cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
އެމްޕައަރ ސްޓޭޓް ބިލްޑިންގ
ޢިމާރާތުގެ ބޭރުގައި ބެހެއްޓިފައިވާ ބިންގާގެ ގޮތުގައި ބެލެވޭ ހަދާނީ ހިލަ ބާއްވައި ދިނީ 17 ސެޕްޓެމްބަރު 1930 ގައި އޭރު ނިއުޔޯކްގެ ގަވަރުނަރަކަށް ހުރި އަލްފްރެޑް އީ ސްމިތު އެވެ. ޢިމާރާތުގެ ރޭނުމުގެ މަސައްކަތް ނިމުނީ 13 ނޮވެންބަރު 1930 ގައެވެ. ރަސްމީ ކޮށް އެމްޕައަރ ސްޓޭޓް ބިންޑިންގ ހުޅުވައިދިނީ އޭރު އެމެރިކާގެ ރައީސް ކަމުގައި ހުންނެވި ހާބަޓް ހޫވަރ 1 މެއި 1931 ގައެވެ. ޢިމާރާތް ހުޅުވުމަށް ފަހު 1940 ވަނަ އަހަރާއި ހަމައަށް އަންނަންދެން ޢިމާރާތުގެ ގިނަބައިތައް ހުރީ ކުއްޔަށް ދޫނުކޮށެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އެދުވަސް ވަރު މިޢިމާރާތަށް އެމްޕްޓީ ސްޓޭޓް ބިލްޑިންގ ގެ ނަމުން މުޚާޠަބު ކުރެވުނެވެ.
އެމްޕައަރ ސްޓޭޓް ބިންޑިންގ ގެ މަސައްކަތް އެއްކޮށް ނިންމުމަށް 1 އަހަރާއި 45 ދުވަސް ނުވަތަ 410 ދުވަސް ހޭދަވި އެވެ. ޢިމާރާތް ކުރުމުގެ މަސައްކަތުގައި 3400 މީހުން ހަރަކާތްތެރި ވިއެވެ. މަސައްކަތް ކުރަމުން ދިޔަ ދުވަސްވަރު 14 މީހުން ވަނީ އެކިފަހަރު މަތިން މަރުވެފައެވެ. ޢިމާރާތުގެ ބޭރުހެދުމަށް އިންޑިއާނާ ލައިމް ސްޓޯން އަދި ގްރެނައިޓް ބޭނުން ކުރެވިފައި ވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން 6 ވަނަ ބުރިން ފެށިގެން މައްޗަށް އެލްމިނިއަމް، ކްރޯމް- ނިކެލް، އަދި އެކަތަ ފާރު ރީތި ކުރުމަށް ބޭނުން ކުރެވިފައި ވެއެވެ. ޢިމާރާތުގެ އެތެރެ ރީތި ކުރުމަށް ސަންގު މަރުމަރު ހިލަ ބޭނުން ކުރެވިފައި ވެއެވެ. މިހިލަ ގެނެސްފައިވަނީ އިޓަލީ، ބެލްޖިއަމް، ފްރާންސް، އަދި ޖަރުމަނުންނެވެ.
ޤިސްމު:ދުނިޔޭގެ އަޖައިބުތައް
ސަގާފަތު
ސާގާފަތު މި ބަސް ދިވެހި ބަހަށް އައީ ޢަރަބި ބަހުންނެވެ.
ޑެންގީ ހުން
ޑެންގީ ހުން އަކީ ވައިރަސް އެއްގެ ސަބަބުން ޖެހޭ ހުމުގެ ވައްތަރެކެވެ. މިއީ ހޫނު ގައުމު ތަކުގައި ވަރަށް ޢާންމު ބައްޔެކެވެ. މިބަލި ޖައްސާ ފްލޭވި ވައިރަސްގެ ގުރޫޕްގެ ވައިރަހެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. މިވައިރަހުގެ ތަފާތު 4 ވައްތަރެއް ވެއެވެ. މިބަލި ފެތުރިގެންދަނީ އީޑްޒް އިޖިޕްޓި ކިޔޭ މަދިރިއެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ޢަންމުގެތެއްގައި މިމަދިރި ހަފަނީ ފަތިހުގެ ވަގުތު އިރުއެރުމުގެ ކުރިންނެވެ. އަދި ބައެއް ފަހަރު ދުވާލު ގައި ވެސް ހަފައެވެ.
ޑެންގީ ހުމަކީ ފްލޭވި ވައިރަސް ގުރޫޕަށް ނިސްބަތްވާ ޑެންގީ ވައިރަސް ގެ ސަބަބުން ޖެހޭ ބައްޔެކެވެ. މިވައިރަސް އުފުލާ ނުވަތަ ވައިރަސް ފަތުރާ މަދިރިއަށް ކިޔަނީ އީޑީސް(Aedes) އެވެ. ޑެންގީ ހުން ޖައްސާ ވައިރަސްގެ ތަފާތު 4 ބާވަތެއް ވާކަމަށް ވަނީ ފާހަގަ ކުރެވިފައެވެ. ޢާންމު ގޮތެއްގައި ހޫނު ހިސާބު ތަކުގައި ފެތުރޭ މިބަލި އޮސްޓްރޭލިޔާ، އެފްރިކާ، އަދި އޭޝިޔާ ޕެސިފިކްގެ ގައުމުތަކުން ފެންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.
ޑެންގީ ހުން އަކީ މަދިރީގެ ޒަރީޢާއިން ފެތުރޭ ވައިރަލް ހުމެކެވެ. ޑެންގީ ހުން ޖައްސާ ވައިރަސް ނުވަތަ ޑެންގީ ވައިރަސް ގެ ހަތަރު ވައްތަރެއް މިހާތަނަށްވަނީ ފެނިފައެވެ. މިވައިރަހުގެ ކޮންމެ ބާވަތަކުން މީހަކަށް ބަލިޖެހެނީ އެއްފަހަރު އެވެ. އީޑީޒް އިޖިޕްޓައި، އަދި އީޑީޒް އަލްބޯޕިކްޓަސް މަދިރިން އުފުލާ މިވައިރަސް އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑަށް ވާޞިލްވަނީ ޖަރާސީމް އަށަގެންފައިވާ މަދިރި އިންސާނާ ގައިގައި ހަފާ ވަގުތު އެވެ. ޑެންގީ ހުމަކީ މަދިރި ހެފުމަކާއި ނުލައި އެކަކު ގައިން އަނެކަކުގެ ގަޔަށް އަރާ ބައްޔެއް ނޫނެވެ.
ޑެންގީ ހުމާއި ޑެންގީ ހުމުގެ ނުރައްކާތެރި ބާވަތް ކަމަށްވާ ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން އަކީ ދެކުނު އޭޝިޔާ، ލެޓިން އެމެރިކާ އަދި ހުޅަގު ޕެސިފިކް ގެ ގައުމުތަކުން ފެންނަ ބައްޔެކެވެ. މިއީ ކުޑަކުދިންނާއި ބޮޑެތި މީހުންނަށް ވެސް ޖެހޭ ރޯގާ އެކެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއިން ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޑެންގޫ ހުން ފެނިފައިވަނީ 1980 ގެ އަހަރުތަކުގައެވެ. މިހާތަނަށް ގިނަ އަދަދެއްގެ މީހުންނަށް މިހުން ޖެހިފައި ވެއެވެ. އަދި ބަލި ފެތުރެމުންދާ މިންވަރު އެއްއަހަރުން އަނެއް އަހަރަށް އިތުރުވަމުން ދެއެވެ. ނަމަވެސް ޒަމާނީގެ ފަރުވާގެ ސަބަބުން މިބަލީގައި މަރުވާ މީހުންގެ އަދަދު ވަނީ މަދުކުރެވިފައެވެ.
ޑެންގީ ހުން އަދި ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ދެނެގަންނާނޭ ގޮތާއި، ދޭންވީ ފަރުވާ ފުރަތަމަ ތަޢާރަފްކުރީ ތައިލޭންޑްގައި ހުންނަ ޑަބްލިޔޫ އެޗްއޯގެ ކޮލެބޮރޭޓިންގ ސެންޓަރެއް ކަމަށްވާ ކްއީން ސިރިކިޓް ނޭޝަނަލް އިންސްޓިޓިއުޓް ފޮރ ޗައިލްޑް ހެލްތުގެ އިސް ޑޮކްޓަރެއްކަމަށްވާ ޑޮކްޓަރ ސްޗިތުރާ ނިމަނިޓްޔަ އެވެ.
ޑެންގީ ހުމަކީ ދުނިޔޭގެ ހޫނު ގައުމުތަކުގައި އުޅޭ ބައްޔެކެވެ. މިބަލި ފަތުރާ މަދިރިވެސް އުޅެނީ އެފަދަ ހޫނު ހިސާބުތަކުގައެވެ. ކޮންމެ އަހަރަކު އެތައް މިލިޔަން ބަޔަކަށް މިހުން ޖެހޭކަމަށް ތަފާސް ހިސާބު ތަކުން ދައްކައެވެ. ބައެއް ފަހަރު އެތައް ހާސް ބަޔަކު މަރުވެދެއެވެ. ޑެންގީ ހުން މިހާރު ވެފައިވަނީ މަދިރީގެ ޒަރީޢާއިން ފެތުރޭ އެންމެ ނުރައްކާތެރި އެއްބަލި ކަމުގައެވެ. ޑެންގީ ހުން ޖެހޭ މިންވަރު، މީހާގެ ޢާންމު ޞިއްޙަތު ހުންނަ މިންވަރާއި، އަދި އުމުރާ ގުޅެއެވެ. އަދި ބަލީގެ ޢަލާމާތްތައް ފެންނަ މިންވަރު ބިނާވެފައި އޮންނަނީ އެމީހެއްގެ ޞިއްޙަތާ ޢުމުރުގެ މައްޗަށެވެ. މިބަލީގެ ޢަލާމާތްތައް ފެންނަނީ މިދެކަންތަކާ ގުޅިގެންނެވެ.
ޑެންގީ ވައިރަސް
ޑެންގީ ވައިރަސް އަކީ ފްލެވިވިރިޑޭ ޢާއިލާ އަށް ނިސްބަތްވާ އާރް.އެން.އޭ ވައިރަހެކެވެ. ޖަޕަނީސް އެންކެފަލައިޓިސް، ހުޅަނގު ނީލަކޯރު ހުން، އަދި ރީނދޫ ހުން އަކީ ވެސް މިއާއިލާގެ ވައިރަސް ތަކުން ޖެހޭ ބަލިތަކެވެ.
ޑެންގީ ހުން ޖައްސާ ވައިރަސްގެ 4 ބާވަތެއް މިހާތަނަށް ވަނީ ފެނިފައެވެ. އެއީ ޑެން1،2،3،4 މިއެވެ. މިވައިރަހުގެ ކޮންމެ ބާވަތަކުން މީހަކަށް ބަލިޖެހެނީ އެއް ފަހަރު އެވެ. ވައިރަހުގެ އެއްބާވަތުން ހުން ޖެހުނުކަމަށް ވިޔަސް ވައިރަހުގެ ދެވަނަ ބާވަތަކުން ރައްކާތެރިކޮށެއް ނުދެއެވެ. ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޑެންގީ ހުން ޖެހުމުން ކިޔަނީ ޕްރައިމަރީ ޑެންގީ އިންފެކްޝަން އެވެ. އަދި ދެވަނަ ފަހަރަށް ޖެހުމުން ކިޔަނީ ސެކަންޑަރީ ޑެންގީ އިންފެކްޝަން އެވެ.
ޑެންގީ ޖައްސާ 4 ވައިރަހުންކުރެ ކޮންމެ ވައިރަހަކުންމެ، ހުމުގެ ނުރައްކާތެރި ބާވަތްކަމަށްވާ ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން، އަދި ޑެންގީ ޝޮކް ސިންޑްރޯމް ޖެހިދާނެއެވެ. ދެވަނަ ފަހަރަށް ވައިރަސް ވާޞިލްވާ 16 އަހަރުން ދަށުގެ ކުދިންނަށް ގާތީ ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ޖެހުމެވެ. ނަމަވެސް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޑެންގީ ޖެހޭ 1 އަހަރުން ދަށުގެ ކުދިންނާއި، ޑެންގީ ވައިރަސް 1 އަދި 3 ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޖެހޭ ކުދިންނަށް ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން، އަދި ޑެންގީ ޝޮކް ސިންޑްރޯމް ޖެހިދާނެއެވެ.
ޑެންގީ ވައިރަސް ހަށިގަނޑަށް ވާޞިލްވުމުން އެމީހަކަށް ޖެހޭނީ ޑެންގީގެ ކޮން ބާވަތެއް ކަމެއް އަދި ދެނެގަނެވޭނެ ގޮތެއް ހޯދިފައެއް ނެތެވެ. އާދައިގެ ޑެންގީ ހުން ޑެންގީ ހިމޮރޭޖިކް ހުން އަށް ބަދަލުވެގެން ނުދާނެކަމަށް ޑެންގީގެ ބައެއް ތަޖުރިބާކާރުން ބުނެއެވެ. ނަމަވެސް ޑެންގީ ހިމޮރޭޖިކް ހުމަށް ބޭނުންވާ ފަރުވާ ނުލިބިއްޖެނަމަ ޑެންގީ ޝޮކް ސިންޑްރޯމް އަށް ބަދަލުވެގެން ހިގައިދާނެ ކަމަށް ބުނެއެވެ.
ޑެންގީގެ ވައްތަރުތައް
ޑެންގީ ގެ ދެވައްތަރެއް ވެއެވެ. އެއީ އާދައިގެ ޑެންގީ ހުން އަދި ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ނުވަތަ ޑެންގީ ހުން ޖެހުމުން ލޭނާރު ފަޅައިގެންދާ ވައްތަރު ނުވަތަ ލޭފާއްދާ ވައްތަރު އެވެ.
ޑެންގީ ހުން އަކީ ވަރުގަދަ ހުމެކެވެ. މިއީ ގައިގާ ރިއްސާފާ އަންނަ ހުމެކެވެ. މިހުން ކުދިންނާއި ބޮޑެތި މީހުންނަށް ވެސް ޖެހެއެވެ. މިވައްތަރުގެ ހުން ޖެހުމުން ފުރާނަ އަށް ނުރައްކާތެރިވަނީ ވަރަށް މަދު ފަހަަރަކު އެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން އަކީ ޑެންގީ ހުން ގެ ނުރައްކާތެރި ވައްތަރެވެ. މިއީ ޑެންގީ ހުން ޖެހުމުން ލޭނާރު ފަޅައިގެންދާ ވައްތަރު ނުވަތަ ޑެންގީ ހުން ޖެހުމުން ލޭފާއްދާ ވައްތަރު އެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ބުނާނަމަ މިއީ ޑެންގީ ހުން ޖެހުމުން ލޭނާރުތައް ފަޅައިގެން ގޮސް ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކުން ލޭއަންނަ ވައްތަރެވެ.
މިބަލީގައި ލޭއައުމާއި، ޝޮކްޖެހުން މެދުވެރިވާނެ އެވެ. މިއީ ފުރާނަ އަށް ނުރައްކާތެރި ބައްޔެކެވެ. އެންމެ ނުރައްކާތެރީ ކުޑަކުދިންނަށެވެ. ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ޖެހުމުން ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްތެރިއަކަށް ދައްކައިގެން ފަރުވާ ހޯދިއްޖެނަމަ ފުރާނައަށް ގެއްލުން ނުލިބި ސަލާމަތްވުން ކައިރިއެވެ. ވަގުތުން އެކަށީގެންވާ ފަރުވާ ނުލިބިއްޖެނަމަ ޚަބަރު ހުސްވެ، ފުރާނަ އަށް ނުރައްކާތެރި ވެއެވެ.
ތަފާތު ނުކުރެވޭ ހުން
ޑެންގީ ވައިރަސް ހަށިގަނޑު ތެރޭގައި އުޅޭކަމުގެ އެއްވެސް އަލާމާތެއް ނުފެނިވެސް ހިގައިދާނެއެވެ. ފުރަތަމަ ފަހަރަށް މިވައިރަސް ހަށިގަނޑަށް ވަނުމުން ފެންނަ އަލާމާތްތަކަކީ އެހެން އާދައިގެ ވައިރަލް ހުން ހުމުގައި ވެސް ފެންނަ އަލާމާތް ކަމަށްވާތީ، އާދައިގެ ވައިރަލް ހުމަކާ ތަފާތު ކުރަން އުދަނގޫވެއެވެ. މިހެން ދިމާވަނީ ވަކި ޚާއްޞަ އަލާމާތްތަކެއް ނުފެންނާތީ އެވެ. ބައެއް ފަހަރު ރާޅުކޮށް ހުންނަ ރަތްކުލައިގެ ބިހިތަކެއް ނަގާފާނެއެވެ. މިބިހިތައް ފާހަގަ ކުރެވޭނީ ހުމުގެ މެދުތެރޭގައި ނޫނީ ހުން މަޑުވެލީމައެވެ. ހުމުގެ ބާވަތް މިގޮތަށް ފާހަގަ ނުކުރެވިއްޖެނަމަ ކިޔަނީ އަންޑިފަރެންޝިއޭޓެޑް ފީވަރ އެވެ.
ޑެންގީ ހުން އެހެން ހުންހުމާ ތަފާތުކުރެވޭ އަލާމާތްތައް ޑެންގީ ހުން ޖެހިފައި އިތުރު މައްސަލަތަކާ ދިމާނުވެ ފަސޭހަވުމަކީ ވަރަށް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު ހިނގާބިނގާވެ ނޫޅެވޭ ވަރަށް ހުޅުތަކުގަޔާ ގައިގައި ރިއްސައެވެ. މިހާލަތް މެދުވެރިވުމަށް ކިޔަނީ ކަށި ބިންދާ ބަލި އެވެ. ޑެންގީ ހުން އެހެން ހުންހުމާ ތަފާތު ކުރެވެނީ ތިރީގައިވާ އަލާމާތްތައް ފެނުމުންނެވެ.
ހުން
ހީކެރުވުމާއެކު ވަރަށް ގަދަޔަށް ހުން އަންނާނެއެވެ. ހުން ވިހެލާފައި ދެދުވަހެއްގެ ތެރޭގައި އަނެއް ފަހަރު ހުން އައިސްދާނެއެވެ. 39-40 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސް އާއި ދެމެދު، 5 ވަރަކަށް ދުވަސް ވަންދެން ހުން ދިގުލާފާނެއެވެ. އަދި އަންނަނިވި އަލާމާތްތައް ފެންނާނެއެވެ. ވަރުދެރަވުން، ބޮލުގައި ރިހުން، ގައިގައި ރިހުން، އަދި ހުޅުހުޅުގައި ރިހުން މޫނު ރަތްވުން، އަދި، ނިއްކުރީގައި ރިހުން ލޮލުގެ ގޮބޮޅީގައި ރިހުން، ނުވަތަ ލޮލުގައި ރިހުން، އަދި ލޯ ހަރަކާތްކުރުމުން ރިހުން ބޮޑުވުން ކާއެއްޗެތީގައި ރަހަނުލުމާއި ކާހިތްނުވުން އަދި އަނގައިގެ ރަހަ ނުބައިވުން، ކަރުގައި ރިއްސުން ބަނޑުގައި ރިއްސުން ، މޭނުބައިކުރުން، އަދި ހޮނޑުލުން
ބަލި ފެތުރުން
އިންސާނުންގެ އެކަކު ގައިން އަނެކަކު ގަޔަށް މިބަލި ވާޞިލްވަނީ ބަލިޖެހިފައިވާ މީހެއްގެ ގައިން ލޭބުއިފައިވާ މަދިރިއެއް ސަލާމަތުން ހުރި މީހާގެ ގައިގައި ހެފުމުގެ ތެރޭގައި ބަލި ޖައްސާ ވައިރަސް ސަލާމަތުން ހުރި މީހާގެ ހަށިގަނޑަށް ވާޞިލްވުމުންނެވެ. މަދިރި ހެފުމަކާ ނުލާ އިންސާނުންގެ އެކަކު ގައިން އަނެކަކު ގަޔަށް ޑެންގީ ހުން ވާޞިލެއް ނުވާނެއެވެ.
ވައިރަސް އާ ތަޣައްޔަރުވެފައިވާ މަދިރިއެއް ހަށިގަނޑުގައި ހަފާތާ 14-3 ދުވަހުގެ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ބަލީގެ ޢަލާމާތްތައް ފެންނަށް ފަށައެވެ. އެވްރެޖް ގޮތެއްގައި މިމުއްދަތު އުޅެނީ 7-4 ދުވަހާ ދެމެދުގައެވެ. ބައްޔާއި ގުޅިގެން ފެންނަ އަލާމާތްތަކުގެ އިތުރުން ބަލި ދެނެގަތުމަށްޓަކައި ލޭގެ ޓެސްޓް ހެދެއެވެ.
ޑެންގީ ހުން ފެތުރެން ދިމާވަނީ މިބަލި ޖެހިފައިވާ މީހެއްގެ ގައިގައި ހަފާފައިވާ އަންހެން މަދިރިއެއް ޞިއްޙަތު ސަލާމަތުން ހުރި މީހެއްގެ ގައިގައި ހެފުމުންނެވެ. މިގޮތަށް އެކަކު ގައިން އަނެކަކު ގަޔަށް ބަލި ޖައްސަމުން ގެންދެއެވެ.
މާބައިދޫ (ލ. އަތޮޅު)
މިއީ ލ. އަތޮޅުގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްތަކުގެ ތެރެއިން ރަށެކެވެ.
ޑެންގީ ހުން
ބަލި ފެތުރުން
މަދިރިއަށް ބަލާލާފައި އެމަދިރިއަކީ ޑެންގީ ހުމުގެ ވައިރަސް ހުރި މަދިރިއެއްކަން އެނގޭގޮތެއް ނޯވެއެވެ. ވުމާއެކު ވީހާވެސް ބޮޑަކަށް ބަލަންވީ މަދިރިން ރައްކާތެރި ވެގެން އުޅެވޭތޯ އެވެ. މިހެން ހެދުމުން އެސަލާމަތް ވެވެނީ ހަމައެކަނި ޑެންގީ ބައްޔަކުންނޫނެވެ. މެލޭރިޔާ، ފައިފަލަ ބަލި، ރީނދޫ ހުން، އަދި ރިފްޓް ވެލީ ހުން ފަދަ މަދިރިން ފެތުރޭ ބަލިތަކުން ވެސް ރައްކާތެރި ވެވޭނެއެވެ.
ޑެންގީ ބަލި އިތުރުވަމުން ދިއުން
ފަހަކަށް އައިސް ޑެންގީގެ ބަލި އިތުރުވަމުން ގޮސްފައިވަނީ:- މަދިރި އާލާވުމަށް ދެވޭ އަންނަނިވި ފުރުޞަތުތަކުގެ ސަބަބުން
ޑެންގީ ހުން ޖައްސާ މަދިރި
ޑެންގީ ހުން ޖައްސާ މަދިރީގެ ދެވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ އީޑީސް އިޖިޕްޓި(Aedes egypti) އަދި އީޑީސް އަލްބޯޕިކްޓަސް(Aedes albopictus) އެވެ. މިމަދިރިތައް ބިސްއަޅާތާ 7 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ލޭ ބޯންފަށާވަރަށް ބޮޑު ވެއެވެ. ގޭތެރޭގެ މާހައުލުގައި އުޅޭކަމަށްފާހަގަވާ ފޫކޮޅުގައި ކަޅު ލައްޖެހި ދިގު ނަރުވައެއް ހުންނަ މިމަދިރި ބިސް އަޅަނީ ރީތިކޮށް ސާފުކޮށް ހުންނަ ފެންގަނޑަށެވެ.
ބަލިޖެހުމުން ފެނިދާނެ ޢަލާމާތްތައް
ބަލިޖެހުމުން ފެނިދާނެ ޢަލާމާތްތަކުގެ ތެރޭގައި ގަދަޔަށް ހުން އައުން، ގަދަޔަށް ބޮލުގައި ރިހުން، ހުޅުތަކާއި މަސްތަކާއި ކަށިތަކުގައި ރިހުން، ލޮލުގައި ރިހުން، ފަދަ އުދަގޫތައް ކުރިމަތި ކުރުވައެވެ. ބޮލުގައި ރިހުން އާންމުކޮށް ހުންނަނީ ބުމައާއި ނިއްކުރީގެ މަތިން މޫނާއި ބޮލުގައެވެ. މީގެ އިތުރުން ބޯއެނބުރުން، މޭނުބައިކުރުން، ހޮނޑުލެވުން، ބޭރަށް ހިންގުން، ދަށްބަނޑުގައި ރިހުން، ކާހިތްނުވުން، ނުވަތަ ނުކެވުން ފަދަ ކަންކަމަކީ ވެސް ޑެންގީ ހުމާއި ވިދިގެން ކުރިމަތި ވެދާނެ ކަންކަމެވެ. ބަލީގެ ނުރައްކާތެރި ޙާލަތުގައި މަދުން ނަމަވެސް ބައެއް މީހުންގެ ހަށިގަނޑުގައި ގޮށްލާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. ޑެންގީ ހުމާއި ވިދިގެން ކުރިމަތިވާ ހުޅުތަކުގައި ރިއްސުމަކީ ތަޙައްމަލު ކުރަންދަތި ވޭންހުރި ކަމަކަށްވަނީ ވެފައެވެ. މިސަބަބާހުރެ މިބައްޔަށް ކަށި ބިންދާ ހުން(Break bone fever) އޭކިޔައި އުޅެއެވެ.
ބަލީގެ އެންމެ ނުރައްކާތެރި މަރުޙަލާއަކީ ލޭގެ ތެރެއަށް ބަލީގެ ވައިރަސް ވާޞިލްވުމެވެ. ލޭގެ ތެރެއަށް ވައިރަސް ވާޞިލްވުމުން ޑެންގީ ހެމަރެޖިކް ހުން(Dengue hemorrhagic fever) ކުރިމަތި ކުރުވައެވެ. މިވައްތަރު ކުރިމަތިވެއްޖެ ނަމަ ލޭހޮޅިތައް ހަލާކުވެ، އެއިން ލޭހިލުން، ނުވަތަ ލޭފޫދެން މެދުވެރިވެއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން އަނގަޔާއި، ނޭފަތް އަދި ހިރުގަނޑުން ލޭއަންނަގޮތް ވެއެވެ. އަދި ހަންގަނޑުގެ ދަށުގައިވެސް ލޭފޫދެން ފަށައެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ހަންގަނޑުން ފަސޭހަކަމާއެކު ލޭ އަންނަގޮތް ވެއެވެ.
ބައެއް ފަހަރު އެތެރޭގެ ގުނަވަންތަކަށް ވެސް ލޭހިލުން ކުރިމަތިވެދާނެއެވެ. މިމަރުހަލާ އަށް ވާޞިލްވުމަށްފަހު އެކަށޭނަ ފަރުވާ ނުލިބިއްޖެނަމަ ލޭހޮޅިތައް ފެޅި، ލޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްވެ، ޝޮކު ޖެހޭގޮތް ވެއެވެ. މިވައްތަރަށް ކިޔަނީ ޑެންގީ ޝޮކް ސިންޑްރޯމް(Dengue Shock syndrome) އެވެ. އަދި ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން މަރުވެދިއުމަކީ ވެދާނެ ގޮތެކެވެ.
ޓޯނިކޭ ޓެސްޓު
ޓޯނިކޭ ޓެސްޓު އަކީ ޑެންގީ ހިމޮރޭޖިކް ހުން ހުރިތޯ ބެލުމަށް ކުރެވޭ ޚާއްޞަ ޓެސްޓެކެވެ. މިޓެސްޓް ހެދުމުގެ ކުރިން ބަލިމީހާ އަށް އެކަށޭނަ ސައިޒެއްްގެ ލޭބަލާ ކަފްއަކުން ބަލިމީހާގެ ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާނީ އެވެ. ކުޑަކުދިންގެ ލޭ ބެލުމަށް ބޭނުންކުރާނީ އުމުރުފުރައާއި ގުޅޭ ސައިޒެއްގެ ކަފެކެވެ.
ހަމުގެ އެއް އަކައިންޗިގެ ތެރޭގައި މަދުވެގެން 10 ތިކި ފެންނަން ހުރެއްޖެނަމަ ޓޯނިކޭ ޓެސްޓް ޕޮޒިޓިވް ވީއެވެ. މިގޮތަށް ގުނަން ފައްޓާނީ ކަފްގެ ޕްރެޝަރު ދޫކޮށްލާތާ 1 މިނިޓް ފަހުންނެވެ.
ޑެންގީ ހިމޮރޭޖިކް ހުން ހުރިނަމަވެސް ބައެއް ފަހަރު ޓޯނިކޭ ޓެސްޓް ޕޮޒިޓިވް ނުވެ ހިގައިދާނެއެވެ. މިގޮތުން ބަލީގެ ކުރީކޮޅުގަޔާއި، ހަށިގަނޑު ފަލަކޮށް ހުންނަ ކުދިންނާއި، މީހުން، އަދި ރިކޯޑް ނުކުރެވޭ ވަރަށް ލޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްވެގެން ޝޮކް ޖެހިފައި ތިބޭ މީހުންނާއި، ކުދިންގެ ޓޯނިކޭ ޓެސްޓް ޕޮޒިޓިވް ނުވެދާނެއެވެ. ޓޯނިކޭ ޓެސްޓް ނެގެޓިވް ވެއްޖެނަމަ 24 ގަޑިއިރު ފަހުން އަލުން ޓޯނިކޭ ޓެސްޓް ހަދަންވާނެއެވެ.
ޑެންގީ ހުމުގެ ރޯގާ ފެތުރޭ ދުވަސްވަރެއްގައި ޓޯނިކޭ ޓެސްޓް ޕޮޒިޓިވް ވުމާއެކު ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ މިންވަރު ކޮންމެ ކިއުބިކް މިލިމީޓަރަކަށް 5000 ސެލް އަށްވުރެ ދަށްކޮށް ހުރެއްޖެނަމަ އެމީހަކަށް ޑެންގީ ހުން ޖެހިފައިވާ ކަމަށް ބެލިދާނެއެވެ.
ޕަލްސް ޕްރެޝަރ
ޕަލްސް ޕްރެޝަރު އަކީ ލޭގެ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އާއި ، ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އާއި ދެމެދުގައި ހުންނަ ތަފާތެވެ. އާންމުކޮށް ބަލާ އުޞޫލުން ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާލުމަށްފަހު ފަސޭހަކަމާއެކު ޕަލްސް ޕްރެޝަރ ދެނެގަނެވިދާނެއެވެ.
ޕަލްސް ޕްރެޝަރ 20 މިލިމީޓަރ މާކަރީ އަށްވުރެ ދަށްވުމަކީ ވެސް ކުދި ލޭހޮޅިތަކުގައި ހުންނަ ލެއިން ފެނުގެ ބައި ނުވަތަ ޕްލާޒްމާ ބޭރުވާން ފެއްޓުމުން ފެންނަ އަލާމާ ތެކެވެ.
ޑެންގީ ހުމަށްދެވޭ ފަރުވާ
ޢާންމުގޮތެއްގައި ޑޮކްޓަރުން އިރުޝާދު ދެނީ ޕެނަޑޯލް ޕެރަސިޓަމޯލް ފަދަ ބޭސްތައް ބޭނުން ކުރުމަށެވެ. އެސްޕިރިން، ވޯލްޓަރަން، ބުރޫފަން ފަދަ ބޭސްތައް ބޭނުންކުރުމަކީ އެދެވިގެންވާ ކަމެއްނޫނެވެ. ސަބަބަކީ މިފަދަ ބާރުގަދަ ބޭސްތަކުގެ ސަބަބުން ޞިއްޙީ އެހެން މައްސަލައެއް ކުރިމަތިވެދާނެތީއެވެ. އަދި ބައްޔާއި ގުޅިގެން ކުރިމަތިވާ ލޭހިލުން ފަދަ ކަންކަން މިފަދަ ބާރުގަދަ ބޭސްތަކުގެ ސަބަބުން އިތުރަށް ގޯސްވެގެން ހިގައިދާނެތީ އެވެ.
ވީވަރަކުން އަރާމްކުރުމާއި ގިނައިން ދިޔާތަކެތި ބޭނުންކުރުމަކީ ވަރަށް މުހިއްމު ކަމެކެވެ. ނުރައްކާތެރި ޙާލަތުގައި އައިވީ ގުޅަންޖެހެއެވެ. ހަށިގަނޑުގައި ހޫނު ހިފެހެއްޓިފައި ހުންނަ ތަންތަން މިސާލަކަށް އުކުޅުވަޅު، ކިހިލިފަތްދޮށް، ކަރުދަށް، އަދި މޭމަތީގައި ފެންފޮތި އުގުޅުމަކީ ހުންއައުމުން އަމިއްލަ އަށްވެސް ކުރެވިދާނެ ކަންކަމެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ޖެހުމުން ބަލިމީހާގެ ލޭހޮޅިތަކުގެ ތެރޭގައި ހުންނަންވާ ފެން(ޕްލާޒްމާ) އަދި ލޭގެ އެކި މާއްދާތައް ހުންނަންޖެހޭ މިންގަނޑުތަކުގައި ހިފެހެއްޓުމުގެ ބާރުދަށްވެގެން ދެއެވެ. އާދައިގެ ޑެންގީ ހުން އާއި ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ތަފާތު ކުރެވޭ ގޮތަކީ މިއީ އެވެ. ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން އަކީ ހަށިގަނޑުގެ އެތެރޭގެ އެކި ހިސާބުތަކަށާއި، ދެހަން ދޭތެރެއަށް ލޭފާއްދަން ފަށާ، އަދި ބަލި މީހާގެ ޙާލު ވަރަށް ބޮޑަށް ދެރަކޮށްލާ ބައްޔެކެވެ. އަދި ފުރިހަމަ ފަރުވާ ނުލިބި ލަސްވެއްޖެނަމަ ފުރާނަ އަށް ގެއްލުންވާ ބައްޔެކެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން އަށް ފަރުވާ ދެމުންދާއިރު، ހޮސްޕިޓަލުން ކުރިމަތިލާންޖެހޭ މައްސަލަ ތަކުން ފެށުން ބިނާވެފައި އޮންނަނީ ބަލީގެ ކުރީކޮޅުގައި އެބަލި މީހަކަށް ފޯރުކޮށްދެވިފައިވާ ޞިއްޙީ އެހީއާއި ފަރުވާ ގެ މައްޗަށެވެ.
ޞިއްޙީ ޚިދުމަތް ފޯރުކޮށްދޭ ކޮންމެ ފަރާތަކީ ވެސް ޑެންގީ ހުން ޖެހިފައިވާ މީހަކު ދެނެގަތުމުގެ ގާބިލްކަން ލިބިފައި ހުންނަން ޖެހޭނެ މީހެކެވެ. ހަމަ އެހެންމެ މިބައްޔާއި ބެހޭ މަޢުލޫމާތު ބެލެނެވެރިންނަށް ވެސް ވީހާވެސް ބޮޑަކަށް ލިބިފައިވުން މުހިއްމެވެ. ޞިއްޙީ ޚިދުމަތް ފޯރުކޮށްދޭ ފަރާތްތަކުން އާދައިގެ ޑެންގީ ހުމުގެ އަލާމާތްތައް ދެނެގަތުމުގެ އިތުރުން، ބެލެނެވެރިންނާއި ގުޅިގެން އެފަދަ ކަންތައްތަކަށް ފަރުވާ ދޭންޖެހެއެވެ. ހަމައެއާއެކު ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ގެ ނުރައްކާތެރި އަލާމާތްތައް ހުރިތޯ ބަލަމުން ގެންދަން ޖެހެއެވެ. އަދި އެޑްމިޓްކޮށްގެން ނޫނީ ފަރުވާ ނުދެވޭ ފަދަ ދަރަޖައަކަށް ބަލީގެ އަލާމާތްތައް ބޮޑުވަމުން އާދޭތޯވެސް ބަލަމުން ގެންދަން ޖެހެއެވެ.
ބަލި ދެނެގަތުން
ޑެންގީ ހުން އާންމުކޮށް ފެންނަ ސަރަހައްދު ތަކުގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންގެ ކިބައިން ތިރީގައިމިވާ ޢަލާމާތްތަކުގެ ތެރެއިން ޢަލާމާތެއް ނުވަތަ ޢަލާމާތްތަކެއް ފެނިއްޖެނަމަ އެއީ ޑެންގީ ހުން ކަމަށް ވެދާނެ ކަމަށް ބެލެވިދާނެއެވެ.
އެހެން ޢަލާމާތްތައް
ފުރަމޭ ދުޅަވުން ކުރިމަތިވެ، ފުރަމޭ އާއި ދިމާލުން ބަނޑުގެ ކަނާއަތްފަރާތުގައި އަތްލުމުން ތަދުވާނަމަ އެއީ ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ގެ ޢަލާމާތެއް ކަމުގައި ބެލެވެއެވެ. ފުރަމޭ ދުޅަވުން ފަދަ ބަލިތަކުގައި މޭ ނުވަތަ ފުރަމޭ ދުޅަވާއިރު ހުންނާނީ ލޮލުގައި ރީނދޫކުލަ ހިފާފައެވެ.
ޑެންގީ ހުމުގައި ފެންނަ ޢަލާމާތްތަކާއި، އެހެނިހެން ޢާންމު ބަލިތަކުގައި ފެންނަ ޢަލާމާތްތަކާއި ދެމެދު ހުންނަ ތަފާތު ދެނެގަންނަން ވާނެއެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ޖެހިފައިވާ މީހެއްގެ ލޭގެ ޓެސްޓްތަކުން ފެންނާނީ:-
ލޭގެ ހުދު ސެލް ގެ ކައުންޓް އަދި ލޭހޮޅިތަކުން ލޭބޭރުވިޔަނުދީ ހިފަހައްޓައިދޭ މާއްދާއެއް ކަމަށްވާ ޕްލޭޓްލެޓް ގެ އަދަދު ދަށްވެފައިވާ ތަނާއި، އަދި ލޭގެ އޮލަމިން (ޕެކްޑް ސެލް ވޮލިއުމް) މަތިވެފައިވާ ތަނެވެ. އަދި ލޭގައި އާދަޔާ ޚިލާފު ލިމްފޮސައިޓް ސެލްތަކެއް ހުރިކަމަށްވެސް ޓެސްޓުތަކުން ދައްކައިފާނެއެވެ.
ޑެންގީ ހުން އަވަހަށް ދެނެގަތުން
ޑެންގީ ރޯގާ އުޅޭ ސަރަހައްދެއްގައި އަންނަ ކޮންމެ ގަދަ ހުމަކީ ޑެންގީ ހުން ކަމުގައި ވެދާނެ ކަމަށް ބަލަންވާނެއެވެ. ހުން އަންނަތާ ދެތިން ދުވަސްވުމުން ޓޯނިކޭ ޓެސްޓު ހަދަންވާނެއެވެ. ތިންވަނަ ދުވަހު ލޭގެ ޓެސްޓެއް ހަދަންވާނެއެވެ. ޝައްކެއްވާނަމަ ޖެހިގެން އަންނަ ދުވަހު ޓެސްޓު ގޯސްވޭތޯ ބަލަން އަލުން ހައްދަންވާނެއެވެ.
ހޮނޑުލެވޭނަމަ ދެވޭ ފަރުވާ
ރެންޓެކް އަދި ވިޓަމިން-ކޭ ދޭންވާނެއެވެ. އެއްވެސް ތާކުން ގިނައިން ލޭއަންނަނީނަމަ ލޭއަޅަން ވާނެއެވެ. ލޭދޭނޭ މީހަކު ހޯދާ ކްރޮސްމެޗް ކޮށްފައި ބެހެއްޓުން މުހިއްމެވެ.
އެންޓިބަޔޮޓިކް، ސްޓީރޮއިޑް، ފަދަ ބޭހުން އިތުރު ފައިދާއެއް ލިބޭ ކަމަކަށް ދިރާސާތަކުން ފެނިފައެއް ނުވެއެވެ. އެހެންކަމުން މިކަހަލަ ބޭސްތައް ބޭނުން ނުކުރާށެވެ. ބޭނުމެއް ނެތް ގިނަ ބޭސްތައް ދިނުމުން ފުރަމޭ އަށް ގެއްލުން ލިބެއެވެ.
ކޮށްގެން ނުވާނޭ ކަންތައްތައް
ހުން ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށް ހަމައެކަނި ޕެނަޑޯލް ނޫނީ ޕެރަސިޓަމޯލް ބޭނުން ކުރާށެވެ. އެހެނިހެން ބޭސް ބޭނުން ނުކުރާށެވެ. އެސްޕިރިން ނޫނީ ބުރޫފަން ފަދަ ބޭސް ދިނުމުން ލޭފޭއްދުމަށް މަގުފަހިވެ، ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ މިންވަރަށް ޙާލަތު ދަށަށް ދިއުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
ދިޔާތަކެތި ބޮވޭކަމުގައިވަނީ ނަމަ އެންމެ ރަގަޅީ ގިނަގިނައިން ދިޔާތަކެތި ދީގެން ފަރުވާ ކުރިއަށް ގެންދިއުމެވެ. ކޮންމެހެން ބޭނުންވެއްޖެ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ އައިވީ ނުގުޅާށެވެ.
ބޭނުން ވާވަރަށްވުރެ އިތުރަށް ނޫނީ މާ އަވަސް ރޭޓެއްގައި އައިވީ ފެން ދެވިއްޖެނަމަ ހަށިގަނޑުގައި ފެން ގިނަވެ ބަލިމީހާ ފޮއްސިވާނެއެވެ. މިއީ ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ގައި ލޭގައި ހިމެނޭ ފެނުގެ ބައި ކަމުގައިވާ ޕްލާޒްމާ ލޭހޮޅިތަކުގެ ތެރޭގައި ހަރުލުމުގެ ބާރުދެރަވެފައި ހުންނާތީ ވާގޮތެކެވެ. މިގޮތަށް ލޭހޮޅިތަކުން ފެންބޭރުވެ، ހަށިގަނޑުގެ އެކި ހިސާބު ތަކުގައި ފެން ހަރުލަން ފެށުމުން، ލޯކައިރި ފޮއްސިވެ، ބަނޑު ފުއްޕާނެއެވެ. އެންމެ ބޮޑަށް ސަމާލުވާން ޖެހޭ ކަމަކީ ފުއްޕާމޭގެ މަސައްކަތަށް ބުރޫއަރާ މިންވަރަށް ފުއްޕާމޭގެ ވަށައިގެން އޮންނަ ދުލިފަށުގެ ތެރެއަށް ފަސޭހަ ކަމާއެކު ފެން ނުކުމެ ހަރުލަފާނެތީ އެވެ.
ލޮނު ނުހުންނަ ފެނެއް އައިވީކޮށް ދިނުން އެއީ ކޮށްގެންވާނޭ ކަމެއްނޫނެވެ. މިގޮތުން އެކަށީގެންނުވާ ފެނެއް އައިވީކޮށް ދެވިއްޖެނަމަ ސިކުނޑީގައި ފެން ހަރުލާ ސިކުނޑި ދުޅަވެ، ފިޓުޖެހޭގޮތް ވެއެވެ.
ބަލިވެ ބޮޑުވެ ނުރައްކާތެރިވަމުން އާދޭތޯ ބަލާނެގޮތާއި އެފަދަ ނިޝާންތައް
ތިރީގައި ބަޔާންކުރެވިފައިވާ ފަދަ ޢަލާމާތްތަކަކީ ޞިއްޙީ ޚިދުމަތްދޭ ކޮންމެ ފަރާތަކަށް ވެސް އަދި ކޮންމެ ބެލެނެވެރިއަކަށް ވެސް އެނގެންޖެހޭނެ ކަންތައްތަކެވެ. މިފަދަ އަލާމާތެއް ފެނިއްޖެނަމަ ލަސްނުކޮށް ބަލިމީހާ ހޮސްޕިޓަލްގައި ނުވަތަ ޞިއްޙީ މަރުކަޒުގައި އެޑްމިޓް ކުރަންޖެހޭނެއެވެ.
ހަދާން ބަހައްޓަން ޖެހޭ އެންމެ މުހިއްމު ކަމަކީ އެންމެ ބޮޑަށް ބަލި ނުރައްކާވެދާނެ މަރުހަލާ އަކީ ހުން މަޑުވުމަށްފަހު ދެން އޮންނަ 48 ގަޑިއިރު ތެރެކަމެވެ. މިވަގުތު ކޮޅަށް ކިޔަނީ ކްރިޓިކަލް ޕީރިއަޑް އެވެ.
ބަލީގެ ނުރައްކާ މަރުޙަލާއަށް ވާޞިލްވާ ނިޝާންތަކަކީ:-
ޚާއްޞަކޮށް ގޮހޮރުގެ ތެރެއަށް ލޭފޭބުން: މިހެން ދިމާވުމުން ތާޒާލޭ ނުވަތަ ގިނައިރު ވެފައިވާ ލޭ ހޮނޑުލެވޭއިރު ނުވަތަ ބޮޑުކަމުދެވޭއިރު ހުރެދާނެއެވެ. ގޮހޮރުގެ ތެރޭގައި ގިނައިރުވެފައިވާ ލޭ ހޮނޑަށްލާއިރު ހުންނާނީ ކަޅު ކޮފީ ކުލައަކަށެވެ. އަދި ބޮޑު ކަމުދެވޭއިރު ހުންނާނީ ދިޔާ ކަޅު ތާރުހެން އޮލަކޮށް ކަޅުކުލައިގައެވެ.
މިދެންނެވި ކަންތައްތަކުގެ އިތުރުން ނަރުހުންނާއި ޑޮކްޓަރުން ތިރީގައިމިވާ ކަންތައްތައް ބަލަންވާނެއެވެ.
ކެޕިލަރީ ރިފިލް ޓައިމް 2 މިނިޓްއަށްވުރެ ދިގުވެ، ވިންދު އަވަސްވުމާއެކު، ވިންދުގެ ބާރުމިން ދަށްވެ، ނޭވާ އަވަސްވެ، އަދި ޕަލްސް ޕްރެޝަރު 20 އަށްވުރެ ދަށްވުން ފަދަ ޢަލާމާތްތަކަކީ ޝޮކުޖެހުމުގެ މަގުމަތީގައި ވާކަން އަންގައިދޭ ޢަލާމާތްތަކެވެ.
އަތް ނޫނީ ފައިގެ ތަންކޮޅަކަށް ފިތާލާފައި ހުދު ހަމުން ލޭހޮސްކޮށްލުމުން 2 ސިކުންތުގެ ތެރޭގައި އެފިއްތާލި ހިސާބަށް އަނބުރާ ލޭއަރާތޯ ފަސޭހަ ކަމާއެކު ބަލާލެވިދާނެއެވެ. މިއީ ކެޕިލަރީ ރިފިލް ޓައިމް ބަލާނޭގޮތެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި 2 ސިކުންތުގެ ތެރޭގައި އެފިތާލި ހިސާބަށް ލޭއަރާނެއެވެ. އެހެންކަމުން ކެޕިލަރީ ރިފިލް ޓައިމްގެ ނޯމަލް އަކީ 2 ސިކުންތު އެވެ.
ޕަލްސް ޕްރެޝަރު އަކީ ލޭގެ ސިސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އާއި ، ޑަޔަސްޓޮލިކް ޕްރެޝަރު އާއި ދެމެދުގައި ހުންނަ ތަފާތެވެ. އާންމުކޮށް ބަލާ އުޞޫލުން ލޭގެ ޕްރެޝަރު ބަލާލުމަށްފަހު ފަސޭހަކަމާއެކު ޕަލްސް ޕްރެޝަރު ދެނެގަނެވިދާނެއެވެ.
ޕަލްސް ޕްރެޝަރު 20 މިލިމީޓަރ މާކަރީ އަށްވުރެ ދަށްވުމަކީ ވެސް ކުދި ލޭހޮޅިތަކުގައި ހުންނަ ލެއިން ފެނުގެ ބައި ނުވަތަ ޕްލާޒްމާ ބޭރުވާން ފެއްޓުމުން ފެންނަ އަލާމާ ތެކެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ޖެހިފައިވާ މީހެއްގެ ލޭގެ ޓެސްޓުން : ލޭގެ ހުދު ސެލް ކައުންޓް 5000/ކިއުބިކް މިލިމީޓަރަށް ދަށްވުން، ނިސްބަތުން ލިމްފޮސައިޓް ގިނަވުން، އޭޓިޕިކަލް ލިމްފޮސައިޓް ގިނަވެފައިހުރުން މިކަންތައްތަކަކީ އަންނަންއޮތް 24 ގަޑިއިރުގެ ތެރޭގައި ހުން ވީއްލާލުމާއެކު ކްރިޓިކަލް ޕީރިއަޑް ފެއްޓޭނެކަން ދައްކުވައިދޭ ހެކިތަކެކެވެ.
މިއިން އެއްވެސް އަލާމާތެއް ފެންނަން ނެތްނަމަ ކުރަންވީ ކަންތައްތައް، ކޮށްގެން ނުވާނޭ ކަންތައްތައް، އަަދި ބަލި ބޮޑުވެ ނުރައްކާތެރިވަމުން އާދޭތޯ ބަލާނޭގޮތް، ބެލެނެވެރިޔާ އަށް ކިޔާ ދިނުމަށްފަހު ބަލި ކުއްޖާ ނުވަތަ މީހާ ގެޔަށް ފޮނުވާލެވިދާނެ އެވެ.
•	ހުން ތިރިކުރުމަށް މަސައްކަތް ކުރާށެވެ. ތެތް ފޮތިކޮޅަކުން ގައިގައި ފެން އުގުޅައިގެން 39 ޑިގްރީ ސެންޓިގްރޭޑް އަށްވުރެ، ތިރީގައި ހުން ބެހެއްޓުމަށް މަސައްކަތް ކުރާށެވެ. •	ޕެނަޑޯލް ނޫނީ ޕެރަސިޓަމޯލް ދޭށެވެ. •	އެއްޗެއް ނުކެވޭނަމަ، ނޫނީ މާގިނައިން ހޮނޑުލެވޭނަމަ ދިޔާތަކެތި ދީގެން ފެން އަދި ލޮނުގެ މިންވަރު ހަށިގަނޑުގައި މަދުވިޔަނުދީ ހިފަހައްޓާށެވެ. އެތިފޮދު އެތިފޮދުން ލޮނު ޕެކެޓް، ޖޫސް، ސުރުވާ ފަދަ ތަކެތި ޖައްސާށެވެ. ބޮވޭވަރަކުން އެތިފޮދުން ދެމުން ގެންދާށެވެ.
•	ހުން ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށް އެސްޕިރިން، ބުރޫފަން، އަދި ވޯލްޓަރާން ފަދަ ބޭސް ދީގެންނުވާނެއެވެ. •	ކޮންމެހެން ބޭނުންވެއްޖެ ޙާލަތެއްގައި މެނުވީ އައިވީ ނުގުޅާށެވެ. •	ލޮނު ނުހުންނަ ފެނެއް އައިވީކޮށް ނޫނީ ބުއިމަށްދިނުން އެއީ ކޮށްގެންވާނޭ ކަމެއްނޫނެވެ.
ނަމަވެސް ގެޔަށް ފޮނުވާލާއިރު، ކުއްޖާގެ ޙާލަތާ މެދު ހިތްހަމަ ނުޖެހޭނަމަ ނޫނީ މިކިޔާދެވުނު ކަންތައްތައް ބެލެނެވެރިންނަށް ފުރިހަމައަށް ނުކުރެވޭކަމަށް ފެންނަ ނަމަ އެކުއްޖަކު އެޑްމިޓް ކުރާށެވެ.
ހެލްތު ޕޯސްޓް ނޫނީ ޞިއްޙީ މަރުކަޒު ފަދަ ތަނެއްގައި ބާއްވައިގެން ފަރުވާދެމުން ގެންދާ ބަލި ކުއްޖެއްގެ ލޭގެ ޕްރެޝަރު ދާން ފަށައިފިނަމަ ނޫނީ އެކުއްޖެއްގެ ގައިން ޝޮކުގެ ނިޝާންތައް ފެންނަން ފައްޓައިފިނަމަ، ނޫނީ އެއްވެސް ތަނަކުން ލޭއަންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވިއްޖެނަމަ ލަސްނުކޮށް އެކުއްޖަކު ހޮސްޕިޓަލަކަށް ރިފަރ ކުރާށެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ހުން ޖެހިގެން ޝޮކަށްދާކުދިންނަށް އެކަށީގެންވާ ފަރުވާ ނުލިބި ގިނައިރު ވެއްޖެނަމަ ލޭއައުން އިތުރުވެ، ގުރުދާ ފޭލްވެ، ފުރާނައަށް ނުރައްކާވާ ހިސާބަށް އެފަދަކުދިންގެ ހާލަތު ބަދަލުވެއެވެ. މިބުނެވުނުފަދަ ނުރައްކާތެރި އަލާމާތެއް ހުރިތޯ ކޮންމެ 4 ގަޑިން ބެލުމާއި، އެފަދަ އަލާމާތްތައް ދެނެގަތުމާއި، ފަރުވާ ދިނުމުގެ ގާބިލްކަން ކުޑަކުދިންނަށް ފަރުވާ ދިނުމުގައި މަސައްކަތްކުރާ ނަރުހުންނާއި، ޑޮކްޓަރުންގެ ކިބައިގައި ހުންނަން ވާނެއެވެ.
ލޭގެ އޮލަމިން ބެލުން
ލޭގެ އޮލަމިން ބެލުމަށް ބޭނުންވާނީ ސެންޓްރިފިއުޖް މެޝިނަކާއި، ބިއްލޫރި ކެޕިލަރީ ޓިއުބެކެވެ. ފަސޭހައިން ހަދާލެވޭ މިޓެސްޓްގެ ނަތީޖާ ވަގުތުން ބަލާލެވެއެވެ.
ސެންޓްރިފިއުޖް ނެތްނަމަ ނުސީދާގެ ލޭގެ އޮލަމިން ހޯދާނީ ހީމްގޮލޮބިން ހުރިވަރުންނެވެ. ހީމްގޮލޮބިންގެ ޢަދަދު 3.2 އިން ގުނަކުރުމުން އަންނަ ވަރަކީ ލޭގެ އޮލަމިން އެވަގުތު ހުރިވަރެވެ. ނަމަވެސް ލޭގެ އޮލަމިން ހޯދަން އެންމެ ރަގަޅު ގޮތަކީ މިއީއެއް ނޫނެވެ.
ލޭގެ އޮލަމިނަށް ބަދަލު އައުމުން ވާގޮތް:-
ލޭގައި ހުންނަ ފެނުގެ ބައި ނުވަތަ ޕްލާޒްމާ ލޭހޮޅިތަކުން ބޭރުވާނަމަ ލޭގެ ސެލްތައް ނިސްބަތުން ގިނަވާނެ އެވެ. އަދި ލޭ އޮލަވާނެއެވެ.
އެންމެ ބޮޑަށް ސަމާލުކަން ދޭންޖެހޭ ކަމަކީ ބޭނުންވާ ވަރަށްވުރެ އިތުރަށް އައިވީ ފެން ނުދިނުމެވެ. ކުރިން ކިޔާދެވުނު ފަދައިން ބޭނުންވާ ވަރަށްވުރެ އިތުރަށް ނޫނީ އަވަހަށް އައިވީ ފެން ދެވޭނަމަ ލޭހޮޅި ތަކުން ޕްލާޒްމާ ބޭރުވާލެން ގިނަވެފައި އަވަސްވާނެއެވެ. މިގޮތަށް ލޭހޮޅިތަކުން ބޭރުގައި ފެން ހަރުލާން ފެށުމުން ލޯކައިރި ފޮއްސިވާނެ އެވެ. އަދި ބަނޑު ފުއްޕާނެއެވެ. ފަސޭހަ ކަމާއެކު ފުއްޕާމޭގެ ވަށައިގެންވާ ދުލިފަށް ގެ ތެރޭގައި ފެން ހަރުލާނެއެވެ. އަދި ފުއްޕާމޭގެ މަސައްކަތަށް ބުރޫއަރާނެއެވެ.
މިގޮތަށް ލޭހޮޅިތަކުން ފެންބޭރުވަމުންދާ ވަގުތު އައިވީ ފެން ދޭންވާނީ ލޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްވިޔަނުދީ ކިރިޔާ ހިފެހެއްޓޭ މިންވަރަށެވެ. މިގޮތަށް އައިވީ ފެން ދޭންވީ މިންވަރު ބެލުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރާ ތާވަލްތަކެއް ކުޑަކުދިންނަށް ފަރުވާ ދެއްވާ ޑޮކްޓަރުން ބޭނުން ކުރެއްވުމަށް ތައްޔާރު ކުރެވި ޝާއިޢުކުރެވިފައި ހުންނާނެ އެވެ.
ލޭގެ އޮލަމިން ދަށަށް ދާނަމަ، އެއީ އެތެރެހައްޓަށް ލޭ ބޭރުވަމުންދާކަން އަންގުވައިދޭ ނިޝާނެކެވެ. މިސާލަކަށް ގޮހޮރުގެ ތެރެއަށް ލޭބޭރުވާއިރު ބޭރަކަށް ނުފެންނާނެއެވެ. މިގޮތަށް ބޭރުވާ ލޭފެންނާނީ ހޮނޑުލެވޭއިރު އެވެ. ނޫނީ ބޮޑުކަމުދެވޭއިރު އެވެ. މިގޮތަށް ގޮހޮރުގެ ތެރެއަށް ލޭބޭރުވާން ފެށުމުން ވަރަށް ބޮޑަށް ބަނޑުގައި ރިއްސާތީ އުޅޭނެ އެވެ.
ބަލި ރަގަޅުވާން ފެށުމުން ލޭހޮޅިތަކުން ބޭރުވެފައި ހުރި ފެން އަނބުރާ ލޭހޮޅިތަކަށް ވަންނަށް ފަށައެވެ. މިމަރުހަލާގައި ލޭގެ އޮލަމިން ދާނީ ދަށަށެވެ. ބަލި ރަގަޅުވަމުން އައި ނަމަވެސް ބަލިމީހާގެ ކިބައިން އެއްވެސް ނުރައްކާތެރި އަލާމާތެއް ފެނޭތޯ ނަރުހުންނާއި ޞިއްޙީ އެހީތެރިން ބަލަމުން ގެންދަން ވާނެއެވެ.
ބަލިވެ ބޮޑުވެ ނުރައްކާތެރިވަމުން އާދޭތޯ ބަލާނެގޮތާއި އެފަދަ ނިޝާންތައް
މާބޮޑަށް ކަރުހިއްކުން، ނުވަތަ ދިޔާތަކެތި ބޯން ބޭނުންނުވުން، ނުވަތަ އެއްޗެއް ނުބޮވޭވަރަށް މޭނުބައިކޮށްފައި ހޮނޑުލެވުން: މިގޮތަށް ދިމާވުމުން ހަށިގަނޑުން ފެންމަދުވާނެކަން ވިސްނަން ވާނެއެވެ.
ލޭއައުން
މިދެންނެވި ކަންތައްތަކުގެ އިތުރުން ނަރުހުންނާއި ޑޮކްޓަރުން ތިރީގައިމިވާ ކަންތައްތައް ބަލަންވާނެއެވެ.
ޑެންގީ ހެމޮރޭޖިކް ޝޮކް ޖެހިފައިވާ ބަލިމީހާ މޮނީޓަރ ކުރާނޭގޮތް:-
ޤިސްމު:ބަލިތައް ޤިސްމު:އެކަށޭނަ ލިޔުން
ހިތް
ހިތް ނުވަތަ މިއި އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގައިވާ އެންމެ ނާޒުކު ގުނަވަނެވެ. ހިތަކީ ހިތަށް ޚާއްޞަ މަސްތަކަކުން އުފެދިފައި އޮންނަ ގުނަވަނެކެވެ. ހަށިގަނޑު އެކި ހިސާބުތަކަށް ބޭނުންވާ ލޭ ފޮނުވައިދެނީ ހިތުން ކުރިފަޅައި ނިކުމެފައިވާ ބޮޑު ލޭނާރަކުންނެވެ. ބޭސްވެރިކަމުގެ ދުނިޔޭގައި ބޭނުންކުރާ ކާޑިއެކް (Cardiac)މިބަހުން ދޭހަވަނީ ހިތާއި ގުޅުންހުރި މިހެންނެވެ. ހިތް އުފެދިފައިވަނީ ކުރިންވެސް ބުނިހެން ހިތަށް ޚާއްޞަ މަހުގެ ވައްތަރަކުންނެވެ. އެއީ ހިތު މަސް(Cardiac muscle) އެވެ.
އުފެދުން
ބަނޑުގައި އަށަގަންނަ ކުޑަ ދަރިފުޅުގެ ހިތުގެ ވިންދު ޖަހަން ބަލިވެ އިންނަތާ 5 ވަނަ ހަފްތާގެ ތެރޭގައި ފަށައެވެ. ފެށިގެން އަންނައިރު ކުޑަ ދަރިފުޅުގެ ހިތުގެ ވިންދު ޖެހުން ހުންނަނީ ގާތްގަނޑަކަށް މައިމީހާގެ ހިތުގެ ވިންދު ޖެހުމާއި އެއްވަރެއްގައެވެ. އެއީ ގާތްގަނޑަކަށް މިނިޓަކު 80-75 ވިންދެވެ. އެއަށްފަހު ވިންދު ޖަހަން ފަށާ ފުރަތަމަ މަހުގެ ތެރޭގައި ކުޑަދަރިފުޅުގެ ހިތުގެ ވިންދު ޖެހުން މިނިޓަކު 185-165 އަށް މަތިވެގެން ދެއެވެ. މިވަރަށް ވިންދު ޖެހުން ހުންނަނީ ބަލިވެއިންނަތާ 7 ވަނަ ހަފްތާ ހިސާބުގައެވެ.
ކަނާތު އެޓްރީއަމް
ކަނާތު އެޓްރީއަމް ނުވަތަ އަކީ  ހިތް ބެހިފައިވާ 4 ބައިގެ ތެރެއިން ކަނާތް ފަރާތުން މަތީގައި އިންނަ ބައެވެ. ކަނާތު އެޓްރީއަމް އަށް އިންފިރިއާ ވީނާ ކޭވާ(Inferior vena cava) އަދި ސްޕީރިއާ ވީނާ ކޭވާ(Superior vena cava) އިން އޮކްސިޖަން އެކުނުލެވޭ ހަށިގަނޑުގެ އެކި ހިސާބުތަކުން ގެނެސްދެއެވެ. އެއަށްފަހު މިލޭ ޓްރައި ކަސްޕިޑް ވޭލް(Tricuspid valve) ހުރަސްކޮށް ކަނާތު ވެންޓްރިކަލް އަށް ފޮނުވާލައެވެ.
ކަނާތު ވެންޓްރިކަލް
ކަނާތު ވެންޓްރިކަލް ނުވަތަ އަކީ  ހިތް ބެހިފައިވާ 4 ބައިގެ ތެރެއިން ކަނާތް ފަރާތުން ތިރީގައި އިންނަ ބައެވެ. އޮކްސިޖަން އެކުނުލެވޭ ލޭ ޓްރައިކަސްޕިޑް ވޭލް(Tricuspid valve) ހުރަސްކޮށް ކަނާތު އެޓްރީއަމް އިން ކަނާތު ވެންޓްރިކަލް އަށް އާދެއެވެ. މިގޮތުން ކަނާތު ވެންޓްރިކަލް އަށް ވާޞިލްވި ލޭ ދެން ފޮނުވާލަނީ ޕުލްމަނަރީ ވޭލް(Pulmonary valve) ހުރަސްކޮށް ފުއްޕާމެޔަށް ލޭފޮނުވާ ލޭނާރު(Pulmonary artery) ގެ ޒަރީޢާއިން ފުއްޕާމޭ އަށެވެ.
ވާތު އެޓްރީއަމް
ވާތު އެޓްރީއަމް ނުވަތަ އަކީ  ހިތް ބެހިފައިވާ 4 ބައިގެ ތެރެއިން ވާތް  ފަރާތުން މަތީގައި އިންނަ ބައެވެ. ކުރިން ކަނާތު ވެންޓްރިކަލް އިން ފުއްޕާމޭއަށް ފޮނުވާލި އޮކްސިޖަން އެކުނުލެވޭ ލޭ ފުއްޕާމޭގެ ތެރޭގައި އޮކްސިޖަންއާ އެއްވެއެވެ. އެއަށްފަހު އޮކްސިޖަން އިން މުއްސަދިކުރެވުނު ލޭ ފުއްޕާމޭ އިން ހިތަށް ލޭފޮނުވާ ލޭނާރު(Pulmonary vein) ގެ ތެރެއިން ގޮސް ވާތު އެޓްރީއަމް އަށް ވާޞިލްވެއެވެ. އެއަށްފަހު މިލޭ މައިޓްރަލް ވޭލް(Mitral valve) ހުރަސްކޮށް ވާތު ވެންޓްރިކަލް އަށް ފޮނުވާލައެވެ.
ވާތު ވެންޓްރިކަލް
ވާތު ވެންޓްރިކަލް ނުވަތަ އަކީ  ހިތް ބެހިފައިވާ 4 ބައިގެ ތެރެއިން ވާތް ފަރާތުން ތިރީގައި އިންނަ ބައެވެ. ވާތު އެޓްރީއަމް އަށް ފުއްޕާމޭ އިން ފޮނުވާލި އޮކްސިޖަން އިން މުއްސަދި ލޭ މައިޓްރަލް ވޭލް(Mitral valve) ހުރަސްކޮށް ވާތު ވެންޓްރިކަލް އަށް ވާޞިލްވެއެވެ. އެއަށްފަހު އެއޯޓިކް ވޭލް(Aortic valve) ހުރަސްކޮށް، ހިތުން ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކަށް ލޭ ފޮނުވައިދޭ އެންމެ ބޮޑު ލޭހޮޅި އެއޯޓާ އަށް ވާޞިލްވެ، ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކަށް ތަފާތު ލޭހޮޅި ތަކާއި، ލޭނާރުތަކުގެ އެހީގައި ފެތުރިގެން ދެއެވެ.
އެޓްރީއަލް ނެޓްރީޔުރެޓިކް ޕެޕްޓައިޑް
އެޓްރީއަލް ނެޓްރީޔުރެޓިކް ޕެޕްޓައިޑް ނުވަތަ އަކީ ހަށިގަނޑު ގައި ފެން، ލޮނު، އަދި ސަރުބީ ހަމަހަމަކަންމަތީ ބެހެއްޓުމުގައި ބައިވެރިވާ ޕޮލިޕެޕްޓައިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. ލޭގެ ޕްރެޝަރު އާދަޔާ ޚިލާފަށް މަތިވެގެންދާ ހިނދު ހިތުގެ އެޓްރީއަމް ތަކުގައި ހުންނަ މަޔޯސައިޓް(Myocyte) އޭ ކިޔާ ސެލްތަކަކުން މިހޯރމޯން ދޫކުރަން ފަށައެވެ. މަޔޯސައިޓް ތަކަކީ ހިތުގެ އެޓްރީއަމް ގައި ހުންނަ މަހު ސެލް ތަކެކެވެ. އެޓްރީއަލް ނެޓްރީޔުރެޓިކް ޕެޕްޓައިޑް ލޮނާއި، ފެނާއި ސަރުބީގެ މިންވަރު ހަށިގަނޑުގައި މަދުކޮށްގެން ލޭގެ ޕްރެޝަރު ދަށްކުރުވައެވެ.
ބްރޭން ނެޓްރީޔުރެޓިކް ޕެޕްޓައިޑް
ބްރޭން ނެޓްރީޔުރެޓިކް ޕެޕްޓައިޑް ނުވަތަ އަކީ 32 އަމިނޯ އެސިޑް އެެކުލެވޭ ޕޮލިޕެޕްޓައިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. ހިތުގެ ވެންޓްރިކަލް ގައި ހުންނަ މަޔޯސައިޓް ތަކަށް ދެމިވާންވުމުން ވެންޓްރިކަލްތަކުގައި ހުންނަ މަޔޯސައިޓްތަކުން މިހޯރމޯން ދޫކުރަން ފަށައެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ސެޕްޓެމްބަރު 4
ސެޕްޓެމްބަރު 4 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 247 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 248 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:ސެޕްޓެމްބަރު
07 ފެބްރުއަރީ 2012
ފެބްރުއަރީ 2012 އަކީ ދިވެހި ތާރީޚުގައި ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ ދުވަހެކެވެ.
2008 ނޮވެމްބަރ 11 ވީ އަންގާރަ ދުވަހު ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަމުގެ މަޤާމާ ހަވާލުވެވަޑައިގެންނެވި ގ. ކެނެރީގޭ އަލްފާޟިލް މުޙައްމަދު ނަޝީދު ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަމުގެ މަޤާމުން އެދުވަހު އިސްތިޢުފާ ދެއްވިއެވެ. އަދި ހަމަ އެދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނާއިބު ކަމުގެ މަޤާމުގައި ހުންނެވި ޑރ. މުޙައްމަދު ވަހީދު ހަސަންމަނިކު ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަމުގެ ޤާނޫނީ ހުވާކުރައްވާ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ކަމުގެ މަޤާމާ ޙަވާލުވެވަޑައި ގެންނެވިއެވެ. ކުރީގެ ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު އިސްތިޢުފާ އިޢުލާންކުރެއްވީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުގައި އެމަނިކުފާނުގެ ކެބިނެޓް މެންބަރުންނާ ބައްދަލު ކުރެއްވުމަށްފަހު މީޑިއާގެ ކުރިމަތީގައި އަދި ވަޒީރުންގެ މަޖިލިހުގެ މެންބަރުންގެ ކުރިފުޅު މަތީގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ރައީސް ކަމުން އިސްތިޢުފާ ދެއްވިތާ 24 ގަޑިއިރުވެސް ވީފަހުން ކުރީގެ ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު ވިދާޅުވާން ފެއްޓެވީ ތަފާތު ވާހަކަފުޅެކެވެ. އެމަނިކުފާނު އިސްތިޢުފާ ދެއްވީ ސިފައިން ބަޑީގެ ބިރުދައްކައިގެން ކަމަށާއި ބަޣާވާތަކުން އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރު ވައްޓާލީކަމަށެވެ.
ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު ވެރިކަމުން އިސްތިޢުފާ ދެއްވަން ޖެހިވަޑައިގެން ސަބަބުތައް ވަރަށް ގިނައެވެ. 2012 ފެބްރުއަރީ 7 ވަނަ ދުވަހާ ހަމައަށް އިދިކޮޅު ސިޔާސީ ޕާޓީތަކާއި މަދަނީ ޖަމާޢަތްތައް ގުޅިގެން ސިލްސިލާ މުޒާހަރާތަކެއް މާލޭގައި ދިޔައީ ކުރަމުންނެވެ. ކޮންމެ ރެއަކު ކޮންމެ ރެއަކު ކުރަމުންދިޔަ މުޒާހަރާތައް ފުލުހުންނާއި ސިފައިން ގެންދިޔައީ ރޫޅާލަމުންނެވެ. މިގޮތުގައި މުޒާހަރާކުރަމުންދާތާ 21 ރޭވަނީ ވެފައެވެ. މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން ގޮވާލަމުންދިޔަ މައިގަނޑު ގޮވާލުމަކީ ސަރުކާރުން ޤާނޫނީ އިމުން ބޭރުން ކުރަމުންދާ ކަންތައްތައް ހުއްޓާލުމަށްފަހު ޤާނޫނީ އިލުމުގެ ތެރެއަށް ވަނުމަށް ގޮވާލުމެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ޖިނާޢީ ކޯޓުގެ އިސް ޤާޒީ އަލްއުސްތާޛު ޢަބްދުﷲ މުޙައްމަދު އަސްކަރީ ސިފައިން ބޭނުންކޮށްގެން "ނިޒާމުން ގެއްލުވާލި" މައްސަލައެވެ. ޤާނޫނު އަސާސީ އާއި ޤާނޫނުން ލިބިގެން ނުވާ ބާރުތަކެއް ސަރުކާރުން އިޚްތިޔާރުކޮށްގެން އޭރު ޢަބްދުﷲ މުޙައްމަދު ގެންގޮސް ބަހައްޓާފައިހުރީ ސިފައިންގެ ތަމްރީނު މަރުކަޒެއް ކަމަށްވާ ކ. ގިރިފުށީގައެވެ. އޭނާއަށް ޤާނޫނީ ވަކީލަކާވެސް ބައްދަލެއް ނުކުރެވެއެވެ. އެމައްސަލައިގައި ހައިކޯޓުންނާއި ސުޕްރީމް ކޯޓުން ކުރި އަމުރުތަކަށް ސަރުކަރުން ދީފައިވަނީ ބީރު ކަންފަތެކެވެ.
2012 ޖެނުއަރީ 14 ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން ފުލުހުން ހިންގަމުންދިޔަ އޮޕަރޭޝަންތަކުގައި ފުލުހުންގެ މައްޗަށް ޣައިރު ޤާނޫނީ ޢަމުރުތައް ތަކުރާރުކޮށް ސަރުކާރުން ކުރަމުން އައިއެވެ. އޭގެތެރޭގައި ސިޔާސީގޮތުން ސަރުކާރާ ޚިޔާލު ތަފާތުވާ ފަރާތްތައް ހިފާ ހައްޔަރުކުރުން ހިމެނެއެވެ. މީގެ ތެރޭގައި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ހާދިސާއަކީ ރާއްޖޭގެ ޤައުމީ ޕާޓީގެ ނައިބު ރައީސް ޑރ. މުޙައްމަދު ޖަމީލް އަޙްމަދާއި އެޕާޓީގެ މެންބަރު ސަންދާނު އަހަންމައިދީ ފުލުހުން ހައްޔަރުކުރި ކުރުމެވެ. 24 ގަޑިއިރަށްފަހު މުއްދަތު އިތުރުކުރަން ޖިނާޢީ ކޯޓަށް ހުށަހެޅުމުން އެކޯޓުން މުއްދަތު ޖަހައިނުދީ އެފަރާތްތައް ދޫކޮށްލުމަށް ހުކުމް ކުރެއެވެ. ކޯޓުން ކުރާ ހުކުމާއެއްގޮތަށް ދޫކޮށްލުމަށްފަހު އަނެއްކާވެސް އަނެއްދުވަހު ހައްޔަރުކުރެއެވެ. މިގޮތަށް މިކަންތައް ތަކުރާރުވަމުން ދަނިކޮށް ދެން އިވިގެން ދިޔައީ ޖިނާޢީ ކޯޓުގެ އިސްޤާޒީ ސިފައިންގޮސް ހައްޔަރުކުރި ޚަބަރެވެ. މިކަންކަމާގުޅިގެން މާލޭގައި އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ކުރަންފެށި މުޒާހަރާ ފުރަތަމަ ކުރަންފެށީ މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ ކުރިމަތީގައި އޮންނަ ހުސް ބިމުގައެވެ. ޝުޢޫރު ފާޅުކުރުމުގެ މުޒާހަރާތައް ފުލުހުން ވަކި ވަގުތެއް ދިނުމަށްފަހު ކަރުނަގޭސް ޖަހާ ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ދިޔައީ ރޫޅާލަމުންނެވެ. މީހުން ހައްޔަރުކުރަމުން ދޫކޮށްލަމުން ކޯޓަށް ހާޒިރުކުރަމުން އަދި ކޯޓުން މީހުން ދޫކޮށްލަމުންދިޔައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ އިސްވެރިންނާއި އެކްޓިވިސްޓުންވެސް ހިމެނެއެވެ. މުޒާހަރާ ރޫޅާލުމުން މާލެ ތެރެއަށް ނިކުމެ މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން މަގުތަކުގައި ހިނގާ ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް އަޑު އުފުލާފައިވެއެވެ. މިގޮތަށް ހިނގި ހިނގުމުގައި މާލޭގެ މަގުތައް މަތީގައި ޖަހާފައިހުރި ބައެއް ފެންފޯއް ރުއްތަކަށް ގެއްލުންދީ ހަދާފައިވެއެވެ.
މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން މުޒާހަރާ ކުރަމުންދިޔަ ސަރަޙައްދުން ފަހަތަށް ޖައްސާ އެމްއެމްއޭ ކުރިމަތީގައި ފުލުހުން ފޯރިމަރަން ފެށިއެވެ. މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން ބުނަމުންދިޔައީ މުޒާހަރާ ކުރުން މަނާ ސަރަޙައްދަކީ ޖުމްހޫރީ މައިދާން ކަމަށާއި އެމްއެމްއޭ ކުރިމަތީގައި މުޒާހަރާކުރެވެން ވާނެކަމަށެވެ. އެގޮތުގައި ބައެއް ރޭރޭ ފުލުހުން ފަހަތަށްޖެހި އެސަރަޙައްދަށް މުޒާހަރާ ކުރަމުންދާ މީހުން ވަންނަމުން ދަނިކޮށް ދެން ފެނުނީ މާލޭ ސިޓީ ކައުންސިލުން ދަގަނޑު ހޮޅިއާއި ޓިނުޖަހާ އެމްއެމްއޭ ކުރިމަތިން އޮންނަ ސަރަޙައްދު ބަންދުކުރިތަނެވެ. އެގޮތަށް އެކަންކުރީ އެ ސަރަޙައްދުގެ އެއްގަމު ތޮށިގަނޑު މަރާމާތު ކުރުމަށްކަމަށް މާލޭ ސިޓީ ކައުންސިލުން ބުނެއެވެ. އެގޮތަށް ޓިނުޖަހާ އެސަރަޙައްދު ބަންދުކުރި ފަހުންވެސް އެސަރަޙައްދަށް މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން އެއްވެސް މުޒާހަރާ ކުރެވޭތޯ ބަލާފައިވެއެވެ. އޭގެފަހުން މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން މަސައްކަތްކުރީ މަޖީދީ މަގާއި ޗާންދަނީމަގާ ގުޅުނު ހަތަރު އަގޮޅީގައި މުޒާހަރާ ކޮންމެ ރެއަކުވެސް ކުރާށެވެ. އެސަރަހައްދަށް މުޒާހަރާގެ ބައިވެރިން އައުމާއެކު ފުލުހުން މުޒާހަރާ ރޫޅާލަމުން ގެންދިޔައެވެ. އެއަށްފަހު އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ މުޒާހަރާ އާޓިފިޝަލް ބީޗަށް ބަދަލުކުރިއެވެ.
އާޓިފިޝަލް ބީޗްގައި މުޒާހަރާ ކުރަންފެށުމާއެކު މުޒާހަރާއަށް ހުރަސްއެޅުމަށް ސަރުކާރަށާއި އެމްޑީޕީ އަށް ތާޢީދުކުރާ ޒުވާނުންގެ ތެރެއިން ބަޔަކު ނިކުމެ މަސައްކަތްކޮށްފައިއެވެ. އެގޮތުން އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާ ދެމެދު ބަހުގެ ހަމަލާތައް ބަދަލުކުރުމުގެ އިތުރަށް ގާއުކާ ބައެއް މީހުންނަށް އަނިޔާވެސްވިއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ކުރިއަށް ގެންދާ ސިލްސިލާ މުޒާހަރާތައްދިޔައީ ކުރިއަށެވެ. 2012 ފެބްރުއަރީ 6 ވަނަދުވަހުގެރޭ އާޓިފިޝަލް ބީޗް ސަރަޙައްދުގައި އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކާއި އެމްޑީޕީގެ ސަޕޯޓަރުންނާ ދެމެދުގައި ފުލުހުންގެ ސުޕެޝަލް އޮޕަރޭޝަން ޓީމުގެ މެންބަރުން ސުލުހަ ޤާއިމުކޮށްގެން ތިއްބެއެވެ. އެވަގުތު އެތަނުން އެމީހުން ދިއުމަށް ފުލުހުންގެ ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އަތީފް އަންގަވައިފިކަމަށް ޚަބަރުތައް ފެތުރުނެވެ. އެކަމަކު އެތަނުގައި ތިބި ފުލުހުން ދިމާވެދާނެ ހިތާމަވެރި ހާދިސާއަކަށް ޖެހިލުންވުމާއެކު އެތަން ދޫކޮށްލާފައި ދިއުމަށް ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. ފުލުހުން އެތަނުން ގެންދިއުމަށް ފުލުހުންގެ އެހެން އިތުރުން ތިން އޮފިސަރަކު ފަހުން އައިސް މަސައްކަތް ކުރުމުންވެސް ފުލުހުން އެކަމާ ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. އޭގެފަހުން ސިފައިން އެތަނަށް އައެވެ. ސިފައިން އައުމުން ފުލުހުން އެތަން ދޫކޮށްލިއެވެ. ފުލުހުން އެތަން ދޫކޮށްލުމަށްފަހު ދިޔައީ ޖުމްހޫރީ މައިދާނަށެވެ. ސިފައިންނަށް ރަނގަޅަށް ހަރަކާތްތެރި ނުވެވިގެން އުޅެނިކޮށް ދެފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ވަރުގަދަ ކުރިމަތިލުމެއް ހިނގިއެވެ. އެވަގުތު މުޅިތަން ކޮންޓްރޯލުން ނެއްޓުނެވެ. އިރުކޮޅަކުން ފެނުނީ ޖުމްހޫރީ މައިދާނުގައި ތިބި ފުލުހުން އަނެއްކާވެސް އެނބުރި އައިތަނެވެ. ފުލުހުން އާޓިފިޝަލް ބީޗަށް ދިއުމަށް މަސައްކަތް ކުރުމުން އެކަމަށް ފުލުހުންގެ އިސްބައެއް އޮފިސަރުން ހުރަސްއަޅާ ހެދިއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ޑެޕިއުޓީ ކަމިޝަނަރ އަތީފް ހިމެނެއެވެ. ބައެއް ވެހިކަލުތަކުގެ ތަޅުގަނޑި އަތުލުމުން ގިނަ ފުލުހުން އާޓިފިޝަލް ބީޗަށް ދިޔައީ ދުވެފައެވެ. ފުލުހުންނާއި ސިފައިން އާޓިފިޝަލް ބީޗް ސަރަޙައްދު ސާފުކޮށް ތަޅާފޮޅުންގަނޑު ކޮންޓްރޯލް ކުރިއެވެ. އެއަށްފަހު އޭގެ ތެރެއިން ފުލުހުންގެ ބަޔަކުގޮސް އެމްޑީޕީގެ ހަރުގެއަށްވަދެ ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއްދިނެވެ.
އެރޭގެ އެހާދިސާއަށްފަހު ފުލުހުން ޖަމާވަމުން ދިޔައީ ޖުމްހޫރީ މައިދާނަށެވެ. ޖުމްހޫރީ މައިދާނަށް ޖަމާވި ފުލުހުންގެ ތެރެއިން ސުޕެޝަލް އޮފަރޭޝަންސް މީހުން ފިޔަވާ އެހެން މީހުން ފުލުހުންގެ މައި މަރުކަޒު ހުސައިން އާދަމް ބިލްޑިންގ އަށް ފޮނުވާލުމުގެ މަސައްކަތް ކުރެވުނެވެ. އަދި ޗެއިން އޮފް ކޮމާންޑާ ޚިލާފުވެ އަމިއްލަ އަމިއްލައަށް ހަރަކާތްތެރިވި ފުލުހުންނާމެދު ފިޔަވަަޅު އެޅުމަށް މަސައްކަތްކުރަމުންދާކަމުގެ އަޑުތައް ފުލުހުންގެ ތެރޭގައި ފެތުރުނެވެ. އެއަޑުތަކާއެކު ފުލުހުންގެ ގިނަ އަދަދެއްގެ ބަޔަކު ސުޕެޝަލް އޮޕަރޭޝާންސްގެ ފުލުހުންނާ ގުޅެމުންދިޔައެވެ. އެމީހުން ބުނަމުންދިޔައީ އޭގެ ތެރެއިން ވަކި ބަޔަކު ހައްޔަރު ނުކުރެވޭނެ ކަމަށާއި ހައްޔަރުކުރަންޏާ ކުރަންވާނީ އެންމެން އެއްކޮށް ކަމަށެވެ. ސިފައިން މެދުވެރިކޮށް ފުލުހުން ހައްޔަރުކުރުމުގެ އަޑުތައްވެސް އޭރުވަނީ ފެތުރިފައެވެ. އަދި ހައްޔަރުކުރާ ފުލުހުން ޅ. މާފިލާފުށްޓަށް ފޮނުވާލުމަށް ތައްޔާރުކުރާ ވާހަކަތައްވެސް ފުލުުހުންގެ ތެރޭގައި ވަނީ ފެތުރިފައެވެ.
ގިނަ އަދަދެއްގެ ފުލުހުން ޖަމާވެ، ޖުމްހޫރީ މައިދާނުގައި ތިބިއިރު އެމީހުން އެދެމުންދިޔައީ އެމީހުންނަށް ޣައިރު ޤާނޫނީ ޢަމުރެއް ނުކުރާނެކަމުގެ ޔަގީންކަން ދިނުމަށެވެ. އަދި ކޮމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް އެމީހުންނާ ބައްދަލުކޮށްދިނުމަށެވެ. އެކަމާގުޅިގެން ސިފައިންނާއި ފުލުހުންނާ ދެމެދު ނެގޯޝިއޭޓް ކުރެވުނެވެ. ރޭގަނޑު މެންދަމުން އަލިވެ 3:00 ވީފަހުން މަޝްރަޙު ބަދަލުވަމުންދިޔައެވެ. ފުލުހުން އެމީހުންގެ ގޮތުގައި ހިފަހައްޓަމުންދިޔައިރު ސިފައިން ފުލުހުންނާ ކުރިމަތިލުމުގެ ތައްޔާރީތައްވަމުންދިޔައެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ މުޙައްމަދު ނަޝީދު ޖުމްހޫރީ މައިދާނަށް ވަޑައިގެން އެތަނުގައި ތިބި ފުލުހުންނާ ބައްދަލުކުރެއްވިއެވެ. ރައީސް ވިދާޅުވީ އެއީ އަދިވެސް ދިވެހި ފުލުހުން ކަމަށާއި އެކަމަކު ނޭނގި ނަމަވެސް އެބޭކަލުންކަލުންނަށް ކުރެވިފައިވަނީ ވިޔާނުދާ ކަމެއް ކަމަށެވެ. ރައީސް ނަޝީދު ފުލުހުންގެ ކިބައިން އެދިވަޑައިގަތީ ސިފައިންނާ އަމިއްލައަށް ހަވާލުވުމަށެވެ. އެއްވެސް ބޭކަލަކަށް ދެރަގޮތެއް ނުހައްދަވާނެ ކަމަށްވެސް ވިދާޅުވިއެވެ. ރައީސްގެ މި ވާހަކަފުޅަށް ފުލުހުން ބުނީ "ނޯ ސަރ" އެވެ. އެއަށްފަހު ރައީސް ވެދެވަޑައިގެންނެވީ ސިފައިންގެ މައިމަރުކަޒަށެވެ. ކޮމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް އަޙްމަދު ފަސީހުއާ ބައްދަލުކުރުމަށް އިސްކަންދަރު ކޮށްޓަށް ދިއުމަށް ފުލުހުންނަށް އެންގިއެވެ. އެދާއިރު އެމީހުންގެ ހަތިޔާރުތައް ސިފައިންނާ ހަވާލުކޮށްފައި ދިއުމަށްވެސް އެންގިއެވެ. ފުރަތަމަ އިސްކަންދަރު ކޮށްޓަށް ދިއުމަށް މަސައްކަތްކުރި ނަމަވެސް ފަހުން އެކަމާ ފުލުހުން ދެކޮޅު ހެދިއެވެ. ފުލުހުން ބުނެފައިވަނީ އެމީހުން ހަތިޔާރުތައް ބެހެއްޓުމުން ސިފައިން އެމީހުންނަށް ޗާޖްކޮށް ހައްޔަރުކުރަން ރާވާފައިވާ ކަމަށެވެ.
އެމްޑީޕީގެ ބައެއް މަޖިލިސް މެންބަރުންނާއެކު ލޮރީއެއްގައި އެމްޑީޕީގެ ބައަކު ޖުމްހޫރީ މައިދާނަށް އައެވެ. އޭރު ޖުމްހޫރީ މައިދާން ބެލެހެއްޓުމަށް ކޯޑުން ކޮށްގެން ރީފްސައިޑް ކަންމަތީގައި ތިބި ސިފައިންވަނީ ފަހަތަށް ޖެހިފައެވެ. އެވަގުތު އިސްލާމީ މަރުކަޒު ކުރިމަތިން ޖުމްހޫރީ މައިދާނަށް ވަންނަން އުޅުނު އެމްޑީޕީގެ ފަރާތްތަކާއި އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކާ ދެމެދު ކުރިމަތިލުމެއް ހިނގިއެވެ. އެތަން ބަލަންތިބި ފުލުހުން ގޮސް އެމްޑީޕީ މެންބަރުން އެސަރަޙައްދުން ފަހާލިއެވެ. އެވަގުތު އެމްޑީޕީގެ މެންބަރުންނަށާއި އާންމުންނަށް އަދި ބައެއް ފުލުހުންނަށްވެސް އަނިޔާލިބުނެވެ.
ސިފައިންގެ ބާރުގެ ދަށަށް ފުލުހުން ގެނައުމަށް ތަކުރާރުކޮށް ސިފައިން ކުރިމަތިލިއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ކްރައުޑް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގެ ވަސީލަތްތަކާއެކު ތިބި ފުލުހުންގެ މައްޗަށް ސިފައިންނަށް ކާމިޔާބެއް ނުހޯދުނެވެ. ސިފައިންގެ ތެރެއިން ނިކުން ސިފައިން، ފުލުހުންނާއި އާންމުންނާ ދެކޮޅަށް ރަނބަރު ވަޒަންވެސް ވަނީ ބޭނުންކޮށްފައެވެ. މުޅި ސަރަޙައްދަށް ކަރުނަގޭސްޖަހާ ހިގި ކުރިމަތިލުމަށްފަހު ސިފައިންގެ ސަފުތައް ފަހަރަށް ޖެހުނެވެ. އެއަށްފަހު ޖުމުހޫރީ މައިދާން ހަލަބޮލިވެ ފުލުހުންނާއި އާންމުން މަސްހުރިވިއެވެ. އަދި ސިފައިންގެ މައި މަރުކަޒަށް އާންމުން ގާއުކާ ގެއްލުން ދެމުންދިޔައެވެ. އޭރު ސިފައިންގެ ކުރިމަތީގައިހުރި ބޮޑެތި ބެހިކަލުތަކަށްވެސް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ލިބުނެވެ. އަދި ފުލުހުންގެ މައި މަރުކަޒުން ފުލުހުންނަށް ބޭނުންވާ ރައިޓްގެ އިތުރު ސާމާނު ބާލަމުންދިޔައެވެ. ފުލުހުންގެ މައިމަރުކަޒުގެ ދިދަ ބާލާ ދިވެހި ދަދަ ނެގިއެވެ.
ކުރިމަތިވި ކުރިމަތިލުންތަކަށްފަހު ކުރީގެ ޑިފެންސް މިނިސްޓަރ ޠަލްޙަތު އިބްރާހީމް ކަލޭފާނުގެ އެދިވަޑައިގެންނެވުމަކަށް ނެގޯޝިއޭޓް ކުރުމަށް ކުރިން ސިފައިންގޭގައި ޚިދުމަތް ކުރައްވާފައިވާ 3 ބޭފުޅަކު އެތެރެއަށް ވެއްދެވިއެވެ. އެއީ ކާނަލް ރިޓަޔަރ މުޙައްމަދު ނާޒިމާއި ކުރީގެ ޑެޕިއުޓީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް ޢަބްދުﷲ ރިޔާޒާއި އެސިސްޓެންޑް ކަމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް އަޙްމަދު ފަޔާޒް (އެފްއޭ) އެވެ. މިބޭފުޅުން ސިފައިންގެއިން ނިކުމެ ވަޑައިގެން ސިފައިންގެ މައި މަރުކަޒުގެ އެތެރޭގައި ހުންނެވި ރައީސް ނަޝީދު އިސްތިޢުފާ ދެއްވާނެކަން ހާމަކުރެއްވިއެވެ.
އިސްތިޢުފާ ދެއްވުން
ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު އިސްތިޢުފާ އިޢުލާން ކުރެއްވީ ރައީސް އޮފީހުގައެވެ. އެމަނިކުފާނު ރައީސް އޮފީހަށް ވަޑައިގަތީ ސިފައިންގެ ހިމާޔަތުގައި ކާރުކޮޅުގައެވެ. ރައީސް އޮފިހަށް ވަޑައިގެން ކެބިނެޓާ ބައްދަލުކުރައްވާ އިސްތިޢުފާ ދެއްވަން ގަސްތުކުރައްވާ ވާހަކަ ވިދާޅުވެ މަޝްވަރާ ކުރެއްވިއެވެ. އެއަށްފަހު ރައީސް ނަޝީދު އަމިއްލަފުޅަށް އިސްތިޢުފާގެ ސިޓީ ރައީސް އޮފިހުގައި ލިޔުއްވިއެވެ. އެސިޓީ ލިޔުއްވީ ރައީސް އޮފީހުގެ ލީގަލް ސެކްރެޓަރީ ހިސާން ޙުސައިން ގެނެސްދެއްވި ރައީސްގެ ލެޓަހެޑް ކަރުދާހެއްގައި ހިސާން ޙުސައިންގެ ގަލަމަކުންނެވެ. އެގަލަން ރައީސް ވަނީ ހިސާނަށް ދެއްވާފައެވެ.
--Allosaeed 05:59, 22 ފެބްރުއަރީ 2012 (UTC)
އަންބަރާޠޫރިއްޔަތު
އަންބަރާޠޫރިއްޔަތު ނުވަތަ އެމްޕަޔަރ އަކީ ބޮޑެތި ބިޔަ ރަސްކަމެވެ.
ލަހިސްތާނީ
ލަހިސްތާނީ ބަހަކީ ލަހިސްތާން (Poland) ގެ ރަސްމީ ބަހެވެ. ލަހިސްތާނުގައި މި ބަހުން ވާހަކަ ދައްކާ 50 މިލިއަން މީހުން އެބަތިއްބެވެ.
ތަފާސް ހިސާބު
ލަހިސްތާނީ ބަހަކީ މިއަދު ޕޮލެންޑުގެ ރަސްމީ ބަހެވެ.
ޤިސްމު:Polish ޤިސްމު:Languages
ޢިޔާޟް ޖާދުﷲ ނަސީމް
ޢިޔާޟް ޖާދުﷲ ނަސީމް އުފަންވީ ޖޫން 18، 1981 ގައެވެ.
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު
ނުވަތަ ސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު އަކީ މީލާދީން 1701 ން 1705 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. މިރަދުންނަކީ އައްސުލްޠާން ޙަސަން ރަސްގެފާނުގެ ބޮޑު ބޭބޭގެ ދަރިކަލުންނެވެ.
ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރު
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތީ ހިޖުރައިން 1113 ވަނަ އަހަރު އެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު ފަނޑިޔާރުކަން ދެއްވީ ޢަބުދުލް ޙަކީމް އަށެވެ. ރަދުންގެ އެއް ކޮއްކޯފުޅު އިސްކުރެއްވީ ހަނދޭގިރި ކަމަށެވެ. އަނެއް ކޮއްކޯ ފުޅަށް ދެއްވީ ޝާހް ބަންދަރު ކަމެވެ. ބޮޑުވަޒީރު ކަމުގައި ޚިޔާރުކުރެއްވީ ދިޔަމިގިލީ މުޙައްމަދު އެވެ. އެއީ އިބްރާހީމް ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނުގެ ދަރިކަލުންނެވެ.
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު ރަސްކަމުގެ ވަރަށް ކުރީކޮޅުގައި މާވެޔޮދޮށު މިސްކިތް މައްޗަށްގޮޅީގައި އާރާސްތު ކުރެއްވި އެވެ.
ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުން
މިރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ނިޔަތުގައި ހިޖުރައިން 1115 ވަނަ އަހަރު ދަތުރުފުޅު ތައްޔާރު ކުރެއްވި އެވެ. އެދަތުރުފުޅުގައި މާލެއިން ނުކުމެ ވަޑައިގަތީ ނަވަކާއި، ބޮޑު 4 އޮޑީގައެވެ. މިއުޅަދުތައް ވަނީ ކާއްޓާއި، މަހާއި، ބޮއްޔާއި، އަދި އެހެނިހެން ތަކެތީން ބަރާވެފައެވެ. އެއެއްޗެތީން ބަޑިވެސް ގެންދިޔަ ކަމުގައި ބުނެވެއެވެ.
މާލެ ގަޑުބަޑުވުން
ދެން ތަޚްތާއި ދިމާކޮށްލެއްވީ ބޮޑު ވަޒީރަކަށް ހުންނެވި މުޙައްމަދު ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނު (ސުލްޠާން މުޡައްފަރު މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނު (ދެވަނަ) ) އެވެ. ރަދުންގެ އަނބިކަބަލުންނާއި، ތުއްޕުޅު ދަރިކަލުން އެކަމަނާގެ ރަށަށް ފޮނުވާލެއްވުމަށްފަހު، މުޙައްމަދު ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނު ގަދަ ބަދަވިކަމާއެކު، ރަސްކަމަށް އަރާ ވަޑައިގަތެވެ. މިކަން ހިނގީ 22 ޝަޢުބާން 1116ހ ގައެވެ.
ރާއްޖެއާއި ތޮޅެންއައުން
އައްސުލްޠާން މުޡައްފަރު މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނު (ދެވަނަ) ރަސްކަމަށް އިސްވެ ވަޑައިގަތްތާ މާގިނަ ދުވަސްތަކެއް ނުވަނީސް، ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގެ ތަޚްތުގައި ، އެއްބޭފުޅަކަށްފަހު އަނެއްބޭފުޅަކު ތިއްބެވި، އައްސުލްޠާން ޙަސަން (ދިހަވަނަ) އާއި، އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު އާއި، ދެބޭފުޅުން ސޫރަތުން ނަވެއްގައި، މިލަދުންމަޑުލު ދެކުނުބުރީ މަނަދޫ އަށް ވަޑައިގެންފި އެވެ. އެތަނުން އެބޭފުޅުން އޮޑިއެއްގައި ދަތުރުކުރައްވަން ފެއްޓެވީ މާލެއަށެވެ. މަޤްޞަދަކީ ސިއްރުފުޅުން މާލެ ފައިބާ ވަޑައިގެންނެވުމެވެ. ނަމަވެސް މާލެ އަރާވަޑައިނުގެން އުޅެނިކޮށް، އެބޭފުޅުން ވަޑައިގަންނަވާކަން ފާޅުވެއްޖެއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ މާލެއިން ދިޔަ އޮޑިތައް މަކުނުދޫ އާއި ހަމައިން، އެބޭފުޅުން އަތުލައި ގަނެގެން، މާލެ ގެނައުމެވެ. އެދެބޭފުޅުންމެ އަރުވާލީ ޏ.ފުވައްމުލަކަށެވެ. އޭގެ ދުވަސް ކޮޅެއްފަހުން އައްސުލްޠާން ޙަސަން (ދިހަވަނަ) ފުވައް މުލަކުން އައްޑު އަތޮޅު ހިތަދޫ އަށް ފޮނުވާލައްވައިފި އެވެ. އޭނާ އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 1128 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެއީ އަރުވާލައްވާފައި ހުންނަވާތާ 6 އަހަރުވި ފަހުންނެވެ.
ދުވަސްކޮޅަކު އަރުވާލެވިފައި ހުންނެވުމަށްފަހު އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު ނުވަތަ އިބްރާހީމް ރަދުން، އެރަށުން ސަލާމަތްވެ ވަޑައިގެން ސިލޯނުގެ، ގާލީއަށް ވަޑައިގެންނެވި ކަމުގައި ބުނެވެއެވެ. ގާލީ އިން އޭނާ ވަޑައިގެންނެވި ކަމުގައި ބުނަނީ މަދަރާސީ އަށެވެ. އެތަނުން ބަންގާޅު އަށެވެ. ބަންގާޅުގައި އަހަރު ދުވަހު ހުންނެވުމަށްފަހު، އިންޑިޔާގެ ފާރޫޤް ޝިޔާރު އޭ ކިޔޭ ރަސްކަލެއްގެ އެހީތެރިކަމާއެކު، މާލެއާއި ދެކޮޅަށް ވަޑައިގަތުމަށް އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު ތައްޔާރު ކުރެއްވި އެވެ.
އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު މާލެ ވަޑައިގެންނެވީ ދެނަވާއި ބަގަލާއެއްގައެވެ. އޭނާގެ ލަސްކަރާއި މާލޭގެ ލަސްކަރު ބައްދަލުވީ، 23 ރަބީޢުލް އައްވަލް 1123ހ ގައެވެ. މާލޭގެ ލަސްކަރުން ބަޑިޖަހަމުން ގެންދިޔައީ މާލޭގެ ބުރުޒު ތަކުންނެވެ. އިބްރާހީމް ރަދުންގެ ލަސްކަރުން ބަޑިޖަހަމުން ގެންދިޔައީ ބޭރު ބަދަރުންނެވެ. އެދުވަހު ހަވީރު ވުމަށްފަހު ބޭރުން ދިޔަ އުޅަދުތައް ދޫނިދޫ ބޭރަށް ހިގައްޖެއެވެ.
ކުރިން ބުނެވުނު އުޅަދުތައް އެތައް ދުވަހެއް ވަންދެން ދިވެހިރާއްޖޭގައި، ދައުލަތާއި ދެކޮޅަށް ދުއްތުރާތައް ދެއްވަން އުޅުއްވުމަށްފަހު، 26 ޖުމާދިލް އާޚިރު 1123 ހ ގައި އިބްރާހީމް ރަދުން މާލެ ދޫކުރައްވައި، ބަންގާޅަށް ވަޑައިގަތުމަށް ފުރާވަޑައިގެންފި އެވެ. މާލެ އަތޮޅުން ވަކިވެ ވަޑައިގަތުމުގެ ކުރީގައި ވިލިގިލީގައި ހުންނަ މިސްކިތް ހަލާކުކޮށްލީ ކަމުގައި ބުނެވެއެވެ.
10 މުޙައްރަމް 1124ހ ގައި އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡުހިރުއްދީނު ނުވަތަ އިބްރާހީމް ރަދުން އަނެއްފަހަރު މާލެއާއި ދެކޮޅަށް ގުރާބުތަކަކާއިގެން ވަޑައިގެންނެވި އެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ އަނެއްކާ ވެސް ވަރުގަދަ ހަނގުރާމައެއް ހިނގުމެވެ. އެފަހަރު މާލެއަށް ފައިބާ ވަޑައިގެންނެވުނު ކަމުގައި ވެސް ބުނެވެއެވެ. ނަމަވެސް މާފަންނު ދޮރޯށި ހިފަހައްޓާލި ހިތްވަރުގަދަ ފަހުލަވާނުންގެ ކޮޅެއްގެ ހިތްވަރާއި ހިތްމަތުން ދުޝްމިނުންގެ މީހުން އެހިސާބުގައި މަޑުކޮށްލައިފި އެވެ. އޭގެ ފަހުން މާލެއިން އާ ލަސްކަރެއް ނިކުމެ، އިބްރާހީމް ރަދުންގެ ލަސްކަރު ފަހަތަށް ޖައްސާލައި، ދެރަކޮށްލައިފި އެވެ. ނަމަވެސް އިބްރާހީމް ރަދުންނާއި، ލަސްކަރުގެ ވަރަށް ގިނަ މީހުން ސަލާމަތްވެގެން އެނބުރި އިންޑިޔާއަށް ވާޞިލް ވިއެވެ. އޭގެ ފަހުން ވެސް 3 އަހަރު ވަންދެން ސުލްޠާން ފާރޫޤް ޝިޔާރުގެ ގަނޑުވަރުގައި އިބްރާހީމް ރަދުން އުޅުއްވި ކަމުގައި ބުނެވެއެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
މަދޮށި
މަދޮށި (ސައިންޓިފިކް ނަން: Adenanthera pavonina) އަދި (އިނގިރޭސި ބަހުން: Red bead tree, coral wood, red sandalwood) އަކީ އާއްމު ގޮތެއްގައި ވަލުތެރޭގައި ހެދޭ ބިޔަ ގަހެކެވެ. ގަހުގެ ލަކުޑި ވަރުގަދައެވެ. 20 މީޓަރ އުސްކޮށް ހެދިފައި ހުރެއެވެ. މި ގަހުގައި ދިގު ތޮޅިއެއް އަޅައެވެ. އެ ތޮޅީގެ އެތެރޭގައި ގަދަ ރަތް ކުލައިގައި ހުންނަ އޮށްތަކަށް ކިޔަނީ "މަދޮށީ" އެވެ.