cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Βαπτιστήριο του Νέωνος
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Ρωμαϊκά κτίρια και κατασκευές στην Ιταλία Κατηγορία:Ραβέννα Κατηγορία:Βαπτιστήρια
Hispania
Τα σύγχρονα τοπωνύμια Spain και Hispaniola προέρχονται και τα δύο από το Hispania.
Ετυμολογία
Η προέλευση της λέξης Hispania αμφισβητείται πολύ. Τα στοιχεία για τις διάφορες εικασίες βασίζονται απλώς σε ό,τι είναι στην καλύτερη περίπτωση απλές ομοιότητες, που είναι πιθανό να είναι τυχαίες, και είναι επισφαλές να υποστηρίξουν απόδειξη. Η πιο διαδεδομένη θεωρία υποστηρίζει ότι η λέξη είναι Καρχηδονιακής προέλευσης, από τη φοινικική γλώσσα της αποικιστικής Καρχηδόνας. Συγκεκριμένα, μπορεί να προέρχεται από ένα καρχηδονιακό ī shāpān (𐤀𐤉 𐤔𐤐𐤍) συγγενικό του εβραϊκού ī shāfān (אׅי שָׁפָן), που σημαίνει «νησί του ύρακος», που αναφέρεται στο ευρωπαϊκό κουνέλι (η φοινικική-καρχηδονιακή και η εβραϊκή είναι και οι δύο Χαναανικές γλώσσες και επομένως συνδέονται στενά μεταξύ τους). Μερικά ρωμαϊκά νομίσματα του Αυτοκράτορα Αδριανού, που γεννήθηκε στην Ισπανία, απεικονίζουν την Ισπανία και ένα κουνέλι. Άλλοι αντλούν τη λέξη από το φοινικικό span, που σημαίνει «κρυμμένο» και να το κάνει να δηλώνει «μία κρυμμένη», δηλαδή «μία απομακρυσμένη» ή «μακριά γη».
Έχουν προταθεί και άλλες παρατραβηγμένες θεωρίες. Ο Ισίδωρος της Σεβίλλης θεωρούσε την Ισπανία ιβηρικής καταγωγής και την πήρε από το προρωμαϊκό όνομα της Σεβίλλης, Hispalis. Αυτό αναζωογονήθηκε για παράδειγμα από τον ετυμολόγο Eric Partridge (στο έργο του Origins), που θεώρησε ότι αυτό θα μπορούσε να υπαινίσσεται έντονα ένα αρχαίο όνομα για τη χώρα *Hispa, πιθανώς μία ιβηρική ή κελτική ρίζα, της οποίας το νόημα έχει πλέον χαθεί. Το Hispalis μπορεί εναλλακτικά να προέρχεται από την Ηλιούπολη (στα ελληνικά σημαίνει «πόλη του ήλιου»). Ωστόσο, σύμφωνα με σύγχρονη έρευνα του Manuel Pellicer Catalán, το όνομα προέρχεται από το φοινικικό spal «lowland», καθιστώντας τις παραπάνω εξηγήσεις της Hispania εξαιρετικά απίθανες. Περιστασιακά η Hispania ονομαζόταν Hesperia ultima «απομακρυσμένη δυτική γη» από Ρωμαίους συγγραφείς, αφού το όνομα Εσπερία «δυτική γη» είχε ήδη χρησιμοποιηθεί από τους Έλληνες για να αναφερθούν στην ιταλική χερσόνησο.
Κατά τη διάρκεια του 18ου και 19ου αι. Ιησουίτες μελετητές, όπως ο Larramendi και ο José Francisco de Isla συνέδεσαν το όνομα με τη βασκική λέξη ezpain «χείλος», αλλά και «σύνορα, άκρη», δηλαδή η πιο απομακρυσμένη περιοχή ή μέρος.
Κατά την Αρχαιότητα και τον Μεσαίωνα, τα λογοτεχνικά κείμενα αντλούν τον όρο Hispania από έναν ομώνυμο ήρωα ονόματι Hispan, ο οποίος αναφέρεται για πρώτη φορά στο έργο του Ρωμαίου ιστορικού Γν. Πομπήιος Τρόγος τον 1ο αι. π.Χ.
Αν και Hispania είναι η λατινική ρίζα για το σύγχρονο όνομα Spain, οι λέξεις Ισπανός για Hispanicus, ή Ισπανία για Hispania, δεν είναι εύκολα να χρησιμοποιούνται: εξαρτάται από το πλαίσιο. Το έργο Estoria de España ("Ιστορία της Ισπανίας") γραμμένο με πρωτοβουλία του Aλφόνσο Α΄ της Ισπανίας του Σοφού, μεταξύ 1260 και 1274, κατά τη διάρκεια της Reconquista («ανάκτησης») της Ισπανίας, πιστεύεται ότι είναι η πρώτη εκτεταμένη ιστορία της Ισπανίας στα παλαιά ισπανικά χρησιμοποιώντας τις λέξεις España («Ισπανία») και Españoles («Ισπανοί») για να αναφερθεί στη Μεσαιωνική Ισπανία. Η χρήση τού λατινικού όρου Hispania, Καστιλιανικού España, Καταλανικού Espanya και Παλαιο-Γαλλικού Espaigne, μεταξύ άλλων, αναφέρονται στη Ρωμαϊκή Ισπανία ή τη Βησιγοτθική Ισπανία και ήταν κοινή σε όλο τον Ύστερο Μεσαίωνα. Ένα έγγραφο του 1292 αναφέρει τα ονόματα των ξένων από τη μεσαιωνική Ισπανία ως Gracien d'Espaigne. Λατινικές εκφράσεις που χρησιμοποιούν Hispania ή Hispaniae (π.χ. omnes reges Hispaniae) χρησιμοποιούνταν συχνά στον Μεσαίωνα, ενώ οι ισπανικές ρομανικές γλώσσες της Reconquista χρησιμοποιούν τη ρομανική εκδοχή εναλλακτικά. Στο χρονικό τού Ιακώβου Α΄ Llibre dels fets, που γράφτηκε μεταξύ 1208 και 1276, υπάρχουν πολλές περιπτώσεις αυτού. Τα σύνορα της σύγχρονης Ισπανίας δεν συμπίπτουν με εκείνα της ρωμαϊκής επαρχίας Hispania ή του βασιλείου των Βησιγότθων, και έτσι η μεσαιωνική Ισπανία και η σύγχρονη Ισπανία υπάρχουν σε ξεχωριστά πλαίσια. Ο λατινικός όρος Hispania που χρησιμοποιείται συχνά κατά την Αρχαιότητα και τον Πρώιμο Μεσαίωνα, όπως με τη Ρωμαϊκή Ισπανία, ως γεωγραφικό και πολιτικό όνομα, συνέχισε να χρησιμοποιείται γεωγραφικά και πολιτικά στη Βησιγοτθική Ισπανία, όπως φαίνεται στην έκφραση laus Hispaniae, «Έπαινος στην Ισπανία», για να περιγράψει την ιστορία των λαών της Ιβηρικής Χερσονήσου του Ισίδωρου της Σεβίλλης, το Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum:"Είσαι, Ισπανία, αγία και πάντα ευτυχισμένη μητέρα πριγκίπων και λαών, η πιο όμορφη από όλες τις χώρες που εκτείνονται μακριά από τη Δύση μέχρι την Ινδία. Εσύ, με το δίκιο σου, είσαι τώρα η βασίλισσα όλων των επαρχιών, από την οποία δίνονται τα φώτα όχι μόνο το ηλιοβασίλεμα, αλλά και η Ανατολή. Είστε η τιμή και το στολίδι της σφαίρας και το πιο λαμπρό μέρος της Γης. . . Και γι' αυτό, προ πολλού, σε επιθύμησε η χρυσή Ρώμη."Στη σύγχρονη ιστορία, η Ισπανία και το Ισπανικός έχουν συνδεθεί όλο και περισσότερο με το βασίλειο της Ισπανίας μόνο, αν και αυτή η διαδικασία κράτησε αρκετούς αιώνες. Μετά την ένωση του βασιλείου της Καστίλλης στην κεντρική χερσόνησο με το βασίλειο της Αραγονίας στην ανατολική χερσόνησο τον 15ο αι υπό τους Καθολικούς Μονάρχες το 1492, μόνο η Ναβάρα και η Πορτογαλία έμειναν για να ολοκληρώσουν ολόκληρη τη χερσόνησο υπό μια μοναρχία. Η Ναβάρρα ακολούθησε αμέσως μετά το 1512 και η Πορτογαλία, μετά από περισσότερα από 400 χρόνια ως ανεξάρτητο και κυρίαρχο έθνος, το 1580. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η έννοια της Ισπανίας παρέμενε αμετάβλητη. Ήταν μετά την αποκατάσταση της ανεξαρτησίας της Πορτογαλίας το 1640, όταν η έννοια της Ισπανίας άρχισε να μετατοπίζεται, και να εφαρμόζεται στη Χερσόνησο εκτός από την Πορτογαλία.
Προρωμαϊκή ιστορία
Η Ιβηρική χερσόνησος κατοικήθηκε από καιρό, πρώτα από πρώιμα ανθρωποειδή, όπως ο Homo erectus, ο Homo heidelbergensis και ο Homo antecessor. Στην Παλαιολιθική περίοδο οι Νεάντερταλ εισήλθαν στην Ιβηρική και τελικά διέφυγαν από τις προοδευτικές μεταναστεύσεις των σύγχρονων ανθρώπων. Την 40η χιλιετία π.Χ., κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική και την τελευταία εποχή των παγετώνων, εμφανίστηκε η πρώτη μεγάλη εγκατάσταση της Ευρώπης από σύγχρονους ανθρώπους. Αυτοί ήταν νομάδες κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες με καταγωγή από τις στέπες της Κεντρικής Ασίας. Όταν η τελευταία εποχή των παγετώνων έφτασε στη μέγιστη έκτασή της, κατά την 30η χιλιετία π.Χ., αυτοί οι σύγχρονοι άνθρωποι κατέφυγαν στη Νότια Ευρώπη, δηλαδή στην Ιβηρική, αφού υποχώρησαν μέσω της Νότιας Γαλλίας. Στις χιλιετίες που ακολούθησαν, οι Νεάντερταλ εξαφανίστηκαν και οι τοπικοί σύγχρονοι ανθρώπινοι πολιτισμοί άκμασαν, παράγοντας προϊστορική τέχνη, όπως αυτή που βρέθηκε στο σπήλαιο Λ'Αρβρέδα και στην κοιλάδα Κόα.
Στη Μεσολιθική περίοδο, αρχής γενομένης από τη 10η χιλιετία π.Χ., εμφανίστηκε η ταλάντωση Aλλερόντ. Αυτή ήταν μία σταδιακή απόψυξη παγετώνων, που μείωσε τις σκληρές συνθήκες της Εποχής των Παγετώνων. Οι πληθυσμοί που προφυλάσσονταν στην Ιβηρική Χερσόνησο (απόγονοι του Κρο-Μανιόν) μετανάστευσαν και αποίκησαν εκ νέου όλη τη Δυτική Ευρώπη. Σε αυτή την περίοδο συναντά κανείς τον πολιτισμό των Αζίλιων στη Νότια Γαλλία και τη Βόρεια Ιβηρία (μέχρι τις εκβολές του ποταμού Δούρου), καθώς και τον πολιτισμό Mούγκε στην κοιλάδα του Τάγου.
Η Νεολιθική επέφερε αλλαγές στο ανθρώπινο τοπίο της Ιβηρικής (από την 5η χιλιετία π.Χ. και εξής), με την ανάπτυξη της γεωργίας και την έναρξη του Ευρωπαϊκού Μεγαλιθικού Πολιτισμού. Αυτό εξαπλώθηκε στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και είχε ένα από τα παλαιότερα και κύρια κέντρα του στην επικράτεια της σύγχρονης Πορτογαλίας, καθώς και τον πολιτισμό της Χαλκολιθικής και του Μπήκερ.
Γλώσσες
αριστερά|μικρογραφία|150x150εσ| Γλωσσικός χάρτης: αυτός δείχνει τη γλωσσική παραλλαγή της [[Ιβηρική Χερσόνησος|Ιβηρικής χερσονήσου περίπου το 200 π.Χ. (στο τέλος του Β' Φοινικικού Πολέμου).]] Τα Λατινικά ήταν η επίσημη γλώσσα της Hispania κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία ξεπέρασε τα 600 χρόνια. Μέχρι το τέλος της Αυτοκρατορίας στην ΙHispania γύρω στο 460 μ.Χ., όλες οι αυθεντικές ιβηρικές γλώσσες, εκτός από τον πρόγονο της σύγχρονης βασκικής, είχαν εξαφανιστεί. Ακόμη και μετά την πτώση της Ρώμης και την εισβολή των Γερμανικών Βησιγότθων και των Σουηβών, τα Λατινικά μιλούνταν σχεδόν από όλο τον πληθυσμό, αλλά στην κοινή τους μορφή που είναι γνωστή ως δημώδης Λατινική, και τις περιφερειακές αλλαγές που οδήγησαν στη σύγχρονη ιβηρική Οι ρομανικές γλώσσες είχαν ήδη αρχίσει.
Καρχηδονιακή Ισπανία
εναλλ.=|μικρογραφία|237x237εσ| Καρχηδονιακή σφαίρα επιρροής πριν από τον Α΄ Καρχηδονκό Πόλεμο. Μετά την ήττα της από τους Ρωμαίους στον Α΄ Καρχηδονιακό Πόλεμο (264 π.Χ. – 241 π.Χ.), η Καρχηδόνα αντιστάθμισε την απώλεια της Σικελίας με την ανοικοδόμηση μιας εμπορικής αυτοκρατορίας στην Ισπανία.
Ρωμαϊκή κατάκτηση
Ο εκρωμαϊσμός προχώρησε γρήγορα σε ορισμένες περιοχές, όπου υπάρχουν αναφορές στους tigati, και πολύ αργά σε άλλες, μετά την εποχή του Αυγούστου, και η Hispania χωρίστηκε σε τρεις χωριστά διοικούμενες επαρχίες και μετά σε εννέα επαρχίες τον 4ο αι. Το πιο σημαντικό, η Ισπανία ήταν για 500 χρόνια μέρος μίας κοσμοπολίτικης παγκόσμιας Αυτοκρατορίας συνδεδεμένης με νόμους, γλώσσα και ρωμαϊκές οδούς. Αλλά ο αντίκτυπος της Hispania στους νεοφερμένους ήταν επίσης σημαντικός. Ο Ιούλιος Καίσαρας έγραψε στους Εμφυλίους Πολέμους ότι οι στρατιώτες από τη Λεγεώνα ΙΙ είχαν ισπανοποιηθεί και θεωρούσαν τους εαυτούς τους Ισπανούς.
Μερικοί από τον πληθυσμό της χερσονήσου έγιναν δεκτοί στη ρωμαϊκή αριστοκρατική τάξη και συμμετείχαν στη διακυβέρνηση της Ισπανίας και της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αν και υπήρχε μία γηγενής αριστοκρατική τάξη, που κυβερνούσε κάθε τοπική φυλή. Τα latifundia (ενικός: latifundium), μεγάλα κτήματα που ελέγχονταν από την αριστοκρατία, προστέθηκαν στο υπάρχον ιβηρικό σύστημα γαιοκτησίας.
Οι Ρωμαίοι βελτίωσαν τις υπάρχουσες πόλεις, όπως τη Λισαβόνα (Olissipo) και την Tαρραγόνα (Tarraco), ίδρυσαν τη Θαραγόθα (Caesaraugusta), τη Mέριδα (Augusta Emerita) και τη Valencia (Valentia) και μείωσαν άλλες γηγενείς πόλεις σε απλά χωριά. Η οικονομία της χερσονήσου επεκτάθηκε υπό τη ρωμαϊκή κηδεμονία. Η Hispania χρησίμευε ως σιτοβολώνας και κύρια πηγή μετάλλων για τη ρωμαϊκή αγορά, και τα λιμάνια της εξήγαγαν χρυσό, κασσίτερο, άργυρο, μόλυβδο, μαλλί, σιτάρι, ελαιόλαδο, κρασί, ψάρια και γάρο. Η αγροτική παραγωγή αυξήθηκε με την εισαγωγή αρδευτικών έργων, μερικά από τα οποία παραμένουν σε χρήση σήμερα. Οι Ρωμαϊκοί ιβηρικοί πληθυσμοί, και οι Ίβηρες απόγονοι Ρωμαίων στρατιωτών και αποίκων, είχαν αποκτήσει όλοι το καθεστώς της πλήρους ρωμαϊκής υπηκοότητας μέχρι τα τέλη του 1ου αι. Οι Αυτοκράτορες Τραϊανός (βασ. 98 – 117), Αδριανός (βασ. 117 – 138) και Θεοδόσιος Α΄ (βασ. 379 – 395) ήταν Ισπανικής καταγωγής. Τα ιβηρικά δηνάρια, που αποκαλούνταν και argentum oscense από τους Ρωμαίους στρατιώτες, κυκλοφορούσαν μέχρι τον 1ο αι. π.Χ., μετά τον οποίο αντικαταστάθηκαν από ρωμαϊκά νομίσματα.
Η Hispania χωρίστηκε σε δύο επαρχίες (το 197 π.Χ.), που η καθεμία διοικούνταν από έναν πραίτορα: ηHispania Citerior ("Εντεύθεν [δηλ. προς ημάς] Ισπανία") και Hispania Ulterior ("Εκείθεν [δηλ. πέρα] Ισπανία"). Οι μακροχρόνιοι κατακτητικοί πόλεμοι διήρκεσαν δύο αιώνες και μόνο την εποχή του Αυγούστου η Ρώμη κατάφερε να ελέγξει την Hispania Ulterior. Η Ισπανία χωρίστηκε σε τρεις επαρχίες τον 1ο αι. π.Χ.
Τον 4ο αι. ο Latinius Pacatus Drepanius, ένας Γάλλος ρήτορας, αφιέρωσε μέρος τού έργου του στην απεικόνιση της γεωγραφίας, του κλίματος και των κατοίκων της χερσονήσου, γράφοντας:"Αυτή η Ισπανία παράγει σκληρούς στρατιώτες, πολύ ικανούς λοχαγούς, πληθωρικούς ομιλητές, λαμπρούς βάρδους. Είναι μητέρα δικαστών και πριγκίπων: έδωσε τον Τραϊανό, τον Αδριανό και τον Θεοδόσιο στην Αυτοκρατορία."Με την πάροδο του χρόνου, το όνομα Hispania χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τα συλλογικά ονόματα των βασιλείων της Ιβηρικής Χερσονήσου του Μεσαίωνα, τα οποία ορίζουν όλη την Ιβηρική Χερσόνησο συν τις Βαλεαρίδες Νήσους.
Οι Hispaniae
δεξιά|μικρογραφία|225x225εσ| Ρωμαϊκή Ισπανία το 125 μ.X. Κατά τα πρώτα στάδια του εκρωμαϊσμού, η χερσόνησος χωρίστηκε στα δύο από τους Ρωμαίους, για διοικητικούς σκοπούς. Η πιο κοντινή στη Ρώμη Hispania ονομαζόταν Citerior και η πιο απομακρυσμένh Ulterior. Τα σύνορα μεταξύ και των δύο ήταν μία οδοντωτή γραμμή, που εκτεινόταν από την Cartago Nova (τώρα Cartagena) μέχρι την Κανταβρική Θάλασσα.
Η Hispania Ulterior περιλάμβανε τις σημερινές Ανδαλουσία, Πορτογαλία, Εστρεμαδούρα, Λεόν, ένα μεγάλο τμήμα της πρώην Παλαιάς Καστίλης, της Γαλισίας, των Αστουριών και της Χώρας των Βάσκων.
Η Hispania Citerior περιλάμβανε το ανατολικό τμήμα της πρώην Παλαιάς Καστίλης, και αυτό που είναι τώρα η Αραγονία, η Βαλένθια, η Καταλονία και ένα μεγάλο μέρος της πρώην Νέας Καστίλης.
Το 27 π.Χ. ο στρατηγός και πολιτικός Mάρκος Βιψάνιος Αγρίππας διαίρεσε την Hispania σε τρία μέρη, δηλαδή διαίρεσε την Hispania Ulterior σε Baetica (βασικά την Ανδαλουσία ) και Lusitania (συμπεριλαμβανομένης της Γαλισίας και των Aστουριών) και συνδέοντας την Κανταβρία και τη Χώρα των Βάσκων με την Hispania Citerior.
Ο Αυτοκράτορας Αύγουστος την ίδια χρονιά επέστρεψε για να κάνει νέα διαίρεση, αφήνοντας τις επαρχίες ως εξής:
Τον 3ο αι. ο Αυτοκράτορας Καρακάλλας έκανε μία νέα διαίρεση, που κράτησε μόνο λίγο. Διαίρεσε ξανά την Hispania Citerior σε δύο μέρη, δημιουργώντας τις νέες επαρχίες Provincia Hispania Nova Citerior και Asturiae-Calleciae. Το έτος 238 επανιδρύθηκε η ενιαία επαρχία Tarraconensis ή Hispania Citerior. αριστερά|μικρογραφία| Επαρχίες της Hispania υπό την [[Τετραρχία.]] Τον 3ο αι. υπό τους στρατιωτικούς Αυτοκράτορες, η Hispania Nova (η βορειοδυτική περιοχή της Ισπανίας) αποσπάστηκε από την Tarraconensis, ως μία μικρή επαρχία, αλλά ο χώρος της μοναδικής μόνιμης λεγεώνας στην Ισπανία, της Legio VII Gemina. Μετά τη μεταρρύθμιση της Τετραρχίας του Διοκλητιανού το 293, η νέα διοίκηση της Hispania έγινε μία από τις τέσσερις διοικήσεις —που διοικούνταν από έναν βικάριο— της πραιτωριανής επαρχίας των Γαλλιών (που περιλάμβανε επίσης τις επαρχίες της Γαλατίας, της Γερμανίας και της Βρετανίας), ως την κατάργηση της Τετραρχίας υπό τον Δυτικό Αυτοκράτορα (που έδρευε στη Ρώμη, αργότερα στη Ραβέννα). Η διοίκηση, με πρωτεύουσα την Emerita Augusta (σημερινή Μέριδα), περιλάμβανε τις πέντε ιβηρικές επαρχίες της χερσονήσου (Baetica, Gallaecia και Lusitania, καθεμία υπό έναν κυβερνήτη consularis· επίσης Carthaginiensis και Tarraconensis, η καθεμία υπό έναν praeses), την Insulae Baleares, που αποσπάστηκε από την Tarraconensis τον 4ο αι., και τη βορειοαφρικανική επαρχία της Μauretania Tingitana.
Ο Χριστιανισμός εισήχθη στην Ισπανία τον 1ο αι. και έγινε δημοφιλής στις πόλεις τον 2ο αι. Ωστόσο, μικρή πρόοδος σημειώθηκε στην ύπαιθρο μέχρι τα τέλη του 4ου αι., οπότε ο Χριστιανισμός ήταν η επίσημη θρησκεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Κάποιες αιρετικές σέκτες εμφανίστηκαν στην Ισπανία, κυρίως ο Πρισκιλλιανισμός, αλλά συνολικά οι τοπικοί επίσκοποι παρέμειναν υποταγμένοι στον πάπα. Επίσκοποι, που είχαν επίσημο πολιτικό όσο και εκκλησιαστικό καθεστώς στην ύστερη Αυτοκρατορία, συνέχισαν να ασκούν την εξουσία τους για τη διατήρηση της τάξης, όταν οι πολιτικές κυβερνήσεις κατέρρευσαν εκεί τον 5ο αι. Η Σύνοδος των επισκόπων έγινε σημαντικό όργανο σταθερότητας κατά τη διάρκεια της επικράτησης των Βησιγότθων. Τα τελευταία απομεινάρια της (δυτικής) ρωμαϊκής κυριαρχίας έληξαν το 472.
Γερμανική κατάκτηση
αριστερά|μικρογραφία|200x200εσ| Ιβηρική Χερσόνησος (530 μ.Χ. – 570 μ.Χ.) δεξιά|μικρογραφία|180x180εσ| Η Ιβηρική Χερσόνησος το έτος 560 μ.Χ. Η κατάργηση της (δυτικής κλασικής) Ρωμαϊκής Hispania ήταν το αποτέλεσμα τεσσάρων φυλών, που διέσχισαν τον Ρήνο στις 31 Δεκεμβρίου 406. Μετά από τρία χρόνια ερήμωσης και περιπλάνησης στη βόρεια και δυτική Γαλατία, οι Γερμανοί Βούροι, Σουήβοι και Βάνδαλοι, μαζί με τους Σαρμάτες Αλανούς μετακόμισαν στην Ιβηρία τον Σεπτέμβριο ή τον Οκτώβριο του 409 κατόπιν αιτήματος του Γεροντίου, ενός Ρωμαίου σφετεριστή. Έτσι ξεκίνησε η ιστορία του τέλους της (δυτικής) Ρωμαϊκής Hispania, που ήρθε το 472. Οι Σουήβοι ίδρυσαν ένα βασίλειο στη Gallaecia στη σημερινή Γαλισία και τη βόρεια Πορτογαλία. Οι σύμμαχοι των Αλανών, οι Βάνδαλοι Ασδίνγοι, ίδρυσαν επίσης ένα βασίλειο σε άλλο μέρος της Gallaecia. Οι Αλανοί ίδρυσαν ένα βασίλειο στη Λουζιτανία –το σύγχρονο Aλεντέζο και το Αλγκάρβε, στην Πορτογαλία. Οι Βάνδαλοι Σιλίνγοι κατέλαβαν για λίγο τμήματα της Νότιας Ιβηρίας στην επαρχία Bαιτική. Σε μία προσπάθεια να ανακτήσει την περιοχή, ο Δυτικός Ρωμαίος Αυτοκράτορας Ονώριος (βασ. 395 – 423), υποσχέθηκε στους Βησιγότθους εγκατάσταση στη νοτιοδυτική Γαλατία, εάν κατέστρεφαν τους εισβολείς στην Ισπανία. Αυτοί εξολόθρευσαν όλους τους Σιλινγούς και τους Αλανούς. Οι υπόλοιπι ενώθηκαν με τους Βάνδαλους Aσδινγούς, που είχαν εγκατασταθεί πρώτα στα βορειοδυτικά με τους Σουηβούς, αλλά νότια στη Bαιτική. Είναι μυστήριο γιατί οι Βησιγότθοι ανακλήθηκαν από τον πατρίκιο Κωνστάντιο (ο οποίος το 418 νυμφεύτηκε την αδελφή του Ονωρίου, η οποία είχε παντρευτεί για λίγο τον Ατάουλφ βασιλιά των Βησιγότθων). Οι Βησιγότθοι, τα απομεινάρια των δύο φυλών (που ενσωματώθηκαν), και οι Σουήβοι περιορίστηκαν σε μία μικρή περιοχή στα βορειοδυτικά της χερσονήσου. Η διοίκηση μπορεί ακόμη και να επανιδρύθηκε με πρωτεύουσά της τη Μέριδα το 418 Η ρωμαϊκή απόπειρα υπό τον στρατηγό Καστόριο να εκτοπίσει τους Βανδάλους από την Κόρδοβα, απέτυχε το 422.
Οι Βάνδαλοι και οι Αλανοί πέρασαν στη Βόρεια Αφρική το 429, γεγονός που θεωρείται καθοριστικό για την επίσπευση της παρακμής της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ωστόσο, η αναχώρησή τους επέτρεψε στους Ρωμαίους να ανακτήσουν το 90% της Ιβηρικής χερσονήσου μέχρι το 439. Μετά την αναχώρηση των Βανδάλων, μόνο οι Σουήβοι παρέμειναν σε μία βορειοδυτική γωνία της χερσονήσου. Η ρωμαϊκή κυριαρχία που είχε επιβιώσει στο ανατολικό τεταρτημόριο, αποκαταστάθηκε στο μεγαλύτερο μέρος της Ιβηρικής, έως ότου οι Σουήβοι κατέλαβαν τη Mέριδα το 439, μία κίνηση που συμπίπτει με τη Βανδαλική κατοχή της Καρχηδόνας στα τέλη του ίδιου έτους. Η Ρώμη έκανε προσπάθειες να αποκαταστήσει τον έλεγχο το 446 και το 458. Η επιτυχία ήταν προσωρινή. Μετά το τέλος τού Αυτοκράτορα Mαϊοριανού το 461, η ρωμαϊκή εξουσία κατέρρευσε, εκτός από την Tarraconensis στο βορειοανατολικό τεταρτημόριο της χερσονήσου. Οι Βησιγότθοι, ένας γερμανικός λαός του οποίου το βασίλειο βρισκόταν στη νοτιοδυτική Γαλατία, κατέλαβαν την επαρχία, όταν κατέλαβαν την Ταρραγόνα το 472. Περιόρισαν επίσης τους Σουηβούς, που είχαν κυβερνήσει το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής στη Γαλισία και τη βόρεια Πορτογαλία. Το 484 οι Βησιγότθοι καθιέρωσαν το Τόληδο ως πρωτεύουσα του βασιλείου τους. Οι διαδοχικοί Βησιγότθοι βασιλείς κυβέρνησαν την Hispania ως πατρίκιοι, που είχαν αυτοκρατορικές επιτροπές να κυβερνούν στο όνομα του Ρωμαίου Αυτοκράτορα. Το 585 οι Βησιγότθοι κατέκτησαν το Σουηβικό βασίλειο της Γαλισίας και έτσι ήλεγχαν σχεδόν όλη την Ηispania.
Έναν αιώνα αργότερα, εκμεταλλευόμενος τον αγώνα για τον θρόνο μεταξύ των Βησιγότθων βασιλέων Αγίλα και Αθανάγιλδ, ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α' έστειλε στρατό υπό τη διοίκηση του Λιβερίου, για να πάρει πίσω τη χερσόνησο από τους Βησιγότθους. Αυτή η βραχύβια ανάκτηση έλαβε μόνο μία μικρή λωρίδα γης κατά μήκος της ακτής της Μεσογείου, που αντιστοιχεί περίπου στην αρχαία επαρχία Bαιτική, γνωστή ως Spania.
Κάτω από τους Βησιγότθους ο πολιτισμός δεν ήταν τόσο ανεπτυγμένος, όσο κατά τη ρωμαϊκή κυριαρχία, όταν στόχος της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ήταν να προετοιμάσει τους ευγενείς να πάρουν τις θέσεις τους στη δημοτική και αυτοκρατορική διοίκηση. Με την κατάρρευση της αυτοκρατορικής διοικητικής υπερδομής της επάνω από το επαρχιακό επίπεδο (το οποίο πρακτικά ήταν ετοιμοθάνατο), το έργο της διατήρησης της επίσημης εκπαίδευσης και της διακυβέρνησης μετατοπίστηκε, από την παλαιά άρχουσα τάξη των μορφωμένων αριστοκρατών και ευγενών, στην Εκκλησία. Ο κλήρος, ως επί το πλείστον, αναδείχθηκε ως το καταρτισμένο προσωπικό για τη διαχείριση της ανώτερης διοίκησης σε συνεννόηση με τοπικούς ισχυρούς προύχοντες, που σταδιακά εκτόπισαν τα παλαιά δημοτικά συμβούλια. Όπως αλλού στην πρώιμη μεσαιωνική Ευρώπη, η εκκλησία στην Hispania ήταν ο πιο συνεκτικός θεσμός της κοινωνίας. Οι Βησιγότθοι είναι επίσης υπεύθυνοι για την εισαγωγή του κυρίαρχου χριστιανισμού στην Ιβηρική χερσόνησο. Η παλαιότερη αναπαράσταση του Χριστού στην ισπανική θρησκευτική τέχνη βρίσκεται σε ένα ερημητήριο των Βησιγότθων, τη Santa Maria de Lara. Ενσάρκωνε επίσης τη συνέχεια της ρωμαϊκής τάξης. Οι ντόπιοι Ρωμαίοι της Hispania συνέχισαν να διοικούν την πολιτική διοίκηση, και τα λατινικά συνέχισαν να είναι η γλώσσα της κυβέρνησης και του εμπορίου για λογαριασμό των Βησιγότθων.
Η θρησκεία ήταν η πιο επίμονη πηγή τριβής μεταξύ των Χαλκηδόνιων ( Καθολικών ) ιθαγενών Ισπανορωμαίων και των Αρειανών Βησιγότθων κυρίων τους, τους οποίους οι πρώτοι θεωρούσαν αιρετικούς. Κατά καιρούς αυτή η ένταση προκάλεσε ανοιχτή εξέγερση και οι ανήσυχες φατρίες εντός της Βησιγοτθικής αριστοκρατίας την εκμεταλλεύτηκαν για να αποδυναμώσουν τη μοναρχία. Το 589, ο Recared, ένας Βησιγότθος ηγεμόνας, αποκήρυξε τον Αριανισμό του ενώπιον του Συμβουλίου των Επισκόπων στο Τολέδο και αποδέχτηκε τον Χαλκηδονικό Χριστιανισμό ( Καθολική Εκκλησία ), διασφαλίζοντας έτσι μια συμμαχία μεταξύ της Βησιγότθικής μοναρχίας και των ιθαγενών Ισπανορωμαίων. Αυτή η συμμαχία δεν θα σηματοδοτούσε την τελευταία φορά στην ιστορία της χερσονήσου που η πολιτική ενότητα θα επιδιωκόταν μέσω της θρησκευτικής ενότητας.
Αυλικές τελετές – από την Κωνσταντινούπολη – που διακήρυξαν την αυτοκρατορική κυριαρχία και την ενότητα του βησιγοτθικού κράτους εισήχθησαν στο Τολέδο. Ωστόσο, ο εμφύλιος πόλεμος, οι βασιλικές δολοφονίες και οι σφετερισμοί ήταν συνηθισμένοι και οι πολέμαρχοι και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες ανέλαβαν ευρείες διακριτικές εξουσίες. Οι αιματηρές οικογενειακές διαμάχες πέρασαν ανεξέλεγκτα. Οι Βησιγότθοι είχαν αποκτήσει και καλλιεργήσει τον μηχανισμό του ρωμαϊκού κράτους αλλά όχι την ικανότητα να τον κάνουν να λειτουργεί προς όφελός τους. Ελλείψει ενός καλά καθορισμένου κληρονομικού συστήματος διαδοχής του θρόνου, οι αντίπαλες φατρίες ενθάρρυναν την ξένη επέμβαση των Ελλήνων, των Φράγκων και τέλος των Μουσουλμάνων στις εσωτερικές διαμάχες και στις βασιλικές εκλογές.
Σύμφωνα με τον Ισίδωρο της Σεβίλλης, με τη βησιγοτθική κυριαρχία της ζώνης αναζητείται η ιδέα της χερσονήσου ενότητας και πρωτοφέρεται η φράση Mother Hispania. Μέχρι εκείνη την ημερομηνία, η Ισπανία όριζε όλα τα εδάφη της χερσονήσου. Στο Historia Gothorum, ο Βησιγότθος Suinthila εμφανίζεται ως ο πρώτος μονάρχης όπου η Ισπανία αντιμετωπίζεται ως γοτθικό έθνος. μικρογραφία| Η Hispania των Ομμεϋαδών στη μεγαλύτερη έκτασή της το 719 μ.Χ. Ο κυβερνήτης των Ομεϋαδών Tαρίκ ιμπν Ζιγυάντ οδήγησε μία δύναμη επιδρομής περίπου 1.700 ανδρών από τη Βόρεια Αφρική στη νότια Ισπανία τον Απρίλιο του 711 Νίκησαν τον Βησιγοτθικό στρατό σε μία αποφασιστική μάχη στο Γουαδαλέτε το 712. Οι δυνάμεις του Ταρίκ στη συνέχεια ενισχύθηκαν, και μέσα σε λίγα χρόνια έθεσαν υπό τον έλεγχο περισσότερο από τα δύο τρίτα της Ιβηρικής Χερσονήσου. Η δεύτερη εισβολή των Ομεϋαδών περιελάμβανε 18.000 -κυρίως Άραβες- στρατιώτες, οι οποίοι κατέλαβαν γρήγορα τη Σεβίλλη και στη συνέχεια νίκησαν τους υποστηρικτές του Ροδέερικ στη Μέριδα και συναντήθηκαν με τα στρατεύματα του Ταρίκ στην Ταλαβέρα. Το επόμενο έτος οι ενωμένες δυνάμεις συνέχισαν στη Γαλισία και στα βορειοανατολικά, καταλαμβάνοντας το Λεόν, την Aστόργα και την Καισαραυγούστα (Zaragoza).
Οι Ομεϋιάδες αποκαλούσαν, την περιοχή που ήλεγχαν, ως « Αλ-Ανταλούς» (الأندلس). Η Aλ-Aνταλούς τότε στη μεγαλύτερη έκτασή της, χωρίστηκε σε πέντε διοικητικές ενότητες.
Στα χρονικά και τα έγγραφα του Μεσαίωνα οι όροι Hispania, Spania, España ή Espanha συνέχισαν να χρησιμοποιούνται από τους Χριστιανούς, αλλά μόνο σε σχέση με τις ελεγχόμενες από τους μουσουλμάνους περιοχές.
Καθολική ανακατάκτηση
Από τα μέσα του 13ου έως τα τέλη του 15ου αι. η μόνη εναπομείνασα επικράτεια της Αλ-Aνταλούς ήταν το εμιράτο της Γρανάδας, το τελευταίο μουσουλμανικό φρούριο στην Ιβηρική Χερσόνησο. Στη συνέχεια υπήρξε ένας πόλεμος της Γρανάδας, που είχε ως αποτέλεσμα την ήττα του εμιράτου της Γρανάδας και την προσάρτησή του από την Καστίλη, τερματίζοντας την ισλαμική κυριαρχία στην Ιβηρική χερσόνησο.
Τα τελευταία χρόνια του 12ου αι. ολόκληρη η Ιβηρική Χερσόνησος, μουσουλμανική και χριστιανική, έγινε γνωστή ως «Ισπανία» (España, Espanya ή Espanha) και η ονομασία «τα πέντε βασίλεια της Ισπανίας» χρησιμοποιήθηκε για να αναφέρεται στο μουσουλμανικό βασίλειο της Γρανάδας. και τα χριστιανικά βασίλεια της Αραγονίας, της Καστίλης, της Πορτογαλίας και της Ναβάρρας.
Οικονομία
Πριν από τους Καρχηδονιακούς Πολέμους, η Hispania ήταν μία χώρα με πολύ αναξιοποίητο ορυκτό και γεωργικό πλούτο, που περιοριζόταν από τις πρωτόγονες οικονομίες διαβίωσης των γηγενών λαών της, εκτός μερικών εμπορικών λιμάνι κατά μήκος της Μεσογείου. Οι καταλήψεις από τους Καρχηδόνιους και στη συνέχεια από τους Ρωμαίους για τα άφθονα κοιτάσματα αργύρου της, ανέπτυξαν την Ισπανία σε μία ακμάζουσα πολύπλευρη οικονομία. Αρκετά μέταλλα, ελιές, λάδι από τη Βαιτική, παστά ψάρια, γάρος και κρασιά, ήταν μερικά από τα αγαθά που παράγονταν στην Hispania και διακινούνταν σε όλη την Αυτοκρατορία. Η εξόρυξη χρυσού ήταν η πιο σημαντική δραστηριότητα στα βορειοδυτικά τμήματα της χερσονήσου. Αυτή η δραστηριότητα πιστοποιείται σε αρχαιολογικούς χώρους όπως Las Médulas (Ισπανία) και Casais (Ponte de Lima, Πορτογαλία).
Κλίμα
Τα επίπεδα βροχοπτώσεων ήταν ασυνήθιστα υψηλά κατά τη λεγόμενη Ιβηρική-Ρωμαϊκή Υγρή Περίοδο. Η Ρωμαϊκή Ισπανία γνώρισε τις τρεις φάσεις της: το πιο υγρό διάστημα το 550–190 π.Χ., ένα άνυδρο διάστημα το 190 π.Χ.–150 μ.Χ. και μία άλλη υγρή περίοδο το 150–350. Το 134 π.Χ. ο στρατός του Σκιπίωνα Αιμιλιανού στην Hispania χρειάστηκε να βαδίσει τη νύχτα λόγω υπερβολικής ζέστης, όταν μερικά από τα άλογα και τα μουλάρια του ψόφισαν από τη δίψα (παρόλο που νωρίτερα, το 181 π.Χ., οι έντονες ανοιξιάτικες βροχές εμπόδισαν τους Κελτίβηρες να ανακουφίσουν τη ρωμαϊκή πολιορκία της Contrebia). Κατά τη διάρκεια του 2ου αι. μ.Χ., οι θερμές θερμοκρασίες κυριάρχησαν ιδιαίτερα στα βουνά κατά μήκος της βόρειας ακτής, και ακολούθησαν περαιτέρω δροσερές περίοδοι από c. 155 έως 180. Μετά, περίπου το 200, οι θερμοκρασίες κυμάνθηκαν με τάση προς ψυχρότερες.
Κλασικές πηγές
Άλλες κλασικές πηγές έχουν προσπελαστεί από δεύτερο χέρι (βλ. παραπομπές παραπάνω):
Βιβλιογραφικές αναφορές
Υποσημειώσεις
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
Κατηγορία:Αρχαία ιστορία της Ιβηρικής Χερσονήσου Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις
Φόρεμα Αστακός
Το φόρεμα αστακός είναι ένα φόρεμα του 1937 που σχεδιάστηκε από την Έλσα Σκιαπαρέλι. Διαθέτει έναν μεγάλο αστακό ζωγραφισμένο από τον Σαλβαδόρ Νταλί.
Σχέδιο
Το φόρεμα είναι ένα λευκό μεταξωτό βραδινό φόρεμα με μια πορφυρή ζώνη μέσης με έναν μεγάλο αστακό ζωγραφισμένο από τον Σαλβαδόρ Νταλί στη φούστα. Το αρχικό μοτίβο του αστακού σχεδιάστηκε από τον Νταλί και τυπώθηκε στο φόρεμα από τον μεταξωτό σχεδιαστή Ζάχε, που αργότερα συνεργάστηκε με κορυφαίους μόδιστρους και σχεδιαστές μόδας όπως ο Μπαλενσιάγκα. Το φόρεμα μαζί με τον αστακό απεικονίζει και κλαδιά μαϊντανού.
Το μπροστινό μέρος του φορέματος είναι 52 ίντσες (132 cm) σε μήκος, με μέτρηση μέσης 22 ίντσες (56 εκ). Η Σκιαπαρέλι απαγόρευσε στον Νταλί να προσθέσει μαγιονέζα στο ολοκληρωμένο φόρεμα.
Ιστορία
Από το 1934, ο Νταλί είχε αρχίσει να ενσωματώνει αστακούς στο έργο του, όπως στο Τηλέφωνο Αστακός (1936). Ο Νταλί είδε τους αστακούς ως συμβολισμό της σεξουαλικότητας. Ο αστακός τοποθετείται χαμηλά στο φόρεμα, μεταξύ των ποδιών του φορέα, με την ουρά του αστακού να ανεβαίνει προς τα πάνω και τα νύχια του προς τις γάμπες. Το φόρεμα αστακός έκανε το ντεμπούτο του ως μέρος της συλλογής Schiaparelli Summer / Fall 1937.
Το φόρεμα φορέθηκε από την Γουάλις Σίμπσον σε φωτογραφίες που τραβήχτηκε από τον Σέσιλ Μπίτον, λίγο πριν από το γάμο της Γουάλις με τον Εδουάρδο Η'. Οι φωτογραφίες εμφανίζονται στο περιοδικό Vogue σε οκτώ σελίδες τον Μάιο του 1937. Απεικονίστηκε στο Women's Wear Daily τον Μάιο του 1937 ως χαρακτηριστικό στην ανοιξιάτικη ντουλάπα της Σίμπσον. Στο βιβλίο, 50 Σημαντικές Στιγμές Μόδας, η Ανν Σεν έγραψε ότι το φόρεμα όταν το φόρεσε η Σίμπσον "γέμιζε με ερωτική αίσθηση" και έδωσε στο βρετανικό κοινό "ακόμη περισσότερους λόγους να μισούν την Γουόλις" μετά από την παραίτηση του συζύγου της ως Βρετανός μονάρχης. Η Σεν θεώρησε ότι το φόρεμα δείχνει "τη δύναμη της καινοτομίας και τη σεξουαλική ενδυνάμωση σε μια γυναίκα - και την επίδραση της τέχνης και της μόδας". Η Σκιαπαρέλι και ο Νταλί θα δημιούργησαν στη συνέχεια το «Καπέλο Γόβα» (1937–38) και το «Φόρεμα Σκελετός» (1938) μαζί.
Το φόρεμα αναδημιουργήθηκε από τη Μιούτσια Πράντα  το 2013 για να σηματοδοτήσει την έναρξη των αναδρομικών Schiaparelli και Prada: Impossible Conversations στο Metropolitan Museum of Art στη Νέα Υόρκη και φορέθηκε  από την  Άννα Ουίντορ στο Met Gala του 2013. Το φόρεμα αναδημιουργήθηκε ξανά από έναν δημιουργικό διευθυντή της Σκιαπαρέλι, για τη συλλογή υψηλής ραπτικής της Άνοιξης του 2017. Το φόρεμα χρειάστηκε 6 άτομα και περίπου 250 ώρες για να φτιαχτεί, με το απλικέ αστακό ραμμένο από χέρι στη φούστα.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Κατηγορία:Φορέματα
Σωκράτης Λαγουδάκης
Ο Σωκράτης Λαγουδάκης (Σμύρνη, 1864 - Αλεξάνδρεια, 3 Ιουνίου 1944) ήταν Έλληνας ιατρός και λόγιος, μαραθωνοδρόμος με τα χρώματα της Γαλλίας στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 1896.
Βιογραφικά στοιχεία
Γεννήθηκε στην Σμύρνη το 1864 και πολέμησε στην Κρητική Επανάσταση του 1889. Κατά την διάρκεια των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, αγωνίστηκε στο Μαραθώνιο, όπου κατέλαβε την 9η θέση με τα χρώματα της Γαλλίας, στην οποία διέμενε τα τελευταία χρόνια. Ήταν ο τελευταίος από τους εννέα μαραθωνοδρόμους, που ολοκλήρωσαν την μαραθώνια διαδρομή σε σύνολο 17 αθλητών που υπάρχαν κατά την εκκίνηση. Υπήρξε δημοφιλής για το κατόρθωμά του να αγωνιστεί στην ηλικία του και ένα ποίημα γράφτηκε στο όνομά του. Υπήρξε στρατιωτικός ιατρός κατά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. To 1918, κατευθύνθηκε στην Αίγυπτο, όπου προσπαθούσε να θεραπεύσει ασθενείς του από τη λέπρα. Στην προσπάθειά του να βελτιώσει τις θεραπευτικές μεθόδους της εποχής, προσβλήθηκε ο ίδιος. Χαρακτηριζόταν ως ένας επιστήμονας «που δεν το έβαζε ποτέ κάτω». Πέθανε τελικά από την ίδια ασθένεια που προσπάθησε να καταπολεμήσει, στις 3 Ιουνίου του 1944 στην Αλεξάνδρεια.
Κατά την παραμονή του στην Αλεξάνδρεια, έγραφε σε ομογενειακά έντυπα και υπήρξε εκδότης των εφημερίδων "Αθάνατος Ελληνισμός" (1939) και "Ελληνισμός" (1942). Αναφέρεται ότι έπειτα από πρωτοβουλία του, ο σύλλογος "Ελληνική Ένωσις Αιγύπτου" ίδρυσε νυχτερινή σχολή για εργαζόμενους νέους. Τον Μάρτιο του 1924, αναφέρθηκε με μη κολακευτικά λόγια για τον Κωνσταντίνο Καβάφη, με αποτέλεσμα να αναστατωθεί η πνευματική ζωή της πόλης και να συνταχθεί μια επιστολή διαμαρτυρίας λογοτεχνών της πόλης υπέρ του Αλεξανδρινού ποιητή που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Σινεμά"'' της Αλεξάνδρειας.
Παραπομπές
Κατηγορία:Έλληνες ιατροί του 19ου αιώνα Κατηγορία:Έλληνες μαραθωνοδρόμοι Κατηγορία:Έλληνες εκδότες Κατηγορία:Γάλλοι αθλητές του στίβου Κατηγορία:Έλληνες ιατροί του 20ού αιώνα Κατηγορία:Έλληνες αθλητές του στίβου στους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες Κατηγορία:Αθλητές του στίβου στους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες 1896
Μεθυλφαινιδάτη
Η μεθυλφαινιδάτη, συντομογραφία MP ή MPH, που πωλείται με την εμπορική ονομασία Ritalin μεταξύ άλλων, είναι διεγερτικό φάρμακο που χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της διαταραχής υπερκινητικότητας έλλειψης προσοχής (ΔΕΠΥ) και της ναρκοληψίας. Είναι φάρμακο πρώτης γραμμής για τη ΔΕΠΥ. Μπορεί να ληφθεί από το στόμα ή να εφαρμοστεί στο δέρμα, και διαφορετικά σκευάσματα έχουν διαφορετικούς χρόνους δράσης.
Η μεθυλφαινιδάτη κατασκευάστηκε για πρώτη φορά το 1944 και εγκρίθηκε για ιατρική χρήση στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1955. Αρχικά πωλήθηκε από την ελβετική εταιρεία CIBA, τώρα Novartis Corporation. Εκτιμάται όσον αφορά το 2013, 2,4 δισεκατομμύρια δόσεις μεθυλφαινιδάτης ελήφθησαν παγκοσμίως. Το 2017, ήταν το 47ο πιο συχνά συνταγογραφούμενο φάρμακο στις Ηνωμένες Πολιτείες, με περισσότερες από 16 εκατομμύρια συνταγές. Διατίθεται ως γενόσημο φάρμακο.
Χρήσεις
Η μεθυλφαινιδάτη χρησιμοποιείται συχνότερα για τη θεραπεία της ΔΕΠΥ και της ναρκοληψίας.
Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής - υπερκινητικότητας
Η μεθυλφαινιδάτη χρησιμοποιείται για τη θεραπεία της διαταραχής ελλειματικής προσοχής και υπερκινητικότητας. Η προσθήκη θεραπείας τροποποίησης συμπεριφοράς μπορεί να έχει επιπλέον οφέλη στο αποτέλεσμα της θεραπείας. Η δοσολογία μπορεί να ποικίλει και τιτλοδοτείται ως αποτέλεσμα.
Τα βραχυπρόθεσμα οφέλη και η σχέση κόστους-αποτελεσματικότητας της μεθυλφαινιδάτης είναι καθιερωμένα. Ορισμένες έρευνες έχουν αποδείξει την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα των διεγερτικών για άτομα με ΔΕΠΥ για αρκετά χρόνια. Μια ανασκόπηση του 2018 βρήκε προσωρινά στοιχεία ότι μπορεί να προκαλέσει σοβαρές και μη παρενέργειες στα παιδιά. Το ακριβές μέγεθος των βελτιώσεων στα συμπτώματα της ΔΕΠΥ και στην ποιότητα ζωής που οφείλονται στη θεραπεία με μεθυλφαινιδάτη παραμένει αβέβαιο όσον αφορά τον Νοέμβριο του 2015. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, ωστόσο, δεν πρόσθεσε τη μεθυλφαινιδάτη στη λίστα βασικών φαρμάκων του, καθώς βρήκαν ότι τα στοιχεία για τα οφέλη έναντι των βλαβών είναι ασαφή στην ΔΕΠΥ.
Κατά προσέγγιση το 70% αυτών που χρησιμοποιούν μεθυλφαινιδάτη βλέπουν βελτιώσεις στα συμπτώματα της ΔΕΠΥ. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ που χρησιμοποιούν διεγερτικά φάρμακα έχουν γενικά καλύτερες σχέσεις με τους συνομηλίκους και τα μέλη της οικογένειάς τους,  έχουν καλύτερη απόδοση στο σχολείο, αποσπούνται λιγότερο και είναι λιγότερο παρορμητικά και έχουν μεγαλύτερη προσοχή. Τα άτομα με ΔΕΠΥ έχουν αυξημένο κίνδυνο διαταραχών χρήσης ουσιών χωρίς θεραπεία και τα διεγερτικά φάρμακα μειώνουν αυτόν τον κίνδυνο. Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι δεδομένου ότι η διάγνωση ΔΕΠΥ αυξάνεται σημαντικά σε όλο τον κόσμο, η χρήση του φαρμάκου μπορεί να προκαλέσει περισσότερη βλάβη παρά όφελος σε ορισμένους πληθυσμούς που χρησιμοποιούν τη μεθυλφαινιδάτη ως «φάρμακο μελέτης». Αυτό ισχύει για άτομα που ενδέχεται να αντιμετωπίζουν διαφορετικό πρόβλημα και έχουν εσφαλμένη διάγνωση με ΔΕΠΥ. Τα άτομα αυτής της κατηγορίας μπορούν στη συνέχεια να παρουσιάσουν αρνητικές παρενέργειες του φαρμάκου που επιδεινώνουν την κατάστασή τους και δυσκολεύουν να λάβουν επαρκή φροντίδα, καθώς οι πάροχοι γύρω τους μπορεί να πιστεύουν ότι τα φάρμακα είναι επαρκή και το πρόβλημα βρίσκεται στον χρήστη. Η μεθυλφαινιδάτη δεν έχει εγκριθεί για παιδιά κάτω των έξι ετών. Η μεθυλφαινιδάτη άμεσης απελευθέρωσης χρησιμοποιείται καθημερινά μαζί με τη μορφή μακράς δράσης για την επίτευξη πλήρους ολοήμερου ελέγχου των συμπτωμάτων
Ναρκοληψία
Η ναρκοληψία, μια χρόνια διαταραχή του ύπνου που χαρακτηρίζεται από υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας και ανεξέλεγκτο ύπνο, αντιμετωπίζεται κυρίως με διεγερτικά. Η μεθυλφαινιδάτη θεωρείται αποτελεσματική στην αύξηση της εγρήγορσης, της επαγρύπνησης και της απόδοσης. Η μεθυλφαινιδάτη βελτιώνει την υπνηλία σε τυποποιημένες δοκιμασίες, όπως το πολλαπλό τεστ καθυστέρησης ύπνου (MSLT), αλλά η απόδοση δεν βελτιώνεται σε επίπεδα συγκρίσιμα με υγιή άτομα.
Βελτίωση απόδοσης
Μια ανασκόπηση του 2015 διαπίστωσε ότι οι θεραπευτικές δόσεις αμφεταμίνης και μεθυλφαινιδάτης οδηγούν σε μέτριες βελτιώσεις στις γνωστικές λειτουργίας, συμπεριλαμβανομένης της μνήμης εργασίας, της επεισοδιακής μνήμης και του ανασταλτικού ελέγχου, σε φυσιολογικούς υγιείς ενήλικες. Οι επιδράσεις ενίσχυσης των γνωσιακών λειτουργιών αυτών των φαρμάκων είναι γνωστό ότι λαμβάνουν χώρα δια της έμμεσης ενεργοποίησης τόσο του υποδοχέα ντοπαμίνης D1 και του αδρενεργικού α2 υποδοχέα στον προμετωπιαίο φλοιό. Η μεθυλφαινιδάτη και άλλα διεγερτικά στη ΔΕΠΥ βελτιώνουν επίσης την αίσθηση της εργασίας και αυξάνουν την διέγερση. Τα διεγερτικά όπως η αμφεταμίνη και η μεθυλφαινιδάτη μπορούν να βελτιώσουν την απόδοση σε δύσκολες και βαρετές εργασίες, και χρησιμοποιούνται από μερικούς μαθητές ως βοηθητικό στη μελέτη και στους διαγωνισμούς. Με βάση μελέτες για την αυτοαναφερόμενη παράνομη χρήση διεγερτικών, η χρήση που βελτιώνει την απόδοση και όχι η αναψυχή, είναι ο πρωταρχικός λόγος που οι μαθητές χρησιμοποιούν διεγερτικά.
Υπερβολικές δόσεις μεθυλφαινιδάτης, πάνω από το θεραπευτικό εύρος, μπορούν να επηρεάσουν τη λειτουργική μνήμη και τον γνωστικό έλεγχο. Όπως η αμφεταμίνη και η βουπροπιόνη, η μεθυλφαινιδάτη αυξάνει την αντοχή στους ανθρώπους κυρίως μέσω της αναστολής της επαναπρόσληψης της ντοπαμίνης στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Παρόμοια με την απώλεια γνωστικής βελτίωσης κατά τη χρήση μεγάλων ποσοτήτων, μεγάλες δόσεις μεθυλφαινιδάτης μπορούν να προκαλέσουν παρενέργειες που επηρεάζουν την αθλητική απόδοση, όπως ραβδομυόλυση και υπερθερμία. Ενώ η βιβλιογραφία προτείνει ότι μπορεί να βελτιώσει τη γνώση, οι περισσότεροι συγγραφείς συμφωνούν ότι η χρήση του φαρμάκου ως ψυχαγωγικού βοηθήματος όταν δεν υπάρχει διάγνωση ΔΕΠΥ δεν βελτιώνει πραγματικά τη ΣΔΣ. Επιπλέον, έχει προταθεί ότι οι μαθητές που χρησιμοποιούν το φάρμακο για σπουδές μπορεί να κάνουν αυτοθεραπεία για πιθανά βαθύτερα υποκείμενα ζητήματα.
Αντενδείξεις
Η μεθυλφαινιδάτη αντενδείκνυται σε άτομα που χρησιμοποιούν αναστολείς μονοαμινοξειδάσης (π.χ. φαινελζίνη και τρανυλκυπρομίνη ) ή άτομα με ανησυχία, τικ, γλαύκωμα ή υπερευαισθησία σε συστατικά που περιέχονται σε φαρμακευτικά προϊόντα μεθυλφαινιδάτης.
Η Αμερικανική Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) εντάσσει τη μεθυλφαινιδάτη στην κατηγορία εγκυμοσύνης C και συνιστάται στις γυναίκες να χρησιμοποιούν το φάρμακο μόνο εάν τα οφέλη υπερτερούν των πιθανών κινδύνων. Δεν έχουν διεξαχθεί αρκετές μελέτες σε ανθρώπους για να καταδειχθεί οριστικά επίδραση της μεθυλφαινιδάτης στην ανάπτυξη του εμβρύου. Το 2018, μια ανασκόπηση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν ήταν τερατογόνος σε αρουραίους και κουνέλια και ότι «δεν είναι σημαντικό ανθρώπινο τερατογόνο».
Παρενέργειες
Υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ήπιων μειώσεων του ύψους με παρατεταμένη θεραπεία σε παιδιά. Αυτό εκτιμήθηκε σε ένα εκατοστό ή λιγότερο ανά έτος κατά τα πρώτα τρία χρόνια με συνολική μείωση 3 εκατοστά στην πάροδο 10 ετών.
Μερικές φορές αναφέρεται υπερευαισθησία (συμπεριλαμβανομένου δερματικού εξανθήματος, κνίδωσης και πυρετού ) όταν χρησιμοποιείται διαδερμική μεθυλοφαινιδάτη. Το έμπλαστρο Daytrana έχει πολύ υψηλότερο ποσοστό δερματικών αντιδράσεων από τη στοματική μεθυλφαινιδάτη.
Η μεθυλφαινιδάτη μπορεί να επιδεινώσει την ψύχωση σε άτομα που είναι ψυχωτικά και σε πολύ σπάνιες περιπτώσεις έχει συσχετιστεί με την εμφάνιση νέων ψυχωτικών συμπτωμάτων. Θα πρέπει να χρησιμοποιείται με μεγάλη προσοχή σε άτομα με διπολική διαταραχή λόγω της πιθανής πρόκλησης μανίας ή υπομανίας. Υπήρξαν πολύ σπάνιες αναφορές αυτοκτονικού ιδεασμού, αλλά ορισμένοι συγγραφείς ισχυρίζονται ότι τα στοιχεία δεν υποστηρίζουν συσχέτιση. Αναφέρεται περιστασιακά λογόρροια. Πολύ σπάνια αναφέρονται διαταραχές της λίμπιντο, αποπροσανατολισμός και ψευδαισθήσεις. Ο πριαπισμός είναι μια πολύ σπάνια ανεπιθύμητη ενέργεια που μπορεί να είναι δυνητικά σοβαρή.
Μελέτες που ανατέθηκαν από το USFDA από το 2011 δείχνουν ότι σε παιδιά, νεαρούς ενήλικες και ενήλικες δεν υπάρχει σχέση μεταξύ σοβαρών ανεπιθύμητων καρδιαγγειακών συμβάντων ( ξαφνικός θάνατος, καρδιακή προσβολή και εγκεφαλικό επεισόδιο ) και της ιατρικής χρήσης του μεθυλφαινιδάτη ή άλλων διεγερτικών για τη ΔΕΠΥ.
Επειδή ορισμένες ανεπιθύμητες ενέργειες μπορεί να εμφανιστούν μόνο κατά τη χρόνια χρήση μεθυλφαινιδάτης, συνιστάται η συνεχής παρακολούθηση των ανεπιθύμητων ενεργειών.
Μια ανασκόπηση του Cochrane του 2018 διαπίστωσε ότι η μεθυλφαινιδάτη μπορεί να σχετίζεται με σοβαρές παρενέργειες όπως καρδιακά προβλήματα, ψύχωση και θάνατο. Η βεβαιότητα των αποδεικτικών στοιχείων δηλώθηκε ως πολύ χαμηλή και ο πραγματικός κίνδυνος μπορεί να είναι υψηλότερος.
Υπερβολική δόση
Η θεραπεία μιας υπερδοσολογίας μεθυλφαινιδάτης συνήθως περιλαμβάνει τη χορήγηση βενζοδιαζεπινών, με τα αντιψυχωσικά, τους αγωνιστές α-αδρενοϋποδοχέων και την προποφόλη να χρησιμεύουν ως θεραπείες δεύτερης γραμμής.
Εθισμός και εξάρτηση
Η μεθυλφαινιδάτη είναι διεγερτικό με πιθανότητα εθισμού και εξάρτησης παρόμοια με την αμφεταμίνη. Έχει μέτρια πιθανότητα εθισμού ανάμεσα στα εθιστικά ναρκωτικά. Κατά συνέπεια, ο εθισμός και η ψυχολογική εξάρτηση είναι δυνατοί και πιθανοί όταν η μεθυλφαινιδάτη χρησιμοποιείται σε υψηλές δόσεις ως ψυχαγωγικό φάρμακο. Όταν χρησιμοποιούνται πάνω από το θεραπευτικό εύρος, τα διεγερτικά συνδέονται με την ανάπτυξη της διεγερτικής ψύχωσης. Όπως με όλα τα εθιστικά φάρμακα, η υπερέκφραση της ΔFosB στους μεσαίους ακανθώδεις νευρώνες τύπου D1 στον επικλινή πυρήνα εμπλέκεται στον εθισμό στη μεθυλφαινιδάτη.
Η μεθυλφαινιδάτη έχει δείξει ορισμένα οφέλη ως θεραπεία αντικατάστασης για άτομα που είναι εθισμένα και εξαρτώνται από τη μεθαμφεταμίνη. Η μεθυλφαινιδάτη και η αμφεταμίνη έχουν διερευνηθεί ως χημικό υποκατάστατο για τη θεραπεία του εθισμού στην κοκαΐνη  με τον ίδιο τρόπο που η μεθαδόνη χρησιμοποιείται ως φάρμακο αντικατάστασης για φυσική εξάρτηση από την ηρωίνη. Η αποτελεσματικότητά της στη θεραπεία του εθισμού στην κοκαΐνη ή σε ψυχοδιεγερτικά ή της ψυχολογικής εξάρτησης δεν έχει αποδειχθεί και απαιτείται περαιτέρω έρευνα.
Βιομοριακοί μηχανισμοί
Η μεθυλφαινιδάτη έχει τη δυνατότητα να προκαλέσει ευφορία λόγω της φαρμακοδυναμικής της δράσης (δηλαδή, αναστολή επαναπρόσληψης ντοπαμίνης) στο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου. Σε θεραπευτικές δόσεις, τα διεγερτικά ΔΕΠΥ δεν ενεργοποιούν επαρκώς το σύστημα ανταμοιβής, ή ειδικότερα την οδό ανταμοιβής, στο βαθμό που είναι απαραίτητο για να προκαλέσουν επίμονες αυξήσεις της έκφρασης γονιδίου ΔFosB στους μεσαίους ακανόνιστους νευρώνες τύπου D1. κατά συνέπεια, όταν λαμβάνεται σύμφωνα με τις οδηγίες σε δόσεις που συνήθως συνταγογραφούνται για τη θεραπεία της ΔΕΠΥ, η χρήση μεθυλφαινιδάτης δεν έχει την ικανότητα να προκαλέσει εθισμό. Ωστόσο, όταν η μεθυλφαινιδάτη χρησιμοποιείται σε αρκετά υψηλές δόσεις αναψυχής μέσω μιας βιοδιαθέσιμης οδού χορήγησης (π.χ. εμφύσηση ή ενδοφλέβια χορήγηση ), ιδιαίτερα για τη χρήση του φαρμάκου για πρόκληση ευφορίας, το ΔFosB συσσωρεύεται στον πυρήνα. Ως εκ τούτου, όπως και κάθε άλλο εθιστικό φάρμακο, η τακτική ψυχαγωγική χρήση μεθυλφαινιδάτης σε υψηλές δόσεις τελικά προκαλεί υπερέκφραση ΔFosB σε νευρώνες τύπου D1 που στη συνέχεια ενεργοποιεί μια σειρά καταρράκτες σηματοδότησης μεσολαβούμενης από μεταγραφή γονιδίου που προκαλούν εθισμό.
•
Αλληλεπιδράσεις
Η μεθυλφαινιδάτη μπορεί να αναστέλλει το μεταβολισμό των αντιπηκτικών της βιταμίνης Κ, ορισμένα αντιεπιληπτικά και ορισμένα αντικαταθλιπτικά (τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά και εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης). Η ταυτόχρονη χορήγηση μπορεί να απαιτεί προσαρμογές της δόσης, ενδεχομένως υποβοηθούμενη από την παρακολούθηση των συγκεντρώσεων του φαρμάκου στο πλάσμα. Υπάρχουν πολλές αναφορές περιπτώσεων συνδρόμου σεροτονίνης που προκλήθηκε από ταυτόχρονη χορήγηση μεθυλφαινιδάτης κςι αντικαταθλιπτικών.
Όταν η μεθυλφαινιδάτη συμπυκνώνεται με αιθανόλη, ένας μεταβολίτης που ονομάζεται αιθυλφαινιδάτη σχηματίζεται μέσω ηπατικής διεστεροποίησης, όχι διαφορετικά με τον ηπατικό σχηματισμό κοκααιθυλενίου από κοκαΐνη και αιθανόλη. Η μειωμένη ισχύς της αιθυλφαινιδάτης και ο ελάχιστος σχηματισμός της σημαίνει ότι δεν συμβάλλει στο φαρμακολογικό προφίλ σε θεραπευτικές δόσεις και ακόμη και σε περιπτώσεις υπερδοσολογίας οι συγκεντρώσεις αιθυλφαινιδάτης παραμένουν αμελητέες.
Η ηπατοτοξικότητα από τη μεθυλφαινιδάτη είναι εξαιρετικά σπάνια, αλλά περιορισμένα στοιχεία δείχνουν ότι η πρόσληψη β-αδρενεργικών αγωνιστών με μεθυλφαινιδάτη μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο ηπατικής τοξικότητας.
Φαρμακοδυναμική
Η μεθυλφαινιδάτη δρα κυρίως ως αναστολέας επαναπρόσληψης νορεπινεφρίνης-ντοπαμίνης (NDRI). Είναι παράγωγο βενζυλοπιπεριδίνης και φαιναιθυλαμίνης που μοιράζεται επίσης μέρος της βασικής του δομής με τις κατεχολαμίνες.
Η μεθυλφαινιδάτη είναι ψυχοδιεγερτική και αυξάνει τη δραστηριότητα του κεντρικού νευρικού συστήματος μέσω της αναστολής της επαναπρόσληψης των νευροδιαβιβαστών νορεπινεφρίνης και ντοπαμίνης. Όπως υποδηλώνουν τα μοντέλα της ΔΕΠΥ, συνδέεται με λειτουργικές βλάβες σε ορισμένα από τα συστήματα νευροδιαβιβαστών του εγκεφάλου, ιδίως εκείνων της ντοπαμίνης στις μεσοφλοιικές και μεσομεταιχμιακές οδούς και της νορεπινεφρίνης στον προμετωπιαίο φλοιό και υπομέλανα τόπο. Ψυχοδιεγερτικά όπως η μεθυλφαινιδάτη και η αμφεταμίνη μπορεί να είναι αποτελεσματικά στη θεραπεία της ΔΕΠΥ επειδή αυξάνουν τη δραστηριότητα των νευροδιαβιβαστών σε αυτά τα συστήματα. Όταν η επαναπρόσληψη αυτών των νευροδιαβιβαστών σταματά, η συγκέντρωση και τα αποτελέσματά της στη σύναψη αυξάνονται και διαρκούν περισσότερο, αντίστοιχα. Επομένως, η μεθυλφαινιδάτη ονομάζεται αναστολέας επαναπρόσληψης νορεπινεφρίνης-ντοπαμίνης. Αυξάνοντας τις επιδράσεις της νορεπινεφρίνης και της ντοπαμίνης, η μεθυλφαινιδάτη αύξησε τη δραστηριότητα του κεντρικού νευρικού συστήματος και παρήγαγε αποτελέσματα όπως επαυξημένη εγρήγορση, καταπολέμηση της κόπωσης και βελτιωμένη προσοχή.
Η μεθυλφαινιδάτη είναι πιο δραστική στη ρύθμιση των επιπέδων της ντοπαμίνης (DA) και σε μικρότερο βαθμό της νορεπινεφρίνης. Η μεθυλφαινιδάτη συνδέεται και εμποδίζει τους μεταφορείς ντοπαμίνης (DAT) και τους μεταφορείς νορεπινεφρίνης. Υπάρχει μεταβλητότητα στον αποκλεισμού του DAT και της εξωκυτταρικής ντοπαμίνης, οδηγώντας στην υπόθεση ότι η μεθυλφαινιδάτη ενισχύει τη βασική δραστικότητα ντοπαμίνης, οδηγώντας σε μη απόκριση σε άτομα με χαμηλή βασική δραστικότητα ντοπαμίνης. Κατά μέσο όρο, η μεθυλφαινιδάτη προκαλεί αύξηση 3-4 φορές στη ντοπαμίνη και τη νορεπινεφρίνη στο ραβδωτό σώμα και στον προμετωπιαίο φλοιό. Μελέτες μαγνητικής τομογραφίας (MRI) δείχνουν ότι η μακροχρόνια θεραπεία με διεγερτικά ΔΕΠΥ (συγκεκριμένα, αμφεταμίνη και μεθυλφαινιδάτη) μειώνει τις ανωμαλίες στη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου που βρίσκονται σε άτομα με ADHD.
Τόσο η αμφεταμίνη όσο και η μεθυλφαινιδάτη είναι κατά κύριο λόγο ντοπαμινεργικά φάρμακα, αλλά οι μηχανισμοί δράσης τους είναι διακριτοί. Η μεθυλφαινιδάτη δρα ως αναστολέας επαναπρόσληψης νορεπινεφρίνης-ντοπαμίνης, ενώ η αμφεταμίνη είναι παράγοντας απελευθέρωσης και αναστολέας επαναπρόσληψης ντοπαμίνης και νορεπινεφρίνης. Ο μηχανισμός δράσης της μεθυλφαινιδάτης στην απελευθέρωση της ντοπαμίνης και της νορεπινεφρίνης είναι θεμελιωδώς διαφορετικός από τα περισσότερα άλλα παράγωγα φαιναιθυλαμίνης, καθώς η μεθυλφαινιδάτη πιστεύεται ότι αυξάνει τον ρυθμό πυροδότησης νευρώνων,  ενώ η αμφεταμίνη μειώνει το ρυθμό πυροδότησης, αλλά προκαλεί απελευθέρωση μονοαμίνης αναστρέφοντας τη ροή των μονοαμινών μέσω μεταφορέων μονοαμίνης μέσω ενός διαφορετικού συνόλου μηχανισμών, συμπεριλαμβανομένης της ενεργοποίησης του TAAR1 και της διαμόρφωσης της λειτουργίας του VMAT2, μεταξύ άλλων μηχανισμών. Η διαφορά στον μηχανισμό δράσης μεταξύ της μεθυλφαινιδάτης και της αμφεταμίνης έχει ως αποτέλεσμα την αναστολή των επιδράσεων της αμφεταμίνης στην μεθυφαινιδάτη στους μεταφορείς μονοαμίνης όταν συγχορηγούνται.
Η μεθυλφαινιδάτη έχει συγγένεια πρόσδεσης τόσο με τον μεταφορέα ντοπαμίνης όσο και τον μεταφορέα νορεπινεφρίνης, με τα εναντιομερή δεξτρομεθυλφαινιδάτης να εμφανίζουν εμφανή συγγένεια για τον μεταφορέα νορεπινεφρίνης. Τόσο τα δεξτρόστροφα όσο και τα λεβόστροφα εναντιομερή εμφάνισαν συγγένεια υποδοχέα για τους σεροτονινεργικούς υπότυπους 5ΗΤ1A και 5ΗΤ2B, αν και δεν παρατηρήθηκε άμεση σύνδεση με τον μεταφορέα σεροτονίνης. Μια μεταγενέστερη μελέτη επιβεβαίωσε τη δέσμευση της d-θρειο-μεθυλφαινιδάτης (δεξμεθυλφαινιδάτη) στον υποδοχέα 5ΗΤ 1Α, αλλά δε βρέθηκε σημαντική δραστικότητα επί του υποδοχέα 5-ΗΤ 2Β.