cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Γνώθι σαυτόν
Σύμφωνα με τον Αισχύλο
Στο έργο του Προμηθεὺς Δεσμώτης - ο Αἰσχύλο ς χρησιμοποίει "γίγνωσκε σαυτὸν""
Παραπομπές
Κατηγορία:Εκφράσεις Κατηγορία:Αρχαία ελληνική φιλοσοφία Κατηγορία:Μαντείο των Δελφών
Βοτανική
right|thumb|Σχεδόν όλες οι τροφές που καταναλώνουμε προέρχονται από φυτά όπως το [[Αμερικανικό ρύζι μακρού σιτηρού (American long grain rice). Αυτός είναι ένας από τους πολλούς λόγους που κάνουν τη βοτανική τόσο σημαντικό θέμα μελέτης και έρευνας.]] Βοτανική ή φυτολογία είναι η επιστημονική μελέτη του φυτικού βασιλείου. Ως κλάδος της βιολογίας απαντά και ως επιστήμη των φυτών ή φυτοβιολογία. Αν ειδικώς αφορά τα δασικά οικοσυστήματα (forest science)), τότε αναφέρεται ως Δασική βοτανική.
Σκοποί και κίνητρα της βοτανικής
Ιστορικά, οι βοτανολόγοι μελετούσαν ως «φυτά» όλους τους οργανισμούς που δεν αναγνωρίζονταν γενικά ως ζώα. Μερικοί από αυτούς τους «φυόμενους» οργανισμούς περιελάμβαναν και τα φύκη (μελετώνται στη φυκολογία), τους μύκητες (μελετώνται στη μυκητολογία), τα βακτήρια και τους ιούς (και οι δύο μελετώνται στη μικροβιολογία). Σήμερα, τα περισσότερα φύκη, μύκητες και μικρόβια δε θεωρούνται πλέον ότι ανήκουν στο βασίλειο των Φυτών (λατ.: regnum Plantae). Παρ' όλα αυτά, τυγχάνουν ακόμα της προσοχής των βοτανολόγων και συνήθως τα βακτήρια, οι μύκητες και τα φύκη καλύπτονται, ως κάποιο σημείο, στα εισαγωγικά μαθήματα βοτανικής.
Γιατί λοιπόν μελετάμε τα φυτά; Τα φυτά αποτελούν θεμελιώδες τμήμα της ζωής στη Γη. Παράγουν οξυγόνο, τρόφιμα, πρώτες ύλες, καύσιμα και φάρμακα, που επιτρέπουν την ύπαρξη ανώτερων μορφών ζωής. Παράλληλα, τα φυτά καταναλώνουν το διοξείδιο του άνθρακα, ένα σημαντικό αέριο που συμβάλλει στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, χρησιμοποιώντας το στη λειτουργία της φωτοσύνθεσης. (Ωστόσο, φωτοσύνθεση δεν εκτελούν μόνο τα φυτά (βλέπε φύκη), ενώ υπάρχουν και μη φωτοσυνθετικά φυτά). Η ορθή κατανόηση των φυτών είναι σημαντική για το μέλλον των ανθρώπινων κοινωνιών, αφού συμβάλλουν:
Δημιουργία τροφίμων
Ουσιαστικά όλες οι τροφές που καταναλώνουμε προέρχονται από τα φυτά, είτε πρωτογενώς μέσω μεγάλου μέρους των παραγόμενων τροφών, όπως φρούτων και λαχανικών, είτε δευτερογενώς δια μέσου των εκτρεφόμενων ζώων, τα οποία συνδέονται τροφικά με τα φυτά. Με άλλα λόγια, τα φυτά είναι οι παραγωγοί, η βάση δηλαδή όλων των τροφικών αλυσίδων. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα φυτά παράγουν όσα τρώμε είναι, επομένως, σημαντική για να μπορούμε να θρέψουμε τον κόσμο και να εξασφαλίσουμε τροφική ασφάλεια για τις μελλοντικές γενιές, για παράδειγμα δια μέσου της αναπαραγωγής τους και της βελτίωσης των ιδιοτήτων τους. Δεν είναι, βέβαια, όλα τα φυτά χρήσιμα για τους ανθρώπους, τα ζιζάνια είναι ένα αξιοσημείωτο πρόβλημα της γεωργίας και η Βοτανική αποτελεί βασική επιστήμη για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο είναι δυνατή η ελαχιστοποίηση της δράσης τους. Η Εθνοβοτανική είναι η μελέτη των αλληλεπιδράσεων μεταξύ φυτών και ανθρώπων.
Παραγωγή φαρμάκων και χρηστικών υλικών
Πολλά από τα ιατρικά και ψυχαγωγικά φάρμακα, όπως η κάνναβη, η καφεΐνη και η νικοτίνη προέρχονται απευθείας από το φυτικό βασίλειο. Η ασπιρίνη, που δημιουργήθηκε από το φλοιό του δέντρου της ιτιάς, είναι ένα ακόμα παράδειγμα. Μπορεί να υπάρχουν ακόμα πολλές νέες θεραπείες για ασθένειες παρεχόμενες από τα φυτά, που δεν έχουμε ακόμα ανακαλύψει. Δημοφιλή διεγερτικά όπως ο καφές, η σοκολάτα, ο καπνός και το τσάι προέρχονται επίσης από τα φυτά. Τα περισσότερα αλκοολούχα ποτά, δημιουργούνται από τη ζύμωση και απόσταξη φυτών όπως είναι το κριθάρι, η πατάτα, ο λυκίσκος και τα σταφύλια.
Τα φυτά επίσης μας εξασφαλίζουν πολλά φυσικά υλικά όπως υφαντικές ίνες (βαμβάκι, λινάρι, κάνναβη), ξύλο και δευτερογενώς χαρτί, τα φυτικά έλαια, ορισμένα είδη σκοινιών και ελαστικών κι αυτά είναι μόνο λίγα παραδείγματα όσων συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε. Η παραγωγή του μεταξιού δε θα ήταν εφικτή χωρίς την καλλιέργεια των φυτών μουριάς. Το ζαχαροκάλαμο και άλλα φυτά προσφάτως χρησιμοποιήθηκαν ως πηγές βιοκαυσίμων, οι οποίες είναι σημαντικές εναλλακτικές μορφές έναντι των φυσικών καυσίμων.
Αυτά είναι απλώς μερικά παραδείγματα που μας δείχνουν ότι ο φυτικός κόσμος παρέχει στην ανθρωπότητα σημαντικά υλικά και φάρμακα.
Κατανόηση θεμελιωδών διαδικασιών της ζωής
Τα φυτά είναι εύκολα μελετώμενοι οργανισμοί, στους οποίους οι θεμελιώδεις διαδικασίες της ζωής, (όπως η κυτταρική διαίρεση και η σύνθεση πρωτεΐνης, για παράδειγμα, μπορούν να μελετηθούν, χωρίς τα ηθικά διλήμματα που ανακύπτουν κατά τη μελέτη των ζώων ή των ανθρώπων. Οι γενετικοί νόμοι της κληρονομικότητας ανακαλύφθηκαν με αυτό τον τρόπο από τον Γκρέγκορ Μέντελ, που μελέτησε τον τρόπο που τα μπιζέλια διαμορφώνουν τους απογόνους τους. Αυτά που έμαθε ο Μέντελ από τη μελέτη του πάνω στα φυτά είχαν, ως προέκταση, όφελος σε τομείς φαινομενικά όχι σχετικούς με τη Βοτανική. Επιπρόσθετα, η Μπάρμπαρα Μακλίντοκ (Barbara McClintock) ανακάλυψε τα μεταθετά γονίδια χρησιμοποιώντας ως αντικείμενο έρευνας τον αραβόσιτο. Αυτά είναι μερικά μόνο παραδείγματα, που περιγράφουν τους τρόπους με τους οποίους η Βοτανική έρευνα έχει αυξανόμενη εφαρμογή στην κατανόηση των θεμελιωδών βιολογικών διαδικασιών.
Κατανόηση περιβαλλοντικών αλλαγών
Τα φυτά μπορούν επίσης να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τις αλλαγές στο περιβάλλον μας με πολλούς τρόπους.
Κατά συνέπεια, τα φυτά μπορούν να δράσουν με διάφορους τρόπους ως κώδωνες κινδύνου, ειδοποιώντας μας για σημαντικές αλλαγές στο περιβάλλον. Επιπρόσθετα, τα φυτά είναι εξαιρετικά πολύτιμα όσον αφορά την αναψυχή για χιλιάδες ανθρώπων που απολαμβάνουν την κηπουρική, την καλλιέργεια λαχανικών και βοτάνων χρησιμοποιώντας φυτά καθημερινά. Οι βοτανολόγοι επίσης υποστηρίζουν ότι η Βοτανική είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα Επιστήμη και η μελέτη της έχει σημαντικά ανταποδοτικά οφέλη.
Πρώιμη βοτανική (πριν το 1945)
Μεταξύ των πρώτων βοτανικών μελετών, χρονολογημένα περίπου στο 300 π.Χ., υπάρχουν δύο μεγάλα έργα του Θεόφραστου: Περί φυτών ιστορίας (Historia Plantarum) και Περί φυτών αιτιών. Αυτά τα δύο βιβλία απαρτίζουν τη σημαντικότερη συνεισφορά στην επιστήμη της βοτανικής κατά τη διάρκεια της αρχαιότητας και του μεσαίωνα. Ο Έλληνας συγγραφέας ιατρικής Διοσκουρίδης μας παρέχει σημαντική μαρτυρία για τις γνώσεις των Ελλήνων και των Ρωμαίων όσο αφορά τα φαρμακευτικά φυτά.
Το 1665, χρησιμοποιώντας πρώιμο μικροσκόπιο, ο Ρόμπερτ Χουκ ανακάλυψε κύτταρα στο φελλό· και λίγο καιρό αργότερα στον ιστό ζωντανών φυτών. Ο Γερμανός Λέονχαρτ Φουχς, ο Ελβετός Κόνραντ φον Γκέσνερ, και οι Βρετανοί συγγραφείς Νίκολας Κουλπέπερ και Τζον Τζέραρντ, δημοσίευσαν βοτανολόγια τα οποία έδωσαν πληροφορίες για τις φαρμακευτικές χρήσεις των φυτών.
Σύγχρονη βοτανική (από το 1945)
Ένα μη αμελητέο ποσό γνώσης σήμερα παράγεται από τη μελέτη πρότυπων φυτών όπως η Αραβιδόψις η ταλιανή (Arabidopsis thaliana), ένα ζιζάνιο σινάπεως, που ήταν ένα από τα πρώτα φυτά του οποίου το γονιδίωμα κωδικοποιήθηκε. Άλλα εμπορικότερα φυτά όπως ρύζι, σίτος, αραβόσιτος και σόγια επίσης έχουν τα γονιδιώματά τους κωδικοποιημένα, αν και μερικά από αυτά αποτελούν μεγαλύτερη πρόκληση επειδή έχουν περισσότερα από δύο απλοειδή (n) ζεύγη χρωμοσωμάτων, μια κατάσταση γνωστή ως πολυπλοειδία. Το μονοκύτταρο χλωροφύκος Χλαμυδομονάς του Ράινχαρτ (Chlamydomonas reinhardtii), γνωστή και ως «Πράσινη Ζύμη», είναι ένας άλλος πρότυπος οργανισμός φυτού που έχει μελετηθεί εκτενώς και συνεχίζει να παρέχει σημαντικές ιδέες στη βιολογία των κυττάρων.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
*
Κρόσσαρχος
Ο Κρόσσαρχος είναι ένα γένος μαγκούστας. Από τις τρεις υποοικογένειες των Ερπηστιδών (Ερπηστίνες, Μουνγκοτίνες και Γαλιδιίνες), ο κρόσσαρχος ανήκει στις Ερπηστίνες ή τις Μουνγκοτίνες, οι οποίες είναι μικρές, πολύ κοινωνικές μαγκούστες.
Ονοματολογία και ετυμολογία
Είναι γνωστή στα γαλλικά ως Mangouste Brune και στα γερμανικά ως Dunkelkusimanse.
Κατανομή και βιότοποι
Τα μέλη αυτού του γένους απαντώνται στα έλη και τα δάση της κεντρικής και δυτικής Αφρικής, στις χώρες Γκάνα, Ακτή Ελεφαντοστού, Λιβερία και Σιέρα Λεόνε.
Διατροφή
Τρέφεται με έντομα, προνύμφες, μικρά ερπετά, καβούρια και μούρα. Χρησιμοποιεί τα νύχια και το ρύγχος του για να σκάβει σε πεσμένα φύλλα, κάτω από σαπισμένα δέντρα και πέτρες για να βρουν έντομα και προνύμφες. Επίσης υδροβατεί σε ρηχά ρέματα ψάχνοντας για κάβουρες του γλυκού νερού.
Στις περισσότερες περιοχές όπου ζουν, είναι τα αριθμητικά κυρίαρχα μέλη της κοινότητας των σαρκοφάγων των δασών.
Αναπαραγωγή
Γεννά περίπου από 2-3 φορές το χρόνο. Τα μικρά μπορούν να ανοίξουν τα μάτια τους σε περίπου δώδεκα μέρες, να φάνε στερεά τροφή σε τρεις εβδομάδες και αποκτούν το τρίχωμα ενήλικα σε διάστημα πέντε εβδομάδων.
Συμπεριφορά
Ο Κρόσσαρχος ζει σε ομάδες των 10 με 24. Μία έως τρεις οικογένειες ζουν σε μια ομάδα. Οι οικογένειες αποτελούνται από το ζευγάρι που ζευγάρωσε και τα μικρά. Δραστηριοποιούνται την ημέρα, και περιπλανιούνται σε όλη την περιοχή του συνεχώς, ποτέ δεν μένουν σε ένα μέρος για πολύ καιρό. Στις περιπλανήσεις τους δημιουργούν προσωρινά καταφύγια για τον εαυτό τους. Καθώς δεν καταλαμβάνουν μόνιμες φωλιές, τα μικρά δεν μπορούν να συμβαδίσουν με την ομάδα για αρκετές εβδομάδες και πρέπει να μεταφέρονται σε διαφορετικά σημεία τροφοληψίας. Τα άτομα της ομάδας αναλαμβάνουν εκ περιτροπής να μεταφέρουν τα μικρά από τόπο σε τόπο και επίσης να τα βοηθούν να φάνε.
Εφόσον οι κοινωνικοί κρόσσαρχοι δεν ζουν σε ανοικτό βιότοπο, που διατηρούν επαφή με τα πυκνά τροπικά δάση υποβλάστησης σφυρίζοντας ενώ ταξιδεύουν.
Παραπομπές
Κατηγορία:Ερπηστίδες
Υδραγωγείο Καμαρών
Ιστορία
Το υδραγωγείο χρηματοδοτήθηκε από τον Εμπουμπεκίρ Πασά (επίσης γνωστός ως Κοτζά Μπεκίρ Πασά ή Αμπού Μπακρ Μπασά), τον Οθωμανό Κυβερνήτη της Λάρνακας. Η δομή ήταν σε λειτουργία μέχρι το 1939 και αποτελούνταν από 75 καμάρες.
Η κατασκευή του υδραγωγείου ξεκίνησε το 1747 και ολοκληρώθηκε το 1750. Το κόστος του υδραγωγείου ήταν 50.000 κουρούς τα οποία πληρώθηκαν από τον Εμπουμπεκίρ Πασά. Οι ξένοι ταξιδιώτες συχνά το θεωρούν ως ένα από τα σημαντικότερα μνημεία που κατασκευάστηκαν κατά την Οθωμανική περίοδο στην Κύπρο. Το 1754, ο Αλεξάντερ Ντράμοντ σημείωσε ότι: μικρογραφία|Άποψη του υδραγωγείου των Καμαρών το 1973, πριν τις σύγχρονες εξελίξεις στην περιοχή.
Βιβλιογραφία
Κατηγορία:Οθωμανική αρχιτεκτονική στην Κύπρο
Αλτίβολε
Το Αλτίβολε (ιταλικά: Altivole, βενετικά: Intiółe ) είναι ιταλικός δήμος στην Επαρχία του Τρεβίζο, στην περιφέρεια του Βένετου.
Παραπομπές
Κατηγορία:Δήμοι της Επαρχίας του Τρεβίζο
Σουμπάουα
Η Σουμπάουα (ινδονησιακά: Sumbawa) είναι νησί της Ινδονησίας. Βρίσκεται στο κέντρο των μικρών Σουνδών, ανάμεσα στα νησιά Λομπόκ στα δυτικά και Φλόρες στα ανατολικά. Η Σούμπα βρίσκεται νοτιοανατολικά του νησιού. Ανήκει στην επαρχία Δυτική Νούσα Τενγκάρα μαζί με το Λομπόκ και μεγαλύτερη πόλη του νησιού είναι η Μπίμα, με 142.443 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2010. Η κύρια απασχόληση των κατοίκων του νησιού είναι η γεωργία, ενώ ο τουρισμός είναι πολύ περιορισμένος και είναι επικεντρωμένος στο σέρφιν.
Με έκταση 15.448 τετραγωνικά χιλιόμετρα, η Σουμπάουα είναι το 57ο μεγαλύτερο νησί στη Γη. Έχει ακανόνιστο ανάγλυφο όπου δεσπόζουν ενεργά και σβηστά ηφαίστεια. Το ψηλότερο από αυτά, το όρος Ταμπόρα είναι γνωστό για την κολοσσιαία έκρηξή του το 1815, η οποία ισοπέδωσε την κορυφή του και υπολογίζεται ότι σκότωσε 70.000 άτομα παγκοσμίως.
Ιστορία
Το νησί μέχρι τον 17ο αιώνα βρισκόταν στη σφαίρα επηροής των μουσουλμάνων της Ιάβας. Το 1625 το νησί κατακτήθηκε από το λαό Μακασσάρ, Σουλαουέζι, οι οποίοι εξισλάμισαν τους ηγέτες της Σουμπάουα. Σύντομα οι ηγέτες της δυτικής Σουμπάουας ήλεγχαν το Λομπόκ, γεγονός που τους έφερε σε αντιπαράθεση με τους κατοίκους του Μπαλί. Οι αντιπαραθέσεις συνεχίστηκαν τον 18ο αιώνα και μέχρι το 1815, όταν η κολοσσιαία έκρηξη του Ταμπόρα σκότωσε χιλιάδες κατοίκους του νησιού και η στάχτη κατέστρεψε τις καλλιέργειες. Το ίδιο το ηφαίστειο από τα 4.300 μέτρα ύψος που είχε μειώθηκε στα 2.722 εξαιτίας της έκρηξης. Η επανεγκατάσταση ανθρώπων στο νησί έγινε στα μέσα του 19ου αιώνα με μικρούς πληθυσμούς από διάφορες εθνικές ομάδες. Οι Ολλανδοί άρχισαν να ελέγχουν το νησί τις αρχές του 20ου αιώνα ώστε να αντιμετώπισουν το ενδεχόμενο πολέμου ανάμεσα στους Σουλτάνους του νησιού. Οι Σουλτάνοι έχασαν τις εξουσίες τους με την ανεξαρτησία της Ινδονησίας. Υπολείμματων του Σουλτανάτων είναι τα παλάτια στην Μπίμα και στο Μπεσάρ.
Γεωγραφία
Το νησί έχει μήκος 275 χιλιόμετρα. Στο νησί κυριαρχούν τα υψίπεδα, οι διαβρωμένοι λόφοι και οι ηφαιστειακές οροσειρές. Οι κόλποι Τελούκ Σαλέχ και Τελούκ Μπίμα εισχωρούν στη βόρεια ακτογραμμή του νησιού. Ο κόλπος Σαλέχ είναι ο μεγαλύτερος και χωρίζει το νησί σε δυτική και ανατολική Σουμπάουα οι οποίες ενώνονται με τον ισθμό Σαλέχ. Βόρεια του κόλπου εκτείνεται μια χερσόνησος που καταλήγει στο όρος Ταμπόρα. Το ηφαίστειο με ύψος 2722 μέτρα είναι περίπου 900 μέτρα ψηλότερο από κάθε άλλη κορυφή του νησιού.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Νησιά της Ινδονησίας
Κελτικός πολιτισμός
thumb|250 px|Διασπορά των Κελτών στην ευρωπαϊκή ήπειρο
Οι Κέλτες της αρχαιότητας, οι οποίοι εμφανίζονται πρώτοι -αλλά και συνηθέστερα- στις ιστορικές πηγές ήταν οι Κέλτες της ιστορικής περιοχής που στα λατινικά αρχαία κείμενα αναφέρεται ως Gallia, και που σήμερα την ονομάζουμε Γαλατία. Η περιοχή αυτή περιλάμβανε τις επικράτειες της σημερινής Γαλλίας και Ελβετίας και πολλές ακόμα περιοχές. Αυτός ο λαός είχε διάφορα ονόματα. Ένα από αυτά τα ονόματα ήταν το Galli (ελληνιστί Γάλλοι, εξ ου και η σύγχρονη ελληνική ονομασία των κατοίκων της Γαλλίας), το οποίο στη γλώσσα των Κελτών σήμαινε Πολεμιστές ή Γενναίοι Άνδρες. Όμως, την εποχή του Ιουλίου Καίσαρα οι Galli φαίνεται να προτιμούσαν για τον λαό τους την ονομασία, την οποία ο Καίσαρας διασώζει ως "Celtae". Φαίνεται ότι το όνομα Celtae σήμαινε Πολεμιστές, δηλαδή ήταν μάλλον συνώνυμο με το Galli, και η προέλευση του ονόματος μάλλον ήταν κοινή με αυτήν της Παλαιο-νορβηγικής λέξεως "hildr", που σήμαινε "πόλεμος" και "μάχη". Από την αρχαία λοιπόν ονομασία Celtae σχηματίστηκαν οι σύγχρονες ονομασίες "Κέλτες" και "κελτικός", που χρησιμοποιούνται για την εν θέματι εθνολογική ομάδα στην ολότητά της. Να διευκρινίσουμε όμως, σε σχέση με τη Βρετανία και την Ιρλανδία, ιστορικές κοιτίδες του κελτικού πολιτισμού, ότι κανένας συγγραφέας της κλασσικής αρχαιότητας δεν χρησιμοποίησε τον όρο Κέλτες προκειμένου να προσδιορίσει εθνικά κατοίκους των βρετανικών νήσων.
Γενικά μιλώντας, είναι περίπλοκο να ανεύρει κανείς ακριβείς και ιστορικά τεκμηριωμένους ορισμούς που να προσδιορίζουν την ταυτότητα των Κελτών. Η σοβαρότερη και πειστικότερη απόδειξη της ιστορικής ύπαρξης της κελτικής ταυτότητας είναι τα γλωσσολογικά τεκμήρια που πιστοποιούν την ιστορική χρήση της κελτικής γλώσσας. Η κελτική ή πρωτο-κελτική γλώσσα, σε κάποιο απροσδιόριστο χρονικό σημείο διαχωρίστηκε σε δύο συγγενικούς μεν αλλά και διάφορους μεταξύ τους κλάδους : ο ένας είναι η Κ Κελτική (Q Celtic) ή Γοϊδελική και η άλλη είναι η Π Κελτική (P Celtic) ή Βρυθονική. Οι σύγχρονες Γοϊδελικές γλώσσες είναι η Ιρλανδική Γαελική, η Σκωτσέζικη Γαελική και η Μανξ, ενώ οι αντίστοιχες σύγχρονες Βρυθονικές γλώσσες είναι η Ουαλλική, η Κορνουαλική (Cornish) και η Βρετονική (Breton).
Ένα μεγάλο μέρος όσων είναι σήμερα αποδεκτά ως κελτική ιστορία συνθέτουν ένα σύγχρονο μύθο, που δημιουργήθηκε τον 18ο αιώνα, και αποτέλεσε βάση πολλών σύγχρονων εθνικιστικών και θρησκευτικών κινημάτων. Η προσαρμογή φανταστικών στοιχείων αδικεί τη μεγαλοπρέπεια ενός μονολιθικού πολιτισμού, που όχι μόνον εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη, αλλά πέρασε τις επιδράσεις και τις επιρροές του και στην ασιατική ήπειρο.
Γενική θεώρηση
Τον 19ο αι. η άποψη που κυριαρχούσε στους ακαδημαϊκούς κύκλους αναφορικά με τους Κέλτες ήταν ότι αυτοί συνιστούσαν μία φυλή, που εμφανίστηκε την πρώτη χιλιετία π.Χ., με κοινή γλώσσα και πολιτισμό, της οποίας η πατρίδα εντοπιζόταν στην κεντρική Ευρώπη. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, την περίοδο από το 800 έως το 100 π.Χ. (Εποχή του Σιδήρου) σημειώθηκε μια επιθετική διασπορά των Κελτών έξω από τα όρια της κύριας περιοχής διαβίωσής τους προς όλες τις κατευθύνσεις, στο πλαίσιο της οποίας οι Κέλτες εισέβαλαν στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, το οποίο και κατέλαβαν. Σήμερα, η άποψη αυτή έχει σε μεγάλο βαθμό αναθεωρηθεί. Η μέχρι σήμερα αρχαιολογική και ανθρωπολογική έρευνα κάνει τους επιστήμονες να κλίνουν προς την άποψη ότι ποτέ δεν υπήρξε μία ενιαία κελτική φυλή, ούτε και κάποιος πανευρωπαϊκός κελτικός πολιτισμός, ενιαίος ως προς τη γλώσσα και την κουλτούρα. Επιπρόσθετα, η Αρχαιολογία δεν έχει εντοπίσει ενδείξεις κάποιας εκρηκτικής διασποράς κελτικών πληθυσμών πέριξ της κεντρικής Ευρώπης, την Εποχή του Σιδήρου. Ειδικότερα, δεν φαίνεται να υπήρξαν καθόλου κύματα αξιόλογων κελτικών εισβολών προς τις δυτικές παρυφές της ηπειρωτικής Ευρώπης και προς τις βρετανικές νήσους την πρώτη χιλιετία π.Χ.. Γενικότερα μιλώντας, οι αρχαιολόγοι δεν έχουν εντοπίσει τεκμήρια κάποιας κελτικής εισβολής μεγάλης κλίμακας. Επομένως, είναι ασφαλέστερο να μιλάμε για διαφοροποιημένες εκδοχές κελτικών πολιτισμικών μορφωμάτων, χωρίς ενιαία εθνική και πολιτισμική υπόσταση.
Έχοντας κατά νου τα παραπάνω, εάν σήμερα αποπειραθούμε να φτιάξουμε ένα εθνολογικό χάρτη της ευρωπαϊκής Εποχής του Ορείχαλκου, με βάση κυρίως τα πορίσματα της Αρχαιολογίας, θα διαπιστώσουμε ότι ήδη από την περίοδο αυτή διακρίνεται η παρουσία μεγάλων πληθυσμιακών συνόλων, που προαπεικονίζουν την παρουσία μετέπειτα ιστορικών πληθυσμών, όπως οι Κέλτες. Η καταγωγή του κελτικού πολιτισμού είναι αβέβαιη, όμως θεωρείται σίγουρο ότι αυτή πρέπει να ενταχθεί στον Πολιτισμό του Χάλλστατ, δηλαδή ο πρώϊμος κελτικός πολιτισμός γεννήθηκε μέσα από διαδικασίες αλληλεπίδρασης, μέσα στο πλαίσιο του πολιτισμού αυτού. Είναι λανθασμένο δηλαδή να θεωρήσουμε ότι οι Κέλτες ήταν ένας λαός που κατήλθε στον ευρωπαϊκό χώρο την Εποχή του Σιδήρου. Η άποψη αυτή θεωρείται σήμερα παρωχημένη. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τις δυτικοευρωπαϊκές περιοχές που σήμερα θεωρούμε ως κελτικές, όπως η Γαλλικία, η Βρετάνη και η Κορνουάλη. Οι πληθυσμοί των παραπάνω περιοχών που οικειοποιήθηκαν τον κελτισμό, ήταν πιθανότατα γηγενείς, και οι πρόγονοί τους είχαν εποικίσει τις περιοχές αυτές πριν 10.000 χρόνια, την εποχή που οι παγετώνες υποχωρούσαν προς βορρά. Σήμερα δηλαδή, οι εθνολόγοι κλίνουν προς την άποψη πως η επέκταση εθνοτικών ομάδων δεν επιτυγχάνεται μόνο μέσω των εισβολών και της συνακόλουθης αφομοίωσης, αλλά επίσης και στον ίδιο βαθμό και μέσω της βιολογικής αναπαραγωγής (ειρηνικού τύπου επαφές πληθυσμών, εμπόριο, επιγαμία).
Σε εκτεταμένες περιοχές πέριξ του άξονα των ποταμών Ρήνου-Ροδανού, τάφοι και οικισμοί του 8ου και 7ου αι. π.Χ. περιέχουν ορειχάλκινα αγγεία, υδρίες, κρατήρες και πήλινα αγγεία, που προέρχονται από μεσογειακές περιοχές, και μαρτυρούν τη διεξαγωγή εμπορίου οίνου κατά την περίοδο αυτή, ανάμεσα στην Ελλάδα, τη Νότιο Ιταλία και την Ετρουρία από τη μια πλευρά, και τους γαλατικούς πληθυσμούς που κατοικούσαν πέριξ του άξονα αυτού από την άλλη. Δεν έχουμε ακριβή γνώση των δρόμων που ακολουθούσε το εν λόγω εμπόριο, είναι όμως γνωστό ότι στους τοπικούς ηγεμόνες των Γαλατών άρεσε ιδιαίτερα το κρασί. Ακόμα και την Εποχή του Σιδήρου, τα ιστορικά γεγονότα και εξελίξεις που συνέβαιναν στις μεσογειακές χώρες, και ειδικά στην Ελλάδα, είχαν κατά κανόνα σοβαρό αντίκτυπο στην κεντρική Ευρώπη. Μέσα από την εμπορική επαφή των Κελτών με τους πολιτισμούς των μεσογειακών λαών, ο κελτικός κόσμος ενσωματώνεται στο δίκτυο της μεσογειακής οικονομίας, και αυτή η ενσωμάτωση αφενός δίνει ώθηση σε μια διαδικασία συγκεντρωτισμού της ισχύος και αφετέρου καθιστά τις κελτικές κοινωνίες περισσότερο δεκτικές απέναντι σε εξωτερικές επιρροές, πράγμα που αργότερα θα διευκολύνει την πολιτική και πολιτισμική αφομοίωσή τους από τους Ρωμαίους.
Ιστορική συνέχεια του πολιτισμού του Χάλλστατ αποτελεί ο πολιτισμός Λα Τεν της κεντρικής Ευρώπης, με τον οποίον οι Κέλτες ήρθαν επίσης σε αλληλεπίδραση, και που θα μπορούσε εν μέρει να θεωρηθεί ως κομμάτι του ευρύτερου κελτικού πολιτισμού. Ήδη από την περίοδο του Πολιτισμού του Χάλλστατ, κέλτικοι πληθυσμοί είχαν πιθανότατα εποικίσει τις περιοχές της Έσσε και της Βεστφαλίας ευρύτερα, δυτικά του Ρήνου. Ο πολιτισμός του Jastorf, ανατολικά του ποταμού Έλβα και μέχρι τον ποταμό Όντερ (που διατρέχει τη δυτική Πολωνία κοντά στα όρια με την Τσεχία και τη Γερμανία), παραλληλίζεται με τον Πολιτισμό Λα Τεν, παραλληλισμός που ίσως καταδεικνύει την επιρροή του Κελτισμού στη σημερινή περιοχή ανάμεσα στην ανατολική Γερμανία και τις δυτικές παρυφές της Πολωνίας.
Κατά τη διάρκεια της Εποχής του Σιδήρου, εκτός από τον Πολιτισμό του Χάλλστατ και τον Πολιτισμό Λα Τεν, οι Κέλτες ήρθαν σε γόνιμη επαφή και με τους διάφορους βελγικούς πολιτισμούς του ευρωπαϊκού χώρου. Από τον 5ο αι. π.Χ. η περιοχή ανάμεσα στη σημερινή γαλλική Μάρνη και τη δυτική όχθη του Ρήνου αποτελεί ενδιάμεσο κέντρο εγκατάστασης Κελτών, που κατευθύνονται προς την Ισπανία, τη Νότια Γαλλία και τη Βρετανία. Από τον 5ο έως τον 3ο αι. κελτικοί πληθυσμοί εγκαθίστανται, επίσης, στις ανατολικές περιοχές του Δούναβη, στον Εύξεινο Πόντο και στη βόρεια και κεντρική Ιταλία. Σταδιακά αυτός ο πολυμερής πολιτισμός εξαπλώθηκε από την Ιρλανδία έως τη Μικρά Ασία (βλ. τους Γαλάτες της Καινής Διαθήκης).
Τον 4ο αι. π.Χ. οι Γαλάτες συνιστούσαν διαρκή απειλή για τη Ρώμη. To 391 ή πιθανώς το 387 π.Χ. η Ρώμη απέστειλε τρεις πρεσβευτές προκειμένου να διαμεσολαβήσουν στις διαπραγματεύσεις ανάμεσα στην ετρουσκική πόλη Clusium και την κελτική φυλή των Σήνωνων, επάνω σε ζητήματα εδαφικών διαφορών. Ατυχώς, οι διαπραγματεύσεις ναυάγησαν και οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές συνεπλάκησαν. Οι Ρωμαίοι πρέσβεις δεν δίστασαν να συμμετάσχουν στη συμπλοκή στο πλευρό των Ετρούσκων, και μάλιστα φόνευσαν ένα μέλος της πρεσβείας των Σήνωνων. Το γεγονός αυτό υπήρξε η αφορμή για την εισβολή και την κατάληψη της Ρώμης από το στράτευμα του Βρέννου το 390 ή το 386. Όταν το στράτευμα του Βρέννου έφθασε στη Ρώμη μετά τη νίκη του επί των Ρωμαίων στον Αλλία ποταμό, τη βρήκε ανυπεράσπιστη και εγκαταλελειμμένη από την πλειονότητα των κατοίκων της, και έτσι τη λεηλάτησε ανεμπόδιστα. Η μνήμη της λεηλασίας της Ρώμης από τον Βρέννο στοίχειωσε τους Ρωμαίους για αρκετά χρόνια. Παρόλο δε που τα γεγονότα της γαλατικής λεηλασίας, ευτυχώς για τους Ρωμαίους, δεν επαναλήφθηκαν τα επόμενα χρόνια, οι Ρωμαίοι αναγκάστηκαν αρκετές φορές ακόμα να συγκρουστούν για να αποκρούσουν τους Γαλάτες επιδρομείς στη διάρκεια του 4ου αι..
Κοινωνία
Οι Κέλτες αγνοήθηκαν από τους συγγραφείς της παγκόσμιας ιστορίας, αν και σήμερα σταδιακά η αρχαιολογική και η ιστορική έρευνα μάς υποχρεώνει να αναγνωρίσουμε πως ο κελτικός τρόπος ζωής, οι κελτικοί θεσμοί και η κελτική άποψη για τον κόσμο γνώρισαν μεγάλη διασπορά για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα ανάμεσα στους γερμανικούς και ευρωπαϊκούς πληθυσμούς. Γραπτές μαρτυρίες υπάρχουν για τους Γαλάτες της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης από ρωμαϊκές γραπτές μαρτυρίες, αναξιόπιστες στο βαθμό που εκπροσωπούσαν την πολιτική άποψη της Ρώμης.
Φαίνεται πως οι πρώιμες κελτικές κοινωνίες ήταν οργανωμένες γύρω από τις πoλεμικές δραστηριότητες -μια δομή που χαρακτηρίζει όλους τους πολιτισμούς που βρίσκονται σε διαδικασία μετανάστευσης, όπως οι Ούννοι και αργότερα οι Γερμανοί. Την ύστερη Εποχή του Χαλκού, οι κελτικές κοινωνίες πιθανότατα ακολούθησαν το γενικότερο ρεύμα της στρατιωτικοποίησης που διακρίνει την κοινωνική ζωή της δυτικής Ευρώπης εκείνης της περιόδου. Η παρουσία αυτού του ρεύματος στρατιωτικοποίησης μαρτυρείται από τη μία με την παρουσία οχυρών σε λοφώδεις τοποθεσίες και οχυρωμένων παραλίμνιων οικισμών, και από την άλλη από την εμφάνιση νέων, προηγμένων όπλων από ορείχαλκο, όπως της ορειχάλκινης πολεμικής σπάθης, φτιαγμένης ειδικά για το σχίσιμο της σάρκας. Το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα της κοινωνίας της Λα Τεν είναι ο πολεμικός της χαρακτήρας. Την περίοδο του πολιτισμού του Χάλλστατ οι τάφοι των αριστοκρατών και των ηγεμόνων περιείχαν μεν οπλισμό, αλλά αυτός ήταν οπλισμός που προοριζόταν κυρίως για κυνήγι και για επίδειξη. Στους αντίστοιχους όμως τάφους του πρώϊμου πολιτισμού Λα Τεν οι αριστοκράτες θάβονταν με πλήρη πολεμική εξάρτυση, ενώ τα τετράτροχα ταφικά άρματα της περίόδου του Χάλλστατ αντικαταστάθηκαν από δίτροχα πολεμικά.
Αν και οι κλασικοί Έλληνες και Ρωμαίοι συγγραφείς θεωρούσαν τους Κέλτες βίαιους φρενοβλαβείς, η πολεμική τους δραστηριότητα δεν ήταν μια οργανωμένη διαδικασία εδαφικών κατακτήσεων. Ανάμεσα στους Κέλτες η πολεμική δραστηριότητα ήταν μάλλον μια "αθλητική δραστηριότητα" και εστιαζόταν σε επιδρομές και κυνήγια. Τα δίτροχα άρματα δύο ίππων που ανακαλύφθηκαν σε πλούσιους τάφους της γαλλικής Καμπανίας θεωρείται ότι θα άνηκαν σε ευγενείς πολεμιστές. Φαίνεται πως οι ευγενείς Κέλτες υπηρετούσαν στο στρατιωτικό ιππικό. Οι Βρετονοί ιππείς πολεμούσαν επάνω σε άρματα, διεξάγοντας έτσι ένα είδος μάχης που στους Έλληνες και τους Ρωμαίους φαινόταν απαρχαιωμένο και βγαλμένο από την ομηρική αρχαιότητα.
Στην Ιρλανδία, ο θεσμός του Φιάννα απευθυνόταν σε νέους αριστοκράτες πολεμιστές που εγκατέλειπαν τη φυλετική τους περιοχή για κάποιο χρονικό διάστημα, προκειμένου να επιδοθούν σε επιδρομές και κυνήγι, αναγκαίο συστατικό της τελετής ενηλικίωσής τους και διαμόρφωσης κοινωνικού στάτους. Όταν οι Κέλτες ήλθαν σε επαφή με τους Ρωμαίους, άλλαξαν και τον τρόπο πολεμικής τους οργάνωσης, έτσι ώστε να είναι ικανοί να αμύνονται ενάντια σε μεγαλύτερο αριθμητικά στρατό.
Ωστόσο, φαίνεται πως οι ομάδες επίθεσής τους ήταν εκείνες που οδήγησαν τους κλασικούς συγγραφείς στον χαρακτηρισμό "φρενοβλαβείς". Η κελτική μέθοδος επίθεσης ξεκινούσε με την κατά μέτωπο παράταξη εμπρός στον εχθρικό στρατό. Κατόπιν οι πολεμιστές άρχιζαν να ουρλιάζουν και να χτυπούν τα ξίφη και τα δόρατά τους στις ασπίδες τους. Εντέλει άρχιζαν να τρέχουν κατευθείαν προς τον αντίπαλο φωνάζοντας σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής, προκειμένου να τρομάξουν την αντίπαλη παράταξη και να την εξαναγκάσουν σε οπισθοχώρηση. Αν η εχθρική παράταξη παρέμενε αδιάσπαστη, οι ομάδες οπισθοχωρούσαν στην αρχική τους θέση και άρχιζαν τη διαδικασία από την αρχή.
Η διαρκής πολεμική δραστηριότητα συνδέεται και με άλλο ένα συνεκτικό στοιχείο του κελτικού πολιτισμού, που είναι η οικοδόμηση οικισμών περιβεβλημένων με ισχυρά τείχη. Οι Ρωμαίοι ονόμασαν αυτά τα οχυρά oppida (βλ. λήμμα Oppidum), και χαρακτηριστικό τους είναι η τοποθέτηση διασταυρούμενων δοκών στα τείχη. Τα οχυρά αυτά συχνά περιβάλλονταν από οικισμούς καλυβών, ορθογώνιων στη Γαλατία και την κεντρική Ευρώπη και κυκλικών στη Βρετανία. Στις περιοχές της νοτίου Γερμανίας, της Αυστρίας και της Βοημίας, από τον 6ο π.Χ. αιώνα, πολλά μικρά φρούρια χτισμένα σε λοφώδεις τοποθεσίες εγκαταλείπονται, και αντικαθίστανται από ένα σχετικά μικρό αριθμό μεγάλων φρουρίων, χτισμένων επίσης σε λοφώδεις τοποθεσίες, τα οποία μαρτυρούν την ιστορική τους διάσταση ως διαπρεπών κέντρων ισχύος και εξουσίας. Τα οχυρά αυτά στέγαζαν τους ισχυρούς φυλάρχους, των οποίων οι τάφοι έχουν ανακαλυφθεί στις υπαίθριες περιοχές που τα περιέβαλλαν. Ως παράδειγμα γνωστού κελτικού oppidum μπορούμε να αναφέρουμε το Καμουλόδουνον στη βρετανική κομητεία του Essex, στη θέση του οποίου, αναπτύχθηκε η ομώνυμη ρωμαϊκή πόλη, στο σημερινό Colchester, 80 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του Λονδίνου. Το Καμουλόδουνον υπήρξε η πρωτεύουσα της φυλής των Κατουβελλαύνων (Catuvellauni) και ακόμα ενωρίτερα το βασικό οικιστικό κέντρο των Τρινοβαντών (Trinovantes).
Οι δομικές μονάδες της κελτικής κοινωνίας ήταν η φυλή και η συγγένεια. Η εθνική ταυτότητα καθοριζόταν από ευρύτερη φυλετική ομάδα που ονομαζόταν τουάθ ("too-awth") που σημαίνει στα Ιρλανδικά ("λαός") αλλά στηριζόταν στη μικρότερη οργανωτική ομάδα συγγένειας, την πατριά που ονομαζόταν κενέντλ (ke-na-dl), ή "kindred" (συγγένεια) στα Ιρλανδικά. Η πατριά ήταν εκείνη που παρείχε την ταυτότητα και την προστασία. Καθώς ήταν καθήκον της πατριάς να προστατεύει τα άτομα, τα εγκλήματα κατά του ατόμου δικάζονταν ενώπιον όλης της πατριάς. Ένας από τους προεξέχοντες θεσμούς μεταξύ των Κελτών ήταν το έθιμο με διαμάχες αίματος (βεντέτες) στις οποίες η δολοφονία ή η προσβολή ενάντια σε ένα άτομο απαιτούσε από ολόκληρη την πατριά να ζητήσει βίαια την τιμωρία. Τέτοιου είδους διαμάχες αποφεύγονταν εν μέρει από τον θεσμό των επαγγελματιών μεσολαβητών. Τουλάχιστον στην Ιρλανδία, μια επαγγελματική κάστα δικηγόρων, αποκαλούμενη μπρίθεμ (brithem), μεσολαβούσε στις διαφωνίες για τους ακριβείς όρους επανόρθωσης της προσβεβλημένης πατριάς.
Στην κελτική κοινωνία, αν και περιστρεφόταν γύρω από μια αριστοκρατία πολεμιστών, η θέση των γυναικών ήταν αρκετά υψηλή. Στις πρώιμες περιόδους οι γυναίκες συμμετείχαν και στις εχθροπραξίες και στην ιερατική βασιλεία. Παρόλο που αργότερα οι Κέλτες υιοθέτησαν το πατριαρχικό πρότυπο, διατήρησαν στη μυθολογία και τη λογοτεχνία τους τη μνήμη γυναικών που αναδείχθηκαν ως ηγέτιδες και πολεμίστριες.
Η κελτική κοινωνία συνδέεται σταθερά με τον βουκολισμό και την ανατροφή βοοειδών ή προβάτων. Πιο συγκεκριμένα, στη μεν Γαλατία εκτρέφονταν κυρίως βόδια και χοίροι, ενώ στη Βρετανία η κτηνοτροφία ήταν επικεντρωμένη στην εκτροφή προβάτων. Απ’ ό,τι φαίνεται υπήρξε γεωργική εκμετάλλευση στον κελτικό κόσμο, αλλά όχι σημαντική. Η σημασία των βοοειδών και της ποιμενικής ζωής δημιούργησε έναν μοναδικό θεσμό στην κελτική, ιδιαίτερα την ιρλανδική, ζωή, τις επιδρομές για την αρπαγή ζώων, δηλαδή τη ζωοκλοπή. Η κλοπή των βοοειδών μιας άλλης ομάδας ήταν ουσιαστικά αποδεικτικό σημείο θάρρους και γενναιότητας μιας ομάδας νέων πολεμιστών. Ο μεγαλύτερος επιζών ιρλανδικός μύθος, η Επιδρομή του Κούλεϊ (Táin Bó Cualingne), επικεντρώνεται σε μια τέτοια μυθοποιημένη επιδρομή.
Δεν υπήρξε καμία αστικοποίηση οποιουδήποτε είδους ανάμεσα στους Κέλτες, ως τη ρωμαϊκή διακυβέρνηση. Στην Ιρλανδία, η αστικοποίηση δεν εμφανίστηκε μέχρι τις δανικές και νορβηγικές εισβολές και η κοινωνία βασιζόταν κυρίως στο ανταλλακτικό εμπόριο. Εμπόριο διεξαγόταν ανάμεσα σε φυλές και μέσω του πορθμού της Μάγχης. Το εμπόριο αυτό οδήγησε και σε επιγαμία μεταξύ των φυλών, αλλά και στη σύναψη άλλου είδους συμφωνιών, όπως αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής. Η κελτική οικονομία στο εσωτερικό των φυλών ακολούθησε πιθανώς την οικονομική αρχή των περισσότερων φυλετικών οικονομιών, την αμοιβαιότητα. Σε μια οικονομία αμοιβαιότητας τα αγαθά και άλλες υπηρεσίες δεν ανταλλάσσονται για άλλα αγαθά, αλλά δίνονται από άτομα σε άλλα άτομα με αμοιβαίες σχέσεις συγγένειας και υποχρεώσεων. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι λόγω της επιγαμίας οι σχέσεις οικονομικής αμοιβαιότητας θα συνάπτονταν και μεταξύ μελών διαφορετικών φυλών, διευκολύνοντας έτσι τη φυλετική συγχώνευση.
Φαίνεται ότι οι Κέλτες των ακτογραμμών του Ατλαντικού που ζούσαν σε βραχώδεις παραθαλάσσιες περιοχές με θέα τον ανοικτό ωκεανό, λόγω των κοινών βιωμάτων, μοιράζονταν κοινές αξίες και απόψεις στο πέρασμα των χιλιετιών. H πρόσδεση των λαών αυτών με τη θάλασσα και το δια θαλάσσης εμπόριο και η επιρροή που αυτά ασκούσαν επάνω τους είχαν ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη ενός τρόπου βιωτής, που έφερνε κοντά τη μία φυλή με την άλλη, που αναδείκνυε στοιχεία συνοχής και ενότητας, τα οποία μεταφράζονταν σε μία εμβαθυνόμενη στη διάρκεια του χρόνου επαφή και συνεργασία.
Θρησκεία
Ένας παράγοντας ενότητας του κελτικού κόσμου ήταν η παρουσία της κάστας των δρυϊδών, που ήταν μια κλειστή κοινωνική ομάδα ιερέων και η ύπαρξη κοινών θεοτήτων και κοινών τελετών λατρείας. Η κελτική θρησκεία άσκησε καθώς φαίνεται σημαντική γοητεία στους σύγχρονους Ευρωπαίους και τους ευρωπαιογενείς πολιτισμούς. Ειδικότερα στις τελευταίες δεκαετίες έχει παρατηρηθεί το φαινόμενο της αύξησης του ενδιαφέροντος για την κελτική θρησκεία και για τις θρησκευτικές πρακτικές των Κελτών. Παρ' όλο το ενδιαφέρον, όμως, δε γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα για την κελτική θρησκεία και τις πρακτικές της.
Για να το θέσουμε απλά, αν και οι Κέλτες είχαν έναν πλούσιο και κυρίαρχο θρησκευτικό πολιτισμό, εμφανή στην τέχνη τους, αυτός ο πολιτισμός έχει χαθεί από την ανθρώπινη μνήμη. Υπάρχει εν δυνάμει στη συλλογική μνήμη και αργά, πολύ αργά και επίπονα αναπλάθεται βάσει των αρχαιολογικών και φιλολογικών μαρτυριών κομμάτι-κομμάτι. Εμπόδιο σε αυτή τη διαδικασία αποκατάστασης είναι η χρήση των συμβολικών αρχετύπων της κελτικής τέχνης για την τεκμηρίωση εθνικών μύθων και για την εξυπηρέτηση εθνικιστικών στόχων.
Μπορούμε, όμως, να έχουμε μια μερική εικόνα για την κελτική θρησκεία βασισμένη στους συχνά εχθρικούς απολογισμούς των κλασικών συγγραφέων. Οι Κέλτες ήταν πολυθεϊστές. Οι θεοί τους φαίνεται πως προήλθαν από τις πιο πρωτόγονες, ινδοευρωπαϊκές πηγές στις οποίες στηρίχτηκαν οι πολυθεϊστικές θρησκείες της Ελλάδας, της Περσίας και της Ινδίας. Οι Ρωμαίοι, προσπαθώντας να ερμηνεύσουν το κελτικό πάνθεο, το συνέδεσαν με τους ρωμαϊκούς θεούς, όπως και οι εκρωμαϊσμένοι Γαλάτες –έτσι δεν γνωρίζουμε τον ακριβή κελτικό χαρακτήρα αυτών των θεοτήτων και των ιδιοτήτων τους. Οι σύγχρονες νεοπαγανιστικές αποδόσεις του συγκεκριμένου πάνθεου είναι λίγο-πολύ αποτέλεσμα συγκρητισμού.
Σημαντικό στοιχείο παραμένει για την κελτική θρησκεία το θέμα της τριάδας. Οι κελτικοί θεοί παρουσιάζονται σε τριάδες και η κελτική λογική για την αντίληψη των θεοτήτων επικεντρώνεται σε τριάδες. Αναμφίβολα, τούτη η τριαδική λογική επέδρασε ευμενώς για την πρόσληψη του Χριστιανισμού από τα βορειοευρωπαϊκά πολιτισμικά μοντέλα.
Οι ιεροπραξίες τελούνταν από μια ειδική ιερατική τάξη, τους αποκαλούμενους από τους Ρωμαίους "δρυίδες". Η λέξη δρυίδης προέρχεται πιθανώς από ανάλογη γαλατική λέξη. Αν και πολλά έχουν γραφτεί για τους δρυίδες και την κελτική τελετουργία, δε γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα ουσιαστικό. Ως ειδική κάστα, οι δρυίδες εκτελούσαν πολλές από τις λειτουργίες που θα αποκαλούσαμε σήμερα «ιερατικές», συμπεριλαμβανομένων των τελετουργιών και των θυσιών, αλλά και λειτουργίες που αφορούσαν την «εκπαίδευση» και τον «νόμο». Αυτές οι τελετουργίες και πρακτικές τηρούνταν πιθανώς μυστικές -μια παράδοση κοινή μεταξύ των πρώτων ινδοευρωπαϊκών λαών- κάτι που μας βοηθά να καταλάβουμε γιατί ο κλασικός κόσμος δεν γνώριζε ουσιαστικά τίποτα για αυτές. Το μόνο που αναφέρουν οι κλασικές πηγές, είναι ότι οι δρυίδες τελούσαν «βαρβαρικά» ή «φρικτά» τελετουργικά στις λίμνες και τα άλση. Υπάρχει μάλιστα συναίνεση μεταξύ των Ελλήνων και των Ρωμαίων ότι αυτά τα τελετουργικά περιελαβαναν ανθρωποθυσίες. Υπάρχουν στοιχεία ανθρωποθυσιών μεταξύ των Κελτών, αλλά η ανθρωποθυσία δεν φαίνεται πως ήταν η επικρατούσα πρακτική.
Σύμφωνα με τον Ιούλιο Καίσαρα, που δίνει και τη μακροσκελέστερη περιγραφή των δρυϊδών, επίκεντρο της κελτικής πεποίθησης ήταν η μετενσάρκωση των ψυχών από το ένα σώμα στο άλλο με στόχο την τελειοποίηση. Το γεγονός ότι οι Κέλτες πίστευαν στη μεταθανάτια ζωή, επιβεβαιώνεται από την αρχαιολογική μαρτυρία, καθώς πολλά από τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης θάβονταν εν είδει κτερισμάτων μαζί με τους νεκρούς.
Οι Γαλάτες
thumb|150 px|left|Χρυσός στατήρας του Βερκιγγετόριγος Οι πρώτοι Κέλτες που συνδέθηκαν με τον κλασικό κόσμο ήταν οι Γαλάτες, που ήλεγχαν την περιοχή που εκτείνεται από τη Γαλλία στην Ελβετία. Ήταν οι Γαλάτες που κατάπιαν τη Ρώμη και λεηλάτησαν το Μαντείο των Δελφών διασπείροντας τον τρόμο στον ελλαδικό χώρο. Ήταν επίσης οι Γαλάτες που μετανάστευσαν στη Μικρά Ασία για να ιδρύσουν τον μικρασιατικό Γαλατικό πολιτισμό τους στις αρχές του 3ου π.Χ. αι. στο τέλος μιας μακράς μετανάστευσης. Με εισβολές και μεταναστεύσεις πέρασαν στην Ισπανία, διέσχισαν αργότερα τις Άλπεις στην Ιταλία και εγκαταστάθηκαν μόνιμα νότια των Άλπεων, σε μια επικράτεια που οι Ρωμαίοι ονόμασαν κατόπιν, Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία.
Οι Γαλάτες ήταν φυλετική και γεωργική κοινωνία, αντίθετα από τους άλλους κελτικούς λαούς. Κυβερνούνταν από βασιλείς, η δικαιοδοσία των οποίων απλωνόταν συνήθως σε μικρές μόνον περιοχές. Περιστασιακά κάποιος ισχυρός βασιλιάς κέρδιζε την πίστη και την υποταγή διάφορων ήσσονων βασιλέων ως μονάρχης, αλλά γενικά οι Γαλάτες σε όλη την Ευρώπη διαμόρφωναν μάλλον μια εθνική συνέχεια παρά ένα ενιαίο έθνος.
Δύο κελτικές φυλές, οι Κίμβροι και οι Τεύτονες (εθνικός προσδιορισμός για τους Γερμανούς που προέρχεται από την κελτική ρίζα για τη λέξη «λαός»), μετανάστευσαν ανατολικά και εγκαταστάθηκαν στη Γερμανία. Το κέντρο της κελτικής επέκτασης, ωστόσο, ήταν η Γαλατία, η επικράτεια η οποία εκτεινόταν βόρεια των Άλπεων, στη Γαλλία και το Βέλγιο,καθώς και σε τμήμα της Ισπανίας. Η πλέον πρώιμη αφήγηση για τους Γαλάτες προέρχεται από τον Ιούλιο Καίσαρα. Στην ιστορία της στρατιωτικής εισβολής του πρώτα στη Γαλατία και κατόπιν στον μακρινό Βορρά, έως τη Μεγάλη Βρετανία, ο Καίσαρας περιέγραψε τα φυλετικά και περιφερειακά χαρακτηριστικά των Γαλατών, ορισμένα από τα οποία φαίνονται να αφορούν γηγενή ευρωπαϊκά φύλα μη κελτικής προέλευσης.
Η γαλατική κοινωνία, όπως και όλες οι κελτικές κοινωνίες, διαιρείτο σε ένα άκαμπτο σύστημα τάξεων. Σύμφωνα με τον Ιούλιο Καίσαρα, οι τρεις τάξεις της γαλατικής κοινωνίας ήταν οι δρυίδες, οι ιππείς και ο λαός. Οι δρυίδες ήταν οι μορφωμένοι μεταξύ των Γαλατών και κατείχαν την υψηλότερη κοινωνική θέση, ακριβώς όπως η τάξη των Μπραχμάνων κατείχε την υψηλότερη κοινωνική θέση μεταξύ των Ινδών. Οι δρυίδες, των Γαλατών, όπως και σε άλλους κελτικούς λαούς ήταν αρμόδιοι για την πολιτιστική και θρησκευτική γνώση, καθώς επίσης και για τις τελετουργικές ιεροπραξίες. Οι δρυίδες, φημισμένοι για τη σοφία τους σε διάφορους τομείς, κατείχαν όχι μόνον θρησκευτική αλλά και κοινωνική δύναμη, που ενδεχομένως σε ύστερες φάσεις εξελίχθηκε σε πολιτική. Το ισχυρότερο εργαλείο που κατείχαν ήταν η δύναμη της αποκοπής. Όταν ο δρυίδης απέκοπτε το μέλος κάποιας φυλής, εκείνο ήταν υποχρεωμένο να ξεκόψει από τις ρίζες του και να απομακρυνθεί από τη φυλή.
Από τις αρχές του 6ου αιώνα, κατόπιν της ιδρύσεως της Μασσαλίας από Φωκαείς αποίκους, η περιοχή των νοτίων παραλίων της Γαλατίας δέχεται μια επιδερμική αλλά αισθητή επιρροή από τον ελληνικό πολιτισμό. Οι Φωκαείς έμποροι, στην προσπάθειά τους να φτιάξουν ένα προγεφύρωμα (εμπορική βάση) για να εδραιώσουν τις εμπορικές συναλλαγές τους με την Ισπανία, μεταφέρουν στις νότιες ακτές της Γαλατίας και στις γειτνιάζουσες κελτικές περιοχές τον ιωνικό πολιτισμό, κυρίως μέσω των προϊόντων της ελληνικής βιοτεχνίας. Η Μασσαλία υπήρξε μία δίοδος που επέτρεψε στους πληθυσμούς κατά μήκος του Ροδανού να εξοικειωθούν με τον υλικό ελληνικό εμπορικό πολιτισμό και πιθανώς να έρθουν σε επαφή με κάποια στοιχεία παιδείας, χωρίς να μπορούμε όμως να μιλήσουμε για πλήρη εξελληνισμό. Παράλληλα, η Μασσαλία αποτέλεσε τη δίοδο για τη μεταφορά μεταλλευμάτων από τη Γαλατία και τη Βρετάνη προς τις μεσογειακές χώρες.
Οι βρετανοί Γαλάτες και ο Ιούλιος Καίσαρας
μικρογραφία|Η Γαλατία τις παραμονές των Γαλλατικών Πολέμων Το Commentarii de Bello Gallico του Ιουλίου Καίσαρα είναι ένα σαφώς μεροληπτικό από πολιτικής άποψης κείμενο, το οποίο, όμως δεν παύει να εμπεριέχει πειστικές λεπτομερείς πληροφορίες και αποτελεί πλούσια πηγή πληροφοριών για τους ιστορικούς που ασχολούνται με τους Κέλτες της πρώϊμης περιόδου. Το μεγαλύτερο μέρος των πληροφοριών που παρατίθενται σε αυτήν την υποενότητα, και αφορούν την εισβολή του Ιουλίου στη Βρετανία, προέρχονται από το πραναφερθέν απομνημόνευμα του τελευταίου μεγάλου ηγέτη της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.
Το καλοκαίρι του 55 π.Χ. βρισκόταν σε προχωρημένη φάση, όταν ο Ιούλιος Καίσαρας, έχοντας διαπιστώσει ότι οι Γαλάτες είχαν επανειλημμένως βοηθηθεί στους πολέμους τους εναντίον της Ρώμης από τους Βρετονούς, αποφάσισε να αποβιβαστεί στη Αλβιόνα. Άρχισε να συγκεντρώνει πλοία από όλες τις περιοχές υπό την εποπτεία του που διέθεταν στόλο, γεγονός που δεν διέλαθε της προσοχής των Γαλατών, οι οποίοι έσπευσαν να ειδοποιήσουν τους συμμάχους τους στην αντίπερα όχθη. Ως εκ τούτου, πολλά κρατίδια της Βρετανικής νήσου απέστειλαν πρεσβείες για διαπραγματεύσεις με τον Ρωμαίο στρατηγό. Το γεγονός είναι ενδεικτικό του ότι υπήρχαν άμεσα διαθέσιμοι δίαυλοι επικοινωνίας ανάμεσα στους Βρετονούς και τους Γαλάτες, και σίγουρα πολύ πιο άμεση επικοινωνία απ' ό,τι θα ανέμενε κάποιος διαβάζοντας τις σχετικές αναφορές του ίδιου του Καίσαρα στο Commentarii de Bello Gallico.
Ο Καίσαρας μετά τη διεξαγωγή των διαπραγματεύσεων απέστειλε στο νησί, συνοδευόμενο από τους πρεσβευτές των Βρετανών, τον Κόμμιο (Commius), έναν Ατρεβάτη (οι Ατρεβάτες ήσαν κέλτικη φυλή, που κατοικούσαν στη Βελγική), τον οποίον ο Ιούλιος είχε χρίσει βασιλέα των Βέλγων, μετά τη ρωμαϊκή κατάληψη της Βελγικής, και του οποίου την εξουσία στη συνέχεια επέκτεινε και επί των Μορινών (γειτονική κελτική φυλή, εγκατεστημένη στα ηπειρωτικά παράλια του στενού της Μάγχης). Αποστολή του Κομμίου ήταν να επισκεφθεί όσα περισσότερα κρατίδια ήταν δυνατόν και να πείσει τους ντόπιους ηγεμόνες να αποδεχθούν τη συμμαχία της Ρώμης. Ατυχώς, ο Κόμμιος, ευθύς μόλις οι λόγοι της παρουσίας του στο νησί κατέστησαν φανεροί στους ντόπιους, εισήλθε υπό κράτηση. Προσέτι, όταν ο στόλος του Ιουλίου προσέγγισε τη βρετανική ακτή, στις εκπνοές του Αυγούστου μηνός, βρέθηκε αντιμέτωπος με βρετανικές δυνάμεις ιππικού και πολεμικά άρματα, πλαισιωμένα από πεζικό, έτοιμες να εμποδίσουν την αποβίβαση των ρωμαϊκών λεγεώνων. Ακολούθησε μάχη, μετά το πέρας της οποίας, οι Βρετανοί απέστειλαν πρεσβευτές εκ νέου, κι αυτή τη φορά επικεφαλής της αποστολής είχε τεθεί ο Κόμμιος. Τούτη τη φορά ο Καίσαρας απαίτησε να του παραδοθούν όμηροι. H βρετανική πλευρά παρέδωσε άμεσα έναν αριθμό ομήρων, ενώ συμφωνήθηκε ότι και άλλοι όμηροι θα κατεύθαναν τις προσεχείς ημέρες. Παράλληλα, οι επικεφαλής των γαλατικών δυνάμεων που είχαν επιτεθεί στο ρωμαϊκό στράτευμα, παραδόθηκαν και έδωσαν εντολή στους στρατιώτες τους να επιστρέψουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους. (Ειρήσθω εν παρόδω ότι η αδυναμία των Βρετανών να προβάλουν μια σθεναρή αντίσταση απέναντι στους Ρωμαίους, είναι ενδεικτική της αδυναμίας τους να συστήσουν ένα ισχυρό εκτεταμένο βασίλειο με οργανωμένο και στρατηγικής ισχύος στράτευμα, ανάλογο με εκείνο των Ρωμαίων. Κατά τη διάρκεια της Εποχής του Σιδήρου, τα Βρετανικά βασίλεια διέρχονταν μια επαναλαμβανόμενη, κυκλική κίνηση ενσωμάτωσης και αποσωμάτωσης περιοχών, μια συνεχή εναλλαγή συγκέντρωσης και κατακερματισμού, που δεν επέτρεψε κάποια αξιοσημείωτη συγκέντρωση ισχύος. Αυτή η κυκλική εναλλαγή συνεχίστηκε και κατά τη Ρωμαϊκή και τη μετα-Ρωμαϊκή περίοδο, πράγμα που γύρω στο 550 μ.Χ., είχε καταστήσει τους Βρετανούς ιδιαίτερα ευάλωτους στον σαξονικό εποικισμό).
Τη νύχτα, καθώς ήταν πανσέληνος, σηκώθηκε τέτοια παλίρροια, ώστε η θύελλα να γεμίσει με νερό τις πολεμικές γαλέρες που είχαν ρυμουλκηθεί στην παραλία. Ήταν τέτοιος ο άνεμος και η θαλασσοταραχή, που τα αγκυροβολημένα ρωμαϊκά μεταγωγικά πλοία συγκρούονταν ορμητικά μεταξύ τους, με αποτέλεσμα πολλά να συντριβούν ή να υποστούν ζημιές που τα καθιστούσαν ακατάλληλα για άμεση πλεύση. Τις επόμενες ημέρες ακολούθησαν μία βρετανική ενέδρα που κατέληξε σε αψιμαχία, και μία μάχη στην οποία επικράτησαν οι Ρωμαίοι, οι οποίοι φόνευσαν αξιόλογο αριθμό Βρετονών, ενόσω αυτοί υποχωρούσαν. Ο Καίσαρας αποχώρησε από τη Βρετανία λίγο πριν την ισημερία, έχοντας παραμείνει στο νησί κατ' άλλους για σχεδόν ένα μήνα και κατ' άλλους για λίγο παραπάνω από ένα δεκαπενθήμερο. Το ουσιώδες είναι ότι οι Ρωμαίοι δεν είχαν καταφέρει να προωθηθούν ούτε ένα μίλι από τον χώρο αποβίβασης, με τον Καίσαρα να έχει συνειδητοποιήσει την αδυναμία του να καταφέρει κάτι ουσιαστικό χωρίς ενισχύσεις, και κυρίως χωρίς μεγαλύτερη δύναμη ιππικού.
Το επόμενο καλοκαίρι, και συγκεκριμένα την 18η Ιουλίου του 54 π.Χ. (ή μια-δυο ημέρες αργότερα κατ' άλλους) ο Καίσαρας απέπλευσε εκ νέου εναντίον των Βρετονών. Προσεγγίζοντας το νησί, με το ξημέρωμα, διαπίστωσε ότι το ρεύμα είχε παρασύρει τα πλοία πέρα από το Νότιο Ακρωτήρι, και χρειάστηκε να καταβληθεί μεγάλος μόχθος προκειμένου ο στόλος να οδηγηθεί πίσω, στην παράλια έκταση, που είχε κριθεί το προηγούμενο καλοκαίρι πως ήταν το καταλληλότερο σημείο για αποβίβαση. Τη νύχτα που ακολούθησε, ο Ιούλιος κινήθηκε προς αναζήτηση του εχθρού, τον οποίο εντόπισε κατόπιν πορείας δώδεκα χιλιομέτρων μέσα στη νύχτα. Στη μάχη που ακολούθησε οι Βρετονοί απωθήθηκαν από το ρωμαϊκό ιππικό και κατέφυγαν σε οχυρή τοποθεσία, την οποία οι Ρωμαίοι δεν άργησαν να καταλάβουν. Αρκετές ημέρες αργότερα, ο ρωμαϊκός στρατός επανέρχεται στην αναζήτηση των εχθρικών δυνάμεων. Aυτό που προκάλεσε τον σοβαρότερο πονοκέφαλο στον Ρωμαίο στρατηγό, κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων εκείνης της ημέρας, ήταν οι αιφνιδιαστικές κινήσεις και ελιγμοί του εχθρικού ιππικού, αλλά και των αρμάτων, που συγκρούονταν θαρραλέα με τους Ρωμαίους. Την επόμενη ημέρα ο Καίσαρας γνωρίζοντας ότι κάθε μικρό στρατιωτικό απόσπασμα θα γινόταν εύκολος στόχος για τα άρματα των Βρετονών, αποστέλλει τρεις λεγεώνες μαζί για αναζήτηση τροφής. Αυτή τη φορά ο Ιούλιος είχε φροντίσει να περιβάλει το ιππικό με αρκετές δυνάμεις πεζικού, και στη μάχη που ακολούθησε οι Βρετονοί έφιπποι ακροβολιστές υπέστησαν βαριές απώλειες. Αυτό προκάλεσε την άμεση υποχώρηση των πολυάριθμων ανδρών των βοηθητικών δυνάμεων των Βρετονών. Κατόπιν αυτής της ήττας, ο στρατηγός των Βρετονών Κασσιβέλαυνος έκρινε πως μία μεγάλης κλίμακας μετωπική αντιπαράθεση με τους Ρωμαίους θα ήταν εξαιρετικά ριψοκίνδυνη.
Τα πράγματα άρχισαν να διευκολύνονται για τους Ρωμαίους από την ώρα που η φυλή των Τρινοβαντών αποφάσισε να αποδεχθεί τη συμμαχία της Ρώμης, καθώς το παράδειγμά τους ακολούθησαν και άλλες φυλές, και συγκεκριμένα οι Κενιμάγνοι, οι Σεγοντιάκοι, οι Ανκαλίτες, οι Βίβροκοι και οι Κάσσοι. Η αποστασία των Τρινοβαντών συνδέεται αιτιακά με τον φόνο του βασιλιά τους από τον επικεφαλής της κελτικής αντίστασης, Κασσιβέλαυνο, βασιλιά της ισχυρής φυλής των Κατυβελλαύνων.Ο γιος του φονευθέντος βασιλιά Μανδουβράσιος, διέφυγε από τη Βρετανία προς την ηπειρωτική Ευρώπη, με σκοπό να ζητήσει την προστασία του Καίσαρος. Ο Ρωμαίος στρατηγός επωφελήθηκε από την εμφύλια εχθρότητα, και η χώρα των Τρινιβαντών ετέθη υπό ρωμαϊκή φρούρηση, με βασιλιά τον Μανδουβράσιο. Ο Καίσαρ πληροφορήθηκε για το πού βρισκόταν το οχυρό του Κασσιβελαύνου, ηγέτη των αντιστεκόμενων Βρετονών, και μάλιστα έμαθε ότι στο οχυρό θα έβρισκε μεγάλο αριθμό συγκεντρωμένων ανδρών, αλλά και μεγάλα κοπάδια ζώων. To οχυρό γρήγορα κατελήφθη και δεν πέρασε πολύ καιρός πριν ο Κασσιβέλαυνος υποβάλει αίτημα για ειρήνευση. Ο Καίσαρας αποχώρησε από τη Βρετανία το 54 π.Χ., παίρνοντας μαζί του ομήρους, αλλά και μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων, τους οποίους προόριζε να πωληθούν ως δούλοι, ώστε από την πώλησή τους να γεμίσει με χρυσό κρατικά θησαυροφυλάκια.
Κατόπιν της αναχώρησης του Καίσαρος και μέχρι την εισβολή στο νησί του Κλαυδίου το 43 μ.Χ. ελάχιστες πληροφοριες έχουμε για τους Γαλάτες της Βρετανίας. Μια πηγή πληροφοριών γι' αυτή την περίοδο είναι τα χρονολογημένα γαλατικά νομίσματα που έχουν ανευρεθεί. Κατόπιν της κατακυρίευσης της Βρετανίας από τον Ιούλιο, σύντομα άρχισαν να κυκλοφορούν νομίσματα επισφραγισμένα με γράμματα. Τα πρώτα βρετανικά νομίσματα σχεδιάστηκαν επάνω στο μοντέλο των νομισμάτων της Γαλατίας, τα οποία με τη σειρά τους είχαν σχεδιαστεί επάνω στο μοντέλο του χρυσού στατήρα του Φιλίππου ΙΙ του Μακεδόνος, νόμισμα με το οποίο οι Γαλάτες της ηπειρωτικής χώρας είχαν έρθει σε επαφή μέσω των Φωκαέων Ελλήνων της Μασσαλίας, κατά τον ύστερο 4ο αι. π.Χ.
Τέχνη
thumb|250 px|Η χύτρα (Cauldron) Gundestrup. Εθνικό μουσείο Δανίας. Courtesy [[:commons:User:Malene Thyssen|Malene Thyssen.]]
Ο κελτικός πολιτισμός συνολικά θεωρούμενος χρειάζεται προσεκτική εξέταση σε κάθε διακριτή έκφανσή του, προκειμένου να αναδειχθεί ο πλούτος της καλλιτεχνικής του έκφρασης. Η ανάλυση της κελτικής εικονογραφίας μπορεί να εισάγει σε μερικές από τις οπτικές έννοιες που δέσμευσαν τους Κέλτες καλλιτέχνες. Ορισμένα ενοποιημένα θέματα χαρακτήριζαν τις περισσότερες, αν όχι όλες, τις κελτικές τέχνες.