cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Β΄ Περσικός Πόλεμος
Ιούνιος 479 π.Χ: Πλαταιές και Μυκάλη
Οι σχέσεις μεταξύ των Ελλήνων χάλασαν, καθώς οι Πελοποννήσιοι αρνήθηκαν να στείλουν στρατό στα βόρεια για να βοηθήσουν τους Αθηναίους. Οι Αθηναίοι απέσυραν τον στόλο τους και την ηγεσία του ελληνικού στόλου ανέλαβε ο Λεωτυχίδας. Ο ελληνικός στόλος βρίσκονταν στη Δήλο, ενώ ο περσικός στη Σάμο — και οι δύο πλευρές απέφευγαν την σύγκρουση, ενώ ο Μαρδόνιος αποφάσισε να μην επιτεθεί στον Ισθμό. Ο Μαρδόνιος, με τη βοήθεια του Αλέξανδρου Α', προσπάθησε να πείσει τους Αθηναίους να δεκτούν ειρήνη, αλλά οι τελευταίοι, αφού εξασφάλισαν την βοήθεια των Σπαρτιατών, αρνήθηκαν — κατά τον Ηρόδοτο, απάντησαν τα εξής: ''καὶ αὐτοὶ τοῦτό γε ἐπιστάμεθα ὅτι πολλαπλησίη ἐστὶ τῷ Μήδῳ δύναμις ἤ περ ἡμῖν, ὥστε οὐδὲν δέει τοῦτό γε ὀνειδίζειν. ἀλλ᾽ ὅμως ἐλευθερίης γλιχόμενοι ἀμυνεύμεθα οὕτω ὅκως ἂν καὶ δυνώμεθα'' (μετ. αν και ξέρουμε ότι οι Μήδοι είναι περισσότεροι από εμάς, εμείς όμως θα αμυνθούμε καθώς αγαπούμε την ελευθερία μας). Οι Αθηναίοι εκκένωσαν την πόλη τους, την οποία κατέλαβε ο Μαρδόνιος, ο οποίος επανάλαβε την προσφορά του στη Σαλαμίνα. Οι Αθηναίοι ζήτησαν την άμεση βοήθεια της Σπάρτης, αλλά η τελευταία γιόρταζε τα Υακίνθια και άργησε να δώσει απάντηση. Ωστόσο, ο Τεγεάτης Χίλεος έπεισε τους Σπαρτιάτες να στείλουν στρατό, αφού τόνισε τα αποτελέσματα που θα' χε η παράδοση της Αθήνας στους Πέρσες. Οι Αθηναίοι έμειναν έκπληκτοι όταν έμαθαν για τον προέλαση του σπαρτιατικού στρατού.
Ο Μαρδόνιος, μαθαίνοντας για τις κινήσεις των Ελλήνων, κινήθηκε στις Πλαταιές με σκοπό να δελεάσει τους Έλληνες σε σύγκρουση που θα γινόταν σ' ανοικτό πεδίο, όπου θα χρησιμοποιούσε το ιππικό του. Οι Έλληνες, υπό την ηγεσία του Παυσανία, έμειναν στα υψώματα, γι' αυτό και ο Μαρδόνιος διέταξε επίθεση του ιππικού, η οποία αποκρούστηκε από τους Έλληνες. Οι Έλληνες ήρθαν πιο κοντά στο περσικό στρατόπεδο, κάτι που είχε ως αποτέλεσμα το άνοιγμα των γραμμών τους και την επίθεση των Περσών στην μοναδική πηγή νερού των Ελλήνων. Ο Παυσανίας διέταξε νυχτερινή υποχώρηση, η οποία όπως πήγε στραβά, γι' αυτό και οι Αθηναίοι με τους Σπαρτιάτες και τους Τεγεάτες έμειναν για να καλύπτουν την υποχώρηση των Ελλήνων. Αυτό ώθησε τον Μαρδόνιο σε επίθεση. Στη μάχη που ακολούθησε, οι Έλληνες διέλυσαν τον περσικό στρατό και σκότωσαν τον Μαρδόνιο. Απ' τους Πέρσες, μόνο 40.000 άνδρες έμειναν ζωνταντοί, ενώ οι άλλοι σφάχθηκαν από τους Έλληνες. Την ίδια μέρα, κατά τον Ηρόδοτο, ο ελληνικός στόλος επιτέθηκε στον περσικό στόλο, στις ακτές της Μυκάλης. Ο αθηναϊκός στόλος, υπό τις διαταγές του Ξανθίππου, ενώθηκε με τον υπόλοιπο ελληνικό στόλο και έπλευσε κοντά στη Σάμο. Οι Πέρσες, μη θέλοντας να εμπλακούν σε ναυμαχία με τους Έλληνες, υποχώρησαν στη Μυκάλη. Εκεί, ο Ξέρξης είχε αφήσει στρατό από 60.000 άνδρες, ο οποίος ενώθηκε με τον στόλο. Οι Έλληνες, παρά την αριθμητική υπεροχή των Περσών, επιτέθηκαν και κατέστρεψαν ένα μεγάλο μέρος του περσικού στόλου, πετυχαίνοντας μια σπουδαία νίκη και τερματίζοντας ουσιαστικά τη δεύτερη περσική εισβολή στην Ελλάδα.
Αποτελέσματα
thumb|120px|Η [[Στήλη των Όφεων]]
Οι μάχες στις Πλαταιές και στη Μυκάλη έφεραν το τέλος της δεύτερης περσικής εισβολής στην Ελλάδα. Οι Έλληνες συνέχιζαν να πιστεύουν ότι οι Πέρσες θα επιτίθονταν, αλλά μετά κατάλαβαν ότι η πιθανότητα επίθεσης μειώθηκε. Οι Έλληνες, μετά τη μάχη της Μυκάλης, επιτέθηκαν στον Ελλήσποντο για να καταστρέψουν τις περσικές γέφυρες, αλλά όταν έφτασαν εκεί οι γέφυρες είχαν ήδη λυθεί. Οι Πελοποννήσιοι επέστρεψαν στην πατρίδα τους, αλλά οι Αθηναίοι επιτέθηκαν στη Θρακική Χερσόνησο. Οι Πέρσες, μαζί με τους συμμάχους τους, υποχώρησαν στη Σηστό, αλλά οι Αθηναίοι την πολιόρκησαν με επιτυχία. Εκεί τελειώνει το έργο του ο Ηρόδοτος. Οι συγκρούσεις Ελλήνων και Περσών συνεχίστηκαν μέχρι την υπογραφή της Ειρήνης του Καλλία.
Τακτική ανάλυση
thumb|right|220px|Έλληνας οπλίτης και Πέρσης στρατιώτης μονομαχούν, 5ος αιώνας π.Χ
Στους Περσικούς Πολέμους, οι Έλληνες πολέμησαν σε στενά πεδία, με σκοπό να μην επιτρέψουν στους μεγάλους αριθμούς των Περσών να αναπτύξουν το πλεονένκτημά τους. Μεγάλο ρόλο στο αποτέλεσμα των πολέμων έπαιξε επίσης και ο εξοπλισμός των δύο πλευρών. Οι Έλληνες οπλίτες φορούσαν βαριές πανοπλίες, περικνημίδες και είχαν μεγάλη ορειχάλκινη ασπίδα και σιδερένιο ξίφος. Απ' την άλλη, οι άνδρες του περσικού πεζικού φορούσαν κυρίως δερμάτινες πανοπλίες, είχαν ξύλινη ασπίδα και κοντό δόρυ. Αυτός ο εξοπλισμός ήταν κατώτερος από τον ελληνικό, γι' αυτό και οι Πέρσες είχαν αποτύχει στις σώμα-με-σώμα μάχες με τους Έλληνες. Κύρια δύναμη των Περσών ήταν το ιππικό και μονάχα αυτό μπορούσε να νικήσει την ελληνική οπλιτική φάλαγγα, όπως φάνηκε στην Ιωνική Επανάσταση. Όσον αφορά το ναυτικό, οι Πέρσες είχαν μεγάλα πλοία, κάτι που αποδείχθηκε καταστροφικό στη ναυμαχία της Σαλαμίνας, καθώς ήταν εκτεθειμένα στους εμβολισμούς των ελληνικών πλοίων.
Σημασία
Οι μάχες στις Πλαταιές και στη Μυκάλη ήταν οι τελευταίες της δεύτερης περσικής εισβολής στην Ελλάδα, αλλά δεν θεωρούνται θρυλικές όπως αυτές στις Θερμοπύλες, στον Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα. Αυτό οφείλεται στην κατάσταση του ελληνικού στρατού πριν τη μάχη και στις στρατηγικές τους. Οι Πλαταιές και η Μυκάλη έχουν μεγάλη στρατηγική σημασία, καθώς απέδειξαν γι' άλλη μια φορά την υπεροχή του οπλίτη. Οι Πέρσες ξεκίνησαν να προσλαμβάνουν Έλληνες μισθοφόρους, κάτι που περιγράφεται στην «Κύρου Ανάβαση» του Ξενοφώντα.
Σύγχρονες πηγές
Κατηγορία:Μάχες των Περσικών Πολέμων Κατηγορία:Μάχες περσικού στρατού
Καμπάνους της Νοβάρα
Ο Καμπάνους της Νοβάρα (Campano da Novara, 1220 - 1296) ήταν ιταλός μαθηματικός, αστρονόμος, αστρολόγος και ιατρός ο οποίος είναι περισσότερο γνωστός για το έργο του στα Στοιχεία του Ευκλείδη. Στα έργα του αναφέρεται στον εαυτό του ως Campanus Nouariensis ενώ σύγχρονα με αυτόν έγγραφα τον αναφέρουν ως Magister Campanus, και το πλήρες όνομά του αναφέρεται ως Magister Campanus Nouariensis. Άλλες αναφερόμενες παραλλαγές του ονόματός του είναι Campano da Novara, Giovanni Campano και άλλα παρόμοια. Μεταγενέστεροι συγγραφείς, από τον 16ο αιώνα και έπειτα, τον αναφέρουν και ως Johannes Campanus ή Iohannes Campanus''.
Η ημερομηνία της γέννησής του είναι αβέβαια αλλά είναι πιθανό να γεννήθηκε έως και την πρώτη δεκαετία του 13ου αιώνα πιθανότατα στη Νοβάρα της Λομβαρδίας. Υπηρέτησε ως ιερέας την εποχή των παπών Ουρβανού Δ', Αδριανού Ε', Νικολάου Δ' και Βονιφάτιου Η'. Ο Σύγχρονός του, Ρότζερ Μπέικον ανέφερε τον Καμπάνους ως ένα από τους δύο «καλούς» (αλλά όχι «τέλειους») μαθηματικούς υποδεικνύοντας ότι ο Μπέικον τον θεωρούσε ως έξοχο ή ένα από τους μεγαλύτερους μαθηματικούς των καιρών τους. Του απονεμήθηκαν κάποια φεουδαρχικά κτήματα και έτσι ήταν σχετικά εύπορος τον καιρό που πέθανε. Πέθανε στο Βιτέρμπο το 1296. ο κρατήρας Καμπάνους στη Σελήνη ονομάστηκε προς τιμήν του.
Δημοσιευμένα Έργα
Ο Καμπάνους συνέγγραψε μία λατινική έκδοση των Στοιχείων του Ευκλείδη σε 15 βιβλία. Αυτό το έργο του Καμπανους ήταν σημαντικότατο και αποτέλεσε την πλέον χρησιμοποιούμενη έκδοση του Ευκλείδη έως τον 16ο αιώνα. Βασίστηκε σε έκδοση του Ρόμπερτ του Τσέστερ και περιλαμβάνει υλικό από το Arithmetica του Τζορντάνους ντε Νεμόρε, σχόλια στον Ευκλείδη από τον Αναρίτιους, και προσθήκες του ίδιου του Καμπάνους. Αποτέλεσε την πρώτη τυπωμένη έκδοση του Ευκλείδη, η οποία εκδόθηκε από τον Έρχαρντ Ράτολντ στη Βενετία το 1482 με τίτλο Preclarissimus liber elementorum Euclidis perspicacissimi.
Στο πεδίο της αστρονομίας συνέγραψε το έργο Theorica Planetarum στο οποίο περιγράφει γεωμετρικά τις κινήσεις των πλανητών καθώς και το γεωγραφικό τους μήκος. Συμπεριέλαβε επίσης οδηγίες για την κατασκευή ενός οργάνου πλαντικής παρατήρησης (equatorium) καθώς και την γεωμετρική του περιγραφή. Ο Καμπάνους επιχείρησε επίσης να καθορίσει τον χρόνο της ανάδρομης κίνησης κάθε πλανήτη. Τα δεδομένα για τους πλανήτες τα πήρε από την Αλμαγέστη και τους Πίνακες του Τολέδου του άραβα αστρονόμου Αρζαχέλ. Ο Καμπάνους έδωσε ακριβής οδηγίες για την χρήση των πινάκων, και έκανε λεπτομερείς υπολογισμούς των αποστάσεων των πλανητών και του μεγέθους τους. Αυτό το έργο του θεωρείται «η πρώτη λεπτομερής περιγραφή του πτολεμαϊκού αστρονομικού συστήματος που γράφηκε στην λατινόφωνη δύση.»
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Ιταλοί μαθηματικοί Κατηγορία:Ιταλοί αστρονόμοι Κατηγορία:Ιταλοί ιατροί Κατηγορία:Ιταλοί αστρολόγοι
Θιβέτ
Το Θιβέτ είναι οροπέδιο και περιοχή της Κεντρικής Ασίας, πατρίδα των αυτοχθόνων Θιβετιανών. Βρίσκεται σε υψόμετρο 4.900 μέτρων κατά μέσο όρο και αποτελεί το μεγαλύτερο σε ύψος οροπέδιο        της Γης. Για το λόγο αυτό αναφέρεται κοινά ως «Η Στέγη του Κόσμου».
Σήμερα αποτελεί τμήμα της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας, με ένα μικρό μέρος να είναι υπό τον έλεγχο της Ινδίας. Επίσης, διεκδικείται και από τη Δημοκρατία της Κίνας. Παραδοσιακά πρωτεύoυσα έχει τη Λάσα. Οι κάτοικοι ομιλούν τη θιβετιανή γλώσσα.
Η κινέζικη κυβέρνηση και η εξόριστη κυβέρνηση του Θιβέτ διαφωνούν αναφορικά με τον χρόνο κατά τον οποίο το Θιβέτ έγινε τμήμα της Κίνας, καθώς επίσης αν η ενσωμάτωση στην Κίνα είναι νόμιμη σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο. Γεωγραφικά, η UNESCO και η Encyclopædia Britannica θεωρούν το Θιβέτ ως τμήμα της Κεντρικής Ασίας, ενώ διάφορες ακαδημίες στη Νότια Ασία το θεωρούν τμήμα της Νότιας Ασίας.
Πολλά μέρη της περιοχής ενώθηκαν τον 7ο αιώνα από τον Βασιλέα Σονγκτσάν Γκάμπο (Songtsän Gampo). Από τις αρχές του 17ου αιώνα, οι πνευματικοί ηγέτες της περιοχής, γνωστοί ως Δαλάι Λάμα είναι αρχηγοί της κεντρικής θιβετιανής κυβέρνησης (τουλάχιστον ονομαστικά).
Το 1751 η κυβέρνηση της Μαντζουρίας θεσμοθέτησε τον Δαλάι Λάμα τόσο ως πνευματικό ηγέτη του Θιβέτ, όσο και ως αρχηγό κυβέρνησης (Kashag) με 4 Kalöns σε αυτή. Από τον 17ο αιώνα ως το 1959 ο Δαλάι Λάμα και οι αντιβασιλείς του ασκούσαν πολιτική εξουσία και είχαν τον πρώτο λόγο για τα θρησκευτικά και τα διοικητικά θέματα.
Στη διάρκεια του αγώνα της Βρετανίας και της Ρωσίας για επικράτηση στην περιοχή της Κεντρικής Ασίας, βρετανική δύναμη εισέβαλε στο Θιβέτ και κατέλαβε τη Λάσα το 1904. Μετά την εισβολή Βρετανία και Θιβέτ υπέγραψαν ειρηνευτική συμφωνία, γεγονός που έκανε μερικούς Θιβετιανούς ιστορικούς να θεωρούν μέσω αυτού του εγγράφου το απομονωμένο μέρος ως ανεξάρτητη κρατική οντότητα.
Με την κατάληψη του Θιβέτ το 1950 και την επακόλουθη συμφωνία των δεκαεπτά σημείων, η Κίνα ως λαϊκή δημοκρατία, εδραίωσε την κυριαρχία της στην περιοχή. Πολλοί Θιβετιανοί εργάτες και άλλοι συνεργάστηκαν με την κινεζική κυβέρνηση. Ωστόσο ξέσπασαν συγκρούσεις αναφορικά με τις μεταρρυθμίσεις στη γη και το βουδιστικό θρήσκευμα. Το 1959 ο Δαλάι Λάμα έφυγε στην Ινδία.
Η CIA χρηματοδότησε μυστικό πόλεμο ανταρτών μέχρι που ο Πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον αποφάσισε να συνεργαστεί με τον Μάο Τσε Τουνγκ το 1969. Οι λιμοί και η βία που ακολούθησε την πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα, ενέτειναν την αντίσταση χωρίς αποτέλεσμα.
Ο ίδιος ο Δαλάι Λάμα εδώ και πολύ καιρό εγκατέλειψε τα σχέδια για ανεξαρτησία, και επιζητεί γνήσια αυτονομία και σεβασμό προς τα ανθρώπινα δικαιώματα στο Θιβέτ. Η κίνηση αυτή θεωρείται μη δημοφιλής για πολλούς εξόριστους Θιβετιανούς.
Τον Μάρτιο του 2008, με αφορμή την επέτειο από τη συμπλήρωση 49 χρόνων από την εισβολή της Κίνας στο Θιβέτ και την προσάρτηση ως αυτόνομης επαρχίας, έλαβαν χώρα εκτεταμένες διαδηλώσεις, που κατεπνίγησαν με απολογισμό 80 και πλέον νεκρούς.
Θιβετιανή Αυτοκρατορία
Η αρχή της ιστορίας του Θιβέτ εντοπίζεται στη βασιλεία του ηγεμόνα Σονγκτσέν Γκάμπο (604-650), ο οποίος ένωσε περιοχές της κοιλάδας του ποταμού Γιαρλούνγκ και ίδρυσε την Θιβετιανή Αυτοκρατορία. Ο γάμος του το 640 με την πριγκίπισσα Γουεντσένγκ, ανιψιά του Κινέζου αυτοκράτορα Ταϊζόνγκ των Τανγκ, έφερε ακόμα μεγαλύτερη ισχύ στο βασίλειο του Θιβέτ.
Με τους διαδόχους του Γκάμπο ο βουδισμός είχε ήδη εγκαθιδρυθεί στην περιοχή ως επίσημη θρησκεία και η δύναμη του Θιβέτ εκτεινόταν σε περιοχές της κεντρικής Ασίας, ενώ παράλληλα διείσδυε και στην Κίνα. Στα τέλη του 763 η επιρροή του Θιβέτ έφτασε και μέχρι την πρωτεύουσα Τσανγκάν της Κίνας των Τανγκ, με συνέπεια την τελική κατάληψη της πόλης, αν και μόνο για δεκαπέντε ημέρες με την ακόλουθη ήττα του θιβετιανού στρατού από τους Τανγκ και τους συμμάχους τους Ουιγούρους.
Το Ναντζάο στο Γιουνάν, και οι γύρω περιοχές, παρέμειναν κάτω από θιβετιανό έλεγχο από το 750 μέχρι και το 794, όταν οι κάτοικοί τους βοήθησαν τους Κινέζους κατά των Θιβετιανών.
Το 747 η ισχύς του Θιβέτ μειώθηκε με την εκστρατεία του στρατηγού Γκάο Τζιαντσί, ο οποίος προσπάθησε να επανενώσει τις διόδους της Κίνας προς το Κασμίρ και την κεντρική Ασία. Μέχρι το 750 οι Θιβετιανοί είχαν χάσει όλες σχεδόν τις κτήσεις τους στην κεντρική Ασία, αλλά μετά την ήττα του Τζιαντσί από τους Άραβες στη μάχη του Τάλας το 751, η κινεζική επιρροή μειώθηκε δραματικά και το Θιβέτ επανήλθε ως στο προσκήνιο. Το 821 υπογράφηκε συνθήκη ειρήνης μεταξύ του Θιβέτ και της Κίνας, καθορίζοντας τα σύνορα μεταξύ των δύο χωρών. Το Θιβέτ παρέμεινε έτσι μία αυτοκρατορία της κεντρικής Ασίας μέχρι και τα μέσα του 9ου αιώνα.
Δυναστείες Γιουάν και Φαγκμοντρούπα
Ο πρίγκηπας Κούντεν της Μογγολίας κατέκτησε το Θιβέτ το 1240 και ανέθεσε στον Σακία Παντίτα την αντιβασιλεία για το κεντρικό οροπέδιο, ενώ οι ανατολικές επαρχίες Καμ και Άμντο παρέμειναν κάτω από τον άμεσο έλεγχο της Μογγολίας. Όταν ο Κουμπλάι Χαν ίδρυσε τη δυναστεία των Γιουάν το 1271, το Θιβέτ έγινε αυτόματα τμήμα της.
Μεταξύ του 1346 και του 1354, ο Τάι Σίτου Τσανγκτσούμπ Γκιαλτσέν ανέτρεψε τον Σακία και ίδρυσε τη δυναστεία των Φαγκμοντρούπα. Τα επόμενα 80 χρόνια ιδρύθηκε η σχολή Γκελούγκπα με βάση τις αρχές του Τσονγκχάπα Λομπσάνγκ Ντράγκπα, καθώς και τα σημαντικά μοναστήρια Γκαντέν, Ντρεπούνγκ και Σέρα, κοντά στη Λάσα.
Το 1578 ο Άλταν Χαν των Μογγόλων ονόμασε τον Σόναμ Γκιατσό, έναν υψηλόβαθμο λάμα της σχολής Γκελούγκπα, ως Δαλάι Λάμα, με τον όρο «δαλάι» να προσδιορίζει στα μογγολικά το όνομα «Γκιατσό», που σημαίνει ωκεανός.
Οι πρώτοι Ευρωπαίοι που έφτασαν στο Θιβέτ ήταν οι Πορτογάλοι ιεραπόστολοι Αντόνιο ντε Αντράντε και Μανουέλ Μάρκες το 1624. Ευπρόσδεκτοι από τους βασιλείς της Γκούγκε, ίδρυσαν μία εκκλησία και δίδαξαν τις χριστιανικές αρχές. Ο βασιλιάς της Γκούγκε δέχθηκε τον χριστιανισμό ως αντίδραση στην κυριαρχία της Γκελούγκπα και για να εδραιώσει τη θέση του. Το 1745 όμως όλοι οι ξένοι ιεραπόστολοι απελάθηκαν.
Το 1630 το Θιβέτ βρέθηκε ανάμεσα στις διαμάχες των Μαντσού και διαφόρων Μογγολικών ομάδων. Ο Γκούσι Χαν των Κοσούντ έγινε ηγεμόνας της περιοχής και προστάτης της λεγόμενης κίτρινης εκκλησίας. Ο Γκούσι βοήθησε τον πέμπτο Δαλάι Λάμα να καθιερωθεί ως ο ύψιστος πνευματικός και πολιτικός άρχοντας του Θιβέτ, καταστρέφοντας τους πιθανούς του αντιπάλους.
Δυναστεία των Τσινγκ
Το Άμντο πέρασε στον έλεγχο της δυναστείας των Τσινγκ το 1724, η οποία παράλληλα ενσωμάτωσε το ανατολικά Καμ στις γειτονικές κινεζικές επαρχίες. Η κυβέρνηση της Κίνας απέστειλε έναν επίτροπο στη Λάσα, ενώ το 1751 ο αυτοκράτορας Κιανλόνγκ αναγνώρισε τον Δαλάι Λάμα ως πνευματικό και πολιτικό ηγέτη και κυβερνήτη του Θιβέτ. Κατά τον 18ο αιώνα, το Θιβέτ δέχθηκε τις επισκέψεις Ιησουιτών και Καπουτσίνων μοναχών από την Ευρώπη, ενώ το 1774 επισκέφθηκε για πρώτη φορά το Σιγκατσέ εκπρόσωπος της βρετανικής Εταιρίας των Ανατολικών Ινδιών αναζητώντας δυνατότητες εμπορικής συνεργασίας.
Η αντιμετώπιση των ξένων στο Θιβέτ άλλαξε μέσα στον 19ο αιώνα. Η Βρετανική Αυτοκρατορία επεκτείνονταν από την Ινδία βόρεια προς τα Ιμαλάια, ενώ το εμιράτο του Αφγανιστάν και η Ρωσική Αυτοκρατορία επεκτείνονταν στην κεντρική Ασία. Κάθε μία από τις δυνάμεις αυτές ήταν καχύποπτη ως προς τις προθέσεις των άλλων απέναντι στο Θιβέτ. Οι Βρετανοί ξεκίνησαν το 1865 κρυφά τη χαρτογράφηση του οροπεδίου, ενώ παράλληλα δημιουργήθηκε και το πρώτο αγγλο-θιβετιανό λεξικό από έναν Ούγγρο επιστήμονα που έμεινε σχεδόν είκοσι χρόνια στην Ινδία προσπαθώντας να επισκεφθεί το Θιβέτ.
Το 1904 μία βρετανική αποστολή υπό τις διαταγές του συνταγματάρχη Φράνσις Γιανγκχάσμπαντ, μαζί με μία ισχυρή στρατιωτική συνοδεία, εισέβαλε στο Θιβέτ και έφτασε στη Λάσα. Οι Βρετανοί είχαν τον φόβο ότι η Ρωσία επεξέτεινε την επιρροή της στην περιοχή και είχαν την ελπίδα ότι οι διαπραγματεύσεις με τον Δαλάι Λάμα θα ήταν περισσότερο γόνιμες από ό,τι με αντιπροσώπους της Κίνας. Κατά την πορεία προς τη Λάσα όμως, ο Γιανγκχάσμπαντ αντιμετώπισε Θιβετιανούς στρατιώτες που τον εμπόδισαν, νικώντας και σκοτώνοντάς τους. Όταν η αποστολή έφτασε στη Λάσα, ο Γιανγκχάσμπαντ επέβαλε μία συμφωνία που αργότερα διεβλήθη για να τη διαδεχθεί μία συνθήκη μεταξύ της Βρετανίας και της Κίνας το 1906.
Το 1910 η κυβέρνηση των Τσινγκ απέστειλε στρατιωτική αποστολή στο Θιβέτ για να εδραιώσει την άμεση ηγεμονία της Κίνας στην περιοχή και καθαίρεσε τον Δαλάι Λάμα με αυτοκρατορικό διάταγμα. Ο Δαλάι Λάμα διέφυγε στη βρετανική Ινδία τον Φεβρουάριο του 1910.
Ανεξάρτητο Θιβέτ
Ο 13ος Δαλάι Λάμα επέστρεψε στο Θιβέτ από την Ινδία τον Ιούλιο του 1912 μετά την πτώση της δυναστείας των Τσινγκ και απέταξε τον τοπικό Κινέζο κυβερνήτη και τον κινεζικό στρατό. Το 1913 διακήρυξε με διάταγμα ότι η σχέση μεταξύ του Κινέζου αυτοκράτορα και του Θιβέτ ήταν μία ενός φυσικού και ενός πνευματικού πατέρα που δεν βασίζεται στην υποταγή του ενός στον άλλον. Η δήλωσή του ανέφερε ότι το Θιβέτ είναι ένα μικρό θρησκευτικό και ανεξάρτητο έθνος. Για τα επόμενα 36 χρόνια το Θιβέτ απολάμβανε μία ντε φάκτο ανεξαρτησία, ενώ η Κίνα πέρασε σε μία εποχή αναταράξεων, εμφύλιου πολέμου και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου παράλληλα. Ωστόσο ουδεμία χώρα, ούτε και η Κίνα, αναγνώρισε ποτέ το Θιβέτ ως ανεξάρτητο κράτος. μικρογραφία|Σημαία του Θιβέτ
Το Θιβέτ και η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας
Με την κατάληψη του Θιβέτ το 1950 και την επακόλουθη συμφωνία των δεκαεπτά σημείων, η Κίνα ως λαϊκή δημοκρατία, εδραίωσε την κυριαρχία της στην περιοχή. Οι κινεζικές αρχές υποστηρίζουν ότι η πρόοδος στο Θιβέτ εξασφαλίζει μία αναπτυσσόμενη και ελεύθερη κοινωνία με άξονες την οικονομική ανάπτυξη, τη νομική αναβάθμιση και τη χειραφέτηση των αγροτικών πληθυσμών. Οι ισχυρισμοί αυτοί όμως δεν γίνονται δεκτοί από την εξόριστη κυβέρνηση του Θιβέτ, αλλά και κατοίκους της περιοχής, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η κινεζική κυβέρνηση διέπραξε γενοκτονία στο Θιβέτ, συγκρίνοντάς την με τη ναζιστική Γερμανία. Η επίσημη γραμμή της Κίνας κατηγοριοποιεί τους Θιβετιανούς ως μία από τις 56 αναγνωρισμένες εθνικές ομάδες και μέρος του πολυεθνικού κινεζικού κράτους.
Γεωγραφία
Παραδοσιακά, οι δυτικές (ευρωπαϊκές και αμερικανικές) πηγές θεωρούν το Θιβέτ ως τμήμα της κεντρικής Ασίας, αν και οι σημερινοί χάρτες απεικονίζουν τη σύγχρονη Κίνα, μαζί με το Θιβέτ, ως τμήμα της ανατολικής Ασίας. Ορισμένοι επιστήμονες επίσης θεωρούν το Θιβέτ ως κομμάτι της νότιας Ασίας. Τυπικά, το Θιβέτ βρίσκεται ανατολικά της Κίνας, ενώ στο εσωτερικό της Κίνας το Θιβέτ θεωρείται τμήμα της δυτικής επικράτειάς της.
Στο Θιβέτ βρίσκονται ορισμένα από τα ψηλότερα βουνά της Γης, αρκετά από τα οποία ανήκουν στην πρώτη δεκάδα υψομέτρων παγκόσμια. Το όρος Έβερεστ, με υψόμετρο 8.848 μέτρα, είναι το ψηλότερο βουνό σε όλο τον κόσμο, και βρίσκεται στα σύνορα με το Νεπάλ. Αρκετοί σημαντικοί ποταμοί πηγάζουν από το οροπέδιο του Θιβέτ, όπως ο Γιανγκτσέ, ο Κίτρινος ποταμός, ο Ινδός, ο Μεκόνγκ, ο Γάγγης, ο Σαλουέν και ο Γιαρλόνγκ ή Βραχμαπούτρα. Ο Ινδός και ο Βραχμαπούτρα πηγάζουν από τη λίμνη Τιμπ στο δυτικό Θιβέτ, κοντά στο όρος Καϊλάς. Το βουνό αυτό θεωρείται ιερό από τους Ινδούς και τους Θιβετιανούς. Οι Ινδοί θεωρούν το όρος ως την κατοικία του θεού Σίβα, ενώ οι Θιβετιανοί το ονομάζουν Κανγκ Ρινποσέ.
Το Θιβέτ έχει αρκετές λίμνες σε μεγάλα υψόμετρα, οι οποίες αναφέρονται στη γλώσσα των Θιβετιανών ως «τσο» ή «κο». Τέτοιες είναι η Κινγκάι, η Μανασαροβάρ, η Ναμτσό, η Πανγκόνγκ Τσο, η Γιαμντρόκ, η Σίλινγκ, η Λάμο, η Λουμαγιανγκντόνγκ, η Πούμα Γιούμκο, η Πάικου, η Ρακσαστάλ, η Νταγκζέ Κο και η Ντονγκ Κο. Η λίμνη Κινγκάι, ή αλλιώς Κόκο-Νουρ, είναι και η μεγαλύτερη λίμνη στην Κίνα.
Δημογραφικά στοιχεία
Ιστορικά ο πληθυσμός του Θιβέτ αποτελούνταν από κυρίως Θιβετιανούς και ορισμένες άλλες εθνικές ομάδες. Σύμφωνα με την παράδοση, οι αυθεντικοί πρόγονοι των Θιβετιανών, όπως περιγράφονται από τις έξι κόκκινες γραμμές στην εθνική σημαία του Θιβέτ, είναι οι Σε, Μου, Ντονγκ, Τονγκ, Ντρου και Ρα. Άλλες εθνικές ομάδες με σημαντικά ποσοστά στον συνολικό πληθυσμό ή με το μεγαλύτερο ποσοστό των μελών στα όρια του ιστορικού Θιβέτ είναι οι φυλές Μπάι, Μπλαγνκ, Μπόναν, Ντονγκξιάν, Χαν, Λόμπα, Λίσου, Μιάο, οι κινέζοι Χούι, οι Μογγόλοι, οι φυλές Μονγκουόρ (ή Του), οι Μένμπα ή Μόνπα, οι Μοσούο, οι Νάκι, οι Κιάν, οι Νου, οι Πούμι, οι Σαλάρ και οι Γι.
Το θέμα του ποσοστού των Χαν στον συνολικό πληθυσμό του Θιβέτ θεωρείται πολιτικά ευαίσθητο και αποτελεί αντικείμενο διαμάχης, καθώς η εξόριστη κυβέρνηση του Θιβέτ υποστηρίζει ότι η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας έχει προωθήσει τη μετανάστευση φυλών Χαν από την Κίνα στο Θιβέτ με στόχο να αλλάξει τη δημογραφική σύσταση του οροπεδίου προς όφελός της.
Γλώσσα
thumb|right|250px|Θιβετιανή ηλικιωμένη στη [[Λάσα.]] Η Θιβετιανή γλώσσα γενικά ταξινομείται στις Θιβετοβιρμανικές γλώσσες της οικογένειας των Σινοθιβετιανών γλωσσών, αν και τα όρια μεταξύ της και άλλων τοπικών γλωσσών και ιδιωμάτων των Ιμαλαΐων είναι συχνά δυσδιάκριτα.
Με βάση την ιστορική γλωσσολογία, η Θιβετιανή γλώσσα μοιάζει αρκετά με τα Βιρμανικά, σε σχέση με τις κύριες γλώσσες στην Ασία. Η ομαδοποίηση αυτών των δύο γλωσσών με άλλες συναφείς γλώσσες της περιοχής των Ιμαλαΐων, όπως και των υψίπεδων της νοτιοανατολικής Ασίας και των συνόρων μεταξύ του Θιβέτ και της Κίνας, παρουσιάζει μία ενιαία γλωσσική οικογένεια των θιβετοβιρμανικών. Η τελευταία είναι αρκετά αυτόνομη, αν και, σύμφωνα με άλλες προσεγγίσεις, μπορεί να ανήκει με τη σειρά της στην ευρύτερη οικογένεια των σινοθιβετιανών γλωσσών, αποτελώντας μαζί με τα βιρμανικά μακρινούς συγγενείς της κινεζικής γλώσσας.
Η γλώσσα του Θιβέτ παρουσιάζεται σε πλήθος τοπικών διαλέκτων, οι οποίες, αν και σε περιπτώσεις διαφέρουν μεταξύ τους, δεν γίνονται γενικά κατανοητές από τους ομιλητές των διαφόρων μορφών των θιβετιανών. Τα θιβετιανά αποτελούν τη χρηστική γλώσσα σε όλο το οροπέδιο του Θιβέτ και στο Μπουτάν, ενώ ομιλούνται και σε τμήματα του Νεπάλ και της βόρειας Ινδίας, όπως το Σικίμ. Γενικά, οι διάλεκτοι του κεντρικού Θιβέτ, συμπεριλαμβανομένης και της Λάσα, του Καμ, του Άμντο και άλλων μικρότερων περιοχών, θεωρούνται αυθεντικές διάλεκτοι των Θιβετιανών. Άλλες διάλεκτοι, όπως τα Ντζόνγκα, τα Σικιμικά, τα Σέρπα και τα Λαντακί, θεωρούνται από τους ομιλητές τους διαφορετικές γλώσσες, κυρίως για πολιτικούς λόγους. Βέβαια, αν συνυπολογιστούν και αυτές οι ομάδες στο ευρύτερο πλαίσιο των Θιβετιανών γλωσσών, οι ομιλητές της γλώσσας ξεπερνούν τα 6 εκατομμύρια σε όλο το θιβετιανό οροπέδιο. Τα Θιβετιανά επίσης ομιλούνται και από περίπου 150.000 εξόριστους ή πρόσφυγες Θιβετιανούς στην Ινδία και σε άλλες χώρες.
Αν και τα Θιβετιανά στην προφορική τους μορφή ποικίλουν από περιοχή σε περιοχή, η γραπτή γλώσσα, βασισμένη στα κλασσικά Θιβετιανά, είναι παντού ομοιόμορφη. Αυτό οφείλεται μάλλον στη μακρά επίδραση της αυτοκρατορίας του Θιβέτ που είχε στην επικράτειά της τη σημερινή γλωσσική περιοχή των Θιβετιανών, η οποία εκτείνεται από το βόρειο Πακιστάν στα δυτικά μέχρι τις επαρχίας Γιουνάν και Σιτσουάν της Κίνας στα ανατολικά, και στα βόρεια από τη λίμνη Κοκονόρ ως το Μπουτάν στα νότια. Τα Θιβετιανά έχουν τη δική τους γραφή, κοινή με τις διαλέκτους ή γλωσσικές παραλλαγές των Λαντακί και Ντζόνγκα, με προέλευση από την αρχαία ινδική γραφή Μπράχμι.
Θρησκεία
thumb|250px|Ο πρώτος [[Δαλάι Λάμα.]]
Βουδισμός
Η θρησκεία αποτελεί σημαντικό στοιχείο των κατοίκων του Θιβέτ και έχει μία ισχυρή επιρροή σε όλες τις πλευρές της καθημερινότητάς τους. Η θρησκεία Μπον είναι η αρχαία θρησκεία των Θιβετιανών, αν και σήμερα έχει σχεδόν εκλείψει, παραχωρώντας της θέση της στο θιβετιανό βουδισμό, μία διακριτή μορφή της Μαχαγιάνα και της Βαζραγιάνα. Ο βουδισμός ήρθε στο Θιβέτ μέσω της σανσκριτικής βουδιστικής παράδοσης της βόρειας Ινδίας. Ο θιβετιανός βουδισμός ασκείται όχι μόνο στο Θιβέτ, αλλά και στη Μογγολία, τμήματα της βόρειας Ινδίας, στη δημοκρατία της Μπουριάτ, της Τούβα και της Καλμικίας, και σε άλλες περιοχές της Κίνας. Κατά την πολιτιστική επανάσταση στην Κίνα σχεδόν όλα τα μοναστήρια του Θιβέτ λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν από την Κόκκινη Φρουρά. Λίγα από αυτά έχουν αρχίσει να ανακατασκευάζονται από τη δεκαετία του 1980, με περιορισμένη κρατική υποστήριξη, ενώ έχει παραχωρηθεί μεγαλύτερη θρησκευτική ελευθερία από την κυβέρνηση, αν και σε περιπτώσεις αρκετά ελεγχόμενη. Οι μοναχοί έχουν επιστρέψει στα μοναστήρια σε όλο το Θιβέτ και η μοναστική εκπαίδευση έχει ξεκινήσει και πάλι, αλλά ο αριθμός των μοναχών καθορίζεται και είναι περιορισμένος.
Ο θιβετιανός βουδισμός στηρίζεται σε τέσσερις βασικές παραδόσεις:
Ισλάμ
Μουσουλμάνοι διαμένουν στην περιοχή του Θιβέτ από τον 8ο και 9ο αιώνα, ενώ στις πόλεις υπάρχουν αρκετές μικρές κοινότητες μουσουλμάνων γνωστές ως Κασέ, με προέλευση από μεταναστευτικούς πληθυσμούς προερχόμενους από το Κασμίρ, το Λαντάκ και τις τουρκόφωνες χώρες της κεντρικής Ασίας. Η επιρροή του Ισλάμ στο Θιβέτ επίσης προήλθε από την Περσία. Μετά το 1959 μία ομάδα θιβετιανών μουσουλμάνων αιτήθηκε την ινδική υπηκοότητα με βάση τις ιστορικές τους ρίζες. Σε απάντηση η κυβέρνηση της Ινδίας θεώρησε όλους τους μουσουλμάνους του Θιβέτ πολίτες της. Άλλες μουσουλμανικές ομάδες με μακρά παρουσία στο Θιβέτ περιλαμβάνουν τους Χούι, τους Σαλάρ, τους Ντονξιάνγκ και τους Μπονάν. Επίσης, υπάρχει και μία καθιερωμένη μουσουλμανική κινεζική κοινότητα με προέλευση από την εθνική ομάδα των Χούι της Κίνας.
Χριστιανισμός
Οι πρώτοι χριστιανοί που έφτασαν στο Θιβέτ ήταν αδιαμφισβήτητα Νεστοριανοί, μαρτυρίες των οποίων έχουν βρεθεί στην περιοχή, ενώ η παρουσία τους έχει καταγραφεί σε επίσημες μαρτυρίες διαλόγων του τάγματος Κάρμα Καγκιού το 1256.
Ρωμαιοκαθολικοί Ιησουίτες και Καπουτσίνοι έφτασαν από την Ευρώπη τον 17ο και 18ο αιώνα. Αρκετοί ιστορικοί πιστεύουν ότι οι Πορτογάλοι ιησουίτες ιεραπόστολοι Αντόνιο ντε Αντράτε και Μανουέλ Μάρκες έφτασαν πρώτοι στο βασίλειο του Γκελού στο δυτικό Θιβέτ το 1624, ευπρόσδεκτοι από τη βασιλική οικογένεια, η οποία κατασκεύασε μετέπειτα και μία εκκλησία. Μέχρι το 1627 υπήρχαν σχεδόν εκατό προσυλητισμοί στο βασίλειο, ενώ αργότερα ο χριστιανισμός εξαπλώθηκε στο Ρούντοκ, το Λαντάκ και το Τσάνγκ, ιδρύοντας επίσης μία ιεραποστολή στο Σιγκατσέ το 1626. Άλλες πηγές υποστηρίζουν ότι ο πρώτος Ιησουίτης ιεραπόστολος που διέσχισε το Θιβέτ ήταν ο Γιόχαν Γκρούμπερ το 1656, ο οποίος ταξίδεψε από το Θιβέτ στη Λάσα, και μετά στο Νεπάλ. Η πορεία του συνεχίστηκε από άλλους, και αργότερα ιδρύθηκε και εκκλησία στη Λάσα. Αρκετοί ιεραπόστολοι ταξίδεψαν και παρέμειναν στο Θιβέτ μέχρι το 1745, όταν εξορίστηκαν όλοι μετά από απόφαση και επιμονή του Λάμα.
Τέχνη
thumb|left|250px| Πίνακας «τάνγκα» στο [[Σικίμ.]] Οι θιβετιανές εικαστικές αναπαραστάσεις συνδέονται άρρηκτα με τον θιβετιανό βουδισμό και συχνά απεικονίζουν εικόνες ή παραλλαγές του Βούδα σε διάφορες μορφές, από χάλκινα βουδιστικά αγάλματα και φυλαχτά μέχρι πολύχρωμους πίνακες «τάνγκα» και μαντάλα.
Η τέχνη «τάνγκα» (Thangka ή Tangka, Thanka, Tanka) είναι μία θιβετιανή μορφή ζωγραφικής πάνω σε μεταξωτό ύφασμα, συνήθως με κέντημα, που απεικονίζω μία βουδιστική θεότητα, ιστορική σκηνή ή κάποιου είδους μαντάλα. Η τάνγκα δεν είναι διδιάστατη επίπεδη απεικόνιση όπως ένας τυπικός πίνκας ζωγραφικής με λάδι ή χρώμα, αλλά χρησιμοποιεί ένα κάδρο τυπικού πίνακα στο οποίο χρησιμοποιείται κέντημα ή ζωγραφική, με προσθήκη υφάσματος και κάλυψη από μετάξι. Γενικά τα τάνγκα έχουν μεγάλο χρόνο ζωής και διατηρούν τη λάμψη τους, αλλά λόγω της ευαισθησίας τους πρέπει να διατηρούνται σε ξηρές συνθήκες, ώστε το μετάξι να προστατεύεται από την υγρασία.
Αρχικά η ζωγραφική τάνγκα ήταν δημοφιλής μεταξύ μοναχών, καθώς τα έργα μπορούσαν εύκολα να τυλιχτούν και να μεταφερθούν μεταξύ των μοναστηριών. Αυτές οι εικονογραφίες είχαν σημαντική εκπαιδευτική αξία ως εικονοδιδαχές της ζωής του Βούδα, αλλά και διαφόρων σημαντικών Λάμα και άλλων μορφών της βουδιστικής ζωής. Σημαντικό και διάσημο θέμα των εικόνων τάνγκα αποτελεί ακόμα και σήμερα ο «Τροχός της Ζωής», που απεικονίζει οπτικά τη διδασκαλία της Αμπχιντάρμα, δηλαδή της τέχνης της διαφώτισης. Σε όλους τους βουδιστές αυτές οι εικονογραφίες δίνουν μία παραδοσιακή μορφή απεικόνισης των θείων με ιδιαίτερη πνευματική αξία.
Η μαντάλα, που αποδίδεται μεταφραστικά και ως ολοκλήρωση ή κυριολεκτικά περιφέρεια κύκλου, είναι στην ουσία ένα έκκεντρο διάγραμμα με πνευματική και τελετουργική σημασία τόσο στον Βουδισμό όσο και στον Ινδουισμό. Ο όρος προέρχεται από τα Χίντι και εμφανίζεται στις βεδές ως η ονομασία των κεφαλαίων των έργων, αλλά χρησιμοποιείται και σε άλλες ινδουιστικές δοξασίες. Στο θιβετιανό κλάδο του βουδισμού, η μαντάλα αναπτύχθηκε ως μορφή ζωγραφικής απεικόνισης και αποτελεί σημαντικό εργαλείο πρακτικής διαλογισμού.
Σε διάφορες πνευματιστικές παραδόσεις η μαντάλα χρησιμοποιείται για την εστίαση μαθητευόμενων ως εκπαιδευτικό εργαλείο, ορίζοντας έναν ιερό χώρο διαλογισμού. Η συμβολική της φύση βοηθά στη σταδιακή πρόσβαση σε βαθύτερα στρώματα του υποσυνείδητου, ώστε ο διαλογιζόμενος να φτάσει στη νιρβάνα.
Αρχιτεκτονική
thumb|250px|Το [[Ανάκτορο Ποτάλα, στη Λάσα]] Η θιβετιανή αρχιτεκτονική περιέχει τόσο ανατολικές όσο και ινδικές επιρροές, ενώ παράλληλα αντικατοπτρίζει μία ιδιαίτερα πιστή βουδιστική προσέγγιση. Ο βουδιστικός τροχός, μαζί με τους δύο δράκους, είναι δεδομένος σχεδόν σε κάθε δημόσιο κτίριο στο Θιβέτ. Το σχέδιο των κτιρίων γενικά ποικίλλει, από κυκλική τοιχοποιία στο Καμ, ως τετράγωνα κτίρια στο Λαντάκ.
Το πλέον χαρακτηριστικό στοιχείο της θιβετιανής αρχιτεκτονικής είναι ότι τα περισσότερα σπίτια και μοναστήρια είναι χτισμένα σε αναβαθμίδες πλαγιών, στις νότιες ηλιόλουστες πλευρές, ενώ συχνά τα δομικά υλικά τους είναι ένα μίγμα πέτρας, ξύλου, τσιμέντου και χώρματος. Τα καύσιμα για θέρμανση ή φωτισμό είναι γενικά περιορισμένα και οι επίπεδες στέγες είναι κατασκευασμένες έτσι ώστε να διατηρούν τη θερμότητα, ενώ υπάρχουν αρκετά παράθυρα για να επιτρέπουν τον φυσικό φωτισμό. Οι τοίχοι συνήθως έχουν κλίση προς τα μέσα στις 10 μοίρες, ώστε να προστατεύουν από τους σεισμούς σε πιθανότητα κατάρρευσης.
Το πιο σημαντικό δείγμα της θιβετιανής αρχιτεκτονικής είναι το παλάτι της Ποτάλα στη Λάσα, με ύψος 117 μέτρα και πλάτος 360. Πρότερη κατοικία και έδρα του Δαλάι Λάμα, περιλαμβάνει περισσότερα από χίλια δωμάτια, ενώ έχει δεκατρείς ορόφους. Διακρίνεται στο νοτιότερο Λευκό Παλάτι, που σήμερα εξυπηρετεί διοικητικές δραστηριότητες, και το εσωτερικό Κόκκινο Διαμέρισμα, όπου βρίσκεται η αίθουσα συγκέντρωσης των Λάμα, εκκλησίες και ναοί, και μία τεράστια βιβλιοθήκη βουδιστικών κειμένων.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Θιβετ Θιβετ  Κατηγορία:Πολιτισμικές περιοχές Κατηγορία:Πρώην κράτη της Ανατολικής Ασίας Κατηγορία:Περιοχές της Κίνας Κατηγορία:Δυτική Κίνα Κατηγορία:Ιστορικές περιοχές
Χέρμπερτ Τάμπερε
Ο Χέρμπερτ Τόχβεροβιτς Τάμπερε (Херберт Тохверович Тампере, Herbert Tampere, 1 Φεβρουαρίου 1909, Ράννου, Ρωσική Αυτοκρατορία - 19 Ιανουαρίου 1975, Ράννου, Εσθονική ΣΣΔ, ΕΣΣΔ) ήταν Σοβιετικός λαογράφος και μουσικολόγος. Νικητής του κρατικού βραβείου της Εσθονικής ΣΣΔ (1959), υποψήφιος των φιλολογικών επιστημών (1962) και τιμημένος καλλιτέχνης της Εσθονικής ΣΣΔ (1969).
Βιογραφία
Ο Χέρμπερτ Τάμπερε γεννήθηκε στις 19 Ιανουαρίου 1909 (Π.Η. 1 Φεβρουαρίου 1909) στο κυβερνείο της Λιβονίας της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Το 1927-1933 σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Τάρτου στη Σχολή Λαογραφικών Σπουδών, Εθνογραφίας, Αρχαιολογίας και Εσθονικής γλώσσας. Από το 1928 έως το 1945 ήταν βοηθός στα αρχεία της εσθονικής λαϊκής ποίησης (Εέστι Ραχβαλούουλε Αρχίιβ). Το 1935 εξέδωσε την πρώτη του συλλογή με λαϊκά τραγούδια της Εσθονίας. Ήταν υπεύθυνος για την κυκλοφορία του 3ου και 4ου τόμου της συλλογής των εσθονικών λαϊκών τραγουδιών "Βάνα Κάννελ". Το 1946-1951 και 1967-1975 δίδαξε στο Ωδείο του Τάλιν, διδάσκοντας την πορεία της μουσικής λαογραφίας (από το 1947 ήταν αναπληρωτής καθηγητής και από το 1974 ήταν καθηγητής). Το 1952-1966 δίδαξε λαογραφικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Τάρτου. Παράλληλα με τη διδασκαλία, εργάστηκε στο Λογοτεχνικό Μουσείο της Ακαδημίας Επιστημών του ΕΣΣΔ από το 1952 ως ερευνητικός συνεργάτης και από το 1966 ως ανώτερος ερευνητικός συνεργάτης. Ήταν επικεφαλής του τμήματος μουσικής λαογραφίας.
Έγραψε πάνω από 100 επιστημονικά έργα, τα περισσότερα από τα οποία είναι αφιερωμένα στη μουσική λαογραφία της Εσθονίας. Πολλά από τα άρθρα του, σε ρωσική μετάφραση, δημοσιεύθηκαν στο βιβλίο Εσθονικά Λαϊκά Τραγούδια (Λ., 1983). Ο Τάμπερε έκανε παρουσιάσεις σε επιστημονικά συνέδρια. Αποτελούσε μέλος των στις εταιρειών "Καλεβαλασούρα" (1960) και "Σουομαλάις-ουγκριλάισεν Σέουρα" (1963).
Πέθανε στις 19 Ιανουαρίου 1975 στο χωριό Ράννου της επαρχίας Τάρτου. Τότε θάφτηκε στο νεκροταφείο Ράαντι στο Τάρτου.
Παραπομπές
Κατηγορία:Απόφοιτοι Πανεπιστημίου του Τάρτου Κατηγορία:Εσθονοί λαογράφοι
Σκύδρα
Η Σκύδρα, είναι κωμόπολη του νομού Πέλλας και έδρα του ομώνυμου δήμου. Σύμφωνα με την απογραφή του 2011, έχει πληθυσμό 5.406 κατοίκους, ενώ είναι χτισμένη στη μέση ενός εύφορου κάμπου με μέσο υψόμετρο περίπoυ 40 μ. , απέχοντας 15 χλμ. από την πρωτεύουσα του νομού, την Έδεσσα. Αποτελεί σημαντικό αγροτικό κέντρο της περιοχής με σημαντική φρουτοπαραγωγή (κυρίως ροδακινοπαραγωγή), κονσερβοποιία και μεταποιητική φρουτοβιομηχανία.
Στην πόλη εδρεύει Υποθηκοφυλακείο καθώς και Ειρηνοδικείο ενώ διαθέτει σιδηροδρομική γραμμή και τελωνείο.
Ιστορία
μικρογραφία|αριστερά|Ο "Τρύπιος Βράχος", λίγο έξω από τη Νέα Ζωή Στην αρχή του 5ου αιώνα π.χ. η Μακεδονία υποδουλώθηκε στους Πέρσες. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων υπήρχε Σατραπεία στην ευρύτερη περιοχή όπου σήμερα υπάρχει η Σκύδρα, που επιβλήθηκε από τον σατράπη Βουβαρη μεταξύ του 510 και του 490 π.χ. Σύμφωνα με επιγραφές και νομίσματα τα οποία βρέθηκαν, η περιοχή γνώρισε μεγάλη ακμή μεταξύ του 1ου και του 3ου αιώνα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Σύμφωνα με πληροφορίες, το 1873 το Βέρτικοπ είχε περίπου 40 σπίτια, 20 ελληνικά και 20 τούρκικα είχε δηλαδή ελάχιστο πληθυσμό. Το 1890 χτίστηκε πάνω στο τότε ήδη υπάρχον σχολείο, διώροφο πλέον σχολείο, το οποίο σώζεται μέχρι σήμερα και βρίσκεται πίσω από το σημερινό Γυμνάσιο. Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα οι κάτοικοι αγωνίστηκαν για την ελευθερία. Σημαντικός Μακεδονομάχος ήταν ο Χριστόδουλος Δημπάρης.
Το Βέρτικοπ απελευθερώθηκε από τον τούρκικο ζυγό την 17η Οκτωβρίου του 1912, με τη συνεισφορά του Ελληνικού Στρατού στη διάρκεια των βαλκανικών πολέμων. Στα 1914 πολλοί πρόσφυγες από τη Θράκη και τον Πόντο εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Στα 1916 με τη Γαλλική πρωτοβουλία τα συμμαχικά στρατεύματα εγκατέστησαν έναν σιδηρόδρομο τύπου "Ντεκοβίλ" (Dekoville) συνδέοντας το Βέρτικοπ (τη Σκύδρα) με την Αρδέα (Αριδαία). Αυτό το τραίνο εξυπηρετούσε ολόκληρη την περιοχή μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος. Το γνωστό σε όλους τραίνο της Καρατζόβας ήταν το μοναδικό συγκοινωνιακό μέσω της εποχής καθώς το ελληνικό κράτος δεν είχε αρχίσει ακόμα να φτιάχνει δρόμους. Στα τέλη Μαΐου του 1918 το Βέρτικοπ θα δεχθεί δύο βομβαρδισμούς από τη γερμανική αεροπορία αφού οι Γερμανοί γνώριζαν ότι ο σταθμός ήταν ο μεγαλύτερος σταθμός ανεφοδιασμού και ενισχύσεων του Μακεδονικού μετώπου. Οι ζημιές που προκλήθηκαν ήταν τεράστιες, τα γερμανικά αεροπλάνα έπληξαν κυρίως τον σιδηροδρομικό σταθμό, τις αποθήκες πυρομαχικών και τροφίμων που ήταν εκεί και τους φούρνους και τα μαγειρεία που ήταν στην περιοχή του σταθμού. Στα 1918 η σιδηροδρομική γραμμή περιήλθε στην Ελληνική κατοχή και άρχισε να λειτουργεί ξανά το 1925 και συνέχισε να λειτουργεί μέχρι το 1936 οπότε και καταργήθηκε, αφού κρίθηκε ως ασύμφορο.
Ανάμνηση του ονόματος του τραίνου είναι η συνοικία Ντεκοβίλ κοντά στο σταθμό που χτίστηκε περίπου το 1950. Ακόμη και σήμερα, μέσα στην πόλη διασώζεται σε όχι τόσο καλή κατάσταση, το παλαιό "Ντεκοβίλ", το κτίριο που στεγαζόταν ο αρχικός Σιδηροδρομικός Σταθμός Σκύδρας.
Πληθυσμός
Στα 1924 ο πληθυσμός της Σκύδρας ανήλθε σε 2.500 κατοίκους, σύμφωνα με τα αρχεία της Κοινότητας. Από την απογραφή η οποία έγινε στα 1928 μπορούμε να πούμε ότι στη Σκύδρα διέμεναν 3.723 κάτοικοι. Η Κοινότητα της Σκύδρας συμπεριλάμβανε τα παρακάτω χωριά: Άνω και Κάτω Λιποχώρι, Μαυροβούνι, Ριζό, Σεβαστιανά, τον συνοικισμό των σκηνιτών Σκύδρας και την Κοινότητα του Προφήτη Ηλία. Κατά τη διάρκεια 1929-1931 οι γειτονικές κοινότητες αποσπάστηκαν από τη Σκύδρα με εξαίρεση το Μαυροβούνι το οποίο αποσπάστηκε στα 1954.
Ο Δήμος της Σκύδρας προήλθε από εθελούσια αναγκαστική συνένωση έξι κοινοτήτων το 1989. Οι Κοινότητες αυτές ήταν οι Κοινότητες της Σκύδρας, Λιποχωρίου, Μαυροβουνίου, Νέας Ζωής, Ριζού και Σεβαστιανών. Το 1999, μετά την εφαρμογή του Ν. 2590/97 Ι. Καποδίστριας, ο Δήμος Σκύδρας αποτελούνταν από 11 Δημοτικά διαμερίσματα με 13 οικισμούς και είχε γύρω στις 16.660 εγγεγραμένο πληθυσμό, ενώ ο μόνιμος πληθυσμός είναι γύρω στις 15.654 (G94/Β/6-6-2002ΦΕΚ) σύμφωνα με την απογραφή του 2001. Με το Πρόγραμμα Καλλικράτης το 2011, οι δύο προϋπαρχόντες Καποδιστριακοί Δήμοι Σκύδρας και Μενηίδος, συνενώθηκαν και δημιουργήθηκε ο σημερινός Δήμος Σκύδρας. Η έκταση του δήμου είναι 239,525 τ.χλμ και ο πληθυσμός του 20.188 κάτοικοι σύμφωνα με την απογραφή του 2011. Ενώ η πυκνότητα πληθυσμού του 84,28 κάτοικοι ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Έδρα του Καλλικρατικού δήμου, ορίστηκε η ομώνυμη κωμόπολη, Σκύδρα.
Σιδηροδρομικές μεταφορές
μικρογραφία|αριστερά|Ο σιδηροδρομικός σταθμός, 1891-1894 μικρογραφία|Ο σιδηροδρομικός σταθμός Σκύδρας Η Σκύδρα εξυπηρετείται από τον ομώνυμο σιδηροδρομικό σταθμό που εγκαινιάστηκε το 1894 επί Τουρκοκρατίας, και αποτελεί μέρος της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης - Μοναστηρίου. Από το 2010, εξυπηρετείται και από τον προαστιακό Θεσσαλονίκης ο οποίος συνδέει την πόλη με τη Θεσσαλονίκη και την Έδεσσα.
Αθλητισμός
Η Σκύδρα διέθετε δύο ποδοσφαιρικές ομάδες, τον Αετό Σκύδρας και τη Νέα Γενιά Σκύδρας καθώς και μια ομάδα βόλλεϋ, τον Αριστοτέλη Σκύδρας ο οποίος είχε αγωνιστεί με επιτυχία στο πρωτάθλημα πετοσφαίρισης ανδρών. Υπάρχει επίσης η ποδοσφαιρική ομάδα Σκύδρα 2000.
Νέος Αετός Σκύδρας
μικρογραφία|Έμβλημα Το καλοκαίρι του 2014 δημιουργήθηκε νέος αθλητικός σύλλογος από φίλους και παλαιμάχους του ιστορικού σωματείου Αετός Σκύδρας, με την επωνυμία «Νέος Αετός Σκύδρας». Η ομάδα με έδρα και πάλι το Δημοτικό Γήπεδο Σκύδρας, έλαβε μέρος στις τοπικές κατηγορίες της ΕΠΣ Πέλλας.
Την πρώτη περίοδο, 2014–15, αγωνίστηκε στη Β΄ Κατηγορία της ΕΠΣ Πέλλας, δεν κατάφερε όμως να πετύχει την άνοδο, η οποία ήρθε την αμέσως επόμενη περίοδο, 2015–16, όταν τερμάτησε στη δεύτερη θέση του 2ου Ομίλου. Στην πρώτη της περίοδο στην Α΄ Κατηγορία, 2016–17, κατέλαβε την έκτη θέση του 2ου Ομίλου.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Κωμοπόλεις του νομού Πέλλας Κατηγορία:Δήμος Σκύδρας
ΦΚ Γκρένσεν
Η ΦΚ Γκρένσεν είναι μια ελβετική, ποδοσφαιρική ομάδα από την Γκρένσεν. Ιδρύθηκε το 1906. Συμμετέχει στην 1. Liga. Έδρα της ομάδας είναι το Stadium Brühl, χωρητικότητας 15100 θεατών. Έχει κατακτήσει 1 κύπελλο Ελβετίας ενώ ήταν και 4 φορές φιναλίστ του πρωταθλήματος της χώρας.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Ποδοσφαιρικές ομάδες Ελβετίας Κατηγορία:Ιδρύσεις ποδοσφαιρικών ομάδων το 1906
Χάντβο
Το Χάντβο (Γκουτζαρατικά: હાંડવો) είναι κέικ λαχανικών. Αποτελεί μέρος της Γκουτζαρατικής κουζίνας. Παρασκευάζεται συχνά με γέμιση τσότρας (Χίντι: लौकी, Γκουτζαρατικά: દુધી), αν και πολλά άλλα λαχανικά μπορούν να προστεθούν. Μερικές φορές μπορούν να προστεθούν επίσης θρυμματισμένα φιστίκια και πικάντικα μπαχαρικά. αριστερά|μικρογραφία|Χάντβο που ετοιμάζεται σε ειδική κουζίνα
Παραπομπές
Κατηγορία:Γκουτζαρατική κουζίνα
Θέμις (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αρ. 231)
Η Θέμις που φιλοξενείται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο με αριθμό 231 είναι αρχαίο Ελληνικό γλυπτό που βρέθηκε μέσα στον ναό της Θέμιδος στη Ραμνούντα το 1890 σε ανασκαφές υπό του Βαλέριου Στάη δαπάνη της αρχαιολογικής εταιρείας.
Περιγραφή
Είναι από μάρμαρο της Πεντέλης. Λείπουν το δεξί χέρι από τον αγκώνα, το οποίο ήταν πρόσθετο, το άκρο αριστερό χέρι και μερικά μικρά τμήματα από το πηγούνι και τη μύτη. Κατά τα λοιπά το άγαλμα είναι άρτιο. Στο βάθρο υπάρχει επιγραφή.
Η θεά παρουσιάζεται όρθια να στέκει στηριζόμενη στο αριστερό πόδι. Το δεξί είναι λίγο προς τα πίσω και αρκετά λυγισμένο γόνατο. Είναι ντυμένη με χιτώνα, ζώνη κάτω από τους μαστούς, και ιμάτιο που κατεβαίνει από τον αριστερό ώμο. Η κεφαλή με το λαιμό και μέρη του θώρακα είναι ένθετη. Στα μαλλιά φοράει ταινία, ενώ η κόμμωση αποτελείται από μικρά ομοιόμορφα πλοκάμια. Το άγαλμα φέρει ίχνη χρωματισμού.
Στο βάθρο του αγάλματος υπάρχει η επιγραφή « ΜΕΓΑΚΛΗΣ ΜΕΓΑΚΛ[ΕΟΥ]Σ ΡΑΜΝΟΥΣΙΟΣ ΑΝΕΘΗΚΕΝ ΘΕΜΙΔΙ ΣΤΕΦΑΝΨΘΕΙΣ ΥΠΟ ΤΩΝ ΔΗΜΟΤΩΝ ΔΘΚΑΙΟΣΥΝΗΣ ΕΝΕΚΑ Ε[ΠΙ Ι]ΕΡΕΙΑΣ ΚΑΛΛΙΣΤΟΥΣ (ΦΕΙΔΟΣΤΡΑΤΗΣ ΝΕΜΕΣΕΙ ΙΕΡΕΙΑΣ) ΚΑΙ ΝΙΚΗΣΑΣ ΠΑΙΣΙ ΚΑΙ ΑΝΔΡΑΣΙ ΓΥΜΝΑΣΙΑΡΧΩΝ ΚΑΙ ΚΩΜΩΔΟΙΣ ΧΟΡΗΓΩΝ. ΧΑΙΡΕΣΤΡΑΤΟΣ ΧΑΙΡΕΔΗΜΟΥ ΕΠΟΙΗΣΕ »
Ερμηνεία
Το άγαλμα είναι αναθηματικό που πρόσφερε ο Μεγακλής από τη Ραμνούντα στη θεά Θέμιδα. Η απώλεια του δεξιού χεριού ζημιώνει το άγαλμα και από ερμηνευτικής άποψης. Ο τύπος κατά τον οποίο εικονίζεται από τους Έλληνες η θεά αυτή είναι σπάνιος και δύσκολο να συμπληρωθεί. Το χέρι ήταν προτεταμένο, ώστε η θεά θα κρατούσε κάποιο αντικείμενο, το οποίο αν και δεν γνωρίζουμε, θα πρέπει να άρμοζε στη θεά που εκπροσωπούσε το δίκαιο. Σύμφωνα με τον Σοφοκλή η «ουράνια» θεά εξέφρασε απαράμιλλα την προσωποποίηση του «εύβουλου» και «ορθόβουλου», το ιδανικό του «θείου Δικαίου». Η μεγαλοπρέπεια στη στάση και διάθεση της όλης μορφής, το σεμνό και ωραίο του προσώπου, το θείο και ιδανικό στην έκφραση σπάνια αποτυπώθηκαν σε μάρμαρο με τόση επιτυχία, όσο στο άγαλμα ετούτο.
Από την επιγραφή μαθαίνουμε ότι το άγαλμα αφιερώθηκε στη θεά Θέμιδα, και συνεπώς συμπεραίνουμε ότι εικονίζει τη θεά αυτή. Παράδοξο όμως είναι ότι αναφέρονται δύο ονόματα ιέρειων, της Καλλιστούς και Φειδοστράτης, από τις οποίες η δεύτερη αναφέρεται ως ιέρεια της Νεμέσεως. Με τα ονόματα αυτά επιγράφονται επίσης δύο θρόνοι του ναού που βρίσκονταν παλιά δεξιά και αριστερά της εισόδου και φιλοξενούνται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα.
Από την επιγραφή μαθαίνουμε επίσης ότι ο αναθέτης Μεγακλής νίκησε «παισί και ανδράσι γυμνασιαρχών και χορηγών κωμωδοίς», επομένως συμπεραίνουμε ότι στη Ραμνούντα διεξάγονταν αγώνες γυμναστικής και θεάτρου, και ότι εκεί υπήρχε θέατρο στο οποίο διδάσκονταν η τέχνη της αρχαίας κωμωδίας.
Ιστορική τοποθέτηση
Αν και δεν γνωρίζουμε ποιος ήταν ο Χαιρέστρατος Χαιρεδήμου, μπορούμε να πούμε ότι ήταν από τη Ραμνούντα και άκμασε στους πρώτους Αλεξανδρινούς χρόνους, κατά τους οποίους φιλοτεχνήθηκαν και τα αγάλματα του Μαυσωλείου και η Νίκη της Σαμοθράκης. Τα γράμματα είναι πιθανώς του πρώτου μισού του 3ου αιώνα π.Χ.
Πηγές
Κατηγορία:Αρχαία ελληνικά αγάλματα Κατηγορία:Εκθέματα αρχαίων αγαλμάτων στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας Κατηγορία:Αρχαιολογικά ευρήματα στην Αττική
Επαμφοτερίζουσα χημική ένωση
Τα οξείδια και τα υδροξείδια πολλών μετάλλων (όπως ο ψευδάργυρος, ο κασσίτερος, ο μόλυβδος, το αργίλιο και το βηρύλλιο) και των περισσότερων μεταλλοειδών έχουν επαμφοτερίζοντα χαρακτήρα. Ως επαμφοτερίζοντα σώματα χαρακτηρίζονται επίσης και οι αμφολύτες (όπως π.χ. τα αμινοξέα) αλλά και τα αμφιπρωτικά μόρια (αυτά δηλαδή που μπορούν να αυτοϊονιστούν, όπως π.χ., το νερό και η αμμωνία), που μπορούν δηλαδή να δράσουν είτε ως δότες είτε ως δέκτες πρωτονίων.
Σύμφωνα με την άποψη του Arrhenius για τα οξέα και τις βάσεις, τα επαμφοτερίζοντα σώματα σε υδατικό διάλυμα παρέχουν τόσο κατιόντα υδρογόνου (Η+) όσο και ανιόντα υδροξυλίου (ΟΗ-).
Σύμφωνα με τις απόψεις των Brønsted και Lowry, ως επαμφοτερίζουσες θεωρούνται οι ουσίες που συμπεριφέρονται τόσο σαν πρωτονιοδότες (οξέα) όσο και σαν πρωτονιοδέκτες (βάσεις) γι' αυτό και λέγονται και αμφιπρωτικές. Κατά την άποψη του Lewis επαμφοτερίζοντα είναι τα σώματα που μπορούν να συμπεριφερθούν είτε ως ηλεκτρονιοδέκτες (οξέα) είτε σαν ηλεκτρονιοδότες (βάσεις).
Επαμφοτερίζοντα οξείδια
thumb|right|140px| Οξείδιο ψευδαργύρου thumb|right|140px| Οξείδιο μολύβδου Τα πιο γνωστά επαμφοτερίζοντα οξείδια είναι: του αργιλίου (Al2O3), του ψευδαργύρου (ZnO), του μολύβδου (PbO), του κασσίτερου (SnO) και του πυριτίου (SiO2). Όταν τα οξείδια αυτά αντιδρούν με το νερό σχηματίζουν επαμφοτερίζοντα υδροξείδια.
Συμπεριφέρονται: Al2O3 + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2O ZnO + H2SO4 → ZnSO4 + H2O SiO2 + 4HF → SiF4 + H2O Al2O3 + 2KOH → 2KAlO2 + H2Ο (KAlO2 = μετα-αργιλικό κάλιο) ZnO + 2KOH → K2ZnO2 + H2O PbO + Ca(OH)2 → CaPbO2 + H2Ο (CaPbO2 = μολυβδώδες ασβέστιο)
Επαμφοτερίζοντα υδροξείδια
Μπορούν να προκύψουν από τα αντίστοιχα οξείδια με επίδραση νερού:
Al2O3 + 3H2Ο → 2Al(OH)3
SnO + H2Ο → Sn(OH)2
ZnO + H2Ο → Zn(OH)2
PbO + H2Ο → Pb(OH)2
Τα υδροξείδια αυτά συμπεριφέρονται: thumb|220px|right| Υδροξείδιο αργιλίου thumb|220px|right| Υδροξείδιο ψευδαργύρου Al(OH)3 + 3HCl → AlCl3 + 3H2O Be(OH)2 + H2SO4 → BeSO4 + 2H2O Pb(OH)2 + H2S → PbS + 2H2O H3AlO3 + 3NaOH → Na3AlO3 + 3H2Ο (Η3AlO3 = αργιλικό οξύ) H2SnO2 + 2KOH → K2SnO2 + 2H2Ο (Η2SnO2 = κασσιτερώδες οξύ) Σε υδατικό διάλυμα λοιπόν έχουμε τις εξής δράσεις:
(σαν αργιλικό οξύ) 3H+ + AlO33- ⇄ Al(OH)3 ⇄ Al3+ + 3OH- (σαν υδροξείδιο του αργιλίου)
(σαν ψευδαργυρικό οξύ) 2H+ + ZnO22- ⇄ Zn(OH)2 ⇄ Zn2+ + 2OH- (σαν υδροξείδιο του ψευδαργύρου)
(σαν κασσιτερώδες οξύ) 2H+ + SnO22- ⇄ Sn(OH)2 ⇄ Sn2+ + 2OH- (σαν υδροξείδιο του κασσιτέρου)
Εξήγηση της επαμφοτερίζουσας συμπεριφοράς
Ένα οξείδιο του γενικού τύπου ΣΟ, όταν διαλυθεί στο νερό δίνει την ένωση Σ(ΟΗ)2: ΣΟ + Η2Ο → Σ(ΟΗ)2. Όταν το στοιχείο Σ είναι πολύ ηλεκτροθετικό, τότε το ηλεκτρονικό νέφος είναι μετατοπισμένο προς το υδρογόνο και ο δεσμός Ο-Η είναι ενισχυμένος, ενώ ο δεσμός Σ-Ο είναι εξασθενημένος. Έτσι στο νερό η ένωση, διίσταται κατά το σχήμα: Σ(ΟΗ)2 → Σ2+ + 2ΟΗ- και παρουσιάζει σαφώς βασικό χαρακτήρα.
Όταν όμως το στοιχείο Σ είναι ηλεκτραρνητικό, συμβαίνει το αντίθετο δηλ. το Σ έλκει προς τη μεριά του το νέφος ηλεκτρονίων, ο δεσμός Σ-Ο ενισχύεται και ο δεσμός Ο-Η αποδυναμώνεται οπότε έχουμε: Σ(ΟΗ)2 → ΣΟ22- + 2Η+, δηλ. το Η αποδίδεται ως πρωτόνιο οπότε η ένωση έχει σαφώς όξινο χαρακτήρα.
Όταν οι δεσμοί Σ-Ο και Ο-Η είναι εξίσου ισχυροί δηλ. το Σ έχει ενδιάμεση τιμή ηλεκτραρνητικότητας, τότε το οξείδιο ΣΟ σε όξινο περιβάλλον δίνει βάση και σε βασικό περιβάλλον δίνει οξύ.
Αμφιπρωτικά μόρια
Ένα αμφιπρωτικό μόριο ή ιόν μπορεί να συμπεριφερθεί και ως δότης (δηλ. ως οξύ) και ως δέκτης (δηλ. ως βάση) ενός πρωτονίου, σύμφωνα με τους ορισμός των Brønsted και Lowry για τα οξέα και τις βάσεις. Το νερό, τα αμινοξέα, το όξινο ανθρακικό ανιόν, το όξινο θειικό ανιόν κ.λ.π. είναι μερικά από τα πιο συνηθισμένα παραδείγματα αμφιπρωτικών μορίων ή ιόντων. Εφόσον οι αμφιπρωτικές ουσίες δρουν και ως οξέα, περιέχουν όλες άτομο υδρογόνου. Παραδείγματα:
Πηγές
Κατηγορία:Χημικές ουσίες Κατηγορία:Οξέα Κατηγορία:Βάσεις