cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ފުވައްމުލައް (ޏ. އަތޮޅު)
ދެވަނަ ފަހަރު:ފުވައްމުލައް ފަޅުވެފައި ވަނިކޮށް މިފަހަރު އެރަށް ކޮށައި ޢިމާރާތްކޮށް އާބާދުކޮށް އެރަށުގައި ވަޒަން ވެރިވި މީހަކީ ދޮން އަބާ ކިރާއި އޭނާގެ އެކުވެރީންގެ ބައެކެވެ. މީނާ ބިނާކުރެއްވި މިސްކިތުގެ ނަމަކީ އަބާކިރު ކަލޭގެ މިސްކިތެވެ. މިދޮން އަބާކިރަކީ ޔޫސުފު ނާއިބު ކަލޭގެ ފާނުންގެ ފުތް ޢަބްދު ނާއިބު ކަލޭގެފާނުގެ ފުތް ޔަހްޔާ ނާއިބުކަލޭގެފާނުންގެ ފުތް ޢުމަރު ފަނޑިޔާރުކަލޭގެފާނުގެ ރަންފުތުކަލޭގެ ފުތް ހާނާރު މުޙައްމަދުކަލޭގެ ފުތް ރަންފުތްކަލޭގެ ފުތް ދޮން އަބޫބަކުރު ކަލޭގެފާނު އެވެ. މީނާ މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ހުވަދޫ އަބާކިރުގެނަމުންނެވެ.
ތިންވަނަ ފަހަރު: ފުވައްމުލައް ފަޅުވެފައި ވަނިކޮށް މިފަހަރު އެރަށް ކޮށައި ޢިމާރާތްކޮށް އާބާދުކޮށް އެރަށުގައި ވަޒަން ވެރިވި މީހަކީ މުލަކު މޫނުފާކު މުދިން ކަލޭގެފާނު އެވެ. މޫނުފާކު މުދިންކަލޭގެފާނަކީ ޔޫސުފު ނާއިބު ކަލޭގެ ފާނުގެ ފުތް ހޯދަޑު ދޮން ޙަސަން ޚަޠީބު ކަލޭގެ ފުތް ކަބުރު އަދަރަހަން ޚަޠީބުގެ ފުތް އުޠުވާން ކަތީބުގެ ފުތް ސީދި ނާއިބު ކަލޭގެ ފުތް ޢަލީ އަޑަފިކަލޭގެ ފުތް ކެހެރި ތައި ނާއިބު ކަލޭގެ ފުތް ކެހެރި ތައި ދޮން އަބަރަހަން ޚަޠީބު ކަލޭގެ ފުތް މޫސާ ޚަޠީބު ކަލޭގެ ފުތް އިބްރާހިމް ޚަތީބުކަލޭގެ ފުތް އަނބުލެމަގި ދޮން ޙުސެން ކަތީބުކަލޭގެ ދިޔަރެހިމަގު ދޮން ޙަސަން ޚަޠީބު ކަލޭގެ ފާނުގެ ފުތް މޫނުފާކު މުދިން ކަލޭގެފާނު އެވެ. މިއީ މިހާތަނަށް ހޯދޮނު މައުލޫމާތު ތަކުން އެގުން މިންވަރެވެ.
ފަޅުވާން ދިމާވި ސަބަބު
ފަޅުވާން ދިމާވި ސަބަބަކީ ކޮންމެވެސް ބަލިމަޑު ކަމެއްގައި ގިނަ ޢަދަދަކަށް މީހުން މަރުވާން ފެށުމުން ރަށް ދޫ ކޮށްފައި ،އެކި ރަށް ރަށަށް ދިއުމުންނެވެ. ޔަޤީންކަމާއެކު އައްޑު އަތޮޅު މީދުއަށް ދިޔަކަން މީދޫގެ ތާރީޚުން އެގެއެވެ. މީދުއަށް ދިޔަ ދޯނިފަހަރުތަކުގައި ގިނަ ޢަދަދެއްގެ މީހުން މަރުވެފައިވާ ތިއްބެވެ. މަރުނުވެ ތިބި މީހުން ތިބީ ގަދަފަދަ ހުމެއްޖެހި، ޙާލު ދެރަވެފައެވެ. މިގޮތަށް މަރުވެގެން ގެނެވުނު ހުރިހާ މީހުން ވަޅުލެވިފައިވަނީ މީދޫގެ “މާކަންމަތި” ކިޔާ ޞަރަޙައްދުގައެވެ. އެތަނަށް ފުވައްމުލަކު މީހުންކިޔައި އުޅެނީ މުލަކު ކައްބިމެވެ. އެތަނަކީ ކޯގަންނުގެ ހުޅަގު ފަރާތުގައިވާ ވަކި ޚާއްޞަ ޞަރަޙައްދެކެވެ.މިތަން މިހާރުވެސް އެނގެން އެބައޮތެވެ.
{{Islands of the Maldives}}
އޮކްޓޫބަރު 14
އޮކްޓޫބަރު 14 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 287 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 288 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮކްޓޫބަރު
ތުނބުޅި
thumb|250px|ތުނބުޅި ލާފައި ހުރި މީހެއް ތުނބުޅި އަކީ ފިރިހެނުންގެ ދަތްދޮޅިއާއި ކޯތާފަތާއި ކަރާއި މަތީތުންފަތުގެ މަތީގައިވާ ސަރަޙައްދުގައި ފަޅާ އިސްތަށިތަކެވެ. މަތީތުންފަތުގެ މަތީގައިވާ އިސްތަށިތަކަށް ޚާއްޞަ ވެފައިވާ ނަމަކީ މަތިމަސް އެވެ.
އިތުރު ފާލަންތައް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
އައްޝައިޚު އަލްޙާއްޖު އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު ޒުހައިރު
އައްޝައިޚު އަލްޙާއްޖު އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު ޒުހައިރު (ބުއްދީގޭ ސީދީގެ ތުއްތު ސީދީ) ނުވަތަ ދޭދަރުގޭ ތުއްތު ސީދީ ގެ ބައްޕަ އަކީ ބުއްދީގޭ ސީދީ އެވެ. މަންމަ އަކީ ލާމީގޭ ދޮންކަމަނަ އެވެ. މުޙައްމަދު ޒުހައިރު ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވީ މަދަރުސަތުއް ސަނިއްޔާ އިންނެވެ. ދީނީ ތަޢުލީމް އުގެނިވަޑައިގެން ހުންނެވި ޝޭޚެކެވެ. ޢަރަބި ބަސް މޮޅަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވަ އެވެ. ތަރުޖަމާ ކުރެއްވުމާއި ވާހަކަ ދެއްކެވުމުގައި ކުޅަދާނަ ބޭފުޅެކެވެ. މީހުންނާއި ގުޅުންހުރި ބުއްދި ވެރިއެކެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ޝަމްސުއްދީނު ބޮޑުފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނު
ޝަމްސުއްދީނު ބޮޑުފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނު ނުވަތަ އައްޝައިޚު އަލްފަޤީހު އަލްޤާޟީ މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީނު އަލްކަބީރު އައްޑޫ ބޮޑުފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.
އިބްރާހީމް މަޖުދުއްދީނު
އައްޝައިޚު އަލްފަޤީހު އަލްޤާޟީ އިބްރާހީމް މަޖުދުއްދީނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރުކަން ކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ.
ދަރިކޮޅު
އައްސައްޔިދު ބޮޑުފެންވަޅުގޭ ސީދީ ނުވަތަ އަލްޤާޟީ ޙުސައިން ޢަފީފުއްދީނަކީ އިބްރާހީމް މަޖުދުއްދީނު ފަނޑިޔާރު ތަކުރުފާނުގެ މާފަ ދަރިކަލެކެވެ.
އިންޓާރނަލް އޭނަލް ސްފިންކްޓަރ
އިންޓަރނަލް އޭނަލް ސްފިންކްޓަރ އަކީ ފުރަގަސް ފަރާތު މަގުގެ މަތީ ތިންބައިކުޅަ ދެބައިގެ ވަށައިގެން ލެވިފައިވާ ސްފިންކްޓަރ އެވެ. މިއީ އަހަރެމެންގެ އިޚްތިޔާރަކާއި ނުލައި މަސައްކަތްކުރާ މަޑު މަސް ގެ ފަށަލައެކެވެ. މިފަށަލަ މަތިން ގޮސްގުޅިފައި އިންނަނީ ފުރަގަސް ފަރާތްގެ މަޑު މަސް ފަށަލަ އާއެވެ. ފުރަގަސް ފަރާތު މަގުގެ 2.5 ސމ ވަށައިގެން ވަނީ މިސްފިންކްޓަރ ލެވިފައެވެ. މިސްފިންކްޓަރ ގެ ބޯ މިނުގައި 5 މިލިމީޓަރު ހުރެއެވެ.
އިންޓަރނަލް އޭނަލް ސްފިންކްޓަރ އަކީ އަހަރެމެންގެ ބާރަކާއި ނުލައި އޭގެ ޒާތުގައި މަސައްކަތްކުރާ މަޑު މަސް ގަނޑެކެވެ. ބޮޑުކަމުދިއުމުގެ ތެރޭގައި ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު ބައްދާލުމަށް އެކްސްޓަރނަލް އޭނަލް ސްފިންކްޓަރ އަށް މިސްފިންކްޓަރ އެހީތެރިވެދެއެވެ.
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ހަރުބޭސް
ހަރުބޭސް އަކީ ބައެއް ބަލިބައްޔަށް ދިވެހި ބޭސްކޮށް ނިމިގެން ޅައިކަން ފިލުވާން ކުރާ ބޭސް އެކެވެ. އަދި ހަމަމިހެން ދިވެހިރާއްޖޭގައި އަންހެނުން ވިހައިގެން ހަށިގަނޑު ހަރުކުރުވުމަށްޓަކައި ކާންދޭން ހިލާ ބޭހަށް ވެސް ހަރުބޭސް ކިޔައެވެ. ހަރުބޭސް އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައެއް ހިސާބު ތަކުގއި ހިލިބޭސް ވެސް ކިޔައި އުޅެއެވެ.
ޤުރްއާނުގެ ޢިލްމު
ޤުރުއާނުގެ ޢިލްމު
ޢުލޫމުލް ޤުރުއާނަކީ ކީރިތި ޤުރުއާނާއި ގުޅޭ ކަންކަން ދިރާސާ ކުރާ ޢިލްމެވެ. އޭގެތެރޭގައި މައްކީ މަދަނީ ( ސޫރަތް ނުވަތަ އާޔަތްތައް ބާވައިލައްވާފައިވާ ޒަމާނާއި ގުޅޭ) އާއި ނާސިޚު މަންސޫޚާއި ތަފުސީރު ޢިލްމާއި ޤިރާއަތް( ޤުރުއާން ކިޔަވާ ގޮތް)ތަކާއި ސަބަބު ނުޒޫލުތަކާއި ( ސޫރަތްތަކާއި އާޔަތްތައް ބާވައިލައްވާފައިވާ ސަބަބުތައް) ކީރިތި ޤުރުއާން ޖަމްޢުކުރުން (އެއްކުރުން) ފަދަ ކަންތައްތައް ދިރާސާކުރުން ހިމެނެއެވެ.
މިޢިލްމައް "އުޞޫލުއް ތަފުޞީރު" މިގޮތަށް ވެސް ނަންދެވިފައިވެއެވެ. އެއީ ކީރިތި ޤުރުއާން ތަފުސީރުކުރައްވާ މުފައްސިރުންނަށް ކޮންމެހެން އެނގެން ލާޒިމުކުރާ ޢިލްމުތަކެއް މިޢިލްމުގައި އެކުލެވިގެންވާތީއެވެ.
ޢުލޫމުލް ޤުރުއާނުގެ ތާރީޚު
ޢިލްމުގެފެށުން
މިޢިލްމުގެ ފެށުން ގުޅިފައިވަނީ ކީރިތި ޤުރުއާން ބާވައިލައްވަން ފެއްޓެވުމާއި އެވެ. އަދި މިޢިލްމުގެ ހުރިހާޢިލްމެއް އެންމެފުރިހަމައަށް ލިބިފައިވާ ބައަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ(ޞ) ގެ މަތިވެރި ޞަޙާބީންނެވެ. އެހެނީ ކީރިތި ޤުރުއާން ބާވައިލެއްވި ދުވަސްވަރުގައި އުޅުއްވި އަދި އިތުރު އެކަލޭގެފާނުގެ އަރިހުން އެކަމުގެ ޢިލްމުތައް އުނގެނިވަޑައިގެން ތިއްބެވި ބައަކީ އެބޭކަލުން ކަމައްވާތީއެވެ.
ލިއެވެން ފެށުން
ޢުލޫމުލް ޤުރުއާން އެންމެފުރަތަމަ ލިއެވެންފެށީ އިސްލާމީޚިލާފަތުގެ ތިންވަނަ ޚަލީފާ ޢުޘްމާނު ބުނު ޢައްފާނުގެ ޚިލާފަތުގައެވެ. މިގޮތުން އެންމެފުރަތަމަ އެކުލަވާލެވުނު ޢިލްމަކީ "ޢިލްމު ރަސްމުލް ޤުރުއާން" ނުވަތަ "ޢިލްމު އައްރަސްމުލް ޢުޘްމާނީ" އެވެ. ނަމަވެސް ރަސްމީ ގޮތެއްގައި މިޢިލްމު ފުރަތަމަ ލިއެވެންފެށުނީ ހިޖުރައިން ދެވަނަ ޤަރުނުގައެވެ. އޭގެފަހުން ޢުލޫމުލް ޤުރުއާނުގެ ތަފާތު މައުޟޫޢުތަކަށް އަންނަނީ ފޮތްތައް ލިއެވެމުންނެވެ.
"ޢުލޫމުލް ޤޫރުއާން" މިމުޞްޠަލަޙު އުފެދުން
ޢުލޫމުލް ޤުރުއާން މި މުޞްޠަލަޙު އެންމެފުރަތަމަ ބޭނުން ކޮއްފައިވާ ތަން ފެންނަނީ ހިޖުރައިން ހަތަރުވަނަ ޤަރުނުގައެވެ.ޢިލްމުވެރިން މިހެން ވިދާޅުވަނީ "އަލްޙޫފީ" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ ޢަލީ ބުނު އިބުރާހީމު ބުނު ސަޢީދު ލިއުއްވި "އަލްބުރުހާނު ފީ ޢުލޫމުލް ޤުރުއާން" މިފޮތަށް ނިސްބަތްކޮށެވެ.އޭނާ އަވަހާރަވެފައިވަނީ ހިޖުރައިން 330 ވަނައަހަރުއެވެ.
ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު
މިއީ އިންސާނާގެ ފުރަގަސްފަރާތް ނިމޭ ހިސާބުގައިވާ ދޮރެކެވެ. ނުވަތަ ހުޅުވުމެވެ. އިންސާނުން ބޮޑު ކަމުދާއިރު ބޮޑު ކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވަނީ މިހޮއި ނުވަތަ ލޯވަޅު ގެ ޒަރީޢާއިންނެވެ.ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު ނުވަތަ އަކީ  ފުރަގަސް ފަރާތް(Rectum)  އިން ބޭރަށް ހުޅުވިފައި އިންނަ ދޮރެވެ. ނުވަތަ ބޮޑުކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވާ ލޯ ވަޅުއެވެ. ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު ހުޅުވިި ފޭވެ، ކައިރިވެ، ދިއުން ކޮންޓްރޯލް ކުރަނީ ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރުގެ ވަށައިގެން ހުންނަ ސްފިންކްޓަރ މަސްތައް އިންނެވެ. ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރުގެ މައިގަނޑު ވަޒީފާ އަކީ ބޮޑު ކަމުދިއުމުގެ ތެރޭގައި ބޮޑު ކަމުދާ ތަކެތި ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު ހުރަސް ކޮށް ހަށިގަނޑުން ބޭރު ކުރުމެވެ.
ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު އަކީ ފުރަގަސް ފަރާތް އަދި ފުރަގަސް ފަރާތު މަގު އިން ބޭރަށް ހުޅުވިފައި އިންނަ ދޮރެވެ.ނުވަތަ ފުރަގަސް ފަރާތުން ބޭރަށް ހުޅުވިފައި އިންނަ ހުޅުވުމެވެ. އެހެން ގޮތަކަށް ބުނާނަމަ މިއީ ހަށިގަނޑުން ބޮޑުކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުކުރާ ލޯވަޅެވެ. ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު ހުޅުވި، ފޭވެ، ކައިރިވެދިއުން ކޮންޓްރޯލް ކުރަނީ ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރުގެ މަތިން ފުރަގަސް ފަރާތު މަގު ގެ ވަށައިގެން ހުންނަ ސްފިންކްޓަރ ތަކުންނެވެ.
ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރުގެ މައިގަނޑު ވަޒީފާ އަކީ ބޮޑުކަމުދިއުމުގެ ތެރޭގައި ބޮޑުކަމުދާ ތަކެތި ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރު ހުރަސްކޮށް ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރުމެވެ. އިންސާނަކު ބޮޑުވެގެން އައިސް ފުރާވަރަށް އެރުމުން ހަށިގަނޑުގެ ތަފާތު ހިސާބު ތަކުން އިސްތަށި ފަޅާ އުޞޫލުން ފުރަގަސް ފަރާތު ދޮރުގެ ވަށައިގެން ހުންނަ ހަންގަނޑުގައި ވެސް އިސްތަށި ފަޅައެވެ.
ބަލިތައް
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
މަޑު ތަލި
މަޑު ތަލި އަކީ މަތީ ތަލީގެ ފަހަތުގައި އިންނަ މަޑު ބައެކެވެ. ނުވަތަ ހަރު ތަލި ގެ ފަހުބައެވެ. ފައިބަރު އަދި މަހުން އުފެދިފައިވާ މަޑު މިބައި އިންނަނީ ހަރު ތަލީގެ ފަހަތު ބައިގައި ތަތްވެފައެެވެ. މާނައަކީ ހަރު ތަލީގެ ފަހު ބަޔާއި ގުޅިފައެވެ. އަދި މަޑު ތަލި އަކީ މަތީ ތަލީގެ ފަހަތު ތިންބައިކުޅަ އެއްބަޔެވެ. އެހެންކަމުން މަޑު ތަލި އިންނާނީ އަނގައިގެ އެތެރެއިން ފަހަތުން މަތީގައެވެ.
މަޑުތައްޔާއި ހަރުތަލީގެ ތަފާތު
މަޑު ތައްޔާއި ހަރުތަލީގެ ތަފާތަކީ ހަރުތައްޔަކީ ކަށިން އުފެދިފައިވާ ޕްލޭޓް އެކެވެ. މަޑު ތައްޔަކީ މަހުން އުފެދިފައިވާ ފޮއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން ހަރު ތައްޔަށް އިގިރޭސި ބަހުން ކަށި ތަލި މިހެން ވެސް ކިޔައެވެ. މިހެން ކިޔަނީ ހަރު ތަލި އުފެދިފައިވަނީ ކަށިން ކަމުގައި ވާތީ އެވެ. އަދި މަޑު ތައްޔަށް މަސް ތަލި މިހެން ވެސް ކިޔައެވެ.މިހެން ކިޔަނީ މަޑު ތަލި އުފެދިފައިވަނީ މަހުން ކަމުގައިވާތީ އެވެ.
މަޑުތަލީގެ ވަޒީފާ
މަޑު ތައްޔަކީ ހަރަކާތްކުރާ މަސް ފޮއްޗެކެވެ. ކާތަކެތި ދިރުވުމުގެ ތެރޭގައި ނޭފަތުގެ މަގު ބައްދާލަނީ މަޑު ތަލިން ނިކުމެފައިވާ ކުޑަ ދޫއިންނެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ ދިރުވާލެވުނު ކާއެތިކޮޅު ނޭފަތުގެ ތެރެއަށް ދިޔަނުދިނުމެވެ. ގުގުރިދަމާއިރު އިވޭ އަޑަކީ ނޭވާލުމުގެ ތެރޭގައި މަޑު ތަލިން ނިކުމެފައިވާ ކުޑަ ދޫ ތެޅޭތީ އުފެދޭ އަޑެކެވެ. މީހަކު އަމިއްލައަށް އެމީހެއްގެ އަނގައިގެ ތެރެއަށް އަތްބާނައިގެން މަޑު ތަލީގައި ނުވަތަ ކުޑަ ދޫގައި އަތްލަން އުޅެފިނަމަ އެމީހަކަށް ހޮނޑުލެވޭހެން ހީވާފަދަ އިހްސާސެއް ކުރެވޭނެއެވެ. މިހެން ވުމަށްކިޔަނީ ގެގް ރިފްލެކްސް އެވެ. އަދި މިގޮތަށް އުޅުމުގެ ތެރޭގައި އަތްލެވިއްޖެނަމަ ހޮނޑު ލެވޭގޮތް ވެއެވެ.
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ)
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) އަކީ މީލާދީން 1720 ން 1750 އަށް ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަސްކަން ކުރެއްވި ރަދުންނެވެ. މިރަދުން މަޝްހޫރު ވެފައިވަނީ އިބްރާހީމް ރަސްގެފާނު ގެ ނަންފުޅުންނެވެ.
ނަސަބު
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ގެ ބައްޕާފުޅަކީ އައްސުލްޠާން މުޡައްފަރު މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން (ދެވަނަ) އެވެ. ބައެއް ލިޔުންތަކުގައި އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީންގެ ދަރިކަލެއް ކަމަށް ލިޔެފައި ވެއެވެ. މިގޮތަށް ލިޔެފައިވަނީ މުޙައްމަދު އަމީން ލިޔުއްވި ތަންގީހު ކުރެވުނު ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚްގެ ތަންތަންކޮޅު މިފޮތުގައެވެ. ކޮއްކޯފުޅަކީ ޢަލީ ފާށަނާ ކިލެގެ ފާނު އެވެ. މިއަލީ ފާށަނާ ކިލެގެފާނަކީ އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) އަވަހާރަވުމުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޚްތަށް އިސްވެ ވަޑައިގެންނެވި ސުލްޠާން މުކައްރަމް މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނު (ތިންވަނަ) ނުވަތަ ކޮރު ބަންޑާރައިންނެވެ. އަންހެން ކޮއްކޯފުޅަކީ ކަނބާ ޢާއިޝާ އެވެ. އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު، ކޮރު ބަންޑާރައިން، އަދި ކަނބާ ޢާއިޝާ މި 3 ބޭފުޅުންގެ މަންމާފުޅަކީ ގޮއިދޫ ޢަލީ ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނުގެ އައިމިނާ ކަނބައިދި ކިލެގެފާނު އެވެ.
ފާހަގަކުރެވޭ ސިފަތައް
މިރަދުންނަކީ ބުއްދިވެރިކަން ލިބިވަޑައިގެންވާ، ދީލަތި އޯގާވެރިކަން ބޮޑު، ޢިލްމުވެރިންގެ ބަސްގަބޫލު ކުރެއްވި، ދީނުގެ ކަންތައްތަކަށް ލޯބިވެތިކަން ބެހެއްޓެވި، އެކަންކަން ކުރިއެރުއްވުމަށް ގަދައެޅުއްވި، ޝަރީޢަތުގެ ކަންތައްތައް ރައްކާތެރިކަމާއެކު ހިންގެވުމަށް ބާރުއެޅުއްވި ރަސްކަލެކެވެ.
ރަސްކަމަށް އިސްވުން
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ސިރީ ރަންނަވަ ލޯކަ މަހާރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްކުރެވުނީ 1 މުޙައްރަމް 1134 ގައެވެ. ބައެއް ލިޔުންތަކުގައި ހިޖުރައިން 1133 ވަނަ އަހަރު ކަމަށް ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. ރަސްކަމަށް އިސްކުރެވުނު އިރު ޢުމުރުފުޅަކީ 13 އަހަރާއި 6 މަސް ދުވަހެވެ.
ހިނގި ހާދިސާތައް
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ރަސްކަންކުރެއްވީ 29 އަހަރާއި، 2 މަހާއި 18 ދުވަހު އެވެ. ހިޖުރައިން 1141 ވަނަ އަހަރު ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ރާއްޖޭގެ އުތުރަށާއި ދެކުނަށް ވަރަށް ތަނަވަސް ދަތުރުފުޅެއް ކުރައްވައި، ރައްޔިތުންގެ ޙާލު އަޙުވާލު ބައްލަވައި އާދަތައް އުފައްދަވައި ދެމެހެއްޓެވި އެވެ.
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) ގެ ރަސްކަމުގައި ހިޖުރައިން 1141 ވަނަ އަހަރުގެ ޝަޢުބާން މަހުގެ 27 ވިލޭރޭ މާލޭގެ ހެންވޭރު އަވަށުގައި ހުޅުރޯވުމުގެ ސަބަބުން ބޮޑުބައެއް އަދާ އަޅިޔަށްވިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވަރަށްގިނަ ރަށްރަށަށް ހިޖުރައިން 1141 ވަނަ އަހަރު ވަރަށް މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް ބިންހެލުން އައިކަން ވެސް ފާހަގަކުރެވެއެވެ.
އެންމެ ފުރަތަމަ ބޮޑު ލާރި ޖެއްސެވީ ވެސް އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު 2 ވަނަ ގެ ރަސްކަމުގައެވެ. އެލާރި 4 ލާރީގެ ބަރުދަނަށް ވުރެވެސް ބަރުކަމުގައިވާތީ 4 ލާރީގެ އަގުގައި ވިއްކުމަށް އަމުރު ކުރެއްވި އެވެ.
އިލްމުވެރިން ނިޔާވުން
މިރަދުންގެ ރަސްކަމުގައި ރާއްޖޭގެ ވަރަށް ގިނަ ޢިލްމުވެރިން ނިޔާވި އެވެ. އެގޮތުން ހިޖުރައިން 1139 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގެ ވަރަށް މަޝްހޫރު 3 ބޭކަލެއް ނިޔާވިއެވެ. އެއީ މޫސާ ނާޞިރުއްދީން، މުޙައްމަދު ޚަޠީބު ތަކުރުފާނުގެ ނާއިބު ޙަސަން އާއި، އައްޝައިޚް އަލްޙާއްޖު ޙަސަން ތާޖުއްދީން އެވެ.
ޙަސަން ތާޖުއްދީން ނިޔާވީ ގާތްގަނޑަކަށް 32 އަހަރު ވަރުވަންދެން ރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުކަން ކުރެއްވުމަށްފަހުގައެވެ. ގަލަމަކުން ޝުކުރުގެ ޖިޒީއެއް އަދާނުކުރެވޭފަދަ މަތިވެރި ދަރަޖައަކަށް ދިވެހި ތާރީޚަށް ޚިދުމަތް ކުރެއްވުމަށްފަހުގައެވެ. ދިވެހި ތާރީޚްގެ އަހުލުވެރިން ޙަސަން ތާޖުއްދީން އަށް ދަރާފައިވާ ދަރަނި ބޮޑެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގިފައިވާ މިންވަރެއް އެނގުމުގެ އެންމެ ބޮޑު ސަބަބަކީ އެކަލޭގެ ފާނުއެވެ. އެހެންކަމުން ޙަސަން ތާޖުއްދީންގެ ނަން ދިވެހި ތާރީޚްގައި ލިޔެވުން ޙައްޤުވެގެންވަނީ ފަނޑުވުމެއްނުވާ ފެހިކުލައިންނެވެ.
އަވަހާރަވުން
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (ދެވަނަ) އަވަހާރަވީ 18 ރަބީޢުލް އައްވަލު 1163 ގައެވެ. އޭރު އެރަދުންގެ އުމުރުފުޅަކީ 43 އަހަރު އެވެ. ރަސްކަންކުރެއްވީ 29 އަހަރާއި 2 މަހާއި ފޮއިދުވަހު އެވެ.
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:Sultans of the Maldives ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
އޮކްޓޫބަރު 15
އޮކްޓޫބަރު 15 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 288 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 289 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮކްޓޫބަރު
Augustus
thumb|right|300px agamemnon agamemnon aaaagamnenon ka sou ka sou na eide leide nei de ne na ka sou
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމު
ވިކިޕީޑިއާއިން
ފެށުން:
ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އާބާދީ މަދު، ބިންތިރި، ކުޑަ ގައުމަކަށް ވިޔަސް ގަދީމީ ތާރީޚެއް އޮތް ގައުމެކެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ ބާރުގެ ދަށުގައި ފަނަވަރަކަށް އަހަރު ހޭދަކުރަން ޖެހުނަސް، މަލާބާރީންގެ އަނިޔާވެރިކަމުގައި ދެތިންމަސްދުވަހު އުޅެން ޖެހުނަސް އަދި އިނގިރޭސީންގެ ހިމާޔަތުގައި އަހަރުތަކެއް ވަންދެން އޮންނަން ޖެހުނަސް މިނިވަން ގައުމެކެވެ. އަމިއްލަ ވެރިކަމެއް ކުރަމުން އައި އަމިއްލަވަންތަ ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ ގައުމެކެވެ. މިހެންވުމުން ޒަމާނުއްސުރެ ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ އުސޫލުތަކެއް އޮންނާނެކަމަށް ބެލެވެއެވެ. ރާއްޖޭގައިވެސް ވެރިކަމުގެ ތަފާތު އިދާރާތަކާއި އުސޫލުތައް ހުންނާނެކަމީ ބުއްދި ގަބޫލުކުރެވޭ ކަމެކެވެ. މިގޮތުން މިމަޒުމޫނުގައި މިބަލައިލަނީ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުފެދުމުގެ ކުރިން ރާއްޖޭގެ ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމު އޮތް ގޮތާއި ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔަތެއް އުފެދުނު ގޮތާއި އެ ޖުމްހޫރިއްޔަތު އުވެން މެދުވެރިވި ސަބަބުތަކަށެވެ.
ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުފެދުމުގެ ކުރިން ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމް އޮތްގޮތް:
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚުން އެނގޭ ގޮތުގައި ޒަމާނުއްސުރެ ރާއްޖޭގައި އޮތީ ރަސްކަމެވެ. ރާއްޖޭގެ އެންމެ އިސް ވެރިޔަކީ ރަސްގެފާނެވެ. ދައުލަތުގެ ހުރިހާ ބާރެއް އޮންނަނީ ރަދުންނަށެވެ. ނަމަވެސް ރަދުންނަށް ކުރިމަތިވާ ބޮޑެތި ކަންކަމުގައި ލަފާހޯދާ ކޮމެޓީއެއް ރަދުން އުފައްދަވާފައި އޮވެއެވެ. މިކޮމެޓިގައި ތިބޭނީ ރަދުންގެ ގާތްމީހުންނާއި ރައްޓެހި ރަހުމަތްތެރީންނެވެ.
މީލާދީން 1890 ވަނަ އަހަރާ ހަމައިން ފެށިގެން ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ހުރިހާ ކަމެއް ރާވާ ހިންގަނީ ބަނޑޭރިގެއިންނެވެ. ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކާއި ރާއްޖޭން ބޭރާ ބެހޭ ހުރިހާ ކަމެއް ވެސް ހިންގަނީ ބޮޑު ބަނޑޭރިގެއިންނެވެ. ބަނޑޭރިގޭގައި އެކަމަށް ޚާއްޞަ ކުރެވިފައި ހުންނަ މޭޒުތަކުންނެވެ. ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ އެންމެ އިސް ވެރިޔަކީ ބޮޑުވަޒީރެވެ. ރަސްގެފާނަށް އޮންނަނީ ބޮޑުވަޒީރު ސަރުކާރު ހިންގެވުމުގައި ލަފާ އެއްސެވުމުން ލަފާ ދެއްވުމެވެ. މިގޮތަށް ކަންތައް އޮތްނަމަވެސް އަދުލު އިންސާފު ގާއިމު ކުރަނީ ރަސްގެފާނު އިސްކުރައްވާ ބައެކެވެ. ވީމާ ފަނޑިޔާރުންނަކީ ރަދުން އިސްކުރައްވާ ބައެކެވެ.
އަބްދުﷲ ޒަމީރު(ޝާއިއުނުކުރާ ލިޔުމެއް) ހާމަކުރާ ގޮތުގައި 1890ގެ އަހަރުތަކަށް ވުރެ ކުރިއަށް ޖެހިލާއިރު، ރަސްގެފާނުގެ ފަރާތްޕުޅުން ނެރުއްވާ އަމުރުތައް ނެރުއްވަނީ ހަނދޭގިރިން މެދުވެރި ކުރައްވައިގެނެވެ. މިދުވަސްވަރު ވެސް އަތޮޅުތަކަށާއި ރަށްރަށް ރަސްގެފާނުގެ އަމުރުފުޅުތައް މަދުމަދުން ފޮނުއްވައެވެ. މާގިނަ ލިޔުންތަކެއް ނުހުރެއެވެ. ރަސްގެފާނުގެ އަމުރުފުޅަށް ރަށްރަށަށް އަމުރައިގެން ފޮނުއްވުމުން ފަތްތޫރަ ހިންގަވަނީ ދެވަނަ އިއްޒަތް ދެއްވާފައިވާ ބޭފުޅުންނެވެ. މިގޮތުން އަތޮޅުތަކާއި ރަށްރަށަށް އަމުރު ފޮނުއްވަނީ ވާރު ނެގުމަށާއި ބޭރުގެ ނުރައްކަލެއް މެދުވެރިވެގެން އަޅަންވީ ފިޔަވަޅުތައް އެންގެވުމަށާއި ބޮޑު ބަލިމަޑުކަމެއް ޖެހުމުން އެކަމުގެ ޚަބަރު ފޮނުއްވުން ފަދަ ޚާއްޞަ ކަންތައްތަކުގައެވެ. މިގޮތުން ރަށްރަށަށް ފޮނުއްވާ ބޭފުޅުން މާލެ ވަޑައިގެންފައި އެކަމުގެ މައުލޫމާތު ހަނދޭގިރިން މެދުވެރިކޮށް ރަސްގެފާނަށް އަރުވައެވެ.
ރާއްޖޭގެ ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމުގައި ބޭނުން ކުރެމުން އައި ނަންތަކުގެ ތެރެއިން ބައެއް ނަންތަކަކީ މީގެ އެތައް ގަރުނެއްގެ ކުރިން އުފެދިފައިވާ ނަންތަކެކެވެ. ނަމަވެސް މިހާރާ ގާތްކުރާ ގޮތަކަށް ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ނިޒާމް ތައާރަފު ވާން ފެށީ 19 ވަނަ ސައްތައިގެ ތެރޭގައެވެ. އިހުގެ މަގާމުތަކަށް ބަލާއިރު ދޮށިމޭނާ ކިލެގެ އަކީ ރަދުންގެ އަމުރުފުޅުގެ ދަށުން ދިވެހި ލަޝްކަރުގެ ވެރިޔާއެވެ. މިހާރުގަ ނަމަ ޑިފެންސް މިނިސްޓަރެވެ. ހަނދޭގިރިއަކީ ދާޚިލިއްޔާގެ ވެރިޔާއެވެ. ވެލާނާއަކީ ޚާރިޖިއްޔާގެ ވެރިޔާއެވެ. ފާމުލަދޭރިއަކީ ސިއްހަތާބެހެ ވެރިޔާއެވެ. ހަކުރާއަކީ މިހާރުގެ ނަމަ ޕަބްލިކް ވާރކްސް މިނިސްޓަރެވެ. ބޮޑުބަނޑޭރިއަކީ ފިނޭންސް މިނިސްޓަރެވެ. މާބަނޑޭރިއަކީ ރަދުންގެ ކަންކަން ބަލަހައްޓާ ވެރިޔާއެވެ.
ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ދުސްތޫރީ ނިޒާމް އުފެދުން:
ރާއްޖޭގެ ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމު ބޮޑުބަނޑޭރިގޭ އުސޫލުން އޮތުމަށް ފަހު ނުވަތަ ބޮޑުބަނޑޭރިގެއިން ހުރިހާ ކަމެއް ހިންގުމުގެ އުސޫލު އޮތުމަށް ފަހު، ފާހަގަ ކުރެވޭ އެންމެ ފުރަތަމަ ބަދަލަކީ، ރާއްޖޭގައި ގާނޫނުއަސާސީއެއް އުފެދުމެވެ. މިގޮތުން 22 ޑިސެމްބަރު 1932 (23 ޝަޢުބާން 1351 ހ.) ގައި ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ގާނޫނުއަސާސީ އިއުލާނު ކުރެވުނެވެ. މިގާނޫނުއަސާސީ ބުނާ ގޮތުން ރާއްޖޭގައި އޮންނަންވާނީ ވިރާސީ އިންތިޚާބީ ރަސްކަމެކެވެ.
ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ގާނޫނުއަސާސީއާ ގުޅިގެން ގާއިމު ކުރެވުނު ވުޒާރާ (މިނިސްޓްރީ) ތަކުގެ އަދަދަކީ 12 އެވެ. އެ ވުޒާރާތަކުގެ ނަންތައް ތިރީގައި އެވަނީއެވެ.
1.	ވަޒީރުލް އަޢުޡަމްގެ މަޙްކަމާ		( ޕްރައިމްމިނިސްޓަރ )
2.	ވަޒީރުލް ޢަސްކަރިއްޔާގެ މަޙްކަމާ	( ޑިފެންސް )
3.	ވަޒީރުލް ޙައްޤާނިއްޔާގެ މަޙްކަމާ 	( ޖަސްޓިސް )
4.	ވަޒީރުލް މާލިއްޔާގެ މަޙްކަމާ 		( ފިނޭސް )
5.	ވަޒީރުލް ދާޚިލިއްޔާގެ މަޙްކަމާ 	( ހޯމް އެފެއާޒް)
6.	ވަޒީރުލް ޚާރިޖިއްޔާގެ މަޙްކަމާ 	( ފޮރިން އެފެއާޒް )
7.	ވަޒީރުއް މަޢާރިފްގެ މަޙްކަމާ 	( އެޑިޔުކޭޝަން )
8.	ވަޒީރުއް ތިޖާރާގެ މަޙްކަމާ 		( ޓްރޭޑް )
9.	ވަޒީރުއް ޞިއްޙާގެ މަޙްކަމާ 		( ޙެލްތް )
10.	ވަޒީރުލް އަޝްޣާލްގެ މަޙްކަމާ 	( ޕަބްލިކް ވާރކްސް )
12.	ވަޒީރުއް ޒިރާޢަތުގެ މަޙްކަމާ		( އެގްރިކަލްޗަރ ) މި ބާރަ ވުޒާރާގެ އިތުރުން މުހިންމު އެހެން މަގާމެއް އެދުވަހު އިއުލާން ކުރިއެވެ. ނާއިބުލް ޢުމޫމީގެ މަގާމެވެ. ނުވަތަ ދައުލަތުގެ ބަންޑާރަނައިބުގެ މަގާމެވެ. ވަރަށް ކުރީއްސުރެ ރާއްޖޭގައި ބަންޑާރަނައިބުންގެ ޚިދުމަތް (ބަންޑާރަނައިބުގެ ނަމުގައި ނޫނަސް) ކުރައްވަމުން އައިސްފައިވެއެވެ. ނަމަވެސް 1932 ޑިސެމްބަރު 22 ވަނަ ދުވަހު ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ގާނޫނުއަސާސީ އިއުލާން ކުރުމުން ދައުލަތުގެ ނާއިބުލް ޢުމޫމީގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ކަނޑައެޅުނެވެ. ގާނޫނުއަސާސީ ބުނާ ގޮތުން، ނާއިބުލް ޢުމޫމީ (ބަންޑާރަނައިބު) އަކީ ވަޒީރުލް ޙައްޤާނިއްޔާއަށާއި މަޙްކަމަތުއް ޝަރްޢިއްޔާގެ ޝަރީޢަތް ކުރާ ވެރިންނަށް ޝަރީޢަތާއި ގާނޫނީ ގޮތުން ނަސޭހަތްތެރިވެ މަޝްވަރާދޭ މީހާއެވެ. ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ޝަރީޢަތްތަކުގައި ވަކާލާތު ކުރާނޭ މީހަކީ ވެސް ދައުލަތުގެ ނާއިބުލް ޢުމޫމީއެވެ.
ކޮންމެއަކަސް ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ދުސްތޫރީ ހުކޫމަތު ގާއިމު ކުރެވުމާ ގުޅިގެން ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް އަންނަމުން ދިޔައެވެ. ނަމަވެސް މިގޮތުން އުފެދުނު ބައެއް ގާނޫނުތަކަކީ ރައްޔިތުންނަށް މާ ކަމުދާ ގާނޫނުތަކަކަށް ނުވިއެވެ. މިހެން ވާންވާން ދިމާވި ސަބަބެއް ކަމަށް ބެލެވެނީ ރައްޔިތުން ހޭލުންތެރިނުވުމެވެ. ނުވަތަ ރައްޔިތުން ހޭލުންތެރި ކުރެވިފައި ނުވުމެވެ. މިހެންވުމުން ގާނޫނާ އެއް ގޮތަށް އަމަލު ކުރަން ރައްޔިތުންނަށް ދަތިވީއެވެ. ބައެއް ގާނޫނުތައް ގަބޫލު ނުކުރެވި، ގާނޫނުތަކާ ދެކޮޅު ހަދަންފެށިއެވެ. ސިއްހަތާ ބެހޭ ގާނޫނާއި ހިތިވިލޭރޭގެ ގާނޫނާއި ސަމާ ގާނޫނު ފަދަ ގާނޫނުތަކާއި ފުރަބަންޑާރަ ލަކުޑީގެ ގާނޫނަކީ މިފަދަ ގާނޫނުތަކެވެ.
އުފައްދާ ފާސްވަމުން ދިޔަ ބައެއް ގާނޫނުތަކަކީ ރައްޔިތުންނަށް ބަލައިގަންނަން ފަސޭހަ އެއްޗިއްސަށް ނުވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ރައްޔިތުން ނުކުމެ ގާނޫނު އަސާސީގެ ބާރު ކަނޑުވާލިއެވެ. މިކަން ހިނގީ ހިޖުރައިން 20 ރަޖަބް 1352 ގައެވެ. މިކަމުގައި އިސްފަރާތްތަކެއްގެ ހިއްސާވާކަމަށް ބައެއް ލިޔުންތެރިން ދެކެއެވެ. މިކަމުގައި (ގާނޫނުއަސާސީ ވީދާލުމުގައި) އެންމެ އިސް ދައުރެއް އަދާކުރެއްވީ މުޙައްމަދު ޝަމްސުއްދީން 3ވަނަ (އޭރު ހުންނެވި ރަދުން) ކަމަށް މޮޓަރުބޯޓު ގަޑުބަޑު(1966). މިފޮތުގައި ހާމަކޮށްފައިވެއެވެ.
ފުރަތަމަ ގާނޫނުއަސާސީ އިއުލާން ކުރުމާ ގުޅިގެން ސަރުކާރު ހިންގުމަށް އައި ބަދަލުތަކަށް ފަހު ގާނޫނުއަސާސީ އުވާލުމުން ދުވަސްކޮޅަކު ރަސްގެފާނު ހިންގާ ވެރިކަމެއްގެ ގޮތުގައި އޮތެވެ. ނަމަވެސް ފަހުން ކުރީގެ ގާނޫނުއަސާސީއަށް ކުދިކުދި ބަދަލު ގެނައުމަށް ފަހު އަލުން ބޭނުން ކުރަން ފެށިއެވެ. މިއަށް ފަހު ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ނިޒާމަށް އައި އެންމެ ބޮޑު ބަދަލަކީ ރާއްޖެގައި ފުރަތަމަ ހަފަރަށް ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް ގާއިމު ކުރެވުމެވެ.
ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް އުފެދުން:
ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޖުމްހޫރިއްޔަތެއް އިއުލާން ކުރީ 01 ޖެނުއަރީ 1953މ. ގައެވެ. ޖުމްހޫރިއްޔަތެއް އުފެދެން މެދުވެރިވި އެންމެ ބޮޑު އެއް ސަބަބަކީ، އޭރު ރައްޔިތުންގެ ރުހުމާއި ލޯބި ލިބިފައި ހުރި، އަދި 1951 އޮކްޓޯބަރު 20 ވަނަ ދުވަހު ރަސްގެފާނުގެ ގާއިމް މަގާމެއްގެ ގޮތުން ވަލިއްޔުލް އަމްރުގެ ގޮތުގައި ހުރި މުޙައްމަދު އަމީން ރަސްކަން ގަބޫލު ނުކުރުމެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަހުތަށް އިންތިޚާބުކޮށްފައި ހުންނެވި ޢަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނު، 21 ފެބުރުއަރީ 1952 ގައި އަވަހާރަވުމުން ރަސްކަމުގެ ތަހުތު މުޅިން ހުސްވިއެވެ. ރަސްކަން ހަވާލުކުރުމަށް ރައްޔިތުން އެންމެ ބޭނުންވި ފަރާތަކީ މުޙައްމަދު އަމީނެވެ. ނަމަވެސް މުޙައްމަދު އަމީން ރަސްކަމެއް ގަބޫލެއް ނުކުރިއެވެ. މާނައަކީ ރަސްކަލެއްގެ ގޮތުގައި ހުންނާކަށް މުޙައްމަދު އަމީން ގަބޫލެއް ނުވިއެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ރާއްޖޭގައި އޮންނަން ފެންނަ ވެރިކަމަކާ ބެހޭގޮތުން ހިޔާލު ތަފާތުވުމެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖުލީހުން މަޝްވަރާ ކޮމެޓީއެއް އުފައްދައި، ކޮމެޓީގައި މިކަމާ މެދު މަޝްވަރާކޮށް ގޮތެއް ނިންމިއެވެ. މިކޮމެޓީގައި މުޙައްމަދު އަމީން ވެސް ހިމެނެއެވެ. މި ކޮމެޓީއަށް ފެނުނީ ރާއްޖޭގައި ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް ގާއިމު ކުރާށެވެ. މިނިންމުމަކީ ކޮމެޓިގެ ނިންމުމަކަށް ވުރެ ބޮޑަށް ވައްތަރީ މުޙައްމަދު އަމީނުގެ ނިންމުމަކާއެވެ. އެހެނީ އެކޮމެޓީގައި މުޙައްމަދު އަމީނު ހިމެނިފައި، އަމީނު ރަސްކަން އޮތުމަށް ނޭދޭއިރު، ރައްޔިތުން މުޙައްމަދު އަމީން ވެރިކަމުގައި ހުންނަން އެދޭތީ، އަމީން ބޭނުންވި ގޮތަށް ކޮމެޓީގެ އެހެން މެންބަރުން ދޫކޮށްލުމީ ވެދާނެ ގޮތެއް ކަމަށް ގަބޫލު ކުރެވޭތީއެވެ.
ކޮމެޓީން ނިންމި ގޮތާ ބެހޭ ގޮތުން 1952 އެޕްރިލް 16 ވަނަ ދުވަހު ޚާއްސަ މަޖުލީހުގައި މަޝްވަރާ ކުރެވުނެވެ. މަޖުލީހަށް ފެނުނީ އެކަމުގައި ރައްޔިތުންގެ ހިޔާލު ހޯދުމަށެވެ. މިގޮތުން ރައްޔިތުންގެ ހިޔާލު ހޯދުމުގެ ވޯޓު ނެގުން އޮތީ އެޕްރިލް 17 އަދި 18 މިދެދުވަހު މާލޭގައެވެ. "ވޯޓު ނެގީ ހަމަ އެކަނި ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް އޮންނަން ފެނޭތޯ ނުވަތަ ނޫންތޯއެއް ނޫނެވެ. ރައީސާއި ނައިބު ރައީސަކަށް ހުންނަން ފެންނަނީ ކާކުތޯ ވެސް ވޯޓު ނެގިއެވެ." (މުޙައްމަދު ވަޙީދު ނަދުވީ.2006). މިވޯޓު ލުމުގައި ބައިވެރިވީ މާލޭގެ ހަތަރު އަވަށުގެ މީހުންނާއި މާލެއައިސް ތިބި ރަށްރަށުގެ މީހުންނެވެ. މި ވޯޓުން ފާސްވީ ރާއްޖޭގައި ޖުމްހޫރިއްޔަތެއް އޮންނަން ފެންނަކަމަށެވެ. ރައީސަކަށް ހޮވުނީ މުޙައްމަދު އަމީނެވެ. ނާއިބު ރައީސަކަށް ހޮވުނީ ވެލާނާގޭ މުޙައްމަދު އިބްރާހީމް ދީދީއެވެ. މިނެގުނު ވޯޓުގެ ނަތީޖާއާ ގުޅިގެން ރާއްޖޭގައި ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް ގާއިމު ކުރެވުނެވެ. ނަމަވެސް ރައްޔިތުން މިގޮތަށް ވޯޓު ދިނީ ޖުމްހޫރީ ނިޒާމަކީ ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އެންމެ ބޮޑު، ރައްޔިތުންނަށް އެންމެ ފައިދާ ހުރި ވެރިކަމުގެ ނިޒާމުކަން ރައްޔިތުންނަށް އެނގިގެން، ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް އޮތުމަށް ރައްޔިތުން ބޭނުންވެގެން ކަމަކަށް ގަބޫލެއް ނުކުރެވެއެވެ. އެހެނީ އޭރު ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންގެ އެފަދަ ހޭލުންތެރިކަމެއް ނެތެވެ.
ކޮންމެއަކަށް ރާއްޖޭގައި ޒަމާނުއްސުރެ ހިންގަމުން އައި ރަސްކަމުގެ ނިޒާމު އުވާލައި، ރާއްޖޭގައި އަލަށް ޖުމްހޫރިއްޔަތެއް އުފެދުމަކީ ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ އުސޫލުތަކަށް ނުވަތަ ނިޒާމަށް ވަރަށް ބޮޑު ބަދަލެއް އައި ކަމެކެވެ. ޖުމްހޫރީ ނިޒާމެއްގައި ހިމެނޭ އުސޫލުތައް ތައާރަފު ކުރެވެމުން ދިޔައެވެ. "ޖުމްހޫރީ ނިޒާމެއްގެ ހުރިހާ އުސޫލުތަކެއް ތައާރަފުކޮށް، އެނިޒާމުގައި ހުންނަ ހުރިހާ އިދާރާތައް ވެސް ހެދިއެވެ. އެކަމަކު ނަމެއްގައެވެ." (މުޙައްމަދު ވަޙީދު ނަދުވީ.2006). ރައްޔިތުންގެ މަޖުލީހެއް އޮތެވެ. އެމަޖުލީހުގެ ދެ ގެ އުފެއްދިއެވެ. އެއީ ސެނެޓާއި ރައްޔިތުންގެ ގެ އެވެ. ސެނެޓްގައި ކެބިނެޓް މިނިސްޓރުންގެ އިތުރުން ސްޓޭޓް މިނިސްޓަރުން ވެސް ތިއްބެވެ. އެކަމަކު ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނާއި ބަންޑާރަ ނައިބުން ކެބިނެޓަކު ނުހިމެނެއެވެ. ސެނެޓްގެ މެންބަރުންގެ ގޮތުގައި ހަތަރު އަންހެނުން ވެސް ހިމެނެއެވެ. މީގެ ކުރިން ރާއްޖޭގައި އަންހެނުން މިފަދަ މަގާމުތަކުގައެއް ނުތިބެއެވެ. މިއީ ޖުމްހޫރިއްޔަތާ ގުޅިގެން ކުއްލިއަކަށް އައި ވަރަށް ބޮޑު ބަދަލެކެވެ.
ޖުމްހޫރީ ނިޒާމް ގާއިމުކުރަން ހަމަޖެހުމާ ގުޅިގެން އާ ގާނޫނުއަސާސީއެއް ފާސް ކުރިއެވެ. މި ގާނޫނުއަސާސީއަކީ ވެސް ވަރަށް ތަފާތު ބޮޑު ގާނޫނުއަސާސީއެކެވެ. 30 މާއްދާގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ މިގާނޫނުއަސާސީގައި ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކުގެ ވާހަކަ އެއްގޮތަކަށް ވެސް ނެތެވެ. މިގާނޫނުއަސާސީގެ މައިގަނޑު ބައިތަކަށް ބަލާއިރު ފެންނަނީ ވަލިއްޔުލް އަމްރުގެ ވާހަކައާއި އޭނައިގެ ނައިބުގެ ވާހަކައާއި ވުޒާރާއާއި ވަޒީރުންގެ ވާހަކައެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖުލީހުގެ ދެ ގޭގެ (ރައްޔިތުންގެއާއި ސެނެޓްގެ) ވާހަކައެވެ. (ޢަބްދުﷲ ޒަމީރު.1998). މިގާނޫނު އަސާސީގެ ދަށުން ތަފާތު ގާނޫނުތަކާއި ގަވާއިދުތައް ހަދައި ފާސްކުރެވުނެވެ. މީގެ ތެރޭން ބައެއް ގާނޫނުތަކަކީ އޭރު ދިވެހިން ތިބި ހާލަތުން ބަލައިގަންނަން އުނަގޫ ގާނޫނުތަކަކަށް ވިއެވެ. މީގެ ތެރޭން އެންމެ ފާހަގަ ކޮށްލެވެނީ ދުންފަތާ ބެހޭ ގާނޫނެވެ. މިގާނޫނު ފާސްވުމުން ދުންފަތް އެތެރެކުރުމާއި ބޭނުން ކުރުން މަނާވިއެވެ. "އުތުރު ގަޑުބަޑޭ" ކިޔާ ހަރަކާތް އުފެދުމުގެ އަސްލަކަށް ވަނީ މިގާނޫނުކަމަށް ތާރީޚް ލިޔާމީހުންގެ ލިޔުންތަކުން ފެނެއެވެ. ނަމަވެސް ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކަމަކީ "އުތުރު ގަޑުބަޑުގެ" މީހުން އައީ ހަމައެކަނި މިގާނޫނާ ގުޅިގެން އުފެދުނު ހިތްހަމަ ނުޖެހުމެއްގައި ނޫންކަމެވެ. އޭގެ އިތުރަށް އޭރު ކުރިމަތިވެފައިވާ ތަދުމަޑުކަމުން ސަލާމަތް ކޮށްދިނުމަށް އެކަށީގެންވާ ކަންތައްތަކެއް ސަރުކާރުން ކޮށްދޭކަމަށް ނުފެންނާތީ، އެމީހުންނަށް ދަތިވެފައިވާ ކަންތައްތަކެއް ސަރުކާރަށް ދެންނެވުމުގެ ބޭނުމުގައިވެސް މެއެވެ. މިހިސާބުން ޖުމްހޫރީ ނިޒާމުގެ ފުރަތަމަ ރައީސްގެ ހިންގުތެރިކަމާމެދު ދިވެހިންގެ ހިތްތަކުގައި ޝައްކު އުފެދި ނުރުހުމުގެ ޝުއޫރުތައް ހިނގަންފެށިއެވެ. ތަދުމަޑުކަމުން ސަލާމަތް ވެވޭނެ ގޮތެއް ނުފެނި ގިނަދުވަސް ވަމުން ދިޔަ ވަރަކަށް މި ނުރުހުންތެރިކަން ދިޔައީ އިތުރުވަމުންނެވެ.
ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރީ ސަރުކާރު އުވާލުން:
ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުފެދުނުތާ އެންމެ ހަތް މަހާއި ވިހި ދުވަހުން އެ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުވާލަން ޖެހޭނީ ކޮންމެވެސް ސަބަބުތަކެއް ހުރެގެން ކަމަށް ގަބޫލު ކުރެވެއެވެ. ބައެއް ލިޔުންތެރިން ދެކޭ ގޮތުގައި ޖުމްހޫރީ ނިޒާމް އުވާލަން ޖެހުނީ އެނިޒާމަކީ ކޮންކަހަލަ ނިޒާމެއްކަން ރައްޔިތުންނަށް ނޭގޭތީއެވެ. ކޮންމެއަކަސް މިބައިގައި މިހުށައަޅާލަނީ ޖުމްހޫރީ ނިޒާމް އުވާލަން މެދުވެރިވި ސަބަބުތައް ކަމަށް ބެލެވޭ ސަބަބުތަކެވެ.
ޢަބްދުލް ޙަކީމް ޙުސައިންމަނިކު.(1997) ހާމަކުރާ ގޮތުގައި "އަމީނުގެ ސިއްހީ ހާލުކޮޅަކަށް ޓަކައި ބޭސްފަރުވާއަކަށް ސިލޯނަށް ވަޑައިގަތް ވަގުތުގެ ބޭނުން ހިފައި ވެރިކަމުގައި ތިއްބެވި ބޮޑުންގެ މެދުގައި މަޝްވަރާ ބައްދަލުވުންތަކެއް ބޭއްވުމަށް ފަހު، ވަރުގަދަ ރޭވުމެއްގެ މަތީން، ނާއިބުރައީސް ( ވެލާނާގޭ އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ދީދީ) އިސްރޯލެއް އަދާކުރައްވާ އިންގިލާބު ގެންނެވީއެވެ. ... ރައްޔިތުންގެ ނުރުހުމާއި ރުޅި އިންތިހާއަށް ދިޔަ ތަންވަޅުގައި އަމީނުދީދީގެ ގައިކޮޅަށް އަރައިގަތުމުގެ ފުރުސަތު ރައްޔިތުނަށް ތަނަވަސްކޮށް ދިނީއެވެ." މިބުނުމާ މެދު ވިސްނާލާއިރު ފާހަގަކުރެވޭ ކަމަކީ ރައްޔިތުން އިންތިހާއަށް ލޯބިވާ ވެރިޔަކާ ދެކޮޅަށް އެފަދަ ބޮޑުކަމަކައިގެން ތެދުވާނީ އޭނާގެ ފަރާތުން ރައްޔިތުންނަށް ކަބޫލުކުރަން ދަތި ކަންތައްތަކެއް ފެނިފައިވާތީއެވެ.
ޢަބްދުﷲ ޒަމީރު.(1998) ހާމަކުރާ ގޮތުގައި ޖުމްހޫރިއްޔަތާ ގުޅިގެން އުފެދެމުން ދިޔަ ގާނޫނުތަކާއި މުއައްސަސާތައް ގަބޫލު ކުރެވޭ ފަދަ ފެންވަރެއް އޭރުގެ ރައްޔިތުންގެ ކިބައިގައި ނެތުމާއި ޖުމްހޫރީ ނިޒާމު ފުރިހަމަކުރުމަށް ގެންގުޅުނު އަވަސް ސްޕީޑަކީ ވެސް މިނިޒާމު އުވެންމެދުވެރިވި ސަބަބެކެވެ. މިއީ ވެދާނެ ގޮތެއް ކަމަށް ގަބޫލު ކުރެވެއެވެ. އެހެނީ އޭރު ރާއްޖޭގެ ތައުލީމީ ހާލަތު ވަރަށް ދަށެވެ. ހޭލުންތެރިކަން އެހާ ކުޑައެވެ. ދަތުރުފަތުރާއި މުއާސަލާތީ ހިދުމަތްތައް އެހާ ދަށެވެ. ބޭސްފަރުވާގެ ކަންތައްތައްވެސް އެހާ ދަށެވެ. ރައްޔިތުންގެ އެންމެ އަސާސީ ބޭނުންތައްވެސް ފުއްދާ ނުލެވެއެވެ. ކާބޯތަކެއްޗެއް ނުލިބެއެވެ. ދެވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމަ ނިމުނުތާ އަށެއްކަ އަހަރުވިއަސް ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރެކޭ - ތަދުމަޑުކަމުގެ ގޮތުން- ތަފާތެއް ނެތެވެ. މިކަންތައްތައް ހުރީ މިފަދަ ގޮތަކަށް ކަމުގައި ވިއަސް ޖުމްހޫރީ ނިޒާމާ ގުޅިގެން އާ ކަންތައްތަކެއް ތައާރަފު ކުރެވެމުން ދިޔައެވެ. ބައެއް ކަންތައްތަކަކީ ދިވެހިންގެ އޭރުގެ ގަބޫލުކުރުންތަކާއި އާދަކާދައާ ފުށުއަރާ ކަންތައްތަކެވެ. މިގޮތުން ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބައެއް ކަންތައްތަކަކީ އަންހެނުން ވަޒީފާތަކަށް ނެރެން ފެށުމެވެ. އިންތިހާބުތަކުގައި އަންހެނުންނަށް ވޯޓު ދިނުމުގެ ހައްގު ލިބިފައި ނެތްނަމަވެސް، ރައްޔިތުންގެ ކަންކަން ނިންމާ ރައްޔިތުންގެ މަޖުލީހުގައި އަންހެން މެންބަރުން ތިއްބެވެ. ރައީސްގެ ޕްރައިވެޓް ސެކްރެޓަރީންނަށް ވެސް ތިބެނީ ޒުވާން އަންހެނުންނެވެ. އަންހެނުންގެ ރީތީގެ މުބާރާތެއް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ރާއްޖޭގައި ބޭއްވިއެވެ. މިފަދަ ކަންތައްތަކަކީ ދިވެހިންގެ އާދަކާދައިގެ ތެރޭގައި ނުހިމެނޭ ކަންތައްތަކަކަށް ވުމުން މިއީ ދިވެހިންނަށް ގަބޫލު ކުރަން ފަސޭހަ ކަމަކަށް ނުވިއެވެ. މިކަމުންވެސް ބައެއް ދިވެހިންގެ ހިތުގައި ހިތްހަމަ ނުޖެހުމުގެ ޝުއޫރުތައް އުފެދުނެވެ.
ކުރިންވެސް ދެންނެވިފަދައިން ޖުމްހޫރީ ނިޒާމު ގާއިމު ކުރުމާ ގުޅިގެން ހެދުނު ބައެއް ގާނޫނުތަކަކީ ރައްޔިތުންނަށް ބަލައިގަންނަން ފަސޭހަ އެއްޗެއްސެއް ނޫނެވެ. މިގޮތުން ދުންފަތް މަނާކުރުމުގެ ގާނޫނު މިއީ އެންމެ ފާހަގަ ކުރެވޭ އެއް ގާނޫނެވެ. ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރުމަކީ ސިއްހަތަށް ގެއްލުން ހުރި ކަމެއް ނަމަވެސް ދިވެހިން އެކަމަށް އާދަވެފައިވަނީ ކުއްލިއަކަށް އެކަން ހުއްޓާލެވޭ ވަރަކަށް ނޫނެވެ. މިކަން މިހެން އޮއްވާ އެކަމުގެ ހޭލުންތެރިކަމެއް ނެތް ބަޔަކަށް، ކުއްލިއަކަށް އެކަން މަނާކުރުން ވެގެން ދިޔައީ ބަނޑުހައި ހޫނުކަމުގައި ތިބި ރައްޔިތުންގެ ހިތުގައި އިތުރަށް ނަފުރަތު އުފެދުނު ކަމަކަށެވެ. މިކަހަލަ ކަންތައްތަކުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންނަށް ދިޔައީ އުނދަގޫތަކާ ކުރިމަތިވަމުންނެވެ. މިހެންވުމުން "ޖުމްހޫރީ ނިޒާމަކީ ރައްޔިތުންނަށް ޓަކައި ރައްޔިތުން ހިންގާ، ރައްޔިތުންގެ ވެރިކަމަކަށް ވިޔަސް، ރައްޔިތުންނަށް ޖުމްހޫރީ ނިޒާމު ގަބޫލު ކުރެވޭ ގޮތެއް ނުވިއެވެ." (ޢަބްދުﷲ ޒަމީރު.1998). އެމީޙުންނަށް ފެނުނީ އެނިޒާމުގެ އުނިކަންތައްތަކެވެ. މިކަމުގެ އާޚިރު ނަތީޖާއަކަށްވީ 1953 އޯގަސްޓް 21 ވީ ހުކުރު ދުވަހު ރައްޔިތުން ނުކުމެ، ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުވާލުމެވެ. އެދުވަހު ގުޅަކުޅޭ ފަސްގަނޑަށް ރައްޔިތުން ނިކުމެ އެހިންގި އަމަލަކީ ޖުމްހޫރީ ނިޒާމާއެކު ތައާރަފުކުރެވުނު އާ ކަންތައްތައް ރައްޔިތުންނަށް ބަލައިނުގަނެވުމުގެ ސަބަބުން ހިނގި ކަމެކެވެ.
ނިންމުން:
މަތީގައި ބަޔާންކުރެވުނު ކަންތައްތަކުން އެނގުނު ގޮތުގައި ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޖުމްހޫރީ ސަރުކާރެއް އުފެދުނީ ރައްޔިތުން ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް ބޭނުންވެގެން ކުރެވުނު މަސައްކަތަކުން ނޫންކަމެވެ. އަދި ޖުމްހޫރިއްޔަތަކީ ރައްޔިތުންނަށް އެންމެ ފައިދާހުރި، އެންމެ ފުރިހަމަ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމްކަން އެނގިގެނެއްވެސް ނޫންކަމެވެ. އެދުވަސްވަރު ވެރިކަމަށް އެންމެ އެކަށޭނަ މީހަކީ މުޙައްމަދު އަމީނުކަމށް ރައްޔިތުން ދެކޭތީ އޭނާއަށް ވެރިކަން ދޭން ބޭނުންވެގެން ކަމެވެ. އެއީ މުޙައްމަދު އަމީން ވެރިއަކަށް ވާން އެއްބަސްވިއަސް ރަސްކަލަކަށް ހުންނަން ގަބޫލު ނުވީތީއެވެ. މުޙައްމަދު އަމީނު ބޭނުންވީ ރާއްޖޭގައި ޖުމްހޫރީ ވެރިކަމެއް އޮންނަން ކަމަށް ވީތީއެވެ.
ހަމަ އެފަދައިން ޖުމްހޫރީ ސަރުކާރު އުވާލީ އޭރު އިސްކޮށް ތިބި މީހުން ވެރިކަން ބޭނުންވެގެންނެއް ނޫނެވެ. ނުވަތަ ވެރިކަން ބޭނުންވެގެން ޖުމްހޫރީ ނިޒާމުގެ އުނިސިފަތައް ރައްޔިތުންނަށް ކިޔައިދީ، ނިޒާމު ކަމުނުދާކަމަށް ރައްޔިތުންނަށް ވިސްނައިދީގެނެއްވެސް ނުމެނޫންމެއެވެ. އެއާ ޚިލާފަށް ރައްޔިތުންނަށް ތަހައްމަލު ކުރަން ދަތި އުނދަގޫ ތަކަކާ ކުރިމަތިވުމުންނެވެ. އެމީހުންނަށް ބަލައިގަންނަށް އުނދަގޫ އާ ކަންތައްތަކެއް، ކުއްލިއަކަށް ތައާރަފް ކުރުމުންނެވެ. އެކަންކަމާ ގުޅުގެން ރައްޔިތުންގެ ހިތުގައި އުފެދުނު ނުރުހުންތެރިކަމެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. ރައްޔިތުންގެ އަސާސީ ބޭނުންތައް ފުއްދައިދިނުމަށް ސަރުކާރު ނުކުޅެދުމުންނެވެ.
ވީމާ، ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޖުމްހޫރިއްޔާ އުފެދުނީވެސް އަދި އުވާލެވުނީވެސް ރައްޔިތުންނަށް ޖުމްހޫރިއްޔަތަކީ ކޮންއެއްޗެއް ކަން ނޭނގިގެނެއް ނޫނެވެ. ޖުމްހޫރިއްޔަތު ގެނައި އިރުވެސް ޖުމްހޫރީ ނިޒާމަކީ ކޮބައިކަމެއް ރައްޔިތުންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. އަދި އުވާލިއިރުވެސް ޖުމްހޫރިއްޔަތަކީ ކޮބައިކަމެއް ރައްޔިތުންނަކަށް ނޭނގެއެވެ. އެމީހުން ޖުމްހޫރީ ސަރުކާރު އުވާލީ ޖުމްހޫރީ ނިޒާމުގައި މައްސަލަހުރެގެނެއް ނޫނެވެ. އެނިޒާމުގެ ދަށުން އުފެދުނު ސަރުކާރަށް ރައްޔިތުންގެ އިހްސާސްތައް ނުވިސްނުމުން ރައްޔިތުންނަށް ތަހައްމަލު ކުރަން ޖެހުނު ތަދުމަޑުކަމާއި ދަތިތަކެއް ހައްލު ނުކުރެވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
ރިފަރެންސް
1-	ޢަބްދުﷲ ޒަމީރު. (1998) ފުރަދާނަ. މާލެ؛ މިނިސްޓްރީ އޮފް އިންފޮރމޭޝަން އާޓްސް އެންޑް ކަލްޗަރ
3-	ޢަބްދުލް ޙަކީމް ޙުސައިންމަނިކު. (1997) ގައުމުދެކެ ލޯބިވާ އަށެއްކަ މީހުންގެ ޚިދުމަތް. އިއްޔެ. މާލެ؛
4-	މުޙައްމަދު އިސްމާޢީލްދީދީ. (1966) މޮޓަރުބޯޓު ގަޑުބަޑު. މާލެ؛ ނޮވެލްޓީ ޕްރެސް
5-	މުޙައްމަދު ވަޙީދު ނަދުވީ. (2006) ލެކްޗަރ ނޯޓްސް.
ޕޯޗުގަލްގެ ޖޯސެފް އަލްވަދާއު އެވެ
Retrato_de_D._José_I_-_Google_Art_Project
ހެންވޭރުގޭ މުޙައްމަދު ދީދީ
ވަނަވަރު
ހެންވޭރުގޭ މުޙައްމަދު ދީދީ އަކީ ދީނީ ތަޢުލީމް އުގެނިވަޑައިގެން ހުންނެވި، ލިޔެ ކިޔުމާއި ހިސާބު ދަސްފުޅު ކުރައްވައި، އުރުދޫބަހާއި އަރަބި ބަސް ދަސްފުޅު ކުރައްވައިގެން ހުންނެވި ބޭފުޅެކެވެ. ބޭސްވެރިކަމުގެ ޢިލްމު ޙާޞިލްކުރައްވައިގެން އާންމުންނަށް ހިލޭ ބޭސްކޮށްދެއްވައި، ފަގީރުންނަށް ދީލަތި އެހީފުޅުތައް ވެވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅެކެވެ. ދިރިއުޅުއްވުމަށް ކުރެއްވި މަސައްކަތެއްގެ ގޮތުން ބަކަރިއާއި ކުކުޅު ގެންގުޅުއްވި އެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚީ ލިޔުންތައް އަމިއްލަފުޅަށް ލިޔުއްވާ އުޅުއްވި އެވެ.
ހެންވޭރުގޭ މުޙައްމަދު ދީދީ ދިރިއުޅުއްވީ އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން (6) ގެ ދޮށީގޮމާ އާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގެންނެވެ. ދިރިއުޅުއްވީ ޢަލި ރަސްގެފާނު ގަނޑުވަރުގައެވެ. ފަހުން އެގަނޑުވަރުގެ ނަން ބަދަލުވެ، އިރުމަތީގެ އަށްވަނީ ވެފައެވެ.
ރިފަރެންސް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ
ލިމްފޯމާ ( ހޮޖްކިންސް)
ހޮޖްކިންސް ލިމްފޯމާ އަކީ އެއްވެސް ތަދުވުމެއްނެތި ލިމްފް ގްލޭންޑް ތައް ބޮޑުވުމެވެ. ކުޑަކުދިންނަށް މިބާވަތުގެ ކެންސަރު ޖެހޭލެން މަދެވެ. ހޮޖްކިންސް ލިމްފޯމާ ވަކިކުރެވޭނީ ދުޅަވެފައިވާ ގްލޭންޑް އަކުން ކުޑަ ތަންކޮޅެއް ނަގައިގެން ޓެސްޓް ހަދައިގެންނެވެ.
ސަބަބު
ވަކި ސަބަބެއް އަދި ހޯދިފައެއް ނެތެވެ.
އަލާމާތްތައް
ބަލި ދެނެގަތުމަށް ލޭގެ ޓެސްޓްހެދުމާއި، ބަލިޖެހިފައިވާ ގްލޭންޑްއިން އެތިކޮޅެއް ނަގައިގެން ޓެސްޓްކުރުން، އަދި މެޔާއި ބަނޑުގެ އެކްސްރޭ ނެގުން ހިމެނެއެވެ.
ފަރުވާ
ބަލީގެ އަސަރުކޮށްފައިވާ މިންވަރެއްގެ މައްޗަށް ބަލައި ފަރުވާ ކުރިޔަށް ގެންދާނެ ގޮތެއް ކަނޑައަޅާނީ ފަރުވާދޭ ޑޮކްޓަރެކެވެ.
އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް
އަމީނިއްޔާ ސުކޫލް އަކީ މާލޭގައި ބިނާ ކުރެވުނު ސަރުކާރުގެ ފުރަތަމަ އަންހެންކުދިންގެ ސްކޫލެވެ. މި ސްކުލަކީ ހަމަ އެކަނި އަންހެން ކުދިންނަށް އިސްލާމް ދިވެހި ފޮޔަވައި އެހެން ހުރިހާ މާއްދާތަކެއް އިނގިރޭސި މީޑިއަމަށް ސަނަވީ ތަޢުލީމު ދޭ ސްކޫލެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް މިއަދު މިސްކޫލްގައި ފިރިހެން ކުދިންވެސް ތަޢުލީމް ހާސިލްކުރަމްން އެބަދެއެވެ. މިސުކޫލްގެ ނަން ނިސްބަތްވަނީ ރާއްޖޭގެ ޖުމުހުރިއްޔަތުގެ ފުރަތަމަ ރައީސް ސުމުއްވުލް އަމީރު މުޙައްމަދު އަމީން ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނު އަށެވެ.
Julius Caesar
thumb|right|300px
އޮކްޓޫބަރު 16
އޮކްޓޫބަރު 16 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 289 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 290 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮކްޓޫބަރު
ބަޣުދާދު
ބަޣުދާދަކީ ޢިރާޤު ގެ ވެރިކަން ކުރާ ރަށެވެ.
ފަތިރޮނޑު އާއިލާ (މަސް)
ކޮލި އާއިލާ ނުވަތަ އަކީ މޫދުގައި އުޅޭ މަސްމަހާ މެހީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އާއިލާ އެކެވެ. ފަތިރޮނޑު އާއިލާގައި ތަފާތު 26 ޖިންސްއަކުން 107 ވައްތަރުގެ ފަތިރޮނޑު އެކުލެވިގެން ވެއެވެ. ފަތިރޮނޑު އާއިލާގެ މަސްތައް ހިންދު ކަނޑާއި، ޕެސިފިކް ކަނޑޫ އަދި އެޓްލާންޓިކް ކަނޑުގެ ހިސާބުތަކުން ވެސް ފެންނަ ކަމަށް ވެއެވެ.
ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ކަނޑު ފަޅުތަކުގައި އުޅޭކަމަށް މިނިސްޓްރީ އޮފް ފިޝަރީޒް އެންޑް އެންޑް އެގްރިކަލްޗަރުގެ މެރިން ރިސާޗް ސެކްޝަނުން ނެރެފައިވާ  ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަހުގެ މަޢުލޫމާތު މިފޮތުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ 5 ވައްތަރެއްގެ ފަތިރޮނޑެވެ.
މަތިމަސް
150px|thumb|އާދައިގެ މަތިމަހެއް ހުރި މީހެއް. މަތިމަހަކީ މަތީ ތުންފަތުގެ މަތީގައި ފަޅާ އިސްތައްޓެވެ.
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ލައް ފިލޮޅު
ލައް ފިލޮޅުނުވަތަ އަކީ ފަޅުގެ ތިލަ ހިސާބުތަކުގައްޔާއި ވިލުވިލުގައި އަދި މޫދުގައި ހުއިފަޅާފައި ހުންނަ ހިސާބުތަކުގައި އާންމުކޮށް އުޅޭ މަހެކެވެ. މިއީ ބޮޑެތި އައިންހަދައިގެން އުޅޭ މަހެއް ކަމުގައި ނުވިޔަސް ތިލަ ފަޅުމަތިން ނަނުފައްތައިގެން ކުރާ މަސްވެރިކަމާއި އުފުލިވަޅުލައިގެން ކުރާ މަސްވެރިކަމުގައި މިބާވަތުގެ ފިލޮޅު ގިނައިން ބޭނެއެވެ. މިއީ ދިވެހިން ކެއުމަށް ބޭނުންކުރާ މަހެކެވެ. މިއީ އަޑީގައި އާއްމުކޮށް އެކަހެރިކޮށް އުޅޭ ފަސޭހައިން ފީނުންތެރިންނާ ގާތްވެއުޅޭ ފަދަ އޮޅުކޮށް އުޅޭ މަހެކެވެ. މިބާވަތުގެ ފިލޮޅުގެ ދެއަރިމަތީގައި ވަރަށް ފާޅުކޮށް ހުންނަ ބޮޑު ލަފެއް ހުންނާނެއެވެ. މިމަސް އެންމެ ބޮޑުވަނީ 50 ސެންޓި މީޓަރަށެވެ.
މަހުގެ ބުރަކަށިމަތީ ކޮތަރިބައިގައި 10 ހަރުކައްޓާއެކު 9މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތު ކޮތަރިބައިގައި 3 ހަރުކައްޓާއެކު 8މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. ކަންފަތްގަނޑުގައި 13 މަޑުކަށި ހުރެއެވެ. މަހުގެ ލޯ އާދައިގެ ވަރަކަށް ބޮޑުވާނެއެވެ. މަހުގެ މަތީގެ ކުލައަކީ ޒައިތޫނި ފެހިކުލައެވެ. ބަނޑުދަށް ފަރާތުގެ ކުލަ ވަރަށް ފަނޑުވާނެއެވެ. މަހުގެ ނޯއްމަތީ ގައްޔާއި ލޮލުގެ ތިރީގައި ނޫކުލައިގެ ތިކިތަކެއް ބައެއް ފަހަރު ހުރެއެވެ. މަހުގެ އަނގައިގެ އެތެރެއާއި އަނގައިގެ މިޔަކަން ހުންނަނީ ރަތްކުލައިގައެވެ. ކޮތަރިތައް ހުންނަނީ ފިޔާތޮށި ރަތްކުލައިގައެވެ. ލައް ފިލޮޅުގެ އާންމު ކާނާއަކީ އަޑީގައިއުޅޭ ފަނިފަކުސަ އާއި ބޮއްޔާއި ކުދިމަހެވެ. މިމަހަށް ވިލު ފިލޮޅު ވެސް ކިޔައެވެ.
ޤިސްމު:ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުޅޭ މަސްތައް
ބިސްރަވަ
ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ޤިސްމު:ނަސްލު އުފައްދާ ނިޒާމް
މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް
thumb|އަލްއުސްތާޛު މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް އަލްއުސްތާޛު މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް އުފަންވެވަޑައިގަތީ ފުވައްމުލަކަށެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކުރީގެ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރެވެ.
މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް ގެ ބައްޕައަކީ ޏ.ފުވައްމުލަކު ދަނޑިމަގު މައިގޭ އިބްރާހީމް ޙުސައިން އެވެ. މަންމައަކީ ހަމަ އެރަށު ދިގުފީނި އާއިޝަތު މުޙައްމަދު ދީދީ އެވެ. ދުނިޔޭގެ އަލިކަން ދެކެވަޑައިގަތީ 25 ސެޕްޓެމްބަރު 1942 ގައެވެ.
މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް ފަށާ ތަޢުލީމް ޙާޞިލްކުރެއްވީ ރާއްޖެއިންނެވެ. މިޞްރުގެ ޖާމިޢަތުލް އަޒުހަރުން ބީއޭ އަދި އެމްއޭ ނަގައިފައި ވެއެވެ. އެމަނިކުފާނަކީ ގުރުއާން ހިތުދަސް ޙާފިޡެކެވެ. ސަރުކާޜުގެ ވަޒީފާތައް އަދާކުރުމުގެ އިތުރުން ޤާޟީކަން، މުޙާމީކަން އަދި މިނޫން ކޯސްތަކަށް ވެސް ކިޔަވާ ދެއްވާފައި ވެއެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި އެމަނިކުފާނު ވަނީ ޑޮކްޓަރ އޮފް ފިލޯސަފީ ފުރިހަމަކުރައްވާފައެވެ. އަލްއުސްތާޛު މުޙައްމަދު ރަޝީދު އިބްރާހީމް ޕީއެޗްޑީ ޙާސިލް ކުރެއްވީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިސްލާމީ ޔުނިވަރސިޓީން ފިޤްހާއި އުސޫލުލް ފިޤްހުގެ ރޮނގުންނެވެ.
އެމަނިކުފާނު މިހާރު ހުންނެވީ އިސްލާމީ ފަތުވާދޭ އެންމެ މަތީ މަޖްލީހުގެ ރައީސްގެ މަޤާމުގައެވެ،
މަރުޖިޢުތައް
ޤިސްމު:ޙަޔާތުނާމާ ޤިސްމު:Qazis of the Maldives
ދުނިޔެ
ނަމުގެ އަޞްލު
'ދުނިޔެ' މި ބަސް ދިވެހި ބަހަށް އައިސްފައިވަނީ ޢަރަބި ބަހެއް ކަމުގައިވާ "دنيا" މި ބަހުންނެވެ.
އިންސާނިއްޔަތު
ދުނިޔޭގައި އެއް ބިލިޔަން ނުވަތަ 1000 މިލިޔަނަށް ވުރެ އާބާދީ ބޮޑު އޮތީ ދެ ޤައުމެވެ. އެއީ ޗައިނާ އާއި އިންޑިޔާއެވެ. އެހެން ކަމާއެކު ދުނިޔޭގެ ކޮންމެ 5 މީހަކުން އެކަކީ ޗައިނާ މީހެކެވެ. އަދި 5 މީހުން އެކަކީ އިންޑިޔާ މީހެކެވެ. އެހެން ހުރިހާ ޤައުމަކަށް ބަހާލެވެނީ 5 މީހުންގެ ތެރެއިން 3 މީހުންނެވެ. ޗައިނާގެ އާބާދީއަކީ 1336 މިލިޔަނެވެ. އިންޑިޔާގެ އާބާދީއަކީ 1177 މިލިޔަނެވެ. މި ދެ ޤައުމުގެ އިތުރުން 100 މިލިޔަނަށް ވުރެ އާބާދީ ބޮޑު 9 ޤައުމު އެބައޮތެވެ. އެއީ: އެމެރިކާ (ޔޫ.އެސް) އާއި އިންޑޮނޭޝިޔާ އާއި ބްރެޒިލް އާއި ޕާކިސްތާނާއި ބަންގާޅާއި ނައިޖީރިޔާ އާއި ރަޝިޔާ އާއި ޖަޕާނާއިި މެކްސިކޯއެވެ. 100 މިލިޔަނާއި 50 މިލިޔަނާ ދެމެދުގެ އާބާދީއެއް އޮތީ 13 ޤައުމެއްގައެވެ. އެއީ: ފިލިޕީންސް އާއި ވިއެޓްނާމާއި ޖަރުމަނާއި ޙަބުޝްކަރަ (އިތިޔޯޕިޔާ) އާއި މިޞްރާއި އީރާނާއި ތުރުކީ އާއި ޑެމޮކްރެޓިކް ރިޕަބްލިކް އޮފް ކޮންގޯ އާއި ފަރަންސޭސިވިލާތާއި ސިޔާމް (ތައިލޭންޑް) އާއި ޔުނައިޓެޑް ކިންގްޑަމް (ބްރިޓެއިން) އާއި އިޓަލީ ވިލާތާއި ބަރުމާއެވެ. 50 މިލިޔަނާއި 25 މިލިޔަނާ ދެމެދުގެ އާބާދީއެއް އޮތީ 22 ޤައުމެއްގައެވެ. 25 މިލިޔަނާއި 20 މިލިޔަނާ ދެމެދުގެ އާބާދީއެއް އޮތީ 10 ޤައުމެއްގައެވެ. 20 މިލިޔަނާއި 10 މިލިޔަނާ ދެމެދުގެ އާބާދީއެއް އޮތީ 27 ޤައުމެއްގައެވެ. އެހެންކަމުން 10 މިލިޔަނަށް ވުރެ ބޮޑު އާބާދީއެއް އޮތް ޤައުމުތަކުގެ ޖުމްލައަކީ 83 އެވެ.
އޮކްޓޫބަރު 17
އޮކްޓޫބަރު 17 އަކީ މީލާދީ ކަލަންޑަރުގެ 290 ވަނަ ދުވަހެވެ. ލީޕް އަހަރެއްގައި 291 ވަނަ ދުވަހެވެ.
ބަންދު ދުވަސްތަކާއި ފާހަގަ ކުރެވޭ ދުވަހެއްގެ ގޮތުގައި
ޤިސްމު:އޮކްޓޫބަރު
ކީރިތި ރަސޫލާގެ ޝަޚުޞިއްޔަތު
މިއަދަކީ މުޅި ދުނިޔޭ ގެ ތަފާތު ކަންކޮޅުތަކުގައި ވަރަށް ޚާއްޞަގޮތެއްގައި ފާހަގަކުރެވެމުން އަންނަ ދުވަހެއް.. ރަބީޢުލްއައްވަލުމަހުގެ 12 ވަނަ ދުވަސް. ކީރިތި ރަސޫލާގެ ޢީދު މީލާދު ދުވަސް. މިޖަލްސާއަކީ އެގޮތުން މިސްކޫލުގައި ބޭއްވޭ ޚާއްޞަ ޖަލްސާ .. އަދި މިރޮނގުން ރަސޫލާގެ ޛިކުރާ އާކުރުމުގެ ގޮތުން ދީނީ ދަލީލުތަކާ ދީނީ ފަލްސަފާގެމައްޗަށްބިނާކޮށް މިހާތަނަށް މިބަހުންނާއި އެބަހުން ތަފާތު ބަހުރުވައިން ވަނީ ވާހަކަދައްކާފަ.. އަޅުގަނޑުވެސް ހަމަ ރަސޫލާގެ ޛިކުރާ އާ ކުރުމަށް ކޮންމެވެސް އެއްޗެއް ދަންނަވާލެވޭތޯބަލާނަން. އާދެ!ކުރިން ވަހަކަ ދެއްކި ކުދިންފާހަގަކުރިފަދައިން ރަސޫލުކަމައިގެން ފޮނުއްވުމުގެ ކުރީގައިވެސް މުޙައްމަދުގެފާނަކީ ތެދުވެރިކަމަށް އަރާހުންނެވި ބޭފުޅެއްެ. އެކަލޭގެފާނުގެ ތެދުވެރިކަން މުޝްރިކުންވެސް ޤަބޫލުކުރެެ. މިކަން އެމީހުންގެ ވާހަކަ ތަކުންނާއި، ޢަމަލުތަކުން ކަށަވަރުވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެބައިމީހުންގެ ހިތުގައިވާ ކުފުރުގެ ބަލިމަޑުކަމުގެ ދާނުގައި ނިދާފައި ތިބީ. އަދިކިއެއްތަ؟ އެމީހުންގެ އިލާހުތަކުގެ ޙައްޤުގައި އެކަލޭގެފާނަކީ ދޮގުވެރި ، މަކަރުވެރި ސިހުރުވެރިއެއް ކަމަށް ހެދީ. އެކަލޭގެފާނުގެ ރިސާލަތު ތަބުލީޣު ކުރެއްވުމަށް ނުކުރައްވާ އެއްވެސް ކަމެއްނެތް. ބުރަހުރި ވޭން ތަޙައްމަލުކުރެއްވި. މަލާމާތް ރައްދުވި. އެކަމަކުވެސް އެކަލޭގެފާނު ޘާބިތުކަމާއި އެކު އިސްލާމީ ރިސާލަތު ފެތުރުއްވުމަށްޓަކައި ޢަރަބި ކަރާގައި ދަތުރުކުރެއްވި. އަދި އެކަރައިން ބޭރުގައި ހިރަޤުލާއި، ނަޖާޝީ އަދި ކިސްރާ ފަދަ ބޭފުޅުންނަށް އިސްލާމްދީނަށް ގޮވައިލެއްވި. އާދެ! މީހަކު މަތި ބަލައިލައިފި ނަމަ އޭނާގެ ނަޒަރު ފޯރާ ހުރިހާ ހިސާބެއްގެ އުޑު ފެތުރިފައިވަނިކޮށް ފެންނަ ފަދައިން އިންސާނީ ޙަޔާތާއި މެދު ވިސްނާލައިފި ކޮންމެ ދިމާއަކުން އިސްލާމްދީނުގެ ނަބިއްޔާގެ އަސަރުތައް ފާޅުކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި އޭގެ ދައުރު ފުރިހަމަކުރަމުން ގެންދާތަން ފެންނެާނެ. މިއަދު އެކަންކަމަށް އަހަންމިއްޔަތު ދެވޭ ހުރިހާ ރަނގަޅު އަގުތަކަކާއި ހުރިހާ މަތިވެރި ކާމިޔާބީތަކަކީ އެކަލޭގެފާނު ދުނިޔެއަށް ގެންނެވި އިންޤިލާބުގެ ސީދާ ނުވަތަ ނުސީދާ ނަތީޖާ އާދެ! ދީނީ އިދާރާތަކުގައި ޝަޚުޞިއްޔަތަށް އަޅުކަންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ކަލާނގެ ކިބަފުޅަށް އަޅުކަންކުރަންފެށީ ކާކުތޯ؟ ޢަޤީދާތަކަށް ވަހުމުތަކުގެ ބަދަލުގައި ޙައްޤުގެ ބިންގަލެއް ހޯދައިދިނީ ކާކުތޯ؟ ސައިންސްގެ ދުނިޔޭގައި ފިޠުރަތަށް އަޅުކަންކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ފިޠުރަތުގެ މައްޗަށް ފަތަޙަ ހޯއްދެވުމުގެ ފިލާވަޅު ދިނީ ކާކުތޯ؟ ސިޔާސަތުގެ މައިދާނުގައި ނަސްލީ ޝަހެންޝާހިއްޔަތުގެ ބަދަލުގައި ރައްޔިތުންގެ ސަރުކާރުތައް އުފެއްދުމުގެ މަގު ދެއްކެވީ ކާކުތޯ؟  ޢިލްމީ ދުނިޔޭގައި ހީގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ޚިޔާލުތަކެއް ފާޅުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ޙަޤީޤަތް ބަޔާންކުރަންފެށީ ކާކުތޯ؟ މުޖުތަމަޢުތައް އިންތިޒާމުކުރުމަށް އަނިޔާގެ ބަދަލުގައި ޢަދުލު ގެ ބިންގާތަކެއް ހޯދައިދިނީ ކާކުތޯއެވެ؟  މި ހުރިހާ ސުވާލުތަކުގެ ޖަވާބަކީ މި ހުރިހާކަމެއް އިންސާނުންނަށް ލިބުނީ އިސްލާމްދީނުގެ ނަބިއްޔާގެ ފަރާތްޕުޅުންކަމުގައި ބުނުން.. އެކަލޭގެފާނު ފިޔަވައި މި މަސައްކަތްތައް އެފަރާތަކަށް ނިސްބަތް ކުރެވޭނެ އެއްވެސް ފަރާތެއްނެތް.. ދެންތިބި އެންމެންނަކީ ވެސް އެކަލޭގެފާނު ގެންނެވި އިންގިލާބުގެ ފައިދާ ލިބިގަންނަން ތިބިމީހުން !!!!
މަނަދޫ ޔޫސުފް ޙަސަން
ނ. މަނަދޫ ރަތްފުސްގޭ ޔޫސުފް ޙަސަން (ޔޫސުންބެ) އަކީ މިހާރު 66 އަހަރު ވެފައިވާ ބޭކަލެކެވެ. ޔޫސުންބެގެ މުޅި ހަޔާތްވެސް ވޭތުކޮށްފައިވަނީ މުރާލި ކަމާއި ހީވާގިކަމާއެކުގައެވެ. އެއީ މަނަދޫގައި ރައިވެރިކަން މިހިސާބަށް މެދުނުކެނޑި ގެނެސްދިން ރައިވެރިޔާއެވެ. އުމުރުން އެންމެ 15 އަހަރުގައި ފެށި އެމަސައްކަތް އޭނާ މިހިސާބަށް ކުރީ ހަމައެކަނި ލިބޭ އާމުދަނީއަކަށް ބަލައިގެންނެއް ނޫނެވެ. ޔޫސުންބެ ދެކޭ ގޮތުގައި އެބައެއްގެ ތެރޭގައި ކުރިން ކުރެވޭ މަސައްކަތެއް، ކުރާނެ މީހަކު ނެތި އެމަސައްކަތް އުވި ދިއުމަކީ ކޮޅުނެތްކޮޅަށް ދެރަވާންޖެހޭވަރު އަދި ލަދުގަންނަން ޖެހޭވަރުގެ ކަމެކެވެ.
ޔޫސުންބެއަށް ބޮގަނރަ ޔޫސުންބެވެސް ކިޔައެވެ. އެއީ އާއިލީ ނަމެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް ޔޫސުންބެ އެންމެ ގިނައިން ފެންނަނީ މިސްކިތުންނެވެ. ކޮންމެ ނަމާދަކަށް ޖަމާޢަތަށް ދުރުވާނެއެވެ. އެއީ އަޅުގަނޑުމެން އެންމެ ކުޑައިރުއްސުރެވެސް ޔޫސުންބެގެ ފަރާތުން ފެންނަ ރީތި އާދައެކެވެ. ހުރިހާ އުމުރެއްގެ ހުރިހާ އެންމެންނާވެސް ގުޅޭނެއެވެ. އެކަމަކު ވާހަކަ މަދުވާނެއެވެ. ހިނިތުންވުމާއިއެކު މީހުންނާ ބައްދަލުކުރާގޮތުން ޔޫސުންބެ ދުލުން ނުބުނާ ކިތަންމެ މެސެޖެއް އެހެން މީހުންނަށް ލިބޭނެއެވެ. ޔޫސުންބެއަކީ އަބަދުވެސް ވަރަށް ސާފުތާހިރުކޮށް ހުންނަވާ ބޭކަލެކެވެ.
ޔޫސުންބެ ފުރަތަމަ ރާވެރިކަމުގެ މަސައްކަތަށް ނިކުތީ ކުރިންވެސް ދެންނެވި ފަދައިން ވަރަށް ޅަ ޢުމުރުގައެވެ. ޔޫސުންބެ ބުނުއްވި ގޮތުގައި ފުރަތަމަ އެރީ ހާޖީބެގެ ރުއްތަކެވެ. އޭރު އެއީ ޔޫސުންބެގެ ވަޒީފާއެވެ. އެދުވަހުން ފެށިގެން މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ޔޫސުންބެ ހުރީ ރާވެރިއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ރައިވެރިކަން ކުރާނެ މީހަކު ނުވެ ދިޔައިރުވެސް ޔޫސުންބެ ރުއްތައް ރާކޮށްގެން ރާބާލައެވެ. ހަކުރުވެސް ހިލިއެވެ. ޔޫސުންބެގެ ދެމަފިރިންނަކީ އެމަސައްކަތް މަނަދޫގައި މިހިސާބަށް ގެނެސްދިން މުރާލި ދެމަރިންނެވެ.
ޔޫސުންބެއަކީ އޭނާގެ ދިރިއުޅުމުގައި ކޮންމެ ކޮންމެ ގޮތެއް ކަމުދާ މީހެއް ނޫނެވެ. ކޮންމެ ކަމެއް ކުރިއަސް އެކަމެއް ކުރެވުނު އެންމެ ރަނގަޅަކަށް ކުރުމަށް ޔޫސުންބެ އިސްކަން ދިނެވެ. އަދި އެކަމެއް ޒަމާނުއްސުރެ ކުރަމުން އައިގޮތް ދަމަހައްޓަން އޭނާ ބޭނުންވެއެވެ. އަދި ޒަމާނާއެއްގޮތަށް ކަންތައްތައް ބަދަލުވެ ތަރައްޤީވަމުން ދިޔަނަމަވެސް ކުރީގެ ސަޤާފަތް ދަމަހައްޓަން ނުހަނު ބޭނުންވިއެވެ. އެކަން އެންމެ ބޮޑަށް ފެނިގެން ދިޔައީވެސް ރައިވެރިކަމުންނެވެ. ރައިވެރިކަމުގައި ބޭނުންކުރާ އާލާތްތައް ޒަމާނުގެ ލުއިފަސޭހަ ގޮތްތަކަށް ބަދަލުކުރިއަސް ރައިވެރިކަމުގެ ސަޤާފީގޮތްތައް އޭނާ ދެމެހެއްޓިއެވެ. ޔޫސުންބެ ބުނުއްވި ގޮތުގައި ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ރައިވެރިކަން ގިނަ ދުވަސްތަކެއްގައި ކުރެވުނު އެއް ސަބަބަކީވެސް އެއީއެވެ. ރާކުރާ އެތުގައި ބޭނުންހާ އެއްޗެއް އޮޅައި، ގުޑިއަށް ބޭނުންހާ އެއްޗެއް ލައްވާ ހިތުހުރިގޮތަކަށް ކަންތައްތައް ކުރުމަކީ ރާރުއްތައް ހަލާކުވެދާ ކަމެއްކަމަށް ޔޫސުންބެ ބުނުއްވިއެވެ.
މަނަދޫގައި މިހާރު ބައެއް ޒުވާންކުދިންވެސް ރާވެރިކަން ކުރެއެވެ. އެކަމަކު އަދިވެސް ޔޫސުންބެ ކުރިގޮތަށް ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި އެހިތްވަރާއެކު އެމަސައްކަތް ކުރެވެމުންދާތީއެއް ނުފެނެއެވެ. މޫސުމަކަށް ނުބަލައި ކޮންމެ ދުވަކު ދެއިރު ރުކަށްއަރައި ރާބާލައި ހަކުރު ހެދެމުންދާތީއެއް ނުފެނެއެވެ. ދޭތެރެއަކު ކޮންމެ މީހަކު ރުކެއް ދެރުކެއް ރާކޮށްފާނެއެވެ. އެފޯރިގަނޑު ކުޑަ ދުވަސްކޮޅެއްފަހުން ކެނޑިގެން ހިގައިދާނެއެވެ.
" އެހެންވަނީ ކުދިންނަށް މިއީ ކިހާވަރެއްގެ މަސައްކަތެއްކަން ނޭނގޭތީ. މިއީ ވަރަށް މިކަމާވެގެން ކުރެވޭނެ ކަމެއް " ރާއެރުމުގެ މަސައްކަތުގައި ބައިގަރުނަށްވުރެ ގިނަދުވަސް ހޭކުރައްވާފައިވާ ޔޫސުންބެ ބުނުއްވިއެވެ. ޔޫސުންބެގެ އެންމެ ދުރުގެ ހަނދާނަކަށް ހުންނަ އެއް ހަނދާނަކީ ބޮޑުތަދުގެ ދުވަސްވަރު މުޙައްމަދު އަމީން މަނަދޫއަށް ވަޑައިގެން ދުވަހެވެ. " އެއީ ވަރަށް ހަނދާން ހުންނަ ދުވަހެއް. އޭރު މިރަށުގައި ބަނޑަށް މީހުން މަރުވަމުންދިޔައީ. އަމީން ވަޑައިގެންނެވީ ކާޑު ހިތްޕަވައިގެން. މިރަށަށް ބާލަން ހަމަޖެހިފައިވާ ވަރަށްވުރެ ގިނައިންވެސް ކާޑު ބާލައިދެއްވި" ޔޫސުންބެ ބުނުއްވިއެވެ. އަމީން ދީދީގެ އެދަތުރުފުޅަކީ ތާރީޚީ ދަތުރުފުޅެކެވެ. ދެވަނަ ބޮޑުހަނގުރާމައަށްފަހު ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވި ބޮޑުތަދާ ގުޅިގެން ސަރުކާރުން ޢަމަލުކުރައްވީ ގޮތުގެ ޤަވާޢިދުގެ ޑްރާފުޓް އަމީންދީދީ އެކުލަވާ ލެއްވީ މަނަދޫ ބަދަރުގައި އިނގިރޭސި މަނަވަރުގައި ހުންނަވައިގެންނެވެ.
ބައިތުލް މުކަރުރަމް ޤައުމީ މިސްކިތް
thumb|ސްޓްރަކްޗަރ thumb|އެތެރޭން ބައިތުލް މުކަރުރަމް ޤައުމީ މިސްކިތަކީ ބަންގްލަދޭޝްގެ ޤައުމީ މިސްކިތެވެ. ބަންގްލަދޭޝްގެ ވެރިރަށް ޑާކާގެ މެދުތެރޭގައި ހުންނަ މި މިސްކިތުގެ މަސައްކަތް ފެށީ 1968 ވަނަ އަހަރުއެވެ.