cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Σουμεριακή γλώσσα
Αντωνυμίες
Στις προσωπικές αντωνυμίες δεν υπάρχει τοπική και αφαιρετική πτώση. Η δοτική σχηματίζεται κανονικά με το πρόσφυμα -ra, η τελική με το -še, η συνοδευτική με το -da και η ομοιωτική με το το -gin. Π.χ. στο α΄ πρόσωπο, ο σχετικός τύποι της δοτικής είναι ĝa-a-ra ή ĝa-ar (ή ma-a-ra), της τελικής ĝa-(-a/e)-še, της συνοδευτικής ĝa-(-a/e)-da και της ομοιωτικής ĝa-(-a/e)-gin.
Στις προσωπικές αντωνυμίες πάρχει και γενική πτώση, που σχηματίζεται από την προσωπική αντωνυμία + γενική (-ak) + το εγκλιτικό συνδετικό -am (= το «είμαι» ως συνδετικό, στο γ' πρόσωπο). Η γενική αυτή ισοδυναμεί με κτητική αντωνυμία, π.χ. ĝa(-a/e)kam < ĝa + -ak + -am = είναι εμού = (είναι) δικό μου (βλ. Edzard, σελ. 56). Εξάλλου, οι προσωπικές αντωνυμίες συχνά ενώνονται με το ρήμα «είμαι», π.χ. ĝa-e-me-en = «είμαι εγώ», e-ne-am = «είναι αυτός». Οι προσωπικές αντωνυμίες έχουν εμφατική σημασία, καθώς μπορεί να υποδηλώνονται και από τα διάφορα προσφύματα και έτσι είναι δυνατόν να παραλείπονται. Όταν υπάρχει επεξήγηση στην πρόταση δεν εμφανίζεται η προσωπική αντωνυμία αλλά το εγκλιτικό συνδετικό, π.χ. lugal-me-en (κατά λέξη: «ο βασιλιάς, που είμαι» = εγώ, ο βασιλιάς).
Η Thomsen γράφει ότι η λέξη ur (= «αυτό») χρησιμοποιείται ως γ΄ ενικό πρόσωπο αντωνυμίας σε ορισμένες εκφράσεις, όπως π.χ. στο ur-gin = «όπως αυτό» (όμως ο Edzard την θεωρεί δεικτική αντωνυμία, βλ. Edzard σελ. 57). Η λέξη ne-e(n) χρησιμοποιείται επίσης ως «δεικτική αντωνυμία» κυρίως για «άψυχα» π.χ. ne-en-nam-di-ku-Nanna-kam = αυτή είναι (ne-en-nam) η κρίση (di-ku) του Ναννά (Nanna-kam). Ο Ναννά ήταν ο θεός της σελήνης.
Τα κτητικά προσφύματα (βλ. Thomsen, σελ 71-73 και Edzard, σελ. 29-31) έχουν ως εξής:
α΄ ενικό. –ĝu  (= ... μου)
β΄ ενικό –zu (= ... σου)
γ΄ πληθ. (-a)-ni = ... του, της, του (για έμψυχα) και -bi (για άψυχα)
α΄ πληθ. –me (... μας) ή me-en-de-en (ο δεύτερος τύοπος είναι ακριβώς ίδιος με το «εμείς είμαστε»).
β΄ πληθ. –zu-ne-ne (... σας)
γ΄ πληθ. (-a)-ne-ne (... τους, για έμψυχα) και -bi (για άψυχα)
Τα κτητικά προσφύματα μέσα στην ονοματική αλυσίδα καταλαμβάνουν θέση ακριβώς μετά το ουσιαστικό, ενώ ακολουθούνται συνήθως από τα επιθήματα που δηλώνουν δοτική (-ra) και σκοπό (-še): -ĝu-ra > -ĝu-ur, ĝu-še > ĝu-uš. Επίσης μπορεί να ακολουθούνται από το εγκλιτικό συνδετικό, π.χ. –ĝu-m > -ĝu-um, zu-m > zu-um.
Στον ενικό αριθμό το τελικό φωνήεν των προσφυμάτων εξαφανίζεται προ της τοπικής /–a/ και της γενικής (/–ak/) π.χ. –ĝu-ak > ĝa(-k) = του δικού μου. Αντίθετα στο πληθυντικό εξαφανίζεται το a του προσφύματος –ak. π.χ.-me-ak > me(-k). Εξάλλου, το πρόσφυμα /-e/ γενικώς εξαφανίζεται μετά από φωνήεν του προσωπικού προσφύματος. π.χ. -ani-e > -a-ni, επομένως είναι δύσκολο να ανιχνευθεί (π.χ. σε περίπτωση εργαστικής πτώσης), αν και δεν γνωρίζουμε πως ήταν η τελική προφορά του εν λόγω προκύψαντος φωνήεντος.
Οι κυριότερες ερωτηματικές αντωνυμίες είναι το aba = ποιος; και το ana = τι; (μπορεί να σημαίνει και ό,τι). Αυτά λαμβάνουν επιθήματα, όπως και το συνδετικό ρήμα (πρόσφυμα). Το περίεργο είναι ότι, ενώ το b είναι γενικά για τα «άψυχα» και το n για «έμψυχα» εδώ αυτό φαίνεται να αντιστρέφεται (βλ. Thomsen, σελ. 73 και Edzard, σελ. 57)'
Άλλες ερωτηματικές αντωνυμίες είναι οι εξής:
a.na-aš = γιατί; (κυριολεκτικά: για τι πράγμα είναι αυτό; - αυτό το -aš είναι το -še της τελικής πτώσης, το οποίο μπορεί να εμφανίζεται ως φωνήεν +š (βλ. Edzard, σελ. 42).
a.na-am = γιατί; (κυρ. τι είναι;)
a.na-gin, a.na-gin-nam = πώς; (κυρ. με τι τρόπο;)
Υπάρχουν και ερωτηματικά «επιρρήματα», τα οποία σχηματίζονται με τη ρίζα –me(n) και ορισμένα επιθήματα (ή το εγκλιτικό συνδετικό -am)
π.χ. me-a = πού; (με τοπική), me-še = προς τα πού; (με τελική) me-na-am = πότε; (με τοπική και το -am) me-na-še = για πόσο διάστημα; (με τοπική και τελική).
Αυτή είναι το na.me = κανείς (με θετική, αλλά και με αρνητική σημασία όταν συνοδεύει ρηματική ρίζα με αρνητικό). Μπορεί να προστίθεται σε ουσιαστικό, το οποίο προσδιορίζει (π.χ. lu-na.me = κανείς άνθρωπος) ή να βρίσκεται και μόνη της.
Σχηματίζεται από το ουσιαστικό ni (ή ni-te) = «εαυτός» και την προσωπική αντωνυμία, π.χ. ni-ĝu (εμαυτόν), ni-zu (σεαυτόν), ni-te-a.ni (εαυτόν, για έμψυχα), ni-bi (εαυτόν, για άψυχα) κ.λπ.
Το ni-ĝu-ak = εμαυτού = δικό μου ή δικά μου. Επίσης ni-ĝa = από μόνος μου, ni-za = από μόνος σου, ni-te-na = από μονος του, ni-a ή ni-bi-a ή ni-ba = από μόνο του.
Τα «δεικτικά» μόρια - δεικτικές αντωνυμίες (βλ. Εdzard, σελ. 49-51 και 57) αποτελούν προσφύματα στα ουσιαστικά. Τα κυριότερα είναι το -ne(n) = αυτό, π.χ. u-nen-a (= «αυτή τη μέρα» u είναι η μέρα) και το –bi, π.χ. u-bi-a (= «αυτή, εκείνη τη μέρα»). Αυτό το -bi πιθανώς είναι το ίδιο με το κτητικό του γ΄ ενικού για τα «άψυχα».
Ως δεικτικά μόρια πιθανολογούνται επίσης τα εξής: το -ri = «εκείνο», κυρίως στις εκφράσεις u-ri-a = «εκείνες τις ημέρες», ǧi-ri-a = «εκείνες τις νύχτες», (ǧi είναι η νύχτα), και mu-ri-a = «εκείνα τα χρόνια» (mu είναι ο χρόνος, το έτος).
Το -a στην κατάληξη των προτάσεων αυτών είναι το λεγόμενο «ονοματοποιητικό» ή «ουσιαστικοποιητικό» -a).
Άλλα προσφύματα είναι το –e (από το οποίο πιθανώς να προήλθε ο τύπος –e της εργαστικής) και το πρόσφυμα –še (π.χ. lu—še = «εκείνος ο άνθρωπος»).
Το πρόσφυμα ne(n) –και για την ακρίβεια ne-e(n)- θεωρείται ότι λειτουργεί και ανεξάρτητα, ως «δεικτική αντωνυμία» για τα «άψυχα» (βλ. Edzard, σελ. 57). Κατά τον Edzard υπάρχει και η «δεικτική αντωνυμία» ur = «αυτό», που χρησιμοποιείται και ως προσωπική αντωνυμία γ΄ ενικού για τα «άψυχα» (η οποία ελλείπει) π.χ. ur-gin = «όπως αυτό».
Το ρήμα
Τα ρήματα διαθέτουν μία ρίζα (ή βάση), στην οποία προστίθενται διαφόρων ειδών προθήματα και / ή επιθήματα.
Μία ρηματική αλυσίδα θεωρητικά μπορεί να περιλαμβάνει το πολύ τα εξής προθήματα: ένα πρόθημα για την εργαστική, ένα πρόθημα για την τοπική-τελική, ένα πρόθημα για την δοτική και ένα άλλο πρόθημα. Μπορεί να περιέχει επίσης το πρόθημα ba-. Δεν μπορεί να περιλάβει περισσότερα από ένα προθήματα από την υποκατηγορία συνοδευτική, αφαιρετική - οργανική και τελική, όταν χρησιμοποιείται κάποιο αντωνυμικό πρόσφυμα που υποδηλώνει την κατεύθυνση προς την οποία στρέφεται το νόημα του ρήματος (βλ. Foxvog, σελ. 70).
Η ρηματική ρίζα είναι αδιαπέραστη, δηλαδή δεν δέχεται ενθήματα (όπως π.χ. συμβαίνει με τα ακκαδικά ρήματα) και μπορεί να χρησιμοποιείται τόσο με μεταβατική όσο και με αμετάβατη σημασία, π.χ. η ρίζα kur σημαίνει είτε «εισέρχομαι» είτε και «κάνω κάποιον να εισέλθει», «φέρνω μέσα».
Υπάρχουν δύο ειδών τύποι «ρηματικών σχηματισμών»: οι παρεμφατικοί και οι μη παρεμφατικοί ρηματικοί σχηματισμοί.
Ένας παρεμφατικός ρηματικός σχηματισμός έχει τρεις συζυγίες: την αμετάβατη, την μεταβατική hamtu, και την μεταβατική maru.
Σε ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις (σε λογοτεχνικά κείμενα, και κυρίως σε θρήνους) υπάρχουν παρεμφατικοί ρηματικοί σχηματισμοί δίχως σειρά από προθήματα. Μία περίπτωση «ανώμαλου» παρεμφατικού σχηματισμού είναι η περίπτωση της προστακτικής, όπου εδώ η «προθηματική αλυσίδα» (η οποία, σε αυτή την περίπτωση είναι πολύ μικρή) έπεται και δεν προηγείται της ρηματικής ρίζας (Βλ. Thomsen, σελ. 137).
Το χωριζόμενο (ή σύνθετο) ρήμα είναι ένας τύπος ρήματος κοινός στη Σουμεριακή. Ένα τέτοιο ρήμα αποτελείται από δύο στοιχεία. Το πρώτο είναι συνήθως ένα όνομα. Το δεύτερο είναι μια κοινή ρηματική ρίζα. Μέσα σε μια πρόταση το ονοματικό μέρος του χωριζόμενου ρήματος προηγείται, και εν συνεχεία έπεται ένας ολόκληρος κανονικός ρηματικός σχηματισμός με όλα του τα συνθετικά. Κάποτε, το πρώτο συνθετικό είναι (ή τουλάχιστον ήταν, αρχικά ή ιστορικά) ο αποδέκτης της ενέργειας. Π.χ. gu ... de = μιλώ (από τα gu = φωνή και de = εκχέω). Άλλα παραδείγματα: ki ... ĝar = ιδρύω, εγκαθιδρύω π.χ. έναν ναό ή κτήριο (από τα ki = έδαφος και ĝar = τοποθετώ), igi ... bar = κοιτάζω (από το igi = μάτια και το bar =ανοίγω). Ορισμένες φορές, ωστόσο, το νόημα του σύνθετου ρήματος δεν συνάγεται εύκολα από τα επιμέρους νοήματα των συστατικών του μερών, ενώ ολλές φορές το νόημα συμπληρώνεται με ένα επίθετο ή επίρρημα ως συμπλήρωμα, π.χ. igi zid ... bar = «κοιτάζω πιστά» (από το igi = μάτια, το zid = πιστός/πιστά και το bar = ανοίγω).
Πολλά σύνθετα ρήματα σχηματίζονται από κάποιο ουσιαστικό και το ρήμα du(g) = κάνω ή το a(k) = κάνω, διενεργώ (αυτά τα δύο ρήματα κάποτε λέγονται βοηθητικά). π.χ. in ... du = ονειδίζω, šud ... du = προσεύχομαι, al ... a(k) = εργάζομαι με την αξίνη.
Είδη ρηματικών ριζών (hamtu και maru)
Υπάρχουν δύο διαφορετικές ρίζες (ή βάσεις) στα ρήματα της Σουμεριακής. Οι Ακκάδιοι γραφείς έδωσαν ακκαδικά ονόματα σε αυτές τις δύο ρίζες του σουμεριακού ρήματος: την μία ρίζα ονόμασαν hamtu («ταχεία» στα ακκαδικά) και θεωρείται ότι υποδηλώνει είτε το τετελεσμένο είτε, σε μερικά απλά κείμενα, τον αόριστο χρόνο. Η άλλη ρηματική ρίζα ονομάστηκε στα ακκαδικά maru, δηλαδή «παχεία» (και επομένως «αργή», «βραδεία»), και υποδήλωνε μάλλον είτε το μη τετελεσμένο ή, σε ορισμένες απλές περιπτώσεις, το ενεστώς ή και το μελλοντικό. Στα σουμεριακά ως βασική ρίζα θεωρείται η hamtu. Από τους περισσότερους σουμεριολόγους γίνεται δεκτό ότι στην hamtu η Σουμεριακή γλώσσα λειτουργεί με «εργαστική» βάση, ενώ στην maru λειτουργεί ως γλώσσα με «αιτιατική» βάση (πιθανώς υπό την επιρροή της Ακκαδικής).
Εκτός από την διαφοροποίηση όσον αφορά τις ρίζες hamtu και maru υπάρχει και μια διαφοροποίηση όσον αφορά την διάκριση μεταξύ ενικού - πληθυντικού. Υπάρχουν κάποια ρήματα που σχηματίζουν δύο εντελώς ξεχωριστές ρίζες για ενικό και πληθυντικό. Αυτά, κατά την Thomsen, είναι μόλις επτά - π.χ. το ρήμα «στέκομαι» είναι gub στον ενικό και su(g) ή šu(g-) στον πληθυντικό. Το dug = μιλώ έχει e για τον πληθυντικό, αλλά έχει και e επίσης για τη maru, ενώ ο μη παρεμφατικός τύπος στην maru έχει di. Το πιο ανώμαλο ρήμα, κατά τον Edzard, είναι το ǧen (ǧin), «πηγαίνω» (hamtu), που πιθανώς έχει ere στον πληθυντικό (για την hamtu), ενώ στην maru, ο ενικός έχει du και ο πληθυντικός su(-b).
Δεν είναι γνωστός ο τύπος της maru για κάθε ρήμα. Θεωρείται γενικώς ότι ο τύπος της maru σχηματίζεται από την ρίζα της hamtu, κατά διάφορους τρόπους: α) Με αναδιπλασιασμό της ρίζας hamtu (ολικό ή μερικό). Τα ρήματα αυτά ονομάζονται «αναδιπλασιασμένης τάξεως» (reduplication class). Παραδείγματα: gi = επιστρέφω (hamtu), gigi (maru). Αν το ρήμα είναι τύπου Σ-Φ-Σ, στον αναδιπλασιασμό χάνεται συνήθως το τελικό σύμφωνο. π.χ. ĝar = «τοποθετώ, θέτω, βάζω» (hamtu) > ĝaĝa (maru). Ο Edzard αναφέρει επίσης τα παραδείγματα των naĝ = πίνω (hamtu) > nana (marû) και kur (hamtu) = εισέρχομαι >  kuku (marû). Αυτός είναι ο λεγόμενος «μερικός αναδιπλασιασμός». Λόγω του συστήματος γραφής, που δεν αποδίδει πάντοτε επακριβώς τον προφορικό λόγο, οι δύο τύποι αναδιπλασιασμού πολλές φορές συγχέονται. Έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες και για άλλες έννοιες ή χρήσεις αυτού του ρηματικού αναδιπλασιασμού.
β) Με χρήση μιας ελαφρώς διαφορετικής ρίζας (σε σχέση με την ρίζα της hamtu). Αυτά τα ρήματα (που είναι ελάχιστα) ονομάζονται «εναλλάσσουσας τάξεως» (alternating class) ή και «παρεκταθείσας ρίζας» (επειδή σχηματίζεται συνήθως με την παρέκταση της ρίζας hamtu): π.χ. το e = «βγαίνω» (hamtu) > ed (maru), το ri = «ρίχνω, εκχέω» (hamtu) > rig (maru), και το te / ti = πλησιάζω, προσεγγίζω, αγγίζω (hamtu) >  te / tiĝ (maru).
γ) Με χρήση μιας εντελώς διαφορετικής ρίζας. Αυτά τα ρήματα είναι επίσης λίγα και ονομάζονται «παραπληρωματικής / συμπληρωματικής τάξεως» (suppletion class ή complementary class). Παράδειγμα: το «μιλώ» στην hamtu είναι dug, ενώ στην maru είναι e. Κάποιες φορές μπορεί αυτές οι διαφορετικές λέξεις να δηλώνονται στην γραφή με τον ίδιο τρόπο. π.χ. το «πηγαίνω» στην hamtu είναι ĝin, ενώ στην maru είναι du. Το σημείο όμως για τα ĝin και du είναι ακριβώς το ίδιο, οπότε μόνο από τα συμφραζόμενα προκύπτει αν το ρήμα είναι σε hamtu ή maru.
δ) Με την πρόσθεση του συμπληρωματικού στοιχείου «e» στη ρίζα της hamtu. π.χ. du = χτίζω στην hamtu, ενώ du-e στην maru Το «e» αυτό ονομάζεται «στοιχείο της maru» ή «επίθημα maru». Οι Edzard και Thomsen δεν δέχονται ότι το «e» αυτό είναι κατάληξη της maru, αλλά θεωρούν ότι είναι ρηματική κατάληξη του γ΄ ενικού. Η Thomsen θεωρεί ως ξεχωριστή ρίζα αυτήν που προκύπτει από την προσθήκη του «ed» στην hamtu. Η ξεχωριστή αυτή ρίζα υποδηλώνει, κατά πάσα πιθανότητα, τον μέλλοντα. Κάποιες φορές ο σχηματισμός μιας ρίζας maru εμπίπτει και σε δύο ή και σε τρεις από τις παραπάνω κατηγορίες, ιδίως στα νεότερα σουμεριακά κείμενα. Ορισμένες φορές οι δύο ρίζες hamtu και maru ταυτίζονται (π.χ αυτό συμβαίνει με τα šúm = δίνω, sar = γράφω και gu = τρώγω). Η Thomsen θεωρεί τα περισσότερα (50% - 70%) σουμεριακά ρήματα ως «ομαλά» επειδή δεν διαθέτουν ξεχωριστή ρίζα maru.
Στα «ομαλά» ρήματα συμβαίνει επίσης αναδιπλασιασμός όχι για να σχηματιστεί η ρίζα maru, αλλά για άλλο λόγο, όπως για να υποδηλωθεί η πληθυντική ποιότητα ενός υποκειμένου ή αντικειμένου (συνήθως στο γ΄ πληθυντικό των αψύχων, και, λιγότερο, των εμψύχων), για να δοθεί έμφαση στο μεγεθός του ή την ισχύ του ή στο πόσο σημαντικό είναι ή να δοθεί έμφαση στην διάρκεια ή την επαναληπτικότητα της πράξεως κ.α. Αυτού του είδους ο αναδιπλασιασμός της ρίζας hamtu ονομάζεται «ελεύθερος αναδιπλασιασμός» (free reduplication). Και ο αναδιπλασιασμός αυτός μπορεί να είναι ολικός ή μερικός (απώλεια του τελικού συμφώνου, είτε στην πρώτη είτε στην δεύτερη ρίζα ή και στις δύο, αντιμεταθέσεις και/ ή απώλειες φωνηέντων ή συμφώνων ή και τελικών συλλαβών σε πολυσύλλαβες ρίζες κ.α.). Ορισμένες φορές παρατηρείται και τριπλασιασμός ή ακόμα και τετραπλασιασμός της ρίζας (βλ. Edzard, σελ. 79-81).
Με την αλλαγή της ρίζας από hamtu σε maru αλλάζει και η δομή της πρότασης ως προς την κατανομή προθημάτων και επιθημάτων, όπως π.χ. των λεγόμενων συσχετιστικών. Έτσι, στην hamtu έχουμε το ήδη αναφερθέν παράδειγμα του Hayes: lugal-e-e(-)-mu-n-du(-) = «ο βασιλιάς τον οίκο έχτισε» (lugal = ο βασιλιάς, -e = κατάληξη εργαστικής πτώσης, e = οίκος, (-) = κατάληξη της απόλυτης πτώσης, mu- = πρόθημα της ρηματικής ρίζας, -n- = συσχετιστικό πρόθημα της εργαστικής και du = η ρηματική ρίζα «χτίζω», στην hamtu, δηλαδή «έχτισε»). Εδώ το -e της εργαστικής πτώσης συσχετίζεται με το -n- προ της ρηματικής ρίζας. Η δε απόλυτη (-) πτώση συσχετίζεται με το (-) μετά την ρηματική ρίζα.
Στην maru το παραπάνω παράδειγμα γίνεται lugal-e-e-(-)-i-b-du-e(-) = «ο βασιλιάς τον οίκο χτίζει / θα χτίσει» (ή «εργαζομένου του βασιλέως, ο οίκος χτίζεται /θα χτιστεί», όπου lugal = ο βασιλιάς, -e = κατάληξη εργαστικής πτώσης, -e- = οίκος, (-) = κατάληξη της απόλυτης πτώσης, -i- = ένα ρηματικό πρόθημα, -b- = ένα πρόθημα ρηματικής ρίζας που υποδηλώνει το απόλυτο (για άψυχα) και du-e = ρηματική ρίζα «χτίζω» (du) στην hamtu (= χτίζει / θα χτίσει) ή πιθανώς το e αυτό να αποτελεί απλώς κατάληξη γ΄ ενικού. Εδώ το (-e) της εργαστικής πτώσης στο lugal συσχετίζεται με το (-) μετά την ρηματική ρίζα. Το δε (-) της απόλυτης πτώσης (στο e = σπίτι) συσχετίζεται με το -b- πριν τη ρηματική ρίζα. Το -b- χρησιμοποιείται ως συσχετιστικό με ένα προηγηθέν άψυχο, ενώ το -n- ως συσχετιστικό με ένα προηγηθέν έμψυχο. Παρεμπιπτόντως, ο συσχετισμός bi-b (γράφεται bi-ib) στην ρηματική αλυσίδα είναι πολύ συχνός.
Κλίση ρημάτων
Ο Edzard (σελ. 81-91) διακρίνει τριών ειδών «κλίσεις» των σουμεριακών ρημάτων:
α΄ εν. ba-zah-en β΄ εν. ba-zah-en γ΄ εν. ba-zah(-) α΄ πλ. ba-zah-en-de-en (ba-zah-enden)
β΄ πλ. ba-zah-en-ze-en (ba-zah-enzen) γ΄ πλ. ba-zah-eš
Σύμφωνα με τον Foxvog το πρώτο e των καταλήξεων (en κ.λπ.) δεν αποτελεί στην πραγματικότητα μέρος της κατάληξης, αλλά ένα βοηθητικό επενθετικό φωνήεν ανάμεσα σε μια ρηματική ρίζα που τελειώνει σε σύμφωνο και πριν το σύμφωνο της κατάληξης, το οποίο παρεισάγεται για λόγους ευφωνίας.
Στο παραπάνω παράδειγμα έχουμε τα εξής: το ba- είναι ένα ρηματικό πρόθημα που χρησιμοποιείται για αμετάβατα ρήματα, το zah είναι η ρίζα («δραπετεύω») και τα λοιπά καταλήξεις που υποδηλώνουν το πρόσωπο. Παρατηρούμε ότι οι καταλήξεις (-en), είναι κοινές για το α΄ και το β΄ ενικό πρόσωπο. Επίσης στο γ΄ ενικό πρόσωπο δεν υφίσταται διαφορά μεταξύ εμψύχων και αψύχων.
Ο Foxvog θεωρεί ότι στο γ΄ πληθυντικό το πρόσφυμα -eš αφορά μόνο τα έμψυχα, ενώ σε παλιότερα κείμενα το πρόσφυμα αυτό μπορεί να είναι απλώς-e.
Ο Edzard θεωρεί ότι με την προσθήκη του -ed στην ρίζα του ρήματος υποδηλώνεται ο μέλλοντας, π.χ. ba-zah-ed-en = θα δραπετεύσω. Επίσης αναφέρει ότι το -e- των καταλήξεων αφομοιώνεται με το φωνήεν της ρηματικής ρίζας, συχνά κατά μη προβλέψιμο τρόπο (βλ. Edzard, σελ. 82). Ο Foxvog (σελ. 64) θεωρεί ότι το -e- αυτό δεν είναι μέρος των καταλήξεων, αλλά απλώς ευφωνικό, που αλλάζει ανάλογα με το φωνήεν της ρηματικής ρίζας.
Η κλίση «2α» έχει για το ρήμα «πληρώνω» (ρίζα la) κατά τον Edzard ως εξής:
α΄ εν. i-la-en β΄ εν. i-la-en γ΄ εν. i-la-e
α΄ πλ. i-la-en-de-en β΄ πλ. i-la-en-ze-en γ΄ πλ. i-la-e-ne Στο παραπάνω παράδειγμα έχουμε το εξής: το i- είναι ένα ρηματικό πρόθημα, το la η ρίζα στην maru και τα λοιπά οι καταλήξεις που υποδηλώνουν το πρόσωπο. Παρατηρούμε ότι στο α΄ και β΄ πρόσωπο η κλίση αυτή («2α») είναι όμοια με την προηγούμενη («1»), ενώ διαφέρει στο γ΄ (ενικού - πληθυντικού) όπου οι δείκτες της απόλυτης πτώσης (-) και (-eš) έχουν αντικατασταθεί από αυτούς της εργαστικής (-e) και (-ene), που είναι κοινοί με τους αντίστοιχους τύπους της εργαστικής στα ονόματα για το γ΄ ενικού - πληθυντικού  (-e, -ene). Σημειώνεται ότι το -e που εμφανίζεται σε αυτή την κλίση (-en κ.λπ.) για τους περισσότερους σουμεριολόγους είναι το στοιχείο -e της maru και (και άρα πρέπει να γράφουμε i-la-e-n).
Και στις δύο προηγούμενες κλίσεις («1» και «2α»), το -e της κατάληξης μπορεί να αφομοιωθεί από το (τελικό ή μη) φωνήεν της ρηματικής ρίζας, π.χ. šum-un = δίνω (όχι šum-en). Η αφομοίωση αυτή, και στις δύο κλίσεις, δεν είναι προβλέψιμη.
γ΄ εν. -b-Β (για άψυχα)
α΄ πλ. ?   (άγνωστο)
β΄ πλ. ?   (άγνωστο)
γ΄ πλ. -ne-Β
Η κλίση αυτή («2α»), για όσους δέχονται ότι η Σουμεριακή εργάζεται ως γλώσσα ονομαστικής - αιτιατικής στην maru, δεν μπορεί να εξετάζεται με όρους εργαστικότητας όπως κάνει ο Edzard.
Η επόμενη κλίση («2β») έχει κατά τον Edzard) ως εξής:
α΄ εν. -(Φ?)-la «πλήρωσα»
β΄ εν. -e-la
γ΄ εν. -n-la (για έμψυχα)
γ΄ εν. -b-la (για άψυχα)
α΄ πλ. ?-la-enden β΄ πλ. -e-la-enzen
γ΄ πλ. -n-la-eš
α΄ εν. -Β-en β΄ εν. -Β-en
γ΄ εν. -Β-(-) (για έμψυχα)
γ΄ εν. -Β-(-) (για άψυχα)
α΄ πλ. -Β-enden
β΄ πλ. -Β-enzen
γ΄ πλ. -Β-eš (?)
Παρατηρείται ότι οι καταλήξεις αυτές είναι ίδιες με της κλίσης «1», που αφορούσαν επίσης το απόλυτο, αφού επρόκειτο για αμετάβατα ή παθητικά ρήματα.
Αναφορικές Προτάσεις - Υπόταξη
Η Σουμεριακή δεν έχει αναφορικές αντωνυμίες, όπως ειπώθηκε. Μπορεί να σχηματίσει όμως αναφορικές προτάσεις. Μια αναφορική πρόταση σχηματίζεται με δύο τρόπους:
Ο πρώτος τρόπος γίνεται με την «ονοματοποίηση» («ουσιαστικοποίηση» μιας προτάσεως με ένα τελικό επίθημα, το –a. Κατά την Thomsen (σελ. 241-250) το επίθημα -a απαντάται στο τέλος του ρηματικού σχηματισμού και μπορεί να συντάσσεται με ένα παρεμφατικό ρήμα (finite verb), το οποίο στην περίπτωση αυτή συμπεριφέρεται ως όνομα (ουσιαστικό). Το -a- ονομάζεται γι’ αυτό το λόγο «ονοματοποιητής» («ουσιαστικοποιητής»). Εν συνεχεία μπορεί να ακολουθείται από διάφορα επιθήματα ή κτητικά προσφύματα. Κατά την Thomsen ωστόσο το -a δεν είναι στοιχείο που απλώς μετατρέπει ρήματα σε ονόματα. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα συντακτικό στοιχείο «υποτάξεως» της πρότασης. Σε περίπτωση π.χ. που το παρεμφατικό ρήμα με -a- εξαρτάται από άλλο ρήμα, η λειτουργία του είναι της υποτακτικής «έγκλισης» (π.χ. «είπε ότι/να ….»). Σε αυτή την περίπτωση το ρήμα που «υποτάσσεται» προηγείται ( = «ότι ... /να ..., είπε ο …»). Στην περίπτωση που εξαρτάται από όνομα, τότε έχουμε αναφορικό λόγο (ή και άλλο υποτακτικό λόγο π.χ. χρονικό, τελικό ή υποθετικό). Σε αυτή την περίπτωση ο αναφορικός λόγος αυτός έχει θέση μετά το ουσιαστικό που προσδιορίζει. Καμιά φορά μεταξύ του ονόματος και του αναφορικού λόγου στέκει το lu («αυτός», για έμψυχα) = ο οποίος, ή το nig («πράγμα», για άψυχα) = «το οποίο». Ο κανόνας είναι ότι το ρήμα σε υποτακτικούς λόγους δεν μπορεί να συντάσσεται με βοηθητικά επιθήματα εκτός από το prospective u- και το αρνητικό nu-.
π.χ. e.Nanna(-)mu.ndu(-) = αυτός έχτισε τον ναό του Νάννα > lu[e.Nanna(-)mu.ndu.(-)].a = αυτός ο οποίος έχτισε τον ναό του Νάννα.
Ο δεύτερος τρόπος δεν είναι πλήρως σαφής: συνίσταται στην απάλειψη ολόκληρης της «αλυσίδας προθημάτων» και στην «ονοματοποίηση» («ουσιαστικοποίηση») της ρηματικής ρίζας με την κατάληξη –a (βλ. σελ. 178 Hayes). Αυτό ονομάζεται «συμπεπτυγμένη αναφορική πρόταση». Στην πραγματικότητα πολλές «παθητικές μετοχές» είναι πιθανότατα συμπεπτυγμένες αναφορικές προτάσεις (σύμφωνα με τον παραπάνω β΄ τύπο).
π.χ. mu-n-du = έχτισε > du.a = αυτός που έχτισε. Αυτός ο τύπος είναι πανομοιότυπος με το du.a = χτισμένος. (παθητική μετοχή).
Προστακτική
Η προστακτική σύμφωνα με την Thomsen (σελ. 251-253) σχηματίζεται αλλάζοντας τη θέση της ρηματικής ρίζας και της ρηματικής αλυσίδας προθημάτων του παρεμφατικού σχηματισμού, χωρίς ωστόσο να αλλάζει η διάταξη των στοιχείων της προθηματικής αλυσίδας. Η προθηματική αλυσίδα, εξάλλου, στην προστακτική είναι πολύ μικρή.
Ο Edzard γράφει ότι η προστακτική σχηματίζεται από την ρίζα του ρήματος με κατάληξη ένα φωνήεν, που δεν είναι όμως προβλέψιμο.
π.χ. gi-a = «γύρνα πίσω!», e ĝal-u = «άνοιξε τον οίκο!».
Μη παρεμφατικοί ρηματικοί σχηματισμοί
Οι μη παρεμφατικοί ρηματικοί σχηματισμοί(non-finite forms) σύμφωνα με την Thomsen (σελ. 254-268) αποτελούνται απλώς από την ρίζα του ρήματος και (πιθανώς) κάποια στοιχεία «συντακτικά». Κατά την Thomsen μη παρεμφατικό μπορεί να είναι το ρήμα σε ρίζα hamtu, σε αναδιπλασιασμένη ρίζα hamtu ή σε maru ρίζα με το στοιχείο –ed, ενώ δεν υπάρχει μη παρεμφατικό) ρήμα σε μορφή maru ρίζας δίχως –ed.
Οι περιπτώσεις μη παρεμφατικών τύπων είναι τέσσερεις:
π.χ. lu-e-du-a = «αυτός που έκτισε τον οίκο» (αναφορ. ενεργητική «μετοχή»)
Με την κατάληξη –a δεν δηλώνεται μόνο «παθητική μετοχή» (όπως είχε υποτεθεί αρχικά), αλλά και ενεργητική. Ο σχηματισμός αυτός δεν είναι δηλαδή καθαρά παθητικός ή ενεργητικός, καθώς η Σουμεριακή δεν διακρίνει αυτές τις έννοιες.
π.χ. e-du-de-igi-zu-u-dug-ga-nu-ši-ku-ku = «για να χτίσεις τον οίκο δεν θα αφήσεις τον γλυκό ύπνο να εισέλθει στα μάτια σου»
π.χ. '''lu-e-lugal-na-du-dam (du-dam = du-ed + -a-m) = «αυτός είναι ο άνθρωπος που φτιάχνει (ή θα φτιάξει) τον οίκο του βασιλέως του»
Το ρήμα «είμαι» και το εγκλιτικό συνδετικό
Η ρίζα me σημαίνει «είμαι» (για το «είμαι» βλ. Thomsen, σελ. 273-278 και Edzard, σελ. 82-83). Στην Έμεσαλ η ρίζα είναι ĝe. Η ρίζα αυτή (me) δεν αλλάζει σε χρόνο ή διάθεση. Χρησιμεύει τόσο ως ρίζα σε παρεμφατικούς ή μη παρεμφατικούς σχηματισμούς, όσο και ως «εγκλιτικό συνδετικό» (enclitic copula). Οι «παρεμφατικού» (ή «ελεύθερου») τύπου καταλήξεις του me είναι οι εξής:
β΄ ενικό     ... –me-en
γ΄ ενικό     ... –me(-am)
α΄ πληθ. ... –me-en-de-en
β΄ πληθ. ... –me-en-ze-en
γ΄ πληθ. ... –me-eš
Παραδείγματα «ελεύθερου τύπου» από τον Edzard: ba-ra-me = «(αυτός) σίγουρα δεν θα είναι», i-me-am = «(αυτός) ήταν».
Κατά τον Edzard (σελ. 83), ο ελεύθερος τύπος χρησιμοποιείται κυρίως όταν πρόκειται για παρωχημένο ή μελλοντικό χρόνο, και όταν ο τύπος «ονοματικοποιείται» με το -a.
α΄ ενικό     ... –me-en
γ΄ ενικό     ... (–a)-m (-am)
α΄ πληθ. ... –me-enden
β΄ πληθ. ... –me-enzen
Παρατηρούμε ότι η διαφορά μεταξύ του «ελεύθερου τύπου» και του «συνδετικού» είναι μόνο στο γ΄ ενικό. Ο τύπος αυτός (του «συνδετικού») είναι αυτός της πλειονότητας των περιπτώσεων.
Μία φράση που τελειώνει με το εγκλιτικό συνδετικό είναι μια πλήρης πρόταση όμοια με αυτήν που θα τελείωνε με ένα παρεμφατικό ρήμα, λέει η Thomsen.
π.χ. diĝir-ra-ni-Šulutul-am = «ο θεός του είναι ο Šulutul».
Εξάλλου, το συνδετικό μπορεί να παρουσιάζεται και μετά από ένα παρεμφατικό ρήμα, πιθανώς για να δώσει έμφαση. Επίσης, ορισμένες φορές, κυρίως σε μεταγενέστερα κείμενα, το εγκλιτικό συνδετικό έχει την έννοια του –gin = «σαν», «ομοίως».
π.χ. e-kur-gal-am-an-ne-im-us = «ο οίκος σαν μέγα όρος στον ουρανό ανέρχεται».
Μετοχή - Απαρέμφατο
Η Σουμεριακή διαθέτει «μετοχές» με ρηματικές ρίζες. Η «ενεργητική» μετοχή έχει κατάληξη –(-). Η «παθητική» μετοχή έχει κατάληξη –a. Οι μετοχές (όπως και τα απαρέμφατα) σχηματίζονται εν μέρει με το στοιχείο -ed. Έτσι, μια μετοχή μπορεί να έχει τη μορφή x.(-), x.a (παθητική), x.ed(-), x.ed.a (παθητική).
Παράρτημα: Προσφύματα της ρηματικής αλυσίδας
i) το nu-, το οποίο υποδηλώνει άρνηση. Πριν από τα προσφύματα ba- και bi- το nu μετατρέπεται σε la- και li- αντιστοίχως. Το nu μπορεί να συναντάται και χωρίς ρήμα, και τότε σημαίνει «δεν είναι» π.χ. uru nu = «δεν είναι πόλη», in-nu = «δεν υπάρχει».
ii) Το bara-, το οποίο συντασσόμενο με hamtu σημαίνει την αποφατική βεβαίωση ή δήλωση (negative affirmative), ενώ συντασσόμενο με maru υποδηλώνει κάτι που όντως δεν ισχύει ή που δεν πρόκειται να γίνει.
iii) Το na-, το οποίο έχει δύο σημασίες. Με maru ισοδυναμεί με απαγόρευση, ενώ με hamtu είναι καταφατικό (πολλές φορές όμως δεν ισχύει αυτό το σχήμα). To na- της απαγόρευσης συνδέεται πιθανώς με το αρνητικό nu. Μέσα στην φράση χρησιμοποιείται όπως το «μην». Το καταφατικό na- (που κατά τον Edzard, πιθανώς ήταν κοντά στην προφορά ne), χρησιμοποιείτο για να δώσει έμφαση σε μία θετική δήλωση.
iv) Το ga-, το οποίο απαντάται κυρίως σε πρώτο ενικό και σε hamtu και έχει πιθανώς την έννοια της παρότρυνσης (ας …). Στην Εμεσάλ αντί για ga- το πρόσφυμα είναι da-. Το φωνήεν του ga- μένει κατά κανόνα αμετάβλητο στη συνάντησή του με άλλα επιθήματα Σε ορισμένες περιπτώσεις αντί για ga- χρησιμοποιείται το ha-.
v) Το ha-, το οποίο υποδηλώνει πιθανώς παράκληση, ευχή ή και κατάφαση ( = όντως, αληθώς), και συνταιριάζεται με όλα τα ρηματικά προθήματα. Ορισμένες φορές φαίνεται ως he- (κυρίως προ των ī- και bi-)
vi) Το ša-, το οποίο συνήθως παρουσιάζεται ως ši- πριν από τα προσφύματα ī- και bí-. Φαίνεται να είναι «λόγιο» πρόσφυμα. Το νόημά του δεν είναι σαφές.
Υπάρχουν υποθέσεις, κατά την Thomsen, ότι έχει την έννοια του «αντιστοίχως» ή «από μέρους μου» Ο Edzard θεωρεί ότι η κυριότερη λειτουργία του είναι να επιβεβαιώνει κάτι που έχει ήδη δηλωθεί ή συμβεί, ενώ του na είναι να υπογραμμίζει την σημασία κάποιου γεγονότος παρελθοντικού, το οποίο θα συνεχίζεται και στο μέλλον.
vii) Το u- (καμιά φορά, υπό την επίδραση του ακολουθούντος φωνήεντος αλλάζει σε a- ή i-). Σημαίνει γενικά την προοπτική = όταν, αφότου (σε αυτή την περίπτωση χρησιμοποιείται στην εισαγωγή επιστολών) ή την υπόθεση (εάν) και κατά κανόνα συντάσσεται σε hamtu.
viii) Το iri-, το οποίο είναι σχετικά σπάνιο πρόσφυμα που συνταιριάζει μόνο με το -(i)nga- και πιθανώς σημαίνει τον αίνο ή τον έπαινο. Συναντάται συχνά με το ρήμα mi ... dug «αινώ» στην maru μορφή του.
ix) Το nuš-, το οποίο γράφεται και nu-uš-, συνταιριάζεται με όλα τα ρηματικά προθήματα πλην του -m- και φαίνεται να σημαίνει υποθετική ερώτηση.
i) Το i-. Τo πρόσφυμα αυτό (πρόκειται για ī μακρό) δεν έχει κάποιο εμφανές νόημα. Δεν φαίνεται πάντα στην γραφή (ιδίως σε παλιότερα κείμενα), ενώ μερικές φορές εμφανίζεται και ως -e-. Ο Foxvog το θεωρεί ως ευφωνικό, στις περιπτώσεις που η ρηματικά σειρά αρχίζει αμέσως με ένα αντωνυμικό πρόθημα σε εργαστική (βλ. παρακάτω) για να διευκολύνεται η προφορά.
π.χ. i-du = το έφτιαξα (αντί για (-)du(-) [ όπου το πρώτο (-) = το αντωνυμικό πρόθημα για τον δράστη σε α΄ πρόσωπο = εγώ, ενώ το δεύτερο (-) = η κατάληξη γ΄ ενικού του ρήματος για τον δέκτη της ενέργειας.
i-n-du = το έφτιαξε (αντί για n-du(-) [ όπου το n- = το αντωνυμικό πρόθημα για τον δράστη σε γ΄ πρόσωπο = αυτός/αυτή, ενώ το (-) = η κατάληξη γ΄ ενικού του ρήματος για τον δέκτη της ενέργειας. (βλ. παρακάτω για τα αντωνυμικά προθήματα).
Εάν η ρηματική αλυσίδα αρχίζει με ένα πρόθημα που τελειώνει σε φωνήεν, το -i- δεν είναι απαραίτητο. Σύμφωνα με τον Foxvog (και τον Edzard) το -i- χρησιμεύει πάντως στην περίπτωση που δεν υπάρχει κάποιο αντωνυμικό πρόθημα (δηλ. όταν δεν υποδηλώνεται δράστης σε εργαστική, ήτοι όταν το ρήμα δεν είναι μεταβατικό), απλά για να δηλωθεί ότι η πρόκειται για ρήμα παρεμφατικού τύπου. π.χ. lu i-ĝen = ο άνθρωπος πήγε. Ούτως η άλλως πρόκειται για το πιο ουδέτερο πρόθημα (βλ. Thomsen, σελ. 162-166).
Το -i- συνήθως γράφεται με το μόρφημα NI και γι'αυτό θεωρείται κάποτε ως έρρινο (-in-). To -i- μπορεί να συνδυαστεί και με άλλα ρηματικά προθήματα. Δεν μπορεί να συνδυαστεί με το mu (πλην του γ΄ενικού για τα άψυχα), και πιθανώς ούτε με το ba (βλ. γι' αυτά τα προσφύματα παρακάτω).
ii) Το al- ή a(l)- ένα μάλλον σπάνιο πρόθημα, δεν απαντάται σχεδόν ποτέ συνοδευόμενο από άλλα προσφύματα. Δηλώνει την διάρκεια, το σύνηθες και το στατικό (σε αντίθεση με την κίνηση, την δράση και γενικά το γίγνεσθαι).
π.χ. diĝir-ama diĝir-as-a ul-su-ge-eš-a-ta = «τότε που οι θεϊκές μητέρες και οι θεϊκοί πατέρες στάθηκαν εδώ», όπου η ρηματική πρόταση (ul-su-ge-eš-a-ta) αναλύεται ως εξής ul (u = τότε που, βοηθητικό πρόθημα + al, για το στατικό)+ sug (ρήμα) + eš + a + ta (u + ρηματική πρόταση + a + ta = αφότου, Foxvog, σελ. 68).
iii) Το inga-, που κατά την Thomsen, είναι συνδυασμός του i- με το ga- (που σημαίνει «επίσης» - το i με τη συνένωση γίνεται έρρινο) και το οποίο κατά τον Edzard λειτουργεί ως συμπλεκτικός δείκτης, συνδυαζόμενο με πολλά βοηθητικά προθήματα, καθώς και με το αρνητικό πρόθημα nu. To inga- έχει την έννοια του «και τότε», «ως εκ τούτου», «και ευθύς μόλις», «και πάλι», «και επιπλέον», «επίσης»
iv) Το mu-, το οποίο είναι ίσως το πιο συχνό ρηματικό πρόθημα (μαζί με τα ba- και bi-). Το mu- είναι πρόσφυμα που υποδηλώνει (ή κατέληξε να υποδηλώνει) ότι η ενέργεια του υποκειμένου αφορά κατά κύριο λόγο τον εαυτό του, είναι δηλαδή στραμμένη προς το «εδώ», ενώ η παράλειψή του υπονοεί ενέργεια που στρέφεται εκτός του εαυτού («εκεί»). Έτσι, εκ των πραγμάτων, στο α΄ ενικό και α΄ πληθυντικό πρόσωπο είναι υποχρεωτική η παρουσία του mu- (υποστηρίζεται και η αντίθετη άποψη - ότι δηλαδή το mu- υποδήλωνε αρχικά το α΄ πρόσωπο και κατέληξε να είναι στοιχείο που δηλώνει ενέργεια που αφορά τον εαυτό (ventive element) Το mu- εμφανίζεται προ προσφυμάτων που υποδηλώνουν έμψυχο. (βλ. και παρακάτω)
Ένα άλλο πρόσφυμα με αβέβαιη σημασία, το πρόσφυμα -m-, το οποίο πάντοτε έπεται ενός i- (δηλ. είναι i-) πιθανώς να έχει σχέση με το -mu-.
v) Το ba-, το οποίο εμφανίζεται προ των προσφυμάτων που υποδηλώνουν συνήθως άψυχο ή τοποθεσίες (αντιστοιχεί δηλαδή γενικά στο στοιχείο b που χαρακτηρίζει τα άψυχα). Σε μεταγενέστερα ωστόσο κείμενα, κυρίως σε νομικά έγγραφα, διατάγματα κλπ το ba- χρησιμοποιείται, ακόμη και για έμψυχα, όταν το ρήμα (ενικού αριθμού), δεν διαθέτει αντίστοιχο ενεργητικό υποκείμενο. Γι' αυτό το ba- θεωρείται από πολλούς ως πρόσφυμα της «παθητικής φωνής» (στη θέση του i-). Π.χ. (από τον Foxvog) e(-) ba-du(-) = ο οίκος χτίστηκε (απόλυτη πτώση, γ΄ ενικό), ενώ lugal-e e mu-n-du = ο βασιλιάς έχτισε τον οίκο.
mu lugal-la in-pa = όρκο βασιλικό αυτός πήρε (ενεργητικό υποκείμενο).
Σε μεταγενέστερα κείμενα, το ba- χρησίμευε και από μόνο του ως πτωτικό πρόσφυμα με αναφορά σε άψυχα ή σε συλλογικά πρόσωπα, κατ’ αντιστοιχία με το mu-na- ή mu-ne- της δοτικής, που αναφέρεται σε έμψυχα. Κατά μιαν άλλην άποψη (Foxvog), το ba- αρχικώς μάλλον ταυτιζόταν με το πρόθημα για την δοτική (γ΄ πρόσωπο, για άψυχα και για συλλογικά πρόσωπα, βλ. παρακάτω) και η χρήση του επεκτάθηκε και ως κλιτικό πρόθημα. Με αυτή την έννοια (δηλ. ως κλιτικό πρόθημα) μπορεί να προηγείται των πτωτικών προθημάτων για δοτική σε β΄ και γ΄ πρόσωπο, εκτός από τον εαυτό του (δηλ. με το -ba-, στο γ΄ πρόσωπο για τα άψυχα).
Όταν η προσφυματική αλυσίδα δεν περιέχει πτωτικά προθήματα (βλ. παρακάτω), το mu- χρησιμοποιείται με υποκείμενα έμψυχα, δρώντα και ενεργητικά, δηλ. σε μεταβατικά ρήματα, ενώ το ba- σε ρήματα αμετάβατα, ή και με έναν συμμετέχοντα. Εν τούτοις, στις περιπτώσεις αυτές, τόσο το mu-, όσο και το ba- μπορούν να αντικατασταθούν από το ī- ή το το ī-m-, συχνά μάλιστα το mu- παραλείπεται, ή αντικαθίσταται από το ī- μετά και από ένα βοηθητικό πρόθημα που αφορά έμψυχο.
vi) το bi-, το οποίο φαίνεται να παρατηρείται μόνο σε ορισμένα ρήματα, ή ακόμα και σε ορισμένες μόνο έννοιες των ρημάτων αυτών.
Όπως είδαμε, όταν έχουμε ρηματική ρίζα hamtu, το «υποκείμενο» του μεταβατικού ρήματος (το οποίο είναι σε εργαστική πτώση) υποδηλώνεται κατά κανόνα από ένα πρόθημα το οποίο ονομάζεται αντωνυμικό. π.χ. za-e saĝ(-) mu-e-zig = «εσύ σήκωσες το κεφάλι» ή lu-e saĝ(-) mu-n-zig = «ο άνθρωπος σήκωσε το κεφάλι». Το «υποκείμενο» του μεταβατικού ρήματος (ή μάλλον ο δράστης - agent), εκτός από προσωπική αντωνυμία, μπορεί να είναι μια ονοματική αλυσίδα σε εργαστική πτώση, που δηλώνει το πρόσωπο. Το αντικείμενο του μεταβατικού ρήματος (ή δέκτη της ενέργειας), το οποίο δεν είναι δυνατόν να εκφραστεί από μία προσωπική αντωνυμία, δηλώνεται από μία αντωνυμική κατάληξη (επίθημα) στο παρεμφατικό ρήμα, εάν το ρήμα δεν έχει ήδη κατάληξη. π.χ. ane i-n-tud-en «αυτή με/σε γέννησε (-en = εμένα/ εσένα) (μεταβατικός hamtu σχηματισμός). Τα επιθήματα αυτά είναι όμοια με αυτά των υποκειμένων του αμετάβατου ρήματος και δηλώνουν πάντα απόλυτη πτώση.
Άλλα αντωνυμικά επιθήματα είναι τα: -enden (εμείς/εμάς), -enzen (εσείς/εσάς)/-es/(αυτοί/ούς,-ες,-ά). (βλ. και Thomsen σελ. 50-51). Πάντως, αντικείμενο (δέκτης της ενέργειας) είναι συνήθως μια ονοματική αλυσίδα που προηγείται της ρηματικής στην οποία παραπέμπει συσχετιστικά το αντίστοιχο αντωνυμικό επίθημα.
Αντιθέτως, όπως έχουμε δει, στην μεταβατική maru το υποκείμενο δηλώνεται από αντωνυμικά επιθήματα. Πρόκειται για τα ίδια επιθήματα με αυτά του υποκειμένου της αμετάβατης κλίσης. π.χ. zae zaĝ(-)mu-zi.zi-en' «εσύ σηκώνεις το κεφάλι». Στα αντωνυμικά επιθήματα το υποκείμενο του αμετάβατου και το αντικείμενο του μεταβατικού ρήματος σχηματίζουν μία κοινή κατηγορία, την «υποκειμενική πτώση». Τα αντωνυμικά προθήματα είναι τα εξής: -e-/-0- για το β΄ ενικό, -n- για έμψυχο γ΄ ενικό και -b- για άψυχο γ΄ ενικό. Δεν υπάρχουν προθήματα για το α΄ ενικό (ο Foxvog θεωρεί ότι είναι το mu-, ως αντωνυμικό πρόθημα) και τα πρόσωπα του πληθυντικού. Σε κάποιες περιπτώσεις παρουσιάζεται και αντωνυμικό πρόθημα για τον α΄ πληθυντικό (me-). Για τον Foxvog μπορεί να είναι -e-ne- για το β΄ πληθυντικό και -ne- για το γ΄ πληθ. για τα πρόσωπα). Πολλές φορές αυτά τα αντωνυμικά προσφύματα δεν γράφονταν, αλλά κατά τους σουμεριολόγους πάντα προφέρονταν, ακόμη και αν δεν δηλώνονταν στην γραφή.
Τα αντωνυμικά προθήματα μαζί με τα σχετικά πτωτικά προθήματα (αυτά που υποδηλώνουν τις αντίστοιχες πτώσεις - βλ. παρακάτω) ακόμη και αν δεν παραπέμπουν σε κάποια ονοματική αλυσίδα, χρησιμεύουν όπως είπαμε ως διαθετικοί δείκτες (δείκτες διαθέσεως), δηλαδή ως στοιχεία που δίδουν πληροφορές επιρρηματικής φύσεως περί της διαθέσεως του ρήματος (π.χ. για την κατεύθυνση της ενέργειας του ρήματος). Από τα πτωτικά προθήματα αυτά, η συνοδευτική και η τελική μπορούν να ακολουθήσουν μετά όλα τα αντωνυμικά προθήματα, ενώ η αφαιρετική – οργανική μόνο με το -b- μιας που αυτή η πτώση αφορά μόνο «άψυχα».
Στην προσφυματική αλυσίδα των παρεμφατικών ρηματικών τύπων ενσωματώνονται ορισμένες φορές τα λεγόμενα πτωτικά προθήματα (βλ. Thomsen, σελ. 214-240). Οι σχετικές πτώσεις είναι η δοτική, η συνοδευτική, η τελική, η αφαιρετική, και η τοπική. Κατά κανόνα αντιστοιχούν (και έχουν την ίδια μορφή) με τις αντίστοιχες πτωτικές καταλήξεις των ονομάτων, με ελάχιστες αλλαγές στην γραφή και στην προφορά.
Όσον αφορά τα ρηματικά προθήματα (mu- κλπ.) προ των πτωτικών προσφυμάτων: το mu- προηγείται των προσφυμάτων που αφορούν πρόσωπο, το ba- πριν από πτωτικά προσφύματα που αφορούν άψυχα, το ī- πριν και από έμψυχα και από άψυχα. Το -m- μπορεί να πηγαίνει προ των –da-, -si- ή –ta- αλλά όχι πριν από άλλο πτωτικό πρόσφυμα. Το –m- φαίνεται να πηγαίνει κατά κανόνα μόνο πριν από προσφύματα που αφορούν άψυχα. Επίσης το -m- δεν μπορεί να συνυπάρχει με ένα ονοματικό πρόθημα (σε αντίθεση με τα -mu- και -ba-), αλλά μάλλον το αντικαθιστά.
Γενικά, ανάμεσα στα ρηματικά προθήματα και τα αντίστοιχα επιθήματα των ονομάτων υπάρχει εναρμόνιση, δηλαδή οι δείκτες για δοτική, αφαιρετική κ.λπ. παραπέμπουν στα (ή συσχετίζονται με τα) αντίστοιχα ονοματικά επιθήματα για τις πτώσεις αυτές, που εμφανίζονται στην πρόταση. Αυτοί όμως οι «παραπεμπτικοί συσχετισμοί» απέχουν πολύ από το να είναι τέλειοι.
Οι πτώσεις των ρηματικών προθημάτων είναι οι παρακάτω (στη σειρά που εμφανίζονται: πρώτα η δοτική, μετά η συνοδευτική, έπειτα η τελική ή η αφαιρετική και τέλος η τοπική):
i) Δοτική (ή δοτική -τοπική) κατά Edzard). Συσχετίζεται με το -ra της αντίστοιχης πτώσης στην ονοματική σειρά. Έχει τα εξής προθήματα, για κάθε πρόσωπο ρήματος: α΄ ενικό : ma- (<mu-a) β΄ ενικό : -ra- γ΄ ενικό : -na- (<-na-a-) γ΄ ενικό : ba- (για μη πρόσωπα και για συλλογικά πρόσωπα, κατά Foxvog) > αυτό κατά Foxvog συσχετίζεται με το επίθημα -e της τοπικής τελικής, στην ονοματική σειρά, και όχι με το -ra, που είναι για τη δοτική). α΄ πληθυντικό : -me- β΄ πληθυντικό : ? (-e-ne, πιθανώς, κατά τον Foxvog) γ΄ πληθυντικό : -ne-
Η προθηματική δοτική είναι μόνο για έμψυχα (όπως συμβαίνει και με το επίθημα για την δοτική –ra). Για τα «άψυχα» υπάρχει η τελική ή η τοπική.
ii) Συνοδευτική (Comitative) Έχει πρόθημα -da-, ίδιο με το επίθημα της πτώσεως αυτής. Πολλές φορές το φωνήεν του αλλάζει λόγω φωνηεντικής αρμονίας σε i (κυρίως όταν ακολουθεί –ni-) η και σε e. Η χρήση του είναι ίδια με του επιθήματος. Έχει την έννοια του «μαζί» ή «με» (ρήματα όπως αγωνίζομαι, μιλάω, θυμώνω, χαίρομαι, γεμίζω, μεγαλώνω κλπ). Επίσης έχει την έννοια του «είμαι ικανός, μπορώ». Το πρόσφυμα και το (ονοματικό) επίθημα μπορεί να συνυπάρξουν, όμως αυτό είναι σπάνιο` γενικά το πρόθημα είναι πιο συχνό από το επίθημα.
iii) Τελική (Terminative)
Έχει πρόσφυμα –še-, δηλ. ίδιο με το επίθημα της πτώσεως (σε ορισμένες περιπτώσεις είναι -ši- (κατά τον Foxvog είναι -še- προ ρηματκών ριζών σε e ή a, δηλ. και -ši προ ρηματκών ριζών σε i ή u - περίπτωση φωνηεντικής αρμονίας, κυρίως σε παλιά κείμενα από την Λαγκάς. Ο Edzard το δέχεται γενικώς ως -ši-). Έχει την έννοια του «προς», «σε».
iv) Αφαιρετική (ή αφαιρετική - οργανική)
Πρόσφυμα –ta-, ίδιο με το επίθημα της αντίστοιχης πτώσεως. Κάποτε (κυριώς όταν ακολουθεί το πρόθημα ba) γίνεται -da- ενώ ορισμένες φορές φαίνεται ως -ti- (προ του -ni-). Έχει την έννοια του «από» (τοπικά, αλλά και χρονικά = τότε, αφότου), ενώ στην οργανική του (σπάνια) σημασία έχει την έννοια του «με».
Η αφαιρετική μπορεί να χρησιμοποιεί επίσης το πρόσφυμα -ra- (όχι ως οργανική). Σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις με το –ri-.
v) Τοπική (Locative) (ή κατευθυντική, κατά Edzard)
β) Το –ni- υποδηλώνει επίσης το δεύτερο αντικείμενο με τα σύνθετα ρήματα. Σε αυτή την περίπτωση δεν αφορά μόνο μέρος (τόπο), αλλά και πρόσωπα και ζώα.
γ) Επίσης το -ni- υποδηλώνει το αίτιο, και πιθανώς το υποκρυπτόμενο. Παράδειγμα από τον Foxvog (σελ. 81) lugal-e ugnim eden-ta iri-ni-še ib-ši-in-de = ο βασιλιάς έφερε τον στρατό από την έρημο στην πόλη του.
Σύνδεσμοι - Επιφωνήματα - Μόρια
Ο πιο συνηθισμένος σύνδεσμος είναι ο u = «και», «και γαρ», «αλλά», «και δη». Αποτελεί δάνειο από τα ακκαδικά. Άλλο (μεταγενέστερο) δάνειο από τα ακκαδικά είναι το πρόσφυμα -ma = «και» (αναφέρεται από τον Edzard). Το -bi-da = «και» (απλό «και»), κυριολεκτικά σημαίνει «με το… -του». Το tukumbi σημαίνει «εάν» (+ ρήμα σε μορφή hamtu). Με το αρνητικό πρόσφυμα –nu σημαίνει «εκτός από». Το ud-da < ud-a (τοπική) = «όταν», «εάν» (= κυρ. «την ημέρα») με ρήμα σε μορφή hamtu. Το i.gi.in.zu = «σαν να» (ή igi.zu ή i.gi.su). Το i.ne.se ή i.ne.es  σημαίνει «τώρα». Επίσης το a.da.al ή a.da.lam σημαίνει «τώρα», «τώρα δα». Το en-na μαζί με ονομαστικοποιημένο ρηματικό σχηματισμό, με ή χωρίς πρόσφυμα καταληκτικής πτώσης (ή en-na + με παρεμφατικό ρηματικό τύπο) σημαίνει «μέχρι».
Τα πιο συνηθισμένα επιφωνήματα είναι τα gana ή ganam = «αληθώς!», «καλώς!», meleea = «αλίμονο!» και τα ua, u, a, = ω!, ουαί!
Ορισμένα προσφύματα (που εμφανίζονται συνήθως στο τέλος της πρότασης) προσδίδουν ορισμένο νόημα στην πρόταση. Τα κυριότερα είναι τα εξής: το επίθημα –eše υποδηλώνει τον ευθύ λόγο, ως άκρος όρος την πρότασης. Εμφανίζεται σε σχετικά μεταγενέστερα κείμενα, σε παροιμίες, μύθους κλπ. και δεν πρέπει να συγχέεται ούτε με το πρόσφυμα -še της τελικής πτώσης ούτε με το επιρρηματικό -eš(e). Το (σπάνιο) πρόσφυμα -ĝišen (ή -ĝešen) εμφανίζεται επίσης στο τέλος της πρότασης, συνήθως μετά από ένα παρεμφατικό ρήμα, και δηλώνει το μη πραγματικό. Υπάρχει επίσης το πρόσφυμα –nanna, το οποίο συντάσσεται μετά από ονόματα, αντωνυμίες και ονοματοποιημένους (ουσιαστικοποιημένους) ρηματικούς σχηματισμούς. Τέλος το μόριο šuba έχει την έννοια του «εκτός από...» Προέρχεται από το ρήμα šub = πετάω, αφήνω πίσω, εγκαταλείπω και παίρνει διάφορες θέσεις στην πρόταση (βλ. Thomsen, σελ. 83-86 και 279-280).
Το πρόβλημα της καταγωγής της Σουμεριακής γλώσσας
Σε αντίθεση με την Ακκαδική, μια Σημιτική γλώσσα που έχει γίνει περισσότερο κατανοητή λόγω της συγγένειάς της με τις άλλες γλώσσες της ίδιας γλωσσικής οικογένειας, η Σουμεριακή θεωρείται απομονωμένη γλώσσα (language isolate), χωρίς δηλαδή καμία γλωσσική συγγένεια. Από κάποιους Σουμεριολόγους θεωρείται ότι είναι πιθανόν να αποχωρίστηκε από την υποθετική της γλωσσική οικογένεια γύρω στα μέσα ή προς το τέλος της τέταρτης χιλιετίας π.Χ.
Για όσους θεωρούν ότι οι Σουμέριοι ήταν αυτόχθονες, η γλώσσα τους αποτελούσε κάποτε τμήμα ενός γλωσσικού συνεχούς μεταξύ Καυκάσου, Μικράς Ασίας και Ινδικού Ωκεανού που υπήρχε πριν την εξάπλωση των ινδοευρωπαϊκών και των σημιτικών γλωσσών. Υπάρχει η υπόθεση ότι η Σουμεριακή μπορεί να είναι μακρινή συγγενής άλλων εξαφανισμένων γλωσσών όπως η Ελαμιτική ή η Ετρουσκική.
Για όσους τους θεωρούν τους Σουμέριους επήλυδες, ως τόποι καταγωγής τους έχουν προταθεί οι Ινδίες, η Μικρά Ασία, η περιοχή της Κασπίας ή ακόμη ο μακρινός Βορράς και η Ανατολή.
Συγκρίσεις έχουν γίνει με τις περισσότερες εν ζωή γλώσσες: με τις Ουραλικές γλώσσες, τις Αλταϊκές γλώσσες, τις Σημιτικές γλώσσες, τις Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, την Ιαπωνική γλώσσα, την Κορεατική γλώσσα, την Βασκική γλώσσα, τις Γλώσσες του Καυκάσου , τις Δραβιδικές γλώσσες, τις Αυστρονησιακές γλώσσες, την Ταϊλανδική γλώσσα, με τις Γλώσσες Μπαντού, καθώς και τις Σινοθιβετικές γλώσσες και την Γενισεϊκή γλώσσα. Δεν έχει αποδειχθεί, ωστόσο, η γενετική σύνδεση της Σουμεριακής με κάποια από αυτές.