιετική Ένωση για σημαντικές ποσότητες πρώτων υλών.
Η τεχνολογική καθυστέρηση είχε ως αποτέλεσμα την εξάρτηση από τις εισαγωγές από τις Δυτικές χώρες και αυτό, με τη σειρά του, από τη ζήτηση για δυτικό νόμισμα. Οι χώρες του Ανατολικού Μπλοκ δανείζονταν σε μεγάλο βαθμό από τη Λέσχη των Παρισίων (κεντρικές τράπεζες) και το Κλαμπ του Λονδίνου (ιδιωτικές τράπεζες) και οι περισσότερες από αυτές στις αρχές της δεκαετίας του 1980 αναγκάστηκαν να ειδοποιήσουν τους πιστωτές για την αφερεγγυότητα τους. Ωστόσο αυτές οι πληροφορίες αποκρύπτονταν από τους πολίτες και η προπαγάνδα προωθούσε την άποψη ότι οι χώρες βρίσκονταν στον καλύτερο δρόμο προς το σοσιαλισμό.
Κοινωνικές συνθήκες
Ως συνέπεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της γερμανικής κατοχής στην Ανατολική Ευρώπη μεγάλο μέρος της περιοχής είχε υποστεί τεράστια καταστροφή της βιομηχανίας και των υποδομών και απώλειες ζωών αμάχων. Μόνο στην Πολωνία η πολιτική της λεηλασίας και της εκμετάλλευσης προκάλεσε τεράστιες υλικές απώλειες στην πολωνική βιομηχανία (το 62% της οποίας καταστράφηκε), τη γεωργία, τις υποδομές και τα πολιτιστικά τοπόσημα, το κόστος των οποίων εκτιμάται σε περίπου 525 δισεκατομμύρια ευρώ ή 640 δισεκατομμύρια δολάρια του 2004.
Σε όλο το Ανατολικό Μπλοκ, τόσο στην ΕΣΣΔ όσο και στο υπόλοιπο, δινόταν εξέχουσα θέση στη Ρωσία, που αναφερόταν ως το 'naiboleye vydayushchayasya natsiya (το πιο σημαντικό έθνος) και ο rukovodyashchiy narod'' (ο κορυφαίος λαός). Οι Σοβιετικοί προώθησαν το σεβασμό των ρωσικών ενεργειών και χαρακτηριστικών και την κατασκευή σοβιετικών δομικών ιεραρχιών στις άλλες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ. thumb|Ουρά για τη διανομή μαγειρικού λαδιού στο [[Βουκουρέστι της Ρουμανίας το Μάιο του 1986]] Το καθοριστικό χαρακτηριστικό του σταλινικού ολοκληρωτισμού ήταν η μοναδική συμβίωση του κράτους με την κοινωνία και την οικονομία, με αποτέλεσμα η πολιτική και η οικονομία να χάσουν τα διακριτικά τους χαρακτηριστικά ως αυτόνομες και διακριτές σφαίρες. Αρχικά ο Στάλιν κατεύθυνε συστήματα που απέρριπταν τα δυτικά θεσμικά χαρακτηριστικά της οικονομίας της αγοράς, της δημοκρατικής διακυβέρνησης (αποκαλούμενη «αστική δημοκρατία» στη σοβιετική γλώσσα) και το κράτος δικαίου που περιορίζει την αυθαίρετη παρέμβαση του κράτους.
Οι Σοβιετικοί επέβαλαν την απαλλοτρίωση και κρατικοποίηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Τα σοβιετικού στυλ «αντίγραφα καθεστώτων» που προέκυψαν στο Μπλοκ όχι μόνο αναπαρήγαγαν τη σοβιετική κατευθυνόμενη οικονομία, αλλά υιοθέτησαν και τις βάναυσες μεθόδους που χρησιμοποιούσε ο Ιωσήφ Στάλιν και οι σοβιετικού τύπου μυστικές αστυνομίες για την καταστολή της πραγματικής και εν δυνάμει αντιπολίτευσης.
Τα σταλινικά καθεστώτα στο Ανατολικό Μπλοκ θεωρούσαν ακόμη και περιθωριακές ομάδες διανοουμένων της αντιπολίτευσης ως δυνητική απειλή λόγω των βάσεων της εκεί σταλινικής εξουσίας. Η καταστολή της διαφωνίας και της αντιπολίτευσης ήταν ένα κεντρικό προαπαιτούμενο για την ασφάλεια της σταλινικής εξουσίας στο Ανατολικό Μπλοκ, αν και ο βαθμός αντίθεσης και καταστολής των αντιφρονούντων ποίκιλε ανά χώρα και εποχή σε όλο το Ανατολικό Μπλοκ.
Κλούμπε Ατλέτικο Μπραγκαντίνο
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Ιδρύσεις ποδοσφαιρικών ομάδων το 1928 Κατηγορία:Ποδοσφαιρικές ομάδες Βραζιλίας
Ανατολικό Μπλοκ
Κοινωνικές συνθήκες
Επιπλέον τα μέσα ενημέρωσης στο Ανατολικό Μπλοκ ήταν όργανα του κράτους, πλήρως εξαρτημένα από την κυβέρνηση της ΕΣΣΔ και οι ραδιοτηλεοπτικοί οργανισμοί ήταν κρατικοί, ενώ τα έντυπα μέσα συνήθως ανήκαν σε πολιτικές οργανώσεις, κυρίως του τοπικού κόμματος. Ενώ πάνω από 15 εκατομμύρια κάτοικοι του Ανατολικού Μπλοκ μετανάστευσαν προς τα δυτικά από το 1945 ως το 1949, η μετανάστευση σταμάτησε ουσιαστικά στις αρχές της δεκαετίας του 1950, με τη σοβιετική προσέγγιση στον έλεγχο της μετακίνησης των υπηκόων, που μιμήθηκε το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου Ανατολικού Μπλοκ.
Mετασχηματισμοί λογιζόμενοι ως μεταρρυθμίσεις
thumb|left|Ανακατασκευή ενός τυπικού εσωτερικού χώρου της khrushchyovka της εργατικής τάξης
Ανακατασκευή του εσωτερικού ενός τυπικού διαμερίσματος της εργατικής τάξης (khrushchyovka)]] Στην ΕΣΣΔ, λόγω της αυστηρής σοβιετικής μυστικότητας υπό τον Ιωσήφ Στάλιν, για πολλά χρόνια μετά τον Β 'Παγκόσμιο Πόλεμο, ακόμη και οι καλύτερα ενημερωμένοι ξένοι δεν γνώριζαν ουσιαστικά για τη λειτουργία της σοβιετικής οικονομίας. Ο Στάλιν είχε αποκλείσει την έξωθεν πρόσβαση στη Σοβιετική Ένωση από το 1935 (και μέχρι το θάνατό του), πράγματι δεν επέτρεπε κανένα ταξίδι από το εξωτερικό μέσα στη Σοβιετική Ένωση, έτσι ώστε οι ξένοι δεν γνώριζαν τις πολιτικές διαδικασίες που λάβαιναν χώρα εκεί. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ακόμη και για 25 χρόνια μετά το θάνατο του Στάλιν, οι λίγοι διπλωμάτες και ξένοι ανταποκριτές που ήταν δεκτοί στη Σοβιετική Ένωση περιορίζονταν συνήθως σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων από τη Μόσχα, τα τηλέφωνά τους παρακολουθούνταν, οι κατοικίες τους περιορίζονταν σε τοποθεσίες μόνο για ξένους και παρακολουθούνταν συνεχώς από τις σοβιετικές αρχές.
Οι Σοβιετικοί διαμόρφωσαν επίσης οικονομίες στο υπόλοιπο Ανατολικό Μπλοκ εκτός της Σοβιετικής Ένωσης, σύμφωνα με τις σοβιετικές οικονομικές κατευθυντήριες γραμμές. Πριν από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η Σοβιετική Ένωση χρησιμοποίησε δρακόντειες διαδικασίες για να διασφαλίσει τη συμμόρφωση με τις οδηγίες για την επένδυση όλων των περιουσιακών στοιχείων με τρόπους κρατικά προγραμματισμένους, όπως η κολεκτιβοποίησης της γεωργίας και η χρήση ενός σημαντικού στρατού εργασίας που συγκεντρώθηκε στο σύστημα των γκουλάγκ. Αυτό το σύστημα επιβλήθηκε σε μεγάλο βαθμό σε άλλες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ενώ η προπαγάνδα των προλεταριακών βελτιώσεων συνόδευε τις συστημικές αλλαγές, ο τρόμος και ο εκφοβισμός του επακόλουθου αδίστακτου σταλινισμού συσκότιζε τα συναισθήματα των οποιωνδήποτε υποτιθέμενων ωφελημάτων.
Ο Στάλιν θεωρούσε ότι ο κοινωνικοοικονομικός μετασχηματισμός ήταν απαραίτητος για την επιβολή του σοβιετικού ελέγχου, αντικατοπτρίζοντας τη μαρξιστική -λενινιστική άποψη ότι η υλική βάση, η κατανομή των μέσων παραγωγής, διαμόρφωναν τις κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις. Τα εκπαιδευμένα στελέχη της Μόσχας τέθηκαν σε κρίσιμες θέσεις εξουσίας για την εκπλήρωση εντολών σχετικά με τον κοινωνικοπολιτικό μετασχηματισμό. Η εξάλειψη της κοινωνικής και οικονομικής δύναμης της αστικής τάξης με απαλλοτρίωση της γης και της βιομηχανικής ιδιοκτησίας είχε απόλυτη προτεραιότητα.
Αυτά τα μέτρα ονομάζονταν δημόσια μεταρρυθμίσεις και όχι κοινωνικοοικονομικοί μετασχηματισμοί. Σε ολόκληρο το Ανατολικό Μπλοκ, εκτός από την Τσεχοσλοβακία, δημιουργήθηκαν «κοινωνικές οργανώσεις», όπως συνδικάτα και ενώσεις που εκπροσωπούσαν διάφορες κοινωνικές, επαγγελματικές και άλλες ομάδες, με έναν μόνο οργανισμό για κάθε κατηγορία, αποκλειομένου του ανταγωνισμού. Αυτές οι οργανώσεις διοικούνταν από σταλινικά στελέχη, αν και κατά την αρχική περίοδο, επέτρεπαν κάποια διαφορετικότητα.
Μετεγκατάσταση περιουσιακών στοιχείων
Ταυτόχρονα, στο τέλος του πολέμου, η Σοβιετική Ένωση υιοθέτησε μια "πολιτική λαφυραγώγησης" για τη φυσική μεταφορά και μετεγκατάσταση βιομηχανικών περιουσιακών στοιχείων της Ανατολικής Ευρώπης στη Σοβιετική Ένωση. Τα κράτη του Ανατολικού Μπλοκ ήταν υποχρεωμένα να παρέχουν άνθρακα, βιομηχανικό εξοπλισμό, τεχνολογία, τροχαίο υλικό και άλλους πόρους για την ανοικοδόμηση της Σοβιετικής Ένωσης. Μεταξύ 1945 και 1953 οι Σοβιετικοί με αυτή την πολιτική έκαναν καθαρή μεταφορά πόρων από το υπόλοιπο Ανατολικό Μπλοκ περίπου 14 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ποσό συγκρίσιμο με την καθαρή μεταφορά από τις Ηνωμένες Πολιτείες στη Δυτική Ευρώπη με το Σχέδιο Μάρσαλ. Οι «αποζημιώσεις» περιλάμβαναν τη διάλυση των σιδηροδρόμων στην Πολωνία και τις ρουμανικές αποζημιώσεις στους Σοβιετικούς μεταξύ 1944 και 1948, αξίας 1,8 δισεκατομμυρίων δολαρίων ταυτόχρονα με την κυριαρχία των SovRoms.
Επιπλέον οι Σοβιετικοί αναδιοργάνωσαν τις επιχειρήσεις σε μετοχικές εταιρείες, στις οποίες οι Σοβιετικοί κατείχαν το ποσοστό ελέγχου τους. Χρησιμοποιώντας αυτό το όχημα ελέγχου πολλές επιχειρήσεις, όπως ορυχεία ουρανίου στην Τσεχοσλοβακία και την Ανατολική Γερμανία, ορυχεία άνθρακα στην Πολωνία και πετρελαιοπηγές στη Ρουμανία, υποχρεώνονταν να πουλάνε τα προϊόντα τους στους Σοβιετικούς κάτω από τις παγκόσμιες τιμές.
Εμπόριο και Κομεκόν
Η σοβιετική κυριαρχία πρόσδεσε περαιτέρω τις άλλες οικονομίες του Ανατολικού Μπλοκ με τη Μόσχα μέσω του Συμβουλίου Αμοιβαίας Οικονομικής Βοήθειας (СЭВ) ή Κομεκόν, που καθόρισε τις επενδύσεις των χωρών και τα προϊόντα που θα διακινούνταν στο Ανατολικό Μπλοκ. Αν και η Κομεκόν ξεκίνησε το 1949 ο ρόλος του έγινε ασαφής επειδή ο Στάλιν προτιμούσε πιο άμεσους δεσμούς με άλλους αρχηγούς κομμάτων από την έμμεση πολυπλοκότητα του συμβουλίου. Δεν έπαιξε σημαντικό ρόλο στη δεκαετία του 1950 στον οικονομικό σχεδιασμό.
Αρχικά η Κομεκόν χρησίμευσε ως κάλυψη για την αφαίρεση από τους Σοβιετικούς υλικών και εξοπλισμού από το υπόλοιπο Ανατολικό Μπλοκ αλλά στη συνέχεια άλλαξε όταν οι Σοβιετικοί έγιναν καθαροί χορηγοί του υπόλοιπου Μπλοκ μέχρι τη δεκαετία του 1970 μέσω ανταλλαγής πρώτων υλών χαμηλού κόστους με έτοιμα προϊόντα χαμηλής ποιότητας. Ενώ πόροι όπως το πετρέλαιο, η ξυλεία και το ουράνιο αρχικά καθιστούσαν ελκυστική την πρόσβαση σε άλλες οικονομίες του Ανατολικού Μπλοκ, οι Σοβιετικοί σύντομα έπρεπε να εξάγουν σοβιετικές πρώτες ύλες σε αυτές τις χώρες για να διατηρήσουν τη συνοχή τους. Μετά την αντίδραση στα σχέδια της Κομεκόν για την εξόρυξη των ορυκτών πόρων της Ρουμανίας και την εξαντλητική χρήση της γεωργικής της παραγωγής, η Ρουμανία άρχισε να παίρνει μια πιο ανεξάρτητη στάση το 1964. Παρόλο που δεν απέρριψε την Κομεκόν δεν έπαιξε κανένα σημαντικό ρόλο στη λειτουργία της, ειδικά μετά την άνοδο στην εξουσία του Νικολάε Τσαουσέσκου.
Έμφαση στη βαριά βιομηχανία
Σύμφωνα με την επίσημη προπαγάνδα στη Σοβιετική Ένωση υπήρχε άνευ προηγουμένου προσιτό κόστος στέγασης, υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης. Τα ενοίκια των διαμερισμάτων κατά μέσο όρο ανερχόταν μόνο στο 1 τοις εκατό του οικογενειακού προϋπολογισμού, αριθμός που έφτανε το 4 τοις εκατό αν ληφθούν υπόψη οι δημοτικές υπηρεσίες. Τα εισιτήρια του τραμ κόστιζαν 20 καπίκια και μια φρατζόλα ψωμί 15 καπίκια. Ο μέσος μηνιαίος μισθός ενός μηχανικού ήταν 140-160 ρούβλια.
Η Σοβιετική Ένωση σημείωσε σημαντική πρόοδο στην ανάπτυξη του τομέα καταναλωτικών αγαθών της χώρας. Το 1970 η ΕΣΣΔ παρήγαγε 679 εκατομμύρια ζεύγη δερμάτινων υποδημάτων, έναντι 534 εκατομμυρίων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Τσεχοσλοβακία, που είχε την υψηλότερη κατά κεφαλήν παραγωγή υποδημάτων στον κόσμο, εξήγαγε σημαντικό μέρος της παραγωγής της σε άλλες χώρες.
Το αυξανόμενο βιοτικό επίπεδο στο σοσιαλισμό οδήγησε σε σταθερή μείωση της εργάσιμης ημέρας και αύξηση του ελεύθερου χρόνου. Το 1974 η μέση εβδομάδα εργασίας για τους σοβιετικούς βιομηχανικούς εργάτες ήταν 40 ώρες. Οι πληρωμένες διακοπές το 1968 έφτασαν τουλάχιστον τις 15 εργάσιμες ημέρες. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ο αριθμός των ελεύθερων ημερών ανά έτος - ρεπό, αργιών και διακοπών ήταν 128-130, σχεδόν διπλάσιος σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία.
Λόγω της έλλειψης σημάτων της αγοράς σε τέτοιες οικονομίες αυτές αντιμετώπιζαν λανθασμένη ανάπτυξη από κεντρικούς σχεδιαστές με αποτέλεσμα οι χώρες αυτές να ακολουθήσουν ένα δρόμο εκτατικής (μεγάλης κινητοποίησης αναποτελεσματικά χρησιμοποιημένων κεφαλαίων, εργασίας, ενέργειας και πρώτων υλών) και όχι εντατικής (αποδοτική χρήση πόρων) ανάπτυξης. Οι χώρες του Ανατολικού Μπλοκ ήταν υποχρεωμένες να ακολουθήσουν το σοβιετικό μοντέλο υπερτονίζοντας τη βαριά βιομηχανία εις βάρος της ελαφριάς βιομηχανίας και άλλων τομέων.
Δεδομένου ότι το μοντέλο αυτό περιλάμβανε την υπερβολική εκμετάλλευση φυσικών και άλλων πόρων, έχει περιγραφεί ως ένα είδος "κοπής και καύσης". Ενώ το σοβιετικό σύστημα αγωνιζόταν για τη δικτατορία του προλεταριάτου, υπήρχε ελάχιστο προλεταριάτο σε πολλές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, ώστε για να προκύψει έπρεπε να δημιουργηθεί βαριά βιομηχανία. Κοινά σε όλες τις χώρες ήταν οι κρατικά κατευθυνόμενες οικονομίες συμπεριλαμβανομένων των ασαφώς καθορισμένων δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, της έλλειψης τιμών εκκαθάρισης της αγοράς και των υπερβολικών ή παραμορφωμένων παραγωγικών ικανοτήτων σε σχέση με τις ανάλογες των οικονομιών της αγοράς.
Σημαντικά σφάλματα και σπατάλες συνέβαιναν στα συστήματα κατανομής και διανομής των πόρων. Λόγω των μονολιθικών κρατικών οργάνων που διοικούσαν τα κόμματα, αυτά τα συστήματα δεν παρείχαν αποτελεσματικούς μηχανισμούς ή κίνητρα για τον έλεγχο του κόστους, της διαφθοράς, της αναποτελεσματικότητας και της σπατάλης. Δόθηκε προτεραιότητα στη βαριά βιομηχανία λόγω της σημασίας της για το στρατιωτικοβιομηχανικό κατεστημένο και για τον τομέα μηχανών και κατασκευών.
Μερικές φορές τα εργοστάσια ήταν αναποτελεσματικά χωροθετημένα, με υψηλό κόστος μεταφοράς, ενώ η κακή οργάνωση των εγκαταστάσεων οδηγούσε μερικές φορές σε αναβάθμιση της παραγωγής και σε επιπτώσεις σε άλλους κλάδους που εξαρτώνταν από μονοπωλιακούς προμηθευτές ενδιάμεσων προϊόντων. Για παράδειγμα κάθε χώρα, συμπεριλαμβανομένης της Αλβανίας, κατασκεύασε χαλυβουργεία ανεξάρτητα από το αν διέθεταν τους απαιτούμενους πόρους ενέργειας και μεταλλευμάτων. Ένα τεράστιο μεταλλουργικό εργοστάσιο κατασκευάστηκε στη Βουλγαρία παρά το γεγονός ότι το μετάλλευμά του εισαγόταν από τη Σοβιετική Ένωση και να μεταφερόταν σε 320 χιλιόμετρα από το λιμάνι του Μπουργκάς. Ένα εργοστάσιο τρακτέρ της Βαρσοβίας το 1980 είχε μια λίστα 52 σελίδων μη χρησιμοποιούμενου σκουριασμένου, συνεπώς άχρηστου εξοπλισμού.
Αυτή η έμφαση στη βαριά βιομηχανία εξέτρεψε τις επενδύσεις από την πιο πρακτική παραγωγή χημικών και πλαστικών. Επιπλέον η έμφαση των σχεδίων στην ποσότητα και όχι στην ποιότητα έκανε τα προϊόντα του Ανατολικού Μπλοκ λιγότερο ανταγωνιστικά στην παγκόσμια αγορά. Το υψηλό κόστος που περνούσε μέσω της αλυσίδας παραγωγής αύξανε την «αξία» της παραγωγής, στην οποία βασίζονταν οι αυξήσεις των μισθών, αλλά έκανε τις εξαγωγές λιγότερο ανταγωνιστικές. Οι σχεδιαστές σπάνια έκλειναν παλιά εργοστάσια ακόμη και όταν άνοιγαν νέες παραγωγικές ικανότητες αλλού. Για παράδειγμα η πολωνική βιομηχανία χάλυβα διατήρησε ένα εργοστάσιο στην Άνω Σιλεσία παρά το άνοιγμα σύγχρονων ολοκληρωμένων μονάδων στην περιφέρεια, ενώ ο τελευταίος παλιός κλίβανος ανοιχτής εστίας του 19ο αιώνα δεν έκλεισε αμέσως.
Τα κεφαλαιουχικά αγαθά ευνοήθηκαν έναντι των καταναλωτικών, με αποτέλεσμα τα δεύτερα να έχουν έλλειψη σε ποσότητα και ποιότητα στις οικονομίες έλλειψης που προέκυψαν.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 τα δημοσιονομικά ελλείμματα αυξήθηκαν σημαντικά και οι εγχώριες τιμές απέκλιναν σημαντικά από τις παγκόσμιες τιμές, ενώ οι τιμές παραγωγής ήταν κατά μέσο όρο 2% υψηλότερες από τις τιμές καταναλωτή. Πολλά πρώτης ποιότητας προϊόντα μπορούσαν να αγοραστούν είτε στη μαύρη αγορά είτε μόνο σε ειδικά καταστήματα που δέχονταν ξένο νόμισμα γενικά απρόσιτο για τους περισσότερους πολίτες του Ανατολικού Μπλοκ, όπως το Intershop στην Ανατολική Γερμανία, το Beryozka στη Σοβιετική Ένωση, το Πέβεξ στην Πολωνία, το Tuzex στην Τσεχοσλοβακία, το Corecom στη Βουλγαρία ή το Comturist στη Ρουμανία. Πολλά από αυτά που παράγονταν για τον τοπικό πληθυσμό δεν έφταναν ποτέ στους προοριζόμενους χρήστες τους, ενώ πολλά ευπαθή προϊόντα καθίσταντο ακατάλληλα για κατανάλωση πριν φτάσουν στους καταναλωτές τους.
Μαύρη αγορά
Ως αποτέλεσμα των ελλείψεων της επίσημης οικονομίας δημιουργήθηκαν μαύρες αγορές, που συχνά εφοδιάζονταν με αγαθά που είχαν κλαπεί από το δημόσιο τομέα. Η δεύτερη «παράλληλη οικονομία» άκμασε σε όλο το Μπλοκ λόγω των αυξανόμενων μη ικανοποιούμενων καταναλωτικών αναγκών. Αναδύθηκαν μαύρες και γκρίζες αγορές τροφίμων, αγαθών και μετρητών. Τα εμπορεύματα περιλάμβαναν είδη οικιακής χρήσης, ιατρικά είδη, ρούχα, έπιπλα, καλλυντικά και προϊόντα περιποίησης που ήταν σε χρόνια έλλειψη μέσω των επίσημων καταστημάτων.
Πολλοί αγρότες απέκρυβαν την πραγματική παραγωγή από τα επίσημα πρατήρια για να την πουλήσουν παράνομα σε αστούς καταναλωτές. Τα σκληρά ξένα νομίσματα ήταν πολύ περιζήτητα, ενώ τα δυτικά αντικείμενα υψηλής αξίας λειτουργούσαν ως μέσο ανταλλαγής ή δωροδοκίας σε σταλινικές χώρες, όπως στη Ρουμανία, όπου τα τσιγάρα Kent λειτουργούσαν ως ανεπίσημο ευρέως χρησιμοποιούμενο νόμισμα για την αγορά αγαθών και υπηρεσιών. Ορισμένοι υπάλληλοι υπηρεσιών παρέδιδαν παράνομα υπηρεσίες απευθείας στους πελάτες επί πληρωμή.
Αστικοποίηση
Η εκτεταμένη εκβιομηχάνιση της παραγωγής που προέκυψε δεν ανταποκρινόταν στις ανάγκες των καταναλωτών και προκάλεσε μια παραμέληση στον τομέα των υπηρεσιών, πρωτοφανή ταχεία αστικοποίηση, έντονη αστυφιλία, χρόνιες ελλείψεις και μαζικές προσλήψεις γυναικών σε κυρίως ανειδίκευτα ή/και χαμηλά αμειβόμενα επαγγέλματα. Οι επακόλουθες εντάσεις είχαν ως αποτέλεσμα τη διαδεδομένη χρήση εξαναγκασμού, καταστολής, στημένων δικών, εκκαθαρίσεων και εκφοβισμού. Μέχρι το 1960 είχε σημειωθεί μαζική αστικοποίηση στην Πολωνία (48% σε αστικές περιοχές) και τη Βουλγαρία (38%), που αύξησε την απασχόληση των αγροτών, αλλά αύξησε επίσης τον αναλφαβητισμό στα ύψη όταν τα παιδιά εγκατέλειπαν το σχολείο για δουλειά.
Οι πόλεις έγιναν μαζικά εργοτάξια, με αποτέλεσμα την ανακατασκευή ορισμένων κτιρίων που είχαν καταστραφεί από τον πόλεμο, αλλά και την κατασκευή γκρίζων προβληματικών συγκροτημάτων πολυκατοικιών. Το αστικό επίπεδο ζωής κατέρρευσε επειδή οι πόροι ήταν περιορισμένοι σε τεράστια μακροπρόθεσμα οικοδομικά έργα, ενώ η εκβιομηχάνιση ανάγκασε εκατομμύρια πρώην αγρότες να ζουν σε καταυλισμούς καλυβών ή ζοφερά διαμερίσματα κοντά σε τεράστια ρυπογόνα βιομηχανικά συγκροτήματα.
Αγροτική κολεκτιβοποίηση
thumb|left|upright|[[προπαγάνδα|προπαγανδιστική αφίσα που δείχνει την αύξηση της αγροτικής παραγωγής από το 1981 ως το 1983 και το 1986 στην Ανατολική Γερμανία]] Η κολεκτιβοποίηση είναι μια διαδικασία που πρωτοεφαρμόστηκε από τον Ιωσήφ Στάλιν στα τέλη της δεκαετίας του 1920, με την οποία τα μαρξιστικά -λενινιστικά καθεστώτα στο Ανατολικό Μπλοκ και αλλού προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα διατεταγμένο σοσιαλιστικό σύστημα στη γεωργία. Αυτό απαιτούσε την αναγκαστική ενοποίηση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων μικρής κλίμακας και των μεγαλύτερων εκμεταλλεύσεων που ανήκαν στις τάξεις των γαιοκτημόνων με σκοπό τη δημιουργία μεγαλύτερων σύγχρονων «συλλογικών αγροκτημάτων» που θεωρητικά ανήκαν στους εργαζόμενους σε αυτές. Στην πραγματικότητα όμως τα αγροκτήματα αυτά ανήκαν στο κράτος.
Εκτός από την εξάλειψη των προφανών ανεπαρκειών που σχετίζονται με τη γεωργία μικρής κλίμακας σε ασυνεχείς εκμεταλλεύσεις γης, η κολεκτιβοποίηση αποσκοπούσε επίσης στην επίτευξη του πολιτικού στόχου της άρσης της αγροτικής βάσης αντίστασης στα σταλινικά καθεστώτα. Μια περαιτέρω αιτιολόγηση που δόθηκε ήταν η ανάγκη προώθησης της βιομηχανικής ανάπτυξης διευκολύνοντας τις κρατικές προμήθειες αγροτικών προϊόντων και μεταφέροντας «πλεόνασμα εργατικού δυναμικού» από τις αγροτικές στις αστικές περιοχές. Εν ολίγοις η γεωργία αναδιοργανώθηκε με σκοπό την προλεταριοποίηση της αγροτιάς και τον έλεγχο της παραγωγής σε τιμές που καθορίζει το κράτος.
Το Ανατολικό Μπλοκ διέθετε σημαντικούς γεωργικούς πόρους, ειδικά στις νότιες περιοχές, όπως η Μεγάλη Πεδιάδα της Ουγγαρίας, που διέθεταν γόνιμα εδάφη και ζεστό κλίμα κατά τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου. Η αγροτική κολεκτιβοποίηση προχώρησε διαφορετικά στις υπόλοιπες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ από ό, τι στη Σοβιετική Ένωση τη δεκαετία του 1920 και του 1930. Λόγω της ανάγκης να αποκρυβεί η ανάληψη του ελέγχου και η πραγματικότητα της αρχικής έλλειψης ελέγχου, καμία τύπου σοβιετικής αποκουλακοποίησης εκκαθάριση πλούσιων αγροτών δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί στις υπόλοιπες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ.
Ούτε μπορούσαν να διακινδυνεύσουν τη μαζική πείνα ή τη δολιοφθορά στη γεωργία (π.χ. γολοντομόρ) με ταχεία κολεκτιβοποίηση μέσω μαζικών κρατικών αγροκτημάτων και συνεταιρισμών αγροτικών παραγωγών (APC). Αντ 'αυτού η κολεκτιβοποίηση προχώρησε πιο αργά και σταδιακά από το 1948 ως το 1960 στη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία και την Ανατολική Γερμανία και από το 1955 ως το 1964 στην Αλβανία. Η κολεκτιβοποίηση στις ΣΣΔ της Λιθουανίας, της Εσθονίας και της Λετονίας πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1947 και 1952.
Η κολεκτιβοποίηση συχνά συναντούσε την έντονη αντίδραση των αγροτών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που συχνά κατέστρεφαν την περιουσία τους αντί να την παραδώσουν στις κολεκτίβες. Οι ισχυροί αγροτικοί δεσμοί με τη γη μέσω της ιδιωτικής ιδιοκτησίας διαλύθηκαν και πολλοί νέοι έφυγαν για εργασία στη βιομηχανία. Στην Πολωνία και τη Γιουγκοσλαβία η σφοδρή αντίσταση των αγροτών, πολλοί από τους οποίους είχαν αντισταθεί στον Άξονα, οδήγησε στην εγκατάλειψη της κεντρικής αγροτικής κολεκτιβοποίησης στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Εν μέρει λόγω των προβλημάτων που δημιουργήθηκαν από την κολεκτιβοποίηση η γεωργία αποκολεκτιβοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό στην Πολωνία το 1957.
Το γεγονός ότι η Πολωνία εντούτοις κατάφερε να πραγματοποιήσει μια κεντρικά προγραμματισμένη εκβιομηχάνιση μεγάλης κλίμακας χωρίς μεγαλύτερη δυσκολία από τους κολεκτιβοποιημένους γείτονές της στο Ανατολικό Μπλοκ, έθεσε περαιτέρω υπό αμφισβήτηση την ανάγκη για κολεκτιβοποίηση σε τέτοιες προγραμματισμένες οικονομίες. Μόνο τα "δυτικά εδάφη" της Πολωνίας, εκείνα που ανατολικά γειτνιάζουν με τη γραμμή Όντερ-Νάισσε, που είχαν προσαρτηθεί από τη Γερμανία, κολεκτιβοποιήθηκαν ουσιαστικά, κυρίως για να εγκαταστήσουν μεγάλο αριθμό Πολωνών σε εύφορη γεωργική γη που είχε αφαιρεθεί από Γερμανούς αγρότες.
Oικονομική ανάπτυξη
thumb|Οικιακός υπολογιστής Robotron KC 87 κατασκευασμένος στην Ανατολική Γερμανία μεταξύ 1987 και 1989 Σημειώθηκε σημαντική πρόοδος στην οικονομία σε χώρες όπως η Σοβιετική Ένωση. Το 1980 η Σοβιετική Ένωση κατέλαβε την πρώτη θέση στην Ευρώπη και τη δεύτερη παγκοσμίως, όσον αφορά τη βιομηχανική και τη γεωργική παραγωγή, αντίστοιχα. Το 1960 η βιομηχανική παραγωγή της ΕΣΣΔ ήταν μόνο 55% εκείνης της Αμερικής, αλλά αυξήθηκε σε 80% το 1980. Με την αλλαγή της σοβιετικής ηγεσίας το 1964 έγιναν σημαντικές αλλαγές στην οικονομική πολιτική. Η Κυβέρνηση στις 30 Σεπτεμβρίου 1965 εξέδωσε το διάταγμα "Για τη βελτίωση της διαχείρισης της βιομηχανίας" και το ψήφισμα της 4ης Οκτωβρίου 1965 "Για τη βελτίωση και την ενίσχυση των οικονομικών κινήτρων για τη βιομηχανική παραγωγή". Ο κύριος εμπνευστής αυτών των μεταρρυθμίσεων ήταν ο πρωθυπουργός Α. Κοσίγκιν. Οι μεταρρυθμίσεις του στη γεωργία έδωσαν σημαντική αυτονομία στα συλλογικά αγροκτήματα, δίνοντάς τους το δικαίωμα ιδιωτικής γεωργίας. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου υπήρχε το μεγάλο εγγειοβελτιωτικό πρόγραμμα, η κατασκευή καναλιών άρδευσης και άλλα μέτρα. Την περίοδο 1966-1970 το ακαθάριστο εθνικό προϊόν αυξήθηκε πάνω από 35%. Η βιομηχανική παραγωγή αυξήθηκε κατά 48% και η γεωργική κατά 17%. Στο όγδοο Πενταετές Πρόγραμμα το εθνικό εισόδημα αυξήθηκε με μέσο ετήσιο ρυθμό 7,8%, στο ένατο (1971-1975) με 5,7% και στο δέκατο (1976–1981) με 4,3%.
Το 1980 ο αριθμός του επιστημονικού προσωπικού στην ΕΣΣΔ ήταν 1,4 εκατομμύρια και ο αριθμός των μηχανικών που απασχολούντο στην εθνική οικονομία ήταν 4,7 εκατομμύρια. Μεταξύ 1960 και 1980 ο αριθμός του επιστημονικού προσωπικού αυξήθηκε κατά 4 φορές και το 1975 ανερχόταν στο ένα τέταρτο του συνολικού αριθμού επιστημονικού προσωπικού στον κόσμο. Το 1980, σε σύγκριση με το 1940, ο αριθμός των προτάσεων για εφευρέσεις που υποβλήθηκαν ήταν πάνω από 5 εκατομμύρια. Το 1980 υπήρχαν 10 πανευρωπαϊκά ερευνητικά ινστιτούτα, 85 εξειδικευμένες κεντρικές υπηρεσίες και 93 περιφερειακά κέντρα πληροφοριών.
Το μετρό της Μόσχας διαθέτει 180 σταθμούς που χρησιμοποιούν περίπου 7 εκατομμύρια επιβάτες την ημέρα. Είναι ένα από τα πιο πολυσύχναστα υπόγεια του κόσμου. Στη σοβιετική περίοδο το κόμιστρο ήταν 5 καπίκια, που επέτρεπε στον επιβάτη να κινείται παντού στο σύστημα.
Ο συγγραφέας Tούρνοκ υποστηρίζει ότι οι μεταφορές στο Ανατολικό Μπλοκ χαρακτηρίζονταν από κακή συντήρηση των υποδομών. Το οδικό δίκτυο υστερούσε λόγω ανεπαρκούς ικανότητας φόρτωσης, κακών οδοστρωμάτων και ελλιπούς συντήρησης. Ενώ οι δρόμοι επαναστρώνονταν λίγοι νέοι κατασκευάσθηκαν και υπήρχαν πολύ λίγοι αυτοκινητόδρομοι περιφερειακοί δακτύλιοι ή παρακάμψεις πόλεων. Η ιδιοκτησία ιδιωτικού αυτοκινήτου παρέμεινε χαμηλή σύμφωνα με τα δυτικά πρότυπα.
Η ιδιοκτησία οχημάτων αυξήθηκε τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 με την παραγωγή φθηνών αυτοκινήτων στην Ανατολική Γερμανία, όπως τα Trabant και τα Wartburg. Ωστόσο η λίστα αναμονής για τη διανομή των Trabant ήταν δέκα χρόνια το 1987 και ως δεκαπέντε χρόνια για τα σοβιετικά αυτοκίνητα Lada και τα τσεχοσλοβακικά Škoda. Τα αεροσκάφη σοβιετικής κατασκευής διέθεταν ανεπαρκή τεχνολογία, με υψηλή κατανάλωση καυσίμων και μεγάλες απαιτήσεις συντήρησης. Τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα ήταν υπερφορτωμένα.
Στους περιορισμούς στις μετακινήσεις από τα ανεπαρκή συστήματα μεταφοράς προστίθεντο και γραφειοκρατικοί περιορισμοί. Ενώ, εκτός της Αλβανίας, τα εσωτερικά ταξίδια τελικά γίνονταν σε μεγάλο βαθμό χωρίς κανονισμούς, οι αυστηροί έλεγχοι για την έκδοση διαβατηρίων, βίζας και ξένου νομίσματος καθιστούσαν δύσκολα τα ταξίδια στο εξωτερικό εντός του Ανατολικού Μπλοκ. Οι χώρες συνήθισαν την απομόνωση και την αρχική μεταπολεμική αυτάρκεια, με κάθε χώρα να περιορίζει ουσιαστικά τους γραφειοκράτες της να βλέπουν θέματα από εσωτερική σκοπιά, διαμορφωμένη από τη συγκεκριμένη προπαγάνδα της χώρας αυτής.
Σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα προέκυψαν από την κυκλοφοριακή συμφόρηση στις πόλεις, που επιδεινώθηκε από τη ρύπανση που προκαλούσαν τα ανεπαρκώς συντηρημένα οχήματα. Μεγάλοι θερμοηλεκτρικοί σταθμοί που έκαιγαν λιγνίτη και άλλα καύσιμα έγιναν μεγάλοι ρυπαντές, ενώ ορισμένα υδροηλεκτρικά συστήματα δεν είχαν μεγάλη απόδοση λόγω των ξηρών εποχών και της συσσώρευσης ιλύος στους ταμιευτήρες. Η Κρακοβία καλυπτόταν από αιθαλομίχλη 135 ημέρες το χρόνο, ενώ το Βρότσουαφ καλυπτόταν από ομίχλη αερίων χρωμίου.
Αρκετά χωριά εκκενώθηκαν λόγω ενός χυτηρίου χαλκού στο Γκουόγκουφ. Περαιτέρω προβλήματα στη γεωργία προέκυψαν από την προτεραιότητα στην κατασκευή σωληνώσεων ύδρευσης σε σχέση με την κατασκευή αποχετευτικών συστημάτων, αφήνοντας πολλά σπίτια με μόνο εισερχόμενη παροχή νερού μέσω σωληνώσεων και χωρίς αρκετά βυτιοφόρα για τη μεταφορά των λυμάτων. Το νερό για ύδρευση ήταν τόσο μολυσμένο στην Ουγγαρία που πάνω από 700 χωριά έπρεπε να τροφοδοτούνται με υδροφόρες, μπουκάλια και πλαστικούς σάκους. Τα έργα πυρηνικής ενέργειας ήταν ευάλωτα σε μεγάλες καθυστερήσεις εφοδιασμού.
Ο τουρισμός με προέλευση εκτός του Ανατολικού Μπλοκ παραμελήθηκε, ενώ εντός του αναπτύχθηκε ο τουρισμός από άλλες σταλινικές χώρες. Ο τουρισμός προσέλκυσε επενδύσεις, στηριζόμενος στις ευκαιρίες τουρισμού και αναψυχής που υπήρχαν πριν από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1945 τα περισσότερα ξενοδοχεία είχαν υποβαθμιστεί, ενώ πολλά από τα οποία απέφυγαν τη μετατροπή σε άλλες χρήσεις από τους κεντρικούς σχεδιαστές είχαν προγραμματιστεί να ικανοποιούν τις εσωτερικές απαιτήσεις. Οι αρχές δημιούργησαν κρατικές εταιρείες για να κανονίσουν ταξίδια και διαμονή. Τη δεκαετία του 1970 πραγματοποιήθηκαν επενδύσεις για την προσπάθεια προσέλκυσης δυτικών ταξιδιωτών, αν και η δυναμική γι' αυτό εξασθένησε τη δεκαετία του 1980, όταν δεν υπήρξε μακροπρόθεσμο σχέδιο για τη βελτίωση του τουριστικού περιβάλλοντος, όπως διασφάλιση της ελεύθερης κυκλοφορίας, δωρεάν και εύκολη ανταλλαγή συναλλάγματος και παροχή προϊόντων υψηλότερης ποιότητας, με τα οποία ήταν εξοικειωμένοι αυτοί οι τουρίστες. Ωστόσο οι Δυτικοί τουρίστες ήταν γενικά ελεύθεροι να μετακινούνται στην Ουγγαρία, την Πολωνία και τη Γιουγκοσλαβία και να πηγαίνουν όπου επιθυμούν. Ήταν δυσκολότερο ή και αδύνατο να πας ως μεμονωμένος τουρίστας στην Ανατολική Γερμανία, την Τσεχοσλοβακία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και την Αλβανία. Γενικά ήταν δυνατό σε όλες τις περιπτώσεις οι συγγενείς από τη Δύση να επισκέπτονται και να μένουν με την οικογένειά τους στις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ, εκτός από την Αλβανία. Σε αυτές τις περιπτώσεις έπρεπε να ζητηθεί άδεια και η ακριβής ώρα, η διάρκεια παραμονής, η τοποθεσία και οι μετακινήσεις έπρεπε να ήταν γνωστές εκ των προτέρων.
Ρυθμοί ανάπτυξης
Τα ποσοστά ανάπτυξης στο Ανατολικό Μπλοκ ήταν αρχικά υψηλά τη δεκαετία του 1950 και του 1960. Κατά τη διάρκεια αυτής της πρώτης περιόδου η πρόοδος ήταν ραγδαία για τα ευρωπαϊκά μέτρα και η κατά κεφαλήν ανάπτυξη εντός του Ανατολικού Μπλοκ αυξήθηκε κατά 2,4 φορές του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Η Ανατολική Ευρώπη αντιπροσώπευε το 12,3 % της ευρωπαϊκής παραγωγής το 1950 αλλά το 14,4 % το 1970. Ωστόσο το σύστημα αντιστεκόταν στις αλλαγές και δεν προσαρμοζόταν εύκολα σε νέες συνθήκες. Για πολιτικούς λόγους τα παλιά εργοστάσια έκλειναν σπάνια, ακόμη και όταν νέες τεχνολογίες γίνονταν διαθέσιμες. Το αποτέλεσμα ήταν μετά τη δεκαετία του 1970 οι ρυθμοί ανάπτυξης εντός του Μπλοκ να σημειώσουν σχετική μείωση. Εν τω μεταξύ η Δυτική Γερμανία, η Αυστρία, η Γαλλία και άλλες χώρες της Δυτικής Ευρώπης γνώριζαν αυξημένη οικονομική ανάπτυξη με το Wirtschaftswunder ("οικονομικό θαύμα"), τα Trente Glorieuses ("τριάντα λαμπρά χρόνια") και το μπουμ μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης τη δεκαετία του 1990 η ανάπτυξη έπεσε κατακόρυφα, το βιοτικό επίπεδο μειώθηκε, η χρήση ναρκωτικών, η έλλειψη στέγης και η φτώχεια εκτοξεύθηκε στα ύψη και οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν δραματικά.
Από το τέλος του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου ως τα μέσα της δεκαετίας του 1970 η οικονομία του Ανατολικού Μπλοκ αυξήθηκε σταθερά με τον ίδιο ρυθμό με την οικονομία της Δυτικής Ευρώπης, με τα μη ρεφορμιστικά σταλινικά κράτη του Ανατολικού Μπλοκ να έχουν ισχυρότερη οικονομία από τα ρεφορμιστικά. Ενώ οι περισσότερες δυτικοευρωπαϊκές οικονομίες άρχισαν ουσιαστικά να προσεγγίζουν τα επίπεδα του κατά κεφαλή Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) των Ηνωμένων Πολιτειών στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980, οι χώρες του Ανατολικού Μπλοκ δεν το έκαναν, με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ να υπολείπεται σημαντικά του αντίστοιχου της Δυτικής Ευρώπης.
Ο παρακάτω πίνακας εμφανίζει ένα σύνολο εκτιμώμενων ρυθμών αύξησης του ΑΕΠ από το 1951 και μετά, για τις χώρες του Ανατολικού Μπλοκ, καθώς και εκείνες της Δυτικής Ευρώπης, όπως αναφέρεται στο The Conference Board ως μέρος της Total Economy Database του. Σημειώστε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η διαθεσιμότητα δεδομένων δεν φτάνει μέχρι το 1951. Το Τμήμα Στατιστικής των Ηνωμένων Εθνών υπολογίζει επίσης τους ρυθμούς ανάπτυξης, χρησιμοποιώντας διαφορετική μεθοδολογία, αλλά αναφέρει μόνο στοιχεία από το 1971 (σημειώστε ότι για τη Σλοβακία και τις δημοκρατίες της ΕΣΣΔ η διαθεσιμότητα των δεδομένων ξεκινά αργότερα). Έτσι, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη τα ποσοστά ανάπτυξης στην Ευρώπη ήταν τα εξής: Κατηγορία:Ψυχρός Πόλεμος thumb|upright=1.8|Κατά κεφαλή ΑΕΠ στο Ανατολικό Μπλοκ από το 1950 ως το 2003 (δολάρια 1990 σύμφωνα με τον Ανγκους Μάντισον <!-- several errors{| class="wikitable sortable" style="text-align: left" !style="text-align: left;background:#B0C4DE"|Κατά κεφαλή ΑΕΠ, σύμφωνα με τον ΟΗΕ !style="background:#B0C4DE"|1970 !style="background:#B0C4DE"|1989 !style="background:#B0C4DE"|2015 thumb|450px|Κατά κεφαλήν ΑΕΠ του Ανατολικού Μπλοκ σε σχέση με εκείνο των Ηνωμένων Πολιτειών κατά το διάστημα 1900–2010
Ο παρακάτω πίνακας παραθέτει το επίπεδο του ονομαστικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε ορισμένες επιλεγμένες χώρες, μετρημένο σε δολάρια ΗΠΑ, για τα έτη 1970, 1989 και 2015:
Ενώ μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας για το ΑΕΠ, που χρησιμοποιήθηκε για τα στοιχεία του 1990 υποτιμούν το ΑΕΠ του Ανατολικού Μπλοκ λόγω των υποτιμημένων τοπικών νομισμάτων, τα κατά κεφαλή εισοδήματά του ήταν αναμφίβολα χαμηλότερα από ό, τι στα αντίστοιχα των Δυτικών χωρών. Η Ανατολική Γερμανία ήταν το πιο προηγμένο βιομηχανικά κράτος του Ανατολικού Μπλοκ. Μέχρι την ανέγερση του Τείχους του Βερολίνου το 1961 η Ανατολική Γερμανία θεωρείτο ένα αδύναμο κράτος, με αιμορραγία εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού στη Δύση, έτσι ώστε να αναφέρεται ως "ο δορυφόρος που εξαφανίζεται". Μόνο με τον μέσω του τείχους εγκλεισμό του εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού η Ανατολική Γερμανία μπόρεσε να ανέβει στην κορυφαία οικονομικά θέση του Ανατολικού Μπλοκ. Στη συνέχεια οι πολίτες της απολάμβαναν υψηλότερη ποιότητα ζωής και είχαν λιγότερες ελλείψεις στην προμήθεια αγαθών από ότι στη Σοβιετική Ένωση, την Πολωνία ή τη Ρουμανία. Επίσης πολλοί πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας απολάμβαναν ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα έναντι των ομολόγων τους σε άλλες χώρες του Ανατολικού Μπλοκ στο ότι υποστηρίζονταν συχνά από συγγενείς και φίλους στη Δυτική Γερμανία που έφερναν αγαθά από τη Δύση σε επισκέψεις ή έστελναν αγαθά ή χρήματα. Η κυβέρνηση της Δυτικής Γερμανίας και πολλοί οργανισμοί εκεί υποστήριζαν έργα στην Ανατολική Γερμανία, όπως η ανοικοδόμηση και η αποκατάσταση κτιρίων ή η κάλυψη ορισμένων ελλείψεων σε περιόδους ανάγκης (π.χ. οδοντόβουρτσες), από την οποία επωφελούντο οι πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας. Οι δύο Γερμανίες, χωρισμένες πολιτικά, παρέμεναν ενωμένες γλωσσικά (αν και με δύο πολιτικά συστήματα, ορισμένοι όροι είχαν διαφορετική σημασία στην Ανατολή και τη Δύση). Η δυτικογερμανική τηλεόραση εξέπεμπε στην Ανατολική Γερμανία και την παρακολουθούσαν πολλοί Ανατολικογερμανοί, λαμβάνοντας πληροφορίες για τη χώρα τους. Όντας μέρος μιας διαιρεμένης χώρας η Ανατολική Γερμανία κατείχε μια μοναδική θέση ως εκ τούτου στο Ανατολικό Μπλοκ, σε αντίθεση για παράδειγμα με την Ουγγαρία σε σχέση με την Αυστρία, που προηγουμένως ήταν υπό έναν μονάρχη, αλλά που ήταν ήδη διαιρεμένες γλωσσικά και πολιτιστικά.
Από τη στιγμή που εγκαταστάθηκε, το οικονομικό σύστημα ήταν δύσκολο να αλλάξει λόγω της σημασίας της πολιτικά αξιόπιστης διαχείρισης και του κύρους που είχε επενδυθεί στις μεγάλες επιχειρήσεις. Οι επιδόσεις μειώθηκαν κατά τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 λόγω της αναποτελεσματικότητας, όταν το κόστος των βιομηχανικών εισροών, όπως οι τιμές της ενέργειας, αυξήθηκε. Ανάπτυξη υπήρχε, αν και υστερούσε έναντι της Δύσης. Τα καταναλωτικά αγαθά άρχισαν να γίνονται πιο διαθέσιμα από τη δεκαετία του 1960.
Πριν από τη διάλυση του Ανατολικού Μπλοκ ορισμένοι σημαντικοί κλάδοι της βιομηχανίας λειτουργούσαν με τέτοια ζημιά που εξήγαγαν προϊόντα στη Δύση σε τιμές κάτω από την πραγματική αξία των πρώτων υλών. Το κόστος του ουγγρικού χάλυβα ήταν διπλάσιο εκείνου της Δυτικής Ευρώπης. Το 1985 το ένα τέταρτο του κρατικού προϋπολογισμού της Ουγγαρίας ξοδευόταν για την υποστήριξη αναποτελεσματικών επιχειρήσεων. Ο αυστηρός σχεδιασμός στη βιομηχανία της Βουλγαρίας σήμαινε συνεχιζόμενες ελλείψεις σε άλλους τομείς της οικονομίας της.
Αναπτυξιακές πολιτικές
thumb|left|Ανατολικογερμανικές πολυκατοικίες [[Πλατενμπάου]] Με κοινωνικούς όρους τα 18 χρόνια (1964-1982) της ηγεσίας του Μπρέζνιεφ τα πραγματικά εισοδήματα αυξήθηκαν περισσότερο από 1,5 φορές. Περισσότερα από 1,6 χιλιάδες εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα χώρων διαβίωσης κατασκευάσθηκαν και παραχωρήθηκαν σε πάνω από 160 εκατομμύρια άτομα. Ταυτόχρονα το μέσο ενοίκιο για τις οικογένειες δεν ξεπερνούσε το 3% του οικογενειακού εισοδήματος. Υπήρχε άνευ προηγουμένου οικονομικά προσιτή στέγη, υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση.