cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Škódow
thumb|right|Škódow na kórśe Chóśebuza Škódow (nim. Skadow) jo źěł Chóśebuza a jo něga wjas był. Wóna lažy na pódpolnoc wót centruma města. W njej jo w lěśe 2008 539 wobydlarjow bydliło. We Škódowje jo bydlił Alfred Měškank, kótaryž jo awtor wucbnice Zakłady dolnoserbskeje rěcy za Pólakow a jo teke napisał wersiju za Górnoserbow. Wón jo był jadnučki pcołkaŕ w Dolnej Łužycy, kótaryž jo měł mjod z etiketami teke w dolnoserbskej rěcy.
Koszalin
Koszalin jo město w Pólskej, w pódwjacornopomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej, druge nejwětše město Pódwjacoropomorskej.
Kanton Graubündenska
Kanton Graubündenska abo Kanton Grischunska, nimski Kanton Graubünden (šwicaŕskonimski Kanton Graubünda), retoromanski Chantun Grischun a italski Cantone dei Grigioni, jo nimsko-, retoromansko- a italskorěcny kanton w šwicaŕskich Alpach. Nejwětše město w kantonje jo Chur. W kantonje bydli 193 388 luźi, w tym 35 000 až 60 000 retoromanskich powědaśow.
Wólšynka (nowe rěcyšćo)
Wólšynka ( Wolschinka; teke Erlenbach) jo mała tšuga w Dolnej Łužycy we Złym Komorowje. Jeje žrědło lažy pśi Rajowej górje we Wórlicy a wulew do Carnego Halštera pó wokoło 15 kilometrach w Łucce pśi wulewje Pěsnicy.
Kwadrat
thumb|Kwadrat thumb|Kwadrat z rožkami A, B, C a D, z dłujkosći bokow a a z diagonalu d Kwadrat jo płony geometriski twaŕ, wjelerožk ze styrimi bokami, kótaregož wšykne kuty su pšawokuty a wšykne boki su jadno dłujke.
Formule
Formule pó kwadrat z dłujkosći bokow a a dłujkosći diagonale d:
Kšuška
thumb|right|Płody kšušcynow, kšuški Kšuška jo płod kšušcyny. Płody mógu rozdźělne wjelikosći a barwy měś. Ale teke słod wótwisujo wót družyny a sorty.
Wužywanje
Kšuški bu syre jěźone abo k mězdze abo kompotoju pśeźěłane. Na rozdźěl wót jabłukow se njegóźe dłujko chowaś. Zdrjałe kšuški mogu teke sušone byś, ze sušonych płodow móžno teke śamnobruny kompot pśigótowaś
Tśemuśnica
thumb|Pśibrjog Tśemuśnicy w Saarowje
Tśemuśnica (górnoserbski Tšemušnica, nimski Scharmützelsee) jo jazor, kótaryž namaka se w Bramborskej mjazy Barlinjom a Frankobrodom blisko města Pśibor (Fürstenwalde/Spree). Jazor słuša dopołnje ku gmejnje Zarow w bramborskem wokrejsu Odra-Sprjewja.
Pódpołdnjoworomaniske rěcy
Pódpołdnjoworomaniske rěcy su źěł romaniskich rěcow, kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam. Wětšyna rěcow jo wumarła.
Hanka Krawcec
Hanka Krawcec, Hannah Schneider (roź. 13. měrca 1901 w Drježdźanach, wum. 19. oktobra 1990 w Filipowje, Česka) - jo była górnoserbska wuměłska mólaŕka, grafikaŕka a ilustratorka. Wóna jo była znata ako prědna profesionelna serbska wuměłcowka.
Hanka jo była źowka serbskego komponista, Bjarnata Krawca. Wóna jo se kubłała ako grafikaŕka w Drježdźanach a w Praskej Wusokošuli wuměłskego rucnikaŕstwa. W lěśe 1921 jo sobuzałožyła Koło serbskich twórjecych wuměłcow. Wót 1928 až do kóńca drugeje swětoweje wójny jo wóna bydliła a źěłała ako grafikaŕka w Nimskej, a wót 1945 až do smjerśi w Českej. Tam jo w lětach 1947-1986 bydliła a źěłała w Warnoćicach, pón w Filipowje. Wót 1947 lěta jo wóna była sobuźěłaśeŕka Domowiny.
Hanka Krawcec jo wumrěła w českem Filipowje w 1990, jeje row jo w Warnoćicach.
Hanka jo źěłała grafiki, plakaty, wobraze, temperowe mólby, mólby na głažku, ilustracije, rězby, ex librise, logo a emblemy. Nejwuznamnjejša jeje twóŕba jo grafiski cyklus "Člověk by člověku světlem měl být" (1961–1975). W lěśe 1949 jo Hanka wuźěłała emblem Domowiny, kenž jo serbska lipa, běły bom z tśimi łopenjami na cerwjenej slězynje.
Jeje twóŕby su w zběrkach Českeje Narodneje Galerije a Narodnego Muzeja w Praze. Hanka Krawcec jo dostała Myto Ćišinskego w lěśe 1982.
Człuchów
Człuchów jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Człuchów. W lěśe 2014 jo how bydliło 14 311 luźi.
Gójacki jazor
Gójacki jazor (nimski Schwielochsee) namaka se na krotkem zajtšu Barlinja na dłujkozajtšnej kšomje Błotow. Sprjewja pśeběžyjo pódpołnocny źěl jazora a běžy pótom do směra Bezkow wen. Jazor słuša dopołnje ku gmejnje ze samskim mjenim w bramborskem wokrejsu Damna-Błota.
Gójacki jazor jo z pśestrěnju wót 13,3 km² nejwětšy pśirodny jazor w cełej Bramborskej. Wón bu k prědnemu razoju w lěśe 1302 ako Zwilow naspomnjony. Teke „nimske“ mě jazora jo pó zdaśu serbskego póchada. Źinsajšne serbske mě póchada wót sedlišća Gójac, kótarež lažy pśi pódpołdnjowem pśibrjoze jazora.
upright=3|thumb|center|Gójacki jazor, wót Gojaca wiźony
Jeglinowa jemjelica
Jeglinowa jemjelica (Viscum album subsp. austriacum; synonym Viscum laxum) jo rostlina ze swójźby sandelowych rostlinow (Santalaceae).
Pó někotarych žrědłach se swójskej swójźbje jemjelicowych rostlinow (Viscaceae) pśirědujo.
Paltoga
thumb|right|250px|Paltoga Paltoga jo město w Rusojskej. W lěśe 2002 jo how bydliło 295 luźi.
Bagnowa cypresa
Bagnowa cypresa (Taxodium) jo rod ze pódswójźby (Taxodioideae) znutśika cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Stara Darbnja
Stara Darbnja ( Altdöbern) jo gmejnska wjas we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej. Stara Darbnja lažy w Dolnej Łužycy.
Bagnowa cypresa
Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.
Stara Darbnja
Wejsne źěle
Ke gmejnje słušaju wejsne źěle Pricyn (Pritzen), Bukowinka (Peitzendorf), Gózc (Chransdorf) a samostatnej jsy Rańšow (Ranzow) a Rědoŕ (Reddern).
Barentsowe mórjo
Barentsowe mórjo ( Barentshavet, Баренцево море/Barencewo morje) jo nakšomne mórjo Arktiskego oceana pódpołnocnje europskeje twardeje zemje. Lažy mjaz rusojskim Franca Józefowym krajom na pódpołnocy, Nowej Zemlju na pódzajtšu, rusojskim a norwegskim brjogom na pódpołdnju a norwegskim Svalbardom na dłujkem wjacorje a bu pó nižozemskim namórniku Willemje Barentsu pomjenjowane.
Wokołkowe rostliny
Wokołkowe rostliny (Apiaceae, něga Umbelliferae) su swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophytina).
Sieradzska
thumb|Wójwodstwo sieradzske 1619 Sieradzska ( ziemia sieradzka; łat. terra Siradiae) jo historiska krajina w srjejźnej Pólskej. Nejwětše město Sieradzskeje jo Piotrków Trybunalski. Stolica jo Sieradz.
Barentsowe mórjo
Geografija
mini|left|[[Franca Józefowy kraj na pódpołnocy Barentsowego mórja]] Z pśerězneju dłymokosću wót něźi 230 metrow słuša k dłymšym šelfowym mórjam. Dla Pódpołnocnoatlantiskego tšuženja, wótnožki Golfowego tšuženja, jo wjele pśistawow pśi Barentsowem mórju teke w zymje bźez lodu, lěcrownož laže daloko na pódpołnocy.
Sieradzska
Stawizny
thumb|Wopon
Barentsowe mórjo
Geografija
Ako granica mjaz Barentsowym a Europskim pódpołnocnym mórjom płaśi linija wót Svalbarda pśez Mjadwjeźowu kupu až k Pódpołnocnemu kapoju. na pódpołdnju jo Běłe mórjo za połkupu Kolu jadnučke nakšomne mórjo Barentsowego mórja. Za Nowej Zemlju na pódzajtšu lažy Karaske mórjo.
Wokołkowe rostliny
Systematika
Synonymy za Apiaceae Lindl. su Actinotaceae A.I.Konstant. & Melikyan, Ammiaceae Bercht. & J.Presl, Angelicaceae Martinov, Daucaceae Martinov, Ferulaceae Sacc., Saniculaceae Bercht. & J. Presl, Umbelliferae Juss., nom. cons. .
Barentsowe mórjo
Geografija
Za cas zymneje wójny a teke pó tom jo była mórska granica mjaz Sowjetskim zwězkom resp. Rusojskeju a Norwegskeju zwadna. W aprylu 2010 stej wujadnałej stata dogrono, pó kótaremž běžy granica wósrjejź něźi 175.000 km² wjelikego zwadnego teritorija.
Góspodaŕstwo
mini|left|Mórski pśistaw w [[Murmansku]] Nejwětše město pśi brjogach Barentsowego mórja jo Murmansk w Rusojskej, źož se namaka – rowno kaž w něga finskej Pječenze – stojnišćo rusojskeje polarneje floty. W Barentsowem mórju nadejźo se teke nejwětšy wobstatk zešrótowanych atomowych podnurjakow na swěśe, což pśedstaji riziko za pśirodu a pśimórske strony.
Wokołkowe rostliny
Systematika
Sotšojski taxon wokołkowych rostlinow znutśika pórěda Apiales jo kupka z Pittosporaceae, Araliaceae a Myodocarpaceae. Swójźba wopśimjejo něźi 434 rodow z něźi 3780 družynami. Swójźba se z lěta 2010 južo jano do tśich pódswójźbow rozrědujo.
Ingrid Hustetowa
Ingrid Hustetowa (Ingrid Hustetojc, nim. Ingrid Hustädt, roź. 1956 w Chóśebuzu) jo dolnoserbska spisowaśelka, publicistka, redaktorka, wucabnica serbšćiny, pśełožowaŕka a zestajaŕka. Redaktorka Serbskeje Pratyje w lětach 1993-2001, sobuźěłaśerka Rěcnego centruma Witaj, zastupujucy cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Wokołkowe rostliny
Systematika
miniatur|[[Actinotus helianthi.]]
Barentsowe mórjo
Góspodaŕstwo
Pód mělšym pódzajtšnym źělom mórja, źož se rěka Pječora do njogo wulewa, su bogate łožyšća zemskego wóleja. Teke na krotkem wjacorje nadejdu se wólejowe a płunowe łožyšća. Z 1970tych lět se z mórja wólej wudobywa, což jo był tegdy pśicyna konflikta mjaz pśimórskima krajoma.
Ingrid Hustetowa
Ingrid Hustetowa póchada z Bórkow. Wóna jo roźona Nimcowka, pišo w nimskej a serbskej rěcoma. Bydli w Chóśebuzu.
Wokołkowe rostliny
Systematika
thumb|[[Yareta (Azorella yareta)]]
miniatur|[[Opopanax chironium]]
Barentsowe mórjo
Góspodaŕstwo
Dalšna wuznamna góspodaŕska gałuz jo rybarstwo, pśedewšym kabeljawa.
Japańska kryptomerija
thumb| Cryptomeria japonica
Japańska kryptomerija (Cryptomeria japonica) jo rostlina ze pódswójźby (Taxodioideae) znutśika swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Wóna jo jadnučka družyna w roźe (Cryptomeria).
Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.
Wopis
Japańska kryptomerija jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 6 až do 20 m. Stare bomy w Japańskej mógu wusokosć wót až do 45 m měś. Kjagelojta krona jo wuska. Tłusta škóra jo bruna a njaso wurownane, padorowne brozdy. Wurosćone bomy su dłujke, špicne a kjagelojte. Japańska sorta ma tłusćejše gałuzy ako chinska (C. japonica var. sinensis).
Jegły
Jehły su dosrjejźa serpikojśe kśiwjone a dośěgnu dłujkosć wót 6 až 20 mm. Wóni stoje w pěś šrubikowych rědach podłu gałuzow.
Kwiśonka a šyški
Kwiśo wót februara až do měrca. Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonki njenadpadne. Kulowate šyški dośěgnu pśeměr wót něźi 2 cm.
Wužywanje
Bom se w Europje w parkach sajźa, wětše formy teke w zagrodach.
Sorty
Eksistěrujo něźi 50 kulturowych formow. Wóni su zwětšego mjeńše ako pochadna forma.
Esztergom
Esztergom jo město w Hungorskej, stolica Hungorskeje wót 10. stolěśa do 13. stolěśa.
Toruń
Město lažy w Pomorskej.
Tuchola
Tuchola jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Tuchola, w gmejnje Tuchola. W lěśe 2014 jo how bydliło 13 936 luźi.
Dolnošlazyńske narěcy
Dolnošlazyńske narěcy (nim. polnisch, wasserpolnisch, böhmisch-polnisch) jo grupa narěcow, kenž słuša k šlazyńskemu dialektoju pólšćiny, kótarymž jo groniła ludnosć Dolneje Šlazyńskeje.
Dolnošlazyńske narěcy su byli rěc awtochtonych wobydlarjow Dolneje Šlazyńskeje wót ranego srjejźowěka. Prědna pódwjacorna granica šlazyńskego dialekta jo była linija rěki Bobr, źož wón jo granicował z dialektami Serbow, na pódpołnocy region źinsajšneje Zieloneje Góry, na pódpołdnju Sudety, źož jo granicował z českimi dialektami. Dla germanizacije pśez wjele stolěśow, źinsa dialekt ma granicu na liniji Syców-Opole-Prudnik-Głubczyce.
Z Oławskego słownika Baltazara Działasa wěmy, až dolnošlazyńskej narěcy jo był znaty fenomen mazurzenia, tj. pśechod konsonantow š, č, ž w s, c, z (ako teke staroserbske č w dolnoserbske c). Z pśikładow narěcy: Przy wsyskim, co cynią, rozmyślay, co za koniec ta rzec weznie (dsb. "Pśi wšyknem, což cyne, rozmyslaj, có za kóńc ta wěc wezmje"), Kto chce mądrym być, musi się pilnie ucyć (dsb. "Chtož co mudry byś, musa pilnje wuknuś"), Maó i módy cowiek zwie się dziecie (dsb. "Mały a młody cłowjek se groni źiśe"), Módy gburski karlus (dsb. "Młody burski gólc"), Suchey rodziców i naucicielów, bo oni są twoią piersą zwierzchnością (dsb. "Słuchaj starjejšych a wucabnikow, dokulaž su wóni twoje prědne pśedstajone").
Póstola
mini|Póstola Póstola jo mebla, na kótarejž cłowjek móžo lažecy se wótpócywaś, spaś abo seks měś.
Wenus (planet)
mini|Wenus a kratery, mimo syrikowych mrokow Wenus (z łat. Venus, romska bogowka lubosći; symbol: ) jo słyńcu drugi nejblišy planet. Radius planeta wunjaso 6051,8 km a jogo wolumen wunjaso 9,38×1011 km3. Temperatura jo how 464 °C a śišć jo 9.3 MPa. Wenus jo dopołnje pśikšyta ze žołtymi mrokami ze syriku. Wenus wiźona ze zemje jo nejswětlejšy planet na nocnem njebju.
Słupsk
Słupsk jo město w Pólskej, w pomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Peter O'Toole
Peter O'Toole (2. awgusta 1932 w Connemara, Irska – 14. decembra 2013 w Londonje) jo był irski źiwadłownik a grajaŕ.
Sumqayıt Stat Uniwersita
Sumqayıt Stat Uniwersita (azerska Sumqayıt Dövlət Universiteti - SDU) jo uniwersita w Sumqayıt w Azerbajdžanje. Uniwersita jo była załožona w 2000.
Don
Don ( Дон) jo 1870 kilometrow dłujka rěka w pódpołdnjowej Rusojskej, kótaraž se na srjejźorusojskej plaśe blisko Nowomoskowska w Tulskej oblasći wužrědli a za Rostowom do Azowskego mórja wulewa. Don jo stwórta nejdlejša rěka w Europje.
Don jo był južo starym Gricham pód mjenim Tanais znaty a płaśi až do 17. lětstotka ako pódzajtšna granica Europy. Wót casa cara Pětra Wjelikego jo grajkała rěka za Rusojsku wažnu rolu ako pśistup k Srjejźnemu mórju.
Běg
Žrědła pśiběgow Dona namakaju se něźi 150 kilometrow pódpołdnjownje Moskwy na srjejźorusojskej plaśe. Wót tam běžy rěka nejpjerwjej do pódpołdnjowego a pózdźej do krotkozajtšnego směra. Pśi górnem běgu lažy wjelike město Woronjež, źož se rěka ze samskim mjenim z Donom zjadnośi. Za wulewom rěki Ilowlja we Wolgogradskej oblasći wobrośi se Don do krotkowjacornego směra. Na toś tom wótrězku jo jano 40 kilometrow wót dalej na pódzajtšu běžeceje Wolgi zdalony. Něźi 300 kilometrow dłujki Zimljanski gaśeński jazor jo z lěta 1952 pśez Wolgo-Donski kanal z nejwětšeju europskeju rěku zwězany. Kanal zwězujo tak pśez rěcny system Dona Carne mórjo z Kaspiskim, Baltiskim a Běłym mórjom. Něźi 150 kilometrow za wulewom z Ukrainy pochadajucego Donjeca a za milionowym městom Rostow twóri Don 340 km² wjeliki delta a wulewa se do Azowskego mórja.
Glědaj teke: Nastawki wó pśi Donje lažecych sedlišćach
Kito
Kito jo dolnoserbske muskece pśedmě, skrotcona forma mjenja Kśesćijan, to pak jo zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Christian. Wóno jo było pśedewšym w Dolnej Łužycy znate.
Pódwjacornoromaniske rěcy
Pódwjacornoromaniske rěcy su pódkupka romaniskich rěcow, słušajucych k indoeuropskim rěcam.
Zjadnośone narody
thumb|Chórgoj Organizacije zjadnośonych narodow thumb|Cłonkowe Organizacije zjadnośonych narodow mini|Zjadnośone narody, [[Šwicaŕska]] Zjadnośone narody (teke Organizacija zjadnośonych narodow, engelski United Nations, skrotconka UN) jo swětodaloka mjazynarodna organizacija z 192 cłonkami. Wona bu załožona 26. julija 1945 w San Franciscu ako narownanje Zwězka ludow. Jeje głowny zaměr jo spěchowanje mjazynarodnego měra a kooperacije. Sedło Zjadnośonych narodow namaka se w New Yorku.
Generalne sekretarje
Generalny sekretaŕ Zjadnośonych narodow jo pśedsedaŕ sekretariata a nejwušy zarědnik organizacije. Reprezentěrujo UNO a jo toś zwětšego nejznaśejša wósobina organizacije.
Dättlikon
thumb|right|Dättlikon
Dättlikon jo město w kantonje Zürich, Šwicaŕskej. W lěśe 2015 jo how bydliło 745 luźi na 2,87 km² (staw 31.12.2015).
Bozen
Bolzano [], nimski Bozen [], městna narěc [], ladinski Bulsan [], Balsan (pódpołdnjowotirolski [] abo [], łatyński Bauzanum) jo nakrajna stolica Pódpołdnjowego Tirola, nimskorěcneje awtonomije a italskeje prowincy we Pódpołnocnej Italskej. Bozen jo sedło krajnego sejma a krajnego kněžaŕstwa Pódpołdnjowego Alto Adige.
Listowa jemjelica
Listowa jemjelica (Viscum album) jo rostlina ze swójźby sandelowych rostlinow (Santalaceae).
Pó někotarych žrědłach se swójskej swójźbje jemjelicowych rostlinow (Viscaceae) pśirědujo.
Wopis
Listowa jemjelica jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až 50 cm. Rostlina jo na bomach rosćony połparazit, pśi comž rostlina jo pak muska pak žeńska.
Łopjena
Łopjena su měnjate, lancetojte abo lancetojśe-spatelojte, kóžane a pśecej zelene.
Kwiśonki
Kwiśo wót februara až do apryla. Njenaglědne kwiśonki stoje pó tśich až pó pěśich w promjenjach.
Płody
Płody su błyšćece běłe abo žołtojte a dośěgnu wjelikosć wót až do 1 cm.
Stojnišćo
Rosćo na listowych bomach, pśedewšym na topołach, wjerbach a jabłušcynach, ale teke na běłych jedłach a chójcach. Pśi tom cyca wódu a seśeńske sole z žywjarjowych rostlinow, mjaztym wuglikowe hydraty sam twóri.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołdnjowej Skandinawiskej srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.
Maśizny
Rostlina wopśimjejo gadowate lektiny a wiskotoksiny.
Póddružyny
Pó wězanju na rozdźělne žywjarjowe bomowe družyny se znutśika družyny Viscum album wšake póddružyny abo "žywjarjowe rasy" rozeznawaju:
Něga pśi składnosći ako póddružynu (Viscum album subsp. coloratum) wjeźona korejańska abo japańska jemjelica se pśeśiwo tomu źinsa ako swójska družyna (Viscum coloratum) wobglěda. Pśi někotarych awtorach eksistěrujo aziska póddružyna Viscum album subsp. meridianum (Danser) D.G.Long
Pandemija koronawirusa
Prědne chóre su byli w nowemberje 2019 w chinskem regionje Wuhan. Toś ta chórosć COVID-19 jo se pótom wjelgin malsnje po swěśe rozšyriła. Prědne pady su se pojawili w Europje wósebnje w Italskej, źož jo 22 februara 2020 był teke prědny njabogi.
Swětowa organizacija strowotnistwa (WHO) jo 11 měrca 2020 pśipóznała, až chórosć COVID-19 jo pandemija (wósebnje wjelika epidemija infekciskeje chórosći).
Kněžaŕstwa młogich krajow su wopytowali rozšyrjenju pandemije zadoraś mj.dr. pśez wobgranicowanje kontaktow mjazy luźimi. Togodla su zacynjali šule, amty, sportnišća, muzeumy, kina atd.
Lutki
Lutki - jo serbski casopis (informaciski zešywk) za starjejšych, źiśi a wótkubłaŕki w źiśownjach, pisany w dolnoserbskej, górnoserbskej a nimskej rěcach. Wón jo był wót lěta 2001 běrtyllětnje wudawany a wót 2015 jo se jano dwa raza wob lěto wudawa.
Korniska
Korniska (Kornišćina: Kernow, Engelšćina: Cornwall, nim. Kornwall abo Kornwales, Cornwallis) jo grobinstwo a krotkowjacorny źěl w Engelskej.
Wusoka słynica
Wopis
Wusoka słynica jo zymozelena, wěcejlětna, zelowata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć mjazy 5 a 15 cm.
Korniska
Kornišćina
thumb|left|satelitska fotografija thumb|left|Pśibrjoga (West Penwith) Kornišćina jo była keltiska rěc, kótaraž jo wótemrěła zazdaśim 1777 ze smjerśu slědneje powědarki Dolly Pentreath z Mouseholea ako maśeršćina.
Mjaztym powěda zasej 3.500 luźi rěc.
Wusoka słynica
Łopjena
Łopjeńka dośěgnu wjelikosć wót 10 cm.
Kwiśonki
Wóna kwiśo wót maja až do junija. Jeje kwiśonkowy stołk jo 8- až do 18-kwiśonkowe. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć mjazy 1,5 a 2,5 cm. Kwiśonkowe wogonki su padorownje wótstajece kósmate.
Polyploidija
Wše słynicy maju bazowe haploidne cysło 7 chromosomow. Fragaria moschata jo hexaploidna, mějuca šesć parow toś tych chromosomow za kompletne cysło 42 chromosomow.
Toflowa krida
Kakosći
Toflowa krida zwětšego jo dłujka z kwadratowym abo kulojtym prěcnym profilom. Toflowa krida se zgótujo w Nimskej, Awstriskej a Skandinawiskej pśedewšym z kalciumowego sulfata (gips), dokulaž tam nejwětše kriźišća su šćitane. We Francojskej se wužywa za tak mjenjowanu šampańsku kridu mineral krida, toś kalciumowy karbonat. Něźi 55 procentow w Nimskej pśedateje tofloweje kridy wobstoj ze gipsa.
Pśez dodank barwow teke se móžo barwna toflowa krida zgótowaś. Dokulaž kridowy proch, kótaryž nastanjo pśedewšym pśi suchym wótrěwanju tofle, za alergikarjow jo mólece, teke se bźezprošna krida zgótujo. Proch teke stoj w pódglěźe, problemy z dychańskimi organami zawinowaś. Z wódy a gipsa sam mógu kridu zgótowaś.
Kiskunfélegyháza
Kiskunfélegyháza jo město w Hungorskej.
Topoł
Topoł (Populus) jo rod ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Sardišćina
Sardišćina (sardiski sardu, limba sarda) jo pódpołdnjoworomaniska rěc, kótaruž nałožuju někak 1.200.000 rěcnikow na kupje Sardiniska. Tśi nejwažnjejše sardiske narěcy su logudorska, nugorska a campidanska; sassariska a gallurska narěcy licytej se skerjej ku korsiskim narěcam, w měsće Alghero powěda se katalański. Wót lěta 2006 amty awtonomneje Sardiniskeje (Regione Autònoma de sa Sardigna) nałožuju tak pomjenjonu Limba Sarda Comuna (LSC), kótaraž wužywa se w oficielnych dokumentach. LSC jo kompromis mjaz wšakimi narěcami a jeje nałožowanje ma akle eksperimentalny charakter.
Wósebnosći sardišćiny
Sardišćina jo se wuwiwała na kupje ako relatiwnje izolěrowana rěc. W pśirownanju z drugimi romaniskimi rěcami jo sardišćina wjelgin konserwatiwna, wótergi jo wóna bliša ludowej łatyńšćinje ako modernym romaniskim rěcam. Za cas fašistiskego režima su musali duchowne wěriwym wujasnjowaś, až łatyńšćina, kótaruž w cerkwi słyše, sardišćina njejo.
Někotare źinsajšne sardiske gramatiske formy su bliše klasiskej łatyńšćinje ako łatyńšćina napismow, kótarež su se w Pompejach wobchowali. Na pśikład klasiske łatyńske amat jo se wugroniło w Pompejach južo ama (kaž w źinsajšnej italšćinje), w sardišćinje až do źinsajšnego jo se zdźaržała forma amat (sam werb amare pak jo w sardišćinje italskego póchada).
Prědne sardiske teksty póchadaju z 13. lětstotka, ale wětšyna sardiniskich spisowaśelow jo twóriła wósebnje we łatyńšćinje a špańšćinje, wótergi, ale jano rědko, w katalańšćinje, pózdźej w italšćinje. Literatura w sardišćinje jo se zachopiła wuwiwaś akle w 19. lětstotku. Ako prědny jo wopytał jadnotnu spisownu rěc wutwóriś Giovanni Spanu (1803-1878) na zakłaźe logudorskeje narěcy. W lěśe 1940 jo wudał Pietro Casu di Barchidda (1878-1954) swój pśełožk Dantoweje Bóžeje komedije. Cełu Bibliju pśełožył do nugorskeje sardišćiny profesor Bobore Ruju (italski Salvatore Ruju, pisane teke Salvatore Ruiu), pśedsłowo k jogo pśełožkoju jo profesor Massimo Pittau napisał. Nejwuznamnjejša sardiniska spisowaśelka 20. lětstotka, Grazia Deledda (1871-1936, Nobelowe myto 1926), jo pisała italski.
W Italskej sardišćina dłujko njejo była pśipóznata ako wósebna rěc, až do źinsajšnego ju někotare narěc mjenjuju. Akle w lěśe 1997 sardiniska kazń cysło 26 definěrujo sardišćinu ako samostatnu rěc, w lěśe 2006 su zachopili amty na Sardiniskej tak pomjenjonu Limba sarda comuna („powšyknu sardišćinu“) ako amtsku rěc nałožowaś. Sardiski móžo 80% wobydlarjow kupy; nejwěcej wobgrozona jo campidanska narěc, logudorsku a nogursku narěcy (wěcej konserwatiwnej) powěda teke młoźina.
Pśeglěd sardiskeje gramatiki
Na slědujucych linkach pódajomy krotki, wjelgin jadnory pśeglěd gramatiki nacasneje sardišćiny na zakłaźe nugorskeje narěcy.
Substantiw (wěcownik)
Pśed substantiwom zwětšego stoj artikel, pak definitny, pak indefinitny. Na rozdźěl k wšym pódzajtšnoromaniskim a pódwjacornoromaniskim rěcam (z wuwześim někotarych pódzajtšnych katalańskich narěcow na Balearach a pó źělach na Costa Brava, tak pomjenjonego català salat) sardiski definitny artikel su, sa njejo se wuwił z łatyńskego ille, ale z ipse.
Definitny artikel ma toś te formy:
Indefinitny artikel ma slědujuce formy:
W singularje pśed wokalami artikel se eliděrujo: s’amicu („pśijaśel“), s’amica („pśijaśelka“), un’amicu, un’amica.
Definitny artikel góźi se wugranjaś a pisaś gromaźe z prepozicijami a (do, k), kin (z, t.gr. „z kim“, „z cym“), de (z, wót) a in (w):
Artikel a prepoziciju móžomy wugranjaś teke kaž dwě słowje, na pśikład: kin su, de su, in su.
Indefinitny artikel góźi se wugranjaś a pisaś gromaźe z prepozicijoma kin a in: kindunu, kinduna, indunu, induna.
Sardiske substantiwy źěle se do styrjoch klasow. Kaž w pódwjacornoromaniskich rěcach teke w sardišćinje twóri se plural substantiwow a adjektiwow na zakłaźe łatyńskego akuzatiwa plurala, na pś. pane („klěb“) - panes („klěby“), rosa („roža“) - rosas („rože“).
Adjektiw (kakostnik)
ma teke wósebne formy za maskulinum/femininum a za singular/plural:
Stopnjowanje adjektiwow:
(Feminimum: cara, prus cara, sa prus cara/meda cara; plural: maskulinum: caros, prus caros, sos prus caros/meda caros, femininum: caras, prus caras, sas prus caras/meda caras.)
Pronomen (naměstnik)
dego, deo	(ja)
teu	(ty)
issu, issa	(wón, wóna)
nóis (my)
bóis (wy)
issos, issas (wóni)
méu, mèa (mój, mója)
tuo, tua (twój, twója)
nóstru, nòstra (naš, naša)
bróstu, bròsta (waš, waša)
issòro (jich)
mèos, mèas (móje)
tuos, tuas (twóje)
suos, suas (jogo, jeje)
nòstros, nòstras (naše)
bróstos, bròstas (waše)
Numeral (licbnik)
maju w sardišćinje perifrastisku formu: su ’e unu (prědny), sa ’e una (prědna), su ’e duos (drugi), sa ’e duas (druga), a pod.
Werb (słowjeso)
Sardiske werby źěle se do tśoch konjugacijow, werby 1. konjugacije maju w infinitiwje kóńcowku –are, werby 2. konjugacije kóńcowku –ere a werby 3. konjugacije kóńcowku –ire. Sardiski werb ma styri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a šesć tempusow (prezens, zestajony preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, futur a zachadny futur – futuro anteriore).
Negacija twóri se z pomocu non: Non faeddo su sardu. (Njepowědam sardiski.)
POMOCNE WERBY
I. konjugacija
Futur: app’ a cantare
Zachadny futur: app’ áer cantáu (2. forma: des áer cantáu) Imperatiw: canta, cantáe
Perfekt: appa cantáu...
Pluskwamperfekt: aère(po) cantáu...
'''II. konjugacija'''
Pśirownanje sardiskego, łatyńskego a italskego teksta
Jona 1,4-9
Antarktis
thumb|right|Antarktis Antarktis jo strona wokoło pódpołdnjowego pola. Wón wobstoj z Antarktiki ako kontinent a wokoło togo lažece ocean a kupy.
Sardišćina
Pśirownanje sardiskego, łatyńskego a italskego teksta
4 Ma su Sennore at iscadenau in mare unu bette bentu e est supria una burrasca gai chi su nabiu si fit irfassande. 5 Sos marineris timende an imbocau cadaunu su deu suo e an ghettau a mare su chi tenian pro lu facher prus lepiu. Intantu Giona, falau a su locu prus cubau de su nabiu, si fit corcau e dormiat a sorrocru. 6 Si l'est accurziau su cumandante de sos marineris e l'at nau: - Itte tenes gai dormiu? Pesa, imboca su Deus tuo! Forzis Deus s'at a piccare pessamentu de nois e no amus a morrere. 7. Tando s'ana nau tra issos: Benie, tiramus a sorte a ischire pro gurpa de chie nos est capitada custa dirgrassia. An tirau a sorte e sa sorte l'est toccada a Giona. 8 L'an dimandau: - Edducas, irbeleganos pro more 'e chie amus custa dirgrassia. Itte faches de travallu? Dae ube ses benende? Cal'est sa bidda tua? A cale populu appartenes? 9 Issu at rispostu: Soe Ebreu e istimo su Sennore Deus de su chelu, chi at fattu su mare e-i sa terra.
4 Su Segnore però mandesit unu grande bentu in su mare: et facta est una tempestade manna in mare, et sa nae perigulaiat de si fracassare. 5 Et timesint sos marineris, et clamesint sos homines ad su Deus ipsoro: et bettesint sas mercanzias, qui fint in sa nae, in mare, ad tales qui si allezerigheret da ipsas: et Jonas si que fit faladu ad s' internu de sa nae, et dormiat a somnu grae. 6 Et s' accostesit ad ipsu su patronu, et li nesit: Et proite tue ti laxas opprimere dai su somnu ? pesa, et invoca su Deus tou, si pro sorte si ammentet Deus de nois, et non morzamus. 7 Et nesit s' unu ad s' ateru cumpagnu: Benide, et tiremus a sorte, et iscamus, proite custa istroscia siat ad nois. Et tiresint a sorte: et ruesit sa sorte subra Jonas. 8 Et nesint ad ipsu: Inzitanos, pro quale motivu siat ruta ad nois custa istroscia: qual' est s' arte tua ? de quale populu ses tue ? 9 Et nesit ad ipsos: Eo so Hebreu, et eo timo su Segnore Deus de su chelu, qui factesit su mare, et i sa terra.
4 Dominus autem misit ventum magnum in mare, et facta est tempestas magna in mari, et navis periclitabatur conteri. 5 Et timuerunt nautae et clamaverunt unusquisque ad deum suum et miserunt vasa, quae erant in navi, in mare, ut alleviaretur ab eis. Ionas autem descenderat ad interiora navis et, cum recubuisset, dormiebat sopore gravi. 6 Et accessit ad eum gubernator et dixit ei: " Quid? Tu sopore deprimeris? Surge, invoca Deum tuum, si forte recogitet Deus de nobis, et non pereamus ". 7 Et dixit unusquisque ad collegam suum: " Venite, et mittamus sortes, ut sciamus quare hoc malum sit nobis ". Et miserunt sortes, et cecidit sors super Ionam. 8 Et dixerunt ad eum: " Indica nobis cuius causa malum istud sit nobis. Quod est opus tuum, et unde venis? Quae terra tua, et ex quo populo es tu? ". 9 Et dixit ad eos: " Hebraeus ego sum et Dominum, Deum caeli, ego timeo, qui fecit mare et aridam ".
4 Ma il Signore mandò sul mare un forte vento che scatenò una grande tempesta. Tutti pensarono che la nave stesse per sfasciarsi. 5 I marinai ebbero paura e ciascuno chiese aiuto al suo dio. Per non affondare gettarono in mare il carico della nave. Giona, invece, era sceso nella stiva e dormiva profondamente. 6 Il capitano gli si avvicinò e gli disse: “Come? Tu dormi? Alzati! Prega il tuo Dio! Forse avrà pietà di noi e non moriremo.” 7 I marinai si dissero l’un l’altro: “Tiriamo a sorte per sapere chi di noi è la causa di questa disgrazia.” La sorte indicò Giona. 8 Allora gli chiesero: – Dunque sei tu la causa di questa disgrazia? Che cosa fai qui? Da dove vieni? Qual è il tuo paese? Qual è il tuo popolo? 9 – Io sono Ebreo, – rispose Giona, – e credo nel Signore, Dio del cielo, che ha fatto la terra e il mare.
Puck
Puck (kaš. Pùck) jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Puck. W lěśe 2014 jo how bydliło 11 369 luźi.
United Kingdom Independence Party
United Kingdom Independence Party jo pšawicarska strona w Zjadnośonem kralojstwje, kótarejež politiski cil jo wustup Wjelikeje Britaniskeje z Europskeje unije. Pśedsedaŕ jo Nigel Farage.
Wóna bu w lěśe 1993 załožona, ma wokoło 27.000 cłonkow a źewjeś zapósłańcow w europskem sejmje.
Mars (planet)
mini|Mars Mars (wót romskego boga wójny, grich.: Ἄρης Arēs; symbol: ) jo słyńcu stwórty nejblišy planet.
Mars jo mjeńšy ako Zemja. Jogo radius wunjaso 6051,8 km a jogo wolumen wunjaso 1.63116×1011 km3. Temperatura se how pógibujo mjazy −153 °C a +25 °C, a śišć jo wót 0,4 kPa do 0,87 kPa.
Mars jo teke pomjenjowany "cerwjeny planet" a ma małej mjaseca Fobos a Dajmos. Na Marsu jo nejwuše městno słyńcnego systema, wulkan Olympus Mons, kótaryž jo 22.000 m. nad normalneju nulu.
Zagrodna banja
Zagrodna banja (Cucurbita pepo) jo rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae). Sorta jo zucchini.
Systematika
Zagrodna banja jo na formach bogata družyna roda banjow (Cucurbita). Toś, se wšake póddružyny rozeznawaju, ale teke wšake sortowe kupki. Wobaj systema se móžotej kaž slědujo kombinujotej:
Fylogenetiske přepytowanja su pokazali, až zaraědowanje na bazy płodowych formow zwětšego teke wobstejnosćam pśiwuznosći wótpowěduju.
Gəncə Stat Uniwersita
Gəncə Stat Uniwersita (azerska Gəncə Dövlət Universiteti - GDU) jo uniwersita w Gəncə w Azerbajdžanje. Uniwersita bu załožona 1939.
Békés
Békés jo město w Hungorskej.
Kontinent
thumb Kontinent (z łatyńskego contineō, -ēre, což "źaržym gromaźe" wóznamjenja) jo wjelika zwisujuca kontinentalna masa.
Ameriski topoł
Ameriski topoł (Populus deltoides) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Czersk
Czersk jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Chojnice, w gmejnje Czersk. W lěśe 2014 jo how bydliło 10 046 luźi.
Alpska słodka źiśelina
Alpska słodka źiśelina (Hedysarum hedysaroides) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Wopis
Alpska słodka źiśelina jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć mjazy 5 a 25 cm, rědko až do 60 cm.
Cop cesto dośěgnjo dłujkosć wót metra.
Kijašk jo rožkaty, njejo roznogaśowany, jo zrownany, šćodriwje lisćaty.
Salzburg
Salzburg (serbski teke Solnogrod ) jo město w Awstriskej a głowne město zwězkowego kraja Salzburg. Salzburg ma něźi 150 tysac wobydlarjow a jo stwórte nejwětše město cełeje Awstriskeje.
Alpska słodka źiśelina
Łopjena
Łopjena su njeporowje pjerinate a maju až do 10 porow (9-21) owalnych abo lancetojtych, cełokšomatych, nagich, górjejce śamnozelenych, dołojce swětłozelenych łopjeńkami. Łopjeńka dośěgnu dłujkosć mjazy 10 a 30 mm. Pódlańske łopjena su kóžkojte, brune a až nad srjejźišćom zarostowane.
Kwiśonki
Wón kwiśo wót julije až do awgusta. Kwiśonki su jaskrawje purpurcerwjene, dośěgnu dłujkosć wót 2 cm, su nejcesćej wisece a sejźe pó 10-50 w na kóncu stojecem granje. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 15 a 20 mm a jo cerwjenofijołkojta. Cołnik jo dlejšy ako kśiłko a chórgojcka. Keluch jo zwónojty.
Salzburg
Salzburgske stare město (Altstadt) z barokoweju architekturu słuša wót lěta 1996 oficielnje k swětowemu derbstwoju UNESCO.
Alpska słodka źiśelina
Płody
Płodowe łušćiny dośěgnu dłujkosć mjazy 2 a 4 cm a su rozrědowane.
Salzburg
Geografija
thumb|left|Residenzbrunnen jo nejwětšy barokowy [[wodotrysk w Srjejźnej Europje]] Salzburg lažy nad rěku Salzach blisko granicy mjazy Awstriskeju a Nimskeju pśi pódpołnocnej kšomje Alpow. Bliske wuznamne europske města su München něźi 150 kilometrow na pódwjacor, Ljubljana něźi 280 kilometrow na krotke zajtšo a Wien něźi 300 kilometrow na pódzajtšo.
Alpska słodka źiśelina
Stojnišćo
Wón rosćo na górskich łukach, na kalkatych, kamjenjatych zemjach.
Rozšyrjenje
Alpska słodka źiśelina jo wót Pyrenejow až do Małeje Azije rozšyrjony.
Howacne
Kórjenjowe kule wopśimjeju dušyk zwězujuce bakterije. Jo jadna nejwěcej gódnotnych Alpskich futrowańskich rostlinow z wusokim wutkom na bělkowinje a tuku. Lěcrownož jo lažko górki, wón bu rad wót skóta žrany. Ale wón špatnje wuźaržujo mócne pasenje; lěpjej wón se góźi k dobyśu wót sena (secenje).
Budaörs
Budaörs jo město w Hungorskej.
DigiSerb.de
DigiSerb.de jo online platforma, źož prezentěruju se wjele wideo w kótarychž se rozkładujo, kak se serbska rěc na wšakich digitalnych rědach nałožowaś dajo. Pśidatnje se wó digitalnych projektach rozpšawja, kenž su se wót lěta 2015 sem w nadawku Załožby za serbski lud pśez pśidatne spěchowanje zwopšawdnili.
Łužyske jazorišćo
thumb|upright=1.33|Kórta Łužyskego jazorišća
Łužyske jazorišćo (górnoserbski Łužiska jězorina) jo nastawajuce kumštne jazorišćo w srjejźnej Łužycy. Pśez napołnjenje něgajšnych brunicowych jamow Łužyskego rewěra ma nastaś až do lěta 2018 nejwětše kumštne wódne strony cełeje Europy a stwórte nejwětše jazorišćo w Nimskej.
Lisćina jazorow
Slědujuce jazory pśisłušaju Łužyskemu jazorišću:
Pódpołdnjowe jazory (w Sakskej)
thumb|Nastawajucy Šibojski jězor pla Wojerec
Azowske mórjo
Azowske mórjo ma płoninu wót pśisamem 40 tysac kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 15 metrow. Jogo nejwětšy pśiběg jo Don. Azowske mórjo ma wjelgin nisku solny wobstatk.
Žarnowski Halšter
Něgajšne žrědlišćo rěki jo lažało pla města Grodk w Tešnicojskej góli, pśi jsach Lutoboŕ a Zabrody a pśi Blunjojskem gaśe. Žarnowski Halšter jo se wulewał w Złym Komorowje pśi Łužku do Carnego Halštera.
Azowske mórjo
Wuznamne pśistawy su Mariupol a Berdjansk na Ukrainje a Taganrog a Jejsk w Rusojskej federaciji.
Barok
thumb|Barokowa [[Cerkwja Našeje lubeje kněnje (Drježdźany)|Cerkwja Našeje lubeje kněnje w Drježdźanach]] Barok jo historiski směr wuměłstwa, kótaryž jo był popularny wót kóńca 16. lětstotka až do zachopjeńka 18. lětstotka, wót kóńca renesance až do zachopjeńka rokoka.
thumb|left|Mały pśikład [[Łužyca|łužyskego baroka — kněske sedło w Ramnowje]]
Atlantiski ocean
thumb|Atlantiski ocean thumb Atlantiski ocean abo Atlantik jo wódowa płoń mjaz Afriku, Europu a Ameriku. Jo to drugi nejwětšy z 5 swětowych oceanow.
Jogo cełkowna płoń wopśimjejo něźi pěśinu zemskego pówjercha, což jo dogromady z nakšomnymi mórjami něźi 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bźez nakšomnych mórjow. Dłujkosć jogo pśibrjoga jo 111 866 km. Šyrokosć jo wót 2 848 km mjaz Brazilskej a Liberiu do 4 830 km mjaz Zjadnośonymi statami Ameriki a pódpołnocnej Afriku. Nejdłymše městno w Atlantiskem oceanje jo dłymina Milwaukee w Portorikoskej grobli we dłymokosći 8 648 metrow pód głaźinu oceana. Pśerězna dłymokosć jo 3 332 m, resp. 3 926 m bźez nakšomnych mórjow.
Lechiske rěcy
Lechiske rěcy jo pomjenjenje za pódpołnocnu kupku pódzajtšnosłowjańskich rěcy, kenž maju wótere zgromadne fonetiske kakosći. Pomjenjenje jo w linguistiku zawjadł w 1862 lěśe Aleksander Hilferding. Ta kupka jo nastała z rozpadom prasłowjańskej zgromadnosći. Lechiske rěcy maju take archaiske kakosći, ako na pśikład zachowanje nazalnych wokalow, brach změny g w h a zachowanje dz (z dj a zg palatalězerowanego w 2. palatalizaciji).
Charakteristiske kakosći lechiskich rěcy su:
K tej kupce pśipadaju take rěcy:
Cerkwja Našeje lubeje kněnje (Drježdźany)
Cerkwja Našeje lubeje kněnje (nimski Frauenkirche abo Kirche Unserer Lieben Frau) jo wuznamna barokowa cerkwja w Drježdźanach.
Amerika
thumb
Amerika jo kontinent. Amerika se do dweju źělowu rozrědujo, a to Pódpołnocna Amerika a Pódpołdnjowa Amerika (abo Łatyńska Amerika).
Ernst Eichler
Ernst Eichler (roź. 15. maja 1930 w Mimonju, Čechosłowakska, wum. 29. junija 2012 w Lipsku) jo był nimski rěcywědnik, mjenjowědnik, wósebnje zasłužony na pólu mjenjowědy w Nimskej.
Pó abiturje, kótaruž jo w gymnaziumje w Delišu złožył, jo Ernst Eichler studěrował w lětach 1950-1955 slawistiku i germanistiku na Lipšćańskej uniwersiśe, mjazy drugim pla Reinharda Olescha. Promowěrował jo w lěśe 1955 na temu wo městnych a rěcnych mjenjach Deličskego a Jiłowskiego wokrejsa (Die Orts- und Flußnamen der Kreise Delitzsch und Eilenburg). Z wuslědkami swójich slěźenjow wó stawiznach słowjańskich narěcow mjazy Solawu a Nysu (pod mjenim Studien zur Frühgeschichte slawischer Mundarten zwischen Saale und Neiße) jo wón w 1961 habilitěrował. W 1975 jo wón był za profesora za češćinu pówołany a jo źełał na uniwersiśe až jo se 1995 sednuł na wuměńk.
Ernst Eichler jo awtor młogich knigow, nastawkow a drugich wědomnostnych tekstow, słowjańskej mjenowěźe w Nimskej póśconych. Wósebnje wažne mjazy nimi jo źěło wó słowjańskich městnych mjenjach mjazy Solawu a Nysu, wudane w 4 zwězkach w lětach 1985-2009.
Vatikańske město
Vatikańske město jo małučki njewótwisny staśik, kenž lažy wesrjejź italskeje stolice Rom. Ma płoń 0,44 km² a 921 stawnych wobydlarjow (2005).
Mingəçevir Stat Uniwersita
Mingəçevir Stat Uniwersita (azerska Mingəçevir Dövlət Universiteti - MDU) jo uniwersita w Mingəçevir w Azerbajdžanje. Uniwersita bu załožona 2015.
Hanelora Handrekojc
Hanelora Handrekojc, nim. Hannelore Handreck (* 29. septembra 1951 ) - dolnoserbska žurnalistka, reportaŕka, redaktorka a moderatorka Bramborskego serbskego radija rbb.
Hanelora Handrekojc jo se naroźiła w Mósće. Wóna jo wuknuła na Serbskej rozšyrjonej wušej šuli w Chóśebuzu a potom wót 1973 jo studěrowała sorabistiku na uniwersiśe w Lipsku. Wót lěta 1977 jo wóna źěłała w redakciji Nowego Casnika. W 1988 wóna jo se angažěrowała w kupku Serbska namša, jo teke była zagronita za mjasecnu pśiłogu "Pomogaj Bog" w "Nowem Casniku". Wót 1992 Hanelora Handrekojc jo źěłała w serbskej redakciji radija rbb.
Handrekojc jo pisała pśinoski do Nowego Casnika, mjazy drugim reportaže. Jo spiwała w mósćańskem žeńskecem chorje "Dundalija". 28 februara 2017 jo Hanelora Handrekojc wótejšła na wuměńk.
Pelplin
Pelplin jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Tczew, w gmejnje Pelplin. W lěśe 2014 jo how bydliło 8 236 luźi.
Banja
Banja (Cucurbita) jo rod ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae). Płod jo banja a wjelgin pó formje wariěrujo.
Wopśimjejo sdědujuce družyny:
Běły topoł
Běły topoł (Populus alba) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Dombóvár
Dombóvár jo město w Hungorskej.
Masarykowa uniwersita
Masarykowa uniwersita (česki Masarykova univerzita, łatyński Universitas Masarykiana) jo uniwersita w Brnje w Českej. Uniwersita bu załožona 1919.
Wósadnik
Prědny wudawaŕ togo casopisa jo był Benjamin Běgaŕ gromaźe ze Hajnom Rizom. Wót 1910 casopis jo redigěrował Fryco Rocha. We Wósadniku jo teke Měto Wjeńcko publicěrował. Wón jo napisał Mójo drogowanje do Jerusalema, kótarež jo było w někotarych źělach wózjawjone.
W 1905 zapłaśarjow (wóteběrarjow) togo łopjena jo było 1000.
Wšykne cysła casopisa Wósadnik wót 1904 až do lěta 1913 su se zjawnosći na bokach digitalneje biblioteki dolnoserbski.de spśistupnili. Digitalizaciju su naźěłali pśistajone w Serbskem Instituśe pod nawjedowanim dr. Hauke Bartelsa.
Dunaharaszti
Dunaharaszti jo město w Hungorskej.
Skarszewy
Skarszewy jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Starogard Gdański, w gmejnje Skarszewy. W lěśe 2014 jo how bydliło 7 087 luźi.
Mamutowe bomy
Mamutowe bomy (Sequoioideae) su pódswójźba ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.
Wopśimjejo slědujuce družyny w monotypiskich rodach:
Hortensija
Hortensija (Hydrangea) jo rod ze swójźby hortensijowych rostlinow (Hydrangeaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Lənkəran Stat Uniwersita
Lənkəran Stat Uniwersita (azerska Lənkəran Dövlət Universiteti - LDU) jo uniwersita w Lənkəran w Azerbajdžanje. Uniwersita bu załožona 1991.
Wokrejs Odra-Sprjewja
Wokrejs Odra-Sprjewja (górnoserbski wokrjes Wódra-Sprjewja, nimski Landkreis Oder-Spree) lažy na krotkem pódzajtšu Bramborskeje w Dolnej Łužycy.
Herbert Nowak
Herbert Nowak (*23. apryla 1916 w Gołynku, †6 apryla 2011) - dolnoserbski faraŕ, spisowaśel, rěcy­wěd­nik a kulturny procowaŕ. W lětach 1979-1992 cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Carny topoł
Carny topoł (Populus nigra) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Herbert Nowak
Herbert Nowak jo se naroźił w Gołynku ako syn wucabnika Mjertyna Nowaka a jogo manźelskeje Selmy. Wót lěta 1947 až do 1963 wón jo był z fararjom w Pěśich Dubach pla Eisenhüttenstadta, pón až do 1978 Drjowku. W lěśe 1978 jo wón wótejšeł na wuměńk.
Madlena Norbergowa, žu­panka Domowinskeje župy Dolna Łužyca w lětach 2009-2013, jo nejmłodša źowka Herberta Nowaka.
Na rowje fararja Nowaka (Poł­dnjo­wy kjarchob w Chóśebuzu) stoj kamjeń ze serb­skim na­pismom.
Mały krejz
thumb|250px|Mały krejz (módry) a wjeliki krejz (cerwjeny) Pód małym krejzom rozměju se te krejze na kulowem powjerchu, kótarychž rowniny njewopśimuju srjejźišćo kule.
Kněžna Marija
thumb|[[Raffael, Sixtinska Madonna ­– Wobraz Mariji z Jezusom z lěta 1754, źinsa w galeriji w Drježdźanach]] Kněžna Marija (hebrejski מִרְיָם - Mirjam, aramejski מַרְיָם - Marjam, grichiski Μαριαμ abo Μαρια, arabski مريم - Marjam) jo wuznamna wósobina w kśesćijaństwje a w islamje, Jezusowa maś. Jeje statkowanje jo wopisane w Bibliji, w Nowem testamenśe.
Mały krejz
Mě „małe krejze“ jo se ako napśeśiwne k „wjelikim krejzam“ napórało, kótarychž rowniny wopśimuju srjejźišćo kule a kótarež wopśimuju wšykne tak wjelike ako móžno krejze na kulowem powjerchu.
Nejwažnjejše małe krejze su Ale njegóźe se za trigonometriske woblicenja. Za jich formule muse se bźez wuwześa wjelike krejze wužywaś – na pśikład meridiany abo „ortodromy (nejkrotše zwězujuce linije mjazy kulowymi dypkami)“. Tśirožk z takich wjelikich krejzow groni se pó swójich nejwažnjejšych nałoženjach astronomiski abo nawtiski tśirožk, pomjenjujo se pak teke pó swójich rožkowych dypkach tśirožk pol-cenit-gwězda.
Sferiska trigonometrija wužywa małe krejze jano za póstajenje měrjeńskich wjelikosćow a kutowych wótstawkow. Wóne su geometriske městna jadnakich zdalonosćow wót jadnogo wuchadnišća – na pśikład pśi analyzy žwałow zemjerdžanjow, w nawigaciji abo za měrjenje wusokostnego kuta gwězdow. Na pśikład laže wšykne dypki zemskego powjercha, na kótarychž pokazujo se gwězda w tej samskej wusokosći h, na małem krejzu wokoło „wobrazowego dypka“ gwězdy (źož stoj w ceniśe). Mały krejz, kótaryž słuša k toś tej měrjeńskej wjelikosći h ma radius 90° − h, což teke wótpowědujo cenitowej distancy. Toś ta wjelikosć wustupujo ako bok (w stopnjach pódana distanca) w nawtiskem tśirožku, a to mjazy gwězdu a cenitom (městno wobglědowarja).
Módra sykorka
Módra sykorka (Cyanistes caeruleus, syn. Parus caeruleus) jo ptašk ze swójźby sykorkow (Paridae).
Wopis
Dorosćone ptaški maju běłe woblico z wuskeju, carneju wócneju smužku a z adretnym carnym lackom.
Kśebjat jo zeleny. Žołta gruź njaso jano małku carnu smužku w srjejźišću.
Kśidle stej módrej.
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Sykorka wustupujo w listowych a měšanych gólach, w žywych płotach, w parkach a w zagrodach. Wóna teke wopytujo ptaškarnje.
Białystok
Białystok jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje. Białystok jo stolica wójewódstwa a teke samostatny wokrejs (powiat). W lěśe 2014, jo how bydliło 295 401 luźi.
Gyál
Gyál jo město w Hungorskej.
Wisława Szymborska
Wisława Szymborska (cełe mě: Maria Wisława Anna Szymborska, roź. 2. julija 1923 we jsy Prowent; wum. 1. februara 2012 w Krakowje) jo była pólska basnikaŕka, lyrikaŕka, redaktorka, spisowaśelka, pśełožowaŕka, esejistka, a nosaŕka Nobelowego myta za literaturu (1996). Jeje knigły su pśestajone do 40 rěcow, mj.dr. do nimšćiny a do engelšćiny. W Nimskej Szymborska jo stała se znata pśez nimskego pśełožowaŕa Karla Dedeciusa.
Wušej Nobelowego myta, Szymborska jo dobyła pólskeje rědy: Rěd Běłego Jerjeła, Rěd Wózroźenja Pólskej, Złoteju Kśicu Zasłužby a Medalja „Gloria Artis”. Wóna jo była teke nosaŕka myta Goethego, Klubu PEN, Hardera, myta Załožbu Kościelskich a drugich.
Jaden z jeju woblubowanych basni w Pólskej to jo "Kot w pustym mieszkaniu" (Kócka w proznym bydlenju).
Wisława Szymborska jo była ze jsy Prowent (źinsa Kórnik pla Poznańju), a jo bydliła a źěłała w Krakowje do smjerśi.
Twórby
mini|Wisława Szymborska ako Dama Rědy Běłego Jerjeła
(originalne nadpisma w pólskeje rěcy)
Zběranja poeziji
(originalne nadpisma w pólskeje rěcy)
Lěto
Lěto ( annus) jo casowa měrjeńska jadnota. Wóno wótpowědujo casoju jadnogo dopołnego wobběga zemje wokoło słyńca.
Jo móžno rozeznawaś mjazy:
Mimo togo jo cas někak wulicony, kótaryž se oficialnje za datěrowanje wužywa a na definěrowanem dnju zachopina.
Brusy
Brusy (kaš. Brusë) jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Chojnice, w gmejnje Brusy. W lěśe 2014 jo how bydliło 5 051 luźi.
Trentino-Pódpołdnjowy Tirol
Trentino-Pódpołdnjowy Tirol, italski Trentino-Alto Adige, nimski Trentino-Südtirol (až do lěta 1972 Trentino-Tiroler Etschland), ladinski Trentin-Südtirol, jo awtonomny region na połnoc Italskeje a jo historiske strony Awstrisko-Hungorskeje. Trentino-Pódpołdnjowy Tirol ma dwě prowincy: Trentino z prowincoweju stolicu Trento (nimski Trient) a ta nimskorěcna prowinca Pódpołdnjowy Tirol z prowincoweju stolicu Bozen.
Wobydlaŕske a rěcne wuwiśe
W prowincow bydli 1 045 144 luźi, w tym wokoło 30 procentow powědaju ladinske a bersndolske narěcow a do Pódpołdnjowego Tirola prowincy licy na 350 000 (wokoło 69 procentow) nimskich powědarjow.