އޭޑީއެޗްޑީ
ދެނެގަތުން
ހިމޭނުން ނުހުރެވޭ ބަލި ހުރިކަން ދެނެގަނެވި، އެބަލިހުރިކަމަށް ކަނޑައެޅޭނީ ނަފްސާނީ ގޮތުން ބަލަންޖެހޭ ބެލުންތަކާ، ހަދަން ޖެހޭ ޓެސްޓުތައް ހެދުމަށްފަހު ގައެވެ. އެންމެ ޓެސްޓެއް ހަދައިގެން ހިމޭނުން ނުހުރެވޭ ބަލި ދެނެގަނެވޭނެ ޓެސްޓެއް އަދި ނެތެވެ. ނަފްސާނީ ބަލިތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ހާސްވެކަންބޮޑުވުން، ހިތާމަކުރުމުގެ ބަލި، ބައެއް ކަހަލަ އުގެނުމުގެ ނުކުޅެދުންތެރިކަން ފަދަ ކަންކަމަކީ އެބަލިތަކުގެ އަލާމާތްތައް ވަރަށް އެއްގޮތް ބަލިތަކެވެ. އެހެން ކަމުން ހިމޭނުން ނުހުރެވޭ ބަލި ހުރިކަމަށް ޝައްކުކުރެވޭނަމަ، އެހެން ބަލިތައް ދެނެގަތުމަށް ބަލާފަދައިން، ޖިސްމާނީގޮތުން ބަލާބެލުންތަކާއި، އެހެނިހެން ގުޅުންހުރި ޓެސްޓުތައް ކުރެވޭނެ އެވެ. އަދި އެއްގޮތް އަލާމާތްތައް ހުންނަ އެހެން ބަލިތައް ފާހަގަކުރެވޭތޯ ވެސް ބަލާނެއެވެ. ޖިސްމާނީ ގޮތުން ބަލާބެލުންތަކުގެ ތެރެއިން އަޑުއިވުމާއި، ފެނުމުގައި ހީނަރުކަމެއް ހުރިތޯ ބަލާނެ އެވެ. މީގެ އިތުރުން ހިމޭނުން ނުހުރެވޭ ބަލި ހުންނަ ކުދިންގެ މައިންބަފައިންނާއި، މުދައްރިސުންގެ ކިބައިން ވެސް ކުއްޖާއާއި ބެހޭ މައުލޫމާތުތައް އަހައި އޮޅުން ފިލުވަން ޖެހޭނެ އެވެ. އެމެރިކާގެ ސައިކިއެޓްރިކް އެސޯސިއޭޝަން އިން ތައްޔާރުކޮށް ނެރެފައިވާ "ޑައިގްނޯސްޓިކް ސްޓެސްޓިކަލް މެނުއަލް 5" ގައިވާ ހިމޭނުންނުހުރުވޭ ބަލި ކަން ކަނޑައަޅައިދޭ ސިފަތައް "ޑީއެސްއެމް-5 ކްރައިޓީރިޔާ"(DSM-5 criteria for ADHD) ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ. ހިމޭނުން ނުހުރެވޭ ބަލި ހުންނަ ކުދިންގެ ފުށުން ފެންނަ ސަމާލުކަން ގެއްލުން (ސަމާލުކަން ނުދެވުން/ ސަމާލުކަން ކުޑަވުން/ ސަމާލުކަން ދޭން ދަތިވުން) އަދި/ނުވަތަ ހިމޭނުން ނުހުރެވުން – ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުން ފަދަ ކަންތައްތަކުގެ ސަބަބުން އެކުދިންގެ ދިރިއުޅުމަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރުކުރާގޮތް ވެއެވެ. (1) - ސަމާލުކަން ގެއްލުން (Inattention): އުމުރުން 16 އަހަރުން ދަށުގެ ކުދިންގެ ފުށުން، ސަމާލުކަން ގެއްލުމާއި ގުޅުންހުރި 6 ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އަލާމާތްތައްތައް ފެނުން، 17 އަހަރުން މަތީގެ ކުދިންނާއި، ޒުވާނުންނާއި، ބޮޑެތި މީހުންގެ ފުށުން ، ސަމާލުކަން ގެއްލުމާއި ގުޅުންހުރި 5 ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އަލާމާތްތައްތައް ފެނުން، ސަމާލުކަން ގެއްލުމާއި ގުޅުންހުރި އަލާމާތްތަކާ، އުދަނގޫތައް، މަދުވެގެން 6 މަސް ދުވަހަށް ދެމިގެންދިއުން، އަދި ކުރިމަތިވާ އުދަނގޫތައް، އެކުއްޖެއްގެ (އެމީހެއްގެ) އުމުރާ ނުގުޅުން. ސަމާލުކަން ގެއްލުމާއި ގުޅުންހުރި އަލާމާތްތައް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ. •	ކަމަކަށް ރަގަޅަށް ސަމާލުކަން ދޭން ދަތިވުން، ނުވަތަ ސުކޫލް ފިލާވަޅުތައް، ކުރާ މަސައްކަތްތައް، ނުވަތަ ކުރާ އެހެނިހެން ކަންކަމުގައި ފަރުވާކުޑަކަމުން ގޯސްތައް ހެދުން •	ވަކި ހަރަކާތްތަކެއް ކުރުމަށް (ކުޅިވަރެއް ކުޅުމަށް)، ނުވަތަ ވަކިކަމެއް ކުރުމަށް ސަމާލުކަން ދީގެން ހުރުމަށް އުދަނގޫވުން، •	މުޚާޠަބުކޮށް ވާހަކަދައްކާއިރު ކަނުލާ އަޑުނޭހުން •	ދޭ ލަފާތަކާ އެއްގޮތަށް އަމަލުނުކުރުން އަދި ކުރަން ހަވާލުކުރާ މަސައްކަތް (ސުކޫލް ފިލާވަޅުތައް، ޑިއުޓީގައި ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް) ނުނިންމާ ދޫކޮށްލުން •	ކަމެއް ނުވަތަ ހަރަކާތެއް ރާވައި ހިންގަން އުދަނގޫވުން •	ވިސްނައިގެން ގިނައިރުން ކުރަންޖެހޭ ކަންތައްތައް ކުރަން ބޭނުންނުވުން، ނުވަތަ ކުރަން ގަޔާނުވުން (މިސާލަކަށް ގޭގައި ހަދަން ހުންނަ ފިލާވަޅުތައް ހެދުން) •	ކަމެއްކުރުމަށް، ނުވަތަ ހަރަކާތެއް ހިންގުމަށް ބޭނުންވާ މުހިއްމު ތަކެތި ގެއްލުވާލުން ( ފަންސުރު، ގަލަން، ރަބަރު، ފަތިގަނޑު ފަދަ ތަކެތި، ފައިސާ ދަބަސް، ތަޅުދަނޑި، މުހިއްމު ލިޔެކިޔުންތައް، އަވިއައިނު، އަދި ފޯނު ފަދަ ތަކެތި) •	ފަސޭހައިން އެހެން ކަންކަމަށް ސަމާލުކަން އެނބުރިގެންދިއުން •	ކުދިކުދި ކަންތައްތައް ހަދާން ނެތުން (އާންމުކޮށް ކޮންމެ ދުވަހަކު ކުރާ ކަންތައްތައް ހަދާންނެތުން) (2) - ހިމޭނުން ނުހުރެވުމާ – ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުން (Hyperactivity and impulsivity): އުމުރުން 16 އަހަރުން ދަށުގެ ކުދިންގެ ފުށުން، ހިމޭނުން ނުހުރެވުމާ– ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުމާއި ގުޅުންހުރި 6 ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އަލާމާތްތައްތައް ފެނުން، 17 އަހަރުން މަތީގެ ކުދިންނާއި، ޒުވާނުންނާއި، ބޮޑެތި މީހުންގެ ފުށުން ، ހިމޭނުން ނުހުރެވުމާ– ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުމާއި ގުޅުންހުރި 5 ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ އަލާމާތްތައްތައް ފެނުން، ހިމޭނުން ނުހުރެވުމާ– ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުމާއި ގުޅުންހުރި އަލާމާތްތަކާ، އުދަނގޫތައް، މަދުވެގެން 6 މަސް ދުވަހަށް ދެމިގެންދިއުން، އަދި ކުރިމަތިވާ އުދަނގޫތައް، އެކުއްޖެއްގެ (އެމީހެއްގެ) އުމުރާ ނުގުޅުން. ހިމޭނުން ނުހުރެވުމާ– ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުމާއި ގުޅުންހުރި އަލާމާތްތައް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ. •	އަތްފައި އަބަދު ތަޅުވާލަ ތަޅުވާލާ، ހަރަކާތްކޮށްލަ، ކޮށްލާ ހުރުން (އަތްމުނިމުނި ކަވައިގެން އުޅުން ) •	އިށީދެގެން އިންނަން ޖެހޭ ތަނެއްގައި ކޮޅުކޮޅަށް ހިނގާހިނގާލާ ހުރުން (ކެތްތެރިކަމެއް ނުހުރުން) •	ނުއެކަށޭނަ ހާލަތު(ވަގުތު)ގައި ދުވެލަ ދުވެލާ، އެއްތަނުން އަނެއްތަނަށް އަރާފައިބާ އުޅުން •	ގިނައިރު އެއްކަމެއްގައި ދެމިހުންނަށް އުދަނގޫވުން (ގިނައިރު އެއްތަނެއްގައި މަޑުން ނުއިދެވުން) •	އަވަސް އަރުވާލައިގެން އުޅުން (އަބަދުވެސް ތަނަކަށް ދާންޖެހިފައިވުން) •	އަނގަ ގަދަވުން •	އެހެން މީހުންގެ ވާހަކަ މެދުކަނޑުވާލާ ވާހަކަ ދެއްކުން (ކުރާ ސުވާލު ނުނިމެނީސް ޖަވާބު ދިނުން) •	ތިމާއާއި ޖެހެންދެން ކިޔޫ އެއްފަދަ ތަނަކު މަޑުކޮށްގެން ނުހުރެވުން (މަޑުކޮށްގެން ހުންނަން އުދަނގޫވުން) •	އެހެން ކުދިންނަށް އުދަނގޫކުރުން (ދައްކާ ވާހަކައަށް އަނގަބޭނުން، ކުޅެމުންދާ ކުޅިވަރެއް، ކަމެއްގެ ތެރެއަށް އަތްބޭނުން) •	ކެތްތެރިކަމެއް ނުހުރުން •	ވަގުތާއި ނުގުޅޭ ވާހަކަ ދެއްކުން، ދިމާވެދާނެ ކަމަކަށް ނުވިސްނާ ކަންތައްތައްކުރުން މީގެ އިތުރުން އަންނަނިވި ކަންތައްތައް ފުރިހަމަވެފައި ހުންނަން ޖެހޭނެ އެވެ. •	އުމުރުން 12 އަހަރުވުމުގެ ކުރިން ސަމާލުކަން ގެއްލުމާއި، ހިމޭނުންނުހުރެވުމާ- ވިސްނާނުލާ ކަންކަން ނިންމުމާއި، ގުޅުންހުރި އަލާމާތްތައް އެތަކެއް ފަހަރު ފެނުން •	ދޭއް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ ގިނަ ހާލަތު (ވަގުތު، ތަންތަން) ގައި ހިމޭނުން ނުހުރެވޭ ބަލީގެ ގިނަ އަލާމާތްތައް ފެނުން ( މިސާލަކަށް ގޭގައި، ސުކޫލްގައި، މަސައްކަތުގައި، ރަހުމަތްތެރިންނާއެކު ހޭދަކުރާއިރު، ތިމާގެ މީހުންނާއެކު އުޅޭއިރު، އެހެނިހެން ހާލަތްތަކުގައި) •	ކުރިމަތިވާ އަލާމާތްތަކުގެ ސަބަބުން ކިޔެވުމަށާއި، މަސައްކަތަށާއި، އިޖުތިމާޢީ ދިރިއުޅުމަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ފޯރުން •	އެއްގޮތް އަލާމާތްތައް ހުންނަ ނަފްސާނީ އެހެން ބައްޔެއްނޫންކަން ކަނޑައެޅިފައިވުން