ޕޯޗުގަލް
ދިވެހީންނާއި ޕޯޗުގީޒުން
މީލާދީން 1497 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މީލާދީން 1650 ގެ އަހަރުތަކާ ހަމަޔަށް ދިވެހީންނާއި ޕޯޗުގީޒުންނާ ދެމެދު އެކި ކަހަލަ މުޢާމަލާތުތައް ހިނގާފައިވާ ކަމަށް ތާރީޚުން ދައްކައެވެ. މި މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި 15 އަހަރާއި ދުވަސްކޮޅަކު ޕޯޗުގީޒުންގެ ދަށުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަން އޮތްކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ޕޯޗުގީޒުންގެ ދަށަށް ދިޔައީ 1 ޝަޢުބާން 965 ހ. (18 މެއި 1558 މ.) ވީ ބުދަ ދުވަހުއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ޕޯޗުގީޒުންގެ ސީދާ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި އޮތް އޮތުން ނިމުމަކަށް އައީ 1 ރަބީޢުލްއައްވަލް 981 ހ. (1 ޖުލައި 1573 މ.) ވީ ބުދަ ދުވަހުއެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ ދަށަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ދާން މެދުވެރިވި ސަބަބަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަމުގައި ހުންނެވި އައްސުލްޠާން ޙަސަން (ނުވަވަނަ) ގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނެސް އެހެން ބަޔަކު އެވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ގަދަވެގެންފާނޭ ކަމަށް އެ ރަދުންނަށް ހީފުޅުވުމުން އެ ރަދުންގެ ރަސްކަން ސަލާމަތްކުރުމުގެ ގޮތުން އިންޑިޔާގައި ތިބި ޕޯޗުގީޒުންގެ އެހީއަށް އެދިވަޑައިގަތުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ މަދަދު ހޯއްދަވަން އުޅުއްވުމުގެ ތެރޭގައި 9 ވަނަ ޙަސަން ރަސްގެފާނު ވަނީ ޕޯޗުގީޒުންގެ ދީން ކަމުގައިވާ ނަޞާރާދީނަށް ވެސް ވެދެވަޑައިގެންފައެވެ. އެ ރަދުންނަކީ، އިންޑިޔާގެ މަލަބާރުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އައި މުސްލިމް ޢައްބާސް އަލްހިލާލީ ގެ ފުތް ހިލާލީ ކަލޯ ގެ ދަރިކަލުން (އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަދުން) އައްސުލްޠާން ޙަސަން (އެއްވަނަ) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި އައްސުލްޠާން ޔޫސުފް (ދެވަނަ) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި އައްސުލްޠާން ޢުމަރު (ދެވަނަ) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި އައްސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި ޢުމަރު މާފަތް ކިލެގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އައްސުލްޠާން ޙަސަން (9 ވަނަ) އެވެ. ނަޞާރާދީނަށް ވެދެވަޑައިގަތުމަށް ފަހު އެ ރަދުންގެ ނަންފުޅެއް ކަމުގައި ހަމަޖެހުނީ ކިންގް ޑޮމް މަނުއެލްއެވެ. ދީން ބަދަލުކުރެއްވުމަށް ފަހު ނުވަވަނަ ޙަސަން ރަސްގެފާނު (ނުވަތަ ކިންގް ޑޮމް މަނުއެލް) ކޮއްޗޭ (ކޮޗިން) ގައި ހުންނެވި، ޕޯޗުގީޒުންގެ މާތް ބޭފުޅެއް ކަމުގައިވާ، އެއިތޯރް ޑި ސޫޒާ ޑި އަތައީޑްގެ ދަރިކަނބަލުން ޑޯނާ ލިއަނޯރް ޑި އަތައީޑް އާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. މީލާދީން 1554 ގައި ކިންގް ޑޮމް މަނުއެލްގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ބައްޕާފުޅު ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަވަހާރަވިއެވެ. ނުވަވަނަ ޙަސަން ރަސްގެފާނާއި އެރަދުންގެ ޕޯޗުގީޒު ރަނިކަނބަލުންނަށް 3 ފިރިހެން ބޭފުޅުންނާއި އަންހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ފިރިހެން ބޭފުޅުންނަކީ ޑޮމް ފްރެންސިސްކޯ އާއި ޑޮމް ޜޮއާއޯ އާއި ޑޮމް ޕޭދްރޯ އާއެވެ. އަންހެން ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ނަންފުޅު އެނގޭ ބޭފުޅަކީ ކެތަރީނާއެވެ. ޑޮމް ފްރެންސިސްކޯ އަވަހާރަވީ ޕޯޗުގަލްގެ ލިސްބަންގައެވެ. ނުވަވަނަ ހަސަން ރަސްގެފާނު، ނުވަތަ ޑޮމް މަނުއެލް އަވަހާރަވެފައިވާ ކަމަށް ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުން ފެންނަނީ މީލާދީން 1583 ހާ ތާނގައެވެ. މީލާދީން 1591 ހާ ތާނގައިި ކޮޗިނުގައި ތިބި ނުވަވަނަ ޙަސަން ރަސްގެފާނުގެ ޢާއިލާގެ ބޭފުޅުންވަނީ ގޯވާއަށް ބަދަލުވެވަޑައިގެންފައެވެ. ނުވަވަނަ ޙަސަން ރަސްގެފާނު (ކިންގް ޑޮމް މަނުއެލް) އަށް ފަހު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްގެފާނުގެ ލަޤަބު ޕޯޗުގީޒުން ދީފައިވަނީ ޑޮމް ޜޮއާއޯއަށެވެ. ޑޮމް ޜޮއާއޯ އަވަހާރަވެފައިވާ ތާރީޚެއް އެނގެން ނެތް ކަމުގައި ވިޔަސް، އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވެފައިވަނީ މީލާދީން 1606 ވަނަ އަހަރުގެ ކުރީން ކަމަށް ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުން ދައްކައެވެ. ޑޮމް ޜޮއާއޯ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ޑޯނާ ފްރަންސިސްކާ ވެސްކޮންސެލަސް ނަމަކަށް ކިޔާ ޕޯޗުގީޒު އަންހެން ބޭކަނބަލަކާއެވެ. މި ދެކަނބަލުންނަށް ފިރިހެން ބޭފުޅަކާއި އަންހެން ބޭފުޅަކު ލިބިވަޑައިގަތެވެ. ފިރިހެން ބޭފުޅާއަކީ ޑޮމް ފިލިޕްއެވެ. އަންހެން ބޭފުޅާއަކީ ޑޯނާ އިނޭޒްއެވެ. ޑޮމް ފިލިޕް އަވަހާރަވެފައިވަނީ ޒުވާން ޢުމުރުފުޅުގައި، ކައިވެނިފުޅެއް ވެސް ނުކުރައްވައި ހުންނަވަނިކޮށެވެ. ޑޯނާ އިނޭޒް އާ ޕޯޗުގީޒުންގެ މާތް ޢާއިލާއެއްގެ ބޭފުޅަކާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން ދެ ފިރިހެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އެއީ ޑޮމް މެލުއިޒް ނުވަތަ ދިވެހީން ކިޔާގޮތަށް ނަމަ ދޮން މަލަވީޒް (Dom Meluis) އާއި ޑޮމް ލުއީޒް ޑިސޫޒާ ނުވަތަ ދޮން ލަވީޒް (Dom Luis) އެވެ. މި ދެބޭފުޅުން ވަނީ މީލާދީން 1649 ވަނަ އަހަރުގައި، އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު 1 ގެ ރަސްކަމުގައި، ގޯވާއިން ދިވެހިރާއްޖެއާ ހަނގުރާމައަށް ވަޑައިގެންފައެވެ. މި ކުރިމަތިލުމުގައި ދެ ފަރާތުންމެ ބަޑީގެ ޙަމަލާތައް ބަދަލުކުރިއެވެ. ދޮން މަލަވީޒު ގައިކޮޅަށް އުންޑައެއް އަރައި އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވީއެވެ. ޑޮމް ލުއީޒް ގައިކޮޅަށް ވެސް އުންޑައެއް އެރިއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެމަނިކުފާނު އަވަހާރައެއް ނުވެއެވެ. އެމަނިކުފާނު މާލެ އަތޮޅު ހުރާގައި ބަންދު ކުރެވުނީއެވެ. މި ހުންނެވި ހުންނެވުމުގައި، އެ މަނިކުފާނު ހުރާ ގަނޑުވަރުދޮށުގޭ އާމިނާފުޅާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ދުނިޔޭގައި ހުންނެވި ބޭފުޅަކީ ހުރާ ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނެވެ. އެހެން ކަމުން ހުރާ ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނަކީ، މުސްލިމް ޢައްބާސް އަލްހިލާލީ ގެ ފުތް ހިލާލީ ކަލޯ ގެ ދަރިކަލުން (އަދި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަދުން) އައްސުލްޠާން ޙަސަން (އެއްވަނަ) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި އައްސުލްޠާން ޔޫސުފް (ދެވަނަ) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި އައްސުލްޠާން ޢުމަރު (ދެވަނަ) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި އައްސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދު ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި ޢުމަރު މާފަތް ކިލެގެފާނުގެ ދަރިކަލުން އައްސުލްޠާން ޙަސަން (9 ވަނަ ނުވަތަ ކިންގް ޑޮމް މަނުއެލް) ރަދުނަށް ފުރަސޫތާވި ޑޮމް ޜޮއާއޯ ގެ ޑޯނާ އިނޭޒް ގެ ޑޮމް ލުއީޒް ޑިސޫޒާ ގެ ދަރިކަލުން ހުރާ ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނެވެ. ހުރާ ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނު އުފަންވެ ވަޑައިގެންފައިވަނީ މީލާދީން 1652 ވަނަ އަހަރު ހާ ތާނގައެވެ. ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅު ޑޮމް ލުއީޒް ފަހުން ވަނީ އަނެއްކާ ވެސް ގޯވާއަށް ވަޑައިގެންފައެވެ. އޭގެ ފަހުން އެމަނިކުފާނު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަޑައިގަތް ކަމެއް އެނގޭކަށެއް ނެތެވެ. ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުން ފެންނަ ގޮތުގައި ޑޮމް ލުއީޒް ޑިސޫޒާ އަވަހާރަވެފައިވަނީ މީލާދީން 1656 ހާ ތާނގައެވެ. ދިވެހި ތާރީޚުގައި މަޝްހޫރު ދޮން ބަންޑާރައިން ނުވަތަ އައްސުލްޠާން އަލްޣާޒީ ޙަސަން ޢިއްްޒުއްދީން އަކީ، މި ހުރާ ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނު ގެ ޙުސައިން ދަހަރަދަ ކަލޭގެފާނު ގެ މުޙައްމަދު ފާމުލަދޭރި ތަކުރުފާނު ގެ އައްސުލްޠާން ޙަސަން ޢިއްޒުއްދީން (ދޮންބަންޑާރައިން)ނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ދަރިކޮޅުތަކުގެ ދިރާސާ ކުރައްވައި ފޮތްތައް ޝާއިޢުކުރައްވަމުން ގެންދަވާ އަލްފާޟިލާ ފާޠިމަތު މުނީރާ އަކީ، ހުރާ ދޮން މަރުދުރު ފަނޑިޔަތް ކަލޭގެފާނުގެ އިބްރާހީމް އެދުރު ތަކުރުފާނުގެ ޢަލީ ބޮޑު މުރީދު ތަކުރުފާނުގެ ޙުސައިން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ މޫސާ ދީދީގެ ތުއްތުދީދީ (ޢާއިޝަތު ދީދީ) ގެ ދޮން ދީދީ (އަމަތުﷲ ދީދީ) ގެ މާކޮށާރު ޙަސަން ދީދީ (ނުވަތަ ނެލުގޭ ޙަސަންދީދީ) ގެ ނެލުގޭ މޫސާދީދީގެ ފާޠިމަތުދީދީ (ފާޠިމަތު މުނީރާ) އެވެ. ކޮންމެ އަކަސް މިހުރިހާ ކަމެއް މިހެން ހުރުމާ ވެސް އެކު، ޕޯޗުގީޒުންނާއި ދިވެހިންނާ ދެމެދު ހިނގާފައި ހުރި މުޢާމަލާތުތަކާއި އުފެދުނު ގުޅުންތަކަކީ ދިވެހިރާއްޖެ ދެމިއޮތްހާ ހިނދަކު ހަނދާނަށް ގެނެވޭނޭ ތާރީޚީ ހާދިސާތަކަކަށްވަނީ ވެފައެވެ.