cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Šupy
Wopis
Šupy dośěgnu dłujkosć wót něźi 40 až do 70 cm. Barwjenje jo šere až pócarne, mjaztym až maju carny muster we woblicu. Wóni su wšožracki a mógu derje lězć a plěwaś.
Jidišćina
Pśirownanje teksta w jidišćinje a w nimšćinje
4. Un zej hobn gezogt: kumt lomir undz bojen a štot, un a turem mit zajn špic in himl, un lomir undz machn a nomen, k'dej mir zoln nit cešprejt vern afn gezicht fun der gancer erd. 5. Hot Got aropgenidert cu zen di štot un dem turem, vos di menčnkinder hobn gebojt. 6. Un Got hot gezogt: ze, zej zajnen ejn folk, un ejn šprach iz baj zej alemen, un dos iz eršt an onhejb fun zejer tun, un acund vet fun zej nit farmitn vern alc vos zej trachtn cu tun. 7. Kumt lomir aropnidern, un cemišn dortn zejer šprach, az zej zoln nit farštejn ejner dem anderns šprach. 8. Un Got hot zej cešprejt fun dortn afn gezicht fun der gancer erd, un zej hobn afgehert bojen di štot. 9. Drum hot men gerufn ir nomen bovel, vajl dortn hot Got cemišt di šprach fun der gancer erd, un fun dortn hot zej Got cešprejt afn gezicht fun der gancer erd.
4. Und sie sprachen: Wohlan, laßt uns eine Stadt und einen Turm bauen, dessen Spitze bis an den Himmel reicht, daß wir uns einen Namen machen, damit wir ja nicht über die ganze Erde zerstreuet werden! 5.Da fuhr der HERR herab, daß er die Stadt und den Turm sähe, den die Menschenkinder bauten. 6. Und der HERR sprach: Siehe, es ist nur ein einziges Volk, und sie sprechen alle nur eine Sprache, und dies ist der Anfang ihres Unternehmens! Nun wird es ihnen nicht unmöglich sein, alles auszuführen, was sie sich vorgenommen haben. 7. Wohlan, laßt uns hinabfahren und daselbst ihre Sprache verwirren, daß keiner des andern Sprache verstehe! 8. Also zerstreute sie der HERR von dannen über die ganze Erde, daß sie aufhörten die Stadt zu bauen. 9. Daher gab man ihr den Namen Babel, weil der HERR daselbst die Sprache der ganzen Welt verwirrte und sie von dannen über die ganze Erde zerstreute.
Formentera
Formentera jo druga nejmjeńša wobsedlona kupa k Špańskej słušajucego awtonomnego regiona Balearow w Srjejźnem mórju. 19 kilometrow dłujka kupa se namaka wokoło źewjeś kilometrow na pódpołdnjo Ibizy. Tam jo žywe něźi 10.000 wobydlarjow na płoninje wót 82 kwadratnych kilometrow. Głowne sedlišćo jo Sant Francesc de Formentera.
Bubliny
Łopjena
Spódne łopjena su njerozdźělne, jajko-lancetojte, wogonkate, cełokšomne abo zubate.
Jutta Kaiserowa
Jutta Kaiserowa, teke: Juta Kaiserowa a Juta Kajzerowa, nim. Jutta Kaiser (* 1940 ) jo dolnoserbska žurnalistka, reportarka, spisowaśelka, publicistka a kulturna procowarka, kótaraž dłujke lěta jo źěłała pla serbskego radija. Wóna bydli w Górach.
Ioniske mórjo
Ioniske mórjo ma płoninu 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 5121 metrow.
Bayerski geograf
Prědny źěl
Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii. Iste sunt regiones, que terminant in finibus nostris.
Pśedpomorska
Pśedpomorska (nim. Vorpommern; dolnonim. Vörpommern; pól. Pomorze Przednie) jo historiski a geografiski kraj w pódpołnocnej Nimskej i w Pólskej.
Geografija
Něnto Pśedpomorska lažy w zwězkowem kraju Mecklenburgska-Pśedpomorska.
Górna Łužyca
Wětšy źěl nimskeje Górneje Łužyce lažy w pódzajtšnej Sakskej, mjeńšy w pódpołdnjowej Bramborskej. Nejwětše město Górneje Łužyce jo Budyšyn. W nimskem źěle Górneje Łužyce bydli 640.000 luźi, w tym 40.000 górnołužyskich Serbow.
Libeśin
Libeśin jo se dokumentariski prědny raz 1460 naspomnjeł ako Lupthenn, lěcrownož wěrjepódobnje wón jo był južo jěsnjej wobsedlony. Serbske mě jsy źo wót staroserbskego mjenja Lubota, do kotaregož jo był pśiwdany sufiks -in a stakim jo nastała forma Lubotin. W lěśe 1527 jo była naspomnjeta forma Lupten. Z tego jo se wuwiła forma Libeschin (1761) a skóńcnje Libeśin (1843).
Kós
Wón jo žywy w Europje, póddružyna Turdus merula aterrimus jo žywy mjaz Waliziskej a Kawkazom, póddružyna Turdus merula mauritanicus jo žywy w dłujkowjacornej Africe. Někotare póddružyny se teke namakaju w Aziji, na Acorach, Kanarskich kupach a na Madejrje.
Ptašk gnězdźi w gólach, zagrodach a parkach, dwójce abo trojce za lěto mjazy aprylom a julijom. Jogo gnězdo jo kulojta šklicka z trawiznow měšane z glinu, lažecy na gólach, kerkach, wuwześnje teke na domach. Samica njaso 4-6 módrozelenych jajow z zarzobarwojtymi flackami, sejźe na nich 13-14 dnjow (jano wóna). Pótom wobej staršej se staratej za młoźeśa za cas 12-15 dnjow a hyšći pó wótleśenju z gnězda pomagatej jich se žywiś za cas dweju tyźenjowu. Wóni žeru insekty, wužeńce, sliniki, płody.
Mazowska
Stawizny
thumb|Wójwodstwo mazowske 1619 thumb|Wójwodstwo płocke 1619 thumb|Wójwodstwo rawske 1619
Města
thumb
Nosowe mjadwjeźe
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Družyny su w lěsach a tšawnej stepje pódpołdnjowego źěla pódpołnocneje Ameriki až do pódpołdnjoweje Brazilskeje domacne. Wóni su wšožracki, kótarychž kóža jo brunošera až cerwjenobruna a gusta. Głowa jo dłujka kaž teke nos.
Družyny
Tśi družyny se rozeznawaju:
Mordarstwo
"§ 211 ... (2) Mordaŕ jo, chtož wusmjerśijo cysteje póžednosći mordowanja, seksualneje pógóni, zagłodnjetosći abo howac njecesnych motiwow dla, kšajźojski abo na groznu wašnju abo z pomocu towarišnosć wobgrozujucych srědkow abo aby drugi njestatk zmóžnił abo zatajił, drugego luźa."
Pólaki
Pólaki (pólski Polacy) su słowjański lud.
Rozhlad
Rozhlad nakładuje Ludowe nakładnistwo Domowina.
Gregorjaniska pratyja
thumb|Bamž Hrjehor XIII.
Běła tupa kopśiwa
Wopis
[Kijašk]]i su nejcesćej jadnore a styrikšomate.
Augustus Caesar
Augustus Octavian.
Apryl
Apryl jo nalětny mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nazymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w aprylu stej Baran a Byk.
François Hollande
François Hollande (* 12. awgusta 1954 w Rouenje, Francojska) jo francojski politikaŕ socialistiskeje strony a jo był od 15. maja 2012 do 14. maja 2017 prezident Francojskeje.
Zichyújfalu
250px|miniatur|rechts|Zichyújfalu Zichyújfalu jo wjas w Hungorskej. W lěśe 2012 jo how bydliło 941 luźi, na 10,82 km². Wejsny šołta je Ilona Füzesiné Kolonics.
Bartoszyce
Bartoszyce jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrjesu Bartoszyce. W lěśe 2014, jo how bydliło 24 509 luźi.
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź jo žywy w pódpołdnjowej Americe, w Ekuadorje, Peruwje, pódzajtšnej Brazilskej a pódzajtšnej Argentinskej.
Wieruszów
Wieruszów jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Wieruszów, w gmejnje Wieruszów. W lěśe 2014 jo how bydliło 8 727 luźi.
Tśirožk
thumb|upright=2|Tśirožk ze bokami a, b, c, rožkami A, B, C a [[kuty α, β, γ]] Tśirožk jo płona geometriska forma, wjelerožk z tśomi róžkami a tśomi bokami.
September
September, literarne: nazymski , póžnjenc a požnjeńc , (górnoserbski požnjenc) - jo źewjety mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 30 dnjow. Jogo mě september rezultěrujo z fakta, až wón jo był sedymy mjasec romskego kalendarja mjaztym až měrc jo prědny był, pśed dodaśom januara a februara.
Thailandska
Thailandska jo kralojstwo w krotkozajtšnej Aziji. Stolica jo Bangkok.
Nagłe kšywo
Nagłe kšywa su kšywa z nakłonjenim nejmjeńša 20 stopnjow. Tak rozeznawaju se wót płonych kšywow. Pó formje a zakryśu wšak eksistěruju wjelike rozdźěle. Mj. dr. eksistěruju pultowe, sodłowe, walbowe a mansardowe kšywa
Pśez swóje nakłonjenje šćitaju nagłe kšywa pśed dešćom, lěcrownož njebyła płonina kšywa wopšawźe za wódu njepśepušćobna.
Sępopol
Sępopol jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrjesu Bartoszyce, w gmejnje Sępopol. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 035 luźi.
Wokrejs Górne Błota-Łužyca
Historija
Až do 1945 na teritoriju wokrejsa Górne Błota-Łužyca su eksistěrowali pšuske wokrejsy Wórjejce, Kalawa a Rukow. Z jich źělow su byłej 25. julija 1952 wokrejsa Kalawa a Zły Komorow stwórjone. Wokrejs Górne Błota-Łužyca jo nastał w ramiku wokrejsneje reformy 1993.
Łopjeno
Łopjeno jo asimilaciski organ wušych rostlinow a wopśimjejo zwětšego zeleny chlorofyl. Sejźe na kólenkach pšutoweje wóski.
Pšawy gokowc
Wužywanje
Něga bu z płodow zelena barwa zgótowana, kótaraž bu w mólarstwje a k barwjenju papjery a kóže wužywana.
Rusojska
Geografija
Nejwuše městno jo: Elbrus (5 642 m nad normalneju nulu), a nejniše: Jazoro Baikal, rowno tak nejniše město na zemi (1 642 m pód normalneju nulu).
Puckowina
Wopis
Zymske pupki su kulojte, dośěgnu wusokosć wót 1 až do 2 mm a su šerobrune až cerwjenobrune.
Geografiska dlinina
thumb|Dlininowe krejze thumb|Naglěd kule. Ekwator (módry) źěli kulu do dweju połojcowu a prěcy [[Dlininowy krejz|dlininowe krejze (žołte) pód 90°. Wšykne pśeśěgnjone linije toś togo wobraza su wjelike krejze. Smužkowane linije su šyrinowe krejze. ]]
Cas
Rotacije zemje dla jo městny cas na rozdźělnych šyrinach rozdźělne. Casowy rozdźěl k nulowemu meridianoju jo jadna góźina na 15° dlininowego rozdźěla. Z togo slěduju casowe cony.
Górski nosowy mjadwjeź
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Górski nosowy mjadwjeź jo žywy w górach dłujkowjacorneje pódpołdnjoweje Ameriki.
Cerwjeny buk
Habitus
Wósebne rosćeńske formy cerwjenego buka su w casach intensiwnego wobgóspodarjenja nastawane promjeńske a nagłowne buki.
Škóra cerwjenego buka jo śańka, gładka a šera. Drjewo ma lažko cerwjenojte barwjenje, což jo k nimskej pomjenjowanju Rotbuche wjadło.
Kwiśonki
Woprošenje se pśewjaźo powšyknje pśez wětš (anemofilija).
Wužywanje
Drjewo cerwjenego buka se w twarjenje meblow a nutśikownem wutwarje (parket, schody) wužywa.
Psowica
Psowica (Prunus domestica subsp. insititia) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Druge serbske mě jo psowa sliwa.
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur jo głowne a nejwětše město Malayzije. Same město ma płonina 244 km² a połtera miliona wobydlarjow, ceła aglomeracija pak wěcej ako 7,2 milionow wobydlarjow. Sedli tu Malayziski parlament a jo tu teke oficialne sedło Malayziskego krala. Mimo togo jo Kuala Lumpur teke kulturny a góspodaŕski centrum Malayzije.
Via regia
Wusoka droga wót Ryna do Šlazyńskeje
Via regia, kótaraž jo wjadła pśez Łužycu, bu w lěśe 1252 k prědnemu razoju we wopismje Mišnjańskego markgroba Hendricha III. ako strata regia naspomnjona, eksistěrowała pak južo wót 8. abo 9. lětstotka. W górnołužyskem granicnem wopismje wót 1241 jo wóna južo ako antiqua strata („Stara droga“) naspomnjona. Pó rozpaźe kralojskeje centralneje mócy w srjejźnej Nimskej zachopjeńk 14. lětstotka jo zgubiła swóju funkciju ako kralojska droga, tak až njegóźi se wót toś togo casa pšawniski južo wó „Via regiji“ powědaś. Njeglědajucy na ten jo mě drogi we wěstych stronach dalej wobstojało, zwětšego ako „Wusoka droga“. Droga jo něnto pód doglědom krajnych kněstwow stojała, kaž na pśikład českich kralow w Górnej Łužycy a sakskich kurwjerchow w srjejźnej Nimskej. Dla drogowych pśedpisow jo była Wusoka droga priwilegěrowana, tak až su směli se wěste produkty jano na toś tej droze pśewózowaś.
Dalšnu funkciju jo měła Via regia za putnikowanje, wšako jo gusto identiska z Jakubowym puśom.
Pśeběg Wusokeje drogi
Wusoka droga jo wjadła wót Ryna pśez Frankobrod, Hanau, Gelnhausen, Steinau an der Straße, Neuhof, Fuldu, Eisenach, Erfurt, Naumburg, Lipsk, Grimmu, Großenhain, Kinspork, Kamjeńc, Budyšyn, Lubij a Zgórjelc do Wrocławja a dalej pśez Šlazyńsku do pódzajtša.
Wišnjowa slěwcyna
Łopjena
Łopjena su małke, pitśku bronzowe, dłujko jajojte. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 8 cm.
Pólšćina
Pólski powěda 44 milionow luźi na cełem swěśe, a 38 milionow ma pólšćinu ako maminu rěc. To jo oficielna rěc w Pólskej. W pólšćinje njejstej kategoriji aorista a imperfekta wěcej žywej. Pólšćina jo nejbližej swójźbna z kašubšćinu a dolnoserbšćinu.
Krāslava
Krāslava (pól. Krasław; łat. Kruoslova) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Skalny gokowc
Wopis
Skalny gokowc jo śernjowaty kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 100 cm.
Lubij
Měsćańske źěle
W někotarych toś tych jsow bu až do zachopjeńka 20. lětstotka Lubijski dialekt serbšćiny wužywany.
Kairo
Kairo jo nejwětše město a stolica Egyptojskeje. Ma něźi wósym milionow wobydlarjow a togodla jo teke nejwětše město cełeje Afriki a teke nejwětše město arabskego swěta.
Groch
Systematika
Wše družyny, póddružyny a warjetety wobsejźe chromozomowu sadu wót 2n = 14 a se dopołnje płodne mjaz sobu skśicyś daju.
Meridian (astronomija)
miniatur|Meridian jo ako oranžowy krejz zakreslony. O stoj za stojnišćo wobglědowarja, P jo wuši njebjaski pol. E markěrujo za wobglědowarja na pódpołnocnej połkuli pódwjacorny!! směr, W pak pódzajtšny!! směr a Z pokazujo na cenit, pótakem na dypk padorownje nad wobglědowarjom. Meridian abo dokradnjej teke njebjaski meridian (łatyński circulus meridianus = połdnjowy krejz) jo w astronomiji wubrany imaginarny wjeliki krejz na njebjaskej kuli, wótwisny wót pozicije wobglědowarja na zemskem powjerchu. Wopśimujo pódpołnocny a pódpołdnjowy dypk horiconta, pódpołnocny a pódpołdnjowy njebjaski pol ako teke cenit a nadir. Meridian stoj mimo togo padorownje na lokalnem horiconśe wobglědowarja.
Grod Lemberk
Grod Lemberk stoj na wušynje nad dołom Panenskeje rěcki (česki: Panenský potok) pla jsy Lvová, njedaloko pódpołnocnočeskego města Jablonné v Podještědí (nimski: Deutsch-Gabel).
Architektura
W pśedgroźe, zwenka areala groda stoje tśi jadnoetažowe pachane domy ze 17. lětstotka pódla sebje. Dom z cysłom 5 jo spócetny gósćeńc z rumnej wjelbowej pincu z lěta 1680. Dalej do krotkowjacornego směra stoj mały jadnoetažowy ranobarokny grod Bredowskich z kamjentnym portalom (domowe cysło 11), natwarjony pó lěśe 1674. Za nim jo rozćěgnuła zagroda, do kótarejež se pśez portal ze znamjenjom Bredow zastupi. Na kšomje zagrodneje terasy su torsa mytologiskich póstawow rozdźělnego póchada a barokne plastiki pśipisowane Maćijoju B. Braunoju. W parku su teke dwě fontanje ze 17. a 18. lětstotka. Nawězujuca šćitana lipowa aleja wjeźo k wobhrodźenemu bywšemu małemu kjarchoboju z njewobchowanej Zdźisławinej kapałku z tormikom a narownikami. Dalšej dwě šćitanej aleji stej pód wušynu pla jsy Lvová. Na wušynje we wokolinje groda a pśedgroda su plastiki wót tśasarjow ze wšych kutow swěta rozchytane, kótarež se na Lemberku na wjacorych tśasarskich zmakanjach wobźěluju. Pód wušynu pśi puśu do Jablonnego jo glědane žrědło "dobreje wódy", pomjenjowany Zdislavina studánka (dolnoserbski: Zdźisławine žrědłyško). Wupyšnjenje jo empirowy pawiljon z wósym toskanskimi słupami, natwarjony w lěśe 1862. Wušyna pód grodom ma poměrnje bogate historiske pódzemje. W pěskowcowych skałach podłu gatow we jsy pód grodom su wšake piwnicy, z kótarychž někotare statne kubło wužywa. Pó rozćěgnjenju nejwětše su piwnicy na městnje wótterganeje kněskeje piwarnje, wótrywane w źewjeśźasetych lětach 17. lětstotka. Wósebnosć jo, až se w pódzemju teke pśewažny źěl technologije piwarnje inkluziwnje warjernje namaka. Zajmowy jo teke w skale wobtśasane wódne pódkopki ze žrědłom. Pód grodom samym lažy teke 35 m dłujke pódkopki, w kótarychž bu zelezowa ruda wudobyta. Snaź su wjedowalo rowno młogolicbne prózdnicy k nastaśu powěsćow wó tajnych chódbach a chowankach, bźez kótarychž se Lemberk južo njegóźi pśedstajiś.
Stal
Eksistěruju někotare sorty a družyny, kaž na pś. njezarzawjejucy stal a drogi stal.
Świdwin
Świdwin jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Kšywowa wězba
Głowny nadawk kšywoweje wězby jo, až nosy kšyśe kšywa a rozdźěluju śěžu toś tych na nosece murje twari.
Ochotske mórjo
Ochotske mórjo jo nakšomne mórjo na dłujkem wjacorje Śichego oceana. Na pódzajtšu granicujo z połkupu Kamčatka, na krotkem zajtšu z Kurilami, na krotkem wjacorje z japańskeju kupu Hokkaido, na pódwjacorje ze Sachalinom a na pódpołnocy z rusojskej twardeju zemju. Pśestrěń Ochotskeho mórja jo něźi 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna dłymokosć jo 3521 metrow. Nejwažnjejšy pśiběg Ochotskego mórja jo rěka Amur. Wuznamne pśistawy su Južno-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.
Maj
Maj, literarne: rozhelony a rožownik , (górnoserbski róžownik) – jo pěty mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mě maj z łatyńskego słowa Maja, romska bogowka płodnosći.
Mórski jerjeł
Mórski jerjeł (Haliaeetus) jo rod ptaškow ze swójźby (Accipitridae). Dalšne serbske mě jo mórski hodlaŕ.
Psowic
Psowic (Frangula alnus) jo kerk abo bom ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae). Drugej serbskej mjeni stej psowica a psowina. Družyna se wót někotarych awtorow do roda gokowcow (Rhamnus) zarědujo, a pótom ma wědomnostne mě Rhamnus frangula.
Wopis
Měnjate łopjena su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 (8) cm a šyrokosć wót až do 5 cm. Wóni njasu na kuždem boku 7-12 bocnych nerwow.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.
Bazilikum (rod)
Bazilikum (Ocimum) jo rod ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae). Nejwažnjejša družyna jo bazilikum (Ocimum basilicum).
Rolny groch
Rolny groch (Pisum sativum L. convar. speciosum (Dierb.) Alef.), cesto ako Pisum arvense abo P. sativum subsp. arvense wjeźony) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Iwonicz-Zdrój
Iwonicz-Zdrój jo město w Pólskej, w pokarpatskem wójwodstwje, we wokrejsu Krosno, w gmejnje Iwonicz-Zdrój. W lěśe 2014 jo how bydliło 1 851 luźi.
5. měrca
Wumrěśe
thumb|[[Hugo Chavez (1954–2013)]]
Cernjow
Serbske pak mě jsy źo wót słowa cerny, do kotaregož jo był pśiwdany sufiks -ow a stakim jo nastała forma Cernjow. W lěśe 1761 jo była naspomnjeta forma Zerńow a 1843 forma Cernjow.
Ameriski buk
Kwiśonki
Cas kwiśenja jo wót apryla až do junija.
Płody
Ako płody se něźi 2 cm dłujke wórjechy twórje, bukowicki. Toś te zdrjaju w septembrje až oktobrje. Sejźe zwětšego pó dwěma w płodowym gjarnyšku gromaźe, pśez což typiske tśigranjata forma nastanjo.
Agnez Mo
miniatur|Agnez Mo (2009) Agnez Mo (* 1. žnjojski 1986 w Jakarśe, Indoneziska, pópšawne mě Agnes Monica Muljoto) jo indoneziska popowa spiwaŕka.
Brunei
thumb|left|Mošeja w bruneiskej stolicy Bandar Seri Begawan Sultanat Brunei (amtski Brunei Darussalam, malajski Negara Brunei Darussalam) jo mały njewótwisny stat w krotkozajtšnej Aziji. Namaka se na kupje Borneo w Pódpołdnjownochinskem mórju a granicujo na wšych bokach z Malayziju. Statny teritorij se zestawajo z dweju źělow, mjaz kótarymaž lažy malayziski teritorij.
Ciechocinek
Ciechocinek jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Aleksandrów Kujawski. W lěśe 2014 jo how bydliło 10 773 luźi.
Psowic (wěcejwóznamowosć)
Psowic móžo rozdźělne wóznamy měś:
Kanadiski rys
Kanadiski rys jo zwěrje ze swójźby kóckow (Felidae).
Bazilikum
thumb|left|200px|kwiśonki
Etymologija
Mě wótwóźujo se wót grichiskego słowa βασιλικός. Wóznamjenijo tak wjele kaž kralojski.
W kuchni
Bazilikum wužywa se pśedewšym w italskej kuchni. Wěrcuju z bazilikumom pólewanki, salat a juški, łušćinowe płody a tomaty, rybu a měso, twarožk a twarog, galerty, carne korjenje a gromaki.
W rostlinskej gójarskej wěźe
W farmacije wužywaju se łopjena (Herba Basilici). Wužywaju eteriski wólej łopjenow w aromy terapije.
Komunistiska Strona (Serbiska)
KP (serbiski Komunistička partija, kyriliski alfabet Комунистичка партија) jo serbiska komunistiska strona. Załožeńske datum jo 28. nowembra 2010 w Běłogroźe. Wót 2010 KP jo teke aktiwnje w pódzajtšnej Serbiskej. Wóna póznajo k marxizmoju-leninizmoju.
Meridian (geografija)
Tšach zaměnjenja wobstoj z meridianowym zapśimjeśim astronomow, kótarež pomjenjuju njebjaski meridian skrotka teke meridian a rozměju pód tym specialny wjeliki krejz na njebjaskej kuli.
Meridiany ako idealna linija
Meridiany maju (gaž naglědajo se zemja ako kula abo dokradnjej ako rotaciski elipsoid) wšykne jadnake rozćěgnjenje, pśeto wótstawk mjazy poloma jo pśi rotaciskem śělesu pśecej konstantny. Pótakem su dlininowe krejze na rozdźěl wót šyrinowych krejzow pśecej wjelike krejze a togodla meridiany pśecej teke poł wjelikego krejza. Dłujkosć meridiana jo na referencnem elipsoiźe WGS84 wok. 20.003,9 km.
Jackie Gleason
John Herbert "Jackie" Gleason (26. februara 1916 w Brooklynje, New York City, New York – 24. junija 1987 w Lauderhillje, Florida) jo był US-amerikański komikaŕ, grajaŕ a komponist.
Wólša
Wólša (Alnus) jo rod ze swójźby brjazowych rostlinow (Betulaceae).
Pijin na Salomonach
Wokabular se orientěrujo wěcej na Engelšćinje ako ten tokpisinšćiny na Papua-Neuguinea. Gramatika pokazujo melaneziske wósebnosći. Historiski zawinowana pśiswójźbnosć wobstoj teke k bislamje na Vanuatuwje.
Njaboga pata
Njaboga pata (z pódtitelom 111 žortow a luštnych tšojeńkow z Dolneje Łužyce) su knigły, kótarež jo wudało Ludowe nakładnistwo Domowina w lěśe 1992. Wudawaŕ a zestajaŕ knigłow jo Werner Měškank. Knigły jo ilustrěrowała Iris Brankačkowa.
Žorty a tšojeńka, kótarež su wózjawjone w toś tych knigłach, su byli wubrane z Pratyje, Nowego Casnika a archiwa serbskego rozgłosa. Zběrali su je a wulicowali m.dr. Marta Bělkowa, Wylem Bjero, Uwe Gutšmidt, Karlo Jordan, Herbert Nowak, Erich Wojto, a teke Werner Měškank.
U2
U2 jo Irska rockowa muzikowa kupka z Dublina, kótaraž eksistěrujo wót 1976.
Prunus × blireana
Hybrida
Kerk jo w lěśe 1895 we Francojskej nastał.
Kijew
Kijew ( Київ; Kijów;  Киев) jo stolica a nejwětše město Ukrainy a lažy na pódpołnocy kraja pśi Dnjeprje. Kijew jo był z 9. lětstotka sedło wjelikomócnarstwa (Kijewska Rus) a toś załožeńske městno stawizniskeje Rusojskeje.
Gabun
thumb|left|Atlantiski pśibrjog w stolicy Libreville Gabun ( Gabon, oficielnje République gabonaise) jo njewótwisny, rědko wobsedlony stat pśi Atlantiskem oceanje w centralnej Africe. Granicujo z Ekwatorialneju Guineju a Kamerunom na pódpołnocy, a z republiku Kongo na pódzajtšu a na pódpołdnju. Stolica jo město Libreville, kótarež se namaka na dłujkem wjacorje Gabuna pśi atlantiskem pśibrjoze. Ekwator pśeběžyjo kraj ze pódwjacora do pódzajtša. Nejwětšy źěl teritorija lažy na pódpołdnjowej połkupje, stolica pak na pódpołnocnej.
Nowember
Nowember, zestarjete: młośny , (górnoserbski nazymnik) – jo jadnasty mjasec w gregorjaniskem kalendarju. Wón ma 30 dnjow. Jogo mě nowember rezultěrujo z fakta, až wón jo był źewjety mjasec romskego kalendarja mjaztym až měrc jo prědny był, pśed dodaśim januara a februara.
Kaliforniska
thumb|Kaliforniska na mapje [[Zjadnośone staty Ameriki|Zjadnośonych statow Ameriki]] Kaliforniska ( a California, engelske wugrono ) jo zwězkowy stat Zjadnośonych statow Ameriki. Jo to na ludnosć nejwětšy a na płoninje tśeśi nejwětšy zwězkowy stat, pó Alaskej a Texasu. Lažy na krotkem wjacorje Zjadnośonych statow Ameriki na brjoze Śichego oceana. Granicujo na pódpołnocy ze zwězkowym statom Oregon, na dłujkem zajtšu ze zwězkowym statom Nevada, na pódzajtšu ze zwězkowym statom Arizona a na pódpołdnju z Mexikom (zwězkowy stat Baja California). Styri nejwětše města su Los Angeles, San Diego, San José, a San Francisco, głowne město jo Sacramento.
Taiwanska wišnja
Kwiśonki
Kwiśo w śopłych regionach w drugej połojcy zymy, ale w chłodnych regionach na zachopjeńku nalěta. Karminowe, zwónkate kwiśonki stoje w promjenjach.
Nimska demokratiska republika
Nimska demokratiska republika (nim. Deutsche Demokratische Republik) – jo był kraj w Europje, kenž jo wobstojał wót 7. oktobra 1949 do 3. oktobra 1990.
Šlazyńska
Nejwětše město a historiska stolica jo Wrocław.
Strč prst skrz krk
W rěcnej wucbje za njemaminorěcnych se toś ta sada cesto wužywa, aby wugronjenje słowjańskich słowow bźez napisanych wokalow w tych rěcach zwucowało. Pó maśernej rěcy su te pó zdaśu bźezwokalowe słowa śěžko wugronjobne. W češćinje su bźezwokalowe słowa cesto, dokulaž r a l stej złožkotwórnej, pótakem njenapisany njespiwny wokal implikujotej a pśez to móžotej złožkowy wjeršk twóriś, tak až złožki bźez napisanych wokalow eksistěruju. Togodla se toś ta sada cesto ako pśikład za "sadu bźez wokalow" wužywa.
Strumica
Strumica jo město w pódzajtšnej Makedońskej.
Cerwjeny rys
Cerwjeny rys (Lynx rufus) jo zwěrje ze swójźby kóckow (Felidae).
Letišćina
Gramatika
Letišćina ma dwa genusa a numerusa, a šesć padow.
Viļāni
Viļāni (pól. Wielony; łat. Viļāni) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Mišnjo
thumb|left Mišnjo ( Meißen, Mišno,  Míšeň,  Miśnia,  Misena) jo stare město pśi Łobju w Sakskej a wokrejsne město wokrejsa Mišnjo.
Ocean
Rozdźělenje oceanow
Cełkownje eksistěruju pěś oceanow:
Mjertyn Lejnik
Mjertyn Lejnik jo se naroźił w Šejnejźe ako syn ratarja. Awtodidakt. Wón jo stupił do seminara w Nowej Cali (Wirchensee), pón jo źěłał w Barbuku ako wucabnik a teke w lětach 1836-1881 ako wótkubłaŕ w syrotowni w Žargonju. Wón jo pisał basni a kjarliže, jo był teke dopisowaŕ Bremborskego Serbskego Casnika.
Erika Janowa
Wóna jo se naroźiła do  Rozmejoc  familije  w  Rownem. W lěśe 1949/50 jo studěrowała na Serbskem ceptaŕskem wustawje w Radworju. Pón jo absolwěrowała studij na Pedagogiskej wusokej šuli w Podstupimje. Jo źěłała ako wucabnica w Brjazynje na zakładnej šuli a w Dešnje.
Karol Duchoň
Žywjenjoběg
W lěśu 1970 Karol Duchoň spiwał prědny raz na Bratislavskej lýre. Wustupił z kompoziciju – „Kto má ťa rád“ z muziku awtora - Pavla Zelenaya a tekstom Milana Lasicu. Teke gaž toś ta pěseń se njewudobyła žedne myto, toto wustupjenje jo był zachopjeńk jogo profesionalneje kariery. Karol Duchoň zachopił sobu źěłaś z spiwarku Evu Kostolányiovu, sobu z kótaruž w lěśu 1973 se wudobyli Striebornú Bratislavskú lýru za interpretaciju pěsnje „Chvála humoru“ (muzika: Igor Bázlik, tekst: Tomáš Janovic). W lěśu 1974 Karol Duchoň se wudobył za interpretaciju pěsnje „Zem pamätá“ wót awtorowu Pavla Zelenaya a Tibora Grűnnera) ocenenie Zlatá Bratislavská lýra a w mjazynarodnym wuběźowanju Bronzovú Bratislavskú lýru za tu wěstu pěseń. W toś tem lěśu załožył swóju kapału z mjenim Prognóza.
Załzowa wišnja
Płody
Jědne, ale kisałe płody su śamnocerwjene a něźi poł tak wjelike kaž wišnje.
Donald Pleasence
Donald Henry Pleasence (5. winski 1919 we Worksopje, Engelska, 2. swěckowny 1995 w Saint-Paul de Vence, Francojska) jo był britiski grajaŕ.
Fryco Latk
mini|upright|Fryco Latk w ateljeju
Nowela
Ako załožaŕ noweloweje tradicije wobglědujo se Giovanni Boccaccio ze swójim "Decamerone" ("Źěło źaseś dnjow"). Theodor Storm, nimski pšawiznik a spisowaśel, jo pisał, až nowela jo, dla jeje natwari, sotša dramy. Dalšna typiska kakosć jo, až se tšoj "njesłyšane tšojenje", ako jo gronił Goethe 1827 w rozgronje z Johannom Peterom Eckermannom (w Goethowej noweli z titelom Novelle se wulicujo wó "źiwnem, njesłyšanem tšojenju"). To tšojenje jo zwětšego wjerašk jadnanja. Dla krotkosći nowelow maju cesto jano krotku ekspoziciju, ako zawjeźo cytarja direktnje do jadnanja.
Sol
Sol jo njezbytna za žywjenje a słoń jo jadna ze zasadnych cłowjeskich słodow.
Carne mórjo
Carne mórjo ma płoń 436 400 km² a maksimalnu dłymokosć 2 206 metrow. Jogo nejwětšy pśiběgi su Dunaj, Dnjepr, Dnjestr a Don.
Rěka
Nejwažnjejšej rěce we Łužycy stej Sprjewja (kótaraž se w dolnoserbskich dialektach gusto pšosće „Rěka“ pomjenjujo) a Nysa.
Zwěrin
thumb|left|Zwěrinarski grod, w kótaremž něnto reziděrujo [[krajny sejm (wót lěta 1990)]] Zwěrin (nimski Schwerin) jo město w pódpołnocnem źělu Nimskeje a stolica zwězkowego kraja Mecklenburg-Pśedpomorska.
Dieter Schütt
Dieter Schütt jo se naroźił we jsy Schönwalde (źins Sieniawa Żarska w Pólskej), jo wótrosł w Drjenowje. W lětach 1989-2001 wón jo był z fararjom w Žylowje.
Chris Pratt
Chris Pratt (* 21. junija 1979, Virginia, Minnesota) jo amerikański grajaŕ.
Sternberg
K městu słušaju wjasne źěle Gägelow, Groß Görnow, Groß Raden, Klein Görnow, Neu Pastin, Pastin, Sagsdorf, Sternberger Burg a Zülow.
Tšawnica
Serbske mě jsy źo wót starosłowjańskego *Travnica, to groni 'z tšawu zarosćone město' Tšawnica jo se prědny raz 1463 naspomnjeła, lěcrownož wěrjepódobnje wóna jo była južo jěsnjej wobsedlona.
Linux
Wuglěd
Na rozdźěl k wjele komercielnym systemam, njewobstoj jaden jednotny grafiski pówjerch za Linux, dokulaž Linux njejo kšuśe zwězany z takim pówjerchom (jo móžno instalěrowaś system bźez njogo a jano w tekstowem modusu źěłaś − na pśikład na serwerach). Popularne grafiske pówjerchy stej na pś. KDE a GNOME, kenž njejstej specifiskej za Linux, ale źěłatej na wjele unix-pódobnych systemach. Wobstoj teke wjele drugich grafiskich pówjerchow z wšakorakim wuglědanim. Zwětšego distribucija wuběra za sebje jaden pódprěty grafiski pówjerch, su pak distribucije, kótarež daju wužywarjam liche wuzwólenje.
Blido
miniatur|Blido z 17. lětstotka (muzej [[Wittstock)]] thumb|Blido ze stalowymi nogami z lěta 1933 Blido jo mebla, kótaraž wobstoj z platy, kótaraž se wót jadneje abo wšakorakich nogow abo z deski, kótaraž se wót dweju abo tśich bokow njaso.
Źiśe
Słowo
Formy słowa źiśe něnto se w singularnem nominatiwje a akuzatiwje a cełem pluralu wužywaju, mjaztym až se za zbytne formy kazuse słowa góle wužywaju. Pó samskem słowniku góle jo pśiswójźbne ze słowom goły.
Centralnoafrikańska republika
thumb|left|Wódopad blisko města Boali na pódwjacorje kraja Centralnoafrikańska republika (sango Ködörösêse tî Bêafrîka, francojski République Centrafricaine) jo njewótwisny a rědko wobsedlony nutśikokrajny stat w srjejźnej Africe. Namaka se mjaz rěkoma Šari a Ubangi a granicujo z Čadom na pódpołnocy, ze Sudanom a Pódpołdnjowym Sudanom na pódzajtšu, z Demokratiskeju republiku Kongo a Republiku Kongo na pódpołdnju a z Kamerunom na pódwjacorje. Stolica jo Bangui pśi rěce Ubangi na pódpołdnju.
Wjelika rěka
Pśeglěd
Gusto płaśe jano dolne běgi rěkow ako „wjelika rěki“, ku kótarymž se slědujuce licyś góźe:
Nahuatl (rěc)
Nahuatl powěda 1 500 000 luźi w srjejźnej Americe, kótarež pśedewšym w mexikańskich zwězkowych statach Puebla, Veracruz, Hidalgo a Guerrero su žywe. Nejwětše su dwójorěcnje ze špańšćinu a Nahuatl wótrosli. Źinsajšny Nahuatl ma wjele narěcow.
Gramatika, syntaksa
Pśikład: Nimitzittaz. – „Budu śi wiźeś.“ Toś ta sada wobstoj w Nahuatl z jadnučkego słowa, zestajone ze słownego zdonka itta („wiźeś“), prefiksa resp. prefiksowego subjekta ni – („ja“), prefiksowego objekta 2. wósoby mitz („śi“) a sufiksa z (futur), toś „Ja budu śi wiźeś.“
Pluralowa kóńcowka móžo wjelgin rozdźělne byś, pśi comž eksistěrujo 8 rozdźělnych kóńcowkow. Někotare słowa zgubuju pśi twarjenju plurala drje singularow kóńcowku, pódwójuju pak pótom prědnu złožku, kaž na pś. ticitl („gójc“), titici („gójce“). Pśi někotarych słowach se kóńcowka z pódwójenju kombiněrowana, kaž na pś. citlalin („gwězda“), cicitlaltin („gwězdy“). Pśi wjele słowach na -tl, kótarež cłowjekow pomjeniju, se město togo kóńcowka -h wužywa, kaž na pś. Mexicatl („Mexikanaŕ“), Mexicah.
anpipiltin – Sćo prince („wy prince“)
Spócetne licbniki Nahuatl bazěruju kaž něga pśi wšych rěcach Srjejźneje Ameriki konsekwentnje na systemje na bazy dwaźastki. Źinsajšny źeń se su zwětšego licbniki wót 21 abo teke juž wót styrjoch abo pěśoch wótzabywali, tak až samo jadnorěcne zwětšego na Špańšćinje lice.
Anastacia
thumb|right|200px Anastacia Lyn Newkirk [] (Chikago, 17. septembra 1968) jo amerikańska spiwaŕka, pěsnjaŕka a stilistka.
Łatyńšćina
Adjektiwy
Adjektiwy se w genusu, numerusu a paźe pó substantiwje złožuju. Pśi nich jano tśi deklinacije klasy wustupuju.
Werby
Werby maja młogolicbne formy.
Stopnjowa seś
Stopnjowa seś na kuli
Pódobnje kaž dajo se w rowninje pšawokutny koordinatowy system definěrowaś, dajo se teke na kulowem powjerchu take kśidno definěrowaś. To wobstoj z: Wuměnjenje jo, až pola a srjejźišćo zemje su znate.
Šyrinowe a dlininowe krejze lice se w stopnjach:
Annegret Kramp-Karrenbauer
thumb|Annegret Kramp-Karrenbauer (2018) Annegret Kramp-Karrenbauer (roź. 9. awgusta 1962 we Völklingen w Nimskej) – jo nimska politikaŕka, wót 7. decembra 2018 do 16. januara 2021 jo wóna była pśedsedaŕka politiskeje strony CDU a wót 17. julija 2019 do 8. decembra 2021 zwězkowa ministaŕka zašćitowanja Nimskeje.
Swěte romske mócnaŕstwo
Kakostnik romske pokazujo na wótmyslonu kontinuitu Swětego romskego mócnarstwa z Romskim imperiumom, kakostnik Swěte pokazujo na ambicije wobkněžyś teke Italsku a Vatikan. Wót lěta 1512 jo było oficialne mě Swěte romske mócnarstwo nimskego naroda.
Pridi Banomyong
miniatur|Pridi Banomyong Pridi Banomyong (* 11 . maja 1900 - 2. maja 1983 w Ayuttaya) jo thailandski konserwatiwny politikaŕ a wót 24. měrca 1946 do 23. awgusta premier Thailandskeje.
Gerat Nagora
W lěśe 1982 jo Gerat Nagora dostał cesne znamuško Domowiny, a w 1991 - myto Domowiny.
Tšad
W Tšaźe kněžy tropiska klima z krotkim dešćowym casom na pódpołdnju kraja a sucha pusćinowa klima na pódpołnocy. Srjejźny źěl pśisłuša saheloju. Nejwuše městno Tšada jo aktiwny wulkan Emi Koussi w górinje Tibesti (3.415 m) blisko libyskeje granicy, a to jo teke nejwuša góra cełeje Sahary.
Grabów nad Prosną
Grabów nad Prosną jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrejsu Ostrzeszów, w gmejnje Grabów nad Prosną. W lěśe 2014 jo how bydliło 1 983 luźi.
Zürich
thumb|left|Zürich
Turnow-Pśiłuk
Geografija
Susedne gmejny su Luboraz, Derbno, Turjej, město Picnjo, Drjenow a Hochoza.
Zwězkowy sejm
thumb|Zwězkowy jerjeł jo logo parlamenta. thumb|Zwězkowy sejm schadujo se w Barlinskem reichstagu.
Freie Demokratische Partei
Freie Demokratische Partei (Lichotna demokratiska strona) jo liberalna strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 11. decembra 1948 załožona. Pśedsedaŕ jo Christian Lindner.
Kóšowe kwětarje
Wužywanje
thumb|[[Słyńca (Helianthus annuus), Asteroideae]] thumb|[[Módrac (Centaurea cyanus), Carduoideae]] thumb|[[Murna łočica (Mycelis muralis), rědnje se góźe wiźeś pěś kronowych cypliški žołtych, cygomorfnych jězykowych kwiśonkow a dwuźělne pěsty pěstkow, Cichorioideae]] thumb|Chuquiraga oppositifolia, [[Barnadesioideae]] thumb|Trixis californica, [[Mutisioideae]] thumb|Pertya scandens, [[Pertyoideae]]
Richard Andree
Žywjenje
Richard Andree jo w běgu jězby z śěgom wót Münchena do Nürnberga w starstwje 76 lět wumrěł.
Madlena Norbergowa
W lětach 2009-2013 wóna jo była županka župy Dolna Łužyca, a w lětach 2004-2009 jo wóna była cłonk Rady za nastupnosći Serbow.
Wjerbno
Geografija
mini|left|Šulska droga we Wjerbnje
Hendryškowy keŕ
Hendryškowy keŕ (Ribes uva-crispa, syn. Ribes grossularia) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow. Dalše serbske mě jo bubańkowy keŕ. Jogo jagoda jo hendryška abo bubańka.
Wódy
Družyny wódow
Eksistěruju wšake družyny wódow, ku kótarymž słušaju mjaz drugim teke bźez pśirodnego wótběga (kaž Kaspiske mórjo a Wumarłe mórjo) – gusto se teke synonymnje za ocean wužywa
Wšedny kukel
Kwiśonki a semjenja
Kwiśo wót junija až do julija (wót julija až do oktobra). Kwiśonki maju formu lejka a sejźe pó jadnom na dłujkich, kósmatych kijaškach. Keluškowe łopjeńka su k zwónčkoju zrosćone a njasu dłujke kóńcyki. Krona jo purpurowa, dośěgnjo šyrokosć wót 3 až do 5 cm a se wót keluškowych kóńcyki pśesegujo. Małke semjenja su brune a gadowate.
Pśibrjog Słonoweje kósći
Rozrědowanje
thumb|regiony i awtonomnej distrikta wót 2012
Ingrid Naglowa
Ingrid Nagelowa jo źowka serbskego ludowego wuměłca, Wylema Wěrika. Druga źowka Wylema Wěrika a sotša Ingrid Nageloweje jo Roža Šenkarjowa.
Seychelle
Seychelle su kupka kupow a na jich lažecy stat w pódwjacornem Indiskem oceanje, kótaryž bu w lěśe 1976 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa. Wóni słušaju až do źinsajšnego ku Commonwealthoju.
Wobydlaŕstwo
82,3 % wobydlaŕstwa jo romsko-katolske, něźi 7,7 % protestanty abo anglikany – zwětšego pótomnicy britiskich namórnikow a farmarjow. 5,1 % pśisłuša islamoju a 2,9 % Seychellanow jo hinduistiske.
Płod
Natwaŕ
lang=dsb|thumb|left|Natwaŕ płoda: Rozrězany [[rjaschen]] thumb|Natwaŕ płoda: Rozrězany [[rjaschen]] thumb|Banana, słynicy a rozdźělne citrusowe płody Płod wobstoj z jadnogo abo wšakich semjenjow, kótarež su wót płodoweje sćěny (perikarp) wobdane. Pśi perikarpje pak se rozeznawaju tśi warsty: Pśi rjaschenje na pšawem wobrazu na pś. twóri endokarp twardu packu, kótaraž semje wobśimjejo. Mezokarp jo měsny, a eksokarp twóri somotowu rjaschenowu kóžu.
Žołta akacija
Wopis
Drjewa wopśimjejo gadowate alkaloidy, kótarež ku kšawnemu bluwanju, spinanjam a smjerśi pśez dychańsku chromjetu wóźe. Dla grochojtego wónja su źiśi wjelgin wogrozone, jolic na płodach kusaju.
Pawoł Nedo
Pawoł Nedo jo był wót junija 1940 ženjony z Marku, roźonej Budarjec z Křiweje Boršće (1914–98) a měł dweju synow Michała (* 1941) a Mateja (1947–71).
Lewkoja
Lewkoja (Matthiola) jo ród ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brasicaceae).
Zwězkowy kraj
Druge terminuse
W někotarych krajach wužywaju se hynakše terminuse za źělne staty.
Dešno-Strjažow
Dešno-Strjažow ( Dissen-Striesow) jo dolnołužyska gmejna w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa. Gmejnskej źělej stej Dešno a Strjažow. Gmejna słuša k sedleńskemu rumoju Serbow w Bramborskej a jo jadna ze šesć gmejnow Bórkowskego amta.
Albert Tica
Albert Tica, teke: Albert Tyca, nim. Albert Tietze (roź. 23. decembra 1923 ) jo serbski wucabnik, dłujkolětny direktor Centralneje serbskeje rěcneje šule w Dešanku.
Lubin (na kupje Wolin)
Lubin (pólski Lubin, nimski Lebbin) jo wjas pśi Zalewej Szczecińskem brjogu do kupje Wolinom we narodnowy parku Wolin a jo gmejnski źěł wót Mysdroje (Gmina Międzyzdroje) we wojewódstwo Pódwjacornopomorska w Pólskej.
Górka (rod)
Wopis
Łopjenowe lapy njejsu pjerinate.
Płody wjelgin wariěruju.
Systematika
DNA-Sekwencowe analyzy su pokazali w lěśe 2006, až rod Cucumis w tegdyšim wobjimje jo był parafyletiski, dokulaž rody Cucumella, Dicoelospermum, Mukia, Myrmecosicyos a Oreosyce znutśika roda Cucumis leže. W lěśe 2007 jo Hanno Schäfer družyny toś tych rodow teke formalnje do roda Cucumis pśenjasł a slědujuce noworědowanje roda wótměł, kótarež pótakem 52 družynow wopśimjejo:
Otfried Preußler
Młodosć a šulski cas
Preußlerowe prjedowniki su zwětšego głažkarje byli a daju se až do 15. stolěśa w Čechach dopokazać. Jogo starjejšej stej wucabnika byłej, nan mimo togo teke domowniskii slěźaŕ a ludowědnik. Z českeje domownje jo Preußler wjele wulicowarskich maśiznow pócerał. Wjeliki wliw na njogo jo jogo stara mama Dora měła, kótaraž jo wjeliku wědu wó ludowych powěsćach měła. Preußler jo pomjenił knigły stawiznow swójeje stareje mamy ako jadne, kótarež njejsu nigdy eksistěrowali a weto su toś te knigły nejwažnjejše jogo žywjenja byli. Teke jogo nan, z kótarymž jo ako mały gólc cesto ducy a kótaryž jo powěsći českego źěla Izerskich górow zezběrał, jo pśichylnosć Preußlera pódprěł.
Jake Zyrus
mini|Pempengco w lěśe 2010 Charice Pempengco (roź. 10. maja 1992) jo filipińska spiwaŕka.
Artie Lange
Artie Lange (pópšawem Arthur Steven Lange, Jr.; 1967 w Livingston, New Jersey) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Apelsina
mini Apelsina (Citrus sinensis) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow (Rutaceae). Dalše serbske mě jo oranža.
Casowe cony w Europje w lěśu
Srjejźnoeuropski lětny cas (CEST, UTC+2) jo mě casoweje cony, kótaraž ma góźinsku diferencu dweju góźinowu wěcej ako koordiněrowany swětowy cas (UTC). Wón jo wužywany wót wšych krajow w pódzajtšnej kontinentalnej Europje z wuwześim Portugalskeje, kótaraž zasej wužywa Pódwajcoroeuropski lětny cas.
Citrusowe płody
mini|[[Grapefruit]] Citrusowe płody (Citrus) jo rod ze swójźby rutowych rostlinow (Rutaceae).
Ruanda
W Ruanźe kněžy wusokosći dla miła, włožna klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 18 °C bźez wjelikich pśeměnjenjow. Dešćowa casa staj wót septembra do decembra (umuhindo) a wót februara do zachopjeńka junija (itumba). Nejwuše městno tak pomjenjowanego „kraja tysac kopcow“ jo wulkan Karisimbi (4.519 m) pśi kongoskej granicy na dłujkem wjacorje Ruandy. Ruanda jo teke žrědlišćo nejdlejšeje rěki swěta; nejwětšy pśiběg Nila, rěka Kagera, jo nejwažnjejša rěka kraja.
Monte Águila
Monte Águila jo město w srjejźnej Chilskej w regionje Biobio. Bydli tam wokoło 6574 wobydlarjow.
Genitiw
Prepozicije
Pśikłady:
Mandžuska rěc
Qing-Dynastija
Mandžuska rěc jo była rěc na dwórje madžuske Qing-Dynastie, kótaraž jo 1644-1911 nad Chinu kněžyła, ale w kóńcu 17. stolěśa jo było samo na dwórje lěbda hyšći mandžusku rěc słyšaś. Oficielne dokumenty su byli pak do 1911 chinski a mandžuski spisane a na młogich twarjenjach z Qing-Dynastie su wiźeś mandžuske napisy.
Baltofinske rěcy
Baltofinske rěcy jo kupka finougriskich rěcow we pódzajtšnej Europje wokoło Baltiskego mórja. Nejwažnjejšej rěcy stej estnišćina a finšćina.
Roža Šenkarjowa
Roža Šenkarjowa jo źowka serbskego ludowego wuměłca, Wylema Wěrika. Druga źowka Wylema Wěrika a sotša Rože Šenkarjoweje jo Ingrid Naglowa. W lětach 1959-1967 Roža Šenkarjowa jo źěłała ako ceptaŕka na rěcnej šuli w Dešanku. Gromaźe ze swójeju sotšu, Ingrid Naglowu, wóna jo sobu załožyła kupku Judahej, w kótarejž jo teke wjele lět spiwała.
Jałowjeńc
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Nina Badrić
mini|Nina Badrić
Lipa
Wopis
Lipy su w lěśe zelene bomy. Rostliny cesto wubitki wutwórje.
Krjasa
Systematika
miniatur|Habitus a małke tšuki wót [[Lepidium apetalum.]] miniatur|[[Lepidium flavum.]] miniatur|Habitus wót [[Lepidium fremontii.]] miniatur|Habitus wót [[Lepidium lasiocarpum var. lasiocarpum.]] miniatur|[[Habitus (biologija)|Habitus staršych rostlinow z małkimi tšukami wót wirgińskeje krjasy (Lepidium virginicum).]] K rodoju Lepidium słuša něźi 140 až 220 družynow (wuběrk) :
Janowy krick
Łopjena
Pśed wótpadom se do cerwjenego abo oranžowego pśebarwiju.
Piwo
Zernko
Něnto wětšyna piwarnjow njeźěła słodu, ale kupujo jen.
Chmjel
Chmjel jo w piwje wěrca za słod a aroma. Wušej togo chmjel konserwěrujo piwo.
Stawizny
W Romje su znali piwo, pak su jo sebje nižej wažyli ako wino.
W srjejźowěku piśe piwa jo było powšykne; tencas piwo jo samo źiśam dawali. Tegdejše piwo jo pak měło mjenjej alkohola ako něnto, piśe wódy jo pśi tom było tšachotne dla bakterijow w njej. Dla słodu jo se dodawało do piwa wšake pśicynki. W kóńcu srjejźowěka chmjel jo zachopił byś nejpopularnjejšy pśicynk.
Něnto wětšyna šyroko pśedawanych piwow jo pasteurizěrowana a filtrowana. Pasteurizacija dajo piwoju dłujku fryšnosć, dokulaž zabija bakterije a druge mikroorganizmy. Filtrowanje dajo piwoju cystu barwu. Su pak kraje, źož wěsty późěl maju piwa z žywymi droždźejami, to groni bźez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na pśikład Belgiska a Wjelika Britaniska (źož takim piwam se groni "real ale").
Rozdźělenje
Jo wjele metodow rozdźělenja piwow. W nimskej jadna z nich jo pó zakładnej wěrcy, na pśikład połne piwo ma mjazy 11% a 15,9%, mócne wěcej ako 16% a tak dalej. Piwo źěle se teke mjazy drugim pó sorśe słoda (na pś. jasny a śamny), sorśe droždźejow, kenž fermentěruju piwo (na pś. dolneje a górneje fermentacije).
Sambija
Sambija jo była až do lěta 1964 ako Pódpołnocna Rhodeziska britiska kolonija.
Górski janowy krick
Wužywanje
Kulturne sorty se za sajźenje žywych płotow wužywaju a pódla drogach sajźaju, dokulaž derje połchłodk a wótpłuny znjasu.
Citronowy bom
Płody
Zdrjałe płody su žołte abo zelene. Wóni wopśimjeju 5-7% citronowu kisalinu a su bogate na witaminy.
James Adomian
James Haig Adomian (pópšawem 31. januara 1980 w Omaha, Nebraska) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Sri Lanka
Sri Lanka jo kupowy stat w pódpołdnjowej Aziji.
Pólna krjasa
Wopis
Kijašk jo gusto łopjenaty.
Górne łopjena wobpśimuju z šypojtym spódku kijašk, mjaztym až dolne łopjena su wogonkate a za cas kwiśenja zwětšego zaprěte.
Japański chmjel
Japański chmjel (Humulus scandens (Lour.) Merr., syn.: Antidesma scandens Lour., Humulopsis scandens (Lour.) Grudzinskaja, Humulus japonicus Sieb. & Zucc.) jo rostlina ze swójźby kónopjowych rostlinow (Cannabaceae).
Békéscsaba
Békéscsaba jo město w Hungorskej.
Skępe
Skępe jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Lipno, w gmejnje Skępe. W lěśe 2014, jo how bydliło 3 676 luźi.
Zalaegerszeg
Zalaegerszeg jo město w Hungorskej.
Phil LaMarr
Phil LaMarr (pópšawem Phillip LaMarr; 24. januara 1967 w Los Angeles, California) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Convolvulus cneorum
Wopis
Convolvulus cneorum jo połkerk, kótaregož gusto śišćece, se kśiwjece pšuśiki dośěgnu wusokosć wót 0,5 až do 1,2 m.
Kwiśo w nalěśu. Kwiśonki su běłe a njasu małki, žołty flack a w gustych granach stoje.
Rozšyrjenje
Póchada z europskego źěla regiona Srjejźnego mórja.
Jan Bjedrich Tešnaŕ
Wón jo wuknuł na gymnaziumje w Chóśebuzu, pón jo w Bralinju teologiju studěrował. Wót 1862 až do swójeje smjerśi wón jo był z fararjom we jsy Nieda (źins wjas Niedów w Pólskej).
André Hahn
Wón jo ženjony a nan jadneje źowki.
Eukaryoty
Dalšna wósebnosć eukaryotow lažy w proteinowej biosyntezy: Hynac ako prokaryoty su eukaryoty zamóžne, z samskeje DNA-informacije pśez alternatiwny splicing rozdźělne proteiny zgótowaś.
Systematika
Eukaryoty bu tradicionelnje do swětow wěcejcelowych zwěrjetow, rostlinow a gribow ale teke jadnocelowych abo wěcejcelowych protistow rozdźělone. Dokulaž protisty pak žedne monofyletisku kupku njetwórje a druge swěty pópšawem z rozdźělnych protistowych kupkow nastajachu, njejo rozdźělenje do swětow wěcej źaržobna.
Pogjarzlina
Wopis
Gałuzy su chlimpate póstupujuce.
Stojnišćo
Rosćo w chójcowych a škrjokowych lěsach, na gólach a bagnach. Ma lubjej małokalkate, kisałe zemje.
Ekwator
Ekwator jo teoretiska linija na zemi, kótaraž ma samsku zdalonosć z wobeju polowu a rozdźělujo zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje połkule. Ma geografisku šyrinu wót 0° a teoretisku dłujkosć wót 40.075,016686 km.
C
Wugronjenje wótwisujo wót rěcy a pozicije w słowje:
Kralojstwo Powys
Kralojstwo Powys (wal. Teyrnas Powys) - historiski stat w Europje wót 5. stolěśa do 1160.
Šypojta krjasa
Stojnišćo
Rosćo w zelišćowych wobrostach na drogach, nadroznych kšomach, zeleznicowych nasypach, kamuškowych městnach a winicach. Ma lubjej suche, zwětšego małohumusowe, bazowe zemje.
Górzno
Górzno jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Brodnica, w gmejnje Górzno. W lěśe 2014 jo how bydliło 1.420 luźi.
Kšejcerwjeny janowy krick
Płody
Płody su śamnopurpurne, módrje pśimrozowane jagody, kótarež w junija až do juliju zdrjaju. Jagody su něźi 1 cm wjelike; wóni su jědne, maju pak małko aromy.
Kubłańske formy
Wjele sortow jo su kubłane. Móžne barwy kwiśonkow su: běła až śamnocerwjena. Tu někotare sorty:
Měto Korjeńk
Měto Korjeńk, teke: Mjertyn Korjeńk, nim Martin Koreng a Martin Korreng (roź. 1. nowembra 1841 w Gołkojcach, wum. 29. februara 1916 w Chóśebuzu) – jo był dolnoserbski faraŕ a kulturny procowaŕ. W lětach 1899-1913 pśedsedaŕ Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy. Dopisowaŕ Casnika, Wósadnika a serbskeje Pratyje.
Tczew
Tczew jo město w Pólskej, nad rěku Wisłu, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Tczew. Lažy w Pomorskej. W lěśe 2014 jo how bydliło 60 568 luźi.
Běłe mórjo
Pśestrěń Běłego mórja jo něźi 90.000 km² a maksimalna dłymokosć jo 330 metrow.
Berberske rěcy
Rěcy a rozšyrjenje
Berberske rěcy powědaju se w šyrokem źělu pódpołnocneje Afriki, wót Nila na pódzajtšu až k Atlantikoju na pódwjacorje a wót Srjejźnego mórja na pódpołnocy k Nigeroju na pódpołdnju. Pó francojskej kolonizaciji w 19.stolěśu jo wjeliki źěl Berberow z pódpołnocnej Afriki do Europy pśišeł. Głowny źěl tych Berberow jo źinsa we Francojskej.
Kulkowa wacka
Wuwiśe
thumb|left|Bronzowa statura kulkoweje wacki w Hédervár, Hungorska Bruki wótpołožuju w juniju na łopjenowych dolnych bokach kulkowych rostlinow kuždy raz pakety z 20-80 oranžožołtych jajkow. Cele jadna samica móžo něźi 1200 jajkow znjasć. Z jajkow se pó 3 až 12 dnjach larwy lagnu. Su cerwjenojte a maju na bokach a na głowje carne dypki. Larwy wjelgin spěšnje rostu a se tśi raz slěkaju. Pó 2 až 4 tyźenjach lězu do zemje, aby se tam zapśěźowali. Pó něźi dwěma dalšnyma tyźenjoma kulkowe wacki wulězuju, pótom pak hyšći nejmjeńša jaden tyźeń we zemi wostawaju. Na lěśe jo 1-2 brukowej [generacija|generaciji]], pśi comž se w srjejźnej Europje jano jadna generacija wuwija, ale w śoplejšych regionach móžo se až do tśich generacijow wuwijaś. Kulkowe wacki mógu zymje pśetraś we zemi.
Zeleninowy kał
Zeleninowy kał (Brassica oleracea) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brasicaceae).
Pśerosćona krjasa
Wopis
Spódne łopjena su dwójce našćěpane a wobstoje z linealnych, mjenjej ako 1 mm šyrokich wótrězkow. Kijaškowe łopjena su njeźělone, cełokšomne a jajojte a dłymoko z wotšobojtym spódku kijašk wobpśimuju.
Soči
Soči bu załožone w lěśe 1838.
Egyptojska rěc
Pismo
Do kśesćijańskego casa egyptojska rěc jo se pisała z hieroglyfiskim abo  hieratiskim pismom. A teke z demotiskim pismom wót 7. stolěśa pśed Kristusom – 5. stolěśa pó Kristusu. A slědny cas jo se pisała egyptojska rěc we warianśe koptšćiny z koptiskim pismom, kótarež jo pśiswójźbne z grichiskim pismom.
Carnica
Wopis
Łopjena su měnjate, nage, zelene, jajojte, mělnje rězane a w nazymje wótpadnu.
Baja
Baja jo město w Hungorskej.