cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hejduša
Hejduša (Fagopyrum esculentum) jo rostlina ze swójźby kólejowych rostlinow (Polygonaceae). Dalšne serbske mě jo pšusnica.
Wopis
Hejduša jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 60 cm až do 1 m. Rostlina za cas dweju mjasecow zezdrjajo, tak až su dwóje žni w lěśe móžne.
Zrownane wogonki su zwětšego cerwjenojte.
Šypate łopjena maju wutšobojtu bazu. Pódlańske łopjeńka su tutkojśe zrosćone.
Tśirogate płody su na škrob bogate wórješki z kšutej, brunej škórku. Wóni dośěgnu dłujkosć wót něźi 5 mm.
Stojnišćo
Rosćo na rolach, wótsypkowych městnach a na drogowych kšomach. Ma lubjej suche zemje.
Rozšyrjenje
Póchada z pódpołnocneje Chinskeje a Turkestana, ale něnto jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje wustupujo.
Wužywanje
Rostlina bu na pěskowych zemjach a na gólańskich rolach pśedewšym w Aziji a srjejźnej Europje kultiwěrowana, pśi comž jeje sajźenje jo wjelgin wóteběrało. Źinsa słužy w Nimskej pśisamem jano ako skótnu a ptaškowu picu, ale se pak w někotarych krajach ako wažnu carobinu wužywa.
Wułušćone semjenja se pśedewšym ako syru zeleninu, pśidawk do pólewanki a hejdušne kšupy wužywaju.
Paraguay
Paraguay ( Tetã Paraguái) jo kraj w Pódpołdnjowej Americe. Mě wóznamjeni „wóda, kótaraž k wóźe źo“, wótwóźony z rěcy prawobydlarjow, Guaranišćina: pará („ocean“), gua („k/wót“) a y („wóda“). Wuraz se guaraniski zwětšego jano na stolicu Asunción póśěgujo, ale špański na cełu statnu stronu.
Geografija
Paraguay granicujo z Argentinskeju, Boliwiskeju a Brazilskeju. Nejwuše městno jo: Cerro San Rafael (850 m nad normalneju nulu).
Pavle Jurišić Šturm
thumb|Pavle Jurišić Šturm Pavle Jurišić Šturm (* 22. awgusta 1848, † 14. januara 1922) jo był serbski general w casu Prědneje swětoweje wójny.
Wón jo 1848 se naroźił w Zgórjelcu a jo dowuknuł we Wójnskej akademiji we Wrocławje. Wón jo wójował we Francojsko-Pšuskej wójnje 1870-1871 ako oficěr pšuskego wójska. Gaž Serbiske wjerchojstwo jo wót 1876 do 1878 z turkojskimi wójowało, jo Pavle Šturm pśišeł do serbiskego wójska a ako dobrowólnik a jo bataljony komanděrował. W casu Prědneje swětoweje wójny 1914-1918 jo južo general był a jo komanděrował tśeśu serbisku armeju. Pavle Jurišić Šturm jo wumrěł w lěśe 1922 w Běłogroźe w Serbiskej.
Tarnobrzeg
100px|thumb|[[Wopon]] Tarnobrzeg jo město w Pólskej, kótarež lažy w podkarpackem wójewódstwje, nad rěku Wisła. W lěśe 2010 jo how bydliło 48 837 luźi.
Pchjongjang
Pchjongjang(kor. 평양직할시(平壤直轄市)) jo nejwětše město a stolica Pódpołnocneje Koreje.
1. oktobera 1993 jo how bydliło 2 741 260 luźi.
Sejny
Sejny jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Sejny. W lěśe 2014 jo how bydliło 5.636 luźi.
Japański klon
Japański klon (Acer japonicum) jo bomaty kerk abo małki bom ze swójźby (Sapindaceae).
Pó drugim žrědłam zarědujo se do swójskeje swójźby klonowych rostlinow (Aceraceae).
Wopis
Japański klon jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwy bomaty kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 5 m.
Łopjena
Łopjena młodego bom njasu slobro běłe kósmy, kótarež se pózdźej zgubiju, jolic łopjena z pśiběrajucej starstwje oliwozelene bywaju.
W nazymje někotare łopjena južo rano bywaju oranžowe abo cerwjene, mjaztym až druge až do pódzymy jich lětne barwjenje wobchowaju.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje.
Stojnišćo
Njewutrajo wuschnuwajuce wětšy a ma lubjej włožne a šćitane stojnišća. Ma lubjej słabje kisałe, pśepušćate, humozne, seśece, fryšne až włožne zemje.
Awstriska
Awstriska jo kraj w srjejźnej Europje.
Geografija
Awstriska granicujo ze Šwicaŕskeju, Liechtensteinskeju, Italskeju, Słowjeńskeju, Hungorskeju, Słowakskeju, Nimskeju a Čěskeju.
Stawizny
Wót 1867 do 1918 jo Awstriska była w Awstrisko-Hungorskej.
Lordi
Lordi jo muzikowa kupka z Finskeje.
Akelaja
Akelaja (Aquilegia) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Kakosći
Akelaje su wěcejlětne zelowate rostliny, kótarež maju mócny, zwětšego wěcejgłowaty pjeńk. Ze spódneje łopjenoweje rosety rostu rowne, bogaśe roznogaśowane kwiśonkowe kijaški, kótarež rowno tak kaž kwiśonkowe šyški maju załzowe włoski.
Akelajowe družyny se zwětšego swójogo nektara dla wót tśmjelow wopytuju, rědšej wót dnjownikow. Nektarowe łopjena su nutśikowne kwiśonkowe pśikšywne łopjena. Nektarowe łopjena su jano tak wócynjone, až tśmjel móžo swóju głowu nutś tyknuś.
Systematika
Družyny: 70-80; europske družyny: 4-8
Ronica
Ronica (Solanum) jo rod ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Twardopackaty płod
lang=dsb|miniatur|[[Rjaschen ako pśikład za twardopackaty płod z twardym endokarpom.]]
Twardopackate płody su zacynjone płody, pśi kótarychž semje jo wót zdrjewjoneje packi wobedane. Pśi tom eksokarp jo kóžkojty, mezokarp jo měsny, mjaztym až endokarp drjewowatu packu twóri, w kótarejž lažy semje.
Wobstoj w nejwětšych padach zwisk z pśiměrjenim na endocoochoriju, na semjenjowe rozpśestrěśe pśez płody žerjece zwěrjeta. Semje se pśi tom pśez zdrjewjony endokarp, nutśikownu warstu płodoweje sćěny, za wobškóźenje šćita. Kołowokoło wutwórje zwenkowne warsty płodoweje sćěny, mezo- a eksokarp, měsne-mězgate, z žywych celow zestajone późěle. Toś te su nic pśecej za cłowjeka se góźe jěsć (na pś. pśi kokosowym wórjechu).
Twardopackate płody su mjaz drugim:
Wósebna forma jo kompleksny twardopackaty płod.
Klaus Lischewsky
Klaus Lischewsky (roź. 4. maja 1935 w Barlinju-Lichtenbergu, wum. 3. junija 2014) - jo był nimski faraŕ, kenž jo to serbske pódpěrował. Wón jo se sam wópisował ako Wendenpfarrer, lěcrownož wón njejo serbski gronił. Wót 1976 wón jo był z fararjom we Wětošowje. W 2000 wón jo wótejšeł na wuměńk.
Wón jo był jaden ze załožarjow serbskego towaristwa Ponaschemu (gromaźe z Uwe Gutšmidtom z Bórkow, prjatkarjom Jurom Franom, Siegfriedom Ramotom a Hannesom Kellom)
Ciechanowiec
Ciechanowiec jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Wysokie Mazowieckie, w gmejnje Ciechanowiec. W lěśe 2014 jo how bydliło 4 842 luźi.
Chrzanów
Chrzanów jo město w pódpołdnjowej Pólskej, w małopólskem wójewódstwje, nad rěku Chechło. Chrzanów jo stolica wokrejsu (powiat).
Wót 1795 do 1809 a wót 1846 do 1918 jo Chrzanów pód kněžaŕstwem Awstrisko-Hungorskeje stojał.
thumb|right|250px|Chrzanów
Galileo Galilei
Galileo Galilei (roź. 15 swěckowny 1564, w Pisa; wum. 8. januara 1642, w Arcetri) jo był italski fyzikaŕ, matematikaŕ, astronom a filozof.
Konfucius
thumb|Konfucius, zwobraznjenje z 18. lětstotka Konfucius (chinska: 孔子, transkribowane: Kong Tse; Wade-Gils: K'ung-tzû, „Mištr Kong“) jo był chinski filozof, kótaregož wucba a filozofija stej kradu wobwliwowałej myslenje a žywjenje Chinskeje, Koreji, Japańskej a Vietnama.
Turek
Turek jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrejsu Turek, w gmejnje Turek. W lěśe 2014 jo how bydliło 28 003 luźi.
Himalajaska cedra
Himalajaska cedra (Cedrus deodara) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopis
Himalajaska cedra jo bom, kótaryž źiwje dośěgnjo wusokosć wót 60 m. Młode bomy malsnje rostu. Wóna z wšych cedrow jo nejwěcej cuśniwe pśeśiwo mrozoju.
Wše gałuzy njasu pśewisujuce špicki.
Jegły
Zelene abo módrozelene jegły dośěgnu dłujkosć wót až do 6 cm a stoje pó dwaźasća až pó tśiźasća rozetojśe na krotkich wurostkach, ale šrubojśe na dłujkich wurostkach.
Šyški
Šyški su zrownane, tonojte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 cm. Jich špicka jo tupo-jajojta. Na zachopjeńku su namódry šědźiwiznojte, pózdźaj cerwjenobrunje.
Rozšyrjenje
W Europje se cesto ako pyšne drjewa w parkach a w zagrodach sajźa.
Picnjo
Picnjo ( Peitz) jo město we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej z jadnab 4.300 wobydlarjami.
Wót lěta 1991 jo město Picnjo źěl w Picańskego amta.
Goleniów
Goleniów jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Europska unija
thumb|Kórta Europskeje unije (wót 2020) miniatur|200px|Chórgoj Europskeje unije thumb|European Commission Europska unija jo góspodaŕski a politiski zwězk sedymadwaźasća europskich krajow.
Dreetzsee
Dreetzsee (pó źělach teke jano Dreetz) jo jazor we wokrejsu Mecklenburgske jazorišćo na pódpołdnju Mecklenburg-Pśedpomorskeje.
Dreetzsee słuša k pśirodnym parku Feldbergske jazorišćo. Jazor jo wěcej ako 1900 metrow dłujki a něźi 800 metrow na pódpołdnju kaž teke wokoło 250 metrow na pódpołnocy šyroki. Pódzajtšy pśibrjog jazora słuša k zwězkowemu krajoju Bramborska. Jazor wóteda wódu pódzemski do Krüselinsee, pótom do směra Lychenskich jazorow a do Habole. Jazor jo wjelgin rozcłonkowany. na pódpołdnju namaka se stanowanišćo a blisko pódpołnocnego pśibrjoga wjas Carwitz. Wjelike źěle górkatego pśibrjoga su z lěsom pórosćone. Górki wokoło jazora dośěgnu wusokosć něźi 100 metrow nad mórskeju głaźinu.
Stawizny
Jazor bu pód „in den Dreszer Sehe“ prědny raz w lěśe 1556 naspomnjony, pśi comž se wósobowe mě jazora zazdaśim wót starosłowjańskego słowa drêt- abo drêtiti (troštowaś) wótwóźi. Až do lěta 2011 jo lažał Dreetzsee we wokrejsu Mecklenburg-Strelitz a jo pśišeł 4. septembra 2011 z wokrejsneju reformu k Mecklenburgskemu jazorišću.
Mina Witkojc
Mina Witkojc ( Wilhelmine Wittka; * 28. maja 1893 w Bórkowach, † 11. nowembra 1975 w Popojcach) jo była dolnoserbska spisowaśelka, casnikaŕka, pśełožowaŕka a patriotka, nejsławnjejša spisowaśelka, kótaraž jo pisała w dolnoserbskej rěcy.
Žywjenje až do 1942
Wóna jo była starša źowka gósćeńcarja Fryco Poleńca (Fritz Polenz) a źowka Marjany Witkojc (Marianne Wittka). Maś jo njemanźelske źowćo póroźiła w maju 1893.
''Mój nan jo 2 młodyma źowćoma, kótarejž stej byłej jadno za drugim w jogo słužbje, manźelstwo lubił. Mej smej 2 źowći a mój nan teke ma gólca. Wón jo był 1 lěto młodšy ako ja. We wobej poměroma jo se dała 3. njewjesta a wóna jo měła 100 tolaŕ pódomka. Rozsud wót nana njejo był wjelgin śěžki. Na prědnem městnje su byli pjenjeze, pśekupowanje, góspodaŕstwo a twarjenje, kótarež su byli chałupe. Mója maś jo była 21 lět stara, ale jeje młodosći a žywjenja stej byłej brojtej.''
Marjana Witkojc jo była rěšaŕka w Barlinju. Mina jo pśi staryma starjejšyma wótrosła. Wóna jo žywa była w chudej wobstojnosći. Wóna jo póznała samobyśe.
Bujka abo wóz njamam.
Mina jo lubiła staru mamu a jo pomjeniła ju mama. Wóna jo žywiła teke jadno lěto pśi nanje.
''Dom wót nana jo był gósćeńc… wokoło poł góźiny wót Lipje daloki. Cesto som sejźiła śicha na wokno wótpołdnja a som glědała góźiny dłujko, lěc gósć se zabłuźijo w samotnosći. Pótom ja som buźiła nana ze spanja.''
Styri lět stare źowćo (1897) njejo se cuło doma.
''Pśebywanje pśi nanje jo było wjelike pśewobrośenje we mójom žywjenju. Tam wóni su powědali jano nimski a we prědnem casu ja som njejo rozměła. Jano stara mama, mama wót nana, kótaraž jo była serbski drastwiś, powěda zazdaśim serbski.''
Škrjok
Škrjok (Picea) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Peru
Peru jo kraj w Pódpołdnjowej Americe.
Geografija
Peru granicujo z Ekuadorom, Kolumbiskeju, Brazilskeju, Boliwiskeju a Chilskeju. Nejwuše městno jo: Altiplano (6 768 m nad normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su :
Mina Witkojc
Žywjenje až do 1942
''...ja som była sobu stergnuła wót doma a wjele tšugow, groblow a łukow su źělili mě wót (pśi)swójźbnej a bliskej luźu... Pśiźo źeń pśiźo maś wopšawdny... a wóna jo sobu wzejo mě doma... pśi starej mamje... skóro som se rozměła serbsku rěc zasej. Pśiźo źeń se wusunuś słowa: "Dort liegt eine Nadel" und ich dachte: "Na, jetzt kann ich es ja wieder“.''
Mina jo woglědała až do 1907 šulu w Bórkowach.
''My smy wuknuli wjelgin derje gódła w šuli... jo było pśirownowanje "woł" małe, pótom kněz wucabnik jo wupytał pómjenjenja wót wšakich cuzabnikojskich styrinogacow a my smy byli kopylce, dromedary, zwětšego abo rhinozerose. Jo škóda, až njejsmy njazgónili wěcej wót śeśkach. Naš wucabnik kněz Brodak jo był howacej dobry luź. Na wukazanje wót šulskego zastojnstwa wón jo musał se rozgranjaś nimski z nami, rownož my źiśi njejsmy njerozměli nic abo mało. Dla togo prědne šulske lěta su w kurjawje zawobalili, ja wěm jano pitśitśku.''
Mina jo wuknuła dwójorěcnosć. Ale wóna móžo jano na nimski cytaś a pisaś. W lěśe 1907 wóna pisała prědne basni. Až 1910 jo 22 rukopisnych basnjow na nimski zdźaržane. Basnikaŕka jo cytała rada Goethe a Heine. Wóna jo dostała pakety z knigłami wót pśijaśelki a wótkubłaŕki, Valeski Raedsch. W basni wót zběranjo źěkowanje An Frau R..
Wieluń
Wieluń jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Wieluń, w gmejnje Wieluń. W lěśe 2014 jo how bydliło 23 451 luźi.
Mina Witkojc
Žywjenje až do 1942
Pó šulskem casu, wot 1907 wóna jo źěłała w Barlinju ako słužabna, rěšaŕka a wězaŕka kwětkow. Wob cas prědneje swětoweje wójny (1914-1916) Mina jo źěłała teke w wojnskej industriji. Něźi w lěśe 1916 wóna jo se wrośiła do rodneje jsy Bórkowy. Až do 1921 wóna jo była najamnica a rolnikaŕska źěłaśeŕka w Bórkowach.
W septemberje 1921 wóna jo zmakała dr. Arnošta Muku (Ernst Mucke, 1854-1932). Pód jogo wliwom w februarje 1922 Mina Witkojc jo se pśesedliła do Budyšyna. Tam wóna jo była wuknica na priwatnej šuli a wuknuła cytanje a pisanje na serbski. Pod nawjedowanim A. Muki wóna jo se teke z serbskeju literaturu a stawiznami wopóznawała. W tom casu wóna sebje wuwědobnijo serbsku narodnosć. Teke wažny luź jo był za nju Jan Cyž.
W Budyšynje Mina Witkojc jo źěłała pśi Serbskem Casniku. Witkojc jo pisała komentary ako Mysli wó wójnje (1924, Gedanken über Krieg) a Serbska žeńska-rowryjaŕka swojogo narodna (1930, Die wendische Frau- eine Totengräberin des Volkes), rozpšawu Drogowanje pó Českosłowaskej (1925/26, Reise durch die Tschechoslowakei), poetisku prozu Nalětna noc w Błotach (1932, Frühlingsnacht im Spreewald), ironiski - sarkastiska glosa Něco wót wuzwolowanja kralowkow rědnošći (1930, Etwas über Schönheitswettbewerbe). Mina Witkojc jo se wopóznała sotšy Lizu a Marjanu Domaškojc we jsy Cazow (Zahsow). W tom casu jo nastało wjele basnjow. Wót 1924 až do 1928 basnikaŕka jo źěłała pśi wudaśu wót lětnego kalendaŕja Pratyja. Ale Mina Witkojc jo organizěrowała lubjej serbske nocy a jo naceriła muster za drastwy. Wóna jo pisała basni, dokulaž wóna móžo cuśe šyroku drogu daś a wóna jo zasłužyła mału pśizasłužbu. Mina jo pisała wjelgin njeorganizěrowanje a wóna jo měła wjele cwiblowanjow. Wóna jo rozpšawiła Otu Wićaz, a dokulaž wón jo skoboźił basnikaŕku.
''Něnto mam taki njepórěd w mójej smužce, až njewěm, kak wjele pópšawem jo a źo wóni su. Za knigły to njejo dosć. Njamam wjele měra za to''.
Mina Witkojc jo pisała z brjucha. W lěśe 1924 wóna jo pisała wulicowańko Wětš (Der Wind). Wulicowańko ma 10 bokow, ale wóna njoco twórbu wózjawiś.
…twórba jo se pokazała ku mnjo njemóžna, dokulaž wóno jo wósobinska a njama pšawu formu a pšawy zwisk… zachopjeńk jo: Zgubiłej stej sebe dušcycce dwě/ gromaźe k Božźemu raju leśeś.
To njejo něco wót poměrja wót Miny znate, ale basni wót Miny powědaju wót zgubjoneje lubosći. 1925 jo wózjawił prědny zwězk Dolnoserbske Basńe. Tam jo 34 basni a 8 pśestajenja. Zwězk jo měł wjeliku rezonancu w zjawnosći.
1926 Mina Witkojc jo se wobźěliła ako serbska delegatka na kongresu Europskich narodnych mjeńšynow w Genfu a 1930 na allslawischen Sokol-Treffen w Jugosłowjańskej. Mina jo pśestajiła druge słowjańske awtory w serbšćinje, ako Božena Němcová a Petr Bezruč. Basnikaŕka jo wuźaržowała dalšne kontakty z Matom Kosykom (1853-1940) a Frycom Rochu (1863-1942).
Mina jo pódprěła emancipaciju žeńskich, ale někotare luźe su měli mjenjenje, až to źo pśedaloko. Na pśikład Kito Lorenc a druge serbske fararje a wucabniki a Maćica Serbska (zał. 1847).
W aprilu 1933 jo była diktatura wót nacijow w serbskem duchnem žywjenju. Mina Witkojc jo była z redakcije wótwónoźeła a dostała zakaz pisanja. Witkojc jo se wrośiła do domownje w Błotach. Basnikaŕka jo stojała pód policajskim wobglědowanim a wóna jo źěłała w rolnikaŕstwje. Až 1937 wóna jo wudawała rědko serbske knigły a casniki pód pseudonymom.
1934 jo wudała 2. zwězk Wěnašk błośańkich kwětkow (Spreewälder Blütenkranz). Nowy Kontakt jo był Jurij Chěžka (1917-1944). Wón jo płaśeł ako załožaŕ moderneje serbskeje lyriki. Mina Witkojc jo měła we tom casu teke kontakt w Pólski z Wilhelmom Szewczykom (1916-1991), Jozefom Gołabekom (1889-1939) a Josefom Pátu (1886-1942). Wóna jo zdźaržała dopisowanje. Intensiwny kontakt jo zapušćak za wugnaśe z domownje. 1941 wóna měła zakaz za pśebywanje w Drježdźanach a Budyšynje. 1942 Mina jo dostała teke zakaz za wobcerk Frankfurt/Oder. Mina Witkojc jo musała Łužycu spušćiś.
''To jo zachopjeńk 42. Som dostała kórtu, až som źom k Gestapo… Mam tšach… a pótom powěwobinuś se da luź, až som se wobinujom někotare jsy a města… pótom wón jo dopowědał: Bórkowy! Som powědała: Tam som roźona, tam jo mója domownja!- Ty musyš se wobinuś. …som pšosyła, až som mogu wóstaś… wóni grónje: gaž ty se njeminuš, ty pśidu na městno, kótaryž njespódobaš… wóni su měnili koncentraciske lěgwo.''
Žywjenje Miny Witkojc wót 1942 až do 1975
Na zachopjeńku lěta 1942 gestapo jo grozyła Minje Witkojc. Wóna jo dejała spušćiś swóju rodnu wjas Borkowy. Togodla Mina Witkojc jo bydliła wót 1942 až do 1945 w Erfurśe. Tam wóna jo nosyła serbsku drastwu dalej. W tom casu wóna jo pisała znatu twórbu Erfurtske spomnjejśa. W tej twórbje wóna śěgnjo bilancu swójogo žywjenja a pišo wó kóńcu wójny ze zamaršěrowanim Amerikanarjow.
Erfurtske spomnjeśa jo ako jaden dnjownik wót Miny Witkojc w eksilu a ma 53 štuckow.
W Erfurśe Mina Witkojc jo źěłała ako pśistajona w jadnej zagrodnikarni. W eksilu wóna jo woplěwała dwa kontakta wjelgin intensiwnje. Jaden jo był dolnoserbski faraŕ Bogumił Šwjela a drugi jo był mólaŕ Fryco Latk. Wón jo był teke wjegin znaty a jo bydlił we Weimarju.
Pó kóńcu wójny Mina Witkojc jo se wrośiła do swójeje domownje. W lěśe 1946 Mina Witkojc jo była sobuźěłaśeŕka w Budyšynje pla Domowiny. W samskem lěśe nimska policija jo popajźiła Minu Witkojc, dokulaž wóna jo pśilipnuła serbske wólbne plakaty. To jo było pózdatny česka propaganda. Popajźeństwo jo trało južo małe dny.
Pótom Mina Witkojc jo była na kurje w Českej a njejo se wrośiła. Tam wóna jo pśestajiła Erfurtske spomnjeśa a śěgnuła k swójej sotšy do Chřibskeje. Pózdźej wóna jo śěgnuła do Pragi a jo bydliła tam blisko Karlowego mósta.
W lěśe 1948 šef wót Domowiny Pawoł Nedo jo kšěł wrośenje Miny Witkojc. Z pomocu wšakorakich kontaktow wóna jo dostała 1954 nowy pas a jo se wrośiła do domownje (ako prědny Bad Schandau, pózdźej Borkowy).
W Bórkowach wóna jo namakała swóju staru drastwu a knigły. Ale wšykne woblacenja a pisma su byli dokusow. Mina Witkojc jo pśeśěgnuła do nowego domu. Ten domcyk jo znaty ako domcyk pód kastaniju.
W lěśe 1955 wóna jo zasej wózjawiła někotare basni K swětłu a słyńcu. Pótom Mina Witkojc jo wjelgin wuznamna za drugich wuměłcow we Łužycy. Na pśikład Jurij Koch a Jan Cyž stej pósćiłej wjele basni Miny Witkojc.
W lěśe 1969 Mina Witkojc jo była 76 lět stara a wóna jo pśeśěgnuła do starcownje w Popojcach, dokulaž wóna njejo měła familiju. Tam wóna jo pisała jano mało pśinoskow za Nowy Casnik. Mina Witkojc jo bydliła w stawnej tešnicy a njejo namakała pokoj. Jaden źeń wóna jo groniła sobuwobydlarjam w starcownji: Mě wjerch na dušu tłocy.
Wuznam Miny Witkojc
Mina Witkojc ma wjeliki wuznam w dolnoserbskej lyrice. Jeje basnje wusku zwězanosć k serbskemu ludoju, domownju a Błota wugronju. Wóna jo pódpěrała ze swojim źěłom ako redaktorka za dolnoserbski casnik Serbski Casnik a za serbski kalendaŕ Pratyja, sebjerozmeśe wót Serbow. Charakteristiski za jeje basnistwo jo ceste wužywanje wót pśirodowego wobraza, na pśikład słyńco, mjasec, mórjo, w nastupanju na stawk serbskeje ludnosći.
Mina Witkojc jo była nosaŕka Myta Čišinskego.
W serbskem casniku
Mina Witkojc jo była kšuty angažěrowana, 1923 wóna jo pśewzeła Serbski Casnik wót Bogumiła Šwjele. Mina Witkojc jo powušyła licbu cytarjow wót 200 do 1200. 1931 wóna z redakcije pušćiła dla demokratiskego zasadnego nastajenja.
Twórby
Mina Witkojc ma teke wjele bajkow, na pśikład jaden znatu błośańsku bajku Nykus a źowćo (1923) ( Der Nix und das Mädchen).
Wóno wopśimjejo źowćo, kenž jo štapało pó Błotach. Nykos jo wiźeł źowćo, kenž jomu jo se spódobało a jo śěgnuł ju do w swojogo wodnego swěta. Ten swět jo był rědnučki, ale źowćo domowinu niźi jo njebyło. Na to nykus jo pušćił to, pód wuměnjenim, až wono žednje se njewrośišło. Wjasele źowćo jo se domoj wrośilo. Tam wóno jo padnuło drogotne kamuški a palary ze swojich włosow. Jogo familija jo se gorjela dla pokład a jo nuzkala źowćo ten droga pokazaś. Wono njejo kśeło dla wuměnjenja nyka a tak woni su hyšli k městnoju. Napśiski źowćo jo minuło, dokulaž nykos na pśecej jo měł a jo było jogo žeński.
Los Angeles
Los Angeles jo město w Kaliforniskej w Zjadnośonych statach Ameriki. Wóni ma styri miliony wobydlarjow a jo druge nejwětše město Zjadnośonych statow Ameriki a nejwětše město Kaliforniskeje.
Kulka
Kulka (Solanum tuberosum) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae). Regionalne słowa su knydel, knydla , knygla.
Jeje pódzemske kule su wažna caroba za cłowjekow a zwěrjeta.
Wopis
Kulka jo wěcejlětna, w kulturje jano jadnolětna zelišćata rostlina.
Kijašk jo granity.
Gryfino
Gryfino jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Kulka
Wopis
Łopjena su pśetergowane pjerinate.
Gryfino
Galerija
thumb|550px|center|Panorama
Boston
Boston (engelske wugronjenje ) jo nejwětše město a teke stolica Massachusettsa w Zjadnośonych statach Ameriki. Samske město ma jano něźi šesć stow tysac wobydlarjow, ale ceły metropolny region (tak mjenjowany „Wjeliki Boston“) ma 4,5 miliona wobydlarjow.
Kulka
Kwiśonki
Kwiśonkowy stołk wobstoj zwětšego z dweju zawitkowu. Kwiśonki njasu kólaskaśe rozšyrjonu, pěślicbnu kwiśonkowu kronu. Jeje barwa wariěrujo a móžo běła, rožojta, wioletna abo módra byś. Prošniki pěś proškowych łopjeńkow kjaglojśe wokoło pěsty stoje. Wótwórjenje prošnikow se pśez pory na špicku stanjo.
Mongolske rěcy
thumb|upright=1.5
Kulka
Kule
Kule słužy wegetatiwnemu rozmnoženju, pśi comž wóni na pódzemskich wurostkach, nic na korjenjach nastanu. Jich późěl škroba jo w pśerězku 17,5 % (wót 10% až do 30%). Mimo togo wopśimjeju 65% až 80% wódy, 2% syrego proteina, ale tež syry tuk, cukor, mikroelementy a rozdźělne witaminy.
Kužda kula, kótaraž se za sajźanje wužywa, musy nejmjeńša jaden pupk měś. Z pupkow rostu lisćowe wurostki. Jolic toś te wurostki zemju pśełamuju, pótom kulki se wobkopuju, až by k mócnišemu rostej wurostkow pógnuwali. Nejpjerwjej wurostki rostu do dłujkosći, nježli až primarne rosćenje pó tłustosću a twórjenje kulow slědujo. Na kóńcu wegetaciskeje periody nadzemske wurostki wótemrěju, pśi comž epidermis se puknjo. Pótom pódzemske wurostki wótemrěju a kule se wót rostlinow wótźěluju.
Substancy
Wše zelene źěle rostliny, toś teke jagody a na swětle se zelenjone kule za ceły rod typiski solanin wopśimjeju a su togodla gadowate.
Stojnišćo
Sajźanišća su subtropiske a měrne regiony wšych kontinentow.
Rozšyrjenje
Kulka spócetnje z pódpołdnjoweje Ameriki póchada.
Wužywanje
Jano pódzemske kule se mógu za cłowjeske zežywjenje wužywaś.
Produkty
Z kulkow se mógu rozdźělne produkty producěrowaś, pśi comž se pó nałožowańskem zaměrje mjaz jědnymi, picowańskimi, góspodaŕskimi a sajźańskimi kulkami a pó casu zdrjałosći mjaz ranymi, srjejźnymi a póznymi kulkami rozeznawaju.
Škódniki a chóroby
Kulka se móžo wót wjele škódnikow a chórobow zapśimjeś.
Jacek Malczewski
thumb|Wopon Tarnawa Jacek Malczewski (* 14. julija 1874, † 8. oktobra 1929) jo był pólski mólaŕ. thumb|Dom Malczewskego w Krakowje thumb
Kral (šach)
Kral jo nejwažnjejša figura, bźez kótarejež se šach graś njegóźi.
Kulka
Škódniki a chóroby
Wažne škódniki su:
Wažne chóroby su:
Aleksandrów Łódzki
Aleksandrów Łódzki jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Zgierz, w gmejnje Aleksandrów Łódzki. W lěśe 2014 jo how bydliło 21 257 luźi.
Supraśl
Supraśl jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Supraśl. W lěśe 2014, jo how bydliło 4 671 luźi.
Mainz
Mainz ma pśisamem dwěsćě tysac wobydlarjow.
Kašubska rěc
Kašubska rěc (kaš. kaszëbsczi jãzëk) jo podwjacornosłowjańska rěc, wužywana ako regionalna rěc w Pólskej wót wušej 50 000 wužywarjow. Kašubska rěc jo jadnučki zawóstank słowjańskich pomorskich dialektow a słuša wóna k lechiskim rěcam z centralnej póddružyny, bliskej pisnej pólskej rěcy, z wliwami połobšćiny, nižonimšćiny a staropšušćiny. Kašubšćinu groni se teke w Kanaźe.
Alfabet
W tym njewustupujuce w pólskej rěcy: Pismik u wšak so pśisamem kaž ü [u/i] wugranja.
Wósebnosći kašubskeje rěcy
Źělne zdźaržanje formy tart z prasłowjańskego tărt: Změkcony konsonant pśez ar: Póbrachowanje "pógibliwego" e: Póbrachowanje změkcenjow konsonantow s,z,c,dz:
Pśikład (Wóścenas)
thumb|left|[[Wóścenas, Jeruzalem]] Òjcze nasz pò kaszëbskù Òjcze nasz, jaczi jes w niebie, niech sã swiãcy Twòje miono, niech przińdze Twòje królestwò, niech mdze Twòja wòlô jakno w niebie tak téż na zemi. Chleba najégò pòwszednégò dôj nóm dzysô i òdpùscë nóm naje winë, jak i më òdpùszcziwómë naszim winowajcóm. A nie dopùscë na nas pòkùszeniô, ale nas zbawi òde złégò. Amen.
Stawizny a pšawopis
W lěse 1850 kašubski slěźaŕ Florian Ceynowa jo zestajił słownik kašubsko-rusojski.
Na zachopjeńku kašubšćinu se pisało z pólskim alfabetom, pak njejo to dawało móžnosć derje wše zuki pśedstajiś. W lěśe 1850 Florian Ceynowa naraźił w swójich knigłach Xążeczka dlo Kaszebov wósobny kašubski alfabet, pón w lěśe 1866 pśidał do njogo 12 nowych pismikow, ako znate z českego alfabeta č abo š. Nowu wersiju kašubskego alfabeta naraźił w lěśe 1919 nimski slawist Friedrich Lorentz.
Ze slěźenim kašubskej rěcy zaběra se kašubistyka.
Někotare města a jsy
W slědujucych městnach w Pólskej se Kašubšćinu powěda:
Mimo togo we wužyśu jo Kašubšćina mjazy pólskeju emigraciju w Kanaźe.
Pšawny status
Wót lěta 2005 kašubšćina jo pśipóznata w Pólskej ako regionalna rěc a se smějo ju wužywaś ako pśidatnu rěc w amtach w pomorskim wójwodstwje.
Wokoło 10.000 źiśi wuknjo kašubšćinu w šulach w Pólskej. Wót lěta 2005 jo móžne pisanje abitury w kašubskej rěcy.
Módry škrjok
Módry škrjok (Picea pungens, syn.: Picea parryana Sargent) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Brańsk
Brańsk jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Bielsk Podlaski. W lěśe 2014 jo how bydliło 3.868 luźi.
Nowogard
Nowogard jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Europa
right|thumb|300px|Europa
Lisćina krajow
Lisćina krajow
Europa
Europa jo kontinent, eksaktnje gronjone njejo samostatny kontinent, ale formujo z Aziju dwójny kontinent Eurazija. Jano Awstralija jo mjeńša.
Lisćina krajow
Land Världsgeografi
Europa
Granicujo z Aziju na pódzajtšu, ze Srjejźnym mórjom na pódpołdnju, z Atlantiskim oceanom na pódwjacorje.
W Europje se powěda 209 wšakich rěcow ze 6 rěcnych swójźbow. Historiski a kulturelnje jo Europa měła wjeliki wliw na swětnu ciwilizaciju.
Staty w Europje
a jadna kolonija:
Länder, die manchmal als Europa bezeichnet werden (in einem politischen Kontext)
thumb|right|upright=1.22|Europa, [[814.]]
Wšedna akelaja
thumb|Aquilegia vulgaris
Wopis
Wšedna akelaja jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 40 až do 80 cm.
Kijašk jo rowny a wjelgin roznogaśowany.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Nygajuce kwiśonki su módrowioletne, rědko rožojte abo běłe. Wóni wobstoje z pěś wótstojecych a pěś titkojtych, dłujko wótšogatych łopjeńkow a dośěgnu dłujkosć wót 3 až 5 cm. Jich proškowe łopjeńka jano mało wuseguju.
Płody
Płody su rowne a pěśdźělne.
Stojnišćo
Rosćo w swětłych listowych lěsach, w kerčinach, na kšomach žywych płotow a na łukach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.
Ingolf Kśenka
Ingolf Kśenka, nim. Ingolf Kschenka (* 1957 w Perlebergu ) jo dolnoserbski faraŕ, dušepastyŕ, prjatkaŕ a kulturny procowaŕ.
Ingolf Kśenka jo se w Perlebergu ako syn fararja naroźił a w Janšojcach wótrosł.
W lětach 1979-1984 jo wón w Lipsku teologiju studěrował. Wót lěta 1987 až do 2015 jo wón był z fararjom w Baršću (Nosydłojcach). Něnt źěła a bydli w Janšojcach.
Ozorków
Ozorków jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Zgierz. W lěśe 2014 jo how bydliło 20 136 luźi.
Mongole
right|thumb|250px|Rozšyrjenje Mongolow Mongole su lud, kótaryž jo žywy głownje w Mongolskej, w Chinskej ludowej republice a w Rusojskej.
Nastaśe
Mongole su wobsednuli na dłujkem pódzajtšu źinsajšneje Mongolskeje, mjazy rěkoma Onon a Kerulen. Mongole su byli zjadnośone wót Džyngis chana (Temüdžyna - teke Temudžyna) na kóńcu 12.stolěśa.
Mongolska
Wobydlarstwo Mongolskeje wobstoj z 85 % z Mongolow, což jo něźi 2,4 milionow (Staw 2007).
Chinska ludowa republika
W Chinskej ludowej republice jo žywych 5.813.947 Mongolow. (Staw 2000) Licba Mongolow w Chinskej ludowej republice jo rozdźělona do awtonomnych teritorijow a prowincow:
Mandlowy bom
Mandlowy bom (Prunus dulcis) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod jo mandel.
thumb|left|150px|[[Kwiśonka]] thumb|left|150px|[[Łopjeno]] thumb|left|150px|[[Płód|Płody]] thumb|left|150px|Płody
thumb|right|200px|Ilustracija, Otto Wilhelm Thomé (1885)
Wopis
Mandlowy bom dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 10 m. Wótergi jo jano kerk.
Krona jo kulojta až šyroko roznogata.
Łopjena
Łopjena su owalne až dłujkojśe-lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 12 cm. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wokoło 2 cm a njasu na bazy někotare załzy.
Kwiśonka
Kwiśo wót měrca až do apryla. Swětłorožojte abo běłe kwiśonki se pśed łopjenjami jawje a dośěgnu pśeměr wót 3 až do 5 cm. Wóni stoje pó pěśoch až pó šesćoch w promjenjach.
Płody
Płone, jajojte, zelene, filcojśe kósmate płody wopśimjeju słabje brozdźonu packu ze śańkej škórpiznu. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 6 cm. Jich płodowe měso jo suche a packa jo wjelgin twarda.
Eksistěruju górke a słodke mandle, pśi tom górke mandle wopśimjeju až do 8 % amygdalina. Z amygdalina módrikowa kisalina nastanjo, tak až wjelika tšocha jo wjelgin gadojte.
Z mandlow se mandlowy wólej a zgromadnu z cukorom a aromatiskimi maśiznami marcipan gótowujotej. Mimo togo wopśimjeju mineralne maśizny.
Stojnišćo
Rosćo na njesolonych, pśepušćatych zemjach.
Eksterne wótkaze
<br style="clear:both;" />
Tupi-Guaraniske rěcy
Tupi-Guaraniske rěcy twórje nejwažnjejšu pódkupku Tupiskich rěcow w Pódpołdnjowej Americe. Wóni wopśimjeju 53 rěcow w 11 kupkach. Nejwěcej znate zastupnicy su Guaraniska pódkupka ale teke źinsa wumrětej rěcy Tupišćina a Tupinambá. Słowje carioca a jaguar matej jeju póchad w Tupí. Mimo togo ma wjele brazilske měsćańske a městne mjena jich póchad w Tupi-Guaraniskich rěcach.
Libanońska cedra
Libanońska cedra (Cedrus libani) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae). Toś ten bom jo w starowěku za nejrědnjejšy bom měł.
Wopis
Libanońska cedra jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 35 m.
Młode bom su wuske a rowne, mjaztym až starše su na špicce wopłonjone a njasu masiwne gałuzy. Krona jo šyroka. Štom je mócny a dośěgnjo tłustosć wót wěcej až 2 m.
Jegły
Jegły su śamnozelene, dosć měke a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 3,5 (4) cm. Wóni stoje pśedewšym na krotkich wurostkach w promjenjach, a to pó źaseś až pó dwaźasća.
Šyški
Kwiśo w septembrje. Šyški su zrownane a tonojte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 10 cm. Zdrjałe šyški maju wopłonjonu špicku. Spjerchliny zdrjałych šyškow wótpadnu.
Śamna akelaja
Śamna akelaja (Aquilegia atrata) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Libanońska cedra
Rozšyrjenje
Rostlina jo w górinach pódwjacorneje a małkeje Azije rozšyrjona, pśi comž buchu pśirodne wobrosty za cas antiki wjelgin deciměrowane.
Śamna akelaja
Wopis
Śamna akelaja dośěgnjo wusokosć wót 1 m.
Kijašk jo lisćaty a bźezzałzowy.
Łopjena
Spódne łopjena maju dłujke wogonki, su dwójce tśiźělne a maju njepšawidłownje zarěznickate łopjeńka.
Stojnišćo
Rosćo na górskich łukach, swětłych górskich lěsach.
Rozšyrjenje
Śamna akelaja jo rozšyrjona w Alpach, Pśedalpach a srjejźnych górach.
Finska
Finska ( Suomi, Finland) jo kraj w pódpołnocnej Europje.
Geografija
Finska granicujo ze Šwedskeju, Norwegskeju a Rusojskeju.
Nejwuše městno jo: Haltitunturi (1 328 m nad normalneju nulu).
Stawizny
Wót 1. wezymskego 1995 jo Finska cłonk Europskeje unije.
Machačkala
Machačkala jo město w Rusojskej federaciji, stolica Dagestanskeje republiki. Lažy na pódwjacornem brjoze Kaspiskego mórja.
Wobchad
Kóńcy tu europska droga E50 Brest – Paris – Nürnberg – Praga – Trenčín – Užhorod – Mukačewo – Winnycja – Kropywnyćkyj ­– Dnipro – Doneck – Rostow nad Donom – Machačkala.
Gryfice
Gryfice jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Galerija
thumb|800px|center|Panorama
Podstupim
Podstupim (nim. Potsdam) jo stolica Bramborskeje.
W lěśe 2005 jo w měsće bydliło 146 635 luźi.
Jan Matejko
thumb Jan Alojzy Matejko (* 1838, † 1. nowembra 1893) jo był pólski mólaŕ.
Módra akelaja
Módra akelaja (Aquilegia einseleana) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Francojska
Francojska ( France, cytaj: [fʁɑ̃s]), oficielnje Francojska republika, République française, cytaj: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) jo wjeliki njewótwisny stat w pódwjacornej Europje. Stolica a nejwětše město jo Paris. K Francojskej słušaju teke wšakorake kupy a teritorije na drugich kontinentach.
Geografija
Francojska se rozpśestrějo wót Srjejźnego mórja do Engelskego kanala a do Pódpołnocnego mórja, wót Ryna do Altantiskego oceana. Wobydlarje Francojskeje cesto gronje, až jo Francojska "heksagon" jeje geometriskeje formy dla.
Francojska granicujo z Belgiskeju, Luxemburgskeju, Nimskeju, Šwicaŕskeju, Italskeju, Monaco, Andorru a Špańskeju. W někotarych ze swójich departementow na drugich kontinentach ma wóna teke granicu z Brazilskeju, Surinamom (Francojska Guyana) a Nižozemskimi Antilami (Saint-Martin). Francojska jo teke zwězana z Wjelikeju Britaniskeju z tunelom, kenž wjeźo pśez Engelski kanal.
Ustka
Ustka jo město w Pólskej, w pomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Danielle Harris
Danielle Andrea Harris (1. junija 1977 w Plainview, New York) jo US-amerikańska grajaŕka.
Džyngis chan
miniatur|Džyngis Chan (wobraz ze 14. stolěśa)
Džyngis chan (něgajšne mě jo było Temüdžyn abo Temudžyn, tatarski: kowal; * wěrjepódobnje wokoło 1155, 1162 abo 1167; † wěrjepódobnje 18. awgusta 1227 jo był  khan  Mongolow, kótaryž jo mongolske rody zjadnośił a wjelike źěle Centralnej Aziji a pódpołnocnej Chinskej dobył. Jogo cas kněžaŕstwa ako prědnego wjelikego khana Mongolow jo trał wót 1206 do 1227.
Mohan
Wažne města nad Mohanom su stary Babin (Bamberg), Schweinfurt, Würzburg, Aschaffenburg a Frankobrod. Blisko Mainza wulewa se Mohan do Ryna.
Mohan jo wót lěta 1992 pśez kanal zwězany z Dunajom. Wažne pśiběgi su Regnitz, Tauber a Frankska Solawa.
Bilabial
Bilabial jo wopśimjeśe z rěcywědy. Wóno pómjenjujo zuki, ako móžo luź ze swójima guboma twóriś. W dolnoserbšćinje mamy styri bilabialne zuki: "w / ł", "p", "b" a "m". Toś te zuki (nic "ł"!) pódla welarow teke zawinuju nastaśe dolnoserbskego "ó".
Pśeglěd wó bilabialnych zukach:
Bimbawka
Bimbawka (Pulsatilla) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Łask
Łask jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Łask, w gmejnje Łask. W lěśe 2014 jo how bydliło 17 955 luźi.
Koran
thumb|250px|Prědna sura [[al-Fatiha w rukopisu wót Hattat Aziz Efendi (Transkripcija a pśełožk stej na stronje za wopisowanje wobraza)]]
Koran su swěte knigły muslimow. Wóne su na 114 surow (kapitelow) źělone.
Serbske nałogi
Wu Serbow wobstoje wjele wšakorakich ludowych nałogow, kótarež su za wětšy źěl tatańskego póchada. Woplěwanje serbskich nałogow jo na jsach we Łužycy teke hyšći źinsa kradu rozšyrjone a woblubowane. Na promje casa móžośo daty nałogow wiźeś.
Zapust
Ten nałog płaśi ako nejatraktiwnjejšy nałog w Dolnej Łužycy. Zapust se swěśi w ranem nalěśu a ma - tak ako teke druge nalětne nałogi – zwisk z něga daloko rozšyrjonym wugnaśim złych duchow zymy. Dokradny termin togo něźi stolětny starego nałoga móžo pśi kuždej jsy wšakoraki byś, ale jo pśecej sobota abo njeźela a se zachopijo zwětšego napoł jadnogo a kóńcy wokoło šesćich. W tyźenjach wót tśoch kralow až do zachopjeńka měrca mógu źowća a gólcy se na zgromadny pśeśěg pśigótowaś. Něga su žeńske na pśězach za pśigótowanje Zapusta zagronite byli. Źinsa pak se staraju wó pśewjeźenje Zapusta pśedewšym Domowina abo druge wejsańske towaristwa. Pśi zapustojskem pśeśěgu nose źowća narodnu swěźeńsku drastwu a gólcy du w carnych woblakach a nose zwětšego bantate kłobyki. Na młogich jsach se nose pśi pśeśěgu mimo togo teke wósebne symbole. Dłujku tradiciju ma na pśikład z bantami wupyšnjone chóžyšćo. Wobźělniki zapustojskego pśeśěga wobstoje pśi tom jano z njewóženjoneje wejsańskeje młoźiny.
Palenje chódoty
Ten nalětny nałog póchada z Górneje Łužyce a tam teke pśedewšym se woplěwa. Na pśedwjacor prědnego maja se spi na małem šćerpowcu chódotowu pupku. Chódota płaśi pśi tom ako znamje zymy a jeje palenje dej wugnaśe złych duchow zymy zwobrazniś. Cesto rejuju źiśi wjasele z palecymi gałuzkami w rukach wokoło wognja.
Jatšowne rejtowanje
W Górnej Łužycy jo jatšowne rejtowanje na jatšownicy daloko a šyroko znaty nabóžny nałog, kenž pśiwabi kužde lěto wjele pśiglědarjow zbliska a zdaloka. Wuchadnišćo jo wejsańska cerkwja. Tam dostanu rejtarje wót fararja Bóžy wobraz a pón wobrejtuju na wupyšnjonych kónjach wobejsne póla. Ten ritual dej jsy dobre žni zwěsćiś.
Jatšowna wóda
Jatšowny nałog, kenž jo był hyšći až 1960 daloko rozšyrjony, jo chód pó jatšownu wódu. W switanju jatšownice su źowća ze jsy z bańkami do žrědła šli, aby jatšownu wódu pócerali. Jo źowćam rozmjej pózdatnje pśerědnosć zlubowało, sebje doma z teju wódu myś. Ale swójo wósebne gusło jo jatšowna wóda jano pón měła, gaž źowća njejsu na puśu k žrědłoju powědali. Togodla jo był za njeplecnych pachołow wjeliki žort, źowća pśi tom wobuzowaś.
Jatšowny wogeń
Jatšowny wogeń pali w połnocy pśed jatšownicu pśisamem w kuždej jsy Dolneje Łužyce. Se groni, šym wušej płomje se gyža, śim płodnjejša buźo zemja we wokolicy. W dnjach pśed wótpalenim zběra wejsańska młoźina wót kuždego dwóra paliwa a składa je na lichych pólach bliskeje jsy k wjelickemu šćepowcoju. Luźe muse šćěpowc šćitaś, pśeto wón smějo akle połnoc paliś, ale młoźina ze susednych jsow rad wótpali jen pśedcasnje. Na wjacor jatšownego wognja jo mimo togo za nałogom, až młoźina a tuchylu teke cełe familije se zgromaźiju wokoło małego wognja z muziku, piśoma žortom. Ale hyšći něco drugego jo nałožne, rozmjej pósyny graś na drugem zajtšu, ako na pśikład zagrodkowe źurja suseda kšadnuś a na bom powjesaś abo do gata chytaś.
Stajanje majskego boma
Na pśedwjacorje prědnego maja se staja na jsach Dolneje Łužyce majski bom – zwětšego na jsy abo na drugem lichem wejsańskem městnje. Ten 15-20m wusoki pal njesmějo žednu škóru měś, pśeto howacej by mógali złe duchy abo chórosći tam pód škóru se chowaś a luźam a zwěrjetam škóźeś. Wupyšnjony jo pal majskego boma mimo togo z pisanym bantatym wěncom, kenž jo wejsna młoźina wił, a na wjerašku stoj mała młoda brjaza, kótaraž dej jsy płodnosć za pśiduce dny pśinjasć. Majski bom dej rědny zeleny maj póstrowiś a wobsejźi pó ludowej wěrje wósebne šćitańske gusło za wjas. Młoźeńce muse majski bom zašćitowaś, pśeto jo nałog, až młoźina susedneje jsy co jen wótrěś. To by rozmjej znaniło za wjas wjeliku njegluku. K swětkam se wóttwari majski bom zasej.
Malayziski mjadwjeź
Malayziski mjadwjeź (zwětšego Helarctos malayanus, wótergi Ursus malayanus) jo družyna mjadwjeźow (Ursidae).
Aralski jazor
thumb|left|Wrak we wusušonem Aralskim jazorje thumb|left|Animacija wusušenja Aralskego jazora Aralski jazor (kazachiski Арал теңізі Aral teñizi; usbekiski Orol dengizi; rusojski Аральское море/Aralskoje more) jo bźezwótběgowy słony jazor w Srjejźnej Aziji, kótaryž wobstoj wusušenja dla mjaztym z tśich źělow. Z 1960-tych lět dowjeźo wužywanje wódy Amudarje a Syrdarje za pówóźowanje wjelickich kubłańskich stronow bałmy k wuschnjenju a z pěskom zanosowanju něgajšnego stwórty nejwětšego jazora swěta. Toś te wuwiśe słuša k nejwětšym kumštnym wobswětowym katastrofam w stawiznach cłowjestwa.
Serbske nałogi
Zabijanje kokota
Zabijanje kokota jo teke žnjowny serbski nałog. Pśi tom nałogu se sedaju pśiglědarje na kólasu a wót wobźělonych młoźeńcow jo jaden za drugim na rěźe. To znani, až wón musy na kólasu z wobwězanyma wócyma a ze cepami nad ramjenim kružany gjarnyšk namakaś, pód kótaremž stoj w źěrje z pisanymi bantami a kwětkami wupyšnjony kórbik z kokotom (źinsa pak jano atrapa kokota). Pón gólc musy cepy bricaś a tak gjarnyšk trjefiś. Za to wón ma 3 wopyty. Gaž wón dwójcy njetrjefijo, wón zejgrajo. Dobywaŕ dostanjo kokota.
Malayziski mjadwjeź
Wopis
Malayziski mjadwjeź jo nejmjeńšy mjadwjeź a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 1,4 m a wusokosć ramjenjowu wót maksimalnje 70 cm. Jogo kóža jo krotka, gładka a carna. Blaba jo swětła. Ma bělany až oranžožołty muster na groźi. Jogo žratwa wobstoj z rostlinow, płodow, małkich zwěrjetow a mjoda.
Aralski jazor
Pówóstanki Aralskego jazora se namakaju w Turanskej nižynje, kótaraž pśisłuša Aralsko-Kaspiskej dłymi a laže w Kazachstanje a Usbekistanje. Kontinentalneje klimy dla wobstoj wokolina jazora z pusćinow a połpusćinow. Wjeliki źěl něgdy 68.000 km² wjelikeje swětliny wódy bu źinsa pomjenjowana ako nowa pusćina Aralkum.
Malayziski mjadwjeź
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Malayziski mjadwjeź jo žywy w krotkozajtšnej Aziji, pśedewšym w pódpołdnjowej Chinskej, pódwjacornej Indiskej, na kupoma Sumatra a Borneo. Wón se zwětšego tam na bomach wobźaržujo.
ISO 3166-1
Lisćina krajow ISO 3166-1
Serbske nałogi
Camprowanje
Camprowanje se wótměwa pśed zapustom. Wejsańska młoźina śěga w pisanych kostimach pśez wjas a zastawa pśed kuždym dwórom za štucku a rejku. Za to wóni dostanu jaja, tuk a pjenjeze za wjacorne rozwjaselenje. Něga pak su jano muske směli camprowaś. Tradicionelne kostimy, kenž su wóni tegdy nosyli, su byli na pśikład bóśon, stara baba abo dwójne wóblico.
Ptaškowa swajźba
Lěcrownož ptaškowa swajźba jo górnoserbski nałog jo źinsa teke w Dolnej Łužycy pśedewšym pla małych źiśi wjelgin znaty a woblubowany nałog. Źeń togo swěźenja jo dnja 25. januara. Jo tak, až małe źiśi staju talarje wen pśed wokna abo źurja a pó chylki tam namakaju wšakorake słodkosći abo małe pjacywa ako tradicionelne sroki, kenž stej starjejšej za nich na talarje połožyłej. Źiśi pak sebje mysle, až su to dary ptaškow, kenž se wuźěkuju z tym za futrowanje w zymje. Pópšawna swajźba ptaškow, pśi kótarejž stej pó powěsću sroka njewjesta a wron nawóžeń, se swěśi w źiśownjach a nišych šulskich lětnikach pśisamem pó cełej Łužycy ako mały swajźbarski pśeśěg pśez wjas. Pśi tom nosy mały swajźbarski pórik serbsku swajźbarsku drastwu a wuzbytne swajźbarstwo ma ptaškowe kostimy wóblacone. Dalšne swěźeńske programy k ptaškowej swajźbje se wótměwaju mimo togo ako koncerty abo źiwadłowe graśa, tak na pśikład kuždolětnje pśi Serbskem ludowem ansamblu.
Michałowo
Michałowo jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Michałowo. W lěśe 2014 jo how bydliło 3.158 luźi.
Ankara
Ankara jo stolica a (pó Istanbulje) druge nejwětše město Turkojskeje. Ma pěś milionow wobydlarjow a lažy w srjejźišću kraja.
Hync Roj
Hync Roj (teke: Hinc Roj, nim. Heinz Roy; * 6. decembra 1927 w Cymplu, † 10. nowembra 2019 w Klětnom) jo był serbski komponist a wucabnik, Górnoserb. Wón jo 188 twóŕbow skomponěrował. To jo mjazy drugim „Sinfonija nr. 5 opus 136 Stalingrad“, kótaraž jo měła prapremjeru 15. apryla 2016.
Francojska Guyana
Francojska Guyana jo wótwisny teritorij Francojskeje w Pódpołdnjowej Americe.
Hync Roj
Hync Roj jo chójźił na gymnazium do Gródka, pón do wušeje šule w Běłej Wóźe. Jo komponěrował wjele muzikowych twóŕbow za Serbski ludowy ansambel z motywami serbskich ludowych spiwanjow.
Janusz Jędrzejewicz
Janusz Jędrzejewicz (* 21. junija 1885, † 16. měrca 1951) jo był premierminister Pólskeje wót 10. maja 1933 do 13. maja 1934.
Francojska Guyana
Geografija
Francojska Guyana granicujo ze Surinamom a z Brazilskeju.
Stawizny
Wót lěta 1946 jo Francojska Guyana departament zamórski Francojskeje (fr. département d'outre-mer).
Astronomiska šyrina
Astronomiska šyrina – cesto teke „polowa wusokosć“ pomjenowana – jo wusokostny kut pódpołnocnego (resp. pódpołdnjowego) njebjaskego pola na stojnišću wobglědowarja.
Astronomiske koordinaty a lotowe wótchylenje
Pśi blišym wobglědowanju njesmějo se astronomiska šyrina z geografiskeju šyrinu najadno stajiś, lěcrownož se to wót ekspedicijow 15. stolěśa cesto stawa. Wobej šyrinje rozeznawatej se wó lotowe wótchylenje – t. g. wó ten mały kut ξ, wó kótaryž napšawdny lotowy směr wótchyla se wót teoretiskeje normale na zemski elipsoid. We formulach wuzwigujo se toś ten rozdźěl zwětšego pśez formulowe znamjo φ'  (resp. B'  ), w pśirownowanju z φ (resp. B) za geografisku šyrinu. Ako slěd lotowego wótchylenja płaśi pótakem za astronomisku šyrinu a jeje pendant, astronomisku dlininu: Wobej komponenśe lotowego wótchylenja (ξ, η) wuměnijotej se pśez masowe njepšawidłownosći zemskego śělesa. Na dypku w mórskem niwowje jo ξ kutowa diferenca mjazy napšawdnym horicontom (geoid) a elipsoidiskim horicontom.
Astronomiska šyrina jo pótakem na jadnom boce fyzikaliski fakt zemskego póla śěžnosći, dajo se wšak teke na drugem boce geometriski – ako kut mjazy lotowym směrom a njebjaskim ekwatorom – interpretěrowaś. Tomu napśeśiwo jo „geografiska“ šyrina fyzikaliska fikcija – pótakem kut, kótaryž jo jano na idealizěrowanem zemskem elipsoiźe definěrowany a wótwisujo wót jogo formowych parametrow.
Aby na wěcejzmysłowosć zapśimjeśa „šyrina“ źiwało, groni se w geodeziji lěpjej wó „elipsoidiskej“ (geodetiskej) šyrinje ako wó „geografiskej“ šyrinje. Zemskego wopłonjenja dla (wótchylenje idealneje zemskeje formy wót kuloweje formy) jo w geowědomnosćach samo tśeśe zapśimjeśe šyriny, „geocentriska šyrina“.
Měrjeńske metody a instrumenty
Měrjenje astronomiskeje šyriny (pomjenowaneje gromaźe z dlininy něga zamólnje astronomiske póstajenje pozicije) móžo se z někotarymi metodami astrogeodezije abo astrometrije pśewjasć. Pśi znatych koordinatach wobglědowanych gwězdow su nejdokradnješe metody (pó zasajźonku 0,3″ až 0,05″ na wjacor):