cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Μεσαίωνας
Καρολίγγεια Ευρώπη
μικρογραφία|350px|δεξιά|Η επέκταση του Βασιλείου των Φράγκων από το 481 έως το 814.Η Καρολίγγεια Δυναστεία, όπως είναι γνωστοί οι διάδοχοι του Καρόλου Μαρτέλου, έλαβε επισήμως τον έλεγχο των βασιλείων της Αυστρασίας και της Νευστρίας μέσω πραξικοπήματος το 753 υπό τον Πεπίνο τον Βραχύ (κυβ. 752-768). Ένας χρονικογράφος της εποχής υποστηρίζει ότι ο Πεπίνος ζήτησε και έλαβε έγκριση για να προχωρήσει στο πραξικόπημα από τον Πάπα Στέφανο Β΄ (θητεία 752-757). Η ανάληψη της εξουσίας από τον Πεπίνο ενισχύθηκε με προπαγάνδα που παρουσίαζε τους Μεροβίγγειους ως ανίκανους (rois fainéants) ή απάνθρωπους ηγεμόνες, που προέβαλε με κάποια υπερβολή τα επιτεύγματα του Καρόλου Μαρτέλου και που εξήρε την ευσέβεια της νέας βασιλικής οικογένειας. Όταν απεβίωσε το 768, ο Πεπίνος κληροδότησε το βασίλειό του στα χέρια των δύο γιων του, του Καρόλου (κυβ. 768–814) και του Καρλομάνου (κυβ. 768–771). Όταν ο δεύτερος πέθανε από φυσικά αίτια, ο Κάρολος ματαίωσε τη διαδοχή του νεαρού γιου του αδερφού του και επέβαλε τον εαυτό του ως ηγεμόνα της ηνωμένης Αυστρασίας και Νευστρίας. Ο Κάρολος, που συνήθως αναφέρεται στα ιστορικά βιβλία ως Κάρολος ο Μέγας ή Καρλομάγνος (λατινικά: Carolus Magnus), ξεκίνησε εκστρατεία συστηματικής επέκτασης των εδαφών του το 774 που ενοποίησε μεγάλο ποσοστό της ευρωπαϊκής ηπείρου, ελέγχοντας στο σημεία της μεγαλύτερης ακμής της τη σύγχρονη Γαλλία, τη Βόρεια Ιταλία και τη Σαξονία. Στη διάρκεια των πολέμων που κράτησαν πέρα από το 800, προσέφερε ως ανταμοιβή στους συμμάχους του πολεμικά λάφυρα και έλεγχο τμημάτων γης. Το 774, ο Καρλομάγνος κατέκτησε τη Λομβαρδία, γεγονός που απελευθέρωσε τον Πάπα από τον φόβο της λομβαρδικής κατάκτησης, σηματοδοτώντας τις απαρχές των Παπικών Κρατών.
μικρογραφία|350px|αριστερά|Η Στέψη του Καρλομάγνου τα Χριστούγεννα του 800, έργο του Φρίντριχ Κάουλμπαχ, 1861.Η στέψη του Καρλομάγνου ως Αυτοκράτορα τα Χριστούγεννα του 800 θεωρείται κρίσιμο σημείο της μεσαιωνικής ιστορίας, που σηματοδοτεί μια μορφή αναβίωσης της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καθώς ο νέος Αυτοκράτορας ήλεγχε πολλά από τα εδάφη που κάποτε ανήκαν σε αυτήν. Επίσης είχε σαν αποτέλεσμα μια αλλαγή στις σχέσεις του Καρλομάγνου με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, καθώς η ανάληψη του αυτοκρατορικού τίτλου από τη Δυναστεία του, την εξίσωνε με εκείνες των Αυτοκρατόρων της Ανατολής. Υπήρχαν αρκετές διαφορές ανάμεσα στη νεοϊδρυθείσα Καρολίγγεια Αυτοκρατορία τόσο με την παλαιά Δυτική όσο και με τη σύγχρονή της Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Τα φραγκικά εδάφη είχαν αγροτικό χαρακτήρα, με ελάχιστες, μικρές σε μέγεθος, πόλεις. Οι περισσότεροι υπήκοοι ήταν χωρικοί που κατοικούσαν σε μικρές φάρμες. Διατηρούσαν ελάχιστες εμπορικές σχέσεις, κυρίως με τα βρετανικά νησιά και τη Σκανδιναβία, σε αντιδιαστολή με την παλαιά Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία διατηρούσε εκτενείς εμπορικούς δρόμους σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Ο Καρλομάγνος δημιούργησε τις μαρκιωνίες για να προστατέψει τα σύνορα του εναντίον των ξένων εχθρών του, των Αράβων στην Ισπανική Μαρκιωνία, των Σάξονων στη Μαρκιωνία της Σαξωνίας, των Βρετόνων στη Μαρκιωνία της Νευστρίας, των Λομβάρδων - μέχρι που ηττήθηκαν - στη Μαρκιωνία της Λομβαρδίας και των Αβάρων στην Αβαρική Μαρκιωνία. Αργότερα, δημιούργησε μια ακόμα για τους Μαγυάρους, τη Μαρκιωνία του Φρίουλι. Τα εδάφη ήταν οργανωμένα σε κομητείες και δουκάτα (ενώσεις διαφόρων κομητειών ή μαρκιών). Τη διοίκηση της Αυτοκρατορίας είχε αναλάβει μια περιοδεύουσα Αυλή που ταξίδευε μαζί με τον Αυτοκράτορα, καθώς και 300 περίπου αξιωματούχοι υποτελείς στον Καρλομάγνο (Κόμητες, Μαρκήσιοι και Δούκες), καθένας από τους οποίους είχε υπό την εποπτεία του μία από τις περιοχές στην οποία είχε διαιρεθεί η Αυτοκρατορία. Ο κλήρος και οι τοπικοί επίσκοποι είχαν επίσης αρμοδιότητες αξιωματούχων, όπως και μια ομάδα που αποκαλούνταν missi dominici, η οποία ουσιαστικά αποτελούνταν από περιοδεύοντες επιθεωρητές που αντιμετώπιζαν τα αναδυόμενα προβλήματα.
Καρολίγγεια Αναγέννηση
μικρογραφία|δεξιά|250px|Ένα χαρακτηριστικό των μεγάλων μοναστηριακών καθεδρικών ναών της Καρολίγγειας Αρχιτεκτονικής ήταν οι επιβλητικές τους προσόψεις. Αυτή του Κόρβεϊ στη Γερμανία, χτισμένη μεταξύ 873 και 886, είναι μια από τις λίγες που σώζονται ανέπαφες.Η αυλή του Καρλομάγνου στο Άαχεν ήταν το λίκνο μιας νέας άνθησης των έργων πολιτισμού, η οποία συνηθίζεται να αποκαλείται με την ονομασία Καρολίγγεια Αναγέννηση. Την εποχή αυτή χαρακτήρισαν η αύξηση του αριθμού των εγγράμματων, νέες εξελίξεις στον τομέα των τεχνών, της αρχιτεκτονικής και της νομικής επιστήμης, καθώς και η διάδοση της μελέτης των λειτουργικών κειμένων και των ιερών γραφών. Ο Άγγλος μοναχός Αλκουίνος (πεθ. 804) προσκλήθηκε στο Άαχεν, όπου μετέφερε τις γνώσεις που ήταν διαθέσιμες στα μοναστήρια της Νορθούμπρια. Η Καγκελαρία του Καρλομάγνου, δηλαδή το επίσημο γραφείο του, χρησιμοποίησε ένα νέο σύστημα γραφής, που σήμερα είναι γνωστό ως καρολίγγεια μικρογράμματη, δημιουργώντας ένα κοινό πρότυπο που διαδόθηκε στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Ο Καρλομάγνος χρηματοδότησε αλλαγές στο λειτουργικό κομμάτι της εκκλησιαστικής ζωής, επιβάλλοντας το ρωμαϊκό τυπικό για τις διάφορες τελετές σε όλα τα εδάφη της επικράτειάς του, καθώς και το γρηγοριανό μέλος στη λειτουργική μουσική. Μια σημαντική δραστηριότητα για τους λογίους της εποχής, που ενθάρρυνε τη διάδοση της γνώσης, ήταν η αντιγραφή, διόρθωση και διάδοση βασικών έργων θρησκευτικού και κοσμικού περιεχομένου. Επίσης παρήχθησαν νέα πρωτότυπα έργα θρησκευτικού χαρακτήρα, αλλά και σχολικά εγχειρίδια. Οι γραμματικοί της εποχής τροποποίησαν τη λατινική γλώσσα, αλλάζοντάς τη από τα Κλασικά Λατινικά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε μια πιο ευέλικτη μορφή που ταίριαζε καλύτερα στις ανάγκες της Εκκλησίας και της διακυβέρνησης. Την εποχή της βασιλείας του Καρλομάγνου η γλώσσα είχε απομακρυνθεί σε τέτοιο βαθμό από εκείνη της αρχαιότητας, που σε μεταγενέστερες εποχές έμεινε γνωστή ως Μεσαιωνικά Λατινικά.
Διάλυση της Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας
Ο Καρλομάγνος σκόπευε να συνεχίσει την παράδοση των Φράγκων της διαίρεσης του βασιλείου του μεταξύ των διαδόχων του, ωστόσο αυτό δε στάθηκε εφικτό εφόσον μόλις ένας γιος, ο Λουδοβίκος ο Ευσεβής (κυβ. 814-840), ήταν ακόμη εν ζωή το 813. Πριν τον θάνατο του το 814 ο Καρλομάγνος έστεψε τον Λουδοβίκο διάδοχό του. Η 26ετής βασιλεία του Λουδοβίκου χαρακτηρίστηκε από πολυάριθμες συγκρούσεις μεταξύ των απογόνων του, με στόχο την επικράτηση σε διάφορα τμήματα του παλαιού κράτους. Ο Λουδοβίκος πριν πεθάνει μοίρασε την Αυτοκρατορία μεταξύ του μεγαλύτερου γιου του, Λοθάριου (πεθ. 855), ο οποίος έλαβε τη διακυβέρνηση της ανατολικής Φραγκίας ανατολικά του ποταμού Ρήνου και του νεότερου γιου του, Καρόλου (πεθ. 877), που πήρε τη δυτική Φραγκία. Ένας μεσαίος γιος σε δυσμένεια, ο Λουδοβίκος (πεθ. 876) ανέλαβε τη διοίκηση της Βαυαρίας ως υποτελής του Καρόλου. Μετά τον θάνατο του πατέρα τους, οι τρεις γιοι αμφισβήτησαν τη διανομή αυτή και ξέσπασε μεταξύ τους εμφύλιος πόλεμος. Η τριετής αυτή διαμάχη έληξε με την υπογραφή της Συνθήκης του Βερντέν (843). Ο Κάρολος έλαβε τα εδάφη της Δύσης που χονδρικά αντιστοιχούν στη σύγχρονη Γαλλία, ο Λουδοβίκος τη Βαυαρία και τα ανατολικότερα εδάφη που σήμερα ανήκουν στη Γερμανία, ενώ ο Λοθάριος διατήρησε τον τίτλο του Αυτοκράτορα και τη διακυβέρνηση της Μέσης Φραγκίας, που βρισκόταν ανάμεσα στις επικράτειες των αδερφών του, καθώς και στα αρχικά του εδάφη στη Βόρεια Ιταλία. Τα βασίλεια αυτά με τη σειρά τους διαιρέθηκαν περαιτέρω και η συνοχή τους χάθηκε οριστικά. Η Δυναστεία του Καρλομάγνου έσβησε στην ανατολική Φραγκία το 911 με τον θάνατο του Λουδοβίκου Δ΄ το 911 και την ενθρόνιση του Κορράδου Α΄, που δεν είχε δεσμούς αίματος με τους προγενέστερους βασιλείς. Στα Δυτικά επιβίωσε λίγο περισσότερο και αντικαταστάθηκε οριστικά από τη Δυναστεία των Καπετιδών όταν ενθρονίστηκε ο Ούγος Καπέτος (κυβ. 987-996).
Η διάσπαση της Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας συνοδεύτηκε από εισβολές, μεταναστεύσεις και επιδρομές από εξωτερικούς εχθρούς. Ο Ατλαντικός και οι ακτές της Βόρειας Ευρώπης παρενοχλούνταν από τους Βίκινγκ. Οι τελευταίοι έκαναν επιδρομές στα βρετανικά νησιά και αργότερα εγκαταστάθηκαν εκεί, καθώς και στην Ισλανδία. Το 911, ο φύλαρχος των Βίκινγκ Ρόλλο (πεθ. περ. 931) έλαβε την άδεια από τον βασιλιά των Φράγκων Κάρολο τον Απλό (κυβ. 898-922) να αποικήσει την περιοχή που είναι γνωστή ως Νορμανδία. Τα ανατολικά τμήματα των Φράγκικων βασιλείων, ιδίως η Γερμανία και η Ιταλία, βρίσκονταν συνεχώς υπό την απειλή των Μαγυάρων, μέχρι την ήττα των τελευταίων στη Μάχη του Λέχφελντ το 955. Η διάσπαση του κράτους των Αββασιδών την ίδια περίοδο είχε σαν αποτέλεσμα τον κατακερματισμό του ισλαμικού κόσμου σε μικρότερες πολιτικές ενότητες, ορισμένες από τις οποίες προσπάθησαν να επεκταθούν στην Ιταλία και τη Σικελία, αλλά και πέρα από τα Πυρηναία στα νότια τμήματα των φράγκικων εδαφών.
Νέα βασίλεια και νέα ακμή του Βυζαντίου
μικρογραφία|δεξιά|250px|Οι [[Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, αδέρφια από τη Θεσσαλονίκη, οι κύριοι ιεραπόστολοι μεταξύ των σλαβικών λαών της Μοραβίας και της Παννονίας και επινοητές του κυριλλικού αλφαβήτου.]]Οι προσπάθειες των τοπικών βασιλέων να αναχαιτίσουν τους εισβολείς οδήγησαν στον σχηματισμό νέων πολιτικών ενοτήτων. Στην αγγλοσαξονική Αγγλία, ο βασιλιάς Αλφρέδος ο Μέγας (κυβ. 871-899) ήρθε σε συμφωνία με τους Βίκινγκ κατά τον ύστερο 9ο αιώνα, με αποτέλεσμα τη δημιουργία δανέζικων αποικιών (Danelagh ή Danelaw) στη Νορθούμπρια, τη Μερκία και τμήματα της Ανατολικής Αγγλίας. Στα μέσα του 10ου αιώνα, οι διάδοχοι του Αλφρέδου κατέκτησαν τη Νορθούμπρια και ανέκτησαν τον έλεγχο του μεγαλύτερου τμήματος του νότιου κομματιού της Μεγάλης Βρετανίας. Στη βόρεια Βρετανία, ο Κένεθ ΜακΆλπιν (Cináed mac Ailpín) (πεθ. περ. 860) ένωσε τους Πίκτους και τους Σκώτους στο Βασίλειο της Άλμπα. Στις αρχές του 10ου αιώνα, η Δυναστεία των Οθωνιδών είχε εδραιωθεί στη Γερμανία και ήταν απασχολημένη με την αναχαίτιση των Μαγυάρων. Οι προσπάθειές της κορυφώθηκαν με τη στέψη το 962 του Όθωνα Α΄ (κυβ. 936-973) ως ηγεμόνα της μετέπειτα αποκληθείσης Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Το 972 εξασφάλισε την αναγνώριση του τίτλου του από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα, η οποία επισφραγίστηκε με τον γάμο του γιου του, Όθωνα Β΄ (κυβ. 967–983) με τη Θεοφανώ (κυβ. 991), ανηψιά του Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή (κυβ. 969-976). Στα τέλη του 10ου αιώνα η Ιταλία είχε τεθεί στην οθώνεια σφαίρα επιρροής μετά από μια περίοδο αστάθειας. Το δυτικό φραγκικό κράτος ήταν περισσότερο κατακερματισμένο και παρόλο που οι βασιλείς είχαν κατ' όνομα τη διακυβέρνηση, στην ουσία μεγάλο μέρος της πολιτικής δύναμης ανήκε στους ευγενείς του εκάστοτε τόπου.
μικρογραφία|αριστερά|250px|Ο Αυτοκράτορας του Βυζαντίου, [[Βασίλειος Β´|Βασίλειος Β΄, ο επονομαζόμενος «Βουλγαροκτόνος», απέβλεψε στη σταθεροποίηση και επέκταση των ανατολικών συνόρων της Αυτοκρατορίας και, κυρίως, στην τελική και ολοκληρωτική υποταγή των Βουλγάρων.]]Η αποστολή ιεραποστολών στη Σκανδιναβία κατά τον 9ο και τον 10ο αιώνα ενδυνάμωσε τα βασίλεια της Σουηδίας, της Δανίας και της Νορβηγίας, τα οποία κέρδισαν δύναμη και εδάφη. Ορισμένοι ηγεμόνες προσηλυτίστηκαν στον Χριστιανισμό, ωστόσο όχι όλοι πριν το 1000. Οι Σκανδιναβοί επίσης ίδρυσαν αποικίες και επεκτάθηκαν σε διάφορα μέρη στην Ευρώπη. Εκτός από τις αποικίες στην Ιρλανδία, την Αγγλία και τη Νορμανδία, περαιτέρω εγκαταστάσεις έλαβαν χώρα σε εδάφη της σύγχρονης Ρωσίας και στην Ισλανδία. Σουηδοί έμποροι και επιδρομείς κατέβηκαν νότια μέσω των ποταμών της ρωσικής στέπας και έφτασαν μέχρι το σημείο να πολιορκήσουν την Κωνσταντινούπολη το 860 και το 907.
Στην Ανατολική Ευρώπη, το Βυζάντιο γνώρισε μεγάλη ακμή υπό τον Αυτοκράτορα Βασίλειο Α΄ (κυβ. 867-886) και τους διαδόχους του, Λέοντα ΣΤ΄ (κυβ. 886-912) και Κωνσταντίνο Ζ΄ (κυβ. 913-959), μέλη της Μακεδονικής Δυναστείας. Το εμπόριο αναπτύχθηκε και οι ηγεμόνες αυτοί φρόντισαν να ασκείται ομοιόμορφη διοίκηση σε όλες τις επαρχίες. Ο βυζαντινός στρατός αναδιοργανώθηκε, κάτι που επέτρεψε στους Αυτοκράτορες Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή (κυβ. 969-976) και Βασίλειο Β΄ (κυβ. 976-1025) να επεκτείνουν τα εδάφη του κράτους προς όλες τις κατευθύνσεις. Η αυτοκρατορική αυλή έγινε το επίκεντρο μιας αναβίωσης των κλασικών σπουδών, που είναι σήμερα γνωστή με τον όρο Μακεδονική Αναγέννηση. Συγγραφείς όπως ο Ιωάννης Γεωμέτρης (ακμ. αρχές 10ου αιώνα) συνέθεσαν νέους ύμνους, ποιήματα και άλλα έργα. Η αποστολή ιεραποστόλων, τόσο από την Ανατολή όσο και από τη Δύση, συνέβαλαν στον εκχριστιανισμό των Μοραβών, των Βουλγάρων, των Βοημών, των Πολωνών, των Μαγυάρων και των σλάβικης καταγωγής Ρως του Κιέβου. Αυτοί οι προσηλυτισμοί συνέβαλαν στην ίδρυση πολιτικών κρατών στα εδάφη των λαών αυτών: τη Μοραβία, τη Βουλγαρία, τη Βοημία, την Πολωνία, την Ουγγαρία και το Κράτος των Ρως του Κιέβου. Η Βουλγαρία, που δημιουργήθηκε περίπου του 680, εκτεινόταν στην ακμή της από τη Βουδαπέστη μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα και από τον ποταμό Δνείπερο στη σύγχρονη Ουκρανία μέχρι την Αδριατική Θάλασσα. Το 1018 οι τελευταίοι Βούλγαροι ευγενείς είχαν δηλώσει υποταγή στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Τέχνη και Αρχιτεκτονική
μικρογραφία|δεξιά|Αναπαράσταση [[Αγγλοσάξονες|αγγλοσαξονικού κράνους του 7ου αιώνα από ανασκαφή στο Σάτον Χου της νοτιοανατολικής Αγγλίας.]] Μεταξύ των Κωνσταντίνειων βασιλικών του 4ου αιώνα και των κτισμάτων του 8ου αιώνα κατασκευάστηκαν λίγα μεγάλα πέτρινα κτίρια, παρόλο που πολλά μικρότερου μεγέθους κτίστηκαν μεταξύ του 6ου και του 7ου αιώνα. Στις αρχές του 8ου αιώνα, η Καρολίγγεια Αυτοκρατορία αναβίωσε τον αρχιτεκτονικό μορφότυπο της βασιλικής, χαρακτηριστικό της οποίας την περίοδο αυτή είναι η χρήση κλίτους κάθετου προς τον κυρίως ναό, σχηματίζοντας σταυρό. Επίσης η ύπαρξη πυργίσκου στο σημείο τομής των κεραιών του σταυρού για φωτισμό, καθώς και οι μνημειακού χαρακτήρα προσόψεις που συνήθως βρίσκονταν στο δυτικότερο σημείο του κτιρίου. Η αυλή του Καρλομάγνου φαίνεται πως ήταν η πρώτη που εισήγαγε τα μνημειακά γλυπτά στη χριστιανική τέχνη και προς τα τέλη του Μέσου Μεσαίωνα, οι ανθρωπόμορφες παραστάσεις σχεδόν φυσικού μεγέθους ήταν εξαπλωμένες στις μεγαλύτερες εκκλησίες.
μικρογραφία|αριστερά|Το εξώφυλλο του Codex Aureus του Αγίου Έμμεραμ, στολισμένο με [[Χρυσός|χρυσό και ένθετα πετράδια, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Μόναχο.]] Η καρολίγγεια τέχνη απευθυνόταν σε ένα μικρό σύνολο προσώπων της Αυλής και στα μοναστήρια και τις εκκλησίες που οι ίδιοι χρηματοδοτούσαν. Οι καλλιτέχνες μέσω του έργου τους προσπάθησαν να αναβιώσουν το πνεύμα και τις μορφές της ρωμαϊκής και βυζαντινής τέχνης, ενώ η αγγλοσαξονική τέχνη από την πλευρά της είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού χαρακτηριστικών της ιρλανδικής, κελτικής και γερμανικής παράδοσης με τα διακοσμητικά στοιχεία που εισήχθησαν από τη Μεσόγειο, θέτοντας πρότυπα που ακολουθήθηκαν σε ολόκληρο τον Μεσαίωνα. Τα θρησκευτικά τέχνεργα που σώζονται μέχρι τις ημέρες μας είναι στην πλειοψηφία τους εικονογραφημένα χειρόγραφα και σκαλίσματα σε ελεφαντοστό, τα οποία αρχικά αποτελούσαν τμήματα έργων μεταλλοτεχνίας των οποίων το μεταλλικό τμήμα κάποια στιγμή αφαιρέθηκε. Τα αντικείμενα από πολύτιμα μέταλλα ήταν οι επιφανέστερες μορφές τέχνης, αλλά σχεδόν όλα έχουν σήμερα χαθεί με εξαίρεση κάποιους σταυρούς, όπως ο Σταυρός του Λοθάριου και αρκετές λειψανοθήκες. Άλλα τέτοια αντικείμενα έχουν βρεθεί σε ανασκαφές, όπως στον χώρο της αγγλοσαξονικής Ταφής του Σάτον Χου, στο Γκουρντόν της Γαλλίας των Μεροβίγγειων, στη Guarrazar της Ισπανίας των Βησιγότθων και στο Nagyszentmiklós, στα εδάφη της σημερινής Ρουμανίας. Σώζονται ακόμη μεγάλες καρφίτσες, σημαντικό στολίδι της ενδυμασίας των ευγενών, όπως για παράδειγμα η ιρλανδική Καρφίτσα Τάρα. Τα βιβλία με περίτεχνο διάκοσμο ήταν κυρίως εκκλησιαστικού περιεχομένου και σώζονται σε μεγαλύτερους αριθμούς, όπως για παράδειγμα το Βιβλίο του Κελς (ιρλανδικά: Leabhar Cheanannais), τα Ευαγγέλια του Λίντισφαρν και ο Αυτοκρατορικός Codex Aureus του Αγίου Έμμεραμ, ένα από τα λίγα έργα που διατηρούν την πολύτιμη βιβλιοδεσία τους με χρυσό και ένθετα πετράδια.
Στρατιωτική οργάνωση
μικρογραφία|δεξιά|300px|Τμήμα της Ταπισερί του Μπαγιέ που απεικονίζει [[Νορμανδοί|Νορμανδούς και Αγγλοσάξονες στρατιώτες με αλυσιδωτή πανοπλία. Μπαγιέ, Νορμανδία, Γαλλία.]]Στα χρόνια της ύστερης Αυτοκρατορίας, οι Ρωμαίοι προσπάθησαν να αναπτύξουν έναν αποτελεσματικό τύπο ιππικού και οι κατάφρακτοι ιππείς με τον βαρύ οπλισμό ανατολίτικης προέλευσης ήταν μια πρόταση υπό εξέταση. Καθώς, όμως, ο αναβολέας δεν χρησιμοποιήθηκε στην Ευρώπη πριν τον 8ο αιώνα, η χρησιμότητα του ιππικού ως επιθετικού μέσου ήταν περιορισμένη, επειδή δεν ήταν εφικτό να αξιοποιηθεί η πλήρης δύναμη αλόγου και αναβάτη κατά τα χτυπήματα χωρίς τον κίνδυνο ο τελευταίος να βρεθεί στο έδαφος. Σαν αποτέλεσμα, το ιππικό ήταν απαραιτήτως ελαφρύ και το αποτελούσαν κυρίως τοξότες εξοπλισμένοι με σύνθετα τόξα. Οι φυλές των εισβολέων έδιναν έμφαση σε τύπους στρατιωτών που ποικίλουν, από τους αγγλοσάξονες εισβολείς της Βρετανίας που ήταν κυρίως οργανωμένοι σε σώματα πεζικού μέχρι τους Βανδάλους και τους Βησιγότθους που διατηρούσαν υψηλό ποσοστό ιππέων στους στρατούς τους. Η σημασία του πεζικού και του ελαφριού ιππικού σταδιακά μειώθηκε κατά την πρώιμη καρολίγγεια περίοδο, ενώ επικράτησε το βαρύ ιππικό με την εισαγωγή των αναβολέων. Μια άλλη καινοτομία που είχε αντίκτυπο και στο στρατιωτικό τομέα ήταν η εφεύρεση του μεταλλικού πετάλου, που επέτρεψε τη χρήση των αλόγων σε όλα τα είδη εδάφους. Την τέχνη του πολέμου επηρέασε σημαντικά και η εξέλιξη της ρωμαϊκής σπάθας που επιμηκύνθηκε και τελειοποιήθηκε για να δώσει τη θέση της στο μεσαιωνικό σπαθί, καθώς επίσης και η σταδιακή αντικατάσταση της φολιδωτής πανοπλίας (scale armour) από την αλυσιδωτή (mail armour) και την ελασματική πανοπλία (lamellar armour). Η στρατολόγηση ανδρών από τον ελεύθερο πληθυσμό μειώθηκε την περίοδο της Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας, με τον στρατό να γίνεται περισσότερο επαγγελματικός. Μια εξαίρεση παρατηρήθηκε στην αγγλοσαξονική Αγγλία όπου τον στρατό εξακολουθούσαν να αποτελούν ντόπιοι στρατολογημένοι άνδρες που συνέθεταν σώματα γνωστά με την ονομασία φυρντ (fyrd) και που καθοδηγούνταν από κατά τόπους ευγενείς.
Κοινωνική οργάνωση και οικονομία
Ο κλήρος ήταν επίσης διαιρεμένος σε δύο κατηγορίες: στον κοσμικό κλήρο, που κατοικούσε και δρούσε μέσα στην κοινωνία, και στον μοναχικό κλήρο. Σε ολόκληρη την περίοδο αυτή οι κληρικοί ήταν ένα πολύ μικρό ποσοστό του συνολικού πληθυσμού και υπολογίζεται πως δεν ξεπερνούσε το 1%. Τα περισσότερα μέλη του μοναχικού κλήρου (και ειδικά των μοναχικών Ταγμάτων) αντλούνταν από την τάξη των ευγενών, από την οποία προέρχονται και τα ανώτερα μέλη του κοσμικού κλήρου. Οι τοπικοί ιερείς στις διάφορες ενορίες προέρχονταν συνήθως από την τάξη των χωρικών.
Οι αστοί βρίσκονταν κοινωνικά σε μια ενδιάμεση κατάσταση καθώς δεν ενσωματώνονταν στον παραδοσιακό τριμερή διαχωρισμό της κοινωνίας σε ευγενείς, κληρικούς και χωρικούς. Λαμβάνοντας ώθηση από τη δημογραφική αύξηση, ο αστικός πληθυσμός μεγάλωσε πολύ κατά τον 12ο και 13ο αιώνα, καθώς ιδρύθηκαν νέα αστικά κέντρα και τα ήδη υπάρχοντα επεκτάθηκαν. Και πάλι όμως οι κάτοικοι των πόλεων στη διάρκεια του Μεσαίωνα δεν ξεπέρασαν ποτέ το 10% του συνολικού ευρωπαϊκού πληθυσμού.
μικρογραφία|300px|Η [[Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν (1098–1179), Γερμανίδα συγγραφέας, μουσικός και φιλόσοφος. Παρόλο που αποτελεί εξαίρεση ανάμεσα στις γυναίκες της εποχής της, ενσάρκωνε ιδανικά το ιδεώδες του αναγεννησιακού «Καθολικού Ανθρώπου».]] Στη διάρκεια του Ώριμου Μεσαίωνα, οι Εβραίοι κατοικούσαν κυρίως στην Ισπανία και σε κοινότητες που εμφανίστηκαν στη Γερμανία και στην Αγγλία τον 11ο και 12ο αιώνα. Οι Εβραίοι απολάμβαναν σχετική ασφάλεια στη μουσουλμανική Ισπανία, ενώ στην υπόλοιπη Ευρώπη δέχονταν πιέσεις να ασπαστούν τον Χριστιανισμό, αποτελώντας συχνά θύματα πογκρόμ, όπως κατά τη διάρκεια της Πρώτης Σταυροφορίας. Η πλειονότητα αυτών ήταν υποχρεωμένη να κατοικεί περιορισμένα σε πόλεις καθώς δεν είχαν το δικαίωμα να κατέχουν γη. Σαν αποτέλεσμα στράφηκαν για βιοποριστικούς λόγους στο εμπόριο, με το επάγγελμα να κληροδοτείται από πατέρα σε γιο. Εκτός από τους Εβραίους υπήρχαν κι άλλες θρησκευτικές μειονότητες στο περιθώριο της Ευρώπης, όπως παγανιστές Σλάβοι στην Ανατολική Ευρώπη και Μουσουλμάνοι στον Νότο.
Στον Μεσαίωνα ήταν κοινωνική επιταγή οι γυναίκες να ζουν εξαρτώμενες από κάποιον άνδρα, ο οποίος μπορούσε να είναι ο πατέρας τους, ο σύζυγός τους ή κάποιος άλλος άρρενας συγγενής. Οι χήρες, οι οποίες γενικά είχαν μεγαλύτερο βαθμό αυτονομίας, υπόκεινταν επίσης σε νομικούς περιορισμούς. Οι γυναικείες δραστηριότητες περιορίζονταν στις δουλειές του νοικοκυριού και στην εκπαίδευση των παιδιών. Στην ύπαιθρο λάμβαναν επίσης μέρος στη συγκομιδή, στη φροντίδα των οικόσιτων ζώων, ενώ μπορούσαν να συνεισφέρουν στα έσοδα του νοικοκυριού παρασκευάζοντας νήμα ή ζύθο εντός του σπιτιού. Οι γυναίκες των πόλεων, όπως κι εκείνες της υπαίθρου, απασχολούνταν κυρίως με τις δουλειές του νοικοκυριού, ωστόσο είχαν επίσης τη δυνατότητα ανάμειξης στο εμπόριο. Το είδος και η έκταση αυτού ποικίλουν ανάλογα με τη χώρα και την εποχή. Από τις γυναίκες ευγενικής καταγωγής υπήρχε η απαίτηση να φροντίζουν την εύρυθμη λειτουργία του οίκου και κατά περιόδους αναλάμβαναν τη διαχείριση της ιδιοκτησίας κάποιου άρρενα συγγενή όταν αυτός απουσίαζε, αν και γενικά αποκλείονταν από τη λήψη αποφάσεων για ζητήματα διακυβέρνησης και για ζητήματα στρατιωτικής φύσης. Ο μοναδικός ρόλος που κάποια γυναίκα μπορούσε να έχει εντός της Εκκλησίας ήταν εκείνος της καλόγριας, καθώς δεν είχε δικαίωμα στην ιεροσύνη.
300px|μικρογραφία|αριστερά|Οι κύριες εμπορικές αρτηρίες της [[Χανσεατική Ένωση|Χανσεατικής Ένωσης στις ακτές της Βόρειας Ευρώπης.]] Στην Ιταλία και τη Φλάνδρα, η ανάπτυξη των πόλεων που απολάμβαναν σχετική διοικητική αυτονομία έδωσε ώθηση στις οικονομικές δραστηριότητες, ενθαρρύνοντας τη δημιουργία νέων μορφών εμπορίου. Οι πόλεις που βάσιζαν την οικονομία τους σε αυτές γύρω από τη Βαλτική Θάλασσα δημιούργησαν ένα είδος συνασπισμού με την ονομασία Χανσεατική Ένωση. Οι ιταλικές Δημοκρατίες που βάσιζαν την ισχύ τους στη θάλασσα όπως η Βενετία, η Γένοβα και η Πίζα ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων της Μεσογείου. Μεγάλες εμποροπανηγύρεις δημιουργήθηκαν, κυρίως στη Βόρεια Γαλλία, όπου λάμβαναν χώρα συναλλαγές μεταξύ εμπόρων από ολόκληρη την ήπειρο. Στα τέλη του 13ου αιώνα ανακαλύφθηκαν, επίσης, νέοι εμπορικοί δρόμοι προς την Άπω Ανατολή, τους οποίους διέδωσε μέσω των υπαγορευμένων απομνημονευμάτων του ένας από τους εμπόρους αυτούς, ο Μάρκο Πόλο (πεθ. 1324). Εκτός από τις νέες εμπορικές ευκαιρίες, διάφορες τεχνολογικές καινοτομίες βοήθησαν στην αύξηση της γεωργικής παραγωγής, που με τη σειρά της βοήθησε ακόμη περισσότερο το εμπόριο. Τέτοιες καινοτομίες ήταν η εφαρμογή της τριετούς αμειψισποράς, η χρήση νέας μορφής αρότρου, η εκτεταμένη χρήση νερόμυλων και αργαλειών. Η άνθηση του εμπορίου είχε σαν αποτέλεσμα και την ανάπτυξη νέων χρηματοοικονομικών τεχνικών όπως η τήρηση λογιστικών βιβλίων με το διπλογραφικό σύστημα και η ενέγγυα πίστωση. Στο πλαίσιο αυτό η Ιταλία ξεκίνησε εκ νέου να κόβει χρυσά νομίσματα, κάτι που εξαπλώθηκε αργότερα και σε άλλες χώρες.
Ενδυνάμωση της κρατικής εξουσίας
μικρογραφία|δεξιά|280px|Σύμφωνα με τη γερμανική παράδοση, ο [[Φρειδερίκος Α΄ Βαρβαρόσσα|Φρειδερίκος Βαρβαρόσσα δεν πέθανε, αλλά κοιμάται με τους ιππότες του στο όρος Κύφφχοϋζερ της Θουριγγίας. Όταν τα κοράκια σταματήσουν να πετούν γύρω από το βουνό, θα εξέλθει για να οδηγήσει τη Γερμανία στην παλαιά της δόξα.]]Ο Ώριμος ή Μεσαίωνας ήταν η περίοδος που σχηματίστηκαν τα σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη της Δυτικής Ευρώπης. Οι βασιλείς της Γαλλίας, της Αγγλίας και της Ισπανίας εδραίωσαν τη δύναμή τους και δημιούργησαν θεσμούς διακυβέρνησης που άντεξαν στον χρόνο. Νέα βασίλεια όπως εκείνο της Ουγγαρίας και της Πολωνίας έγιναν ισχυρές πολιτικές δυνάμεις στην Κεντρική Ευρώπη μετά τον προσηλυτισμό των κατοίκων τους στον Χριστιανισμό. Οι Μαγυάροι οριοθέτησαν την Ουγγαρία γύρω στο 900 στα χρόνια του βασιλιά Árpád (πεθ. περ. 907) μετά από μια αλληλουχία εισβολών τον 9ο αιώνα. Οι Βόρειες Σταυροφορίες και η επέκταση των χριστιανικών βασιλείων και στρατιωτικών ταγμάτων σε περιοχές που μέχρι τότε είχαν παγανιστικές καταβολές στη Βαλτική και τη βορειοανατολική Φινλανδία, οδήγησαν πολυάριθμες φυλές γηγενών σε αναγκαστική ενσωμάτωση στην ευρωπαϊκή κουλτούρα.
Στο αρχικό στάδιο του Μέσου Μεσαίωνα τη Γερμανία κυβερνούσε η Οθωναία Δυναστεία που βρισκόταν σε διαρκή ανταγωνισμό για την εξουσία με ισχυρούς Δούκες, όπως εκείνους της Σαξονίας και της Βαυαρίας, η επικράτεια των οποίων είχε οριοθετηθεί ήδη από την Εποχή των Μεγάλων Μεταναστεύσεων. Το 1024, τους Όθωνες διαδέχθηκε η Φραγκονιανή Δυναστεία (ή Σάλια Δυναστεία), ένα μέλος της οποίας, ο Αυτοκράτορας Ερρίκος Δ΄ (κυβ. 1084-1105), συγκρούστηκε με τον Πάπα για το ζήτημα του δικαιώματος διορισμού των επισκόπων. Οι διάδοχοί του εξακολούθησαν να μάχονται τη Ρώμη και τους γερμανούς ευγενείς. Μια περίοδος αστάθειας ακολούθησε τον θάνατο του Αυτοκράτορα Ερρίκου Ε΄ (κυβ. 1111-1125), που απεβίωσε χωρίς διάδοχο, μέχρι την ενθρόνιση του Φρειδερίκου Βαρβαρόσσα (κυβ. 1155–1190). Παρόλο που κυβέρνησε αποτελεσματικά, τα ουσιαστικής φύσης προβλήματα συνέχισαν να υφίστανται, με αποτέλεσμα οι διάδοχοί του να συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν προβλήματα και τον 13ο αιώνα. Ο εγγονός του Βαρβαρόσσα, Φρειδερίκος Β΄ (κυβ. 1220–1250), που ήταν επίσης διάδοχος του θρόνου της Σικελίας δια μέσου της μητέρας του, συγκρούστηκε κατ' εξακολούθηση με τον παπισμό και αφορίστηκε σε πολλές περιστάσεις.
Στην Ανατολή, στα μέσα του 13ου αιώνα, σημαντικότερο γεγονός είναι οι κατακτήσεις των Μογγόλων, τα στρατεύματα των οποίων υπό τον Μπατού Χαν συνέτριψαν εκείνα των Ρώσων αρχικά (Μογγολική εισβολή των Ρως, 1237-1240), και κατόπιν αυτά των Πολωνών, των Ούγγρων και των Γερμανών (Μάχη της Λέγκνιτσα, 1241), κάνοντας ευρεία χρήση της κινεζικής πυρίτιδας την οποία εισήγαγαν στην Ευρώπη. Υπό τη σκιά εσωτερικών προβλημάτων διαδοχής, οι Μογγόλοι υποχώρησαν τελικά αν και συνέχισαν να εξαπολύουν επιθέσεις μέχρι το τέλος του αιώνα. Από την πλευρά τους, η Βουλγαρία του Βόλγα και το Κράτος των Ρως καταλύθηκαν από τη Χρυσή Ορδή και οι λαοί τους υποχρεώθηκαν να πληρώνουν φόρους υποτελείας.
μικρογραφία|αριστερά|400px|Χάρτης των ευρωπαϊκών βασιλείων όπως αυτά είχαν διαμορφωθεί το 1199 μ.Χ., έτος θανάτου του [[Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος|Ριχάρδου Α΄ της Αγγλίας. Τα χρώματα των γραμμάτων υποδηλώνουν την πολιτιστική καταγωγή των ηγεμόνων τους.]]Στα πρώτα της βήματα η Δυναστεία των Καπετιδών στη Γαλλία δεν ήλεγχε στην πραγματικότητα παρά κάποια εδάφη στην Ιλ-ντε-Φρανς. Ωστόσο η επιρροή της εξαπλώθηκε σταδιακά κατά το πέρασμα του 11ου και 12ου αιώνα. Ανάμεσα στους ισχυρότερους ευγενείς της περιόδου δεσπόζουν οι Δούκες της Νορμανδίας. Ένας από αυτούς, ο Γουλιέλμος Α΄ ο Κατακτητής (κυβ. 1035-1087) υπέταξε την Αγγλία (κυβ. 1066–1087) και δημιούργησε ένα ισχυρό κράτος με εκτάσεις κι από τις δύο πλευρές της Μάγχης, το οποίο επιβίωσε με διάφορες μορφές μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα. Νορμανδοί επίσης εγκαταστάθηκαν στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία, όταν ο Ροβέρτος Γυϊσκάρδος (πεθ. 1085) αποβιβάστηκε εκεί το 1059 και δημιούργησε ένα Δουκάτο, το οποίο αργότερα έμεινε γνωστό ως Βασίλειο της Σικελίας. Οι Ανδεγαυοί βασιλείς της Αγγλίας, Ερρίκος Β΄ (κυβ. 1154-1189) και γιος του Ριχάρδος Α΄ ο Λεοντόκαρδος (κυβ. 1189-1199), κυβέρνησαν κατόπιν στα εδάφη της Αγγλίας και σε σημαντικό τμήμα της νοτιοδυτικής Γαλλίας χάρις στον γάμο του πρώτου με την Ελεονώρα της Ακουιτανίας (πεθ. 1204). Ο μικρότερος αδερφός του Ριχάρδου, Ιωάννης ο Ακτήμων (κυβ. 1199-1216), έχασε τη Νορμανδία και τις υπόλοιπες κτήσεις του στη Βόρεια Γαλλία το 1204, από τον Γάλλο Βασιλιά Φίλιππο Β΄ (κυβ. 1180-1223). Αυτό επέσυρε την αγανάκτηση των Άγγλων ευγενών, ενώ οι φόροι που επέβαλε ο Ιωάννης προκειμένου να χρηματοδοτήσει την εκστρατεία ανάκτησης των χαμένων εδαφών οδήγησε στην υπογραφή το 1215 της Μάγκνα Κάρτα, ενός σημαντικού εγγράφου που προσδιόριζε τα δικαιώματα και τα προνόμια των ελεύθερων ανδρών στην Αγγλία. Ο γιος του Ερρίκος Γ΄ (κυβ. 1216-1272) οδηγήθηκε σε νέες υποχωρήσεις που περιόρισαν τη βασιλική εξουσία. Στην αντίθετη κατεύθυνση, ο βασιλείς της Γαλλίας συνέχισαν να περιορίζουν την ισχύ των ευγενών, προσέθεσαν νέα εδάφη στη βασιλική σφαίρα επιρροής και συγκέντρωσαν υπό κοινό κέντρο τη διοίκηση. Υπό τον Λουδοβίκο τον Θ΄ (κυβ. 1226-1270), το βασιλικό κύρος έφτασε σε νέα ύψη, τέτοια που ο βασιλιάς έγινε ρυθμιστής διαφορών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Κατά συνέπεια αγιοποιήθηκε από τον Πάπα Βονιφάτιο Η΄ το 1297 (θητεία 1294-1303). Στη Σκωτία, οι προσπάθειες εισβολής των Άγγλων προκάλεσαν μια σειρά πολέμων κατά το πρώτο μισό του 14ου αιώνα που επέτρεψαν στο βασίλειο αυτό να διατηρήσει την ανεξαρτησία του.
Στην ιβηρική χερσόνησο, τα χριστιανικά βασίλεια που είχαν περιοριστεί στο βορειοδυτικό τμήμα της, άρχισαν να απωθούν σταδιακά τα όρια της ισλαμικής επιρροής προς τα νότια, με την ιστορική αυτή περίοδο να μένει γνωστή με την ονομασία Reconquista (σημαίνει «επανακατάκτηση»). Το 1150 περίπου ο χριστιανικός βορράς είχε οργανωθεί σε πέντε μεγάλα βασίλεια: Λεόν, Καστίλλη, Αραγωνία, Ναβάρρα και Πορτογαλία. Ο μουσουλμανικός νότος, αρχικά ενωμένος υπό το Χαλιφάτο της Κόρδοβας, κατακερματίστηκε τη δεκαετία του 1030 σε πολυάριθμα ανεξάρτητα βασίλεια που αποκαλούνταν ταϊφά. Αυτά συγκρούονταν με τους Χριστιανούς μέχρι τη δεκαετία του 1170, οπότε και ξαναοργανώθηκαν σε κοινή πολιτική ενότητα ως κομμάτια του Χαλιφάτου των Αλμοχαδών. Η χριστιανική επέκταση προς τον νότο συνεχίστηκε τα πρώτα χρόνια του 13ου αιώνα, με αποκορύφωμα την κατάληψη της Σεβίλλης το 1248. Το Βασίλειο της Αραγωνίας μετά τη δυναστική ένωση το 1150 με την Κομητεία της Βαρκελώνης, πλέον ως Στέμμα της Αραγωνίας άρχισε να επεκτείνεται και ανατολικά προς τη νότια Ευρώπη ενσωματώνοντας και άλλα βασίλεια, κομητείες και δουκάτα όπως τη Βαλένθια, τη Σερδάνια, το Ροσελιό, το Ουρζέλ, την Προβηγκία, τη Μαγιόρκα, τη Σικελία, τη Σαρδηνία, την Αθήνα, τη Νεοπάτρια κλπ.
Οι Σταυροφορίες
δεξιά|μικρογραφία|250px|''Οι τέσσερις στρατιωτικοί ηγέτες που οδήγησαν την [[Πρώτη Σταυροφορία (1883), έργο του Αλφόνς-Μαρί-Αντόλφ ντε Νεβίλ.]]Τον 11ο αιώνα οι Σελτζούκοι Τούρκοι, οι οποίοι προέρχονταν από την κεντρική Ασία κατέκτησαν μεγάλο κομμάτι της Μέσης Ανατολής, καταλαμβάνοντας την Περσία τη δεκαετία του 1040, την Αρμενία τη δεκαετία του 1060 και την Ιερουσαλήμ το 1070. Το 1071 ο τουρκικός στρατός υποχρέωσε σε ήττα το βυζαντινό στη Μάχη του Μάτζικερτ, αιχμαλωτίζοντας παράλληλα τον Αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ (κυβ. 1068-1071), και πλέον ήταν ελεύθερος για να εισβάλει στη Μικρά Ασία. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δέχθηκε σοβαρό πλήγμα εφόσον έχασε ορισμένες από τις πιο πυκνοκατοικημένες επαρχίες της και σημαντικά οικονομικά κέντρα. Παρόλο που το Βυζάντιο ανασυντάχθηκε και ξαναπήρε τον έλεγχο ορισμένων περιοχών, δεν ανέκτησε ωστόσο ποτέ ξανά το σύνολο της Μικράς Ασίας και βρέθηκε πολλές φορές στη θέση του αμυνόμενου. Είχε δε να αντιμετωπίσει και την αναγεννημένη Βουλγαρία, που τον 12ο και 13ο αιώνα άρχισε να εξαπλώνεται και πάλι στα Βαλκάνια. Οι Τούρκοι υπέφεραν επίσης από ατυχίες, χάνοντας τον έλεγχο της Ιερουσαλήμ από τους Φατιμίδες της Αιγύπτου το 1098 και βιώνοντας εσωτερικές εμφύλιες συγκρούσεις.
δεξιά|μικρογραφία|400px|Η [[Λατινική Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, οι υποτελείς της και τα διάδοχα κράτη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, περ. 1204.]]Οι Πάπες κήρυξαν τη διεξαγωγή Σταυροφοριών και σε άλλα μέρη εκτός από τους Αγίους Τόπους: στην Ισπανία, τη νότια Γαλλία και στη Βαλτική. Οι Ισπανικές Σταυροφορίες συνδέθηκαν με το κίνημα της Ρεκονκίστα, της ανάκτησης της χερσονήσου από τους Άραβες. Παρόλο που οι Ναΐτες και οι Ιωαννίτες Ιππότες έλαβαν μέρος στις μάχες στην Ισπανία, δημιουργήθηκαν και τοπικά ανάλογα τάγματα όπως αυτά του Καλατράβα και του Σαντιάγο στις αρχές του 12ου αιώνα. Άλλες Σταυροφορίες είχαν στόχο την κατάπνιξη αιρέσεων από την Καθολική Εκκλησία, όπως οι εκστρατείες κατά των Καθαρών και κατά των Χουσιτών. Η Βόρεια Ευρώπη επίσης παρέμενε εκτός της χριστιανικής σφαίρας επιρροής μέχρι τον 11ο αιώνα και οι παγανιστές που ζούσαν εκεί έγιναν στόχοι Σταυροφόρων. Το Τάγμα των Αδελφών του Ξίφους δημιουργήθηκε και έδρασε στην περιοχή αυτή στις αρχές του 13ου αιώνα, μέχρι την απορρόφησή του από το Τάγμα των Τευτόνων Ιπποτών. Το τελευταίο, παρόλο που αρχικά είχε ιδρυθεί στα Σταυροφορικά Κράτη, μετά το 1225 μετέφερε τη δράση του στη Βαλτική, ιδρύοντας θεοκρατικό κράτος με έδρα το Μάριενμπουργκ στην Πρωσία, σε βάρος της Πολωνίας και της Λιθουανίας.
Πνευματική ζωή
μικρογραφία|αριστερά|240px|Μικρογραφία σε χειρόγραφο του 14ου αιώνα που αναπαριστά τον Άγγλο μαθηματικό και ωρολογοποιό Ριχάρδο του Γουόλινγκφορντ να πραγματοποιεί μετρήσεις ακριβείας με [[Διαβήτης (όργανο)|διαβήτη.]]Τον 11ο αιώνα, εξελίξεις στον χώρο της φιλοσοφίας και της θεολογίας οδήγησαν στην αύξηση της πνευματικής κίνησης. Οι υποστηρικτές του ρεαλισμού αντιτάχθηκαν σε εκείνους του νομιναλισμού για την έννοια των «καθολικών πραγμάτων». Οι φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις αναθερμάνθηκαν μετά την εκ νέου ανακάλυψη του έργου του Αριστοτέλη και της έμφασης που αυτός έδινε στον εμπειρισμό και τον ρασιοναλισμό. Λόγιοι όπως ο Πέτρος Αβελάρδος (πεθ. 1142) και ο Πέτρος Λομβαρδός (πεθ. 1164) εισήγαγαν την αριστοτέλεια λογική στη θεολογία. Στα τέλη του 11ου και στις αρχές του 12ου αιώνα παρατηρήθηκε κατά μήκος της Ευρώπης άνθηση των εκκλησιαστικών σχολείων, σηματοδοτώντας μια μετάβαση της μάθησης από τα μοναστήρια στις μεγάλες πόλεις. Τα εκκλησιαστικά σχολεία αντικαταστάθηκαν με τη σειρά τους από τα πανεπιστήμια που ιδρύθηκαν στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Η φιλοσοφία και η θεολογία παντρεύτηκαν στον σχολαστικισμό, μια προσπάθεια από τους λογίους του 12ου και 13ου αιώνα να γεφυρώσει τη χριστιανική θεολογία με την αρχαία φιλοσοφία. Αποκορύφωμα του ρεύματος αυτού ήταν το έργο του Θωμά Ακινάτη (πεθ. 1274), γνωστός για τη συγγραφή του βιβλίου Επιτομή της Θεολογίας (λατινικά: Summa Theologica).
Τεχνολογική πρόοδος (εφευρέσεις, γεωργία, αρχιτεκτονική, ναυπηγική, στρατός)
Ο 12ος και 13ος αιώνας χαρακτηρίστηκαν από οικονομική ανάπτυξη και καινοτομίες στις μεθόδους παραγωγής. Ανάμεσα στις σημαντικότερες ανακαλύψεις της περιόδου αυτής συγκαταλέγονται ο ανεμόμυλος, ο νερόμυλος, το μηχανικό ρολόι, η παρασκευή ποτών μέσω απόσταξης, καθώς και η χρήση του αστρολάβου. Τα πρώτα γυαλιά όρασης εφευρέθηκαν γύρω στο 1286 από έναν άγνωστο Ιταλό τεχνίτη, πιθανώς στην ή κοντά στην Πίζα.
Η κατασκευή καθεδρικών ναών και κάστρων οδήγησε σε τεχνολογικές προόδους στον χώρο της αρχιτεκτονικής, δίνοντας ώθηση στην κατασκευή μεγάλων λίθινων κτισμάτων, αλλά και άλλων κατασκευών όπως διοικητικά κτίρια, κατοικίες, γέφυρες και αχυρώνες.
μικρογραφία|200px|δεξιά|Σιδερένιος πλεκτός χιτώνας [[Βυζαντινός στρατός|Βυζαντινού έφιππου πολεμιστή και σιδερένια περικεφαλαία (13ος - 15ος αιώνας), Βυζαντινό Μουσείο, Αθήνα, Ελλάδα.]]Στον τομέα της Ναυπηγικής εμφανίστηκε μια νέα τεχνική κατασκευής πλεούμενων σύμφωνα με την αρχή «ο σκελετός πρώτα», πάνω στον οποίο προσαρμόζονταν οι σανίδες του κελύφους, που χρειαζόταν πια συχνά καλαφάτισμα με πίσσα. Αντίθετα σε όλη την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα το κέλυφος του υπό κατασκευή πλοίου ολοκληρωνόταν πριν την τοποθέτηση του εσωτερικού σκελετού, ενώ το κατάρτι υψωνόταν ουσιαστικά μετά την καθέλκυση του πλοίου. Μια άλλη σημαντική αλλαγή είναι η ανακάλυψη του μονού πηδαλίου, που μετακινούσε το πλοίο πολύ πιο εύκολα από το ένα ή τα δύο μεγάλα κουπιά που παλιότερα υπήρχαν κοντά στην πρύμνη. Την ίδια περίπου περίοδο πρέπει να γενικεύτηκε και η χρήση των τριγωνικών πανιών, που συνοδεύτηκε από τη ναυπήγηση ακόμη ελαφρότερων εμπορικών πλοίων, που είναι γνωστά ως «λατίνια». Αυτές οι αλλαγές έδωσαν τη δυνατότητα στα πλοία να ταξιδεύουν εκμεταλλευόμενα στο έπακρο τον άνεμο, έκαναν τους κωπηλάτες σχεδόν περιττούς και επέτρεψαν να γίνονται ταξίδια σε μεγαλύτερες αποστάσεις.
Σε ό,τι αφορά την πολεμική τακτική, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την αύξηση των σωμάτων πεζικού με ειδικευμένους ρόλους. Στο πλευρό του βαριού ιππικού που ακόμη κυριαρχούσε, οι στρατοί συχνά περιελάμβαναν έφιππους ή πεζούς τοξότες με βαλλίστρες, καθώς και σκαπανείς και μηχανικούς. Τα τόξα-βαλλίστρες, ήδη γνωστά από την Ύστερη Αρχαιότητα, εξαπλώθηκαν εν μέρει επειδή παρουσιάστηκε αύξηση στις πολιορκίες κατά τον 10ο και 11ο αιώνα. Η παρουσία των τόξων αυτών στα πεδία μαχών του 12ου και 13ου αιώνα είχε σαν αποτέλεσμα και την ανάπτυξη του κράνους που προστατεύει παράλληλα και το πρόσωπο, της βαριάς πανοπλίας για το σώμα, καθώς και της ειδικής πανοπλίας για τα άλογα. Η πυρίτιδα ήταν ήδη γνωστή στην Ευρώπη γύρω στα μέσα του 13ου αιώνα με την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση της από τους Άγγλους εναντίον των Σκωτσέζων το 1304, αν και χρησιμοποιήθηκε απλά ως εκρηκτική ύλη κι όχι πραγματικά ως όπλο. Κανόνια είναι γνωστό πως χρησιμοποιήθηκαν σε πολιορκίες τη δεκαετία του 1320, ενώ πυροβόλα όπλα χειρός είχαν κάνει την εμφάνισή τους τη δεκαετία του 1360.
Ρομανική και Γοτθική Τέχνη
μικρογραφία|250px|αριστερά|Λειψανοθήκη, δείγμα της [[Ρομανική τέχνη|ρομανικής μεταλλοτεχνίας που άνθισε στην κοιλάδα του ποταμού Μεύση, Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι, Γαλλία.]] Η εξάπλωση των ναών και των μοναστηριών κατά τον 10ο αιώνα οδήγησε στην ανάπτυξη λίθινων έργων αρχιτεκτονικής που τελειοποίησαν κοσμικές ρωμαϊκές φόρμες, από όπου και προέρχεται ο όρος «Ρομανική Τέχνη» (Romanesque). Όπου ήταν διαθέσιμα, υλικά παλαιότερων τούβλινων και πέτρινων ρωμαϊκών κτισμάτων ανακυκλώθηκαν και επαναχρησιμοποιήθηκαν. Το νέο αυτό είδος ύφους άνθισε και εξαπλώθηκε κατά μήκος της Ευρώπης με αξιοσημείωτη ομοιομορφία. Λίγο πριν το έτος 1000 ένα κύμα κατασκευής πέτρινων ναών εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την ήπειρο. Τα κτίρια του ρεύματος αυτού φέρουν ογκώδεις πέτρινους τοίχους, ανοίγματα με ημικυκλικές αψίδες στην κορυφή, μικρά παράθυρα και, κυρίως στη Γαλλία, πέτρινες τοξωτές καμάρες. Η μεγάλη θύρα με τα χρωματισμένα ανάγλυφα εξελίχθηκε σε κύριο χαρακτηριστικό των προσόψεων, κυρίως στη Γαλλία, ενώ τα κιονόκρανα ήταν συχνά λαξευμένα ώστε να αναπαριστούν αφηγηματικές σκηνές με φανταστικά τέρατα και ζώα. Σύμφωνα με τον ιστορικό της τέχνης, Σ.Ρ. Ντόντγουελ, «σχεδόν όλες οι εκκλησίες στη Δύση ήταν διακοσμημένες με τοιχογραφίες», ελάχιστες από τις οποίες σώζονται. Ταυτόχρονα με την άνθηση της ναοδομίας έλαβε χώρα και η ανάπτυξη της ευρωπαϊκής μορφής του κάστρου, αποτελώντας εξέχουσας σημασίας στοιχείο στην πολιτική και στις πολεμικές επιχειρήσεις.
Η Ρομανική Τέχνη, ιδίως σε ό,τι αφορά τη μεταλλοτεχνία, έφτασε στο απόγειό της γεωγραφικά στην κοιλάδα του ποταμού Μεύση (διαρρέει Γαλλία, Βέλγιο και Ολλανδία). Εκεί έγιναν διακριτές συγκεκριμένες καλλιτεχνικές προσωπικότητες όπως ο Νικολά του Βερντέν (πεθ. 1205) και, επίσης, εκεί αναπτύχθηκε ένα σχεδόν κλασικό ύφος το οποίο διακρίθηκε σε έργα όπως η «Κολυμπήθρα της Λιέγης», το οποίο έρχεται σε αντιδιαστολή με τα σφαδάζοντα ζώα που αναπαρίστανται στο ακριβώς σύγχρονό της «Κηροπήγιο του Γκλόσεστερ». Ογκώδεις εικονογραφημένες Βίβλοι και ψαλτήρια αποτελούσαν την τυπική μορφή πολυτελών χειρογράφων. Η τέχνη της Τοιχογραφίας άνθιζε στους ναούς, ακολουθώντας συνήθως το μοτίβο της Δευτέρας Παρουσίας στον δυτικό τοίχο, του Παντοκράτορα στο ανατολικό άκρο και αφηγηματικές βιβλικές σκηνές κατά μήκος του κεντρικού κλίτους, ή στη θολωτή σε μορφή βαρελιού οροφή (με πιο αξιοπρόσεκτο παράδειγμα τον Ναό του Σαντ-Σαβίν-σιρ-Γκαρτέμπ).
μικρογραφία|300px|δεξιά|Ο Καθεδρικός Ναός της [[Μπουρζ στην Κεντρική Γαλλία, που κατασκευάστηκε μεταξύ των τελών του 12ου και του 13ου αιώνα, αποτελεί δείγμα πρώιμου γοτθικού ύφους.]]Από τις αρχές του 12ου αιώνα, οι Γάλλοι χτίστες ανέπτυξαν τον Γοτθικό Ρυθμό, το οποίο χαρακτηρίζουν οι θόλοι με νευρώσεις, τα οξυκόρυφα τόξα, οι αντηρίδες και τα μεγάλα βιτρώ παράθυρα. Εφαρμόστηκε κυρίως σε εκκλησίες και καθεδρικούς ναούς συνεχίζοντας να κυριαρχεί μέχρι και τον 16ο αιώνα σε μεγάλο κομμάτι της Ευρώπης. Κλασικά παραδείγματα του αρχιτεκτονικού αυτού ρεύματος είναι ο Καθεδρικός Ναός της Σαρτρ στη Γαλλία και ο Καθεδρικός Ναός του Σώλσμπερυ στην Αγγλία. Τα βιτρώ εξελίχθηκαν σε εξέχουσας σημασίας κομμάτι του σχεδιασμού των ναών, που συνέχιζαν να διακοσμούνται με εκτεταμένες τοιχογραφίες, σχεδόν καμία από τις οποίες δεν επιβιώνει ως τις ημέρες μας.
Την περίοδο αυτή, η εικονογράφηση χειρογράφων σταδιακά πέρασε από τα μοναστήρια στα κοσμικά εργαστήρια, έτσι ώστε, σύμφωνα με την ιστορικό Τζανέττα Μπέντον, «μέχρι το 1300 οι περισσότεροι μοναχοί αγόραζαν τα βιβλία τους από καταστήματα». Παράλληλα το Βιβλίο των Ωρών έγινε το συνηθέστερο λατρευτικό ανάγνωσμα για τον απλό κόσμο. Η μεταλλοτεχνία συνέχισε να αποτελεί την επιφανέστερη μορφή τέχνης, με το σμάλτο από τη Λιμόζ να αποτελεί δημοφιλή και σχετικά προσιτή επιλογή για αντικείμενα όπως λειψανοθήκες και σταυρούς. Στην Ιταλία οι καινοτομίες των Τσιμαμπούε (πεθ. 1302) και Ντούτσιο (πεθ. περ. 1318), τους οποίους ακολούθησε ο σημαντικός καλλιτέχνης του Τρετσέντο, ο Τζιότο (πεθ. 1337), είχαν μεγάλη συμβολή στον εξευγενισμό και στην αναγνώριση της σημασίας της τέχνης της ζωγραφικής σε πλαίσιο ή τοίχο. Η οικονομική ευμάρεια του 12ου αιώνα βοήθησε την παραγωγή έργων τέχνης μη θρησκευτικού χαρακτήρα. Πολλά λαξευμένα σε ελεφαντόδοντο αντικείμενα, όπως παιχνίδια, χτένες και μικρά θρησκευτικά αγαλματίδια διασώζονται.
Η μεσαιωνική μουσική ήταν κυρίως θρησκευτικού χαρακτήρα. Το γρηγοριανό μέλος ήταν η επικρατούσα φόρμα. Η μουσική διαφοροποιήθηκε κατά τον Μέσο Μεσαίωνα με την εμφάνιση του οργάνου (του παλαιότερου είδους πολυφωνικής μουσικής), του conductus, του μοτέτου. Η μουσική σημειογραφία επινοήθηκε επίσης την περίοδο αυτή.
Εκκλησιαστικός βίος
μικρογραφία|320px|αριστερά|Αναπαράσταση του [[Αββαείο του Κλυνύ|Αββαείου του Κλυνύ κατά την περίοδο της ακμής του.]]Η μεταρρύθμιση αναφορικά με τον τρόπο λειτουργίας των μοναστηριών αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα συζήτησης του 11ου αιώνα, καθώς άρχουσες τάξεις ανησυχούσαν πως οι άνθρωποι του κλήρου δεν περιορίζονταν στην αυστηρή θρησκευτική ζωή. Το Αββαείο του Κλυνύ, που χτίστηκε κοντά στην Μακόν της κεντροανατολικής Γαλλίας το 909, ιδρύθηκε στα πλαίσια μιας ευρύτερης προσπάθειας επαναπροσδιορισμού της μοναστηριακής πειθαρχημένης ζωής. Είχε σαν στόχο τη διατήρηση της υψηλού επιπέδου πνευματικής ζωής υπό την άμεση προστασία και καθοδήγηση από τον Πάπα. Εξέλεγε εκ των έσω το δικό του αββά χωρίς την παρέμβαση εξωεκκλησιαστικών προσώπων, διατηρώντας έτσι την οικονομική και πολιτική του ανεξαρτησία από τους τοπικούς λαϊκούς άρχοντες. Οι μοναχοί του Κλυνύ έγιναν γρήγορα ονομαστοί για την αυστηρότητα και τη λιτότητα του βίου τους, αποτελώντας πρότυπο μίμησης για τους μοναχούς ολόκληρης της ηπείρου.
μικρογραφία|220px|δεξιά|Η ταπείνωση του [[Ερρίκος Δ΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Αυτοκράτορα Ερρίκου Δ΄ στο Κάστρο της Κανόσσα προκειμένου να αρθεί ο αφορισμός του από τον Πάπα Γρηγόριο Ζ΄ (1852-62), έργο του Eduard Schwoiser, Μαξιμιλιανό Ίδρυμα, Μόναχο, Γερμανία.]]Οι μοναστηριακές μεταρρυθμίσεις ενέπνευσαν αλλαγές και στην κοσμική εκκλησία. Τα ιδεολογικά τους θεμέλια έθεσε ο Πάπας Λέων Θ΄ (θητεία 1049-1054). Η ιδέα της αυτοδιάθεσης του κλήρου αποτέλεσε και το αίτιο μιας σειράς δυναμικών συγκρούσεων στα τέλη του 11ου αιώνα. Επίκεντρο αυτών ήταν ο Πάπας Γρηγόριος Ζ΄ (θητεία 1073-1085) και ο Αυτοκράτορας Ερρίκος Δ΄ (κυβ. 1084–1105). Οι τελευταίοι ήρθαν αρχικά σε αντιπαράθεση για το ποιος είχε το δικαίωμα διορισμού επισκόπων, κάτι που εξελίχθηκε σε ανοιχτή διαμάχη για ζητήματα ανέλιξης στην εκκλησιαστική ιεραρχία, για το αν θα έπρεπε οι κληρικοί να έχουν ή όχι δικαίωμα στο γάμο, καθώς και για το ακανθώδες θέμα της Σιμωνίας, της προαγωγής, δηλαδή, κληρικών και μοναχών σε εκκλησιαστικό αξίωμα με προσφορά οικονομικών ανταλλαγμάτων. Ο Αυτοκράτορας θεωρούσε ότι η προστασία της Εκκλησίας ενέπιπτε στα δικά του καθήκοντα, ενώ, παράλληλα, επιθυμούσε να διατηρήσει ο ίδιος το δικαίωμα διορισμού επισκόπων στις έδρες εντός των δικών του εδαφών. Αντίθετα ο Πάπας επέμενε πως η Εκκλησία θα έπρεπε να είναι παντελώς ανεξάρτητη από τους λαϊκούς ηγεμόνες. Το περίφημο Κονκορδάτο της Βορμς το 1122 επέλυσε τα ζητήματα αυτά μόνο εν μέρει. Ωστόσο είχε πλέον λάβει χώρα ένα σημαντικό βήμα για τη δημιουργία μιας παπικής μοναρχίας ξεχωριστής και ίσης με τις λαϊκές αρχές. Επιπλέον, είχε ως πολύ σημαντικό αποτέλεσμα την ενδυνάμωση των τοπικών Γερμανών αρχόντων-πριγκίπων σε βάρος των Αυτοκρατόρων.
μικρογραφία|220px|αριστερά|Ο Άγιος Βερνάρδος του Κλερβώ (1090-1153) ήταν Γάλλος αββάς και ιδρυτής του Τάγματος των Σιστερσιανών. Ο Ώριμος Μεσαίωνας ήταν μια περίοδος έντονης θρησκευτικής κινητοποίησης, που εκφράστηκε για παράδειγμα με τη δημιουργία νέων μοναστικών ταγμάτων όπως οι Καρθουσιανοί και οι Σιστερσιανοί. Αυτά δημιουργήθηκαν ως απάντηση στις ανησυχίες του απλού λαού, ο οποίος εκτίμησε ότι ο μοναχισμός στα πρότυπα των Βενεδικτίνων δεν ανταποκρινόταν πια στις ανάγκες τους και που επιθυμούσε την επάνοδο του αναχωρητισμού των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Τα ταξίδια με σκοπό το προσκύνημα έτυχαν μεγάλης ενθάρρυνσης την εποχή αυτή. Παλαιά κέντρα προσκυνήματος όπως η Ρώμη, η Ιερουσαλήμ και η Διαδρομή του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα προσέλκυαν αυξανόμενο αριθμό επισκεπτών, ενώ νέοι προορισμοί όπως το Μόντε Γκαργκάνο και το Μπάρι κέρδισαν μεγαλύτερη φήμη.
Τον 13ο αιώνα οι Φραγκισκανοί και οι Δομινικανοί, τα λεγόμενα επαιτικά τάγματα, έλαβαν επίσημη αναγνώριση από τον Πάπα. Οι μοναχοί που άνηκαν σε αυτά έπαιρναν όρκους που τους απέτρεπαν να αποκτήσουν υλικά αγαθά και επιβίωναν ζητιανεύοντας. Άλλες θρησκευτικές ομάδες, όπως οι Βαλδένσιοι, οι Ουμιλιάτοι και οι Καθαροί, που επίσης είχαν σαν κέντρο της διδασκαλίας τους την επιστροφή στις απαρχές του χριστιανισμού, αποτέλεσαν στόχο του παπισμού ως αιρετικοί. Κατ' επέκταση διώχθηκαν συστηματικά και με εκστρατείες όπως η Σταυροφορία των Αλβιγηνών, εξουδετερώθηκαν από τη μεσαιωνική Ιερά Εξέταση.
Κλιματική Αλλαγή, Λιμός, Μαύρος Θάνατος και κοινωνικές επιπτώσεις αυτών
μικρογραφία|250px|δεξιά|Χρονικό της εξάπλωσης του [[Μαύρος Θάνατος|Μαύρου Θανάτου σε Ασία και Ευρώπη.]]Τα πρώτα χρόνια του 14ου αιώνα χαρακτηρίστηκαν από την αργή μετάβαση από τη Μεσαιωνική Θερμή Περίοδο στη Μικρή Εποχή των Παγετώνων. Κατά τα έτη 1313-1314 και 1317-1321 σε ολόκληρη την Ευρώπη σημειώθηκαν εκτεταμένες βροχοπτώσεις. Μια ακολουθία από αποτυχημένες σοδειές είχε σαν αποτέλεσμα σοβαρές ελλείψεις τροφίμων εκ των οποίων η σημαντικότερη, εκείνη του 1315-1317 προκάλεσε πολλά εκατομμύρια θανάτους από υποσιτισμό. Η κλιματική αλλαγή συνοδεύτηκε από πτώση της μέσης θερμοκρασίας που με τη σειρά της οδήγησε σε μαρασμό της οικονομικής ζωής.
μικρογραφία|250px|αριστερά|«Κάτοικοι της πόλης Τουρναί κηδεύουν θύματα του Μαύρου Θανάτου», λεπτομέρεια εικονογραφημένου χειρόγραφου, Βασιλική Βιβλιοθήκη, Βρυξέλλες, Βέλγιο.Τη δυσχερή αυτή κατάσταση ακολούθησε το 1347 ο Μαύρος Θάνατος, μια πανδημία που εξαπλώθηκε στην Ευρώπη σε χρονικό παράθυρο τριών ετών. Ο απολογισμός άγγιζε πιθανώς τα 35 εκατομμύρια νεκρούς Ευρωπαίους, κάπου το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού. Τα αστικά κέντρα χτυπήθηκαν περισσότερο εξαιτίας της πυκνής κατοίκησης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την πόλη του Λύμπεκ στη Γερμανία που έχασε το 90% των κατοίκων της. Οι συνθήκες χειροτέρεψαν περαιτέρω εξαιτίας της περιοδικής επανεμφάνισης του λοιμού για το υπόλοιπο του 14ου αιώνα, αλλά και αραιότερα μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα.
μικρογραφία|250px|δεξιά|Ο «Χορός του Θανάτου» (Danse Macabre), μια αλληγορία για την καθολικότητα του [[Θάνατος|Θανάτου, ήταν διαδεδομένο θέμα στις εικονογραφήσεις της Ύστερης Μεσαιωνικής περιόδου, μια από τις παρενέργειες της φονικής πανδημίας στον ψυχισμό των Ευρωπαίων.]]Το τραύμα του Μαύρου Θανάτου έδωσε ώθηση στην ευσέβεια, κάτι που διαφαίνεται από την εμφάνιση νέων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων και του κινήματος των αυτομαστιγούμενων. Παράλληλα παρατηρήθηκε αύξηση των διωγμών κατά των Εβραίων που χρησιμοποιήθηκαν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι επειδή τάχα προκάλεσαν την επιδημία. Οι εβραϊκές κοινότητες εκδιώχθηκαν από την Αγγλία το 1290 και από τη Γαλλία το 1306. Αν και ορισμένοι επέστρεψαν σταδιακά στη Γαλλία, στους περισσότερους δεν επιτράπηκε, με αποτέλεσμα να μεταναστεύσουν στα ανατολικά, κυρίως στην Πολωνία και την Ουγγαρία. Οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν από την Ισπανία το 1492, σκορπίζοντας στην Τουρκία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ολλανδία.