cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ޝާދު
ތާރީޚު
ޢީސާއީ މީލާދުގެ 7 ސާސްކަފު ކުރީގައި ޝާދުގެ އުތުރު ކޮޅުގައި އޮތް ބިމަކީ އިންސާނުން ދިރި އުޅުމަށް ވަރަށް ވެސް އެކަށީގެންވާ ބިމެކެވެ. އަދި މި ސަރަޙައްދުގެ އާބާދީ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް އިތުރުވެގެން ގޮސްފައެވެ. އެފްރިކާ ބައްރަށް ބަލާއިރުގައި އާސާރީ ގޮތުން އެންމެ މުހިއްމު މަޤާމުތައް ނުވަތަ ތަންތަން އެންމެ ގިނައިން ހުރި އެއް ޤައުމަކީ ޝާދެވެ. މީގެ ތެރެއިން ބައެއް ތަންތަނުގެ ކާބަން ޑޭޓިން ހަދާލުމުން ނުކުންނަ ނަތީޖާއަކީ މި ތަންތަނަކީ ޢީސާއީ މީލާދުގެ 2000 އަހަރަށް ވުރެ ވެސް ކުރީގައި ބަޔަކު ޢިމާރާތްކޮށްފައިވާ ތަންތަން ކަމުގައެވެ. 2000 އަހަރަށް ވުރެ ގިނަ މުއްދަތަކަށް ޝާދުގެ އަހުލުވެރީންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުން ކޮށްފައިވާ ޢާއްމު މަސައްކަތަކީ ދަނޑުވެރި ކަމުގެ މަސައްކަތެވެ. ބައެއް މީހުން ޝިކާރަ ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ވެސް ކޮށްފައިވާ ކަން ސާބިތުވެއެވެ. މި ޤައުމު އޮތް ތަނަކީ ޙަޟާރަތްތަކާ ބައްދަލުވާ ހަތަރު އަނގޮޅިއެކެވެ. ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރީން މި ހިސާބަށް އައިސްފައިވަނީ 20 ވަނަ ޤަރުނު ފެށުނުތަނާހެންނެވެ. ފަރަންސޭސި ވިލާތުން ވަނީ މި ޤައުމަކީ އެމީހުންގެ ފުރިހަމަ ވެރިކަން ހިނގާ ސަރަޙައްދެއް ކަމުގައި ހަދާފައެވެ. އަދި މިއީ ފްރެންޗް އިކުއެޓޯރިއަލް އެފްރިކާގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ފަރަންސޭސީން ޝާދު ހިންގަމުން އައެވެ. ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުގައި އޮތް އެހެން ތަންތަނާ ޚިލާފަށް ޝާދަކީ ފަރަންސޭސީންގެ އަޅައިލުން މާ ބޮޑަކަށް ލިބުނު ތަނެއް ނޫނެވެ. ތަޢުލީމީ ގޮތުންނާއި އެހެނިހެން ގޮތް ގޮތުން ވެސް މި ތަން ކުރި އެރުވުމަށް ޓަކައި މާ ބޮޑު ކަމެއް ފަރަންސޭސީން ކޮށްފައި ނުވާ ކަމުން ޝާދަކީ ފަރަންސޭސީން މާ ބޮޑު އަހައްމިޔަތެއް ދިން ތަނެއް ނޫންކަމަށް ޤަބޫލު ކުރުމުގެ ފުރުޞަތު އެބައޮތެވެ. ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުން ޝާދަށް މިނިވަންކަން ލިބިފައިވަނީ 11 އޯގަސްޓް 1960 ގައެވެ.
ޑެމޮގްރަފިކްސް
ޝާދުގެ އާބާދީގެ ތެރެއިން 74.8% މީހުން ދިރިއުޅެނީ ރަށްފުށުގެ ހިސާބުތަކުގައެވެ. އާބާދީގެ ބޮޑު ބަޔަކީ ޒުވާނުންނާއި ކުޑަކުދީންނެވެ. އުފަންވާ ރޭޓަކީ ކޮންމެ ހާހަކަށް 42.35 އެވެ. އެވަރެޖު ޢުމުރަކީ 47.2 އަހަރެވެ.
ސަގާފަތު
މީހުންގެ ތަފާތު ކަމާއި ޤައުމުގައި ބޭނުންކުރެވޭ ބަސްތަކުގެ ގިނަކަމުން ޝާދަކީ ވަރަށް ވެސް މުއްސަނދި ސަގާފަތެއް ލިބިފައިވާ ޤައުމެކެވެ.
އިޤްތިޞާދު
މިއީ މިއަދު ދުނިޔޭގައި އޮތް ފަސްވަނައަށް އެންމެ ފަޤީރު ޤައުމެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 1663 ޑޮލަރެވެ.
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ނުވަތަ ރަނިކަން ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.
ނަސަބު
އައްސުލްޠާނާ ރެހެންދި ޚަދީޖާ ނުވަތަ އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދި ކިލެގެ ސިރީ ރާދަ އަބާރަނަ މަހާ ރެހެންދި އަކީ އައްސުލްޠާނު ޢުމަރު ވީރު ރަސްގެފާނުގެ ދޮށީ ދަރިކަނބަލުންނެވެ. ސުލްޠާން އަޙްމަދު ޝިހާބުއްދީނު އަކީ ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ އެއްބަފާ ކޮއްކޯފުޅު އެވެ. ރަނިކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު ރެހެންދި ޚަދީޖާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން އިންނެވީ އަލްޚަޠީބު ޖަމާލުއްދީނު އާއެވެ. އަލްޚަތީބު ޖަމާލުއްދީންއަކި ފަހުން ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގެން ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލް އެވެ.
ރަނިކަން ކުރެއްވި މުއްދަތު
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ 3 ފަހަރު މަތީން 35 އަހަރު ވާންދެން ރާއްޖޭގެ ރަނިކަން ކުރެއްވި އެވެ. ފުރަތަމަ ފަހަރު ރަނިކަން ކުރެއްވީ މީލާދީން 1342 ން 1362 އަށެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 742 ން 764 އަށެވެ. ފުރަތަމަ ފަހަރު 22 އަހަރު ވަންދެން ރަނިކަން ކުރެއްވި އެވެ. ދެވަނަ ފަހަރު ރަނިކަން ކުރެއްވީ މީލާދީން 1363 ން 1374 އަށެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 765 ން 775 އަށެވެ. ދެވަނަ ފަހަރު 10 އަހަރު ވަންދެން ރަނިކަން ކުރެއްވި އެވެ. ތިންވަނަ ފަހަރު ރަނިކަން ކުރެއްވީ މީލާދީން 1377 ން 1380 އަށެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 778 ން 781 އަށެވެ. ޖުމްލަ އެކު ކުރިންވެސް ބުނެވުނު ހެން 35 އަހަރު ވަންދެން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަނިކަން ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.
ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރު
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ 3 ފަހަރު މަތީން 35 އަހަރު ވާންދެން ރާއްޖޭގެ ރަނިކަން ކުރެއްވި އެވެ.
ފުރަތަމަ ފަހަރު
އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ރާއްޖޭގެ ރަނިކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 742 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެއީ އެކަމަނާގެ ކޮއްކޯފުޅު ސުލްޠާން އަޙްމަދު ޝިހާބުއްދީނު ރަދުން ގަތުލު ކުރެއްވުމަށްފަހު ނުވަތަ އަވަހާރަވުމަށްފަހު ގައެވެ. ރަނިކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު ރެހެންދި ޚަދީޖާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން އިންނެވީ އަލްޚަޠީބު ޖަމާލުއްދީނު އާއެވެ.
ރެހެންދި ޚަދީޖާ ރަނިކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު، އެކަމަނާގެ ފިރިކަލުން ވަޒީރެއް ކަމުގައިވެ، އަމުރުވެރިއަކު ކަމުގައި ވެއްޖެއެވެ. އަދި އޭނާގެ ދަރިކަލުން މުޙައްމަދު އޭނާގެ ބަދަލުގައި ޚަޠީބުކަމަށް އިސްކޮށްފިއެވެ. އަމުރުވެރިޔަކީ އަލްވަޒީރު ޖަމާލުއްދީން ކަމުގައި ވިޔަސް އަމުރުތައް ހިންގައި ހަދަނީ ހަމައެކަނި އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ނަންފުޅުގެ މަތީންނެވެ. އަމުރުތައް ލިޔެފައި ހުންނަނީ ފަންވަތުގައި، ފިޔޮއްސެއްގެ ސިފައިގައި ގުދުކޮށްފައި އޮންނަ ދަނގަޑުކޮޅަކުންނެވެ. ކަރުދާހުގައި ލިޔަނީ ހަމައެކަނި ގުރުއާން އާއި އިލްމީ ފޮތްފޮތެވެ.
ޚަޠީބު މީހާ ކޮންމެ ހުކުރު ޚުޠުބާ އަކާއި އެފަދަ އެހެން ކަމުގެ ޚުޠުބާގައި ރަނިކަމަނާގެ ނަންގަނެއެވެ. އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ރަނިކަން ކުރައްވާތާ 22 އަހަރު ވީތަނާ އޭނާގެ ފިރިކަލުން ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ނުވަތަ ރީތި މުޙައްމަދު އެކަމަނާ ރަސްކަމުގެ ތަޚުތުން ދުރުކުރައްވައި ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގެންފި އެވެ. މިކަން ހިނގީ ހިޖުރައިން 764 ވަނަ އަހަރު އެވެ.
ދެވަނަ ފަހަރު
އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ދެވަނަ ފަހަރަށް ރާއްޖޭގެ ރަނިކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 765 ވަނަ އަހަރު އެވެ. ބުނެވޭގޮތުގައި އެއީ އޭނާގެ ފިރިކަލުން ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ސިރީ ބަވަނަ ސޫޖަ މަހާރަދުން ގަތުލުކުރެއްވުމަށް ފަހުގައެވެ. ނުވަތަ އެރަދުން ގުދުރަތީގޮތުން އަވަހާރަވުމަށް ފަހުގައެވެ. އެފަހަރު 10 އަހަރު ވަންދެން ރާއްޖޭގެ ރަނިކަން ކުރެއްވި އެވެ.
އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ރަނިކަން ކުރައްވާތާ 10 އަހަރުވީތަނާ އެކަމަނާގެ ދެވަނަ ފިރިކަލުން އަލްވަޒީރު ޢަބްދުﷲ ބިން މުޙައްމަދު އަލްޙަޟްރަމީ، ރަސްކަމުގެ މައްޗަށް ވެރިވެ ވަޑައިގަތެވެ. މިއަލްވަޒީރު ޢަބްދުﷲ އަކީ ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ އެއްބަފާ ކޮއްކޯފުޅު ސުލްޠާން އަޙްމަދު ޝިހާބުއްދީނު ގެ ދޮންބައްޕާފުޅެވެ. ސުލްޠާން އަޙްމަދު ޝިހާބުއްދީނު އާއި، އަލްވަޒީރު ޢަބުދުﷲ އާއި ދެމެދު ހިނގި އޮޅުންތަކެއްގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ހުވަދު އަތޮޅަށް އަރުވާލެވިފައި ވަނިކޮށް، އަލްވަޒީރު ޢަބްދުﷲ މާލެގެންނެވީ، މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ގެ ބޮޑު ވަޒީރު ކަމުގައެވެ.
އަލްވަޒީރު ޢަބުދުﷲ އާއި ރެހެންދި ޚަދީޖާ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ އެކަމަނާގެ ފުރަތަމަ ފިރިކަލުން ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ދުނިޔެއިން ވަކިވެވަޑައިގަތުމަށް ފަހުގައެވެ. ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ މައްޗަށް އަލްވަޒީރު ޢަބުދުﷲ ގަދަވެވަޑައިގެން ރަސްކަން އަތުލެއްވީ ހިޖުރައިން 775 ވަނަ އަހަރުގައެވެ.
ތިންވަނަ ފަހަރު
އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ތިންވަނަ ފަހަރަށް ރާއްޖޭގެ ރަނިކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 778 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެއީ އޭނާގެ ފިރިކަލުން ސުލްޠާން ޢަބްދުﷲ(އަލްވަޒީރު ޢަބުދުﷲ) ގަތުލުކުރެއްވުމަށްފަހު ގައެވެ. އެފަހަރު ރާއްޖޭގެ ރަނިކަން 3 އަހަރު ވަންދެން ކުރެއްވި އެވެ.
މީދޫ (ރ. އަތޮޅު)
މި ރަށަކީ ރ. އަތޮޅުގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްތަކުގެ ތެރެއިން ރަށެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެހެން ރަށްރަށެކޭ އެއްފަދައިން މި ރަށަކީ ވެސް މުރަކައިގެ ދޮންވެލިން އުފެދިފައިވާ ޖަޒީރާ ރަށެކެވެ.
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ
އިބްނި ބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަޑައިގަތުން
މަޣްރިބު ކަރައިގެ މަޝްހޫރު ދަތުރުވެރިޔާ އިބްނު ބަޠޫޠާ ފުރަތަމަ ފަހަރު ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ދުރުވީ މިކަމަނާގެ ފުރަތަމަ ރަސްކަމުގެ ދެވަނަ ދައުރު ގައެވެ.އެއީ ހިޖުރައިން 744 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެފަހަރު ރާއްޖެއިން އެބުރި ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 745 ވަނަ އަހަރުއެވެ. އިބްނު ބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖެ އަށް ދުރުވުމުން ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ ފަރާތުން އޭނާއަށް ވަރަށް ހޫނު ތަރުޙީބެއް ލިބިލެއްވި އެވެ. އަދި އޭގެ ދުވަސްކޮޅެއް ފަހުން އިބްނި ބަޠޫޠާ ސުލްޠާން ޖަލާލުއްދީނު ޢުމަރުވީރު ގެ ހުވަފަތް އަނބިކަބަލުންނާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގެންފި އެވެ. މިކާވެނި ކުރެއްވުމާއެކު އަލްވަޒީރު ޖަމާލުއްދީންގެ ޚާއްޞަ އެދުންފުޅެއްގެ މަތީން އިބްނު ބަޠޫޠާ ރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުކަމާ ޙަވާލުވެ ވަޑައިގެންނެވި އެވެ. އިބްނު ބަޠޫޠާ ދެވަނަ ފަހަރު ވެސް ރާއްޖެ ވަޑައިގަތީ ހަމަ ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ ރަސްކަމުގެ ދުވަސް ވަރުގައެވެ.
މީދޫ (ރ. އަތޮޅު)
މީހުން
މި ރަށުގައި ދިރިއުޅެނީ ދިވެހި ނަސްލަށް ނިސްބަތްވާ މީހުންނެވެ. ވާހަކަ ދައްކަނީ ދިވެހި ބަހުންނެވެ.
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ
އިބްނި ބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ވަޑައިގަތުން
އިބްނު ބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހުންނެވި ހުންނެވުމުގައި އެގިލެއްވި އެނގިލެއްވުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކުރައްވައި، އޭނާގެ ދަރިވަރެއް ކަމުގައިވި، އިބްނު ޖަޒްޔު ގެ ގަލަން މެދުވެރި ކުރައްވައިގެން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަރަށް ގިނަ ޚަބަރުތައް އޭނާ ބަޔާން ކުރައްވާފައި ވެއެވެ.
ޝަޚްޞިއްޔަތު
ރެހެންދި ޚަދީޖާ އަކީ ވަރަށް ހިތްވަރުގަދަ ހިކުމަތްތެރި ބޭކަނބަލެކެވެ. ވަރުގަދަ ޝަޚްޞިއްޔަތެއްގެ ވެރިއެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ މާޒީގެ ބަޠަލާއިންގެ ތެރެއިން އެންމެކެރޭ އެންމެ ހިތްވަރުގަދަ ބަތަލާވެސް މެއެވެ. އެހެނީ ފުރަތަމަ ދެފަހަރު އޭނާ ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ އޭނާގެ ދެފިރިކަލުންނަށްވުރެ ކުރި ހޯއްދަވައިގެންނެވެ.
މީދޫ (ރ. އަތޮޅު)
އިޤްތިޞާދު
އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ކުރާ މަސައްކަތްތަކަކީ މަސްވެރިކަމާއި ދަނޑުވެރިކަމުގެ އިތުރުން ފަތުރުވެރިކަމުގެ މަސައްކަތް ތަކުގައި ވަޒީފާ އަދާ ކުރުމެވެ.
ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ
ޝަޚްޞިއްޔަތު
ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ ދިރިއުޅުއްވުމަށް ބަލާއިރު އެކަމަނާ އަކީ މާތް އަޚްލާޤެއްގެ ވެރި ޝަޚްޞިއްޔަތެކޭ ދެންނެވޭކަން ނެތެވެ. ސަބަބަކީ އެކަމަނާގެ ދެފިރިކަލުންމެ ގަތުލު ކުރެއްވީ ޚުދު އެކަމަނާ ކަމުގައި ވުމެވެ. ނަމަވެސް އިބްނި ބަޠޫޠާގެ ލިޔުއްވުމުގައި ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ މައްޗަށް އެއްވެސް ދަޢުވާއެއް ކުރައްވާފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ އޭނާގެ ހުރިހާ ލިޔުމެއްގައި ހެންހުރީ ޖަމާލުއްދީން ރަދުން ގުދުރަތީގޮތަކުން ފުރައުއްތަވީ ކަމުގައެވެ.
އަވަހާރަވުން
އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދި ކިލެގެ އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 781 ވަނަ އަހަރު އެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ޑިސެމްބަރު 22
ޑިސެމްބަރު 22 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 356 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 357 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:ޑިސެމްބަރު
ޕްރަތިބާހ ޕާޓިލް
ޕްރަތިބާހ ދޭވީސިންހް ޕާޓިލް (प्रतिभा देवीसिंह पाटिल) (އ. 19 ޑިސެންބަރު 1934) އަކީ އިންޑިޔާގެ 12 ވަނަ ރައީސެވެ. މިއީ އިންޑިޔާގެ ރައީސްކަމުގެ މަޤާމަށް ހޮވި ވަޑައިގަތް ފުރަތަމަ އަންހެން ބޭފުޅާއެވެ. އެކަމަނާ އިންޑިޔާގެ ރައީސްކަމުގެ ހުވާ ކުރެއްވީ 25 ޖުލައި 2007 ގައެވެ. އެއީ ކުރީގެ ރައީސް އޭ. ޕީ. ޖޭ. ޢަބްދުލްކަލާމްގެ ދައުރު ހަމަވުމާ ގުޅިގެންނެވެ.
ޤިސްމު:ހިންދުސްތާން
މަރާޓީ
މަރާޓީ އަކީ އިންޑިޔާގެ މަހާރާޝްތްރާ ސްޓޭޓުގެ ރަސްމީ ބަހެވެ.
އައްޝައިޚް މަލިމް މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނު
އައްޝައިޚް މަލިމް މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނު އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސްގެ ރައީސްކަން ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރައީސްކަން ކުރައްވާފައި ވަނީ 13 އެޕްރީލް 1952 ން ފެށިގެން 21 އޮކްޓޯބަރ 1953 ގެ ނިޔަލަށެވެ.
އައްޝައިޚް މަލިމް މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނަކީ ދީނީ ތަޢުލީމު ރާއްޖޭގައި ފެތުރުމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އެނާއަކީ ދިވެހި ބަހުގެ އަދީބެކެވެ. މުޞައްނިފެކެވެ. ވާހަކަ ލިޔުއްވައި ރައިވަރު ހެއްދެވި ޝާޢިރެކެކެވެ. އޭނާ ވަނީ އަލްއީޤާޡުގެ ނަމުގައި ޢަރަބި-ދިވެހި ރަދީފެއް ނެރުއްވާފައެވެ. ދިވެހި ދައުލަތުގެ ތަފާތު ފެންވަރުގެ މަގާމުތައް މަލިމް މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނު އަދާކުރައްވާފައި ވެއެވެ.
އައްޝައިޚް މަލިމް މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނު އަކީ މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ކިޔަވައިދެއްވި މުދައްރިސުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ނަސަބު
މަލިމް މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނުގެ ބައްޕައަކީ އައްޑޫމީދޫއަށް ނިސްބަތްް ވާ އައްޝައިޚް ކުޑަ ޙަސަންތަކުރުފާނެވެ. މަންމައަކީ ކ. ހުރާ ބޭކަނބަލެކެވެ.
އަވަހާރަވުން
އަވަހާރަވީ 18 ނޮވެމްބަރު 1970 ގައެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ރީނަލް މިޑުލާ
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމް
ނައިޓްރޯޖަން
ނައިޓްރޯޛަން އަކީ ކެމިކަލް އުންސުރެކެވެ. މިއުންޞުރުގެ އެޓަމިކް ނަންބަރަކީ 7 އެވެ. އަދި މިއުންޞުރުގެ އިގިރޭސި ރަމްޒު އަކުރަކީ N އެވެ. އެޓަމިކް މާސް އަކީ 14.00674µ އެވެ. މިއީ ކުލަހެއް، ވަހެއް، ރަހައެއް ނެތް ގޭހެކެވެ. ޖައްވުގައި ހިމެނޭ ގޭހުގެ 78 އިންސައްތަ އަކީ ނައިޓްރޯޖަން އެވެ. އެމޯނިޔާ، އޯގަނިކް ނައިޓްރައިޓްސް، ސަޔަނައިޑް، އަދި ނައިޓްރިކް އެސިޑް ފަދަ ކެމިކަލް ތަކުގައި ނައިޓްރޯޖަން އެކުލެވިގެން ވެއެވެ.
ނައިޓްރޯޖަން އެންމެ ފުރަތަމަ ހޯދީ ސްކޮޓްލޭންޑް ގެ އިލްމް ވެރިއެއް ކަމުގައިވާ ޑެނިއަލް ރުތަފޯޑް އެވެ. އެއީ 1772 ވަނަ އަހަރު ގައެވެ.
އަތޮޅުތަކަށް ދީފައިވާ އަކުރު
ބކަތި އިބާރާތްޯ އިބާރާތް
އަލީ ފާސިރު
ދިވެހި ފުޓްބޯޅައިގެ ތެރެއަށް ގިނަ ކުޅުންތެރިންތަކެއް ނެރެފައިވާ ބ. އޭދަފުއްޓަށް ނިސްބަތްވާ ސެންޓޭ ، ،24 ގެ ޝައުގުވެރިކަން ވަރަށް ކުޑައިރުންސުރެ ފުޓްބޯޅަ އަށް ހުއްޓެވެ. ރަށުގެ އެހެން ކުދިންނާ އެކު އޭނާ ކުޑައިރު ފައްކާކުރި ހުނަރުތައް އެންމެ ފުރަތަމަ ފާހަގަވީ 2006 ވަނަ އަހަރު ކްލަބު އީގަލްސް އިން އޭދަފުށީގައި ބޭއްވި ޓްރެއިނިން ކޭމްޕެއްގަ އެވެ. އެ ކޭމްޕްގައި އެންމެ ފާހަގަކުރެވުނު ތިން ކުޅުންތެރިންގެ ތެރޭގައި ސެންޓޭ ހިމެނިގެން އޭނާ ކުޅެން މާލެ އައި ނަމަވެސް، އެ އަހަރު ނިމުމުން އޭނާ ވަނީ އެނބުރި ރަށަށް ގޮސްފަ އެވެ.
ރަސްގެތީމު (ރ. އަތޮޅު)
މި ރަށަކީ ރ. އަތޮޅުގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްތަކުގެ ތެރެއިން ރަށެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެހެން ރަށްރަށެކޭ އެއްފަދައިން މި ރަށަކީ ވެސް މުރަކައިގެ ދޮންވެލިން އުފެދިފައިވާ ޖަޒީރާ ރަށެކެވެ.
އަލީ ފާސިރު
މޮޅު ފުޓްބޯޅަ ކުޅުންތެރިއަކަށް ވުމަށް ފޮނި އުންމީދުތަކެއް ކުރަމުންދިޔަ ސެންޓޭ ރަނގަޅު ފުރުސަތަކަށް އިންތިޒާރުކުރަމުންދަނިކޮށް، އޭނާ ހިދުމަތަށް 2008 ވަނަ އަހަރު އެދުނީ އޭރު ދެވަނަ ޑިވިޝަނުގައި އޮތް އޯލް ޔޫތު ލިންކޭޖް (އޭވައިއެލް) އެވެ. އޭވައިއެލްގެ ހުށަހެޅުން ގަބޫލުކޮށް ސެންޓޭ ވަނީ 2008 ވަނަ އަހަރު ދެވަނަ ޑިވިޝަނުގައި އެ ޓީމާ ގުޅިފަ އެވެ. އެކަމަކު ސެންޓޭގެ ކުޅުން ބޮޑަށް ފާހަގަވީ 2009 ވަނަ އަހަރު އޭވައިއެލް ފުރަތަމަ ޑިވިޝަނުގައި ވާދަކުރަން ފެށުމުންނެވެ. އެ އަހަރު އޭނާ ދެއްކި މޮޅު ކުޅުމާ އެކު ބޮޑެތި ކްލަބުތަކުގެ ލޯ އޭނާ އަށް އަމާޒުވި އެވެ. އަދި ޖެހިގެން އައި އަހަރުގެ ކުރީކޮޅު ބަންގާޅުގައި އޮތް ސާފް ގޭމްސް އަށް ނެގި 23 އަހަރުން ދަށުގެ ގައުމީ ޓީމުގެ ސްކޮޑުން ސެންޓޭ ޖާގަ ހޯދި އެވެ.
ރަސްގެތީމު (ރ. އަތޮޅު)
މީހުން
މި ރަށުގައި ދިރިއުޅެނީ ދިވެހި ނަސްލަށް ނިސްބަތްވާ މީހުންނެވެ. ވާހަކަ ދައްކަނީ ދިވެހި ބަހުންނެވެ.
އަލީ ފާސިރު
ފުރަތަމަ ޑިވިޝަނުގައި އޭވައިއެލް އަށް އެއް ސީޒަން ކުޅެދިނުމަށް ފަހު، ސެންޓޭ ވިސްނީ ބޮޑު ކްލަބަކުން ފުރުސަތު ހޯދުމަށެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ފުޓްބޯޅައިގެ އެންމެ ކާމިޔާބު އެއް ކްލަބު ކަމަށްވާ ވެލެންސިއާ އިން ފުރުސަތު ލިބުމުން އޭނާ ދެވަނަ ވިސްނުމަކަށް ނުގޮސް ވެލެންސިއާ އަށް ބަދަލުވި އެވެ.
"އޭރު ބޭނުންވީ ދެން ބޮޑު ކްލަބަކަށް ކުޅެން. އެހެންވެ ވެލެންސިއާ އަށް ބަދަލުވީ،" ސެންޓޭ ބުންޏެވެ.
ވެލެންސިއާގައި އެއް ސީޒަން ހޭދަކޮށް، ކާމިޔާބެއް ނުލިބުމުން ސެންޓޭ ނިންމީ އެހެން ކްލަބަކަށް ބަދަލުވުމަށެވެ. މިދިޔަ އަހަރު ސީޒަނުގައި ސެންޓޭ ނިއުގެ ނޫ ޖޯޒީގައި ނުކުތެވެ. އަދި އޭނާގެ ކެރިއަރުގައި މިހާތަނަށް އެންމެ ކާމިޔާބު ސީޒަނަކަށް ވީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ސަޕޯޓަރުން ގިނަ ކްލަބާ އެކު މިދިއަ އަހަރު ހޭދަކުރި ދުވަސްތަކެވެ.
ސެންޓޭގެ ހިތްގައިމު ލަނޑުތަކާއި މޮޅު ކުޅުމުގެ ސަބަބުން މިދިޔަ ސީޒަނުގައި ނިއުގެ ސަޕޯޓަރުންގެ އެއް ބަތަލަކީ އޭނާ އެވެ. މިދިޔަ ސީޒަނުގައި ސެންޓޭ ވަނީ 18 ލަނޑު ޖަހައިފަ އެވެ.
"މިދިޔަ އަހަރު ވަރަށް ރަނގަޅަށް ދިޔައީ. އެއީ ހަމަ ވަރަށް ބުރަ މަސައްކަތެއް ކޮށްގެން. ވަކި އެހެން ތަފާތެއް ނެތް. ދެން ލަނޑު ޖެހެން ފެށީމަ ކޮންފިޑެންސް އިތުރުވީ. ވަރަށް ހިތްހަމަޖެހޭ މިދިޔަ ސީޒަނާ މެދު،" ސެންޓޭ ބުންޏެވެ.
މިދިޔަ ސީޒަނަށް ސެންޓޭ ނުކުތީ ވަރަށް ބޮޑު އަޒުމަކާ އެކު އެވެ. އެއީ ޑިސެމްބަރު މަހު އިންޑިއާގައި ބޭއްވި ސާފް ޗެމްޕިއަންޝިޕުގައި ގައުމީ ޓީމުން ޖާގަ ހޯދުމަށެވެ. މުޅި ސީޒަންގައި އޭނާ ކުރި ބުރަ މަސައްކަތުގެ ނަތީޖާއަކަށް ވީ ރާއްޖޭގެ ގައުމީ ޓީމުގެ ކޯޗު ހަންގޭރީގެ އިސްޓަވާން އުރުބާނީ ސާފް ޗެމްޕިއަންޝިޕަށް ނެގި ސްކޮޑުން ސެންޓޭ އަށް ޖާގަ ލިބުމެވެ.
މުޅި ސީޒަނުގައި ސެންޓޭ މޮޅު ކުޅުމެއް ދެއްކި ނަމަވެސް ސާފް ޗެމްޕިއަންޝިޕުގައި އޭނާ އަށް ކުޅެލަން ލިބުނީ އެންމެ ފުރުސަތެކެވެ. ގުރޫޕް އޭގައި ބަންގާޅާ ދެކޮޅަށް ރާއްޖެ ކުޅުނު މެޗުގެ ފަހުކޮޅު ސެންޓޭ ކުޅެން އެރި އެވެ.
ސާފް ޗެމްޕިއަންޝިޕުގައި ރަނގަޅު ފުރުސަތަކެއް ނުލިބު ނަމަވެސް ސެންޓޭ މާޔޫސްއެއް ނުވެ އެވެ. އޭނާ ހުރީ އިތުރަށް މަސައްކަތްކޮށް ރާއްޖޭގެ ގައުމީ ޓީމުގެ ފުރަތަމަ 11 އިން ޖާގަ ހޯދުމުގެ އުންމީދުގަ އެވެ.
"މިދިޔަ އަހަރު ނުކުތީ ޕްލޭނަކާ އެކު. ސާފް ޗެމްޕިއަންޝިޕުގައި ގައުމީ ޓީމަށް ކުޅެން ބޭނުންވި. އިރާދަކުރެއްވީތީ އެކަން ކާމިޔާބުވި. މިހާރު ބޭނުންވަނީ ފުރަތަމަ 11 ގައި ޖާގަ ހޯދޭ ވަރުކުރަން،" ސެންޓޭ ބުންޏެވެ.
ސެންޓޭ ހުރީ ކެރިއަރުގައި ވަރަށް ގިނަ ކާމިޔާބީތައް ހާސިލްކުރަން ބޭނުންވެފަ އެވެ. އެގޮތުން ރާއްޖޭގެ އެންމެ މޮޅު ފުޓްބޯޅަ ކުޅުންތެރިޔާގެ މަގާމު ހޯދުމަކީ ވެސް އޭނާގެ ހުވަފެނެކެވެ.
"ކޮންމެ ކުޅުންތެރިއެއްގެ ވެސް ޓާގެޓްތަކެއް އޮންނާނެ. އެވޯޑަކާ ހަމައަށް ދިއުމަކީ އެއް ޓާގެޓް،" ސެންޓޭ ބުންޏެވެ.
ކުރިއަށް އޮތް ސީޒަނުގައި ސެންޓޭ ކުޅޭނީ ވިކްޓަރީ އަށެވެ. ކެރިއަރުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ފުރަތަމަ ޑިވިޝަނުގެ މުބާރާތެއް ކާމިޔާބުކުރުމުގެ ފަހުރު، ވިކްޓަރީއާ އެކު ހޯދަން އޭނާ ބޭނުންވެ އެވެ. އަދި މިދިޔަ ސީޒަނަށް ވުރެ މޮޅު ކުޅުމެއް ދައްކައި، މިދިޔަ ސީޒަނަށް ވުރެ ގިނަ ލަނޑުތަކެއް ޖަހަން ވެސް ސެންޓޭ ހުރީ އަޒުމުކަނޑައަޅައިގެންނެވެ. އޭނާގެ އެ ހުނަރު ހުރި ކަމާ މެދު ދެބަސްވާނެ މީހަކު ނެތެވެ.
ޢަބުދުﷲ ޚަލީލް
ޑރ ޢަބުދުﷲ ޚަލީލް ( ބަގީޗާގެ ، ފ.ނިލަންދޫ ) އަކީ ފ.ނިލަންދޫ އަށް އުފަން އިލްމީ ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާ އަކީ މެލޭޝިޔާގެ އިންޓަނޭޝަނަލް އިސްލާމިކް ޔުނިވަސިޓީގައި އިކޮނޮމިކްސްގެ ދާއިރާއިން މާސްޓާރސް ޑިގްރީ ފުރިހަމަ ކުރައްވާފައިވާ ފަރާތެކެވެ. އަދި ބުރޫނާއީ ޔުނިވަސީޓީގައި އިކޮނޮމިކްސް އިން ޕީއެޗްޑީ ހައްދަވާފައި ވެއެވެ. ސަރުކާރުގެ ތަފާތު ދާއިރާގެ މަގާމްތައް ފުރުއްވާފައިވާ ޚަލީލް މިހާރު ހުންނެވީ ސިވިލް ސާރވިސް ކޮމިޝަންގެ ސެކެޓްރީ ޖެނެރަލްގެ މަގާމް ގައެވެ. އުމުރުން 31 އަހަރުގައި 2007 ވަނަ އަހަރުގެ މެދުތެރޭގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެންމެ ހަނގު އުމުރުގައި އަތޮޅު ވެރިއެއްގެ މަގާމް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމުގެ ޝަރަފް ޢަބުދުﷲ ޚަލީލް ހޯއްދެވި އެވެ.
ޢަބުދުﷲ ޚަލީލް އަކީ މީހުންނާއި ގުޅުން ބާއްވާ އިޖްތިމާޢީ ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައި ފާހަގަ ކުރެވޭ ފަރާތެކެވެ. އަތޮޅުވެރިކަން ކުރެއްވި ދުވަސްވަރު އެއަތޮޅުތަކަށް ތަރައްގީ ގެނައުމަށް ވަރަށް ބޮޑެތި މަސައްކަތްތަކެއް ކުރައްވާފައިވާކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.
އާއިލާ
އަބުދުﷲ ޚަލީލް އަކީ ފ.ނިލަންދޫ ދޮންފަތްބަގީޗާގެ މޫސާ އަހުމަދު އާއި ހަމަ އެރަށު ފިނިފެންމާގޭ ހަފީޒާ ހަމީދުގެ ދޮށީ ފިރިހެން ދަރިފުޅެވެ. އާއިލާގައި ޚަލީލުގެ އިތުރުން 11 މެންބަރުން ހިމެނެއެވެ. އަނބިކަނބަލުން ނަކީ ފ.ނިލަންދޫ ފޮނިލުބޯގޭ ފަރީދާ ޢަބުދުލް ޢަޒީޒް އެވެ. އެދެމަފިރިންނަށް 2007 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހުގެ ތެރޭގައި ފިރިހެން ކުއްޖަކު ލިބިފައި ވެއެވެ. އެއީ ޒައިން ޢަބުދުﷲ ޚަލީލް އެވެ. މިހާރު 4 ކުދިން ލިބިލައްވާފައި ވެއެވެ. އެއީ ޒައިންގެ އިތުރުން، ޒާމިން، ޒީޝާ އަދި ޒައިދު އެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:ނިލަންދޫ (ފ. އަތޮޅު) ޤިސްމު:(ފ. އަތޮޅު) ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ ޤިސްމު:ޕީއެޗްޑީ ހަދާފައިވާ ދިވެހިން
ޑިސެމްބަރު 23
ޑިސެމްބަރު 23 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 357 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 358 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:ޑިސެމްބަރު
ރިތް މަސް
ރިތް މަސްނުވަތަ ( އަކީ ރާއްޖޭގެ އެތެރެވަރީގެ ކަނޑުތަކުގައްޔާއި، ފުންވިލު ވިލުގައި ވަރަށް ގިނައިން އުޅޭ މަހެކެވެ. ރިތްމަސް އާއްމުކޮށް އުޅެނީ ބޮޑެތި އައިން ހަދައިގެންނެވެ. ރަށްރަށުގެ ފަޅުފަޅަށް ވަދެއުޅޭ ރިތް މަސް ގަނޑު ދާއަޅައިގެން ވެސް ރާއްޖޭގެ ބައެއް ހިސާބުތަކުން ހިފާއުޅެއެވެ. މިއީ ދިވެހިން ކެއުމަށް ބޭނުންކޮށް އުޅޭ ވަރަށް ކަށި ގިނަ މަހެކެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 32 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ.
ދެކުނު އޭޝިޔާގެ އިއްތިޙާދު
ދެކުނު އޭޝިޔާގެ އިއްތިޙާދު ނުވަތަ އިނގިރޭސިން ކިޔާ ގޮތުން ނަމަ ސައުތު އޭޝިޔަން ޔޫނިއަން އަކީ ދެކުނު އޭޝިޔާގެ ޤައުމުތައް ވެސް ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަން ގޮތަށް އިއްތިޙާދުވެ އުފެއްދުމަށް ޚިޔާލު ކުރެވެމުން އަންނަ އިއްތިޙާދެކެވެ.
ރިތް މަސް
ރިތް މަސް އަކީ ދިގުކޮށް ވަށްކޮށް ހުންނަ މަހެކެވެ. މަހުގެ ކަރުތާ ފަތްގަނޑުގެ ތިރިން ބަނޑުދަށް ފަރާތުގައި ހުންނަ ކޮތަރިބައި މަހުގެ ކަންފަތްގަނޑަށްވުރެ ކުރުވާނެއެވެ. މަހުގެ ނިގޫފަތާ ދިމާލުން މަހުގެ މަތީބައިގައްޔާއި ބަނޑުދަށް ފަރާތުގައި ވަކިވަކިން ހުންނަ ކުދި ކޮތަރިބައެއް ހުރެއެވެ. ނިގޫކޮޅާއި ދިމާގައި ދިގުކޮށް ހުންނަ ކުރަގަނޑެއް ހުރެއެވެ. މަހުގެ މަތީބައިގެ ކުލައަކީ ނޫކުލައަކަށްދާ ފެހިކުލައެކެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތުގެ ކުލައަކީ ރިހިކުލަ އެވެ. މަހުގެ ކަރުތާ ފަތްގަނޑުގެ ކަނުގައި ކަޅުކުލައިގެ ލަފެއް ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަން ހުރެއެވެ. ނިގޫފަތުގެ ކުލައަކީ ރީނދޫ ކުލައަކަށް ދާ ފެހިކުލަ އެކެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތުގެ ކޮތަރިބައިގެ ކުލައަކީ ހުދު ކުލައެވެ. މަހުގެ ބުރަކަށި މަތީ ފުރަތަމަ ކޮތަރިބައިގައި ހަރު 8 ކަށި ހުރެއެވެ. ދެވަނަ ކޮތަރިބައިގައި ހަމަ އެކަހަލަ 1 ކައްޓާއެކު 31 އާއި 37 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރިބައިގައި ވަކިން ހުންނަ 2 ހަރުކައްޓަށްފަހު، އިތުރު 1 ހަރުކައްޓާއި، 27 އާއި 31 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ސިމާދު ސަޢީދު
ޑރ ސިމާދު ސަޢީދު (ގ.ޗަމަން ) އަކީ އޮސްޓްރޭލިއަން ނޭޝަނަލް ޔުނިވަސިޓީގައި ރިސޯސް މެނޭޖްމަންޓް އެންޑް އެންވައިރޮމަންޓަލް ސައިންސްގެ ދާއިރާ ޑޮކްޓަރ އޮފް ފިލޯސަފީ ހައްދަވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.ޑރ ސިމާދު ސަޢީދު އަކީ އޮސްޓްރޭލިއަން ނޭޝަނަލް ޔުނިވަސިޓީގައި ރިސޯސް މެނޭޖްމަންޓް އެންޑް އެންވައިރޮމަންޓަލް ސައިންސްގެ ދާއިރާ ޑޮކްޓަރ އޮފް ފިލޯސަފީ ހައްދަވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ޑރ ސިމާދު ސަޢީދު އެންވައިރޮމެންޓަލް ސައިންސްގެ ދާއިރާއިން ފުރަތަމަ ޑިގްރީ ހެއްދެވީ އިގިރޭސި ވިލާތުގެ ސައުތަމްޓަން ޔުނިވަސިޓީގައި 1990ން 1993 އަށެވެ. 1994ން 1995 އަށް އިގިރޭސި ވިލާތުގެ އޮކްސްފޯރޑް ބްރޫކްސް ޔުނިވަސިޓީގައި ޑރ ސިމާދު ސަޢީދު ވަނީ އެންވައިރޮމަންޓް އެސެސްމެންޓް އެންޑް މެނޭޖްމަންޓް ގެ ދާއިރާ އިން މާސްޓާރސް ޑިގްރީ ޙާޞިލް ކުރައްވާފައެވެ. ޑރ ސިމާދު ސަޢީދު މިހާރު މަސައްކަތް ކުރައްވަނީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންވައިރޮމަންޓަލް ރިސާޗް ސެންޓަރު ގައެވެ.
ޤިސްމު:ޕީއެޗްޑީ ހަދާފައިވާ ދިވެހިން ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު
އަކީ މީލާދީން 1362 ން 1364 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 764 ން 765 އަށެވެ. ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު އަކީ ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ފުރަތަމަ ފިރިކަލުންނެވެ.
ނަސަބު
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ގެ ނަސަބެއް ތާރީޚުން އެނގޭކަން ނެތެވެ. މިރަދުންނަކީ ކުރިން އަލްވަޒީރު މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން އެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ލިޔުންތަކަށް ބުރަވެ ވިސްނޭގޮތުން މިރަދުންނަކީ ވެސް ރާއްޖެއިން ބޭރުން ވަޑައިގެންނެވި މީހެއް ކަމަށް ލަފާ ކުރެވެއެވެ.
ހެނެވި ރަސްކިލެގެކަން
ރެހެންދި ޚަދީޖާގެ ރަސްކަމުގެ ފުރަތަމަ ދައުރުގައި ހެނެވި ރަސްކިލެގެ މަގާމްގައި މި މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ހުންނެވި އެވެ. މިއީ ރަނިކަމަނާގެ ގާއިމް މަގާމް އެވެ. މިއީ އަންހެނަކު ރަސްކަމުގެ ތަޚްތުގައި ރެދަލި ކުރައްވާނަމަ އޭނާގެ ފިރިއަކަށް ހުންނަ މީހަކަށް ދެއްވާ މަގާމެވެ. އިބްނި ބަޠޫޠާ ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުން އޭނާ ރާއްޖެ ދުރުވި އިރު ރެހެންދި ޚަދީޖާ ގެ އަމުރުފުޅަށް އަލްވަޒީރު މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ރަސްކަމުގެ ކަންތައްތައް ހިންގަވާފައި ވެއެވެ.
ހިނެވިރަސްކިލެގެ މަގާމް ގައި ހުރި ދުވަސްވަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުކަން އަލްޤާޟީ ޢީސާ އަލްޔަމަނީގެ ބަދަލުގައި އިބްނު ބަޠޫޠާ އަށް ދެއްވި އެވެ.
ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތުން
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 764 ވަނަ އަހަރު އެވެ. ރަސްކަންކުރެއްވީ އެއް އަހަރުވަރު އެވެ.ކުރިންވެސް ބަޔާންކުރެވުނު ހެން އައްސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ރަނިކަން ކުރައްވާތާ 22 އަހަރު ވީތަނާ އޭނާގެ ފިރިކަލުން ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ނުވަތަ ރީތި މުޙައްމަދު އެކަމަނާ ރަސްކަމުގެ ތަޚުތުން ދުރުކުރައްވައި ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގެންފި އެވެ. މިކަން ހިނގީ ހިޖުރައިން 764 ވަނަ އަހަރު އެވެ. ބައެއް ލިޔުންތަކުގައިވަނީ މިރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ ނުހައްގުން ކަމުގައެވެ.
އަވަހާރަވުން
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު އަވަހާރަވީ ގޮތާމެދު، ތާރީޚްގެ އަހުލުވެރީން ޚިލާފު ވެއެވެ. ތާރީޚް ލިޔުންތެރިޔާ ޙަސަން ތާޖުއްދީން ބުނުއްވަނީ ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ރަސްކަން ކުރައްވާތާ އަހަރު ދުވަސް ވީތަނާ، ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ އޭނާ ގަތުލުކުރައްވާފައި، ދެވަނަ ފަހަރަށް ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ކަމަށެވެ. އިބްނު ބަޠޫޠާ ބުނުއްވަނީ ސުލްޠާން މުޙައްމަދު އަލްޖަމީލު ގުދުރަތީ ގޮތުން އަވަހާރަވުމަށްފަހު، ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ދެވަނަ ފަހަރަށް ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ކަމަށެވެ. މިދެބުނުމުގެ ތެރެއިން ބޮޑަށް ބުރެވެވެނީ އިބްނު ބަޠޫޠާގެ ބުނުމަށެވެ. އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 765 ވަނަ އަހަރު އެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ރަތްގަޅި ފާނަ
ރަތްގަޅި ފާނަ ނުވަތަ އަކީ ރާއްޖޭގެ ފަރުފަޅުތަކުގެ ބޭރުގައްޔާއި، ހާހަލާއި ތިލަތިލައިގައި އަދި އެތެރެވަރީގެ ކަނޑުތަކުގެ އަަޑީގައި ދިރިއުޅޭ ފާނަ އެކެވެ. ނަނު ފައްތައިގެން ކުރާ ކެޔޮޅު ކަމުގައި ބޭނޭ މަހެކެވެ. މިއީ އާންމު ގޮތެއްގައި ތިލަ ހިސާބުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ މަހެއް ކަމަށް ވެއެވެ. މިއީ ކެއުމަށް އަގަޔަށް މީރު މަހެކެވެ.
މަހުގެ ކަރުތާފަތް ހުންނަނީ ރާޅުކޮށެވެ. މަހުގެ މަތީ ކޮތަރިބައިގައި 11 ހަރުކައްޓާއި، 15 އާއި 17 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރިބައިގައި 3 ހަރުކައްޓާއެކު 8 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ކަންފަތު ކޮޅާއި ނިގޫފަތު ކޮޅު ހުންނަނީ ވަށްކޮށެވެ.
މަހުގެ ކުލަ އަކީ ނާރިނގު ކުލައެވެ. މަހުގެ ދެފަރާތުގައި ހުރަހަށް ގަދަ ރަތްކުލައިގެ ގަޅިތަކެއް ހުރެއެވެ. މިގަޅިތައް ސާފުކޮށް ފެންނަން ހުންނަނީ މަހުގެ މަތީބައިގައި އެކަންޏެވެ. މަހުގެ ބޮލުގެ މަތީބައި ހުންނަނީ ރަތް މުށި ކުލައެއްގައެވެ. މަހުގެ މަތީ ކޮތަރި ބައިގެ ހަރުކަށިތަކުގެ ދޭތެރޭ ދުލިފަށް ތަކުގެ ކޮޅުގައި ތިންކަނަން ވާގޮތަށް ހުންނަ ކަޅުކުލައިގެ ލައްތަކެއް ވަރަށް ފާޅުކޮށް ފެންނަން ހުރެއެވެ.މިބާވަތުގެ މަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 40 ސމ އަށެވެ. ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި މިމަހަށް ކިޔާ ވަކި ޚާއްޞަ ނަމެއް ރިކޯޑްކުރެވިފައި ނެތުމާއެކު މިމަހަށް ކިޔާ އިގިރޭސި ނަމާ ގުޅޭގޮތުން، މަހުގައި ހިމެނޭ ޚާއްޞަ ސިފަތަކަށް ބަލައި މިމަހަށް ރަތްގަޅި ފާނަ ކިޔާ ނަންދީފައިވަނީ އެވެ.
ގެލެރީ
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ސުލްޠާން ޢަބްދުﷲ
އަކީ މީލާދީން 1374 ން 1377 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 775 ން 778 އަށެވެ. މިރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތި ހިޖުރައިން 775 ވަނަ އަހަރުއެވެ.
އައްސުލްޠާން ޢަބްދުﷲ ސިރީ ދަންމަރު އާދީއްތަ މަހާ ރަދުންނަކީ ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ދެވަނަ ފިރިކަލުންނެވެ. އިބްނު ބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖެ ދޫކުރެއްވީ މި ޢަބުދުﷲ ރަދުން ވަޒީރެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު އެދެކަލުންގެ ދެމެދުގައި ހިނގި ގަޑުބަޑު ތަކެއްގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުންނެވެ.
އަވަހާރަވުން
ސުލްޠާން ޢަބްދުﷲ ރަސްކަން ކުރެއްވީ 3 އަހަރު ވަންދެނެވެ. ރަސްކަން ކުރައްވާތާ 3 ވަނަ އަހަރު ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ އޭނާ ގަތުލު ކުރައްވައިފި އެވެ. ނުވަތަ ގުދުރަތީ ގޮތުން އޭނާ އަވަހާރަ ވެއްޖެއެވެ. މިކަން ހިގުމަށްފަހު ތިންވަނަ ފަހަރަށް ސުލްޠާނާ ޚަދީޖާ ރެހެންދި ކަނބައިދިކިލެގެ ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ އެވެ. މިކަން ހިނގީ ހިޖުރައިން 778 ވަނަ އަހަރު ގައެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
އަސްއަދު ޢަބުދުލް ޣަނީ
އަސްއަދު އަބްދުލްޣަނީއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގައުމީ ފުޓްބޯޅަ ޓީމުގެ ކެޕްޓަނެވެ. ލީޑަރެވެ. އަދި ނިއުރޭޑިއަންޓްގެ ކެޕްޓަނެވެ. ލީޑަރެވެ. އެހެންކަމުން އަސްއަދު ދިވެހި ފުޓްބޯޅައިގައި މިހާރުހުރި އުސްމިން ރަނގަޅަށް އެނގޭނެއެވެ. އިތުރަށް ބުނެދޭކަށް ވާހަކައެއް ނެތެވެ.
އަސްއަދަކީ ރާއްޖޭގައި މިވަގުތުހުރި އެންމެ އިތުބާރު ދިފާއީ ކުޅުންތެރިޔާއެވެ. އަނެއްކޮޅުން އޭނާއަކީ މެދުތެރެއަށް ލިޔަސް ހަމައެހާމޮޅަށް ކުޅޭނެ ކުޅުންތެރިޔެކެވެ. އެހެންވީމާ ފުޓްބޯޅަ ޓީމެއްގެ މެދުތެރެއަށް ލިޔަސް އަދި ފަހަތަށް ލިޔަސް އޭނާގެ ޒިންމާ ނަގައިގެން ދަނޑުމަތީގައި ލީޑަރެއްގެ ރޯލު ނެގޭވަރުގެ ގާބިލްކަން އަސްއަދުގެ ކިބައިގައި އެބަހުއްޓެވެ. އެކަން ފާހަގަ ކުރަނީ ހަމައެކަނި ދިވެހިންނެއް ނޫނެވެ. ބޭރު މީހުންވެސް އެހެން ބުނެއެވެ.
ކުއްލިއަކަށް ހަނދާނަށް އައީ މިއަހަރުގެ ސީޒަނުގެ ތެރޭގައި ވީބީއަށް ކޯޗު ކޮށްދިން އާޖެންޓީނާގެ ކޯޗު ކާލޯސް ކަވަގްނާރޯ އަސްއަދާބެހޭ ގޮތުން ބުނި ވާހަކައެކެވެ. އޭނާ ބުނީ އަސްއަދަކީ ލީޑަރޝިޕް ނެގޭވަރުގެ ލީޑަރެއް ކަމަށެވެ. ރަނގަޅު ކެޕްޓަނެއް ކަމަށެވެ. ހަގީގަތުގައި ކިތަންމެ މޮޅަށް ކުޅުނަސް އެކަންކުރުމަކީ ކޮންމެ ކުޅުންތެރިޔަކަށް ވާނެކަމެއްނޫނެވެ.
އަސްއަދުގެ ކުޅުން ރަނގަޅީ ހަމައެކަނި މިހާރަކު ނޫނެވެ. ފުޓްބޯޅައިގައި އޭނާގެ ޓްރޮފީ ހަރުގަނޑު ބަލާލައިފިނަމަ އެކަން އެނގޭނެއެވެ. އޭގައިވަނީ އެންމެ ޓްރޮފީއެއްނޫނެވެ. އެތަށް ޓްރޮފީއެކެވެ. އެންމެ ތަނަކުން ދީފައިވާ ޓްރޮފީއެއްވެސް ނޫނެވެ. އެތަށް ތަނަކުން ދީފައިވާ ޓްރޮފީ އެބަހުއްޓެވެ.
ބޭރުގެ ޓީމަކަށް ދިއުމުގެ ފުރުޞަތު
ނ. މާފަރަށް އުފަން އަސްއަދަކީ ރާއްޖޭގެއިން ބޭރުގައި ކުޅުމުގެ ފުރުޞަތުވެސް ލިބިފައިވާ ކުޅުންތެރިޔެކެވެ. މީގެ އަހަރުތަކެއް ކުރިން އޭނާއަށް ވަނީ ޔޫރަޕް ޓީމަކަށް ކުޅެންދިޔުމުގެ ފުރުޞަތުވެސް ލިބިފައެވެ. އެއީ ވެލެންސިއާއަށް ކުޅުނު ދުވަސްވަރުގައެވެ. އޭރު ވެލެންސިއާގެ ކޯޗަކަށް ހުރި ހަންގޭރީގެ ލާސްލޯ ކިސް ވަނީ ހަންގޭރީގެ ޓީމަކަށް ކުޅެންދިޔުމުގެ އޮފަރއެއް އަސްއަދަށް އޭރު ކުރިމަތި ކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް އޭރު އޭނާގެ ނިންމުން ތަފާތުވީއެވެ.
އެކަމަކު މިހާރު ރާއްޖެއިން ބޭރުން އެކަހަލަ ޗާންސެއް ލިބިއްޖެނަމަ އެކަން އޭނާ ދޫކޮށެއް ނުލާނެއެވެ. އަސްއަދު ބުނިގޮތުގައި ބޭރު ޓީމަކަށް ކުޅެން ރަނގަޅު އޮފަރއެއް ލިބިއްޖެނަމަ އޭނާ ހުރީ ދާގޮތަށެވެ. ދާދިފަހުންވެސް އަސްއަދަށްވަނީ އެކަހަލަ އިޝާރާތެއް ލިބިފައެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން ޚަބަރެއް ނުވިއެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ ޤިސްމު:ދިވެހި ކުޅިވަރު
ފިލިޕީންސް
ރިޕަބްލިކް އޮފް ދަ ފިލިޕީންސް ނުވަތަ ޢާއްމުކޮށް ކިޔާ ގޮތުން ނަމަ ފިލިޕީންސް އަކީ އިރު ދެކުނު އޭޝިޔާއަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެކެވެ. މި ޤައުުމު އެކުލެވިގެންވަނީ 7107 ޖަޒީރާގެ މައްޗަށެވެ.
އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް
ފިލިޕީންސުގެ ރަސްމީ ބަހަކީ ތަގާލޮގް (ފިލިޕީނޯ) އެވެ. މީގެ އިތުރުން އިނގިރޭސި ބަސް ވެސް ރަސްމީ ބަހެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުން ކުރެވެއެވެ. އަދި ހަމަ އެހެންމެ ވޮލަންޓަރީ ނުވަތަ އޮޕްޝަނަލް ބަސްބަހުގެ ގޮތުގައި ޢަރަބި ބަހާއި އިސްޕެނިޝް ބަސް ވެސް ބޭނުން ކުރެވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ވެސް ސަރަޙައްދީ ބައެއް ބަސް ބަސް ރިކޮގްނައިޒްޑް ލެންގުއޭޖަސްގެ ގޮތުގައި ބެލެވިފައިވެއެވެ. އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ ކުއެޒޮން ސިޓީއެވެ. ވެރިކަން ކުރަނީ މެނީލާގައެވެ. ފިލިޕީންސަކީ ޔުނިޓަރީ ޕްރެޒިޑެންޝަލް ކޮންސްޓިޓިއުޝަނަލް ރިޕަބްލިކެކެވެ. ފިލިޕީންސްގެ އާބާދީއަކީ 92 މިލިއަނެވެ. ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާއަކީ 1845 ޑޮލަރެވެ. ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 0.3 މިލިއަން އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ކަނާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ ph. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +63 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ފިލިޕީނޯ ޕެސޯއެވެ.
ނަން
ފިލިޕީންސަށް މި ނަން ކިޔާފައިވަނީ އިސްޕެއިނުގެ ރަސްގެފާނު ފިލިޕް 2 ވަނައިގެ ނަންފުޅަށް ނިސްބަތްކޮށެވެ. މިހާރު މި ޤައުމުގެ ރަސްމީ ނަމަކީ ރިޕަބްލިކް އޮފް ދަ ފިލިޕީންސްއެވެ.
ޖުގުރާފީ
ފިލިޕީންސަކީ 7107 ޖަޒީރާގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ޤައުމެކެވެ. ފިލިޕީންސުގެ ބިމުގެ ބޮޑު މިނަކީ 300000 އަކަ ކިލޯމީޓަރެވެ. ފިލިޕީންސުގެ ހުޅަނގުގައި އޮތީ ދެކުނު ޗައިނާ ކަނޑެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ ފިލިޕީންސު ކަނޑެވެ.
ތާރީޚު
ފިލިޕީންސުގައި މީހުން ދިރިއުޅެން ފަށާފައިވަނީ މީގެ އެތައް ހާސް އަހަރެއް ކުރީންކަން އެނގޭނެ ހެކިތައް ފެންނަން އެބަހުށްޓެވެ. ފިލިޕީންސަށް މުސްލިމުން އައިސްފައިވަނީ 12 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. ފިލިޕީންސަށް އައި މުސްލިމުން ވަނީ ފިލިޕީންސުގައި މުސްލިމުންގެ ވެރިކަން ޤާއިމުކޮށްފައެވެ. އިސްޕޭނު މީހުންގެ އަސަރު ފިލިޕީންސުން ފެންނަން ފަށާފައިވަނީ މީލާދީން 1521 އިން ފެށިގެންނެވެ. 1565 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1821 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް އިސްޕޭނުގެ ވައިސްރޯޔަލްޓީއެއްގެ ގޮތުގައި އޮތުމަށް ފަހު 1821 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1898 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް ފިލިޕީންސް އޮތީ އިސްޕެއިނުގެ ސީދާ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައެވެ. އިސްޕެއިނުގެ މިނިވަންކަން އިޢުލާންކުރެވުނީ 12 ޖޫން 1898 ގައެވެ. މާރޗް 24، 1934 އިން ފެށިގެން އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ހިންގުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބިގެން ދިއުމަށް ފަހު، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މަސްރަޙުގައި ފިލިޕީންސަކީ މިނިވަން ޤައުމެއްގެ ގޮތުގައި ޤަބޫލުކުރެވެން ފެށީ 4 ޖުލައި 1946 ގައެވެ. ފިލިޕީންސުގައި މިހާރު ހިންގަމުންދާ ޤާނޫނު އަސާސީ ތަޞްދީޤު ކުރެވިފައިވަނީ 2 ފެބްރުއަރީ 1987 ގައެވެ.
ޑެމޮގްރަފިކްސް
އާބާދީގެ ގޮތުން 92 މިލިޔަނެއް ހައި މީހުން ތިބި ފިލިޕީންސަކީ މުޅި ދުނިޔެއަށް ބަލާއިރު ވެސް 12 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ފިލިޕީންސްގެ މުޅި އާބާދީގެ ތެރެއިން 11 މިލިޔަން މީހުން ދިރިއުޅެމުންދަނީ ޤައުމުން ބޭރުގައެވެ. މިއީ ފިލިޕީންސްގެ މުޅި އާބާދީގެ 11% އެވެ.
ސަގާފަތު
ފިލިޕީންސްގެ ސަގާފަތަކީ އޮރިއެންޓަލް (އިރުމަތީގެ) ސަގާފަތާއި އޮސިޑެންޓަލް (ހުޅަނގުގެ) ސަގާފަތު އެއްވެގެން އުފަންވެފައިވާ ސަގާފަތެކެވެ. މެލޭޝިޔާ އާއި ޗައިނާގެ އާސާރުތަކުން މުއްސަނދިކަން ހޯދާފައިވާ ފިލިޕީންސަށް އެމެރިކާގެ ނުފޫޒުން ވެސް ވަރަށް ބޮޑު އަސަރުތަކެއް ކޮށްފައިވާކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން އިސްޕެއިނުގެ ވެރިކަން ހިނގާފައި އޮތް ތަނަކަށް ވާތީ އިސްޕޭނު މީހުންގެ ސަގާފަތުގެ އަސަރުތައް ވެސް ފިލިޕީންސުން ފެންނަން އެބަހުށްޓެވެ.
އިޤްތިޞާދު
ފިލިޕީންސަކީ ކުރީން މާ ބޮޑެތި ކާރުޚާނާތަކެއް ނެތް ޤައުމެއް ކަމުގައި ވިޔަސް، މިއަދު ފިލިޕީންސު ވެފައިވަނީ ތަފާތު އެތައް ކާރުޚާނާއެއް ހިނގަމުންދާ ޤައުމަކަށެވެ. ފިލިޕީންސްގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 1845 ޑޮލަރެވެ. ފިލިޕީންސަށް އެންމެ ގިނައިން ބޭރު ފައިސާ ލިބެނީ ބޭރުގައި މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ އެ ޤައުމުގެ 11 ވަރަކަށް މިލިއަން ހީވާގި އަދި މުރާލި ރައްޔިތުން ކުރާ ބުރަ މަސައްކަތުގެ ސަބަބުންނެވެ.
އަލްބާޓް ފާޓް
އަލްބާޓް ފާޓް (އ.މާރޗް 7، 1938) އަކީ ފީޒިޔާއީ އިލްމު ނުވަތަ ތަބީޢަތާ ބެހޭ ޢިލްމް އިން 2007 ވަނަ އަހަރު ނޯބެލް އިނާމް ޙާޞިލް ކުރައްވާފައިވާ ފަރާތެކެވެ. އަލްބާޓް ފާޓް އަކީ ފްރާންސް ގެ ފީޒިޔާއީ ޢިލްމް ވެރިއެކެވެ. އަލްބާޓް ފާޓް އަކީ ޖައަންޓް މެގްނެޓޯ ރެސިސްޓެންސް ހޯދުމުގައި ބައިވެރިވި އެއް އިލްމް ވެރިޔާ އެވެ. އަލްބާޓް ފާޓް އަކީ މިހާރު ޕެރިސް ސޫދު ޔުނިވަސިޓީ ގެ ޕްރޮފެސަރެކެވެ. އަދި އަލްބާޓް ފާޓް އަކީ ފްރާންސްގެ ނޭޝަނަލް ސައިންޓިފިކް ރިސާޗް ސެންޓަރާއި ތޭލްސް ގްރޫޕް ގުޅިގެން އުފައްދާފައިވާ ޖޮއިންޓް ލެބޯޓަރީގެ ސައިންޓިފިކް ޑިރެކްޓަރު ވެސް މެއެވެ. 2007 ވަނަ އަހަރު އަލްބާޓް ފާޓް އަކީ ނޯބެލް އިނާމް ދެވުނީ ޕީޓަރ ގުރަންބާގް އާ އެކުގައެވެ.
އިންސާނީ ތަރައްޤީގެ ފަށުން ތަރުތީބު ކުރެވިފައިވާ ގައުމުތަކުގެ ލިސްޓު
right|300px|thumb|World map indicating HDI of [[United Nations member states|UN member states, 2003. {{legend|#006000|0.950 and higher}} {{legend|#00a000|0.900-0.949}} {{legend|#00d000|0.850-0.899}} {{legend|#00ff00|0.800-0.849}} {{legend|#e0ff00|0.750-0.799}} {{legend|#ffff00|0.700-0.749}} {{legend|#ffdf00|0.650-0.699}} {{legend|#ffc160|0.600-0.649}} {{legend|#ffa552|0.550-0.599}} {{legend|#ff8000|0.500-0.549}} {{legend|#ff0000|0.450-0.499}} {{legend|#c00000|0.400-0.449}} {{legend|#a00000|0.350-0.399}} {{legend|#800000|0.300-0.349}} {{legend|#400000|lower than 0.300}} {{legend|#c0c0c0|n/a}}]]
This is a list of countries by Human Development Index (2003), as included in the United Nations Development Programme Report 2005.
Countries—almost all UN member states and a couple of special territories—fall into three broad categories based on their HDI:  high ,  medium , and  low  human development. Due to lack of data, a number of territories have no HDI figures tabulated. Territories are listed under their official UN designations; those that are not UN member states are marked with an asterisk (*).
Human Development Index, list by ޤިސްމު:Lists of countries
ބިލާވަލް ބުއްޓޫ ޒަރްދާރީ
ބިލާވަލް ބުއްޓޫ ޒަރްދާރީ (އުފަންވެވަޑައިގަތީ ސެޕްޓެމްބަރު 21، 1988) އަކީ ޕާކިސްތާން ޕީޕަލްސް ޕާޓީ ގެ ޒަޢީމެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ ޕާކިސްތާނުގެ ސިޔާސީ ބޭފުޅެއް ކަމުގައިވާ، އަވަހާރަވެފައިވާ ކުރީގެ ބޮޑުވަޒީރު ބޭނަޒީރު ބުއްޓޫ އާއި އެކަމަނާގެ ފިރިކަލުން އާޞިފް ޢަލީ ޒަރްދާރީގެ ހުންނެވި އެންމެ ފިރިހެން ދަރިކަލުންނެވެ. ހަމަ އެހެންމެ އޭނާއަކީ ޕާކިސްތާނުގައި އެންމެ ފުރަތަމައަށް ފުރިހަމަ އަޣުލަބިއްޔަތަކުން އިންތިޚާބު ވެވަޑައިގަތް ބޮޑުވަޒީރު ޒުލްފިޤާރު ޢަލީ ބުއްޓޫގެ މާފަ ދަރިކަލުންނެވެ.
ތަޢުލީމާއި ޙަޔާތްޕުޅު
ދުބާއީ ގައި ހުންނަ ރާޝިދް ސްކޫލް ފޯރ ބޯއިސް އަށް ބިލާވަލް ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އެސްކޫލުގެ ދަރިވަރުންގެ ކައުންސިލްގެ ނައިބު ރައީސްކަމުގެ މަޤާމު ފުރުއްވިއެވެ.
ދުންތަރި ފާނަ
ދުންތަރި ފާނަ އަކީ އަތޮޅުން ބޭރު ކަނޑުތަކުގެ އަޑީގައި ދިރިއުޅޭ މަހެކެވެ. ވުމާއެކު މިއީ ދިވެހި މަސްވެރިން ފަރުފަޅުގެ ބޭރުންނާއި، އެތެރެވަރީގެ ކަނޑުތަކުގައި ނަނު ފައްތައިގެން ކުރާ ކެޔޮޅު ކަމުގައި ބޭނޭ މަހެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް މެރިން ރިސާރޗް ސެކްޝަން ގެ ފަރާތުން ކުރިއަށް ގެންދާ ތަހްލީލީ މަސްވެރިކަމުގައި މިބާވަތުގެ މަސް އަތޮޅު އަތޮޅުގެ ބޭރުމަތީން އަޑީ ލޭނު އަޅައިގެން ވަރަށް މަދުން ބޭނިފައި އެބަހުއްޓެވެ.
ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި މިމަހަށް ކިޔާ ވަކި ޚާއްޞަ ނަމެއް ރިކޯޑްކުރެވިފައި ނެތުމާއެކު މިމަހަށް ކިޔާ އިގިރޭސި ނަމާ ގުޅޭގޮތުން، މަހުގެ ތަދުކަމަށް ވިސްނާ މިމަހަށް ދުންތަރި ފާނަ ކިޔާ ނަންދީފައިވަނީ އެވެ.މިމަހުގެ ކޯތާފަތުގެ ކުރީބައިގެ އަރިމަތި ހުންނަނީ ރާޅުކޮށެވެ.
މަހުގެ މަތީ ކޮތަރިބައިގައި 11 ހަރުކައްޓާއި، 14 ނުވަތަ 15މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރިބައިގައި 3 ހަރުކައްޓާއެކު 7 ނުވަތަ 8މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ކަންފަތު ކޮޅާއި ނިގޫފަތު ކޮޅު ހުންނަނީ ކުޑަކޮށް ވަށްކޮށެވެ. މިބާވަތުގެ މަސް އާންމު ގޮތެއްގައި އުޅެނީ 120 މީޓަރާއި 370 މީޓަރާއި ދެމެދު ފުންމިނުގައެވެ. އަދި މިއީ އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ މިސަރަހައްދުގައި ވަރަށް މަދުން އުޅޭ މަހެއް ކަމުގައި ބެލިފައި ވެއެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވާކަމަށްވަނީ 40 ސމ އަށެވެ.
މަހުގެ ކުލައަކީ ފަނޑު އަޅިކުލަ އެވެ. މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ގައްޔާއި، ދެއަރިމަތީގައި އަދި ކަރުތާފަތް މަތީގައި މުށިކުލައިގެ ކުރެހުން ބައެއް ހުރެއެވެ. މަހުގެ ކޮތަރި ތަކުގައި އެއްވެސް ކުރެހުމެއް ނުހުރެއެވެ. މަހުގައި ހުންނަ ކުރެހުން ބައިގެ ތެރޭގައި މުށިކުލައިގެ ލައްތަކެއް ހުރެއެވެ.
ޑިސެމްބަރު 24
ޑިސެމްބަރު 24 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 358 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 359 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:ޑިސެމްބަރު
ރަސްމާދޫ (ރ. އަތޮޅު)
މި ރަށަކީ ރ. އަތޮޅުގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްތަކުގެ ތެރެއިން ރަށެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެހެން ރަށްރަށެކޭ އެއްފަދައިން މި ރަށަކީ ވެސް މުރަކައިގެ ދޮންވެލިން އުފެދިފައިވާ ޖަޒީރާ ރަށެކެވެ.
މީހުން
މި ރަށުގައި ދިރިއުޅެނީ ދިވެހި ނަސްލަށް ނިސްބަތްވާ މީހުންނެވެ. ވާހަކަ ދައްކަނީ ދިވެހި ބަހުންނެވެ.
އިޤްތިޞާދު
އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ކުރާ މަސައްކަތްތަކަކީ މަސްވެރިކަމާއި ދަނޑުވެރިކަމުގެ އިތުރުން ފަތުރުވެރިކަމުގެ މަސައްކަތް ތަކުގައި ވަޒީފާ އަދާ ކުރުމެވެ.
ކެރެޓް
300px|thumb|left|ތަފާތު ކުލައިގެ ކެރެޓްތައް
އަދި އިތުރަށް ބައްލަވާލައްވާ
}}
ޤިސްމު:Apiaceae ޤިސްމު:Root vegetables ޤިސްމު:Plants and pollinators
އަންނަބީލު އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ
އައްނަބީލް އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖުލިސްގެ ރައީސްކަން ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖުލީހުގެ ރައީސްކަން ކުރައްވާފައިވަނީ 1 މާރޗް 1954 ން ފެށިގެން 3 އޮކްޓޯބަރ 1959 ގެ ނިޔަލަށެވެ.
އައްނަބީލް އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 2 ޝަޢުބާން 1342 ވަނަ އަހަރު އެވެ. ބައްޕާ ފުޅަކީ ސުމުއްވުލް އަމީރު ޢަބްދުލްމަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު އެވެ. މަންމާފުޅަކީ އަލްވަޒީރު ޙަސަން ފާމުލަދޭރި ތަކުރުފާނުންގެ އަލްފާޟިލާ ދޮންދީދީ (ފާތިމަތު ދީދީ)އެވެ. އައްނަބީލް އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވީ ސިލޯނުންނާއި، އިންޑިޔާ އިންނެވެ.
އަންނަބީލު އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ އަކީ ރާއްޖެއިން ބޭރުންދީނާއި ގާނޫނު ކިޔަވާ ވިދާޅުވި ބޭފުޅެކެވެ. ފާސް ނަންގަވާފައިވަނީ މިޞްރުގެ ޖާމިއަތުލް އަޒުހަރުންނެވެ. ޝަރީޢަތާއި ގާނޫނުން ޑިގްރީ ހޯއްދަވާފައި ވެއެވެ. ފަރަންސޭސި، އުރުދޫ، އަރަބި އަދި އިގިރޭސި ދެނެލައްވައެވެ. ދިވެހި ބަހުގެ ލިޔުންތެރި އެކެވެ. ޝާއިރެކެވެ.
ފުރުއްވި މަގާމްތައް
އަންނަބީލު އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ އަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވީ އެންމެ އަންހެން ދަރިކަނބަލެކެވެ. އެއީ ފާތިމަތު ފަރީދު އެވެ. އަންނަބީލު އިބްރާހީމް ފަރީދު ދީދީ ގެ އަޚުންނަކީ ޖަލާލަތުލް މުލްކް މުޙައްމަދު ފަރީދުލް އައްވަލް އަދި އަލްއަމީރު ޙަސަން ފަރީދު ދީދީ އެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ޙުސައިން ޝަމީމް
ޙުސައިން ޝަމީމް ( ހ.ޝޭޑީކޯނަރ، މާލެ ) އަކީ މަޝްހޫރު ގާނޫނީ ވަކީލެކެވެ. މިޞްރުގެ އަލް އަޒްހަރު ޔުނިވަސިޓީ އިން ގާނޫނީ ދާއިރާއިން ފުރަތަމަ ޑިގްރީ ޙާޞިލް ކުރެއްވުމަށްފަހު ޙުސައިން ޝަމީމް މާލެ ވަޑައިގަތީ 2005 ވަނަ އަހަރު އެވެ.
ތަޢުލީމް ޙާޞިލް ކުރެއްވުން
ޙުސައިން ޝަމީމްގެ ތަޢުލީމީ މަރުހަލާ ފެށުނީ އިސްކަންދަރު ސުކޫލުންނެވެ. އެއަށްފަހު ޖަމާލުއްދީން މައުހަދު އަރަބިއްޔާ ގައި ކިޔަވާ ވިދާޅުވިއެވެ. މަތީ ތައުލީމް އުގެނުމަށް މިޞްރަށް ވަޑައިގަތީ އޮކްޓޯބަރު 1999 ގައެވެ.
އަދާކުރެއްވި ސަރުކާރުގެ ވަޒީފާތައް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ލެސޯތޯ
، މި ޤައުމަކީ އެހެން ޤައުމު ތަކެކޭ އެއްފަދައިން ފާހަގަ ކޮށްލެވޭ ޤައުމެކެވެ.
އިޤްތިޞާދު
ޤައުމުގެ އިޤްތިޞާދު ބިނާ ވެގެންވަނީ ގައުމުގެ ރައްޔިތުން ކުރާ ތަފާތު މަސައްކަތް ތަކުގެ މައްޗަށެވެ.
އަދިވެސް މަޤާމުގައި
"އަދިވެސް މަޤާމުގައި" މިބަހުން މުރާދު ކުރެވެނީ ސިޔާސީ ގޮތުން އެމަޤާމު ފުރުއްވަމުން އަދިވެސް ގެންދަވަނީ އެފަރާތް ކަމެވެ.
ޙުސައިން ޙަލީމް
ޑރ ޙުސައިން ޙަލީމް އަކީ ނިއުޒިލޭންޑްގެ އޮޓާގޯ ޔުނިވަސިޓީގައި 2005 ވަނަ އަހަރު ސްޕޯޓްސް ކޯޗިންގ ގެ ދާއިރާއިން ޑޮކްޓަރ އޮފް ފިލޯސަފީ ޙާޞިލް ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ޑރ ޙުސައިން ޙަލީމް އަކީ މޯލްޑިވްސް ނޭޝަނަލް ޑިފެންސް ފޯސްގައި މީގެ ކުރިން ޚިދުމަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ޙުސައިން ޙަލީމަށް 2016 ވަނަ އަހަރު ވަނީ ކުޅިވަރުގެ ދާއިރާއިން؛ ކުޅިވަރު ކުޅުމާއި މީހުން ތަމްރީނު ކުރުމުގެ ރޮނގުން ހިތްވަރު ދިނުމުގެ ޤައުމީ އިނާމު ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:ޕީއެޗްޑީ ހަދާފައިވާ ދިވެހިން ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ފަޚުރުވެރި ދިވެހިބަސް
ބަހަކީ ޤައުމިއްޔަތުގެ އެން އަސާސެވެ. ޤައުމު ކުރިއަރައިގެން ދިއުމުގައި ބަސް މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން ކޮންމެ ބަޔަކުވެސް ލިޔެކިޔުމަށާ މުއާސަލާތުކުރުމަށް ބަހަކަށްބޭނުންވެއެވެ. ހަމަމިއާއެކު މަންމަނުންނާ ކުޑަކުދިން އަދި ޖަނަވާރުންވެސް އެކަތި އަނެކައްޗާ މުއާމަލާތުކުރުމަށް ބަހެއްބޭނުންވެއެވެ. ވުމާއެކު ބަހަކީ ނުހަނު ބޭނުންތެރި އެއްޗެކެވެ. އެގޮތުންބަލާއިރު އަޅުގަނޑުމެންގެ ދިވެހިބަހަކީވެސް ނުހަނު ބޭނުންތެރި ބަހެކެވެ. އަދި ދިވެހި ބަހަކީވެސް ދިގު ތާރީހެއް އޮތް ބަހެކެވެ.
ހަމައެއާއެކު ދިވެހިބަސް އަޅުގަނޑުމެންނާ ހަމައަށް އައިސްފައިވަނީ އެތައް މަރުހަލާތަކެއް ކަޑައްތުކުރުމަށް ފަހުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ދިވެހިބަހުގެ ބޭނުންތެރިކަމާ ދިވެހިބަސް އުފެދިގެން އައިސްފައިވާގޮތް ގިނަމީހުންނަކަށް ނޭގެއެވެ. އެހެންކަމުން މިމަޒުމޫނުގައި ބަލާލާނީ ދިވެހިބަސް އުފެދި ކުރިއަރައިގެން އައިސްފައިވާ ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ.
ހ. ބަހަކީ ކޮބާ؟
ބަހަކީ އިންސާނާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ހިޔާލާ ޝުއޫރުތައް ފާޅުކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ އެއްޗެކެވެ. މިކަމަށް ބާރުލައްވާ މައުމޫން އަބްދުލް ޤައްޔޫމް (2000) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ އިޖްތިމާއީ ބޭނުންތައް ފުއްދުމަށާއި ޙިޔާލާ ޝުއޫރުފާޅުކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ އެއްޗެއް ކަމަށެވެ. މިގޮތުން ތިމާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ތަފާތު ޝުއޫރުތަކާ ޖަޒުބާތުތައް އަނެކާއާ ހަމައަށް ފޯރުކޮއްދެނީ ބަހުގެ ޒަރިއްޔާއިންނެވެ. ހަމައެއާއެކު ހުސައިން ރަޝީދު އަޙުމަދު (1995) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި "ބަހަކީ ކަލިމަތައް އެއިން އުފެދޭ އަޑުވަޅުތަކެއްގެ ސިފައިގައި އެކުލެވިގެންވާ ގުޅުވި އަޑުތަކެކެވެ"ސ-4. އަދި ބަސް އިންސާނުންނަށް އެކަނި ހާއްސަވެގެންވާ ސަބަބަކީ އިވޭއަޑުތަކާއި ބަސްތައް ރައްކާކޮއް ތަރައްޤީކުރާނެ މަރުކަޒުތަކެއް އިންސާނުންނޫން އެހެން ހައިވާނެއްގެ ކިބައިގައި ނުވާތީއެވެ. ހަމައެއާއެކު އިސްމާއީލް ހަބީބު (2007) ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ އެކެއްގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ޝުއޫރުތައް އަނެކާއަށް ހާމަކޮއްދިނުމައް ބޭނުން ކުރާ އަޑުވަޅުތަކުގެ ގުރޫޕެކެވެ. ވުމާއެކު އެކެއްގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ޝުއޫރުތައް އަނެކާއާ ހަމައަށް ފޯރުކޮއްދިނުމަކީ ބަހުގެ ވަޒީފާއެވެ. މީގެއިތުރުން މާރިއޯ ޕޭލީއާ ހަވާލާދެއްވާ ހުސައިންރަޝީދު އަހުމަދު (1996) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ "އެއީ އިންސާނީ ބުއްދިން އަނެއް އިންސާނެއްގެ ބުއްދިއަކަށް މާނަ ފޮނުވައިދޭ ކޮންމެ އެއްޗެކެވެ"ސ-13. އެހެންކަމުން މިހުރިހާ ބޭފުޅުންގެ ބުނުންތަކުންވެސް ހާމަވާ ގޮތުގައި ބަހަކީ ތިމާގެ ހިތުގައި އުފެދޭ ތަފާތު ޝުއޫރުތައް އަނެކާއާހަމައަށް ފޯރުކޮއްދިނުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރާ އަޑުތަކެކެވެ.
1- ބަހަކީ އިލާހީ އެއްޗެއް.
2- ބަހަކީ ހަމަ ހުރެފައި އުފެދުނު އެއްޗެއް.
3- ބަހަކީ އިންސާނާގެ އެތެރޭގައިވާ ޤަރީޒާތަކެއްގެ ސަބަބުން އުފެދުނު އެއްޗެއް.
4- ބަހަކީ އަޑުތަކުން އުފެދުނު އެއްޗެއް.
ބަސްއުފެދިގެން އައިސްފައިވާ ގޮތްކަމަށް ބުނާތިއަރީތަކުގެ ތެރެއިން އެއްމެގިނަ ޢިލްމުވެރިން ބުރަވެލައްވަނީ ބަހަކީ އިލާހީ އެއްޗެއްކަމުގެ ތިއަރީއަށެވެ. އެހެންކަމުން އަޅުގަޑަށް ބުރަވެވޭނީ ބަހަކީ އިލާހީ ހަދިޔާއެއްކަމުގައެވެ.
ނ. ބަހުގެ ޢާއިލާއާ ދިވެހިބަސް
ބައެއް ޢިލްމުވެރިން ދުނިޔޭގައި ހިމެނޭ ބަސްތައް ބަހާލާފައިވަނީ މައިގަނޑު ދެ ޢާއިލާއަކަށެވެ. މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު (1996) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދުނިޔޭގެ ބަސްތައްބެހިފައިވަނީ ހިންދުސްތާނީ ޢާއިލާއަށާއި ހާމީ ސާމީ އާއިލާއަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް މެކުސް މުލާ ތިން ޢާއިލާއަކަށް ބަސް ބަހާލައްވާފައިވާ ކަމަށްވެސް ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެއި ކުރީގެ ދެޢާއިލާގެ އިތުރުން ހުޅަނގު އޭޝިޔާގެ ޢާއިލާއެވެ. ބަހުގެ މި ޢާއިލާތައްވެސް އެތައް ބަހަކަށް ބެހިގެން ދިއައެވެ. އެގޮތުން އިންޑޯ ޔޫރަޕިއަންބަހުގެ ޢާއިލާ އިތުރަށް ފުޅާވެގެންގޮސްފައިވެއެވެ. އަދި މިޢާއިލާއިން އިންޑޯ އިރާނިއަންބަސްފަދަ އެތައްބަހެއް އުފެދުނުކަމަށް ނަސީމާ މުހައްމަދު (1998) ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
ދިވެހިންގެ ބަހަކީވެސް ކުރީގައި ދެންނެވުނު ކޮންމެވެސް އެއް އާއިލާއަކަށް ނިސްބަތްވާ ބަހެކެވެ. މިގޮތުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު (1995) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހި ބަހަކީ އިންޑޯ ޔޫރަޕިއަން ދަރިކޮޅުގެ ގޮތްޕެއްކަމުގައިވާ އިންޑޯ އާރިއަންދަރިކޮޅުގެ ބަހެކެވެ. އަދި ދިވެހިބަހާ ތިމާގެ ބަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ސިންގަޅަބަހާއި ޕާލީބަހާ ބަންގާޅިބަސް ފަދަ އާރިއަންދަރިކޮޅުގެ ބަސްތައް ހިމެނެއެވެ. ހަމައެއާއެކު ނަސީމާ މުހައްމަދު (1998) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހި ބަހަކީ ސާންސްކުރިތު ބަހުން އުފެދުނު ޕްރާކްރިތެއް ކަމުގައިވާ ޕޮރޮޓޯ ދިވެހި ސިންގަޅަ ބަހުން އުފެދިފައިވާ ބަހެކެވެ. ހަމައެއާއެކު ދިވެހިބަހާ އެންމެ ތިމާގެ ބަހެއްކަމުގައި ފެންނަނީ ސިންގަޅަބަހެވެ. އެހެންނަމަވެސް ދިވެހިންގެ އަސްލަކީ ސާފު ސިންގަޅަބަސް ކަމަށް ދިވެހި ތާރީޚައް އައު އަލިކަމެއްގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ކަމަށް އައްބާސް އިބްރާހީމް (1998) ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ. ހަމަމިއާއެކު މުހައްމަދު އިބުރާހިމް ލުތުފީ (1987) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިބަހުގެ މައިގަނޑަކީ އެވޭލާ ސިންގަޅަބަހެވެ. އެހެނީ ދިވެހިބަހުގައި ސިންގަޅަބަހުގެ ލަފުޒުތައް ގިނައަދަދަކަށް އެކުލެވިގެންވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް މީލާދީން 800 ވަނައަހަރާ 900 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުން ދިވެހިބަހާ ސިންގަޅަބަސް ވަކިވެ ތަފާތު ދެބަހަކައްވެފައިވެއެވެ. މީގެއިތުރުން އަހުމަދު ޝަފީގު (2000) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިބަހަކީ އިންޑޯ ޔޫރަޕިއަން ޢާއިލާގެ ގޮތްޕެއްކަމުގައިވާ އިންޑޯ އީރާނިއަންބަހުގެ ޢާއިލާގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބަހެކެވެ. އެހެންކަމުން ދިވެހިބަހުގެ އަސްލާމެދު އެނގޭކަމަކީ ދިވެހިބަހަކީ އިންޑޯއާރިއަން ދަރިކޮޅުގެ ބަހެއްކަމެވެ.
ބަހުރުވަތަކަކީ ބަހެއްގެ އަހުލުވެރިން ދިރިއުޅޭ މާޙައުލުތައް ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ބަހުގެ ގޮފިތަކެކެވެ. އެހެނީ ކޮންމެ ޤައުމެއްގެ ބަޔަކުވެސް މުޢާސަލާތުކުރުމައްޓަކައި ރަސްމީބަހެއް ބޭނުންކުރާނެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ދިރިއުޅެންޖެހޭ ތަފާތު ތަންތަނާއި ވަކިވަކި ރަށްތަކުގެ ސަބަބަބުން އެއްބަހެއްގެ އަހުލުވެރިންގެ ވާހަކަ ދެއްކުމުގައިވެސް ތަފާތުތަކެއް އަންނާނެއެވެ. މިތަފާތުތަކުގެ ސަބަބުން ބަހުރުވަތައް އުފެދެއެވެ. މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން އަހްމަދު ޝަރީފް (2002) އާ ހަވާލާ ދެއްވަމުން އިސްމާއީލް ހަބީބް (2007) ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި އެއްބަހަކުން ވަހާކަދެއްކުމުގައި ހުންނަ މަޙްރަޖުތަކާ ވާހަކަދެއްކުމުގެ ރާގާ ބަސްކޮށާރު ތަފާތުތަކުގެ ސަބަބުން ބަހުރުވައެއް އުފެދެއެވެ. އަދި އެއްބަހަކުން ވާހަކަދައްކާ މީހުންގެ ތެރޭގައި އެކި ދަރަޖައިގެ ތަފާތު ބަހުރުވަތައް ހިމެނިފައިވެއެވެ. ހަމައެއާއެކު މިބަހުރުވަތައް ތަރައްޤީވަމުން ގޮސް އާބަސްތައްވެސް އުފެދެއެވެ. އެހެންކަމުން ބަސް ބޭނުންކުރާ މާހައުލު ތަފާތުވެ ބޭނުންތައް ތަފާތުވުމުގެ ސަބަބުން ބަހުރުވަތައް އުފެދެއެވެ.
ދިވެހި ބަހުގައިވެސް ތަފާތު ބަހުރުތައް އެކުލެވިގެންވެއެވެ. މިކަން ބަޔާންކުރައްވަމުން އަހުމަދު ޝަފީގު (2000) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އެކި ސަރަހައްދުތަކުގެ މީހުންގެ ވާހަކަދެއްކުމުގައި ތަފާތުތަކެން ހުރެއެވެ. އެގޮތުން ހުވަދު އަތޮޅުގެ މީހުންނާ، އައްޑު އަތޮޅުގެ މީހުންނާ، ފުއައްމުލަކު މީހުންގެ ވާހަކަދެއްކުންތަކުގައި ތަފާތުތަކެއް ހުރެއެވެ. އަދި ހައްދުންމަތީ މީހުންގެ ބަހުރުވައާ މާލޭގެ ރަސްމީ ބަހުރުވައާ ދެމެދުގައިވެސް ތަފާތުތަކެއް ހުރެއެވެ. މީގެއިތުރުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހްމަދު (1995) ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި އޮތީ ހަތަރު ބަހުރުވައެކެވެ. އެއީ ރަސްމީ ބަހުރުވަކަމުގައިވާ މާލޭބަހުރުވަ، ހުވަދޫބަހުރުވަ، ފުވައްމުލަކު މީހުން ގެންގުޅޭ މުލަކުބަހުރުވަ، އަދި އައްޑޫ ބަހުރުވައެވެ. މީގެއިތުރުން މަލިކުމީހުން ގެންގުޅޭ ބަހުރުވައަކީވެސް ދިވެހިބަހުގެ ބަހުރުވައެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޢަބްދުލް އަޒީޒު ޖަމާލު އަބޫބަކުރު (2003) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖޭގައި މައިގަނޑު ފަސްބަހުރުވައެއް އެބައޮތެވެ. އެއީ ހައްދުންމަތިން ފެށިގެން ތިލަދުންމައްޗާ ހަމައަށް އެ އަތޮޅުތަކުގެމީހުން ވާހަކަދައްކަން ގެންގުޅޭބަހުރުވަ، އައްޑޫބަހުރުވަ، ފުވައްމުލަކުބަހުރުވަ، ހުވަދޫބަހުރުވަ، އަދި މާލޭ ބަހުރުވައެވެ. ހަމައެއާއެކު ރާއްޖޭގައި ތަފާތު ފަސްބަހުރުވައެއް ގެންގުޅޭކަމަށް އިސްމާއީލް ހަބީބް (2007) ވެސް ހާމަކުރައްވާފައިވެއެވެ. އޭގެތެރޭގައި ހިމެނެނީ ޢަބްދުލް އަޒީޒު ޖަމާލު އަބޫބަކުރު ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ފަސްބަހުރުވައެވެ. އެހެންކަމުން ދިވެހި ބަހަކީވެސް އެބަހަކުން ތަފާތު ބަހުރުވަތަކެއް އުފެދިފައިވާ ބަހެއްކަން ހާމަވެއެވެ.
ޅ. ލިޔުންތެރިކަމާ ދިވެހި ލިޔުންތެރިކަން
ލިޔުންތެރިކަމަކީ ބަހުގެޢިލްމު ފަހަށް ރައްކާކުރުމައްޓަކައި ކުރިމަސައްތަކުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ސަބަބުން އުފެދުނު ކަމެކެވެ. މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން ނަސީމާ މުހައްމަދު (1998) ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ލިޔުންތެރިކަން ފެށިފައިވަނީ މުޢާސަލާތުގެ ތެރެއިންނެވެ. އެގޮތުން ފާޅުކުރެވޭ ޙިޔާލުތަކާ ޝުއޫރުތައް ތަރިކައިގެ ގޮތުގައި ރައްކާތެރިކުރުމައްޓަކައި ލިޔުންތެރިކަން އުފެއްދިއެވެ. އަދި މިގޮތުން އުފެއްދި ލިޔުންތައް ތަރައްޤީވެ އެއިން އަކުރު އުފެދިގެންއައެވެ. މީގެއިތުރުން ހުސައިން ރަޝީދު އަހުމަދު (1996) ހާމަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ލިޔުމަކީ ބަހެއްގައި ހިމެނޭ އިބާރާތްތައް ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ބަދަލުކޮށް އެއިން ޙިޔާލާ ޝުއޫރު އުފެއްދުމަށް ބޭނުންކުރާ ކުރެހުންތަކަކާ އިޝާރާތްތަކެކެވެ. އެގޮތުން ތަފާތު އެތައް ވައްތަރެއްގެ ލިޔުންތައް ބޭނުންކުރެވިގެން އައިސްފައިވެއެވެ. މިލިޔުންތައް ތަރައްޤީވެ އެއިން އަކުރުތައް އުފެދުނީއެވެ. އެހެންކަމުން އަކުރަކީ ލިޔުންތެރިކަމުގައި ބޭނުންކުރެވޭ އެއްމެ ތަރައްޤީ ނިޒާމެވެ.
ދިވެހިންގެ އަކުރު
ވަރައްކުރީއްސުރެ ދިވެހިންވެސް ތަފާތު އަކުރުތައް ލިޔެކިޔުމަށް ބޭނުންކޮށް އުޅުނެވެ. މިކަން ހާމަކުރައްވަމުން ނަސީމާ މުހައްމަދު (1998) ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖޭން އެންމެ ގިނަދުވަސްވީ ލިޔުމެއް ފެނިފައިވަނީ މީލާދީން ނުވަވަނަ ޤަރުނުގެ ދުވަސްވަރެއްގައި ޕްރޯޓޯ- ނާގަރީ އަކުރަކުން ލިޔެފައިވާ ލިޔުމެކެވެ. ހަމަމިއާއެކު ރާއްޖެއިން އެންމެދުވަސްވީ ލިޔުމަކަށް ފެންނަން އޮތް އިސްދޫ ލޯމާފާނުވެސް އޮތީ ނާގަރީ އަކުރުންކަމަށް އަހުމަދު ޝަފީގު (2000) ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ. އެހެންކަމުން ނުވަވަނަ ޤަރުނުން ފެށިގެން ދިވެހިންގެ ތެރެއަށް ލިޔުންތެރިކަން ތައާރަފުވެފައިވާކަން ހާމަވެއެވެ.