cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ތުނބި
މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ކޮތަރީގައި 6 ހަރުކައްޓާއެކު 27 އާއި 29 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރީގައި 2 ހަރުކައްޓާއެކު 27 އާއި 29 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ކުލައަކީ މުށިއަޅި ކުލައެވެ. މަތީބައި ހުންނަނީ ކުލަގަދަކޮށެވެ. މިކުލަ ގަދަ ހިސާބު ހުންނަނީ ނޫކުލައެއްގައެވެ. މަހުގެ ބޮލާއި މުޅި ހަށިގަނޑުގައި މުށިކުލައިގެ ކުދި ލައްތަކެއް ހުރެއެވެ. ނިގޫފަތް ހުންނަނީ ހުދުކުލައެއްގައެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 55 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ. މިބާވަތުގެ ކުދިމަހުގެ ބޯމަތީގައި ދަޅެއް ނުހުރެއެވެ. ތުނބި އާއްމުކޮށް އުޅެނީ 40 މީޓަރަށްވުރެ ތިލަ ހިސާބުތަކުގައެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ކަށި ގޮނު
ކަށި ގޮނު ނުވަތަ އަކީ ރާއްޖޭގެ ފަޅުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ ކުޑަ އިސްކޮޅެއް ހުންނަ މަހެކެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 23 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ. މިބާވަތުގެ މަސްތައް އާންމުކޮށް އުޅެނީ އަޑީގައި ވެލި ހުންނަ ހިސާބުތަކުގަޔާއި، މުގުރިފައި ހުންނަ މުރަކަތައް ހުންނަ ހިސާބުތަކު ގައްޔާއި، މޫދުވިނަ ހެދިފައި ހުންނަ ހިސާބުތަކުގައެވެ. މިއީ ދިވެހިން ކައިއުޅޭ މަހެއް ނޫނެވެ. މިއީ މާބާރު ބާރަށް ދުވެއުޅުމުގެ ކުޅަދާނަކަން ލިބިގެންވާ މަހެއްވެސް ނޫންމެއެވެ. މިބާވަތުގެ މަސް ހިފުމަށް ރާއްޖޭގައި ވަކި ޚާއްޞަ ބާވަތެއްގެ މަސްވެރިކަން ކޮށެއް ނޫޅެއެވެ.
ކަށި ގޮނުގެ އާއްމު ސިފަ އެހެން މަސްމަހާ ވަރަށް ތަފާތެވެ. އާންމު ސިފަ ގޮނާއި ގާތް ގޮތެއް ހުރި ކަމުގައި ވިޔަސް ބަނޑުދަށަށް ފުޅާވެފައި، ބޮލުގެ މަތީން ދެދަޅު ފަޅާފައި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ބުރަކަށި މަތީގައި ވަރަށް ވަރުގަދަ ހަރުކައްޓެއް ހުންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.
މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ކޮތަރިބައިގައި 9 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރި ބައިގައި ވެސް 9 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ކަންފަތް ގަނޑުގައި 11 ނުވަތަ 12 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ނިގޫފަތުގެ ކޮޅު ހުންނަނީ ވަށްކޮށެވެ. މަހުގެ ކުލައަކީ ދޮން ރީނދޫ ކުލައެވެ. މުޅި މަހުގައި ނޫކުލައިގެ ރޮނގުތަކެއް އެކި ގޮތްގޮތަށް ހުރެއެވެ. ކޮތަރިތައް ހުންނަނީ ފަނޑު ކުލައެއްގައެވެ. މިމަހަށްކިޔާ ވަކި ޚާއްޞަ ނަމެއް ރިކޯޑް ކުރެވިފައި ނެތުމާއެކު، މަހުގެ އެންމެ ޚާއްޞަ ސިފަޔަށް ވިސްނާ، އަދި މަހަށް ކިޔާ އިގިރޭސި ނަމާވެސް ގުޅޭގޮތުން މިމަހަށް ކަށި ގޮނު ގެ ނަންދީފައި ވަނީ އެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ބީ ލިމްފަސައިޓް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް
ނޭވާލާ ނިޒާމް
އިންސާނުންގެ ހަށިގަނޑުގައިވާ ނޭވާލާ ނިޒާމް ބިނާވެގެންވަނީ ފުއްޕާމޭ، ވައިބޭރުވާ މަގުތައް، އަދި ނޭވާލުމުގައި ބައިވެރިވާ މަސްތަކުގެ މައްޗަށެވެ. މިހުރިހާ ބައިތައް ގުޅިގެން ނޭވާލުމުގެ ތެރޭގައި ހަށިގަނޑަށް ސާފުވައި ނުވަތަ އޮކްސިޖަން ވެއްދުމާއި، ހަށިގަނޑުން ނުސާފުވައި ނުވަތަ ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ބޭރުކުރުމުގައި ބައިވެރިވެއެވެ. ފުއްޕާމޭ ގެ ތެރޭގައި ކުދި ވައިކޮތަޅުތަކުގެ ނިޒާމްގެ ތެރޭގައި އޮކްސިޖަން އާއި ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ލެޔާއި، ފުއްޕާމޭގައި ހިމެނޭ ގޭސް ނުވަތަ ވައި އެކުލެވޭ މާހައުލާއި ދެމެދު ޑިފިއުޝަން(Diffusion) ގެ އެހީގައި ބަދަލު ބަދަލުވެ ހުރެއެވެ.
ލޭގެ ތެރޭގައި ހުންނަ ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ފަދަ ވިހަ ގޭސްތައް ވަކިކޮށް ބޭރުކުރުމަށް ނޭވާލާ ނިޒާމް އެހީތެރިވެދެއެވެ. ހަމަ މިހެން ހަށިގަނޑު ގެ އެކި ހިސާބުތަކުން ހިތަށް އައިސް ހިތުން ފުއްޕާމެޔަށް ފޮނުވާލޭ އޮކްސިޖަން-މުއްސަދި ލެޔަކަށް ހެދުމަށް ފުއްޕާމޭ އެހީތެރިވެދެއެވެ. ހަމަ މިހެން ލެއިން ކުރިންވެސް ބުނިހެން ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ވަކިކޮށް ބޭރުކުރުމަކީ ހަށިގަނޑުގައި ހިމެނޭ އެސިޑް-ބޭސް ގެ ހަމަހިފެހެއްޓުމަށް ވަރަށް ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ.
އެނަޓަމީ
އިންސާނުންގެ ނޭވާލާ ނިޒާމް މައިގަނޑު ދެބަޔަކަށް ބަހާލެވެއެވެ. އެއީ ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ މަތީބަޔާއި، ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ ތިރީބަޔެވެ. މީގެ އިތުރުން ވައި ނޮޅި އަދި ފުއްޕާމޭ ވެސް ހިމެނެއެވެ. ހަށިގަނޑަށް ވައި ވަނުމަށްފަހު ދައުރުވަމުން ފުއްޕާމޭ އަށް ވާޞިލްވަނީ އަންނަނިވި ބައިތައް ހުރަސްކޮށެވެ.
ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ މަތީބައި
ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ މަތީބައި ފެށިގެން އަންނަނީ ނޭފަތުގެ ހިނދުރި އާއި ހިސާބުންނެވެ. ނޭފަތުގެ ހިނދުރި ހުޅުވިފައި އިންނަނީ ނޭފަތު އެތެރެއިންވާ ކަރުތެރޭގެ ބައެއް ކަމުގައި ބެލެވޭ ނޭޒޯ ފެރިންކްސް(Nasopharynx) އަށެވެ. މިހިސާބުން ފުރިހަމަކޮށްދޭ މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ކަންތައްތައް ހިމެނެއެވެ.
ނޭޒޯފެރިންކްސް ހުޅުވިފައި އިންނަނީ އަނގައިގެ ފަހަތުގައިވާ ކަރުތެރޭގެ ބައެއް ކަމުގައި ބެލެވޭ އޯރޯފެރިންކްސް(Oropharynx) އަށެވެ. އޯރޯފެރިންކްސް ގުޅިފައި އިންނަނީ ކަރުތެރޭގެ ބައެއް ކަމުގައި ބެލެވޭ ލެރިންގޯފެރިންކްސް(Laryngopharynx) އާއެވެ. އެއަށްފަހު އަޑު ފޮއްޓަށް ވާޞިލްވެއެވެ. އަޑު އުފައްދާ ވާފަށްތައް(Vocal cords) ހުންނަނީ އަޑު ފޮށީގެ ތެރޭގައެވެ. އެއަށްފަހު ގްލޮޓިސް(Glottis) ހުރަސްކޮށް ވައި ނޮޅި(Trachea) އަށް ވާޞިލްވެއެވެ.
ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ ތިރީބައި(Lower respiratory tract)
ވައި ނޮޅި ތިރިއަށް ގޮސް ދެފަރާތަށް ބެހިފައި ވެއެވެ. އަދި މިގޮތުން ކޮންމެ ފަރާތެއްގައި ވައި ނޮޅީގެ ކަތްޕެއް އިނދެއެވެ. ވައި ނޮޅީގެ ކަފިތައް(Bronchi) އިތުރަށް ކަފިވެގެން ގޮސް ވައި ނޮޅީގެ ކުދި ކަފިތައްއުފެދެއެވެ. އަދި ފަހުން މިބުނި ވައި ނޮޅީގެ ކުދި ކަފިތައް ގޮސްpenis ކަފިތައް ، ކުދި ވައިކޮތަޅުގެ މަގު، އަދި ކުދި ވައިކޮތަޅު ތަކާއެވެ.
ކޮންޓްރޯލް ކުރުން
ވައި ދައުރުކުރުން(Ventilation) ( ސާފުވައި އެތެރެއަށް ގެނެސް، އަދި ނުސާފުވައި ބޭރުކުރުން ) ކުރިމަތިވަނީ އުޓޮނޮމިކް ނާރުތަކުގެ ނިޒާމް(Autonomic nervous system) ގެ ބެލުމުގެ ދަށުންނެވެ. އަދި ނޭވާލުމުގެ މަސައްކަތުގައި ސިކުނޑީގައިވާ ބައިތަކެއް ކަމަށްވާ ބްރެއިން ސްޓެމް (Brain stem) ، މެޑައްލާ އޮބްލޮންގާޓާ(Medulla oblongata) ، އަދި ޕޮންސް(Pons) ބައިވެރިވެއެވެ. ސިކުނޑީގެ މިބުނި ހިސާބުގައި ނޭވާލުން ކޮންޓްރޯލްކުރާ މަރުކަޒު އަދި ބްރެއިން ސްޓެމް މެދާއި ތިރީ ބައިގައި ގުޅިފައިވާ ނިއުރޯން(Neuron) ތަކުގެ ސިލްސިލާއެއް ވެއެވެ. ނޭވާލުމުގެ ހަރަކާތް ކޯޑިނޭޓް ކުރަނީ މިބުނި ނިއުރޯން ތަކާއި، ނޭވާލުން ކޮންޓްރޯލްކުރާ މަރުކަޒުންނެވެ. މިހިސާބުގައި ނިއުމޯޓެކްސިކް އަދި އެޕްނިއުސްޓިކް ސެންޓަރު ވެއެވެ. ކުޑަ ދަރިފުޅު ތުއްތު އިރު މިއީ ވަރަށް ނުރައްކާތެރި އަދި ނާޒުކު ހިސާބެކެވެ. ކުޑަ ދަރިފުޅު ވެއްޓޭގޮތަކުން ނުވަތަ މާބާރަށް ތަޅުވާ ހަލުވާ ލައިފިނަމަ މިހިސާބުގައިވާ ނިއުރޯން އަށް ގެއްލުން ލިބުމަކީ ވެދާނެ ގޮތެކެވެ. އަދި ޝޭކެން ބޭބީ ސިންޑްރޯމް ކުރިމަތިވެ ކުޑަދަރިފުޅު މަރުވުމަކީ ވެދާނެ ގޮތެކެވެ.
އެތެރެއަށް ނޭވާލުން
އެތެރެއަށް ނޭވާލުން ފެށިގެން އަންނަނީ އެކްސްޓަރނަލް އިންޓަކޯސްޓަލް(External intercostals muscle) މަސް ތަކުގެ ސަޕޯޓާއެކު ޑައަފްރަމް(Diaphragm) އިންނެވެ. އާންމު ގޮތެއް ގައި ( އެއްވެސް ހަރަކާތެއް ނެތި / އަރާމްކުރާ ވަގުތު ) މިނިޓަކު 18-10 ފަހަރާއި ދެމެދުގެ މިންވަރަކަށް ނޭވާލައެވެ. ގަދަ ހަރަކާތެއްގައި ( މިސާލަކަށް ފުޓްބޯޅަ ކުޅެން ދުވުން، ބުރަ މަސައްކަތެއް ކުރުން ފަދަ ކަމެއް ) ނަމަ ނޭވާލާ މިންވަރު މިނިޓަކު 35 އަށް އަރައެވެ. މިފަދަ ޙާލަތްތަކުގައި ނޭވާލުމުގެ މަސައްކަތުގައި އެކްސަސަރީ ރެސްޕިރޭޓަރީ މަސަލް ބައިވެރިވެއެވެ. މިބުނި މަސްތަކުގެ ގޮތުގައި ބެލެވެނީ ސްޓާރނޯ ކްލީޑޯ މަސްޓޮއިޑް، ޕްލެޓީސްމާ، އަދި ކަރުގެ ސްޓްރެޕް މަސްތަކެވެ.
އެތެރެއަށް ނޭވާލުން މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ހިންގަނީ ޑައަފްރަމް އިންނެވެ. ޑައަފްރަމް ފިތުމުން(ކޮންޓްރެކްޓްވުމުން) ރިބްކޭޖް(Rib cage) ފުޅާވެ، މައިދާގައިވާ ތަކެތި(Abdominal contents) ތިރިއަށް ދެއެވެ. މިހެންވުމުން ތޮރަސިކް ކެވިޓީގެ(Thoracic cavity) ސައިޒު ބޮޑުވެ، ތޮރަކްސްގެ އެތެރޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްވެއެވެ. މިގޮތަށް އެތެރޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްވުމުން ސާފު ވައި ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ މަތީބަޔަށް ވާޞިލްވެ، ދައުރުވަމުން އައިސް ފުއްޕާމެޔަށް ފޯރައެވެ.
ބޭރަށް ނޭވާލުން
ބޭރަށް ނޭވާލުމަކީ ޕެސިވް ޕްރޮސަސް އެކެވެ. ގަދަ ކަމުން ބޭރަށް ނޭވާލެވެނީ ބަނޑާއި، އިންޓާރނަލް އިންޓަކޯސްޓަލް(Internal intercostals muscle) މަސްތަކުގެ އެހީގައެވެ. ފުއްޕާމެޔަށް ތަބީޢީ ގޮތުން އިލާސްޓިކް ކަމެއް ލިބިފައިވެއެވެ. އެތެރެއަށް ނޭވާޅުމުގައި ކުރިމަތިވާ، ޑައަފްރަމް ފިތި، ރިބްކޭޖް ފުޅާވުމުގެ ބަދަލުގައި ބޭރަށް ނޭވާލާއިރު ޑައަފްރަމް ހަމައަކަށް އެޅި، ރިބްކޭޖް ހަނިވެގެން ދެއެވެ. އެއާއެކު ވައި ބޭރަށްލާ ނޭވަޔާއެކު ބޭރުވެގެން ދެއެވެ.
ގޭސް ބަދަލުކުރުން
ނޭވާލާ ނިޒާމްގެ މައިގަނޑު އެއް މަސައްކަތަކީ ގޭސް ބަދަލު ކުރުމެވެ.އެތެރެއަށް ނޭވާލުމުގެ ތެރޭގައި ގޭސް ބަދަލު ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ހިގަނީ ކުދި ވައިކޮތަޅު ތަކާއި އެވައިކޮތަޅު ތަކުގެ ފާރުގައިވާ ޕަލްމޮނަރީ ކެޕިލަރީ ތަކާ ދެމެދުގައެވެ. ވައިކޮތަޅު ތަކުގެ ފާރަކީ ވަރަށް ތުނި އެއްޗެކެވެ. ގާތް ގަނޑަކަށް އޭގެ ބޯމިން އުޅެނީ 0.2 މައިކްރޯމީޓަރު ގައެވެ. ވައިކޮތަޅުގެ ފާރުގައިވާ ޕަލްމޮނަރީ ކެޕިލަރީގެ ފާރަކީ ވެސް ތުނި އެހާމެ ތުނި އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން ފަސޭހަ ކަމާއެކު އެދެމެދުގައި ގޭސް ބަދަލުކުރެވެއެވެ.
ވައިކޮތަޅު ގައި ހިމެނޭ ވައި ނުވަތަ އޮކްސިޖަން ޕަލްމޮނަރީ ކެޕިލަރީގެ ތެރެއަށް(ލޭގެ ތެރެއަށް) އައުމުން ، ޕަލްމޮނަރީ ކެޕިލަރީގައި ހިމެނޭ(ލޭގައި ހިމެނޭ) ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް، ވައިކޮތަޅުގެ ތެރެއަށް ފޮނުވާލައެވެ. މިހާލުގައި ޕަލްމޮނަރީ ކެޕިލަރީ ގައިވާ ލޭ ހުންނާނީ އޮކްސިޖަން- މުއްސަދި އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ފުއްޕާމޭގައި ހިފެހެއްޓިފައި ހުރެއެވެ. އަދި ބޭރަށް ނޭވާލުމުގެ ތެރޭގައި ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ހަށިގަނޑުން ބޭރުކޮށްލައެވެ.
އާދައިގެ ޞިއްޙަތު ސަލާމަތުން ހުރި މީހަކު ރަގަޅަށް ހުންނައިރު ނޭވާލާ ކޮންމެ ފަހަރަކު 250މލ ގެ އޮކްސިޖަން ފުއްޕާމޭގެ ތެރެއަށް ކޮންމެ މިނިޓަކު ވަދެއެވެ. އަދި 200މލ ގެ ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ކޮންމެ މިނިޓަކު ފުއްޕާމެއިން ބޭރުކޮށްލައެވެ.
ނޭފަތުގެ ހިނދުރި
ނޭފަތުގެ ހިނދުރި އަކީ ނޭފަތުން ބޭރަށް ހުޅުވިފައި އިންނަ ހުޅުވުމެވެ. ނޭވާލުމުގެ ތެރޭގައި އޮކްސިޖަން ހަށިގަނޑަށް އެތެރެވެ، އަދި ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ހަށިގަނޑުން ބޭރުވެގެން ދަނީ ނޭފަތުގެ ހިނދުރި ހުރަސްކޮށެވެ.
ނޭފަތުގެ މަގު
ނޭފަތުގެ މަގު ނުވަތަ  އަކީ ނޭފަތުގެ ހިނދުރީގެ އެތެރެއެވެ. މިއީ މޫނުގެ މެދުގައި ނޭފަތުގެ ތެރޭގައި ވައި ޖަމާވެފައި ހުންނަ ތަނެކެވެ. ނޭވާލުމުގެ ތެރޭގައި ނޭފަތުގެ މަގު ހުރަސްކޮށް ވައި ދައުރުވާ ދައުރުވުމުގައި އެވައި ފިނި ނުވަތަ މަޑު ތެތްކަމެއް ހުންނަ އެއްޗަކަށް ހަދައެވެ. އަދި މިހިސާބުގައި ހިމެނޭ ކުދިކުދި ލޯލި އިސްތަށި ތަކުގެ އެހީގައި ވައިގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ހިރަފުހާއި، އެހެނިހެން ހަށިގަނޑާ ބީރައްޓަހި މާއްދާތައް ވަކިކޮށް ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރުވައެވެ. ހަމަ މިގޮތަށް ނޭފަތުގެ މަގުގައި އުފެދޭ ދަވަ މިބުނި ލޯލި އިސްތަށި ތަކުގެ އެހީގައި ފަހަތަށް ގެންގޮސް އަރުތެރެއަށް ފޯރުކުރުވައި، ދިރުވާލައެވެ.
އަރުތެރެ
އަރުތެރެ ނުވަތަ  އަކީ އަނގަ އަދި ނޭފަތުގެ ހޮއިގެ ފަހަތުން ކާތަކެތި ހިގާ ހޮޅި، އަޑު ފޮށި އަދި ވައި ނޮޅިގެ މަތިން އިންނަ ބައެކެވެ. އަރަކީ ކަރު އަދި ކަރުތެރޭގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ ތަނެކެވެ. މިއީ އަނގައިގެ ފަހަތުގައި ކާތަކެތި ހިގާހޮޅިއާއި އަނގަޔާއި ދެމެދުގައި ވާބައެވެ. ނުވަތަ މިދެބައި ގުޅުވާލަދޭ ބައެވެ. ދިވެހި ބަހުން އަރު ވެސް ކިޔަނީ މިހިސާބަށް ކަމަށް ލަފާކުރެވެއެވެ.
އަޑު ފޮށި
އަޑު ފޮށި ނުވަތަ  އަކީ އިންސާނުންނާއި ބައެއް ޖަނަވާރުންގެ ކަރުގެ އެތެރޭގައި އިންނަ ގުނަވަނެކެވެ. އަޑު ފޮށީގެ މަސައްކަތަކީ ވައި ނޮޅި ހިމާޔަތްކޮށްދީ އަޑު އުފެއްދުމުގައި ބައިވެރިވުމެވެ. އަޑު ފޮށި އިންނަނީ ވައި ނޮޅިގެ މަތިން އަރުތެރެގެ ތިރިން ކާތަކެތި ހިގާ ހޮޅި އާއި އަރުތެރެ ގުޅޭ ހިސާބުގައެވެ. ކާތަކެތި ދިރުވުމުގެ ތެރޭގައި އަޑު ފޮށީގެ މަތި ''އެޕިގްލޮޓިސް]]ގެ އެހީގައި ބައްދާލައެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ ކާތަކެތި ވައި ނޮޅިގެ ތެރެއަށް ވަދެ، ފުއްޕާމޭ އާއި، ހަމައަށް ވާޞިލްވިޔަ ނުދިނުމެވެ. ކާއެއްޗެއް އަޑު ފޮއްޓަށް ފޯރައިގެން އަޑު ފޮށި ހީވާގިވެ މުރާލި ވެއްޖެނަމަ ކެއްސުން ކުރިމަތި ކުރުވައެވެ. މިގޮތުން ކެއްސުން ކުރިމަތިވަނީ އަޑު ފޮއްޓަށް ވާޞިލްވި މާއްދާއިން ފުއްޕާމޭ ހިމާޔަތްކޮށް ރައްކާކުރުމަށް ޓަކައެވެ.
ވައި ނޮޅި
ވައި ނޮޅި ނުވަތަ  އަކީ  ނޭވާލާ ނިޒާމް ގައި އަޑު ފޮށި އިން ފެށިގެން ވައި ނޮޅީގެ ކަފިއާއި ހަމައަށް އިންނަ ނޭވާ ދައުރުކުރާ ހޮޅިއެކެވެ. ނޭފަތުން އެތެރެއަށް ވަން އޮކްސިޖަން ފުއްޕާމޭއާ ހަމައަށް ވާޞިލްވުމުގެ ތެރޭގައި ވައިދައުރުކުރަނީ މިހޮޅީގެ ތެރެއިންނެވެ. އެތެރޭގެ ދިގު ހުރަސް މިނުގައި 25-20 މިލިމީޓަރު ހުންނަ މިހޮޅީގެ ދިގުމިނުގައި 16-10ސެންޓިމީޓަރު ވަރު ހުރެއެވެ. ވައި ނޮޅީގެ އެޕިތީލިއަމްގެ ވައްތަރަކީ ސޫޑޯސްޓްރެޓިފައިޑް ސިލިއޭޓެޑް ކޮލަމްނާ އެޕިތީލިއަމް(Pseudostratified ciliated columner epiththelium) އެވެ. މީގެ އިތުރުން ވައި ނޮޅީގެ ތެތް ދުލިފަށަލައިގައިވާ ގޮބްލެޓް ސެލް(goblet cell) ތަކުން ދަވަ ބޭރުކުރެއެވެ. ކުރިން ބުނި އެޕިތީލިއަމް އަކީ ނަރުވާ އެކުލެވޭ އެޕިތީލިއަމް އެއް ކަމަށްވުމުން ވައި ނޮޅީގެ ތެރެއަށް ހަށިގަނޑާ ބީރައްޓަހި މާއްދާއެއް ވާޞިލްވެއްޖެނަމަ އެނަރުވާ ތަކުގެ އެހީގައި މައްޗަށް ގެންގޮސް އަޑު ފޮށި ހުރަސްކޮށް އަރުތެރެ އަށް ފޮނުވާލައެވެ. އެއަށްފަހު އަރުން އެދިރުވާލުމުން މައިދާއަށް ވާޞިލްވެ ނެތިދެއެވެ.
ވައި ނޮޅީގެ މަތިން ތިރިއަށް ސީ އަކުރުގެ ބައްޓަމަން(C-shaped) ހުންނަ މަޑުކަށިން އުފެދިފައިވާ ބުރު ނުވަތަ ރިންގް ތަކެއް ހުރެއެވެ. މިރިންގް ތަކުގެ އަދަދު އުޅެނީ 20-15 އާދެމެދުގައެވެ. މި ރިންގްތަކުގެ ބޭނުމަކީ ނޭވާ ހިގާ މަގު ފިތުނަނުދީ ރައްކާތެރިކަމާއެކު ބެހެއްޓުމަށް އެހީތެރިވުމެވެ.
ވައި ނޮޅީގެ ކަފި
ވައި ނޮޅީގެ ކަފި ނުވަތަ  އަކީ  ވައި ނޮޅި އިން ފުއްޕާމޭ އަށް ވައި ފޮނުވައިދިނުމަށް ވައި ނޮޅީގެ ނިމޭ ހިސާބުން ކަފިވެގެން ދެފަރާތުގެ ފުއްޕާމޭގެ ތެރެއަށް ވަދެފައިވާ ވައިދައުރުވާ ކަފި ތަކެކެވެ. މިގޮތުން ވައި ނޮޅިން ކޮންމެ ފަރާތެއްގެ ފުއްޕާމޭ އަށް ކަތްޕެއް ވަދެފައިވެއެވެ.
ކަނާތު ވައި ނޮޅީގެ ކަފި ކުރުވެފައި، ފުޅާކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. އަދި މިކަފި އިންނަނީ ވައި ނޮޅި އާއި ތަންކޮޅެއް ބޮޑަށް ސީދާވާގޮތަށެވެ. ކަނާތު ވައި ނޮޅީގެ ކަފި އިންނަނީ ފުއްޕާމޭގެ ތެރޭގައި އިތުރު 3 ބަޔަށް ކަފިވެފައެވެ. ވާތު ވައި ނޮޅީގެ ކަފި އިންނަނީ ފުއްޕާމޭގެ ތެރޭގައި އިތުރު 2 ބަޔަށް ކަފިވެފައެވެ.
ކުދި ވައިކޮތަޅު
ކުދި ވައިކޮތަޅު ނުވަތަ  އަކީ  ފުއްޕާމޭ ގެ ތެރޭގައި ލެޔާއި ފުއްޕާމެޔާއި ދެމެދު ހިގާ ގޭސްތައް ބަދަލުކުރުމުގެ މަސައްކަތް(އޮކްސިޖަން ލެޔަށް ފޯރުކޮށްދީ، ކާބަން ޑައިއޮކްސައިޑް ފުއްޕާމޭގެ ތެރެއަށް ދޫކުރުން) ހިންގާ މައިމަރުކަޒެވެ.
ފުއްޕާމޭގެ ތެރޭގައި 300 މިލިއަން ކުދި ވައިކޮތަޅު ހުރެއެވެ. މިވައިކޮތަޅު ތަކުގެ ބޯމިނުގައި 0.2 މައިކްރޯމީޓަރު ހުރެއެވެ. ކުދި ވައިކޮތަޅުގެ ފާރުގައި މައިގަނޑު 3 ވައްތަރެއްގެ ސެލް ހުރެއެވެ.
ފުއްޕާމޭ
މިއީ ނޭވާލުމުގެ ނިޒާމްގައި ހިމެނޭ ގުނަވަނެކެވެ.ފުއްޕާމޭ ނުވަތަ  އަކީ  ނޭވާލާ ނިޒާމްގައި ހިމެނޭ އެންމެ މުހިއްމު ގުނަވަނެވެ. މިގުނަވަނުގެ މައިގަނޑު މަސައްކަތަކީ ޖައްވުން ސާފުވައި ނުވަތަ އޮކްސިޖަން ހަށިގަނޑުގެ އެތެރެ އަށް ފޯރުކޮށްދިނުމާއި، ލޭގައި ހުންނަ ވިހަ ކާބަންޑައި އޮކްސައިޑް ފުއްޕާމޭގެ ޒަރީޢާއިން ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރުމެވެ. ބޭސްވެރިކަމުގެ ދުނިޔޭގައި ބޭނުންކުރެވޭ ޕުލްމޯ، ނިއުމޯ(Pulmo/pneumo)މިބަސްތަކުން ދޭހަކޮށްދެނީ ފުއްޕާމެޔާ ގުޅުންހުރި މިހެންނެވެ.
ނޭވާލާ ނިޒާމް ހެދިބޮޑުވުން
މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ކުޑަ ދަރިފުޅު ބަނޑުގައި ހޭދަކުރާއިރު އެކުއްޖާގެ ނޭވާލާ ނިޒާމް ހޭދަކުރަނީ ހިމޭންކަންމަތީގައެވެ. ނުވަތަ ޑޯރމެންޓްކޮށެވެ. މާނައަކީ މާބޮޑު ހަރަކާތެއް ނެތިއެވެ. ދުވަސް ނުފުރާ ވިހާ ކުދިންނަށް ބައެއް ފަހަރު ނޭވާލުން ފޭލްވުން ފަދަ ކަމެއް ދިމާވުން އެކަށީގެންވެއެވެ. އެއީ ފުއްޕާމޭގެ ވައިކޮތަޅުގައި ދެވަނަ ވައްތަރުގެ ސެލް ރަގަޅަށް ފުރިހަމަ ނުވާތީއެވެ.
ނޭވާލާ ނިޒާމަށް ކުރިމަތިވާ ބަލީގެ ބައެއް ޙާލަތްތައް
ނޭވާލާ ނިޒާމަށް ކުރިމަތިވާ ބަލީގެ ޙާލަތްތައް މައިގަނޑު 4 ބަޔަކަށް ބަހާލެވިދާނެއެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ނޭވާލާ ނިޒާމް
ލީބިޔާ
ލީބިޔާއަކީ އުތުރު އެފްރިކާއަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެކެވެ.
އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް
ލީބިޔާގެ ރަސްމީ ބަހަކީ ޢަރަބި ބަހެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން މި ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ލީބިޔަންސްއެވެ. ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ ތަރާބުލްސްއެވެ. މި ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ ވެސް މިއީއެވެ. މިއީ ޖަމާހިރީ ވެރިކަމެއް އޮންނަ ޤައުމެކެވެ. ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 6 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމާއެކު، މިއީ ދުނިޔޭގައި 102 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 1.76 މިލިޔަން އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ކަނާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ ly. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +218 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ދީނާރެވެ.
ނަން
ލީބިޔާގެ ރަސްމީ ނަމަކީ ގްރޭޓް ސޯޝަލިސްޓް ޕީޕަލްސް ލީބިޔަން އަރަބް ޖަމާހިރިއްޔާއެވެ. ޢަރަބި ބަހުން ކިޔަނީ އަލްޖަމާހިރިއްޔާ އަލްޢަރަބިއްޔާ އައްލީބިއްޔާ އައްޝަޢްބިއްޔާ އަލްއިޝްތިރާކިއްޔާ އަލްޢުޡްމާއެވެ.
ޖުޣުރާފީ
ލީބިޔާގެ އުތުރުގައި އޮތީ މެދުތެރޭ ކަނޑެވެ. ލީބިޔާގެ އިރުމަތީގައި އޮތީ މިޞްރެވެ. އިރުދެކުނުގައި އޮތީ ސޫދާނެވެ. ދެކުނުގައި އޮތީ ޝާދާއި ނީޖަރެވެ. ހުޅަނގުގައި އޮތީ އަލްޖަޒާއިރާއި ތޫނިހެވެ.
ތާރީޚު
އާސާރީ ގޮތުން ހެކި ލިބޭ ގޮތުގައި ޢީސާއީ މީލާދުގެ 8000 އަހަރު ކުރީން ވެސް ލީބިޔާގައި މީހުން ދިރިއުޅުނެވެ. ލީބިޔާގައި ދިރިއުޅުނު އެންމެ ބޯދާ އެއް ދަރިކޮޅަކީ ބަރްބަރީންނެވެ. މި މީހުންނަކީ ގެރިބަކަރި ގެންގުޅުމާއި ދަނޑުވެރިކަން ކުރުމުގެ ހުނަރު ލިބިފައި ތިބި ބައެކެވެ. އޭގެ ފަހުން ފީނީޤީންނާއި ކަރްތަގީނިއަނުންނާއި ޔޫނާނީންނާއި ފާރިސީންނާއި ރޫމީންނާއި ޢަރަބީންނާއި ތުރުކީންގެ އިތުރުން އިރުމަތީ ރޫމީން ވެސް ލީބިޔާގައި ވެރިކަން ހިންގާފައިވެއެވެ. ރޫމީންނާއި ޔޫނާނީންގެ ބައެއް އާސާރީ ތަންތަން ފެންނަން ހުރި ކަމުގައި ވިޔަސް މި ޙަޟާރަތްތަކުގެ މާ ބޮޑު އަސަރެއް މިއަދުގެ ލީބިޔާއަކުން ފެންނާކަށެއް ނެތެވެ. ލީބިޔާގައި އެންމެ ފުރަތަމައަށް ވިޔަފާރީގެ މަރުކަޒުތަކެއް ހަދާފައިވަނީ ފީނީޤީންނެވެ. ޔޫނާނީންގެ ބާރުގެ ދަށުގައި އޮތީ އިރުމަތީ ލީބިޔާއެވެ. މުސްލިމުން ލީބިޔާ ފަތަޙަކޮށްފައިވަނީ މީލާދީން 644 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. މި ފަތަޙަ ފުރިހަމަ ވެފައިވަނީ މީލާދީން 655 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. ދެން މި ސަރަޙައްދުވެގެން ދިޔައީ އުމަވީ ޚިލާފަތުގެ ދަށުގައި އޮތް ތަނަކަށެވެ. މީލާދީން 1912 ވަނަ އަހަރުން 1927 ވަނަ އަހަރަށް ލީބިޔާ އޮތީ އިޓާލިޔަން ނޯ^ް އެފްރިކާގެ ގޮތުގައެވެ. ލީބިޔާއަށް ފުރިހަމަ މިނިވަންކަމެއް ލިބިފައިވަނީ 24 ޑިސެންބަރު 1951 ގައެވެ.
ޑެމޮގްރަފިކްސް
ލީބިޔާގެ ބިމާ އަޅާ ބަލާއިރުގައި ލީބިޔާގެ އާބާދީއަކީ ވަރަށް ކުޑަ އާބާދީއެކެވެ. އެހެނީ ލީބިޔާއަކީ ބިމުގެ ގޮތުން ބަލާއިރުގައި މުޅި ދުނިޔޭގައި ވެސް 17 ވަނަ އަށް އެންމެ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ލީބިޔާގެ މީހުންގެ ތެރެއިން ގިނަ މީހުންނަކީ ޤަބަލީ އަދި ޞަޙަރާއަށް ނިސްބަތްވާ ޢަރަބި ބަދަވީންނެވެ. ލީބިޔާގެ އާބާދީގެ 80% މީހުންގެ މާދަރީ ބަހަކީ ޢަރަބި ބަހެވެ. ލީބިޔާގެ އާބާދީގެ 97% މީހުންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ. އާބާދީގެ 2% މީހުންނަކީ ކްރިސްޓިޔަނުންނެވެ. 1% މީހުންނަކީ އެހެން ދީންތަކަށް ތަބާވާ މީހުންނެވެ.
ސަގާފަތު
ލީބިޔާގެ ސަގާފަތަކީ މަޣުރިބުގައި ހިމެނޭ އަވަށްޓެރި ޤައުމުތަކުގެ ސަގާފަތްތަކާ ވަރަށް އެއްގޮތްކަން ބޮޑު ސަގާފަތެކެވެ. ލީބިޔާ މީހުން ޤަބޫލުކުރާ ގޮތުގައި އެމީހުންނަކީ ޢަރަބީންގެ ބިޔަ މުޖުތަމަޢުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބައެކެވެ. މިކަން ދެމެހެއްޓުމުގެ ގޮތުން އެމީހުން ވަނީ ބަރްބަރީ ބަސް ބޭނުންކުރުމާއި އެ ބަހުން ކިޔަވައި ދިނުން ވެސް މުޅީން މަނާކޮށްފައެވެ. އަދި ލީބިޔާގެ ހަމައެކަނި ރަސްމީ ބަހަކީ ވެސް ޢަރަބި ބަހެވެ. ލީބިޔާއަކީ މިއުޒިކުގެ ގޮތުން ވެސް ވަރަށް މުއްސަނދި ސަގާފަތެއް ލިބިފައިވާ ޤައުމެކެވެ.
އިޤްތިޞާދު
ލީބިޔާގެ އިޤްތިޞާދު މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ބިނާވެފައިވަނީ އެ ޤައުމުން ނެގޭ ތެލުގެ މައްޗަށެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުން ސިފަކުރާ ގޮތުގައި ލީބިޔާގެ އިޤްތިޞާދަކީ “އަޕަރ މިޑްލް އިންކަމް އިކޮނޮމީ” އެކެވެ. މީލާދީން 80 ގެ ކުރީކޮޅުގައި ލީބިޔާއަކީ މުޅި ދުނިޔޭގައި ވެސް އެންމެ މުއްސަނދި ޤައުމުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ޤައުމެކެވެ. އެ ޤައުމުގެ އިޤްތިޞާދު އަޑިއަޅާލީ އެ ޤައުމާ ދެކޮޅަށް ހުޅަނގުގެ ޤައުމުތަކުން ދަތިކުރުމުގެ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 14381 ޑޮލަރެވެ.
އަޙުމަދު ޝަހީދު
ޑރ. އަހްމަދު ޝަހީދު ސްޓްރެޓެޖިކް ސްޓަޑީޒްއިން ޑިގްރީ (ބީ.އެސް.ސީ.އިކޯން) ޙާޞިލް ކުރެއްވީ 1989 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ޔުނިވަސިޓީ އޮފް އެބްރިސްޓްވިދް އިންނެވެ. އެއަށްފަހު 1995 ވަނަ އަހަރު އޮސްޓްރޭލިއާގެ ބްރިސްބަންގެ ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ކުއިންސްލޭންޑުން ޕީ.އެޗް.ޑީ ޙާޞިލްކުރެއްވިއެވެ.
1982 ވަނަ އަހަރުގައި ފޮރިން މިނިސްޓްރީއާ ގުޅިވަޑައިގެން، ޑރ. ޝަހީދު ދެއަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތަކަށް ނިއުޔޯކުގައި ހުންނަ ޔޫ.އެން.އަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދާއިމީ މިޝަންގައި މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. ފުރަތަމަ ޑިގްރީ ޙާޞިލް ކުރެއްވުމަށްފަހު، 1991 ވަނަ އަހަރު އޮސްޓްރޭލިއާއަށް ޕީ.އެޗް.ޑީ އަށް ކިޔަވާވިދާޅުވުމަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިން، ފޮރިން މިނިސްޓްރީގައި ރިސަރޗް އެންޑް އެނެލެސިސް ސެކްޝަނެއް ޑރ. ޝަހީދު ވަނީ ޤާއިމްކުރައްވާފައެވެ.
1995 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެ ވަޑައިގެން، ފޮރިން މިނިސްޓްރީގެ ބައިލެޓެރަލް ޑިވިޜަންގައި ޑރ. ޝަހީދު މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު، ސާކް ޑިވިޜަންގެ އެންމެ އިސް މަގާމަށް ޑރ.ޝަހީދު ވަނީ އައްޔަނުކޮށްފައެވެ. އަދި 1997 ވަނަ އަހަރު މާލޭގައި ބޭއްވި ސާކް ސަމިޓަށް ފަހު، ސާކް ގެ "އެމިނަންޓް ޕާސަންސް ގްރޫޕް" އަށް ޑރ. ޝަހީދު އައްޔަނުކުރެއްވުމުން، އެ މަޤާމުގައި ހުންނަވައިގެން ސާކްގެ އިޖްތިމާޢީ އެއްބަސްވުމެއް އެކުލަވާލެއްވިއެވެ.
1999 ވަނަ އަހަރުގެ ޖަނަވަރީ މަހުން ފެށިގެން 2004 ވަނަ އަހަރުގެ މޭ މަހާ ހަމައަށް، ފޮރިން މިނިސްޓްރީގެ ޕާމަނަންޓް ސެކްރެޓެރީގެ މަޤާމު ފުރުއްވުމަށްފަހު، 2004 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހުން 2005 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހާ ހަމައަށް، މިނިސްޓަރުގެ ނާއިބާ އެއްފެންވަރެއްގެ މަޤާމެއްގެ ގޮތުގައި ޗީފް ގަވަރމަންޓް ސްޕޯކްޕާސަންގެ މަޤާމުވެސް ޑރ. ޝަހީދު ވަނީ ފުރުއްވާފައެވެ.
2005 ޖުލައި 14 ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން، ޑރ. ޝަހީދު ފުރައްވަމުން ގެންދަވަނީ މިނިސްޓަރ އޮފް ފޮރިން އެފައާޒް ގެ މަޤާމެވެ.
ޑރ. ޝަހީދަކީ އޯޕަން ސޮސައިޓީ އެސޯސިއޭޝަންގެ އެއްމުއައްސިސެވެ. މީގެ އިތުރުން ޑރ. ޝަހީދަކީ ސައުތު އޭޝިއާ ފައުންޑޭޝަން މޯލްޑިވްސް ޗެޕްޓަރ ގެ ޗެއާރޕާސަންވެސް މެއެވެ. ޑރ. ޝަހީދު ވަނީ ބައިނަލް އަޤްވާމީ ފެންވަރުގަޔާއި ޤައުމީ ފެންވަރުގައި ބޭއްވުނު ތަފާތު ބައްދަލުވުންތަކުގައި، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރަހައްދީ އެއްބައިވަންތަކަމާއި، ޤައުމީ ސަލާމަތާއި، ޓެރަރިޒަމް އަދި ސިޔާސީ ތަރައްޤީއާ ބެހޭ ގިނަ ކަރުދާސްތަކެއް ހުށަހަޅުއްވާފައެވެ.
2004 ވަނަ އަހަރު ޑރ. ޝަހީދު ވަނީ ރައްޔިތުންގެ ޚާއްޞަ މަޖިލީހުގެ މެންބަރަކަށް އައްޔަނުކޮށްފައެވެ. ޑރ. ޝަހީދަކީ ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ ޕާޓީގެ އެއް މުއައްސިސްގެ އިތުރުން އިސްލާހު ގެނައުމަށް މަސައްކަތްކުރާ ޖަމާއަތެއްކަމަށްވާ "ނިއު މޯލްޑިވްސް" ގެ މެންބަރެކެވެ.
ޤިސްމު:ޕީއެޗްޑީ ހަދާފައިވާ ދިވެހިން ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ޔޫސުފް ޢަލިފުޅު( ދަރަވަންދޫ)
އަލްފާޟިލް ޔޫސުފް ޢަލިފުޅު (ދޭލިޔާގެ،ބ،ދަރަވަންދޫ، އުފަންވީ 22 ޖެނުއަރީ 1933، 7 ރަމަޟާން 1351ހ ގައި ) އަކީ މުޙައްމަދު އަމީންގެ ރައީސް ކަމުގައި ސަރުކާރުން ރާއްޖެތެރެއިން މާލެ ގެންނަވައި ދާރުލް އިގާމްގައި ބައިތިއްބައިގެން މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާއިން ފަހުން މަދަރުސަތުލް މަޖީދިއްޔާ އިން ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރުމުގެ ފުރުޞަތު ލިބުނު ދަރިވަރުންގެ ތެރެއިން ދަރިވަރެކެވެ. ބައްޕައަކީ މާމުދިމް ޢަލީ މުޙައްމަދު ކަލޭފާނު ( ދަރަވަންދޫ މުދިން ކަލޭފާނު ) އެވެ. މަންމައަކީ އާމިނަތު ޙަސަން ބ.ދަރަވަންދޫ އެވެ.
ތައުލީމް
ޔޫސުފް އަލިފުޅު ވަނީ މަޖީދިއްޔާގެ 1 ވަނަ ފޯރމުން ނިންމާ ސާނަވީ ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކޮށްފައެވެ. އަދި ދައުލަތުން ހިންގެވި ޤާޟީކަން ދަސްކޮށްދޭ ކޯސް ފުރިހަމަކުރައްވާ ޤާޟީ ކަމުގެ ސަނަދު އަދި އެޓާނީ ޖެނެރަލްގެ އެހީތެރިކަމުގެ ސަނަދު ނަންގަވާފައެވެ. އަދި ރައީސް އޮފީހުން ހިންގެވި ގާޟީން ތާޒާކުރައްވާ ކޯހުން މަތީވަނައެއް ހޯއްދެވިއެވެ.
ބަހަށްކުރެއްވި ޚިދުމަތް
ޔޫސުފް ޢަލިފުޅު އަކީ ދިވެހި ބަހުގެ ރޮނގުން ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބަސް މޮށުންތެރިއެކެވެ. ކުޅަދާނަ ޅެންވެރި އެކެވެ. މަޒުމޫނު އަދި ކުދި ވާހަކަ ލިޔުއްވުމުގެ އިތުރުން ފޮތްތައް ލިޔުއްވާ ބައެއް ފޮތްތައް ޝާއިޢުކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ސަރުކާރުން ދެއްވާ ހިތްވަރު ދިނުމުގެ އިނާމް ޅެންވެރިކަމުގެ ރޮނގުން ޙާޞިލްކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ކޮންމެ ކަމަކާއި ގުޅިގެން ޅެމެއް ހައްދަވަން ވިޔަސް ޔޫސުފް ޢަލިފުޅު އެރޮގަކުން ޅެން ހައްދަވައެވެ. ރައިވަރު ހައްދަވައި އަދި ރައިވަރު ހަދަން ދަސްކޮށްދޭ ކްލާހަށް ކިޔަވައިދެއްވާފައި ވެއެވެ.
ދިވެހިބޭސްވެރިކަން
ޔޫސުފް ޢަލިފުޅު އަކީ ޚިތާނު ކުރުމުގެ ސަނަދު އޮތް ދިވެހި ބޭސްވެރިއެކެވެ. 1960 ގެ އަހަރުތަކުގައި ބ. އަތޮޅުގައި އެއްވެސް އުޖޫރައެއް ނުނަންގަވާ ބޭސްކޮށްދެއްވާ ހެއްދެވި އެވެ. އަދި ބ.އަތޮޅު ގޮއިދޫ އަށް މީހުން އަރުވާލެއްވި ދުވަސްވަރު އެމީހުންނަށް ބޭސް ކޮށްދެއްވުމަށް ސަރުކާރުން ހަވާލުކުރެއްވީ ވެސް ޔޫސުފް އަލިފުޅު އާއެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
މަނަދޫ ޔޫސުފް އިބްރާހިމް
ޔޫސުންބެއަކީ ލަވަކިޔާ މީހެކެވެ. ޚާއްޞަ ގޮތެއްގައި މަނަދޫގައި ސަޤާފީ ކުޅިވަރެއްގެ ގޮތުން ޒަމާނުއްސުރެ ޖަހަމުން އައި ދަނޑިޖެހުމުގައި އިސްވެ ނަގާކިޔާ އެކަކީ ޔޫސުންބެއެވެ. ޔޫސުންބެ ބުނިގޮތުގައި އެދާއިރާއަށް ނިކުމެވުނީ ޔޫސުންބެ ބައްޕަގެ ސަބަބުންނެވެ. "އަޅުގަނޑުގެ ބައްޕައަކީ އޭރު އިރުމަތީ އަވަށު ދަނޑިޖެހުމުގެ މުރީދު. ބައްޕަ ކިޔާގޮތަށް އަދިވެސް ނަގާކިޔާ ލަވަކިޔޭނެ މީހަކުނެތް. ބައްޕަގެ ފަރާތުން އެކަމުގެ ތެރެއަށް ވަދެވުނީ" ޔޫސުންބެ ބުންޏެވެ. ޔޫސުންބެ ބައްޕަ އަލްމަރުޙޫމް އިބްރާހީމް ޙަސަނަކީ ދަނޑިޖަހާއިރު ނަގާކިޔާ އަދި ޒުވާން ކުދިންނަށް ދަނޑިޖަހަން ދަސްކޮށްދީ ހެދުމުގައި ފާހަގަކުރެވުނު އެދުރެކެވެ.
ލަވަކިޔުން ތަރައްޤީވަމުން އައިސް ޒަމާނީ މިއުޒިކާއެކު ލަވަކިޔަން ފެށި ހިސާބުން ކުރީގެ ބައެއް ލަވަކިޔުންތެރިން އަޅުގަނޑުމެންނާ ވަނީ ވަކިވެގެން ގޮސްފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ޔޫސުންބެ ފިޔަވައެވެ. ޔޫސުންބެ ވަނީ ކީބޯޑްތަކާއި ފާޑުފާޑުގެ ޑްރަމްތަކާއިއެކުވެސް ސްޓޭޖްތައް ފަޅުފިލުވާފައެވެ. އުމުރުގެ ގޮތުން ތަފާތު ޒުވާނުންނާ އެއްހަމައެއްގައި ހިފަހައްޓާލާފައެވެ. މަނަދޫގައި ބޭއްވި ބައެއް ޝޯވ ތަކުގައި ޔޫސުންބެގެ ލަވައެއް ނެތިގެން ހީލާ މަޖާކޮށްލަން ބޭނުންވާ މީހުން ޔޫސުންބެ ގެނެސްދިނުމަށް އަޑުވެސް އުފުލާފައިވެއެވެ. އެހެންކަމުން ރޯގާޖެހި އަޑު ހަލާކުވެފައި ހުއްޓަސް ބެލުންތެރިންގެ އެދުމަށް ޔޫސުންބެވަނީ އެތައް ފަހަރަކު ސްޓޭޖަށް އަރާފައެވެ.
ޔޫސުންބެއަކީ މާލޫދުކީ ދުވަސްވަރު އެކަމުގެވެސް މީހެކެވެ. މާލޫދުގެ ޅެންބައިތައް ޔޫސުންބެ ހިތުން ދަނެއެވެ. ޔޫސުންބެ ބުނާގޮތުގައި މާލޫދުގެ ފޯރިގަދަވެ މުޅި އަތޮޅުތެރޭގައި މަނަދޫގެ މާލޫދޫޕާޓީގެ މަޤްބޫލުކަން ވިދަމުންދިޔަ ދުވަސްވަރަކީ ހަނދާނުން ފޮހެލަން ދަތި ދުވަސްތަކެކެވެ. "އަސްލު އޭރު މަނަދޫގެ އަގުއޮތް މުޅި އަތޮޅުގައިވެސް. ނުތިބޭނެ އަޅުގަނޑުމެން ޖަހާލެވޭވަރު ބަޔަކު" ޔޫސުންބެ ފަޚުރުވެރިކަމާއެކު ބުންޏެވެ.
ޔޫސުންބެއަކީ ފުޓްބޯޅައާއި މަންޑިފަދަ ކުރިވަރުތަކުގައިވެސް އަރާހުރި މީހެކެވެ. " އޭރުވެސް އަތޮޅުގެ ޓީމުތަކާއެކު ފުޓްބޯޅަ ކުޅޭނެ. މިރަށު ޓީމު އޭރުވެސް ވަރަށް ގަދަވާނެ. މިހާރު މިވާހެން ކުދިކުދި ރަށްރަށުގެ އަތްދަށަކު އޭރަކު ހަމަޔަގީންނުވެސް ނުވޭ. ބޮޑު ރަށެއްގެ ބަޔަކުވެސް މިރަށް (މަނަދޫ) އަތުން މޮޅުވެއްޖެނަމަ ހީވާނީ އުފަލުން އެހެންކަމެއްވެގެން އުޅޭހެން"
ޔޫސުންބެއަކީ އަބަދުވެސް އެކުރާކަމެއްގައި ވަރަށް ފޯރީގައި އުޅޭ މީހެކެވެ. ކޮންމެކަމެއްގައި އުޅުނަސް އެކަމެއް ނިންމާލާނީ ކޮންމެވެސް އެއް ކޮޅެއްގައި ޖައްސާފައެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ރަށުގެ ތަރައްޤީއާ ކުރިއެރުމާ ގުޅިފައިވާ މަސައްކަތްތަކުގައި ޔޫސުންބެއަކީ ޢަމަލީގޮތުން އަބަދުވެސް ބައިވެރިވެ އުޅޭ މީހެކެވެ. ކުލަބް ޖަމްޢިއްޔާތަކުން ކަމެއް ކުރިއަސް ޔޫސުންބެ އެއްވަނައަށް ހުންނާނެއެވެ. "އެކި ޖަމްޢިއްޔާތަކުގެ ނަމުގައިވެސް މަސައްކަތްކުރިން. އަދި އަވަށުގެ ގޮތުންވެސް. ޕާޓީގެ ގޮތުންވެސް. ބޭނުމަކީ އެއްބޭނުމެއް. އެއީ ރަށަށް ކުރިއެރުން ހޯދައިދިނުން" ޔޫސުންބެ ބުންޏެވެ.
ސްޓްރޯކެއް ޖެހުމާއެކު ކުރިން އުޅުނުހެން ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި ޢަމަލީގޮތުން ނޫޅެވުނަސް މިހާރުވެސް ޔޫސުންބެއަކީ ކަންތައްތަކުގައި އުޅޭ މީހުންނަށް ހިތްވަރުދޭ މީހެކެވެ. އަދިވެސް އެކި ކަންކަމުގައި ޔޫސުންބެއަކީ ލަފާދޭ ލަފާދާރެކެވެ. ކަންތައްތައް އޯގަނައިޒުކޮށް ހިންގަންވީގޮތް ކިޔައިދޭ މީހެކެވެ. ބޮޑުބެރާއި ދަނޑިޖެހުންކަހަލަ ސަޤާފީ ކުޅިވަރަށް ޔޫސުންބެއަކީ އާދަޔާ ޚިލާފު ފޯރިއެއް ހުންނަ މީހެކެވެ. މިވާހަކަ މަނަދޫ މީހުންނަކަށް އާވާހަކައަކަށް ނުވާނެއެވެ.
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ ޤިސްމު:މަނަދޫ (ނ. އަތޮޅު)
ތުރުކްމަނިސްތާން
މިއީ އޭޝިޔާގެ ގައުމެކެވެ.
ސީރިޔާ
މިއީ އޭޝިޔާގެ ގައުމެކެވެ.
މައިންކްރާފްޓް
މައިންކްރާފްޓް (Minecraft) މިއީ ސްވިޑަންގެ ވީޑިއޯ ގޭމް ޑިވެލޮޕަރު މޮޖަންގް ސްޓޫޑިއޯސް އިން ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ސޭންޑްބޮކްސް ވީޑިއޯ ގޭމެކެވެ. މި ގޭމް އުފައްދާފައިވަނީ ޖާވާގެ ޕްރޮގްރާމިން ބަހުން މާކަސް "ނޮޗް" ޕެރްސަން އެވެ. ވަރަށް ގިނަ އަރލީ ޕްރައިވެޓް ޓެސްޓިންގ ވާރޝަންތަކަށްފަހު، 2009 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހުގެ ތެރޭގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އާންމުވެގެން ދިޔައީ 2011 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރ މަހު އެއްކޮށް ރިލީޒްކުރުމުގެ ކުރިންނެވެ. އޭގެ ފަހުން ޖެންސް "ޖެބް" ބިރްގަންސްޓެން ދެން ތަރައްޤީއާ ހަވާލުވެވަޑައިގަންނަވައެވެ.
އޮމާން
މިއީ އޭޝިޔާގެ ގައުމެކެވެ.
ބުރޮކޯޅި
ބުރޮކޯޅީ ނުވަތަ އަކީ ބޮނޑި ކޮޕީ އާއިލާގައި ހިމެނޭ ތަރުކާރީ އެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ ފަތް ފާނޑުގެ އެއްޗެކެވެ.މިހާތަނަށް ހޯދިފައިވާ ގޮތުން ބުރޮކޯޅީގެ ތަފާތު 3 ވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. ޢާންމުގޮތެއްގައި ފިނި ހިސާބުތަކުގައި ހެދޭކަމަށް ފާހަގަ ކުރެވޭ މިފަތަކީ ޞިއްޙަތަށް ވަރަށް ފައިދާހުރި ކާނާއެއްކަމަށް ޞިއްޙީ މާހިރުން ވިދާޅުވެއެވެ.
ނޯޓް: ބުރޮކޯޅި އަކީ މިލިޔުންލިޔުނު ފަރާތުން ދީފައިވާ ނަމެކެވެ. މިއީ ދިވެހިބަހާއި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒުން ރަސްމީ ސިފައެއްގައި ފާސްކޮށްފައިވާ ނަމެއް ނޫނެވެ. ވީމާ ކިޔުންތެރިންގެ މަޢުލޫމާތަށްޓަކައި މިވާހަކަ ލިޔެލީމެވެ.
ސެޕްޓެމްބަރު 23
ސެޕްޓެމްބަރު 23 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 266 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 267 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:ސެޕްޓެމްބަރު
ކިރްގިސްތާން
މިއީ އޭޝިޔާގެ ގައުމެކެވެ.
އަލްޤާޒީ އައްސައްޔިދު ޙުސައިން ޢަފީފުއްދީން
އައްސައްޔިދު ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ ނުވަތަ އަލްޤާޟީ ޙުސައިން ޢަފީފުއްދީނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ. ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީގެ ފުރިހަމަ ނަންފުޅަކީ އައްސައްޔިދު ޙުސައިން އަފީފުއްދީން އިބްނި މުޙައްމަދު ބިން އަލްޙުސައިނީ އެވެ. ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ އުފަންވެވަޑައިގަތީ 19 މެއި 1888 ގައެވެ. ބައެއް ތާރީޚް ތަކުގައި ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ އުފަންވެ ވަޑައިގަތީ 20 ޖޫން 1888 ކަމުގައި ލިޔެފައިވެއެވެ. އުފަންވެ ވަޑައިގަތް އިރު ކިޔާފައިވަނީ ޙުސައިން އަލް ޙުސައިނީ އެވެ.
ޒަވާޖީ ޙަޔާތް
ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ 8 ބޭކަނބަލުންނާއި، ކައިވެނި ކުރެއްވި އެވެ. އޭގެތެރެއިން 4 ކައިވެންޏަކުން 5 ކުދިން ލިބިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ. ފުރަތަމަ ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ ބޮޑުގަލުގޭ ޢައިޝާ ދީދީ އާއެވެ.
ބޭފުޅުން
ޢިލްމު އުގެނުއްވުން
ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީގެ ޙަޔާތުގެ ބޮޑުބައެއް އައްޑު އަތޮޅުގައި ހޭދަކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެއީ މަންމަ ފަރާތުގެ ތިމާގެ މީހުންނާއި، ބައްޕަ ފަރާތުގެ ތިމާގެ މީހުން އައްޑޫގައި އުޅުމާއި، އަދި އެދުވަސްވަރު އައްޑުއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ތަޢުލީމު އުގެނުމުގެ ފުރުޞަތު އެންމެ ރަގަޅަށް އޮތް އެއް ހިސާބުކަމަށް ވުމުންނެވެ. އައްޑޫގައި ގަނޑުވަރު ޙުސައިން ދީދީގެ ދަރިކަލުން އަލްޙާއްޖު ޢަބުދުﷲ ދީދީގެ އަރިއަހުން ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ ޢިލްމު ޙާޞިލް ކުރެއްވި އެވެ. އަރަބި ބަސް ދެނެވަޑައިގަނެއެވެ.
އަދަބިއްޔާތަށް ކުރެއްވި ޚިދުމަތް
ދިވެހި ތާރީޚް ލިޔާ ކޮމެޓީގެ މެންބަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުންނާއި، އަދަބީ އެކިއެކި ކޮމެޓީ ތަކުގެ މެންބަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ދިވެހި ތާރީޚާއި އަދަބަށް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެގޮތުން ޅެމާއި، ރައިވަރާއި ބެހޭގޮތުން ފޮތް ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. ދިވެސް އަކުރު އުވިގެން ދިޔަ ނުދިނުމަށް ވެސް އަގުހުރި ޚިދުމަތްތަކެއް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީގެ ޅެންވެރިކަމުގެ އުސްތާޛަކީ ފަޟީލަތުއްޝައިޚުލް މަރްހޫމް ޙުސެއިން ޞަލާހުއްދީން އެވެ. ރައިވަރުގެ އެދުރަކީ އައްޑު އަތޮޅު މީދޫ ގަނޑުވަރު ޙަސަން ދީދީގެ ދަރިކަލުން އެޅަގޭ ޢަބުދުﷲ ދީދީ އެވެ.
ޝަމްސުއްދީން ރަސްކަމުގައި ދިމާވި ކަޅު ވިލާގަނޑުގައި މާމަކުނުދޫ އަށް އަރުވާ ލެއްވި އެވެ.
އަވަހާރަވުން
ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ އަވަހާރަވީ 27 ރަބީޢުލް އައްވަލް 1390 ގައި، 2 ޖޫން 1970 ގައި މާލޭ ގައެވެ. ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ ގަލޮޅު ގަބުރުސްތާން ގައެވެ.
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ)
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ) އަކީ 1798 އިން  1835 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަސްކަންކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. މިރަދުން 37 އަހަރާއި 1 މަހާއި 4 ދުވަހު ރަސްކަން ކުރެއްވިއެވެ. މިރަދުންގެ ކޮލީ ނަންފުޅަކީ ސިރީ ކުލަ ސުންދުރަ ކައްތިރި ބަވަނަ މަހާރަދުންނެވެ.
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ) ގެ ބައްޕާފުޅު ސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން (އެއްވަނަ) އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 1213 ވަނަ އަހަރު ގެ ޛުލްޙައްޖާ މަހުގެ 27 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރޭ ސަޢޫދީ އަރަބިއްޔާ ގެ ޖިއްދާގައެވެ. އެއީ އެފަހަރު ޖިއްދާގައި ހިނގި ކަންތައްގަނޑެއްގެ ތެރޭގައެވެ.
ރަސްކަމަށް އިސްކުރެއްވުން
ސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން (އެއްވަނަ) ހައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށް މާލެއިން ފުރާވަޑައިގަތީ 17 ޝަޢުބާން 1213 ވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހުގައެވެ. އެއީ އޭނާގެ ދަރިކަލުން މުޙައްމަދު އާއި ރަސްކަން ހަވާލުކުރައްވާ، ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު އިސްކަންދަރު މިނަން ދެއްވާފައެވެ. އަދި އަލްޤާޟީ މޫސާ މުޙްޔިއްދީން އަށް ފަނޑިޔާރުކަން ދެއްވުމަށް އަންގަވާފައެވެ.
ސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން (އެއްވަނަ)، އަވަހާރަވީ ޚަބަރު އައުމާއެކުގައި، މާލެ ތެރޭގައި ފިތުނަވެރިކަމެއް އުފެދުނެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ބޮޑު ބަނޑޭރި ކަމުގައި ހުންނެވި މޫސާ ހަނދޭގިރި މަނިކުފާނު އާއި، އަޙުމަދު ކުޑަ ބަނޑޭރި މަނިކުފާނު އާއި، އަލްވަޒީރު މޫސާ ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނާއި، ޝާހް ބަންދަރު އަޙުމަދު ވެލާނާ ތަކުރުފާނު އަރުވާލެއްވުމެވެ. ރަދުންގެ މަންމާފުޅާއި އެއްބަނޑު ޙާޖީ މޫސާ ހަކުރާ ތަކުރުފާނު އަށް ބޮޑު ބަނޑޭރިކަން ދެއްވައި، ހަނދޭގިރިކަމުގެ ނަން ދެއްވުމެވެ. ހިޖުރައިން 1221 ވަނަ އަހަރު އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީން އަށް ފަނޑިޔާރުކަން ދެއްވި އެވެ. އެއީ މޫސާ މުޙްޔިއްދީން އަވަހާރަވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
ބިންހެލުމެއް އައުން
މާލޭ ޢީދު މިސްކިތް ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ) މުޅިން އާކުރެއްވި އެވެ. އަދި ބ.އޭދަފުށީގައި ހުކުރު މިސްކިތެއް ބިނާކުރެއްވި އެވެ.
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ)، ރަސްކަމުގައި 13 ރަބީޢުލް އައްވަލް 1237 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރޭ ތިލަދުން މައްޗަށް ވަރަށް ގަދަ ވިއްސާރައެއް ޖެހުނެވެ. ވައިބާރުވެ، ރާޅުބޮޑުވެ، 30 އަށްވުރެ ގިނަ އޮޑިފަހަރު ހަލާކުވެ، އޭގައި ތިބި މީހުން ގެއްލިގެން ދިޔައެވެ. މިލަދުން މަޑުލުގެ ބައެއް ރަށްރަށަށް ވެސް ވަރަށް ގަދަވެ، ބައެއް ރަށްރަށް ފަޅުވެސް ވިކަމަށް ބުނެވެއެވެ.
މަނާކުރެއްވި ބައެއް ކަންތައްތައް
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ)، ގެ ރަސްކަމުގައި ބައެއް ރަށްރަށުގައި މީހުން ކުރާ ވިޔަފާރި މަނާކުރެއްވި އެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެކަން ކުރެއްވީ ހަމައެކަނި ސަރުކާރުންނެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެރަށްރަށުގެ މީހުން ވަރަށް ބަނޑުހައި ހޫނުގައި ޖެހުނެވެ. ވަރަށް ގިނަ މީހުން ހައިހޫނުކަމުގައި މަރުވެ ދިޔައެވެ. ދެން 1241 އަށް ހަމައަށް ދާންދެން މިތަދުމަޑުކަން ފިލާނުދެއެވެ. މިއީ ތާޖުއްދީންގެ ތާރީކްގައި ބަޔާންވެގެންވާ ގޮތެވެ.
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ)، މާލޭގެ 4 އަވަށަށް 4 ފަތްނެރުއްވައި، ރަށުގެ އަންހެނުންނަށް 12 ވައްތަރުގެ ފަށުއި ފޭރާންލުން މަނާކުރެއްވި އެވެ. އަދި އުޔާއި ފަށުވިން ހުރި ބައެއް ފޭރާންލުން ވެސް މަނާކުރެއްވި އެވެ. އެއްދަތުން، މަސްދަތުން، ފުއްލާދަޅުން ގަތާފޯލި ހެދުން މަނާކުރެއްވި އެވެ.
މާލޭގެ ފަޅުކޮނުން
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ)، ގެ ރަސްކަމުގައި 1243 ވަނަ އަހަރު މާލޭގެ ފަޅުކޮންނާން ފެށުނެވެ. އެއީ 10 ރަބީޢުލް އާޚިރު 1243 ވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހުގައެވެ. މިމަސައްކަތްކުރީ 782 މީހުންނެވެ. އެއީ ޢަސްކަރުންނާއި، ރާއްޖެތެރޭގެ މީހުން ވެސް ބައިވެރިވެގެންނެވެ. މިބައިމީހުންނަށް ޚަރަދުކުރީ ފަޅުރަށްރަށާއި އަތޮޅު އަތޮޅު ދައުލަތުން ދެއްވާފައިހުރި ފަރާތްތަކުންނެވެ.
ބުމްބާއިން ފަތެއް
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ)، ގެ ރަސްކަމުގައި ހިޖުރައިން 1250 ވަނަ އަހަރު ގެ ޖުމާދިލް އާޚިރު މަހު ލިޔެފައިވާ ފަތެއް މިރަދުންނަށް ލިބިވަޑައިގަތެވެ. ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚްގައިވާ ގޮތުން އެއީ ބުމްބާއީގެ ވެރިމީހާ ފޮނުއްވި ފަތެކެވެ. ދިވެހި ތާރީޚުން އެނގޭގޮތުގައި މިފަތް ހިފައިގެން އައި މީހަކީ ދިވެހިންގެ މެދުގައި ލާޓް ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވި މީހާއެވެ. އެއީ ކެޕްޓަން މޮރަސްބީ އެވެ. އޭނާއައިކަމަށް ތާރީޚުން އެނގެނީ މީލާދީން 1834 ވަނަ އަހަރު ނުވަތަ ހިޖުރައިން 1250 ވަނަ އަހަރު އެވެ. ނަމަވެސް އޭނާގެ މަސައްކަތް ހިނގިކަމަށް ބެލެވިފައިވަނީ ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ) އަވަހާރަވެ ދިއުމަށްފަހު، އޭގެ ފަހުން ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތް އޭނާގެ ދަރިކަލުން ސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނު (ހަތަރުވަނަ) ގެ ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރު ގައެވެ.
އަވަހާރަވުން
ސުލްޠާން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީނު (އެއްވަނަ) އަވަހާރަވީ 22 ރަމަޟާން 1250 ވީ ބުރާސްފަތި ވިލޭރޭގައެވެ. އުމުރުފުޅަކީ އޭރު 58 އަހަރު އެވެ. ރަސްކަން ކުރެއްވީ 38 އަހަރު ދުވަހު އެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
މާޒިޔާ ސްޕޯޓްސް އެންޑް ރިކްރިއޭޝަން ކްލަބް
މާޒިޔާ ސްޕޯޓްސް އެންޑް ރެކްރިއޭޝަން ކްލަބް އަކީ 1996 ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެދިފައިވާ ކުޅިވަރު ކްލަބެކެވެ. މާޒިޔާ ފުޓްބޯޅަ އަށްވުރެ ބޮޑަށް މަޝްހޫރު ވެފައިވަނީ ބާސްކެޓް ބޯޅަ، ނެޓް ބޯޅަ، އަދި ބައިބަލާ ގައެވެ. މާޒިޔާވަނީ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ދެވަނަ ޑިވިޝަންގައި އުޅެ އެތަކެއް ފަހަރު ގައުމީ ފުޓްބޯޅަ މުބާރާތުގެ ދެވަނަ ޑިވިޝަންގެ ޗެމްޕިއަންކަން ހޯދާފައެވެ. މާޒިޔާ ފުރަތަމަ ޑިވިޝަނަށް ކޮލިފައިވާ 2006 ވަނަ އަހަރު އެވެ.
ލިބިފައިވާ ކާމިޔާބީތައް
އާނިސްޓް ހެމިންވޭ
އާނިސްޓް މިލާ ހެމިންވޭ (21 ޖުލައި 1899 އިން 2 ޖުލައި 1961) އަކީ އެމެރީކާގެ ލިޔުންތެރިއެކެވެ. އަދި ނޫސްވެރިއެކެވެ. އޭނާގެ ލިޔންތެރިކަމުގެ ކުލަ މުޅި 20 ވަނަ ގަރުނުގެ ފިކްޝަން (ހިޔާލީ) ލިޔުންތަކުގައި ޖެހިފައި ވެއެވެ. އޭނާގެ ލިޔުންތައް މައިގަނޑުގޮތެއްގައި ލިޔެވިފައި ވަނީ 1920 ގެ މެދުތެރެއިން ފެށިގެން 1960 ގެ މެދުތެރޭގައެވެ. އަދި 1954 ގައި އޭނާއަށް އަދަބިއްޔާތުގެ ނޮބެލް އިނާމް ލިބުނެވެ. އޭނާ 7 ވާހަކައާއި، 6 ކުރުވާހަކަ ފޮތާއި، 2 ނަންފިކްޝަން ޝާއިއު ކުރިއެވެ. މީގެ އިތުރުން 3 ދިގުވާހަކައާއި، 4 ކުރުވާހަކަ ފޮތާއި، 3 ނަންފިކްޝަން އޭނާ މަރުވުމަށް ފަހު ޝާއިއު ކުރެވުނެވެ. އޭނާ އަކީ އެމެރިކާގެ އަދަބިއްޔާތަށް ގިނަގުނަ ހިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދިން އުފެއްދުންތެރި ލިޔުންތެރިއެކެވެ.
ހެމިންވޭ ބޮޑުވެގެން އައީ އިލިނޮއިސްގެ އޯކް ޕާކް ގައެވެ. ހައި ސްކޫޅް ނިންމުމަށް ފަހު "ދި ކަންސަސް ސިޓީ ސްޓާ" ގެ ރިޕޯޓަރެއްގެ މަގާމު ފުރިއެވެ. އޭގެ ފަހުން، އެއްވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގައި އެމްބިއުލެންސް ޑްރައިވަރަކަށް މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. 1918 ގައި އޭނާ ވަރަށް ބޮޑަށް ޒަހަމްވެ ގެއަށް އަންނަން ޖެހުނެވެ. އަދި އޭނާ ލިޔުނު "އަ ފެއާވެލް ޓު އާމްސް" ބިނާވެގެންވަނީ އޭނާ ހަނގުރާމައިގެ ބިމުގައި ކުރި ތަޖުރިބާތަކަށެވެ.
1921 ގައި އޭނާގެ ފުރަތަމަ އަނބި ހެޑްލޭ ރިޗަޑްސަން އާ ކައިވެނި ކުރިއެވެ. ދެމަފިރިން ޕެރިހަށް ބަދަލުވެ އެތާގައި ފޮރިން ކޮރެސްޕޮންޑެންޓް (ހާރިޖީ މުރާސިލް) އެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތް ކުރިއެވެ. އެތާގައި އުޅެމުން، 1926 ގައި، އޭނާގެ ފުރަތަމަ ދިގުވާހަކަ "ދަ ސަން އޯލްސޯ ރައިޒެސް" ލިޔުނެވެ. ފަހުން 1927 ގައި އޭނާ ހެޑްލޭ ރިޗަޑްސަން ވަކރިކޮށް ޕޯލިން ފީފާ އާ ކައިވެނި ކުރިއެވެ. އަދި އެ ދެމީހުން ވަކިވީ ސްޕޭންގެ އަހުލީ ހަނގުރާމައިގައި ރިޕޯޓަރެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުމަށް ފަހު އެނބުރި އައުމަށް ފަހުއެވެ. އޭގެފަހުން 1940 ގައި "ފޯ ހޫމް ދަ ބެލް ޓޯލސް" ލިޔުނެވެ. 1940 ގައި ތިންވަނަ ކައިވެނި ކުރެވުނެވެ. އެއީ މާތާ ގެލްހޯން އާއެވެ. އަދި ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރު މޭރީ ވެލްޝް އާ ބައްދަލްވެ މާތާގެ ކައިވެނި ރޫޅާލެވުނެވެ.
1952 ގައި "ދި އޯލްޑް މޭން އެން ދަ ސީ" ޝާއިއު ކުރުމަށް ފަހު އެފްރިކާއާށް ދަތުރުކުރިއެވެ. މި ދަތުރުގައި ދެފަހަރެއްގެ މަތިން މަތިންދާބޯޓް ވެއްޓި އޭނާ އައް ލައްކަ އަނިޔާ ވިއެވެ. އޭނާގެ ބާކީ ހަޔާތް ވޭތުކުރަމުން ދިޔައީ މި އަނިޔާތަކުގެ ވޭނުގައެވެ. އޭނާ މަރުވީ 1961 ގައި އޭނާގެ އަމިއްލަ ގޭގައި އޭނަ އަމިއްލަ އަށެވެ.
ކުޑައިރުގެ ދިރިއުޅުން
އާނިސްޓް މިލާ ހެމިންވޭ އުފަންވީ 21 ޖުލައި 1899 ގައި އިލިނޮއިސް ގެ އޯކްޕާކުގައެވެ. އޭނާގެ ބައްޕަ، ކްލެރެންސް އެޑްމަންޑް ހެމިންވޭ އަކީ ޑޮކްޓަރެކެވެ. އަދި މަންމަ، ގްރޭސް ހޯލް ހެމިންވޭ އަކީ މޫސީގާރެކެވެ. އެ ދެމީހުންނަކީ ވެސް ރަގަޅު ތައުލީމާއި މުޖްތަމައުގެ އިހްތިރާމް ލިބިފައި ތިބި ދެމީހުންނެވެ. ކްލެރެންސާއި ގްރޭސް ދިރިއުޅެމުން އައީ ގްރޭސްގެ ބައްޕަ އާނިސްޓް ހޯލް އާ އެކުގައެވެ. އަދި އާނިސްޓް ހެމިންވޭ ގެ ނަން ނިސްބަތް ކުރެވިފައި އެވަނީ ގްރޭސްގެ ބައްޕަގެ ނަމަށެވެ. އޭގެ ފަހުން މި އާއިލާ 7 ކޮޓަރީގެ ގެއަކަށް ބަދަލުވިއެވެ. އެ ގޭގައި ގްރޭސް އަށް މިއުޒިކް ސްޓޫޑިއޯއަކާއި، ކްލެރެންސް އަށް މެޑިކަލް އޮފީހެއް ހުރެއެވެ.
ހެމިންވޭ ގެ މަންމަ އަބަދުވެސް ކޮންސަޓްތަކުގައި މިއުޒިކް ހުށަހަޅައިދެއެވެ. މަންމަ އަބަދުވެސް ބޭނުންވީ ހެމިންވޭ ލައްވާ ސެލޯ ކުޅުވާށެވެ. އެކަމަކު ހެމިންވޭ އެކަމާ އެއްބަހެއް ނުވެއެވެ. ނަމަވެސް ހެމިންވޭ ގެ ލިޔުންތެރިކަމަށް މިއުިކު ފިލާވަޅުތައް އެހީތެރިވި ކަމަށް އޭނާ އެއްބަސްވެއެވެ. އަދި މިޗިގަންގެ ވެލޫން ލޭކުގެ އައްސޭރީގައި އެއާއިލާގެ ގެއެއް ހުރެއެވެ. އެތާގައި އޭނާގެ އުރުން 4 އަހަރުގައި ބައްޕައާ އެކު މަސްބޭނުމާއި ޝިކާރަކުރުން ދަސްކޮށް ކޭމްޕް ކުރުން ތަޖުރިބާކުރިއެވެ.
1913 އިން 1917 އަށް ހެމިންވޭ އޯކްޕާކް އެން ރިވާ ފޮރެސްޓް ހައިސްކޫލުގައި ތައުލީމު ހާސިލްކުރިއެވެ. އެތާގައި ކިޔެވުމުގެ އިތުރުން ތަފާތު ކުޅިވަރުތަކުގައި ބައިވެރިވެ ފަރިތަ ކުރިއެވެ. އޭނާގެ ދައްތައާ އެކު އޮކެސްޓްރާގައި 2 އަހަރު ބައިވެރި ވިއެވެ. އަދި ހާއްސަގޮތެއްގައި އިނގިރޭސި ބަހުން ރަނގަޅު ނަތީޖާ ހޯދިއެވެ. ސްކޫލުގައި އޭނާ ފެނީ ބިގްސްގެ ނޫސްވެރިކަމުގެ ކުލާހުގައި ބައިވެރިވިއެވެ. އެއީ ނޫސް އޮފީހެއްގެ ގޮތުގައި ހިންގާ ކުލާހެކެވެ. ކުލާހުން ހޮވާލެވޭ ރަގަޅު ލިޔުންތައް ސްކޫލު ނޫސް "ދި ޓްރެޕީޒް" ގައި ޝާއިއު ކުރެއެވެ. ހެމިންވޭގެ ލިޔުމެއް ފުރަތަމަ ޝާއިއު ކުރެވުނީ 1916 ގައެވެ. ސްކޫލު ނިންމުމަށް ފަހު މަސައްކަތް ކުރީ ރިޕޯޓަރެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ލިޔުންތެރިއަކަށް ވުމުގެ ކުރިން ހެމިންވޭ އަކީ ރިޕޯޓަރެކެވެ. ނޫހުގައި ނަސައްކަތްކުރި 6 މަހުގެ ތެރޭގައި ވެސް އޭނާގެ ލިޔުންތެރި ވައްޓަފާޅި ދެމެހެއްޓިއެވެ. އެއީ ކުރު ޖުމުލައާއި، ފުރަތަމަ ޕެރެގްރާފް ކުރު ވުމާއި، ބާރުގަދަ ލަފްޒު ބޭނުންކުރުމާއި، ފަހި ނަޒަރުން ލިޔުމެވެ.
1 ވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމަ
1918 ގެ ކުރީކޮޅު ރެޑް ކްރޮސް މެދުވެރިކޮށް އެމްބިއުލެންސް ޑްރައިވަރެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ އިޓަލީއަށް ދިޔައެވެ. އޭނާއަށް ޕެރިހަށް ދެވުނު އިރު އެތަން ވަނީ ގަރުމަނު ބޮމުން ސުންނާފަތި ވެފައެވެ.
8 ޖުލައިގައި، އޭނާ ހަނގުރާމަވެރިންނަށް ސިނގިރެޓާއި ޗޮކްލެޓް ގެންގޮސްދޭން ދަނިކޮށް އުންޑައަރާ ޒަހަމްވިއެވެ. އޭނާ ޒަހަމްވެ ހުރެގެންމެ، އިޓަލީ ސިފައަކު ރައްކާތެރި ސަރަހައްދަށް ގެންގޮސްދިނެވެ. މިސަބަބަށްޓަކައި އޭނާއަށް އިޓަލީގެ ފަރާތުން ހިތްވަރުގަދަކަމުގެ ރިހި މެޑެލް ދިނެވެ. ހާދިސާގައި އޭނާގެ ދެފައި ވަރަށް ބޮޑަށް ޒަހަމްވެ ބޮޑޫ އޮޕަރޭޝަނެއް ކުރަން ޖެހުނެވެ. އަދި އިތުރު ފަރުވާއަށް މިލާންގެ ރެޑް ކްރޮސް ހޮސްޕިޓަލަށް ދގެންދެވެުނެވެ. އެތާގައި އޭނާ 6 މަސް ހޭދަކުރިއެވެ. އެތާގައި ވީ ދުވަސްތަކުގައި އޭނާއަށް ވުރެ 7 އަހަރު ދޮށީ ނަރުސް އެގްނީސް ވޮން ކްރޮސްކީ އާ ހިތާވިއެވެ. އަދި ހޮސްޕިޓަލުން ދޫކޮށްލުމުން އެބުރި އެމެރިކާއަށް ގޮސް ވީހައި އަވަހަކަށް ކައިވެނި ކުރުމަށް ނިންމިއެވެ. ނަމަވެސް ދުވަސްކޮޅެއް ފަހުން އެގްނީސް އިޓަލީގެ އޮފިސަރަކާ އެންގޭޖްވީ ކަން ސިޓީއަކުން އެންގިއެވެ. ބައޮގްރަފާ ޖެފްރީ މެއާސް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި އެގްނީސްގެ ކުއްލި ވަކިވުމުގެ އަސަރު ހެމިންވޭއަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ކުރިއެވެ. އަދި މިކަމުގެ ސަބަބުން އޭނާގެ އަނބިން އޭނާ ދޫކޮށްދިޔުމުގެ ކުރިން އަނބިމީހައާ ވަކިވުމުގައި އިސްނަގައެވެ.
ޓީ ލިމްފަސައިޓް
ޓީ ލިމްފަސައިޓް ނުވަތަ އަކީ  ލިމްފަސައިޓްގެ ވައްތަރެކެވެ. ސެލްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ހަށިގަނޑު ދިފާޢުކުރުން(Cell mediated immunity) ފުރިހަމަކުރުމުގައި ހިއްސާވަނީ ޓީ ލިމްފަސައިޓް ތަކެވެ.ލިމްފަސައިޓްގެ 75 އިންސައްތަ އަކީ ޓީ ލިމްފަސައިޓް އެވެ. މިސެލްތައް ލޭގެ އެހެނިހެން ހުދު ސެލްތަކާއި ތަފާތެވެ. އެއީ ޓީ ލިމްފަސައިޓް ހަށިގަނޑަށް ވަންނަ ޖަރާސީމްތައް ފާހަގަކޮށް އޭގެ ނަމޫނާއެއް ސެލްތަކުގެ މެމޮރީގައި ރައްކާކުރާތީ އެވެ. ޓީ ލިމްފަސައިޓް ތަކަށް ޓީ ސެލް(T-cell) އޭ ވެސް ކިޔައެވެ. ޓީ ލިމްފަސައިޓްގެ ތަފާތު ވައްތަރުތައް ހުރެއެވެ. ކޮންމެ ވައްތަރެއް ވެސް ހަށިގަނޑުގައި ވަކި ދައުރެއް އަދާކުރެއެވެ.
thumb|left|ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ ވައްތަރެއް ކަމުގައިވާ ޓީ ލިމްފަސައިޓް މީގެތެރޭގައި ހިމެނެނީ އަންނަނިވި ބާވަތްތަކެވެ.
ހެލްޕަރ ޓީ ސެލް
ހެލްޕަރ ޓީ ސެލް ނުވަތަ  ތަކުގެ ބޭރު ފަށަލައިގައި ސީޑީ4 ކިޔާ ފްރޮޓީންއެއް ހުރެެއެވެ. އެހެންކަމުން މިސެލްތަކަށް ސީޑީ4 ޓީ ސެލް އޭ ވެސް ކިޔައި އުޅެއެވެ. އަދި މިސެލްތަކުން ސައިޓަކައިން(Cytokine) ކިޔާ މާއްދާއެއް ބޭރުކުރެއެވެ. ސައިޓަކައިން ހަށިދަމަނަ އުފައްދާ ޕްލާޒްމާ ސެލް(Plasma cell) އުފެއްދުމަށް ބީ ލިމްފަސައިޓް އަށް ބާރު އަޅައެވެ. މީގެ އިތުރުން ސައިޓަޓޮކްސިކް ޓީ ސެލް(Cytotoxic T-cell) ތަކާއި އަދި ސަޕްރެޝަރ ޓީ ސެލް(Suppressor T-cell) ތައް އުފެއްދުމަށް ބާރުއެޅުމާއެކު، މެކްރަފޭޖްތައް ހީވާގި ކުރުވައެވެ. އޭޑްސް ބަލި ހަމަލާދެނީ މި ސެލްތަކަށެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ހަށިގަނޑުގެ ދިފާޢީ ނިޒާމްގެ ބާރު ފަސޭހަކަމާއެކު ދަށްކޮށްލައެވެ.
ސައިޓަޓޮކްސިކް ޓީ ސެލް
ސައިޓަޓޮކްސިކް ޓީ ސެލް ނުވަތަ  ތަކުން ހަށިގަނޑަށް ވަންނަ ބެކްޓީރިއާ މަރާލުމަށް އެހީވެދޭ ކެމިކަލްއެއް ބޭރުކުރެއެވެ. ސައިޓަޓޮކްސިކް ޓީ ސެލް ހަށިގަނޑުގައި ކެންސަރުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ޓިއުމަރު ސެލް، އަދި ވައިރަސްއާއި ތަޣައްޔަރު ވެފައިވާ ސެލްތައް ހަލާކުކޮށްލުމުގައި އެހީތެރި ވެއެވެ. ސައިޓަޓޮކްސިކް ޓީ ސެލް ތަކުގެ ބޭރު ފަށަލައިގައި ސީޑީ8 ކިޔާ ގްލައިކޯ ޕްރޮޓީން އެއް ހުރެއެވެ. އެހެންކަމުން މިސެލްތަކަށް ސީޑީ8 ޓީ ސެލް އޭ ވެސް ކިޔައި އުޅެއެވެ.
މެމަރީ ޓީ ސެލް
މެމަރީ ޓީ ސެލް ނުވަތަ  ތައް ހަށިގަނޑަށް ބެކްޓީރިއާއެއް ނުވަތަ ވައިރަސްއެއް ފަދަ އެއްޗެއް ވަނުމާއެކު، އޭގެ ނަމޫނާތައް ރައްކާކުރެއެވެ. އަދި އެފަދަ އެއްޗަކާއި، އިދިކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރާނެ ހަށިދަމަނަ ހަށިގަނޑުގައި އުފައްދައެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ ދެވަނަފަހަރަށް އެފަދަ އެއްޗެއް ހަށިގަނޑަށް ވަދެފިނަމަ، ދިފާޢީ ނިޒާމު އެއާއި އިދިކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރާ މިންވަރު އަވަސްކުރުމެވެ.
މެމަރީ ޓީ ސެލްގެ ދެވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ ސެންޓްރަލް މެމަރީ ޓީ ސެލް އަދި އިފެކްޓަރ މެމަރީ ޓީ ސެލް އެވެ. މެމަރީ ޓީ ސެލް ގެ ބޭރު ފަށަލައިގައި ސީޑީ4 ނުވަތަ ސީޑީ8 މިއިން ކޮންމެ ވެސް އެއް ޕްރޮޓީންއެއް އިނުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
ރެގިއުލޭޓަރީ ޓީ ސެލް
ރެގިއުލޭޓަރީ ޓީ ސެލް ނުވަތަ  ތަކުގެ ބޭނުމަކީ ދިފާޢުކުރުމގެ ނިޒާމުގެ މަސައްކަތް ވަކިމިންވަރެއްގައި ހިފަހައްޓައި ކޮންޓްރޯލް ކުރުމެވެ. މިސެލްތަކަށް ސަޕްރެޝަރ ޓީ ސެލް އޭ ވެސް ކިޔައި އުޅެއެވެ. ރެގިއުލޭޓަރީ ޓީ ސެލްގެ މައިގަނޑު ދެވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ ނެޗުރަލީ އޮކަރިންގ ޓީ ސެލް އަދި އެޑަޕްޓިވް ޓީ ސެލް އެވެ. ނެޗުރަލީ އޮކަރިންގ ޓީ ސެލް އާއި އެހެނިހެން ޓީ ސެލްތަކާއި ހުރި ތަފާތަކީ މިސެލްގެ ތެރޭގައި ފޮކްސްޕީ3(FoxP3) ކިޔާ މޮލިކިއުލް އެއް ހުރުމެވެ.
ނެޗުރަލް ކިލަރ ޓީ ސެލް
ނެޗުރަލް ކިލަރ ޓީ ސެލް ނުވަތަ އަކީ ދިފާޢީ ނިޒާމްގެ ބައިތައް ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމަށް ބޭނުންވާ ސެލް އެކެވެ. ނެޗުރަލް ކިލަރ ޓީ ސެލް ހީވާގި ކުރުވުމުން ހަށިގަނޑަށް ވަންނަ ބެކްޓީރިއާ މަރާލުމަށް އެހީވެދޭ ކެމިކަލްއެއް ބޭރުކުރެއެވެ. އަދި މިސެލްތަކުން ސައިޓަކައިން(Cytokine) ކިޔާ މާއްދާއެއް ބޭރުކުރެއެވެ.
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް
ފިތް
ފިތް އަކީ އިންސާނާގެ ފުރަމޭގެ ތެރެއަށް ނާސްޕަތީ އެއްގެ ބައްޓަމަށް ފެތިފައި އިންނަ ގުނަވަނެކެވެ. މިގުނަވަނުގައި ހަޖަމުކުރުމަށް އެހީތެރިވެދޭ ދިޔައެއް ކަމުގައިވާ ބައިލް ރައްކާކޮށްފައި ހުރެއެވެ. ފިތުގެ ދިގުމިނުގައި އެވްރެޖް ގޮތެއްގައި ހުންނަނީ 12-7 ސެންޓި މީޓަރެވެ. ފިތް އިންނަނީ ގަދަ ފެހި ކުލައިގައެވެ. ތަފާތު ދެމަގަކުން ފިތް އިންނަނީ ފުރަމޭ އަދި ކުޑަ ގޮހޮރު ގެ ފުރަތަމަ ބައި ޑުއަޑީނަމް އާއި ގުޅިފައެވެ.
ފިތަކީ ފުރަމޭ ގެ ކަނާތު ލޯބް ގެ ތެރެއަށް ފެތިފައި އިންނަ ގުނަވަނެކެވެ. ފިތުގެ ތިރިއާއި އަރިމަތި ހުންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. އެކަމަކު ފިތުގެ މަތީ ސަތަހަ ނުވަތަ ފަރާތް އިންނަނީ ސީދާ ފުރަމޭގައި ޖެހިފައެވެ.
ފިތް އެކުލެވިގެންވަނީ ފަންޑަސް، ޖިސްމު، އަދި ކަރު ގެ މައްޗަށެވެ. ފަންޑަސް އިންނަނީ އެއްކޮށް ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. ފިތުގެ ޖިސްމު އިންނަނީ ސީދާ ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު އަދި ޑުއަޑީނަމް ގައި ޖެހިފައެވެ. ފިތުގެ ކަރަކީ އޭގެ އެންމެ މައްޗަށް އިންނަ ހިމަ ބައެވެ.
ފިތުގެ ވަޒީފާ
ފިތުން އަދާކޮށްދޭ ވަޒީފާތަކުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ކަންތައްތައް ހިމެނެއެވެ.
ބައިލް ކޮންސެންޓްރޭޓް ކުރުން
ފިތުގެ ކެޕޭސިއަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 60-20 މިލިލީޓަރުގެ މިންވަރެކެވެ. އެހެންކަމުން ފުރަމޭ އިން ފިތުގެ ތެރެއަށް އަންނަ ބައިލްގެ ބޮޑު މިންވަރެއް ފިތުގެ ތެރޭގައި ބެހެއްޓުމަށްޓަކައި ބައިލް ކޮންސެންޓްރޭޓް ކުރަންޖެހެއެވެ.
ބައިލް ޑަކްޓްތަކުގައި ހުންނަ ޕްރެޝަރު ދަށްކުރުން
ބައިލް ޑަކްޓް ތަކުގެ ޕްރެޝަރު ދަށްކުރަނީ ފުރަމޭ އިން އުފައްދައި ބޭރުކުރާ ބައިލް ގެ ބޮޑުމިންވަރެއް ފިތުގައި ރައްކާކޮށްގެންނެވެ. ބައިލް ޑަކްޓް ތަކުގެ ޕްރެޝަރު މަތިވެއްޖެ ނަމަ ބައިލް ދޫކުރުން ހުއްޓި، ފުރަމޭގެ މަސައްކަތަށް ބުރޫއަރާގޮތް ވެއެވެ.
ހުދުބައިލް އުފެއްދުން
ހުދު ބައިލް ބޭރުކުރަނީ ފިތުގެ އެތެރޭގެ ދުލިފަށް ގައި ހުންނަ މިޔުކަސް ގްލޭންޑް ތަކުންނެވެ.
ބަލިތަކުގައި ފިތުގެ ދައުރު
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް ޤިސްމު:ބިލިއަރީ ނިޒާމް ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ހިކި ފުޅަނގި
ހިކި ފުޅަނގި ނުވަތަ އަކީ ރާއްޖޭގެ ބޭރު ކަނޑުތަކުގައި އުޅޭ ފުޅަނގީގެ ބާވަތެކެވެ. މިއީ އާންމުކޮށް ހޫނު ކަނޑުތަކުގައި އުޅޭ މަހެކެވެ. މިބާވަތުގެ ފުޅަނގި ޏ. ފުވައްމުލައް ކައިރީގައި ހުޅަގު މޫސުމު ފަހުކޮޅުގައި އާދަޔާ ޚިލާފަށް އުޅޭކަމަށް ވެއެވެ. ފުޅަނގީގެ ބާވަތްތަކަށް ޖުމްލަ ގޮތެއްގައި ދިވެހިން ކިޔައި އުޅެނީ ފުޅަނގި އެވެ. ފުޅަނގީގެ ގިނަ ބާވަތްތަކެއް ދިވެހި ކަނޑުތަކުގައި އުޅޭވެސް މެއެވެ. ނަމަވެސް މިބާވަތްތަކަށް ވަކި ޚާއްޞަ ނަމެއް ކިޔައެއް އުޅެއެވެ. އަދި މިބާވަތުގެ ފުޅަތްގަށްވެސް ވަކި ޚާއްޞަ ނަމެއް ރިކޯޑް ކުރެވިފައި ނެތުމާއެކު، މަހުގެ ސިފަޔަށް ވިސްނާ ހިކި ފުޅަނގި ކިޔާ ނަންދެވިފައިވަނީ އެވެ.
ޗެނަލް ޓަނެލް
ޗެނަލް ޓަނެލް ބިނާކުރުމުގެ މަސައްކަތް އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރެވުނީ 12 ފެބުރުއަރީ 1986 ގައި އިގިރޭސި ވިލާތުގެ ކެންޓަބަރީގެ ކެންޓް ގައެވެ. އަދި މިތަން ބިނާކޮށް ނިމުނީ 1994 ވަނަ އަހަރު އެވެ. މިއީ ފަރަންސޭސި ވިލާތާއި އިގިރޭސި ވިލާތް ގުޅުވުމަށް ކަނޑު އަޑިން ހެދިފައިވާ ރޭލް ދަތުރުކުރާ މަގެކެވެ. މިތަން މަޝްހޫރު ވެފައިވަނީ ޗެނަލްގެ ނަމުގައެވެ.
ކާރު، ބަސް، ޓްރަކް ފަދަ ތަކެތިވެސް އިގިރޭސި ވިލާތުން ފަރަންސޭސި ވިލާތަށް ގެންދެވެނީ ރޭލް ގައެވެ. ރަސްމީ ސިފައެއްގައި ޗެނަލް ގެ ތެރެއިން ރޭލުތައް ދަތުރުކުރަން ފެށުނީ 14 ނޮވެމްބަރު 1994 ގައެވެ. ޗެނަލް ޓަނެލް ހެދިފައިވަނީ ކަނޑުގެ އަޑިން 45 މީޓަރު ފުންމިނުގައެވެ.
thumb|left|200px|ޗެނަލް ޓަނެލް.
ޗެނަލް ޓަނެލް ހެދުމަށް ކޮނުމުގެ މަސައްކަތަށް 7 އަހަރު ދުވަސް ހޭދަވި އެވެ. އަދި 15 ހާސް މީހުން މިމަސައްކަތުގައި ބައިވެރި ވެފައި ވެއެވެ. ކޮނުމުގެ މަސައްކަތުގައި ކޮންޓްރެކްޓަރެއްގެ ދައުރު އަދާކޮށްފައިވަނީ ފްރާންސްގެ ޓްރާންސްމެޗް ލިންކް އިންނެވެ. ކޮނުމަށް އިންޖިނޭރުން ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ޓަނެލް ބޯރިން މެޝިން އެވެ. މިފަދަ ތަފާތު 11 މެޝިނެއް ޓަނެލް ކޮނުމަށް ބޭނުންކޮށްފައި ވެއެވެ.
ރޭލު ދަތުރުކުރާ މިމަގު ހަދާފައި އޮންނަނީ އިގިރޭސި ޗެނަލްގެ ކަނޑު އަޑީގެ ބިންގަޑުގެ ދަށުގައެވެ. މިމަގުހެދިފައިވަނީ އިގިރޭސި ވިލާތުގެ ފޯކްސްޓޫން އިން ފަރަންސޭސި ވިލާތުގެ ކޮންކްއެލްސް އަށެވެ. ދިގުމިނުގައި 50 ކިލޯ މީޓަރު އިންނަ މިމަގުގެ ކަނޑު އަޑީގައި އިންނަ ބައިގެ ދިގުމިނުގައި 39 ކިލޯ މީޓަރު ހުރެއެވެ. ކަނޑުގެ އަޑީގައި އޮންނަ ބައި އޮންނަނީ ކަނޑު އަޑީގެ ބިންގަނޑުގެ ވެސް އަޑީންނެވެ. އެވްރެޖްގޮތެއްގައި 45 މީޓަރު އަޑީގައެވެ. އެހެން ކަމުން މިޗެނަލް އޮންނަނީ މޫދު ތެރެއަކު އަކު ނޫނެވެ.
ޗެނަލް ޓަނެލްގައި 25 ފޫޓް ފުޅާމިނުގެ ރޭލު ދަތުރުކުރާ ދެމަގާއި، އަދި އެދެމަގުގެ މެދުން 16 ފޫޓްގެ ފުޅާމިން ހުންނަ މަގު ހިމެނެއެވެ. މެދުގައިވާ މަގު ބޭނުންކުރެވެނީ ރޭލެއް މައްސަލަ ޖެހިއްޖެ ނަމަ އެކަން ރަގަޅު ކުރެވެންދެން ޕާރކު ކޮށްފައި ބޭއްވޭ ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ނުވަަތަ ރޭލުތަކަށް ޚިދުމަތްދޭ ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޗެނަލް ޓަނެލްގެ މެދުގައިވާ ޚިދުމަތްދޭ ޓަނެލް ގެ މަސައްކަތް ފެށުނީ 1 ޑިސެމްބަރު 1987 ގައެވެ.
ޗެނަލް ޓަނެލް ހަދާފައިވަނީ އިގިރޭސި ވިލާތާއި ފަރަންސޭސި ވިލާތް ގުޅިގެން އުފައްދާފައިވާ ޖޮއިން ވެންޗަރ ކުންފުންޏަކުންނެވެ. އަދި މިކުންފުންޏަށް ޓަނެލް ހިންގުމަށް 55 އަހަރު ގެރެންޓީ ދިފައި ވެއެވެ. މިޓަނެލް ހެދުނީ ލަންޑަން އިން ޕެރިސް އަށް ހެދި ރޭލު ދަތުރުކުރާ މަގުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައެވެ.
ޗެނަލް ޓަނެލްގައި ޔޫރޯ ޓަނެލްގެ ފަރާތުން ތަފާތު 3 ޚިދުމަތެއް ދެއެވެ. އެއީ މީހުން އުފުލުމުގެ ޚިދުމަތް، ދުއްވާ ތަކެތި އުފުލުމުގެ ޚިދުމަތް އަދި މުދާ އުފުލުމުގެ ޚިދުމަތެވެ. މިޚިދުމަތް ފޯރުކޮށްދެވެނީ ލަންޑަން، ބްރެސެލްސް އަދި ޕެރިސް މި 3 ސިޓީގެ ދެމެދުގައެވެ. މިޓަނެލް ހެދުމުގެ މަސައްކަތަށް 10 ބިލިއަން ސްޓާލިންގ ޕައުންޑް ހޭދަވާނޭކަމަށް ބެލެވިފައި ވެއެވެ.
ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
ދަޅުނެތް ތުނބި
ދަޅުނެތް ތުނބިނުވަތަ ( އަކީ ރާއްޖޭގެ ފަރުފަޅުތަކުގެ ބޭރުގައި ބޮޑެތި އައިންހަދައިގެން އުޅޭ ތުނބި މަހާ ވަރަށް އެއްގޮތް މަހެކެވެ. މިއީ ދިވެހިން މަދުމަދުން ކައިއުޅޭ މަހެކެވެ. މިބާވަތުގެ މަސް އައިންހަދައިގެން ބޭރުމަތީ ގައްޔާއި މޫދުގެ ފުން ހިސާބުތަކުގައި އުޅެއެވެ. މިމަހުގެ ކާނާއަކީ ކުދި ފަނިފަކުސައެވެ. މިއީ އައިން ހަދައިގެން އޮއިމައްޗަށް ނުކުމެއުޅޭ ކަނޑުކާޅު އާއިލާގެ މަހެކެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 75 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ.