cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Słyńca (rod)
Wopis
Kwiśonki wutwórje wjelike złotožołte kwiśonkowe głowki. Wóni stoje pó jadnom abo w chlimpatych wokołkojtych granach.
Systematika
W roźe słyńcow (Helianthus) jo něźi 52 až 67 družynow:
Erika Janowa
Erika Janowa, teke: Erika Jahnowa, nim. Erika Jahn (roź. 3. julija 1932, wum. 12. awgusta 2022 ) jo serbska ceptaŕka, pśełožowaŕka, wudawaŕka a zestajaŕka głownje źiśecych knigłow.
Wóna jo Domowniski muzeum w Dešnje w 1983 załožyła. W lěśe 1997 jo wóna myto Domowiny dostała.
Karol Duchoň
Karol Duchoň (* 21. apryla 1950, Galanta - † 5. nowembra 1985, Bratislava) jo był słowakski spiwaŕ.
Žywjenjoběg
Maś Karola Duchoňa, Oľga, póchadała z Báčskeho Petrovca, nan jo był direktor strojotwarstwowego kubłanišća w Galanśe. Na zakładnej šule w Galante jo był jogo sobuwuknica (něnto znata słowakska spiwarka) Eva Máziková. Pó skóńcenju zakładneje šule, Karol Duchoň jo studěrował na techniskej wusokej šuli w Partizánskom, kótaruž njeskóńcył. Wěcej se jo zaběrał muzice, spiwoju a graśu na gitaru. Studij pśetergnuł za cas dowole staršowu w Jugosłowjańskej, gdy wótejšeł wustupowaś z orchestrom Jaroslava Mikulu do wukraja.
W lěśu 1968 se spóznał z Robom Kazíkom, kótaryž měł tegdy bitowu kupku The Ice Boys (Lodowe mužy). Sobu zachopili zagraś na rozdźělnych zarědowanjach, mimo togo teke na tejowych wjacerjach w klubje w Zlatých Moravciach. W lěśu 1969 Karol Duchoň zachopił spiwaś z Evu Mázikovu w kupce Braňa Hronca. W telewiziji wustupił ze swojej prědnu pěsnju w programje Malá televízna hitparáda. Pěseń se wołała „Uber pary“ (jo był to coververzia hita „Sugar, sugar“ wót kupki The Archies ze słowakskim tekstom Alexandra Karšaya). Duchoňow spiwarki debit wězał zjawnosć a za Karola se zachopili zajmaś słowakske profesionalne muzikowe komponisty a tekstarje. Mimo orchestra Braňa Hronca pózdźej sobu źěłał teke z orchestrom Juraja Velčovskégo.
W lěśu 1975 se Karol Duchoň pśedstajił w Tokiu, źož spiwał pěseń „Čardáš dvoch sŕdc“ z muziku Petra Hanzelyho a tekstom Ľuboša Zemana. Ľuboš Zeman jogo na wustupjenje do Tokia tež pśewózył. Pěseń se publikumoju wjelgin spódobała. Lěcrownož tekst njerozměli, muzikalne zajmała. W toś tej dobu Karol zwěsćował wuspěchy w rozgłosu, telewiziji tež na koncertach.
W lěśu 1976 nagrał Karol Duchoň w Nimskej swój prědny album pśi towaristwje RCA. Nimska kritika reagěrowała pozitiwne na jogo spiw a pomjenjowali jogo „Slovenský Tom Jones“. W Nimskej naspiwał wšake pěsnje w nimšćinje napś. „Edelttraut“, „O Maria“, „Las uns ein Nacht lang tanzen“, „Sonnenblumen blühen“,… W lěśu 1977 zachopił wustupowaś ze kupku Ľuba Beláka.
W 80. lětach 20 lětstotka zachopił Karol Duchoň sobu źěłaś z orchestrom - VV-Systém Vlada Valoviča a pózdźej wót lěta 1982 ze kupku Za-ja-ce kapałnika Pavla Zajáčka.
Karol Duchoň naspiwał někotare duety ze znatymi spiwarjami ako su na pśikład Marcela Laiferová („Kamenný kvietok“), Dušan Grúň („Elena, ty si život môj“, „Vonia kakao“), Jana Kociánová a druge. Wjele koncentěrował teke we wukraju - w Nimskej, Sowjetskem zwězku, Šwicarskej, Francojskej, Pólskej, Hungorskej, Bulgaŕskej, na Kubje, abo w Somaliskej.
Pśirownanje „Slovenský Tom Jones“, kótarež sy wusłužył wót nimskich kritikow se až do źinsajšnego pśiwzało teke na Słowakskej. Swóje wobźiwowanje pśirodnemu talentoju toś togo spiwarka pó jadnom wustupjenju w Banskej Bystrici na wuběźowanju Bystrické zvony wugronił teke čes(kosłowaks)ki syłojik Karel Gott.
Priwatnje
W lěśu 1973 se ženił z Elenu Šurákovu, pótom se jim naroźiła źowka Danka. Pózdźej se sobu rozwěrował. W lěśu 1985 se ženił drugi raz - z muzikoweju režiserku Alenu Čermákovu.
Karol Duchoň jo był cłowjek ze zmysłom za humorom, kótaryž rad rozwjaselił drugich, jo był wjelgin dobrodušny a rad hynakšym pomogał. Žywy jo był spěšnje, njekśěł nic skomuźiś abo njedožywiś. Měł złu wašnju žywjenja a to se pódpisało na jogo pjerwjejšnem wótchaźe. Zemrěł 5. nowembra 1985 w Bratisławje.
Chris Hardwick
Christopher Ryan "Chris" Hardwick (23. nowembra 1971 w Louisville, Kentucky) jo US-amerikański grajaŕ a komikaŕ.
Mužakow
Mužakow (nim. Bad Muskau) jo městaško w Górnej Łužycy (Sakska, Nimska). Mužakow lažy na krotkem zajtšu Chóśebuza na pódwjacornem brjoze Nysy a z tym pśi granicy mjaz Bramborskeju a Pólskeju.
Stawizny
Městnosć jo nastała něźi w 12. lětstotku ako słowjańske sedlišćo. Mě wóznamjeni městnosć ako sedlišćo jadnogo muža (muž, mužak). W lěśe 1452 spožči se sedlišću měsćańske pšawo.
Zajmnostki
Pśez město běžy sćažka za kólasowarjow Odra-Nysa.
Brześć Kujawski
Brześć Kujawski jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Włocławek, w gmejnje Brześć Kujawski. W lěśe 2014 jo how bydliło 4.718 luźi.
Załzowa wišnja
Załzowa wišnja (Prunus glandulosa) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Załzowa wišnja jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1,5 m.
Gałuzy su jěderne a śańke.
Łopjena
Łopjena su małke, eliptiske až dłujkojśe-lancetojte. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až 8 cm a gusto załzaśe rězane.
Kwiśonki
Kwiśo w póznem nalěśe. Mnogolicbne kwiśonki su běłe až blědorožojte a se z łopjenami jawje. Wóni dośěgnu pśeměr wót 1 až do 2,5 cm a stoje pó jadnom až pó dwěma.
Sorśe 'Sinensis' a 'Alba Plena'
thumb|left|Kwiśonki sorty 'Alba Plena'
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Chinskej a Korejańskej rozšyrjona.
Tony Hale
Anthony "Tony" Hale (30. septembra 1970 we West Point, New York) jo US-amerikański grajaŕ.
Strumica (rěka)
Strumica ( Струмица/Strumica, Струмица/Strumica abo Струмешница/Strumešnica) jo rěka, kótaraž w Pódpołnocnej Makedońskej a w Bulgaŕskej běžy.
Žrědło rěki lažy na wótkłonach góriny Plačkovica, póla sedlišća Radowiš na pódzajtšu Makedońskeje. W toś tej stronje rěka ma mě Stara reka a běžy w dłymokem žłobišću na pódpołdnjo. Rěka běžy pótom do rowniny Radowiša a mimo města ze samskim mjenim. Měnja pótom směr, aby se na pódzajtšo wobrośiła a do rowniny Strumicy zadobyła; běžy njedaloko wót města Strumica mimo, źož mě toś teje města pśewzejo. Wót Novego Sela se běg rěki na wuchod wobrośa a běžy do Bulgaŕskeje nutś.
8 km pó zastupje do Bulgaŕskeje jo, na pšawem brjoze, późiwanja gódna twardnica, natwarjona wót cara Samuela I. Bulgaŕskeje. Wót twardnicy sem, Strumica běžy we wjelikej dolinje, nježli až se do rěki Struma wulewa, kótarejež głowny pśiběg wóna jo.
Uniejów
Uniejów jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Poddębice, w gmejnje Uniejów. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 079 luźi.
Niska
Niska ( Niesky) jo městaško na dłujkem zajtšu Górneje Łužyce. Měsćański teritorij wobstoj z gmejnskich źělow Niska, Jězor, Kózło, Stanojšćo a Wódrjeńca. Sedlišćo Wuhelc słuša ku gmejnskemu źěloju Jězor.
Amy Poehler
Amy Poehler (pópšawem Amy Meredith Poehler; 16. septembra 1971 w Newton, Massachusetts) jo US-amerikańska komikaŕka a grajaŕka.
Piotrków Kujawski
Piotrków Kujawski jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Radziejów, w gmejnje Piotrków Kujawski. W lěśe 2014, jo how bydliło 4 435 luźi.
Rudawa
Rudawa jo wjas w Pólskej.
Lažy mjazy městoma Kraków a Krzeszowice w krotkozajtšnej Pólskej. W lěśe 2009 jo how bydliło 1 720 luźi.
Fryco Latk
Fryco Latk, nim. Fritz Lattke (* 7. februara 1895 w Gatojcach, † 9. nowembra 1980 we Weimarje) jo był serbski mólaŕ a  	grafikaŕ.
Gilbert Gottfried
Gilbert Jeremy Gottfried (28. februara 1955 w Brooklyn, New York) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Mlinc
thumb|Mlinc Mlinc (w górnoserbšćinje plinc a blinc) jo tradicionalne pjacywo znate w serbskej kuchni. Mlince se wucynijo wót śěsta pśigótowanego z muki, jajkow, soli a mloka.
Mlince mogu teke byś pśigótowane z drugimi pśicynkami, na pś.
Amsterdam
Amsterdam jo głowne město a nejwětše město Nižozemskeje. Wóno lažy w prowincy Pódpołnocna Hollandska w pódwjacornem źělu Nižozemskeje. Ma 762 057 wobydlarjow. thumb|left|Stare město thumb|left|Cerkwja thumb|left|[[Jězdne kólaso na mosće pśez kanal]]
Čechy
Čechy (česki Čechy, nim. Böhmen) su jaden z historiskich krajow Českeje. Rozpśestrěwaju se w pódwjacornem źělu Českeje republiki. Ako stolica Čech płaśi Praha.
Ze Čechami granicuju na pódzajtšu Morawa (344 km), na pódpołdnjowu awstriskej zwězkowej kraja Dolna Awstriska a Górna Awstriska, na krotkem wjacorje nimski zwězkowy kraj Bayerska, na dłujkem wjacorje nimski zwězkowy kraj Sakska, na dłujkem zajtšu pólska Šlazyńska.
Nowela
Nowela (łat.: „novus“ [„nowy“]; ital.: „novella“ [„nowosć“]) jo krotša powěźeńka (glej teke krotkoepika) w prozowej formje. Njejo lažko ju ako družynu zarědowaś a cesto móžoš ju jano do relacije k drugim literarnym póddružynam stajiś. Což nastupa dłujkosć, groni Hugo Aust, nimski awtor nowelow, až namakajoš cesto argument srjejźneje dłujkosći, ako móžoš na tom spóznaś, až móžoš taku powěźeńku w jadnom běgu pśecytaś. Wopśimjeśe "nowela" (diminutiwna forma) pokazujo na nowosć. Cesto pokažo se na póśěg k italskej renesansnej cerkwi Santa Maria Novella, což na cas nastaśa nowele wótkazujo.
Bukarest
Bukarest (rumuński Bucureşti) jo stolica Rumuńskeje, kótaraž w pódpołdnju kraja lažy.
Nowela
Dalšne znamjenja su kšute, pśedewšym jadnosměrne jadnanje (blisko k dramje), mócnje skrotcona rozpšawa jadnanja, zaměrne wužywanje sceniskich partijow pśi wjeraškach (skrotcona ekspozicija, koncentrowanje wutwórjona peripetija, wuklincanje jadnanja, pśichod póstawow jano pócerjowany), doprědka wułožowańske a integraciske techniki (wóźecy motiw, wěcowe symbole), dominanca tšojeńskego charaktera, cesto ramikowe jadnanje.
W rozdźělu ku krotkopowěźeńce ma nowela konsekwentne wuformulěrowanje głownego konflikta, tendencu k zacynjonej formje, dialogiski charakter a wusoku gustosć. Dalej pokazuju slěźenja na to, až nowela jo kradu bliska k symboloju, dokulaž matej wobej kakosći, wobstojnosći zgusćiś a tak - pó Hugo Ausće - "njedowuslěźujomny zmysłowy rum" twóriś.
Charakteristiki nowele (žanr)
Oranienburg
Oranienburg (słow: Bóźow) jo město w Bramborskej a stolica wokrejsa Oberhavelland. Město ma wokoło 40.000 wobydlarjow.
Smolensk
Smolensk (rus. Смоленск, pól. Smoleńsk) jo město w Rusojskej federaciji. Lažy na pódwjacorje Rusojskeje blisko granicy z Běłoruskeju, we Smolenskej oblasće, pśi rěce Dnjepr.
Stawizny
thumb|[[Dnjepr we Smolensku]]
Curtis Hanson
Curtis Hanson (pópšawem Curtis Lee Hanson; 24. měrca 1945 w Reno, Nevada) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Sol
mini|Sol a solnicka. Sol jo caroba, kótaraž wobstoj pśisamem z cystego natriumowego chlorida (NaCl). Wóna se jo ako wěrca a konserwěrowański srědk wužywa.
Richard Matuš
Richard Matuš, teke: Richard Šołśic a Richard Šułśic, nim. Richard Matusch (roź. 10. junija 1926 ) jo dolnoserbski rucnikaŕ (kórbikaŕ), a do 2017 cerkwjeńc pśi cerkwi w Depsku.
Masiela Lusha
Masiela Lusha (* 23. oktobra 1985 w Tiranje, Albańska) jo US-ameriska grajarka a spisowaśelka. Mimo togo wóna jo Young Artist Award-nosarka.
Richard Matuš
Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu jo 2017 wudała cejdejku Ze žywjenja serbskich muskich, źož mjazy drugimi Richard Matuš wulicujo wót swójogo žywjenja.
Ludwik Zamenhof
Ludwik Łazarz Zamenhof (n. 15. decembra 1859 w Białystoku, w. 14. apryla 1917 we Waršawje) jo był wócny gójc, kótaryž jo w lěśe 1887 planowu rěc Esperanto we Waršawje wózjawił.
Carne mórjo
Carne mórjo ( Черно море/Černo more, Karadeniz,  Marea Neagră,  Чёрное море,  Чорне море) jo nutśikokrajne mórjo Srjejźnego mórja, z kótarymž jo zwězane pśez mórske wuscyny Bosporus a Dardanelle a pśez Egejske mórjo. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana a napśeśiwo mjeńšemu Azowskemu mórju na krotkem zajtšu Ukrainy płaśi ako źěl Carnego mórja. thumb|left|Kórta
Na pódwjacorje granicujo z Bulgaŕskeju a Rumuńskeju, na pódpołnocy z Ukrainu, na dłujkem wjacorje z Rusojskeju federaciju, na pódzajtšu z Georgiskeju a na pódpołdnju z Turkojskeju.
Wołyńska
Wołyńska (serbski teke Wołyń, Волинь,  Wołyń) jo historiski region we pódzajtšnej Europje mjazy rěkoma Pripjat a Bug. Pśisamem ceła Wołyńska źěnsa słuša k Ukrainje (wosebje ceła Wołyńska oblasć, ceła Riwnenska oblasć a wjeliki źěł Žytomyrskeje oblasći), ale mały źěł we wokolinje Chełma słuša k Pólskej.
Wuznamne města Wołyńskeje su Žytomyr, Riwne, Luck, Kowel a Wolodymyr-Wolynskyj. thumb|Wopon
Lubraniec
Lubraniec jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Włocławek, w gmejnje Lubraniec. W lěśe 2014 jo how bydliło 3.145 luźi.
Nigerokongoske rěcy
thumb|upright=2|Nigerokongoske rěcy (oranžowa) pla drugich rěcnych swójźbow swěta thumb|upright=1.25
Indoeuropske rěcy
Indoeuropske rěcy su kupka rěcow, kótarež se su gromaźe wuwijali we wšakorakich stronach Eurazije z konstatěrowaneje indoeuropskeje prarěcy. Ako śěžyšćo a region nastaśa prarěcy se naglědaju stepy w źinsajšnej krotkowjacornej Rusojskej a Ukrainje.
Hindišćina
Hindišćina (हिन्दी, něźi हिंदी) jo jadna z nejwěcej wužywanych rěcow w Indiskej a teke jadna z nejcesćej wužywanych rěcow na swěśe. Toś ta rěc se pśedewšym w pódpołnocnej a srjejźnej Indiskej powěda. Jo nejwažnjejša z oficialnych rěcow zemje a maminu rěcu za něźi 337 000 000 Indarjow.
miniatur|hochkant=1.82|Pisańska mašina za hindišćinu miniatur|hochkant=1.82|Teritorium rozšyrjenja hindišćiny
miniatur|hochkant=1.82|Hindiski rěcny pas miniatur|hochkant=1.82|Pódzajtšna a pódwjacorna hindišćina
Indoeuropske rěcy
W indoeuropskich rěcach powědaju wěcej ako 2,5 miliardy luźi (pśemóžeca wětšyna Europy, Azije wót pódzajtšneje Turkojskeje až do Indiskeje (mimo pódpołdnjowego źěla Indiskeje, źo dominěruju drawidiske rěcy), wětšyna luźi w Americe, Awstralskej a Pódpołdnjowoafrikańskej republice).
Ze studiumom indoeuropskich rěcow zaběra se indoeuropeistika, disciplina pśirownujuceje rěcywědomnosći.
Indoeuropska swójźba - źělenje
a) pódzajtšne (satemowe)
b) pódwjacorne (kentumowe)
c) njejasne
Kārsava
Kārsava (pól. Korsówka; łat. Kuorsova) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Nigerokongoske rěcy
Swójźba Nigerokongoskich rěcow jo jadna ze 4 afrikańskich rěcnych swójźbow a twóri te rěcne kupki:
K Nigerokongoskim rěcam słuša:
W někotarych klasifikacijach jo była swójźba Nigerokongoskich rěcow teke ako „Nigerokordofanska rěcna swójźba“ wóznamjeni.
Kamieńsk
Kamieńsk jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Radomsko, w gmejnje Kamieńsk. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 871 luźi.
Walt Disney
Walter Elias "Walt" Disney (* 5. decembra 1901 w Chikago, Illinois, 15. decembra 1966 w Los Angeles, Kaliforniska) jo był amerikański filmowy producent.
Rěka
thumb|Pśikład za pśirodnu rěku z njemólonej dynamiku: Rapaälv w [[šwedska|šwedskem narodnem parku Sarek.]]
Rěki su w powšyknem zmysle pśirodne a rowne běžece wódy na powjerchu zemje. Zapśimjeśe we wšednem wužywanju zagranicujo a póśěgujo se pótom jano na běžece wódy srědneje wjelikosći w rozdźělu k wětšym wjelikim rěkam a mjeńšym rěckam. Powšyknje płaśiwe mězne gódnoty za toś te historiski a geografiski wšakore rěcne rozdźěle njeeksistěruju, cogoždla se zapśimjeśi wjelka rěka a rěcka w geowědomnostnem rěcnem wužywanju wobejdu.
Republika Kongo
thumb|left|Alima, prawy přitok rěki Kongo Republika Kongo (mjaz 1969 a 1991 Ludowa republika Kongo, teke Kongo-Brazzaville) jo njewótwisny, rědko wobsedlony stat w srjejźnej Africe. Namaka se na pšawem boku rěki Kongo a granicujo z Kamerunom a Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołnocy, z Demokratiskeju republiku Kongo na pódzajtšu, z angolskeju eksklawu Cabinda na pódpołdnju, z Atlantiskim oceanom na krotkem wjacorje kaž teke z Gabunom na pódwjacorje. Stolica jo Brazzaville, kótarež se namaka pśi rěce Kongo na pódpołdnju kraja.
Monika Słokowa
Monika Słokowa, nim. Monika Sloka (roź. Bukec, pózdźej Pawlowa a Słokowa, 28. januara 1936 w górnoserbskich Pěskecach) jo serbska awtorka, pśełožowaŕka a zestajaŕka knigłow. Wóna jo źěłała ako redaktorka Nowego Casnika a Pratyje. W 1965 jo dostała cesne znamuško Domowiny.
Republika Kongo
W Republice Kongo kněžy włožna tropiska klima z dešćowyma casoma mjaz januarom a majom a mjaz oktoberom a decemberom. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs. Nejwuše městno pśewažnje płonego kraja jo bźezmjenita góra (1.040 m) blisko gabunskeje granicy.
Ljubljana
Ljubljana jo stolica Słowjeńskeje. Naspomniła jo se k prědnemu razoju pisnje w lěśe 1144 pód swójom nimskem mjenju Laibach. W źinsajšnej Ljubljanje bydli 270.000 luźi, z nich něźi 40.000 studentow Ljubljanskeje uniwersity. thumb|left
Zwěrin
Ma wokoło 95.000 wobydlarjow na 130,46 km² a jo toś nejmjeńša nimska krajna stolica.
Jason Alexander
Jason Alexander (pópšawem Jay Scott Greenspan; 23. septembra 1959 w Newark, New Jersey) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Gołkojce
Gołkojce ( Kolkwitz) su gmejna w Bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa. Gmejna lažy cirka pěś kilometarjow na pódwjacor wót Chóśebuza a ma pśisamem źaseś tysac wobydlarjow.
W Gółkojcach jo se naroźił, źěłał a wumrěł Jan Bjedrich Fryco (1747-1819), dolnoserbski faraŕ, pśełožowaŕ‎ i rěcywědnik.
Chilarje
Chilarje (špańska: Chilenos) su lud, kótaryž jo pśedewšym w Chilskej žywy.
Izbica Kujawska
Izbica Kujawska jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Włocławek, w gmejnje Izbica Kujawska. W lěśe 2014 jo how bydliło 2.751 luźi.
Casowa cona
thumb|Časowe pasma [[Zemja|zemje w lěće 2011]] Casowa cona twórje źěle zemskego powjercha, w kótarejž samski, statnje zrědowany cas a samski datum płaśe. W cełem swěśe su dogromady 40 a w Europje styri casowe cony.
Ulaanbaatar
Ulaanbaatar ( – pó słowje „cerwjeny rjek“, – Ulan-Bator) jo stolica a nejwětše město Mongolskeje. Lěbda połojca mongolskego cełkownego wobydlaŕstwa, wokoło 1.318.100 luźi, jo žywa w mongolskej stolicy.
Dnipro
Dnipro (něga – Katerynosław,  – Jekaterinosław) jo město na Ukrainje. Ma něźi 1,1 miliona wobydlarjow a jo (pó Kijewje a Charkiwje) tśeśe nejwětše město Ukrainy. Lažy pśi Dnjeprje blisko srjejźišća kraja.
Khary Payton
Khary Payton (pópšawem Khary Payton; 16. maja 1972 w Augusta, Georgia) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Geocentriska šyrina
Ako geocentriska šyrina (ψ) pomjenjujo se w geowědomnosćach ta šyrina, kótaraž zapśimujo městny wektor wót zemskego srjejźišća do kšutego dypka na zemskem powjerchu z ekwatoroweju rowninu.
Geografiska šyrina pak (na pś. z β abo φ wóznamjenjona) jo wó až k 0,19 stopnjow wětša, dokulaž póśěgujo se na lotowy směr respektiwnje normalu k zemskemu elipsoidoju. Toś ta njejźo pśez centrum zemje, ale źo na njom wó až k 20 km mimo.
Rěcka
thumb|Rěcka [[Satkula w Chrósćicach.]]
Rěcki su małe a pśirodne běžece wódy. Wětše běžece wódy pomjenjuju se ako rěki. Konkretne wótgranicowanje pak jo śěžko a wót konteksta wótwisnje. Tak mógu se na pśikład łoźownosć, wótwód (mjenjej ako 20 m³/s ) abo šyrokosć (mjenjej ako 5 m ) ako kriterij źiwaś. Teke pśerěznje niska dłymokosć wódy a mały pśerěz wódow, kaž teke pśez to wobgranicowane direktne mjazsobnosći mjaz wódu, spódkom, brjogom a pśibrjoznej wegetaciju wótgranicuju charakter rěckow wót charaktera rěkow. .
Budka Suflera
Budka Suflera jo była pólska rockowa muzikowa kupka z Lublina, kótaraž jo mjaz 1974 a 2014 eksistěrowała.
Łukajcyny doł
Łukajcyny doł ( Luckaitztal) jo gmejnska wjas we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskeje a źěl amta Stara Darbnja.
Wejsne źěle
Ku gmejnje słušaju:
wejsne źěle: sedlišća:
Geoff Pierson
Geoffrey "Geoff" Pierson (16. junija 1949 w Chicago, Illinois) jo US-amerikański grajaŕ.
Kisałe górki
thumb|250px|Górki wob cas wukisanja. Kisałe górki su caroba, kótaraž jo rozšyrjona pśedewšym w srjejźnej a pódzajtšnej Europje. Kisałe górki pśigótowujo se pśez wukisanje fryšnych górkow w drjewjanych sudach, cejźarach abo głažkach. Do górkow se pśidawaju pśicynki, kótarež su głownje dyla, kśěn, kobołk a pó recepśe teke druge ako pjepjeŕ, pimentowe zernka, lorber, winowe abo wišnjowe łopjenka a bazilikum. Toś te pśicynki se woblewaju z póměrnje solonym rozsołom. Pón górki deje někotare tyźenje we tom rozsole lažaś, až budu kisałe.
Kisałe górki móžoš jěsć bźez pśidatnego wobźěłanja, móžoš teke jich wužyś ako pśicynku za wšaku jězu, na pś. za salaty, zupy atd.
Wjelgin rozšyrjone jo pśeznanjenje, až kisałe górki su tradicionelny ruski pśikusk k wodce.
Dieter Schütt
Dieter Schütt (roź. 30. junija 1938 w Schönwalde ) jo dolnoserbski faraŕ, dušepastyŕ a prjatkaŕ, něnt na wuměńku. Wón jo z cłonkom źěłoweje kupki "Serbska namša" a cesto prjatkujo na serbskich namšach. Wón njejo roźony Serb, nanejmjenjej nic z rodom. W 2019 jo dostał myto Domowiny.
Syn Dietera Schütta jo Hans-Christoph Schütt, teke faraŕ.
Pšawy maniok
Pšawy maniok (Manihot esculenta) je rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Wědomnostne mě
Wědomnostne mě Mánihot póchada pśez starše francojske słowo manihot (něnto manioc) z tupiskego słowa mandioca a guaraniskego słowa mandio „na škrobje bogate kule pśi M. esculenta“.
Wolbórz
Wolbórz jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Piotrków Trybunalski, w gmejnje Wolbórz. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 375 luźi.
Tirana
Tirana jo stolica a nejwětše město Albańskeje republiki. Lažy pód góru Dajti a ma 600.000 wobydlarjow.
1968
Wumrěśe
thumb|upright|[[Michał Nawka († 16. měrca)]]
Nieszawa
Nieszawa jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Aleksandrów Kujawski. W lěśe 2014 jo how bydliło 1.985 luźi.
Sternberg
Sternberg jo małe město w pódpołnocnej Nimskej z něźi 4.000 wobydlarjami. Lažy we wokrejsu Ludwigslust-Parchim zwězkowego kraja Mecklenburg-Pśedpomorska.
Stawizny
Prědne historiske naspomnjenje ako Sterneberg póchada z lěta 1256.
Tšawnica
thumb|250px|Wopomnišćo wótbagrowaneje jsy Tšawnica thumb|250px|Tšawnica na starej kórśe Tšawnica ( Tranitz) jo była dolnołužyska wjas k pódzajtšu wót Chóśebuza. Wóna jo była 1983 i 1984 wótbagrowana. Něgajšne wobydlarje jsy su śěgnuli do Žandowa abo Knorawy, źěl jo wóstał na jsach, pśedewšym w Dešanku a Žylowje.
Źinsa na městu Tšawnicy jo wuglowa jama Chóśebuz-pódpołnoc.
Wósobnosći
Z Tšawnice póchadaju m.dr. Waldi Lobert, Margita Altkrügerowa, Fryco Harnaš a Andreas Schulze.
Linux
thumb|[[Tux, logo systema Linux]] Linux [ˈliːnʊks] teke pomjenjony GNU/Linux jo familija lichych, unix-pódobnych źěłańskich systemow, wužywajucych Linux-kernel.
Distribucije Linuxa su kombinacije Linux-kernela a wubraneje software, kótarež se njewótwisnje wuwijaju. Pśigótowaŕ distribuciji wobstara źěl źěła twarjenja gótowego systema. Pśi twarjenju Linuxa wobźěluju se firmy, organizacije a teke dobrowólniki. Wobstoje ako dermotne (na pś. Debian, Fedora) tak teke komercielne distribucije (na pś. Red Hat, SUSE).
Linux wužywa se na wjele pólach: w serwerach, supercomputerach, personalnych computerach, routerach a zasadźenych systemach, a teke mobilnych telefonach (ako baza systema Android). Ako system za serwery jo Linux jaden z nejwěcej wužywanych źěłańskich systemow; ako system za personalne computery njejo tak popularny. K wužywarjam Linuxa słušaju teke wjelike pśedewześa a kněžaŕstwa, na pśikład francojski parlament, ministaŕstwo za zašćitowanje USA, München, Amazon, Google, Peugeot a Samsung.
Mě Linux póchada wót awtora Linux-kernela, Fina Linusa Torvaldsa, kenž dotychměst nawjedujo wuwiśe kernela.
Kujawska
thumb|300px Kujawska ( Kujawy; Cuiavia) jo historiska krajina w srjejźnej Pólskej. Nejwětše město Kujawskeje jo Bydgoszcz. Stolica jo Włocławek.
Stawizny
mini|Wopon
Linux
Software
Na zachopjeńku instalacija noweje software jo se wótměwała z wužyśim kompilacije žrědłowego koda programa, a źěłowe rědy za kompilaciju su byli wažne źěle systema. Někótare distribucije su stwórili swójske formaty binarnych paketow, to wuznamjenijo paketow z kompilěrowanymi programami. Něnto wjele distribucijow dajo móžnosć lažkeje instalacije noweje software pśez manager paketow, kótaryž pokazujo pakety grafiski a wólodujo a konfigurěrujo jo awtomatiski, tak až wužywaŕ njemusy rozměś techniske detaile. Zasej jo pak móžno, programy direktnje ze žrědłowego koda instalěrowaś, jolic njewobstoj binarny paket za danu distribuciju abo wužywaŕ co optiměrowaś program za swój computer.
Kujawska
Města
thumb|Města Kujawskej w [[16. stolěśe|16. stolěśu]]
Kreta
thumb|Kreta na kórśe [[Europa|Europy]] Kreta jo nejwětša kupa Grichiskeje a pěta nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Ma płoń 8336 km² a 623 tysac wobydlarjow. Głowne město Krety jo Herakleion.
Linux
Software
Popularne formaty binarnych paketow su deb (stwórjony za distribuciju Debian, teke wužywany na pś. wót Ubuntu) a RPM (stwórjony za Red Hat, teke wužywany na pś. wót Fedora, SUSE, CentOS a Mandriva). Zwětšego distribucija wužywa jano jaden format binarnych paketow, jo pak móžno formaty mjazy sobu konwertěrowaś. Paket w danem formaśe pśigótowany za jadnu distribuciju móžo źěłaś w drugej distribuciji, ale njejo garantija za to we wšych padach. Za formaty dajo wjele programow za zastojanje paketow - ako grafiske, tak teke tekstowe.
Su distribucije, źož do togo casa instalacija software wótměwa se pśedewšym ze žrědlowego koda. Tak jo na pś. w Gentoo, kenž specielnje spěchujo taku źěłowu wašnju.
Linux jo zwětšego zwězany z wótworjonym software, źož wužywarje maju lichy pśistup k žrědłowemu kodoju programa. Njejo to pak regula: dajo teke programy za Linux, kenž se wótbywaju jano w binarnej formje, bźez žrědłowego koda, kótaryž dajo se kompilěrowaś. Pśikłady su gónjaki za grafikowe kórty a někótare komercielne programy, ako platforma computerowych graśow Steam wót Valve Corporation, źož za graśa dej se płaśiś a pśistup k nim jo wobgranicowany.
Kölnski dom
Kölnski dom (pó nimsku: Kölner Dom) jo wjelika a swětoznata katedrala w Kölnje. Jo w centrumje města. Jo twarjenje w gotiskem stilu.
Blido
Materialije a wužyśe
Materialije za blido su na pśi. drjewo, glažk, metal abo drugi. Blida se w blidarnjach zgótuju. Moderne blida se gusto wubarwiju we wšakich barwach. Na bliźe góźe se wjele aktiwity pśewjasć kaž n. pś.: jěsć abo piś a něco druge.
Serbski sedleński rum
thumb|Chórgoj [[Serby|Serbow]] thumb|upright=1.5|Oficielny Serbski sedlišćowy teritorium Serbski sedleński rum - jo toś ten region w pódzajtšnej Sakskej a pódpołdnjwej Bramborskej, źož jo pódwjacornosłowjański serbski lud domorodny.
Historiski serbski sedleński rum
thumb|upright=1.5|Sedleński rum po Smolerju 1843. Źinsajšny serbski sedleński rum jo jano mały źěl historiskego serbskego ruma. Serbski historiski teritorium jo se rozpśestrěwał wósrjejź 9. stolěśa na pódwjacorje wót rěki Solawy a na pódzajtšu wót rěkoma Bobr a Kwisa. Kraj, kótaryž serbske rody su wót 6.do 10.stolěśa wobydlili a wobkněžyli, jo wobpśimjeł w cełem něźi 40 000 kwadratnych kilomejtarjow wjeliku płoninu.
Města a gmejny
K Serbskemu sedleńskemu rumoju słušaju slědujuce města a gmejny
1973
Tšojenja
thumb|upright|[[Pablo Neruda, chilski basnikaŕ, spisowaśel a politikaŕ (wum. 23. septembra 1973).]]
Omid Djalili
Omid Djalili (pópšawem Omid Djalili; 30. septembra 1965 w Chelsea, London) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Źiśe
mini|250px|Źiśi w [[Vietnamje]] mini|Góleśi mini|Źiśi w [[Kenija|Keniji]] mini|Źiśi w [[Namibija|Namibiji]] Źiśe (teke góle) jo młody luź. Muske źiśe pomjenjujo se gólc, mjaztym až jo źowćo žeńske źiśe. Někotare faze se mógu rozeznawaś, a to:
Pó konwenciji wó pšawach źiśi Zjadnośonych narodow jo źiśe luź w starstwje pód 18 lětami.
Źiśe móžo teke pótomnik byś, na pś. "Mój nan jo źiśe mójogo starkego."
Słowo
Słowo źiśe jo pó Mukowem "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" pśiswójźbne z górnoserbskim słowom dźěćo, ale teke z pólskim dziecię a českim dite.
Liškowk
thumb|250px|Wopomnišćo wótbagrowaneje jsy Liškowk Liškowk ( Klein Lieskow) jo był dolnołužyska wjas na dłujkem zajtšu wót Chóśebuza. Wóna jo była 1986 a 1987 wótbagrowana.
Źinsa na městu Liškowka jo wuglowa jama Chóśebuz-pódpołnoc.
Wósobnosći
Z Liškowka póchada m. dr. Fryco Kšamaŕ.
Centralnoafrikańska republika
Centralnoafrikańska republika jo jaden z nejmjenjej wuwitych krajow na swěśe.
W republice kněžy tropiska klima z krotkim dešćowym casom w pódpołnocnem źělu kraja a dłujkim w pódpołdnjowem źělu. Nejwuše městno Centralnoafrikańskeje republiki jo góra Mont Ngaoui (1.420 m) blisko kameruńskeje granicy.
Rudno
Rudno jo wjas w Pólskej.
Rudno lažy mjazy městoma Kraków a Chrzanów w krotkozajtšnej Pólskej. W lěśe 2009 jo how bydliło 745 luźi.
Błaszki
Błaszki jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Sieradz, w gmejnje Błaszki. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 253 luźi.
Paris
Paris ( Paris - wugronjenje //) jo nejwětše město a stolica Francojskeje. Lažy w regionje Île-de-France na rěce Seinje. Město samo ma jano 2.234.105 wobydlarjow, ale ceła aglomeracija ma wokoło 12 milionow wobydlarjow a słuša k nejwětšym aglomeracijam w Europje.
thumb|left|[[Eiffelowy torm]] thumb|left|[[Triumfowy wobłuk v Parisu|Triumfowy wobłuk]]
Wjelika rěka
thumb|upright=1.2|Zgromadny [[delta Ryna a Maas.]]
Barcelona
Barcelona jo nejwětše město a stolica Kataloniskeje a z populaciju wěcej ako połdroge miliona wobydlarjow teke druge nejwětše město Špańskeje pó Madriźe.
Lažy na pódzajtšnej kšomje Špańskeje na brjoze Srjejźnego mórja.
Wjelika rěka
Ako wjelika rěka płaśi rěka, kótaraž se do šyrokego mórja wulewa, nejmjeńša 500 km dłujka jo a pśitocnišćo wětše ako 100.000 km² wobpśimjeju.
Chodecz
Chodecz jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Włocławek, w gmejnje Chodecz. W lěśe 2014 jo how bydliło 1.892 luźi.
Madrid
Madrid jo stolica a nejwětše město Špańskeje. Wóno ma tśi miliony wobydlarjow a jo tśeśe nejwětše město Europskeje unije. Madrid lažy pśi rěce Manzanares.
thumb|left|Kralojski palast thumb|left|Katedrala thumb|left|[[Metro]]
Bunker Strasse
Bunker Strasse jo była zymnožwałowa muzikowa kupka z Francojskeje. Band jo se załožyła w lěśe 1984. Wóni wózjawili dogromady tśi tonowe nosarje. Jeju teksty byli ako pó francojsku, tak teke pó engelsku.
Huell Howser
Huell Burnley Howser (18. oktobra, 1945 w Gallatin, Tennessee – 7. januar 2013 w Palm Springs, Kaliforniska) jo był US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Nahuatl (rěc)
Nahuatl [ˈnaː.wat͡ɬ] jo indiańska rěc z uto-actekiskeje rěcneje swójźby.
Fonologija
Nahuatl ma 15 konsonantiskich ale teke kuždy raz pěś krotkich a dłujkich wokaliskich fonemow.
Typiski za Nahuatl su substantiwy, kótarež se na „-tl“ skóńcyju, kaž na pś. Popocatepetl, Axolotl abo Metl (agawa), pśi comž se su „-tl“ we wjele źinsajšnych dialektach k „l“ abo „t“ wuwili.
Pśizukowanje
Kužde Nahuatl-owe słowo se na pśedslědnej złožku pśizukujo. Jadnučke wuwześe jo wokatiw, kótaryž se na slědnej złožku pśizukujo.
Pśikład k wugronjenju:
Colhua Mēxihcah – []
Gramatika, syntaksa
Nahuatl jo aglutinujuca, polysyntetiska rěc z wariabelnym słowoslědom, kótaryž se móžo mjaz PSO, POS a SPO pśeměnjuja.
Słowo znutśika Nahuatl-sady jo zwětšego z jadnogo abo wšakich prefiksow, cesto rozšyrjonego słownego zdonka a jadnogo abo wšakich sufiksow zestajone. Konjugacija se njewobrośuju jano pó subjekśe, ale teke – pódobnje kaž na pś. w Hungoršćinje abo w kečua – pó objekśe.
Pśez gromadu zastajenje wšakich słownych zdonkow a afiksow se mógu wjelgin dłujke słowa twóriś, kótarež w europskich rěcach pśez dłujke sady z wjele słowami zwuraznjaju. Tak se groni na pś. nehualmoyecastemojmolunijtzinutinemisquiöni (Tetelcingo-Nahuatl): "Wy cesći gódne cłowjeki byšćo pśiś a wam waše nose starcyś mógli, tak až kšawje, ale wopšawdu wy njejsćo to cynili . Dla toś tych dłujkich słowow ale teke někotarych za Europejarjow njezwuconych zukowych kombinacijow (wósebnje wjelgin ceste tl) bu a jo rěc cesto ako zazdaśim „njedaś se wugroniś“ pomjenjowana. To se pak góźi na njeznaśe hynakšego, nic europskego rěcnego koncepta wótwóźiś.
Wažny charakteristikum rěcy Nahuatl jo rozeznawanje mjaz „pógibnymi“ a „njepógibnymi“ substantiwami. „Pógibne“ substantiwy pomjenjuju cłowjekow, zwěrjeta a někotare druge zapśimjeśa. Wše druge substantiwy su „njepógibne“ a njamaju žeden gramatiski plural. Mnogota se móžo how jano pśez doprědka sednjenje wót licbnikow resp. słowa huel („wjele“) zwuraznjaś, na pś. huel mitl („kleki, šypy“ abo pó słowje „wjele klek“).
W narěcach mógu wótchylajuce formy wustupowaś. Na pś. se jawi pótom město regularnego plurala wót calli („dom“): caltin („domy“) warianta calmeh.
Na městnje pomocnych werbow a modalnych werbow se w Nahuatl substantiwy a adjektiwy kaž werby konjugěruju. W tśeśej wósobje (singular teke plural) wóstanjo substantiw njepśeměnjony. Pśikład:
pilli (princ, zemjan)
nipilli – Som princ (pó słowje „ja princ“)
tipilli – Sy princ („ty princ“)
pilli – Wón jo princ („wón princ“)
Fred Rogers
Frederick McFeely "Fred" Rogers (20. měrca 1928 w Latrobe, Pennsylvania) jo US-amerikański grajaŕ.
Nahuatl (rěc)
Gramatika, syntaksa
tipipiltin – Smy prince („my prince“)
pipiltin – Wóni su prince („wóni prince“)
Wjele městnych mjenja w Mexiko kóńcy na -co, -pan abo -tlan. Pśi tom źo wó městno pokazujuce kóńcowki (lokatiwne sufikse) Nahuatl. Kóńcowka -tzinco, w městnych mjenjach źinsa zwětšego -cingo pisana, jo z Nahuatl-afiskowu -tzin (respektowa forma) a -co zestajona. Kóńcowka -tenanco (teke -tenango) wobstoj ze substantiwa tenāmitl, městna murja, a lokatiwnego sufiksa -co, póśěgujo se toś na něga wobtwarźone městno. Twórjenje z afiksow resp. zdonkow te- (wobsejźenje pokazujuce), nantli (maś) a -co (lokatiw) njejo dla notneje pozicije posesiwnego pronomena na zachopjeńka słowa móžne. Interpretacija, až toś te městne mjenja na stare bogowki abo Kněžnu Maria pokazuju, njejo togodla wobstawna.
Podolsk
Podolsk (rus. Подольск) jo industrijne město a zastojnstwowy centrum wokrejsa Podolsk wobcerka Moskwa, Rusojska. Lažy pśi rěce Pachra (pśirěka rěki Moskwa), 36 km wót centruma rusojskego głownego města Moskwa. Jo nejwětše město we wobcerku Moskwa, z ludnosću 180.963 wobydlarjow (ludlicenje 2002); 209.178 (ludlicenje 1989); 183.000 (1974); 129.000 (1959); 72.000 (1939).
Źowćo
thumb|8-lětna [[Portugalska|portugiziske źowćo.]] Źowćo (teke gólica) jo młody luź žeńskego roda, kótaryž njejo starstwo dorosćonych dośěgnuł, toś źiśe abo młoźinska, kótaraž njejo hyšći žeńska.
Słowo
Słowo źowćo jo pśiswójźbne ze słowom źowka ( dźowka), mjaztym až słowo gólica jo pśiswójźbne ze słowoma gólc a góle, ale pó Mukowem "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" teke z górnoserbskima słowoma holca a hólc.
Łatyńšćina
Łatyńšćina, teke łatyńska rěc jo wumarła, ale něźi pśecej wužywana rěc. Jo była zakładom wšych romaniskich rěcy. Źins se wužywa w kśesćijańskej liturgiji a we fachowych wurazach (biologija, lěkarstwo, filozofija atd.).
Wokale a diftongi
Łatyńšćina ma pěś krotkich (a, e, i, o, u) a pěś dłujkich (ā, ē, ī, ō, ū) wokalow. Krotke wokale se bźez diakritiskich znamješkow pišu, mjaztym až dłujke wokale se ze znamješkom ¯ pišu.
Mimo togo ma styri diftongi: ae, oe, eu, au.
Konsonanty
Konsonant c se ako k wugroni. Změna wugronjenja pśed wokaloma "e" a "i" jo se pózdźej stało.
Gramatika
Łatyńšćina ma wjelgin kompleksnu gramatiku.
Substantiwy
Substantiwy maju tśi genuse na rozdźěl wót romaniskich rěcow. Mimo togo maju šesć padow, kótarychž formy wótwisuju wót numerusa (gramatiskego cysła) a klasy deklinacije.
Rozeznawa se pěś deklinacijow:
Adjektiwy
Wjele adjektiwy se mógu stopnjowaś. Komparatiwne kóńcowki su -ior (za žeński a muski genus) a -ius (za srjejźny genus), mjaztym až superlatiw ma kóńcowki -issim/us/-um/-a. Adjektiwy na -er maja wariantu -rim/us/-um/-a, mjaztym až adjektiwy na l maja -lim/us/-um/-a.
Někotare, cesto wužywane adjektiwy maja njeregularne formy.
Pronomeny
Pśi pronomenach jano tśeśa wósoba ma rozdźělne formy pó genusu, mjaztym až druge wósoby njamaju taki rozdźěl.
Werby
Rozeznawa se pěś konjugacijow:
Stopnjowa seś
Stopnjowa seś słužy jasnemu póstajenjeju dypkow na rotaciskej płoninje (na pś. kula abo elipsoid).
Stopnjowa seś na kórśe
Stopnjowa seś zemje dajo se pśi napóranju geografiskeje kórty sobu na rownej kórśe zwobrazniś. We wótwisnosći wót wubraneje kórtoweje projekcije zwobraznja se woko stopnjoweje seśi ako kwadrat, pšaworožk, trapec abo sektor krejza.
Město stopnjoweje seśi móžo w kórtach teke drugi koordinatowy system ako linijowe kśidno zakreslony byś a dajo se teke za městne pódaśa wužywaś. Tak wužywa se na pś. wót wójaŕstwa tak pomjenjone UTM-kśidno (MGRS).
Rěcny delta
thumb|Delta rěki [[Lena (Arktiski ocean)|Lena ma rozměr 45.000 km².]] Rěcny delta jo wósebna družyna pśipławjonego kjagla, pla kótarejež lažy kjagel k wjelikim źělam abo teke dopołnje pód wódowej głaźinu jazora abo mórja. W stojecych wódach se spěšnosć běžeceje wódy spomałšyjo, tak až se wjeliki źěl materiala rěki wótsajźi – gropny material w bliskosći brjoga a drobnjejšy material dalej zwenka. Mórske błoto abo pěski nastanu a rěka wuśisnjo swój pśeběg pśecej dalej do mórja až musy wokoła swójich wótsajźenjow samych běžaś. Ze stupajucej wódu jo móžno, až se rěcne delty dopołnje pólewaju a mimo pśepołoženja rěki spózy wódy dalej zdźaržuju. Toś te pódwódne delty mógu něgajšny staw wódy wujasniś.
Grjekski stawiznaŕ Herodot twóri formikoniski wuraz delta za rěcny delta Nila, dokulaž wulew rěki na formu wjelikego grichiskego pismika delta (Δ) dopomina.
Richard von Weizsäcker
thumb|Richard von Weizsäcker w lěśe 1984
Annegret Kramp-Karrenbauer
Wót měrca 1998 až do casa wólbow do Zwězkowego sejma 1998 (27. septembra) Annegret Kramp-Karrenbauer jo była cłonk Nimskego zwězkowego sejma. Wót wólbów do krajnego sejma w septembrje 1999 až do měrca 2018 Kramp-Karrenbauer jo źěłała ako wótpósłańcka w saarlandskem krajnem sejmje. Wót 2000 až do 2011 jo wóna była ministaŕka w saarlandskem kněžaŕstwje we wšakich ressortach (nutśikownem, za kubłanje a socialnem) gaž ministaŕski prezident jo był Peter Müller (CDU).
Richard von Weizsäcker
Richard Karl Freiherr von Weizsäcker (* 15. apryla 1920 w Stuttgarśe; † 31. januara 2015 w Barlinju) jo był nimski politikaŕ strony CDU. Wón jo był wót 1981 do 1984 kněžecy šołta pódwjacornego Barlinja a wót 1984 do 1994 šesty zwězkowy prezident Nimskeje.
Annegret Kramp-Karrenbauer
Wót nowembra 2010 Annegret Kramp-Karrenbauer jo cłonk zwězkowego prezidiuma strony CDU. Wót awgusta 2011 do februara 2018 jo wóna była ministerprezidentka Saarlandskeje. Wót junija 2011 do oktobra 2018 jo była teke krajna pśedsedaŕka strony CDU w Saarlandskej.
Richard von Weizsäcker
Weizsäcker jo był w lěśe 1985 prědny wóźecy politikaŕ Nimskeje, kenž jo mjenjował 8. maju 1945 ako wulichowanje wót cłowjeka zajśpiwajucego systema nacionalsocialistiskego namócnego kněstwa.
Monzón
Monzón jo pó pśestupjenjeju nejwětše město Špańskeje. Něźi 17.115 wobydlarjow bydle tam na 155,01 km².
Gólc
thumb|11-lětny [[Nimska|nimski gólc.]] Gólc jo młody luź muskego roda, kótaryž njejo starstwo dorosćonych dośěgnuł, toś źiśe abo młoźinski, kótaryž njejo hyšći muski.
Słowo
Słowo gólc jo pśiswójźbne ze słowom gólica, ale pó Mukowem "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" teke ze słowom goły ( hoły).
Kongo
Kongo móžo byś:
Lubień Kujawski
Lubień Kujawski jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Włocławek, w gmejnje Lubień Kujawski. W lěśe 2014 jo how bydliło 1 403 luźi.
Swěte romske mócnaŕstwo
thumb|Płoń Swětego romskego mócnarstwa w lěśe 1400 Swěte romske mócnarstwo jo był dominantny pśewažnje nimski stat w Srjejźnej Europje w lětach 962-1806. Jo był na městnu źinsajšnych statow: Nimskeje, Awstriskeje, Českeje, Šwicarskeje, Liechtensteina, Nižozemskeje, Belgiskeje, Luxemburgskeje, Słowjeńskeje a teke mjeńšych źělow Pólskeje, Francojskeje a Italskeje.
Demokratiska republika Kongo
thumb|left|Cołny na jazorje Kiwu na pódzajtšu DR Kongo Demokratiska republika Kongo (mjaz 1971 a 1997 Zaïre) jo njewótwisny stat w srjejźnej Africe. Drugi nejwětšy kraj kontinenta wupśestrěwa se na wobyma bokoma ekwatora mjaz Atlantiskim oceanom na pódwjacorje a Tanganjikaskim jazorom na pódzajtšu. Granicujo ze Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołnocy, z Pódpołdnjowym Sudanom w sewjerowuchodźe, z Ugandu, Ruandu, Burundijom a Tanzaniju na pódzajtšu, ze Sambiju a Angolu na pódpołdnju kaž teke z republiku Kongo na pódwjacorje. Stolica jo wjelike město Kinshasa, kótarež se namaka pśi rěce Kongo na pódwjacorje kraja.
W Demokratiskej republice Kongo kněžy włožna tropiska klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 20 °C w suchym casu a 30 °C w dešćowym casu. We wětšym źělu kraja dešćujo se pak cełolětnje. W górinach blisko pódzajtšneje granicy se wótergi teke sněgujo. Nejwuše městno kraja jo Margherita Peak (5.109 m) blisko ugandiskeje granicy w górinach Ruwenzori, kótarež jo teke tśeśa nejwuša góra Afriki.
Banzkow
Banzkow jo gmejna w pódpołnocnej Nimskej z něźi 2.800 wobydlarjami. Lažy we wokrejsu Ludwigslust-Parchim zwězkowego kraja Mecklenburg-Pśedpomorska.
Tenczynek
Tenczynek jo wjas w Pólskej. Lažy mjazy městoma Kraków a Chrzanów w krotkozajtšnej Pólskej. W lěśe 2009 jo how bydliło 3436 luźi.
Trabzon
Trabzon (grich. Τραπεζούντα; łat. Trapezus) jo město w pódzajtšnej Turkojskej. Stolica Trapezuntskego mócnaŕstwa w lětach 1204-1461.
Sompolno
Sompolno jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrejsu Konin, w gmejnje Sompolno. W lěśe 2014, jo how bydliło 3 654 luźi.
Gerat
Gerat jo serbske muskece pśedmě, zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Gerhard. Wóno jo było znate w Dolnej a Górnej Łužycy.
Szadek
Szadek jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Zduńska Wola, w gmejnje Szadek. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 025 luźi.
Gerat Nagora
Gerat Nagora, nim. Gerhard Nagora (roź. 27. decembra 1936 w Mósće, wum. 4. maja 2010 w Chóśebuzu ) – jo był dolnoserbski wucabnik, awtor a pśełožowaŕ knigłow za źiśi, redaktor Pratyje 1993-2004. Wón jo był cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Gerat Nagora jo źěłał ako wucabnik serbšćiny a kreslenja w Serbskej rozšyrjonej wušej šuli (SRWŠ) w Chóśebuzu. Spisowaśelka Mirelle Nagora jo jogo źowka.
Kjarchob
thumb|300px|Wejsny kjarchob w Cazowje a row [[Marjana Domaškojc|Marjany Domaškojc]]
Kjarchob, teke: zakopowanišćo - jo město, źož zakopujo zamrětych, cesto pśi tom se pśewóźujo religiozny abo swětny ritus. Zapołoženje kjarchobow z pśedkśesćijańskich casow se w archeologiji ako rowowišćo abo nekropola wopisujo.
Kjarchob wobstoj z rowow, rowowych komorkow, drožkow a tego zelenego mjazy nimi. Kjarchoby su wótcynjone za zjawnosć, familija a pśiswójźbne zamrětych mógu wobstaraś a woplěwaś jich rowy.
Słowo "kjarchob" jo z nimskej rěcy, w dolnoserbšćinje se teke pomjenjenje "zakopowanišćo" wužywa a ako pśenjasony wóznam jo znaty teke wuraz Bóža rola. W serbšćinje jo znate pśisłowo Kakiž ten kjarchob, taka ta wósada.
John Lennon
thumb|John Lennon w lěće 1969 John Winston Lennon (* 9. oktobra 1940 w Liverpoolu; † 8. decembra 1980 w New Yorku) jo był britiski rockowy muzikaŕ, spiwaŕ a komponist, kótaryž jo grał mjaz 1960 a 1970 pla kupki The Beatles, kótaruž jo był sobu załožył. Pó rozpušćenju kupki jo zachopił wuspěšnu solowu karieru. Mimo togo jo był z awtorom wšakich knigłow a filmow kaž teke měrowy aktiwist.
Lennon bu w lěśe 1980 wót psychiski chórego atentatnika Marka Davida Chapmana w New Yorku zastśělony.
Alfons Mucha
thumb|hochkant|Sebjeportret, wokoło 1907 Alfons Maria Mucha (, * 24. julija 1860 Ivančice w Morawje; † 14. julija 1939 w Praze) jo był česki plakatowy wuměłc, grafikaŕ, ilustrator, mólaŕ, amaterski fotograf a wuměłstwowy źěłaŕnik, kótaryž ako jaden z nejwěcej pśesegujucych reprezentantow młoźinskego stila płaśi.
Stockholm
Stockholm jo stolica Šwedskeje a lažy pśi Baltiskem mórju.
James Gandolfini
James Roberto Gandolfini (31. septembra 1961 we Westwood, New Jersey, Zjadnośone staty Ameriki, 19. junija 2013 w Romje, Italska ) jo US-amerikański grajaŕ italskego póchada.
Orkan
miniatur|Škrjoki pó tergatym wětšu ze mócnosću orkana miniatur|[[Wětšowy złamk w škrjokowym lěsu pó tergatem wětšu ze mónsoću orkana]] Orkan jo wjelgin mócny wětš, kótaryž ma mócnosć wót 12 pó skali Beauforta.
Kopańce
Kopańce su gmejna w Bramborskej, kótaraž lažy we wokrejsu Sprjewja-Nysa.
Geografija
Susedne gmejny su Chóśebuz, Łukojce, Grodk a Drjowk.
Gmejnske źěle
Do Kopańc słušaju slědujuce wjaski:
Luck
Luck (ukr. Луцьк; pól. Łuck) jo město na Ukrainje. Lažy w Wołyńskej.
Christiana Piniekowa
Christiana Piniekowa, nim. Christiane Piniek (roź. Malinkec, 5 januara 1958 w Budyšynje) jo serbska wudawaŕka, wucabnica a publicistka. Wjednica Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz (ABC), cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije. Wóna jo teke spisowaśelka, kótaraž pišo w dolnoserbskej, górnoserbskej a nimskej rěcach. Pód pseudonymom "Lenka" wóna jo wudała dwa zwězka poezijow: mysli słowa zalětuju (2004) a wokognuśa nimjernosći • wokomiki wěčnosće • augenblicke der ewigkeit (2010).
Wóna jo se naroźiła w Budyšynje ako stwórte góle wót wósymich. Jeje maśerna rěc jo górnoserbšćina. Wóna jo ceptaŕstwo za serbšćinu a rušćinu na Uniwersiśe w Lipsku studěrowała.
Tergaty wětš
thumb|Štormowa fronta na wobrazowce [[Doppler-Radara]]
Tergaty wětš, teke štorm jo mócne mólenje atmosfera, zwětšego pśewóźone wót tšurnjenja abo sněga. Ma wětšowu mócnosć wót 7 až do 10 pó skali Beauforta. Wót mócnosći 12 jo orkan, mjaztym až pśi mócnosći wót 11 jo orkanowy tergaty wětš.
Przedecz
Przedecz jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrjesu Koło, w gmejnje Przedecz. W lěśe 2014 jo how bydliło 1.759 luźi.
Wokrejs Damna-Błota
Wokrejs Damna-Błota ( wokrjes Dubja-Błóta, Landkreis Dahme-Spreewald) jo krajny wokrejs na krotkem pódzajtšu Bramborskeje, kótaryž lažy w Dolnej Łužycy a Błotach.
Města a gmejny
(Licba wobydlarjow 31. decembra 2007)
Fryco Wojto
Fryco Wojto, nim. Fritz Woitow (roź. 18. julija 1940 ) jo dolnoserbski towarišnostny a kulturny procowaŕ, w lětach 1993-2019 šołta w Hochozy. W lětach 2004-2009 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow.
W lěśe 1995 wón jo dostał cesne znamuško Domowiny, a w 2015 - myto Domowiny.
Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu jo 2017 wudała cejdejku Ze žywjenja serbskich muskich, źož mjazy drugimi Fryco Wojto wulicujo wót swójogo žywjenja.
Tšad
thumb|left|Jazor Yoa w čadskej Saharje Tšad (arabski جمهوريّة تشاد/Dźumhūriyyat Tašād, francojski République du Tchad) jo njewótwisny a rědko wobsedlony nutśikokrajny stat w srjejźnej Africe. Namaka se mjazy rěku Šari na pódpołdnju a pusćinu Sahara na pódpołnocy. Stat granicujo z Libyskeju na pódpołnocy, ze Sudanom na pódzajtšu, ze Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołdnju, z Kamerunom na krotkem wjacorje a z Nigeriju a Nigerom na pódwjacorje. Stolica jo N’Djamena pśi rěce Šari na krotkem wjacorje.
Tšad jo jaden z nejmjenjej wuwitych krajow na swěśe.
Kursk
Kursk (rus. Курск) jo město w Rusojskej.
Brjazyna (Błota)
Brjazyna ( Briesen) jo wjas a gmejna we wokrejsu Sprjewja-Nysa na krotkem zajtšu Bramborskeje.
How jo zakładna šula "Mato Kósyk".
Bern
Bern jo stolica Šwicaŕskeje a z wěcej ako 128 tysacami wobydlarjow teke stwórte nejwětše šwicaŕske město. Lažy w kantonje Bern.
Marion Stenselowa
Marion Stenselowa, nim. Marion Stensel (roź. ? decembra 1960 w Chóśebuzu) jo serbska žurnalistka a rozgłosowa redaktorka, wjednica serbskego studija rbb, cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije. Za wólbnu periodu 2013-2018 Marion Stenselowa jo cłonk kuratoriuma, kótarež rozsuźijo wó pśiwuznaśu Myta Ćišinskego a Spěchowańskego myta k Mytoju Ćišinskego.
Wóna jo se naroźiła w Chóśebuzu, ale jo wótrosła we Wjerbnje. Něnto bydli w Běłej Górje.
Kap Verde
thumb|left|Pico do Fogo jo nejwuša góra kapverdiskich kupow Kap Verde (portugiziski Cabo Verde) jo njewótwisny kupowy stat w Atlantiskem oceanje pśed pódwjacornym pśibrjogom Afriki. Stolica jo Praia na kupje Santiago na pódpołdnju archipela. Źewjeś z 15 kupow su wobsedlone.