cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jędrzej Moraczewski
Jędrzej Moraczewski (* 13. januara 1870, † 5. awgusta 1944) jo był pólski premierminister wót 17. nowembra 1918 do 16. januara 1919.
Ignacy Jan Paderewski
thumb Ignacy Jan Paderewski (* 1860, † 29. junija 1941) jo był pólski komponist, pianist. Wón jo był premierminister wót 16. januara do 27. nowembra 1919.
Andrzej Moszczeński
thumb|Wopon Kotwicz Andrzej Moszczeński (* 1717, † 18. decembra 1783) jo był wójwoda inowrocławski w lětach 1764-1783.
Antoni Ponikowski
Antoni Ponikowski (* 29. maja 1878, † 27. decembra 1949) jo był premierminister Pólskeje wót 19. septembra 1921 do 5. měrca 1922 a wót 10. měrca do 6. junija 1922.
Jan Antoni Radomicki
thumb|Wopon Kotwicz Jan Antoni Radomicki (* 1690, † 27. apryla 1728) jo był wójwoda inowrocławski w lětach 1727-1728, syn Andrzeja Radomickego.
Leopold Skulski
thumb Leopold Skulski (* 15. nowembra 1877, † 1939/1940) jo był premierminister Pólskeje wót 13. decembra 1919 do 9. junija 1920 a prezident města Łódź w lětach 1917-1919.
Artur Śliwiński
Artur Śliwiński (* 17. awgusta 1877, † 16. januara 1953) jo był pólski stawiznaŕ a politikaŕ‎, premierminister Pólskeje wót 28. junija do 7. julija 1922.
Władysław Grabski
thumb Władysław Dominik Grabski (* 7. julija 1874, † 1. měrca 1938) jo był pólski politikaŕ, stawiznaŕ, premierminister Pólskeje wót 27. junija do 24. julija 1920 a wót 19. decembra 1923 do 14. nowembra 1925.
Pěskowy mak
Pěskowy mak (nimski Sandmohn) (Papaver argemone) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wopis
Pěskowy mak dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 cm.
Łopjena su pśisamem až na srjejźny nerw dwójce našćěpane.
Kwiśo wót apryla až junija. Proškowe nitki su górjejce kaž pleco tłusćejše.
Julian Nowak
Julian Ignacy Nowak (* 10. měrca 1865, † 7. nowembra 1946) jo był premierminister Pólskeje wót 31. julija do 14. decembra 1922.
Arktiski mak
Arktiski mak (Papaver radicatum) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Pěskowy mak
Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.
Stojnišćo
Rosćo na małokalkatych trajdnowych pólach a pěskowych zemjach.
Góriskowy mak
Góriskowy mak (Papaver pyrenaicum) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Alpski mak
Alpski mak (Papaver alpinum) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wopis
Alpski mak jo trajne zele, kótarež w promjenjach rosćo, dośěgnjo wusokosć wót 20 cm a šyrokosć wót 10 cm. Wón jo połpśecejzeleny a krotko žywy a jo pódpołnocnemu makoju (Papaver nudicaule) pódobny.
Łopjena su šerojte.
Aleksander Skrzyński
Aleksander Józef Skrzyński (* 19. měrca 1882, † 25. septembra 1931) jo był pólski jurist a politikaŕ, premierminister Pólskeje wót 20. nowembra 1925 do 5. maja 1926.
Mak
Mak (Papaver) jo rod ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Alpski mak
Wopis
Kwiśo w lěśe. Kwiśonki su běłe abo žołte.
Stojnišćo
Ma lubjej lažko kalkate zemje.
Mak
Rozšyrjenje
Rostliny su w měrnych conach Eurazije a Afriki rozšyrjone, pśi comž někotare družyny teke w pódzajtšu Zjadnośonych statow Ameriki wustupuju. Jano jadna družyna (Papaver aculeatum) wustupujo w pódpołdnjowej Africe a krotkozajtšnej Awstraliji.
Wopis
Rod wopśimjejo něźi 100 družynow. Družyny su jadnolětne, dwójolětne rostliny abo trajne zele.
Władysław Sikorski
thumb|Dom Sikorskego w Tuszowje Władysław Eugeniusz Sikorski (* 20. maja 1881, † 4. julija 1943) jo był pólski politikaŕ a general, premierminister Pólskeje wót 16. decembra 1922 do 26. maja 1923. thumb
Sewny mak
Sewny mak (Papaver dubium) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 5 cm. Kronowe łopjeńka wótergi njasu carne flacki. Jich kijaški su pśilěgawje kósmate. Proškowe nitki su linealne a njejsu tłusćejše. Prošniki su namódre.
Wopis
Sewny mak jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 cm. Rostlina wopśimjejo bělanu, na pówětšu wótergi žołtnjecu mlokowu mězgu.
Makowe rostliny
Makowe rostliny (Papaveraceae) su swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophyta).
Sewny mak
Rozšyrjenje
Rostlina je w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.
Makowe rostliny
Systematika
Makowe rostliny se do tśi pódswójźbow rozdźěla. Słuša 41 rodow z 761 družynami k tomu.
Sewny mak
Płody
Kapslowy płod jo plecojty, na spódku nagi a dwójce až styri raze tak dłujki kaž šyroki. Wón wobstoj ze styri až źaseś pěstkowych pšugow.
Pódpołnocny mak
Wopis
Na spódku stojece łopjena su blědozelene abo namódrje zelene.
Kwiśo w zymje a nalěśe. Wjelike, wónjajuce kwiśonki su běłe, žołte, oranžowe abo rožojte. Kronowe łopjeńka su stołkane.
Sewny mak
Wopis
Łopjena su jadnoty až dwójce našćěpane.
Pódpołnocny mak
mini|
Rozšyrjenje
Póchada ze pódpołnocnych źělow pódpołnocneje Ameriki a Azije.
Wopis
Śańke kijaški su kósmate a bźezłopjenowe. Wóni njasu jadnu kwiśonku.
Sewny mak
Stojnišćo
Rosće na trajdowych pólach, na drogach, na nasypach, na drjebiznowych nasypach a w skałach.
Pódpołnocny mak
Pódpołnocny mak (Papaver nudicaule) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wopis
Pódpołnocny mak jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 cm a šyrokosć wót 15 až do 20 cm.
Kazimierz Świtalski
thumb Kazimierz Stanisław Świtalski (* 4. měrca 1886, † 28. decembra 1962) jo był premierminister Pólskeje wót 14. apryla do 7. decembra 1929.
Pódpołnocny mak
Wužywanje
Družyna se ako rěznu kwiśonku we wšakobarwnych sortach kultiwěrujo.
Pódzajtšny mak
Pódzajtšny mak (Papaver orientale) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wopis
Pódpołnocny mak jo trajne zele. Rostlina jo kósmata.
Łopjena su lancetojte a namódry zelene.
Rozšyrjenje
Póchada ze Prědneje Azije.
Mack
Wopis
Mack jo jadnolětna, pśilěgawje abo wótstojece kósmata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 70 cm (30-90 cm) a šyrokosć wót 30 cm. Ceła rostlina wopśimjejo běłu mlocnu mězgu.
Kijaški su rowne.
Łopjena
Swětłozelene łopjena su pódłujke, pjerinate ze zubatymi wótrězkami, dolne su kijaškojśe šwižnjone, górne su sejźece.
Kwiśonki
Wón kwiśo wót maja až do julije. Šklickate kwiśonki su na kóńcu stojece, cerwjene, dośěgnu šyrokosć wót 5 až do 8 (10) cm. 2 zelenje keluškowej łopjeńce stej šćeśinate kósmate malsnje padajuce. 4 šarlachcerwjene kwiśonkowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 4 cm a maja carny flak na spódku kwiśonki. Kwiśonki su typiske proškowe kwěty bźez nektara. Nadbytk proška pśiwabiju insekty za woprošenje.
Eksistěruju teke sorty z połnjonymi kwiśonkami.
Stojnišćo
Wón rosćo na trajdowych pólach, wótpadnišćach, drogowych kšomach, terenach dwórnišćow. Ma lubjej lětośopłe, zwětšego kalkate glinowe zemje.
Rozšyrjenje
Mack jo pśisamem swětodaloko rozšyrjony.
Substancy
Rostlina wopśimjejo isochinolin-alkaloidy. W kwiśonce mimo anthocyanow su sliny.
Pódobne družyny
Eksistěruju někotare pódobne družyny:
Lěśe
thumb|Polo w lěśu Lěśe jo nejśoplejšy ze styri lětnych casow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym až wóno na pódpołnocnej abo pódpołdnjowej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnym a pódpołdnjowym lěśim. Pódpołnocne lěśe se rownocasnje z pódpołdnjoweju zymu wótměwa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjoweje a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se lěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu.
Astronomiski zachopina se lěśe z lětnim zawrośenim słyńca: casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad wobrotneju šyrinu stoj a dny nejdlejše su. Na pódpołnocnej połkuli stanjo se to 21. junija, na pódpołdnjowej połkuli 21. abo 22. decembra. Pó tom bywaju dny zasej krotše a nocy dlejše. Lěśe kóńcy z nazymskim rownonocnosću 22. abo 23. septembra na pódpołnocy a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcoju na pódpołdnju.
Lěśe licy teke ako lětny cas stopnjowaneje žywjeńskeje radosći. To se wósebnje na, pśez wuše temperatury wabjone, pśebytkach pód gołym njebjom pokaza, pśez což cłowjek pśirodu mócnjej zaznawa.
Fenologiski zachopjeńk lěśa móžo se wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) teke pśez zachopne wjedrowe wjelikosituacije a wjeleserake regionalne faktory wobwliwujo. Rozeznawa se mimo togo mjaz ranym lěśim, srjejźlěśim a póznym lěśim. W lodojcowych regionach wótwisujo ablacija rozsudnje wót togo, ga (zwětšego w septembrje) prědny sněg pada.
Meteorologiski se pódpołnocnemu lěśu mjasece junij, julij a awgust pśirěduju, pódpołdnjowemu lěśu mjasece december, januar a februar. Pśi geografiskich polach kněžy poł lěta dłujko tak mjenjowany polarny źeń, w arktiskich regionach pó tyźenjach połnócne słyńco a běłe nocy.
Zyma
miniatur|Sněgowe kšyśe w běgu lěta našeje [[zemja|zemje]] thumb|Zymska krajina thumb|Zymski źeń w Neulingen (Badeńsko-Württembergska) thumb|Zymska krajina thumb|Zymska krajina thumb|right|[[Ammersee w zymje]] thumb|Skandinawiska w zymje Zyma abo zymje jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej zymu. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom.
Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu znowa wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.
Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.
Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše: Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću
Zapśijeśe zyma se pak tež w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na pś. zymske połlěto, zymski jězdny plan, zymski semester, zymski tarif, zymski spaŕ (pśi zwěrjetach), zymski cas a. d.
center|600px|Šema za lětne case, pśeglěd nad referencowymi linijami zemskeje cery
Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchylijo, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy.
Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.
Nalěśe
thumb|Nalětny aspekt na [[tšawnišća|łuce z łokaśinu, łucneju žerchlicu a w slězynje puckowinu]]
Casowy rum
Pó fenologiji zachopina se nalěśe z prědnym kwiśenim regionalnje rozdźělnych družynow rostlinow. W pódpołnocnej hemisferje to zastupi powšyknje w mjasecach měrc, apryl a maj, w pódpołdnjowej hemisferje pak w septembrje, oktobrje a nowemberje.
Za tym, až nalěśe na pódpołdnjowej abo pódpołnocnej połkuli kněžy, se mjazy pódpołnocnym a pódpołdnjowym nalěśim rozeznawa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjazy pódpołdnjoweju a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se nalěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu. Togodla jo teke móžne, z pódpołdnjowego nalěśa pódpołnocnu nazymu slědowaś a nawopak.
Casowy rum
center|thumb|upright=3.0
W srjejźnej Europje zachopina se pótakem pódnalěto južo z prědnym kwiśenim sněgulkow, dopołne nalěśe jo pak akle z zachopjeńkom kwiśenja jabłušcynami dośěgnjone.
Zachopjeńk nalěśa se móžo pak astronomiski, toś pó połoženju zemje k słyńcu, pak se fenologiski pó stadiumje wuwiśa rostlinow póstaj.
Astronomiski zachopina se z nalětnym ekwinoktiumom:
Wucynk na cłowjeka
Lubowarjow pśirody a drogowarjow pśiwabjaju cesćej do pód gołe njebjo, a wjele gromaźi nalětne zela (na pś. kobołkojty pyšny kobołk) za wobnowjenje pódnalěśneje kuchniny.
Casowy rum
Z astronomiskim zachopjeńkom lěśa k lětnemu zawrośenju słyńca 21. junija se kóńcy nalěśe něnto pśecej na samskem dnju.
Wucynk na cłowjeka
Na rozdźěl wót toś tych tak mjenjowanych nalětnych cuśow nastanjo pśi někotarych ludach nalětna mucnosć. Toś ta se pśedewšym hyšći mócnje w kšwi eksistěrujucemu spańskemu hormonoju melatonin pśipišo, ale jo dokładna pśicyna hyšći njewujasnjona.
Casowy rum
W meteorologiji nalěśe zachopina se pśecej 1. měrca. Wóno bu z pśicynow wěcej jadnorego wjeźenja statistika na prědny źeń mjaseca scynjone a jo (meteorologiski glědane) – kaž teke tśi druge lětne case lěto, nazyma a zyma – dokładnje tśi mjasece dłujke. Tak se mógu lětne case wěcej jadnory do „suche“, „góruce“, „zymne“ atd. rozdźěla.
Wucynk na cłowjeka
thumb|Wót sněga wobdata [[sněgulka]] Z stupajucej swětłowej intensiwnosću se wósebnje pśi primitiwnych ludach wěcej serotonina a dopamina wusypuju (w ciwilizowanych kulturach se njezměnijo pśez wuměłsku swěcu pśiwzeta swětłowa intensiwnosć). Toś te se staraju za w cełku lěpše strowotny staw a wustatkuju lažku euforiju. Teke žycenje pó partnera jo pśi nejwětšych ludach w nalěśu mócne, wowołowany mjaz drugim pśez pówušone wusypowanje hormonow. To jo pak wědomnostnje njeje dopokazane. Zazdaśim graju optiske powabki pśez lažčejšu drastwu wětšu rolu.
Kazimierz Bartel
Kazimierz Władysław Bartel (* 3. měrca 1882, † 26. julija 1941) jo był pólski politikaŕ a profesor, premierminister Pólskeje wót 15. maja do 4. julija 1926, wót 8. julija do 24. septembra 1926, wót 27. septembra do 30. septembra 1926, wót 27. julija 1928 do 13. apryla 1929 a wót 29. decembra 1929 do 15. měrca 1930.
Nalěśe
Casowy rum
thumb|Kwiśeca wišnina w nalěśu
Zagrodny mak
Stejnišćo
Rosće na smjećach, pustych płoninach. Preferuje wutkate a wapnite hlinjane pódy.
Płody
Kapslowy płod jo pśisamem kulowaty.
Rozšyrjenje
Póchada z Bliskego Wuchoda. Južo wokoło lěta 900 p.Ch. jo był znaty w Grjekskej.
Wužywanje
Zdrjałe semjenja se ako pječenski wobstatk a za makowy wólej wužywaju, dokulaž wěcej alkaloidy njewopśimjeju. Ale se musy tak starosćiwje žněju, až z mlokowej mězgu do kontakta njepśidu.
Zagrodny mak (Papaver somniferum) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Łopjena
Našěr zelene łopjena su nage, njeźělone a eliptiske. Jich kšoma je rězana. Wóni kijašk wobpśimuju.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su běłe, rožojte, cerwjene abo wioletne, dośěgnu wjelikosć wót 10 cm a na spódku njasu śamne flacki. Kronowe łopjeńka su rědko cerwjene.
Wopis
Zagrodny mak jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 40 až do 150 cm. Rostlina jo módrozelena.
Estnišćina
Estnišćina (estniski eesti keel) jo rěc baltiskofinskeje gałuzy finougriskich rěcow, a togodla teke słuša k swójźbje uralskich rěcow. Estnišćina jo pśiswójźbna z finšćinu a daloko teke z hungoršćinu. K kupce finskich rěcow słušaju teke někotare małe rěcy, na pśiklad liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estnišćina njejo pśiswójźbna z rěcami susednych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam.
Estniski powěda wokoło 1,1 mil. luźi, wětšyna z nich (na 950.000) bydli w Estniskej. Estnišćina jo jadnučka amtska rěc w Estniskej a jadna z 25 amtskich rěcow Europskeje unije.
Substantiwy a adjektiwy
Estnišćina ma 14 padow a dwa numerusa, ale njama žeden genus.
Partitiw słužy k zwuraznjanjeju źělnego subjekta, na pś. Lapsed on tänaval ‘Źiśi su na droze’ (wěste źiśi), ale Tänaval on lapsi ‘Na droze su źiśi’ (někake, njeznata kopica). W młogich padach słužy partitiw ako pad indirektnego objekta, wósebje z werbami zawupytnjenja, na pś. Ma näen autot ‘Ja wiźim awto’. Z drugimi werbami zwuraznja partitiw njedopołnosć wugbanja, tak Ma söön torti ‘Ja jěm tortu’, ale Ma sõin tordi ära ‘Ja som tortu zjědł’. Partitiw slědujo teke numeralam mimo üks ‘jaden’: üks raamat ‘jadne knigły’ kaks raamatut ‘dwě knigły’, kümme raamatut ‘źaseś knigłow’ atd.
Wjeliki źěl substantiwow móžo twóriś plural ako z kóńcowku -de- ako teke z kóńcowku -i- (kótaraž móžo teke formu -e- abo -u- měś).
Deklinacija adjektiwow jo jadnaka ako ta substantiwow.
Konsonanty
Palatalizaciju konsonantow w pismje njewóznamjenjuju.
Werby
Pśi negaciji werba wužywa se njepśeměnjata partikla ei, za kótarejuž slědujo forma werba bźez kóńcowki: (ma) loen ‘(ja) cytam’, ale ma ei loe ‘ja njecytam’. W imperfekśe slědujo partikli forma participa na -nud: ma ei lugenud ‘ja njejsom cytał’.
Słowoskład
Nejwětšy źěl słowoskłada estnišćiny jo uralskego abo finougriskego póchada. Z 13. stolěśa jo estnišćina ale teke wjeliku licbu słowow z nimčiny pśewzeła (zaprědka z dolnonimčiny, pózdźej z wusokonimčiny), na pś. müts ‘mica, šapka’, kool ‘šula’, köök ‘kuchnja’, nööp ‘bublin’, naaber ‘sused’ a kleit ‘suknja’, tudeng ‘student’, tisler ‘blidaŕ’, liiderlik ‘njerodny’, rehkendama ‘licyś’.
Zwězanja z prepozicije a werba póchadaju w estnišćinje teke zwětšego z nimčiny, na pś. ette tulema ‘staś se’ (< nim. vorkommen), juurde võtma ‘pśiběraś’ (< nim. zunehmen) abo läbi kukkuma ‘pśepadnuś’ (<nim. durchfallen).
Wokale
Tabela pokazujo jano kakosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźelne dłujkosći.
Pśi wupaźe konsonantow nastawaju hyšći dalšne diftongi, kótarež njenastawaju w njepśeměnjatych zdonkach: öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa.
Werby
Estniski werb ma dwa numerusa (singular, plural), tśi wósoby (1., 2., 3.), styri case (prezens, imperfekt, perfekt, pluskwamperfekt) a styri moduse (indikatiw, kondicional, imperatiw a modus obliquus). Estnišćina ma dwa infinitiwa, jaden na -ma a jaden na -da: Ma tahan lugeda ‘Ja cu cytaś’, ale Ma hakkan lugema ‘Ja zachopijom cytaś’.
Słowoskład
Wósebnosć estnišćiny jo twórjenje neologizmow bźez pśikłada w drugich rěcach, tak na pś. relv ‘bróń’, laup ‘coło’, raal ‘licadło’ abo rula ‘skateboard’.
Wokale
Rěcna norma se pomina, až slěd üü wugronijo se ako.
Mimo jadnorych wokalow eksistěrujo hyšći wjelika licba diftongiskich zwězanjow: ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi.
Stawizny
Nejstarše dokłady estnišćiny su z Heinrichoweje Chroniki Liwiskeje (Henrici Chronicon Livoniae) wót 1224–1227, prědny tekst z lěta 1524 (rukopis z Kullamaa). Do kóńca 19. stolěśa jo estnišćina dwě rozdźělnej formje pisneje rěcy měła – pódpołnocnoestnišćinu (t. pomj. rěc Tallinna) a pódpołdnjowoestnišćinu (t. pomj. rěc Tartua).
Konsonanty
Typiska wósebnosć estnišćiny jo rozeznawanje tśich schójźenkow dłujkosći (krotko – dłujko – pśeliš dłujko) ako pla konsonantow tak teke pla wokalow, na pś. koli ‘chabź’ – kooli  ‘šule’ (genitiw singulara) – kooli  ‘šulu, do šule’, kanu  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – kannu  ‘kany’ (genitiw singulara) – kannu  ‘kanu’ (partitiw singulara). Pšawopis njepokazujo rozdźěl mjazy dłujkim a pśeliš dłujkim schójźenkom, wuwzaśe su rědy –  –,  –  –  a  –  – , źož pišu b – p – pp, d – t – tt a g – k – kk.
Na rozdźěl wót finšćiny njama estniska pisna rěc wokalnu harmoniju. W někotarych narěcach jo wokalna harmonija weto hyšći wuchowana (na pś. pódpołdnjoestniski külä ‘wjas’, tervüs ‘strowosć’, pisna rěc küla a tervis).
Stawizny
Pisanje staršych tekstow jo se na principy nimskego pšawopisa zeprěło, pśez což na pś. rozeznawanje dłujkosćow njejo móžno było – słowo kalla jo mógło stojaś za (‘ryba’, źinsa kala) abo  (‘lej’, źinsa kalla).
Stopnjowa změna
Ako teke druge finsko-samiske rěcy (mimo wepšćiny a pódpołdnjosamiskeje rěcy) pokazujo estnišćina t. pomj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wót finšćiny pódlaže tej w estnišćinje wšykne wokale a konsonanty, na pś. kapp ‘spižka’ (nominatiw singulara) – kapi  ‘spižki’ (genitiw singulara) – kappi  ‘do spižki’ (illatiw singulara), samm  ‘kšac’ (nom. sg.) – sammu  ‘kšaca’ (gen. sg.) – sammu  ‘kšac’ (par. sg.), tool  ‘stoł’ (nom. sg.) – tooli  ‘stoła’ (gen. sg.) – tooli  ‘stoł’ (par. sg.). Cesto pśi tom jadnotliwe konsonanty wupaduju a wokolnej wokala se znižatej: uba ‘bob’ (nom. sg.) – oa  ‘boba’ (gen. sg.) – uba  ‘bob’ (par. sg.), tigu ‘slinik’ (nom. sg.) – teo ’slinika’ (gen. sg.) – tigu ’slinika’ (par. sg.).
Finšćina
Finski se teke powěda we Šwedskej, Norwegskej a Rusojskej a drugich krajach.
Finski powěda 6 mil. luźi, z togo we Finskej wušej ako 5 mil, toś něźi 92 % wobydlarjow. Něźi 6% wobydlarjow powěda Šwedšćinu ako maśeršćinu.
Pśiswójźbnosć
Finšćina słuša k finougriskim rěcam, kótarež se w dłujkozajtšnej Europje a dłujkowjacornej Azija powěda. Jano Hungoršćina se w srjejźnej Europje powěda. Finšćina jo pśisamem blisko pśiswójźbna z Estnišćinu, Karelšćinu, Wepsišćinu, Wotišćinu a Liwišćinu, mjaztym až pśiswójźbnosć z Hungoršćinu jo něźi tak mało kaž ta mjaz Nimšćinu a Persišćinu. Baltofinskim rěcam su lappske rěcy pódobne, mjaztym až se druge rěcne kupki mócnjej rozeznawaju.
Finšćina słuša k finougriskim rěcam, kótarež su swójźba znutśika uralskich rěcow. W toś tej swójźbje twóri kupku baltofinskich rěcow z gromadu z blisko pśiswójźbnymi rěcami: Estnišćina, Karelšćina a dalšne małke rěcy.
Finšćina jo aglutinowanska rěc a se bejnje wót susednych indoeuropskich rěcow rozeznawa, lěcrownož bu wót lěttysacow wót tych wobwliwowana. Togodla finšćina ma mnogolicbne póžyconki z rozdźělnych indoeuropskich rěcow, pśedewšym germaniskich, baltiskich a słowjańskich rěcow.
Wokalna harmonija
Wokala e a i stej neutralnej. Togodla wónej móžotej z wokalami wobeju kupkowu wustupowaś. Jolic słowo jano wopśimjejo neutralne wokale, pótom se za kóńcowki prědne wokale wužywaju.
Gramatika
Finšćina jo aglutinowana rěč, kótaraž ma 15 padow. Genusy a nominalne klasy feluju.
Negěrujucy werb
Až cynił negěrujucu sadu, finšćina wužywa negěrujuce pomocny werb. Pó nim wužywaju werb, kótarež se negěrujo: namakaš formu werba jolic bjerjoš formu prědneje wósoby a wótwónoźeś kóńcny N. Na pś., “ja njepowědam” jo: “minä en puhu”. Konjugacija werbow jo tak slědujo.
Wokale
Finšćina ma wósym wokalow, pśi comž wše wokale mógu krotke abo dłujke byś. Krotke wokale se jaden raz pišu, mjaztym až dłujke wokale se dwójce pišu. Transkripcija pó IPA se w slědujucej tabeli mjaz pórom / jawi. Mimo togo jo w Finšćinje wótwisnje wót wašnja licenja 16 až 18 rozdźělnych diftongow, kótarež se ako fonemy gódnośe: ai [], au [], ei [], eu [], ey [], ie [], iu [], iy [], oi [], ou [], ui [], uo [], yi [], yö [], äi [], äy [], öi [] a öy []. Status diftongow wót ey a iy njejo jadnomyslny. Powšyknje se by mjaz diftongami a dwójozłožkowymi wokalowymi wězbami rozeznawaś musało, pśi comž se pśecej njegóźi granica jasnje śěgnuś. Tak jo au w kaula [] (šyja) diftong, ale w kulaus [] (lunk) wokalowa wězba.
Alfabet a wugronjenje
Slědujuce pismiki se jano w cuzych słowach wužywaju:
Werby
¹ Hän wóznamjenja “wón/wóna”, a se wóznamjenja “wóno”.
Finšćina ma konjugacije. W slědujucej tabeli su někotare pśikłady za pśitomnostne formy werbow, pśi comž mjenjowany werb olla jo pitśku njepšawidłowne.
Alfabet a wugronjenje
Pismik n wótwisujo we wugronjenju wót slědujucego konsonanta. T.g. gromadu z pismikom k, toś ako nk se kaž // wugranja, mjaztym až gromadu z pismikom g, toś ako ng samo k // zjadnośujo. Pśed pismikom p wón se kaž m wugranja, na pś. kunpa (kaž kumpa).
Ale jano slědujuce pismiki we wopšawdnych finskich słowach wustupuju:
Pśi tom wugronjenje jo wěcej pšawidłowna ako we wjele drugich rěcach. Mimo togo dłujkosć wokalow a konsonantow jo wažna. Na pś. tuli "wogeń", tulli "cło", tuuli "wětš". Konsonanty b, d a g se pitśku měkše ako w Nimšćinje wugranjaju, mjaztym až p, t a k pśecej su njeaspirěrowane.
Pšašanja
Za pšašanja bźez wopšawdnego pšašajucego pronomena se sufiks -ko/-kö wužywa. Pśi tom se słowo ze sufiksom do zachopjeńka sady sejźi. Na pś.:
Wokalna harmonija
Cuze słowa wótergi wopśimjeju wokale wobeju kupkowu. Ale pśi njepórědnem wugronjenju se wokale pśipódobnjuju, kaž na pś. Olympia se ako Olumpia wugranja.
W zestajanych słowach wokalna harmonija płaśi za kuždy źěl. Wokale kóńcowki se pó wokalach slědnego źěla zrěduju.
Alfabet a wugronjenje
Pśizukowanje lažy w Finšćinje pśecej na prědnej złožce. Wót wěcej ako tśoch złožkow wustupujo teke pódlańske pśizukowanje na kuždej drugej złožce. Ale slědna złožka wóstanjo njepśizukowana.
Werby
Pronomeny tśeśeje wósoby su notne, ale móžno wuwóstajaś pronomeny prědneje a drugeje wósoby.
Wokalna harmonija
thumb|Diagram wokalneje harmonije Mimo togo Finšćina ma wokalnu harmoniju. Slězne wokale a, o a u njamógu w samskem słowje z prědnymi wokalami ä, e, a y wustupowaś. Kóńcowki a sufikse se wótpowědujucy pó wokalami w zdonku pśiměrjuju.
Stopnjowa změna
Rozeznawa se mjaz kwantitatiwnej a kwalitatiwnej stopnjowej změnu. Pśi kwantitatiwnej stopnjowej změnje se dwójne konsonanty w słabym stopjenju do jadnorych reducěrujo:
Wót kwalitatiwneje stopnjoweje změny su jadnotliwe konsonanty k, p a t kaž teke mnogolicbne konsonantowe wězby pótrjefjone. Toś te wašnje stopnjoweje změny njejo wěcej produktiwna, t. r., nowše słowa njejsu wěcej wót togo pótrjefjone (pśir. katu „droga“ – kadun „drogi“, ale auto „awto“ – auton „awta“).
Konsonanty k, p a t pódlaže w deklinaciji kaž w konjugaciji finskich słowow stopnjowej změnje. Wustupuju w „mócnem“ a „słabem“ stopjenju. Mócny stopjeń stoj we wótwórjonych, toś na wokalu kóńcecych, złožkach (na pś. katu „droga“) kaž teke pśed dłujkimi wokalami a diftongami (na pś. katuun „do drogi“). Howacej stoj słaby stopjeń (na pś. kadun „drogi“).
Pśi wětšynje słowow stoj zakładna forma (nominatiw pśi nomenach, infinitiw pśi werbach) w mócnem stopjenju. Někotare słowa pódlaže nawopacnej stopnjowej změnje, pśi kótarejž zakładna forma w słabem stopjenju stoj a flektěrowane formy pśewažnje mócny stopjeń pśiwzeju (na pś. tuote „produkt“ – tuotteen „produkta“).
Wósebne pady:
Konsonanty
Finšćina ma jano 14 samostatnych konsonantiskich fonemow. Wóna togodla słuša k chudym na konsonantach rěcam. Dalšne styri konsonanty, kótarež tu w spinkoma stoje, jano w póžyconkach wustupuju. Zuk ʔ jano se pśi substantiwach na krotkem -e a pśi někotarych werbowych formach jawi, kaž na pś. Tule tänne! "Pśiź sem!". Pśi tom bywa ako wuslědk nazukowego konsonanta slědujucego słowa słyšabny.
Werby
² He jo pluraliski hän, ne jo pluraliski se.
! colspan="2" | Wósoba || Pronomen || Olla (byś) || Puhua (powědaś) || Etsiä (pytaś)
Alfabet a wugronjenje
Pśi zestajanych słowach kuždy wobstatk wobchowa swóje pśizukowanje.
We Finšćinje se łatyński alfabet z tśimi pśidatnymi pismikami wužywa, a to ä, ö, å (jano za šwedske mjenja). Wóni w alfabetiskem pórěźe pó pismiku z slěduju, tak až ä a ö njestojtej pśi a a o kaž w Nimšćinje. Stawiznow dla finski alfabet faktiski jo identiski ze šwedskim alfabetom.
Negěrujucy werb
! colspan="2" | Wósoba || Pronomen || Werb