cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Λάζαρος Τσάμης
Η συμμετοχή του στην ΕΜΕΟ και η πρώτη δολοφονική απόπειρα
Πράγματι τον Νοέμβριο του 1902, ο Λάζαρος μετέβη μαζί τον αδελφό του Παπασταύρο στην Αθήνα, όπου στο σπίτι της οικογενείας Δραγούμη, συνάντησε τον μετέπειτα πρωθυπουργό Στέφανο Δραγούμη, τον ανθυπολοχαγό Παύλο Μελά, τον παιδαγωγό Ιωάννη Δέλλιο, τον παιδαγωγό Αναστάσιο Πηχεών καθώς και τον εκδότη της εφημερίδας Εμπρός Δημήτριο Καλαποθάκη.
Εκεί ο Υποπρόξενος του Μοναστηρίου Δραγούμης, ενημέρωσε τους αδελφούς Τσάμη για την ίδρυση του σωματείου Εθνική Άμυνα που είχε, σύμφωνα με το καταστατικό του, σκοπό του "την άμυνα των ελληνικών κοινοτήτων εναντίον οιουδήποτε εχθρού" και έγιναν μέλη της οργάνωσης. Ο Λάζαρος στην συνάντηση ενημέρωσε τους παρευρισκόμενους, ότι τον περασμένο Αύγουστο του 1902, είχε φτάσει στην περιοχή των Κορεστίων, των χωριών στους πρόποδες του Βιτσίου, ο συνταγματάρχης του Βουλγαρικού Στρατού Αναστάς Γιάγκωφ. που είχε ως αποστολή την προετοιμασία της εξέγερσης της οργάνωσης ΕΜΕΟ.
Η Εξέγερση του Ίλιντεν και τα πρώτα σώματα Μακεδονομάχων
thumb|250px|Τμήμα φωτογραφίας με τον Λάζαρο Τσάμη καθήμενο. Την άνοιξη του 1903, ο Λάζαρος με την ιδιότητα του εμπόρου, έπειτα από εντολή του Γερμανού Καραβαγγέλη, διασφάλισε με επιτυχία την ομαλή είσοδο στην οθωμανική επικράτεια των πρώτων Μακεδονομάχων Κρητών. Τον Ιούλιο του 1903, ξέσπασε η Εξέγερση του Ίλιντεν, για την οποία είχε ενημερώσει τις ελληνικές προξενικές αρχές ο Λάζαρος Τσάμης. Μαζί με τον αδελφό του και τα υπόλοιπα μέλη της ελληνικής επιτροπής άμυνας του Πισοδερίου, απέτρεψε την συμμετοχή κατοίκων του οικισμού και προστάτεψε με αυτόν τον τρόπο τον οικισμό από τις πράξεις αντεκδίκησης του Οθωμανικού Στρατού, έπειτα από την καταστολή της επανάστασης. Το ίδιο δεν ίσχυσε για άλλα χωριά και πόλεις της περιοχής, όπως το Κρούσοβο της Πελαγονίας. Η μη συμμετοχή των κατοίκων του οικισμού στην επανάσταση, προκάλεσε την μήνη του αρχηγού του βουλγαρικού κομιτάτου Μπόρις Σαράφωφ, που διέταξε την εκτέλεση πέντε Πισοδεριτών και τον εμπρησμό του εμπορικού καταστήματος του Λάζαρου Τσάμη στο χωριό Λευκώνας των Πρεσπών.
Τον Μάρτιο του 1904, ο Έλληνας Πρόξενος Μοναστηρίου Δημήτρης Καλλέργης ζήτησε από τον Λάζαρο να κάνει αναγνώριση της περιοχής γύρω από την Μονή Αγίου Νικολάου Τσιριλόβου και να βεβαιωθεί ότι ήταν ασφαλής η διέλευση του σώματος του Παύλου Μελά. Ο Λάζος ολοκλήρωσε την αποστολή και βεβαίωσε το Προξενείο του Μοναστηρίου ότι η περιοχή ήταν ασφαλής, δεν υπήρχε διαρροή πληροφοριών, ούτε υπήρχαν στην περιοχή επιχειρήσεις του τουρκικού στρατού που μπορεί να έθεταν σε κίνδυνο την αποστολή.
Λίγες ημέρες αργότερα, οι Έλληνες αξιωματικοί Αλέξανδρος Κοντούλης, Αναστάσιος Παπούλας, Γεώργιος Κολοκοτρώνης, Παύλος Μελάς, συνοδευόμενοι από τους Ευθύμιο Καούδη, Απόστολο Τράγα, Γεώργιο (Γιώργη) Δικώνυμο-Μακρή, Γεώργιο Περράκη, Λάκη Πύρζα, τον καπετάν Κώττα, Παύλο Κύρου, Σίμο Ιωαννίδη, Ηλία Γκαδούτση και δύο Σιατιστινούς, πέρασαν με ασφάλεια τα ελληνοτουρκικά σύνορα στην περιοχή των Κριτσοτάδων του σημερινού νομού Τρικάλων.
Η φυγάδευση της ελληνικής αποστολής και η φυλάκισή του
thumb|right|250px|Κορνίζα δωρηθείσα από τον καπετάν Κώττα στον Λάζαρο Τσάμη.
Στις 16 Μαρτίου 1904, ο Λάζαρος μετά την έλευση των Ελλήνων αξιωματικών στην περιοχή των Κορεστίων, συνόδευσε τους Αλέξανδρο Κοντούλη και Παύλο Μελά στην περιοδεία τους στα χωριά της περιοχής. Όταν πληροφορήθηκε η Οθωμανική Κυβέρνηση, ότι ο Έλληνας αξιωματικός Παύλος Μελάς βρίσκονταν παράτυπα εντός της οθωμανικής επικρατείας, διαμαρτυρήθηκε έντονα προς την Ελληνική Κυβέρνηση. Η ελληνική πλευρά φυσικά αρνήθηκε το γεγονός. Οι Οθωμανικές Αρχές αναζήτησαν τον Έλληνα αξιωματικό στην περιοχή, με αποτέλεσμα να διαταχθεί η εσπευσμένη ανάκλησή του στην Ελλάδα. Ο Λάζαρος Τσάμης ανέλαβε έπειτα από εντολή του ελληνικού προξενείου Μοναστηρίου, την ασφαλή έξοδο του Παύλου Μελά από την περιοχή των Κορεστίων. Την Μεγάλη Τετάρτη του 1904, ομάδα αποτελούμενη από τον Λάζαρο Τσάμη, τον Ανδρέα Γκώγκο ή Γώγο και τον Ναούμ Παπαστεργίου πέρασε τον Παύλο Μελά από τα τούρκικα φυλάκια ελέγχου, ως δήθεν άρρωστο ζωέμπορο, και τον παρέδωσε στον υπάλληλο του ελληνικού προξενείου Μοναστηρίου Βασίλη Αγοραστό, ο οποίος έπειτα τον βοήθησε να μεταμφιεστεί και να μεταβεί σιδηροδρομικώς στην Θεσσαλονίκη και από εκεί ατμοπλοϊκά στον Πειραιά. Τον Απρίλιο του 1904, το Ελληνικό Προξενείο ζήτησε από τον Λάζαρο να οργανώσει και να επιμεληθεί την ασφαλή επιστροφή στην Ελλάδα των υπολοίπων μελών της αποστολής, φροντίζοντας για την μεταφορά τους από το χωριό Αντάρτικο (Ζέλοβο) μέχρι το Λέχοβο της Φλώρινας.
Ο Λάζαρος Τσάμης πληροφορηθείς ότι οι Οθωμανικές Αρχές τον υποψιάζονταν για συμμετοχή του στην επιχείρηση φυγάδευσης της ελληνικής αποστολής από την περιοχή των Κορεστίων, και με σκοπό να παραπλανήσει και να αποπροσανατολίσει τις Οθωμανικές Αρχές, προσφέρθηκε να οδηγήσει τούρκικο στρατιωτικό τμήμα πενήντα ανδρών στο χωριό Τρίγωνο Φλώρινας (Όστιμα), όπου ήταν η συμμορία του κομιτατζή Μήτρου Βλάχου. Κατά την επακολουθήσασα συμπλοκή με τον τουρκικό στρατό, ο Μήτρο Βλάχος κατόρθωσε να διαφύγει αλλά πληροφορήθηκε ποιος οδήγησε το τουρκικό απόσπασμα και ορκίσθηκε εκδίκηση. Η αποστολή φυγάδευσης της ελληνικής αποστολής, μετά τα γεγονότα της πολεμικής σύγκρουσης στο χωριό Τρίγωνο (Όστιμα), ήταν επιτυχής αλλά εξόργισε τις Οθωμανικές Αρχές όταν αντιλήφθηκαν ότι οι Έλληνες αξιωματικοί κατάφεραν να τους ξεφύγουν. Διενήργησαν εκτεταμένες έρευνες και ανακρίσεις, που βάσει των πληροφοριών που φρόντισε να διαρρεύσει ο Μήτρο Βλάχος, οδήγησαν στην σύλληψη του Λάζαρου και στην καταδίκη του σε εξάμηνη φυλάκιση στις φυλακές του Μοναστηρίου. Στις φυλακές Μοναστηρίου, συνάντησε τον Καπετάν Κώττα, που είχε συλληφθεί από τις τουρκικές αρχές, με τον οποίο μοιράζονταν το ίδιο κελί. Ο καπετάν Κώττας, πριν απαγχονιστεί, δώρισε στον Λάζαρο μια ξύλινη κορνίζα που ο ίδιος ο οπλαρχηγός είχε σκαλίσει στις φυλακές. Η φιλία του με τους Αλβανούς αγάδες της περιοχής της Κορυτσάς και κυρίως η βαθιά και ειλικρινή φιλία του με τον φιλέλληνα Ιζέτ Πασά (Izet pasha) της Φλώρινας, είχε ως αποτέλεσμα την πρόωρη αποφυλάκισή του.
Η υπόθεση του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής και η επικήρυξή του
Αμέσως μετά την αποφυλάκισή του, πληροφορήθηκε την ίδρυση του Μακεδονικού Κομιτάτου από τον Γενικό Πρόξενο της Ελλάδας στη Θεσσαλονίκη Λάμπρο Κορομηλά και προσχώρησε αμέσως σε αυτό και του ανετέθησαν διάφορες αποστολές συλλογής πληροφοριών στην περιοχή των Πρεσπών και των Κορεστίων. Την ίδια εποχή ο Λάζαρος και ο αδελφός του ιερέας Σταύρος Τσάμης, δέχθηκαν αίτημα του Μητροπολίτη Καστοριάς Γερμανού Καραβαγγέλη να τον συνδράμουν ώστε να αποκαλυφθεί η φιλοβουλγαρική δράση μελών του "Βρετανικού Ταμείου Αρωγής προς τον Μακεδονικό Λαό", με επικεφαλής τον δημοσιογράφο Χένρι Νόελ Μπρέηλσφορντ (Henry Noel Brailsford), της συζύγου του, της Λαίδης Τόμσον (Lady Τhomson), της κυρίας Έντιθ Ντούρχαμ (Miss Edith Durham) και άλλων, αποστολή που είχε την υποστήριξη του Γενικού Προξένου της Βρετανίας στη Θεσσαλονίκη.
Το Βρετανικό Ταμείο Αρωγής, είχε ζητήσει από τον τοποτηρητή καϊμακάμη της Καστοριάς την άδεια για να εγκαταστήσει και λειτουργήσει υπαίθριο νοσοκομείο, ώστε σύμφωνα με το σωματείο, να αντιμετωπιστεί μια μολυσματική αρρώστια, η οποία ως προς τα συμπτώματά της, έμοιαζε να είναι τυφοειδής. Ο καϊμακάμης ζήτησε την άδεια από τον Χουσείν Χιλμί Πασά (Hüseyin Hilmi Pasha) Γενικό Επιθεωρητή του βιλαετίου Μοναστηρίου, που δόθηκε όταν ο επικεφαλής του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής, δημοσιογράφος Χένρι Νόελ Μπρέηλσφορντ, προειδοποίησε τις Οθωμανικές Αρχές για μια αναπόφευκτη επιδημία που θα σάρωνε ολόκληρη την επαρχία και ζήτησε τηλεγραφικά από τον Χιλμί πασά, την δημιουργία στρατιωτικής ζώνης αποκλεισμού γύρω από τα μολυσμένα χωριά και το νοσοκομείο του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής, που είχε ήδη αρχίσει να λειτουργεί.
Η κίνηση του Μητροπολίτη Καστοριάς να στείλει τους αδελφούς Τσάμη, προήλθε έπειτα από πληροφορίες που ήθελαν το νοσοκομείο του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής να νοσηλεύει τραυματίες αντάρτες βουλγαρικών ένοπλων ομάδων, αντί των αμάχων ασθενών, εκμεταλλευόμενοι την ύπαρξη της στρατιωτικής ζώνης, εντός της οποίας, απαγορευόταν η είσοδος τούρκικου πολιτικού και στρατιωτικού προσωπικού. Ο Λάζαρος ζήτησε την βοήθεια του προσωπικού του φίλου και διοικητή του τουρκικού αποσπάσματος της στρατοχωροφυλακής (γαλλικά: gendarmerie)] Χουσείν Ιμπραήμ (Hussein Ibrahim), ο οποίος λίγες ημέρες αργότερα, αφαίρεσε από την ταχυδρομική άμαξα, επιστολή της Λαίδης Τόμσον προς τον Άγγλο Πρόξενο Μοναστηρίου, στην οποία αποκαλυπτόταν η αλήθεια. . Ο Μητροπολίτης Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης, εκμεταλλεύθηκε αυτή την πληροφορία, ειδοποίησε τις οθωμανικές αρχές επί του σχεδίου και ο Οθωμανός διοικητής διόρισε τον συνταγματάρχη και ιατρό Φουάντ Μπέι (Fuad Bey, ως τον μοναδικό αρμόδιο και υπεύθυνο για την επίβλεψη της διασποράς της νόσου, και με την βοήθεια ενός Έλληνα ιατρού, εγκατέστησε οθωμανικό νοσοκομείο στην περιοχή.
Η επίβλεψη και ο έλεγχος, από εκείνη την στιγμή, των δραστηριοτήτων του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής περιόρισε την περίθαλψη των ανταρτών της ΕΜΕΟ, κατάσταση που αναφέρεται και στα απομνημονεύματα του επικεφαλής της αποστολής και δημοσιογράφου Χένρι Νόελ Μπρέηλφορντ. Η ανοιγμένη επιστολή της λαίδης Τόμσον έγινε αντιληπτή από κάποιον στο γραφείο του Καραβαγγέλη και πληροφορήθηκαν σχετικά τα μέλη του Βρετανικού Ταμείου Αρωγής Ακολούθησε η επικήρυξη του Λάζαρου Τσάμη από το Βουλγαρικό Κομιτάτο έναντι του ποσού των χιλίων οθωμανικών λιρών, που αποδείκνυε την σοβαρότητα του πλήγματος σχετικά με την αποκάλυψη του σκοπού της λειτουργίας του υπαίθριου νοσοκομείου για την νοσηλεία Βουλγάρων ανταρτών υπό την σημαία της Κοινοπολιτείας.
Η ένοπλη συμμετοχή του στον Μακεδονικό Αγώνα
thumb|right|Δίπλωμα απονομής μεταλλίου Μακεδονικού Αγώνα Η επικήρυξή του, δεν τον απέτρεψε από την δράση του, και μάλιστα από την ένοπλη δράση. Τον Αύγουστο του 1904, φιλοξένησε στο σπίτι του στο Πισοδέρι ολόκληρη την ανταρτική ομάδα του κρητικού οπλαρχηγού Ευθύμιου Καούδη. Στις 14 Σεπτεμβρίου 1914 το σώμα του Καούδη έδωσε μάχη με πολλαπλάσιους Βούλγαρους αντάρτες στο χωριό Τρίγωνο (Όστιμα). Στη μάχη, τους Έλληνες αντάρτες, βοήθησαν και εθελοντές μαχητές από το Πισοδέρι, μεταξύ των οποίων και ο Λάζαρος, που από τύχη διέφυγε τον θάνατο, όταν μια σφαίρα σφηνώθηκε στη μεταλλική του ταμπακοθήκη. Η μάχη έληξε με νίκη των Ελλήνων και είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του βοεβόδα Στόγιαν Γιάγκουλα.
Τον ίδιο μήνα, τον Σεπτέμβριο του 1904, το σώμα του Ευθύμιου Καούδη, ενεπλάκη σε μάχη με την ενωμένη δύναμη του Μήτρο Βλάχου και του Αθανάς Καρσάκωφ στο Ανταρτικό. Στη μάχη ενεπλάκησαν και Πισοδερίτες, μεταξύ των οποίων και ο Λάζαρος, με αποτέλεσμα τον θάνατο εννέα ανταρτών της ΕΜΕΟ και την αποχώρηση των υπολοίπων. Αργότερα για την συμμετοχή του στη Μάχη του Ζέλοβου, ο Κρητικός οπλαρχηγός Παύλος Γύπαρης του αφιέρωσε την μαντινάδα:
Από τους Έλληνες οπλαρχηγούς τραυματίσθηκαν δύο, ο Ιωάννης Σεϊμένης και ο Εμμανουήλ Σκουντρής. Ο τελευταίος, μαζί με άλλους τρεις ελαφρά τραυματίες Έλληνες αντάρτες, μεταφέρθηκαν από τον Λάζαρο και τον Παπασταύρο στο σπίτι τους στο Πισοδέρι και νοσηλεύθηκαν πολλούς μήνες με θεράποντα ιατρό, τον Στέργιο Μάτσαλη που έστειλε το Ελληνικό Προξενείο Μοναστηρίου. Στο Πισοδέρι την εποχή εκείνη υπηρετούσε, ως διοικητής του τούρκικου λόχου, ο Εμίν εφέντης (Emin efendi), Τουρκοκρητικός στην καταγωγή, φίλος του Λάζαρου και φιλέλληνας. Όταν ήλθε στο Πισοδέρι ο Έλληνας Πρόξενος του Μοναστηρίου Κωνσταντίνος Δημαράς, πήγε κρυφά στο σπίτι του Λάζαρου και του Παπασταύρου ο Εμίν (Emin) εφέντης για να χαιρετήσει τον Έλληνα Πρόξενο, που θα διανυκτέρευε εκεί. Κατά την αναχώρησή του από το σπίτι των αδελφών Τσάμη, ο παπά Σταύρος τον έμπασε σε ένα δωμάτιο όπου ήταν οι τέσσερις Κρήτες αντάρτες. Ο Εμίν εφέντης έμεινε μαζί τους ολόκληρο το βράδυ τραγουδώντας μαντινάδες. Παρόλα αυτά, κάποιοι φρόντισαν για την μετάθεση του Εμίν εφέντη και αμέσως μετά τουρκικά αποσπάσματα έλεγξαν την κατοικία Τσάμη τρεις φορές έπειτα από ανώνυμες καταγγελίες. Ο Λάζαρος προσπάθησε και πέτυχε να αποκαταστήσει επαφή με τον νέο διοικητή της τουρκικής φρουράς Πισοδερίου, τον Εκρέμ εφέντη (Ekrem efendi). Το αποτέλεσμα της "προσέγγισης" ήταν να αφήνει ο καπετάν Δημήτριος Νταλίπης, τέσσερις χρυσές τουρκικές λίρες κάθε πρώτη του μηνός στην κουφάλα μιας γέρικης οξιάς στη Μονή της Αγίας Τριάδας, για να τον δωροδοκήσει.
Την συνάντηση του Λάζαρου με τον Παύλο Μελά, αυτή τη φορά στη Μακεδονία, περιέγραψε ο Παύλος Μελάς στην σύζυγό του Ναταλία Μελά σε επιστολή του`''.. Νάτα μου ήλθαν οι προεστοί από το Πισοδέρι, συγκινημένοι μας φιλούν. Πόσον ενθουσιασμόν κρύβουν εις τα στήθη των αυτοί οι πατριώται...''. Αναφέρεται ότι ο Παύλος Μελάς είχε αποστείλει ευχαριστήριες επιστολές με τις φωτογραφίες της οικογένειάς του προς τους αδελφούς Τσάμη, ενώ οι τελευταίοι έτρεφαν μεγάλη εκτίμηση στο πρόσωπό του. Στις 19 Οκτωβρίου 1904, αμέσως μετά την είδηση του θανάτου του Παύλου Μελά, αναχώρησε εσπευσμένα για το χωριό Ανταρτικό (Ζέλοβο), όπου συνάντησε τους επιζώντες της ομάδας του Παύλου Μελά και παρέλαβε από τον Λάκη Πύρζα όλα τα εμπιστευτικά έγγραφα που έφερε μαζί του ο Παύλος Μελάς, που θα μπορούσαν να εκθέσουν την Ελληνική Κυβέρνηση, και τα μετέφερε στο Μοναστήρι, όπου τα παρέδωσε στο Ελληνικό Προξενείο. Ο αδελφός του ιερέας Σταύρος Τσάμης, ενταφίασε κρυφά την κεφαλή του Παύλου Μελά στο ιερό βήμα του ναού της Αγίας Παρασκευής Πισοδερίου. Λίγες ημέρες αργότερα ο Παπασταύρος εξομολογείται στον αδελφό του Λάζαρο την δεύτερη ταφή της κεφαλής του Παύλου Μελά, αυτή τη φορά κάτω από το Ιερό Βήμα της εκκλησίας του Αγίου Χαράλαμπου. Το μυστικό της δεύτερης ταφής γνώριζαν μόνον τρία άτομα.
Στις 30 Νοεμβρίου 1904, ο Λάζαρος συμμετείχε μαζί με 25 Πισοδερίτες εθελοντές, σε άλλη νικηφόρα μάχη στο Ανταρτικό που έδωσαν οι καπετάνιοι Γεώργιος Κατεχάκης, Ευθύμιος Καούδης και Παύλος Γύπαρης, με πολυάριθμο Βουλγαρικό σώμα υπό την αρχηγία των Μήτρο Βλάχο και Αθάνας Καρσάκωφ. Κατά την διάρκεια της μάχης, κατέφτασε τουρκικό απόσπασμα και τραυματίσθηκε ο οπλαρχηγός Παύλος Γύπαρης. Το ένοπλο σώμα του Γύπαρη, καταδιωκόμενο από το τουρκικό απόσπασμα κατέφυγε στο πυκνό δάσος γύρω από την Μονή Αγίας Τριάδας Πισοδερίου, όπου το συνάντησαν ο Λάζαρος και ο αδελφός του παπά Σταύρος και οργάνωσαν την διαφυγή του. Ο οπλαρχηγός Παύλος Γύπαρης περιέγραψε σε μαντινάδα του το επεισόδιο ως εξής:
Η συνάντηση του Πισοδερίου και η δεύτερη δολοφονική απόπειρα
thumb|250px|Ο Λάζαρος Τσάμης σε φωτογραφία του 1914 από το [[Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα Θεσσαλονίκης|Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα.]] Την άνοιξη του 1905, κατόπιν εντολής του Ελληνικού Προξενείου Μοναστηρίου, συνάντησε τον αρχηγό των ελληνικών ανταρτικών σωμάτων του βιλαετίου Μοναστηρίου Τσόντο Βάρδα στη Κόντσικο της Ανασελίτσης. Κατά την συνάντηση αυτή ο Τσόντος Βάρδας παρέδωσε στον Λάζαρο, προς μεταφορά και διανομή, τους μισθούς όλων των ελληνικών ανταρτικών ομάδων που δρούσαν στην περιοχή των Κορεστίων και των Πρεσπών, καθώς και εγγράφων με οδηγίες για τις μελλοντικές τους ενέργειες. Την ημέρα της Πεντηκοστής του 1904, ο Έλληνας Πρόξενος του Μοναστηρίου Νικόλαος Ξυδάκης, ζήτησε από τον Λάζαρο να οργανώσει την συγκέντρωση όλων των Ελλήνων παραγόντων και οπλαρχηγών που δρούσαν στην περιοχή των Κορεστίων και των Πρεσπών, για συντονισμό της δράσεώς τους. Η συγκέντρωση οργανώθηκε στην κατοικία του προκρίτου του Πισοδερίου Ναούμ Λιάκου, αλλά η πληροφορία της συγκέντρωσης διέρρευσε στην οθωμανική διοίκηση και τούρκικα αποσπάσματα περικύκλωσαν το χωριό και ανέμεναν την άφιξη των Ελλήνων οπλαρχηγών για να τους συλλάβουν, ενέργεια που θα εξέθετε τον ευρισκόμενο στο Πισοδέρι Έλληνα Πρόξενο. Η μητέρα του Λάζου, Αναστασία Τσάμη, κατόρθωσε να βγει από το περικυκλωμένο χωριό και να ειδοποιήσει έγκαιρα τους Έλληνες αντάρτες για την ύπαρξη τουρκικού στρατού.
Τον Ιούνιο του 1905, το κέντρο επιχειρήσεων του Μοναστηρίου, ζήτησε από τον Λάζαρο να οδηγήσει το σώμα του οπλαργηγού Γεώργιου Αλεξίου (Μακρή) από την Δροσοπηγή, από όπου θα παραλάμβανε αριθμό τουφεκιών, μέσω Κορεστίων προς το όρος Περιστέρι, με σκοπό αφενός να εξοπλισθεί ο πληθυσμός της περιοχής και αφετέρου να ενισχυθεί το σώμα του καπετάν Ιωάννη Καραβίτη. Η αποστολή εκτελέσθηκε με επιτυχία και τα δύο σώματα ενώθηκαν στο χωριό Γραδέσνιτσα της Πελαγονίας και άρχισαν την κοινή τους δράση.
Στις 10 Σεπτεμβρίου 1905, ο Λάζαρος συμμετείχε με τα σώματα του καπετάν Βάρδα και του καπετάν Γεωργίου Βλαχογιάννη (Οδυσσέα) στην νικηφόρα μάχη του Αγίου Γερμανού (Γέρμα) Πρεσπών. Αυτό το γεγονός οδήγησε το Βουλγαρικό Κομιτάτο να οργανώσει μια ακόμη, την δεύτερη απόπειρα δολοφονίας του. Το δεύτερο δεκαήμερο του Οκτωβρίου του 1905, στο 18ο χιλιόμετρο της επαρχιακής οδού Πισοδερίου - Πρεσπών και στη θέση Σέλτσα, στήθηκε δολοφονική ενέδρα από την οποία διέφυγε προφασιζόμενος ότι είναι άλλος και ότι ο Λάζαρος έρχεται πίσω του.
Μετά την αποτυχία της δολοφονίας του, ακολούθησε από τους κομιτατζίδες ο εμπρησμός της Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος που απέχει ελάχιστα χιλιόμετρα από το Πισοδέρι, μοναστήρι που αποτελούσε σημείο συνάντησης και τόπος οργάνωσης των Μακεδονομάχων, με σκοπό να προκαλέσουν τους Πισοδερίτες και να εξολοθρεύσουν τους αντιπάλους τους. Το σχέδιο τους απέτυχε καθώς υπήρχε συνεννόηση μεταξύ του Λάζαρου Τσάμη και του οπλαρχηγού Παύλου Κύρου που βρίσκονταν στο Ανταρτικό (Ζέλοβο), ότι σε αυτή την περίπτωση, θα προσέτρεχαν προς βοήθεια όπως και έγινε, αλλά παρότι απωθήθηκαν οι Βούλγαροι αντάρτες, η μονή καταστράφηκε ολοσχερώς.
Η δολοφονία του αδελφού του και η μερική τύφλωσή του
thumb|230px|Ο μακεδονομάχος και ιερέας [[Σταύρος Τσάμης ή Παπασταύρος.]] Στις 27 Αυγούστου 1906, ο αδελφός του Λάζαρου, Παπασταύρος Τσάμης πήρε γράμμα με την σφραγίδα και την υπογραφή του Τσόντου Βάρδα, με την οποία του ζητούσε να συναντήσει το σώμα του καπετάν Λουκά Μπέλλου στη δασική θέση Λάκκος. Ο Παπασταύρος πήρε μαζί του και τον διοικητή του τουρκικού αποσπάσματος στρατοχωροφυλακής Χουσείν Ιμπραήμ. Δολοφονήθηκαν από τον βοεβόδα Κούσμαν Ποπντίνωφ (Κούζο) στην ενέδρα που τους είχαν στήσει με την πλαστή επιστολή. Ο αδελφός του Λάζαρος, πληροφορηθείς την δολοφονική επίθεση, έτρεξε στο δάσος και είδε τον κατακρεουργημένο αδελφό του, και πιθανόν έπαθε νευρικό κλονισμό που του προκάλεσε πρόβλημα στην όρασή του. Η επίθεση που είχε ως σκοπό την δολοφονία του ιερέα, στοιχειοθετήθηκε από τον εξαρχικό βοεβόδα Στόιτσεβ Κλιάντσεφ (Τάνε), με τέτοιο τρόπο ώστε να βρουν οι οθωμανικές αρχές τα κωδικοποιημένα έγγραφα που θα ενοχοποιούσαν τα δύο πρόσωπα, και θα οδηγούσαν στην σύλληψη του Λάζαρου. Το Ελληνικό Προξενείο του Μοναστηρίου, πληροφόρησε τον Λάζαρο ότι τον καταζητούν και απομακρύνθηκε από το χωριό. Αφού διέφυγε της σύλληψης του, κατευθύνθηκε στην Αθήνα, όπου έλαβε ιατρική βοήθεια από το Μακεδονικό Κομιτάτο.
Κατά το διάστημα της απουσίας του δικάσθηκε ερήμην από το οθωμανικό δικαστήριο του Μοναστηρίου και αθωώθηκε. Επέστρεψε στη Μακεδονία στις αρχές του 1907 και συνέχισε την δράση του μέχρι την εποχή του Κινήματος των Νεότουρκων το 1908, που σημάδευσε την λήξη της σκληρής φάσης του Μακεδονικού Αγώνα λόγω της πεποίθησης, αυτή την περίοδο, ότι οι ελευθερίες των μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας θα γίνονταν σεβαστές. Στα τέλη Ιουλίου 1908, τα ελληνικά ανταρτικά σώματα της περιοχής του βιλαετίου Μοναστηρίου έλαβαν εντολή από το Ελληνικό Προξενείο Μοναστηρίου να διακόψουν τη δράση τους, αλλά να μην παραδώσουν τα όπλα τους και να αποσυρθούν στα βουνά. Αυτή την εντολή του Ελληνικού Προξενείου μετέφερε και διαβίβασε ο Λάζαρος στο σώμα του Σίμου Ιωαννίδη που εκείνη την εποχή δρούσε στην περιοχή του Πισοδερίου. Ο σχηματισμός του Νεοτουρκικού Κοινοβουλίου δεν βελτίωσε την κατάσταση στη Μακεδονία. Σύντομα οι ελπίδες για την αλλαγή της συμπεριφοράς των Νεοτούρκων διαψεύσθηκαν. Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1908, συστήθηκε η νέα οργάνωση Πανελλήνιος Οργάνωσις με τον συνταγματάρχη Παναγιώτη Δαγκλή ως Γενικό Διευθυντή της. Με εγκύκλιό του .....προς άπαντα τα Ειδικά Γραφεία και τους Πράκτορας.... δίδονται οδηγίες για την λειτουργία της οργάνωσης και γνωστοποιείται στον πράκτορα Λάζαρο Τσάμη ότι "....εν γένει τελεί υπό την επίβλεψιν των κ.κ. προξένων, εις ούς ανακοινούται πάσα σχετική ενέργεια..." Το 1912, ο Λάζαρος ως Πρόεδρος της Κοινότητας του Πισοδερίου, καλύπτει την δράση του Βασιλείου Μπάλκου, Έλληνα πράκτορα από την Άρτα, ο οποίος αρχικά με την ιδιότητα του Διευθυντή της Μοδεστείου Σχολής φέροντας μάλιστα ιερατικό σχήμα, αργότερα δε ως Διευθυντής των Ελληνικών Σχολείων Φλωρίνης αναλαμβάνει την διεύθυνση του Αγώνα στην περιοχή. Οι αναφορές που έλαβε αργότερα η ελληνική κυβέρνηση σχετικά με την δράση των τοπικών σωμάτων από τον Τσόντο Βάρδα και τον ειδικό απεσταλμένο της Βασιλείου Ξηρούχα καθώς και από τον Παύλο Γύπαρη, πείθουν τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Ελευθέριο Βενιζέλο ότι ήταν λάθος η απόφαση της ανάκλησης των ελληνικών σωμάτων από την Μακεδονία.
Η φυλάκισή του και η μάχη του Αγίου Γερμανού
Την περίοδο λίγο πριν την κήρυξη του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, οι σχέσεις του νέου καθεστώτος των Νεοτούρκων και της Ελληνικής Κυβέρνησης επιδεινώνονται. Οι Τούρκοι πληροφορήθηκαν την δράση Έλληνα πράκτορα στην περιοχή και οι υποψίες τους στράφηκαν στον Λάζαρο Τσάμη λόγω του ταξιδιού του στην Αθήνα το καλοκαίρι του 1912. Χωρίς να τον δικάσουν, τον κλείνουν στη φυλακή του Μοναστηρίου. Εκεί αναφέρεται ότι τον χτύπησαν και τον βασάνισαν τόσο πολύ, που είχε ως αποτέλεσμα να κλονιστεί η υγεία του ακόμη περισσότερο. Κατά την διάρκεια του Βαλκανικού Πολέμου, οι Σερβικές στρατιωτικές δυνάμεις κατέλαβαν και απελευθέρωσαν το Μοναστήρι. Ο Ίωνας Δραγούμης, φοβούμενος για ταραχές και για πιθανή δολοφονία του Λάζαρου, πήγε στο Μοναστήρι, απελευθέρωσε τον Λάζαρο και τον συνόδευσε με ασφάλεια μέχρι την πρόσφατα απελευθερωμένη από τον Ελληνικό Στρατό Φλώρινα. Το Γενικό Επιτελείο του Ελληνικού Στρατού, ενώ γνώριζε την κόπωσή του, του ζήτησε να οδηγήσει με ασφάλεια ένα σύνταγμα ευζώνων, υπό τον ταγματάρχη πεζικού Γεώργιο Ιατρίδη στο χωριό Άγιος Γερμανός (Γέρμας) Πρεσπών. Στην μάχη που ακολούθησε εκεί, εξοντώθηκε η ανταρτική βουλγαρική ομάδα του Βασίλ Τσακαλάρωφ. Ο Πρίγκιπας Νικόλαος, ως Αρχηγός του Επιτελείου του Ελληνικού Στρατού, μετά από αυτά τα γεγονότα, απένειμε στον Λάζαρο Τσάμη, γραπτό έπαινο επειδή επέδειξε "εν τη εκπληρώσει του καθήκοντος τοσαύτην ορμήν και ανδρείαν" και αργότερα το μετάλλιο του Β' Βαλκανικού Πολέμου.
Η ανακήρυξη της αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου και η ένοπλη συμμετοχή του
thumb|250px|Φωτογραφία της επίσημης ανακήρυξης της αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου. Στην φωτογραφία διακρίνεται ο Λάζαρος Τσάμης, δεύτερος πίσω δεξιά από τον Μητροπολίτη Βασίλειο.
Με το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων και την ένωση διαμερίσματος της Μακεδονίας με την Ελλάδα, η πατριωτική του δράση δεν σταματά. Το επόμενο χρονικό διάστημα, επεκτείνει τις εμπορικές του επιχειρήσεις στη Βίγλιστα, στο Βιθκούκι (Vithkuq) και στο Πούστετς (Pustec) του νομού της Κορυτσάς. Όταν στις 17 Φεβρουαρίου 1914, έγινε η ανακήρυξη της αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου, η ηπειρώτικη καταγωγή του τον κάλεσε και πάλι στον αγώνα. Άφησε την οικογένειά του και τις εμπορικές επιχειρήσεις του και έτσι στις 1 Μαρτίου 1914, ήταν παρών στην πανηγυρική ανακήρυξη της αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου στο Αργυρόκαστρο, φωτογραφούμενος με παλαιούς συναγωνιστές από τον Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους, τον πρωθυπουργό της Προσωρινής Κυβέρνησης της Βορείου Ηπείρου Γεώργιο Ζωγράφο και τους μητροπολίτες Δρυϊνουπόλεως Βασίλειο, και Βελλά και Κονίτσης Σπυρίδωνα.
Αμέσως μετά κατατάχθηκε στον Ιερό Λόχο Κορυτσάς που διοικούσε ο υπολοχαγός Γεώργιος Μαυρατζάς. Οι μάχες που ακολούθησαν στην περιοχή Βίγλιστας και στις οποίες έλαβε μέρος ο Λάζαρος, ήταν σκληρές και με μεγάλες απώλειες. Στην μάχη τραυματίσθηκαν αρκετοί συναγωνιστές του από τον Μακεδονικό Αγώνα, όπως ο Τσόντος Βάρδας και ο αδελφός του Παύλου Μελά, Βασίλειος Μελάς. Στις 25 Ιουνίου 1914, ο Λάζαρος με τα ένοπλα σώματα του Τσόντου Βάρδα και του Παύλου Γύπαρη εισήλθε στην απελευθερωμένη Κορυτσά.
Η συμβολή του σε μια κρίσιμη φάση και το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας
thumb|right|Δίπλωμα απονομής μεταλλίου Βορειοηπειρωτικού Αγώνα
Κατά την περίοδο που στην Ευρώπη οι Μεγάλες Δυνάμεις συσκέπτονταν προκειμένου να καθορίσουν την τύχη της Βορείου Ηπείρου και την δημιουργία του κράτους της Αλβανίας, καθοριστική υπήρξε η πληροφορία που μετέφερε ο Λάζαρος Τσάμης προς την βορειοηπειρωτική κυβέρνηση Ζωγράφου. Έπειτα από την κατάληψη της Κορυτσάς, ο Λάζαρος είδε σε μια ανθρωπιστική αποστολή την κυρία Έντιθ Ντούρχαμ (Miss Edith Durham), την οποία γνώριζε από την στάση της κατά την διάρκεια της συμμετοχής της στο Βρετανικό Ταμείο Αρωγής προς τον Μακεδονικό Λαό, που εμφάνιζε να περιθάλπει βουλγαρικά ανταρτικά σώματα αντί να παρέχει περίθαλψη σε μια υγειονομική κρίση. Η αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής αποστολής, έπειτα από την αποκάλυψη της δράσης της οργάνωσης από τις τοπικές εκκλησιαστικές ελληνικές αρχές προς την οθωμανική διοίκηση της Καστοριάς, ίσως αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα ώστε μετά την περιοδεία της στις πόλεις στην Αυλώνα, το Δυρράχιο, τους Άγιοι Σαράντα και το Δέλβινο και την επιστροφή της στην Αγγλία, να γράψει άρθρο στην εφημερίδα Μάντσεστερ Γκάρντιαν (The Manchester Guardian, μεταγενέστερα μετονομάστηκε σε The Guardian) στο φύλλο της 22ας Ιουλίου 1914 ότι κατά την μονοήμερη παραμονή της στην Κορυτσά και σε επαφή της με τους Αλβανούς κατοίκους, διαπίστωσε ακρότητες των Ηπειρωτών και του Ελληνικού Στρατού κατά του Αλβανικού στοιχείου, που ανάγκασαν τους Αλβανούς να μεταναστεύσουν από την περιοχή προς την Αυλώνα και το Δυρράχιο. Πολύ σύντομα συνέγραψε βιβλίο πάνω στο ίδιο θέμα. Το δημοσίευμα προκάλεσε αίσθηση στη βρετανική κοινή γνώμη, αλλά και στην βρετανική πολιτική σκηνή που στις 28 Ιουλίου 1914 ετέθη στη Βουλή των Λόρδων, σε μια κρίσιμη περίοδο διαβουλεύσεων.
Στις 30 Σεπτεμβρίου 1914, ο Άγγλος πολεμικός ανταποκριτής από το 1912 στα Βαλκάνια Μπάτλερ (C. S. Butler) αποκάλυψε ότι η κυρία Έντιθ Ντούρχαμ ήταν αδύνατο να είχε γνώση της περιοχής αφού πέρασε από εκεί μόνο μια μέρα, και πως τα ελληνικά στρατεύματα είχαν αποσυρθεί ήδη από τον Φεβρουάριο του ιδίου έτους, πίσω από την Ελληνοαλβανική μεθόριο. Το μόνο γεγονός που σχετίζεται με την περιοχή της Κορυτσάς είναι η μετανάστευση 12.000 Βορειοηπειτωτών προς την Βιγλίτσα, το Πισοδέρι και την Καστοριά.
Οι αποκαλύψεις άλλαξαν την στάση της αγγλικής κοινής γνώμης. Η υπογραφή του Πρωτόκολλου της Κέρκυρας στις 4 Μαΐου 1914, καθόρισε την αυτονομία της Βορείου Ηπείρου που επικυρώθηκε επίσημα την 1η Ιουλίου 1914 από τις διπλωματικές αποστολές των Μεγάλων Δυνάμεων και σημάδευσε την λήξη του Βορειοηπειρωτικού Αγώνα. Η απόσυρση των Ελληνικών στρατευμάτων από την κυβέρνηση Βενιζέλου τον Φεβρουάριο του 1914, είχε πίκρανει τον Λάζαρο Τσάμη, ο οποίος επιστρέφοντας στη γενέτειρά του, συνέχισε να υποστηρίζει το Κόμμα των Φιλελευθέρων. Την ίδια περίοδο, το κατάστημά του στην Βίγλιστα πυρπολείται και καταστρέφεται ολοσχερώς.
Η βοήθειά του προς τους Γάλλους και η τρίτη δολοφονική απόπειρα
thumb|250px|Καρτ ποστάλ που εικονίζει γυναικόπαιδα που δουλεύουν κατά την επισκευή οδού στην διάβαση της στενωπού του Πισοδεριού. Η έκρηξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε την Ελλάδα σε μια περίοδο Εθνικού Διχασμού, καθώς υπήρχε έντονη διαμάχη μεταξύ των πολιτικών φορέων που στήριζαν τον Ελευθέριο Βενιζέλο (φιλοβενιζελικών) και την συμμετοχή στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ και αυτών που στήριζαν την ουδετερότητα της χώρας (αντιβενιζελικών) με τη στήριξη του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄. Τα φιλοβενιζελικά συναισθήματα του Λάζαρου, που έρχονταν σε αντίθεση με τις πεποιθήσεις συναγωνιστών και παλαιών φίλων κατά την διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, τον οδήγησαν να συνταχθεί με το Κίνημα της Εθνική Αμύνης.
Όταν ο Γάλλος στρατηγός Μορίς Σαράιγ (Maurice Sarrail), αρχηγός των συμμαχικών στρατευμάτων του Μακεδονικού Μετώπου, εκδήλωσε την πρόθεσή του να επισκεφθεί την περιοχή των Κορεστίων, για να επιθεωρήσει τα Γαλλικά στρατεύματα και να έχει ιδία αντίληψη της περιοχής και των κατοίκων της, ο Λάζαρος παρακλήθηκε από την Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης να διευκολύνει τον Γάλλο στρατηγό στις μετακινήσεις του στην περιοχή. Κατά την προσωπική τους συνάντηση το καλοκαίρι του 1916, ο Λάζαρος Τσάμης του εξήγησε ότι ο εφοδιασμός της 125ης Γαλλικής Μεραρχίας Πεζικού και του Συντάγματος των Αφρικανών Κυνηγών που είχαν οχυρωθεί δυτικά του όρους Βόρας, περνούσε από τη στενωπό της Βίγλας Πισοδερίου, που τους χειμερινούς μήνες έκλεινε από τα χιόνια. Αυτή η πληροφορία προβλημάτισε τον στρατηγό και διέταξε την κατασκευή οδοντωτού σιδηρόδρομου ώστε να συνδέει το χωριό Άλωνα με την Βίγλα Πισοδερίου, καθώς και τελεφερίκ από την Βίγλα έως το Πισοδέρι. Η όλη κατασκευή ήταν έτοιμη πριν από τον χειμώνα του 1917 και τα συμμαχικά στρατεύματα δεν αντιμετώπισαν κανένα πρόβλημα εφοδιασμού παρά τον βαρύ χειμώνα. Όταν οι σερβικές ένοπλες δυνάμεις ηττήθηκαν από τον βουλγαρικό στρατό στη Μάχη της Τσέρνα στον ποταμό Εριγώνα της Πελαγονίας, ολόκληρη η περιοχή των λιμνών Αχρίδας και Πρεσπών, κατελήφθη από τις Βουλγαρικές δυνάμεις.
Η εισβολή του βουλγαρικού στρατού στην περιοχή,τον Αύγουστο του 1916, είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφή και την λεηλασία των αποθηκών σιτηρών στα χωριά Λαιμός και Καρυές (Οροβνικ) Πρεσπών , όλων των εμπορικών του καταστημάτων, την καταστροφή και λεηλασία των εγκαταστάσεων ιχθυοτροφείας στην Πρέσπα , των τυροκομείων του στη Ρακίσκα και την Γκόριτσα , την λεηλασία του σπιτιού του στο Πισοδέρι καθώς και του πετρελαιοκίνητου κυλινδρόμυλου στο Πουστέτς της Πελαγονίας. Τον Αύγουστο του 1917 επιχειρήθηκε η τρίτη δολοφονική του απόπειρα η οποία απέτυχε χάρη στην άμεση αντίδραση της συζύγου του Αλεξάνδρας. Φοβούμενος πλέον ο Λάζαρος για την ασφάλεια της οικογενείας του, αναγκάσθηκε να εγκαταλείψει οικογενειακώς το σπίτι του και να εγκατασταθεί προσωρινά για έξι μήνες στο Άργος Ορεστικό Καστοριάς. Η καταστροφή των επιχειρήσεων του και η παύση των εμπορικών του δραστηριοτήτων του επέφερε μεγάλο οικονομικό πλήγμα.
Η επιδείνωση της υγείας του και ο θάνατός του
thumb|right|150px|Ο Λάζαρος με τον γιό του Βασίλειο στην Αθήνα (1928)
Ο Λάζαρος Τσάμης, επιστρέφοντας στην περιοχή, συνέχισε την εμπορική του δραστηριότητα στη Φλώρινα όπου μετέφερε την οικογένειά του το 1924. Τον ίδιο χρόνο, μοίρασε την επιχείρησή με τον φίλο του Νταούτ Χαμζά Χαλίλ Μπέι (Daut Hamza Halil bey), ο οποίος διαχειριζόταν τις κοινές επιχειρήσεις τους στα όρια της αλβανικής επικράτειας. Το 1928 τα συμπτώματα της ασθένειας των ματιών επανεμφανίστηκαν και αναγκάσθηκε να μεταβεί στην Αθήνα, όπου μετά από πολύμηνη και δαπανηρή θεραπεία στην οφθαλμολογική κλινική του Ιωάννη Χαραμή, κατόρθωσε να διασώσει σε ικανοποιητικό βαθμό την όρασή του, αλλά οδηγήθηκε σε οικονομική καταστροφή. Με την υπ΄ αριθμόν 646134 της 25ης Μαΐου 1932 απόφαση της Υπηρεσίας Πολεμικών Αποζημιώσεων απορρίφθηκε τελεσίδικα το αίτημά του για αποζημίωσή του από τις καταστροφές που υπέστησαν οι εμπορικές του επιχειρήσεις από το 1914 έως και το 1925. Λίγους μήνες αργότερα πεθαίνει στο Πισοδέρι στις 22 Νοεμβρίου 1933, κτυπημένος από καρκίνο.
Απόδοση τιμών
thumb|right|150px|Το Μετάλλιο Εθνικής Άμυνας που απονεμήθηκε στον αγωνιστή Λάζαρο Τσάμη. thumb|right|150px|Το Μετάλλιο Μακεδονικού Αγώνα που απονεμήθηκε στον Λάζαρο Τσάμη. thumb|right|150px| To Μετάλλιο του 2ου Βαλκανικού Πολέμου που απονεμήθηκε στον Λάζαρο Τσάμη. Στον Λάζαρο Τσάμη απονεμήθηκαν:
Ο νόμος 4413/1929 τον αναγνώρισε, μαζί με άλλους 47, ως πράκτορα Β' τάξεως του Μακεδονικού Αγώνα. Αργότερα η Ελληνική Δημοκρατία τον αναγνώρισε ως ομαδάρχη του Βορειοηπειρωτικού Αγώνα. Οι Δήμοι Θεσσαλονίκης και Πυλαίας - Χορτιάτη έχουν ονομάσει δρόμους προς τιμή του.
Παγοθραυστικό
thumb|right|250px|Παγοθραυστικό που επιχειρεί να κρατήσει ανοικτό τον δίαυλο σε πάγους (πλώιμους πόρους) Το παγοθραυστικό (αγγλ. ice breaker) είναι ειδικής κατασκευής και ιδιαίτερου τύπου πλοίο.
Η ναυπηγική ιδιαιτερότητά του είναι συνήθως στην ενισχυμένη οξεία πλώρη του, δια της οποίας και χρησιμοποιείται τόσο στη διάνοιξη και διατήρηση θαλασσίων οδών, «πλώιμων πόρων», σε θαλάσσιες περιοχές που καταλαμβάνονται από στρώμα πάγου, όσο και για την απελευθέρωση πλοίων που έχουν παγιδευτεί από πάγους.
Τα παγοθραυστικά ανάλογα με το αντικείμενο και τον σκοπό χρήσης τους διακρίνονται σε ερευνητικά (επιστημονικά), εμπορικά (απεγκλωβισμού σκαφών και τροφοδοσίας αποκλεισμένων περιοχών), καθώς και σε πολεμικά. Η ναυπήγηση αυτών των σκαφών ξεκίνησε όταν η έλικα παραμέρισε οριστικά τους τροχούς και μάλιστα όταν ο περίφημος Ρώσος ναύαρχος Στεπάν Μακάρωφ επιλήφθηκε της ναυπήγησης παρόμοιων πλοίων με βάση τα ναυπηγικά σχέδια του παγοθραυστικού «Ερμάκ» (1902-1903) με θαυμάσια αποτελέσματα.
Η έλικα των παγοθραυστικών είναι προφυλαγμένη εντός σιδερένιου δακτυλίου, ενώ η τρόπιδα είναι κεκλιμένη με μικρό πρωραίο και μέγιστο πρυμναίο βύθισμα. Η πλώρη των παγοθραυστικών είναι πολύ ενισχυμένη και παλαιότερα οδοντωτή, ώστε υπό την ισχυρή πρόωση του πλοίου αυτό να ανέρχεται στο παγόστρωμα, αφού προηγουμένως το έχουν «πριονίσει» οι οδόντες της πρωραίας τρόπιδας, δημιουργώντας έτσι γραμμή «μικράς αντίστασης», στην οποία το παγόστρωμα θραύεται στη συνέχεια από το βάρος του πλοίου.
Στολίσκους παγοθραυστικών πλοίων διαθέτουν οι χώρες εκείνες, στις θάλασσες των οποίων εμφανίζονται πάγοι, όπως ο Καναδάς, η Ρωσία, οι ΗΠΑ, η Φινλανδία κλπ.. Για τις παραπάνω χώρες οι στόλοι των παγοθραυστικών αποτελούν ιδιαίτερο οικονομικό κεφάλαιο, αφού η παρουσία τους συνιστά απαραίτητη προϋπόθεση της διατήρησης της ναυτιλίας στον Βορρά.
Αχαϊκή Συμπολιτεία
Η  Αχαϊκή Συμπολιτεία υπήρξε αρχαία ελληνική ομοσπονδία. Ιδρύθηκε το 280 π.Χ. από πόλεις της Αχαΐας και βάση της αποτέλεσε μια παλαιότερη ομοσπονδία, του 5ου αιώνα π.Χ. Ενισχύθηκε με την προσχώρηση της Σικυώνας. Διαλύθηκε το 146 π.Χ., όταν η Πελοπόννησος υποτάχθηκε στους Ρωμαίους.
Ιστορία
Το πρώτο κοινό των αχαϊκών πόλεων διαμορφώθηκε αρχικά κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. ως μια συνομοσπονδία πόλεων-κρατών και αποτελούνταν από δώδεκα πόλεις. Τελούσαν περιοδικές πανηγύρεις και θυσίες στο ιερό του Διός Ομαγυρίου (ή Ομαρίου ή Αμαρίου), στο Αίγιο, όπου έλυναν τις έριδες και ρύθμιζαν τα κοινά συμφέροντά τους. Η ομοσπονδία υπήρξε μέχρι τον 3ο π.Χ. αδύναμη και μέχρι τότε σχεδόν αμέτοχος των κοινών ελληνικών πραγμάτων. Μετά τη μάχη της Χαιρώνειας, οι περισσότερες πόλεις της άρχισαν να υποκύπτουν σε μακεδονικές φρουρές, ενώ με το τέλος του Λαμιακού πολέμου καταλύθηκε.
Οι πρώτες πόλεις
Από το έτος 280 π.Χ. άρχισε σταδιακά να δημιουργείται νέα ομοσπονδία αχαϊκών πόλεων κατά μίμηση της γειτονικής Αιτωλικής Συμπολιτείας. Πρώτες συνήλθαν η Δύμη και οι Πάτραι, ενώ ακολούθησαν απομακρύνοντας τις μακεδονικές φρουρές η Τριταία και οι Φαραί και διαδοχικά το Αίγιο, η Βούρα, η Κερύνεια, η Πελλήνη, η Αιγείρα και το Λεόντιο. thumb|330x330px|Χάρτης της αρχαίας Αχαΐας|αριστερά
Διοίκηση
Η ομοσπονδία εκτελούσε ετήσια σύνοδο στο Αίγιο όπου καθορίζονταν τα κοινά ζητήματα. Καταρχήν η εκτελεστική εξουσία είχε ανατεθεί σε δύο στρατηγούς και έναν γραμματέα, αλλά από το 253 π.Χ. κατέληξε σε έναν στρατηγό, σε ένα δεύτερο πολιτειακό άρχοντα, τον ίππαρχο καθώς και ένα ναύαρχο. Ο στρατηγός πλαισιωνόταν από ένα συμβούλιο δέκα ανδρών, των «δημιουργών», που αντιπροσώπευαν τις δέκα αρχικές ομόσπονδες πόλεις. Οι δημιουργοί αποκαλούνταν και «συνάρχοντες» ή «πρόβουλοι». Για κάποιους ιστορικούς το διοικητικό σύστημα της Συμπολιτείας ήταν ένα από τα πρώιμα αντιπροσωπευτικά πολιτικά συστήματα, όπου οι αποφάσεις παίρνονταν δια αντιπροσώπων των πόλεων στην κεντρική συνέλευση. Ο Κ. Παπαρρηγόπουλος διαφωνεί με αυτό γιατί μαρτυρούνται οχλοκρατικές συνεδριάσεις με μεγάλα πλήθη συνέδρων. Επίσης, σημειώνει ένα σημαντικό μειονέκτημα του πολιτικού συστήματος της Αχαϊκή Συμπολιτεία, ότι δηλαδή το συμβούλιο των δέκα δημιουργών προέρχονταν σχεδόν πάντα για λόγους παράδοσης και πρωτοκαθεδρίας από πολίτες των δέκα πρώτων αχαϊκών πόλεων που πρωτοσχημάτισαν το Κοινό. Με συνέπεια μεγάλες πόλεις που εισήλθαν στην συμπολιτεία να μην εκπροσωπούνται στους δημιουργούς. Επίσης, φαίνεται ιδιαίτερα προς την τελική φάση η πόλη της Μεγαλόπολης να έπαιζε το σημαντικότερο ρόλο στη Συμπολιτεία.
Επέκταση
σύνδεσμος=https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%CE%AF%CE%BF:Hemidrachm,_250_BC,_Achaian_League.jpg|μικρογραφία|[[Ημίδραχμο της Αχαϊκής Συμπολιτείας, 250 π.Χ.|300x300εσ]]
Η Αχαϊκή Συμπολιτεία γνώρισε την πρώτη μεγάλη της επέκταση, από τον Άρατο τον Σικυώνιο που εξεδίωξε τον τύραννο της πόλης του Νικοκλέα και την ενέταξε στη συμπολιτεία. Ο Άρατος εκμεταλλευόμενος την εξασθένιση των Μακεδόνων την επέκτεινε πέρα από την αχαϊκή ενδοχώρα ώστε να περιλαμβάνει τις περισσότερες από τις βόρειες πολιτείες της Πελοποννήσου. Αρχικά το 243 π.Χ. κατέλαβε την Ακροκόρινθο, ενώ στη συνέχεια προστέθηκαν τα Μέγαρα, η Τροιζήνα, η Επίδαυρος, οι Κλεωνές και η αρκαδική Μεγαλόπολη (235 π.Χ.), όταν ο Άρατος έπεισε τον τύραννο Λυδιάδα να προσχωρήσει σε αυτήν. Στη συνέχεια εκμεταλλευόμενος ο Άρατος περί το 230 π.Χ. τις συγκρούσεις Μακεδόνων και Αιτωλών και την αποχώρηση των Μακεδόνων από την Πελοπόννησο, εξαναγκάζει τους τυράννους των ακόλουθων πόλεων να τις εντάξουν στη συμπολιτεία: ο Ξένων της Ερμιόνης, ο Κλειώνυμος του Φλιούντος, και ο Αριστόμαχος του Άργους (229 π.Χ.). Με τη σειρά τους προσχώρησαν στην Αχαϊκή Συμπολιτεία η Αίγινα και το μεγαλύτερο μέρος των αρκαδικών πόλεων.
Σύγκρουση με τη Σπάρτη
Την ίδια περίοδο η Σπάρτη είχε αρχίσει να ανακάμπτει από την άθλια κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει μετά την ήττα της από τους Μακεδόνες το 331 π.Χ., χάρη στις μεταρρυθμίσεις του Κλεομένη του Γ’. Σε λίγα χρόνια είχαν συσταθεί εκ νέου τα παραδοσιακά σπαρτιατικά έθιμα, ανακατανέμεται η γη, απαγορεύονται οι πολυτέλειες, και μεταρρυθμίζεται ο στρατός. Η Σπάρτη σημείωσε αρκετές νίκες εναντίον της Αχαϊκής Συμπολιτείας, κατάστρεψε τη νέα έδρα της στη Μεγαλόπολη, και για άλλη μια φορά, κυριάρχησε στην Πελοπόννησο, καθώς αρκετά από τα μέλη της Αχαϊκής Συμπολιτείας άρχισαν να την εγκαταλείπουν. Συγκεκριμένα κατελήφθησαν από τον Κλεομένη, ο οποίος εισέβαλε και στην Αχαΐα (μάχη της Δύμης), οι Καφυές, η Πελλήνη, το Άργος και πολλές αρκαδικές κώμες. Προσχώρησαν εκουσίως στη Σπάρτη, ο Φλιούς, οι Κλεωνές, η Επίδαυρος, η Ερμιόνη, η Τροιζήνα, ενώ οι Αχαιοί βλέποντας ότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού και αυτής της Κορίνθου ήταν φιλικά διακείμενο προς τη Σπάρτη, ανακήρυξαν τον Άρατο στρατηγό αυτοκράτορα. Ο Άρατος αναγκάστηκε να καλέσει σε βοήθεια τον Μακεδόνα βασιλιά, Αντίγονο Γ' Δώσων, υποσχόμενος την εκ νέου παραχώρηση της Ακροκορίνθου και την πληρωμή των εξόδων της εκστρατείας.
Επαναφορά της μακεδονικής επικυριαρχίας
Εν τω μεταξύ ο Κλεομένης με τη βοήθεια του Πτολεμαίου Γ’ του Ευεργέτη οργάνωσε το στρατό του, επανακατέλαβε και κατέσκαψε τη Μεγαλόπολη την οποία εγκατέλειψαν οι κάτοικοί της για να αποφύγουν την τύχη των Μαντινέων, ενώ εισέβαλε και στην Αργολίδα. Ο Αντίγονος το 222 π.Χ. συγκέντρωσε μεγάλο στράτευμα 30,000 από Μακεδόνες, Ιλλυριούς, Ακαρνάνες, Ηπειρώτες και Αχαιούς, συμμάχους και μισθοφόρους. Η τελική σύγκρουση έλαβε χώρα στη μάχη της Σελλασίας με την οριστική ήττα του Κλεομένη. Ο Αντίγονος αποκατέστησε τον μακεδονικό έλεγχο στο μεγαλύτερο μέρος της περιοχής.
Σύγκρουση με τους Αιτωλούς
Από το 220 π.Χ. έως το 217 π.Χ., η Αχαϊκή Συμπολιτεία ενεπλάκη σε πόλεμο με την την Αιτωλική Συμπολιτεία, ο οποίος ονομάζεται Δεύτερος Συμμαχικός Πόλεμος. Ο νεαρός βασιλιάς των Μακεδόνων Φίλιππος Ε’ ενίσχυσε τους Αχαιούς και καταδίκασε την επιθετικότητα των Αιτωλών σε πανελλήνιο συνέδριο στην Κόρινθο. Αφορμή για τη σύγκρουση στάθηκαν οι ληστείες που πραγματοποιούσαν οι Αιτωλοί εναντίον των Μεσσηνίων, οι οποίοι κάλεσαν σε βοήθεια τους συμμάχους τους Αχαιούς. Ο Φίλιππος Ε' τελικά κατατρόπωσε τους Αιτωλούς εισβάλλοντας στην περιοχή τους και δίνοντας τέλος σε αυτήν τη σύγκρουση.
Ανάκαμψη
right|thumb|500px|Χάρτης με τις διαδοχικές επεκτάσεις της Αχαϊκής Συμπολιτείας (280-146 π.Χ.) και τις θέσεις και χρονολογίες των σημαντικότερων μαχών που έδωσε απέναντι σε [[Αρχαίοι Μακεδόνες|Μακεδόνες, Σπαρτιάτες, Ηλείους, Αιτωλούς και Ρωμαίους.]] Μετά το θάνατο του Αράτου (213 π.Χ.), σημαντικότερος ηγέτης της συμπολιτείας αναδείχτηκε ο Φιλοποίμην ο Μεγαλοπολίτης, που είχε ήδη αναγνωρισθεί στη μάχη της Σελλασίας ως ίππαρχος. Το 208 π.Χ. αναγορεύτηκε στρατηγός. Καταρχάς νίκησε και φόνευσε ο ίδιος το 207 π.Χ. περί τη Μαντίνεια, τον τύραννο της Σπάρτης Μαχανίδα που λεηλατούσε τις πόλεις της συμπολιτείας ως σύμμαχος των Αιτωλών. Αυτόν διαδέχθηκε ο Νάβις, που αποδείχθηκε χειρότερος εχθρός: σε συμμαχία με την Κρήτη, οχύρωσε τη Σπάρτη και την κατέστησε ορμητήριο επιδρομών για τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια. Το 197 π.Χ. οι Ρωμαίοι κατατροπώνουν τον Μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Ε', ενώ ο Τίτος Φλαμινίνος το 196 π.Χ. κατήλθε στην Κόρινθο όταν τελούνταν τα Ίσθμια και ανακήρυξε ότι παραμένουν «ελεύθεροι», αφρούρητοι, αφορολόγητοι, και διοικούμενοι κατά τους πατρίους τους νόμους οι Κορίνθιοι, οι Φωκείς, οι Λοκροί, οι Ευβοείς, οι Αχαιοί της Φθιώτιδος, οι Μάγνητες, οι Θεσσαλοί και οι Περραιβοί. Οι Αιτωλοί, οι Αχαιοί, οι Αθηναίοι και οι Σπαρτιάτες δεν περιλήφθηκαν στη διακήρυξη γιατί δεν υπόκεινταν στη μακεδονική δυναστεία.
Το 191 π.Χ. ο Νάβις επιχείρησε να καταλάβει παράλιες λακωνικές πόλεις, αλλά ηττήθηκε από το Φιλοποίμενα και θέλοντας να ζητήσει τη συνδρομή των Αιτωλών έχασε τη ζωή του, γιατί οι τελευταίοι επιδίωξαν να γίνουν κύριοι της Σπάρτης. Τελικά οι Σπαρτιάτες κατόρθωσαν να εκδιώξουν τους Αιτωλούς και να συνταχθούν οικειοθελώς στην Αχαϊκή Συμπολιτεία. Ταυτόχρονα, οι Ρωμαίοι παρέδωσαν στη συμπολιτεία τους Μεσσήνιους και τους Ηλείους, γιατί διατέλεσαν σύμμαχοι των Αιτωλών και του Αντιόχου. Έτσι το 190 π.Χ. η Αχαϊκή Συμπολιτεία περιλάμβανε ολόκληρη την Πελοπόννησο. Αλλά σύντομα με την εμπλοκή των Ρωμαίων, παρουσιάστηκαν διαλυτικές τάσεις. Αρχικά Μεσσήνιοι και Σπαρτιάτες, αποτάνθηκαν στη Ρώμη για να χωριστούν από τη συμπολιτεία. Οι Αχαιοί το 183 π.Χ. απέστειλαν άμεσα τον Φιλοποίμενα για να επαναφέρει τη Μεσσήνη στη συμπολιτεία. Αυτός απέκρουσε τους αποστάτες, αλλά αιχμαλωτίστηκε και εκτελέστηκε. Ο επόμενος στρατηγός Λυκόρτας ο Μεγαλοπολίτης, πατέρας του ιστορικού Πολύβιου, νίκησε τους Μεσσήνιους, τιμώρησε τους αιτίους του φόνου και τους επανέφερε στη συμπολιτεία.
Σύγκρουση με τη Ρώμη
Κατά τον Γ’ Μακεδονικό Πόλεμο (171 - 168 π.Χ.), οι Ρωμαίοι παρέλαβαν ομήρους από την Αχαϊκή Συμπολιτεία όπως και από άλλες ελληνικές περιοχές (Αιτωλία, Ακαρνανία και Βοιωτία), κατά βάση τους άριστους των πόλεων με την ψευδή κατηγορία ότι ήταν οπαδοί του Μακεδόνα βασιλιά Περσέα, στην ουσία για να διασφαλίσουν την καλή συμπεριφορά απέναντι στη Ρώμη. Από την Αχαϊκή Συμπολιτεία με την υπόδειξη του στρατηγού Καλλικράτη του Λεοντιέος, 1000 εκλεκτοί πολίτες κρατήθηκαν στη Ρώμη με την κατηγορία της συνεργασίας με τον Περσέα, ανάμεσα τους ο ιστορικός Πολύβιος και οι επίσης Μεγαλοπολίτες μετέπειτα στρατηγοί Κριτόλαος και Δίαιος. Μόλις μετά από 17 έτη, το 151 π.Χ. επέστρεψαν οι 300 περίπου εν ζωή τότε Αχαιοί όμηροι στην πατρίδα τους.
Το 150 π.Χ. στρατηγός αναδείχθηκε ο Δίαιος, ο οποίος κατηγορήθηκε ότι δωροδοκήθηκε από τον προηγούμενο στρατηγό Μεναλκίδα με 3 τάλαντα, για να τον σώσει από την κατηγορία ότι θέλησε να αποσπάσει τη Σπάρτη από τη συμπολιτεία. Η υπόθεση υποβάλλεται στη ρωμαϊκή βουλή, αλλά ο στρατηγός Δαμόκριτος, ένας από τους 300, επιτίθεται αστραπιαία κατά της Σπάρτης και την επαναφέρει στη συμμαχία. Ταυτόχρονα, μεσολαβεί και η εξέγερση του Ανδρίσκου στη Μακεδονία (150-148 π.Χ.) με συνέπεια ρωμαϊκά στρατεύματα υπό τον Μέτελλο να βρίσκονται στην Ελλάδα. Το 147 π.Χ. διαδέχεται τον Δαμόκριτο ο Δίαιος και σε σύνοδο της συμπολιτείας στην Κόρινθο προσέρχεται ο πρέσβης Αυρήλιος Ορέστης που αξιώνει για λογαριασμό της Ρώμης, ότι είναι δίκαιο όχι μόνο η Σπάρτη, αλλά και η Κόρινθος, το Άργος, η Ηράκλεια προς Οίτη και ο αρκαδικός Ορχομενός να αποσπαστούν από τη συμπολιτεία. Οι πρέσβεις περιυβρίστηκαν για αυτήν τους την απαίτηση από τους εξοργισμένους συνέδρους, ενώ άκαρπη απήλθε και μία επόμενη πρεσβεία από τη Ρώμη. Ταυτόχρονα, ο νέος στρατηγός Κριτόλαος, επίσης ένας των 300 ομήρων, παρασκευάστηκε εντός του 146 π.Χ. και κήρυξε πόλεμο κατά της Σπάρτης, με συμμάχους τους Βοιωτούς και τους Χαλκιδαίους. Πολιορκώντας την Ηράκλεια, που είχε αμέσως αποστατήσει μετά τη διακήρυξη του Ορέστη. Ο Μέτελλος που κατήλθε χωρίς να περιμένει ενισχύσεις συνέτριψε τον απροετοίμαστο στρατό του Κριτόλαου στη μάχη της Σκάρφειας, ενώ ακολούθησε και η ήττα από στη Λευκόπετρα της Κορίνθου του επόμενου στρατηγού Δίαιου από τον Λεύκιο Μόμμιο, η καταστροφή της Κορίνθου που έμεινε έρημη για εκατό περίπου χρόνια και η διάλυση της Αχαϊκής Συμπολιτείας.
Ρωμαϊκή περίοδος
Το αρχικό όνομα κοινόν των Αχαιών (Αχαϊκής Συμπολιτείας), συνεχίζει να υπάρχει και σε επιγραφές μεταγενέστερες της διάλυσης της συμπολιτείας. Περίπου το 120 π.Χ. Αχαιοί πόλεων της Πελοποννήσου, αφιερώνουν τιμητική επιγραφή στον Δία της Ολυμπίας, μετά από την εκστρατεία τους υπό υπό τον Γναίο Δομέτιο (Gnaeus Domitius) κατά των Γαλατών, στην πέρα των Άλπεων Γαλατία. Ενώ σε άλλη επιγραφή από την Αθήνα, το 221-222 μ.Χ. το κοινόν των Αχαιών, όταν στρατηγός ήταν ο Εγνάτιος Βράχυλλος, αποφάσισε να αποστείλει μια πρεσβεία στον αυτοκράτορα Καρακάλλα.
Στρατός
right|thumb|250px|Πελταστής με ελαφρύ οπλισμό.
Αρχικά ο στρατός της Αχαϊκής Συμπολιτείας ήταν κυρίως στρατός παραδοσιακών οπλιτών. Γύρω στο 270 π.Χ., όπως και στην υπόλοιπη Ελλάδα, οι οπλιτικοί στρατοί έχουν ήδη μετασχηματιστεί σε έναν νέο τύπο στρατευμάτων, με ελαφρύτερο εξοπλισμό. Στη μεταρρύθμιση του στρατού των Αχαιών σημαντική θέση είχε το σώμα των θυρεοφόρων. Οι θυρεοφόροι της Αχαϊκής Συμπολιτείας ήταν ένας σχηματισμός μείξης του οπλισμού πελταστών και οπλιτών. Έφεραν τον θυρεό (είδος ασπίδας, κελτικής μάλλον προέλευσης που χρησιμοποιούσαν οι Θράκες και οι Ιλλυριοί), σιδερένιο ή χάλκινο κράνος μακεδονικού τύπου, μακρύ δόρυ, ακόντια και ξίφος. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο οι θυρεοφόροι ήταν ικανοί σε μάχη από σχετική απόσταση, αλλά σε μάχη σε παράταξη ήταν ιδιαίτερα αναποτελεσματικοί. Σε αυτό το είδος συγκρούσεων διακρίθηκε ο στρατηγός Άρατος, ο οποίος λόγω της σχεδόν αποκλειστικής χρήσης των θυρεοφόρων γνώρισε αρκετές ήττες σε συγκρούσεις σε ανοικτά πεδία. Η Αχαϊκή Συμπολιτεία το 217 π.Χ. διατηρούσε μια μόνιμη μισθοφορική δύναμη 8,000 πεζών και 500 ιππέων, ενώ η στρατιωτική δύναμη των πολιτών της ήταν 3,000 οπλίτες και 300 ιππείς. Από τους οποίους οι μεγαλύτερες πόλεις Άργος και Μεγαλόπολη συνεισέφεραν με 500 πεζούς και 50 ιππείς η καθεμία. Κατά τον Πολύβιο, επίσης αναφέρεται ότι ο Άρατος πήρε μια αντίστοιχη δύναμη 500 πεζών και 50 ιππέων από τους Μεσσήνιους κατά τη σύγκρουση της Συμπολιτείας με τη Σπάρτη. Οι πολίτες που στρατεύονταν πέρα από τους θυρεοφόρους, υπηρετούσαν και ως τοξότες και σφενδονητές, ενώ υπάρχει αναφορά και για την ύπαρξη των χαλκάσπιδων που είχαν βαρύτερο οπλισμό. Το σώμα αυτό καθιερώθηκε από τον Αντίγονο Δώσωνα πριν τη Μάχη της Σελλασίας το 222 π.Χ. που εξόπλισε επιλεγμένους κατοίκους της Μεγαλόπολης με χάλκινες ασπίδες και μακεδονική σάρισα.