Γλωσσικό_ζήτημα
Ανεξάρτητο ελληνικό κράτος
Το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, στη νεότερη ιστορία του διαμορφώνει ένα εκπαιδευτικό σύστημα οργανωμένο από την αντιβασιλεία και μεταφυτευμένο από τη Γερμανία, δημιουργημένο στις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες του γερμανικού κράτους, που δεν είχαν καμία σχέση με αυτές του, ρημαγμένου απ' τον πόλεμο, νέου ελληνικού κράτους. Το ποια γλώσσα πρέπει να χρησιμοποιείται στη λογοτεχνία αλλά και στην εκπαίδευση και στις επίσημες εκδηλώσεις, αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα. Η λαϊκή γλώσσα είναι ακαλλιέργητη, παραφθαρμένη και δεν μπορεί να εκφράσει πολυσύνθετες ιδέες. Ο Αδαμάντιος Κοραής, κύριος εκφραστής του εκδυτικισμού στην Ελλάδα, στο ζήτημα της διένεξης για το ποια θα είναι η εθνική γλώσσα του κράτους, ξεκινά μια τάση καθαρισμού της γλώσσας από ξένα στοιχεία και τροποποιεί και προτείνει την καθαρεύουσα, η οποία καθιερώνεται ως επίσημη γλώσσα του κράτους (1834). Αυτή η κάθαρση της Κοινής ομιλουμένης γλώσσας οδήγησε στην Καθαρεύουσα με τη γνωστή της, εν πολλοίς, μορφή. Φυσικά είχε αρκετές διαφορές από την Καθαρεύουσα του Εμμανουήλ Θεοτόκη και των Φαναριωτών, οι οποίες όμως όπως αναφέρθηκε προήλθαν από αντίστροφη κάθαρση λογίων στοιχείων της γραφομένης γλώσσας. Η μέση αυτή οδός σήμαινε κατά τον Κοραή ότι η γνώση της νεωτέρας Ελληνικής προϋποθέτει τουλάχιστον τη στοιχειώδη γνώση της αρχαίας, ιδέα την οποία υποστήριξαν και πολλοί μετέπειτα φιλόλογοι όπως ο Αχιλλέας Τζάρτζανος. Τις σκληρότερες επιθέσεις τις δέχθηκε από τον λόγιο Φαναριώτη Παναγιώτη Κοδρικά. Αυτός ο κατά τα άλλα άξιος περί τα φιλολογικά άνδρας, το 1818, εξέδωσε στο Παρίσι, όπου και διέμενε, ένα βιβλίο υπό τον τίτλο Μελέτη τῆς Κοινῆς Ἑλληνικῆς Διαλέκτου, στο οποίο ανέφερε ότι η νέα γλώσσα έπρεπε να βασίζεται μόνο στο ύφος της λογίας του Πατριαρχείου γλώσσας και τής Πόλεως, ενώ δεν είναι δυνατόν η χύδην γλώσσα του λαού να συνεχίσει να ομιλείται σε όλες τις περιστάσεις. Μέσα από πολλές αντιφάσεις, προτείνωντας ουσιαστικά ένα ύφος ελάχιστα αποκλίνον του ύφους του Κοραή θα μείνει στην ιστορία απλώς ως ο πολέμιος του Αδαμάντιου Κοραή με μοναδικό σκοπό να επιτεθεί άνευ πραγματικής αιτίας (όπως επισήμανε και ο Δημήτριος Βερναρδάκης). Κάτι παρόμοιο ανέφερε και ο Κωνσταντίνος Δημαράς, λέγοντας ότι όλος αυτός ο πόλεμος μόνο τον ίδιο αδίκησε, καθώς του άξιζε να μείνει στην ιστορία ως κάτι παραπάνω από ένας απλός λιβελλογράφος. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα παρέχει ο Μπράουνινγκ. Σε αυτό ο Κοραής διορθώνει το «ψάρι» σε «ὀψάριον» ενώ ο Κοδρικάς σε «ἰχθύς». Φυσικά η επίθεση του Κοδρικά παρείχε σε πολλούς λόγιους και δημοτικιστές τον γέλωτα καθώς συνέκλινε σε ενενηνταοκτώ πράγματα και πολεμούσε σφοδρά για τα δύο. Αυτό φαίνεται και από τον τρόπο με τον οποίο έγραφαν καθώς εν πολλοίς ήταν σχεδόν αδύνατο να διαχωρίσεις ποιος έγραψε τι βάσει του ύφους. Όπως ήταν φυσικό οι επιθέσεις εκατέρωθεν δεν ήταν δυνατόν να πάψουν. Έτσι η καθαρεύουσα του Κοραή ονομάσθηκε «Κορακίστικα» από τον Φαναριώτη Ιάκωβο Ρίζο Νερουλό (ο οποίος λίγα χρόνια αργότερα συνετάχθη με αυτόν!), «τρακαριστά» (διότι τρικλίζει ακροβατούσα μεταξύ δύο αντίθετων υφών) από τον Νεόφυτο Δούκα κτλ. Εξαιρετικώς άστοχα τον ταύτιζε και ο ακραίος δημοτικιστής Διονύσιος Σολωμός με τους πλέον σκληρούς των αρχαϊστών. Αντίθετα ο Δημήτρης Γληνός, μετά από μερικά έτη, ήταν αυτός ο οποίος, αν και απέχων ιδεολογικώς από τις θέσεις του Κοραή, τον τοποθέτησε στο Πάνθεον ως μέγα ανθρωπιστή, γνώστη της εποχής και «άστρο λαμπρό πάλω απ’ όλους τους συγχρόνους και κατοπινούς φιλολόγους». Αυτό, σύμφωνα με τον Γληνό, δε σημαίνει ότι τα έκανε όλα σωστά, καθώς σταμάτησε στη μέση λόγω της υπέρμετρης συμβιβαστικότητάς του. Κατ’ όμοιο τρόπο παρουσιάστηκε και από τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη στα τελευταία έτη του γλωσσικού ζητήματος. Ο απώτερος και άμεσος σκοπός του Κοραή ήταν ο περιορισμός των άκρων, π.χ. χαρακτηριστικά ψέγει μία μετάφραση του Θουκυδίδη όπου ο (μακαρονιστής) μεταφραστής φοβούμενος μη δε γίνει αντιληπτή η λέξη «ὀργίζομαι» τη μετέφρασε «χαλεπαίνω»! Το ίδιο ψέγει και τους μαλλιαριστές που αντί να χρησιμοποιούν τις λέξεις λ.χ. «σημαία» και «κήρυκας» —τότε κῆρυξ— χρησιμοποιούσαν τις λέξεις «παρντιέρα» και «κράχτης». Οι βασικές σκέψεις του Κοραή επί του παρόντος ζητήματος συνοψίζονται από τον Beaton και περιέχονται στα εξής τρία στοιχεία. 1ον. Ο Εθνικός αυτοπροσδιορισμός βασίζεται στην επανεκτίμηση της αρχαίας Ελληνικής. 2ον. Η νέα γραπτή γλώσσα πρέπει να συμβαδίζει με τη γραμματική της σύγχρονης ομιλουμένης των μορφωμένων τάξεων των πόλεων ως αναπόσπαστο στοιχείο του λαού. 3ον. Οι δυο προτάσεις συνδυάζονται με ένα ρεαλιστικό πρόγραμμα, το οποίο θα διορθώνει τα κακώς έχοντα της προφορικής εκείνης γλώσσας και θα την καθιστούν όλως απέναντι της κλασσικής Ελληνικής (π.χ. τουρκικό και γενικά αλλοδαπό λεξιλόγιο το οποίο χρησιμοποιούταν αυτολεξεί στην ομιλουμένη όπως δεπαρταμένα αντί dipartemento, ἀπελατζιόνε αντί appelazione, κεχαγιάς, τζέργα κ.ο.κ.).