cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cybulinka
Stojnišćo
Rosćo źiwje w Alpach a Jurje, na włožnych łukach, w płonych bagnach, na rěcnych brjoze na włožnym kamjentnem wótsypku a wóźiwjowany pśi pěskowych ławach a w šoterje rěkow.
Rozšyrjenje
Rostlina jo žywa w Europje, Aziji a pódpołnocnej Americe.
Wužywanje
Wón bu juž za cas srjejźowěka rostlinu ako wěrcu kultiwěrowana. Wón za salaty a k garněrowanju wužywa.
Brjansk
Brjansk (rus. Брянск; pól. Briańsk) jo město w Rusojskej.
Control Machete
Control Machete jo była mexikańska rapowa muzikowa kupka z Monterreya, kótaraž jo eksistěrowała mjaz 1996 a 2004.
Pózdatna cypresa
Pózdatna cypresa (Chamaecyparis) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Za dłujki cas bu teke družyna Nutkowa cypresa (Callitropsis nootkatensis) k pózdatnym cypresam licona.
Górka (rod)
Górka (Cucumis) jo rod ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae). 30 Cucumis-družynow wustupujo w Africe, 25 w Indiskej, Krotkozajtšnej Aziji a Awstraliji.
Wopis
Wobwitki njejsu roznogaśowane, ale jano jadnore.
Systematika
thumb|[[Cokorowa melona (Cucumis melo)]] thumb|[[:de:Horngurke (Cucumis metuliferus)]]
Mikołaj Rej
thumb|Muzeum Mikołaj Rej (* 4 februara 1505; † 1569) jo był pólski basnikaŕ, pśełožowaŕ a pólitikar.
Paul McCartney
thumb|Paul McCartney w lěśe 2010 Paul McCartney (* 18. junija 1942 w Liverpoolu) jo britiski rockowy muzikaŕ, spiwaŕ, basist a komponist, kótaryž jo grał mjaz 1960 a 1970 pla kupki The Beatles, kótaruž jo był sobu załožył. Pó rozpušćenju kupki jo zachopił wuspěšnu solowu karieru.
Wylem Wěrik
Wylem Wěrik, nim. Wilhelm Wierik (roź. 9. decembra 1910 w Rownem, wum. 26. januara 1993) jo był dolnoserbski mólaŕ a ludowy wuměłc.
Wón jo se ako syn jadnorego bura naroźił w Rownem. Dokulaž jogo nan jo w prědnej swětowej wójnje panduł, Wylem jo ako połsyrota w dworje starogo nana wótrosł. Źěłał jo ako mólaŕ a lakěraŕ. W 1933 wón jo se wóženił. Wót zachopjeńka 50. lět jo był z cłonkom Domowiny a jo se stał ze załožarjom domowinskeje kupki w Rownem. W 1969 jo dostał cesne znamuško Domowiny.
W 1976 wón jo se sednuł na wuměńk. Ingrid Naglowa a Roža Šenkarjowa stej jogo źowce.
Fryco
Fryco jo dolnoserbske muskece pśedmě, zeserbšćona forma nimskej pśedmjeni Fritz a Friedrich.
Nosarje mjenja
Fryco jo teke serbske swójźbne mě:
Domena (biologija)
Domena jo hirarchiska rownina biologiskeje systematiki.
Otfried Preußler
Otfried Preußler (* 20. oktobra 1923 w źinsajšnem Liberecu, něgajšnem Reichenbergu, Čechosłowakska; † 18. februara 2013 w Prien am Chiemsee ) jo nimski awtor źiśecych knigłow był. Jogo nejwěcej znate źěła su Der kleine Wassermann, Der Räuber Hotzenplotz, Krabat, Das kleine Gespenst a Die kleine Hexe. Ceły nakład jogo 32 knigłow pó cełem swěśe, kótarež su se do dogromady 55 rěcow pśełožyli, lažy pla 50 milionow eksemplarow.
Herbert Cerna
Herbert Cerna, teke: Herbert Cernja, nim. Herbert Zerna (* 9. septembra 1905 w Górach, † 24. oktobra 1955 w Popojcach) jo był dolnoserbski faraŕ, teolog a spisowaśel, domowniski slěźaŕ, prědny serbski filmaŕ
Cypresa
Cypresa (Cupressus) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Otfried Preußler
Młodosć a šulski cas
Preußler jo Rudolfoweje šule w Liberecu chójźił. Jogo nejlubše pśedmjaty su nimšćina a wšykne cuze rěcy byli. Jogo pówołańske žycenje jo był profesor za nimske krajne stawizny na Karlowej uniwersiśe w Praze.
Herbert Cerna
Herbert Cerna jo se naroźił ako syn ceptarja, Mjertyna Cerny. Wón jo był wuknik w Chóśebuskem gymnaziumje a potom jo studěrował ewangelsku teologiju na uniwersiśe w Jenje, Tübingenje a Halle. Wót lěta 1937 až do 1945 Cerna jo był z fararjom w Janšojcach. Po wójnje wót lěta 1949 jo wón fararił w Popojcach.
Otfried Preußler
Wójaŕska słužba a złapanje
Ned pó jogo abiturje w lěśe 1942, kótaruž jo z wuznamjenjenim wobstał, su Preußlera do wójaŕskeje słužby w drugej swětowej wójnje zwołali. Jo wójowanje na pódzajtšnem fronśe pśetrał, jo pak w lěśe 1944 ako 21-lětny oficěr do sowjetskeje wójnskeje popajźi pśišeł. Pśichodne pěś lět jo pśebył w rozdźělnych lěgwach za popajźone w Tatarskej republice, mjaz drugimi w Jelabuze. Jo śerpjeł na tyfusu, malariji a flakatej zymicy a jo až na 40 kilogramow wórynjeł.
Pó pušćenju z popajźi w juniju 1949 jo namakał w górnobayerskem Rosenheimje swójich z domownje wugnanych pśiswóźbnych a swóju zlubjonu z Libereca Annelies Kind zasej. Hyšći w tom samskem lěśe stej se woženiłej. Pór ma tśi źowki.
Herbert Cerna
Cerna jo pisał pśinoski do Chóśebuskich casnikow a teke jo fotografěrował ludowe nałogi. Wokoło lěta 1930 wón jo zachopił filmy wjerśiś. W zymje 1930-1931 Cerna jo spisał graśe Moja domownja, kotarež jo było pśedstajone prědny raz w Janšojcach w 1931.
Otfried Preußler
Studium a źěło ako pedagog
Jogo situaciju ako pózny domojwrośaŕ pśed wócymi, jo se Preußler rozsuźił, wucabnik byś. Za swój studium jo se pśidatnje pjenjeze ako lokalny reporter a ako pisaŕ tšojenjow za źiśecy rozgłos zasłužył. Wót 1953 až do 1970 jo Preußler nejpjerwjej ako wucabnik ludoweje šule źěłał, pón ako rektor (pózdźej pó njom pomjenjoneje) Otfrieda-Preußleroweje šule w Stephanskirchenje. Casy jo musył 52 źiśam źěło daś. Jogo wulicowarski a kreslarski talent jo how źiśam pomógał; nic rědko jo swójim njeměrnym wuknikam tšojeńka wulicył, kótarež jo pózdźej napisał a wózjawił.
Kariera ako spisowaśel
Na zachopjeńku jo Preußler jano mimopówołański ako spisowaśel źěłał; jo pisał mjaz drugim słuchograśa za źiśecy rozgłos. Pózdźej su se prědne źiśece knigły a teke někotare pśełožki pśidali. W lěśe 1956 su jogo prědne knigły Der kleine Wassermann (Mały wódny muž) wujšli. Dogromady jo napisał 32 źiśecych a młoźinskich knigłow. Jogo knigły maju nimskorěcny ceły nakład wót wěcej ako 15,2 milionow eksemplarow a pśedlaže w 55 rěcach a w něźi 275 pśełožkach.
Mjertyn
Mjertyn jo dolnoserbske muskece pśedmě, zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Martin. Wóno jo było pśedewšym w Dolnej Łužycy znate (górnoserbska forma jo pak Měrćin). Skrotcona forma toś togo mjenja jo Měto.
Otfried Preußler
Kariera ako spisowaśel
Preußler jo na kóńcu ako lichy spisowaśel w Haidholzenje pla Rosenheima žywy był. Za tym jo do dalokeje měry na wuměnk šeł, jo swóje dožywjenja w ruskich lěgwach za pópajźone zapisał. Deje se pó jogo smjerśi wózjawiś.
Ako pśełožowaŕ
Otfried Preußler jo mimo togo prědne tśi zwězki pentalogije Die Chroniken von Prydain wót Lloyda Alexandra do nimšćiny pśestajił.
Sfilmowanja
Wót knigłow Preußlera jo wjele sfilmowanjow, někotare z nich su se južo wěcej raz sfilmowali. Nejmłodšej filma stej Der Räuber Hotzenplotz (2006) a Krabat (2008).
Pówitka
Pówitka (Convolvulus) jo rod ze swójźby pówitkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Wopis
Pówitki su zwětšego wijuce lězece rostliny a małke zela. Jadnore łopjena su musterowane a zwětšego wuske. Kwiśonki su pódobne tym pyšneje pówitki. Wóni wobstoje ze złožoneje rorki, kótaraž se lejkojśe wótcyni.
Družyny
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Apelsina
Wopis
Apelsina jo pśecej zeleny kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 8 m.
Krona jo kulojta. Jeje gałuzy cesto njasu śernje.
Łopjena
Dłujkojśe-jajowate łopjena su kóžane a błyšća. Jich wogonki su słabje kśidłate.
Kwiśonki
Běłe kwiśonki słodkowato wónjaju.
Płod
Płody su nadłujke až kulowate, swětooranžowe až śmowocerwjene jagody. Jich běliznja se góźe lažko woběliś. Płodowe měso słoźi słodko-nakisało aromatiski.
Rozšyrjenje
Rostlina je w tropach a subtropach, ale teke w regionje Srjejźnego mórja rozšyrjona.
Wužywanje
Płody se ako fryšny sad jěźe abo k marmeladam a płodowe mězgi pśeźěłuju. Z płodoweje bělizny młodych płodow, kwiśonkow a łopjenow se eteriske wóleje zgótuju.
Casowe cony w Europje w lěśu
[[Dataja:Time_zones_of_Europe.svg‎|thumb|right|370px|Casowe cony w Europje
Szymon Szymonowic
Szymon Szymonowic (* 24. oktobra 1558; † 5. maja 1629) jo był pólski basnikaŕ.
Casowe cony w Europje w lěśu
]]
Europski lětny cas jo wujadnanje pó kótaremž styri Europske casowe cony se jadnu góźinu za cas nalěśe doda, aby wěcej profitěrował wót dnjownego swětła.
Golub-Dobrzyń
Golub-Dobrzyń jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Golub-Dobrzyń. W lěśe 2014, jo how bydliło 12 898 luźi.
Casowe cony w Europje w lěśu
To jo cynite we wšych krajow Europy z wuwześim Islandskeje, kótaraž wužywa UTC w cełem lětu. Perioda źo wót 01:00 UTC slědneje njeźele měrca až do 01:00 slědneje njeźele oktobra, w kuždem lětu.
Mjenja casowych conow změnja do slědujucych: Pódwjacoroeuropski lětny cas (WEST), Srjejźnoeuropejski lětny cas (CEST), Pódzajtšnoeuropski lětny cas (EEST) a Moskowski lětny cas (MSD).
Pódwjacoroeuropski lětny cas (WEST, UTC+1) jo casowa cona w lětu Färöskich kupow, dłujkozajtšneje Grönlandskeje, Irskeje, Kanariskich kupow, Madejry, Manksoweje kupy, Manikowych kupow, Portugalskeje a Zjadnośonego kralojstwa. Jogo mě engelski jo Western European Summer Time (WEST).
Jogo mě engelski jo Central European Summer Time (CEST), francojski Heure avancée de l'Europe centrale (HAEC) a nimski Mitteleuropäische Sommerzeit (MESZ).
Pódzajtšnoeuropski lětny cas (EEST, UTC+3), engelski Eastern European Summer Time (EEST), jo casowa cona Europskich krajow mjazy Srjejźnoeuropejskeju lětneju casoweju conu a Rusojskeju Federaciju.
Europske kraje, kótarež wužywaju za cas lěta UTC+3: Běłoruska, Bulgaŕska, Cypern, Estniska, Finska, Grichiska, Letiska, Litawska, Moldawska Republika, Rumuńska, Kaliningradska prowinca, Ukraina.
Moskowski lětny cas (MSD, UTC+4) (Моско́вское ле́тнее вре́мя) jo kazniski městny cas w europskem źělu Rusojskeje pó casowej conje Moskwy za cas lěta. thumb|left|180px|Moskowski MSK-cas na kórśe Rusojskeje
Moskowski cas jo wužywany za jěźne abo lětański plany śěgow, lětadłow, łoźow atd. wšudy w Rusojskej Federaciji. Wón teke se pokazowaś w telegramach, w e-mejlkach atd. pokazuju. Cas jo cesto zdźělony wšudy w kraju w radijowych wusćełanjach pó Moskowskem casu.
"Moskowski Normalny cas (MSK)" jo rowny k UTC + 3 góźinam w zymje, mjazy slědnej njeźelu oktobra a slědnej njeźelu měrca.
"Moskowski lětny cas (MSD)" jo rowny k UTC + 4 góźinam za cas zbytka lěta.
Zymski cas jo oficielnjejšy, wón jo takrjec normalny městny cas Moskwa. Toś groni až kazniska casowa cona Moskwy jo UTC + 3.
Městny cas we wšym drugem měsće Rusojskeje jo Moskowski cas plus wobgranicujuca góźinska diferenca. Toś ta formula jo płaśiwa pśisamem pśecej, wóna njepłaśi jano za cas změny mjazy zymskim a lětnim casom, dokulaž změna pśecej jo 03:00 pó městnem casu.
Póśěgowe strony
Casowe cony w Europje
Bukowinka
Bukowinka (nim. Buchwäldchen) jo wejsny źěl gmejny Łukajcyny doł we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskeje.
Bukowinka jo se dokumentariski prědny raz w lěśe 1200 naspomnjeła pod nimskim mjenim Gottebug, lěcrownož wěrjepódobnje wóna jo była južo jěsnjej wobsedlona. Serbske mě jsy wótpowědujo nimskemu a jo zwězane z bukom (družyna bomow).
Citrusowe płody
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Pětš Janaš
Pětš Janaš, teke Klaws-Pětr Janaš, Peter Jannasch, Klaus-Peter Jannasch (roź. 19. nowembra 1933 w Chóśebuzu, wum. 18. februara 2021) jo był dolnoserbski ceptaŕ, pśełožowaŕ a wudawaŕ serbskich wucbnicow. Wón jo teke załožaŕ Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz był.
Źěłał jo ako wucabnik w šuli w Kupaŕskich Bórkowach, źož jo w lěśe 1958 pśewzeł swóju prědnu šulsku rědownju. Wót 1979 wón jo był cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije. W lěśe 2005 jo dostał Myto Ćiśinskego za "za jogo wědomostne statkowanje pśi pśeslěźenju a woplěwanju dolnoserbskeje rěcy".
Pětš Janaš a Roland Marti stej wudałej wšykne spise Mata Kósyka w 9 zwězkach.
Kurlandska
thumb|300px Kurlandska ( Kurzeme, Kurlandia, łat. Curonia) jo historiska krajina w źinsnajšej Letiskej. Nejwětše město jo Liepāja.
Stawizny
thumb|Wopon
Chóšć
Chóšć (Cytisus scoparius, syn.: Spartium scoparium L., Genista scoparia (L.) Lam.; Sarothamnus scoparius (L.) Wimm. ex W.D.J. Koch) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Wopis
Chóšć jo w lěśu zeleny kerk, dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m. Jogo gałuzy su granjate, prutojte a zwětšego zrownane. Młode gałuzy su pitśku žyźowate kósmate, pózdźej nage.
Łopjena
Měnjate łopjena su tśilicbnje pjerite. Łopjeńka su owalno-lancetojte, pśilěgajuce kósmate a dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 cm.
Kwiśonki
Wón kwiśo wót maja až do junija (julija). Kwiśonki su złotožołte, stoje na 1 cm dłujkich wogonkach pó jadnom abo pó dwěma w łopjenowych rozporach a dośěgnu dłujkosć wót až do 2,5 cm. Jich kwiśonkowe łopjeńka su 4 cm dłujke, płone, na kšomje kósmate, howacej nage. Proškowe łopjeńka su kaž časnikowe pjera zakulone.
Płody
Płody su wopłonjone łušćiny, kótarež dośěgnu dłujkosć wót až do 5 cm. Jolic zdrjałe su carne.
Stojnišćo
Wón rosćo na gólach, lěsowych zagonach, pód krickami a na nadroznych kšomach. Mimo togo wón se wóstaji kalk.
Rozšyrjenje
Chóšć jo w pódwjacornej, pódpołdnjowej a srjejźnej Europje rozšyrjony. Na pódzajtšu a pódpołnocy su rědke, dokulaž maju mału twardosć pśeśiwo mrozoju.
Wužywanje
Něga jogo gałuzy buchu za wězanje chóžyšćow wužywane.
Pšawa cypresa
Pšawa cypresa (Cupressus sempervirens) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Plural
Plural, teke mnogota jo numerusowa kategorija, kótaraž wóznamjenijo wěcej ako dwa elementa a w rěcach bźez duala samo wěcej ako jaden element. Móžo wustupowaś pśi substantiwach, adjektiwach, pronomenach a werbach.
Plural w serbšćinje
Pśi substantiwach a adjektiwach kóńcowki za plural su z kóńcowkami za pad zjadnośone, mjaztym až pśi werbach kóńcowki za plural su z kóńcowkami za wósobu, cas a modus zjadnośone. Pśi pronomenach samo cesto zdonk měna.
Někotare substantiwy jano w pluralu wustupuju, kaž na pś. źurja, wrota, luźe, gódy, nožyce. Někotare městnostne mjenja jano w pluralu eksistěruju, pśedewšym z kóńcowku -ce, kaž na pś. Chrósćicy, Ralbicy.
Baškiršćina
W Baškiršćinje kóńcowka za plural stoj pśed kóńcowku za pad. Wariěrujo jano pó wokalnej harmonije a konsonantowej harmoniji.
Kóńcowki za plural se wót kóńcowkow za singular rozeznawaju, pśi comž rozdźělne kupki kóńcowkow eksistěruju.
Turkojšćina
W Turkojšćinje kóńcowka za plural stoj pśed kóńcowku za pad. Wariěrujo jano pó wokalnej harmonije a konsonantowej harmoniji.
Melchior Pudłowski
thumb|Wopon Kościesza Melchior Pudłowski († 1588) jo był pólski basnikaŕ.
Klemens Janicki
Klemens Janicki (* 16. nowembra 1516) jo był pólski basnikaŕ.
Ruanda
thumb|left|W „kraju tysac kopcow“ Ruanda (kinyarwanda, francojski a engelski Rwanda) jo gusće wobsedlony nutśikokrajny stat pśi Kiwuskem jazorje w pódzajtšnej Africe. Granicujo z Ugandu na pódpołnocy, z Tansaniju na pódzajtšu, z Burundijom na pódpołdnju a z Demokratiskeju republiku Kongo na pódwjacorje. Stolica jo Kigali, kótaryž se namaka w srjejźišću małego kraja pśi rěce Kagera.
Ruanda jo mimo togo pśedewšym znata za nejwětše mórźenje luda pó drugej swětowej wójnje, kótarež jo se stało w lěśe 1994.
Alan Thicke
Alan Thicke (pópšawem Alan Willis Jeffrey; roź. 1. měrca 1947 w Kirkland Lake, Ontario, Canada, wum. 13. decembra 2016) jo był amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Nowe Miasto Lubawskie
Nowe Miasto Lubawskie jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Nowe Miasto Lubawskie. W lěśe 2014 jo how bydliło 11.181 luźi.
Washington, D.C.
Washington, D.C. jo stolica Zjadnośonych statow Ameriki. Město bu w lěśe 1791 załožone a źinsa ma šesć stow tysac wobydlarjow.
Lažy na pódpołnocnem brjoze rěki Potomac. Granicujo na pódpołnocy a pódzajtšu z Marylandom a na krotkem wjacorje z Virginiju.
Měto
Měto jo dolnoserbske muskece pśedmě, skrotcona forma mjenja Mjertyn, to pak jo zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Martin. Wóno jo pśedewšym w Dolnej Łužycy znate.
Olaf Scholz
Olaf Scholz (roź. 14. junija 1958 w Osnabrücku) jo nimski pšawiznik a politikaŕ (SPD), wót 8. decembra 2021 zwězkowy kanclaŕ Nimskeje zwězkoweje republiki.
Do togo jo wón był wót 14. měrca 2018 zastupnik zwězkoweje kanclaŕki Angele Merkel a financny ministaŕ Nimskeje. Wót nowembra 2007 do oktobra 2009 jo wón był zwězkowy ministaŕ za źěło a socialne, pón wót měrca 2011 do měrca 2018 jo wón był prědny šołta Hamburga.
Carrie Fisher
Carrie Fisher (pópšawem Carrie Frances Fisher; 1956 w Beverly Hills, Kaliforniska - 27 decembra 2016) jo była US-amerikańska grajaŕka a spisowaśelka.
Bergamota
Bergamota (botaniski korektnje Citrus × limon, syn. Citrus bergamia) jo kupka sortow ze swójźby rutowych rostlinow (Rutaceae).
Genitiw
Genitiw jo pad substantiwow a adjektiwow we wjele rěcach (na pś. łatyńšćinje a nimšćinje), kótaryž wugroni wobsejźenje a druge semantiske póśěgi (łatyński, canis puellae = pjas-NOM źowćo-GEN = "pjas źowća"). Někotare rěcy njamaju genitiw, a togodla prepoziciju město togo wužywaju.
Genitiw
Pśi někotarych rěcach genitiw prědku stoj, mjaztym až pśi drugich slědujo. Pśikłady:
Dodatna posesiwna kóńcowka
Někotare rěcy, wósebnje turkojske, dodatnje pśidaju posesiwnu kóńcowku tśeśeje wósoby k wobsydstwu. Pśikłady:
Prepozicije
Wjele rěcow nima genitiw a togodla wužywa prepoziciju město togo.
W astronomiji
W astronomiji, genitiw łatyńskego mjenja gwězdy se z pismikom grichiskego alfabeta wužywa, aby daś systematiske mě gwězdy; na pś., genitiw Oriona (Orion) jo Orionis, toś Beteigeuze, nejwěcej jasna gwězda w Orionje, wědomnostnje se groni α Orionis.
Kramatorsk
Kramatorsk (ukr. Краматорськ; rus. Краматорск) jo město na pódzajtšnej Ukrainje. Lažy na Słobodskej Ukrainje.
Hanzo Hühnchen
Hanzo Hühnchen, teke: Hanso Hühnchen a Hanzo Kokoška, nim. Hans Hühnchen (roź. 28. nowembra 1892 w Radowizy, wum. 22. apryla 1977 w Groźišću pla Picnja) - jo był dolnoserbski wucabnik, kulturny procowaŕ, ludowy wulicowaŕ a maśicaŕ. Dopisowaŕ Casnika a Pratyji.
Hanzo jo se ako syn kolonista Fryca Kokoški naroźił. Jogo swójźba jo była cysto serbska, lěcrownož stary Fryco Kokoška jo dał zapisaś swójo swójźbne mě do farskich a stawniskich lisćinow w nimskem pśełožku ako Hühnchen.
W lětach 1925-1945 a 1950-1961 Hanzo Hühnchen jo źěłał ako wucabnik w Mósće. W 1961 wón jo wótejšeł na wuměńk. Wón jo pisał nastawki, reportaže a dopomnjeńki do Pratyji a Casnika.
Pśi góźbje jubileumowu 125. lět wót naroźenja Hühnchena a 40. lět wót jogo smjerśi, spěchowańske towaristwo Serbskego muzeuma z pomocu familije ceptarja pśewjadło w nowembrje 2017 sympozium w Chóśebuzu.
Wisata cypresa
Wisata cypresa (Cupressus funebris) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Mandžuska rěc
thumb|Chinski a Mandžuski w [[zakazane město|zakazanem měsće]]
Mandžuska rěc słuša k swójźbje tunguzskich rěcow (teke: mandžu-tunguzskich rěcow). Wóna jo jadna z aglutujucych rěcow z wokalnej harmoniju a jo była pisana z mandžuskim pismom,  modifikowanym z mongolskego alphabeta, kótaryž póchada zasej ze staroujgurskego pisma.
Qing-Dynastija
Za studium Qing-Dynastije su znajobnosći  mandžuskeje rěcy wažne wuměnjenje. Weto wuknjo źinsa jano mało sinologow mandžuski.
Blake Clark
Blake Clark (2. februara 1946 w Macon, Georgia) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Benjamin Běgaŕ
Benjamin Běgaŕ nim. Benjamin Bieger (* 20. februara 1873 w Janšojcach, † 26. septembra 1945 w Wětošowje) - dolnoserbski faraŕ, spisowaśel a kulturny procowaŕ.
Benjamin Běgaŕ jo se w Janšojcach ako syn wucabnika naroźił. W Greifswalźe a Kielu jo študěrował teologiju. W lětach 1902-1910 wón jo był z diakonom w Picnju. W lětach 1910-1917 źěłał jo ako faraŕ w Krummendeichu, 1917-1929 w Hennestedśe w Schlezwig-Holsteinskej a 1929-41 we Wětošowje. We Wětošowje wón jo był slědny serbski faraŕ, kenž serbski jo powědał. Wót 1908 cłonk Maśicy Serbskeje.
Běgaŕ gromaźe ze Hajnom Rizom jo wudawał cerkwinski casopis Wósadnik (1905-1913). Wón jo był jaden z głownych organizatorow wjelikego "serbskego swěźenja z rozpokazowanim drastwow" we Wětošowje w lěśe 1930. Toś ten swěźeń jo se k 50. wrośenicy załoženja dolnoserbskeje wótźělby Maśicy Serb­skeje pśewjadł (1880).
W lěśe 1941 jo Benjamin Běgaŕ wótejšeł na wuměńk. Dnja 26. septembra 1945 jo wón wumrěł we Wětošowje. Tam na cerkwinskem kjarchobje jo teke jogo row.
Joachim Gauck
Joachim Gauck (* 24. januara 1940, Rostock) jo nimski politikaŕ a prezident zwězkoweje republiki Nimskeje w lětach 2012-2017.
Jim Morrison
Jim Morrison (James Douglas Morrison;* 8. decembra 1943, Florida; † 24. julija 1971, Paris) jo był US-ameriski spiwaŕ a muzikaŕ. Wón jo był dłujkolětny spiwaŕ rockoweje kupki The Doors.
Gnilawa
Gnilawa móžo byś:
Griby
Griby su swět z domeny Eukaryotow. Njamaju chlorofyl, su žywe heterotrofnje (z drugeje organiskeje maśizny), a rozměwaju se pśez spory. Maju – pódobnje kaž zwěrjeta – chitinowu celowu sćěnu, glikogen ako energiski skład.
Griby su wjelgin heterogena kupka. Formuju pó swójich pśiznamjenjach samostatny swět mimo rostlinow a zwěrjetow, ku kótarymž teke jadnocelarje kaž droždźeje, ale teke wěcejcelarje kaž plěseńcy a jědne griby słušaju. Wucba wót gribow se groni mykologija, wótwóźony wót grichiskego słowa Μύκης [mýkēs].
Griby su žywe pśez wóttwaŕ žywych a nježywych rostlinow, w symbiozu z rostlinami (mykorica) abo ako parazity.
Griby maju 80 000 - 100 000 družynow.
thumb|300px|Fylogenija gribow
Rolna pówitka
Rolna pówitka (Convolvulus arvensis) jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Wopis
thumb|left|Běłe kwiśonki z cerwjenymi flackami Rolna pówitka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 80 cm.
Kijaški su śańke a dołojce lažece, lězece abo nalěwo wijuce.
Łopjena
Łopjena su wutšobojte až šypojte a 3 až 6 raz tak dłujke kaž šyroke. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do septembra. Kwiśonki su lejkojte, běłe abo rožojte a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 2,5 cm. Wóni sejźe na dłujkich wogonkach w łopjenowych rozporach.
Stojnišćo
Rosćo na rolach, winicach, w zagrodach, na wótpadkowych městnach, drogowych kšomach a pustych płoninach. Ma lubjej małohumozne zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.
Jackie Chan
Can Gong saang (7. apryla 1954 we Hongkongu, Chinska ludowa republika) jo chinski grajaŕ.
Marcin Bielski
thumb|Wopon Prawdzic thumb|Kronika polska Marcin Bielski († 18. decembra 1575) jo był pólski basnikaŕ, stawiznaŕ a pśełožowaŕ.
Mosambik
thumb|left|Toflojta góra na dłujkem zajtšu Mosambika Mosambik ( Moçambique) jo njewótwisny stat pśi Indiskem oceanje w krotkozajtšnej Africe. Granicujo z Malawijom a Tansaniju na pódpołnocy, z Pódpołdnjoweju Afriku a Swaziskej na pódpołdnju, ze Simbabwe na pódwjacorje a ze Sambiju na dłujkem wjacorje. Stolica jo Maputo, kótaraž se namaka pśi pśibrjoze w pódpoldnju kraja.
W nejwětšem źělu Mosambika kněžy śopła, sawanowa klima z górucym dešćowym casom wót nowembra do apryla. W suchem casu su pśedewšym nocy zymnjejše. Pśerězne dnjowe temperatury laže cełolětnje mjaz 25 a 30 °C. Nejwuše městno jo Monte Binga (2.436 m) pśi simbabweskej granicy. Nejwažnjejša rěka w kraju jo ze Simbabwe póchadajucy Sambesi, kótaryž se blisko města Quelimane z deltu do oceana wulewa. Pśewažujuca krajinowa forma jo sawana.
Mosambik jo był až do lěta 1975 portugiziska kolonija.
Spiekerooger Inselbahn
Spiekerooger Inselbahn jo jadnokólejowa a metrowa cera na pódzajtšnofriziskej kupje Spiekeroog. Źělna cera mjazy dwórnišćom a pódwjacornym kóńcom (Bahnhof–Westend) jo źinsa muzealna drožka.
Lingua Franca Nova
Lingua Franca Nova jo planowa rěc. Wózjawił jo ju wócny gójc dr. C. George Boeree w lěśe 1998.
Steven Seagal
Steven Frederic Seagal (10. apryla 1952 we Lansing, Zjadnośone staty Ameriki) jo amerikański grajaŕ.
Roža Šenkarjowa
Roža Šenkarjowa, nim. Rosemarie Schenker a Rosmarie Schenker (roź. Wěrik 5. nowembra 1934) jo serbska basnikaŕka, spisowaśelka, wucabnica a rozgłosowa moderatorka. Wóna jo była cłonk serbskeje kupki Judahej. Bydli w Rownem.
W lěśe 2014 wóna jo myto Domowiny dostała.
Lubawa
Lubawa jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Iława. W lěśe 2014 jo how bydliło 10 073 luźi.
Fryco Nakońc
Fryco Nakońc, nim. Fritz Nakoinz (roź. 20 junija 1920 w Šlichowje, wum. 28. decembra 1967 we Wjerbnje) jo był dolnoserbski rucnikaŕ (tkalc tepichow) a domowinski procowaŕ.
W lětach 1954-1957 wón jo był prědny sekretaŕ Domowinskeje župy "Chóśebuz", pón 1957-1962 sekretaŕ wobwodnego pśedsedarstwa Domowiny w Chóśebuzu a zasej 1962-1967 župny sekretaŕ. W 1960 jo dostał cesne znamuško Domowiny.
Jałowjeńc
Jałowjeńc (Juniperus) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Pisana pówitka
Pisana pówitka (Convolvulus tricolor) jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Wopis
Pisana pówitka jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 30 cm.
Małke łopjena su lancetojte.
Kwiśo wót póznego nalěśa až do raneje nazymy. Kwiśonki su purpurmódre abo běłe a njasu žołtu kšomu a běłu póžerawu.
Nina Badrić
Nina Badrić (roź. 4. julija 1972) jo chorwatska spiwaŕka.
Pisana pówitka
Rozšyrjenje
Póchada z regiona Srjejźnego mórja.
Lipa
miniatur Lipa (Tilia) jo rod z pódswójźby lipowych rostlinow (Tilioideae) znutśika slězowych rostlinow (Malvaceae).
Łukasz Górnicki
thumb|Dworzanin polski Łukasz Górnicki (* 1527; † 22. julija 1603) jo był pólski basnikaŕ, spisowaśel a pśełožowaŕ.
Lipa
Wopis
Zdonk jo tłusty.
Kulowate až wutšobojte łopjena sejźe na śańkich wogonkach. Wóni w nazymje spěšnje zažołtnu.
Kwiśo w lěśe. Małke, wónjajuce, dwójorodnikojske kwiśonki su bjacharjowe, nažołte a stoje w promjenjach. Kuždy kwiśonkowy stołk jo z kśidłatym naběłym znosujucym łopjeńkom zrosćone.
Płody su małke, kulojte, twarde, zelene wórjechowe płody, kótarež jano jadne semje wopśimjeju.
Rozšyrjenje
Rostliny su w měrnych regionach Azije, Europy a pódpołnocneje Ameriki rozšyrjone.
Wužywanje
Wjele družynow se rad ako alejowe bomy sajźaju, dokulaž spěšnje rosćo, regularny rěz, ale awtowe wótpłuny relatiwnje derje znjaso.
Družyny
K toś tomu rodoju słuša 45 až 50 družynow.
Izjum
Izjum (ukr. Ізюм; rus. Изюм) jo město na Ukrainje. Lažy na Słobodskej Ukrainje.
Tonga
Kralojstwo Tonga jo kupowy stat w pódpołdnjowem źělu Śichego oceana, kótaryž słuša geografiski k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa. Tonga jo až do źinsajšnego jadnučka monarchija w Oceaniji a jadnučki cłonk Commonwealtha, kótaryž ma swójsku dynastiju.
Krjasa
Krjasa (Lepidium) jo rod ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Tonga
Geografija
thumb|left|Palast tongaskego krala K tongaskemu archipelu słušaju 176 kupow a atolow, kótarež su gronili w zachadnosći pla Europejarjow teke Kupy pśijaśelstwa. Wót nich su jano 36 stawnje wobsedlone. Wóni namakaju se w Pacifiku na pódzajtšo Fidžija, na pódpołdnjo Samowy a na pódpołnoc Nowoseelandskeje. Tongaske wulkanowe kupy lice k Pacifiskemu wulkanowemu kołoju. Na pódzajtšo wót jich namaka se až 10.882 metrow dłymoka Tongaska grobla, kótaraž słuša k nejdłymšym mórskim groblam na swěśe. Nejwušy wjeršk kraja jo wěcej ako 1.000 metrow wusoki a lažy na kupje Kao.
Stolica a nejwětše město Tongy jo Nuku'alofa na głownej kupje Tongatapu z něźi 24.000 wobydlarjami.
Krjasa
Systematika
Rodowe mě Lepidium bu wót Carl von Linné w Species Plantarum, 2, 1753, S. 643-645 nejpjerwjej wótzjawjane. Ako lektotypus bu Lepidium latifolium L. (N.L. Britton & A. Brown: Ill. Fl. N. U.S., 2. Auflage, 2, 1913, S. 164) póstajany. Rodowe mě Lepidium jo wót grichiskego słowa lepidion abo lepidos za spjerchlinu wótwóźone, kótarež se póśěgujo na naglěd płoda.
Lidzbark
Lidzbark jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Działdowo, w gmejnje Lidzbark. W lěśe 2014 jo how bydliło 8 126 luźi.
Tonga
Wobydlaŕstwo
98 % tongaskego wobydlaŕstwa su Polynezijarje. Tamne wobydlarje su zwětšego Europejarje, Chinezarje a Indarje. Wjele tongaskich bergarjow jo stawnje we wukraju žywe, pśedewšym w Awstralskej, Nowoseelandskej a w Zjadnośonych statach.
Tongašćina słuša k polyneziskim rěcam, kenž su gałuz Awstroneziskich rěcow.
Krjasa
Systematika
Pśi I. A. Al-Shehbaz et al 2002 buchu družynow něgajšnych rodow Cardaria, Coronopus a Stroganowia do roda Lepidium stajone. Synonymy za Lepidium L. su: Carara Medikus, Cardaria Desvaux, Coronopus Zinn, Neolepia W.A.Weber, Physolepidion Schrenk, Senebiera DC., Sprengeria Greene, Stroganowia Karelin & Kirilow. Ród Lepidium słuša k tribusoju Lepidieae znutśika swójźby Brassicaceae.
Janowy krick
Janowy krick (Ribes) jo jadnučki rod ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae). Jogo płod jo janowka a hendryška (jano pśi družynje hendryškowy keŕ (Ribes urva-crispa)).
Datiw
Datiw jo gramatiski pad, kótaryž wugroni indirektny objekt sady. Mimo togo se wót někotarych prepozicijow a werbow kněžy. Mě pada z łatyńskego słowa datum póchada. Wón cesto zgromadnje z akuzatiwom wustupujo.
Krjasa
Systematika
miniatur|Klěwki [[zagrodna krjasa|zagrodneje krjasy (Lepidium sativum).]]
Tonga
Infrastruktura
Mjazynarodne lětańske linije zwězuju Tongu z Awstralskeju, Nowoseelandskeju, Samou a Fidžijom. Teke mjaz tongaskimi kupami jo lětadło nejwažnjejšy wobchadny srědk.
Janowy krick
Wopis
K rodoju janowy krick słuša něźi 150 pó źělach w lěśe zelenych, pó źělach pśecej zelenych kerkow. Wóni dośěgnu wusokosć wót až do 3 m.
Datiw
W serbšćinje
Kóńcowka datiwa wótwisujo wót słowneje družyny, deklinaciskeje klasy a numerusa.
Janowy krick
Wopis
Wurostki su dłujke, pśegibnjone, pó źělach śernojte. Gałuzy cesto su cerwjenojśe pśeběžane.
Tonga
Internet
Tonga wobsejźi Top Level Domain .to, kótaraž jo na pódwjacorje wósebnje dla wužywanja za (ilegalne) wideostreaming-słužby znata.
Janowy krick
Łopjena
Lapate łopjena su pó źělach zubate, na dolnem boku cesto meškowje kósmate.
Datiw
Ako indirektny objekt
Datiw se wót někotarych werbow kněžy, kaž na pś. daś, pósłaś,
Janowy krick
Kwiśonki
Kwiśo w póznej zymje abo na zachopjeńku nalěśa. Kwiśonki su zelenojte, žołte, cerwjene abo rožojte.
Datiw
Z prepozicijami
Datiw se wót někotarych prepozicijow kněžy, kaž na pś. k, napśeśiwo, pśeśiwo.
Janowy krick
Płody
Pód źělach seršćate běłe, šarlachcerwjene, wioletne, zelene abo carne jagody su zwětšego jědne.
Datiw
Žrědła
İsmin hâlleri
Janowy krick
Systematika a rozšyrjenje
Swójźba Grossulariaceae bu lěśe 1805 wót Augustin-Pyrame de Candolle w Flore Française, Troisième Édition, 4(2), S. 405 nastajona. Typusowy rod Grossularia Mill. bu w lěśe 1754 wót Philip Miller w The Gardeners Dictionary ... Abridged ..., 4. nakład z typusowej družynu Grossularia hirsuta Mill. wózjawjany. Někotare hyšći pśi A. Cronquist 1981 do Grossulariaceae zarědowanych rodow z kapslowymi płodami źinsa su swójske swójźby: Itea ako Iteaceae a Escallonia Mutis ex L. f. ako Escalloniaceae.
Mě roda Ribes bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w Species Plantarum, 1, S. 200–202 prědny raz wózjawjane. Typusowa družyna jo Ribes rubrum L.. synonymy za Ribes L. su: Botrycarpum A. Rich., Botryocarpium Spach, Calobotrya Spach, Cerophyllum Spach, Chrysobotrya Spach, Coreosma Spach, Grossularia Mill., Liebichia Opiz, Rebis Spach, Ribesium Medik., Rolsonia Rchb..
miniatur|[[Ribes aureum.]] miniatur|[[Ribes bracteosum.]] miniatur|[[Ribes cereum var. cereum.]] miniatur|Kwiśonki wót [[Ribes divaricatum var. divaricatum ze slědk kśiwjonymi keluškowymi łopjenami.]] miniatur|[[Ribes fasciculatum var. chinense.]] miniatur|[[Ribes lacustre.]] miniatur|Kwiśonkowy stołk wót [[Ribes laxiflorum.]] miniatur|Płody wót [[Ribes leptanthum.]] miniatur|[[Ribes malvaceum var. veridifolium.]] miniatur|Kwiśonkowy stołk wót [[Ribes meyeri.]] miniatur|[[Ribes petraeum.]] Rod Ribes se do pódrodow a sekcijow rědujo, tu kuždy pad z wuběrkom na družynach :
Swětodaloko rod wopśimjejo něźi 140 až do 160 družynow. Głowny rozšyrjeński teritorij jo měrnych klimatowe regiony pódpołnocneje połkule, ale teke w Andach eksistěruju někotare družyny. W Chinskej wustupujo 59 družynow, z kótarychž 25 jano tam. 53 družynow wustupujo w pódpołnocnej Americe. Pśeśiwo tomu su jano mało družynow w pódpołdnjowej Americe domacne.
Zagrodniske wuplahowanki:
miniatur|Płodnistwo běłego janowego kricka.
Rozšyrjenje
Rostliny su w chłodno-měrnych regionach pódpołnocneje hemisfery rozšyrjone.
Wyli Gusor
Wyli Gusor, teke: Willi Gusor, nim. Willi Gussor (roź. 30. decembra 1934 ) jo dolnoserbski towarišnostny a kulturny procowaŕ, dłujkolětny pśedsedaŕ župy Chóśebuz.
Wón jo wuknuł w Centralnej serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Až do 1965 wón jo był šołta w Strjažowje, pón w lětach 1970-1993 - w Žylowje.
W lětach 1990-1991 wón jo był ze županom župy "Dolna Łužyca".
W 1965 jo dostał cesne znamuško Domowiny.
Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu jo 2017 wudała cejdejku Ze žywjenja serbskich muskich, źož mjazy drugimi Wyli Gusor wulicujo wót swójogo žywjenja.
Kaposvár
Kaposvár jo město w Hungorskej.
Johannes Frano
Johannes Frano, nim. Johannes Frahnow (roź. 14. oktobra 1930 w Drjenowje ) jo dolnoserbski prjatkaŕ a dušepastyŕ, staršy bratš Jura Frana.
Wón jo źěłał ako prjatkaŕ w někotarych městach Nimskeje. W 1995 wón jo wótejšeł na wuměńk. Źinsa ze swójom manźelskom Giselu bydli w Drjenowje.
Olga Tokarczuk
Olga Tokarczuk (cełe mě: Olga Nawoja Tokarczuk, roź. 29. januara 1962 w Sulechowje) jo pólska spisowaśelka, esejistka, psychologowka, lyrikaŕka i nosaŕka Nobelowego myta za literaturu (2018). Jeje knigły su pśestajone do 37 rěcow, mj.dr. do engelšćiny, nimšćiny, arabšćiny, chinšćiny, hindišćina, špańšćiny, japańšćiny, persišćiny, portugišćiny, rusojšćiny a drugich.
Cerwjeny dub
Cerwjeny dub (Quercus rubra) jo bom ze swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae), z roda dubow.
Wopis
Cerwjeny dub jo spěšnje rosćecy a w lěśe zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 10 až 25 (27) m. Wón jo zymokruty.
Škóra jo šera a płonobrozdata, kótaraž se pó chyli śamnobrunje wubarwi.
Łopjena
Łopjena maju 2-6 wótšych lapow a su w nazymje swětło-oranžowe až šarlachcerwjene. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do (20) 24 cm. Cypliški lapow su dłujko wuśěgnjone.
Pśi sorśe 'Aurea' młoda łopjena su swěśece žołte.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki se z listom jawje.
Płody
Žołźe su kulojte až jajojte, w płonym kelušku sejźe a dośěgnu dłujkosć wót 3 cm.
Stojnišćo
Rostlina jo lěsniski a parkowy lěs. Ma lubjej stojnišća w słyńcu abo w połchłodku.
Rozšyrjenje
Bom jo w pódzajtšu pódpołnocneje Ameriki domacny.
Kreolska rěc
Kreolska rěc (: creole, : créole, : criollo "domorodny") jo (něgajšny) pidgin, kótaryž jo bywał k maśeršćinje rěcneje zgromaźeństwa. Mimo togo swójska gramatika nastanjo a słowoskład rosće.
Dešćowy cas
thumb|Finnis River w [[Awstralska|Awstralskej w dešćowem a suchem casu]]
Dešćowy cas jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten cas, gaž se źo wětšyna lětnych spadkow. Mjaz pódpołnocneju a pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu se pśibližnje pótom dešćujo, gaž stoj słyńco tam w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz aprylom a oktoberom a w pódpołdnjowych tropach mjaz oktoberom a aprylom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa dešćowa casa w jadnom lěśe.
Lětne casy se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam dešćowy a suchy cas.
Kowalewo Pomorskie
Kowalewo Pomorskie jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Golub-Dobrzyń, w gmejnje Kowalewo Pomorskie. W lěśe 2014, jo how bydliło 4 240 luźi.
John de Lancie
John Sherwood de Lancie, Jr. (20. měrca 1948 w Philadelphia, Pennsylvania) jo US-amerikański grajaŕ.
Góry
Góry su mała dolnołužyska gmejna w Bramborskej, kótaraž lažy we wokrejsu Sprjewja-Nysa.
mini|left|„Měrowy dub“ na Górach Gmejna słuša k sedleńskemu rumoju Serbow w Bramborskej a jo jadna ze šesć gmejnow Bórkowskego amta.
Rotokasišćina
Rotokasišćina se powěda w Bougainville, kupa na pódzajtšo Neuguinea, źěl Papua-Neuguinea. Wóna jo cłonk pódzajtšnopapuaskich rěcow. Jeje głowne znamje, rěcywědnje, jo až ma jadnu z nejmjeńšych fonemowych inwentarow na swěśe: šesć konsonantow (p t k v r g) a pěś wokalow (i e a o u); /t/-fonem ma alofon [s] pśed /i/-fonemom. Jano pirahanšćina ma mjenjej fonemow.
Tak, alfabet rotokasišćiny wobstoj z dwanasćo pismikow: AEIGKOPRSTUV.
Fonemy rotokasišćiny, w IFA, su:
Bilabialny  Alweolarny   Welarny Spiwny ploziw     p          t            k Njespiwny ploziw                          g Spiwny frikatiw   β Njespiwny frikatiw           s Spiwny klepk                 ɾ
Wokale       i e ɑ o u
Pšawopis, v wóznamjeni IFA /β/.
Rogož
Rogož (Typha) jo rod ze swójźby rogožowych rostlinow (Typhaceae). Dalšne serbske mě jo rogoža.
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Piwo
thumb|Jasne piwo w [[kružku]] Piwo jo alkoholiski napoj, kenž nastawa wót fermentacije pśetwórjonych zernkow (zwětšego w formje jacmjenjowego słoda). Něnto ako dodaśe do piwa wužywa se chmjel, kenž dajo górkosć, móžne su teke druge wobstatki ako na pśikład wěrce, płody, mjod. Fermentacija źo typiski wót piwowarskich droždźejow.
W Nimskej wětšyna sortow piwa ma mjazy 4,5% a 6% alkohola.
Słowo "piwo" jo wuznamjeniło w prasłowjańskej rěcy jadnorje "piśe", pótom jo se pśemjeniło na zapśimjeśe alkoholiskego napoja.
Wóda
Za produkciju piwa jo notne wjele wódy: w piwarnje za 1 hl piwa wužywa se 3,7-10,9 hl wódy. Wětšyna z tej licy źo pak na myśe pśipšawy. W gótowym piwje wóda jo 90% wolumena.
Parametery wódy rozsuźuju wó tom, buźo-li wóna dobra za produkciju piwa. Póžedane parametery wótwisuju wót sorty piwa: na pśikład za piwa tipa stout wužywa se zwětšego twardu wódu, a za piwa tipa pilsner měku wódu.
Zernko
thumb|librowanje słoda k piwarni Moninger Zernko jo notne, aby daś material za fermentaciju. Typiski wužywa se jacmjenjowy słod, to groni, zernka słoda, kenž se moka, až zachopiju se klěś. Ga zernka se klěju, encymy w zernkach pśeměnjaju cukory w nich na jadnorjejše cukory, kenž mógu byś fermentěrowane wót droždźejow. Proces se pśistaja, sušecy zernka. Wšakoraki cas a temperatura sušenja dajotej słody wšakej barwy: wót jasnych do śamnych.
Casy wužywa se słoda z pšenicy abo žyta. Móžne su specialne wobstatki: cukor, rajs, majs, surowa pšenica, wužywane dokulaž su tuńše abo změnjaju charakteristiku piwa (na pśikład jogo šum abo barwu). Aby droždźeje mógli fermentěrowaś wobstatki, kenž njejsu słody a cukor, notne jo dodanje do piwa specielnych encymow.
Chmjel
Sorty chmjela źěle se tradicionelnje na sorty za górkosć a sorty za aroma. Chmjel móžo pśidawaś wjelgin wšakorake aroma. Chmjele z Nimskej, Českej a Pólskej maju aroma zela a kóruškow. Nowe sorty z Pódpołnocnej Ameriki mógu měś aroma citrusowych płodow abo mango.
Wjelgin rědko wužywa se za piwo fryšne šyški chmjela, dokulaž njejsu źaržate. Tradicionelnje jo se wužywało sušonych šyškow chmjela, něnto popularnej stej chmjelowy granulat a ekstrakt, kenž stej lažčejšej w transporśe a dlej źaržytej fryšnosć.
Droždźeje
Droždźeje pśidajo se, aby fermentěrowali cukor w alkohol a wuglikowy dioksid. W piwowarstwje wužywa se specielnego sorta droždźejow: piwowych droždźejow (Saccharomyces cerevisiae), kenž źěle se na droždźeje dolneje fermentacije a górneje fermentacije.
Droždźeje dolneje fermentacije daju "cysćejšy" aroma piwa, pśi comž droždźeje górneje fermentacije producěruju wěcej aromatiskich zwězkow wó wóni na pśikład płodow (banana, rjaschena) abo wěrcow (nalchen).
Rědko w fermentacije wobźěliju se druge mikroorganizmy. Belgiske piwa lambic se fermentěruju jano wót źiwych droždźejow z powětša. Pśi warjenju Berliner Weiße mimo droždźejow wobźěliju se mlocnokisalinowe bakterije.
Wjelike piwarnje maju swóje kubłanja droždźejow. Su teke firmy, kenž pśedaju wšake sorty droždźejow.
Jolic piwo jo pasteurizěrowane a filtrowane, źo na pśedań bźez droždźejow. Su pak piwa, kenž se pśedajo z žywymi droždźejami. Do takich piwow pśidajo se cukor za droždźeje, kótarež źěłaju w piwje drugu fermentaciju.
Stawizny
thumb|Zliceńka za piwo z Mezopotamiskeje z lěta 2050 pśed Kristusom Piwo jo jaden z nejstaršych alkoholiskich piśow. Namakanki z Mezopotamiskeje z wokoło 4.000 lět pśed Kristusowym naroźenim pokazuju, až jo tam znali piwo. Sumery su pisali recepty za pśigótowanje piwa, piwo jo teke w eposu wó Gilgamešu. Su jo pili pśez słomku, dokulaž njejo było filtrěrowane a su byli w nim kuski zernka. W pśigótowanju jo se wobźělowali jano žeńske.
Convolvulus althaeoides
Convolvulus althaeoides jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Piwo
Stawizny
W Babilonje su gótowali wjele sortow piwa: z jacmjenja, pšenicy a dinkela.
Convolvulus althaeoides
Wopis
Convolvulus althaeoides jo wěcejlětna rostlina, kótaraž se z pódzemskimi ricomami rozšyrjujo. W miłym klima móžo druge rostliny pśerosć.
Piwo
Stawizny
Piwo jo było wažny źěl žywjenja w Egyptojskej. Źěłaśerje jo tam dostawali za zežywjenje klěb a piwo.
Convolvulus althaeoides
Wopis
Kijaški su wijuce abo lězece. Łopjena su owalne, wutšobojte a mócnje lapate. Wóni lažko slobrojśe swěśe.
Górski janowy krick
Górski janowy krick (Ribes alpinum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae).
Convolvulus althaeoides
Wopis
Kwiśo w póznem nalěśu. Kwiśonki su rožojte a dośěgnu rozměr wót 2,5 až do 4 cm.
Piwo
Stawizny
Pjerše šyroko nałožowane pšawo za piwo jo było Bayerske pšawo cystosći (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Jo wóno groniło, až piwo dej se pśigótowaś jano z jacmjenjowego słoda, wódy a chmjela. Něnt góda se, až pśicyna takich wobgranicowanjow jo była, aby z jadnogo boka pšenica a žyto jo słužyli jano k pśigótowanju klěba, a z drugego boka, aby do piwa njejo se dodawało tšachotne zela. Piwo z pšenicy jo mógali pak pśigótowaś w kloštarjach.
Convolvulus althaeoides
Rozšyrjenje
Póchada z regiona Srjejźnego mórja.
Piwo
Stawizny
Pśed 18. wěkom słod su sušyli nad wognjom z drjewa abo wugla, togodla piwa togo casa jo měli ako se zda aroma dyma. Pózdźej z nowu techniku jo se dało dostaś cysćejšy jasny słod, ale teke śamny słod bźez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Něnto jo słod z aroma dyma rědki a wužywany jano w specialnych piwach.
W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: dolna fermentacija a piwo typa "lager", wužyśe pasteurizacije. Louis Pasteur jo w lěśe 1857 wunamakał rolu droždźejow w fermentaciji piwa a jo se zachopiło slěźenje a sajźanje droždźejow. W 20. wěku jasne piwo tipa "lager" jo nastało nejpopularnjejše piwo na swěśe.
Górski janowy krick
Wopis
Górski janowy krick jo w lěśe zeleny, gusto roznogaśowany kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,8 až do 1,5 (2) m. Rostlina jo zwětšego jadnorodnikojska.
Hirimotuwa rěc
Hirimotuwa rěc jo pidgin bazěrowany na motuwej rěcy a jadna z tśich oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, gromadu z engelšćinu a tokpisinšćinu. Mjazy 100 a 250 tysac luźi ju powěda, ale wjelgin mało luźi powěda ju ako maśeršćinu.
Górski janowy krick
Wopis
Wurostki su gładke a swětłozelene abo swětłošere. Gałuzy njenjasu śernje. Škóra se wót staršych źělow w smužkach pušći.
Łopjena
Měnjate łopjena su wogonkate, tśilapate až pěślapate a gropnje zubate. Wóni stoje na krotkich wurostkach w gustych promjenjach a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Łopjency maju tśirožkatu až kulojtu wobcerbu a dośěgnu šyrokosć wót 3 až do 5 cm, su na górnem boku blěźe zelene, na dolnem boku pitśku błyšćece. Jich wogonki su załzojśe kósmate.
Hirimotuwa rěc
Hirimotuwa rěc jo se wokoło 1880 we wokolinje Port Moresby wužywaś zachopinała, źož jo wjele cuzych pśišło aby wikowali abo bydlili. Pó tym až Papua-Neuguinea jo britiska kolonija w lěśe 1888 bywała, rěc jo se dla jeje wužywanja w kolonialnem zastojanju wupśestrěła, a specielnje w policiji.
Narodnorěcne mjenja hirimotuweje rěcy su Hiri Motu, Police Motu (policajska motuwa), Pidgin Motu (pidžinska motuwa) a Hiri. Słowo hiri wóznamjeni wikowańske drogowanje.
Piwo
Rozdźělenje
Engelski spisowaśel Michael Jackson jo w lěśe 1977 wudał knigły The World Guide To Beer, źož jo ako prědny kategorizěrował piwa na cełem swěśe. Jogo proca jo se měła wliw na wuwiśe slěźenja piwowych stilow.
Wótbywanišća
Nejwětše pśedewześe warjece piwo jo belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev, wobsejźaŕ markow Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Druge město ma SABMiller, wobsejźaŕ markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Tśeśe pśedewześe jo nižozemske Heineken, wobsejźaŕ markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.
Sambija
thumb|left|Victoriaske wódopady pśi Sambesiju Sambija ( Zambia, pó rěce Sambesi) jo nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Demokratiskeju republiku Kongo na pódpołnocy, z Tansaniju na dłujkem zajtšu, z Malawijom na pódzajtšu, z Mosambikom a Simbabwe na pódpołdnju, z Namibiju na krotkem zajtšu a z Angolu na pódwjacorje. Stolica jo Lusaka, kótaraž se namaka w pódpołnju kraja.
W Sambiji kněžy wusokosći dla miła, tropiska klima ze tśimi lětnymi casami: chłodnjejšym suchym casom wót maja do septembra a pśerěznymi temperaturami mjaz 15 a 27 °C, górucym suchym casom w oktoberje a nowemberje (24-32 °C) a górucym, tužnym dešćowym casom wót decembra do apryla (27-38 °C). Nejwuše městno lažy w górinach Mafinga (2.301 m) blisko tansaniskeje granicy. Swětadaloko znate su 1,7 km šyroke a 100 m wusoke Victoriaske wódopady pśi Sambesiju na pódpołdnjowej granicy.
Piwo
Wótbywanišća
Nejwětšy importer piwa na swěśe jo USA, nejwětšy eksporter jo Mexiko. Nimska jo tśeśi nejwětšy eksporter na swěśe.
Nejwětše konsuměrowanje pó licbje wobydlarjow jo w Českej, pótom w Nimskej.
Górski janowy krick
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Styrilicbne abo pěślicbne kwiśonki su zelenojśe-žołte a dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 9 mm. Muske kwiśonki stoje pó źaseśoch až pó tśiźasćoch w rownych, 2-3 cm dłujkich granach, mjaztym až žeńske kwiśonki stoje pó dwěma až pó pěśoch w rownych, krotšych granach. Kronowe łopjeńka su krotše ako keluškowe łopjeńka.
Płody
Jagody su kulowate, pśeswěśaśe cerwjene a njesłodnje słoźe. Płody se wokoło dnja swětego Jana wócerwjeniju.
Stojnišćo
Rosćo w górskich a žłobišćowych lěsach, na górskich ługowych łukach a w skalnych krickach. Ma lubjej wutkate, zwětšego kalkate zemje. Ale teke na śamnych stojnišćach rosćo.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, ale teke w pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót 2000 m, na pódpołdnju až do pópołnocno-špańskich górinow, Apeninow, górinow Balkańskeje połkupy wustupujo.
Gustosć zasedlenja
thumb|Gustosć zasedlenja na swěśe thumb|Gustosć zasedlenja pó statach thumb|[[Egyptojska ako pśikład]]
Gustosć zasedlenja (teke Gustosć wobydlenja) jo pśerězna licba wobydlarjow na wobgranicowanej pśestrěni za wěsty teritorij, na pśikład za staty, wokrejse, gmejny a pódobne. Wóna se zwětšego ako licbu wobydlarjow na kwadratnem kilometerje pódawa. Jeje pendant w zwěrinstwje jo gustosć populacije.
Pśerězna gustosć zasedlenja ako licba njejo pśecej wjelgin wugroniwa. Tak ma na pśikład Egyptojska pśerěznu gustosć zasedlenja wót jano 80 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje, wšak njegóźe se wěcej ako 90 % jeje teritorija scełego wobsedliś, tak až jo we wobydlobnych stronach cesto wěcej ako 1000 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje žywe.
Nimska ma ako relatiwnje gusće wobsedlony srjejźoeuropski kraj gustosć zasedlenja wót něźi 230 wobydlarjow na km². W mjenjej wobsedlonej Łužycy su to jano wokoło 100 wobydlarjow na km² (1.300.000 wobydlarjow na 13.000 km²).
Górka
Górka (Cucumis sativus) jo zeleninowa rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae).
Cenit
thumb|Cenit, nadir a wokłon w zwobraznjenju