cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ދިވެސް އަކުރު
ދިވެސް އަކުރު ލިޔާނީ ވާތުން ކަނާތަށެވެ. އެއީ އިގިރޭސި ބަސް ވެސް ލިޔާ އުޞޫލުންނެވެ. ދިވެސް އަކުރު ލިޔެވޭނީ ފިއްޔަކާއި އެކީގައެވެ. އަބަދުވެސް އޮންނާނީ ކޮންމެވެސް ފިއްޔަކާއި ގުޅިފައެވެ. އަދި ބައެއް ފަހަރު ދެއަކުރު އެއްކޮށްލައިގެން ވެސް ބޭނުންކުރެވެއެވެ. ދިވެސް އަކުރުގެ އެއް އަކުރެއް ކިތައްމެ ގޮތަކަށް ވެސް ލިޔެވިދާނެއެވެ. ދިވެސް އަކުރު ދަސްކުރުމުގައި އެންމެ މުހިއްމު ކަމަކީ ފުރަތަމަ ލިޔަން ދަސްވުމެވެ. އަކުރު ލިޔަން ފަށާނީ ވާތުންނެވެ.
ސައިބޯނި މަސް
ސައިބޯނި މަސް ނުވަތަ އަކީ މާގަނޑު މަސްތަކުގެ ތެރެއިން ރާއްޖޭގައި އެންމެ އާންމު އެއްބާވަތެވެ. މިއީ ވެސް މެރިން އެކްއޭރިއަމް ތަކުގައި ގެންގުޅެން ރީތި މަހެކެވެ. މިމަސް ދިރިއުޅެމުންދަނީ ފަރުފަޅާއި، ފަރުމަތީގައި ބައިބަޔަށް ހިރިހިރީގައި ހުންނަ ގާތަކުގެ ނިވަލުގައެވެ.
މަހުގެ ހަށިގަނޑުގެ މަހުގެ ހުރަހަށް ފުޅާ ރޮނގުތަކެއް ތިން ގަޅިޔަށް ވާގޮތަށް ހުރެއެވެ. މަހުގެ މަތީބައިގެ ކުލައަކީ ރީނދޫކުލައެވެ. ނިގުލުގެ ކުލައަކީ ހުދުއަޅި ކުލައެވެ. އަނގަމަތީގެ ކުލައަކީ ރީނދޫ ކުލައެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ކުރޮއޭޝިއާ
ކްރޮއޭޝިޔާއަކީ މެދުތެރޭ އަދި އިރު ދެކުނު ޔޫރަޕަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެކެވެ.
އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް
ކްރޮއޭޝިޔާގެ ރަސްމީ ބަހަކީ ކްރޮއޭޝިޔަން ބަހެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން މި ޤައުމުގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ ކްރޯ^ްސް ނުވަތަ ކްރޮއޭޝިޔަންސްއެވެ. ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ ޒަގްރެބްއެވެ. މި ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ ވެސް މިއީއެވެ. މިއީ ބަރުލަމާނީ ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ. ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 4 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމާއެކު، މިއީ ދުނިޔޭގައި 120 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 56594 އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ކަނާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ hr. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +385 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ޔޫރޯއެވެ.
ނަން
އިނގިރޭސި ބަހުން މި ޤައުމުގެ ރަސްމީ ނަމަކީ ރިޕަބްލިކް އޮފް ކްރޮއޭޝިޔާއެވެ. ކްރޮއޭޝިޔަން ބަހުން މި ޤައުމަށް ކިޔަނީ ރިޕަބްލިކާ ހްރްވަ^ްސްކާއެވެ.
ޖުޣުރާފީ
ކްރޮއޭޝިޔާގެ އުތުރުގައި އޮތީ ސްލޮވީނިޔާ އާއި ހަންގޭރީއެވެ. އިރުދެކުނުގައި އޮތީ ބޮސްނިޔާ އެންޑް ހެރްޒެގޮވީނާ އާއި ސާބިޔާއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ މޮންޓިނީގްރޯއެވެ.
ތުންގަނޑު ހިބަރު
ތުންގަނޑު ހިބަރުނުވަތަ އަކީ ދިވެހި މަސްވެރިން ވަދާއި ލޭނުގައި ބާނާއުޅޭ މަހެކެވެ. މަހުގެ މަތީ ތުން އެހެނިހެން ހިބަރުގެ ބާވަތްތަކާއި ޚިލާފަށް މާބޮޑަށް ކަނޑިއެއްހެން ދިގުކޮށް ހުރެއެވެ. ހިބަރުގެ ބުރަކަށިމައްޗާއި ބަނޑުދަށް ފަރާތުގެ ދެވަނަ ކޮތަރިބައި ފުރަތަމަ ކޮތަރިބަޔަށްވުރެ މާކުޑައެވެ. ބުރަކަށިމަތީ ފުރަތަމަ ކޮތަރިބައިގައި 34 އާއި 49 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. އަދި ދެވަނަ ކޮތަރިބައިގައި 4 އާއި 6 އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މިހިބަރުގެ ކަރުތާފަތްގަނޑާ ދިމާލުން ބަނޑުދަށުގައި ހުންނަ ކޮތަރިއެއް ނުހުރެއެވެ. މަހުގެ ނިގޫފަތުގެ ބުޑުގެ ދެފަރާތުގައި ވަރަށް ބޮޑު ދެކުރަގަނޑު ހުރެއެވެ. މިބާވަތުގެ ބޮޑެތި ހިބަރުގައި ހުޅުނބެއް ނުހުރެއެވެ. މަހުގެ ބުރަކަށި މައްޗާއި ދެއަރިމަތީގެ ކުލައަކީ ކަޅުމުށި ކުލައެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތުގައި ހުންނަނީ ވަރަށް ފަނޑު މުށިކުލައެކެވެ. ތުންގަނޑު ހިބަރު އަދި ވޮށިމަސް މިޔަރު އަކީ އަދާވަތްތެރީންގެ ގޮތުގައި މަޝްހޫރުވެފައިވާ ދެމަހެވެ. މިހިބަރަށް ކަންނެމި ހިބަރު އޭ ވެސް ކިޔައެވެ.
ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް
ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް ދިވެހި ގައުމަށާއި އަދަބިއްޔާތަށް ޚިދުމަތްކޮށްދިނުމުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭނެ ޝަޚްޞިއްޔަތެކެވެ. އަދަބިއްޔާތުގައި ނަޢީމްގެ ޚާއްޞަ ރޮނގުތަކަކީ ލިޔުންތެރިކަން، ޅެންވެރިކަން، ބަސްމޮށުންތެރިކަން، އަދި ވާހަކަ ލިޔުއްވުމެވެ. ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް އުފަންވެފައިވަނީ 1 ޖޫން 1935 ގައެވެ.
ތުންގަނޑު ހިބަރު
ތުންގަނޑު ހިބަރު އަކީ ހޫނު ކަނޑުތަކާއި ފިނި ކަނޑުތަކުގައި ވެސް އުޅޭ މަހެކެވެ. މިއީ އާންމު ގޮތެއްގައި ދެފެން ދޭތެރޭ އުޅޭ މަހެއް ކަމަށް ވިޔަސް ކަނޑުގެ އަޑިން 650 މީޓަރުގެ ފުނުގައި ވެސް މިބާވަތުގެ ހިބަރު އުޅެއެވެ. މިހިބަރުގެ ކާނާއަކީ ކަނޑުގެ މަތީބައިގައި އުޅޭ ތަފާތު ބާވަތް ބާވަތުގެ މަހާއި، ކަކުނި ފާނޑުގެ ސޫތްޕާއި ބޯވަ ދިލަ މަހެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 4.5 މީޓަރަށެވެ.
ކުރޮއޭޝިއާ
ސަގާފަތު
ކްރޮއޭޝިޔާގެ ސަގާފަތަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 14 ވަރަކަށް ޤަރުނުވެފައިވާ ސަގާފަތެކެވެ. ވަރަށް ބޮޑަށް މަދަނީ ތަރައްޤީ އާއި އާދަކާދައަށް ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބިގެން ދިއުމުގެ ސަބަބުން ކްރޮއޭޝިޔާ ވެފައިވަނީ ވަރަށް މުއްސަނދި ސަގާފަތެއް އޮތް ޤައުމަކަށެވެ. ޔޫރަޕުގެ މުސްލިމުން ދިރިއުޅޭ ޤައުމުތަކަށް ބަލާލާއިރު ކްރޮއޭޝިޔާގެ މުސްލިމުންގެ ޢަދަދު ލައްކައަކަށް ނޭރި ކަމުގައި ވިޔަސް ކްރޮއޭޝިޔާއަކީ މުޅި ދުނިޔެއިން ވެސް ހޮވާލެވޭ ފަދަ އިސްލާމީ ސަގާފަތެއް އޮތް ޤައުމެކެވެ. ކްރޮއޭޝިޔާގެ މުސްލިމުންނަކީ ވަރަށް ދީންވެރި، އަދި އެހައިިމެ ދީލަތި ބައެކެވެ. ވަރަށް ހިތްތިރި، ބޮޑާވެރިކަމުގެ ސިފަ ނެތް، އިޚްލާޞްތެރި ބައެކެވެ.
އިޤްތިޞާދު
ޕްރައިވެޓައިޒޭޝަން ފަދަ ރަނގަޅު އިޤްތިޞާދީ ސިޔާސަތުތަކެއް އެ ޤައުމުގައި މިހާރުވަނީ ހިންގަން ފަށާފައެވެ. އެ ޤައުމުގެ އިޤްތިޞާދަށް އެންމެ ބޮޑު ހީނަރުކަމެއް ލިބިގެން ދިޔައީ އެ ޤައުމުގައި 90ގެ އަހަރުތަކުގައި ހިނގަމުން ދިޔަ ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުންނެވެ. އެހެން ނަމަވެސް 1995 ވަނަ އަހަރު ހަނގުރާމަ ނިމުމަށް ފަހު ކްރޮއޭޝިޔާގެ ފަތުރުވެރިކަމާއި އަދި އެހެނިހެން ސިނާޢަތުތައް ވެސް ހަމަޔަކަށް އެޅުމުގެ ސަބަބުން އެ ޤައުމުގެ އިޤްތިޞާދަށް ވަނީ ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބެން ފަށާފައެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 18575 ޑޮލަރެވެ.
ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް
އަދަބަށްކުރެއްވި ޚިދުމަތް
ދިވެހި އަދަބިއްޔާތުގައި ނަޢީމްގެ ޚާއްޞަ ރޮނގުތަކަކީ ލިޔުންތެރިކަން، ޅެންވެރިކަން، ބަސްމޮށުންތެރިކަން، އަދި ވާހަކަ ލިޔުއްވުމެވެ. އޭނާ އެންމެ މަޝްހޫރުވެ ވަޑައިގެންނެވީ ވާހަކަ ލިޔުއްވުމުގެ ރޮނގުންނެވެ. ޚާއްޞަކޮށް އިޝްޤީ ޖާސޫސީ ވާހަކަ ލިޔުއްވައިގެންނާއި، އިޝްޤީ، ގައުމީ ޅެންތައް ހަދައިގެން ވަރަށް ބޮޑު މަޝްހޫރު ކަމެއް ނަޢީމަށް ލިބިފައި ވެއެވެ.
ތުންގަނޑު ހިބަރު
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް
ނޫސްވެރިކަން
ނޫސްވެރިކަމަކީ ވެސް ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމްގެ ވަރަށް ޚާއްޞަ ރޮނގެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ރޭޑިޔޯ އެނައުންސަރަކީ ވެސް ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް އެވެ. 1962 ވަނަ އަހަރު ބްރޯޑްކާސްޓިންގ ގެ ޚިދުމަތް ރާއްޖޭގައި ފެށުނު އިރު އެމަސައްކަތުގައި އިސްދައުރެއް ނަޢީމް އަދާކުރެއްވިއެވެ. ނޫސްވެރިކަމަށް 50 އަހަރު ފުރުމުގެ މުނާސަބަތުގައި 1993 ވަނަ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ ދެއްވި ރަންގަލަން ވެސް ނަޢީމަށް ލިބިލައްވާފައި ވެއެވެ. ހަވީރު ނޫސް ގެ ލިޔުންތެރިއެއްގެ ގޮތުން ވެސް ނަޢީމް މަސައްކަތް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. adhabiyyaaathh
މުނިފޫހިފިލުވުން
މުނިފޫހި ފިލުވުމުގެ ދާއިރާ އަކީވެސް ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް ޚިދުމަތްކޮށްފައިވާ ދާއިރާ އެކެވެ. ޝޯ ހުށަހަޅައި ދިނުމާއި، ޑްރާމާތަކާއި ތަމްސީލުތައް ލިޔުއްވައި، ޑައިރެކްޓްކުރައްވައި ހެއްދެވި އެވެ. ރީތިކޮށް ލިޔުމާއި ފަރުމާ ކުރުމުގެ ރޮނގަކީ ވެސް ނަޢީމްގެ ވަރަށް ޚާއްޞަ ރޮނގުތަކެކެވެ. އެރޮނގުންވެސް ނަޢީމްވަނީ ސަރުކާރުން ދެއްވާ ޢާންމު ޚިދުމަތުގެ ޝަރަފްވެރިކަމުގެ އިނާމް ޙާޞިލް ކުރައްވާފައެވެ.
ގައުމީ ޚިދުމަތް
ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް ގެ ގައުމީ ޚިދުމަތް ފެއްޓެވީ 15 ފެބުރުއަރީ 1953 ގައެވެ. ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް ގެ ގައުމީ ޚިދުމަތްތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވޭ ޚިދުމަތަކީ 1980 ވަނަ އަހަރު ފެއްޓެވި އަސާސީ ތަޢުލީމުގެ މަޝްރޫޢުގައި ނަޢީމް އަދާކުރެއްވި އިސްދައުރާއި، އައިޑެންޓިޓީ ކާޑް ޔުނިޓްގައި އޭނާ ކުރެއްވި ބުރަ މަސައްކަތްތަކެވެ. ސަރުކާރުގެ ޚިދުމަތުގައި 53 އަހަރު ހޭދަކުރެއްވި ނަޢީމް ސަރުކާރުގެ ވަޒީފާއިން ވަކިވެވަޑައިގަތީ 1 މެއި 2008 ގައި ސިވިލް ސާވިސްގެ ގާނޫނަށް ޢަމަލުކުރަންފެށި ވަޒީފާއިން މުސްކުޅި ކުރެއްވުމުންނެވެ. އޭރު ހުންނެވީ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ އޮފީހުގެ މުޝީރުގެ މަގާމްގައެވެ.
އަވަހާރަވުން
ސައިކުރާ އިބްރާހީމް ނަޢީމް އަވަހާރަވީ އުމުރުފުޅުން 73 އަހަރުގައި 25 ޖުލައި 2008 ގެ ހެދުނު 10:30 ގައި މާލޭ އޭޑީކޭ ހޮސްޕިޓަލްގެ އައިސީޔޫގައި ފަރުވާދެމުން ދަނިކޮށެވެ.
އިސްޕެނިޝް
އިސްޕެނިޝް ބަހަކީ އިސްޕޭނުގެ ރަސްމީ ބަހެވެ.
ޤިސްމު:Languages
ބާޑީގޭ މުޙައްމަދު އަޙުމަދުދީދީ
ބާޑީގޭ މުޙައްމަދު އަޙުމަދު ދީދީ އަކީ ލިޔުންތެރިކަމުގެ ރޮނގުން މަޝްހޫރުވެގެންވާ އަދީބެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެދުނު މޮޅެތި ދިވެހި ބޭސްވެރިންގެ ތެރެއިން އަރާހުންނެވި ޙަކީމެކެވެ. އަލްފާޟިލް މުޙައްމަދު އަޙުމަދު ދީދީ އަކީ އެދުވަސްވަރަށް ނިސްބަތްކުރާއިރު، ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެދުނު ވަރަށް ގާބިލް ތަޢުލީމީ ބޭފުޅެކެވެ. މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާގެ މުސްކުޅި ދަރިވަރެކެވެ. އުރުދޫ ބަހަށް ވަރަށް ކުޅަދާނަ ބޭފުޅެކެވެ. ދިވެހި ރާއްޖޭގައި އުފެދުނު ފުންނާބު އުސް ދިވެހި ބޭސްވެރިންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ މަޝްހޫރު ޙަކީމެކެވެ. ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމުގައި އަރާހުންނެވި ބޭފުޅެކެވެ.
ތައުލީމު ޙާޞިލްކުރެއްވުން
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވީ މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާ (މިހާރުގެ މަޖީދިއްޔާ ސްކޫލް ) އިންނެވެ. އެންމެ ކުރިއަރާފައިވާ ރޮނގަކީ ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާކުރެއްވުމުގެ ރޮނގެވެ. ގިނައިން ތަރުޖަމާ ކުރައްވާފައިވަނީ އުރުދޫ ފޮތްތަކެވެ. އުރުދޫ ކިޔަވާ ވިދާޅުވާން ފެއްޓެވީ އަލްފާޟިލް ޙަސަން މޫސާ، އަދި އަލްފާޟިލް ފޫޅުމާގޭ ދޮންމަނިކުގެ ކިބައިންނެވެ. އެބަހުގެ އުސްތާޛުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގެންނެވޭ ވަރަށް ކުރިޔަށް ވަޑައިގަތީ މައުލަވީ މުޙައްމަދު ޙަސަން ނަދުވީ ގެ ކިބައިންނެވެ. އަލްފާޟިލް މުޙައްމަދު އަޙުމަދު ދީދީ މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާ އިން ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރުމަށްފަހު، އަލްމަރުހޫމް ޙަސަން މޫސާ ދީދީ، އަދި އަލްމަރުހޫމް ފޫޅުމާގޭ ދޮންމަނިކު ފަދަ ބޭފުޅުންގެ އަރިހުން އުރުދޫބަސް ދަސްފުޅު ކުރެއްވި އެވެ. ނަމަވެސް އުރުދޫ ބަހުގެ އުސްތާޛުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގެންނެވޭ ވަރަށް އެބަސް ކިޔަވާ ވިދާޅުވީ މުޙައްމަދު ދީދީގެ ޅިޔަނު ހއ.ތަކަންދޫ އަލްމަރުހޫމް މައުލަވީ މުޙައްމަދު ޙަސަން އައްނަދަވީ ގެ އަރިހުންނެވެ.
ޢައިޝަތު އަފްނާން ރަޝީދު
ޢައިޝަތު އަފްނާން ރަޝީދު އަކީ ދިވެހި ބެޑްމިންޓަން ކުޅުންތެރި އެކެވެ.
ބާޑީގޭ މުޙައްމަދު އަޙުމަދުދީދީ
ބޭސްވެރިކަން
ބޭސްވެރިކަމުގެ ރޮނގުން ސުމުއްވުލް އަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނުގެ ކިބައިން އުގެނި ވަޑައިގަތެވެ. އަދި އޭގެ އިތުރުން ޙަކީމު ޙުސައިން އަފީފް އޭނާއަށް ބޭސްވެރިކަން އުގަންނަވައި ދެއްވި އެވެ. އޭގެ އިތުރުން ވެސް ބައެއް އެދުރުން ކައިރިން އުގެނިވަޑައިގަތެވެ. ބޭސްވެރިކަމުގައި ވަރަށް ގިނަ ރޮނގުރޮނގުން ޚިދުމަތް ކުރެއްވި އެވެ.
ދައުލަތަށް ކުއްލިއަކަށް ދިމާވާ ހާދިސާ ތަކުގައި މާލެއާއި ރާއްޖެތެރޭގައި ބޭސްވެރިކަމުގެ ޚިދުމަތް ދެއްވިއެވެ. ވަރަށް ގިނަ ޙަކީމީ ބޭހުގެ ޢަރަބި، އުރުދޫ، ދިވެހި ނަންތައް ދެނެވަޑައިގަނެއެވެ.
ބޭސްވެރިކަމުގެ ރޮނގުން މުޙައްމަދު ދީދީގެ އުސްތާޛުންގެ ތެރޭގައި ސުމުއްވުލް އަމީރު އަލްމަރުހޫމް އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނު، އަލްމަރުހޫމް އަޙުމަދު ކާމިލް ދީދީ، އަލްމަރުހޫމް ކުދުރަނިޔާގެ ބެއްޔާ ފަދަ ބޭފުޅުން ހިމެނިވަޑައިގަނެއެވެ. ނަމަވެސް މިރޮނގުން މުޙައްމަދު ދީދީގެ އެންމެ ޚާއްޞަ އުސްތާޛަކީ މިފަހަރު ވެސް މުޙައްމަދު ދީދީ ގެ ޅިޔަނު ގދ.ތިނަދޫ އަލްމަރުޙޫމް ޙަކީމް ޙުސައިން އަފީފް އެވެ. މީގެ އިތުރުން ކުރީގެ ހިންދުސްތާނުގެ ވަރަށް މަޝްހޫރު ޑޮކްޓަރުން ކަމުގައިވާ ޙަކީމު ހަރީޗާންދު މުލްތާނީ، ޑރ ކްއިރާޖް ހަރުނާމްދާސް ލާހޫރީ، އެޗްއެމް ޖައުފަރީ ޖެނެރަލް މެނޭޖަރ ޔޫނާނީ ޑިސްޕެންސަރީ، ފަދަ ޢިލްމުވެރިންނަކީ ސިޓީގެ ޒަރީޢާއިން އެބޭފުޅުންގެ ޢިލްމީ ގާބިލްކަމުގެ ފައިދާ މުޙައްމަދު ދީދީ ހޯއްދެވި ބޭފުޅުންނެވެ. އެދުވަސްވަރަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި މިޒަމާނުގެ ޑޮކްޓަރީ ފަރުވާ ދެމުންދިޔަ ޒަމާނެއް ނޫނެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ގެނައި ޑޮކްޓަރުންގެ ތެރެއިން ބައެއް ޑޮކްޓަރުންގެ ތަރުޖަމާނުންގެ ގޮތުގައި މުޙައްމަދު ދީދީ ޚިދުމަތް ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އެދުވަސްވަރު މާލެއާއި އަތޮޅުތަކުގެ ރައްޔިތުންނަށް ބޭސްފަރުވާ ދެއްވުމުގެ އިތުރަށް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި ބޮޑެތި ރޯގާތަކާއި ކުއްލި ހާލަތްތަކުގައި ދައުލަތުން އެދިވަޑައިގަތުމުން، މުޙައްމަދު ދީދީ މީހުންނަށް ބޭސްފަރުވާ ކުރެއްވުމުގެ ޚިދުމަތް ކުރެއްވި އެވެ. އަދި އެންމެ ފަހުން ހުންނެވި ރަދުން ޖަލާލަތުލް މަލިކް މުޙައްމަދު ފަރީދު މަނިއްޕުޅަށާއި، އޭރުގެ ސިފައިންގެ މީހުންނަށް ރަސްމީގޮތުން ވަރަށް ގިނަ ދުވަހު ބޭސްކޮށްދެއްވަމުން ގެންދަވާފައި ވެއެވެ. އަދި ރާއްޖެތެރޭގެ ވަރަށް ގިނަ ބަޔަކަށް ބޭސްވެރިކަން ދަސްކޮށްދެއްވާފައި ވެއެވެ.
ބަހަށްކުރެއްވި ޚިދުމަތް
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ ގެ ކުރުނަމެއްގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރައްވަނީ ބ.މ.ދ އެވެ. ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ އެންމެ ބޮޑަށް މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ދިވެހި އަދަބުގެ ރޮނގުންނެވެ. ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމާއި، ވާހަކަ ލިޔުމުގައެވެ. ވާހަކަ ލިޔުއްވަން ފައްޓަވާފައިވަނީ ހިޖުރައިން 1357 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. ދިވެހި ބަހަށް ފުރަތަމަ ތަރުޖަމާ ކުރެއްވި ވާހަކަ އަކީ އަލްފު ލައިލާ ވަލައިލާ އެވެ. ވާހަކަ ލިޔުމުގެ ހުރިހާ ވައްޓަފާޅިއެއް ހޯއްދެވީ އައްޝައިޚް ޙުސައިން ޞަލާޙުއްދީނު ގެ އަރިހުންނެވެ.
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރައްވާފައިވާ އެންމެ މަޝްހޫރުކަން ބޮޑު އެއްފޮތަކީ އިސްލާމީ ތާރީޚްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ލިޔުއްވާފައިވާ ފޮތުގެ އެތަކެއް ޞަފްޙާތަކެވެ. އެފޮތުގައި އުމަވީ ދައުލަތުގެ ވެރިކަމުން ފެށިގެން އުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ނިމުމާއި ހަމައަށް ވަރަށް ޞަރީޙަކޮށް، ބަޔާންކުރެވިފައި ވެއެވެ. އެއީ ބަސް އެތުރުމާއި ބަލާޣާތުގެ ގޮތުން ވަރަށް ފުރިހަމަ ފޮތެކެވެ.
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ ލިޔުއްވަން ފެއްޓެވީ މީގެ އަހަރުތަކެއް ކުރިން ކަމަށްވާތީ އެމަސައްކަތުގައި ހޭދަކުރެއްވި ގިނަ މަސައްކަތް ކުރައްވާފައިވަނީ ފުޅި ބައްތީގެ އަލީގައެވެ. އުމުރުފުޅުގެ މެދަކާއި ހިސާބުން އެއްލޯފުޅު ހަލާކުވެއްޖެއެވެ. އާދެ ކަރާސީނު ބައްތީގެ އަލީގައި އެކަށީގެންވާ ވަރަށްވުރެ ގިނައިން މަސައްކަތް ކުރެއްވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ބާޑީގޭ މުޙައްމަދު އަހުމަދު ދީދީ ދިވެހިންގެ ތެރެއަށް މަޝްހޫރުވެފައިވާ ދެވަނަ ރޮނގަކީ ދިވެހި އަދަބުގެ ރޮނގެވެ. ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމާއި، ލިޔުއްވުމުގެ ރޮނގެވެ. ބ.މ.ދ ގެ ނަމުގައި ދިވެހި ބަހަށް ޚިދުމަތް ކުރައްވަން ފައްޓަވާފައިވަނީ ހިޖުރައިން 1357 ނުވަތަ މީލާދީން 1938 ގައެވެ. ދިވެހި ބަހަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ތަރުޖަމާ ކުރައްވާފައިވަނީ އަލްފް ލައިލާ ވާހަކަ އެވެ. ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމުގެ ހުރިހާ ވައްޓަފާޅިއެއް މުޙައްމަދު ދީދީ ހޯއްދެވީ ފަޟީލަތުއް ޝައިޚް އަލްމަރުހޫމް ޙުސައިން ޞަލާޙުއްދީން ގެ އަރިހުންނެވެ. މުޙައްމަދު ދީދީ ދިވެހި ބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރައްވާފައިވާ އެންމެ މަޝްހޫރު ކަން ބޮޑު އެއް ފޮތަކީ އިސްލާމީ ތާރީޚްގެ މައްޗަށް ބިނާކުރައްވައި، ލިޔުއްވި އެތައް ސަތޭކަ ޞަފްޙާގެ ބޮޑު ފޮތެވެ. އެފޮތުގައި އުމަވީ ދައުލަތުގެ ފެށުމުން ފެށިގެން އުޘްމާނީ ޚިލާފަތުގެ ނިމުމާއި ހަމައަށް ވަރަށް ތަފްޞީލްކޮށް ބަޔާންކުރެވިފައި ވެއެވެ.
މުޙައްމަދު ދީދީ ލިޔުއްވަން ފައްޓައިގަތީ މީގެ އެތައް އަހަރެއް ކުރިން ކަމުން އެމަސައްކަތުގައި ހޭދަކުރެއްވި ގިނަ ދުވަސްތަކުގައި ހޭދަކުރައްވާފައިވަނީ ތެޔޮ ބައްތީގެ އަލީގައެވެ. އޭގެ ސަބަބުން އުމުރުފުޅުގެ މެދާއި ހިސާބުން އެއްލޯފުޅު ހަލާކު ވެއްޖެއެވެ. އާދެ ކަރާސީނު ބައްތީގެ އަލީގައި ލިޔުމުގެ މަސައްކަތް އެކަށީގެންވާ ވަރަށްވުރެ ގިނައިން ކުރެއްވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ނަމަވެސް އޭނާގެ ހޮބީއެއްގެ ގޮތުން ކުރެއްވި މަސައްކަތް ހުއްޓާނުލާ ކުރިޔަށް ގެންދެވިއެވެ. އަދި ދިވެހި ގައުމަށް ގިނަގުނަ ޚިދުމަތްތަކެއް ކޮށްދެވިއެވެ.
މުޙައްމަދު ދީދީ ލިޔުއްވާފައިވާ ގިނަފޮތްތައް ލިޔުއްވާފައިވަނީ އޭނާގެ އަމިއްލަ އަތްޕުޅުންނެވެ. 1974 ހާތާގައި އޭނާއާއި ކުރެވިފައިވާ އިންޓަވިއުއެއްގައި ވިދާޅުވެފައިވަނީ އެހާތަނަށް 15600 ޞަފްޙާ ލިޔުއްވާފައިވާނެ ކަމަށާއި، އޭގެތެރެއިން 15000 ޞަފްޙާ ލިޔުއްވާފައިވަނީ އޭނާގެ އަމިއްލަ އަތްޕުޅުން ކަމަށެވެ. މުޙައްމަދު ދީދީ އަށް ދިވެހި ސަރުކާރުން ވަނީ ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމުގެ ރޮނގުން ޝަރަފްވެރިކަމުގެ އިނާމް 1981 ވަނަ އަހަރު ދެއްވާފައެވެ. އޭނާ އަކީ އެކުވެރިކަމުގެ ރޮނގުން ވަފާތެރި އަޚެކެވެ. މީހުންނަށް ހެޔޮ ރަގަޅު އަޚްލާޤެއްގެ ވެރިއެކެވެ.
ލިޔުއްވާފައިވާ ފޮތްތައް
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ ތަރުޖަމާ ކުރައްވާ ލިޔުއްވާފައިވާ ފޮތްތައް ވަރަށް ވެސް ގިނައެވެ.
ދިރިއުޅުމުގެ ދާއިރާގެ ފޮތްތައް
ބުނެވޭގޮތުގައި ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ ތަރުޖަމާކުރެއްވި ގިނަ ފޮތްތައް ލިޔުއްވާފައިވަނީ ޚުދު މުޙައްމަދު ދީދީގެ އަތްޕުޅުންނެވެ. 1974 ވަނަ އަހަރު ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ އާއި ކުރެވިފައިވާ އިންޓަވިއުއެއްގައި އޭނާ ބުނެފައިވަނީ އެހާތަނަށް 15600 ޞަފްޙާ ލިޔެވިފައި ވާކަމަށާއި، އޭގެތެރެއިން 15000 ޞަފްޙާ ލިޔުއްވީ އަމިއްލަ އަތްޕުޅުން ކަމަށެވެ. މީގެ ތެރެއިން ވަރަށް ގިނަ ފޮތް ޗާޕުކުރެވިފައި ވެއެވެ.
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ އަށްވަނީ ދިވެހިބަހަށް ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމުގެ ރޮނގުން ޝަރަފްވެރިކަމުގެ އިނާމް 1981 ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން ދެއްވާފައެވެ. އެއިނާމަކީ އެހާތަނަށް އެއްވެސް ދިވެއްސަކު ޙާޞިލްކޮށްފައިވާ އިނާމެއް ނޫނެވެ.
އަވަހާރަވުން
ބާޑީ މުޙައްމަދު ދީދީ އަވަހާރަވީ 7 އަހަރު ދުވަސްވަންދެން އާލާސްކަންފުޅާ އުޅުއްވުމަށްފަހު 11 ފެބުރުއަރީ 1985 ވީ ހޯމަ ވިލޭރޭ 1.10 ގައެވެ. ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ ހޯމަ ދުވަހު ހެދުނު 7 ޖެހިއިރު މާފަންނު ގަބުރުސްތާނުގައެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ސުވެޑިޝް
ސުވެޑިޝް ބަހަކީ ސުވިޑެންގެ ރަސްމީ ބަހެވެ.
ޤިސްމު:Languages
އަޚުތަރު-އަޒްމީ ޚާންދާން
އަޚުތަރު-އަޒްމީ ޚާންދާން ނިސްބަތްކުރެވެނީ ލަވަލިޔުންތެރިޔާ ޖާވިދު އަޚުތަރު އަދި ފިލްމީ އެކްޓްރެސް ޝަބާނާ އަޒްމީ އަށެވެ. ޖާވިދު އަޚުތަރު ފުރަތަމަ ކައިވެނިކުރީ ސްކްރިޕްޓް ލިޔުންތެރިޔާ ހަނީ އިރާނީ އާއެވެ. ދެވަނައަށް ކައިވެނިކުރީ ފިލްމީ އެކްޓްރެސް ޝަބާނާ އަޒްމީ އާއެވެ. މިޚާންދާން އަށް ނިސްބަތްވާ މަޝްހޫރު ފަރާތްތައް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.
ޤިސްމު:ހިންދީ ފިލްމީ ތަރިން
އިސްމާޢީލުގެފާނު
އިސްމާޢީލުގެފާނަކީ ﷲ ގެ ރަސޫލެކެވެ. އިބްރާހީމްގެފާނުގެ ދަރިކަލެކެވެ. އިސްމާޢީލްޢަލައިހިއްސަލާމްއަކީ، އިބްރާހީމްޢަލައިހިއްސަލާމްގެ ދޮށީދަރިކަލުންނެވެ. އިސްމާޢީލްޢަލައިހިއްސަލާމްގެ އެންމެ ތުއްޕުޅު ޢުމުރުފުޅުގައި، އިސްމާޢީލްގެފާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ މައިކަމަނާ ހާޖަރްއާއިގެން މައްކާގެ ސަރަޙައްދަށް އިބްރާހީމްގެފާނު ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އަދި ކިރުފޮދު ހިއްޕަވާ ޢުމުރުފުޅުގައިވި ތުއްޕުޅުދަރިކަލުންނާއި، އެދަރިކަލުންގެ މައިކަމަނާ، ފާރާންފަރުބަދައިގެ ސަރަޙައްދަށް ދޫކޮށްލައްވާ، އެނބުރިވަޑައިގެންނެވިއެވެ.
ދެމައިކަނބަލުންގެ ކޮއްތަކަށް އެހިނދުހުރީ ނުހަނު ކުޑަފެންފޮދަކާއި ކަދުރުކޮޅެކެވެ. އެފަދަ ޙާލުގައި، ދެމައިކަނބަލުން މިފަދަ ހަނަފަސް ތަނަކަށް ދޫކޮށްލައްވަނީ ކީއްވެތޯ، އަދި ވަޑައިތިޔަގަންނަވަނީ ކީއްވެތޯ، ހާޖަރް ސުވާލުކުރެއްވުމުން އިބްރާހީމްގެފާނުގެ ޖަވާބަކަށްވީ، އެއީ ﷲ އަމުރުކުރެއްވިގޮތްކަމުގައި ވިދާޅުވުމެވެ. އެހިނދު ހާޖަރް ވިދާޅުވިއެވެ. ތިޔަހެންކަމަށްވަންޏާ، ތިމަންމެން ދެމައިކަނބަލުންނަށް ﷲ ބައްލަވާވޮޑިގެންވާނެއެވެ.
ދެމައިކަނބަލުން ގިނިކަންޏާ ވީތާ މާގިނައިރެއްނުވެ، ކަދުރުކޮޅާއި ފެންފޮދު ހުސްވެއްޖެއެވެ. އަދި ތުއްޕުޅު އިސްމާޢީލްއާއި ހާޖަރަށްވެސް، އިންތިހާއަށް ކަރުހިއްކުން އިޙްސާސްކުރެއްވެން ފަށައިފިއެވެ. މިޙާލަތުގައި ފެންފޮދެއް ލިބޭތޯ، ނުވަތަ މީހެއްގެ ހިލަމެއްވޭތޯ، ދުވެވަޑައިގެން އެއްފަރާތުން ފެންނަންހުރި ޞަފާފަރުބަދައަށް ހާޖަރު އަރާވަޑައިގަންނަވައެވެ. އަދި އެފަދަ ހިލަމެއް ނިޝާނެއް ނެތުމުން، އަނެއް ފަރާތުން ފެންނަންހުރި މަރްވާ ފަރުބަދައަށް އަރާވަޑައިގަންނަވައެވެ. ދެފަރުބަދަ ދޭތެރޭ މި ބީދައިން ހަތްފަހަރު ހާޖަރް ދުވެވެޑައިގަތެވެ. އަދިއަދަށްވެސް، އެ ޙާދިސާގެ ޒިކްރާ ޙައްޖުގެ އަޅުކަމުގައި، ޞަފާ،މަރްވާ ހިނގުމުގެ ގޮތުގައި މުސްލިމުން އައުކުރަމުން ގެންދެއެވެ. ދެފަރުބަދަ ދޭތެރޭ ހާޖަރް ދުވެވަޑައިގަތް 7 ވަނަ ފަހަރާއިއެކު، ﷲގެ އަމުރުފުޅަށް ރަޙްމަތުގެ މަލާއިކަތުން ވަޑައިގަންނަވައެވެ. އަދި ޒަމްޒަމްފެނުގެ ކޯދު އެ ފަސްގަނޑުން ނެރުއްވައެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:Islamic prophets
ބޯރޯން
ބޯރޯން އަކީ ގަސްގަހާއި ގެއްސަށް ބޭނުންވާ އަސާސީ މާއްދާ އެކެވެ. ނަމަވެސް އިންސާނުންނަށް ވެސް މިމާއްދާގެ ބޭނުން ބޮޑުކަން މިހާރުވަނީ އެނގި ސާބިތުވެފައެވެ. ބޯރޯން އަކީ ހަށިގަނޑުގެ ކަށިތަކާއި ހުޅުތަކުގެ ހަރަކާތްތަކަށް ވަރަށް ބޭނުންތެރި އެއްޗެކެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ދަތުގެ ބޭރު ފަށަލަ އަށް ވަރަށް މުހިއްމު އެއްޗެކެވެ. ބޯރޯން ހަށިގަނޑުގައި މަސައްކަތްކުރަނީ ހަށިގަނޑުގައިވާ ސެލޯށި ތަކާއި އެކުއެކީގައެވެ. މިމާއްދާ ހަށިގަނޑުގައި ބޭނުންވަރަށްވުރެ އިތުރުނަމަ ކުޑަކަމުދާ ތަކެއްޗާއި އެކު ބޭރުވާނެއެވެ. އަދި ބޭނުންވާ ވަރަށް ވުރެ މަދުވެއްޖެނަމަ ހުޅުތައް ދުޅަވުން އަދި ކަށި ފީވުން އޭ ކިޔާ ބަލީގެ އުދަގޫތައް ދިމާވާގޮތް ވެއެވެ. ބޯރޯން ގިނަ އަދަދަކަށް ހުންނަ ކާނާގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރޭގައި، މޭވާ، ތަރުކާރީ، ސޯޔާބީން، އަދި އެކިވައްތަރުގެ މަދު ހިމެނެއެވެ. މިތަކެތީގައި މިމާއްދާ ހުންނަވަރު ބިނާވެގެންވަނީ ހައްދާ ބިމުގެ ގޮތުންނެވެ. ބޯރޯންގެ ކެލަމިން (ކެއުމަށް ލަފާދޭ މިންވަރު) އެއް ނޯވެއެވެ. މީހަކަށް ދުވަހަކަށް 2-7 މިލިގްރާމް އާއި ދެމެދުގެ ބޯރޯން ބޭނުންވާނޭ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. ބޯރޯން އަކީ ކަށީގެ ބަލިތަކަށް ފަރުވާ ކުރުމުގައި ބޭނުންކޮށް އުޅޭ އެއްޗެކެވެ. މިމާއްދާއިން ވިހަވެދާނެ ކަަމަށް ބެލެވެނީ ދުވަހަކަށް 100 މިލިގްރާމް އަށްވުރެ އިތުރަށް ކެއުމުންނެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ކާނާގެ ބައިތަކާއި ވައްތަރުތައް
ގެގްލިއަލްމޯ މާކޯނީ
ގެގްލިއަލްމޯ މާކޯނީ އުފަންވެ ވަޑައިގަތީ އިޓަލީ ވިލާތުގެ ޕޮލޯނިޔާގައި 1847 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އޭނާ އެއްވެސް ސުކޫލެއްގައި ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރިކަމަށް ބެލެވިފައިވަނީ އަމިއްލަ ގޭގައި ހުރެގެންނެވެ.
ދުރަށް އަޑުފޮނުވާ ފޮށި ނުވަތަ ރޭޑިޔޯ އުފެއްދުމުގެ މަސައްކަތް މާކޯނީ ފެށީ އޭނާގެ އުމުރުން އެންމެ 25 އަހަރު ގައެވެ. މިމަސައްކަތުގައި ކޮންމެވެސް ކަހަލަ ކާމިޔާބެއް ލިބި 1896ގައި އަޑުފޮއްޓެއް އީޖާދު ކުރިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އިގިރޭސި ވިލާތަށް ދަތުރުކޮށް އެގައުމުގައި މާކޯނީގެ އުފެއްދުން ތަޢާރަފު ކުރިއެވެ. އަދި އެގައުމުގައި މާކޯނީ ޚާއްޞަ ކުންފުންޏެއް އުފައްދާ މިއަޑުފޮށި ތަރައްގީ ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފެށިއެވެ.
1898 ގައި މާކޯނީ ގްރާމް ގެ ނަމުގައި ވަޔަރލެސް ކޯޑް އިގިރޭސި ކެނަލް ހުރަސްކޮށް ފޮނުވަން ފެށިއެވެ. އަދި 1901 ގައި މިމަސައްކަތް މިއަށްވުރެ ފުރިހަމަކޮށް އެޓްލާންޓިކް ކަނޑު ހުރަސްކޮށް ވަޔަރލެސް ކޯޑް ފޮނުވަން ފެށިއެވެ. މާކޯނީގެ މިމަސައްކަތަށް 1909 ވަނަ އަހަރު ވަނީ ނޯބެލް އިނާމް ލިބިވަޑައިގެންފައެވެ. 1910 ވަނަ އަހަރު އާޖެންޓީނާ އާއި، އަޔަލޭންޑް އާއި ދެމެދު ވަޔަރލެސްގެ ޒަރީއާއިން ގުޅޭނެގޮތް ހޯދުމާއި ގުޅިގެން މިއަގުހުރި ހޯދުން މުޅި ދުނިޔެއަށް ތަޢާރަފްވެގެން ދިޔައެވެ. 1920ގައި މާކޯނީގެ އުފެއްދުން ރޭޑިޔޯގެ ގޮތުގައި ބާޒާރަށް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ނެރުނެވެ.
Uetersen
އާބާދީ - 17865
ވަގުތު ޒޯނ - CET (ވ.ބ.ގ+1) ހޫނު މޫސުމް (ދ.ރ.ވ) - CEST (ވ.ބ.ގ+2)
ގްރެހަމް ބެލް
ގްރެހަމް ބެލް އުފަންވީ މީލާދީން 1847 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އުފަން ތަނަކީ ސްކޮޓްލޭންޑް ގެ އެޑިންބަރަރ އެވެ. ފުރިހަމަ ނަމަކީ އެލެގްޒެންޑަރ ގްރެހަމް ބެލް އެވެ. ގްރެހަމް ބެލް އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއްދިނީ އަމިއްލަ މަސައްކަތުން ތަފާތު ކަންކަމާއި ބެހޭ މައުލޫމާތު ދިރާސާ ކުރުމަށެވެ. ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރީ ވެސް އަމިއްލަ މަސައްކަތުންނެވެ. ގްރެހަމް ބެލްގެ ބައްޕައަކީ އަޑު ދަތުރުކުރާގޮތާ ބެހޭގޮތުން ދިރާސާތަކެއް ކުރި ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އެހެންކަމުން ގްރެހަމް ބެލް ވެސް ދިރިއުޅުމުގެ މައިދާނަށް ނިކުމެ ބައްޕަގެ މަސައްކަތުގައި ކުރިޔަށް ދިޔައެވެ.
1871 ވަނަ އަހަރު ގްރެހަމް ބެލް އެމެރިކާއަށް ޒިޔާރަތްކުރި އެވެ. އަދި އެތާގައި ކުރި ދިރާސާތަކެއްގައި ޓެލެފޯން ހެދުމުގެ މަސައްކަތް ކާމިޔާބު ކުރިއެވެ. ޓެލެފޯންގެ އީޖާދު ބޭނުންތެރި ކާމިޔާބު އީޖާދަކަށްވުމުގެ ސަބަބުން ގްރެހަމް ބެލް ވަރަށް ބޮޑު މުއްސައްޖަކަށްވިއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ގްރެހަމް ބެލް އޭނާގެ ދިރާސާތައް ކުރުމުގައި ދުވަސްތައް ހޭދަ ކުރަމުން ދިޔައެވެ. މިގޮތުން ބީރު މީހުންނަށް އަޑުއިވިދާނެ ގޮތެއް ހެދިދާނެތޯއާއި، އެފަދަ މީހުންނަށް އެއްޗެހި އަންގައިދެވޭނީ ކިހިނެއްތޯ ގްރެހަމް ބެލް ދިރާސާ ކުރިއެވެ.
ގްރެހަމް ބެލް އަށް ދެ ފިރިހެންކުދިން ލިބިފައިވެއެވެ. 1882 ގައި ގްރެހަމް ބެލް އެމެރިކާގެ ރައްވެއްސަކަށް ވިއެވެ. އޭނާ މިދުނިޔެ ދޫކުރީ 1922 ގައެވެ.
އެންގޯލާ
ރިޕަބްލިކް އޮފް އެންގޯލާއަކީ ދެކުނު މެދުތެރޭ އެފްރިކާއަށް ނިސްބަތްވާ ޤައުމެކެވެ.
އަވަސް ކަޅިއަކުން ބަލައިލުމެއް
އެންގޯލާގެ ރަސްމީ ބަހަކީ ޕޯޗުގީޒު ބަހެވެ. އިނގިރޭސި ބަހުން އެންގޯލާގެ މީހުންނަށް ކިޔަނީ އެންގޯލަންސްއެވެ. ޤައުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ޝަހަރަކީ ލުއަންޑާއެވެ. ޤައުމުގެ ވެރިރަށަކީ ވެސް ލުއަންޑާއެވެ. އެންގޯލާއަކީ ރިޔާސީ ޖުމްހޫރިއްޔާއެކެވެ. ޤައުމުގެ އާބާދީއަކީ 18 މިލިއަނެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ ދުނިޔޭގައި 59 ވަނައަށް އެންމެ އާބާދީ ބޮޑު ޤައުމެވެ. ބިމުގެ ބޮޑުމިނަކީ 1.2 މިލިޔަން އަކަކިލޯމީޓަރެވެ. ދުއްވާއެއްޗެހި ދުއްވަނީ ކަނާތްފަރާތުންނެވެ. އިންޓަނެޓް ކޯޑަކީ ao. އެވެ. ކޯލިން ކޯޑަކީ +244 އެވެ. ފައިސާގެ ގޮތުން ބޭނުންކުރަނީ ކްވާންޒާއެވެ.
ނަން
އެންގޯލާގެ ރަސްމީ ނަމަކީ ރިޕަބްލިކް އޮފް އެންގޯލާއެވެ.
ޖުޣުރާފީ
އެންގޯލާގެ ދެކުނުގައި އޮތީ ނެމީބިއާއެވެ. އުތުރުގައި އޮތީ ޑިމޮކްރެޓިކް ރިޕަބްލިކް އޮފް ކޮންގޯއެވެ. އިރުމަތީގައި އޮތީ ޒެންބިއާއެވެ. ހުޅަނގުގައި އޮތީ އެޓްލާންޓިކް ކަނޑެވެ.
ތާރީޚު
މީލާދީން 16 ވަނަ ޤަރުނުން ފެށިގެން 1975 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް އެންގޯލާ އޮތީ ޕޯޗުގީޒުންގެ އޯވަރސީސް ޓެރިޓަރީއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. 1975 ގައި މިނިވަންވުމަށް ފަހުގައި 2002 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް އެންގޯލާ ވަނީ ނުރައްކާތެރި ދާޚިލީ ހަނގުރާމައެއް ތަޖުރިބާކޮށްފައެވެ. އެންގޯޯލާގައި އެންމެ ފުރަތަމައަށް ވަޒަންވެރިވެފައިވަނީ ޝިކާރަކުރާ ޤަބީލާތަކެއްގެ މީހުންކަމަށް ބުނެވެއެވެ. އޭގެ ފަހުން މި ސަރަޙައްދުގައި ވަޒަންވެރިވީ ބަންޓޫ ދަރިކޮޅުގެ މީހުންނެވެ. އެންގޯލާގެ ފުރަތަމަ ވަޒަންވެރީން ކަމުގައި ބެލެވޭ ޚޮއިސާން ދަރިކޮޅުގެ މީހުން މިއަދު ތިބީ ދެކުނު އެންގޯލާގެ ބައެއް ސަރަޙައްދުތަކުގައެވެ. އެންގޯލާއަށް ބަންޓޫ ދަރިކޮޅުގެ މީހުން އައިސްފައިވާ ކަމަށް ބެލެވެނީ މިއަދުގެ ކެމަރޫންގެ ގޮތުގައި އޮތް ސަރަޙައްދުންނެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ ނަޒަރު އެންމެ ފުރަތަމަ އެންގޯލާއަށް ހުއްޓުނީ 15 ވަނަ ޤަރުނުގެ ތެރޭގައެވެ. އެއީ 1483 ގައި އެމީހުން ކޮންގޯ ސްޓޭޓާއެކު ގުޅުން ޤާއިމުކުރި ހިސާބުން ފެށިގެންނެވެ. އެންގޯލާއަކީ ޔޫރަޕާއި ދެކުނު އޭޝިޔާ އަދި ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިޔާއާ ދެމެދު ކުރެވޭ ވިޔަފާރީގެ ފާލަމަކަށް ބަދަލުވެގެން ދިޔައީ މި ދުވަސްވަރުއެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ އެކްޕްލޯރަރއެއް ކަމުގައިވާ ޕައުލޯ ވަނީ 1575 ގައި ލުއާންޑާ ހޯދާފައެވެ. އެއީ ވަޒަންވެރިންގެ 100 އާއިލާ އާއި 400 ސިފައިންނާއެކުގައެވެ. މި މީހުން ޤާއިމުކުރި އަނެއް ތަނަކީ ބެންގުއޭލާއެވެ. އެއީ 1587 އިން 1617 އަށް ޕޯޗުގީޒުންގެ ކިއްލާއެއްގެ ގޮތުގައި ހުރުމަށް ފަހު، އޭގެ ފަހުން ޓައުނަކަށް ބަދަލުވިތަނެކެވެ. 1641 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން 1648 ވަނަ އަހަރާ ހަމަޔަށް ލުއާންޑާ އޮތީ ޑަޗުންގެ އަތް ދަށުގައެވެ. ޕޯޗުގީޒުން ވަނީ އެންގޯލާގައި ގާތްގަނޑަކަށް ފަސް ޤަރުނު ވަންދެން އެމީހުންގެ ވެރިކަން ހިންގާފައެވެ. އެންގޯލާއަށް މިނިވަންކަން ލިބުނީ 11 ނޮވެންބަރު 1975 ގައެވެ.
ޑެމޮގްރަފިކްސް
އެންގޯލާގެ މިނިވަންކަމުގެ ކުރީގައި އެ ޤައުމުގައި ޕޯޗުގީޒު ނަސްލުގެ 500000 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުން ތިބި ކަމުގައި ވިޔަސް މިއަދު އެންގޯލާގައި ތިބީ ޕޯޗުގީޒު ނަސްލުގެ 30000 މީހުންނެވެ. އެންގޯލާގެ އާބާދީގެ 80% މީހުންގެ މާދަރީ ބަހަކީ ޕޯޗުގީޒު ބަހެވެ. އަނެއް 20% މީހުންގެ ދެވަނަ ބަހަކީ ޕޯޗުގީޒު ބަހެވެ. އެންގޯލާގެ އާބާދީގެ 53% މީހުންނަކީ ކްރިސްޓިޔަނުންނެވެ. 46% މީހުންނަކީ އަދިވާސީ ދީންތަކަށް ތަބަޢަވާ މީހުންނެވެ. 0.6% މީހުންނަކީ މުސްލިމުންނެވެ.
ސަގާފަތު
އެންގޯލާއަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 500 ވަރަކަށް އަހަރުވަން ދެން ޕޯޗުގީޒުންގެ ވެރިކަން ކުރަމުން އައި ތަނެއް ކަމުގައިވާތީ، ޕޯޗުގަލް އާއި އެންގޯލާގައި ސަގާފީ ގޮތުން ވަރަށް ގާތްގުޅުންތަކެއް އޮވެއެވެ. މި ގޮތުން އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވެނީ އެންގޯލާގެ 80% މީހުންގެ މާދަރީ ބަހަކަށް ޕޯޗުގީޒު ބަސްވެފައިވާ ކަމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް މޮކްސިކޯ ޕްރޮވިންސުގައި ސްޕެނިޝް ބަހުން ވާހަކަ ދައްްކާ މީހުން އެބަތިއްބެވެ.
އިޤްތިޞާދު
ދާޚިލީ ހަނގުރާމަ ނިމުމަށް ފަހުގައި އެންގޯލާގެ އިޤްތިޞާދު އަންނަނީ ރަނގަޅުވަމުންނެވެ. އެ ޤައުމުގެ ޖީ.ޑީ.ޕީ ޕަރކެޕިޓާ އަކީ 6251 ޑޮލަރެވެ.
ޕެޓްރާ
thumb|175px|left|ޕެޓްރާ ޕެޓްރާ އަކީ ދުނިޔޭގެ އައު 7 އަޖައިބުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ތަނެކެވެ. މިއީ އުރުދުންގެ މައާން ގައިވާ އަރަބާ އޭ ކިޔުނު ވާދީގައިވާ އާޘާރީ ތަނެކެވެ. ގަލުން ކަނޑައި ނެގިގެން ހަދާފައިވާ މިތަން ފުރަތަމަ ހޯދާފައިވަނީ 1812 ވަނަ އަހަރު ސްވިޒްލޭންޑްގެ މީހެއް ކަމުގައިވާ ޖޯހަން ލުޑްވިގް ބާރކަޓް އެވެ. އަރަބާ ވާދީގެ އިރުމަތީ ބިތުގައިވާ މިތަން މަޝްހޫރު ވެފައިވަނީ މިތަން ހެދުމުގެ ބޭނުންކުރެވިފައިވާ ގަލުން ބިންވަޅު ކަނޑައި ނެގުމުގެ ފަރުމާގެ ސަބަބުންނެވެ. ދުނިޔޭގެ އާޘާރީ ތަރިކައެއްގެ ގޮތުގައި ބަލައި ރައްކާކުރެވޭނެ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ޔުނެސްކޯއިން ޕެޓްރާ ކަނޑައެޅީ 1985 ވަނަ އަހަރު އެވެ.
ޕެޓްރާ އަށް އިހު ޒަމާނުގައި ކިޔާ އުޅުނު ނަމަކީ 'ރިކީމް އެވެ.
ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
ރަތުލޯ
thumb ރަތުލޯ ނުވަތަ ކޮޕަރ އަކީ އިންސާނުންނާއި، ޖަނަވާރުންނާއި، އަދި ގަސްގަހާއި ގެއްސަށްވެސް ވަރަށް ބޭނުންތެރި މަޢުދަނެކެވެ. ބޮޑު މީހެއްގެ ހަށިގަނޑުގައި 150-75 މިލިގްރާމް އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ކޮޕަރ ހުރެއެވެ. މީގެތެރެއިން ½ ހުންނަނީ ކަށިތަކާއި މަސްތަކުގައެވެ. މިމާއްދާ ނިސްބަތުން އެންމެ ގިނައީ ސިކުނޑި އާއި ފުރަމޭ ގައެވެ. ކޮޕަރ ބޭނުންވާ މުހިއްމު ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި، މީހާ ހެދި ބޮޑުވުމާއި، ކަށިތަކާއި، ހުޅުތަކާއި، ހަންގަނޑާއި، ލޭނާރުތަކާއި، ނޭވާލާ ނިޒާމް އާއި، އަދި ލޭގައި ހުންނަ ދިރުތައް ރައްކާތެރިކޮށްދިނުން ހިމެނެއެވެ. ކޮޕަރ ޖަމާވާނީ ބަނޑާއި ކުޑަ ގޮހޮރުގައެވެ. ކޮޕަރ ލިބޭ ކާނާގެ ތެރޭގައި، ކަނޑުމަސް، އެއްގަމުމަސް، އަދި ގޮވާމުގެ ބާވަތްތައް ހިމެނެއެވެ. ބޮޑުމީހެއްގެ ދުވަހެއްގެ ކެއުމުގައި 1.5 – 3.0 މިލިގްރާމް އާއި ދޭތެރޭގެ އަދަދަކަށް ކޮޕަރ ލިބޭ ކާނާ ހިމަނަން ޖެހެއެވެ. އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ކޮޕަރ މަދުވެއްޖެނަމަ ދިމާވެދާނެ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިތުގެ ބަލިތައް، ނާރުގެ ބަލިތައް ޖެހޭގޮތްވުމާއި، އަދި ސެލޯށިތައް ރަގަޅަށް އުފެދޭގޮތްނުވުން ހިމެނެއެވެ. ކެންސަރު އަދި ހުޅުތައް ދުޅަވުން އަށް ފަރުވާގެ ގޮތުގައި ކޮޕަރ ހުންނަ ބޭސް ބޭނުން ކުރެވެއެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ކާނާގެ ބައިތަކާއި ވައްތަރުތައް
ފެބްރުއަރީ 31
ފެބްރުއަރީ 30 އާއި ފެބްރުއަރީ 31 ބައެއް ކަހަލަ ބޭނުން ތަކުގައި ޚިޔާލީ ތާރީޚު ތަކެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުން ކުރެވެއެވެ.
ފެބްރުއަރީ 30
ފެބްރުއަރީ 30 މި ދުވަހަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގައި ނުހިމެނޭ ދުވަހެއް ކަމުގައި ވީ ނަމަވެސް ބައެއް އެހެން ކަލަންޑަރު ތަކުގައި ފެބްރުއަރީ މަހުގައި 30 ދުވަސް އޮވެއެވެ. އަދި ބައެއް ފަހަރު ފެބްރުއަރީ 30 އަދި ފެބްރުއަރީ 31 ޚިޔާލީ ތާރީޚުތަކެއްގެ ގޮތުގައި ބައެއް ވާހަކަ ތަކުގައާއި ޖޯކު ތަކުގައާއި އަދިވެސް އެހެނިހެން ޙާލަތްތަކުގައި ބޭނުން ކުރެވެއެވެ.
ކުރީގެ ޖޫލިއަން ކަލަންޑަރު
13ވަނަ ޤަރުނު ގައި އުޅުއްވި ޢިލްމު ވެރިޔާ ސަކްރޮބޮސްކޯ ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި 45 ބީސީ އާއި 8 ބީސީ އާ ދެމެދުގެ އަހަރުތަކުގެ ޖޫލިއަން ކަލަންޑަރުގައި ލީޕް އަހަރެއްގެ ފެބްރުއަރީ މަހުގައި 30 ދުވަސް އޮވެއެވެ. މިކަން ބަދަލުކޮށް ލެއްވީ އޮގަސްޓަސް އެވެ. އެއީ ޖޫލިއަސް ސީޒަރު ގެ ނަމަށް ނިސްބަތް ކުރެވިފައިވާ ޖުލައި މަހާއި، އޮގަސްޓަސްގެ ނަމަށް ނިސްބަތްވާ އޮގަސްޓު މަހާ، ހަމަހަމަ ކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. އެހެން ވުމުގެ ސަބަބުން ފެބްރުއަރީ މަހުގެ ދުވަސްތަކުގެ ޢަދަދު 29 އިން 28 އަށް ބަދަލުވީއެވެ. އޮގަސްޓު މަހުގެ ދުވަސްތަކުގެ ޢަދަދު 30 އިން 31 އަށް ބަދަލުވީއެވެ. އަދި ހަމަ އެފަދައިން ލީޕް އަހަރެއްގެ ފެބްރުއަރީ މަހުގައި އޮންނަ ދުވަސްތަކުގެ ޢަދަދު 30 އިން 29 އަށް ބަދަލުވީއެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ޢިލްމު ވެރިން ސަކްރޮބޮސްކޯގެ މިބަހާ އެއްބަހެއް ނުވެއެވެ.
ފަރި ދިދަފުންނަ
ފަރި ދިދަ ފުންނަ ނުވަތަ  އަކީ ރާއްޖޭގެ ފަރުފަޅުތަކުގެ ބޭރުން ގާތްގަނޑަކަށް 25-75 މީޓަރާއި ދެމެދުގެ ފުންމިނުގައި އުޅޭ މަހެކެވެ. މިފުންނަ އެންމެ ބޮޑުވަނީ 6 ސެންޓިމީޓަރަށެވެ. މިއީ ފުން ގުންޑޮޅިތަކުގައި އަމިއްލަ ޖަގަހައެއް ހަދައިގެން ފިލާއުޅޭ މަހެކެވެ. މިފުންނަ އާންމުކޮށް ކައިއުޅެނީ ކަނޑުގައި އުޅޭ ކުދި ފަނިފަކުސައެވެ. ދިރޭ ކުދިމަސް ބޭރުކުރާ ފަރާތްތަކުން މިބާވަތުގެ ދިދަ ފުންނަ ހިފުމަށް ޝައުގުވެރިކަން ދެއެވެ. އަދި މިއީ ރާއްޖޭގައި އުޅޭ ފުންނައިގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަރި ރީތި މަސްވެސް މެއެވެ. މަހުގެ ސިފަޔަށާއި އެންމެ އަޅައިގަންނަ ކުލަވަރަށް ވިސްނާ ފަރި ދިދަފުންނަ ކިޔާފައިވަނީ އެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
އާންމު ޞިއްޙަތުގެ ފުރަތަމަ ގައުމީ މަހާސިންތާ
އާންްމު ޞިއްޙަތުގެ ފުރަތަމަ ގައުމީ މަހާސިންތާ ބޭއްވުނީ 2019 ވަނަ އަހަރުގައެވެ. މިމަހާސިންތާ އޮތީ ނޮވެމްބަރު 6-4 އަށް ޕެރަޑައިސް އައިލޭންޑް ރިސޯޓް ގައެވެ. ތަފާތު 6 ތީމަކުން ސެޝަންތައް މި މަހާސިންތާގައި ހުށަހަޅާފައި ވެއެވެ.
މައިސާ ފަތުހުﷲ އިސްމާއީލް
މައިސާ ފަތުހުﷲ އިސްމާޢީލް އަކީ ދިވެހި ބެޑްމިންޓަން ކުޅުންތެރި އެކެވެ. ގައުމީ ބެޑްމިންޓަން މުބާރާތުގެ ފުރަތަމަ ޑިވިޝަންގެ އަންހެން ސިންގަލްސް ޗެމްޕިއަން 2016 ވަނަ އަހަރު މައިސާ ވަނީ ހޯދާފައެވެ. 2016 ވަނަ އަހަރު ހޯދި ކާމިޔާބީއާ އެކު އުމުރުން 17 އަހަރުގެ މައިސާ ވެފައިވަނީ ބެޑްމިންޓަން އަންހެން ސިންގަލްސް ގައުމީ ތަށި އުފުލާލި އެންމެ ޒުވާން ކުޅުންތެރިޔާ އަށެވެ. މި މެޗުގެ ސެޓުތައް ދިޔައީ 21-19، 15-21 އަދި 21-16 އިންނެވެ. މައިސާގެ ބައްޕަ އަކީ ކުރީގެ ވޮލީބޯޅަ ކުޅުންތެރިޔާ ފަތުހުﷲ ވަހީދު (ފައްލޮ) އެވެ. ފުރަތަމަ ޑިވިޝަންގެ މިކްސް ޑަބަލްސް ޗެމްޕިއަންކަން ވެސް 2016 ވަނަ އަހަރު މައިސާ ހޯދާފައި ވެއެވެ. މައިސާ އަކީ 2015 އަހަރު އޮތް އިންޑިއަން އޯޝަން އައިލެންޑް ގޭމްސް އިން ލޯ މެޑަލް ހޯދި އަންހެން ބެޑްމިންޓަން ޓީމުގެ ކުޅުންތެރިޔެކެވެ.
ޗީޗެން އީޓްސާ
thumb|175px|left|ޗީޗެން އީޓްސާ ޗީޗެން އީޓްސާ އަކީ މެކްސިކޯގެ ޔުކާޓަން ސްޓޭޓްގެ ޔުކާޓަން ޕެނިންސޫލާގެ އުތުރު ސަރަހައްދުގައި ހުންނަ އާޘާރީ ބިނާއެކެވެ. މިއީ މާޔާ ސިވިލައިޒޭޝަން ގެ ދުވަސްވަރު ބިނާކޮށްފައިވާ ބިނާއެކެވެ. އަދި މިއީ 2007 ވަނަ އަހަރު ގެ ޖުލައި މަހުގެ 7 ވަނަ ދުވަހު އިޢުލާންކުރި ދުނިޔޭގެ އައު 7 އަޖައިބުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ތަނެކެވެ. ބުނެވޭގޮތުގައި ޗީޗެން އީޓްސާ ގެ މާނައަކީ އީޓްސާ ވަޅުގެ އަނގަމަތި މިއެވެ. އީޓްސާ އަކީ ޔުކާޓަން ޕެނިންސޫލާގެ އުތުރުގައި އުޅުނު ދަރިކޮޅެއްގެ ނަމެވެ. ޗީ ގެ މާނައަކީ އަނގަ ނުވަތަ ދާރަ އެވެ. ޗެން ގެ މާނައަކީ ވަޅު އެވެ.
ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
މުޙައްމަދު ޖަމާލުއްދީން
ދިވެހި އަދަބިއްޔާތުގައި އެންމެ ފުންނާބުއުސް އެއް އަދީބަކީ އައްޝައިޚުލް ފަގީހު މަރްހޫމް މުޙަންމަދު ޖަމާލުއްދީން ބްނު އަައްނައިބު އީސަލް މުލަކީ އެވެ. ނުވަތަ ދިވެހީން އާންމުކޮށް ކިޔާގޮތަށް ނަމަ ނައިބު ތުއްތު އެވެ. އޭނާގެ ލިޔުންތެރިކަން ފެނިފައިވަނީ ދިވެހި އަދަބިއްޔާތުގެ ފިރުކެން ފެށި ދައުރުގައެވެ. ނައިބު ތުއްތު އެންމެ ފުރަތަމަ ކިޔަވާ ވިދާޅުވީ އަލްޤާޟީ މުޙަންމަދު މުޙިއްބުއްދީން ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނުގެ އަރިހުންނެވެ. އަދި ރާއްޖެއިން ބޭރުން އަރަބި ބަހާއި އިސްލާމްދީން ވަރަށް ރަނގަޅަށް އުނގެނިވަޑައިގަތެވެ. އަދި މިހާރުގެ ސްރީލަންކާއިންނާއި ސަޢުދީ އަރަބިޔާ އިންވެސް ޢިލްމު އުނގެނިވަޑައިގަތެވެ.
ނާއިބު ތުއްތު އަކީ ދިވެހި ބަހުގެ އަދީބެކެވެ. ޝާޢިރެކެވެ. ދީނީ ޢިލްމާއި ޢަރަބި ބަހުގެ ޢިލްމަށް އަރައި ހުންނެވި ޢާލިމެކެވެ. އޭނާގެ ޢިލްމީ ޚިދުމަތް އަދި އަދަން ދާންދެން ދިވެހި އުދަރެހުން ފިލައި ނުދެއެވެ.
އާއިލާ
ނާއިބު ތުއްތު އަކީ މުލަކު އެޅަތޮށިގޭ މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުންގެ ޢީސާ ނާއިބު ތަކުރުފާނުންގެ ދަރިކަލެކެވެ.ޢީސާ ނާއިބު ތަކުރުފާނު އަކީ އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނުންގެ ޒަމާނުގައި މާލޭގެ ބޮޑު ނާއިބުކަމުގައި ހުންނެވި ބޭކަލެކެވެ. މީނާ މާލޭ ފުއްލާގޭ މަރިޔަމް ފުޅާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގެން ލިބުނު ދަރިކަލަކީ ނާއިބު ތުއްތު އެވެ. ޢީސާ ނާއިބު ތަކުރުފާނުންގެ ނިޔާވުމުން މަރިޔަމް ފުޅާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތީ އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް ސިރާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނުންގެ ދަރިކަލުން އަޙުމަދު ބަންޑާރަ ނާއިބު މަނިކުފާނެވެ. ނާއިބު ތުއްތު ބޮޑުވީ މިމަނިކުފާނުގެ އަރިހުގައި ހުންނަވައިގެންނެވެ.
ޢިލްމު އުގެނުން
ނާއިބު ތުއްތުގެ ޢުމުރުން ދާދި ޅަފުރާގައި އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު މުޙިއްބުއްދީން ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނުންގެ އަރިހުން ޢަރަބި ކިޔެވުމާއިގެން މަޝްޣޫލުވެއްޖެ އެވެ. ތުއްތުގެ ފުރަތަމަ އެދުރު ބޭކަލަކީ އަދި ޚާއްޞަކޮށް ރައިވަރުގެ އެދުރު ބޭކަލަކީ މިމަނިކުފާނުއެވެ.މުހިއްބުއްދީން ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނު އަވަހާރަވެ، އިބްރާހީމް މަޖުދުއްދީން އަށް ފަނޑިޔާރުކަން ލިބުމުން އޭނާ އަރިހުން ކިޔަވާން ފެއްޓެވި އެވެ. އެދުވަސްވަރު ތުއްތު އަށް ބޮޑު ނާއިބުކަން ދެއްވި އެވެ. މަޖުދުއްދީން އަވަހާރަވި އިރު ތުއްތު ހުންނެވީ ފިޤުހު ޢިލްމާއި، ނުޖޫމީ ޢިލްމަށް ކުރިއަރައި މޮޅުވެފައެވެ.
މޫސާ ބަދުރުއްދީން ފަނޑިޔާރު ކަމުގައިވެސް ބޮޑު ނާއިބަކީ ތުއްތު އެވެ. މޫސާ ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނު ފަނޑިޔާރުކަން ދޫކުރައްވައި ރަށަށް ވަޑައިގެންނެވިތާ ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއް ނާއިބު ތުއްތު ސިލޯނަށް ނުވަތަ ސްރީލަންކާ އަށް ވަޑައިގެންނެވި އެވެ. ސިލޯނުގެ ބޭރު ވެލީގައި އޭރު ހުންނެވި، އަލްޢާލިމުލް ޢައްލާމާ އަލްޢާރިފް ބިﷲ އައްޝައިޚް މުޞްޠަފާ ބިން ބާވާ އާދަމް ރަހިމަހުﷲ މިކަލޭގެ ފާނަށް ދަރިވަރު ވިއެވެ.
ނައިބު ތުއްތު އަކީ ވަރަށް ރަގަޅަށް ޢަރަބި ތަޢުލީމް ޙާޞިލް ކުރައްވައިގެން ހުންނެވި ޢިލްމުވެރި އަދީބެކެވެ. ސިލޯނަށް ދުރުވެ ބޭރުވެލީގައި ހުންނަވައިގެން އައްޝައިޚް މުޞްޠަފާ ބިން ބާވާ އާދަމް އޭ ކިޔުނު ބޭކަލަކަށް ދަރިވަރު ވިއެވެ. އޭގެ ފަހުން އަރަބި ކަރަޔަށް ދުރުވެ އައްޝައިޚް އަޙުމަދު ޒައިނީ ދަޙްލާން އޭ ކިޔުނު ބޭކަލަކަށްވެސް ދަރިވަރު ވިއެވެ. އެއީ އެދުވަސްވަރު މުފްތީއެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނެވި ވަރަށް ބޮޑު ޢިލްމު ވެރިއެކެވެ.
ކުރިން ބުނެވުނު ދަތުރު އޮޅުދޫކަރަ ނުވަތަ ސްރީލަންކާގައި އުޅުއްވާފައި މާލެ ދުރުވީ ހިޖުރައިން 1300 ވަނަ އަހަރު އެވެ.ހިޖުރައިން 1303 ވަނަ އަހަރު ޙައްޖުވުމުގެ ގަސްތުގައި ސަޢޫދީ އަރަބިއްޔާ އަށް ދުރުވެ، މައްކާގައި ހުންނެވި އިމާމުލް މުތައައްޚިރީން މުފްތިލް ޙަރަމައިނި އަލްޢާލިމް އަލްޢައްލާމާ އަލްޢާރިފްބިﷲ އައްސައްޔިދު އަހުމަދު ޒައިނީ ދިޙްލާން ރަހިމަހުﷲ މިކަލޭގެ ފާނަށް ދަރިވަރުވުމުގެ މާތްކަން ޙާޞިލް ކުރެއްވި އެވެ. މިދަތުރު ކުރައްވާފައި މާލެ ދުރުވީ ކުޑަ ބަންޑާރައިންގެ ރަސްކަމުގައެވެ. ނާއިބު ތުއްތު ފަނޑިޔާރުކަމަށް އިސްކުރެއްވީ މިދަތުރުން މާލެ ދުރުވި ފަހުންނެވެ. އެއް އަހަރު ދުވަސްވަންދެން ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވުމަށްފަހު ފަނޑިޔާރުކަމުން އިސްތިއުފާ ދެއްވި އެވެ.
ލިޔުއްވާފައިވާ ބައެއް ފޮތްތައް
(އަދި މީގެ އިތުރަށް އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ރިޔާ ކަނޑައި އުޅުނު މިންތަކާއި އެ ކަނޑާގޮތާއި ބެހޭ ފޮތެއްވެސް ތުއްތު ލިޔުއްވިއެވެ.)
ލިޔުއްވާފައިވާ ރައިވަރުތައް
މިފޮތަކީ ހިޖުރައިން 1308 ވަނަ އަހަރު ނައިބު ތުއްތު ބ.ފެހެންދޫ އަށް އަރުވާލާފައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު ލިޔުއްވި ފޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ފޮތެކެވެ. އޭރު ތުއްތު ހުންނެވި ދަތި ހިތާމަ ވެރި ޙާލު އެފޮތުގައި ބަޔާން ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. އޭގެ ރައިވަރެއް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ.
ހިތިވެފައި ކަންހިތުގެ ހިތި -   ( ހިތުގެ ހިތިކަން ހިތިވެފައި ) ޅިތި މަހަ ވެގަދޫ ދެލޮލުގެ ރީކަ - ( ދެލޮލުގެ ކަޅިމަތި ރީނދޫވެ ) ނިތިމެއަޅާ މިހުރީކަ -     ( މިނިކަމެތި އަޅާ ހުރީ )
މިފޮތަކީ ހިޖުރައިން 1308 ވަނަ އަހަރު ނައިބު ތުއްތު ބ.ފެހެންދޫ އަށް އަރުވާލާފައި ހުންނެވި ދުވަސްވަރު ލިޔުއްވި ފޮތްތަކުގެ ތެރެއިން ފޮތެކެވެ. މިފޮތުގައި ވަނީ ދިވެހި ބަހުގެ ގަވާއިދެވެ.
ހައިވަކަރު މަސްކަނދާ -   ( މަސްކަނދާ ހައިވަކަރު ) ހައިވަކި ނުވަޑިޔަކަށްވާ -   ( ވަކިނުވާހައި ވަޑިޔަކަށް ) ހައިރާނު ނުފި ހިތުގެ ލާ - ( ހިތުގެ ހައިރާނު ނުފިލާ )
ހައިހުރި ލަކުޑި ދިނީމާ -     ( ހުރިހާ ލަކުޑި ދިނީމާ ) ހައި އެދު ދުބަސްބުނާ ލުންކި - ( އެހައި ކިދުބަސް ދުލުން ބުނާ ) ހައިވާނޭހޭ ގެއްލުންކި -     ( ކިހައި ގެއްލުން ވާނޭހެ )
މިފޮތުގައި ފަހުޒަމާނުގެ އަލާމާތް ތައް ކަމަށް ވަރަށް ގިނަ ކަންތައްތައް ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. މިފޮތުގެ ރައިވަރެއް ތިރީގައި މިވަނީ އެވެ. އަސްދޫނި އުދުހިދާ މަސް އައިނު ކޮށަކޮށާ ކައި ގަސްގަހު ވަތަށް ނިރުފަޅައި ރަސްކަން ބުޅާ ފިކުރުލައި ބަސްވިކި ކަނބިލި އުޅެޔޭ މި ފަސްވި ޒަމާނު ދުނިޔޭ މި
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ދިވެހި ބޭސްވެރިކަން
ސ. މީދޫ އައިސާބީގެ ދަރު އަޙްމަދުދީދީގެ މަޝްހޫރު ބޭސް ފޮތް (ޠިއްބުލް ފުޤަރާއި ފީ ޙިކްމަތިލް އުމަރާއި) 2008 މާރޗް މަހު ނޮވެލޓީން ޗާޕުކުރައްވައި އަލުންޝާއިޢު ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. މިފަހަރު މިފޮތުގެ ފަހަތަށް އިތުރުކުރެވިފައިވާ މުލްޙަޤު ގައި ދިވެހި ބޭސްވެރިކަން އައިގޮތް ބަޔާންވެފައިވެއެވެ. ލިޔުއްވާފައިވަނީ އަލްއުސްތާޛް ޢަބްދުﷲ ސަޢީދުގެ ޢިލްމީ ގަލަން ކޮޅުންނެވެ.
ޢަބްދުﷲ ސަޢީދު ލިޔުއްވައެވެ."ދިވެހިންގެ އެންމެ އެވޭލާ ބޭސްވެރިކަމަކީ ދެވަނަ މިލެނިޔަމް ކުރީކޮޅާ ހަމައަށް ރުޖޫއުވާ ފަތްޕިލާވެލީގެ ބޭސްވެރިކަމެކެވެ. ދިވެހި ތަހްޛީބަށް ސިންދާއި ހިންދުގެ ރަށްވެހިކަމުގެ ނުފޫޒު ފޯރާފައިވުމާއެކު، ހިންދުކަރައިގެ އާޔުރްވޭދާ ބޭސްވެރިކަމުގެ އަސަރު ދިވެހިބޭސްވެރިކަމަށް ފޯރާފައިވާކަން އެނގެއެވެ. ނަމަވެސް އެކަށީގެންވާ ދިރާސާތަކެއްނެތި އެވޭލާ ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ބިނާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި އާޔުރްވޭދާ ބޭސްވެރިކަމުގެ މައްޗަށް ކަމަށް ނިންމުމަކީ އިންސާފުވެރި ނިންމެއްކަމުގައި ނުވާނެއެވެ. ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ދިރާސާކުރާ ކޮންމެމީހަކަށް ވަންހަނާވެގެން ނުވާނޭ އެއްހަގީގަތަކީ، ދިވެހިބޭސްވެރި ކަމުގައި ބޭނުންކުރެވޭ ފަތްޕިލާވެއްޔާއި އެނޫން މާއްދާތަކުގެ ތެރޭގައި ގިނައަދަދަކަށް ރާއްޖޭގެ ވެއްޓާއި މާހައުލުގައިވާ ތަކެތި ހިމެނޭކަމެވެ. އޭގެތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ބިމާއި ކަނޑާއި ފަޅާއި ފަރުގައި ހިމެނޭ ދިރޭ ތަކެއްޗާއި އެނޫން ތަކެތި ހިމެނެއެވެ. ޝައްކެއްނެތް ގޮތުގައި އެވޭލާ ދިވެހިބޭސްވެރިކަމަކީ  ދިވެހިންގެ އަމިއްލަ ތަޖްރިބާތަކާއި ހޯދުންތަކާއި ދިރާސާތަކުން އުފެދި ތަރައްޤީ ވީ އިލްމަކާއި ފަންނެކެވެ. އަދި ދިވެހިރަށްވެހިކަމުގެ އަގުހުރި ތަރިކައެކެވެ.
އިހުޒަމާނުގައި، ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ހިގަމުން ނަގުލުވަމުން އައީ އެހެން އިލްމުތަކެކޭ އެއްފަދައިން އިލްމުވެރި އެދުރުންގެ ފަންތީގެ ތެރޭގައެވެ. އެދުރުން ވާރުތަކަމެއްގެ ގޮތުގައި މިއިލްމު އުގަންނައި ދެމުން އައީ އެއެދުރުންގެ ދަރީންނަށް ނުވަތަ އާއިލާގެ މީހުންނަށް ނުވަތަ ގާތް ދަރިވަރުންނަށެވެ. މިގޮތުން ބޭހުގެ އެކިދާއިރާތަކަށް ޚާއްޞަވެފައިވާ އާއިލާތަކެއް ރާއްޖޭގެ އެކިކަންކޮޅުތަކުގައި އުފެދުނުކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. އެއީ، ރުއްގަލުބޭސްވެރިކަން ކުރާ އާއިލާތަކާއި، ލޮލުބޭސްވެރިކަން ކުރާ އާއިލާތައްފަދަ ބޭސްވެރި އާއިލާތަކެވެ. ލިބިފައިވާ ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް ވިސްނާއިރު، ދިވެހިރާއްޖެ އިސްލާމްވުމާއެކު ނުވަތަ އޭގެވެސް ކުރީއްސުރެން ފެށިގެން ދިވެހި ބޭސްވެރިކަމުގެ ތެރެއަށް އަރަބި-ޔޫނާނީ މެޑިސިންގެ އަޘަރު ފޯރަން ފަށާފައިވާކަމަށް ފެނެއެވެ. އެބޭސްވެރިކަން ރާއްޖެއަށް އައިސްފައިވަނީ ތަބްރީޒާއި ޝީރާޒް ފަދަ ފާރިސްކަރައިގެ ރަށްތަކާއި، އޮމާނުގެ ޞޫރުއާއި ޔަމަނުގެ ޒަބީދާއި، ޙަޟްރަމައުތުފަދަ އަރަބި ކަރައިގެ ރަށްތަކުންނެވެ. އަދި ބައެއްފަހަރު މަލަބާރު ފަދަ އުތުރުކަރައިގެ ސަރަހައްދުތަކާއި އޮޅުދޫކަރަފަދަ ތަންތަނުންނެވެ. މިދެންނެވިފަދަ ތަންތަނުން ރާއްޖެއަށް އިލްމުތައް ގެންނެވި އިލްމުވެރިންގެ ތެރޭގައި މައުލާނާ އައްޝައިޚް ޔޫސުފު ޝަމްސުއްދީނުއްތަބްރީޒީއާއި، އައްޝައިޚް އަލްފަޤީހު ސުލައިމާނުލްމަދަނީ، އަލްޢައްލާމަތު ނޫރުއްދީނުއް ޒައިދާނީއާއި އަލްޤާޟީ ހަސަންޝީރާޒީއާއި އަލްޤާޟީ ޢީސާއަލްޔަމަނީއާއި އައްރައްޙާލަތު އަލްޢައްލާމަތު މުޙައްމަދު އިބްނުބަޠޫޠާއާއި އައްސުލްޠާނު އައްސައްޔިދު މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނުލް ޙަމަވީ ( ސައްޔިދު ރަސްގެފާނު)އާއި އަދި މިނޫން ކިތަންމެ ބޭކަލުންނެއް ހިމެނެއެވެ. މިބޭކަލުންގެ ތެރޭގައި އަލްޢާލިމުލް ކާމިލު އައްތަޤިއްޔުއްޞާލިޙް އަލްވަރިޢުއްޒާހިދު އަލްފަޤީހު ޔޫސުފުނާއިބު އިބްނު އީސާޤާދިރު އިބްނު ޞޫރުޤާދިރު އިބްނު ސުލައިމާންޤާދިރަކީ ފާހަގަކުރެވޭބޭކަލެކެވެ. އައްޑުއަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކަށް އިސްލާމްދީނުގެ ނޫރާއި އިލްމުގެ ހިދާޔަތް ގެނެސްދެއްވީ އެކަލޭގެފާނެވެ. އެކަލޭގެފާނު ފަސްދާނު ލެވިފައިވަނީ ކޯގަންނު މެދުޒިޔާރަތުގައެވެ. އޭނާގެދަރިކަލުން ޔަހްޔާނާއިބުކަލޭގެފާނުގެ ޒިޔާރަތްހުރީ ފުވައްމުލަކު ގެން މިސްކިތް ދޮށުގައެވެ. މައުލާނާާޔޫސުފުނާއިބު މިކަލޭގެފާނު ގެންނެވި އިލްމަށް ހީނަރުކަން އައިސްފައިވަނިކޮށް އައްޑުއަތޮޅު މީދޫގައި އިލްމީ ތަޖްދީދުގެ އާދައުރެއް ފެށުނީ އައްޝައިޚު އަލްޢައްލާމަތު އަލްޙިބްރުލްފައްހާމަތި މުހައްމަދު ޖަމާލުއްދީނުލްމަހައްލީ ވާދޫ ދަންނަކަލޭގެފާނު ވާދުއަށް ދުރުވުމުގެ ކުރިން މީދޫގައި ހުންނެވި ހުންނެވުމުގައްޔާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އެންމެއިސް ދަރިވަރެއް ކަމަށްވި މުހައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު ބޮޑު ފަނޑިޔާރުތަކުރުފާނާއި އެކަލޭގފާނުގެ ދަރިކޮޅުގެ އިލްމުވެރިންގެ އިލްމީ ހަރާކާތާއި ގުޅިގެންނެވެ. (رحمهم الله ونفعنا بهم آمين)
ވާދޫދަންނަކަލޭގެފާނުގެ އިލްމީހަރަކާތަކީ ރާއްޖެއާއި މުޅިއެތެރެވަރީގެ ހުރިހާ ކަންކޮޅުތަކަށް ފެތުރިގެން ދިޔަ އިލްމީ ހަރަކާތެކެވެ. އަދި އެއީ މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ދިވެހި އިލްމާއި ޘަޤާފަތުގެ ކޯރު އެމަންބަޢަކުން ދެމިގެން އަންނަ ޢިލްމީ މަންބަޢެވެ. ވާދޫދަންނަކަލޭގެފާނަކީ އިލްމު ހޯއްދެވުމައްޓަކައި ޔަމަނުކަރައާއި ހިޖާޒުކަރައިގައި ތިރީސްއަހަރުވާނދެން، ހިންގަވައި އެޒަމާނުގައި ތިއްބެވި ބޮޑަތިބޮޑަތި އިމާމުވެރިންނާއި ބައްދަލުވެ އިލްމުގެ އެކިއެކި ރޮނގުތަކުން އިލްމުތައް ވަރަށްމައްޗަށް އުނގެނިގެން ރާއްޖެއަށް ދުރުވި ރާއްޖޭގެ މަތިވެރި އިލްމުވެރިޔާއެވެ. މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ދިވެހި ތަޢުލީމުގެ ސަނަދު އެއިލްމުވެރިއެއްގެ އިލްމުތަކުން ފެށޭ އަސްލަކީ ވާދޫދަންނަކަލޭގެފާނެވެ. ރާއްޖެ ސަލާމަތުން އޮންނާން އޮތްހާ ހިނދަކު އައްޑޫ މީދޫގައި ފިޤްހުޢިލްމު، ފުވައްމުލަކުގައި ޤާރީވެރިކަން، މާލޭގައި އިސްލާމީވެރިކަން ލެހެއްޓެވުމަށް އެތަކުރުފާނު މާތްﷲށް ދުޢާ ކުރެއްވިކަމަށް ބުނެވެއެވެ. މާތްﷲ އެކަލޭގެފާނަށާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އެދުރުންނާއި ދަރިވަރުންނަށް ރަހްމަތް ލައްވައި އެއެންމެ ބޭކަލުންގެ ނަފާ ދިވެހިންނަށް އިތުރުކުރައްވައި ދަމަހައްޓަވާށިއެވެ. އާމީން. ޔޫނާނީ- އަރަބި ބޭސްވެރިކަން އެނގި ދަސްވިނަމަވެސް، ޒަމާންވީ ދިވެހި ބޭސްވެރިކަން ދިވެހިން ދުލެއް ނުކުރިއެވެ. މިފޮތުގެ މުޞައްނިފުފަދަ ދިވެހި ޙަކީމުން މަސައްކަތްކުރެއްވީ، އަރަބި-ޔޫނާނީ ބޭސްވެރިކަމުގެ އަލީގައި ދިވެހިބޭސްވެރިކަން އަލުން ތަރައްޤީ ކުރެއްވުމަށެވެ.
ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ދިރާސާކުރައްވައި އެބޭސްވެރިކަން އާލާކުރެއްވުމަށް އެންމެބޮޑަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވީ މިފޮތުގެ (ޠިއްބުލްފުޤަރާއި ފީ ޙިކްމަތިލް އުމަރާއިގެ)މުޞައްނިފު ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އަޙްމަދުދީދީ (ސ.މީދޫ އައިސާބީގެ ދަރު އަޙްމަދު ދީދީ) ފިޔަވައި އެހެންބޭފުޅެއްނޫނެވެ. ހަމައެހެންމެ، އިބްނުސީނާއާއި އަބޫބަކުރުއްރާޒީފަދަ މުސްލިމު ސައެންސްވެރިންގެ ބޭސްވެރިކަން ދިވެހިރާއްޖޭގައި ހަރުދަނާގޮތެއްގައި ހިންގަވައި އެކަމުގެ ބިނާ ވަރުގަދަކުރެއްވީ އޭނާއެވެ. އޭނާ ދިރާސާކުރެއްވިއިރު އިހުގެ ދިވެހިބޭސްވެރިކަމުގެ ހަމަތަކާއި އުސޫލުތަކުން ވަރަށްބޮޑުބައެއް ނޭނގުމުގެ ތެރެއަށް ގޮސް ގެއްލިފައިވާކަން ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. ވުމާއެކު، އަރަބި- ޔޫނަނީ ބޭސްވެރިކަމުގެ ޤާނޫނާއި ތަރަހައަށް ފެތޭ ދިވެހިބޭސްތައް މިފޮތުގައި ޖަމާކުރެއްވިއެވެ. ހަށިގަނޑަށް ދިނުން އެއްގޮތަކަށްވެސް ހެޔޮނުވާނޭ ބޭސްތައް ނުހިމަނައި ދޫކޮށްލެއްވިއެވެ. އަދި އެއުނިކަން ފޫބެއްދެވުމަށް އިބްނުސީނާގެ ޤާނޫނުފަދަ ފޮތްފޮތުން ބޭސްތައް ތަރުޖަމާކުރައްވައި މިފޮތުގައި ހިމެނުއްވިއެވެ. އެގޮތުން، ދިވެހިބޭސްވެރިކަން އާލާކުރައްވައި، އެބޭސްވެރިކަމަށް ފުރިހަމަކަން ގެންނެވިއެވެ. އިހުޒަމާނުގެ ދިވެހިބޭހުގެ އެދުރުންގެ ތެރޭގައި މާތޮޑާ މުޢައްލިމް މުޙައްމަދުމަނިކުފާނުގެ ނަން މިފޮތުގެ މުޞައްނިފު ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ.
އިނގިރޭސިވިލާތާއި ޔޫރަޕްގައި ބާރު ދުވެއްޔެއްގައި ބޭސްވެރިކަމުގެ ސައެންސް ކުރިއަރަން ފެށި ދުވަސްވަރު، އަވަށްޓެރިޤައުމުތަކާއި ދެކުނުއޭޝިއާގެ ބޮޑުބައެއް އޮތީ، އިނގިރޭސިންގެ އިސްތިއުމާރު ދަށުގައި، އެމީހުންގެ އެކިކަންކަން ހިންގާ މުހިންމު ސަރަހައްދެއްގެ ގޮތުގައި ކަމަށް ވުމުން، ބޭހުގެ ސައެންސު މިސަރަހައްދުގެ މީހުންނާއެކު ދިވެހިންނަށް ތައާރަފުވާކަށް އެތަކެއް ޒަމާނެއް ނުނަގައެވެ.
އަށާރަވަނަޤަރްނުގެ ފަހުކޮޅުގައި، ވިލާތުގެ މުރައްކަބުބޭސް ރާއްޖެއަށް، އެތެރެކުރެވެން ފެށިއެވެ. މިފޮތުގެ މުޞައްނިފު ފަދަ ދިވެހިހަކީމުންވެސް، އޮޅުދޫކަރައިގެ ހޮސްޕިޓަލްތަކަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައި، ޑަކްޓަރުންނާއި ބައްދަލުކުރެއްވިކަން އެނގެއެވެ. އެގޮތުން މިފޮތުގެ މުސައްނިފު އޭނާގެ ދަރިކަލުން މުހައްމަދުދީދީ ތުއްޕުޅުއިރު އޮޅުދޫކަރައަށް ގެންދަވައި އެތާގެ ހޮސްޕިޓަލެއްގައި އޭނާއަށް ބޭސް ފަރުވާ ހޯއްދެވިއެވެ.
ރާއްޖޭގެ ޒަމާނީ ބޭސްވެރިކަމުގެ ސައެންސާ އެއްގޮތަށް ފުރަތަމަ ތަހްލީލެއް ކުރެވުނީ 1909 ވަނަ އަހަރު ގެ ތެރޭގައި އިނިގރޭސި މަނަވަރަކުން މާލެއަށް އައި އިނގިރޭސި ސަރޖަނަކު މާލޭގެ ފެން ތަހްލީލު ކުރެއްވުމުންނެވެ. މި ތަހްލީލުން މާލޭގައި ފެން ނަޖިހާއެއްވެ ތަޣައްޔަރުވަމުން ދާކަން އެނގުނެވެ.
1932 ވަނަ އަހަރު ދިވެހި ދައުލަތް ދުސްތޫރީ ދައުލަތަކަށްވުމުގެ ކުރިން ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ކުރުމާއި އެކަން ކުރިއެރުވުން އޮތީ މުޅީން އަމިއްލަކަމެއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ރާއްޖޭގައި ޤާނޫނުއަސާސީ 1932 ޑިސެމްބަރ 22 ވީ ބުރާސްފަތިދުވަހު ފާސްވުމާއި ގުޅިގެން އެއީ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ފަރާތުންކުރައްވާކަމަކަށް ވެގެން ހިގައްޖެއެވެ. އެދުވަހު އުފެދުނު ވުޒާރާތަކުގެތެރޭގައި ސިއްހަތާއި ބެހޭ ވުޒާރާއެއް އުފެދިއްޖެއެވެ. ވަޒީރުއްސިއްހާ އަކަށް އައްޔަންކުރެވުނީ އަލްފާޟިލު އިބްރާހިމް އަލިދީދީއެވެ. އެއަށްފަހު ވަޒީރުއްސިއްހާ ހުށަހެޅުއްވި ސިއްހަތުގެ ބިލެއް 1933 މާރޗް 27 ގައި ޤާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުން ފާސްވިއެވެ. މިބިލް ތަސްދީޤުވީ 1933 މެއި 8 ގައެވެ. މިޤާނޫނު ފާސްވުމަށްފަހު މާލޭގައި ޑަކްޓަރީބޭސް ލިބޭނޭ ނިޒާމް ހަމަޖެއްސުމުގެ ގޮތުން ސަރުކާރުން 1934 އެޕްރީލު 7ގައި ޑިސްޕެންސަރީއެއް ހުޅުވިއެވެ. މިޑިސްޕެންސަރީގައި މަސައްކަތްކުރީ އޮޅުދޫކަރައިގެ އެޕޮތޮކަރީއެއް ކަމަށްވާ މިސްޓަރ އަރުމަނަޔާގަމްއެވެ. ބަލިމީހުން ބައި ތިއްބައިގެން ފަރުވާދޭ ޑޮކްޓަރު ގެއެއް މާލޭގައި ޤާއިމްކުރެވި 1948 ޖެނުއަރީ 11 ވީ އާދީއްތަދުވަހު ހުޅުވާލެވުނެވެ. މިތަން ހުރީ ކަނބާފާނުގަނޑުވަރު ހުރި ތާނގައެވެ. މިތަނުން ދެމުން އައި ޚިދްމަތް ދެން ބަދަލުވީ އިނގިރޭސި ސަރުކާރުގެ އެހީގައި ހ.ވައިލެޓްފެހީގައި އިމާރާތްކުރެވުނު ހޮސްޕިޓަލަށެވެ. އެއީ 1967 އޮކްޓޯބަރ7 ވީ ހޮނިހިރުދުވަހުއެވެ. މިތަން ފުރަތަމަ ހިގަމުން އައީ ގަވަރންމެންޓް ހޮސްޕިޓަލް މިނަމުގައެވެ. އޭގެފަހުން ސެންޓްރަލްް ހޮސްޕިޓަލް މިނަމުގައެވެ. މިހޮސްޕިޓަލުން ސަރުކާރުން ދެމުން އައި ބޭހުގެ ޚިދްމަތް ދެން ބަދަލުވީ އިންޑިއާ ސަރުކާރުގެ އެހީގައި އެޅުނު އިންދިރާގާނދީ މެމޯރިއަލްހޮސްޕިޓަލަށެވެ. އެއީ 31 ޑިސެމްބަރ 1994 މިތާރީޚްގައެވެ. 12 މާރޗް 1964 ގައި ޅ.ނައިފަރުގައި އަތޮޅު ސިއްހީމަރުކަޒެއް ހުޅުވުނެވެ. ރާއްޖޭގައި ސިއްހީ މަރުކަޒު ނިޒާމް ތައާރަފުކުރެވި އެޚިދްމަތް ފެށުނީ އެހައިތަނުންނެވެ. ރާއްޖޭގެ މީހުން ދިރިއުޅޭ ހުރިހައި ރަށެއްގައިވެސް މިނިޒާމުގެ ދަށުން ސިއްހީ ޚިދްމަތް މިހާރު ލިބޭން އެބަހުއްޓެވެ. ރާއްޖޭގައި ސަރަހައްދީ ހޮސްޕިޓަލެއް އެންމެ ފުރަތަމަ ހުޅުވުނީ 1 މާރޗް 1982 ގައި ހދ. ކުޅުދުއްފުށީގައެވެ. މިހައިރަށް އައިއިރު ރާއްޖޭގެ ގިނަ ސަރަހައްދުތަކެއް ގައި ސަރަހައްދީ ހޮސްޕިޓަލްތަކެއް ޤާއިމްވެފައިވެއެވެ. ޒަމާނީ ސައެންސާ އެއްގޮތަށް ބޭސްވެރިކަން ކުރުމަށް ދިވެހިން އަހްލުވެރިކޮށް ތަމްރީން ކުރުމުގެ މަސައްކަތް 1950ގެ އަހަރުތަކުގައި ފެށިފައިވެއެވެ. މިރޮގުން ކިޔަވަން ބޭރުޔުނިވަރސިޓީތަކަށާއި އިންސްޓިޓިޔުޓްތަކަށް ދިވެހިދަރިން ފޮނުއްވަން ދައުލަތުން ފެއްޓެވީ އެދުވަސްވަރުއެވެ. 19 ޖުލައި 1973 ގައި މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތުގެ ދަށުން، އެލައިޑް ހެލްތު ސާރވިސަސް ޓްރޭނިން ސެންޓަރު ހުޅުވުމާއި ގުޅިގެން ހެލްތުސައެންސުގެ ރޮގުން ދިވެހިން ތަމްރީން ކުރަން ރާއްޖޭގައި ފެއްޓުނެވެ. އެތަން ފަހުން ހިނގަމުން އައީ އިންސްޓިޓިޔުޓް އޮފް ހެލްތު ސައެންސްގެ ނަމުގައެވެ. މިހާރު އެތަން ހިނގަމުން އަންނަނީ މޯލްޑިވްސް ކޮލެޖް އޮފްހަޔަރ އެޑިޔުކޭޝަނުގެ ފެކަލްޓީ އޮފް ހެލްތު ސައެންސަސްގެ ގޮތުގައެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ ފުރިހަމަ މިނިވަން ޤައުމަކަށްވުމަށްފަހު، ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމްއިއްޔާގެ މެމްބަރަކަށްވީ 5 ނޮވެމްބަރ 1965 ގައެވެ. ނަމަވެސް ހަގީގަތުގައި 1959އިން ފެށިގެން އެޖަމްއިއްޔާގެ އެހީތައް ރާއްޖެއަށް ލިބެމުން އައިސްފައިވެއެވެ.
1957-1976އަށް އައްޑުއަތޮޅުގައި އިނގިރޭސިން ތިބިއިރު ގަމު ރޮޔަލް އެއަރފޯރސް ހޮސްޕިޓަލުން ދިވެހިންގެ ތެރެއިން ގިނަބަޔަކަށް ބޭސްފަރުވާގެ ޚިދްމަތް ލިބުން ހިމެނުނީ މިޒަމާނުގެ ބޭސްވެރިކަން އެނިގި ފަރިތަވެގެން ދިޔަ ކަމަކަށެވެ.
މިދެންނެވި ގޮތަށް ބޭސްވެރިކަމުގެ ސައެންސް ރާއްޖެއާއި ދުނިޔޭގައި ކުރިއަރަމުން އައިސްފައިވާއިރު، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ފެންވަރުގައްޔާއި ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމްއިއްޔާގެ ފެންވަރުގައި އަންނަނީ ފަތްޕިލާވެލީގެ ބޭސްވެރިކަމާއި ތަޤްލީދީ ބޭސްވެރިކަން ތަރައްޤީކޮށް ދެމެހެއްޓުމަށް ބާރު އަޅަމުންނެވެ. ހަމައެހެންމެ، ކުރިން ދިވެހި ޙަކީމުންނާއި އެދުރުންް އަމިއްލަ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އަދި ފަރުޟުކިފާޔަތެއްގެ ގޮތުގައި ކުރަމުން އައި ދިވެހި ބޭސްވެރިކަން ޤައުމީ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އުވިޔަނުދީ ދެމެހެއްޓުމަކީ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ސިޔަސަތަކަށްވެފައިވެއެވެ. ސުމުއްވުލްްއަމީރު އިބްރާހިމް ފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނަކީ ހަކީމީ ބޭސްވެރިކަމުގެ އިލްމުގައި ފުންނާބުއުސް ހަކީމެކެވެ. މިފޮތުގެ މުޞައްނިފު، އަލްޢައްލާމާ އައްޝައިޚު އަޙްމަދުދީދީ އަށްފަހު، ރާއްޖޭގައި ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ތަރައްޤީކުރައްވަން އެންމެ ބޮޑަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި އެއްބޭފުޅަކީ އެކިލެގެފާނެވެ. 1956ގައި، އޭނާގެ ބޮޑުވަޒީރުކަމުގެ ދައުރުގައި، އޭނާގެ ސިޔާސަތަކަށް ވެގެން ދިޔައީ ރާއްޖޭގައި ދިވެހިބޭސްވެރިކަމުގެ ކޯސް ހިންގަވައި، ރާއްޖޭގެ ގިނަ ދަރިވަރުންތަކަކަށް ބޭހުގެ އިލްމު އުނގަންނަވައި ދެއްވުމެވެ. ރާއްޖޭގައި އޭރު ތިއްބެވި ބޭސްވެރިން މާލެ ގެންނަވައި ރާއްޖޭގެ އެކި އަތޮޅުތަކުން ދިވެހިބޭސްވެރިކަން އުނގެނޭނޭ ދަރިވަރުން ގެންނަވައި މާލޭގައި ދެ އަހަރެއްހައި ދުވަހުގެ ކޯހެއް ހިންގެވިއެވ.ެ އެދުވަސްވަރު، ރާއްޖޭގައި ހަކީމީ ބޭހުގައި އެންމެ އަރާތިއްބެވީ، އިބްރާހިމް ފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނާއި، އައްޝައިޚް އަލްޢާލިމް މުހައްމަދު މަނިކުފާނު (ކުދުރަނިޔަގެ ބެއްޔާ) އާއި ނައިފަރު އަލްޚަޠީބު އަބްދުލްހަކީމް ކާންނާކަލޭފާނުއެވެ. މިތިން ބޭފުޅުންވެސް އެކުލާހުގައި ކިޔަވައިދެއްވިއެވެ. މުހައްމަދުމަނިކުފާނު މިއިލްމު ހާސިލުކުރެއްވީ އޭނާގެ މައިފުށުގެ ކާފަ އައްޝައިޚުލްޙާފިޡު އިބްރާހިމްތަކުރުފާނު (ދޮންބެއްޔާ)އާއި އޭނާގެ މައިފުށުގެ ބޮޑުބޭބެ (މިފޮތުގެ މުޞައްނިފު) އަލްޢައްލާމާ އައްޝައިޚް އަޙްމަދުދީދީއާއި ދެބަފައިކަލުންގެ އަރިހުންނެވެ. ނައިފަރު އަލްޚަޠީބު ޢަބްދުލްޙަކީމު ކާންނާކަލޭފާނަކީ އިބްރާޙިމް ފާމުލަދޭރި ކިލެގެފާނުގެ ދަރިވަރެކެވެ.
ސުމުއްވުލްއަމީރު މުހައްމަދުއަމީނު ދޮށިމޭނާކިލެގެފާނުގެ ދައުރުގައި އޭނާ ދިވެހިބޭސްވެރިކަން ދިރުއްވައި އާލާކުރައްވަން މަސައްކަތްކުރެއްވިއެވެ. އަދި މިފަންނު ކިޔަވައިދޭނޭ ކްލާހެއް އުފެއްދެވިއެވެ. އެކުލާހުގައި ކިޔަވައި ދެއްވި ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި އިބްރާހިމް ފާމުލަދޭރިކިލެގެފާނާއި އަހްމަދު ކާމިލުދީދީފަދަ ބޭފުޅުން ހިމެނުނެވެ. އަޙްމަދު ކާމިލުދީދީ ޔޫނާނީ އަރަބި ބޭހުގެ އިލްމު ހާސިލުކުރެއްވީ އިންޑިއާއިންނެވެ. މިރޮގުގައި އަހްމަދު ކާމިލުދީދީއަށް ގިނަ އަދަދެއްގެ ދިވެހި ދަރިންތަކެއްދަރިވަރުވިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ސ.މީދޫ ފެންނާމަނިކުފާނުގެ އަލްފާޟިލު އަލްމަރްހޫމް އަބްދުﷲ ބާޤިރަކީ ފާހަގަކުރެވޭ ބޭސްވެރިއެކެވެ.
ބޮލީވުޑް
ބޮލީ ވުޑް އަކީ ހިންދީ ފިލްމީ ދުނިޔެއަށް ކިޔާ ނަމެކެވެ. ތިރީގައިމިވަނީ ހިންދީ ފިލްމީ ދުނިޔޭގެ މަޝްހޫރު ޚާންދާންތަކާއި ބެހޭ މަޢުލޫމާތެވެ.