cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ނީޖަރު
ތާރީޚު
މިއަދު ނީޖަރުގެ ބޮޑުބައެއް އޮތީ ޞަޙަރާގެ ގޮތުގައެވެ. މީގެ އެތައް ހާސް އަހަރެއް ކުރީން ނީޖަރުގެ އުތުރަކީ ދަނޑުވެރިކަމަށް ރަނގަޅު ފެހިކަން ހުރި ބިމެއް ކަމަށް ކަމާބެހޭ ޢިލްމުވެރީން ވިދާޅުވެއެވެ. ޢީސާގެފާނުގެ މީލާދުގެ 10000 އަހަރު ކުރީން ވެސް ނީޖަރުގައި މީހުން ދިރިއުޅުނު ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. މީލާދީން 1591 ވަނަ އަހަރު ވެއްޓުނު ސޮންގައި އެމްޕަޔަރ އިންވަނީ 1400 ގެ އަހަރުތަކުގެ ތެރޭގައި މިހާރުގެ ނީޖަރުގެ ބޮޑުބައެއްގެ މައްޗަށް ވެރިކަން ހިންގާފައެވެ. ނީޖަރާއި ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކާ ގުޅުން ފެށިފައިވަނީ މީލާދީން 19 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. 1922 ވަނަ އަހަރުގައި ނީޖަރު ފްރެންޗް ކޮލޮނީއަކަށް ވިއެވެ. ފަރަންސޭސި ވިލާތުން މި ތަނުގެ އިދާރީ ކަންތައް ބަލަހައްޓާފައިވަނީ ސެނެގާލުގެ ޑާކާރުގައި ތިއްބަވާ ފަރަންސޭސި ގަވަރުނަރުން މެދުވެރިކޮށެވެ. ނީޖަރަށް ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ކިބައިން މިނިވަންކަން ލިބިފައިވަނީ 3 އޯގަސްޓް 1960 ގައެވެ. އެހެން ކަމުން ފަރަންސޭސީންގެ ދަށުގައި ނީޖަރު މާކަ ގިނަ ދުވަހު ނެތެވެ. މީގެ އެއް ސަބަބަކީ ނީޖަރަކީ އައްސޭރި ފަށުގެ ޤައުމަކަށް ނުވާތީ، ފަރަންސޭސީންނަށް މިތަނާ ކުރީން ގުޅުން އުފެއްދިފައި ނެތުމެވެ. އަނެއް ކަމަކީ އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުގައި ހުރި ތަންތަން ދޫކޮށްލި ވަގުތާ ދެމެދު މާ ގިނަ މުއްދަތެއް ނުލިބުމެވެ.
ސަގާފަތު
ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރުގެ ދަށުގައި އޮތް ޤައުމަކަށްވާތީ ފަރަންސޭސި ސަގާފަތުގެ އަސަރުު ވަރަށް ބޮޑަށް ނީޖަރުގެ ސަގާފަތަށް ކޮށްފައިވެއެވެ. ނީޖަރުގެ އާބާދީގެ 90% މީހުންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ. މުސްލިމުންގެ އާބާދީގެ 99% މީހުންނަކީ ސުންނީ މުސްލިމުންނެވެ. 1% މީހުންނަކީ ޝީޢީ މުސްލިމުންނެވެ.
އިޤްތިޞާދު
ނީޖަރަކީ ތަރައްޤީ ވަމުން އަންނަ ޤައުމެކެވެ. ނީޖަރުގެ 80% ގައި އޮތީ ޞަޙަރާއެވެ. ޤައުމުގެ އަނެއް 20% އަށް ވެސް ހަނަފަސްކަމުގެ ބިރުވެރިކަން އަންނަނީ ކުރިމަތިވަމުންނެވެ. ޤައުމުގެ އިޤްތިޞާދު ބިނާވެފައިވަނީ ޤުދުރަތީ ވަސީލަތްތަކުގެ މައްޗަށެވެ. މި ގޮތުން ރޯ މެޓީރިއަލެއްގެ ގޮތުގައި ބޭރު ކުރަމުންދާ ޔުރޭނިއަމް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މިހުރިހާ ކަމެއް މިހެން ހުރި އިރުވެސް އަދިވެސް ނީޖަރަކީ ދުނިޔޭގެ ފަޤީރު ޤައުމުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޤައުމެކެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 739 ޑޮލަރެވެ.
ހުސެއިން ފިކުރީ
ހުސެއިން ފިކުރީ ( އުފަންވީ 7 ޑިސެމްބަރ 1937 ) އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތައުލީމީ ދާއިރާއަށާއި، ޚާއްޞަކޮށް ދިވެހި ބަހަށް، އަދި ގާނޫނީ ޙަޔާތަށް ގިނަ ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އުމުރުން 70 އަހަރުގައި ހުސެއިން ފިކުރީ ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވީ 30 މެއި 2008 ގައެވެ. އެއީ އާލާސްކަންފުޅާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް އުޅުއްވުމަށްފަހު ގައެވެ. ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވީ މ.ދަނާރު ގައެވެ.
އަމިއްލަ ދިރިއުޅުން
ހުސައިން ފިކުރީގެ އަނބިކަނބަލުންނަކީ މ.ގަހާ ސަލީމާ ނުވަތަ ގަހާ ސަލީމާ އެވެ. އެދެމަފިރިންނަށް 7 ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި އެވެ. އެއީ 4 ފިރިހެން ބޭފުޅުންނާއި، 3އަންހެން ބޭފުޅުންނެވެ. ފިކުރީގެ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ގަހާ އަހުމަދު ސަޢީދު އަދި ގަހާ ޙަސަން ނާޝިދު އަކީ ފިކުރީގެ ޚާއްޞަ ރޮނގުކަމުގައިވާ ތަޢުލީމީ ދާއިރާގައި ވަރަށް ފާހަގަ ކުރެވުނު ދެމުދައްރިސުން އަދި ދެޕްރިންސިޕަލުންނެވެ.
ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގައި
ހުސެއިން ފިކުރީ އަކީ ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގައި 40 އަހަރާއި 6 މަސް ދުވަސް ހޭދަކުރައްވައި ދެޕެންޝަން ޙާޞިލް ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. ސަރުކާރުގައި އެންމެ ގިނަ ދުވަހު ހޭދަކުރައްވާފައިވަނީ މަޖީދިއްޔާ ސުކޫލްގެ ދިވެހި މުދައްރިސެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެގޮތުން ދިވެހި ބަސް ކިޔަވައި ދެއްވުމުގައި 1979 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1995 ވަނަ އަހަރާއި ހަމައަށް 16 އަހަރާއި 11 މަސް ދުވަހު ދެމިހުންނެވި އެވެ.
ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގައި ދެން އެންމެ ފާހަގަ ކޮށްލެވެނީ ފ.އަތޮޅުގެ މެންބަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ މަޖުލީހުގައި ރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ދާއިރާއަށް ކޮށްދެއްވާފައިވާ މަސައްކަތެވެ. ފިކުރީ އުފަންވެ ވަޑައިގަތީ ފ.ނިލަންދޫ އަށެވެ. އޭނާވަނީ 1970ން 1990 އަށް 3 ފަހަރެއްގެ މަތިން 15 އަހަރު ދުވަހު 5 އަތޮޅުގެ މެންބަރުކަން ކުރައްވާފައެވެ. ހުސައިން ފިކުރީ ވަނީ ބަޔާންކުރެވުނު މަގާމްތަކުގެ އިތުރުން ސަރުކާރުގެ ތަފާތު މަގާމްތައް ފުރުއްވާފައެވެ. ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުން ފިކުރީ ވަކިވެވަޑައިގަތީ 1 އެޕްރީލް 1996 ގައެވެ.
ދުނިޔެދޫކުރެއްވުން
ޤިސްމު:ނިލަންދޫ (ފ. އަތޮޅު) ޤިސްމު:(ފ. އަތޮޅު) ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު އަކީ އަކީ މީލާދީން 1691 ން 1692 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 1102 ން 1103 އަށެވެ. މިރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތި ހިޖުރައިން 1102 ވަނަ އަހަރުއެވެ.
ނަސަބު
ފުރިހަމަ ނަންފުޅަކީ އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު ( ނުވަތަ މުޙައްމަދު ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނު ) ސިރީނާކިރީ ސުންދަރަ މަހާރަދުންނެވެ. ބައެއް ލިޔުންތަކުގައި މިރަދުންގެ ކޮލި ނަންފުޅުގެ ގޮތުގައި ސިރީ ކުލަ ރަންމަނި މަހާރަދުން ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. މިއީ އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނުގެ އަޚު ޙުސައިން ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނު ނުވަތަ ސުލްޠާން ޙުސައިން ފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނު އާއި ކަނބާ ޢާއިޝާ ގެ ދަރިކަލުން ޙަސަން ފާށަނާ ކިލެގެފާނު އާއި ފ.ދަރަބޫދޫ ކަދީދާ ދިޔޯ ގެ ދަރިކަލުންނެވެ.
އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު މިރަދުންގެ ނަމުގެ ފަހަތަށް އަލްޢާދިލު ރަދުންގެ ނަމާއި ގުޅުވައިގެން ކިޔާފައިވަނީ، ރަދުންގެ ޢަދުލުވެރިކަމާއި، އިންޞާފަށް ލޯބިކުރެއްވުން ހުރިގޮތާއި، އިސްލާމީ ޝަރީޢަތް ގާއިމްކުރެއްވޭތޯ ގަދައަޅުއްވައި، ކުރެއްވި އަގުހުރި މަސައްކަތްޕުޅުގެ ސަބަބުންނެވެ.
ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރު
އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ، ރާއްޖޭގެ ތާރީޚް ދެކިފައިނުވާ ވަރަށް ފާސިގުކަމާއި ލާދީނީ ކަންތައްތައް، ފެތުރިފައިވާ ދުވަސްވަރެއްގައެވެ. އެއީ މީލާދީން 1691 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެރަދުން ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމަށް އިސްވިއިރު ރާއްޖެވަނީ އެއްވެސް ލާދީނީ ބާރެއްގެ މަޖުބޫރު ކަމެއްނެތި، ކުރިން ހުންނެވި ތުއްޕުޅު ރަދުންގެ މަންމާފުޅު، އެނދި މަރިޔަމްގެ ބާރުގައި އިސްލާމްދީންގެ އަސްލުތައް އުވިދިޔުމާއި ހަމައިގައެވެ.
އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ކުރިން ހުންނެވި ރަދުން، ކުޑަ މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނު އަވަހާރަވުމުންނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދީނީ ޙާލަތު ބަދަލުވެފައި ވަނިކޮށް، އަލުން އިސްލާމީ ނިޒާމް ގާއިމުކުރައްވައި، އަދުލު އިންޞާފާއި ޞުލްޙަ ހިންގަވައި، ޢިލްމުވެރިންގެ ނަޞޭޙަތާއި އިރުޝާދު ލިބިގަނެ، އަލުން ގައުމު ނެގެހެއްޓެވި ޢަދުލުވެރި ރަސްކަލެކެވެ.
މިރަދުންނަކީ ވަރަށް ދީންވެރި ޢިލްމަށް ލޯބިކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު މިރަދުންގެ އެންމެ އިސް ޢަމަލުފުޅެއްކަމުގައި ވީ އޭރު އަރުވާލައްވާފައި ހުންނެވި ޝައިޚް ޙަސަން ތާޖުއްދީން މާލެ ގެންނަވައި، އެކަށީގެންވާ ގަދަރެއްގެ މަތީގައި ބެހެއްޓުމެވެ.އގޮތުން މަހަކު 50 ލާރި ޙަސަން ތާޖުއްދީންއަށް ދެއްވި އެވެ. އަދި ފުނަދޫ ޚަޠީބު ތަކުރުފާނުގެ ލަފާގެ މަތީން ދީނުގެ ވަރަށް ގިނަ އަމުރުތައް އާކުރެއްވި އެވެ. ފަސް ވަގުތު ނަމާދު ކުރުމަށާއި، ޒަކާތްދިނުމަށާއި، ރޯދަ ހިފުމަށާއި، ރާނުބޯށާއި، ބަނގުނުކާށާއި، ޒިނޭނުކުރުމަށާއި، އަންހެނުން މޫނުބުރުގާ އެޅުމަށް އަމުރު ކުރެއްވި އެވެ. އަދި ފިރިހެނުން ގަމީސްލައި، ފަގުޑިއަޅައި، ފައިވާނަށް އެރުމަށް ހުއްދަ ދެއްވައި، ޙައްޖަށްދާނޭ މީހަކު ޙައްޖަށް ދިއުމަށް ހުއްދަ ދެއްވި އެވެ.
މިރަދުންނަކީ ރައްޔިތުންގެ މައްޗަށް ވަރަށް އޯގާވެރި ވެރިއެކެވެ. އެގޮތުން ރައްޔިތުންނަށް ލުއިކުރެއްވުމަށް ވާރުން ވެސް އެތަން ތަނެއް ކެނޑުއްވި އެވެ. ޝަރުޢީ އަދި މަދަނީ އަމުރުތައް ހިންގެވުމުގައި ދެރަމީހުންނާއި، މުއްސަދިން ހަމަހަމަ ކުރެއްވި އެވެ. މުޙައްރަމް މަހުގެ ތެރޭގައި އެތައް ހާސް ލާރިއެއް ފަގީރުންނަށް ބެއްސެވި އެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނާއިބުކަމާ ހިނގުން ( ހިޖުރައިން 1102 ރަޖަބު މަހުގެ 6 ވަނަ ދުވަހު ) ފެއްޓެވީ ވެސް ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު އެވެ. މިރަދުން ރަސްކަންކުރެއްވީ 11މަހާއި 26 ދުވަހު އެވެ. ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު ރަސްކަން ކުރެއްވި އަހަރަކީ ރައްޔިތުން އުފާފާގަތިކަމުން ފުރުނު އަހަރެކެވެ.
ދަންނަބޭކަލަކު މާލެ ގެންނެވުން
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމާއެކު ބަންގާޅުގައި ހުރި ދަންނަ ބޭކަލަކު، އެބުރި މާލެއައުން އެދިވަޑައިގެން އޭނާ އަށް ސިޓީއެއް ލިޔުއްވި އެވެ. މިދެންނެވި ކަލޭގެފާނަކީ އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ރަސްކަމުގެ ފަހުކޮޅު ވެސް ރާއްޖެ ވަޑައިގެން ހުންނެވި ސައްޔިދު ކަލޭގެފާނު އެވެ. އޭނާގެ ނަމަކީ އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު އަލްޙަމަވީ ( ފަހުން ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު) އެވެ. ރަދުންގެ އެދިވަޑައިގަތުމަށް މިކަލޭގެފާނު މާލެވަޑައިގެންނެވި އިރު ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު އުޅުއްވަނީ ވަރަށް އާލާސްކަން ފުޅާއެވެ.
އަވަހާރަވުން
އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު އަލްޙަމަވީ ( ފަހުން ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު) މާލެ ދުރުވިތާ 3 ވަނަ އަށްވީ ދުވަހު ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙްޔިއްދީނު އަލްޢާދިލު އަވަހާރަވެއްޖެއެވެ.އެއީ 30 ޖުމާދިލް އޫލާ 1103ހ ގައެވެ. ރަސްކަން ކުރެއްވީ 11 މަހާއި 26 ދުވަސް ވަންދެނެވެ. އެރަދުން ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ ކުޑަ މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނުސުލްޠާން ކުޑަ މުޙައްމަދުގެ ގަބުރު ކައިރީގައި ހުކުރު މިސްކިތުގައެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ސުއްނަތް
ފިޤުހު ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައިގައި
އެއީ ކީރިތިރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ވާޖިބުނޫން ކަންކަމެވެ. ނުވަތަ އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިއަހުން ޞައްޙަ އަދި ޞަރީހަކޮށް ސާބިތުވެފައިވާކަންކަމުގެ ތެރެއިން އެކަމެއް ކުރުމުން ޘަވާބުލިބޭ އަދި ނުކޮށް ދޫކޮށްލުމުން ޢަޒާބު ނުލިބޭ ކަންކަމެވެ.
ޙަދީޘު ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުގައި
އެއީ ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ވާރިދުވެފައިވާ ބަސްފުޅުތަކާއި ޢަމަލުފުޅުތަކާއި އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ކުރިފުޅުމަތީގައި އެކަމެއް ހިނގިއިރު ނުވަތަ އެކަމެއްގެ ޚަބަރު ލިބިލެއްވުމުންވެސް މަނާނުކުރައްވާ ކަންކަމާއި  އެކަލޭގެފާނުގެ ޚުލުޤީ ސިފަފުޅުތަކާއި (އޯގާތެރިކަމާއި ތެދުވެރިކަން ފަދަ ސިފަފުޅުތައް) އެކަލޭގަފާނުގެ ޚަލްޤީ ސިފަފުޅުތަކެވެ.
ސުންނަތުގެ ޙުއްޖިއްޔަތު
ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަކީ ޝަރީޢަތުގެ ބައެއް ކަމުގައި ހުރިހާ މުސްލިމުން އިއްތިފާޤުވެއެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަކީ އިސްލާމީ ޝަރީޢަތުގެ މަސްދަރުތަކުގެ ތެރެއިން ދެވަނަ މަސްދަރެވެ. ކީރިތި ޤުރުއާނުން މިކަމުގެ ހެކި ލިބެއެވެ.
ﷲ ވަޙީކުރެއްވިއެވެ."﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡۖ﴾ މާނައީ: ' އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައިމީހުން، ﷲ އަށް ކިޔަމަން­ވާށެވެ! އަދި، ރަސޫލާ­އަށާއި، ތިޔަބައިމީހުންގެ ތެރެއިން ވެރިންނަށް ވެސް ކިޔަމަން­ވާށެވެ!'""﴿‌يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَوَلَّوۡاْ عَنۡهُ وَأَنتُمۡ تَسۡمَعُونَ﴾ 'އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސް­ތަކުންނޭވެ! ﷲ އަށާއި، އެކަލާނގެ ރަސޫލާއަށް ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންވާށެވެ! އަދި (އެކަލޭގެފާނު ވިދާޅުވާ އެއްޗެއް) އަޑުއިވޭ ޙާލު ތިޔަބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނަށް ފުރަގަސްނުދޭށެވެ!'""﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَلَا تُبۡطِلُوٓاْ أَعۡمَٰلَكُمۡ﴾ 'އޭ އީމާންވެއްޖެ މީސްތަކުންނޭވެ! ތިޔަބައި­މީހުން ﷲ އަށް ކިޔަމަންވާށެވެ! އަދި ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންވާށެވެ! އަދި ތިޔަބައިމީހުންގެ ޢަމަލުތައް ތިޔަބައި­މީހުން ބާޠިލު­ކޮށްނުލާށެވެ!'""﴿مَن يُطِعِ ٱلرَّسُولَ فَقَدۡ أَطَاعَ ٱللَّهَۖ وَمَن تَوَلَّىٰ فَمَآ أَرۡسَلۡنَٰكَ عَلَيۡهِمۡ حَفِيظٗا﴾ 'ރަސޫލާއަށް ކިޔަމަންވާ މީހާ، ފަހެ، ހަމަކަށަވަރުން ﷲ އަށް ކިޔަމަން­ވެއްޖެއެެވެ. އަދި، ފުރަގަސްދީފި މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންގެ ކަންތައްތައް ބަލަހައްޓަވަން ހުންނެވި ބޭކަލަކު ކަމުގައި ތިމަން ﷲ ކަލޭގެފާނު ނުފޮނުއްވަމެވެ.'""﴿وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَ لَعَلَّكُمۡ تُرۡحَمُونَ﴾ 'އަދި، ﷲ އަށާއި، ރަސޫލާއަށް، ތިޔަބައިމީހުން ކިޔަމަންތެރިވާށެވެ! (އެއީ) ތިޔަބައިމީހުންނަށް ރަޙްމަތް ލެއްވުމަށްޓަކައެވެ.'""﴿‌وَإِن تُطِيعُوهُ تَهۡتَدُواْۚ﴾ 'އަދި ތިޔަބައިމީހުން އެކަލޭގެފާނަށް ކިޔަމަންވާނަމަަ ތިޔަބައިމީހުންނަށް ތެދުމަގު ލިބޭނެތެވެ.'"
ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު
ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު އަކީ މީލާދީން 1692 ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 1103 ވަނަ އަހަރު އެވެ. މިރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތި ހިޖުރައިން 1103 ވަނަ އަހަރުއެވެ.
ނަސަބު
އައްސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު ސިރީ ހިކާޅަ މިލާދީއްތަ މަހާރަދުންނަކީ އައްސައްޔިދު އަބުދުއް ރައްޒާގު ޙުސައިން އައްޝާފިޢު އަލްޤާދިރީ މިކަލޭގެފާނުންގެ ދަރިކަލެކެވެ.މިރަދުންނަކީ ޙަމާތުގެ އަހުލުވެރި އެކެވެ. ޢިލްމު އުގެނިވަޑައިގަތީ މިޞްރުގެ ޖާމިޢަތުލް އަޒްހަރު އިންނެވެ.
ރަސްކަމަށް އިސްވުން
އައްސުލްތާން މުޙައްމަދު މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލް ގެ އެދިވަޑައިގަތުމުގެ މަތީން މިކަލޭގެފާނު މާލެ ވަޑައިގަތްތަނާ ރަދުން އަވަހާރަވީމާ ދިވެހި ތަޚްތަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ އެވެ. ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު ފުރަތަމަ މާލެ ވަޑައިގަތީ އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ގެ ރަސްކަމުގެ ފަހުކޮޅު ގައެވެ. އެދުވަސްވަރު މާލޭގެ ވަރަށް ގިނަ މީހުންނަށް އޭނާ ކިޔަވައިދެއްވާ އުޅުއްވިއެވެ. އޭނާގެ ދަރިވަރުންގެ ތެރެއިން އެންމެ ތަގްވާ ބޮޑު އެކަކީ އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލް އެވެ.
ޝަޚްޞިއްޔަތު
ޙަސަން ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚްގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު އަކީ ވިސްނުންތެރި، ޠާހިރު، ޢިލްމުވެރި ބޭފުޅެއްކަމަށެވެ. ޝަރީޢަތުގެ ޠަރަޙަތައް ގާއިމްކުރެއްވި، މީސްތަކުންގެ މެދުގައި އިންޞާފު ހިންގެވި، ވެރިއެއް ކަމުގައެވެ. އިންޞާފު ހިންގެވުމުގައި މުއްސަންޖެއް، ފަޤީރެއް، މޮޅުމީހެއް، ދެރަމީހެއް، ތަފާތެއް ނުކުރައްވައެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު ވެސް ގަނޑުވަރުތެރޭގައި ވައުޡު ވިދާޅުވެ، ދީނީ އިރުޝާދު، ބައެއް މީސްތަކުންނަށް ދެއްވާ ހެއްދެވިއެވެ.
އަވަހާރަވުން
އެރަދުންގެ އެންމެ ބޮޑު ގަޞްދުފުޅެއް ކަމުގައިވަނީ ހުކުރު މިސްކިތް ބޮޑުކުރެއްވުމެވެ. ނަމަވެސް އެކަންވެވަޑައިނުގެން އުޅުއްވަނިކޮށް، ރަމަޟާން މަހުގެ ތެރޭގައި، ހުންފުޅުއައިސް، ބޭރަށްހިންގުމުގެ އާލާސްކަންފުޅެއް ޖެހިވަޑައިގެން، ހިޖުރައިން 1103 ވަނަ އަހަރުގެ ޝައްވާލު މަހުގެ 25 ވަނަ ދުވަހު ފުރައުއްތަ ވެއްޖެއެވެ. ސުލްޠާން ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ މެދު ޒިޔާރަތުގެ ތެރޭގައި އަބުލްބަރަކާތުލް ބަރުބަރީގެ ފާނުންގެ މަހާނަ ފުޅުގެ ކައިރީގައެވެ. އަވަހާރަވުމާއި ވަރަށް ކައިރިވެފާ ވަނިކޮށް، އެރަދުން އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޙުޔިއްދީނުލް ޢާދިލް ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން އުޅުއްވި، މަރިޔަމް ކަނބާއާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތެވެ. މިރަދުން ރަސްކަން ކުރެއްވީ 4 މަހާ 25 ދުވަސް ވަންދެނެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ކަޅުބިލަ މަސް
250px|thumb|left|ކަޅުބިލަ މަސް ކަޅުބިލަ މަސްނުވަތަ އަކީ ދޮށީގެ މަސްވެރިކަމުގަަައި ރާއްޖެއަށް އެންމެގިނައިން ބާނާމަހެވެ.މިއީ ރާއްޖޭގެ އެންމެން ދަންނަ ކަނޑުމަހުގެ ބާވަތެކެވެ. ކަޅުބިލަމަހަކީ ކަނޑުގެ މަތީބައިގައި އައިން ހަދަައިގެން ދަތުރުކުރާ މަހެކެވެ. މިގޮތަށް އައިން ހަދައިގެން މަސް ދަތުރުކުރާއިރު އެއްއަައިނެއްގެ ތެރޭގައި އާއްމުކޮށް ގިނައިން އުޅެނީ އެއްސައިޒެއްގެ މަހެވެ. ނަމަވެސް ބައެއްފަހަރު އެކިސައިޒު އަދިި ތަފާތު ކަނޑުމަހުގެ ވައްތަރުތަކުން އެކުލެވޭ އައިންވެސް ހުރެއެވެ. މިގޮތުން ކުދި ރީނދޫއުރަހަ ކަންނެލި، ލައްޓި އަދި ރާގޮނޑި ކަޅުބިލަމަހާއެކު އައިންހަދައިގެން ތިލަވެއުޅެއެވެ. މިމަސް ޢާއްމުގޮތެއްގައި އުޅެނީ ފެނުގެ ފިނިހޫނުމިން 20 އިން 29 ސެންޓިގްރޭޑްއާއި ދެމެދަށް ހުންނަ ހިސާބުތަކުގައެވެ. މަހުގެ ޢާއްމު ކާނާއަކީ ކުދިމަހާ، ކަކުނިފާޑުގެ ސޫތްޕާ، ބޯވަދިލަމަހެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 1.08 މީޓަރަށެވެ.
ކަޅުބިލަމަހުގެ ބަނޑުދަށުގައި ކަޅުކުލައިގެ ރޮނގުތަކެއް މަހުގެ ދިގަށް ދެމިފައި ހުރެއެވެ. މަހުގެ މަތީބައިގެ ކުލައަކީ ގަދަ ނޫކުލައެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތުގެ ކުލައަކީ ރިހި ހުދުކުލައެވެ. އިހުގެ ދިވެހިން ކަޅުބިލަ މަހުގެ ތެރެއިން އެމީހުން ފާހަގަ ކުރާ އެކަހެރި މަސްތަކުގެ ތެރެއިން މާބިލަ މަސް، ގުންބިލަ މަސް، ރަންދި މަސް، ދިއްބޯ މަސް، މިނަންތައް ކިޔާފައި ހުރެއެވެ. އަދި އާންމު ނަމެއްގެ ގޮތުން ކަނޑުމަސް ކިޔާ އުޅެއެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ފުލިދޫ (ވ. އަތޮޅު)
މިއީ ވ. އަތޮޅުގައި މީހުން އާބާދުވެފައިވާ ރަށް ތަކުގެ ތެރެއިން ރަށެކެވެ. ފުލިދުއަކީ މިއަތޮޅުގެ ޖިއޮގްރަފީގެ ގޮތުން ފުރަތަމަ ރަށެވެ. ރަށް އޮންނަނީ އަތޮޅުގެ އެންމެ އުތުރުގައެވެ. މާލެއިން ދެކުނަށް ވ. އަތޮޅު ތެރެއިން ދަތުރުކުރާނަމަ މާލެ އަތޮޅު ނިމި ފުރަތަމަ ބައްދަލުވާނީ ފުލިދުއާއެވެ. މިއީ ޤުދުރަތީ ގޮތުން ވަރަށް ރީތި އަރިމައްޗެއް ލިބިފައިވާ ރީތި ރަށެކެވެ.
އާބާދީ
ފުލިދޫގެ އާބާދީއަކީ 391 އެވެ. އަންހެނުންގެ އަދަދަކީ 182 އެވެ. ފިރިހެނުންގެ އަދަދަކީ 209 އެވެ. މީހުން ދިރިއުޅޭ 60 ގެ އެބަހުއްޓެވެ. ދިރިއުޅުމަށްޓަކައި މީހުން ކުރާ މައިގަނޑު މަސައްކަތަކީ ވިޔަފާރިއާއި ޓްވަރިޒަމް ދާއިރާގެ މަސައްކަތްތަކެވެ. މީގެ އިތުރުން ރަށުގައި ހުރި ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތުތަކަކީވެސް ރަށުގެ އިޤްތިޞާދިއްޔަތުގެ މުހިއްމު ބަހާ އެކެވެ.
ތަޢުލީމް
ތައުލީމަށް ބަލާއިރު މިރަށުގައި ގްރޭޑް 10 ގެފެންވަރަށް ކިޔަވައިދެވެއެވެ. މިއަތޮޅުގެ އަތޮޅު މަދަރުސާ ހުންނަނީ ފުލިދޫގައެވެ.
ކަރަންޓް
ފުލިދޫގައިވެސް 24 ގަޑިއިރު ކަރަންޓްގެ ޚިދުމަތް ދެމެން ގެންދެއެވެ. މިއީ ރައްޔިތުންގެ ފަރާތުން ދެމުންގެންދާ ޚިދުމަތެކެވެ.
ޞިއްޙަތު
ޞިއްޙީ ޚިދުމަތަށް ބަލާލާއިރު ހެލްތް ޕޯސްޓެއްގެ ޚިދުމަތް ލިބެން އެބަހުއްޓެވެ. ފުލިދުއަކީ ޞިއްޙީގޮތުން ބަލާއިރު ދުޅަހެޔޮ ރައްޔިތެއް ދިރިއުޅޭ ރަށެކެވެ.
އިގްތިޞާދު
ފުލިދޫގެ ތަރައްޤީއަށް ފުލިދޫގެ ރައްޔިތު އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުން ކުރަމުންގެންދާ އަދި ކޮށްފައިވާ މަސައްކަތްތަކުގެ ލިސްޓަކީ ދިގު ލިސްޓެކެވެ. އަންހެނުންގެ އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމަށް ކުރަމުންގެންދާ މަސައްކަތްތައްވެސް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ކޮޓަރި ބަރިއެއް ޢިމާރާތްކޮށް ކުއްޔަށްދީގެން އާމްދަނީ ހޯދަމުންގެންދެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ފިރިހެނުންކުރާ ކޮންމެ މަސައްކަތެއްގައި އަންހެނުން ބައިވެރިވަނީ ފިސާރި އިޖްތިމާޢީ ރޫޙުގައެވެ. އެއީ އަންހެނުން އެމީހުންގެ ބަދިގެތަކުގައި ކުރަމުންގެންދާ ކެއްކުމާއި އެހެނިހެން މަސައްކަތްތައް ކުރަމުންނެވެ.
ފުލިދޫގައި މިވަގުތު ތަރައްޤީގެ ގޮތުން އެންމެ ބޮޑަށް ބޭނުންވެފައިވަނީ ފާލަން މަރާމާތުކުރުމެ މަސައްކަތެވެ. މީގެ އިތުރުން ކަރަންޓްގެ ޚިދުމަތް ތަރައްޤީކުރުމަކީވެސް ކުރަންވެފައިވާ ކަމެކެވެ.
އިތުރުފާލަންތައް
[ފެލިދެ އަތޮޅުގެ މައި ވެބްސައިޓް]
މަހާރާޝްތުރާ
، އަކީ އިންޑިޔާގެ އިސްޓޭޓުތަކުގެ ތެރެއިން އިސްޓޭޓެކެވެ.
ބެލްގޮރޯޑް
ބެލްގޮރޯޑް އަކީ ބެލްގޮރޯޑް ސަރަހައްދުގެ އިދާރީ މަރުކަޒު ކަމަށްވާ ރަޝިޔާގެ ޔޫރަޕްގެ ބައިގެ މެދުތެރޭގެ ދެކުނުގައި އޮންނަ ސިޓީއެކެވެ. އެއީ ސެންޓްރަލް ރަޝިޔާގެ އަޕްލޭންޑްގެ ދެކުނު ފަރާތުގައި، ބެލްގޮރޯޑް ރިޒާވަރާއި، ވެޒެލްކާ އަދި ސެވަރސްކީ ޑޮނެޓްސް ކޯރުތަކުގެ އައްސޭރީގައި، މޮސްކޯގެ ދެކުނުން 700 ކިލޯމީޓަރު، ޔޫކްރޭނާ ބޯޑަރާއި 40 ކިލޯމީޓަރު ދުރުގައެވެ. ސަރަހައްދީ މުހިންމުކަން ލިބިފައިވާ ސިޓީ، އުފެދެނީ އާބަން ޑިސްޓްރިކްޓެއްގެ ދަރަޖައާއެކު ބެލްގޮރޯޑް ސިޓީގެ މުނިސިޕަލްޓީ އެވެ. އާބާދީ 391،702 (2021) އެވެ. އެ ސިޓީގެ ވަށައިގެން 0.5 މިލިއަނަށް ވުރެ ގިނަ މީހުންގެ އާބާދީއެއްގައި ބެލްގޮރޯޑް އެގްލޯމެރޭޝަން އުފެދުނެވެ. ފުރަތަމަ ސަލާމް ދިން ސިޓީއެވެ. "ސިޓީ އޮފް މިލިޓަރީ ގްލޯރީ" ގެ ލަގަބު ލިބުނު ރަޝިޔާގެ ފުރަތަމަ ސިޓީ އެވެ.
ބެލްގޮރޯޑް ސިޓީ ނިސްބަތްވަނީ އަސްކަރީ ޝަރަފުގެ ސިޓީތަކަށް ކަމަށާއި، 1980 ވަނަ އަހަރު އެ ސިޓީއަށް ވަނީ އޯޑަރ އޮފް ދަ ޕެޓްރިއޮޓިކް ވާރ، ފަސްޓް ކްލާސް ލިބިފައެވެ. މިޒަމާނުގެ ބެލްގޮރޯޑަކީ ސާފުތާހިރު އަދި ރަނގަޅަށް ބެލެހެއްޓިފައިވާ ސިޓީއެއް؛ލައްކަ އާއި ފަސްލައްކަ މީހުންގެ އާބާދީއެއް އޮންނަ ސިޓީތަކުގެ މުޅި ރަޝިޔާގެ ރޭޓިންގައި މި މިންގަނޑުތަކާ އެއްގޮތަށް ތަކުރާރުކޮށް އެއްވަނަ ހޯދި ސިޓީއެއް ނޫން.
މާލޭގައި ގިނަ އަދަދެއްގެ އަޖައިބު ކުރުވަނިވި މަންޒަރުތައް ފެނެއެވެ. ބެލްގޮރޯޑްގައި ޒިޔާރަތްކުރާ މީހުންގެ ސަމާލުކަން ދަމައިގަންނަ ރީތި މުސްކުޅި އިމާރާތްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. މި ގެތަކުގެ ތެރޭގައި ނުވަދިހަ ވަނަ ގަރުނުގައި ބިނާކުރި ވިޔަފާރިވެރިޔާ ސެލިވާނޯވްގެ ގެ ހިމެނޭއިރު، މިއަދު އެތަނުގައި އެއްފަހަރާ ދެ މިއުޒިއަމް - ހަކަތައާއި އަދަބިއްޔާތު - ހުރެއެވެ.
ހަމަ އެ މަގުގައި ވިޔަފާރިވެރިޔާ ގޯލްޓްސޯވްގެ ގެ ހުންނައިރު، އެއީ ވެސް ނުވަދިހަ ވަނަ ގަރުނުގައި ބިނާކޮށްފައިވާ ގެއެކެވެ. ތަންކޮޅެއް ޅައީ އަންހެނުންގެ ޖިމްނެޒިއަމްގެ އިމާރާތް، މިދިޔަ ގަރުނުގެ ކުރީކޮޅު ބިނާކުރި އިމާރާތެވެ. ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަމަކީ ނުވަދިހަ ވަނަ ގަރުނުގައި އުފެދުނު ބެލްގޮރޯޑް-ސްޓާރޫސްކޯލް ޑައިއޮސިސްގެ އިމާރާތުގެ އިތުރުން ބެލްގޮރޯޑްގެ ބައެއް ހޮޓަލްތަކެވެ. ބެލްގޮރޯޑްގެ އާސާރީ ބިނާތަކުގެ ތެރެއިން ރަޝިޔާގެ ނަމާދު ދިން ޕްރިންސް ވްލަޑިމިއާގެ އާސާރީ ބިނާއެއް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ގޮތުގައި، 1999 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓް މަހު ހުޅުވި އެވެ.
ދަތުރުފަތުރުގެ ނެޓްވޯކްތަކާއި ހަބްތަކުގެ ގޮތުން ބަލާއިރު ބެލްގޮރޯޑަކީ އިންސާފުވެރި ގޮތެއްގައި ތަރައްގީވެފައިވާ ސިޓީއެކެވެ. ދެ ރޭލު ސްޓޭޝަނަކާއި ބަސް ސްޓޭޝަނަކާއި އިންޓަނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓެއް އެބަހުއްޓެވެ. މާލޭގައި ދަތުރުފަތުރު ތަމްސީލު ކުރަނީ ބަހާއި ޓްރޮލީބަސް ރޫޓުތަކުގެ ނެޓްވޯކަކުންނެވެ. މީގެ އިތުރުން ބެލްގޮރޯޑްގެ އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ޕްލޭންތަކުގައި ފިނިކިއުލާއެއް ހެދުމާއި، ބާރު ސްޕީޑްގައި ދުއްވާ ޓްރާމްތަކުގެ ނެޓްވޯކެއް ހެދުމާއި އަދި ކޭބަލް ކާރެއް ވެސް ހިމެނެ އެވެ. ބެލްގޮރޯޑްގައި މުނިފޫހިފިލުވުމުގެ ގިނަ ތަންތަން ހުރެގެން ރަނގަޅު ވަގުތުކޮޅެއް ހޭދަކޮށް، އުނދަގޫ ދުވަހަކުން އަރާމުކޮށްލެވޭނެ އެވެ.
ލަންޑަން
ލަންޑަނަކީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ވެރިކަން ކުރާ ރަށެވެ.
ޙައިދަރުއާބާދު
ޙައިދަރުއާބާދަކީ ހިންދުސްތާނުގެ އަންދްރަޕްރަދޭޝް ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ކުރާ ރަށެވެ.
ޢުލޫމުލްއިސްލާމް
ޢުލޫމުލްއިސްލާމް އަކީ ވަރަށް ވެސް ތަނަވަސް ޢިލްމީ މައިދާނެކެވެ.
ބ.ކެންދޫ ސުކޫލް
ބ.ކެންދޫ ސުކޫލް އަކީ ބ.ކެންދޫގައި ހުރި ތަޢުލީމީ މުއައްސަސާއެކެވެ.
އޮގަސްޓު 21
އޮގަސްޓު 21 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 233 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 234 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބ.ކެންދޫ ސުކޫލް
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސްކޫލުތައް
އޮގަސްޓު 21
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮގަސްޓު
އިސްލާމީ ފަލްސަފާ
އިސްލާމީ ފަލްސަފާ ގެ މައިދާނަކީ ވަރަށް ވެސް ތަނަވަސް ޢިލްމީ މައިދާނެކެވެ.
މުޙައްމަދު ޢަބުދުﷲ (މުޙައްމާ)
މުހައްމަދު ޢަބުދުﷲ (މުހައްމާ) އަކީ ދިވެހި ފިލްމީ ތަރިއެކެވެ. އޭނާވަނީ ތަފާތު ޑްރާމާ ފިލްމްތަކުން ފެނިގެން ގޮސްފައެވެ. އޭނާ އެކްޓަރެކެވެ. ޕްރޮޑިއުސަރެކެވެ. ކޮމީޑީއަން ވެސް މެއެވެ. މުހައްމާ އަކީ 18 ވަނަ ރައްޔިިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިހަވަންދޫ ދާއިރާގެ މެންބަރެވެ.
ކުޅެފައިވާ ފިލްމްތައް
ޤިސްމު:ދިވެހި މުނިފޫހިފިލުވުމުގެ ދާއިރާ
ކޮސަރާޓިއަނުން
ކޮސެރެޓިއަން ސްޓޭޓް (㐭㔔㔖㝉㞤㞢㞪㞫㞷، コセラティアン) އަކީ ކަޔާމާ އައިލެންޑްގައި އޮންނަ ވާޗުއަލް ސްޓޭޓެކެވެ. ރަސްމީ ބަސްތަކަކީ ކޮސެރަޓަން (ދައުލަތުގެ އާޓިފިޝަލް ބަސް) އާއި ޖަޕާނު ބަހެވެ. އުފެއްދީ 2012 ވަނަ އަހަރު އެވެ. thumb|ދިދަ
މަދްޔަ ޕްރަދޭޝް
thumb| ، އަކީ އިންޑިޔާގެ އިސްޓޭޓުތަކުގެ ތެރެއިން އިސްޓޭޓެކެވެ.
ޢަޒީޒު އަޙްމަދު
ޢަޒީޒު އަޙްމަދު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ 1913 ވަނަ އަހަރު، ހިންދުސްތާންގެ ބާރާބަންކީގައެވެ.
ޙަޔާތުގެ ކުރީކޮޅު
1941 ވަނަ އަހަރު އޭނާ ޕާކިސްތާނަށް ބަދަލުވެވަޑައިގަތެވެ.
ތައުލީމީ ޙަޔާތް
1934 ވަނަ އަހަރުގައި ހިންދުސްތާނުގެ ޙައިދަރުއާބާދު ގެ ޖާމިއާ އުސްމާނިއްޔާ އިން އޭނާ ބީ.އޭ ފާސްނެންގެވިއެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން އިނގިރޭސިވިލާތަށް ވަޑައިގެން ލަންޑަން ޔުނިވާސިޓީން ވެސް 1938 ވަނަ އަހަރު ބީ.އޭ. (އޮނާރސް) ފާސްނެންގެވިއެވެ.
އަދަބީ ޚިދުމަތް
ޢަޒީޒު އަޙްމަދުގެ އެންމެ ފަހު ނާވިލު "ޝަބްނަމް" ޗާޕުވެގެން ނުކުތީ 1950 ވަނަ އަހރުއެވެ.
އޮގަސްޓު 22
އޮގަސްޓު 22 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 234 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 235 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮގަސްޓު
ބާބާގޭ ދޮންމަނިކު
ބާބާގެ ދޮންމަނިކު ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ 1921 ވަނަ އަހަރު ފުރަމާލޭގައެވެ. ތަޢުލީމު ޙާޞިލް ކުރެއްވީ މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާ އިންނެވެ. ދެފަހަރެއްގެ މަތިން ސަރުކާރަށް ޚިދުމަތް ކުރެއްވުމުގައި 48 އަހަރަށްވުރެ ދިގު މުއްދަތެއް ހޭދަކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ބާބާގެ ދޮންމަނިކު އަކީ ދިވެހި ޘަގާފަތަށް ޚިދުމަތް ކުރުމުގެ ރޮނގުން ޢާންމު ޚިދުމަތުގެ ހިތްވަރު ދިނުމުގެ އިނާމް 1992 ވަނަ އަހަރު ލިބިލައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމް
ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމަކީ އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި އުފައްދައި، ގުދަންކޮށް، އަދި ބޭރުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ހިންގާ ނިޒާމެވެ. އިންސާނުންގެ ހަށިގަނޑުގައި ހިމެނޭ ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ މައިގަނޑު ބައިތަކަކީ ގުރުދާ(Kidneys)، ގުރުދާ އިން މަސާނާ އަށް ގުޅިފައިވާ ހޮޅި (Ureters) ނުވަތަ ޔުރެޓަރ،މަސާނާ(Bladder)، އަދި ކުޑަކަމުދާ ހޮޅި(Urethra) ، ނުވަތަ ހީސް ހޮޅި އެވެ.
ގުރުދާ
ކޮންމެ އިންސާނެއްގެ ހަށިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ދެ ގުރުދާ ނުވަތަ  އަކީ  ވެއެވެ.އެއީ ކޮންމެ ފަރާތެއްގައި ގުރުދާ އެކެވެ. ތޮޅި-އޮށެއްގެ ބައްޓަމަށް ސާބޯނި ބުރިއެއް ވަރުވާ ގުރުދާ އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގެ ތެރޭގައި އޮންނަނީ ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމްގައި ހިމެނޭ ގުނަވަންތަކުގެ ފަހަތުގައެވެ. އެއީ ގާތްގަނޑަކަށް މޭކަށިތައް ނިމޭ ހިސާބު ގައެވެ. އަދި މައިބަދައިގެ ކަށިތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ލަމްބާރ ވާޓެބްރާ ތައް ހުންނަ ހިސާބާއި ކައިރީގައެވެ. ގުރުދާގެ ވަށައިގެން މަތީގައި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ޕެރިނެފްރިކް ފެޓް އޭ ކިޔޭ ސަރުބީގެ ވައްތަރެއް ޖަމާވެފައި ހުރެއެވެ. މިބުނި ފެޓްގެ ތެރޭގައި ކޮންމެ ގުރުދާއެއްގެ މަތީގައި އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް(Adrenal gland)އޭ ކިޔޭ ހޯރމޯން ބޭރުކުރާ ގޮށެއް އިދެއެވެ.
ގުރުދާ އަށް މިނިޓެއްގެ ތެރޭގައި 1.25 ލިޓަރުގެ ލޭ ގުރުދާ އަށް ލޭގެނެސްދޭ ލޭހޮޅި(Renal artery) ނުވަތަ ރީނަލް އާޓަރީގެ ތެރެއިން ގެނެސް ދެއެވެ. މިއީ އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުއިވާ އެންމެ ބޮޑު ލޭހޮޅީ(Aorta)ގެ ބަނޑާވީ ހިސާބުގައިވާ ބައި (Abdominal aorta) އިން ކުރިފަޅައިގެން ގުރުދާއަށް އައިސްފައިވާ ލޭ ނާރެކެވެ. މިގޮތަށް ގުރުދާ އަށް ލޭ ވާޞިލްވުމަކީ ނުވަތަ ފޯރުކޮށްދިނުމަކީ ވަރަށް މުހިއްމު ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ ގުރުދާގެ މައިގަނޑު މަސައްކަތަކީ ލެއިން ހަށިގަނޑަށް ބޭނުންނުވާ ފެނަށް ގިރޭ(Water soluble) މާއްދާތަށް ފުރާނާ ލައިގެން ވަކިކުރުމެވެ. ގުރުދާގެ މެދެއް ހާ ހިސާބުން އެތެރޭ ފަރާތުން ގުރުދާ އިން މަސާނާ އަށް ގުޅިފައިވާ ހޮޅި (Ureters) ،ނިކުމެފައި ވެއެވެ. މިހޮޅި ތިރިއަށް ގޮސްގުޅެނީ މަސާނާ އަށެވެ.
thumb|200px|ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމް ބައިތައް ދައްކައިދޭ ކުރެހުމެއް ގުރުދާ އަކީ ތަފާތު ވަޒީފާތައް ނުވަތަ މަސައްކަތްތައް ފުރިހަމަކުރާ ގުނަވަނެކެވެ. މިގޮތުން ގުރުދާ އަދާކުރާ ވާޖިބު ތަކުގެ ތެރޭގައި ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި އުފެއްދުން، ހަށިގަނޑުގައި ބައެއް ކަހަލަ މަޢުދަންތައް(Electrolytes) ، ނުވަތަ އިލެކްޓްރޮލައިޓް ގެ މިންވަރު ކޮންޓްރޯލް ކުރުން، އަދި ހަށިގަނޑުގައި އެސިޑް-ބޭސް ގެ ހަމަ ހިފެހެއްޓުން ފަދަ ކަންތައްތައް ހިމެނެއެވެ. ގުރުދާ އަދި ހަށިގަނޑުގެ އެހެން ބައިތަކުން އުފައްދާ ބައެއް ހޯރމޯންތަކުގެ އެހީގައި ގުރުދާއިން ސޯޑިއަމް، ޕޮޓޭސިއަމް، އަދި ކެލްސިއަމް ފަދަ އިލެކްޓްރޮލައިޓްތައް ބޭރުކޮށް އަލުން އަނބުރައި ހަށިގަނޑަށް އެނަގައެވެ. ނުވަތަ ހަށިގަނޑުގެތެރެއަށް އެމާއްދާތައް ދަމައެވެ.
އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުން ކޮންމެ 24 ގަޑިއިރެއްގެ ތެރޭގައި 1.5 ލިޓަރުގެ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި އުފައްދައެވެ. މިއަދަދު ނުވަތަ މިންވަރު ހަށިގަނޑުގެ ޙާލަތު ހުންނަ ނުހުންނަ ގޮތަކަށް ބަލައި ބަދަލުވުމަކީ ވެދާނެ ގޮތެކެވެ. އެއީ ގުރުދާ އިން ލޭގައި ހިމެނޭ ވިހަ މާއްދާތައް ފުރާނާލައިގެން ވަކިކުރުން ގުޅިފައި އޮންނަނީ ގުރުދާ އަށް ވާޞިލްވާ ނުވަތަ ފޯރުކޮށްދެވޭ ލޭ، ނުވަތަ ގުރުދާގައި ލޭދައުރުވުމާއި ކަމަށްވާތީ އެވެ. ހަށިގަނޑުގައި ދިޔާތަކެތި އެކުލެވޭ މިންވަރަށް ބަދަލު އައުމަކީ ވެސް ގުރުދާގެ މަސައްކަތްތަކަށް އަސަރު ކުރާނެ ކަމެކެވެ. ގުރުދާގައިވާ ގްލޮމެރިއުލަސް ގައި ލޭދައުރުވާ މިންވަރަށް ގުރުދާގެ ތެރޭގައި އުފައްދާ ހޯރމޯންތަކާއި، އަދި ގުރުދާއިން ބޭރުން އުފައްދާ ބައެއް ހޯރމޯންތަކުގެ ސަބަބުން ބަދަލު ގެނުވައެވެ. ބައެއް ކަހަލަ ބޭސް ތަކުގެ ސަބަބުން ވެސް ސީދާކޮށްނާއި، ނުސީދާކޮށް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި އުފެއްދުމަށް ބުރޫ އަރުވައެވެ.
ގުރުތާ
ގުރުތާ ނުވަތަ އަކީ  ގުރުދާ އިން މަސާނާ އަށް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ގެންގޮސްދޭ ހޮޅި އެވެ. ގުރުދާގައި އުފައްދާ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރަން ވަންދެން ރައްކާކޮށްފައި ބެހެއްޓުމަށްޓަކައި ގުރުދާ އިން މަސާނާ އަށް ވާޞިލްވަނީ މިހޮޅި ހުރަސް ކޮށެވެ. ކޮންމެ ޔުރެޓަރ އެއްގެ ދިގުމިނުގައި 250-200 މިލިމީޓަރާއި ދެމެދުގެ މިންވަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ 10-8 އިންޗިއާއި ދެމެދުގެ މިންވަރެކެވެ. ނުވަތަ 30-25ސމ ގެ މިންވަރެކެވެ. މަސާނާގެ ފާރު ތަކުގައިވާ މަޑު މަސްތަކުގެ ޓިޝޫތައް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވުމަށް ބާރުއަޅައެވެ. ކޮންމެ 50 ނުވަތަ 60 ގަޑިއިރަކުން ވަރަށް ކުޑަ މިންވަރެއްގެ ވިހަ މާއްދާތައް ޔުރެޓަރ އިން މަސާނާ އަށް އެޅެއެވެ.
މަސާނާ
މަސާނާ ނުވަތަ އަކީ އަކީ މަހުން އުފެދިފައިވާ ފުއްޕާ ހަމެއްގެ ބައްޓަމަށް އޮންނަ އެތެރެ ހުސްކޮށްވާ ގުނަވަނެކެވެ. މިގުނަވަން އިންނަނީ ޅިނދުގެ ކުރިމަތީ ބައި(Anterior pelvis) ގައެވެ. މަސާނާ އަކީ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުކުރަން ވަންދެން ޖަމާކޮށް ރައްކާކޮށްފައި ބަހައްޓައިދޭ ގުދަނެކެވެ. މަސާނާ އަށް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ޖަމާވެ، ފުރި ބާރުވުމުން އޭގެ ސައިޒުން ބޮޑުކަމަށް ދައްކާނެއެވެ. އަދި ކުޑަކަމުދެވި، މަސާނާ ހުސްވެ، ދިއުމުން އޭގެ ސައިޒުން ކުޑަ ވެގެން ދެއެވެ. މަސާނާގެ ބައްޔެއް ނެތް ހާލުގައި 500 މިލިލީޓަރުގެ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި 5-2 ގަޑިއިރާއި ދެމެދުގެ ވަގުތަކަށް މަސާނާގައި ބަހައްޓައި ދެއެވެ.
މަސާނާގެ އެތެރޭގައިވާ ތެތް ދުލިފަށް(Mucosa) ގެ ބޭރު ފަށަލަ ނުވަތަ އެޕިތީލިއަމް(Epithelium)ގެ ވައްތަރަކީ ޓްރާންސިޝަނަލް އެޕިތީލިއަމް(Transitional epithelium) އެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ކުޑަކަމުދާން ވުމުން މަސާނާ އަށް ފަޅައިގެން ދިއުމެއްނެތި، ދެމި ވާންވެ، ފަސޭހަ ކަމާއެކު ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުކުރުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިއްބައި ދެއެވެ. ތަބީޢީ ގޮތެއްގައި ނަމަ މަސާނާ އަކީ އެއްވެސް ކަހަލަ ބެކްޓީރިޔާއެއް އެކުނުލެވޭ ސްޓެރައިލް ގުނަވަނެކެވެ.
މަސާނާއިން ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވުން ކޮންޓްރޯލް ކުރަނީ ސްފިންކްޓާރސް(Sphincters) އިންނެވެ. މަސާނާގައިވާ މަސް ފަށަލަ(Detrusor muscle) އަށް ވާންވެ، ގުރުގެޅި، ފިތުމުން، މަސާނާގެ އެތެރޭގެ ޕްރެޝަރު ބާރުވެ، ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ. ނުވަތަ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވާ ގޮތް ވެއެވެ.
މަސާނާއަށް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ޖަމާވެ، ފުރި ބާރުވުމުން މަސާނާގެ މަސްތަކަށް ދެމި، ވާންވުމުން ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ހަށިގަނޑުން ބޭރުކޮށްލުމުގެ ސިގްނަލް ސިކުނޑިއަށް ލިބެއެވެ. މި ސިގްނަލް ލިބުމާއެކު ކުޑަކަމުދާން ބޭނުންވާނެއެވެ. އަދި ކުރިން ބަޔާންކުރެވުނު މަސް ފަށަލަ ނުވަތަ މަސް ގަނޑަށް ފިތި، ސްފިންކްޓާރ ހަމައަކަށް އެޅުމުން ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ހަށިގަނޑުން ބޭރުކޮށްލައެވެ.
ކުޑަކަމުދާ ހޮޅި
ކުޑަކަމުދާ ހޮޅި ނުވަތަ ހީސް ހޮޅި ނުވަތަ އަކީ އަކީ ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ އެންމެ ފަހު ބައެވެ. ނުވަތަ ހަށިގަނޑުން ބޭރަށް ހުޅުވިފައި އިންނަ ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަޔަކީ ވެސް މިއީ އެވެ. މިބައި އިންނަނީ މަސާނާ އިން ފެށިގެން ގޮސް ހަށިގަނޑުގެ ބޭރަށް ހުޅުވިފައެވެ. ފިރިހެނުންގެ ހަށިގަނޑުގައި ކުޑަކަމުދާ ހޮޅި އިންނަނީ ފިރިހެން ހަށީގެ ތެރެއިން ގޮސް ބޭރަށް ހުޅުވިފައެވެ. އަންހެނުންގެ ހަށިގަނޑުގައި މަސާނާ އިން ފެށިގެން ގޮސް ސީދާ ބޭރަށް ހުޅުވިފައެވެ. މިހޮޅިން ކުޑަ ކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުކޮށްދެއެވެ. ފިރިހެނުންނަށް ބަލާއިރު ފިރިހެނާގެ ދަރިފަނި ނުވަތަ މަނި ހަށިގަނޑުން ބޭރުވަނީ ވެސް ކުޑަކަމުދާ ހޮޅި ހުރަސް ކޮށެވެ.
ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމާއި ބަލިތައް
ގުރުދާގެ ބަލިތައް ބަލައި ދެނެގަނެ، އެކަމަށް ފަރުވާކުރަނީ އެކަމަށް ޚާއްޞަ ވެފައި ތިބޭ ޑޮކްޓަރުންނެވެ. ނުވަތަ ނެފްރޮލޮޖިސްޓުންނެވެ. އެހެންނޫނީ ޔޫރޮލޮޖިސްޓުންނެވެ. އަންހެނުންނަށް ކުރިމަތިވާ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ނުހިފެހެއްޓުން ނުވަތަ ފަހަރުވާ ނުހިފެހެއްޓުން ފަދަ ބަލިތަކަށް ގިނަ ފަހަރު ފަރުވާކުރަނީ އަންހެނުންގެ ބަލިތަކަށް ޚާޢްޞަ ޑޮކްޓަރުންނެވެ.
ގުރުދާ ފޭލްވުން
ގުރުދާ ފޭލްވުމޭ ބުނެވެނީ ގުރުދާގެ މަސައްކަތްތައް ފުރިހަމަކުރުމަށް ހުރަސްތަކާއި ކުރިމަތިވެ، އުދަގޫތައް އިންސާނާ އަށް ކުރިމަތި ވުމަށް ނިސްބަތްކޮށެވެ. ގުރުދާ ފޭލްވުމުގެ މައިގަނޑު ދެވައްތަރެއް ވެއެވެ. އެއީ ވަގުތީ ސިފައެއްގައި ގުރުދާ ފޭލްވުން(Acute renal failure) އަދި ދާއިމީ ސިފައެއްގައި ގުރުދާ ފޭލްވުން(Chronic renal failure) އެވެ. މީގެ އިތުރުން މިވައްތަރު ތައް އަދި ކުދިކުދި ބައެއް ވައްތަރުތަކަށް ބެހިގެން ދެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޕްރީ-ރީނަލް ފޭލްޔަރ، އިންޓްރިންސިކް-ރީނަލް ފޭލްޔަރ އަދި ޕޯސްޓް-ރީނަލް ފޭލްޔަރ ހިމެނެއެވެ.
ޕްރީ-ރީނަލް ފޭލްޔަރ ގެ މާނައަކީ ގުރުދާ އަށް ލޭ ފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި ނުވަތަ ރީނަލް އާޓަރީ ހަނިވެ، ބެދޭގޮތް ވުމުން ގުރުދާ އަށް ލޭ ވާޞިލްވުމުގައި ނުވަތަ ފޯރުވައި ދިނުމުގައި ބުރޫ އެރުމެވެ. އިންޓްރިންސިކް ގުރުދާގެ ބަލިތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ބޭހުގެ ސަބަބުން ގުރުދާ ވިހަވުން، ނުވަތަ ބޭހާއި ނުގުޅިގެން މައްސަލަ ކުރިމަތިވުން އަދި ގުރުދާ ދުޅަވުން(Nephritis)ފަދަ ކަންތައްތަކެވެ. ޕޯސްޓް-ރީނަލް ފޭލްޔަރ އަކީ ގުރުދާގައި ހިލަ އުފެދުން(Renal stone) ފަދަ ކަމެއް ކުރިމަތިވުމެވެ. ދިގު މުއްދަތަކަށް ގުރުދާ ފޭލްވެ ނުރައްކާތެރި ޙާލަތަކަށް މީހާގެ ހަށިގަނޑު ހިގައްޖެނަމަ ގުރުދާ ބަދަލު ކުރެވެންދެން މަދުވެގެން ހަފްތާ އަކު އެއްފަހަރު ލޭ ފުރާނާ ސާފުކޮށްލުން(Dialysis) ހަދަންޖެހެއެވެ. ގުރުދާއަށް މަދުން ނަމަވެސް ގުރުދާގެ ކެންސަރުގެ ވައްތަރުތައް ޖެހެއެވެ.
ގުރުދާގެ ބަލިތައް ނޫން އެހެން ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތައް
ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތަކަކީ ވަރަށް ޢާންމު ބަލިތަކެވެ. އެއީ ބައެއް ފަހަރު ބޭރު ފުށުން ލިބޭ ގެއްލުމެއްގެ ސަބަބުން އެތެރެއަށް ލޭހިލުން ނުވަތަ ލޭފޭދުން(Hemorrhage) ،ދުޅަވުން، ކެންސަރު ޖެހުން، ނުވަތަ ބެކްޓީރިޔާ، ވައިރަސް، ފަންގަސް ފަދަ ޖަރާސީމެއްގެ ސަބަބުން އިންފެކްޝަން އަށަގަތުން ކަމަށް ވެސް ވެދާނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ކެންސަރު ވެސް ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބައިތަކަށް ޖެހެއެވެ. މިފަަދަ ބައެއް ބަލިތަކުގެ މިސާލުތައް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.
އިގިރޭސި ބަހުގައި ކިޔައިއުޅޭ ޔޫރޯޕަތީ(Uropathy) ގެ މާނައަކީ ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތަކެވެ. އަދި ނެފްރޯޕަތީ (Nephropathy)ގެ މާނައަކީ ގުރުދާ ގެ ބަލިތަކެވެ.
ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތަކަށް ޓެސްޓް ކުރުން
ބަޔޯކެމިކަލް ލޭގެ ޓެސްޓް ތަކުގެ އެހީގައި ގުރުދާގެ މަސައްކަތް ހުރިނެތް ގޮތް ދެނެގަނެވެއެވެ. މިގޮތުން ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތަކާއި ގުޅިގެން ލޭގައި އެމާއްދާއެއް ހުރި މިންވަރު ބެލޭ އެންމެ އާއްމު ދެމާއްދާ އަކީ ނުރައްކާތެރި ގޭހުގެ ބާވަތެއްކަމުގައިވާ ޔޫރިޔާ އަދި ކްރިއެޓިނިން އެވެ. މީގެ އިތުރުން ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތައް ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ލޭގައި ތަފާތު މަޢުދަންތައް ނުވަތަ އިލެކްޓްރޮލައިޓް ހުރި މިންވަރު ބަލައި އުޅެއެވެ. ބަޔޯކެމިކަލް ޚާއްޞަ ޓެސްޓެއް ކަމަށްވާ ހިތުން ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅިތަކުގައި ގޭސް ހުރި މިންވަރު ބެލުން (Arterial blood gas) ، މިއީ ލޭގައި ނުރައްކާތެރި ގޭސްތައް ހުރި މިންވަރު ބެލުމަށް ހެދޭ ޓެސްޓެކެވެ.
ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ތަޙްލީލު ކުރުން
މިއީ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތީގައި ހިމެނޭ ޕްރޮޓީން އަދި އެހެނިހެން މާއްދާތަކުގެ މިންވަރު ބެލުމަށް ހެދޭ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތީގެ ޓެސްޓެކެވެ.
ޔޫރޯޑައިނަމިކް ޓެސްޓްތައް
މިއީ މަސާނާގައި ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ގުދަން ކުރެވިފައި ހުރިވަރު ބަލައި، އަދި ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވާ މިންވަރު ބެލުމަށް ހެދޭ ޓެސްޓްތަކެވެ. ޢާއްމު ގޮތެއްގައި މިޓެސްޓްތައް ހެދެނީ ފަހަރުވާ ނުހިފެހެއްޓުން ނުވަތަ އިޚްތިޔާރަކާ ނުލައި ފަހަރުވާލެވުން(Urinary incontinence) ފަދަ ޙާލަތްތަކުގައެވެ. އަދި ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމަށް އަސަރުކުރާ ނާރުތަކުގެ ބަލިތައް ދެނެގަތުމަށެވެ.
ސްކޭންކުރުން
މިއީ ވެސް ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމްގެ ބަލިތައް ދެނެގަތުމަށް ކުރެވޭ ކަމެކެވެ. thumb|200px|އައިވީޕީ ރޭޑިއޯގްރާފް ގެ މިސާލެއް
އަދި އިތުރަށް ބައްލަވާލައްވާ
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމް ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ޖަރްކަންދު
، އަކީ އިންޑިޔާގެ އިސްޓޭޓުތަކުގެ ތެރެއިން އިސްޓޭޓެކެވެ.
އާކިޓެކްޗަރު
ތައުރީފު
އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރ އަކީ އިސްލާމްދީނުގެ ތަޢުލީމާތްތަކާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން މުސްލިމުންގެ ބޭނުންތަކަށްޓަކައި ބިނާކޮށްފައިވާ ޢުމްރާނީވެށީގެ އުންސުރުތަކެވެ. ބައެއް ފޮތްފޮތުގައި އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރ އަކީ، މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ހުރިހާ ޢިމާރާތްތަކެއްކަމަށް ބަޔާންކުރެވިފައި ވެއެވެ. ޙަޤީޤަތުގައި، މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ހުރިހާ ޢިމާރާތްތަކަކީ، އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރއޭ ބުނެ އެއަށް ނިސްބަތްކުރެވޭނެ ތަންތަނެއް ނޫނެވެ. އެހެންކަމުން، މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ޢުމްރާނީ ވެށީގެ އުންސުރުތައް ދެބަޔަކަށް ބަހާލަން ޖެހެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެއްބައިގައި ހިމެނެނީ އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރ އެވެ. އަނެއް ބައިގައި ހިމެނެނީ އިސްލާމްދީނުގެ ތަޢުލީމާތްތަކާ ޚިލާފަށް މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ޢިމާރާތްތަކެވެ.
އިސްލާމިކް އާކިޓެކްޗަރ
އިސްލާމިކް އާކިޓެކްޗަރގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ހަމައެކަނި ދީނީ ޢިމާރާތްތަކެއް ނޫނެވެ. ކީއްތޯއެވެ. ދީނުގައި އަންގަވާފައިވާ އަޅުކަން ކުރުމަށް މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ޢިމާރާތްތަކުގެ އިތުރުން، މުސްލިމުންގެ ތަފާތު ބޭނުންތަކަށްޓަކައި ބިނާކޮށްފައިވާ ކޮންމެ ޢިމާރާތެއް، އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރގެ ތެރޭގައި ހިމެނިދާނެއެވެ. އެ ޢިމާރާތަކީ އިސްލާމް ދީނުގެ ތަޢުލީމާތްތަކާ ޚިލާފު ނުވާ ތަނެއް ކަމަށް ވަނީނަމައެވެ. މި އުސޫލުގެ މަތިން ބަލާއިރު، މިސްކިތްތަކާއި މުސްލިމުން ދިރިއުޅޭ ގެދޮރާއި އަދި އެބައިމީހުންގެ ތަފާތު ބޭނުންތަކަށްޓަކައި ބިނާކޮށްފައިވާ ތަންތަން، އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ.
މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ އާކިޓެކްޗަރ
މުސްލިމުން ބިނާކޮށްފައިވާ ކޮންމެ ޢިމާރާތަކީ، އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެއްޗެއް ކަމުގައި ވާކަށް ނުޖެހެއެވެ. މިހެނީ، އިސްލާމީ ތަޢުލީމާތްތަކާ ޚިލާފުވާ ޢިމާރާތްތައް މުސްލިމުންގެ ތެރޭގައި ބިނާކުރެވިފައި ވެއެވެ. މިސާލަކަށް މިސްކިތެއްގެ ސިފައިގައި ބަނގުރާ ވިއްކާ ތަނެއް ބިނާކުރިޔަސް އެތަން އިސްލާމީ އާކިޓެކްޗަރގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭނެއެވެ. އެކަމަކު، އެތަން ބިނާކުރީ މުސްލިމުން ކަމަށް ވަނީނަމަ، އެތަން އެބައި މީހުންގެ އާކިޓެކްޗަރއަށް ނިސްބަތްކުރެވިދާނެއެވެ.
ނިލަންދެއަތޮޅު ދެކުނުބުރި
ނިލަންދެއަތޮޅު ދެކުނުބުރި އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަތޮޅު ތަކުގެ ތެރެއިން އަތޮޅެކެވެ. މި އަތޮޅުގެ ވެރިކަން ކުރާ ރަށަކީ ކުޑަހުވަދޫ އެވެ.
ޤިސްމު:Atolls of the Maldives ޤިސްމު:Indian Ocean atolls
ގަޅިކުރު މަސް
ގަޅިކުރު މަސް ނުވަތަ އަކީ ދިގުކޮށް ފަތިކޮށް ހުންނަ މަހެކެވެ. މަހުގެ އަނގަ ބޮޑުވެފައި ގިނަ ދަތްތަކެއް ހުރެއެވެ. މަހުގެ ބުރަކަށި މަތީގެ ފުރަތަމަ ކޮތަރިބައިގައި 15 އާއި 18 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ހަރުކަށި ހުރެއެވެ. ދެވަނަ ކޮތަރިބައިގައި 15 އާއި، 20 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. އަދި ދެވަނަ ކޮތަރިބައިގެ ފަހަތުގައި 8 އާއި 10 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ވަކިވަކިން ހުންނަ ކޮތަރިބައެއް ހުރެއެވެ. މަހުގެ މަތީބައިގެ ކުލައަކީ އަޅިނޫކުލަ އެވެ. އަރިމަތީގައި ހުންނަނީ ނޫދަޅައެއް އަޅާ ރިހިކުލަ އެކެވެ. އަރިމަތީގައި ހިމަކޮށް ހުރަހަށް ވާގޮތަށް ހުންނަ ގަޅިތަކެއް ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަން ހުރެއެވެ. މިއީ ކެއުމަށް މީރު މަހެކެވެ.
މިބާވަތުގެ މަހަކީ އިންޑިޔާ އަދި ސްރީލަންކާގެ އައްސޭރި ފަށުގެ ކަނޑުތަކުގައި ގިނައިން އުޅޭކަމަށް ފާހަގަ ކުރެވިފައިވާ މަހެކެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ އެތެރެވަރީގެ ކަނޑުތަކުގައްޔާއި، ބޭރުކަނޑުތަކުގައިވެސް މަދުމަދުން މިމަސް ދަތުރުކޮށް އުޅެއެވެ. ރާއްޖޭގެ މަސްވެރިންނަށް މަދުމަދުން މިމަސް ބޭނެއެވެ. މިއީ 15 އާއި 200 މީޓަރާއި ދެމެދުގެ ފުންމިނުގައި ކުދި އައިން ހަދައިގެންއުޅޭ މަހެކެވެ. ގަޅިކުރު މަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 2.2 މީޓަރަށެވެ. މަހުގެ ކާނާއަކީ އައިން ހަދައިގެން އުޅޭ ކުދިމަހެވެ. މިބާވަތުގެ މަސް ރާއްޖެއިން ބޭނެނީ މަދުން ކަމަށްވުމާއެކު، މިމަހަށް ކިޔާ ދިވެހި ނަމެއް ރިކޯޑް ކުރެވިފައި ނެތުމުން، މިމަހުގެ ސިފަޔަށް ވިސްނާ، ގަޅިކުރު މަސް ކިޔާ ނަންދީފައިވަނީ އެވެެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ޤުރުއާނާއި ބައިބަލްގައިވާ އެއްގޮތްކަންތައް
ޤުރުއާނާއި އާއި ބައިބަލް އާ ދެފޮތުގައި މެ އެއްގޮތް ކަންތައް ތަކެއް އެކުލެވިފައި ވެއެވެ.
ރަކީދޫ (ވ. އަތޮޅު)
މިއީ ވ. އަތޮޅުގައި މީހުން އާބާދުވެފައިވާ ރަށް ތަކުގެ ތެރެއިން ރަށެކެވެ. ރަކީދުއަކީ މިއަތޮޅުގައި 5 ވަނައަށް މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށެވެ. އެންމެ ދެކުނުގައި އޮންނަ މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށެވެ.
މިރަށުގެ އާބާދީއަކީ 356 އެވެ. އެއީ 180 އަންހެނުންނާއި 176 ފިރިހެނުންނެވެ. މީހުން ދިރިއުޅޭގޭގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީވެފައިވަނީ 62 ގެއެވެ. މިރަށަކީ ރަތްމަހުގެ މަސްވެރިކަމަށް މަޝްހޫރު މާގުޅީ ކަނޑާ އެންމެ ކައިރީގައި އޮންނަ ރަށެވެ. މިރަށުގައި ރައްޔިތުންގެ ފަރާތުން 24 ގަޑިއިރު ކަރަންޓްގެ ޚިދުމަތް ދެވެއެވެ. ތައުލީމީ ޙާލަތު އެކަށީގެންވާ ފެންވަރެއްގައި ހިފެހެއްޓީފައި ވިއަސް ސްކޫލް އާބާދީ މަދުކަމުން އެކަށީގެންވާ ސްކޫލް ހިންގުމަށް ދަތިވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
ރަކީދުއަކީ މަސްވެރި ރަށެކެވެ. މަސްވެރިކަމުގައި ވަރަށް ހީވާގިކަމާއެކު ޙަރަކާތްތެރިވާ ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ރަށެކެވެ. މީގެ އިތުރުން އާމްދަނީ ހޯދުމަށް ތަފާތު އެހެން ދާއިރާތަކުގައިވެސް ޙަރަކާތްތެރިވަމުން ގެންދެއެވެ. މަސައްކަތްތެރި ފަންނުވެރިން އެބަތިއްބެވެ.
ރަކީދުއަކީ މިއަދު އެކަށީގެންވާވަރަށްވުރެ އާބާދީ މަދުވުމުން މައްސަލަތަކަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހިފައިވާ ރަށެކެވެ. މިގޮތުން ސްކޫލް ހިންގުމަށާއި ތަރައްޤީއަށް ކުރަންޖެހޭ އެކި އެކި މަސައްކަތްތައް ކުރުމުގައި ތަފާތު ހުރަސްތަކާ ކުރިމަތިވެފައި ވެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެވަގުތަކު ކަންތައް އޮތް ގޮތަކަށް ބަލާ އެވަގުތަކު ހުރި ވަޞީލަތެއް ބޭނުންކޮށްގެން އެ ހުރަސްތައް ގިރާކުރަމުން ގެންދަނީ އިޖްތިމާޢީ ވަރަށް ރަނގަޅު ރޫޙަކާއެކުގައެވެ.
ރަކީދުއަކީ ރާއްޖޭގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ އެންމެ ކުޑަ އެއް ރަށް ކަމަށްވިއަސް މިރަށުގެ ރައްޔިތުންނަކީ ދިރިއުޅުމުގެ ކުރިމަގާމެދު ވަރަށް ފުންކޮށް ވިސްނާ ވަރަށް ފޮނި އުއްމީދުތަކެއް ކުރަމުން އަންނަ ބައެކެވެ. އަދި ހަމައެއާއެކު ވަރަށް އެކުވެރި، އަނެކުންނަށް އަޅާލާ އަދި ޚާއްޞަކޮށް މެހެމާނުންނަށް ކަމޭހިތާ ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ރަށެއް މެއެވެ.
އިތުރުފާލަންތައް
[ފެލިދެ އަތޮޅުގެ މައި ވެބްސައިޓް]
މުހައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު
ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމުހޫރިއްޔާގެ ފުރަތަމަ ރައީސެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ދިވެހި ގައުމަށާއި، ދިވެހި ދައުލަތަށް އަގުހުރި އެތަކެއް ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ނަސަބު
މުޙައްމަދު އަމީން އަކީ ހުރާގޭ ޚާންދާނުގެ އެއްގޮފި ކަމުގައި ހިމެނޭ އަތިރީގޭ އާއިލާގެ ބޭފުޅެކެވެ. އެއީ ޙުސައިން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުގެ ދޮން އަޙުމަދު ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނާއި މަރިޔަމް މަނިކެގެ ދަރިކަލުން ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނާއި، ހޮޅުދޫ ނެވިގޭ ދޮންކޮއްކޮ މަރަދޫ ޝައިޚް އިބްރާހިމް ކަލޭގެފާނުގެ މުހައްމަދު ތަކުރުފާނު (ހެންވޭރުބޮޑު ޚަތީބު)ގެ އާމިނާމަނިކެ އާއި ކައިވެނި ކުރައްވައިގެން ލިބުނު ފާތިމާ މަނިކެ (އަލި ކިލެގެފާނާއި ކައިވެނި ބެއްލެވި ފަހުން ކިޔަނީ ފާތިމާ ދީދީ) އަށް ލިބުނު އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ކަކާގޭމަރިޔަމް ދީދީ (ދޮންދީދީ) އާއި ކުރައްވާ ކައިވެނިން ލިބުނު އަޙުމަދު ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ގެ މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު އެވެ. މަންމައަކީ ރޯނު ބޮޑު ދީދީގެ ރޯނުގޭ މޫސާ ދީދީގެ އިބްރާހީމް ދީދީގެ ޢައިޝަތު ދީދީ އެވެ. މުޙައްމަދު އަމީން އުފަންވެ ވަޑައިގަތީ 20 ޖުލައި 1910 ގައި މާލޭގައެވެ. އެއީ ހިޖުރީގޮތުން 13 ރަޖަބު 1328 ގައެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީންގެ ދައްތައަކީ އާމިނަތު އަމީން ދީދީ އެވެ. ކޮއްކޮ އަކީ މަރިޔަމް އަމީން ދީދީ އެވެ. މަރިޔަމް އަމީން ދީދީ އުފަންވެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 1337 ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ ފުރަތަމަ ދުވަހުއެވެ.
ސިލްވަރ ސައިޑް އަޕް
ސިލްވަރ ސައިޑް އަޕް އަކީ މަޝްހޫރު ބޭންޑެއް ކަމުގައިވާ ނިކެލްބެކްގެ ތިން ވަނަ އަލްބަމެވެ. މިއަލްބަމްގައި ޔޫ ރިމައިންޑް މީ، އެމެރިކާގެ ޗާރޓުތަކުގެ އެއްވަނަ ހޯދި ކާމިޔާބު ލަވަ ހިމެނެއެވެ. މި އަލްބަމްގައި ހިމެނޭ އެހެނިހެން ވަކި ވަކިން މިހާ ތަނަށް ނެރެވިފައިވާ ލަވަ ތަކަކީ ނެވަރ އެގެއިން އަދި ޓޫ ބޭޑް އެވެ. މިއަލްބަމްގައި ހިމެނޭ އަހެން ލަވައެއްކަމުގައިވާ ޖަސްޓް ފޯރ އަކީ މިބޭންޑްގެ އެހެން އަލްބަމެއްކަމުގައިވާ ކާރބް ގައި ހިމެނޭ ލަވައެކެވެ. ސިލްވަރ ސައިޑް އަޕްގައި ވަނީ މިލަވައިގެ އެހެން ރެކޯރޑިންގ އެކެވެ.
މުހައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު
ޒަވާޖީ ޙަޔާތް
މުޙައްމަދު އަމީން ފުރަތަމަ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލް މަރްހޫމް ޙުސެއިން ޞަލާހުއްދީންގެ ދަރިކަނބަލުން ފާޠިމަތު ސަޢީދު އާއެވެ. ފާޠިމަތު ސަޢީދުގެ ފަރާތުން މުޙައްމަދު އަމީން އަށް 3 ބޭފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި އެވެ. އޭނާ އަވަހާރަވިއިރު ދުނިޔޭގައި އިންނެވީ އެންމެ ބޭފުޅެކެވެ. އެއީ ފާޠިމަތު ސަޢީދުގެ ބަނޑުފުޅުން ލިބިވަޑައިގެންނެވި އައްނަބީލާ އަމީނާ މުޙައްމަދު އަމީން އެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީން ދެވަނަ އަށް ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ އަލްވަޒީރު ޙަސަން ފާމުލަދޭރި ތަކުރުފާނުގެ އާމިނާ ދީދީ އާއެވެ. މިބަނޑުފުޅުން ބޭފުޅަކު ލިބިވަޑައި ނުގެން އެއަނބިކަނބަލުން ވަރިކުރެއްވިއެވެ. މުޙައްމަދު އަމީން ތިންވަނައަށް ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ހެންވޭރުގޭ މުޙައްމަދު ޢަބުދުއް ޞަމަދު ދީދީގެ ޒުބައިދާ މުޙައްމަދު ދީދީ އާއެވެ. މިބަނޑުފުޅުން ވެސް ބޭފުޅަކު ލިބިވަޑައެއް ނުގަންނަވައެވެ.
ހަޔާތުގެ ކުރީކޮޅު
މުޙައްމަދު އަމީންގެ ތުއްޕުޅުއިރު ނުވަތަ ޅައުމުރުފުރާ ހޭދަކުރެއްވީ އޭނާގެ މަންމައާއި ބައްޕަގެ އަރިހުގައި އަތިރީގޭ އާގޭގައެވެ. އެއީ އޭނާގެ ކާފަ އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު ދައުލަތުގެ ވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު އެވެ. މުޙައްމަދު އަމީންގެ ފުރަތަމަ ފިލާވަޅުތަކުގެ ބައިވެރިޔަކީ، ކުޅިވަރުތަކުގެ އެހީތެރިޔަކީ، އަދި ދުވަހަކު ވަކިނުވާ ރަފީގާ އަކީ އޭނާގެ ދައްތަ އާމިނަތު އަމީން ދީދީ އެވެ.
މުހައްމަދު އަމީން އާއި، އޭނާގެ ދައްތަ އާމިނަތު އަމީންގެ ޢުމުރުގެ ތަފާތަކީ 11 މަސް ދުވަހެވެ. އެހެންކަމުން އެދެބޭފުޅުން ބޮޑުވަމުން އައީ އެކުއެކީގައެވެ. އާމިނަތު އަމީން އަކީ މުހައްމަދު އަމީންގެ ބައްޕައާއި މަންމަގެ 4 ވަނަ ބޭފުޅާއެވެ. 3 ވަނަ އަށް ލިބުނު ދައްތަ ފާތިމަތު ދީދީ އަވަހާރަވީ އުމުރުން 10 އަހަރުގައެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީން ޅަދުވަހު ކުޅުއްވި ކުޅިވަރުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެއްކަމަކީ ވަލުތެރޭގައި ރޭސް ދުއްވުން އެވެ. އަނެއް ކަމަކީ އަތިރީ އާގޭގައި އޮންނަ ބާދަގަނޑު އުދުނެއް ދޯންޏަކަށް ހަދައިގެން އެދުއްވުމެވެ. ތިންވަނަ ކަމަކީ ދިރިއުޅުމުގައި ފެންނަ ތަފާތު މަންޒަރުތައް ތަމްސީލެއްގެ ގޮތުގައި ކުޅުމެވެ. އެގޮތުން އެންމެ ގިނައިން ތަމްސީލު ކުރެވޭ މަންޒަރަކީ މާލޭ ޕޯސްޓް އޮފީހުގައި ސިޓީ ބަހާ މަންޒަރެވެ. ބައެއް މަންޒަރުތައް ތަމްސީލް ކުރާއިރު އިގިރޭސި ނުވަތަ ހިންދީ ބަހުން ވާހަކަ ދައްކައި ހަދައެވެ.
މުޙައްމަދު ޚިތާން ކޮށްދެއްވީ މިލަދޫގެ އަލިމަނިކު އެވެ. މުޙައްމަދު އަމީން އާއެކު އެކުގައި ޚިތާން ކުރެއްވި ކުދިންނަކީ ބުޗާގޭ ކަޅުތުއްތުގެ ދޮންމަނިކު އާއި، ސަލާމް ޔޫސުފް ފުޅުގެ އަލިފުޅެވެ.
ތުއްޕުޅު އިރު މުޙައްމަދު އަމީން އެންމެ ބިރުފުޅު ގަންނަނީ ކުރަފި ދެކެއެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ މުޙައްމަދު އަމީން އަރާ ވަޑައިގަތް މަނަވަރަކީ ސިލޯނުގެ އެޗް އެމް އެސް ކޯމަސް ކިޔާ މަނަވަރެކެވެ. މިމަނަވަރު މާލެއައީ 21 ޖެނުއަރީ 1920 ގައެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ ކަނޑުމައްޗަށް އެރީ ވިހަމަނާފުށި ނުވަތަ ކުރުބާ ވިލެޖަށް ދިއުމަށްޓަކައެވެ. ވިހަމަނާފުއްޓަށް ދިޔައީ އަތިރީގޭގައި އޮންނަ ހައްދުއްމަތީ ދޯނިކޮޅު އޭ ކިޔޭ ދޯނިކޮޅުގައެވެ. އެކުގައި ވަޑައިގަތީ ބައްޕަ އަދި ތިއްތި ބޭބެ އެވެ.
ފާހަގަކުރެވޭ ސިފަތައް
މުޙައްމަދު އަމީން އަކީ ހަށިކޮޅު ރީތި، ގައިކޮޅުގެ ކުލަދޮން، މުރާލިފުޅު ކަމުގައި ދިވެހިންގެ ތެރެއިން އެފަދަ މީހަކު ނުފެންނަފަދަ ލާމަސީލު މިސާލެކެވެ. އަމިއްލަފުޅު ގޮތުން އަދަބީ ކަންތައްތަކަށާއި، ތާރީޚަށާއި، ގައުމީ ވިޔަފާރިއަށާއި، އަދި ޒަމާނުގެ އެކިއެކި ކުޅިވަރުތަކަށް، ވަރަށް މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް ފަރުވާ ބެހެއްޓެވި، ޢިލްމުވެރި ޢިލްމަށް ލޯބި ކުރެއްވި ޝަޚްޞިއްޔަތެކެވެ. ވާހަކަ ދެއްކެވުމާއި، ލިޔުއްވުމުގައި އެފަދަ ކުޅަދާނަ ދިވެއްސަކު ނުފެންނަ ފަދަ މުގައްރިރެކެވެ. ލިޔުންތެރި އެކެވެ. ކުޅަދާނަ ޝާޢިރެކެވެ. މިއުޒިކަށް ލޯބިކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ވަރަށް މަދުން ނޫނީ ނުފެންނަ ފަދަ ހިތްވަރުގަދަ ޒަޢީމެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެއްދި އެންމެ އަގުހުރި އަބްޠާލުންގެ ތެރެއިން އެއް ބަޠަލެވެ. މިޒަމާނުގެ ދިވެހި ރަށްވެހިކަމުގެ ހަގީގީ ބައްޕަ އެވެ.
ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވުން
މުޙައްމަދު އަމީން އާއި އެބޭފުޅާގެ ދައްތަ އާމިނަތު އަމީން އަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ހިސާބު،އުރުދޫ، އަދި ގުރުއާން އުގަންނައިދެއްވީ އަލްފާޟިލް ބުޗާ ކަޅުތުއްތު އެވެ. ގުރުއާން ކިޔެވުން އޮންނަނީ ހެދުނު 9 ޖަހާއިރު އެވެ. ގަޑިއެއް ހާއިރު ވަންދެން ގުރުއާން ކިޔެވުން އޮވެއެވެ. ހަވީރު 4 ޖަހާއިރު އޮންނަނީ އުރުދޫ، އަދި ހިސާބު ކިޔެވުމެވެ. އިގިރޭސި އުނގެނުމަށްޓަކައި ކުޑަކުޑަ އޭބީސީޑީ ފޮތެއް ފުރަތަމަ ހަދިޔާއަކަށް މުޙައްމަދު އަމީން ފޮނުއްވީ އޭރު ބަންގާޅުގައި ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވުމަށް ހުންނެވި އިސްމާޢީލް ކަލޭފާނުގެ ތުއްތު އެވެ. މުޙައްމަދު އަމީންގެ އިގިރޭސި ބަހުގެ ފުރަތަމަ އެދުރަކީ ބައްޕާފުޅު އަޙުމަދު ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު އެވެ.
އަލްފާޟިލް ބުޗާގެ ކަޅުތުއްތު އަށްފަހު ދެން މުޙައްމަދު އަމީންގެ އެދުރަކީ އައްޑޫ ހިތަދޫ ޙުސައިން ރަހާ އެވެ. ނުވަތަ އައްޝައިޚް ޙުސައިން ރަހާ އަލްއަޒްހަރީ އެވެ. އޭގެ ފަހުން އައްޝައިޚް މަލިމް މޫސާ މާފަތް ކަލޭފާނު އެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީންގެ ޢުމުރުން 10 އަހަރުގައި އިގިރޭސި ތަޢުލީމް ހޯއްދެވުމަށް ސްރީލަންކާ އަށް ވަޑައިގެން ސްރީލަންކާގެ ކޮލަމްބޯގައި ހުންނަ ސެންޓް ޖޯސެފް ކޮލެޖަށް ވެދެވަޑައިގެންނެވި އެވެ. ސިލޯނަށް ދިއުމަށް ފުރާވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 1338 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުމާދިލް އޫލާ މަހުގެ 27 ވަނަ ދުވަހުގެ ހަވީރުގެ ވަގުތެއްގައެވެ. ސިލޯނަށް ވަޑައިގަތީ ލޭޑީ މެކްކޮލަމް ކިޔާ މަނަވަރެއްގައެވެ. އެކަށީގެންވާ މުއްދަތަކަށް ފަހު ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގައި ވެސް ދުވަސްތަކެއް ހޭދަކުރެއްވި އެވެ. ސްރީލަންކާގައި މުޙައްމަދު އަމީންގެ ބެލެނެވެރިޔަކީ އޭނާގެ ބޮޑުބޭބެ އަދި އޭރު ކޮލަމްބޯގައި ހުންނެވި ދިވެހި ސަފީރު އައްނަބީލް ޢަބުދުލް ޙަމީދު ދީދީ އެވެ. އިގިރޭސި ބަހުގެ ތަޢުލީމް ވަކިވަރަކަށް ޙާޞިލް ކުރެއްވުމަށްފަހު، ދެންވަޑައިގަތީ އިންޑިޔާގެ އަލީގަޅު ޔުނިވަސިޓީ އަށެވެ. އެތަނުން މެޓްރިކިއުލޭޝަން އިމްތިޙާނުން ފާސްވެ ވަޑައިގަތެވެ. އޭގެ ފަހުން އޭރު ދައުލަތް ހިންގެވުމާއި ޙަވާލުވެ ހުންނެވި އަލް އަމީރު ޢަބުދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުގެ ލަފާފުޅުގެ މަތީން ކިޔަވާ ވިދާޅުވުން އެހިސާބުން ހުއްޓަވައިލައްވާ ރާއްޖެއަށް ވަޑައިގަތީ އެވެ.
ސެންޓް ޖޯސެފްސް ކޮލެޖްގައި
ސިލޯނުގެ ސެންޓް ޖޯސެފްސް ކޮލެޖްއަށް މުޙައްމަދު އަމީން ވެދެވަޑައިގަތީ 25 މާރޗް 1921 ގައެވެ. އެއީ އެކޮލެޖަށް 25 އަހަރު ފުރުނުތަނާ އެވެ. މިބުނި ކޮލެޖަކީ އީސާއީ ދީނުގެ ރޯމަން ކެތޮލިކް މަޛުހަބު ގެ ފަރާތުން ހިންގާ ކޮލެޖެކެވެ. އެކޮލެޖް އުފައްދާފައިވަނީ 1896 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެއީ އޭރު ސިލޯނުގައި ހުންނެވި އެމަޛުހަބުގެ އެންމެ ބޮޑުވެރިޔާ އާރޗް ބިޝޮޕްގެ ހިންމަތާއި މިއްނެތް މަސައްކަތުންނެވެ. އެކޮލެޖް ހުޅުވާފައިވަނީ މާރޗް 2 1896 ގައެވެ. ކޮލެޖްގެ ފުރަތަމަ ނާޒިރަކީ ފާދަރ ކޮލިންސް އެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީން ސެންޓް ޖޯސެފްސް ދާން ފެއްޓިއިރު އެކޮލެޖްގައި ތިބެނީ 2000 އެއްހާ ކުދިންނެވެ. އޭރު ކޮލެޖްގެ ނާޒިރަކީ ރެވަރަންޑް ފާދަރ އެމްޖޭ ލެގޮކް އެވެ. މުޙައްމަދު އަމީން އަށް ވަދެވުނީ އެއްވަނަ ކްލާސްތަކުގެތެރެއިން ޚާއްޞަ ކްލާސް އަކަށެވެ. ފުރަތަމަ މުދައްރިސާ އަކީ 18 ވަރަކަށް އަހަރުގެ ސިންގަޅަ އަންހެން ކުއްޖެކެވެ. މިސް އެން ކާރނަރ އެވެ. ކްލާހުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 30 ކުދިން ތިބެއެވެ.
ސެންޓް ޖޯސެފްސް ކޮލެޖުގައި މުޙައްމަދު އަމީން އާއި ފުރަތަމަ ރަހުމަތްތެރިވި ދެދަރިވަރުންނަކީ އޭރު ސެންޓް ޖޯސެފްސް ކޮލެޖްގެ ކްރިކެޓް ޓީމްގެ ކެޕްޓަން ލޭނާރޑް ޖަޔާ ވަޑޯނާ އެވެ. ފަހުން އޭނާ އަކީ ނިގަންބޫގެ ވަކީލު އެވެ. އަނެއް ރަހުމަތްތެރިއަކީ ބާރޓް ވެންލަން ގަންބާރގް އެވެ. އެއީ ފަހުން ސިލޯނުގެ ތިޖާރާ މަހްކަމާގެ ވެރިޔާ އެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީން އުގެނުނު ދުވަސްވަރު އަބަދުވެސް ކްލާހުގެ މަތިން ވަނައެއް ހޯއްދަވައެވެ. އެންމެ ޚާއްޞަ ކަމެއް ދެއްވީ އިގިރޭސި ބަސް، ބޮޓަނީ، ކެމިސްޓްރީ، ކުރެހުން މިމާއްދާތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ސެންޓް ޖޯސެފްސް ކޮލެޖް އިން ވަކިވީ 15 މާރޗް 1926 ވީ ހޯމަ ދުވަހުއެވެ. އެއަށްފަހު ވެދެވަޑައިގަތީ އެއަށްފަހު ވެދެވަޑައިގަތީ ސިލޯނުގެ ޕާނަދުރާގައި ހުންނަ ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖް އަށެވެ.
ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގައި
ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގައި ވާހަކަ ދައްކަން ދަސްކޮށްދޭ ޖަމްޢިއްޔާގެ ސެކެޓްރީކަމަށް މުޙައްމަދު އަމީން އިންތިޚާބުކުރީ އެކޮލެޖަށް ބަދަލުވިތާ މާގިނަ ދުވަހެއް ނުވަނީހެވެ. އަދި އެކޮލެޖްގެ ކުދިން ނެރޭ ބާޒު ކިޔާ މަޖައްލާއެއްގެ އެޑިޓަރ ކަން ވެސް ލިބިވަޑައިގަތެވެ. އަދި ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖް އިން ވަކިވުމުގެ ކުރިން އެސްކޫލްގެ އިސް މުރުޝިދެއްގެ މަގާމް ވެސް ލިބިވަޑައިގަތެވެ.
ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގައި ފުޓްބޯޅަ، ކްރިކެޓް އަދި ބޮކްސިންގ ގައި މުޙައްމަދު އަމީން ބައިވެރިވެ ލެއްވިއެވެ. ބޮކްސިންގ ގައި ފެހި އަދި ހުދުކުލައިގެ ގަމީސް ލުމުގެ ފަޚްރު ހޯއްދެވިއެވެ. ސުކޫލްގައި ކުޅުނު ކޮންމެ ތަމްސީލެއްގައި އެއް މުމައްސިލަކު ކަމުގައި ވިއެވެ. އެސްކޫލްގެ ބޯއީ ސްކައުޓުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގެންނެވި އެވެ. ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖަށް ވަތްތަނާ މުޙައްމަދު އަމީނަށް ދީނިއްޔާތު ކިޔަވައި ދިނުމަށްޓަކައި އައްޝައިޚް ޢަބުދުއް ޞަމަދު އޭނާގެ ތުއްތުބޭބެ ހޯއްދަވައި ދެއްވި އެވެ.
މުޙައްމަދު އަމީން ކޭމްބްރިޖް ސީނިއަރ އިމްތިހާން ހެއްދެވީ ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގައި އުޅެމުންނެވެ. ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖްގެ ސުކޫލް ބައިގައި އުޅުނު އިރު އެއްއަހަރު ފިޔަވައި ދެން ކޮންމެ އަހަރަކު ޑަބަލް ޕްރޮމޯޝަން މުޙައްމަދު އަމީން ހޯއްދެވި އެވެ. ސެންޓް ޖޯންސް ކޮލެޖް އިން މުޙައްމަދު އަމީން ވަކިވެޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 1347 ވަނަ އަހަރުގެ ރަބީޢުލް އައްވަލް މަހުގެ 15 ދުވަހު އެވެ.