cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ހަތިފުށި
ރަށުގެ ހުރިހާ ރައްޔިތުން ހދ. ހަނިމާދުއަށް ބަދަލުވެ ނިމުމާ އެކު ހއ. ހަތިފުށި ރަސްމީ ގޮތުން ފަޅުރަށެއްގެ ގޮތުގައި މިދިއަ ބުރާސްފަތިދުވަހު 12 ޖުލައި 2007 ގައި ސަރުކާރުން ހަމަޖައްސަވައިފި އެވެ. ހަތިފުށީގައި ހުރި ގައުމީ ދިދަ ރަސްމީކޮށް ބޭލުމުގެ ރަސްމިއްޔާތު ބުރާސްފަތިދުވަހު އެ ރަށުގައި އޮތެވެ. އަޅުގަނޑުމެން އެކަކު ވެސް ދެރަވެގެން، އަސަރުކޮށްގެން ނޫޅެން ރަށް ފަޅުވިޔަސް، ހަތިފުށީ ކަތީބު އިބްރާހިމް އަލީ މިއަދު ވިދާޅުވި އެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ވަރަށް ބޭނުންވެގެން މިކަން ކުރީ (ރަށުން މީހުން ފޭބީ). ދިދަ ތިރިކުރުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ހަތިފުށީ ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން ސާޅީހަކަށް މީހުންނާއި އެޓޯލްސް މިނިސްޓްރީގެ ވަފުދެއް ބައިވެރިވި އެވެ. އަދި ހއ އާއި ހދ އަތޮޅު އޮފީހުގެ އިސް ވެރިންނާއި ހަތިފުއްޓާއި ހަނިމާދޫގެ ވެރިން ވެސް ބައިވެރިވެވަޑައިގަތެވެ. ތިމާވެށީގެ މައްސަލަތައް ވެސް ބޮޑު ހަތިފުށީ ރައްޔިތުން ހަނިމާދު އަށް ހިޖުރަކުރީ ޖުލައި 5 ވަނަ ދުވަހު އެވެ. ހަނިމާދު އަށް ބަދަލުވި ހަތިފުށީގެ 139 މީހުންގެ ތެރެއިން 16 އާއިލާއެއް މިވަގުތު ދިރިއުޅެނީ ހަނިމާދޫގައި މީހުން ނޫޅޭ 16 ގެއެއްގަ އެވެ. އަދި އަނެއް 11 އާއިލާ ދިރިއުޅެމުން ދަނީ ހަނިމާދޫގެ 11 ގެއެއްގައި އެގެތަކުގެ މީހުންނާ އެކީގަ އެވެ. ކަތީބު އިބްރާހިމް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ހަތިފުށީ ރައްޔިތުންނަށް ހަނިމާދޫގައި އަޅާ ދާއިމީ ގެތައް އިމާރާތްކުރުމަށް ބިން ސާފުކުރުމުގެ މަސައްކަތް މި އަހަރު ތެރޭ ފެށޭނެ ކަމަށް އުއްމީދުކުރެއްވެ އެވެ. އަޅުގަނޑަށް ލަފާކުރެވެނީ 18 މަސް ނޫނީ ދެ އަހަރުގެ ތެރޭގައި އެ ގެތައް އިމާރާތްކޮށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބޭނެ ކަމަށް، ކަތީބު ވިދާޅުވި އެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ބަދަލުވީ ވެސް އެގޮތަށް އުއްމީދުކޮށްގެން. ހަތިފުށީ ރައްޔިތުން ހަނިމާދުއަށް ބަދަލުވުމާ އެކު ހަނިމާދޫގެ އާބާދީ މިހާރު ވަނީ 1600 އަށް ވުރެ މައްޗަށް އަރައިފަ އެވެ.
ބެރިންމަދޫއާއި ހަތިފުށި ރިސޯޓުގެ ގޮތުގައި ތަރައްޤީކުރަނީ 12 ސެޕްޓެމްބަރ، 2007
ތިލަދުންމަތީ އުތުރުބުރީ ބެރިންމަދޫ އާއި އެއަތޮޅު ހަތިފުށި ރިސޯޓެއްގެ ގޮތުގައި ތަރައްޤީ ކުރުމަށް ސަރުކާރުން ބީލަމަށްލައިފިއެވެ. މީމިއަހަރުގެ ތެރޭގައި މީހުން ބާލާފައިވާ ދެރަށެވެ.މިއަހަރުގެ ކުރީކޮޅު ހއ. ހޯރަފުއްޓަށް މީހުން ބަދަލުކޮށްފައިވާ ބެރިންމަދޫ އާއި މިއަހަރުގެ މެދުތެރޭގައި ހދ. ހަނިމާދުއަށް މީހުން ބަދަލުކޮށްފައިވާ ހަތިފުށީގައި ތަރައްޤީ ކުރުމަށް ހަމަޖައްސަވާފައިވަނީ 200 އެނދުގެ ރިސޯޓް ކަމަށް ޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީން ހާމަކުރައްވައެވެ. މިދެރަށުގެ ބިޑިން ޑޮކިއުމެންޓް ޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީގެ ވެބްސައިޓުގައި މިހާރު ޝާއިއު ކޮށްފައިވާއިރު މިމަހުގެ ނިޔަލަށް ބިޑިން ޑޮކިއުމަންޓު ވިއްކާ ގޮތަށްވަނީ ހަމަޖައްސަވާފައިވާ ކަމަށް އެމިނިސްޓްރީން ހާމަކުރައްވައެވެ.. މިދެ ރަށުގެ ޕްރީބިޑް މީޓިން މިމަހުގެ 24 ވަނަ ދުވަހު ބާއްވަން ހަމަޖައްސާފައިވައެވެ. ބީލަން ބަލައިގަނެ ހުޅުވަން ހަމަޖައްސާފައި ވަނީ އޮކްޓޫބަރު 1 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. މިދެރަށުގެ ބީލަމުގައި ބައިވެރިވާ ފަރާތްތަކުން ދެލައްކަ ޑޮލަރުގެ ބޭންކް ގެރެންޓީއެއް ބިޑް ސެކިއުރިޓީގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅަން ޖެހެއެވެ. ބީލަމުގައި ނެޓްޕްރެޒެންޓް ވެލިޔުއަށް ބަލައި، ކުއްޔަށް %45 މާކްސް ދޭން ހަމަޖައްސާފައިވާއިރު، ބީލަން ކާމިޔާބުކުރާ ފަރާތަށް އެކަން އަންގާތާ 10 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި 10 އަހަރުގެ ކުއްޔަށް ހުށަހަޅާ އަދަދުގެ %15 ދައްކަންޖެހެއެވެ. އަދި އެއަދަދަކީ ފަސް މިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެ ދަށް އަދަދެއްނަމަ ފަސް މިލިއަން ޑޮލަރު އެޑްވާންސް ކުލީގެ ގޮތުގައި ހުށަހަޅަންޖެހެއެވެ.ބީލަމުގައި އިތުރު މާކްސް ދިނުމަށް ހަމަޖައްސާފައިވަނީ، ދިވެހި މުވައްޒަފުންނަށް އިސްކަން ދިނުމާއި މީހުން ބިނާކުރުމަށް %35 އަދި ހެލްތު އިންޝުއަރެންސަށް %20 މާކްސް ދޭގޮތަށެވެ.
ބުރުކީނާ ފާސޯ
ބުރުކީނާ ފާސޯއަކީ ހުޅަނގު އެފްރިކާއަށް ނިސްބަތްވާ ބިންބަންދު ޤައުމެކެވެ.
އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް
ބުރުކީނާ ފާސޯގެ ރަސްމީ ބަހަކީ ފަރަންސޭސި ބަހެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން ބުރުކީނާ ފާސޯގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ބުރުކީނާބެއެވެ. ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ އޮއުއަގަދައުގައުއެވެ. ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ މިއެވެ. ބުރުކީނާ ފާސޯއަކީ ސެމީ ޕްރެޒިޑެންޝަލް ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ. ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 15 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ދުނިޔޭގައި 63 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 0.27 މިލިޔަން އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ކަނާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ bf. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +226 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ވެސްޓް އެފްރިކަން ފްރޭންކެވެ.
ނަން
ބުރުކީނާ ފާސޯގައި ވާހަކަ ދައްކާ ބަހެއް ކަމުގައިވާ ބަންބަރަ ބަހުން، ބުރުކީނާ ފާސޯގެ މާނައަކީ އިޚްލާޞްތެރިންގެ ބިމެވެ.
ޖުޣުރާފީ
ބުރުކީނާ ފާސޯގެ އުތުރުގައި އޮތީ މާލީއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ ނިޖަރެވެ. އިރުދެކުނުގައި އޮތީ ބެނީނެވެ. ދެކުނުގައި އޮތީ ޓޯގޯ އާއި ގާނާއެވެ. ހުޅަނގު ދެކުނުގައި އޮތީ އައިވަރީ ކޯސްޓެވެ. ބުރުކީނާ ފާސޯއަކީ ޤުދުރަތީ ގޮތުން ގިނަ ވަސީލަތްތަކެެއް ލިބިފައިވާ ޤައުމެކެވެ. މި ޤައުމުގެ ޤުދުރަތީ ވަސީލަތްތަކުގެ ތެރޭގައި މެންގަނީޒް އާއި ލައިމްސްޓޯން އާއި މާބްލް އާއި ފޮސްފޭޓް އާއި ޕިއުމައިސް އާއި ލޮނުގެ އިތުރުން ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ރަން ވެސް ހިމެނެއެވެ.
ތާރީޚު
ބުރުކީނާ ފާސޯގައި މީހުން ދިރިއުޅެމުން އަންނަތާ އެތައް ހާސް އަހަރެއް ވެއްޖެ ކަމަށް އެ ޤައުމުގެ ތާރީޚު ހެކިދެއެވެ. ބުރުކީނާ ފާސޯއަށް ފަރަންސޭސީންގެ ކިބައިން މިނިވަންކަން ލިބުނީ 5 އޯގަސްޓު 1960 ގައެވެ.
ޑެމޮގްރަފިކްސް
ބުރުކީނާ ފާސޯގެ އާބާދީގެ 50% އަކީ މުސްލިމުންނެވެ. އަދި އަނެއް 50% އަކީ ކްރިސްޓިޔަނުންނެވެ.
ސަގާފަތު
ބުރުކީނާ ފާސޯގެ ސަގާފަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެންމެ މުހިއްމު އެކައްޗަކީ އެމީހުންގެ މިއުޒިކެވެ. މި ގޮތުން ވެސް ބޮޑު ބެރު ޖެހުމެވެ. ބުރުކީނާ ފާސޯގެ ބޮޑު ބެރާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޮޑު ބެރާ ދެމެދު ވަރަށް ބޮޑު ގުޅުމެއް އޮތް ކަމަށް ފާހަގަކުރެވެއެވެ. މި ގޮތުން ބަލާއިރު، މިހާރު މިޖަހާ ހަމަތަކަށް، މި ގޮތަށް “ދިވެހިރާއްޖޭގައި އެންމެ ފުރަތަމަ ބެރު ޖަހަން ފެށި ބަޔަކީ އަރިއަތޮޅު ފެރިދޫގައި ތިބި ބަބުރުންނެވެ.” އަރިއަތޮޅު ފެރިދުއަށް ބަލާލާއިރު، އެ ރަށުގައި ބަބުރު ދަރިކޮޅެއް އޮތްކަން ސާބިތުވާން އެބައޮތެވެ. އަދި އެ ރަށު މީހުންނަކީ ބޮޑު ބެރު ޖެހުމުގައި އަދިވެސް އެފަދަ ދެވަނައެއް ނެތް ބައެކެވެ. ފެރިދޫގައި މިވަގުތު ތިބި މީހުންގެ ތެރެއިން ވަރަށް ގިނަ މީހުންނަކީ، އެ މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި “ސަންގޯރުކާފަ” ގެ ދަރިންގެ ދަރިންގެ ދަރިކޮޅުތަކުން އައިސްފައިވާ މީހުންނެވެ. އަދި އެންމެ ފުރަތަމަ ބެރު ޖެހި މީހަކީ ވެސް އެ މީހުން އެ ބުނާ “ސަންގޯރުކާފަ” އާއި އޭނާގެ އެކުވެރިން ކަމަށް ފެރިދޫގައި މިހާރު ހުރި ބޮޑުބެރުގެ އެންމެ ބޮޑު އެދުރުކަމުގައިވާ އއ. ފެރިދޫ ޖަވާހިރުވާދީ ޢަބްދުއްރައްޒާޤު (ރައްޒާގުބެ) ބުނެއެވެ. ފެރިދޫ މީހުން “ސަންގޯރުކާފަ”އެއްގެ ވާހަކަ ދައްކާއިރު، ހުޅަނގު އެފްރިކާގެ ޤައުމެއް ކަމުގައިވާ ބުރްކިނާފާސޯގައި “ސަންގޯރާ” ނަމަކަށް ކިޔާ ރަށެއް އޮންނަ ކަމާއި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ މީހުންނަށް “މޯލްޑިވިއަނުން”ނޭ ކިޔާ ގޮތަށް ސަންގޯރާގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ “ސަންގޯރާބޭ” ކަމެއް ފެރިދޫ މީހުން ނުދަނެއެވެ. އަދި ބުރްކިނާފާސޯގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ “ބުރްކިނާބޭ” ކަމެއް ވެސް ފެރިދޫ މީހުން ނުދަނެއެވެ. ބުރުކީނާ ފާސޯގެ ސަންގޯރާއޭ ކިޔާ ރަށް އޮންނަނީ މާލީ އާއި އައިވަރީ ކޯސްޓްގެ ބޯޑަރާ ކައިރީގައެވެ. މާލީ އާއި އައިވަރީކޯސްޓާއި ބުރްކިނާ ފާސޯއަކީ ހުޅަނގު އެފްރިކާއަށް ނިސްބަތްވާ ތިން ޤައުމެވެ. މި ތިން ޤައުމުގައި ވެސް “ބަރަ” ނަމަކަށް ކިޔާ ވައްތަރެއްގެ ބެރެއް ގެންގުޅެއެވެ. އަދި މިއަށް “ބެންޑްރެ ބަރަ” އޭ ވެސް އެމީހުން ކިޔައެވެ. މި ލިޔުމުގެ ތެރޭގައި ހިމަނާފައިވާ ފޮޓޯތަކުގެ ތެރެއިން ބެރު އެކަނި ދައްކައިދޭ ވަކި ދެ ފޮޓޯގައިވަނީ ބުރުކިނާފާސޯ އާއި މާލީ އާއި އައިވަރީކޯސްޓުގައި ބޭނުންކުރާ “ބަރަ” އެވެ. މި ދެ ފޮޓޯ އަށް ބަލާލުމުން، އެ މީހުންގެ “ބަރަ” އާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ“ބެރު” އާއި ހުރި ގުޅުން ވަރަށް ބޮޑަށް ތަޞައްވަރު ވެގެން ދެއެވެ. އެމީހުން ވެސް އެމީހުންގެ “ބަރަ” ހެދުމަށް ބަކަރިހަން ބޭނުން ކުރާ ފަދައިން އަޅުގަނޑުމެން ވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ “ބެރު” ހެދުމުގައި ބަކަރިހަމުގެ ބޭނުން ކުރަމުއެވެ. އަދި ބެރުގެ ކޮޅު ހިފެހެއްޓުމަށް ޓަކައިި ގަތާފައިވާ ގެތުން ގަނޑު ވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް އެއްގޮތްމެއެވެ. އަދި “ބަރަ” މިނަމާއި “ބެރު” މިނަމާ ދެމެދު ހުރި ތިމާގެ ކަމަކީ ވެސް ފާޅުކޮށް ފެންނަން ހުރި ކަމެކެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ބައެއް ހިސާބުތަކުގައި “ބެރު” މިހެން ކިޔުމުގެ ބަދަލުގައި “ބެރަ” މިހެން ވެސް ކިޔާކަމީ ޙަޤީޤަތެކެވެ. އެހެންކަމުން އެމީހުންގެ “ބަރަ” އާއި އަޅުގަނޑުމެންގެ “ބެރު” އާ ދެމެދު ހުރީ ހަމަ އެކަނި ފިއްޔެއް ނުވަތަ ދެފިލީގެ ތަފާތެކެވެ. މިފަދަ ތަފާތުތައް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެކި ރަށްރަށުގެ މީހުން ވާހަކަ ދައްކާ ބަހުރުވައިން ވެސް ފެނެއެވެ. އަދި އެމީހުން އެކިޔާ “ބެންޑްރެ ބަރަ” އާއި އަޅުގަނޑުމެން ކިޔާ “ބޮޑު ބެރު” މިނަމާ ވެސް ގުޅުން އެބަހުށްޓެވެ. އެހެންކަމުން ދިވެހިންގެ ސަގާފީ ބެރުގެ އަޞްލަކީ ހުޅަނގު އެފްރިކާގެ ރަށްރަށުގައި ޖަހާ “ބަރަ” ކަމާމެދަކު ޝައްކެއް ނެތެވެ. އަދި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބޮޑު ބެރު ތަޢާރަފްކުރި “ސަންގޯރުބެ” ނުވަތަ “ސަންގޯރުކާފަ” އަކީ ބުރްކިނާފާސޯގެ ސަންގޯރާ ކިޔާ ރަށުން އައި “ސަންގޯރުބެ” އެއް ކަމާ މެދަކު ޝައްކެއްނެތެވެ.
އިޤްތިޞާދ
ބުރުކީނާ ފާސޯއަކީ މުޅި ދުނިޔޭގައި ވެސް އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން އެންމެ ދަށުގައި އުޅޭ ޤައުމުތަކުގެ ތެރެއިން ޤައުމެކެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 1267 ޑޮލަރެވެ.
އޮގަސްޓު 4
އޮގަސްޓު 4 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 216 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 217 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮގަސްޓު
އިމާދު ލަތީފް
އިމާދު ލަޠީފު (އ. 1966 އޮކްޓޫބަރު 27)، އަކީ މައްޝޫރު ދިވެހި ނޫސްވެރިއެކެވެ. ކޮލަމްލިޔާމީހެކެވެ. ކޮމަންޓޭޓަރެކެވެ. މި ވަގުތު އޭނާ ވަޒީފާ އަދާ ކުރައްވަމުން ގެންދަވަނީ ހަވީރު ނޫހުގެ ފޮރިން ނިއުސް އެޑީޓަރެއްގެ ގޮތުން ހަވީރު ނޫހުގައެވެ.
އަމިއްލަ ދިރިއުޅުމާއި ޙަޔާތުގެ ކުރީކޮޅު
އިމާދު ލަޠީފު އުފަންވެފައިވަނީ އައްޑުއަތޮޅު މީދޫގައެވެ.
ނަސަބު
އިމާދު ލަތީފަކީ، ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަސްކަން ކުރެއްވި އައްސުލްޠާން ޢަލީ 7 ގެ ދަރިކަލުން އައްސުލްޠަން ޙަސން 10 ގެ ދަރިކަލުން އިބްރާހީމް މަނިކުފާނުގެ ހުސައިން މަނިކުފާނުގެ މުހައްމަދު މަނިކުފާނުގެ އިބްރާހީމް މަނިކުފާނުގެ އެޅެދީދީގެ މުހައްމަދުދީދީގެ ހަސަން ލަޠީފުގެ އިމާދު ލަޠީފެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:Addu Meedhoo ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ފަށުވި ލިބާސް
ފަށުވި ލިބާސްނުވަތަ އަކީ ރާއްޖޭގެ ފަރުފަޅުތަކުގެ ތިލަ ހިސާބުތަކުގައި ގިނައިންއުޅޭ ރީތި މަހެކެވެ. މިއީ ފަތިކޮށް ފުޅާކޮށް ހުންނަ މަހެކެވެ. މަހުގެ އަނގަ ކުޑަވެފައި ބޯކޮޅު ހުންނަނީ ވަށްކޮށެވެ. މިއީ ދިވެހިން އާންމުކޮށް ކެއުމަށް ބޭނުންކޮށް އުޅޭ މަހެއް ނޫން ކަމުގައިވިޔަސް ފަޅުގައި ދާއަޅައިގެން ކުރާ ފަރުމަހުގެ މަސްވެރިކަމުގައި ހިފުނީމާ މަދުމަދުން ކައިއުޅެއެވެ. މަހުގެ ކާނާއަކީ ގަލުފެއްސާއި މޫދުފެއްސެވެ. މިބާވަތުގެ މަސް ކުދި އައިން ހަދައިގެން އަދި ޖޯޑްޖޯޑަށާއި އެކަހެރިކޮށް ވެސް އުޅޭތަން ފެނެއެވެ.
މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ކޮތަރީގައި 9 ހަރުކައްޓާއެކު 27 އާއި 29 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރީގައި 3 ހަރުކައްޓާއެކު 25 އާއި 28 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ނިގޫފަތް ހުންނަނީ ހަނދުފަޅިބުރަށް ކަފިކޮށެވެ. މަހުގެ ދެފަރާތުން ނިގޫކޮޅުގައި ތޫނު ދެކަށި ހުރެއެވެ.
މަހުގެ ކަންފަތުން ފެށިގެން މަތީބަޔާއި ބުރަކަށިމަތީ ކޮތަރިބައިގައި ނުލާއި ރީނދޫ އަދި ކަޅުކުލައިގެ ރޮނގުތަކަކުން ކުރެހުން އަޅާފައި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ބޮލުގައި ހުންނަ ރޮނގުތައް ހުންނަނީ ކަތިކޮށެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރިބައިގެ ކުލައަކީ އަޅިކުލައެވެ. އަދި މިކޮތަރިބައިގެ ބުޑުދަށް ހުންނަނީ ރީނދޫ ކުލައިގައެވެ. އަދި ކައިރިފަށް ހުންނަނީ ނޫކުލައިގައެވެ. ނިގޫފަތުގެ ބޮޑުބައެއް ހުންނަނީ ކަޅުކުލައިގައެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 38 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ނިއްކުރި
ނިއްކުރި އަކީ ބުމަ އިން ފެށިގެން ބޮލުގެ އިސްތަށި ފަޅާފައިވާ ހިސާބާއި ހަމައަށް މޫނު މަތީގައިވާ ބައެވެ. ނިއްކުރީގައި ހިމެނޭ މައި މަސްގަނޑަށް ކިޔަނީ ފްރަންޓާލިސް އެވެ. ނިއްކުރި އަށް ތަފާތު ހަރަކާތްތައް ގެނައުމުގައި މި މަސްގަނޑު މުހިއްމު ދައުރެއް އަދާކުރެއެވެ.
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
އީލާ އަރުން
އީލާ އަރުން އަކީ ހިންދުސްތާނުގެ ފޯލްކް/ފޯލްކް ޕޮޕް ލަވަ ކިޔުންތެރިއެކެވެ.
ސޮނީ އެންޓަރޓައިންމަންޓް ޓެލެވިޜަންގެ ޝޯ އެއް ކަމުގައިވާ ފޭމް ގުރުކުލްގައި އީލާ ވަނީ ސްކޫލެއްގެ ހެޑްމިސްޓްރެސްއެއްގެ ރޯލް އަދާކޮށްފައެވެ.
ޗައްތީސްގަޅު
Chhattisgarh (Chhattisgarhi/Hindi: छत्तीसगढ़, )
Local Divehi (Mahl) Embassy
މަރުހަބާ
އޮގަސްޓު 5
އޮގަސްޓު 5 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 217 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 218 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮގަސްޓު
ޑުއަޑީނަމް
ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފުރަތަމަ ބައި ނުވަތަ ޑުއަޑީނަމް އަކީ މައިދާ އާއި ކުޑަ ގޮހޮރުގެ މެދު ބައި ނުވަތަ ޖެޖޫނަމް އާއި ގުޅުވައިދޭ ހޮޅިއެވެ. މިއީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ އެންމެ ކުރު އަދި އެންމެ ފުރަތަމަ އިންނަ ބައިވެސް މެއެވެ. އިގިރޭސި އަކުރު ސީ ( C ) ގެ ބައްޓަމަން އިންނަ މިބަޔަކީ ގިނަ ކެމިކަލް މާއްދާތައް ހަޖަމުކޮށް އެއިން ހަށިގަނޑަށް ބޭނުންވާ ބައި ނަގައިދޭ މަރުކަޒެވެ. އިންސާނުންގެ ޑުއަޑީނަމް ގެ ދިގުމިނުގައި އެވްރެޖް ގޮތެއްގައި ހުންނަނީ 26 ސެންޓި މީޓަރެވެ.
ޑުއަޑީނަމްގެ ބައިތައް
ކުރިން ބުނެވުނު ސީ އަކުރުގެ ބައްޓަމަން އިންނަ އެނބުރުން އިންނަނީ ޗިސްމޭގެ ބޯ ގެ ވަށާލާފައެވެ. ނުވަތަ ޗިސްމޭގެ ބޯ އިންނަނީ ޑުއަޑީނަމްގެ އުފެދުމުގައި ލެވިފައިވާ މިސީއަކުރުގެ ބައްޓަމުގެ ތެރެއަށް ފެތިފައެވެ. އެނަޓަމިކަލް ގޮތުން ބަލާއިރު ޑުއަޑީނަމް އިންނަނީ 4 ބަޔަކަށް ބެހިފައެވެ.
ފުރަތަމަ ބައި
ޑުއަޑީނަމްގެ ފުރަތަމަ ބައިގެ ދިގުމިނަކީ 2 އިންޗި އެވެ. މިބައި ފެށިފައި އިންނަނީ ޕައިލޮރަސް އާއި ހިސާބުން ބައި އިންޗިވަރު ހަށިގަނޑުގެ ކަނާތް ފަރާތަށް (ހަށިގަނޑުގެ މެދުން ދެފަޅިއަށް ހަށިގަނޑު ބަހާލުމުން) ޖެހިފައި އިންނަގޮތަށެވެ. މިބައި ފެށިފައި އިންނަނީ ފުރަތަމަ ލަމްބާ ވާޓެބްރާ ހުންނަ ހިސާބުންނެވެ. ފުރަތަމަ ބައި ނިމިފައި އިންނަނީ ފިތްގެ ކަރުގެ ކައިރިންނެވެ.
ފުރަތަމަ ބައިގެ ފުރަތަމަ އިންޗި އަކީ ޑުއަޑީނަމް ގެ ހަމައެކަނި ހަރަކާތްކުރާ ބައެވެ. މިއިންޗި ކުރިމަތިން އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. އަދި މިބައިގައި އިންނަނީ ފުރަމޭގެ ކޯޑްރޭޓް ލޯބް ޖެހިފައެވެ. މިއިންޗި ފަހަތުން ވެސް އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. އަދި މިބައި އިންނަނީ ޗިސްމޭގެ ކަރު ގައި ޖެހިފައެވެ. މަތިން ލެސަރ އޯމެންޓަމް މިބަޔާއި ތަތްވެފައި އިންނަ އިރު ތިރިން މިބަޔާއި ތަތްވެފައި އިންނަނީ ނުވަތަ ހަރުލާފައި އިންނަނީ ގްރޭޓަރ އޯމެންޓަމް އެވެ.
ފުރަތަމަ ބައިގެ ދެވަނަ އިންޗީގައި ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައި އިންނަނީ ކުރިމައްޗާއި މައްޗެވެ. ނުވަތަ ކުރިމަތިންނާއި މަތިންނެވެ. މިބުނި ދެބައި އާދެ ކުރިމަތިންނާއި މަތިން މިބައި އިންނަނީ ފުރަމޭގެ ކޯޑްރޭޓް ލޯބް ގައި ޖެހިފައެވެ. އަދި މިބައި ފިތްގެ ކަރުގައި ވެސް ޖެހިފައި އިނދެއެވެ. ފުރަތަމަ ބައިގެ ދެވަނަ އިންޗީގެ ތިރީބައި ޖެހިފައި އިންނަނީ ޗިސްމޭގެ ކަރު އަދި ޗިސްމޭގެ ބޯ ގައެވެ.
ދެވަނަ ބައި
ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ ދިގުމިނަކީ 3 އިންޗި އެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައި އިންނަނީ ފުރަތަމަ ލަމްބާ ވާޓެބްރާ އިން ތިންވަނަ ލަމްބާ ވާޓެބްރާ އާއި ދެމެދުގައި މަތިން ތިރިއަށް އައިސްފައެވެ. މިބައި ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައިވަނީ ހަމައެކަނި ކުރިމަތިންނެވެ.
ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ ކުރިމަތިން މަތީބައި އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. މިބައި އިންނަނީ ފުރަމޭގެ ކަނާތު ލޯބްގައިވާ ޑުއަޑީނަލް އިމްޕްރެޝަން އޭ ކިޔޭ އަޑިކޮޅު ނުވަތަ ވަޅުކޮޅުގެ ތެރެއަށް ފެތިފައެވެ. ނުވަތަ އެތަނުގައި ޖެހިފައެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ ކުރިމަތިން މެދުބައި ހުރަސްކޮށް ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ގޮސްފައި ވެއެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ ކުރިމަތިން ތިރީބައި އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. އަދި މިބައި އިންނަނީ ޖެޖޫނަމްގެ ލޫޕްތަކުގައި ޖެހިފައެވެ.
ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ ފަހަތުން ޖެހިފައި އިންނަނީ ކަނާތު ގުރުދާ ގައެވެ. އެހެންކަމުން ކަނާތު ސޯސް މޭޖަރ މަސްގަނޑު އާއި ޑުއަޑީނަމް ވަކިކޮށްދޭ ހުރަހަކީ ކަނާތު ގުރުދާ އާއި އެއަށްއައިސްފައިވާ ލޭހޮޅި ތަކެވެ.
ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައި އަރިމަތިން ޖެހިފައި އިންނަނީ މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އަދި ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅޭ ކަން ގައެވެ. އަދި ކަނާތުގުރުދާ މަތީގައި ހުންނަ ސަރުބީ ތަކުގައި ވެސް ޖެހިފައި ހުރެއެވެ.
ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައި ހަށިގަނޑުގެ އެތެރެއާވީ ފަރާތް ނުވަތަ މެދުތެރެއިން ޖެހިފައި އިންނަނީ ޗިސްމޭގެ ބޯ އަދި ބައިލް ޑަކްޓް ގައެވެ.
ބައިލް ޑަކްޓް ހުޅުވިފައި އިންނަނީ ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ ފަހަތުން ހަށިގަނޑުގެ މެދާވީ ފަރާތުން ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައިގެ މެދަށްވުރެ ތަންކޮޅެއް ތިރިން ޑުއަޑީނަމްގެ ތެރެއަށެވެ. ބައިލް ޑަކްޓް އާއި ޕެންކްރީއެޓިކް ޑަކްޓް ޑުއަޑީނަމް ގެ ދެވަނަ ބައިގެ ފާރުގެ ތެރޭގައި ބައިލް ޑަކްޓް އާއި ގުޅެއެވެ. އަދި އެހިސާބުގައި މިހޮޅި ތަންކޮޅެއް ބޮޑަށް ފުޅާވެގެން ގޮސް އެމްޕުލާ އޮފް ބައިލް ޑަކްޓް ނުވަތަ އެމްޕުލާ އޮފް ވަޓަރ ނުވަތަ  އޭ ކިޔާ ބައެއް އުފެދެއެވެ. ކުޑަ ޕެންކްރީއެޓިކް ޑަކްޓް ވެސް ހުޅުވިފައި އިންނަނީ ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަބައިގެ ތެރެއަށެވެ.
ތިންވަނަ ބައި
ޑުއަޑީނަމްގެ ތިންވަނަ ބައިގެ ދިގުމިނަކީ 4 އިންޗި އެވެ. މިއީ ޑުއަޑީނަމް ގެ އެންމެ ބޮޑު ބައެވެ. މިބައި އޮންނަނީ ތިންވަނަ ލަމްބާ ވާޓެބްރާ ހުންނަ ލެވެލްގައި ހުރަސް ދިގުކޮށެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ތިންވަނަ ބައިގައި ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައިވަނީ ހަމައެކަނި ކުރިމަތިންނާއި ތިރިންނެވެ.ޑުއަޑީނަމްގެ ތިންވަނަ ބައި ތިރިން ޖެހިފައި ހުންނަނީ ޖެޖޫނަމްގެ ކޮއިލް ތަކުގައެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ތިންވަނަ ބައި މަތިން ޖެހިފައި ހުންނަނީ ޗިސްމޭގެ ބޯ ގައެވެ. އަދި ޑުއަޑީނަމްގެ ތިންވަނަ ބައި ފަހަތުން ޖެހިފައި ހުންނަނީ ކަނާތުން ވާތަށް ވާގޮތަށް ތަރުތީބުން އަންނަނިވި ބައިތަކުގައެވެ. ފުރަތަމަ ޖެހިފައި އިންނަނީ ކަނާތު ގުރުތާ ގައެވެ. އެއަށްފަހު ކަނާތު ސޯސް މޭޖަރ މަސްގަނޑު ގައެވެ. އެއަށްފަހު ފިރިހެނުންގެ ނަމަ ކަނާތު އޮށް އަށް ލޭގެންގޮސްދޭ ލޭހޮޅިތަކުގައެވެ. އަންހެނުންގެ ނަމަ ކަނާތު ބިސްރަވަ އަށް ލޭގެންގޮސްދޭ ލޭހޮޅި ތަކުގައެވެ. އެއަށްފަހު ޖެހިފައި އިންނަނީ އިންފީރިއާ ވީނާ ކޭވާ ގައެވެ. އެއަށްފަހު އެބްޑަމިނަލް އެއޯޓާ ގައެވެ. އެންމެ ފަހުން ޖެހިފައި އިންނަނީ އިންފީރިއާ މިސެންޓިރިކް އާޓަރީ ފެށޭ ހިސާބުގައެވެ.
ހަތަރުވަނަ ބައި
ޑުއަޑީނަމްގެ ހަތަރުވަނަ ބައިގެ ދިގުމިނަކީ އެންމެ 1 އިންޗި އެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ޑުއަޑީނަމް ބެހިފައިވާ 4 ބައިގެ ތެރެއިން އެންމެ ކުރު ބަޔެވެ. މިބައި އިންނަނީ ތިންވަނަ ލަމްބާ ވާޓެބްރާގެ ހިސާބުން މައްޗަށް ދެވަނަ ލަމްބާ ވާޓެބްރާ ހުންނަ ހިސާބަށް ގޮސްފައެވެ. މިބައި ނިމެނީ ޑުއަޑީނަމް އާއި ޖެޖޫނަމް ގުޅޭކަން އިންނެވެ. މިބައި ވެސް އިންނަނީ ކުރިމަތިން ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. ވާތް ފަރާތުން މިބައި ޖެހިފައި އިންނަނީ ޖެޖޫނަމްގެ ކޮއިލް ތަކުގައެވެ. ހަށިގަނޑުގެ މެދާވީ ފަރާތުން މިބައި އިންނަނީ އެބްޑަމިނަލް އެއޯޓާގައި ޖެހިފައެވެ.
ޑުއަޑީނަމްގެ ވަޒީފާ
ޑުއަޑީނަމް އަކީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ތެރޭގައި ކާތަކެތި އިތުރަށް ކުދިކުދިކޮށް، ހިމުންކޮށް ބައިބައި ކުރުމުގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ޒިންމާވާ ބައެކެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ތެރޭގައި ދަވަ ނުވަތަ މިޔޫކަސް ބޭރުކުރާ ބްރަނާރސް ގްލޭންޑް ތައް ހުރެއެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ ފާރުގައި ސެލްތަކުގެ ތުނިފަށަލައެއް ލެވިގެން މަސްކިޔުލަރިސް މިޔުކޯސާ އޭ ކިޔޭ މަސްފަށަލަ އެއް އުފެދިފައެވެ. ޑުއަޑީނަމްގެ އެތެރޭގެ ޕީއެޗް އުޅެނީ 6 ގައެވެ.
ޑުއަޑީނަމް އަށް ލޭފޯރުކޮށްދިނުން
ޑުއަޑީނަމް އަށް ލޭފޯރުކޮށްދެނީ އަންނަނިވި ލޭހޮޅި ތަކުންނެވެ.
އިތުރު ފޮޓޯތައް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
އޮގަސްޓު 6
އޮގަސްޓު 6 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 218 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 219 ވަނަ ދުވަހެވެ.
އިލިއަމް
ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހު ބައި ނުވަތަ އިލިއަމް އަކީ ކުޑަ ގޮހޮރު ބެހިފައިވާ 3 ބައިގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަހަތަށް އިންނަ ބަޔެވެ. އިންސާނުންގެ އިލިއަމްގެ ދިގުމިނުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 3.5 މީޓަރު ވަރު ހުރެއެވެ.މިމިންވަރު 4-2 މީޓަރާއި ދެމެދުގެ މިނެއްގައި ހުރުމަކީ ވެދާނެ ގޮތެކެވެ. ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ބައެއް ކަމުގައިވާ ސީކަމް އާއި އިލިއަމް ވަކިކޮށްދެނީ އިލިއޯސީކަލް ވޭލް އިންނެވެ. އިލިއަމްގެ ޕީއެޗް ހުންނަނީ 8-7 އާއި ދެމެދުގައެވެ.
އިލިއަމްގެ ވަޒީފާ
އިލިއަމްގެ މައިގަނޑު ވަޒީފާއަކީ ވިޓަމިން ބީ12 އަދި ބައިލް ސޯލްޓް ހަށިގަނޑަށް ނެގުމެވެ. ނުވަތަ އެމާއްދާތައް ހަށިގަނޑަށް ދަމަނީ ނުވަތަ ނަގަނީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހު ބައި އިލިއަމް ގެ ތެރޭގައެވެ. މީގެ އިތުރުން ކުޑަ ގޮހޮރުގެ މެދު ބައި ޖެޖޫނަމް އިން ހަށިގަނޑަށް ނުނަގައި ހުންނަ ބައިތައް ވެސް އިލިއަމްގެ ތެރެއިން ހަށިގަނޑަށް ނަގައެވެ.
އިލިއަމްގެ އެެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށުގެ ސަތަހައިގައި ކުދި އިގިލިތަކެއްހެން ނިކުމެފައިހުންނަ ނިކުތުން ތަކެއް ހުރެއެވެ. މިގޮތަށް ނިކުމެފައި ހުންނަ ބައިތަކަށް ކިޔަނީ ވިލަސް އެވެ. ނުވަތަ ވިލައި އެވެ. އަދި މިވިލަސް ތަކުގެ ފާރުގައި ހުންނަ އެޕިތީލިއަލް ސެލް ތަކުގައި އެއަށްވުރެ ކުދިކުދި އެތައް ވިލަސް ތަކެއް ހުރެއެވެ.
އިލިއަމްގެ އެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށަލައިގައި ހިމެނޭ ޑިފިޔޫޒް ނިއުރޯއެންޑަކްރިން ސިސްޓަމްގެ ސެލްތަކުގައި ގެސްޓްރިން، ސިކްރީޓިން އަދި ކޯލިސިސްޓަކައިނިން އެކުލެވިގެން ވެއެވެ. މިހޯރމޯން ތަކަކީ ޕްރޮޓީން އަދި ކާބޯހައިޑްރޭޓް ހަޖަމުކުރުމުގެ އެންމެ ފަހު މަރުހަލާގައި ބައިވެރިވެ، ޝާމިލްވާ މާއްދާ ތަކެކެވެ. ބައެއް ފަހަރު މިހޯރމޯންތަކަށް އެންޒައިމް ތަކޭ ވެސް ކިޔައެވެ. މިބުނި އެންޒައިމް ތައް ހުންނަނީ އިލިއަމްގެ އެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށަލަގައި ހިމެނޭ އެޕިތީލިއަލް ސެލްތަކުގެ ސައިޓަޕްލާޒަމް ގައެވެ.
ހަޖަމުކުރުމުގެ މަސައްކަތުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ އަމީނޯ އެސިޑް ތަކާއި ގުލްކޯޒް ވިލަސް ތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކުދި ލޭހޮޅިތަކުގެ ޒަރީޢާއިން ޕޯޓަލް ވެއިން އަށް ގެންގޮސްދެއެވެ. އަދި އެއަށްފަހު ފުރަމޭއަށް ވާޞިލް ވެއެވެ.އިލިއަމްގެ ވިލަސް ތަކުގައި ލެކްޓީއަލް އޭކިޔޭ ކުދި ލިމްފް ހޮޅިތަކެއް ވެއެވެ. ފެޓް ހަޖަމުކުރުމުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ ފެޓީ އެސިޑް އަދި ގްލިސަރޯލް ހަށިގަނޑަށް ނަގަނީ މިބުނި ލެކްޓީއަލް ތަކުންނެވެ.
އިތުރު ފޮޓޯތައް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
އަޙްމަދުދީދީ
އަލްޢައްލާމަތުއްޝައިޚް އަލްޙަކީމް އައިސާބީގެދަރު އަޙްމަދުދީދީ''' އަކީ ދިވެހިރާއްޖެ އުފެއްދި އެންމެ މޮޅު ދިވެހި ބޭސްވެރިޔާ ކަމުގައި ޙުސައިން ޞަލާޙުއްދީނު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.
ދަރިފަސްކޮޅު
ފަޟީލަތުއްޝައިޚު އަޙްމަދުދިދީ އިބްނު އަލްޢައްލާމަތު އިބްރާހީމް ނުވަތަ އައިސާބީގެ ދަރު އަޙްމަދު ދީދީއަކީ ގަޑުވަރު އައްޝައިޚް ހުސައިންތަކުރުފާނުގެ އަލްއައްލާމަތުއްޝައިޚު އަލްޙާފިޡު އިބްރާހީމް ތަކުރފާނު އަޚޫހުލް ޤާޟީ މޫސާ ބަދުރުއްދީން (އައިސާބީގެދަރު ދޮންބެއްޔާ) ގެ ދަރިކަލުންނެވެ. މައިކަނބަލަކީ ގަނޑުވަރު މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނު އައްސުލްޠާނު މުޙައްމަދު ޣިޔާޘުއްދީނު ރަދުންނަށް ދިއަފުރަސޫތާވުނުފަން އަލްއަމީރު އިބްރާހިމްފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނުންގެ ޢާއިޝަތު ދޮށީދީދީއާއި ކާވެނިބައްލަވައިގެން ލިބުނު ގަޑުވަރު އަޙްމަދުދީދީ ގެ ދަރިކަނބަލުން ދޮންދީދީއެވެ. އަޙްމަދު ދީދީ ގެ މަތިފުށް ހަތަރު ފަރާތުންމެ،އަލްޢައްލާމަތު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނުލްކަބީރު އިބްނުއްނާއިބު ޙަސަން އިބްނުމުހައްމަދުލް މިޞްރީ ބޮޑުފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނާއި އަލްފަޤީހު ޔޫސުފު ނާއިބު ކަލޭގެ ފާނާއި ގުޅިފައިވެއެވ. އަޙްމަދުދީދީ ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެ ވަޑައިގަތީ 1298ހ. ގައި އައްޑޫމީދޫ އައިސާބީގެދަރު ގައެވެ.
ތަޢުލީމީ ޙަޔާތް
އޭނާ ތަޢުލީމް ޙާޞިލު ކުރެއްވީ އޭރު ރާއްޖޭގައި ހުރި އެންމެ ބޮޑު ތަޢުލީމީދެމަދުރަސާއިންނެވެ. އެއްމަދްރަސާއަކީ،އޭނާގެ އިލްމުވެރިބައްޕަ އަލްޢައްލާމަތުއްޝައިޚު އިބްރާހިމް ތަކުރުފާނުންގެ މަދްރަސާއެވ.އެއީ ވަރަށްގިނަ އިލްމުވެރިންތަކެއް އިލްމުވެރިވެގެން ނުކުތް މަދްރަސާއެކެވެ.މިމަދްރަސާއިން މޮޅުވެގެން ނުކުތް އިލްމު ވެރިން ގެ ތެރޭގައި ފަޟީލަތުއްޝައިޚު ހުސައިން ޞަލާހުއްދީން، ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އިބްރާހިމްލުޠުފީ، ފަޟީލަތުއްޝައިޚު ޢަބްދުއްރަޙްމާނު،ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އަޙްމަދު އިބްނު މުޙައްމަދު ދީދީފަދަ ބޮޑެތި އިލްމުވެރިން ހިމެނެއެވެ ދެވަނަ މަދްރަސާއަކީ އަލްޢައްލާމަތު މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ނާއިބު ތުއްތު ގެ މަދްރަސާއެވެ. މި މަދްރަސާގައި 2 އަހަރުވަންދެން ތަޢުލީމް ހާޞިލް ކުރައްވަން ހުންނެވިއެވެ.
ހުސައން ޞަލާޙުއްދީނު ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ." އަލްފަޤީހު އިބްރާހިމް ތަކުރުފާނު( ދޮންބެއްޔާ) ޙާޖީޢިމާދުއްދީނުގެ ރަސްކަމުގެ ކުރީކޮޅުގައި މާލެ ދުރުވި ދަތުރު ރަށަށް ފުރުއްވިއިރު މި ތަކުރުފާނާއި އެކުގައި މާލޭ ބޮޑުގަލުގޭ މޫސާދިދީގެ ފުތް ދަރަވަންދޫގޭ ހުސައިންދީދީ ޢިލްމު ކިޔެވުމުގެ އެދުމުގައި އައްޑުވަށް ދިޔައެވެ. އެއީ 1311ހ. މިވަނަ އަހަރުއެވެ. މި ދަތުރު އެތަކުރުފާނު ރަށަށް ދުރުވެފައި މި ޙުސައިންދީދީއަށާއި އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ އަށާއި މިތަކުރުފާނުންގެ އަޙްމަދުދީދީއަށާއި ކިޔަވައި ދެއްވަން ފަށްޓަވައިފިއެވެ. މި އިރު މި ތިންމީހުންގެ އުމުރުން ތޭރަ އަހަރުވެގެން ސައުދަ އަހަރަށް އަޅައިގަތީއެވެ. ދޮންބެއްޔާ ދެއްވި ތަޢުލީމު ފުރިހަމަވުމުން، ހުސައިންދީދީ މާލެ ފޮނުއްވަމުން އެދުރުގޭ އަޙްމަދދީދީ އާއި ހުސައިންދީދީޔާއި ދެބޭފުޅުންނަށް ދޮންބެއްޔާ ބުނުއްވި ކަމަށް ސަލާހުއްދީނު ލޔުއްވާފައި ވެއެވެ. " ދެން ތިޔަގެ ދެކުދީން ނާއިބު ތުއްތޫގެ އަރިހަށް ދިޔުމުން ކިޔެވިދާނެޔޭ ކިޔަވައި ނުދެއްވައެއް ފަރަކުވެސް ނުޖެހޭނެ މެޔޭ ދެން ހުސައިން ދީދީ މާލެ އަތުވެއްޖެއެވެ. ދެ އަޙްމަދުދީދީ އައްޑޫގައި ކިޔެވުމާއިގެން މަޝްޣުލުވެ ތިއްބެވީއެވެ. އަދި ނާއިބު ތުއްތު އެ ދުވަސް ވަރު ގިނަ ގިނައިން އުޅުއްވީ އުތުރު ރަށްރަށުގައި ކަމަށާއި މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވެ ހުންނަވާން ފެށުމުން ހުސައިންދީދީ ކިޔަވާ ވިދާޅުވާންފަށްޓަވާފައި އައްޑުވަށް ސިޓީފޮނުވުމުން އެދުރުގޭ އަޙްމަދުދީދީ މާލެ ވަޑައިގެން ކިޔަވާވިދާޅުވާންފެއްޓެވިކަމަށާއި ދުވަސްކޮޅަކުން ދޮންބެއްޔާގެ އަޙްމަދުދީދީ ވެސް މާލެ ވަޑައިގެން ދެއަހަރެއް ވާންދެންނާއިބުތުއްތު ގެ އަރިހުންކިޔަވާ ވިދާޅުވާން މާލޭގައި ހުންނެވިކަމަށް ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ.
ސަލާހުއްދީނުގެ ލިޔުއްވުންތަކުން އެނގޭގޮތުގައި،ދޮންބެއްޔާ ކިޔަވައި ދެއްވިމާއްދާ ތަކުގެ ތެރޭ ގައި ފިޤްހު، ތަފްސީރު،ޙަދީޘް، އަރަބިބަސް، ޑިކްޝްނަރީ ބަލަން ދަސްކޮށް ދިނުން ފަދަ މާއްދާތައް ހިމެނުނެވެ. ކިޔަވައިދެއްވި ފޮތްފޮތުގެ ތެރޭގައި ތަފްސީރު މަޢާލިމުއްތަންޒީލާއި އާޖުރޫމިއްޔާ ކިޔާ ނަޙްވު ފޮތެއް ހިމެނެއެވެ.
އަދި 54 ފަރްޟު މި ފޮތުގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. "އެފޮތަކީއަހުރެންގެ އުމުރުން 14 އަހަރުގައި އައްޑުވަށް ގޮސް އަހުރެންގެ އެދުރު އަލްއާލިމު އަލްފާޟިލު އައްޝައިޚް އިބްރާހިމް އިބްނު ޙުސައިނުލްމީދުވިއްޔު މި ކަލޭގެފާނުންގެ ގޭގައި ކިޔަވަން ހުރި ދުވަސްވަރުގައި ކިޔަވައި ދެއްވި ފޮތެކެވެ. މި ކޔެވި ފޮތްލިޔުއްވާފައިވަނީ އައްޝައިޚް އިބްރާހިމް ތަކުރުފާނު ގެ އެއްކިހުނު ފަތް އަލްޢާލިމް އަލްފާޟިލް އަލްޤޟީ މޫސާބަދުރުއްދީނުލް އައްދުވިއްޔު މިތަކުރުފާނުންގެ އަތްޕުޅުންނެވެ. ލިޔުއްވައި ނިންމަވާފައިވަނީ 1291ހ. މިވަނަ އަހަރުގައެވެ."އަހުރެންމާލެ އައިސް މާލޭގައި ހުރެ ރޭދުވާ ތަކުރާރުވަމުން އައިސް އަހުރެންގެ އުމުރުން ސާޅީސް އަހަރު ވެއަތުވެގޮސް މުސްކުޅި އަތަށް އެޅުނު ފަހުން އެފޮތުގެ މަތީން ހަނދާންވާން ފަށައިފިއެވެ. އެފޮތުގައި ހުރި ޤުރްއާނުގެ އާޔަތްތަކާއި ޙަދީޘް ތައް ދަސްވެފައި ހުރިކަމާއި އެކު ފޮތް އޮތް ތަރްތީބު ގޮތެއް ހަނދާން ނެތެވެ. ދެން ފޮތްދެކެލާން ބޭނުންވެގެން އަހުރެންނާއެކު އިލްމު އުނގެނޭން އުޅުއްވި އަޙްމަދު އިބްނު އިބްރާހިމް ތަކުރުފާނު މިދީދީއަށް ސިޓީލިއުމުން އޭނާ އެފޮތް ފޮނުއްވައިފިއެވެ. އަޙްމަދު ދީދީ އަށް މާތް ﷲ ހެޔޮ ޖަޒާ ދެއްވާނެތެވެ.
އަލްއުސްތާޛް މުޙައްމަދު ޖަމީލު ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ." ފަޟީލަތުއްޝައިޚް ހުސައިން ޞަލާޙުއްދީނަކީ މިދެންނެވި ޢިލްމު ވެރިޔާ( ދޮންބެއްޔާ) އަރިހުން ދަރިވަރުވެގެން މޮޅުވި އާލިމެކެވެ. ހަމަ އެފަދައިން މާންދޫގޭ އަލްއަމީރު ދޮށީމަނިއްޕުޅަށް އަރަބިބަސް އުނގަންނައި ދެއްވީވެސް އަލްފަޤީހު އިބްރާހިމް ތަކުރުފާނު ދޮންބެއްޔާއެވެ. ސ. އަތޮޅުގެ ދަރީން ކުރެ އަލްމަރްޙޫމް އެދުރުގޭ ފަޟީލަތއްޝައިޚްއަހްމަދު ދީދީއާއި، ދޮންބެއްޔާގެ ދަރިކަލުންފަޟީލަތުއްޝައިޚް އަޙްމަދުދީދީ އަކީ ވެސް ދޮންބެއްޔާގެ އަރިހުން ދަރިވަރުގެން ނިކުތް މޮޅު ޢާލިމުންނެވެ. ދޮންބެއްޔާގެ އަޙްމަދުދީދީގެ މަޝްހޫރު ބޭސްފޮތް (ޠިއްބުލްފުޤަރާއި) މިއީ ދިވެހި ފޮތްތެރިކަމުގެ ތެރެއަށް އޭނާ ދޫކުރައްވާފައިވާ ވަރަށްވެސް އަގުހުރި މުދަލެކެވެ."
ފަޟީލަތުއްޝައިޚްއަޙްމަދު ދީދީ އަކީ އަކީ ފިޤުހު،ތަފްސީރު ޙަދީސް، ނަޙޫ ޞަރްފު ޢިލްމުލްބަލާޣާ ފަދަ ދީނީ އިލްމުތަކުގައި އަރާހުންނެވި ބޭފުޅެކެވެ. މަސައްކަތްތެރިކަމާއި ރީތިކޮށްއަރަބިތާނަ ލިޔުއެވުމާއި އެނޫންފަންނު ތަކުގައި ކުޅަދާނަ މާހިރެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ދުވަކުވެސް ދުށް ކުޅަދާނަ ހަކީމީބޭސްވެރިޔާއެވެ.
ބޭސްވެރިކަމުގެ ތެރޭގައި
އަހްމަދުދީދީ ގެ ބޭސްވެރިކަމާއި އިލާޖްގެ މަޤްބޫލުކަން ހުއްޓިގެންވީ ދިވެހި ޖަޒީރާތަކަށް އެކަންޏެއް ނޫނެވެ. އަދި ކީއްތޯއެވެ؟ކަނޑުތައް ހުރަސްކޮށް އޮޅުދޫ ކަރައިގެ ޑޮކްޓަރުން ގެ މެދުގައިވެސް އޭނާގެ ބޭސްވެރިކަމަށް މަޤްބޫލުކަން ލިބުނެވެ. އާދެ، އޭނާގެ އަރިހުން ބޭސް ފަރުވާ ހޯދިމީހަކު، އެދުވަސްވަރު ސިލޯނުގެ ޑޮކްޓަރެއްގެ ގާތަށް ދިޔުމުން އަޙްމަދު ދީދީ އޭނާއަށް ބޭސް ކުރެއްވިގޮތީ އޭނާގެ އެބައްޔަށް ފަރުވާދެވޭނޭ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތްކަމަށް ލަފާ ދެއްވިއެވެ. އެލަފާގެ މަތިން އެމީހާ ރާއްޖެއަށް އައި އިރު ޢަޙްމަދު ދީދީ ވަނީ އަވަހާރަވެފައެވެ.
ފިޒިޝަނުންނަކީ ކޮންމެ ވަގުތެއްގައިވެސް ބަލިމީހުން ގެފުރާނަ ސަލާމަތް ކުރުމުގެ މަތިވެރިވާޖިބު ގައިދެމިތިބެން ޖެހޭބަޔެއްކަން އޭނާވަނީ ސާބިތުކޮށް ދައްކަވާފައެވެ.އައްޑޫ އަތޮޅުމީދޫގައި މީހަކު މަރުވެގެން އެމައްޔިތާގެ މޫނު ދެކިލާންޙްމަދު ދިދީ ވަޑައިގެންނެވިދުވަހެކެވެ. މަރުވެފައި އޮތްމީހާގެ މޫނު ހަމަފެނިވަޑައިގަތުމާއެކު އޭނާ ވަޅުނުލައި ބާއްވަން ވިދާޅުވެފައި ގެއަށް ވަޑައިގެންފައިއެނބުރި ވަޑައިގަތީ ބޭހާއިފަރުވާދޭނޭ ސާމާން ހިއްޕަވައިގެންނެވެ.އޭނާގެ ދުލުގެ ކޮޅުގައި ބޭހެއްޖައްސަވައި އޭނާގެ ވިންދު ބައްލަވައި ހެއްދެވުމަށްފަހު،ކަފުން ބާލަން ވިދާޅުވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި އެތަނުން އަހްމަދު ދީދީ އެތަނުން ތެދުވެވަޑައިގަތީ އެމީހާ ތެދުވެ ހަރަކާތް ކުރާންފެށިފަހުންނެވެ. އެމީހާ މަރުވީ އޭގެފަހުގައި ފުރިހަމަ ސިއްހަތުގައި ހުރެ 3 ފިރިހެންދަރިން ލިބި ބޮޑުވި ވެސް ފަހުންނެވެ.
ލިޔުންތެރިކަން
އަޙްމަދު ދީދީ ބޭހުގެ ރޮނގުގައި ވަރަށްގިނަ ފޮތްތައް ލިޔުއްވިއެވެ. އަދި އެނޫން ރޮނގުތަކުގައިވެސް ފޮތްތައް ލިޔުއްވިއެވެ.އެހުރިހާ ފޮތްތައް ލިޔުއްވާފައި ހުރީ އަނދުން ދަވާދުން ކަމުން ވަރަށް ގިނަ ފޮތްތައްހަލާކުވެގެން ދިޔައެވެ. އަދި މީގެ އިތުރުން އޭނާ ދޫކުރެއްވި ފޮތްތެރިކަމުގެތަރިކަތައް ހުރިހާފަހަރަކު ޖެހުނީ އޭގެ މައްޗަށްއަމާނާތްތެރި އަތްތަކުގައިނޫންކަމަށް ވުމުން ވެސް ވަރަށް ބޮޑުބައި ދިޔައީގެއްލިގެންނެވެ.އޭނާ ލިޔުއްވި އެންމެ އަގު ހުރި ފޮތަކީ ޠިއްބުލް ފުޤަރާއި ފީ ޙިކްމަތިލް އުމަރާއި އެވެ.
އަހްމަދު ދީދީ ދިރި އުޅުއްވީ އޭނާ ގެ އުފަން ރަށް އައްޑޫ އަތޮޅު މީދޫ ގައެވެ. ނަމަވެސް އޭނާބޭސް ފަރުވާ ގެ ޚިދްމަތް ދެއްވަން މާލެ އާއި ރާއްޖޭގެ އެކިތަންތަނަށް ގިނަގިނައިން ދަތުރު ކުރައްވާ އުޅުއްވިއެވެ. އޭނާ ތަނކަށް ވަޑައިގެން ފިއްޔާ އެތަނެއްގައި އޮންނަނީ ކުލިނިކް ހުޅުވިފައެވެ. ބޭސް ފަރުވާގެ ޚިދްމަތް ދިވެހިންނަށް އޭނާ ދެއްވީ މުޅިންވެސް ހިލޭ ދަރުމައަށެވެ. އެއްވެސް އަގެއް އުޖޫރައެއް ނު ހިއްޕަވައެވެ. އައްޑޫ އަތޮޅު މީދޫ ގެ ނާއިބު (ޤާޟީ) ކަން ކުރެއްވި އެވެ. އަވަހާރަވީއިރު ވެސް އޭނާ ހުންނެވީ އެ މަޤާމުގައެވެ.
ބޭސްވެރިކަމުގެ ރޮނގުގައި އޭނާގެ އަރިހުން ކިޔަވއިގެން މޮޅުވި ދަރިވަރުންތަކެއް،ރާއްޖޭގެ އެކިކަންކޮޅުތަކުގައި އުފެދުނެވެ. އޭނާގެ ދަރިވަރންގެ ތެރޭގައި އޭނާގެ ދެދަރިކަލުންއިބްރާހިމްދީދީއާއި މުޙައްމަދު ދީދީ އާއި ކުދުރަނިޔަގެ އައްޝައިޚް މުހައްމަދުމަނިކުފާނަކީ ފާހަގަކުރެވޭ ތިންހަކީމުން ކަމުގައި ވިއެވެ. މި މުޙައްމަދު މަނިކުފާނަކީ އަޙްމަދު ދީދީއަށް ބޮޑުބޭބެ ވިދާޅިވާބޭފުޅެކެވެ.
ޢަރަބި ތާނަ ލިޔުއްވުން
އަޙްމަދު ދީދީ އަވަހާރަ ވީއިރުއަޙްމަދު ދީދީ އަރަބި ތާނަ ލިޔުއްވުން ރީތި ބޭފުޅަކަށް ވުމާއެކު އަރަބި ބަހުގެ ތުރާޘީ ފޮތްތައް، އަލް އިމާމުއްނަވަވީގެ މިންހާޖު، އަލްއާޖުރުމިއްޔާ ފަދަ ފޮތްތައް އޭގެ އަސްލު ޗާޕު ފޮތްފޮތުން ބައްލަވައިގެން ވަރަށް ރީތިކޮށް ލިޔުއްވާފައި ހުއްޓެވެ. މީގެ ބައެއްފޮތްތައް އަދި މިހާތަނަށްވެސް އެބަހުއްޓެވެ. މި ބުރަ މަސައްކަތް ކުރެއްވީ އިލްމަށް އޭނާގެ ހުރި ލޯތްބެއްގެ ބޮޑު ކަމުންނެވެ. އަބަދުވެސް ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ދިވެހި ދަރިވަރުންތަކަކަށް އުނގަންނަވައި ދެއްވުމުގައި ހޭދަ ކުރެއްވި އުސްތާޒަކަށްވެފައި، އެޒަމާނަކީ ޗާޕް ފޮތްތައް ދަރިވަރުންނަށް ޢާންމުކޮށް ލިބެންހުރި ޒަމާނަކަށްނުވުމާއެކު، ގިނަ ދަރިވަރުންނަށްބޭނުންހިފޭނޭ ފޮތްތައް ލިޔުއްވުމަށެވެ.
ބޭސް ވެރިކަމާއި އެ ނޫން ރޮނގު ތަކުގައި، އޭނާގެ އެންމެ ބޮޑު އުސްތާޒަކީ އޭނާގެ އިލްމު ވެރި ބައްޕަ އަލްޢައްލާމަތު،އައްޝައިޚު އަލްޙާފިޡު އިބްރާހިމް ތަކުރުފާނު(އައިސާބީގެ ދަރު ދޮންބެއްޔާ) އެވެ. އެތަކުރުފާނަކީ، ދިވެހި ހަކީމުން ގެތެރެއިން ޔޫނާނީ އަރަބިބޭހާއި ދިވެހިބޭހުގެ ރޮގުގައި އެންމެ އަރާ ހުންނެވިއެއްހަކީމެވެ.ދޮންބެއްޔާ އަކީ ،އައްސުލްޠާނު މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނު މުސްކުޅި ބަންޑާރައިންގެޒަމާނުގައި އެރަދުންގެ ޚާއްޞަ ފިޒިޝަންވެސްމެއެވެ.
މާލޭގައި ،އައްޝައިޚު މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން ނާއިބު ތުއްތުގެ އަރިހުން ތައުލީމް ހާސިލުކުރައްވަން އުޅުއްވިދުވަސްވަރު، އައްޝަްއިޚް އަލީ ހުސާމުއްދީނުއްނުސުކިލް ޤާދިރީ ގެ އަރިހުން އަޙްމަދުދީދީ އިތުރު އިލްމީ ފާއިދާ ތައް ހާސިލު ކުރެއްވި އެވެ.
ދުންޔަވީ ހަޔާތްޕުޅާއި އަވަހާރަވުން
އަޙްމަދު ދީދީ އަވަހާރަވިއިރު އޭނާގެގޭ(މިހާރުގެސ. މީދޫ،އަލިވާގެ)ގައި ލައިބްރަރީއެއްހައި ގިނަ އަދަދެއްގެ ފޮތްތައް ހުއްޓެވެ. އަޙްމަދު ދީދީ އަވަހާރަވީބޭސްފޮތް ލިޔުއްވަން ވަރަށް ގިނަ ވަގުތުއެއްތަނެއްގައިށީނދެ ވަޑައިގެން ހޭދަ ކުރެއްވުމާއި ގުޅިގެން ޖެހި ވަޑައިގަތް އާލާސްކަން ފުޅެއްގައެވެ. ފޮތް ލިޔުއްވާ ނިމުނުތާ ގިނަދުވަހެއްނުކޮށެވެ.އެއީ11 ޝަޢުބާން 1357ހ. ދުވަހެވެ. ފަސްދާނު ލެވުނީ ކޯގަންނު ގަބުރުސްތާނުގައި ބޮޑު ފަނޑިޔާރު ތަކުރފާނު މިސްކިތު ކާރީގައެވެ. އަޙްމަދު ދީދީ ގެ އަނބިކަނބަލުންނަކީ ސ. މީދޫގަނޑުވަރު އަޙްމަދު ދީދީގެ ޢަލިދީދީގެ މަރިޔަމް ދީދީ އެވެ. އަޙްމަދު ދީދީއާއި މަރިޔަމް ދީދީ ގެ ދެ ބޭފުޅުން ތިއްބެވިއެވެ. އެއީ އިބްރާހީމް ދީދީއާއި މުޙައްމަދު ދީދީއެވެ. ގދ. ފިޔޯރީ ބޭކަނބަލަކާއި ކާވެނި ބައްލަވައިގެން ބޭފުޅަކު ލިބި ވަޑައި ގަތެވެ. އެއީ ޢަލި ދީދީއެވެ. މުހައްމަދު ދީދީއާއި އަލިދީދީ ގެ ދަރިކޮޅު އެބައޮތެވެ. ރަޙިމަހުﷲ ވަނަފަޢަނާބިހީ.
އަލްއުސްތާޛް ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު: ފަޟީލަތުއްޝައިޚްއަޙްމަދު ދީދީއަށް މުނިކާފަ ވިދާޅުވާ ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން ފަޟީލަތުލް އުސްތާޛުއް ޝައިޚް ޢަބްދުﷲ ސަޢީދަކީ ރާއްޖޭގެ ވަރަށް ފުންނާބުއުސް ޤާނޫނީ ވަކީލެކެވެ. ޤާނޫނުގެ ޢިލްމާއި ދީނީ ޢިލްމާއި ތާރީޚްގެ އިލްމުފަދަ ރޮނގުތަކުގައިއަރާހުންނެވި އިލްމުވެރިއެކެވެ.
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ ޤިސްމު:Addu Meedhoo ޤިސްމު:Biography
ބޯ
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ދެފަށް ކާޅު
ދެފަށް ކާޅުނުވަތަ އަކީ ރާއްޖޭގެ ފަރުފަޅު ތަކުގެ ތިލަ ހިސާބުގައި ގިނައިން އުޅޭ ކަނޑުކާޅުގެ ބާވަތެކެވެ. ދިވެހިން މަދުމަދުން ކައިއުޅޭ މަހެކެވެ. މިބާވަތުގެ ކާޅު ރާއްޖެއިން ބޭރަށް ދިރުވައިގެން ބޭރުކޮށް އުޅެއެވެ. މިބާވަތުގެ ކާޅު އޭގެ މާހައުލުގައި އުޅޭއިރު ކުލަ ބަދަލު ކުރެއެވެ. ކުލަ ފަނޑުކޮށް ހުންނައިރު ލޮލުގެ ފަހަތުގައި ހުންނަ ގުޅިފައިވާ ދެފަށް ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަށް ހުރެއެވެ.
މަހުގެ ކުލައަކީ މުށި ކުލައެކެވެ. ލޮލުގެ ފަހަތުގައި ގުޅިފައިވާ ކަޅުކުލައިގެ ދެފަށް ހުރެއެވެ. މިބާވަތުގެ ކަނޑުކާޅު ބޮޑުވުމުން މިދެފަށް ވަކިވެދެއެވެ. ނިގޫފަތުގެ ކައިރިފަށް ހުންނަނީ ހުދުކުލައިގައެވެ. ނިގޫފަތުގެ ކައިރީގައިވާ ކަށީގެ ވަށައިގެން ކަޅުކުލައިގެ ލަފެއް ހުރެއެވެ. މިލަފުގެ ވަށައިގެން ފަނޑު ނޫކުލައިގެ ފަށެއް ވެސް ހުރެއެވެ.
މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ކޮތަރީގައި 9 ހަރުކައްޓާއެކު 23 ނުވަތަ 24 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރީގައި 3 ހަރުކައްޓާއެކު 22 ނުވަތަ 23 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މިމަހަށް ކިޔާ ވަކި ޚާއްޞަ ނަމެއް ރިކޯޑް ކުރެވިފައި ނެތުމާއެކު މިމަަހަށް އިގިރޭސިން ކިޔާ ނަމާ ގުޅުވައިގެން މަހުގެ ހުރި އެންމެ ފާހަގަކުރެވޭ ސިފަޔަށް ވިސްނާ ދެފަށް ކާޅު ކިޔާ ނަންދެވިފައިވަނީ އެވެ. މިމަސް އާއްމުކޮށް އުޅެނީ 20 މީޓަރަށްވުރެ ތިލަ ހިސާބުތަކުގައި ކުދި އައިން އައިން ހަދައިގެންނެވެ. މަހުގެ ކާނާއަކީ މޫދު ފެއްސާއި ގަލު ފެއްސެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 31 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ރާގޮނޑި
ރާގޮނޑިނުވަތަ އަކީ ކަނޑުމަހުގެ ބާވަތެކެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ އެތެރެވަރީގެ ކަނޑުތަކުގައްޔާއި މާކަނޑުތަކުގައި އައިން ހަދައިގެން ދަތުރުކޮށް އުޅޭ މަހެކެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 58 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ. ރާއްޖޭގެ ފަރުފަރުގެ ބޭރަށް އެން އަރައިގެން އުޅޭއިރު، އެން ކެއުމަށް ފަރުފަރުގެ ވަރަށް ކައިރީގައި ރާގޮނޑި އުޅެއެވެ. މިއީ ދޮށީގެ މަސްވެރިކަމުގައްޔާއި، ވަދު މަސްވެރި ކަމުގައި ގިނައިން ބޭނޭ، ދިވެހިން ކެއުމަށް ބޭނުންކޮށް އުޅޭ މަހެކެވެ. ރާގޮނޑި އައިނުގެ ތެރޭގައި ރާގޮނޑި ކޮލި ކިޔާ ވަރަށް ވިހަގަދަ މަހެއް އެކުލެވޭ ކަމަށް ވެއެވެ.
މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ފުރަތަމަ ކޮތަރިބައިގައި 10އާއި 12 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ހަރުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ މަތީ ބައިގައްޔާއި، ތިރީބައިގައި ވަކިވަކިން ހުންނަ ކޮތަރިތަކެއް ހުރެއެވެ. ރާނގޮޑީގެ މަތީގެ ފުރަތަމަ ކޮތަރިބަޔާއި، ދެވަނަ ކޮތަރިބައި ހުންނަނީ ވަރަށް ދުރުގައެވެ. މަހުގެ ބޮލުގައި ކުޑަކޮށް ހުޅުނބު ހުރެއެވެ. ތަފާތު ގޮތްގޮތަށް ކަތިކޮށް ކުރަހާލެވިފައިވާ ގަދަނޫކުލައިގެ ރޮނގުތަކެއް މަހުގެ މަތީބައިގައި ހުރެއެވެ. މަހުގެ މަތީބައިގެ ކުލައަކީ ގަދަ ނޫކުލަ އެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތުގެ ކުލައަކީ ރިހި ކުލައެވެ. މަހުގެ ކާނާއަކީ ކުދިމަހާ، ކަކުނި ފާނޑުގެ ސޫތްޕާއި، ޑިނގާއެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ނެދަލޭންޑު
ނެދަލޭންޑަކީ ހުޅަނގުއުތުރު ޔޫރަޕަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެކެވެ.
އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް
ނެދަލޭންޑްސްގެ ރަސްމީ ބަހަކީ ޑަޗް ބަހެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން ނެދަލޭންޑްސްގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ޑަޗްސްއެވެ. ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ އަމްސްޓަޑަމްއެވެ. ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ ވެސް އަމްސްޓަޑަމްއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ސީޓް އޮފް ގަވަރންމަންޓްއަކީ ދަހޭގެވެ. ނެދަލޭންޑްސްއަކީ ބަރުލަމާނީ ޑިމޮކްރަސީއެކެވެ. އަދި ދުސްތޫރީ ރަސްކަމެކެވެ. ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 16 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ދުނިޔޭގައި 61 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 41526 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ކަނާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ nl. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +31 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ޔޫރޯއެވެ.
ނަން
ނެދަލޭންޑްސްއަށް ބައެއް ފަހަރު ހޮލެންޑޭ ވެސް ކިޔައެވެ. އެހެން ނަމަވެސް މިއީ ރަނގަޅު ގޮތެެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ އުތުރު ހޮލެންޑާއި ދެކުނު ހޮލެންޑަކީ ނެދަލޭންޑްސްގެ 12 ޕްރޮވިންސުގެ ތެރެއިން އެންމެ ދެ ޕްރޮވިންސު ކަމުގައިވާތީއެވެ.
ޖުޣުރާފީ
ނެދަލޭންޑްސްގެ އުތުރުގައި ވެސް އަދި ހުޅަނގުގައި ވެސް އޮތީ އުތުރު ކަނޑެވެ. ދެކުނުގައި އޮތީ ބެލްޖިއަމްއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ ޖަރުމަނެވެ. ފެހި ވިނަތަކާއި ކޯރުތަކުގެ ސަބަބުން ނެދަލޭންޑަކީ ވަރަށް ރީތި ޤުދުރަތީ މަންޒަރުތަކެއް ސިފަވެގެންދާ ޤައުމެކެވެ.
ތާރީޚު
ރޫމީންގެ ވެރިކަމުގެ ދުވަސްވަރުގައި މި ސަރަޙައްދު އެކުލެވިފައި އޮތީ ނެދަލޭންޑުގެ 17 ޕްރޮވިންސާއި މިއަދުގެ ބެލްޖިއަމް އާއި ލަގްޒެންބާގުގެ އިތުރުން ފަރަންސޭސިވިލާތާއި ޖަރުމަނުވިލާތުގެ ބައެއް ވެސް ހިމެނޭ ގޮތުންނެވެ. މި ޕްރޮވިންސްތަކާއި ސްޕޭނާ ދެމެދު 80 އަހަރަށް ދެމިގެން ދިޔަ ހަނގުރާމަައެއް ކުރެވުނެވެ. މި ހަނގުރާމަ ފެށުނީ މީލާދީން 1568 ވަނަ އަހަރުއެވެ. ދެން އައީ ޑަޗް ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދައުރެވެ. 1581 ވަނަ އަހަރުގައި ފިލިޕް 2 ގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުން މިނިވަންވުމަށް ފަހުގައި ހަތް ޕްރޮވިންސުން، ރިޕަބްލިކް އޮފް ސެވަން ޔުނައިޓެޑް ނެދަލޭންޑްސް، ޤާއިމުކުރިއެވެ. މިއިން ކޮންމެ ޕްރޮވިންސަކީ ވެސް ޒާތީ މިނިވަންކަމެއް ލިބިފައި އޮތް ޕްރޮވިންސެކެވެ. 19 ޖަނަވަރީ 1795 ވަނަ އަހަރު ބަޓާވިއަން ރިޕަބްލިކް އުފެއްދިއެވެ. މީލާދީން 1795 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1806 ވަނަ އަހަރަށް ނެދަލޭންޑް އޮތީ ފަރަންސޭސިވިލާތް ނަމޫނާއަކަށް ބަލައިގެން އޮތް ޖުމްހޫރިއްޔާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މީލާދީން 1806 އިން 1810 އަކަށް ކިންގްޑޮމް އޮފް ހޮލޭންޑްގެ ނަމުގައި ނަޕޯލިއަން ބޮނަޕާޓް މި ތަނުގައި ރަސްކަމެއް ޤާއިމުކޮށް، އެއީ އޭނާގެ ތިންވަނަ ކޮއްކޮ ލުއީގެ ދަށުން ހިނގާ، އޭނާގެ ގޮނޑިކޮއްކޮ ވެރިކަމެއް ކަމުގައި ހަމަޖެއްސިއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ލުއީ ވެރިކަން ކުރައްވަމުން ގެންދެވީ އޭނާގެ ބޭބެ ނަޕޯލިޔަން އެދިވަޑައިގަންނަވާ ގޮތަކަށް ނޫނެވެ. އޭނާގެ ބޭބެއަށް ވުރެ ބޮޑަށް ލުއީ އިސްކަން ދެއްވީ ޑަޗް ރައްޔިތުންނަށެވެ. އެހެން ކަމުން ލުއީއަށް ވެރިކަން ދޫކޮށްލެއްވުމަށް މަޖުބޫރު ކުރެވުނެވެ. މިކަމާ ގުޅިގެން 1 ޖުލައި 1810 ގައި ލުއީ ވެރިކަން ދޫކޮށްލެއްވުމުން، ދެން ތަޚުތަށް ވަޑައިގަތީ ލުއީ ގެ ފަސް އަހަރުގެ ދަރިކަލުން ނަޕޯލިއަން ލުއީއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް މިކަމަކީ ވެސް ނަޕޯލިއަން ބޮނަޕާޓް ބޭނުންފުޅުވާ ގޮތަކަށް ނުވާތީ އެންމެ 10 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި އޭނާގެ ބާވަކޮއްކޮގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެނެސް، ހޮލޭންޑުގެ ރަސްކަން އުވާލައި، އެއީ ފަރަންސޭސި އެމްޕަޔަރގެ ބައެއް ކަމުގައިި ހަމަޖެއްސިއެވެ.
ޑެމޮގްރަފިކްސް
ނެދަލޭންޑުގެ އާބާދީގައި އެންމެ ގިނައީ ޑަޗް ނަސްލުގެ މީހުންނެވެ. ޑަޗް ނަސްލުގެ މީހުންނަކީ ޤައުމުގެ އާބާދީގެ 80% މީީހުންނެވެ. 2.4% މީހުންނަކީ އިންޑޮނޭޝިއަނުންނެވެ. 2.4% މީހުންނަކީ ޖަރުމަނުންނެވެ. 2.2% މީހުންނަކީ ތުރުކީންނެވެ. 2.0% މީހުންނަކީ ސުރިނާމީންނެވެ. 1.9% މީހުންނަކީ މޮރޮކޯ ނަސްލުގެ މީހުންނެވެ. ދެން އެހެން ނަސްލުތަކުގެ މީހުންނެވެ.
ސަގާފަތު
ނެދަލޭންޑަކީ ކުރެހުންތެރި ކަމުގައި ވަރަށް ބޮޑު ކުރިއެރުމެއް ހޯދާފައިވާ ޤައުމެކެވެ.
ސީކަމް
ސީކަމް އަކީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހުބައި އިލިއަމް އާއި، މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅުވައިދޭ ކޮތަޅެއް ފަދަ ގުނަވަނެކެވެ. ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ފެށޭބައި ކަމުގައި ބެލެވިފައިވާ ސީކަމް އާއި، ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހުބައި އިލިއަމް ވަކިކޮށްދެނީ އިލިއޯސީކަލް ވޭލް އިންނެވެ. ބޮޑު ގޮހޮރު ފެށެނީ ކަނާތު އުނަގަނޑުގެ ތިރީބައިގައިވާ އިލިއެކް ސަރަހައްދު އިން ކަމަށްވުމާއި، އަދި ސީކަމް އަކީ ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ފެށޭބައި ކަމަށްވުމުން ސީކަމް އިންނާނީ ހަށިގަނޑުގެ ކަނާތް ފަރާތުން ކުރިމަތިން އުނަގަނޑުގެ ތިރީބައިގައެވެ.
ސީކަމް އަކީ ކޮތަޅެއް ފަދަ ތިރިއަށް ބެދިފައި އިންނަ ގުނަވަނެއް ކަމުން ސީކަމްގެ މަތިން މައްޗަށް ގޮސްފައި އިންނާނީ މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އެވެ. ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހުބައި އިލިއަމް ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ތެރެއަށް ހުޅުވިފައި އިންނަނީ ސީކަމް އާއި، މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅޭ ޖަންކްޝަން ގައެވެ. އެޕެންޑިކްސް ސީކަމްގެ ތެރެއަށް ހުޅުވިފައި އިންނަނީ ސީކަމްގެ ފަހަތުން ހަށިގަނޑުގެ މެދާ ކައިރިވީ ފަރާތުގައި އިލިއޯސީކަލް ވޭލް އަށްވުރެ 1 އިންޗި ތިރިންނެވެ.
އާންމު ގޮތެއްގައި މުޅި ސީކަމް އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. ކުރިމަތިން، އަރިމަތިން ސީކަމް އިންނަނީ އެންޓިރީއާ އެބްޑަމިނަލް ވޯލްގެ މަސްތަކުގައި ޖެހިފައެވެ. ނަމަވެސް އެންޓިރީއާ އެބްޑަމިނަލް ވޯލް އާއި ސީކަމް ވަކިކޮށްދޭ ހުރަހެއް ލެވިފައި ވެއެވެ. އެއީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ކޮއިލް ތަކާއި، ގްރޭޓަރ އޯމެންޓަމް އެވެ. ހަށިގަނޑުގެ މެދާވީ ފަރާތުން ސީކަމް އިންނަނީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ކޮއިލް ތަކުގައި ޖެހިފައެވެ. ފަހަތުން ސީކަމް އޮންނަނީ ތަފާތު ދެމަސްގަނޑެއްގައި ޖެހިފައެވެ. އެއީ ސޯސް މޭޖަރ މަސްގަނޑު އަދި އިލިއަކަސް މަސްގަނޑު އެވެ. މީގެ އިތުރުން ސީކަމް ގެ ފުރަގަހުން ގޮސްފައިވާ ބައިތަކުގެ ތެރޭގައި އެކްސްޓަރނަލް އިލިއެކް އާޓަރީ، ޖެނިޓޯ ފެމޯރަލް ނާރު، ފެމޯރަލް ނާރު، އަދި ފައިގެ ފަލަމަސްގަނޑަށް ގޮސްފައިވާ ލެޗުރަލް ކިޔޫޓެނިއަސް ނާރު ހިމެނެއެވެ.
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ފެމުނު މިޔަރު
<DIV style="font-family: Faruma">
thumb|250x250px|ފެމުނު މިޔަރު ފެމުނު މިޔަރު، ފެމުނު، ނުވަތަ ، އަދި (ސައިންޓިފިކް ނަން: Galeocerdo cuvier) ނުވަތަ (އިނގިރޭސި ނަން: Tiger shark) އަކީ މިޔަރުގެ ބާވަތެކެވެ. އަދި މިއީ މިޔަރުގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރެއިން ރާއްޖޭގައިވެސް އަދި މުޅި ދުނިޔޭގައިވެސް އުޅޭ އެންމެ ނުރައްކާތެރި ބާވަތެވެ. މިއީ މިޔަރުގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރެއިން އޭގެ ދިގުމިނުން ވަރަށް ދިގު މިޔަރެކެވެ. ފެމުނުގެ ދިގުމިނުގައި އާއްމުކޮށް 20 ފޫޓް ހުރެއެވެ. އަދި ބަރުދަނުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 2250ކިލޯ ހުންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. ނަމަވެސް”ވޯރލްޑް ރެކޯޑު“ ފޮތުގައި ލިޔެވިފައިވާ ގޮތުގައި ކެނެޑާއިން 37 ފޫޓުގެ ފެމުނެއް ފެނިފައި ވެއެވެ. ފެމުނު މިޔަރަކީ އޭގެ ނުރައްކާތެރި ކަމުގެ ސަބަބުން ދިވެހި މަސްވެރިންގެ ތެރޭގައި ވަރަށް މަޝްހޫރު މިޔަރެކެވެ.
ފެމުނު މިޔަރު ރަށްރަށުގެ ފަޅު ތެރެއަށް ވަންނަ ކަމަށް ވެއެވެ. މިއީ އެތެރެވަރީގެ ކަނޑުތަކުގައްޔާއި، މާކަނޑުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ މިޔަރެކެވެ. އަދި މީގެ އިތުރުން ފެމުނަކީ ވަރަށް ބާރަށް ދަތުރުކުރާ މިޔަރެކެވެ. ގިނަ މިޔަރުތަކާއި ޚިލާފަށް، ފެމުނަށް 1 މިނެޓުން 1 ކިލޯމީޓަރަށް ދަތުރުކުރެވެއެވެ.
ފެމުނު މިޔަރަކީ ވަރުގަދަ ދަތްތަކެއް ލިބިފައިވާ މިޔަރެކެވެ. ފެމުނު މިޔަރުގެ ކާނާގެ ތެރޭގައި އެކިބާވަތް ބާވަތުގެ މިޔަރާއި، މަޑިއާއި، ވެލައާއި، ކަހަނބާއި، ބޯވަ ދިލަމަހާއި ކަނޑު ހަރުފަ ހިމެނެއެވެ. އަދި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަމަކީ ފެމުނު ކާނާގެ ތެރޭގައި ބޮޑުމަސްވެސް ހިމެނޭކަމެވެ. އަދި ފެމުނުގެ 3،000 ދަތް ހުންނަކަންވެސް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
ފެމުނުގެ ނިގޫފަތާ ދިމާލުން ދެއަރިމަތީގައި ކުރަގަނޑެއް އޮވެއެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި ފެމުނު ގެ ބޯ އެހެން މިޔަރުތަކުގެ ބޮލަށްވުރެ ބޮޑުވާނެއެވެ. މިމިޔަރު ވިހާ ކޮންމެ ފަަހަރަކު 80-10އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ޅަމިޔަރު ވިހައެވެ. އަދި ވިހާ ޅަމިޔަރުގެ ބޮޑުމިނުގައި 5-3 ފޫޓާއި ދެމެދުގެ ބޮޑުމިނެއް ހުރެއެވެ.
ފެމުނުގެ ބުރަކަށި މަތީގެ ކުލައަކީ ގަދަ އަޅިކުލައާއި ނޫކުލައާއި ދެމެދުގެ ކުލައެކެވެ. ބަނޑު ދަށްފަރާތް ހުންނަނީ ހުދުކުލައިގައެވެ.
ވަރުގަދަ ދަތްތަކެއް ލިބިފައިވާ މިވައްތަރުގެ މިޔަރަކީ ވަރަށް ބާރުގަދަ އަދި އެހާމެ ނުރައްކާތެރި މިޔަރުގެ ވައްތަރެއްކަން ވަނީ ފާހަގަ ކުރެވިފައެވެ. އެއީ ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް މަދުވެގެން އެކަކު އޭގެ ސަބަބުން މަރުވާތީއެވެ. ފެމުނު ދުނިޔޭގެ ހުރިހާ ހިސާބެއްގެ ކަނޑުތަކުގައި އުޅެއެވެ.
ވީޑިއޯތައް
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
އިސްޓޭޖު ޑުރާމާ ނުވަތަ އިސްޓޭޖު ތަމްސީލު
ޑުރާމާގެ ތެރޭގައި އިސްޓޭޖު ޑުރާމާގެ އިތުރަށް ޓީ.ވީ އަށް ތައްޔާރުކުރާ ޑުރާމާއާއި ރޭޑިޔޯއަށް ތައްޔާރުކުރާ ޑުރާމާ ހިމެނެއެވެ. އުފެއްދުމަށް ބޭނުންވާ ފަންނީ ވަސީލަތްތަކުގައި ތަފާތުތަކެއް ވީނަމަވެސް މި އިން ކޮންމެ ވައްތަރެއްގެ ޑުރާމާއަކީވެސް އޭގައި އެއްގޮތް ސިފަތަކެއްވާ އެއްޗެކެވެ.
އަދަބިއްޔާތުގައި ހިމެނޭ ދިގުވާހަކައާއި ކުރުވާހަކަ ނުވަތަ ޅެން ފަދަ އެއްޗެއްސަކީ ކިޔުމަށް ލިޔާ އެއްޗެއްސަށް ވީނަމަވެސް ޑުރާމާއަކީ ޙަރަކާތާއިއެކު ކުޅުމަށް ލިޔާ އެއްޗެކެވެ. ޑުރާމާއެއްގައި ދެކެވޭވާހަކަ (ޑައެލޮގު) އާއި ޙަރަކާތް ހިމެނެނީ މި ސަބަބަށްޓަކައެވެ. މޫނުމައްޗަށް ގެންނަ ތަފާތު އަސަރުތައްވެސް ހިމެނެނީ ޙަރަކާތުގެ ތެރޭގައެވެ.
ޑުރާމާގެ އަދަބިއްޔާތަކީ ވަރަށް ދޮށީ އަދަބިއްޔާތެކެވެ. ދުނިޔޭގެ އަދަބިއްޔާތުގެ ތަރިކައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެންމެ ޤަދަރު ލިބިފައިވާ މަޝްހޫރު،މަޤުބޫލް އުފެއްދުން ތަކުގެތެރޭގައި ވަރަށް ގިނަ ޢަދަދެއްގެ ޑުރާމާ ހިމެނެއެވެ. ޑުރާމާގެ ފަންނަކީ ވަރަށް ބޮޑަށް އެހެން މީހުންނަށް ބަރޯސާކުރަންޖެހޭ ފަންނެކެވެ. މިގޮތުން މޮޅު ޑުރާމާއެއް އުފަންވުމުގައި ތަމްސީލުކުރާމީހުންނާއި ތަމްސީލުކުރުވާމީހާ އަދި ފަރުމާކުރުންތެރިންގެ ދައުރު ވަރަށް ބޮޑުވާނެއެވެ. ލިޔުންތެރިޔާ ކިތަންމެ މޮޅަށް ޑުރާމާ ލިޔުނުކަމަށް ވިޔަސް ބެލުންތެރިންނާއި ހަމައަށް މޮޅު ޑުރާމާ އެއްގެ ގޮތުގައި ގެނެސްދެވޭނީ ޑުރާމާ ކުޅުމުގައި ބައިވެރިވާ ހުރިހާ ފަރާތްތަކެއްގެ ހުނަރުންނެވެ.
ޑުރާމާގެ ވައްތަރުތައް
މީލާދީން ސާދަވަނަ ޤަރުނުން ފެށިގެން ޔޫރަޕަށް އައި ހޭލައިގަތުމުގެ ޒަމާނުގައި ޑުރާމާގެ ތަފާތު ވައްތަރުތައް އުފެދިގެން އައެވެ. މިގޮތުން އިނގިރޭސި އަދީބު ވިލިއަމް ޝެކްސްޕިޔަރު ތިން ބަޔަކަށް ޑުރާމާ ބަހާލިއެވެ. އެއީ ހިތާމަވެރި ޑުރާމާ އާއި ހެއްވާ ޑުރާމާ  އަދި ތާރީޚީީ ޑުރާމާ (ހިސްޓްރީޒް) އެވެ. ހަމަ މިދުވަސްވަރު އިޓަލީވިލާތުގެ ޑުރާމާ ލިޔުންތެރީން، ހިތާމަވެރި ޑުރާމާ އާއި ހެއްވާ ޑުރާމާގެ ބައިތައް މަސްހުނިކޮށްގެން ހިތާމައާއި މަޖާ އެކުލެވޭ ޑުރާމާ (ޓްރެޖިކޮމެޑީ) އުފެއްދިއެވެ.
ހިތާމަވެރި ޑުރާމާ
މިއީ މުހިންމު އިޖްތިމާޢީ، ދީނީ ނުވަތަ މީހެއްގެ ދިރިއުޅުމުގެ މައްސަލައަކަށް ބިނާކޮށްފައި ހުންނަ ސީރިޔަސް ޑުރާމާއެވެ. މިވައްތަރުގެ ޑުރާމާގައި އޮންނާނީ ހިތާމަވެރި ނިމުމެކެވެ.
ބޯދާ ޔޫނާނީންގެ ހިތާމަވެރި ޑުރާމާތަކުގައި ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާ ވާންޖެހެނީ ނަސަބާއި ހަސަބުގެ ގޮތުން އަރާހުރި ނުވަތަ މުޖުތަމަޢުގައި ކަމުވޮށި މީހަކަށެވެ. ޢާންމު ގޮތެއްގައި ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާ އަކީ ޚުލްޤު ރަނގަޅު މީހެކެވެ. އަދި ރަނގަޅު ކަންތައްތައް ކުރާ، ކުރަން ބޭނުންވާ މީހެކެވެ. ނަމަވެސް ޑުރާމާ ނިމިގެންދަނީ ކުރެވޭ ކުށަކުން ނުވަތަ ތަޤުދީރު ނިޔާކުރި ގޮތުން ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާ މަރުވެގެންނެވެެ. ނުވަތަ އޭނާއަށް މުޖުތަމަޢުގައި ލިބިހުރި ދަރަޖަ ބީވެގެންނެވެ.
ބޯދާ ޔޫނާނީންގެ ހިތާމަވެރި ޑުރާމާތަކާއި ޚިލާފަށް މިޒަމާނުގެ ހިތާމަވެރި ޑުރާމާ ތަކުގައި ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާއަކީ އާދައިގެ އާންމު މީހެކެވެ. ވަރަށް ގިނަފަހަރަށް އެއީ މެދުފަންތީގެ މީހެކެވެ. ޑުރާމާއިން ދައްކުވައި ދޭނީ އިޖްތިމާޢީ، ނުވަތަ ދިރިއުޅުމުގެ މައްސަލައެކެވެ.
ހެއްވާ ޑުރާމާ
މިއީ މާބޮޑު ސީރިޔަސްކަމެއް ނެތް ލުއި ޑުރާމާއެވެ. ހިތާމަވެރި ޑުރާމާ އާއި ޚިލާފަށް މިވައްތަރުގެ ޑުރާމާގައި ނިމުން އުފާވެރިވާނެއެވެ. ބޯދާ ޔޫނާނީން މިވައްތަރުގެ ޑުރާމާ ކުޅުނީ މައްސަލައެއްގެ ހައްލުހޯދުމުގައި ބަޔަކު ނުވަތަ މީހަކު ކުރާކަންތައް ތަކެއްގައި ދިމާވާ މަޖާކަންތައްތައް ދައްކުވައި ދިނުމަށެވެ.
ހެއްވާ ޑުރާމާގެ އަދަބުގެ ތެރެއަށް ތަފާތު ވައްތަރުތަކުގެ ޑުރާމާ ވަނީ އުފަންވެފައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ލޯބީގެ ޑުރާމާ (ރޮމޭންޓިކް)، އުޅުމާއި ގުޅުން ދައްކުވައިދޭ ޑުރާމާ (ޑުރާމާ އޮފް މެނަޒް)، މަލާމާތުގެ ޑުރާމާ (ސަޓަޔާރޒް) ހިމެނެއެވެ.
ލޯބީގެ ޑުރާމާގައި ތަފާތު މައްސަލަތައް ކުރިމަތިި ވަމުންދާ ލޯބީގެ ގުޅުމެއް ދައްކުވައި ދެއެވެ. ނަމަވެސް އެންމެ ފަހުން ނިމުން އަންނާނީ އުފާވެރި ކޮށެވެ.
އުޅުމާއި ގުޅުން ދައްކުވައިދޭ ޑުރާމާގައި ދައްކުވައިދެނީ މުޖުތަމަޢުގެ މަތީ ފަންތީގެ މީހުންގެ މެދުގައި އޮންނަ ގުޅުމާއި އުޅުމުގެ ހަމަތަކެވެ. އަދި އެ ގުޅުންތަކާއި ހަމަތަކަށް ސަމާލުކަން ނުދިނުމުން ދިމާވާ މައްސަލަތަކެވެ. ނަމަވެސް ޑުރާމާގައި ހެއްވާގޮތް ހުންނާނެއެވެ.
މަލާމާތުގެ ޑުރާމާގައި ހުންނާނީ ކޮންމެވެސް ބަޔަކަށް ހަޖޫ ކިޔާފައެވެ. ބޭނުމަކީ ކަމެއް ރަނގަޅުކުރުމެވެ. ނުވަތަ ލާބައަށްޓަކައި ކަމެއްވިޔަ ނުދިނުމެވެ.
ޑުރާމާ އެއްގެ މާނަ ދެނެގަތުމަށާއި ޑުރާމާއަކާއި ދޭތެރޭ ބެލުންތެރިޔާ ގަޔާވުމުގައި ޑުރާމާގައި ހިމެނޭ ބައެއް ކަންތައްތައް އެހީތެރިވެދީ ނުފޫޒު ފޯރުވައެވެ. މިގޮތުންް، ޑުރާމާގައި ދައްކުވައިދޭ ތަނާއި (ސެޓިން) ރޭވުންގަނޑުގެ އިތުރުން މުމައްޘިލުން ޝަޚްޞިއްޔަތުންނަށް ދިރުން ގެންނަ ގޮތާއި ޑުރާމާގެ މަޢުޟޫޢު އަދި ''ޑުރެމެޓިކް އައިރޮނީ" އަކީ ފާހަގަކުރެވޭ ކަންތައްތަކެވެ.
ޑުރާމާގެ ވެށި (އެންވައިރޮންމެންޓް ނުވަތަ ސެޓިން) ގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ޑުރާމާއަށް ޚާއްޞަކޮށް ފަރުމާކޮށްފައިވާ އިސްޓޭޖާއި އިސްޓޭޖު މަތީގައި ބޭނުންކުރާ ތަކެއްޗެެވެ. ބޭނުންކުރާ އިސްޓޭޖު ފަރުމާކޮށްފައިވާގޮތުގެ ސަބަބުން ޑުރާމާގައި ހިނގާ ޙާދިސާތަކާއި ދައްކުވައިދޭ ޒަމާން ބެލުންތެރީންނަށް ސާފުކޮށްދެއެވެ. ބެލުންތެރީންނަށް ޑުރާމާ ދޭހަވުމަށް އެހީއަކަށް ވެއެވެ.
ޑުރާމާގެ އޮނިގަނޑަކީ ޑުރާމާ ބައިކޮށްފައިވާ ގޮތެވެ. ޑުރާމާތައް ބައިކޮށްފައި ހުންނަނީ ފަރުދާ (އެކްޓް) އަށާއި މަންޒަރަށެވެ. ޑުރާމާގައި އޮންނާނެ ފަރުދާގެ ޢަދަދާއި މަންޒަރުގެ ޢަދަދު ކަނޑައަޅަނީ ޑުރާމާލިޔުންތެރިޔާއެވެ.
ގިނަ ފަހަރަށް ޑުރާމާގެ ރޭވުންގަނޑު އޮންނަނީ ކުރުވާހަކައެއް ނުވަތަ ނާވިލެއްގެ ރޭވުންގަނޑާއި ދާދި އެއްގޮތަށެވެ. ރޭވުންގަނޑުގައި ހިމެނެނީ ތަޢާރަފާއި މައްސަލަޖެހުން، މައްސަލައިގެ ކުންނު އަދި މައްސަލަ ހައްލުވުމެވެ. ޑުރާމާ ރާވާފައި އޮންނާނީ ކުރެހުމުގައިވާ ގޮތަށް، މަންޒަރުތައް ކުރިއަށް ދިޔަވަރަކަށް،ޑުރާމާ ފެށޭއިރު އުފައްދާ ޝައުޤުވެރިކަން މައްޗަށް ދާގޮތަށެވެ. އުފެދުނު މައްސަލަ އޭގެ ކުންނަށް ދިޔުމަށްފަހު މަޑުމަޑުން ޝައުޤުވެރިކަން ދަށަށްދާން ފަށައެވެ. އިސާހިތަކު މައްސަލަ ޙައްލުވެ، ޑުރާމާނިމެއެވެ.
ޝަޚްޞިއްޔަތުންނަށް ދިރުންގެނައުމަކީ މުމައްޘިލުންގެ ތަމްސީލުކުރުމުން ޝަޚްޞިއްޔަތުންގެ ސިފަތައް ދައްކުވައިދިނުމެވެ. ލިޔުންތެރިޔާ ކަރުދާހުގައި ގެނެސްދީފައިވާ ޝަޚްޞިއްޔަތު އިސްޓޭޖުމަތީގައި ބެލުންތެރިންނަށް ހުށަހަޅާގޮތް ޑުރާމާއެއް ތަހުލީލުކުރާއިރު ބެލުން މުހިންމެވެ. ޝަޚްޞިއްޔަތުގެ ސިފަތައް ދައްކުވައިދިނުމުގައި ބޭރުގެ ސިފަތަކާއި އެތެރޭގެ ސިފަތައް ދައްކުވައިދެއެވެ. ބޭރުގެ ސިފަތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭނީ ޖިސްމާނީ ސިފަތަކެވެ. އެތެރޭގެ ސިފަތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭނީ ނަފުސާނީ، ރޫޙީ ސިފަތަކެވެ. ވިސްނުމާއި އިޙްސާސްއާއި ޖަޒުބާތެވެ.
ޑުރާމާގައި އަދާކުރާ ދައުރުގެ ގޮތުން ޝަޚްޞިއްޔަތުން ތަފާތުވެއެވެ. ޝަޚްޞިއްޔަތުންގެ ތެރެއިން އިސްކޮށް ރަނގަޅަށް ހުންނާނީ ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާއެވެ. ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާއަށް މައްސަލަތައް ކުރިމަތި ކުރުވާނީ ނުބައި ޝަޚްޞިއްޔަތެވެ. މީގެ އިތުރުން އެހީތެރިވާ ޝަޚްޞިއްޔަތުން (ނުވަތަ ސްޓޮކު ކަރެކްޓާޒް) އުޅެއެވެ. އެއީ ބަތަލު ނުވަތަ ބަތަލާގެ އެކުވެރިންނާއި ނުބައި ޝަޚްޞިއްޔަތުގެ ބައިވެރިންނެވެ. އަދި މިނޫނަސް މައިގަނޑު ދައުރެއް އަދާނުކުރާ ޝަޚްޞިއްޔަތުންނަކީ އެހީތެރިވާ ޝަޚްޞިއްޔަތުންނެވެ.
ޑުރާމާގެ މަޢުޟޫޢު އަކީ ބެލުންތެރިންނަށް ޑުރާމާލިޔުންތެރިޔާ ދޭ މެސެޖެވެ. ޑުރެމެޓިކް އައިރޮނީ އަކީ ބެލުންތެރިންނަށް އެނގޭ ޙަޤީޤަތެއް ޑުރާމާގެ ޝަޚްޞިއްޔަތަކަށް ނޭނގި އޮތުމެވެ. ނުވަތަ ބެލުންތެރިންނަށް އެނގިފައި އޮތްގޮތާއި ދިމާއިދިކޮޅަށް ޑުރާމާގެ ޝަޚްޞިއްޔަތަކަށް އެނގިފައި އޮތުމެވެ.
މިސާލަކަށް؛ އިޑިޕަސް ޑުރާމާގައި، ލައިއޯސްގެެ ޤާތިލަށް އިޑިޕަސް ބަދު ދުޢާކުރެއެވެ. ޙަޤީޤަތަކީ ލައިއޯސްގެ ޤާތިލަކީ، ޚުދު އިޑިޕަސްއަށް ވާކަމެވެ. ނޭނގިހުރެ އަމިއްލަ ނަފުސަށް ބަދުދުޢާކުރެވުނީ އެވެ.
ޑުރާމާގެ މަޤުޞަދު
ރޫމީންގެ ލިޔުންތެރިޔާ ހޮރޭސް އަދަބިއްޔާތާއި މެދު ޚާއްސަކޮށް ޑުރާމާއާއި މެދު ބުނެފައިވަނީ ޑުރާމާގެ ބޭނުމަކީ ހިތްހަމަޖައްސައި ދިނުމާއި އިރުޝާދު ދިނުންކަމަށެވެ. މިއަދާހަމައަށްވެސް ޑުރާމާއާދޭތެރޭ ބެލެވެނީ ހޮރޭސް ބުނެފައިވާ ގޮތަށެވެ.