cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ޑައިވާޓިކިޔުލަމް ދުޅަވުން
ޑައިވާޓިކިޔުލަމް އަކީ ގޮހޮރު ފަދަ ގުނަވަން ތަކުގެ އެތެރޭގެ ކައިރިފަށް ނުވަތަ ފާރުގައި އުފެދޭ ކޮތަޅެއްހެން އުފުލިފައިވާ އުފުލުމެކެވެ. ޑައިވާޓިކިޔުލައިޓިސްގެ މާނައަކީ މިބުނި ބައިގައި އިންފްލެމޭޝަން އުފެދުމެވެ. ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރާ މީހުންނަށް މިބަލި ޖެހުމުގެ ފުރުޞަތު ބޮޑެވެ. މިބަލި ޖެހެނީ އާންމުކޮށް 50 އަހަރުން މަތީގެ މީހުންނަށެވެ. އެއީ އުމުރުން ދުވަސްވުމުން މަހުގެ ފަށަލަ ދޫވާތީ އެވެ. ހަމަ މިހެން ބަލި ޖެހުމުން ކުރިމަތިވާ އެތެރެއަށް ލޭހިލުން ގެ ފުރުޞަތު ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރާ މީހުންނަށް ބޮޑުކަމަށް ވެއެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
އަރިކަށީވިދުން
އަރިކަށީވިދުން އަކީ އަރިކައްޓަށް ކުއްލިއަކަށް އަރާ ގަދަ ތަދެކެވެ. މިތަދު ހުރިއްޔާ ކިނބިއްސެއް ނޭޅޭނެ ކަމަށް ބުނެއެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
އައްސި ބަލި
ޤިސްމު:ބަލިތައް
އުރަވަޅީވައި
އުރަވަޅީވައި އަށް އަރާފައިބާވައި ވެސް ކިޔައެވެ. މިބަލީގައިވާ ގޮތަކީ އުރަވަޅި އަދި ދަށްބަނޑަށް ތަދުވަނީ އެވެ. ބައެއް ފަހަރު އުރަވަޅި ބޮޑުވެސް ވެއެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ހިރުގަނޑު ދުޅަވުން
ހިރުގަނޑު ދުޅަވުމަކީ ހިރުގަނޑު ރަތްވެ، ލޭއައުމާއެކު، ދުޅަވެފައި ހުރުމެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ބައެއް ފަހަރު ހިރުގަނޑުން ބައެއް ފާރުވެ، ހަލާކުވާގޮތް މެދުވެރި ވެއެވެ. ނުރައްކާތެރި ޙާލަތްތަކުގައި ހުންއައުން އަދި އަނގައިން ނުބައި ވަސްދުވުން ފަދަ ކަންތައްތައް މެދުވެރިވެއެވެ.
ހިރުގަނޑު ދުޅަވުން ކުރިމަތިކުރުވާ އެންމެ އާންމު އެއް ސަބަބަކީ ދަތްތަކުގައި ކޮބަޑި ޖެހުމެވެ. ހިރުގަނޑު ދުޅަވުމުގެ ވައްތަރެއް ކަމުގައިވާ ވިންސެންޓްސް އެންޖައިނާ ކުރިމަތިވަނީ ކުރިން ހަލާކުވެފައިވާ ހިރުގަނޑެއްގައި ސްޕައިރޮކީޓްގެ ވައްތަރެއް ކަމުގައިވާ ބޮރީލިއާ އަދި ބެކްޓީރިޔާ އެއް ކަމުގައިވާ ފިއުސޯބެކްޓީރިއަމް ހިރުގަނޑުގައި ލާމެހި އެކުވެ އާލާވުމުންނެވެ.
ހިރުގަނޑު ދުޅަވުން ކުރިމަތިކުރުވާ ސަބަބު ތަކުގެ ތެރޭގައި ، އަނގައިގެ ތެރޭގައި އިންފެކްޝަން އަށަގަތުން، ރަގަޅަށް ދަތްތައް ސާފު ނުކުރުން، އުފެދުމުގައި ދަތްތައް ދުރުދުރުން އެތުރިފައި ހުރުން ފަދަ ކަންތައްތައް ހިމެނެއެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ފުރަގަސް ފަރާތު ބަލި (އެތެރެއަށް ފައިބާ)
އެތެރެއަށް ފައިބާ ފުރަގަސް ފަރާތު ބަލި އަކީ ފުއްޕާފައި ހުންނަ ލޭނާރުތައް އެތެރޭގައި ހުންނަ ވައްތަރެވެ.މިވައްތަރުގެ ފުރަގަސް ފަރާތު ބަލީގައި ފުއްޕާފައި ހުންނަ ލޭނާރުތައް ހުންނަނީ އެތެރޭގައެވެ. ބޭރަށް ފެންނާކަން ނުހުރެއެވެ. މިޙާލަތުގައި ފުއްޕަނީ ފުރަގަސްފަރާތު ދޮރުގެ ތިރީގައިވާ އިންޓަނަލް ހިމޮރޮއިޑަލް ޕްލްކްސަސް އޭ ކިޔޭ ލޭނާރު ފުންޏެކެވެ. މިގޮތަށް ފުއްޕާފައިވާ ލޭނާރުތައް ހުންނަނީ ގޮހޮރުގެ އެތެރެއިން ލެވިފައި ހުންނަ ތެތް ދުލިފަށް އިން ފޮރުވިފައެވެ. މިއީ އިގިރޭސި ބަހުން ބުނާނަމަ އިންޓަރނަލް ޕައިލްސް އެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ލޭމައްޗަށްދިއުން
އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ހިނގާ ލޭހަށިގަނޑުގެ އެކި ގުނަވަންތަކަށް ފޮނުވައި ދިނުމުގައި ނުވަތަ ލޭހިނގުމުގައި ވަކި މިންވަރެއްގައި އަބަދުވެސް ހިނގަހިނގާ ހުރެއެވެ. ހަށިގަނޑުގައި ލޭހިނގުމުގެ މިންގަނޑު ނުވަތަ ލޭގެ ޕްރެޝަރުހުންނަންޖެހޭ މިންވަރަށްވުރެ މަތިކޮށް ހުންނަނަމަ އެއީ ލޭމައްޗަށްދިއުން ކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. ހަށިގަނޑުގައި ލޭގެ ޕްރެޝަރު ހުންނަންޖެހޭ މިންގަނޑުގައި ހުރުމަކީ ޞިއްޙަތު ސަލާމަތުން ހުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ބޭނުން ކަމެކެވެ.
ލޭމައްޗަށްދިއުން އަކީ އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ދައުރުވާ ލޭގެ މިންގަނޑު ނުވަތަލޭގެ ޕްރެޝަރު އާންމުކޮށް ހުންނަން ޖެހޭ މިންވަރަށްވުރެ މަތީ މިންވަރެއްގައި ނުވަތަ މަތިކޮށް ހުރުމެވެ. ލޭމައްޗަށް ހިގައްޖެ ކަމަށް ބަލާނީ ހިތުން ލޭ ފޮނުވައިދިނުމުން އުފެދޭ ޕްރެޝަރު ނުވަތަ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު 140 މިލިމީޓަރު މާކަރީއަށް ނުވަތަ އެއަށްވުރެ މައްޗަށް ދިއުމާއެކު، ހިތުން ލޭ ފޮނުވާލުމަށްފަހު ހިތް މަޑުޖެހިލާ (ހަމައަކަށްއެޅޭ) ވަގުތުކޮޅު އުފެދޭ ޕްރެޝަރު ނުވަތަ ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު 90 މިލިމީޓަރު މާކަރިއަށް ވުރެ މައްޗަށް ދާއިމީ ގޮތެއްގައި ދިއުމުންނެވެ.
ނަޞްރުﷲ ޖަލީލް މޫސާ
ނަޞްރުﷲ ޖަލީލް މޫސާ(އުފަންވެފައިވަނީ ނޮވެމްބަރު 12، 1977 ބަގީޗާގެ ފ.ނިލަންދޫ ) އަކީ ފ.ނިލަންދޫ އަށް އުފަން ޢިލްމީ ބޭފުޅެކެވެ. މިހާރު މަސައްކަތްކުރައްވަނީ ދިވެހި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުގައެވެ.
ލޭމައްޗަށްދިއުން
ލޭމައްޗަށްދިއުމޭ ބުނެވެނީ ދާއިމީ ސިފައެއްގައި ލޭގެ ޕްރެޝަރު މަތިވެފައިވާނަމަ އެވެ. ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާއިރު ދެމިނެއް ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. އެއީ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އަދި ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އެވެ.
ނަޞްރުﷲ ޖަލީލް މޫސާ
ތަޢުލީމީ ޙަޔާތް
ޤިސްމު:ނިލަންދޫ (ފ. އަތޮޅު) ޤިސްމު:(ފ. އަތޮޅު)
ލޭމައްޗަށްދިއުން
ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އަކީ ހިތް ކޮންޓްރެކްޓް ވާއިރު އާޓަރީގެ ތެރޭގައި ލޭދައުރުވާ ބާރުމިނެވެ. ނުވަތަ އާޓަރީގެ ތެރޭގައި ހުންނަ ލޭގެ ޕްރެޝަރެވެ.އެހެން ގޮތަކަށް ބުނާނަމަ މިއީ ހިތުން ލޭ ފޮނުވައިދިނުމުން އާޓަރީ ތެރޭގައި ލޭދައުރުވާ ބާރުމިން ނުވަތަ އާޓަރީ ތެރޭގައި އުފެދޭ ޕްރެޝަރު އެވެ. ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާއިރު މަތީގައި އިންނަ ޢަދަދަކީ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު ހުންނަ ވަރެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި އެއީ 120 އެވެ.
ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އަކީ ހިތް ރިލެކްސް ވާއިރު އާޓަރީގެ ތެރޭގައި ލޭދައުރުވާ ބާރުމިނެވެ. ނުވަތަ އާޓަރީގެ ތެރޭގައި ހުންނަ ލޭގެ ޕްރެޝަރެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ބުނާނަމަ މިއީ ހިތުން ލޭފޮނުވާދިނުމަށްފަހު މަޑުޖެހިލާ ވަގުތުކޮޅު ނުވަތަ ހަމައަކަށް އެޅޭ ވަގުތުކޮޅުގައި އާޓަރީގެ ތެރޭގައި ލޭދައުރުވާ ބާރުމިން ނުވަތަ އާޓަރީ ތެރޭގައި އުފެދޭ ޕްރެޝަރު އެވެ. ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާއިރު މަތީގައި އިންނަ ޢަދަދަކީ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު ހުންނަ ވަރެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި އެއީ 80 އެވެ.
އެހެން ކަމުން ލޭގެ ޕްރެޝަރު އާދައިގެ ގޮތެއްގައި ހުރިނަމަ ލިޔެފައި އިންނާނީ 80/120 މިލިމީޓަރު މާކަރީ މިހެންނެވެ. ލޭމައްޗަށްދިއުމުގެ ދެވައްތަރެއް ވެއެވެ. އެއީ ޕްރައިމަރީ ހައިޕަރޓެންޝަން އަދި ސެކަންޑަރީ ހައިޕަރޓެންޝަން އެވެ.
ޕްރައިމަރީ ހައިޕަރޓެންޝަން އަކީ ވަކި ސަބަބެއް ބުނެދޭން ނޭގި ލޭމައްޗަށްދިއުން މެދުވެރި ވުމެވެ. ސެކަންޑަރީ ހައިޕަރޓެންޝަން އަކީ ހަށިގަނޑުގައި ހުރި އެހެން ބައްޔެއްގެ ސަބަބުން ލޭމައްޗަށްދިއުން މެދުވެރިވުމެވެ.
ބަހާލެވޭގޮތް
ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާއިރު އާންމު ގޮތެއްގައި ހުންނަނީ 120/80 ގައެވެ. 120 އެއީ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އެވެ. 80 އެއީ ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އެވެ. ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އަކީ ހިތުން ލޭ ބޭރަށް ފޮނުވާދޭއިރު ހުންނަ ޕްރެޝަރު އެވެ. ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އަކީ ލޭނާރުގެ ތެރޭގައި ހުންނަ ޕްރެޝަރު އެވެ. ނުވަތަ ހިތުން ލޭބޭރުކޮށްލުމަށްފަހު ހިތް އަރާމުކޮށްލާ ވަގުތު ނުވަތަ ހިތުން ލޭ ޕަމްޕްނުކުރާ ވަގުތު ހުންނަ ޕްރެޝަރު އެވެ.
ބަހާލެވިފައިވާ މިންގަނޑުތައް
ލޭގެ ޕްރެޝަރު ހުންނަންޖެހޭ މިންވަރު މީހާގެ އުމުރާއި ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައި ވެއެވެ. ޒުވާން އުމުރުގައި ޕްރެޝަރު ބަލާއިރު 90/140 ގައި ހުރެއްޖެނަމަ މިއީ މަތީ އަދަދެކެވެ. މެދު އުމުރަށްވުރެ މައްޗަށް ދިއުމުން 90/140 ގައި ހުރިނަމަ އަދި ބޭސް ނުކައި ޑޮކްޓަރުގެ އިރުޝާދުގެ މަތީން ލޭގެ ޕްރެޝަރު ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށް އިރުޝާދު ދޭނެއެވެ. ހަށިގަނޑަށް ނުރައްކާވަނީ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު 90 އަށްވުރެ މަތީގައި ހުރެފައި އަދި ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު 140 އަށްވުރެ މަތީގައި ހުރެއްޖެ ނަމައެވެ.
ދިމާވެދާނެ ބައެއް ނުރައްކާތެރި މައްސަލަތައް
ލޭމައްޗަށް ދިއުމުން ފަރުވާ ނުހޯދައި ގިނަދުވަސް ވުމުން ލޭނާރުތަކުގެ ތެރޭގައި މައްސަލަ ޖެހި، ހަށިގަނޑުގެ އެކި ގުނަވަންތަކަށް ގެއްލުންވެ، ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ހިސާބަށް ދެއެވެ. އެގޮތުން ދިމާވެދާނެ ނުރައްކާތަކުގެ ތެރޭގައި:-
ފަރުވާ
ޑޮކްޓަރުން ލޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްކުރުމަށްޓަކައި ދޭ ބޭސް ގަވާއިދުން މެދުނުކަނޑާ ކާންވާނެއެވެ. އަދި ގަވާއިދުން ޕްރެޝަރު ބަލާ ރިކޯޑްކޮށް ބަލަހައްޓަން ވާނެއެވެ.
ރައްކާތެރިވުން
ލޭމައްޗަށް ދިއުމުން ރައްކާތެރިވުމުގެ ގޮތުން ކުރެވިދާނެ ބައެއް ކަންތައްތައް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް ޤިސްމު:އެކަށޭނަ ލިޔުން
އައްސި ވައި
އައްސި ވައި އަކީ އެވައިން އައްސިވާ ވައި އެވެ. މިއީ ހަށިގަނޑުގެ ތަންތަން އައްސިވެ، ނާރު ތަކަށް ވާންވާ ބައްޔެކެވެ.
ފުރަގަސް ފަރާތު ބަލި (ބޭރަށް ފައިބާ)
ބޭރަށް ފައިބާ ފުރަގަސް ފަރާތު ބަލި އަކީ ފުއްޕާފައިވާ ލޭހޮޅިތައް ބޭރަށް ނިކުމެ ފެންނަށް ހުންނަ ވައްތަރެވެ. މިއީ ފުއްޕާފައިވާ ލޭހޮޅިތައް ބޭރަށް ނިކުމެ ފެންނަށް ހުރުމެވެ. މިޙާލަތުގައި ފުއްޕަނީ ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރުގެ ވަށައިގެންވާ ހަންގަނޑަށްވުރެ ކުޑަ ތަންކޮޅެއް އެތެރޭގައިވާ އެކްސްޓަރނަލް ހިމޮރޮއިޑަލް ޕްލެކްސަސް އޭ ކިޔޭ ލޭނާރު ފުންޏެކެވެ. ފުއްޕާފައިވާ ލޭނާރުތައް ހުންނަނީ ހަމައެކަނި ހަމުގެ ފަށަލައަކުން ފޮރުވިފައެވެ. މިއީ އިގިރޭސި ބަހުން ބުނާނަމަ އެކްސްޓަރނަލް ޕައިލްސް އެވެ.
އައްސި ވައި
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ފުރަގަސް ފަރާތު ބަލި (ބޭރަށް ފައިބާ)
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ޓޮންސިލް ދުޅަވުން
ޓޮންސިލް ދުޅަވުން އަކީ ބެކްޓީރިޔާ ނުވަތަ ވައިރަސް އެއް ފަދަ އެއްޗެއް ޓޮންސިލްގެ ވަށައިގެންވާ ދުލިފަށަލައިގެ ތެރެއަށް ވަދެ ޓޮންސިލް ގައި އިންފެކްޝަން އަށަގަތުމެވެ. ޓޮންސިލް ދުޅަވުމަކީ ކުޑަކުދިންނާއި ބޮޑެތި މީހުންގެ މެދުގައި ވަރަށް ޢާންމު ބައްޔެކެވެ. އެންމެ އާންމުކޮށް ޓޮންސިލް ދުޅަވަނީ ހިމޮލިޓިކް ސްރެޕްޓޮކޮކައި ކިޔާ ބެކްޓީރިޔާ އެއްގެ ސަބަބުންނެވެ.
ޓޮންސިލް ދުޅަވުމުގެ ސަބަބުން ޓޮންސިލްގައި އުފެދޭ އިންފެކްޝަންގެ އަސަރު ބައެއް ފަހަރު ކަންފަތް، ނޭފަތް، ނޭފަތުގެ ވަށައިގެންވާ ވައިކޮތަޅުތައް، ވައިނޮޅި، އަދި ވައިނޮޅީގެ ކަފި އާއި ހަމައަށް ފެތުރިގެންދާ ގޮތް ވެއެވެ. ބައެއް ފަހަރު ޓޮންސިލްގައި އަށަގެންފައި ހުރި ބެކްޓީރިޔާގެ އަސަރު އޭގެ ވަށައިގެންވާ ޓިޝޫތަކަށް ފޯރައި، ޕެރިޓޮންސިލަރ އެބްސެސް އޭ ކިޔާ މުލިހި ފާނޑުގެ ދުޅައެއް އުފެދޭގޮތް ވެއެވެ. ޓޮންސިލް ދުޅަވުމުން ކުރިމަތިވެދާނެ އެންމެ ނުރައްކާތެރި ދެކަމަކީ ގުރުދާ ދުޅަވުން އަދި ރޫމެޓިކް ހުން އެވެ. ރޫމެޓިކް ހުން އަކީ އޭގެ އަސަރު ބައެއް ފަހަރު ހިތަށް ފޯރާ ކަމެކެވެ.
މާގިނައިން ޓޮންސިލް ދުޅަވެ އޭގެ އުދަގޫތައް ވާނަމަ ޓޮންސިލް ނެގުން ފަދަ އޮޕަރޭޝަނެއް ކުރަން ޖެހުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ސްކާރލެޓް ހުން ، ކަރުފޮޅު ، އަދި ވިންސެންޓްސް އެންޖައިނާ ފަދަ ބަލިތަކުގެ ސަބަބުން ވެސް
ބައްޗަން ޚާންދާން
ބައްޗަން ޚާންދާން ނިސްބަތްވަނީ އަމީތާބް ބައްޗަން ގެ ބައްޕަ ހަރިވާންސް ރާއީ ބައްޗަން އަށެވެ. މިޚާންދާންގެ މިވަގުތު ދުނިޔޭގައި ހުރި އެންމެ އިސް ފަރާތަކީ ފިލްމީ ތަރި އަމީތާބް ބައްޗަން އެވެ. މިޚާންދާން އަށް ނިސްބަތްވާ ފަރާތްތައް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.
ޤިސްމު:ހިންދީ ފިލްމީ ތަރިން
ނިކޮޓީން
ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރުމަށް ދެވިހިފަނީ އޭގެ ދުމުގައި އެކުލެވޭ ނިކޮޓީން ގެ ސަބަބުންނެވެ. މިއީ ނާރުތަކުގެ ނިޒާމް މުރާލިކޮށް، ހިތުގެ ވިންދު ޖެހުން އަވަސްކޮށް، ލޭގެ ޕްރެޝަރު މައްޗަށް ގެންދާ ކަމެކެވެ. ހަށިގަނޑަށް ދުން ވާޞިލްވާތާ 10 ސިކުންތުގެ ތެރޭގައި ނިކޮޓީން ސިކުނޑިއަށް ވާޞިލްވެއެވެ. އުރަމަތިން ބޭރުވާ ކިރު އަދި ހަށިގަނޑުގެ އެހެން ބައިތަކުން ވެސް ނިކޮޓީންގެ އަސަރު ފެނެއެވެ. ނިކޮޓީންގެ އެންމެ 60މލގ މީހެއްގެ ދޫމަތީގައި ބާއްވައިފިނަމަ ހިނދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި އެމީހާ މަރުވެދެއެވެ.
ޢަލީ ޚަލީލް
ޑރ ޢަލީ ޚަލީލް (ގ.އުތުރުގެ) އަކީ އިންޓަނޭޝަނަލް ރިލޭޝަންގެ ރޮނގުން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލްކޮށްފައިވާ ފަރާތެކެވެ. ޑރ ޢަލީ ޚަލީލް ޕީއެޗްޑީ ހެއްދެވީ ނިޔުޒިލޭންޑްގެ ޔުނިވަސިޓީ އޮފް ކެންޓަބަރީ ގައެވެ. މާސްޓަރސް ޕޮލިޓިކަލް ސައިންސްގެ ރޮނގުން ހައްދަވާފައިވަނީ އޮސްޓްރޭލިޔާގެ ނޯރތު ކްއީންސްލޭންޑް ގައި ހުންނަ ޖޭމްސް ކޫކް ޔުނިވަސިޓީގައެވެ. ދުނިޔޭގެ އިޖުތިމާޢީ ތަރައްގީގެ ބައްދަލުވުމަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަރާތުން ހުށަހެޅި ރިޕޯޓް 1995 ވަނަ އަހަރު ތައްޔާރުކުރެއްވީ ޑރ ޢަލީ ޚަލީލް އެވެ. 1984 ން ފެށިގެން ޑރ ޢަލީ ޚަލީލް އަކީ އިންޓަނޭޝަނަލް ރިލޭޝަންގެ ދާއިރާގައި މަސައްކަތް ކުރައްވަމުން ގެންދަވާ ފަރާތެކެވެ. މިނިސްޓްރީ އޮފް ފޮރިން އެފެއާޒް ގެ ޑެޕިއުޓީ ޑިރެކްޓަރުކަން ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ޤިސްމު:ޕީއެޗްޑީ ހަދާފައިވާ ދިވެހިން ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
އަވަރުވުން
އަވަރުއަކީ ލޮލުގެ ކަޅިއަށް ވެފައި ހުންނަ ގޮތެކެވެ. މިހެންވީމާ ވާގޮތަކީ ދެލޮލުގެ ކަޅި އެއްގޮތަށް ނުހިނގުމެވެ. ވީމާ ކޮންމެ އެއްޗެއް ބަލާނަމަވެސް ހީވާނީ އެނޫން އެހެން ދިމާއެއް ބަލާހެންނެވެ. މިއީ ބައެއް ކުދިން އުފަންވާއިރު ވެފައި ހުންނަގޮތެކެވެ.
އިބްރާހީމް ނާޝިދު
ޑރ އިބްރާހީމް ނާޝިދު(ގ.ކެނެރީގެ)(ނާޝް) އަކީ އިންޖިނޭރިންގ ދާއިރާ އިން ޕީއެޗްޑީ ޙާޞިލްކޮށްފައިވާ ފަރާތެކެވެ. އޭނާ ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވީ އިގިރޭސި ވިލާތުގައެވެ. މިއީ މިހާރުގެ ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދުގެ ބޭބެ އެވެ.
ޤިސްމު:ޕީއެޗްޑީ ހަދާފައިވާ ދިވެހިން ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ނައިޓްރޯޖަން އޮކްސައިޑް
ޖަނަވާރުތައް ބޭނުންކޮށްގެން ހެދިފައިވާ ތަޖުރިބާތައް ދައްކާ ގޮތުގައި ނައިޓްރޯޖަން އޮކްސައިޑް އަކީ ފުއްޕާމެޔަށް ގެއްލުންދެނިވި މާއްދާ އެކެވެ. ފުއްޕާމެޔަށް ޖެހޭ ބައްޔެއް ކަމުގައިވާ އެމްފިޒީމާ ( ފުއްޕާމޭގެ އެންމެ އެތެރޭގައި ހުންނަ ކުދިކުދި ވައިކޮތަޅުތައް ފުޅާވެ ބޮޑުވުން ) ކުރިމަތި ކުރުވުމުގައި ނައިޓްރޯޖަން އޮކްސައިޑްގެ ދައުރެއްވާކަމަށް ވަނީ ގަބޫލުކުރެވިފައެވެ.
އެމޯނިޔާ
އެމޯނިޔާ(Ammonia) އަކީ ފުއްޕާމެޔަށް ގެއްލުންދެނިވި ބާރުގަދަ ކެމިކަލް އެކެވެ. ގޭތެރޭގައި ބޭނުންކުރާ ތަކެތި ސާފުކުރާ އެއްޗެތި އުފެއްދުމަށާއި، މަރުވެފައި ތިބޭމީހުން ކުނިވިޔަނުދީ ގިނަ ދުވަހު ބެހެއްޓުމަށް ބޭނުންކުރާ ފޯރމަލީން އުފެއްދުމަށް ވެސް އެމޯނިޔާ ބޭނުންކުރެއެވެ.
ހައިޑްރޯޖަން ސައިނައިޑް
ފުއްޕާމޭގެ އެތެރޭގައި ކުދިކުދި ނަރުވާ ނުވަތަ އިސްތަށިތަކެއް ހުރެއެވެ. މިނަރުވާ ތަކުގެ ބޭނުމަކީ ހަށިގަނޑުން ބޭރުން ފުއްޕާމޭ އަށް ވާޞިލްވާ މާއްދާތައް ފުއްޕާމޭއިން ބޭރުކޮށް ސާފުކުރުމެވެ. ހައިޑްރޯޖަން ސައިނައިޑް ގެ ސަބަބުން ފުއްޕާމޭ އިން ހިންގާ މިބުނި ސާފު ކުރުމުގެ މަސައްކަތަށް ބުރޫއަރާގޮތް ވެއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ސިގިރޭޓްގެ ދުމުގައި ހިމެނޭ ވިހަ މާއްދާތައް ފުއްޕާމޭގައި ތަތްވެ، ހަރުލުމަށް ފުރުޞަތު ލިބިގެންދެއެވެ.
ސްޓޯންހެންޖް
ސްޓޯންހެންޖް އަކީ އިގިރޭސި ވިލާތުގެ ވިލްޝަޔަރ ގައި އެމްސްބަރީގެ 3.2 ކިލޯ މީޓަރު ހުޅަގުން، ސަލިސްބަރީގެ 13 ކިލޯމީޓަރު އުތުރުން އޮންނަ ތާރީޚީ ތަނެކެވެ. ސްޓޯންހެންޖް އަކީ ބިންމަތީގައި ވަކިގޮތަކަށް އަތުރާލެވިފައިވާ ބޮޑެތި ހިލަ ގާތަކެކެވެ. ބައެއް އިމާރާތްކުރުމުގެ ފަންނުވެރިން ބުނާގޮތުގައި މިހިލަތައް ކޮޅަށް ޖަހައި އަތުރާފައިވަނީ މީލާދީގެ 2500 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރިންނެވެ. ސްޓޯންހެންޖް ގައި ހިމެނޭ ހިލަތަކުގެ ފުރަތަމަ ބައިގެ ހިލަތައް ހުންނަނީ ވަށްބުރެއް ވާގޮތަށް އަތުރާލެވިފައެވެ.
ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
ކާބަން މޮނޮކްސައިޑް
ކާބަން މޮނޮކްސައިޑް އަކީ ކުލައެއްނުވާ ގޭހެކެވެ. މިގޭހުގެ ބޮޑު ޑޯޒެއްގެ ސަބަބުން ލޭގައިވާ އޮކްސިޖަން ގެ ބަދަލުގައި މިގޭސް އޮކްސިޖަން ގެ މަގާމަށް ވާޞިލްވެއެވެ. ލޭގެ ރަތް ސެލްގައި ހުންނަ ހިމަގްލޯބިން އަކީ އޮކްސިޖަން ޓިޝޫތަކަށް ފޯރުކޮށްދޭ މައިގަނޑު ވަޞީލަތެކެވެ. ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރާމީހުންގެ ހަށިގަނޑުގައި ހިމަގްލޯބިން އާއި އެއްވުމުގެ ބާރު އޮކްސިޖަން އަށްވުރެ ކާބަން މޮނޮކްސައިޑް އަށް ލިބިފައިވާލެއް މައްޗެވެ. އެހެންކަމުން ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލުކުރާ މީހުންގެ ހިތް މަސައްކަތްކުރާލެއް އަވަސްވެގެން ދެއެވެ. އެއީ ސިކުނޑި އާއި މަސްތައް އަދި އެހެނިހެން ޓިޝޫތަކަށް ބޭނުންވާ އޮކްސިޖަން ފޯރުކޮށްދިނުމަށްޓަކައެވެ.
ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ
ބޮޑުގަލު މޫސާދީދީގެ ފުތް ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީގެ އެދުރުބެއިކަލަކީ އައްޑޫމީދޫ އައިސާބީގެދަރު ޙުސައިން ތަކުރުފާނުގެ ފުތް އަލްފަޤީހް އިބްރާހީމް ތަކުރުފާނު އަޚުލް ޤާޟީ މޫސާ ބަދްރުއްދީނެވެ. އައިސާބީގެދަރު ދޮންބެއްޔާއަކީ މި އިބްރާހީމް ތަކުރުފާނެވެ. މި ތަކުރުފާނަކީ ޤުރުއާން ހިތުދަސް ދަންނަބެއިކަލެކެވެ. ފިޤްހު ނަޙްވު ރަނގަޅަށް އޮޅުން ފިލައިގެން ހުންނެވި ބެއިކަލެކެވެ. ޔޫނާނީ ބޭސް ދެނެލައްވާ ޙަކީމެކެވެ. ތިލޭރު އަތްކަމާއި، ކަނބުރުވެރިކަމާއި، ފޭރާން ކުޅައުމާއި، މިކަންކަމަށް ކުޅަދާން މަސައްކަތްތެރިއެކެވެ. ދެބާވަތުގެ ވަޑާމަށް ކުޅަދާނަ މާވަޑިއެކެވެ. އާދަވެގެން މަހަށް ދުރުވާ ކެޔޮޅެކެވެ. މި ތަކުރުފާނުން ދުނިޔޭގައި ހުންނެވިހައި ދުވަހު އައްޑޫ ގަމުގެ ގޮއި އޮތީ މި ތަކުރުފާނުންގެ މޭޒުމައްޗަށް ވަރުވާޔަކާއި ނުލައި ދެއްވައިފައެވެ. އެ ދެއްވީ ޢިމާދުއްދީން ރަދުންގެ ޒަމާނުގައެވެ. މިފަދަ ތަނަވަސްކަމާއި އެކުގައި މިތަކުރުފާނަކީ ދުނިޔޭގެ މުދައުތަކެއް އެއްކުރައްވާކަށް ގެދޮރު ބިނާކުރައްވާކަށް، އަދި ޒީނަތްތެރި އުނުފޭރާމެއް ލައްވާކަށް އުޅުއްވާ ބޭކަލެއް ނޫނެވެ. ހުންނަވާ ގެއަކީ މުސްކުޅިފާޑަށް އަޅައިފައި ހުންނަ އާދައިގެ ތިންބައި ގެއެކެވެ. ފުރާޅުގައި ހުންނަނީ ތޮށައްޔެވެ. ވަރަށް ތިރި ގެއެއްމެއެވެ. ގޭގެ ތެރެއަށް ބޭރުން އަންނަ ކާބޯތަކެތި އައިސް ވަނުމުން އެތަކެއްޗަކާއި އެތަކުރުފާނަކާ ވާކަމެއްނޫނެވެ. އެތަކެއްޗަށް ގޮތްގޮތް ހެއްދެވުމާއި ގޭތެރޭގެ ހުރިހައިކަމެއް ހިންގެވުންވަނީ އެތަކުރުފާނުންގެ އަނބިކަނބަލުންގެ އިޚްތިޔާރުގައެވެ. މި އަނބިކަނބަލަކީ މީދޫ ގަޑުވަރު މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުންގެ އަޙްމަދު ދީދީގެ ދޮންދީދީއެވެ. މި ދީދީގެ ކުރީގައި މި ތަކުރުފާނުން ކާވަނިބައްލަވައިގެން އުޅުއްވީ، ގަނޑުވަރު މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުން، ކިލެގެފާނުންގެ ޢާއިޝަތު ދޮށީދީދީއަށް ފަހުގައި އިން ހުޅުދުމައިގެ ރަނާއެއްގެ ބަނޑުން މި މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނަށް ލިބުނު ދަރީންކުރެ އަންހެން ދަރިޔަކާއެވެ. މި ބަނޑުގެ ތިން ބޭން ތިބޫ އެވެ. އެއީ ޙުސައިން މަނިކުފާނާއި، ކަތްދާ މަނިކުފާނާއި، މަރިޔަމް މަނިކުފާނާއެވެ.
ގަނޑުވަރު އަޙްމަދު ދީދީގެ ދޮންދީދީގެ ބަނޑުން ލިބިފައި ތިބި ބޭފުޅުންނަކީ، އައިސާދަރު އަޙްމަދުދީދީ އާއި އާމިނާދީދީ އާއި، ޙައްވާދީދީ އާއި ޢަލީދީދީ އާއި މުޙައްމަދުދީދީ އާއި ޙަސަންދީދީ އާއި ޒުލައިޚާދީދީއާއެވެ.
މިތަކުރުފާނުންގެ ކެއިންބެއްލެވުން ހުންނަމަގަކީ، އެ ގޭގައި އެ ވަގުތަކަށް ތައްޔާރުވީ އެއްޗެކެވެ. ތިމަންނާޔަށް މިވެނި އެއްޗެއް ތައްޔާރުކުރާކަށް ނުބުނުއްވާނެތެވެ. ގިނައިން ކެއިންބައްލަވަނީ ފަލަމަޑީގެ ތަކެއްޗެވެ. ކެއިންބައްލަވައިގެން އަތް ދޮންނަވާނީ ވަޅުދޮށުންނެވެ. ތިމަން ކުރަޔާ ލޯގަނޑާ ހިފައިގެންގޮސް ފެންދިނީމައި، ބޯން ޤަބޫލުނޫން މީހަކު އަތުން ތިމަންވަކީން ބޯނޭހޭ ބުނުއްވަޔޭ. އެނދެގެން އުޅުއްވަނީ ހުދު ފޮށައެވެ. ގައިގައި ނުވަތަ ބޮލުގައި އަނެއް ފޮށާ އޮވެއެވެ. ހުކުރަށް ދުރުވާން ނުވަތަ ހުޅުދުވަށް ދުރުވާންވެއްޖިއްޔާ ބަނިޔާދަން ބުގިސް ފަށުއި މުންޑު އަންނަވައެވެ. މި މުންޑު އަންނަވައިފިއްޔާއި ބޮލުގައި އޮންނާނީ އާބުރު ރުމާލެކެވެ. ރުމާ ހުންނާނީ ބޮލުމެދުގައި ވަށްބުރު ހަމަޔަށް އެއްކަންގަނޑު ނަގައިފައެވެ. މަދުމަދުން ލިބާސް ވެސް ލައްވައެވެ. ގިނައިން ގެންގުޅުއްވަނީ ހުދު ފޮލާލީނު ލިބާހެކެވެ. ބީރައްޓެހި ބަޔަކު އަތުވެއްޖިއްޔާއި އެ ބަޔަކަށް ކޮންމެވެސް ދޮންކެޔޮވަކެއް ފަދަ، އާރޮހެއް ފަދަ އެއްޗެއް ދެއްވައި، ދުފަން ދެއްވައި ހައްދަވާނީ އަމިއްލަ އަތުންނެވެ. މީހުންނާ ވާހަކަ ދެއްކެވުމުގައި ބާވަތްބާވަތުގެ މިސާލުޖެއްސެވުމާއި ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތައް މާނަޔާ އެކުގައި ކިޔުއްވުން ގިނަ ބޭކަލެކެވެ. މީހުންގެ ހިތް އުފާވާނޭ ޒާތުގެ ސަމާސާ ވާހަކަދެއްކުން ވެސް ވަރަށް ހުރެއެވެ.
ޝަރީއަތުގެ މަގުތަކަށް ވަރަށް ވެސް ރައްކައުތެރިވެގެން އުޅުއްވާ ބެއިކަލެކެވެ. އައްޑޫގެ އެންމެ ރަނގަޅު މީހުންގެ ކިބައިގައި ވެސް މީހުން ވެވުގައި ނުވަތަ ވެޔޮދޮށުގައި ތިއްބާ އެ ވެވަށް އެރި އިސްތިންޖާ ކުޅައުމާއި، މި ބާވަތުގެ އައުރަ ނިވައިކުޅައުމާ މެދުގައި ފަރުވާކުޑަކަން ހުރެއެވެ. މި ކަމާ ނުރުހި ވަރަށް ވާހަކަދައްކަވައެވެ. މި ތަކުރުފާނާއި ބަހާއުއްދީން ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނުންގެ ދޮންމަނިކާ ދެކަލުން ނޫނީ އެ ކަމާ މެދުގައި ފަރުވާލެއް ބަހައްޓައިގެން ޝަރީޢަތުގައި އޮތް މަގަށް އުޅޭ ބަޔަކު އެ ދުވަސްވަރަކު އުޅޭކަމެއް ނޭނގެއެވެ. މި ތަކުރުފާނަކީ ފަރުޟު ކަންތައް ވަގުތުން ވަގުތަށް އަދާ ކުރައްވާ ބޭކަލެކެވެ. ނަމާދު ކުރެއްވުން ވަރަށް ވެސް ލުއިވެފައި ކުރުމެއެވެ. ނަމާދު ކުރެއްވުން ހަށީގައި ވެފައި ހުރި ހިސާބީ، ނިޔައުވީ ރޭގައި އިޝާނަމާދު ވެސް މީހުން ކުޑަކޮށް ހިފަހައްޓައިގެން އެނދުމަތީގައި ކޮޅަށް ހުންނަވައިގެން ކުރެއްވޫއެވެ. ފަތިސްނަމާދު ވަގުތުގެ ކުރީގައި ނިޔައުވެއްޖެ އެވެ. މަސްދޯނި މަތީގައި ވެސް ނަމާދު ކުރައްވަތެވެ. މި ތަކުރުފާނަކީ، އިސްކޮޅު މެދުމިން، އުނަގަނޑަށް ހިމަ، ބައިމަތިފުޅައު، ލޫޅާފަތި، ވަރަށް ހަލުއި، ގުނަވަންތައް ފުރިހަމަ، ދޮންކަމަށްވުރެ ކަޅުކަމާއި ގާތް، މޫނު ރީތި މުސްކުޅިއެކެވެ. ތުނބުޅި ހުންނަނީ ކުރުކޮށް ކޮއްޓަވައިފައެވެ. ތުނބުޅި ދާދި ތުނިމެއެވެ. އިސްތަށިމަދު މީހެކެވެ. މި ތަކުރުފާނުން ނިޔައުވީ އުމުރުން އަށްޑިހަ އެތައް އަހަރެއް ވުމަށް ފަހުގައެވެ. ލޮލުގެ އަލިކަމަކަށް، ކަންފަތަށް އިވުމަކަށް، ބުއްދިއަކަށް ޚިލާފެއްނުވެއެވެ. ހަށިގަނޑު ވަރުދެރަވެއްޖެމެއެވެ.
ޢިމާދުއްދީން ރަދުން ފަސްދާނަށް ވަޑައިގަތުމަށް ފަހަކު މާލޭގެ ފަތްކޮޅަކަށް ނޫނީ މި ތަކުރުފާނުން މާލެޔަކަށް ނުދުރުވެއެވެ. އެ ރަދުން ފަސްދާނަށް ވަޑައިގަތީ 1299 މި ވަނަ އަހަރު ޞަފަރުމަހު 25 ދުވަހުގައެވެ. މީގެ ފަހުގައި މި ތަކުރުފާނުން މާލެ ދުރުވީ ހަތަރުފަހަރު އެވެ. މީގެ ތެރެއިން ޙާޖީ އިމާދުއްދީން ރަދުންގެ ރަސްކަމުގެ ކުރީކޮޅުގައި މާލެ ދުރުވި ދަތުރު ރަށަށް ދުރުވިއިރު މި ތަކުރުފާނާ އެކުގައި މާލޭ ބޮޑުގަލު މޫސާދީދީގެ ފުތް ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ ޢިލްމު ކިޔެވުމުގެ އެދުމުގައި އައްޑުއަށް ދިޔައެވެ. އެއީ 1311 މި ވަނަ އަހަރުއެވެ. މި ދަތުރު އެތަކުރުފާނުން ރަށަށް ދުރުވެފައި، މި ޙުސައިންދީދީ އަށާއި، މީދޫ އެދުރުގޭ އަޙްމަދު ދީދީ އަށާއި، މި ތަކުރުފާނުންގެ ފުތް އަޙްމަދު ދީދީ އަށާ ކިޔަވައިދެއްވާން ފަށްޓަވައިފިއެވެ. މި އިރު މި ތިން މީހުންގެމެ އުމުރުން 13 އަހަރުވެގެން 14 އަހަރަށް އަޅައިގަތީއެވެ.
މި ކިޔަވައިދެއްވުމުގެ ބާވަތަކީ ކުދި ފިޤުހު ފޮތްތަކުން ފިލާވަޅެއް ދެއްވުމާއި، ކޮންމެ ރެޔަކުމެ ކޮންމެވެސް ވާހަކަ ފޮތަކުން ދެތިން ހަތަރު ގަނޑުހައިތަން ކިޔައިދެއްވުމާއި ލަފްޒު ފޮތްފޮތުން ލަފްޒު ބަލާނޭ މަގު ދަސްކޮށްދެއްވުމާއި، މީހުން ކިޔަވާން ކުރާ މަސައްކަތުގެ ވާހަކަޔާއި، މަސައްކަތް ކުރީމައި ވާ މޮޅުގެ ވާހަކައާ، ގިނަގިނައިން ދައްކަވައި ހިތްވަރު ދެއްވުމާ، މިއެވެ.
مَنْ جَدَّ وَجَدَ،މިބަސް ކިޔައިދެއްވަނީ ވަރަށް ގިނައިންނެވެ. މިބަހުގެ މައުނައަކީ، "ގަދައަޅައިގެންފި މީހަކަށް ލިބޭނެއެވެ." މިއެވެ. ޒުވާން ފުރާގައި، ވިޔަޔާނުވާ މަގުގައި އުޅެވިފައި ފަހުން ލަފާވެ، ރަނގަޅުވާ މީހުންގެ ވާހަކަތައް ދައްކަވައިދެއްވަނީ ވަރަށް ގިނައިންނެވެ. މި ގޮތްމަތީން އުޅެ ލަފްޒުތަކެއް ދަސްވީފަހުން ނަޙްވު ޢިލްމުގެ އާޖުއްރޫމިއްޔާ އެވެ ކިޔޭ ކުރު ފޮތެއް ވަރަށް ރަނގަޅަށް އޮޅުން ފިލަވައި ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. މިގޮތްމަތީގައި މިދެ އަޙްމަދު ދީދީއަށާއި، ޙުސައިންދީދީއަށް އަހަރާއި ހަތަރުމަސްވާންދެން ކިޔަވައިދެއްވާން އުޅުއްވައިފައި، ޙުސައިންދީދީ މާލެ ފޮނުއްވައިފިއެވެ. ފޮނުއްވަމުން އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ އާއި ހުސައިންދީދީއާ ދެމީހުންނަށް ބުނުއްވިޔޭ، ދެން ތިޔައިގެ ދެކުދީން ނާއިބު ތުއްތޫގެ އަރިހަށް ދިއުމުން ކިޔެވިދާނެޔޭ. ކިޔަވައި ނުދެއްވަޔެއް ފަރަކު ވެސް ނުޖެހޭނެމެޔޭ. ދެން ޙުސައިންދީދީ މާލެ އަތުވެއްޖެއެވެ. ދެ އަޙްމަދުދީދީ އައްޑޫގައި ކިޔެވުމާއިގެން މަޝްޣޫލުވެ ތިއްބެވީ އެވެ.
ދެން މި ޙުސައިންދީދީ މާލެ އައިސް ނާއިބު ތުއްތޫ އެ ދުވަސްވަރުގައި މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވެގެން ނުހުންނަވައި ގިނަގިނައިން އުތުރު ރަށްރަށުގައި އުޅުއްވާކަމަށްޓަކައި ކިޔެވޭނެ މަގެއް ނުފެނި މާލޭގެ ކުޅިވަރުތަކާއި މަޝްޣޫލުވެގެން ހުއްޓައި 1315 ހ. ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ، މި ޙުސައިންދީދީއާ ބައްދަލުކުރެއްވުމަށް މާލެ ވަޑައިގެންފިއެވެ. ދެން ޙުސައިންދީދީ ވެސް އަނެއްކާ އައްޑުއަށް ދިޔުމަށް ގަސްތުކޮށްގެން އަޙްމަދުދީދީ ވަޑައިގަތް އޮޑީން ދަނިކޮށް ހުވަދޫކަނޑުން ބެހި، ވިއްސާރަ ޖެހިގެން ދެވުނީ އޮޅުދޫ ކަރައިގެ ކޮޅުނބަށެވެ. މި އޮޑީން ވަޑައިގަތް ބޮޑުންނަކީ، އެޅަގޭ މުޙައްމަދުދީދީ، އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ، އެޅަގޭ އިބްރާހީމްދީދީ، ދޮންދީދީގެ ޢަލީދީދީ، ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ. މިއެވެ. ކަނޑޫދޫގޭ ޙާޖީ ވެސް ދުރުވިއެވެ.
މިބައިމީހުން ކޮޅުނބުގައި ތިއްބައި އަލްޙާއްޖު އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާކިލެގެފާނުން މައްކާގައި ހުންނަވާފައި، މާލެ ވަޑައިގަތް ދަތުރުފުޅުގައި، ޙުސައިންދީދީ އާއި ޙާޖީއާ ދެމީހުން މާލެ ގެންނަވައިފިއެވެ. އޮޑި އާއި އޮޑީގައި ތިބި މީހުންނާ، އިރުވައި މޫސުންވުމުން މާލެ އައިސްފައި، އައްޑުއަށް ހިނގައްޖެއެވެ.
މިދަތުރަށް ފަހަކު އެޅަގޭ މުޙައްމަދުދީދީ ދަތުރެއް ނުކުރައްވައެވެ. މިޔަށް ފަހުން ދެއަހަރަކުން ނާއިބުތުއްތޫ މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވެ ހުންނަވާން ފެށުމުން ޙުސައިންދީދީ ކިޔަވާން ފަށައިފައި އައްޑުއަށް ސިޓީ ފޮނުވުމުން އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ މާލެ ވަޑައިގެން، މީނާ ވެސް ކިޔަވައިވިދާޅުވާން ފަށްޓަވައިފިއެވެ. ދުވަސްކޮޅަކުން ދޮންބެއްޔާގެ އަޙްމަދުދީދީ ވެސް ވަޑައިގެން، މީނާ ވެސް ދެ އަހަރެއް ވާންދެން ކިޔަވައި ވިދާޅުވާން މާލޭގައި ހުންނެވިއެވެ.
މި ދުވަސްވަރުގައިމެ މަޖްދުއްދީނު ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނުގެ އަޙްމަދު މަނިކު ވެސް ތުއްތޫގެ އަރިހުން ފިޤްހު ކިޔަވާން ހުންނެވިއެވެ. މި މަނިކު ކިޔަވަނީ "ޙާޝިޔަތުލް ބާޖޫރީ ޢަލާ ފަތްޙިލް ޤަރީބި" މި ފޮތެވެ. ކުޑަ ޙަސަން ތަކުރުފާނުންގެ ދެބޭފުޅުން ވެސް ކިޔަވައެވެ. ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ނާއިބު މަނިކުފާނުން ފަރާއިޟު ކިޔަވައި ވިދާޅުވެއެވެ. ކިޔަވާ ފޮތަކީ "شرح الشنشوري على الرحبية" މިފޮތެވެ. މާންދޫގޭ ދޮށީ މަނިއްޕުޅު ވެސް ފިޤްހުގެ "ފަތާވާ ޚަލީލީ" ކިޔަވާ ވިދާޅުވެއެވެ. މި މަނިއްޕުޅަށް ވެސް އަރަބިކަލާމް ދަސްފުޅުކޮށް އެރުވީ ދޮންބެއްޔާއެވެ. މި މަސައްކަތް ކުރެއްވީ ޙުސައިންދީދީ ގެންދެވި ދަތުރު މާލޭގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރުގައެވެ. ދެން ތުއްތޫގެ އަރިހުން ކިޔަވާން މިބައިމީހުން އުޅެއުޅެ ތިއްބައި ތުއްތޫއަށް ފަނޑިޔާރުކަމަށް ކޮލިލައި، އަނެއްކާ އެކަން ނެގި، އައްޑޫ އެޅަގޭ ޢަލީދީޔާއި ޙަވާލުވެ، ޙާޖީ މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނު ރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށް ފުރައިވަޑައިގަތްތާ އަށްވަނައަށްވީރެއި، ތުއްތޫ ނައިފަރަށް ދުރުވާން ފުރުއްވަވައި، އެ ފަހުން ހަޔެއްކަ މަސް ދުވަހުން މާލެ ދުރުވެ ކިޔަވައިދެއްވައި މި ގޮތްތައް ހިނގިއެވެ. ޢިމާދުއްދީނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަންނަވާން ފުރައިވަޑައިގަތް ދުވަހު ޙުސައިންދީދީއާ ބަންޑާރަ ނާއިބުކަމާ މަތިކުރެއްވިއެވެ. މިދުވަހަކީ 1318 މިވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހު އެއްދުވަހެވެ.
ޢިމާދުއްދީނު މި ދަތުރުފުޅުން މާލެ ވަޑައިގަތްއިރު މި ރަދުންގެ އަރިހުގައި الشّيخ قاضي علي حُسام الدّين بن عبد القادر النسكي القاهري މި ކަލޭގެފާނުން މާލެޔަށް ދުރުވިއެވެ. މި ކަލޭގެފާނަކީ 1309 މިވަނަ އަހަރުން ފަށައިގެން، 1310 މިވަނަ އަހަރާ ދެމެދުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުކަމުގައި ހުންނެވި ބޭކަލެކެވެ. ޢަރަބި ޢިލްމަށް ވަރަށް ކުޅަދާނަ ޝާޢިރެކެވެ. މި ކަލޭގެފާނުން މި ދަތުރު މާލޭގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރުގައި ނާއިބުތުއްތޫ ބުނުއްވައިގެން ޙުސައިންްދީދީ އާއި އަޙްމަދުދީދީއާ ދެމީހުން މި ކަލޭގެފާނުންގެ އަރިހުން ޞަރްފް ޢިލްމުގެ "ޒަންޖާނީ"އެވެ ކިޔޭ ފޮތަކާއި، ނަޙްވު ޢިލްމުގެ "ހިދާޔަތުއްނަޙްވި" ކިޔޭ ފޮތަކާ، ދެފޮތް އެކުއެކުގައި ކިޔެވޫއެވެ.
އިސްވައި
އިސްވައި އަކީ ނޭވާއަށް އުދަގޫވާ ބައްޔެކެވެ.
ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ
ކުޑަ ޙަސަން ތަކުރުފާނުންގެ ދެބޭން ވެސް ކިޔެވިއެވެ. ދެންފަހެ، ޙާޖީ ޢިމާދުއްދީނު ސުވޭހަށް ވަޑައިގެން، މިހާރު މިހުންނެވި، އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު އިބްނު އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް ނޫރައްދީން އިސްކަންދަރު މި ރަދުން އިސްވެވަޑައިގެން ނާއިބުތުއްތޫ މާއެނބޫދޫއަށް އަރުވައިލެވި، އެޅަގޭ ޢަލީދީދީ އަވަހާރަވެ، އަލްޚަޠީބު ޙުސައިން އިބްނު އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީނު މި މަނިކުފާނާ ތިންވަނަ ފަހަރަށް ފަނޑިޔާރުކަމާ ޙަވާލުވެ މިކަންކަން ހިނގުމަށް ފަހު، އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ ރަށަށް ވަޑައިގެން، ރަށުގައި ވަޒަންވެރިވެގެން ހުންނަވައިފި އެވެ.
އިސްވައި
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ
މި ކަންކަން ހިނގިއިރު ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ ހުރީ އޮޅުދޫކަރައިގެ ކޮޅުނބުގައެވެ. ބަހާއުއްދީން ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނުންގެ ދޮންމަނިކު ހުންނެވީ ކިޔަވާން ދުރުވެ މައްކާގައެވެ. އެޅަގޭ ޢަލީދީދީ އަވަހާރަވީތާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ނުވަނީސް ދޮންމަނިކު މާލެ ދުރުވެ، ޢަލީދީދީގެ އަނބިކަނބަލުން ބަދްރުއްދީން ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނުންގެ ފާޠިމާމަނިކެޔާއި ދޮންމަނިކުގެ އަނބިކަނބަލުން، ޢަލީދީދީގެ މަރްޔަމްދީދީއާ ދެމައިންނާގެން ރަށަށް ދުރުވެއްޖެއެވެ. އެއީ 1321 މިވަނަ އަހަރުގައެވެ.
ޙުސައިންދީދީ އަހަރު ދުވަސްވާންދެން ކޮޅުނބުގައި ހުރެފައި މާލެ އައިސް، މާލޭގައި ހުއްޓައި 1323 މިވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާންމަހު 22 މި ދުވަހު ނާއިބުތުއްތޫ މާއެނބޫދޫގައި ހުންނަވައި ނިޔައުވެއްޖެއެވެ. މި ނާއިބުތުއްތޫގެ ނަމަކީ، އައްޝައިޚް އަލްފަޤީހް މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީނު އިބްނު އައްނާއިބު ޢީސަލްމުލަކީ. ރަޙިމަހުﷲ، މިއެވެ. މީނާގެ ބައްޕާ ޢީސާ ނާއިބު ތަކުރުފާނަކީ އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީނު ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނުގެ ޒަމާނުގައި މާލޭގެ ބޮޑު ނާއިބު ކަމުގައި ހުންނެވި ބެއިކަލެކެވެ. މި ތަކުރުފާނުންގެ ބައްޕާއަކީ މުލަކު އެޅަތޮށިގޭ މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނެވެ. މި ތަކުރުފާނަކީ ފުވައްމުލަކުގެ ރަނގަޅު ދަރިކޮޅަކުން އައިސް ހުރި މީހެކެވެ. ޢީސާ ނާއިބު ތަކުރުފާނުން މާލޭގެ ނާއިބުކަމުގައި ހުންނަވައި މާލޭ ފުއްލާގޭ މަރިޔަންފުޅެވެ ކިޔޭ މީހަކާ ކާވަނި ބައްލަވައިގެން ނާއިބުތުއްތޫވާއި، އަދި އަންހެންކުއްޖަކާ ލިބުނެވެ. ތުއްތޫގެ ދާދި ޅަފުރާގައި ޢީސާ ނާއިބު ތަކުރުފާނުން ނިޔައުވެއްޖެއެވެ. ދެން މި މަރިޔަންފުޅާ ކާވަނި ބައްލަވައިގަތީ އައްނާއިބު އަޙްމަދު އިބްނު އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީން ބަންޑާރަ ނާއިބު މަނިކުފާނެވެ. ތުއްތޫ ބޮޑުވީ މި މަނިކުފާނުންގެ އަރިހުގައި ހުންނަވައެވެ. ދާދި ޅަފުރާގައި އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީންގެ އަރިހުން އަރަބި ކިޔެވުމާގެން މަޝްޣޫލުވެއްޖެއެވެ. ތުއްތޫގެ ފުރަތަމަ އެދުރު ބެއިކަލަކީ، އަދި ވަކީން ޚާއްޞަކޮށް ރައިވަރުގެ އެދުރު ބެއިކަލަކީ މި ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނެވެ. ދާދި ޅައިރުއްސުރެ ހިތް އަލިކަމާއި ވިސްނުން ތޫނުކަމުގެ އަލާމާތްތައް ފެންނާން ފަށައިފިއެވެ.
1285 މިވަނަ އަހަރުގެ ޖުމާދަލްއާޚިރާ މަހު 7 މިދުވަހު ޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނުން އަވަހާރަވެގެން ޤާޟީ އިބްރާހީމް މަޖްދުއްދީން، މި ތަކުރުފާނުން ފަނޑިޔާރުކަމަށް ދުރުވުމަށްފަހު، މި ތަކުރުފާނުންގެ އަރިހުން ކިޔެވުމާ މަޝްޣޫލުވެއްޖެ އެވެ. މި ދުވަސްވަރުގައި ތުއްތޫއަށް ބޮޑު ނާއިބުކަން ވެސް ލިބިއްޖެ އެވެ.
1287 މިވަނަ އަހަރުގެ ޞަފަރުމަހު 6 މި ދުވަހު ޤާޟީ އިބްރާހީމް މަޖްދުއްދީން ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނުން ނިޔައުވީއިރު، މި ތުއްތޫ ހުންނެވީ ނަޙްވު ފިޤްހަށް ފާގަތިވެ ކުރި އަރައިފައެވެ. ދެން ފަނޑިޔާރުކަމަށް އިސްވި ޤާޟީ މޫސާ ބަދްރުއްދީން ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނުން އިސްވެފައި، ޤާޟީ އިބްރާހީމް މަޖްދުއްދީނުގެ ފުތް އިސްމާޢީލް މަނިކަށް ބަންޑާރަ ނާއިބުކަން ދެއްވައިފޫއެވެ. މި ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނުންގެ ޒަމާނުގައި ދީނުގެ ކަންކަމާއި ޝަރީޢަތުގެ ކަންތައް ހިންގަވާން ތިއްބެވީ، މި ނަންގަތް ނާއިބު މަނިކާއި، ނާއިބު ތުއްތޫ އާއި ޢަބްދުﷲ ނާއިބު މަނިކުފާނާއި، ދޮން ނާއިބު މަނިކާއެވެ. ދީނުގެ ކަންތައް މިޔަށްވުރެން ރަނގަޅަށް ހިނގި ޒަމާނެއް މި ފަހަކުން ނާންނަކަމަށް މީހުން ބުނެ އުޅެތެވެ.
1303 މި ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި ޙައްޖުވުމުގެ ގަސްތުގައި ޙިޖާޒު ކަރަޔަށް ދުރުވެ މައްކާގައި އެއިރު ހުންނެވި އިމާމް އަލްމުތައައްޚިރީނަ މުފްތިލް ޙަރަމައިނި އަލްޢާލިމުލްޢައްލާމާ އަލްޢާރިފް ބިﷲ އައްސައްޔިދު އަޙްމަދު ޒައިނީ ދަޙްލާން ރަޙިމަހުﷲ މިކަލޭގެފާނަށް ދަރިވަރުވުމުގެ މާތްކަން ޙާޞިލުކުރެއްްވިއެވެ. މިދަތުރުގައި އަލްޚަޠީބު ޙުސައިން އިބްނު އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން މި މަނިކުފާނާއި އައްނާއިބު އަޙްމަދު އިބްނު އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީން މި މަނިކުފާނުންގެ ދަރިކަނބަލުން ދަނބުގޭ ދޮންދީދީއާ ވަޑައިގަތެވެ. މި ދޮންދީދީއަކީ، ޢިމާދުއްދީން ރަދުން ފަސްދާނަށް ވަޑައިގަތްއިރު އިންނެވި އަނބިކަނބަލުންނެވެ. އަދި ޢިމާދުއްދީން ރަދުންގެ ގަލޮޅު ގަނޑުވަރު ގޮމައާއި މި ގޮމާގެ ފިރިކަލުން ކަކައިގޭ ޢަބްދުﷲ ފާށަނާ ކިލެގެފާނާ ދެކަނބަލުން ވެސް ވަޑައިގަތެވެ. ކަނޑޫދޫގޭ ޙަސަން ކަލޭގެފާނުން ނިޔައުވީ، މި ދަތުރު މި ބޭފުޅުންގެ އަރިހުގައި ދުރުވެ މައްކާގައެވެ.
މި ދަތުރުކުރައްވައިފައި ތުއްތޫ މާލެޔަށް ދުރުވިއިރު މާލެއޮތީ ތުއްތޫގެ ރައިވަރުގައި އެކިޔުއްވާހެން ބަތާނަ ފުށުން ޖެހިފައެވެ. އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް ނޫރައްދީން ރަދުން ޢަޒުލުކުރެވިފައެވެ. ޤާޟީ އިސްމާޢީލް ބަހާއުއްދީން ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނުން އޮންނެވީ އަރުވައިލާން އޮޑިޔަށް ލެއްވިފައި، އޮޑީގައެވެ.
1306 މިވަނަ އަހަރު އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް ނޫރައްދީން ރަދުން ދެވަނަ ފަހަރު ތަޚްތަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތްތަނާ ތުއްތޫ ފެހެންދުއަށް އަރުވައިލެވުނެވެ. ދެން މާލެ ގެންނެވުނީ 1310 މިވަނަ އަހަރުގައެވެ.
ނޫރައްދީން ރަދުން ފަސްދާނަށް ވަޑައިގެންނެވީ 1310 މިވަނަ އަހަރު ޖުމާދަލްއޫލާ މަހު 9 މި ދުވަހުގައެވެ. 1321 މިވަނަ އަހަރުގެ ޙައްޖުމަހު 11 މި ދުވަހު ތުއްތޫ މާއެނބޫދޫއަށް ފޮނުވައިލެއްވުނެވެ. މި ރަށުގައި ހުންނަވައި ނިޔައުވެ، އައްނާއިބު އަޙްމަދު ބަންޑާރަ ނާއިބު މަނިކުފާނުންގެ އަރިހުގައި ވަޅުލެވިއްޖެއެވެ. ރަޙިމަހުﷲ.
ނާއިބު ތުއްތޫއަކީ އޭނާގެ ޢުމުރުން ފަސްދޮޅަސް ދެ އަހަރުވެގެން ތިން އަހަރަށް ދަނިކޮށް ނިޔައުވީ ބެއިކަލެކެވެ. ނިޔައުވީ ހުންކޮށި ދުޅަވުމުގެ ބަލީގައެވެ. ނިޔައުވީ އިރު އަރިހުގައި ތިބީ އޭނާގެ އެއްބަނޑު ދޮންތުއްތޫ އާއި، ފުވައްމުލަކު އެޅަތޮށިގޭ މުޙައްމަދުދީދީގެ ތުއްތުދީދީ އާއި އަދި މާއެނބޫދޫގެ ދެތިން މީހަކާއެވެ. ވަރަށް ރީތިކޮށް ހެއިހުރެގެން ވާހަކަ ދައްކަވައި، ވަޞިއްޔަތްކުރައްވައި، ޝަހާދަތް ކިޔުއްވަމުން ކަމުގައި އެމީހުން ބުނޫއެވެ. ދުނިޔޭގެ ވާހަކަޔަކުން އެންމެ ފަހުން ބުނުއްވި ބަހަކީ، އަހަރެން މަރުވީމައި، އަހަރެންގެ ލިޔާ ގަލަންދާނާއި ދަވާދާ ގެންގޮސް ދަރަވަންދޫގޭ ތުއްތުދީދީގެ އަތްޕުޅަށް އަރުވާށޭ، މިހެން ކަމުގައި އެތާގައި ތިބި މީހުން ބުނޫއެވެ. މިހާރު މިލިޔާ އަކުރުތަކަކީ ވެސް އެދަވާދުން ލިޔެވޭ އަކުރުތަކެކެވެ.
ނާއިބުތުއްތޫއަކީ، ހެދިހުރި ހަށިގަނޑު މެދުމިން، އިސްކޮޅު ތެދު، އުނަގަނޑަށް ހިމަ، ހިމަތޮޅި، ބައިމަތިފުޅައު، އަތްފައިރީތި، ކުލަދޮން، ކަޅިރަވަ ތޫނު، ތުނބުޅި ތުނި މީހެކެވެ. ތުނބުޅި ހުންނަނީ ދިގު ކުރައްވައިފައެވެ. އުނަގަނޑު މަތީ ސާލު ރުމާލެއް ބަންނަވައިފައި ހުރެއެވެ. އަޑު މަޚްރަޖު ރީތި މީހެކެވެ. ވަރަށް ނިދި މަދު، ކެއިން ބެއްލެވުން މަދު މީހެކެވެ. ފައިސާ އެއްކުޅައުމަކާއި، ގެދޮރު ބިނާ ކުޅައުމެއް ނެތެވެ. ބަސްގަދަ، ޒުވާބުގަދަ، ބުނުއްވާންވެއްޖެ ބަހެއް ބުނުއްވުމުގައި ޖެހިލުމެއް ނެތް، ތޫނުފިލި މީހެކެވެ. ދާދި ޒުވާން އިރުއްސުރެ ޚަފްޤާން ބައްޔޭ ކިޔޭ ޒާތުގެ ބައްޔެއް ހުރެއެވެ. އެކަމެއް ފޮށެނީ ދެތިން އަހަރުން އެއް ފަހަރަކުގައެވެ.
ތުއްތޫގެ ފިޤްހުވެރިކަަމާއި ޢަރަބި ޢިލްމަށް ކުޅަދާނަކަމާއި ބޭސްވެރިކަމާއި މި ކަންކަމަށް ހުރި ކުޅަދާނަކަމީ ތުއްތޫ ހައްދަވައިފައި ހުރި ތަކެއްޗަށް ބަލައި ވިސްނައިލުމުން އެނގިދާންހުރި ކަމެކެވެ.
ބަނޑޭރި ޙަސަން މަނިކުފާނަށް ނޫނީ އެހެން މީހަކަށް ތުއްތޫ ހެއްދެވި ވަރަކަށް ދިވެހިބަހުން ރައިވަރު ކިއިފައި ހުއްޓައެއް ނުފެނެއެވެ. ބަނޑޭރި ޙަސަން މަނިކުފާނަކީ މުޢީނުއްދީން ރަދުންގެ ޅެންވެރިމީހާ އެވެ. އޭނާ ނިޔައުވީތާ މި އަހަރު މިއީ ސަތޭކަވަރަކަށް އަހަރެވެ.
އަރަބިބަހުން ތުއްތޫ ކިޔުއްވައިފައި ހުރި ޅެންތަކީ ވެސް ބަލާޣަތްތެރިކަމުގެ ކުރީ ދަރަޖައިގައިވާ ޅެންތަކެކެވެ. އަރަބިބަހުން ޅެން ހެއްދެވުމާ މެދުގައި ތުއްތޫގެ އެދުރު ބެއިކަލަކީ އައްސައްޔިދު ޢުމަރު ޔައުމައިނި އަލްޔަމަނީ މިކަލޭގެފާނެވެ. މިއީ ޢަރަބި ޅެމަށް މަޝްހޫރު ޝާޢިރެކެވެ.
ތުއްތޫ ނިޔައުވީ އަހަރުގެ ކުރީ އަހަރުގައި ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ އައްޑުއަށް ގޮސް ހަމަސް ދުވަހުގައި އައްޑޫގައި އުޅުނެވެ. އެއީ 1324 މިއަހަރެވެ. މި ދަތުރު މި ދީދީ މާލެ އައިއިރު އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ މާލެވަޑައިގަތެވެ. މީގެ ފަހުން އަޙްމަދުދީދީ މާލެ ވަޑައިގަތީ ދެފަހަރު އެވެ. ތިންވަނަ ފަހަރު ވަޑައިގަންނަވަނިކޮށް ބެހިގެން ވަޑައިގެން މުންބާސާގައި އަވަހާރަވީ އެވެ. މި ދަތުރު މާލެވަޑައިގަތީ ވެސް ޙުސައިންދީދީއާ ބައްދަލުކުރައްވާންކަމަށް މީހުންގާތުގައި ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.
އަޙްމަދުދީދީއާ ރުޅި މީހަކު، ޙަސަދަ މީހަކު ނުފެނެއެވެ. އެ އަތޮޅުގެ އެންމެންމެ އެ ދީދީއަށް ވަރަށް ކަމޭހިތައެވެ. އުޅުއްވުން ވަރަށް ރިވެތިވެފައި ޚުލްޤުފުޅު ވަރަށް ހެޔޮވެފައި، މީހުންނަށް ވަރަށް ވެސް ހެޔޮފުޅެވެ. ތުއްޕުޅު އިރުއްސުރެ ފަރުޟު ކަންތައް އަދާކުރެއްވުމާއިގެން ރަނގަޅަށް މަޝްޣޫލުވެ ހުންނެވި ބޭފުޅެކެވެ.
އަރަބިބަހުގެ ނަޘްރަށް ވަރަށް ކުޅަދާނައެވެ. ޅެމެއް ނުހައްދަވައެވެ. އެއަތޮޅުގައި ތަންކޮޅެއް ވެސް ބޮޑު ޒާތެއްގެ ސަރިޔަތެއް ޖެހިއްޖިއްޔާއި އެކަމެއް ކުރައްވައި ނިންމަވަނީ އަޙްމަދުދީދީއެވެ. އެޔަކީ ނާއިބުކަމުގެ އަމުރެއް، އެހެން ވެސް ވެރިކަމެއް އޮވެގެނަކުން ނޫނެވެ. އަތޮޅުމީހުންގެ ޤަބޫލުކަން ބޮޑުކަމުންނެވެ.
މާލެއިން ކަތީބުކަން ލިބިގެން ހުރި މީހަކު ނޫނީ ހުކުރު ކުޅައުން ހެޔޮނުވާނޭކަން އައްޑޫގެ މީހުންނަށް އެނގުމުގެ ކުރީގައި އަޙްމަދުދީދީ މާލޭގައި ކިޔަވާންހުންނަވައިފައި ވަޑައިގަތުމަށްފަހު، މީދޫގައި ހުކުރުކުރައްވަނީ އަޙްމަދުދީދީއެވެ. އެކަން އެނގުނު ފަހުން އެކަން ހުއްޓަވައިފިއެވެ. އަޙްމަދުދީދީގެ ކުރީގައި ހުކުރު ކުރައްވައި އުޅުއްވީ އެޅަގޭ އިބްރާހީމްދީދީ އާއި ޢަބްދުﷲދީދީއާ މި ދެބޭފުޅުންނެވެ. މިޔަކީ ވެސް ކަތީބުކަމެއް އޮތް ބަޔެއް ނޫނެވެ.
އަޙްމަދުދީދީ އަކީ ހެދިހުރި ހަށިކޮޅު މެދުމިން، އިސްކޮޅުން ކުޑަ، އިސްކޮޅު ތެދު، ހިމަތޮޅި، މޫނުގެ ކަޅިރަވަ ރީތި، ދެބުމަ އެއްވެ ހުރި، ތުނބުޅި އާއި ބުމައިގެ އިސްތަށި ގަދަ، ދޮންކަމަށްވުރެ ކަޅުކަމާ ގާތް، ފައިތިލައިގެ މެދަށް އުސް، އަޑުގަދަ، ހިނގުން އަވަސް މީހެކެވެ. ތުނބުޅު ހުންނަނީ ކުރުކޮށް ކޮއްޓަވައިފައެވެ. މަތީ ދަތްޕިލާފުޅުގެ އެތެރޭ ފަރާތުން ފަޅައިފައި ހުންނަ ދިގު ދަތަކާހުރެ އަނގަފުޅު ހުންނަނީ ކުޑަކޮށް ހުޅުވިފައެވެ. މިކަމާ އެކުގައިމެ ދޫފަރިތަ، ބަސް ފަސޭހަ މީހެކެވެ.
ނަންޖިންގެ ޕޯރސިލޭން ޓަވަރު
ނަންޖިންގެ ޕޯރސިލޭން ޓަވަރު އަކީ ޗައިނާގެ ނަންޖިންގެ ޔެންޒީގެ ދެކުނު އައްސޭރި ފަށުގައި ހުންނަ ތާރީޚީ ބިނާއެކެވެ. މިތަން ބިނާކުރެވިފައިވަނީ ޗައިނާގައި މިންގް ދަރިކޮޅު ރަސްކަންކުރެއްވި ދުވަސްވަރު ކަމަށްވާ މީލާދީން 15 ވަނަ ގަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. ނަމަވެސް 19 ގަރުނުގެ ތެރޭގައި ޓެއިޕިންގ ބަޣާވާތުގެ ތެރޭގައި ހިނގި ހަމަ ނުޖެހުމުގައި މިތަންވަނީ ހަލާކުކޮށްލާފައެވެ. އަލުން ހަދައި މަރާމާތު ކުރުމުގެ މަސައްކަތް މިހާރު ދަނީ ކުރެވެމުންނެވެ. މިޓަވަރު އިންނަނީ އަށްކަނަށް ވާގޮތަށެވެ. އެންމެ ތިރީގެ ވަށަމިނުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 97 ފޫޓް ހުރެއެވެ. 260 ފޫޓްގެ އުސްމިން ހުންނަ މިތަނަކީ ފުރަތަމަ ބިނާކުރެވުނު ދުވަސްވަރު ޗައިނާގައި ހުރި އެންމެ އުސް އިމާރާތް ވެސް މެއެވެ. ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
ދަރަވަންދޫގޭ ޙުސައިންދީދީ
އެނދެ ވަޑައިގަންނަވަނީ މޮޅު ހިމަ އުއި މުންޑެވެ. ލިބާސްކޮޅު ހުންނަނީ، މޮޅު ހުދު ފޮތީީންނެވެ. އިސްތަށިފުޅުގައި ތުރުކުރައްވަނީ ފަސްރޮނގު ފަލިނާކާޓު ކަން ހުދު ރުމާލެކެވެ. ހަރުވާޅުކޮޅު ހުންނަނީ ޒާތްޒާތުގެ ލިބާހުގެ ފޮތީންނެވެ. މި އަޙްމަދުދީދީ އަވަހާރަވީ، އެފްރިކާއަށް ވަޑައިގެން 1340 ވަނަ އަހަރު ޖުމާދަލްއާޚިރާ މަހު އެއް ދުވަހުއެވެ. އެއީ ޢުމުރުފުޅުން ސާޅީސް ތިން އަހަރުފުޅުގައެވެ. ރަޙިމަހުﷲ.
އަހަރެމެންގެ ޒަމާނަށްވީއިރު މި ރާއްޖޭގައި ޢިލްމުވެރީންގެ ނަމުގައި ތިއްބެވީ އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ނާއިބު ތުއްތޫ އާއި، އައްޝައިޚް އިބްރާހީމް ތަކުރުފާނު އައިސާބީގެދަރު ދޮންބެއްޔާ އާއި އައްޝައިޚް ޢަލީދީދީ އިބްނު ޙަސަންދީދީ އެޅަގޭ ޢަލީދީ. މީގެ ތިންކަލުންނަށްމެ އަޙްމަދުދީދީ ހުންނެވީ ދަރިވަރުވެގެންނެވެ. މީގެ ތިންކަލުންގެމެ އެދުރު ބެއިކަލަކީ ޤާޟީ އިބްރާހީމް މަޖްދުއްދީން ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނެވެ.
މި މަޖްދުއްދީނުގެ ފުރަތަމަ އެދުރު ބެއިކަލަކީ މީނާގެ ބައްޕާ، އަލްފަޤީހު މޫސާ މީދޫ އެދުރު ތަކުރުފާނެވެ. ދެވަނަ އެދުރު ބެއިކަލަކީ ޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން، މި މަނިކުފާނެވެ. މި މަނިކުފާނާއި މީދޫ އެދުރުތަކުރުފާނާ ދެކަލުންގެމެ އެދުރު ބެއިކަލަކީ، މި މަނިކުފާނުންގެ ބައްޕާފުޅު ޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީނު ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނެވެ.
މި މަނިކުފާނުން އަވަހާރަވީ 1226 މިވަނަ އަހަރުގައެވެ. މި މަނިކުފާނުންގެ އެދުރަކީ، ގަމު ރަށްބޭގެ ޙުސައިން ޢަފީފުއްދީން ބަންޑާރަ ނާއިބު ތަކުރުފާނުންގެ ފުތް އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން ޝައިޚް އަލްއިސްލާމް މި ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނެވެ. މި ތަކުރުފާނުން ނިޔައުވީ 1199 ހ. މިވަނަ އަހަރުގައެވެ. މި ތަކުރުފާނުންގެ އެދުރުންނަކީ މި ތަކުރުފާނުންގެ ބައްޕާ އާއި ބޮޑުބޭބެ ޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނާއެވެ. މި ތާޖުއްދީން ނިޔައުވީ 11139 ހ. މިވަނަ އަހަރުގައެވެ. ތިރީސް ހަތް އަހަރު ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވޫ އެވެ. ޙުސައިން ޢަފީފުއްދީން ނިޔައުވީ 1159 ހ. މިވަނަ އަހަރުގައެވެ. މި ތާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނަކީ އެޒަމާނުގައި މައްކާގައި ތިއްބެވި ބޮޑަތިބޮޑަތި ޢާލިމުންނަށް ދަރިވަރުވެގެން ހުންނެވި ބެއިކަލެކެވެ. އަދި އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން އިބްނު އައްސައްޔިދު ޢަބްދުއްރައްޒާޤު އަލްޙަމަވީ ސައްޔިދު ރަސްގެފާނުންގެ އަރިހުން ވެސް ކިޔެވިއެވެ. މިރަސްގެފާނުން އަވަހާރަވީ 1103 ހ. މިވަނަ އަހަރުއެވެ. އެ ތާޖުއްދީންގެ ފުރަތަމަ އެދުރު ބެއިކަލަކީ އައްޑޫމީދޫ ޤާޟީ މަޙްމޫދުގެ ދަރިކަލުން އަލްޚަޠީބު މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ވަ ސިރާޖުއްދީން ފޮނަދޫ ޚަޠީބު ތަކުރުފާނެވެ. މިއީ އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނުންގެ ޒަމާނުގައި އެރަސްގެފާނާ އެއްކިހުނުފަން ބޭފުޅަކާ، ކާވަނި ބައްލަވައިގަނެގެން ފުރަމާލޭގެ ހެންވޭރު ޚަޠީބު ކަމުގައި ހުންނެވި ބެއިކަލެކެވެ.
ވަރަޢަވެރިކަމާއި ޒާހިދުކަން ހުރި ބެއިކަލެކެވެ. ފޮނަދޫ ޚަޠީބެވެ ކިޔުނީ ފޮނަދޫގައި ޚަޠީބުކަން ކުރައްވައި، އެ ރަށުގައި ނިޔައުވެ، އެތާނގައި ވަޅުލެވިގެންނެވެ. މީނާ ފޮނަދުވަށް ދުރުވީ ސައްޔިދު ރަސްގެފާނުން އަވަހާރަވީމައި، އެ ކަލޭގެފާނަށް ރަސްކަން ދިނުމަށް މާލޭގެ މީސްތަކުން ގަސްތުކުރީމައެވެ. އެކަލޭގެފާނުން އެކަމަށް ފިލައިގެން ފޮނަދުއަށް ދުރުވުމުން އެއިރު ފަނޑިޔާރުކަމުގައި ހުންނެވި މުޙައްމަދު އިބްނު އަލްޙާއްޖު ޢަލީ ތުއްކަލާ އިބްނު އަލްޤާޟީ އަލްކަބީރު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން މިކަލާ ރަސްކަމަށް ވެރިވެގެންފިއެވެ. ޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރުކަމަށް އިސްވީ، މި ދުވަހުއެވެ. އެއީ 1103 ހ. މިވަނަ އަހަރުގެ ޝައްވާލުމަހުއެވެ. އަލްޤާޟީ ޢަބްދުލްޙަކީމް އިބްނު މުޙައްމަދު އަލްމަޙްލީ މި ކަލޭގެފާނުން ޒަބީދަށް ކިޔަވާން ދުރުވީ މި ޚަޠީބުތަކުރުފާނާ ވާދަވެގެން ކަމުގައި ބުނެވެއެވެ. މި ޢަބްދުލްޙަކީމް ނިޔައުވީ 1125 ހ. މިވަނަ އަހަރު މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ އަރިހުގައި ޙައްޖަށް ދުރުވެ ޙައްޖުވުމަށް ފަހު ޖިއްދާގައެވެ. މި ޢަބްދުލްޙަކީމްގެ ދަރިވަރުންކުރެ މަޝްހޫރުވީ މޮޅު މީހަކީ ބޮޑު ތަރުތީބު ހެއްދެވި އައްޝައިޚް އަލްޚަޠީބު ޢަލީ އަލްމަޙްލީ މި ތަކުރުފާނެވެ. މީނާ ނިޔައުވީ 1142 ހ. މިވަނަ އަހަރުގައެވެ. ފޮނަދޫ ޚަޠީބު ތަކުރުފާނުން ނިޔައުވީ 1106 ހ. މިވަނަ އަހަރުގައެވެ. މި ޚަޠީބު ތަކުރުފާނުންނަކީ، އުތީމު ބޮޑު ތަކުރުފާނުންގެ ޒަމާނުގައި މި ރާއްޖެޔަށް ޢިލްމާއިގެން ދުރުވި އައްޝައިޚް އަލްޢާލިމް އަލްޢައްލާމާ ވަލްޙިބްރުލްފައްހާމާ ޖަމާލުއްދީން މުޙައްމަދު އަލްމަޙްލީ ވާދޫ ދަންނަތަކުރުފާނުންގެ އަރިހުން ކިޔެވި ޝަމްސުއްދީން ޤާޟީ މުޙައްމަދު މިކަލޭގެފާނުންގެ ފުތް އައްނާއިބު އަޙްމަދު ޝިހާބުއްދީން ބޮޑު އަޙްމަދު ނާއިބުތަކުރުފާނުން އަރިހުން ކިޔެވި އޭނާގެ ދޮންދަރި ޤާޟީ މަޙްމޫދުގެ ދަރިވަރެކެވެ. އަދި ދަރިކަލެއްމެއެވެ.
މި ވާދޫ ދަންނަ ތަކުރުފާނުންނަކީ ޢިލްމު ހޯއްދެވުމުގެ އެދުމުގައި މި ރާއްޖެއިން ނުކުންނަވައި ޔަމަނުކަރައާއި ޙިޖާޒުކަރައިގައި ތިރީސް އަހަރުވާންދެން ހިންގަވައި އެ ޒަމާނުގައި ތިއްބެވި ބޮޑަތިބޮޑަތި އިމާމުވެރީނާއި ބައްދަލުވެ ބާވަތްބާވަތުގެ ޢިލްމު އުނގެނިގެން މި ރާއްޖެއަށް ދުރުވި މި ރާއްޖޭގެ ބެއިކަލެކެވެ. މި ކަލޭގެފާނުންގެ ކުރީގައި މި ރާއްޖޭގައި ހިނގާފައިވަނީ، އައްޝައިޚް އަލްފަޤީހް ސުލައިމާން އަލްމަދަނީ މި ކަލޭގެފާނުންގެ ޢިލްމެވެ. މި ޢިލްމު ހުސްވީތާ ގިނަ ދުވަހެއް ނުވަނީސް އަނދިރިއަނދިރީން ރާއްޖެ ހިފައިފިއެވެ. ދެން އުތީމު ބޮޑުތަކުރުފާނުން ރަސްކަން ސަލާމަތް ކުރައްވައިގެން ޢިލްމުވެރިޔަކު ނެތްކަމުގެ ހިތާމައިގައި ހުންނަވަނިކޮށް މިކަލޭގެފާނުން ދުރުވެންނެވުމުން އެރަސްގެފާނާއި ރާއްޖޭގެ އަހުލުވެރީން މި ކަލޭގެފާނުންގެ މަޛްހަބު ޚިޔާރުކޮށްފޫއެވެ. އެއީ ޝާފިޢީ މަޛްހަބެވެ. އަދިއަދަށް ދާންދެން މިރާއްޖެއިން ކެނޑި ނުގޮސް ހިނގަމުން މިއަންނަ ޢިލްމުވެރިކަމުގެ ކަންފުޅަކީ އެކަލޭގެފާނުންގެ ޢިލްމެވެ. އެކަލޭގެފާނުން ނިޔައުވީ 990 މިވަނަ އަހަރު ހުވަދޫ ވާދޫގައެވެ. ނަފަޢަނާ ބިހީ. މި ވާދޫ ދަންނަ ތަކުރުފާނުންގެ އަރިހުން ކިޔަވާން އުޅުނު މީސްމީހުންކުރެ އެންމެ ކުރިޔަށް ނުކުތް މީހުންނަކީ ހުވަދޫ އަބޫބަކުރު ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނާއި އައްޑޫ ބޮޑު ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނާއި މުލަކު ދޫޑިގަމު އެދުރުކަލޭގެފާނާއި މި ތިންކަލުންނެވެ.
ރާއްޖެ ސަލާމަތުން އޮންނާން އޮތްހައި ދުވަހަކު އައްޑޫމީދޫގައި ފިޤްހު ޢިލްމު ލެހެއްޓެވުމަށާއި، ފުވައްމުލަކުގައި ތަޖްވީދު ޢިލްމު ލެހެއްޓެވުމަށް އެތަކުރުފާނުން ދުޢާކުރެއްވިކަމުގައިބުނެވެއެވެ.
އެއްހުރާރިހުން
އެއްހުރާރިހުން އަކީ ނިއްކުރީގެ އެއްފަޅީގައި ރިހޭ ރިހުމެކެވެ. މިރިހުން ގިނައިން ރިހެނީ އިރު އެރީއްސުރެ މެންދުރު ވާންދެނެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ޗިސްމޭ ދުޅަވުން
ޗިސްމޭ ދުޅަވުން އަކީ ޗިސްމޭ އަށް ޖެހޭ އެންމެ ޢާންމު އެއްބައްޔެވެ. ޗިސްމޭ ދުޅަވުމުގެ މައްސަލަ ބައެއް ފަހަރު ދޭތެރެ ދޭތެރެއިން ތަކުރާރުވެ ކުރިމަތިވާ ގޮތްވެއެވެ. އަދި އަނެއްބައި ފަހަރު ދާއިމީ ބައްޔަކަށް ބަދަލުވާގޮތް ވެސް ވެއެވެ.
ޗިސްމޭ ދުޅަވުމުގެ ދެވައްތަރެއް ވެއެވެ. އެއީ ވަގުތީ ސިފައެއްގައި ޗިސްމޭ ދުޅަވުން ކުރިމަތިވުމާއި، އަދި ދާއިމީ ސިފައެއްގައި ޗިސްމޭ ދުޅަވުން ކުރިމަތި ވުމެވެ.
އަލާމާތްތައް
ޗިސްމޭ ދުޅަވުމުން ފެނިދާނެ އަލާމާތްތަކުގެ ތެރޭގައި، ވަރަށް ބޮޑަށް ބަނޑުގައި ރިހުން، ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ބުރަކަށީގައި ރިހުން، ހުންއައުން، މޭނުބައިކުރުން، އަދި ހޮނޑުލުން ހިމެނެއެވެ. މިއުދަގޫތައް ކުރިމަތިވަނީ ޗިސްމޭގައި އުފެދޭ އެންޒައިމްތައް ލީކުވުމާއި، ޗިސްމޭގެ ޓިޝޫތައް ހަލާކުވުމާއި، އަދި ނާރުތައް ހިލިގަތުން މެދުވެރިވުމުންނެވެ. ނުރައްކާތެރި ހާލަތްތަކުގައި ނޭވާލުން ފޭލްވުން، ޝޮކުޖެހުން އަދި މަރުވުން ފަދަ ކަމެއް ކުރިމަތި ވެދާނެ އެވެ. މިއީ ވަގުތީ ސިފައެއްގައި ޗިސްމޭ ދުޅަވުމުން ފެނިދާނެ އަލާމާތްތަކެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި ކުރިމަތިވާ އުދަގޫތަކުގެ ނުރައްކާތެރިކަން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ޗިސްމޭ އަށް އަނިޔާ ލިބިފައިވާ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށެވެ.
ދެނެގަތުން
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ދިގު ތިޔަރަ
ދިގު ތިޔަރަ ނުވަތަ އަކީ ފަތްޕިލާވެލީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކެއުމަށް ބޭނުންކުރާ ބާވަތެކެވެ. ދިގު ތިޔަރަ ފަތް ރާއްޖޭގައި ބޭނުން ކުރެވެނީ ތެލުލައިގެންނާއި، އަދި ހުހަށް ބަތްފަދަ ތަކެއްޗާއި އެކުގައި ކެއުމަށެވެ. މީގެ އިތުރުން ބައެއް ކަހަލަ ސަޓަނި ގަނޑު ތައްޔާރުކުރާއިރު ވެސް މިފަތް ބޭނުންކުރެއެވެ. ދިގު ތިޔަރަ ފަތްގަސް އާންމު ގޮތެއްގައި ހެދެނީ އެންމެ އުސްވެގެން 2 މީޓަރުގެ އުސްމިނަށެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި ދިގު ތިޔަރަ ހެދެނީ ހޫނު ހިސާބުތަކުގައި ކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.
މައްސާގު
މައްސާގުއަކީ ފަތްޕިލާވެލީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކެއުމަށް ބޭނުންކުރާ ބާވަތެކެވެ. މައްސާގުގެ ދެވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ ހުދު މައްސާގު އަދި ރަތް މައްސާގު އެވެ. މައްސާގު ފަތް ބޭނުންކުރަނީ ފަތް މޮޑެގެންނާއި، ބަތްފަދަ ތަކެއްޗާއި އެކުގައެވެ. މައްސާގު ގަހުގައި މާ އަޅައެވެ. އެގޮތުން ރަތް މައްސާގު ގައި ރަތް ކުލައިގެ މާގަނޑު އަޅާއިރު، ހުދު މައްސާގު ގައި ހުންނާނީ ފެހި ނުވަތަ ހުދުކުލައިގެ މާގަނޑެކެވެ. މައްސާގު އަކީ ދުނިޔޭގެ ވަރަށް ގިނަ ހިސާބު ތަކުގައި ހެދޭ ފަތެކެވެ. މައްސާގު އެންމެ ގިނައިން ހައްދާ އެއްގައުމުގެ ގޮތުގައި ފާހަގަ ކުރެވެނީ ނައިޖީރިޔާ އެވެ. މައްސާގުގެ އާއިލާގެ އެހެން ބައެއް ވައްތަރުތައް ހުރެއެވެ.
ޤިސްމު: ގަސްގަހާގެހި
ޕީސާގެ ޓަވަރު
ޕީސާގެ ޓަވަރު އަކީ އިޓަލީގެ ޕީސާގެ ކެތަޑްރަލް ސަރަހައްދުގައި ހުންނަ އެއްފަރާތަށް އަރިވެފައިވާ ޓަވަރެކެވެ. މިޓަވަރު އަރިކޮށް ހުންނަނީ ބިންގާ އަޅާފައިވާލެއް ދެރަކަމުން ކަމަށް ބުނެވެއެވެ. ޕީސާ ކެތަޑްރަލް ހަތަރު އަގޮޅީގައި ހިމެނޭ ތަންތަނުގެ ތެރެއިން 3 ވަނައަށް އެންމެ ދުވަސްވީ އޮނިގަނޑުގެ ގޮތުގައި ބެލެވެނީ މިޓަވަރު އެވެ. މިޓަވަރު ހުންނަނީ އިޓަލީގެ ޕީސާ ޕްރޮވިންސްގެ ޓިއުސްކެނީ ކިޔާ އަވަށުގައެވެ. މިތަން ބިނާކޮށްފައިވަނީ މީލާދީން 1173 ވަނަ އަހަރު ގައެވެ. ޕީސާ ޓަވަރުގެ އަރިވެފައިވާ ފަރާތުގެ އުސްމިނުގައި 55.86 މީޓަރު ހުރެއެވެ. އަދި 56.70 މީޓަރު ޓަވަރުގެ އުސްކޮށްވާ ފަރާތުގައި ހުރެއެވެ. ތިރިން ފުޅާ މިނުގައި 4.9 މީޓަރު ހުރެއެވެ. އަދި މަތިން ފުޅާ މިނުގައި 2.48 މީޓަރު ހުރެއެވެ.
ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
ކޮލި ފްލާވަރު
250px|thumb|left|ކޮލި ފްލާވަރު ކޮލި ފްލާވަރު އަކީ ތަރުކާރީގެ ބާވަތެކެވެ. ކޮލި ފްލާވަރު އަކީ ބޮނޑި ކޮޕީ ، ކޮފީ ފަތް އަދި ބުރޮކޯޅި އާއިލާގައި ހިމެނޭ ތަރުކާރީ އެވެ. ވަރަށް ގިނަ ކުލަތަކުގެ ކޮލި ފްލާވަރު ހުރެއެވެ. އެންމެ އާންމު ވައްތަރު ތަކުގެ ތެރޭގައި ފެހި ކޮލި ފްލާވަރު، ދަނބު ކޮލި ފްލާވަރު، ހުދު ކޮލި ފްލާވަރު ، އަދި އޮރެންޖް ކޮލި ފްލާވަރު ހިމެނެއެވެ.
އުން
އުން އަކީ ބިހިހެން ކުރިމޮއްކޮށް ހަމާއި އެއްކުލައިގައި ނިކުންނަ ހަމުގެ ބައްޔެކެވެ. މީގެ ގިނަ އެއްޗެތީގެ ކުރީގައި ހިމަ ލޯވަޅެއް ހުރެއެވެ. އެތެރޭގައި ހުންނަނީ ވަރަށް އޮލަ މާއްދާ އެކެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
އާގަތުން
އާގަތުން އަކީ ބައްޔެއްގެ ނަމެވެ. މިބަލީގައި ވާގޮތަކީ ދުލަށްވެފައި ހުންނަ ގޮތަކުން ބަސްބުނަށް ދަތިވެ، އަޅައަޅައިގަންނަގޮތް ވަނީއެވެ.
ޤިސްމު:ބަލިތައް
ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރ އާޒާދު ރުޝްދީ
ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރ އާޒާދު ރުޝްދީ ސިފައިންގެ ޚިދުމަތާ ގުޅިލެއްވީ 18 މެއި 1993ގައި. ސިފައިންގެ ޚިދުމަތުގައި ހޭދަކުރެއްވި 28 އަހަރުގެ ތެރޭގައި އަދާކުރައްވާފައިވާ އެޕޮއިންޓްމަންޓް ތަކުގެ ތެރޭގައި ފަޔަރ އެންޑް ރެސްކިޔު ސާރވިސްގެ އެޑްމިން އިންޗާޖުކަން، އެޑްމިން އެންޑް ޕާސަނަލް އޮފިސަރުކަން، އެޓޯލް ލިއޭޒަން އޮފިސަރުކަން، މާލޭ ފަޔަރ ސްޓޭޝަންގެ ސްޓޭޝަން އޮފިސަރުކަން، އޮޕަރޭޝަން އެންޑް ޓްރޭނިންގ އޮފިސަރުކަން ހިމެނޭ. މީގެއިތުރުން އެންއެސްއެސް އދ. މަހިބަދޫ ޕޯސްޓްގެ އެންސީއޯ އިންޗާޖްކަމާއި، ދިވެހި ސިފައިންގެ ކުލަބުގެ އެކްސްކޯ މެންބަރުކަމާއި، ސީނިއަރ އެންލިސްޓެޑް ލީޑަރސް ކޮމެޓީގެ މެންބަރުކަމާއި، އެންލިސްޓެޑް ޕްރޮމޯޝަން ބޯޑުގެ މެންބަރުކަމާއި، އެންސީއޯ ޑިވެލޮޕްމަންޓް ސަބް ކޮމެޓީގެ ވައިސް ޗެއާމަންކަމާއި، ސިފައިންގެ އެކުވެރި ކުންފުނީގެ ޑިރެކްޓަރުންގެ ބޯޑުގެ މެންބަރުކަމާއި، އެމްއެންޑީއެފް ގްރީވަންސް ބޯޑުގެ މެންބަރުކަމާއި، އެންލިސްޓެޑް ބޯޑުގެ ވައިސް ޗެއަރމަންކަމާއި، ފަޔަރ އެންޑް ރެސްކިޔު ސާރވިސްގެ ސީނިއަރ އެންލިސްޓެޑް ލީޑަރުކަމާއި، އެކްޓިން ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރުކަމާއި، ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރުކަމާއި، އެމްއެންޑީއެފް ސެންޓްރަލް އޭރިއާ އާއި އެމްއެންޑީއެފް ނޮދަން އޭރިއާގެ ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރުކަމުގެ މަޤާމް ހިމެނޭ.
ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރ އާޒާދު ރުޝްދީ ވަނީ ރާއްޖެއާއި ރާއްޖެއިން ބޭރުން ތަފާތު ގިނަ ތަމްރީނުތައް ފުރިހަމަ ކުރައްވާފައި. އޭގެ ތެރޭގައި އިންސްޓްރެކްޓަރ ޓްރޭނިންގ ކޯސް، ޕޮލިސް ސްޓޭޝަން މެނޭޖްމަންޓް ކޯސް، ބޭސިކް ފަޔަރ ފައިޓިންގ ކޯސް، ކޯޕްރަލް ކޯސް، ސާޖަންޓް ކޯސް، ވޮރަންޓް އޮފިސަރ ކޯސް ހިމެނޭ. މީގެ އިތުރުން މެޗް ކަމިޝަން ކޯސް، ގާރީ ކޯސް ލެވެލް 1 އަދި 2، ކޮމިއުނިޓީ ބޭސްޑް ޑިޒާސްޓަރ ރިސްކް މެނޭޖްމަންޓް ޓްރޭނިންގ ފޯރ ޓްރޭނަރ ކޯސް ހިމެނޭ. އެންސީއޯ އެކެޑެމީގެ ހުރިހާ ޕްރޮގްރާމްތަކެއް ފުރިހަމަ ކުރައްވައިގެން ޑިޕްލޮމާއިން މިލިޓަރީ ސްޓަޑީޒް ސީއެސްއެމް އާޒާދު ރުޝްދީ ވަނީ ހާސިލުކުރައްވާފައި.
މީގެއިތުރުން ރާއްޖެއިން ބޭރުން ފުރިހަމަކުރައްވާފައިވާ ކޯސްތަކުގެ ތެރޭގައި މެލޭޝިއާއިން ފުރިހަމަ ކުރެއްވި ބޭސިކް ފަޔަރމަންޝިޕް ކޯހާއި، އިންޓަރނޭޝަނަލް ސްޓްރަކްޗަރަލް ފަޔަރ ފައިޓިންގ ކޯހާއި، ޖަޕާނުން ފުރިހަމަ ކުރެއްވި ޖީޓީސީ ފަޔަރ ފައިޓިންގ ޓެކްނިކްސް ކޯހާއި ތައިލޭންޑުން ފުރިހަމަ ކުރެއްވި އައިސީއެސް ފޯރ ޑިސާސްޓަރސް މެނޭޖްމަންޓް ފައުންޑޭޝަން ކޯސް ފާހަގަކޮށްލަން ޖެހޭ. އަދި އިންޑިއާއިން ފުރިހަމަ ކުރެއްވި ފަޔަރ ސޭފްޓީއިން ޕެޓްރޮކެމިކަލް އިންޑަސްޓްރީޒް ކޯހާއި، ފަޔަރ ހަޒާރޑްސް އިން ޕަވަރ ޕްލާންޓް ކޯހާއި ސަބް އޮފިސަރ ކޯހުގެ އިތުރުން ސްރީލަންކާއިން ފުރިހަމަ ކުރެއްވި ބޭސިކް ކޯސް އިމަޖެންސީ ރެސްޕޮންސް ޓު ކެމިކަލް އިންސިޑެންޓް އަދި ޗައިނާއިން ފުރިހަމަ ކުރެއްވި އެޑްވާންސް ކޯސް އިމަޖެންސީ ރެސްޕޮންސް ޓް ކެމިކަލް އިންސިޑެންޓް ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ.
ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރ އާޒާދު ރުޝްދީ ހާސިލުކުރައްވާފައިވާ ޝަރަފުގެ ނިޝާނުގެ ތެރޭގައި 5 މެޑެއްޔާއި 7 ކުލަ ހިމެނޭ. އެއީ އަޚްލާޤީ ކުލަ ތިންވަނަ ފަހަރަށް، ސިފައިންގެ ޚިދުމަތުގެ ކުލަ، އިޚްލާޞްތެރި ޚިދުމަތުގެ ކުލަ، ދިގު މުއްދަތެއްގައި ޚިދުމަތްކުރުމުގެ ކުލަ، ހުނަރުވެރިކަމުގެ ކުލަ، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ކުލަ، ޚާއްޞަ ޚިދުމަތުގެ ކުލަ 2 ވަނަ ފަހަރަށް. ހާސިލު ކުރައްވާފައިވާ މެޑެލް ތަކަކީ އަޚްލާޤީ މެޑެލި، 17 ވަނަ ސާކް ސަމިޓް މެޑެލި، ސިފައިންގެ ޚިދުމަތުގެ މެޑެލި، ޚާއްޞަ ޚިދުމަތުގެ މެޑެލި، މިނިވަން 50ގެ މެޑެލި.
މިވަގުތު ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް މޭޖަރ އާޒާދު ރުޝްދީ ހުންނެވީ އެންސީއޯ އެކެޑަމީގެ ޑެޕިއުޓީ ޑައިރެކްޓަރުކަމުގެ މަޤާމުގައި. މި މަޤާމުގެ އިތުރުން އެމްއެންޑީއެފް ސޭފްޓީ ބޯޑުގެ މެންބަރުކަމާއި އެންލިސްޓެޑް ބޯޓުގެ މެންބަރުކަން ވެސް ގެންދަވަނީ ކުރައްވަމުން. ކޮމާންޑް ސާޖަންޓް އާޒާދު ރުޝްދީއަކީ ހިންގުންތެރިކަމާއި، ދީނީ ކަންތައްތަކަށް އަހުމިއްޔަތުކަން ދެއްވުމުގައި އަދި ސީނިއަރ އެންލިސްޓެޑް ލީޑަރެއްގެ ގޮތުގައި ނަމޫނާ ޝަޚްސިއްޔަތެއް.
އަރިދަފުސް ރޯގާ
އަރިދަފުސް ރޯގާ އަކީ ދުނިޔޭގައި އެންމެ އާންމުކޮށް ފެތުރޭ އެއް ރޯގާ އެވެ. މިއީ ވައިރަސް އަކުން ޖެހޭ ވަރަށް ފަސޭހައިން އެކަކު ގައިން އަނެކާގެ ގަޔަށް އަރާ ބައްޔެކެވެ. އަރިދަފުސް ރޯގާ މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ޖެހެނީ ޕައިކޮނަރވައިރަސްތައް އަދި '''ކޮރޯނަވައިރަސްތައް]] ގެ ސަބަބުންނެވެ.
އަރިދަފުސް ރޯގާ ޖެހުމުން ފެނިދާނެ އަލާމާތްތަކުގެ ތެރޭގައި ކަރުތެރެ ހަލާކުވުން ނުވަތަ ފާރުވުން، ނޭފަތް ބެދުން، ނޭފަތުން ފެން ނުވަތަ އަރިދަފުސް އައުން، ކިނބިހިއެޅުން، އަދި ކެއްސުން ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ލޯރަތްވުން، ބޮލުގައި ރިހުން، ގައިގައި ރިހުން، ކާހިތްނުވުން، ނުތަނަވަސްވުން ފަދަ ކަންތައް ވެސް ކުރިމަތި ވެއެވެ. އަރިދަފުސް ރޯގާ އަކީ ދުނިޔޭގައި އެންމެ އާންމުކޮށް ފެތުރޭ އެއް ރޯގާ އެވެ. މިއީ ވައިރަސް އަކުން ޖެހޭ ވަރަށް ފަސޭހައިން އެކަކު ގައިން އަނެކާގެ ގަޔަށް އަރާ ބައްޔެކެވެ.
ރޯގާ އަކީ ނޭވާ ލުމާބެހޭ ނިޒާމަށް ޖެހޭ ބައްޔެކެވެ. ގިނަފަހަރު ރޯގާގެ ސަބަބެއްކަމުގައި ވަނީ ނޭވާލުމާބެހޭ ނިޒާމަށް ވައިރަސް އޭކިޔޭ ބާވަތުގެ ޖަރާސީމު ވަނުމެވެ. އިންސާނުންނަށް ޖެހޭބަލިތަކުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބައި އެއީ ރޯގާ އެވެ.
ރޯގާ ޖައްސާވައިރަސް ތަކުގެތެރޭގައި 200 އަށްވުރެ ގިނަ ވައިރަސް ހިމެނެއެވެ. ރޯގާގެ ޖަރާސީމު އަރަނީ އަނގައިންނާއި ނޭފަތުން ނިކުންނަ ކުދި ކުޅުތިކިތަކުގެ ޒަރިއްޔާއިންނާއި ގައިންގަޔަށް (ގިނައިން އަތުގައި އުނގުޅިފައިހުންނަ ޖަރާސީމުގެ އަސަރުން) ނުވަތަ ޖަރާސީމު އުނގުޅިފައިވާ ގޭތެރޭގެ އެއްޗެއް،ހިފާގެންގުޅޭއެއްޗެއް ނުވަތަ ކުޅޭއެއްޗަކުންނެވެ. ގިނަ މީހުނަށް ހީވެފަ އޮންނަގޮތާއި ޙިލާފަށް ފިނީގައިއުޅުމަކުން ނުވަތަ ވަރުބަލިވެގެންވަކި ރޯގާޖެހޭލެއް އަވަސްވާކަމަކަށް ދިރާސާތަކަކުން ނުދައްކައެވެ. ނަމަވެސް ހަށިގަނޑަށް ބާރުކުރާއެކި އެކި ކަންކަމާއި ގުޅިގެން ރޯގާ ޖެހުން ގާތްވެއެވެ
ސަބަބުތައް
އަރިދަފުސް ރޯގާ މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ޖެހެނީ ޕައިކޮނަރވައިރަސްތައް އަދި '''ކޮރޯނަވައިރަސްތައް]] ގެ ސަބަބުންނެވެ. މިހާތަނަށް ހޯދިފައިވާ ގޮތުގައި ތަފާތު 200 އަށްވުރެ ގިނަ ވައިރަސްގެ ސަބަބުން އަރިދަފުސް ރޯގާ ޖެހެއެވެ. އަވަސް އަވަހަށް އަރިދަފުސް ރޯގާ ޖެހުމާއި އަރިދަފުސް ރޯގާ މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި އާންމު އެއްސަބަބަކީ ތަފާތު އެތަކެއް ވައިރަސްތަކަކުން މިރޯގާ ޖެހިފައި، އަދި ހަށިގަނޑު އެފަދަ ކޮންމެ ވައިރަސް އަކާއި އިދިކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރުމަށް ނުކުޅެދޭތީއެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި މެދުމަދަރުސީ އުމުރުން ފެށިގެން ދަށު އުމުރު ފުރާ ތަކުގެ ކުދިންނަށް އަހަރަކު 12 ފަަހަރު އަރިދަފުސް ރޯގާ ޖެހޭކަމަށް ފާހަގަ ކުރެވިފައިވާއިރު، ބޮޑެތި މީހުންނަށް އަހަރެއްގެ ތެރޭގައި ޖެހޭކަމަށް ފާހަގަ ކުރެވިފައިވަނީ 4 ނުވަތަ 5 ވަރަކަށް ފަހަރު އެވެ. ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި އެންމެ ގިނަ މީހުން ބަލިވެގެން ޑޮކްޓަރަށް ދައްކަނީ އަރިދަފުސް ރޯގާ ޖެހިގެންނެވެ. އަދި އެންމެ ގިނަ ބަޔަކާއި ކުދިން އޮފީސް ނުވަތަ ސުކޫލް ފަދަ ތަންތަނަށް ނުގޮސް ސަލާމް ސެޓްފިކެޓް ހައްދަން ޖެހެނީ އަރިދަފުސް ރޯގާ ޖެހުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.