cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wužowe zele
Wopis
Kijaški su lažece a w dolnem źělu korjenja.
Łopjena
Łopjena su kulojte až owalne, napśeśiwo stojece a tupe. Wóni za cas zymy su zelene a dośěgnu wjelikosć wót 3 cm.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Złotožołte kwiśonki stoje na dłujkich wogonkach w rozporach srjejźnych łopjenow, dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 2 cm a njasu pěś cypliški. Keluškowe cypliški su wutšobojte, mjaztym až krony su złotožołte, cesto cerwjenje dypkate a dośěgnu wjelikosć wót 1 až do 2,5 cm.
Zemjepókšawaŕ
Rostlina wutwóri wjelike pśestrěńce a se góźi ako zemjepókšawaŕ w zagrodach.
Stojnišćo
Rosćo na tucnych łukach, włožnych łukach, pastwach, w zagrodach, na brjogach, w groblach, łučinowych lěsach a na drogowych kšomach. Ma lubjej skerjej włožne, wutkate a bazowe zemje na wótworjonych stojnišćach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem Europje rozšyrjona, ale felujo w regionje Srjejźnego mórja. Wóna teke w Błotach wustupujo.
Bertold Pan
Bertold Pan, teke Berthold Pan a Bertolt Pan, nim. Berthold Pahn (roź. w Turnowje) - jo dolnoserbski bur, wulicowaŕ, de­rje znaty dla lasneje guby a šposarskeje žyłki, kenž powěda w tradicionalnej a awtentiskej dolnoserbskej rěcy. Něnt na wuměńku, bydli w Depsku.
Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu jo 2014 wudała knigły Něgajšny Turnojski gólc a jogo starki z cejdejku, źož Bertold Pan wulicujo za to, což jo w casu wójny a w lětach pó njej dolabował.
Pśedpomorska
Města a kupy
Nejwětše města Pśedpomorskeje su:
Slědujuce kupy w Baltiskem mórju słušaju k Pśedpomorskej:
Steve Schirripa
Steven Ralph "Steve" Schirripa (1958 w Bensonhurst, Brooklyn) jo US-amerikański grajaŕ italskego póchada.
Vindeballe
Vindeballe jo sedlišćo w Dańskej, na kupje Ærø‎ w regionje Pódpołdnjowa Dańska. Ma 225 wobydlarjow (2008).
Mě sedlišća ma snaź historiski wóznam wejsny źěl (połobskich) Słowjanow.
Podgorica
Podgorica jo stolica Carneje Góry. Ma 140.000 wobydlarjow (2004).
Górna Łužyca
thumb|100px|Historiski wopon Górneje Łužyce thumb|Kórta Górneje Łužyce z lěta 1635 Górna Łužyca ( Hornja Łužica, Oberlausitz,  Górne Łużyce) jo historiski kraj, kótaryž něnto lažy na krotkem zajtšu Nimskeje, a źělnje teke w Pólskej a Českej.
Erich Wojto
Erich Wojto, teke: Erich Wojto-Janšojski, nim. Erich Woitow (*14. měrca 1930, †24. decembra 2009 w Janšojcach ) jo był dolnoserbski wucabnik, žurnalist, spisowaśel, pśełožowaŕ, kulturny procowaŕ, cłonk Domowiny a dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Wón jo pisał wulicowańka, reportaže, anekdoty a basnje w tradicionalnej a awtentiskej dolnoserbskej rěcy.
W 1973 jo wón dostał cesne znamuško Domowiny.
Robin Williams
Robin McLaurin Williams (21. julija 1951 w Chicago, Illinois – 11. awgusta 2014 w Paradise Cay, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ a komikaŕ.
Georges Pompidou
Georges Jean Raymond Pompidou (* 5. julija 1911 w Montboudif; † 2. apryla 1974 w Paris) jo był francojski politikaŕ a jo był w lětach 1969–1974 prezident Francojskeje.
Rijeka
Rijeka jo město w Chorwatskej.
Międzyrzec Podlaski
Międzyrzec Podlaski jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrjesu Biała Podlaska. W lěśe 2014, jo how bydliło 17 100 luźi.
Awgust
Awgust, jacmjeński , (górnoserbski žnjenc) - jo wósymy mjasec w gregorjaniskem kalendarju. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mě awgust pó łatyńskem Augustus Caesar. Do togo mjasec (kótaryž do togo jo měł mě Sextilis, "šesty" (glědaj september) jo měł 30 dnjow; ale ako wón se jo dostał druge mě pó Augustus, se jo jen wó jaden źeń pódlejšował, aby wón měł samsku licbu dnjow kaž julij, mjasec mjenjowany pó Julius Caesar.
Mě jacmjeński póchada wót jacmjenja, kótaryž se w toś tem mjasecu žnějo.
Awgust jo lěśojski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a zymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w awgusće stej Law a Kněžna.
Awgust zachopina ze samskim wšednym dnju kaž februar jano za cas pśestupnego lěta.
Helsinki
Helsinki (: Helsingfors) jo stolica a nejwětše město Finskeje. Lažy pśi Finskem zalewje a ma 588.695 wobydlarjow.
Górkosłodka ronica
Górkosłodka ronica (Solanum dulcamara) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae). thumb|
Wopis
Górkosłodka ronica jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 200 cm. Rostlina jo dołojce wódrjewjona.
Gałuzy su wisece abo lězece, słabje wijuce.
Łopjena
Łopjena su měnjate, wjelgin wariabelne, jajojte, rožonkojte, wuchate abo rozdźělnje lapate. Srjejźne łopjena su cesto lapate.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonkowe stołki su pśewisujuce a wijankaśe roznogaśowane. Wioletne kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót něźi 1 cm. Jich kóńcki su cesto wócynjone a njasu nadpadne proškowe łopjeńka. Krona su pěśdźělna, płonje rozšyrjona a dośěgnjo šyrokosć wót 1 cm.
Płody
Płody su jajojte, cerwjene, wisece jagody. Wóni wopśimjeju gadowate saponiny a alkaloidy.
Stojnišćo
Rosće we włožnych krickach, na groblowych kšomach, rěcnych brjogach a lěsnych zagonach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.
Libeśin
Libeśin ( Lipten) jo wejsny źěl gmejny Bronkow we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskeje.
29. junija
29. junija jo 180. źeń gregorjaniskeje pratyje (181. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 185 dnjow až do kóńca lěta.
Tomata
Tomata (Solanum lycopersicum) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Tomata jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 0,3 až do 1,5 m. Rostlina jo na mroz cuśniwa.
Wjelike łopjena su pśetergnjone pjerinate.
Žołte kwiśonki stoje we zawitkach.
Płody
Płod jo wjelesemjenjowa cerwjena abo žołta jagoda. Wóna wopśimjejo na 100 gramow něźi 94 g wódy, jano mało wuglikowych hydratow, pśedewšym 24 mg witamina C, ale teke witaminy z b-kupki.
W zelenym stawje wopśimjowany gadowaty alkaloid solanin se za cas zdrjaśa wóttwarjujo.
Wopśimjeśe płoni
Wopśimjeśe płoni (tež wopśimjeśe płoniny) jo geometriski a fyzikaliski termin wužywany pó měrjenje wjelikosći płoniny. Zakładna měra pó wopśimjeśe płoni jo kwadratny meter, skrotconka m² — to jo wjelikosć płoni kwadrata z bokom dłujkim 1 meter. Dalšne měry su:
Crispin Glover
Crispin Hellion Glover (20. apryla 1964 w New York City, New York) jo US-amerikański grajaŕ.
Kós
Kós (Turdus merula) jo družyna droznow. Samica jo brunocarna, mjaztym až jo samjak carny ze žołtym pyskom a rědnje spiwa abo šwikoco. thumb|left|200px|Samica kósa
Ptašk jo wót 22 až do 29 cm dłujki a wažy 75-135 g.
Jogo głos pśi pśiwabjowanju jo pódobny na „dukdukduk“ abo „sriii“, pśi alarmje „tikstikstiks“, spiwanje jo pódobne k šwikotanju.
Kósy pó źělach wótlětuju za cas zymy k śopłym regionam. Za cas slědnych lětow wjele pśezymuju w městach.
Paradise Cay
Paradise Cay jo město we Zjadnośonych statach Ameriki, w Marin County, w Kaliforniskej. How jo bydlił znaty amerikański grajaŕ Robin Williams.
Mazowska
Mazowska (pól. Mazowsze; łat. Mazovia) - historiska krajina w Pólskej. Nejwětše město Mazowskej jo Waršawa. Stolica jo Płock.
Historiske centrum města Waršawa jo na lisćinje UNESCO.
Wósobiny
thumb|150px|[[Fryderyk Chopin]]
Nosowe mjadwjeźe
Nosowe mjadwjeźe, tež pyskowe mjadwjeźe (Nasua) su rod ze swójźby małkich mjadwjeźow (Procyonidae). Wopśimjejo tśi družyny.
Wopis
Nosowe mjadwjeźe dośěgnu dłujkosć wót něźi 35 až do 70 cm.
Družyny
Dalša družyna, Górski nosowy mjadwjeź (Nasuella olivacea), kótaryž jano w Andskich dolinach w dłujkowjacornej Pódpołdnjowej Americe jo žywy, se w swójskim roźe, Nasuella, wjeźo.
Mordarstwo
Mordarstwo jo wótglědane wusmjerśenje jadnogo luźa pśez drugego pód wěstymi winu póśěžujucymi wuměnjenjami.
Pśeśiwo zwuconemu měnjenjeju pak njekwalificěrujo se w Nimskej mordarstwo (napśeśiwo drugim deliktam wusmjerśenja) pśez planowane póstupowanje. § 211 StGB ga rědujo ten delikt tak (do dolnoserbskeje rěcy pśestajone):
Dorosćone mordarje maju se zasuźiś k popajźeństwoju na cas žywjenja, což wóznamjenijo (njewusuźijo-li sudnistwo na wósebnje śěžku winu), až zasuźony se pó 15 lětach na wupokazowanje do lichoty pušćijo. Młoźeńce mógu se w nejžwušem paźe k 10 lětam popajźeństwa zasuźiś. Za delikt "Mordarstwo" njejo zalětnjenje pśedwiźone.
Diedrich Bader
Karl Diedrich Bader (24. decembra 1966 w Alexandria, Virginia) jo US-amerikański grajaŕ.
Japańska
Japańska (japański Nippon) jo kupowy kraj w Aziji w pódpołnocnem Śichem oceanje.
Geografija
Japańska wobstoj ze styrich wětšych kupow Hokkaido, Honšu, Šikoku a Kjušu a wjelikeje kopice mjeńšych kupow. Nejwušy wjeršk jo swěta góra Fudžisan (Fudžijama; 3 776 m nad normalneju nulu), a nejniši dypk jo Hachiro-gata (4 m pód normalneju nulu).
Města
Nejwětše města Japańskeje su :
Źiwa alpowa fijałka
Źiwa alpowa fijałka (Cyclamen purpurascens) jo rostlina ze pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika swójźby primulowych rostlinow (Primulaceae).
Kralowa pfalca
miniatur|Kresleńska rekonstrukcija Aachenskeje pfalcy [[Korla Wjeliki|Korle Wjelikego]]
Pfalca (łatyński villa regia [kralojske město] abo curtis regia [kralowy dwór]) jo była w ranem a wusokem srjejźowěku twardnica abo grod, kenž su statkował drogujucemu kraloju abo kejžoroju ako zepěranišćo a nachylna rezidenca. Zapśimjeśe wótwóźujo se wót romskeje górki Palatina, na kótarejž su reziděrowali romske kejžorje.
Fryco Kšamaŕ
Fryco Kšamaŕ, nim. Fritz Kschammer (* 8. junija 1940 w Liškowku ) jo towarišnostny a kulturny procowaŕ, dłujkolětny šoł­ta w Drjenowje. Cłonk Domowiny, pśedsedaŕ domowinskeje kupki w Drjenowje.
Kralowa pfalca
Srjejźowěkowy kral abo kejžor njejsu měł stolicu ako kněžaŕstwowe sedło, ale jo drogował pó kraju, aby swóju awtoritu we wšych stronach mócnaŕstwa a wósobinski kontakt k wazalam zdźaržał. Pfalcy su namakali se zwětšego we wokolinje biskupskich sedłow a wjelikich kloštarjow abo w lichotnych městach a byli dosć wjelike, krala a jogo družynu góspodowaś a ze žywidłami zastaraś. Wósebnje wažne su byli pfalcy, w kótarychž kral z družynu pśezymował, tak pomjenjowane zymske pfalcy.
Fryco Kšamaŕ
Fryco Kšamaŕ jo se naroźił w Liškowku, kótaryž jo wordował we 80tych lětach 20. stolěśa wótbagrowany. W lětach 1963-1969 wón jo źěłał ako wucabnik w Bórkowach. Z lěta 1993 až do 2012 šołta w Drjenowje. 1993-1999 zastupny pśedsedaŕ, a 1999-2000 pśedsedaŕ Domowiny.
W 2013 jo Fryco Kšamaŕ dostał cesne znamuško Domowiny a w 2020 teke myto Domowiny.
Kralowa pfalca
Wuznamne pfalcy su namakali se na pśikład w Aachenje, Goslaru a Memlebenje.
Włodawa
Włodawa jo město w Pólskej, w lublińskiem wójwodstwje, we wokrjesu Włodawa. W lěśe 2014, jo how bydliło 13 628 luźi.
Molekul
Molekul jo źěl, kótaryž wobstoj z dweju abo wěcej atomow zwězanych pśez kowalentnu wězbu. Dajo molekule, kótarež su z jadnogo elementa natwarjone (Cl2, S8), ale wětšyna molekulow su zwězanja njemetalow z drugimi njemetalami abo z połmetalami. Pódla tośteje atomistiskeje definicije dajo hyšći kinematisku: Molekul jo kupka atomow, kótaraž se w płunowej fazy dlej ako 10^-13s gromaźe pógibujo.
Formy wězbow w molekulach
Atomy su w molekulach pśez zgromadne elektronowe póriki zwězane. Toś tym wězbam se groni "atomowe wězby" abo "kowalentne wězby". Rozrěduju se do:
Wopisanje molekulow
Natwaŕ molekulow wopisujomy na wšakorake wašnje. Za jadnore molekule wužywamy sumowu formulu, na pś. CH3CH2OH (Ethanol). Pśedewšym za kompleksne molekule w organiskej chemiji jo sumowa formula njegódna. Eksistěruju rozměj molekule ze samskeju sumoweju formulu ale z hynakšeju strukturu (konstituciju) – tak pomjenjowane izomery. W tom paźe wužywa se strukturna formula, dokulaž natwaŕ grafiski wopisujo.
200 px|left|thumb|strukturna formula Phenolphthaleina
Pólaki
Wóni su pśedewšym w Pólskej, Běłoruskej, Litawskej a na Ukrainje domorodne. Wětšyna Pólakow jo katolska.
thumb|Pólaki w [[Běłoruska|Běłoruskej]] thumb|Pólaki w [[Litawska|Litawskej]] Wóni su žywe w slědujucych krajach:
Wósobiny
thumb|150px|[[Jan Pawoł II.]] thumb|150px|[[Bolesław Chrobry]]
Mólaŕ
thumb|150px|[[Józef Piłsudski]]
Pólitikar
thumb|150px|[[Józef Ignacy Kraszewski]]
Rozhlad
thumb|upright=1.5|Někotare wudaśa Rozhlada z lěta 2019
Rozhlad jo serbski kulturny casopis. Wón nawězujo na tradiciju literarneju casopisowu Łužičan (1860–1881) a Łužica (1882–1937); wót lěta 1950 wuchada ako samostatny mjasecnik w górno- a dolnoserbšćinje. Rozhlad słužy kulturnym, wuměłskim ako teke narodnopolitiskim zajmam a wótbłyšćujo duchnokulturne žywjenje w Górnej a Dolnej Łužycy něga a źinsa.
Chorwaty
Chorwaty (chorwatski Hrvati) su słowjański lud, kótaryž jo pśedewšym w Chorwatskej, Bosniskej a Hercegowinje a Serbiskej domorodny. Pśispomnjenja gódne chorwatske mjeńšyny eksistěruju teke w Awstriskej (Grodojske Chorwaty) a Italskej (Molise). Chorwaty powědaju zwětšego chorwatski a rozměju se rěcnje bźeze wšogo ze susednymi pódpołdnjowymi Serbami a Bosnijarjami. Wětšyna Chorwatow jo katolska.
Wóni su žywe w slědujucych krajach:
Bomowa strelicija
Bomowa strelicija, teke natalowa strelicija (Strelitzia nicolai) jo rostlina ze swójźby strelicijowych rostlinow (Strelitziaceae).
Wopis
Bomowa strelicija jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót až do 6 m. Kijašk jo zrownane a wódrjewjone. Twóri kupu, kótaraž dośěgnjo šyrokosć wót wěcej ako 3,5 m.
Łopjena su śamnozelene, dośěgnu dłujkosć wót wěcej ako 1,5 m a sejźe na dłujkich wogonkach.
Kwiśo w lěśe. Kwiśonki su nazeleń módre a běłe, stoje w łopjenowych rozporach w górnem źělu rostliny. Jich wusoke łopjeńko jo nacerwjenje brune.
Dolnoserbsko-nimski słownik
Dolnoserbsko-nimski słownik (nim. Niedersorbisch-deutsches Wörterbuch) jo dwójorěcny słownik wót Manfreda Starosty, wudany pśez Ludowe nakładnistwo Domowina w 1999.
Toś ten słownik jo źinsa naglědany ako nejwobšyrnjejšy słownik spisowneje dolnoserbskeje rěcy ze cełkownym wopśimjeśim wót něźi 45.000 lemata. Wón wopśimjejo bogatu leksiku, zezběranu z dolnoserbskego pismojstwa ze 19. a 20. stolěśa. Z dodatnym žrědłom rěcnego matriala su byli teke doněnt eksistěrujuce stare słowniki, mj. dr. Słownik dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow wót Arnošta Muki, Dolnoserbsko-němski słownik wót Bogumiła Šwjele a Nimsko-dolnoserbski słownik wót Pětša Janaša.
W słowniku Starosty su zastupjone frazeologizmy a póžyconki z nimšćiny a górnoserbšćiny. Dajo wušej togo lokalnu, dialektnu leksiku, pśestarane słowa ze staršego dolnoserbskego pismojstwa, słowa z wobchadneje rěcy ako teke wjele rěcnych wobrotow a kolokacijow. Mimo togo Starosta wopśimjejo tež někotare nowe słowa, kótarež su nastali akle w 20. stolěśu.
Alpowa fijałka
Alpowa fijałka (Cyclamen) jo rod ze pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika primulowych rostlinow (Primulaceae).
thumb|400px|right|Rozšyrjeńska kórta Cyclamen-družynow: 1. [[Cyclamen balearicum, 2. Cyclamen repandum, 3. Cyclamen purpurascens, 4. Cyclamen hederifolium, 5. Cyclamen peloponnesiacum, 6. Cyclamen creticum, 7. Cyclamen graecum, 8. Cyclamen coum, 9. Cyclamen colchicum, 10. Cyclamen parviflorum, 11. Cyclamen elegans, 12. Cyclamen alpinum ; Cyclamen intaminatum, Cyclamen cilicium, Cyclamen mirabile, Cyclamen pseudibericum, 13. Cyclamen cyprium, 14. Cyclamen libanoticum, 15. Cyclamen persicum, 16. Cyclamen rohlfsianum, 17. Cyclamen africanum.]] thumb|Cyclamen purpurascens, Ilustracija.
Systematika
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Litawšćina
Litawšćina (litawski lietuvių kalba) słuša do kupki baltiskich rěcow. Jo to amtska rěc Litawskeje, źož ju powěda něźi 2,9 mil. luźi, w susednych statach a we swěśe jo to pótom něźi 1,1 mil. luźi.
Stawizny
thumb|center|Litawšćina w 16. stolěśu
Gary Sinise
Gary Alan Sinise (17. měrca 1955 w Blue Island, Illinois) jo US-amerikański grajaŕ, režiser a muzikaŕ.
Smjejkotak
thumb|Smjejkotak Smjejkotak (engelski Smiley []) jo grafiski symbol, kótaryž smějkot zwobraznjujo.
Daugavpils
Daugavpils  (pól. Dyneburg; łat. Daugpiļs) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Gregorjaniska pratyja
Gregorjaniska pratyja jo pratyja, kótaraž jo źinsa swětadaloko rozšyrjona a toś nejwažnjejšy pratyjowy system na swěśe. Pomjenjujo se pó bamžu Hrjehorju XIII. a jo nastawał kóńc 16. lětstotka pśez reformu julijaniskeje pratyje. Gregorjaniska pratyja bazěrujo na słyńcnem lěśe ze 365,2425 dnjami.
Běła tupa kopśiwa
Běła tupa kopśiwa (Lamium album) jo rostlina z roda tupych kopśiwow a swójźby gubkatowych kwitarjow. Dalšne serbske mjenja su běła kopśiwa, mlokowe kopśiwy , słotke kopśiwy , źiwa kopśiwa , kopśiwka , źiwe linjace , hoblincy a tumpachowe.
Bulgarje
Bulgarje ( Българи) su słowjański lud, kótaryž jo pśedewšym w Bulgaŕskej žywy. Pśispomnjenja gódne bulgaŕske mjeńšyny eksistěruju teke w susednych krajach, na pśikład w Serbiskej a Rumuńskej.
Běła tupa kopśiwa
Wopis
Běła tupa kopśiwa jo wěcejlětna, zelišćowa, zymje pśetrajuca rostlina. Wóna dośěgnjo wusokosć wot 20 hač do 50 cm. Rostlina ma pódzemske wuběžki.
Bulgarje
Wóni su pśewažnje ortodoksne kśesćijanje, pó źělach (pśedewšym w rumuńskim Banaśe) pak teke katoliki.
Běła tupa kopśiwa
Łopjena
Łopjena su napśeśiwo stojece, kijaškate, tśirogate-owalne, na spódku słabje wutšobojte, na kšomje gropnje rězate, dłujko cypliškate a dośěgnu dłujkosć mjazy 3 a 7 cm.
Kwiśonki
Rostlina kwiśo wót apryla až do awgusta (oktobra). Kwiśonki su běłe, sejźece w mutwjetych, 6- až do 16-kćenjowych źělowych kwiśonkowych stołkach w rozporach górnych kijaškate łopjenow a dośěgnu dłujkosć mjazy 20 a 25 mm (2-3cm). Keluch jo lejkaty z njerownymi wótšymi zubkami. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 2 a 2,5 cm a ma górjej zgibowanu rorku, je 2-hubowa z wjelbowanej górnej gubu a 3-lapatej dołoj złožonej dolnej gubu a jo dlejša až keluch. Górna guba ma dłujke kósmy. Bocne wótrězki dolneje guby maju pó 1 wuskolancetojtem zubje. Srjejźne lapy su nutś rězane a 2-cypliškate. 4 stameny maju brune, běłogriwaśe brodate, gusto pód górnej gubu lažece prošniki.
Dalše informacije
Kwiśonki ze wjelgin cukorowym nektarom buchu wósebnje wót tśmjelow woprošone. Tśmjele z dłujkim cycakom nektar wótprědka dośěgnu, mjaztym až tśmjele z krotkim cycakom kwiśonki dołojce nakusaju.
Běła tupa kopśiwa jo picowańska rostlina za pcołki a za tśmjele.
Stojnišćo
Běła tupa kopśiwa rosćo pód krickami, (žywymi) płotami, na puśowych kšomach, na wótsypkowych městnach, kšomach gólow, w groblach, na murjach, gnojowych kopicach, w juchowych jamach. Ma lubjej fryšne, wutkate zemje.
Rozšyrjenje
Běła tupa kopśiwa jo we wjelikich źělach Europy, pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji rozšyrjony.
Wužywanje
Kwiśonki južo za cas srjejźowěka bu k gójeńskim zaměram wužywane, kaž na pśi. pśeśiwo tuberkulozy, infekcijam dychańskich puśow atd.
Augustus Caesar
Wón ma mě awgust pó łatyńskem Augustus Caesar. Do togo mjasec (kótaryž do togo jo měł mě Sextilis, "šesty" (glědaj september) jo měł 30 dnjow; ale ako wón se jo dostał druge mě pó Augustus, se jo jen wó jaden źeń pódlejšował, aby wón měł samsku licbu dnjow kaž julij, mjasec mjenjowany pó Julius Caesar.
Persiska alpowa fijałka
Persiska alpowa fijałka (Cyclamen persicum) jo rostlina ze pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika swójźby primulowych rostlinow (Primulaceae).
Terespol
Terespol jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrjesu Biała Podlaska. W lěśe 2014 jo how bydliło 5 817 luźi.
Pšawokut
thumb|upright=2|Pšawokut z róžkami A,B,C,D, z dłujkosći a, z šyrokosći b a z diagonalu d Pšawokut (tež pšaworog ) jo płona geometriska forma, styrirožk kótaregož wšykne kuty su pšawe kuty. Pšawokut, kótaregož wšykne boki su jadnak dłujke, se mjenjujo kwadrat.
Formule
Formule pó pšawokut z dłujkosći bokow a a b su:
Apryl
Apryl, w staršych dolnoserbskich tekstach teke hapryl , literarne: jatšownik a nalětny (górnoserbski jutrownik) - jo stwórty mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 30 dnjow. Wón ma mě apryl pó łatyńskem słowje aperire, wótcynjaś se".
Mě jatšownik póchada wót słowa jatšy, dokulaž se toś ten swěźeń w nejwětšych lětach wótmějo. Mě nalětny póchada wót słowa nalěśe, dokulaž jo nalětny mjasec.
Apryl zachopina ze samskim wšednym dnju kaž julij w kuždych lětach, a kaž januar za cas pśestupnego lěta.
Pólska
Pólska jo kraj w srjejźnej Europje. Oficielna rěc w Pólskej jo pólska.
Geografija
Pólska granicujo z Nimskeju na pódwjacorje, Českeju a Słowakskeju na pódpołdnju, z Ukrainu na krotkem zajtšu, z Běłoruskeju na dłujkem zajtšu, z Rusojskeju (Kaliningradski wobcerk), Litawskeju a Baltiskim mórjom na pódpołnocy. Nejwuše městno jo góra Rysy w górach Tatry (2499 m nad normalneju nulu), a nejniše Żuławy Wiślane (1,8 m pód normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su (30. junija 2014):
Rozrědowanje
thumb|wójwodstwa wót 1999
Pólska źěli se na wójwodstwa, kótarež źěle se na powiaty (wokrejsy), kótarež źěle se na gmejny. Wójwodstwem kněže se wojewoda a krajny sejm. Wót 1999 jo w Pólskej 16 wójwodstwow.
Wót 1975 do 1998 jo w Pólskej było 49 wójwodstwow. To jo teke telefoniske cony byli, dla togo něnto su w Pólskej 49 telefoniske cony.
Politika
Prezident Pólskej jo Andrzej Duda, ministaŕski prezident jo Mateusz Morawiecki (Prawo i Sprawiedliwość). 10. apryla 2010 prezident Lech Kaczyński jo zemrěł we lětadłowej katastrofje w Smoleńsku.
W źinsajšnem parlamenśe su strony: Platforma Obywatelska, Prawo i Sprawiedliwość, Sojusz Lewicy Demokratycznej, Polskie Stronnictwo Ludowe.
Stawizny
thumb|Pólska Bolesława Chrobrego Zachopjeńk Pólskej jo z kněžaŕstwom Mieszka I. był. W lěśe 966 jo dupjenje Pólskej było. Prědny kral Pólskej jo był w 1025 Bolesław Chrobry. Wón jo zebrał Łužycu wót Nimskej w lěśe 1002, kótaraž wóstała pśi Pólskej do lěta 1031.
thumb|Unija pólsko-sakska w 18. stolěśu Wót 1385 jo Pólska z Litawskej uniju stwóriła. Unija ta jo teke "Rzeczpospolita Obojga Narodów" ("Republika Dweju Narodowu") pomjenjowana była.
Aristokratija w Pólskej (szlachta) w běgu casa jo wjele pšaw dostała. Wót XV lětstotka jo źěłał w Pólskej parlament (Sejm). Wót lěta 1573 wše krale Pólskej su byli wuběrane wót aristokratiji, njejo źěłał princip slěda trona w dynastiji. Njejo było móžne aristokrata bźez wusuda suda popajźiś.
W 1697-1706 a 1709-1763 Pólska a Sakska twóriły uniju. W lěśe 1795 jo Pólska pśestała eksistěrowaś a zemje Pólskej su Pšuska, Rusojska a Awstriska wzeli. Pólska jo njewótwisnosć slědk dostała pó prědnej swětowej wójnje. thumb|II Rzeczpospolita (1919-1939)
W cas drugeje swětoweje wójny jo Pólska 5.600.00 luźi (16% populaciji z 1939) zgubiła.
W lětach 1945-1989 Pólska běšo komunistiska Pólska Republika Ludowa (pól. Polska Rzeczpospolita Ludowa, PRL). Wót 1999 jo Pólska w NATO. Wót 1. maja 2004 jo Pólska w Europskej uniji.
Bordeaux
Bordeaux jo město w krotkowjacornem źělu Francojskeje. Lažy pśi rěce Garonne a jo wuznamny pśistaw pśi Atlantiskem oceanje. Stary pśistaw słuša wót lěta 2007 k swětowemu derbstwoju UNESCO. Bordeaux ma něźi běrtyl miliona wobydlarjow.
Japanarje
Japanarje (jap. 日本人) su lud, kótaryž jo pśedewšym w Japańskej žywy.
Tiburon
Tiburon jo město we Zjadnośonych statach Ameriki, w Marin County, w Kaliforniskej.
Bjarnat
Bjarnat jo serbske muskece pśedmě, zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Bernhard. Wóno jo było pśedewšym w Górnej Łužycy znate.
Drjenow
Drjenow ( Drehnow) jo bramborska wjas a gmejna w Picnjanskem amśe we wokrejsu Sprjewja-Nysa. W Drjenowje jo se naroźił Juro Frano (1937-2016), dolnoserbski prjatkaŕ a dušepastyŕ.
Z lěta 1993 až do 2012 jo how źěłał ako šołta Fryco Kšamaŕ (*1940), dolnoserbski towarišnostny a kulturny procowaŕ.
thumb|left|Wognjowa wobora w Drjenowje
Oberžina
Oberžina (Solanum melongena) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae). Dalšne serbske mě jo aubergina.
Wopis
Oberžina jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót až do 1 m.
Płody su jagody, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 10 až do 30 cm a wagu wót až do 1 kg.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Indiskej domacna, ale se něnto w subtropach a tropach sajźijo.
Wužywanje
Płod se ako zeleninu pjacony abo warjony jě.
Połobske rěcy
Połobske rěcy su byli wjelgin swójźbne pódwjacornosłowjańske rěcy, abo jadna rěc, kótaraž jo měła cełu mań narěcow.
thumb|right|Połobska strona - lěta 1000
Wó jadnej rěcy jo wěcej znate: wó połobšćinje, kótarejž se teke groni drjewjańšćina abo drjewjanopołobšćina. Drjewjańska rěc jo se powědała wót 7. stolěśa až do 1756 na zemje Drjewjańskich Słowjanow.
Aita nos ("Wośc naš")
Aita nos, tâ toi jis wâ nebesai, sjętü wordoj tüji jaimą; tüji rik komaj; tüja wüľa mo są ťüńot kok wâ nebesai tok no zemi; nosę wisedanesnę sťaibę doj nam dâns; a wütâdoj nam nose greche, kok moi wütâdojeme nosim gresnarem; ni bringoj nos wâ warsükongę; toi losoj nos wüt wisokag chaudag. Pritü tüje ją tü ťenądztwü un müc un câst, warchni Büzac, nekąda in nekędisa. Amen.
Kosta Rika
Kosta Rika jo kraj w Srjejźnej Americe.
Geografija
Kosta Rika lažy w srjejźnej Americe. Granicujo z Nikaraguwu na pódpołnocy a z Panamaskeju na krotkem zajtšu. Nejwuše městno jo Chirripó Grande (3820 m nad normalneju nulu).
Debra Messing
Debra Messing (15. awgusta 1968 w Brooklyn, New York) jo US-amerikańska grajaŕka.
Płone kšywo
Płone kšywa su kšywa z nakłonjenim mjaz 0 do 10 stopnjow, což rozeznawa je wót nagłych kšywow z wětšym nakłonjenim. Płone kšywa wustupuju głownje pla pśemysłowych twarjenjow (běrowowe twarjenja, twórnje, kupnicy) ale pó źělach teke pla bydleńskich twarjenjow.
Zichyújfalu
Geografija
500px|miniatur|zentriert|Population pyramid of Zichyújfalu, 2001 500px|miniatur|zentriert|Population of Zichyújfalu (1998-2012)
Rumuńska
Rumuńska jo kraj w krotkozajtšnej Europje.
Geografija
Rumuńska granicujo ze Serbiskeju, Bulgaŕskeju, Moldawskeju, Hungorskeju a Ukrainu.
Stawizny
Wót 1. wezymskego 2007 jo Rumuńska cłonk Europskeje unije.
Elisha Cuthbert
Elisha Cuthbert (* 30. november 1982, Calgary) jo grajaŕ Kanada.
Ług (Bronkow)
Ług (nim. Lug) jo wejsny źěl gmejny Bronkow we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej.
Ług jo se dokumentariski prědny raz 1460 naspomnjeł ako Lugk, lěcrownož wěrjepódobnje toś to sedlišćo jo eksistěrowało južo jěsnjej. Serbske mě jsy wóznamjenijo bagnitu, mokšu nižynu. Toś to słowo ług jo znate teke w drugich słowiańskich rěcach i dialektach, na pś. górnoserb. łuh, pól. łęg, česk. a słowak. luh.
Leszek Engelking
Leszek Engelking (* 02. februara 1955, Bytom) jo pólski basnikaŕ, spisowaśel, pśełožowaŕ a literaturny kritikaŕ.
Wienski rozraz
Wienski rozraz (Veronica vindobonensis, syn.: Veronica chamaedrys subsp. vindobonensis ) jo rostlina ze swójźby škórodwjowych rostlinow (Plantaginaceae).
W někotarych žrědłach jo swójźbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) pśirědowany.
Bangkok
Bangkok jo stolica a nejwětše město Thailandskeje. Lažy pśi brjoze Thailandskego zalewa a jo wuznamny pśistaw a wikowański centrum.
Martin Lawrence
Martin Fitzgerald Lawrence (16. apryla 1965 we Frankfurśe nad Mainom, Hesseńka) jo US-amerikański grajaŕ a humorist.
Joachim Lelewel
Joachim Lelewel (* 22. měrca 1786, † 29. maja 1861) jo był pólski stawiznaŕ. thumb
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź (Nasua nasua) jo rubjažne zwěrje ze swójźby małkich mjadwjeźow (Procyonidae). Wón ma 11 póddružynow.
Wopis
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź ma zwětšego nacerwjenje brunu, wótergi šerobrunu kóžu. Jogo wopuš jo dłujki a śamno kuźerjony. Wón jo relatiwnje dłujkonogaty. Nos jo pyskaty a wjelgin pógibliwy. Jogo wušy stej małkej. Wón jo wódnjo aktiwny.
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Tam wustupujo w dešćowych lěsach, suchych lěsach, ale teke w sawanach, pśi comž w górach we wusokosćach wót až do 3000 m wustupujo. Samicy twórje wjelike kupki.
Stuttgart
Stuttgart jo město w krotkowjacornem źělu Nimskeje a stolica Baden-Württembergskeje. Stuttgart jo z wokoło 600.000 wobydlarjami teke nejwětše město zwězkowego kraja a šeste nejwětše cełeje Nimskeje. Pśez město běžy rěka Neckar, kótaraž jo pśiběg Ryna. left|thumb|Stuttgartska radnica left|thumb|Twarjenje głownego dwórnišća
Górowo Iławeckie
Górowo Iławeckie jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrjesu Bartoszyce. W lěśe 2014, jo how bydliło 4 255 luźi.
Buk
Buk (Fagus) jo rod z pódswójźby Fagoideae ze swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae). Bukowy lěs se teke mjenjujo bukowina abo bukowy lěs.
Družyny
Eksistěrujo něźi wósym až jadnasćo družynow.
September
September jo nazymski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nalětni mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w septembrje stej Kněžna a Waha.
September zachopina ze samskim wšednym dnju kaž december w kuždym lětu.
Uppsala
Uppsala [] jo wjelike město w Šwedskej a lažy pśi jazorje Mällaren. W lěśe 1523 město jo była stolica Šwedskeje.
Uniwersita jo była załožona w lěśe 1477. Znatej studenta 18. lětstotka stej byłej Anders Celsius (1701–1744) a Carl von Linné (1707–1778). Pśi uniwersiśe su pak teke młogo pózdźejšych šwedskich nosarjow Nobelowego myta wuwučowali a studěrowali:
Pódpołdnjowosłowjańske rěcy
Pódpołdnjowosłowjańske rěcy jo kupka słowjańskich rěcow w Europje. [[Dataja:Dialectos de las lenguas eslavas meridionales.PNG|thumb|right|upright=1.25|Pódpołdnjowosłowjańske rěcy|Pódpołdnjowosłowjańske rěcy:
]]
Pódzajtšnosłowjańske rěcy něnto powěda 30 milionow luźi na cełem swěśe.
Pódpołdnjowosłowjańske rěcy su:
Rēzekne
Rēzekne (pól. Rzeżyca; łat. Rēzne) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Błażowa
Błażowa jo město w Pólskej, w pokarpatskem wójwodstwje, we wokrejsu Rzeszów, w gmejnje Błażowa. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 181 luźi.
Jason Bateman
Jason Bateman (* 14. januara 1969, Rye) jo amerikański grajaŕ.
Simbabwe
thumb|left|Krajina blisko mosambikskej granicy Simbabwe (engelski Zimbabwe) jo nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Mosambikom w pódzajtšu, z Pódpołdnjoweju Afriku w pódpołdnju, z Botswanu w krotkem wjacorje a ze Sambiju w dłujkem wjacorje. Stolica jo Harare, kótarež se namaka w dłujkozajtšnem źělu kraja.
W Simbabwe kněžy śopła subtropiska klima z dešćowym casom wót nowembra do měrca a górucym suchym casom z temperaturami wokoło 35 °C. Pśerězna temperatura w stolicy jo 20 °C. Nejwuše městno jo Inyangani (2.592 m) pśi mosambikskej granicy w pódzajtšu kraja. Pśewažeca krajinowa forma jo sawana.
Simbabwe jo jaden z nejchudšych krajow na swěśe.
Mały gokowc
Mały gokowc (Rhamnus pumila) jo kercyk ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae).
Günter Grass
Günter Grass (roź. 16. nowembra 1927 w Gdańsku, wum. 13. apryla 2015 w Lübecku) jo był nimski spisowaśel, tśasaŕ, mólaŕ a grafikaŕ kašubskego póchada (z maśerinego boka), nosaŕ Nobelowego myta za literaturu (1999). Wón jo awtor młogich romanow, mjazy kótarymiž bźez cwiblowanja nejwěcej znaty jo Blachowy bubon (1959).
Pultowe kšywo
Pultowe kšywa su nagłe kšywa z jadnučkeju nakłonjoneju kšywoweju płoninu. Dolnu kšomu twóri skap, górnu pónosk.
Wokrejs Górne Błota-Łužyca
Wokrejs Górne Błota-Łužyca (górnoserbski wokrjes Hornje Błóta-Łužica, nimski Landkreis Oberspreewald-Lausitz) lažy na krotkem pódzajtšu Bramborskeje w Dolnej Łužycy.
Mike Epps
Michael Elliot "Mike" Epps (18. nowembra 1970 w Indianapolis, Indiana) jo US-amerikański grajaŕ a humorist.
Pšašak
thumb|Pšašak Pšašak jo interpunkciske znamuško, kótarež se wužywa za wóznamjenjenje pšašajuceje sady. We wjele systemach pisma, teke we łatyńskem, ako pšašak se wužywa znamuško "?". We drugich systemach k tomu mógu słužyś teke druge znamuška, na pś. w grichišćinje jo to semikolon.
Pó regulach dolnoserbskeje ortografije pšašak se pišo: pó samostatnych pšašajucych sadach, teke kaž wobstoje jano z pšašajucego słowa. Na pśikład: ''Źo? Co tam cytaš?'' atd.
Stefan Banach
Stefan Banach (* 30. měrca 1892, † 31. awgusta 1945) jo był pólski matematikaŕ. thumb
Marseille
Marseille (, w casach Romskego imperiuma ) jo nejwažnjejšy francojski pśistaw, pó Parisu druge nejwětše město Francojskeje a teke głowne město historiskego kraja Provence a źinsajšnego regiona Provence-Alpes-Côte d'Azur. Lažy na pódpołnocnem brjoze Srjejźnego mórja, na pódzajtšnej kšomje Lawjacego zalewa.
Pódpołdnjowa kupa (Nowoseelandska)
Pódpołdnjowa kupa jo nejwětša kupa Nowoseelandskeje. Lažy w krotkowjacornem Śichem oceanje jano 35 kilometrow zdalona wót nowoseelandskeje Pódpołnocneje kupy.
Pódpołdnjowa kupa ma pśestrěń wót 151.757 kwadratnych kilometrow a něźi milion wobydlarjow. Nejwětše město na Pódpołdnjowej kupje jo Christchurch, kótaryž ma něźi 350.000 wobydlarjow, dalše wjelike města su Dunedin, Invercargill a Nelson.
Weissenburg
thumb|350px Weissenburg (francojski Wissembourg, nimski Weißenburg) jo město w Elsaskej, Francojska.
M. C. Gainey
Michael Connor "M. C." Gainey (18. januara 1948 w Jackson, Mississippi) jo US-amerikański spiwaŕ a grajaŕ.
Łopjeno
thumb|Łopjeno lipy
Pšawy gokowc
Pšawy gokowc (Rhamnus cathartica) jo kerk ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae). thumb|Rhamnus cathartica
Wopis
Pšawy gokowc jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 m. Gałuzy se cesto ze śernjom skóńcyju.
Łopjena
Łopjena su kulowate až šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 6 cm. Wóni njasu na wobyma bokoma 3-4 wobłukate nerwy. Na staršych gałuzach stoje w promjenjach, mjaztym až na młodšych gałuzach su pśeśiwo stojece. Jich kšoma jo śańko rězana.
Łopjenowy wogonk jo dlejše ako pódlańske łopjeńka.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Žołtozelene, wónjate kwiśonki su styrilicbne, dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 5 mm a stoje pó dwěma až pó wósymych we łopjenowych rozporach.
Płody
Płody su carne jagodojte twardopackate płody, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 6 až do 8 mm.
Stojnišćo
Rosćo w słyńcnych žywych płotach, na lěsnych kšomach, w swětłych lěsach a suchych pastwach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołdnjowej Skandinawiskej, w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.
Rusojska
Rusojska jo kraj w pódzajtšnej Europje a pódpołnocnej Aziji.
W lěśe 2011 jo how bydliło 142 800 000 luźi.
Geografija
Rusojska jo pó płoni nejwětšy kraj swěta. Wjelike města w Rusojskej su: Moskwa, stolica Rusojskeje; Sankt Petersburg, druge město pó luźam; Kazań, Nowosibirsk, Jekaterinburg, Kaliningrad, Irkutsk, Wladimir, Wladiwostok a Krasnojarsk.
1. měrca
1. měrca abo '''1. pózymskego''' jo 60. źeń gregorjaniskeje pratyje (61. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 305 dnjow až do kóńca lěta.
Tšojenja
thumb|Jazorisko Grand Prismatic Spring w parku Yellowstone
Narodniny
thumb|[[Jitzchak Rabin z Billom Clintonom a Jasirom Arafatom]]
Russell Crowe
Russell Ira Crowe (7. apryla 1964 we Wellingtonje, Nowoseelandska) jo nowoseelandski-awstralski grajaŕ.
Rozraz
Rozraz (Veronica) jo rod, kótaryž se pó molekulargenetiskich pśepytowanjach njedawno k swójźbje škórodwjowych rostlinow (Plantaginaceae) pśilicyjo. Wón se w literaturje cersto ako trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) wjeźo.
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Puckowina
Puckowina (Prunus spinosa) jo kerk ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Dalšne serbske mě jo slěwica. Jogo płod jo pucka.
Wopis
Puckowina jo w lěśe zeleny, śernjowaśe wugótowany, wótstojece a gusto roznogaśowany kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 (3,5-4,5) m. Rostlina jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwa.
Młode gałuzy na zachopjeńku su kósmate, ale skerjej gołe bywaju, maju cerwjenojtu škóru, kótaraž w starosći carnje.
Łopjena
Łopjena su měnjate, zubate a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm (5 cm) a su dłujko wogonkate.
Łopjency su wopacnje owalne až eliptiske, dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm a šyrokosć wót 15 až do 20 mm, maju na spódku małe nektarowe załzy a su na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku jasnjejše a na žyłkach kósmate.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja (wót měrca až do apryla). Kwiśonki stoje pó jadnom abo pó dwěma, su krotko wogonkate, kwiśu dłujko pśed wubijanim lista a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 1,5 cm. Wóni su dwójorodnikojske, maju dwójnu kwiśonkowu wobalku a su pěślicbne. Keluch jo njenaglědny. Kronowe łopjeńka dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 8 mm a su běłe. Stameny su něźi 20.
Kwiśonki buchu wót insektow pśedewšym pcołkow woprošone.
Płody
Twardopackaty płod jo kulowaty, pśisamem carny, módrje pómrozkowane dośěgnjo wjelikosć wót 10 až do 15 mm. Packa dośěgnjo wjelikosć wót 8 až do 9 mm, jo kulojta a se njewótźělujo wót zelenego, kisałego płodowego měsa. Płody zdrjaju wót septembra až do oktobra.
Płody se góźe pó někotarych mrozach jěsć.
Chromozomy
Puckowina z stwórej sadu chromozomow płaśi ako póchadna forma slěwcyny (Prunus domestica), kótaraž ma šesćoru sadu chromozomow. Druga póchadna forma jo wišnjowa slěwcyna (Prunus cerasifera) z dwójnej sadu chromozomow.
Stojnišćo
Rosćo w słyńcnych krjach resp. žywych płotach, na lěsnych a drogowych kšomach, kamjentnych gromadach. Ma lubjej wutkate, cesto kalkate zemje.
Rozšyrjenje
Puckowina jo w Europje z wuwześim pódpołnocy a dłujkego zajtša, w małej Aziji, Kawkazu, dłujkowjacornej Africe rozšyrjony. W Alpach až do wusokosćow wót 1000 m wustupujo.
Wužywanje
Płody se mógu za wugótowanje alkoholiskich napojow, mězgow abo marmeladow wužywaś.
Bernd Pittkunings
Bernd Pittkunings, teke ako Pytko znaty (roź. 1960) jo serbski pěsnjaŕ, spiwaŕ, kabaretist, wulicowaŕ, bajkaŕ a publicist. Wón pochada z Dołgow a bydli w Chóśebuzu.
Wón jo był wuknik kursow dolnoserbšćiny w Dešanku na Centralnej serbskej recnej šuli "Kurt Krjeńc" w leśe 1985, 1987 a 1988.
Malayzija
Malayzija (teke Malaysia) jo federatiwna konstitucionelna monarchija w krotkozajtšnej Aziji, na pódpołdnju Malajiskeje połkupy a na pódpołnocy kupy Borneo. Jeje susedy su Indoneska, Brunei, Singapur a Thailand.
Geografiska dlinina
thumb|Historiski nulowy meridan pśi [[Flamsteed House w Greenwichu (na spódku a na twarjenju markěrowany)]]
Geografiska dlinina (něga: „stopjeń dlininy“), λ, mjazynarodnje skrotcona z long. (longitudo = lon., longitude = eng., franc. atd. „dlinina“), wopisujo jadnu z wobeju koordinatowu městna na zemskem powjerchu, a to jogo poziciju na pódzajtšo abo na pódwjacor wót definěrowaneje (pśipadnje póstajoneje) pódpołnocno-pódpołnjoweje linije, nulowego meridana. Wóna jo se něga stopjeń dlininy groniła. Geografiska dlinina jo kut, kótaryž měri se, wuchadajucy wót nulowego meridiana (0°), až do 180° w pódzajtšnem a 180° w pódwjacornem směrje. Wjeršk toś togo kuta jo srjejźišćo mysloneje zemskeje kule, ramjenja wuchadaju ze srjejźišća pśez nulowy meridian resp meridian, na kótaremž městno lažy, kótaregož geografiska dlinina ma se pódaś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódzajtšo, −pódwjacor) jo teke E resp. W dowólony (skrotconki "O" wobijaju se tšacha zaměnjenja dla, glej dołojce).
Nulowy meridian
Dokulaž njejo pśirodna nulowa marka za meridiany (poł dlininowego krejza), ako jo ekwator za měrjenje šyriny, musy se nulowy meridian definěrowaś. Wót antiki jo se Ferro-meridian wužywał. Akle w lěśe 1884 jo se swětodaloko jadnotnje ten meridian póstajił, na kótaremž jo srjejźna wóska wěstego teleskopa obserwatorija Greenwich (London) (glej Stawizniske).
Geografiska dlinina pódawa se ako kutowy wótstawk w stopnjach, (wobłukowych) minutach a sekundach wót nulowego meridiana na pódzajtšo (E) abo na pódwjacor (W). Skrotconka E za pódzajtšo (wót engelskego „east“) pśiraźujo se pśez DIN 13312, kótaryž jo rozsuźecy za nawtiku a nawigaciju lesénja, aby se zmólkow pśez zaměnjenje pismika O z licbu 0 a z francojskeju škrotconku za pódwjacor ("ouest") wót wšogo zachopjeńka wobinuło.
Nejwětša móžna licbna gódnota jo pótakem 180 stopnjow, pśi comž 180°E = 180°W. Pśibližnje spóromje toś teje geografiskeje dlininy, ale z bejnymi wótchylenjami, źo w Pacifiku datumowa granica póstajona wót pótrjefjonych krajow.
Wótstawk meridianow
Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma jo na ekwatorje nejwětšy. Tam jo wótšyrjenje wót jadnogo stopnja 111,32 km wjelike. Toś ta distanca wótpowědujo eksaktnje 60 mórskim milam, dokulaž mórska mila jo se spócetnje z jadneju wobłukoweju minutu na ekwatorje definěrowała.
Na poloma wšak padnu wšykne dlininowe krejze w jadnem dypku na jadno. Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma dajo se za šyrinu φ a zemski radius r pśibližnje ze slědujuceju formulu woblicyś:
W Nimskej lažy wón mjazy 63,8 km (Flensburg, Sylt) a 75,5 km (Oberstdorf).
Pisanja licbnych gódnotow
Wobgranicowanje pódaśow dlininy na cełolicbowe stopnje by pótakem skoro wšuźi za pódaśa pozicije pśeliš njedokradne było (w direktnej bliskosći k poloju wuwzete) (to jo pśicyna za to, až wuraz stopjeń dlininy jo zestarjony). Dokradnjejše pódaśa geografiskeje dlininy daju se na slědujucy nałog wugótowaś:
Pódwjacornosłowjańske rěcy
Pódwjacornosłowjańske rěcy su pódkupka słowjańskich rěcow w Europje.
Geografiska dlinina
Cas
Pla 0° wótpowědujo srjejźny městny cas (SMČ) UTC.
Pódwjacornosłowjańske rěcy
Pódwjacornosłowjańske rěcy něnto powěda 56 milionow luźi na cełem swěśe. W 7. stolěśu jo była jadna pódwjacornosłowjańska rěc, kótaraž do 10. stolěśa južo jo była źelona na tśi kupki: lechisku, serbsku a česko-słowaksku. Wóne se wuznamjenjaju pśez refleksa c, (d)z za prasłowjańskej *tj, *dj.
Geografiska dlinina
Stawizniske
Grichiski astronom a matematikaŕ Hipparchos (wok. 190–120 pś.n.l.c.) jo zemju w pódzajtšno-pódwjacornem směrje prědny raz do 360 stopnjow źělił.
Żychlin
Żychlin jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Kutno, w gmejnje Żychlin. W lěśe 2014 jo how bydliło 8 553 luźi.
Geografiska dlinina
Stawizniske
W europskem namórnistwje jo póśěgowy system dlininowych krejzow dłujko njejadnotny był. Wót 2. stolěśa n.l.c. až do 19. stolěśa jo Ferro-meridian dominantny był, kótaryž jo Klawdius Ptolemeus póstajił a kótaryž pósěgujo se na nejwěcej pódwjacornu kanarisku kupu El Hierro (17° 40′ W).
Pó naciji su se koordinatowe seśe na nulowe meridiany w Londonje, Parisu abo Sankt Petersburgu póśěgowali. Akle na mjazynarodnej meridianowej konferency, we Washingtonje 1884, jo se Greenwich pla Londona swětodaloko póstajił, mj.dr. dokulaž britiske mórske kórty su se swětodaloko wužywali.
Zwěsćenje geografiskeje dlininy
Mjaztym až geografiska šyrina jo relatiwnje jadnorje woblicujobna pśez měrjenje wertikalnych kutow słyńca abo polarneje gwězdy, jo se woblicenje aktualneje geografiskeje dlininy z pódobneju dokradnosću dłujki cas ekstremnje śěžko wuwiło. Toś ten za mórsku nawigaciju wažny dlininowy problem jo se akle kóńc 18. stolěśa rozwězał. Za to su wjelgin dokradne zegery trjebne, kótarež funkcioněruju spušćobnje teke pśi nejmócnjejšem mórskem žwalenju, mimo až wóne by se pśez wjedrowe wliwy ako górcota a mokśina pówětša kazyli. Prědny zeger, kótaryž jo toś te wuměnjenja docynił, jo „H4“ był, kótaryž blidaŕ John Harrison jo w měrcu 1762 wunamakał. Mytowe pjenjeze wustajone za to wót dlininoweje komisije britiskego parlamenta we wusokosći 20.000 puntow jo Harrison akle pó wukazu krala Jurja III. w lěśe 1773 dostał. Aby trjebnu dokradnosć dojśpił, jo swój zeger pód wužywanim kulowych lagwow skoro bźez šurowanja a z bimetalami zgótowił, aby temperatury wobstawne wóstali.
Wótwisnosć wót referencnego elipsoida
Dlinina wariěrujo wó sekundy, jolic se drugi referencny elipsoid abo wótchylajucy geodetiski datum wužywa. Jolic njewužywa se globalnje nejlěpjej pśiměrjujucy se elipsoid, powěda se teke wó geodetiskej dlininje.
Joel McHale
Joel Edward McHale (20. nowembra 1971 w Rom, Italska) jo US-amerikański grajaŕ a humorist.
Göteborg
[] jo wjelike město w Šwedskej, kótarež lažy pśi Kattegat. Lěcrownož jo městnosć była južo pśez lěttysace wobsedlona, jo se źinsajšne město Göteborg akle w lěśe 1619 załožyło.
Techniska uniwersita Chalmers jo była załožona w lěśe 1829. Mjaz jeje studentami stej byłej teke norwegski zelezniski inženjer Carl Abraham Pihl (1825–1897) a šwedski nosaŕ Nobelowego myta za fyziku Gustaf Dalén (1869–1937) 15px. Statna Göteborgska uniwersita jo se w lěśe 1891 załožyła.
Ed O'Neill
Edward Leonard "Ed" O'Neill (1946 we Youngstown, Ohio) jo US-amerikański grajaŕ a humorist.
Górski nosowy mjadwjeź
Górski nosowy mjadwjeź (Nasuella olivacea) jo rubjažne zwěrje ze swójźby małkich mjadwjeźow (Procyonidae). Wón jo pśiswójźbny z nosowymi mjadwjeźami (Nasua), se pak w swójskem roźe Nasuella wjeźo.
Wopis
Górski nosowy mjadwjeź ma oliwobrunu až šerobrunu kóžu. Wopuš jo śamno kuźerjony.
Jēkabpils
Jēkabpils (pól. Jakubowo; łat. Jākubmīsts) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej (Krustpils) a Žemgalskej (Jēkabpils).
Mick Wingert
Mick Wingert (4. julija 1974 w Lemoore, California) jo US-amerikański grajaŕ.
Kevin Costner
Kevin Michael Costner (18. januara 1955 we Lynwood, Kaliforniska) jo US-amerikański grajaŕ, filmowy producent, pśedewześaŕ a režiser.
Odriny ług
Odriny ług (nim. Oderbruch) jo nutśikokrajny delta pśi Odrje w Pólskej a w nimskem wokrejsu Markojski Odriny kraj w Bramborskej na pódpołnoc wót Frankobroda a wót Dolneje Łužyce.
Stawizny
Odriny ług jo stary historiski region wót pólskego kralojstwa.
Worklecy
Worklecy ( Räckelwitz) su wjas a gmejna w górnołužyskem Budyšyńskem wokrejsu w pódzajtšnej Sakskej. Wóna lažy w katolskich jědrowych stronach Serbow mjazy Kamjeńcom a Budyšynom.
Ashton Kutcher
Christopher Ashton Kutcher (7. februara 1978 w Cedar Rapids, Iowa) jo US-amerikański grajaŕ a showowy moderator.
Praszka
Praszka jo město w Pólskej, w opolskem wójwodstwje, we wokrejsu Olesno, w gmejnje Praszka. W lěśe 2014 jo how bydliło 7 893 luźi.
Carna ronica
Carna ronica (Solanum nigrum) jo rostlina ze swójźby ronicowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Carna ronica jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 80 cm (20-100 cm). Rostlina jo śamnozelena, cesto wioletnje pśeběžana, kósmata abo naga. Njaso kwiśonki, njezdrjałe zelene a zdrjałe cerwjene płody zwětšego w samskim casu.
Śamnozeleny kijašk jo rowny, njejasnje granity a mócnje roznogaśowany.
Łopjena
Łopjena su jajojśe-rombiske až tśirožkate.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki stoje we krotkowogonkatych, wokołkojtych zawitkach. Krona jo běła, płonje rozšyrjona a dośěgnjo wjelikosć wót 10 až do 15 mm a šyrokosć wót 6 až do 10 mm. Keluškowe cypliški su pśez wótše zalewy rozdźělone. Prošniki su dlejše ako proškowe nitki.
Płody
thumb|left|Carne jagody Płody su carne, rědko nazeleń žołte, 6-10 mm šyroke, gadowate jagody. Wóni dośěgnu wjelikosć wót grochowkow.
Wopśimjeśowe maśizny
Rostlina wopśimjejo gadowate alkaloidy.
Stojnišćo
Rosćo na źěratych zelowych pórostkach na wótsypkowych městnach, w zagrodach, na rolach a winicach. Ma lubjej w pšawem měrje suche zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo nic jano w Europje, ale samo w cełem swěśe rozšyrjona.
Bogumił Šwjela
Bogumił Šwjela, nim. Gotthold Schwela a Christian Gotthold Schwela (* 5. septembra 1873 w Skjarbošcu; † 20. maja 1948 pla Naumburga) jo był wuznamny serbski ewangeliski faraŕ, rěcywědnik, słownikaŕ, publicist, dłujkolětny pśedsedaŕ Maśice Serbskeje a sobuzałožaŕ Domowiny. Wón jo był syn Kita Šwjele.
Thailandski zalew
thumb|Thailandski zalew na kórśe [[swěta]] Thailandski zalew jo zalew Pódpołdnjowochinskego mórja, togodla słuša k Śichemu oceanoju. Granicujo z Thailandskeju, Kambodžu a z Vietnamom. Ma płoń něźi 320 000 km² a maksimalnu dłymokosć něźi 80 metrow.
Cerwjeny buk
Cerwjeny buk (Fagus sylvatica) jo bom z roda bukow (Fagus) znutśika swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae).
Wopisanje
Cerwjeny buk jo lětozeleny bom, kótaryž móžo starstwo wót něźi 300 lět dośěgnuś, pśi składnosći tež wěcej.