cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gatojce
Towaristwa, lichy cas, sport
W gmejnje Gatojce dajo wjelebocne móžnosći sportowanja. Gmejna teke woplěwa nałogi, tak na pśikład zapust w februarje, jatšowny wogeń abo łapanje kokota.
Projekt do pśichoda „Chóśebuski pódzajtšny jazor“ („Cottbuser Ostsee“)
Pojekt jo źěl rekultiwěrowanja pśedstajony wót Vattenfall. 2015 dej wudobywanje wugela gotowe byś a 2030 dej tam wjelike nutśikokrajne wódy byś we wobcerku Chóśebuz-pódpołnoc (wobcerk Łakoma). Płonina wot 19 km² a 42 km brjog  stej planowałej. “Masterplan” jo wótgłosował 2006 a wopśimjo wužywanje płoninow. Objekt dej turistiski wužyś a wótpópadnjo wobcerki, kaž sportojske aktiwnosći, wugótowanje, gastronomija a zarědowanja. Togodla dej centrum pśistawa, promenada jazora, wobcerki za wódny sport a wódny turizm, kupański pśibrjog, jawišćo jazora a campingowanišćo  twariś. Barbucka góra jo zapśimowała w planje, togodla jo rozwjaseleński park Gatojce źěl wót projekta.
Amerikańske kněžniske kupy
Amerikańske kněžniske kupy su kupowy wótwisny teritorij Zjadnośonych statow w Atlantiskem oceanje.
Geografija
Geografisko teritorij Amerikańskich kněžniskich kupow słuša k Pódpołnocnej Americe. Nejwuše městno jo Crown Mountain (474 m nad normalneju nulu).
Wiesbaden
thumb|Foto wót města Wiesbaden Wiesbaden jo město w Nimskej a stolica zwězkowego kraja Hesseńskej.
W lěśe 2008 jo w měsće bydliło 275 422 luźi.
Mórzgi
thumb|300px|Cłowjece mórzgi Mórzgi su źěl cłowjecego a zwěrjecego śěła, mjenjeju se teke centralny nerwowy system. W mórzgach su nerwowe a glijalne cele zgromaźone. Nerwowe cele su mjaz sobu z aksonami a synapsami zwězane. Membrany glijalnych celow su z pomocu mjazycelowych kanalow, tak mjenjowanych gap junction, zwězane.
Šleswig-Holštejnska
Šleswig-Holštejnska (nimski Schleswig-Holstein; dolnonimski Sleswig-Holsteen; friziski Sleeswyk-Holstein, dański Slesvig-Holsten) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska.
Nejwětše města
30px Kieł (nim. Kiel)
30px Lubice (nim. Lübeck)
Wokrejsy
Wokrejsy a bźezwokrejsne města w Šleswig-Holštejnskej:
Poręba
Poręba (pól. Poręba) jo město w pódpołdnjowej Pólskej, w šlazyńskem wójewódstwje, nad rěku Czarna Przemsza. W léśu 2008 jo w Porębie bydliło 8 747 luźi.
Pódwjacornofrizišćina
Pódwjacornofrizišćina (něgdy teke jano frizišćina) jo pódwjacornogermaniska rěc, kótarež se powěda w pódwjacornem źělu Nižozemskeje. Linguistiski jo něźi mjazy nižozemšćinu a engelšćinu. Jo pśiswójźbna z dalšnymi friziskimi rěcami: pódpołnocnofrizišćinu, sater-frizišćinu a pódzajtšnofrizišćinu. Toś te su wót pódwjacornofrizišćiny diferencěrowane a njeje stawnje wzajomnje zrozymliwe.
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina (nimski Ostfriesisch) jo rěc wót pódzajtšnych Frizow, kótarež we pódzajtšnej Friziskej bydle, wokoło Auerk, Oamde a Lier. Wót Saterfrizow se to cesto krotko "Fräislound" mjenjujo.
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina źinsa njejo pó rěcnej stojnišću žedna Friziska rěc (kaž Saterfrizišćina), ale jo forma dolnej nimšćiny. To se góźi derje pśi slědujucych pśikładach wiźeś:
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina se jo do nowej rěcy wuwijała, kótaraž jo samo hyšći starofriziske słowa wobchowała, kaž na pś. Eide "brony", Fôn "źowćo", Grede "łuki,  tšawišća", Jid, Jit "wujězd gaśenja", tjüddern'' "pśiklapaś".
Aruba
Aruba jo kupowy wótwisny teritorij Nižozemskeje w Karibiskem mórju.
Geografija
Geografisko teritorij Aruba słuša k Pódpołnocneje Americe.
Nejwuše městno jo: Mount Jamanota (188 m nad normalneju nulu), a nejniše: Karibiske mórjo ( 0 m nad normalneju nulu).
Stawizny
1. januara 1986 jo Aruba była wót źělona z teritorija Nižozemskich Antilow.
Litawska
Litawska jo kraj w dłujkozajtšnej Europje.
Geografija
Litawska granicujo z Rusojskeju, Letiskeju, Běłoruskeju a Pólskeju. Nejwuše městno jo Aukštojo kalnas (293,84 m nad normalneju nulu) a nejniše jo Baltiske mórjo (0 m nad normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su :
Stawizny
Wót 1 rozhelonego 2004 jo Litawska w Europskej uniji.
Šćipalica
thumb|Kraba z dwěma šćipalicoma Šćipalica jo prědna ruka rozdźělnych rakow a zwětšego pó pórach wustupujo.
Šotiska
Šotiska jo awtonomny kraj Zjadnośonego kralojstwa, kótaryž se w pódpołnocnej połojcy kupy Wjelikeje Britaniskeje a na wokolnych kupach (zgromadnje 790) wupśestrěwa.
Geografija
Šotiska lažy na pódpołnocnem źělu kupy Wjelika Britaniska a ma teke cełu mań mjeńšych kup w Atlantiskem oceanje. Šotiska granicujo z Engelskeju. Nejwuše městno jo góra Ben Nevis (1343 m nad normalneju nulu), a nejniše pśibrjog Atlantiskego oceana (0 m nad normalneju nulu).
Stawizny
Historiske kralojstwo Šotiska jo było njewótwisne, něnto to jo źěl Wjelikeje Britaniskeje.
Budyšyn
Budyšyn ( Budyšin, Bautzen,  Budziszyn) jo druge nejwětše město a historiske głowne město Górneje Łužyce. Město jo teke sedło wjele serbskich institucijow.
thumb|left|250px|Měsćańska silueta thumb|left|250px|Michalska cyrkej a Stara wodarnja thumb|left|250px|Budyšyn w lěśe 1850
310px|right
Ukrainska chórgoj
thumb|right|Ukrainska chórgoj Ukrainska chórgoj wobstoj z dweju wódorowneju barwojtneju pasmowu. Slěd barwow jo (wót górjejce dołoj) módra a žołta.
Kóstrjawa
Kóstrjawa (Bromus) jo rod ze swójźby słodkich tšawow (Poaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Monica Iozzi
Monica Iozzi de Castro (* ? 1981, Ribeirão Preto, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.
Schadowanka
Schadowanka – jo zmakanje serbskich gymnaziastow, studentow a absolwentow.
Dolnoserbska schadowanka wótměwa se kužde lěto w nazymje, zwětšego w nowembrje. Prědna schadowanka jo była 1984 w Brunšwiku, pón až do 1990 we Wjerbnje, něnt jo w Chóśebuzu. 2013 jo se swěśiła 30. schadowanka w Dolnej Łužycy.
Ryby
thumb|right|250px|[[złotna ryba (Carassius auratus), jo jadnu z nejdlěj domesticěrowanych rybow]]
Ryby, wědomnoski Pisces (wót łatyńskego piscis = ryba), jo rozšyrjone pomjenjowanje za zymnokšejne, pśecej abo pśisamem pśecej we wóźe žywych rěpnikow. Dokulaž ryby w zmysle kladistiki pak žeden monofyletiski (z zgromadnego póchada nastaty) takson njepśestajuju, wóni buchu w coologiskej systematice cesto z pazorkoma pisane ("ryby", "pisces"), aby je z tym ako tak mjenjowany parafyletiski takson póznamjenili.
Na swěśe jo wokoło 24 - 30 tysac družynow rybow.
Ludowe nakładnistwo Domowina
Ludowe nakładnistwo Domowina (skrotconka: LND) jo jadno z dweju serbskeju nakładnistwowu w Budyšynje a wobstoj z lěta 1958 sem. Tam wudawa se wětšyna serbskorěcnych knigłow resp. nimskorěcnych knigłow wó Serbach. Mimo togo jo LND wudawaŕ Serbskich Nowinow, Rozhlada a Nowego Casnika, słownikow, cejdejkow a hynakšych serbskich wózjawjeńkow a wobsejźaŕ Smolerjec knigłarnje.
Jadnaŕka LND jo Marka Maćijowa.
Sekele
right|thumb|Flaga historytšna right|thumb|Prowincy Rumuńskeje, w kótarychž su Sekele žywe right|thumb|Sekelski kraj w Rumuńskej (cerwjene: sekelska wětšyna, módre: rumuńska wětšyna)
Sekele (hungorski Székelyek) su hungorskorěcna ludnosć, kótaraž bydli na teritoriju Rumuńskeje.
Sekele su wusko pśiswójźbne z Hungorami a jich rěc jo hungorska narěc. Sekele jo w rumuńskim regionje Sedymgrodskej wokoło 650.000. A tam bydli teke 100 tysacow rumuńskich wobydlarjow. Sekele su narodna wětšyna w regionje, wobstojecem z tśich prowincow:
100–150 tysacow Sekelow bydli teke w samej Hungorskej.
Mali
Mali jo nutśikokrajny stat w pódwjacornej Africe. Jo njewótwisny wót Francojskeje wót lěta 1960, tak pomjenjonego Afrikańskego lěta. Krajne mě jo se pó pśikłaźe srjejźowěkowskego mócnaŕstwa Mali wóliło.
Pó wójaŕskem putšu w głownem měsće Bamako a jadnobocnej deklaraciji wó njewótwisnosći pódpołnocy kraja (Azawad) stoj kraj w lěśe 2013 snaź pśed šćěpjenim. 11. januara 2013 jo se Opération Serval, zasajźenje francojskich wobronjonych mócow za pódpěranje wójska Maliskego kněžaŕstwa zachopiła.
Połoženje
Mali jo nutśikokrajny stat w pódwjacornej Africe z płonju 1.240.192 kwadratnych kilometrow, z kótarychž 20.002 km² pśiźo na wódy. Lažy ako we wjelikokrajinje Sudan tak teke w Sahelu a źěli se swóju  7243 kilometrow dłujku krajnu granicu ze sedym susednymi statami; na dłujkem zajtšu a na pódpołnocy z Algeriskej (1376 kilometrow dłujkosći), na dłujkem pódwjacorje z Mauretańskeju (2237 kilometrow), na pódzajtšu z Nigerom (821 km) a na krotkem zajtšu z Burkina Faso (1000 kilometrow). Z Malijom granicuju mimo togo Senegal (419 kilometrow) na pódwjacorje, Guineja (858 kilometrow) na krotkem wjacorje a Pśibrjog Słonoweje kósći (Côte d'Ivoire, 532 kilometrow) na pódpołdnju. Wušej Nigerowego wokłona lažy pusćina Sahara, kótaraž pókšywa dwě tśeśinje krajneje płoni.
Ludnosć
Maliska ludnosć zestaja se z něźi 30 rozdźělnych etnikumow. Maju rozdźělne rěcy a kultury a su zgromadnje žywe do dalokeje měry měrnje.
Głowny etnikum jo Bambara, kótarež twórje pśisamem tśeśinu (32 %) wobydlarjow. Politiski wjeduce su Malinke, lěcrownož twórje jano 6 procentow ludnosći. Teke trajnje zasedlone rolnikarje su Senufo z 12 procentow, Soninke z 9 procentow, Songhai z 7 procentow a Dogon. Ako nomady abo połnomay su žywe wesrjejź kraja pśedewšym Fulbe, kótarež twórja 14 procentow ludnosći kraja, mimo togo Tuareg a Mawry. Dalšne kupki su Minianka, Bozo, Khassonké, Bobo a Dioula. W něgajšnej francojskej koloniji jo žywe hyšći źinsa něźi 6000 Francozarjow.
Rěcy
Hyšći pśed amtskeju rěcu francojšćina, kótaraž wužywa se ako druga rěc wót něźi 10 % lludnosći, jo Bambara (40 procentow powědarjow) nejwěcej rozšyrjona rěc. Lěcrownož něźi 80 procentow wobydlarjow, inkluziwnje tych, kótarež wužywaju ako drugu rěc, wuměju Bambaru, jo francojšćina jadnucka amtska a wuwucowańska rěc. Na Bambarje krajne mě Mali wóznamjenijo „wódny kóń“. Dalšne rěcy su dogonowe rěcy, Fulfulde, Songhai-rěcy, Soninke, Senufo-rěce a Tamašek. Arabšćina ma pśedewšym w religioznem konteksće wjeliki wuznam. Wót wjele Maliarjow rozměju se někotare z toś tych rěcow.
Nabóžniny
[[Dataja:Map of expansion of Caliphate.svg|miniatur|270px|Wupśestrěśe islama až do lěta 750:
]]
Wobydlarje Sudanoweje cony su se wót pódpołnocnoafrikańskich muslimiskich dobywarjow zwětšego islaměrowali. Rownocasnje su pódla togo domorodne formy wěrjenja dalej wobstali. Maliski islam jo teke elementy tradicionelnych afrikańskich nabóžninow pśewzeł, pśedewšym pla narodow Malinke a Songhai. Sunitiski islam malikitiskeje pšawniskeje šule jo z něźi 90 procentami nejwěcej rozšyrjona nabóžnina ludnosći w Maliju. Muslimy su žywe pśedewšym na pódpołnocy; sufistiske bratšojstwa wugbaju wjeliki wliw.
Na pśipołdnju prakticěrujo něźi jaden procent ludnosći animistiske nabóžniny. K toś tym nabóžninam se nejwěcej pśisłušnikow narodow Bobo, Senufo a Dogon wuznawa. Katoliki a protestanty maju jano dwa procenta późěl. Něgajšna kolonialna móc Francojska jo měła katolski charakter.
Pó wójerskem putšu 2012
21. měrca 2012 jo se w Maliju wójerski putš wotměł. Powědaŕ putšistow Amadou Konaré jo wobtwarźił statny pśewrot z njezamóžnosć prezidenta, wót srjejź januara 2012 trajucy zběžk Tuareg-rebelow Narodnego gibanja za wulichowanje Azawada (MNLA) w regionje Azawada na pódpołnocy kraja pód kontrolu dostaś. Za nawjedowarja putšistow maju stotnika wobronjonych mocow Malija Amadou Sanogo. Pó dobywanju prezidentowego palasta w Bamaku su putšisty kněžaŕstwo za wóstarcone deklarěrowali. Wustawu su za njepłaśiwu deklarěrowali, za apryl planowanu wólbu prezidenta su šmarnuli a wšykne dotychměstne statne institucije zacynili. Někotarych ministrow su popajźili. Prezidenta Amadou Toumani Touré su za wótsajźonego deklarěrowali; jomu jo se gromaźe z lojalnymi wójakami wuběgnjenje raźiło.
Rada za wěstosć UN, Afrikańska unija a wenkowna społnomócnjona EU Catherine Ashton su statny pśewrot zasuźili a su wójerskej junśe sankcije nakładli; EU-komisija jo pśipowěźeła, swóju wuwiśowu pomoc za Mali nachylu wusajźiś. 1. apryla 2012 jo Sanogo pśipowěźeł, aby wustawa zasej płaśiwa była a aby se „liche, wótwórjone a demokratiske wólby“ zmóžnili. 6. apryla 2012 jo Sanogo do wobłukowego dojednanja z Pódwjacornoafrikańskim góspodaŕskim zjadnośenstwom (ECOWAS) za pśepódaśe mocy ciwilnemu kněžaŕstwoju zwólił. Maliski parlamentowy prezident Dioncounda Traoré by měł pśechadne prezidentstwo pśewześ a w běgu 40 dnjow nowe wólby organizěrowaś, ECOWAS pak kóńcy swóje sankcije. Aby toś ten kšac zmóžnił, jo teke něgajšny prezident Touré 8. apryla swój wótstup wózjawił.
Mjaztym su Tuareg-zběžkarje MNLA wšykne města regiona Azawad na pódpołnocy kraja wobsajźili a 6. apryla 2012 jadnobócnu njewótwisnosć Azawada deklarěrowali.
Lěcrownož putšisty su nadawki kněžaŕstwa pśepódali, jo jich dalšna rola njejasna. 16. apryla su wójaki něgajšnego ministaŕskego prezidenta Modibo Sidibé popajźili, 17. apryla pśedsedaŕja strony Union pour la république et la démocratie (URD) Soumaila Cissé, kandidata z dobrymi wuglědami za zastojnstwo prezidenta.
17. apryla jo statna telewizija k wěsći dała, až Cheick Modibo Diarra buźo pśechadne kněžaŕstwo ako ministaŕski prezident nawjedowaś. Diarra jo až do kóńca 2011 za Microsoft ako pśedsedaŕ za pśekupowański wobcerk Afrika źěłał. Jo wótglěd měł, za wólbu prezidenta kandiděrowaś, kótaraž pópšawem jo planowany za 29. apryla 2012.
Mjazy januarom a julijom 2012 jo wušej 250.000 Maliarjow dla politiskeje njestabilnosći, njewěsteje situacije a špatnego pśistupa k žywidłam a woźe do susednych krajow Burkina Faso, Mauretańska a Niger wuběgnuło. Mimo togo jo było w tom samskem casu něźi 105.000 nutśikownych wuběgańcow na pódpołnocy a něźi 69.000 nutśikownych wuběgańcow na pódpołdnju Malija.
Zachopjeńk oktobra 2012 jo UNO něgajšnego italskego ministaŕskego prezidenta Romano Prodi za społnomócnjonego za sahel wumjeniła. Rada za wěstosć UN jo 12. oktobra 2012 rezoluciju pśiwzeł, w kótarejž pomina zdźarženje statneje jadnoty Malija. Wójerske wójowanje ECOWAS jo chapjało se pokazowaś. ECOWAS jo kśěł 3.300 luźi interwenciskich jadnotkow pósłaś, Europska unija jo zasajźenje 200 wuwucowarjow planowała z wobźělenim Zwězkoweje armeje. Po popajźenju pśez militerow 10. decembra 2012 jo Modibo Diarra 11. decembra rano w pśipowěźenju w statnej telewiziji swój wótstup a wótstup swójogo cełego kabineta deklarěrował. Ten samski źeń jo prezident Traoré Django Sissoko za interimnego premierministra wumjenił. Rada za wěstosć UN jo pódprěła w swójej rezoluciji 20. decembra 2012 wójerske wójowanje susednych statow. Toś to wójowanje njejo mógło se snaź do septembra 2013 zachopiś. Mjaztym su wójska pódpołnocy k pódpołdnju póstupowali.
11. januara 2013 jo se wojerska operacija maliskego wójska z mjenim Opération Serval, zachopiła, pódpěrana wót francojskich jadnotkow, pśeśiwo islamistiskim rebelam, kótarež su z pódpołnocy póstupowali.
Zastojnstwowe rozrědowanje
miniatur|Wjas pśi [[Skała Bandiagary|skale Bandiagary]]
Stat rozrědujo se do wósym regionow a do distrikta głownego města. Toś te rozrěduju se do 49 wokrejsow a 703 gmejnow. Regiony su pó swójich głownych městach pomjenjone.
Stawizny
Mali jo był wót 11. stolěśa až do wokoło 1600 islamske wjelikomócnaŕstwo, kótarež jo se pózdźej wót ludowu Mossi a Fulbe dobyło a rozdźěliło. 1893 bu z dobyśim města Timbuktu pód mjenim Francojski Sudan kolonija Francojskeje. 4. apryla 1959 stej se Francojski Sudan a Senegal w Communauté française k Mali-federaciji zjadnośiłej, kótaraž jo 20. junija 1960 swóju njewótwisnosć wót Francojskeje dojśpił. Dla diferencow mjazy wjeducyma politikaŕjoma wobeju źělow kraja, Modibo Keïta a Léopold Sédar Senghor, jo se federacija južo 20. awgusta togo samskego lěta złamała, a 22. septembra 1960 jo něgajšna kolonija Francojski Sudan pód mjenim Republika Mali formelnje swóju samostatnosć deklarěrowała. Toś ten źeń płaśi w Maliju wót togo casa ako narodny swěźeń.
Pó njewótwisnosći jo Mali stat jadneje strony, w lěśe 1968 jo se general Moussa Traoré k mocy putšował, 1991 pśiźo pó zběžkach k demokratiskim reformam a k pśiwześeju wustawy. 1992 jo se Alpha Oumar Konaré za prezidenta wuzwólił.
Na pódpołnocy Malija jo w zachadnosći cesćej ke konfliktam z tam domorodnymi nomadami, Tuaregami pśišło, kótarež su se pó bergaŕskej wójnje w Libyskej znowego wuderili. Pó putšu w Maliju w měrcu 2012 su wobronjene jadnotki Tuaregow až do zachopjeńka apryla wšykne města w regionje Azawad dobyli a samostatny stat proklaměrowali.
Wikowańske partnarje
Nejwažnjejšej eksportowej kraja stej Chinska, kótaraž wóteběra tśeśinu eksportow Malija a Pakistan (něźi 10 procentow). Nejwažnjejšej importowej kraja stej Francojska (něźi 15 procentow) a Senegal (něźi 10 procentow). Zemski wólij jo nejwažnjejša importowa wóra. Nejwažnjejše eksportowe wóry su produkty górnistwa (něźi 75 %), bałma (10 %) a žywe zwěrjeta (5 %).
Kultura
miniatur|hochkant|Žeńska z luda [[Fulbe w tradicionelnej drastwje]]
Wětošow
Wětošow ( Vetschau/Spreewald) jo bramborske město we wokrejsu Górne Błota-Łužyca, kótarež lažy něźi 120 km na krotke zajtšo wót Barlinja, něźi 80 km na pódpołnoc wót Drježdźan, na dłujkowjacor wót Chóśebuza a něźi 120 km na pódzajtšo wót Lipska w Błotach. W lětach 1929–41 jo we Wětošowje źěłał Benjamin Běgaŕ (1873–1945) ako slědny serbski faraŕ, kenž jo serbski powědał. Na cerkwinskim kjarchobje jo jogo row.
Mali
Kultura
Wjelika mošeja w Djenné jo jadne z nejwětšych glinjanych twarjow swěta a licy k nejsławnjejšim twarjam Afriki. W lěśe 1998 jo se zgromadnje ze starym městom Djenné wót UNESCO za swětowe kulturne derbstwo deklarěrowała. pśistup jo njemuslimam zakazany. Kóńc junija 2012 su cłonki islamistiskeje kupki Ansar Dine mjazy drugim mawsoleum sufistiskego swětego Sidi Mahmud zapusćili, kótaryž słuša k swětowemu derbstwoju UNESCO. Wobronjenych konfliktow dla jo komitej swětowego derbstwa UNESCO ako pusćinowe město Timbuktu z jogo glinjanymi mošejami tak teke rowowy pomnik Askia do togo na cerwjenu lisćinu wobgrozonego swětowego derbstwa stajił.
Wětošow
thumb|left|radnicowa piwnica we Wětošowskem starem měsće thumb|left|Staroserbski grod w [[Radušu]]
Wobchadniski zwězk Barliń-Bramborska (VBB)
Wobchadniski zwězk Barliń-Bramborska (nim. Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB))
Turkojska
Turkojska jo stat w Małej Aziji a pó źělach na Balkańskej połkupje w krotkozajtšnej Europje. Granicujo z Grichiskeju na pódwjacorje, z Bulgaŕskeju na dłujkem wjacorje, z Carnym mórjom na pódpołnocy, z Georgiskeju na dłujkem zajtšu, z Armeńskeju a Iranom na pódzajtšu, z Irakom na krotkem zajtšu a ze Syriskej na pódpołdnju.
Stolica jo Ankara, nejwětše město pak Istanbul.
Jěwa-Marja Čornakec
thumb|Jěwa-Marja Čornakec (2009). Jěwa-Marja Čornakec, nim. Eva-Maria Zschornack (* 8. januara 1959 we Worklecach) jo serbska spisowaśelka a dramatikaŕka Serbskego ludowego ansambla w Budyšynje.
Žywjenje
Jěwa-Marja Čornakec jo se naroźiła 1959 ako źowka bura we Worklecach a jo we Wotrowje wótrosła. Pó wopyśe Wotrowskeje (1965–1967) a Pančičanskeje šule (1967–1975) wuwucyjo se wóna na Budyšyńskej Serbskej rozšyrjonej wušej šuli, źož jo 1977 maturowała. Pó studiju na Fachowej šuli za wědomnostne bibliotekarstwo w Lipsku (1977–1980) jo źěłała wóna mjaz 1980 do 1984 ako wědomnostna bibliotekaŕka na Serbskem wucabnikojskem wustawje w Budyšynje a w lětoma 1984/85 ako wědomnostno-techniska sobuźěłaśerka w Instituśe za serbski ludospyt. Wót lěta 1985 do 1990 Jěwa-Marja Čornakec jo studěrowała na Lipsčańskej uniwersiśe kulturne wědomnosći a sorabistiku, źož jo diplomowe źěło k temje Serbske pismojstwo mjaz 1937–1945 napisała. Po studiju wóna jo se wrosiła na Institut za serbski ludospyt. Wót 1. januara 1992 wóna jo była šefredaktorka kulturnego casopisa Rozhlad w Ludowym nakładnistwje Domowina a statkujo wót 1. awgusta 2011 ako dramatikaŕka w Serbskem ludowem ansamblu w Budyšynje.
Jěwa-Marja Čornakec jo cłonk Maśicy Serbskeje a wót lěta 2008 zrazom cłonk pśedsedaŕstwa. Za jeje wugbanja na pólu serbskeje źiśeceje literatury a za statkowanje ako awtorka źiwadłowych graśow jo wót Załožby za serbski lud 15. oktobra 2011 Spěchowańske myto k Mytu Ćišinskego dostała.
Prjawoz
Stawizny
Prjawoz se prědny raz 1362 dokumentariski naspomnejo. W tamnem casu njejsu dali ławki. Togodla Prjawoz ma te mě. Bury z wólecymi (za)pśěgami su śěgnuli wóze pśekupowarjow, kótarež su ducy byli na "Salzstraße", pśez pśejězd rěki. Tam su jězdźili pśewóz teke. Stare mě "zu der Fehre", serbski prjawoz, wobwěsćijo to.
1719, 13 ławkow jo južo eksistěrowała. Togodla luźe su musali płaśiś drozne a mostowe cło, pla cłonice na Małksu.
Nanejmjenjej dwójcy raz w lěśe Prjawoz jo wobgroźił wót wjelikej wódy. Kněžki su měli Prjawoz teke. Jaden raz wjas jo słušała k Picnjoju, pótom k Chóśebuzu abo k Frankobrodoju Odrje. Pśez wójny a wognje Prjawoz jo se znicył, rowno tak cerkwja.
W něgajšnej šuli jo źinsa źiśownja, młoźinski klub a gmejnske zastupnistwo. W źiśownje se wobstara gole z Prjawoza, Smogorjowa a Zakaznju. Tam južo serbske nałogi, spiwy a reje bližej zeznajo. Něgajšne šulske sportnišćo jo, wót 1974, sportnišćo "SV Blau-Weiß Prjawoz". Nalětny sportowy swěźeń swěśe wše Prjawozarje zgromadne a z prominentnymi gósćami.
W nowemberje graju "Theaterfreunde Fehrow" stare tšojenja za wšych luźow.
Zawěsće woplěwa Prjawoz serbske nałogi, na pśikład zapust, jatšowny wógeń a kokot. Se rejowajo, wót 1860, w gósćeńcu "Lucas".
Młogi raz mimo pśiźo Pojsynoga w Prjawozu. Z Pojsynogom stare Prjawozarje powědaju serbski wó Bógu a swěśe a wó dobrem starem casu.
1925 jo se załožyła Prjawoska wognjowa wobora.
Na 31. decemberje 2001 jo nastała gmejna Smogorjow-Prjawoz.
Cerkwja
Wót 1503 ma Prjawoz cerkwja.
Něntejšna cerkwja jo stwórta. Wona jo se wuswěśiła 1875.
Pó někotarych derjenjach njewjedrow, Prawozarje su pśenowili wót 1974 až do 1985 nutśikowy rum a 2001 woni su pśenowili cerkwiny torm. Kula a kśica torma stej se wobłožyłej ze złotom.
Na žnjowny swěźeń 1998 su se wužyli orgele, pó zasadnej restawraciji. <br style="clear: left;" />
Šula w Prjawozu
W 19. stolěśu šula jo była w Prjawozu.
Zaprědka gmejnske zastupniki su musali sam zapłaśiś wucabniki. Pózdźej gmejna jo dostała pśidanki wót kralojskego kněžaŕstwa.
1819 jo pisało Prjawoski šulski pórěd.
Tencas wucabnikojske myto jo wobstojało z naturalijow a šulskich pjenjeze. Naturalije su byli na pśikład žyto, syre jagły a tak dalej.
Šulske pjenjeze su wobstojali z 2 slobrowiteju tolarjowu a 8 pjenježkow wót wšyknych šulskich gólow. Wót togo wucabniki su dostali 2 zylbarja.
Brjazyna
Žědne městna maju mě Brjazyna:
8. januara
8. januara jo wósymy źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 357 dnjow (358 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.
Hungoršćina
Zakładne informacije
Hungoršćina jo ugriska (finougriska) rěc, kótaraž se w Hungorskej, w serbiskej Wojwodinje, na pódpołdnjo ukrainskeje Zakarpatskeje krajinje, w awstriskem Burgenlandskej, w dłujkem wjacorje Rumuńskeje a w Chorwatskej powěda. Hungorski powěda dogromady wokoło 14,5 mil. luźi.
Rěcowa pśiswójbnosć
Na zakłaźe slěźenja rěcywědnikow słuša hungorska rěc gromaźe z chantisku a z mansijsku rěcowu do ugriskej kupki uralskich rěcow.Z tymi rěcami se powěda źinsa w Sibirskej pla rěki Ob.
Rozšyrjenje
miniatur|Rozšyrjenje hungorskej rěcy
Zgorzelec
Zgorzelec (serbski Zgórjelc) jo město w Pólskej.
Do lěta 1945 jo Zgorzelec był ze źělom města Zgórjelc.
W lětach 1975-1998 jo město administratiwnje slušało do wojewódstwa jelelenjogórskego. Źinsaj Zgorzelec jo sedło dweju gmejnu: gmejny měsćańskej (město Zgorjelc) a gmejny wejsnej, teke wokrejsu najsańskego. Město sluša do Zwězku Měst Pólskich.
Linsa
Linsa ma rozdźělne wóznamy:
Lublin
Lublin jo město w Pólskej. W lěśe 2014 jo how bydliło 343 144 luźi.
Dešno
Dešno (nim. Dissen) jo wjas w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysa. We jsy jo museum a gósćeńc Serbski dwór. Wjas jo była w lěśe 1880 ze 100 procentow serbska. W lěśe 1956 jo było serbski powědajucych 74,8 procentow. A hyšći w lěśe 1995 to jo było 28,9 procentow. We jsy jo statkował 28 lět wuznamny serbski faraŕ, rěcywědnik a sobuzałožaŕ Domowiny Bogumił Šwjela. Za njogo su byli we jsy serbske namše do lěta 1941.
Kito Pank
W lětach 1852-1863 wón jo redigěrował Bramborski Serbski Casnik. Tam jo teke młoge artikle a wulicowańka wózjawił.
Kjarmuša
Kjarmuša (wót nimskego "Kirchmess") – jo burski wuźěkowański swěźeń.
Swěsi se kjarmuša na kóńcu tyźenja w oktobrje, gaž žni su južo pód kšywom.
Uruguay
Uruguay jo kraj w Pódpołdnjowej Americe.
Geografija
Uruguay granicujo z Argentinskeju a Brazilskeju. Nejwuše městno jo Cerro Catedral, kenž lažy 513 m nad normalneju nulu.
Běłoruska
Běłoruska jo kraj w pódzajtšnej Europje.
Uruguay
Města
Nejwětše města su :
Běłoruska
Geografija
Běłoruska granicujo z Rusojskeju, Letiskeju, Litawskeju, Pólskeju a Ukrainu. Nejwuše městno jo Dzjaržynskaja hara (345 m nad normalneju nulu).
Uljanowsk
thumb|Chórgoj
Uljanowsk (rus. Ульяновск), do lěta 1924 se groniło Symbirsk (rus. Симбирск), jo głowne město Uljanowskego wobcerka (rus. Ульяновская область) w Rusojskej. W lěśe 2005 jo w měsće bydliło 623 100 luźi.
Stawizny
Město jo było w lěśe 1648 pśez Bogdana Matwjeěwiča Chritowa natwarjone. Do lěta 1780 se groniło Sinbirsk (rus. Синби́рск), wót lěta 1780 do 1924 se groniło Symbirsk (rus. Симбирск). W toś tom měsće jo se naroźił 22. apryla 1870 Wladimir Iljič Uljanow znaty ako Lenin, togodla město wót lěta 1924 ma mě Uljanowsk.
Luxemburgska
Luxemburgska jo kraj w pódwjacornej Europje. Stolica a nejwětše město jo Luxemburg.
Geografija
Luxemburgska granicujo z Belgiskeju, Nimskeju a Francojskeju.
Špańska
Špańska ( España) jo kralojstwo, kótarež lažy zwětšego na Iberiskej połkupje w krotkowjacornej Europje. Jogo susedy su Francojska a Andorra na pódpołnocy, Portugalska na pódwjacorje a k Zjadnośonemu kralojstwu słušajuca połkupa Gibraltar na pódpołdnju. K Špańskej słušaju mimo teritorijow na europskej twardej zemi teke Baleary w Srjejźnem mórju, Kanariske kupy w Atlantiskim oceanje a enklawje Ceuta a Melilla w pódpołnocnej Africe, kótarejž granicujotej z Marokkom.
W zajźonosći jo słušała Špańska k nejmócnjejšym kolonialnym mócnarstwam swěta, cogoždla se až do źinsajšnego pśedewšym w Pódpołdnjowej a Srjejźnej Americe kaž teke na Filipinach špański powěda. Wót 1. januara 1986 jo Špańska cłonk Europskeje unije.
Špańska stolica jo Madrid, kótaryž se pśisamem w srjejźišću kraja namaka.
Linsa (woko)
thumb|300px|Anatomischer Aufbau des Auges. Linse weiß. Linsa jo źěl woka rozdźělnych zwěrjetow a cłowjeka.
Wóna jo kulowata, bikonweksna a pśewidna a namaka se mjaz wócnej komorku a głažkowym śěłom woka. Dokulaž jo elastiska, jeje forma se móžo z pomocu ciliarnego muskla změniś. Pśez to se łamanje swětła změni.
Źiśelina
Źiśelina (Trifolium) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej źiśelin a kwiśina.
Systematika
Pśibližnje 300 družynow, pśikłada:
Valparaíso
Valparaíso jo pśistawowe město Chilskeje, źož jo zrazom sedło chilskego parlamenta (Congreso Nacional). Wóno jo głowne město regiona ze samskim mjenim.
Běły kukol
Běły kukol (Silene latifolia Poir.) jo rostlina ze swójźby nalchenkowych rostlinow (Caryophyllaceae).
Wopis
Běły kukol jo jadnolětne abo dwójolětne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 120 cm. Rostlina njaso pak muske pak žeńske kwiśonki. Běły kukol jo swětłowa rostlina.
Korjeń jo rěpojty a wopśimjejo saponiny.
Kijašk jo kósmaty.
Pśeśiwo stojece łopjena su lancetojte.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do awgusta (wót junija až do septembra). Jadnorodne kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 1,5 až 2 cm a stoje w kisćach. Žeńske kwiśonki maju brjuchaty keluch, mjaztym až muske kwiśonki maju cylindriski keluch. Kronowe łopjeńka su dwójowogonkowe a njasu na póžerawje spjerchlinu. Keluškowa rorka dośěgnu dłujkosć wót 18 až 25 mm.
Wódnjo wupadaju kwiśonki sprěte, ale su wót póznego wótpołdnja až do rana wócynjone a intensiwnje wónjaju a se wót nocnych mjatelow wopytuju.
Płody
Zubki płodoweje kapsle zrownane stoje.
Městno
Jo běły kukol na wótsypkowych městnach, na kšomach drogow a pśi rolach.
Marjana Domaškojc
mini|upright|Marjana Domaškojc (wokoło 1940) mini|Row Marjany Domaškojc w Cazowje
Marjana Domaškojc (* 28. februara 1872 w Cazowje, † 11. awgusta 1946 w Cazowje) była jo dolnoserbska basnikaŕka, spisowaśelka, casnikaŕka a patriotka.
Wóna zachopiła jo wót 1886 w tekstilnej fabrice w Chóśebuzu źěłaś. Do 1931 była jo tam pśistajona a gromaźiła zaśišće a nazgónjenja serbsko-nimskich źěłowych poměrow w Dolnej Łužycy.
Wót 1925 pisała jo za rozdźělne serbse casniki a casopisy rozpšawy a pśedewšym basni. W jeje basnjach zaběžali su pśedewšym jeje zaśišće domacneje pśirody a wejsnego žywjenja z religioznego wida. Mimo togo pisała jo teke patriotiske basni, w kótarychž jo se z tegdejšeju situaciju Serbow kritiski rozestajiła.
W lěśu 1929 Domaškojc jo napisała socialnokritiske źiwadłowe graśe Z chudych žywjenja wotśišćane w "Prědnej serbskej źiwadłowej zběrce" (Budyšyn 1930), w kótaremž jo wó poměrach Serbow wopisała. Źiwadłowe graśe jo se njamógło dla wopěranja konserwatiwnych krejzow w Nimskej pśedstajiś. W lěśu 1932 se jo prědny raz w Praze w českej rěcy pśedstajiło.
Pó njej bu w NDR tegdejša Serbska rozšyrjona wuša šula w Chóšebuzu (źinsajšny Dolnoserbski gymnazium) pomjenjona.
Grabin
Grabin (nim. Finsterwalde) jo bramborske město we wokrejsu Łobjo-Halšter, lažy něźi 140 km na pódpołdnjo wót Barlinja, něźi 90 km na pódpołnoc wót Drježdźan, na krotki wjacor wót Chóśebuza a něźi 100 km na pódzajtšo wót Lipska. thumb|left|grod w Grabinje
Nysyna dołowa zeleznica
Źinsajšny wobchad na cerje
Te cera mjazy Chóśebuzom a Žitom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 65. Te cera mjazy Žitom a Liberce jězdźe śěgi linije ČD 236 a tó Sakskich-českich zeleznicow (SEB) su jadno filialny zawod wóte Hochwaldbahn-Gruppe (HWB) z Hermeskeila. Až decembera 2010 buźo liniji numer 236 wobgóspodarimi pśez Bogotskech zeleznicy (VBG). Jo wušej togo tó cera mjazy Žitom a Liberce pósłužujo nimskich zeleznicow ze swójeju liniju RE2 (Drježdźany-Liberec) samo jo kóńc tyźenja do směra Tanwałźe pśi Kerkonošem a Jišerskem górym. Te ICE njejězdźi na toś tej cerje.
stawizna kótarychž w cera
thumb|left|130px|stare zastanišćo w [[Pólska|pólskech wsy Ręczyn pła Zgórjelece]]
thumb|left|130px|granicy mjazy [[Nimska|Nimskom a Pólskom wu nysyna mósta pśi stareje zastanej Rosenthal]]
Doprědka do rozdźělenjem Nimsku wobchadaś pśez na cerje spěšnika wóte Barlinje pśiźo Zgórjelcanskej dwórnišću wušej Parsk, Lubnjow, Chóśebuz, Grodk, Běła Wóda, Hórka, Zgórjelc, Žitawa du do města Hrádek nad Nisou, Liberec a Jihlava w Českej až na Winowa jo stolica w Awstriskej.
Guineja
thumb|left|Centrum guinejskeje stolicy Conakry Republika Guineja ( République de Guinée) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskim oceanje w pódwjacornej Africe. Granicujo ze Senegalom a Malijom na pódpołnocy, ze Pśibrjogom Słonoweje kósći na krotkem zajtšu, z Liberiu a Sierra Leone na pódpołdnju a z Guineju-Bissau na dłujkem wjacorje. Stolica jo město Conakry, kótarež se namaka na połkupje pśi atlantiskem pśibrjoze.
W Guineji kněžy tropiska klima, kótaraž jo włožna a góruca blisko Atlantika, mjaztym až jo skerjej sucho na pódzajtšnej wusocynje. Dešćowy cas trajo wót apryla (na pódpołdnju wót februara) až do nowembra. Nejwuše městno kraja jo Mont Nimba (1.752 m) na krotkem zajtšu Guineje, blisko granicy Słonowinowego pśibrjoga.
Bramborska techniska uniwersita
Bramborska techniska uniwersita (BTU Chóśebuz) jo internacionalna pśipóznata mała techniska slěźenjeuniwersita a jo była załožona 1991 w Chóśebuzu ako jadnučka techniska uniwersita wót zwězkowego kraja Bramborskeje. Wona góspodujo něntejšne (2009) 125 profesorow, 502 wědomnostnych sobuźěłaśerjow a wušej 5600 studentow, wót něźi 900 wukrajnych póchadow z wušej 80 narodow a wunjaso pśichodnu móc wugbanja, z tym až wóna wó inženjera- a pśirodowěda  znaśe  a zamóžnosć pósrědniś a pśedmjat pśesegajucy wuslěźiś.
IKMZ
thumb|IKMZ thumb|IKMZ W decemberje 2004 buźo nowy informaciski, komunikaciski a medijowy centrum (nimski krotko: IKMZ) architektow Herzog & de Meuron, w kótaremž na pśikład nowa centralny biblioteka uniwersity jo, wótcyniś.
IKMZ jo centralna institucija wót BTU Chóśebuz, źož strukturne wobcerki informaciskego, komunikaciskego a medijowego zastarenja uniwersity pód zgromadnym wjednistwom zjadnośone su.
Wobstojeca tradicionalna uniwersitna biblioteka, kenž zaměstnjona jo we wšakich twarjenjow w měsće, jo se w nowotwarje wót IKMZ zjadnośiło. How stoje multimedijalne źěłowe městna za wužywarje. Pśedewšym za študańcow centrum pód wjednistwom dr. Andreasa Degwitza ma wjeliki pool wědy.
Stawizny
thumb|BTU
Załožeńska faza
Pó pśewrośe 1989, Bramborska jo se procowała, z nowymi slěźeńskimi institucijami zakład za modernizěrowanje góspodarstwa a za nowa źěłowe městna wuzwignuś.
Dnja 15. maja 1991 natwarjenje Techniskeje uniwersity Chóśebuz jo w kraju se wobzamknuło. Uniwersita jo dejała ako jadnučka techniska uniwersita w Bramborskej se na nowem stawje wědomnosći orientěrowaś. Wuwiśe njejo dejało se pśez stare struktury a tradicije wobźaržaś. Toś ta statna uniwersita jo dejała w pśichoźe lětnje wokoło 6000 studentow a wušej 100 profesorow zaběraś.
Dnja 22. maja 1991, cłonki załožeńskeje komisije su se wót ministaŕja za wědomnosć, slěźenje a kulturu w Bramborskej pówołali. Prědny direktor TU, kenž jo był profesor Günter Spur, jo měł pśedsedstwo. Jogo naslědnik jo był profesor Ernst Sigmund.
Dnja 15. junija TU Chóśebuz jo se oficielnje załožyła. Wucba jo se prědny raz zachopiła k zymnemu semesteroju 1991. Pěś studijnych drogow jo se pórucyło. To su byli architektura, elektrotechnika, twarske inženjerstwo, wobswětowa wědomnosć a góspodaŕske inženjerstwo.
Nowe fakulty su se zawjadli 1992 a teke dalšne profesory su se zasajźili. Dnja 9. julija 1993 TU Chóśebuz jo se pśiwzeła do twarjeńskego spěchowanja kazni za spěchowanje nowych twarjow na wusokich šulach.
1994 jo direktor profesor Spur naraźił, TU Chóśebuz do Bramborskeje techniskeje uniwersity (BTU) Chóśebuz pśemjeniś. Wósebnosći BTU su dejali byś : wukubłanje nowych specialistow na wobłukach na nałožowanje orientěrowanych pśirodow, techniske a inženjerske wědomnosći, pśedmjat pśesegajucy studium, nowy slěźenje w pśirodnych a wobswětowych wědomnosćach, mašinowa twaŕ a elektrotechnika, a twarske inženjerstwo a architektura. Pśez slěźenje su se dejali nowe produkty a metody twóriś.
thumb|IKMZ Dnja 6. decembera 1995 profesor Ernst Sigmund jo se wuzwólił k prědnemu prezidentoju BTU a jo zapokozał do swójogo amta dnja 1. februara 1996.
Wuwiśe wót 2004
W decemberje 2004 jo se wótwórił informaciski kommunikaciski a medicinski centrum na něgajšnych wobcerkach uniwersitowego stadiona. Wón wopśimjejo nowu centralnu biblioteku uniwersity, 8 etažow a wokoło 900 000 mediciniskich jadnotow.
Semestrowy tiket za wšykne zjawne wobchadowe srědki w Barlinju a Bramborskej a RE 18 do Dreždźan dajo wót 1. oktobera 2006.
Malz
Malz jo mała wjas z 700 luźimi w Bramborskej. Malz jo měsćański źěl Oranienburga.
Kalawa
Stawizny
Mě Kalawa wótwóźujo se wót staroserbskego słowa kal, což tak wjele kaž tonidło abo kališćo wóznamjenijo. Město se pisnje 1279 prědny raz naspomnjejo. W Kalawje dawašo tegdy grod z mjenim Dunkelsburg a lažešo na dłujkem wjacorje města. Ale južo w 16. stolěśu był toś ten sylnje rozpadnjony. Źinsa se jano hyšći někótare zbytki něgajšnych murjow namakaju. Město lažešo pśi wikowanskem kśicowanišću, tak až se w srjejźowěku tam wěste derjeměśe wuwiwašo. W póznym srjejźowěku zachopijo se na póznjogotiskej halowej cerkwi twariś, kótaraž hyšći źinsa wobraz města wobkněžyjo.
Kalawa běšo južo ze 14. stolěśa wokrejsne město. To zalažešo pó wšym zdaśu na tegdejšym dominowacem góspodaŕskem połoženju města póromje drugim bliskim městam na pódpołdnjo wót Błotow. Teritorij wokrejsa pak se pśez stolěśe cesto změnješo. W měsće běšo serbšćina mimo nimšćiny wobchadna rěc až do prědneje połojcy 19. stolěśa. thumb|220px|left|Kalawa - stare město w lěśe 1952 thumb|220px|left|Cerkwja w [[Buckowje]]
Skandinawiska
Dalšne kupy a sedlišćowe strony a regiony Skandinawiskeje
a žedne drugich:
Paralelogram
thumb|upright=2|Paralelogram ABCD Paralelogram jo płony geometriski twaŕ, styrirožk kótaryž ma naprěcne strony paralelne. Specialne pśipady paralelograma su pšawokut, kwadrat a ruta.
Łobje
Łobje ( Halbe) su wjas a gmejna w bramborskem wokrejsu Damna-Błota. Lažy pśi rěce Damnje, něźi 15 kilometerow wót Gólišyna a 60 kilometrow na pódpołnoc wót Barlinja. Gmejna słuša k amtoju Schenkenländchen.
Ruta
thumb|upright=2|Kósnik ABCD Ruta jo płony geometriski twaŕ, styrirožk kótaregož wšykne strony su rowno dłujke. Specialny pśipad ruty jo kwadrat.
Matematika
Matematika jo striktnje logiski natwarjona, wót empiriskich dopóznaśow njewótwisna wědomnosć. Wóna słužy drugim wědomnosćam ako "pomocna wědomnosć". Fundament matematiskeje teorije su aksiomowe systemy - gromady zakładnych, triwialnych a cłowjeskemu rozymoju njepósrědnje pśistupnych wugronow resp. hypotezow. Z pomocu tak pomjenjowanych kalkulow maju se wšykne matematiske sady a kazni z tych aksiomow wótwóźiś. Tomu se naslědku groni "matematiski dopokaz".
Malta
Malta jo kupowy kraj w Srjejźnem mórju.
Geografija
Kraj Malta lažy na kupje Malta a někotarych mjeńšych kupach na pódpołdnju wót Europy. Nejwuše městno jo: Ta' Dmejrek (253 m nad normalneju nulu), a nejniše: Srjejźne mórjo (0 m nad normalneju nulu).
Malteziske kupy
Malteziske kupy :
Stawizny
Wót 1 rozhelonego 2004 jo Malta w Europskej uniji.
Usbekistan
Geografija
Usbekistan jo kraj z 33 milionami wobydlarjami, wobpśimowany wót Kazachstana, Kirgiziskeje, Tadžikistana, Afghanistana a Turkmeńskeje. Jeje stolica jo Taškent, město z 2,3 miliony wobydlarjami.
Stawizny
Usbekistan jo bywšy sowjetski kraj, a njewótwisny stat wót 31. jacmjeńskego 1991. Wob casa swójich stawiznow, aktualna Usbekistan jo była wót wjelikich kejžorstwow Persarjow, Arabarjow a Rusow dominěrowana až do 1991 gaž jo Usbekistan njewótwisny stat wordowała.
Sierra Leone
thumb|left|Sierraleoniska stolica Freetown pśi Atlantiskem oceanje Sierra Leone („Lawowa góra“) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskem oceanje w pódwjacornej Africe. Granicujo z Guineju na pódpołnocy a z Liberiu na krotkem zajtšu. Stolica jo Freetown, kótaryž se namaka pśi atlantiskem pśibrjoze na pódwjacorje kraja.
W Sierra Leone kněžy włožna, tropiska klima z lětnymi spadkami wót něźi 5000 mm. Suchy cas z górucymi wětšykami ze Sahary trajo wót oktobra do maja. Dešćowy cas zachopijo se srjejź maja a trajo až do oktobra, pśi comž staj awgust a september na dešćikach nejbogatšej mjaseca. Nejwuše městno jo Loma Mansa (1.948 m) na pódpołnocy kraja blisko guinejskeje granice. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs.
Sierra Leone jo było až do lěta 1961 britiska kolonija.
Petra Pau
Petra Pau (* 9. awgusta 1963 w Barlinju) jo nimska politikaŕka Lěwicy.
Uniwersum
thumb|right|350px|Małki źěl uniwersuma pla [[gwězdno|gwězdna Fornax.]]
Ako swětnišćo pomjenjujomy cesto jano rum zwenka zemskeje atmosfery. Pśeto pśechod mjazy atmosferu a swětnišćom jo běžny, eksistěruju někotare wustajony granice. Mjazynarodnje pśipóznata jo definicija Fédération Aéronautique Internationale, pó kótarejž swětnišćo se zachopijo we wusokosći 100 kilometerow. Pó definiciji NASA a US air force se wono zachopijo južo we wusokosći něźi 80 kilometerow (50 milow) nad zemju.
Powšykne informacije
Źinsa jo powšykna relatiwiska teorija Alberta Einsteina powšyknje pśipóznata za wjelikorumowu strukturu uniwersuma. Teke kwantowa fyzika jo wažne dopóznaśa pśinosowała za rozměśe jěsnego uniwersuma, w kótaremž stej byłej gustota a temperatura wjelgin wusokej a wjele procesow jo na rowninje elementarnych źělkow wótběžało (fyzika astronomiskich źělkow). Wěrjepódobnje jo, až buźo akle rozšyrjone rozměśe uniwersuma móžne, gaž fyzika jo wuwiła teoriju, ako zjadnośijo powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku. Jej se groni engelski Theory of Everything abo teke swětowa formula. W tej teoriji kwantoweje grawitacije deje byś jadnotnje rozjasnjone wšykne styri zakładne mócy fyziki (elektromagnetiska móc, grawitacija, mócna a słaba jědrowa móc). Někotare fyzikarje gódaju, až snaź samo hyšći pěta móc eksistěrujo. To by mógło snaź rozjasniś, cogodla se fyzikarjam njeraźi, powšyknu relatiwisku teoriju z kwantoweju fyziku do jadnogo spóraś. Južo Albert Einstein jo se bźez wuspěcha wjele lět wó taku wšowobejmujucu teoriju procował. K tomu njejstej byłej w jogo koncepśe zdźaržanej mócne a słabe mjazsobne wobwliwowanje. Togodla su se jogo procowanja dla njedopołnych zakładow južo wót zachopjeńka musali rozbiś. Akle w šesćźasetych lětach su byli wuměnjenja za wuwijanje cełkowneje teorije dane. Z tym jo zachopiło wuběźowanje fyzikarjow na cełem swěśe za tym wjelikim, jadnotnym pśedstajenim swěta.
Kosmologija, źěl fyziki a źinsajšneje filozofije pśirodowědomnosćow, zaběra se ze studiumom uniwersuma a wopytajo na pšašanja ako na pśikład za dokradnosću pśirodnych konstantow.
Starstwo a wobstatki
thumb|400px|Jaden z modelow wuwiśa uniwersum
Klasiska, źinsa powšyknje daloko pśipóznata teorija prabucha wuchada z togo, až uniwersum jo nastał we wěstem wokognuśu, prabuchu (eng. big bang), z jadneje singularity a wót togo casa se rozpśestrěwa. W tom modelu ale wóstanjo njejasne, co jo było do prabucha a co jo jen zawinowało. Cas, rum a materija su pó tej teoriji akle z prabuchom nastali. Z tym wótpadnjo zakład za pšašanje, co było do togo, pśeto njejo był - pó definiciji - žeden rum, w kótaremž by mógło se něco tšojś. K tomu pśiźo, až njejo móžno wěsty casowy dypk do prabucha fyzikaliski definěrowaś. Dokulaž njejsu znate pśirodowědomnostne kazni za ekstremne wuměnjenja w prědnych něźi 10−43 sekundach (Planckowy cas) pó prabuchu, njewopisujo ta teorija pópšawem zewšym to tšojenje same. Akle pó tom Planckowem casu jo móžno fyzikaliske wótběgi slědowaś. Na pśikład móžomy jěsnemu uniwersumoju pśirědowaś temperaturu 1,4 · 1032 K (Planckowa temperatura).
Starstwo uniwersuma móžomy na zakłaźe nejdokradnjejšych měrjenjow satelita WMAP na 13,7 miliardow lět kradu dokradnje licyś. To starstwo dajo se teke zwěsćiś z ekstrapolaciju wót tencasneje spěšnosći ekspansije uniwersuma na cas, w kótaremž uniwersum jo był w jadnom dypku. To woblicenje pak wótwisujo mócnje wót wobstatkow a zestajenja uniwersuma, pśeto materija a energija pśez grawitaciju toś tu ekspansiju późaržujotej. Až doněnta jano indirektnje dopokazana śamna energija móžo tu ekspansiju teke póspěšyś. Tak mógu wšakorake měnjenja wó zestajenju uniwersuma teke k wšakorakim wuliconym starstwam wjasć. Z pomocu starstwa nejstaršych gwězdow móžomy dolnu granicu starstwa póstajiś. W tencasnem standardowem modelu se wobej metoźe derje makatej.
Wšykne woblicenja za starstwa uniwersuma wuchadaju z togo, až jo prabuch napšawdu zachopjeńk uniwersuma, což pak dla njewěźenja wó pśirodnych kaznjach w stawje krotko pó prabuchu njejo wobwěsćone. Móžomy źe wuzamknuś statiski uniwersum, ako jo njeskóńcnje stary a wjeliki, nic pak dynamiski njeskóńcne swětnišćo. To se pśedewšym z wobglědowaneju mócneju ekspansiju swětnišća wobtwarźijo. Mimo togo jo južo astronom Heinrich Wilhem Olbers na to pokazał, až w njeskóńcnem uniwersumje z njeskóńcnem starstwom my by musali měś swětłe nocne njebjo (Olberowy paradokson), pśeto w kuždem směrje awtomatiski něźi by musała byś gwězda. Gaby uniwersum ale był njeskóńcny wjeliki a měł skóńcne starstwo, njejo nas swětło zdalonych gwězdow hyšći dojśpiło.
Forma a wolumen
Z prabuchoweje teorije by mógało slědowaś, až ma uniwersum formu kule, to pak jo jano jadna z wjele móžnosćow. Naraźiło jo se pódla płonego uniwersuma wjele drugich formow, na pśikład hypertorusowu formu abo teke w popularnowědomnostnych publikacijach znatej formje bala a trompety.
Standardowy CDM-model (z eng. cold dark matter, "zymna śamna materija") ako teke aktualnjejšy standardowy Lambda-CDM-model, ako wobglědujo měrjone póspěšenje ekspansije uniwersuma, wuchadajotej z euklidiskeje geometrije (płonego uniwersuma) a njeskóńcnego wolumena. Njeskóńcny wolumen njejo do kóńca wobkšuśony, pśeto jo źinsa jano móžno, dolnu granicu rozpśestrěśa swětnišća póstajiś. Wobglědowańske daty satelita WMAP wuzamkuju pó Neilu Cornishu wětšynu wopisowańskich modelow uniwersuma, ako maju mjeńšy radius ako 78 milionow swětłowych lět. Dokulaž měrjona geometrija njedajo se wót euklidiskeje rozeznawaś, wobglědujomy standardowy Lambda-CMD-model ako nejjadnorjejšy, ako móžomy na wobglědowańske daty pśipódobniś.
Wažny jo rozdźěl mjazy njeskóńcnosću a njewobgranicowanosću: Teke gaby uniwersum njeskóńcny wolumen měł, by był weto wobgranicowany. To dajo se lažko na modelu pokazaś: Pówjerch kule (sfera) jo kóńcny, njama pak žedno srjejźišćo a jo njewobgranicowany (móžomy se na njom pógibowaś, bźez togo až gdy kšomy dojśpijomy). Tak ako dwójodimensionalny pówjerch wobdajo kulu, móžomy se pśedstajiś tśidimensionalny rum ako kšomu wušejdimensionalnego ruma, jolic uniwersum njejo płony ale zekśiwjony.
Pódpołnocna Makedońska
Pódpołnocna Makedońska jo kraj w krotkozajtšnej Europje.
Geografija
Pódpołnocna Makedońska granicujo ze Serbiskeju, Albańskeju, Bulgaŕskeju a Grichiskeju.
Města
Głowne město jo Skopje. Druge města su: Bitola, Kumanovo, Tetovo, Ohrid, Kavadarci, Štip, Gevgelija, Kruševo, Makedonski Brod, Kičevo, Makedonska Kamenica, Prilep, Veles, Gostivar, Delčevo, Pehčevo, Strumica, Resen a Negotino.
Cordula Stratmann
Cordula Stratmann (* 1963, Düsseldorf) jo nimska komediantka.
Madama Butterfly
„Madama Butterfly“ jo japańska tragedija w tśich aktach wot Luigi Illica, Giuseppa Giacosa a wosebnje Giacoma Puccini, kotaryž jo komponěrował muziku.
1. akt
Terasa pśed dom na gorce pśi Nagasakem. Amerikański leutnant Pinkerton jo najmał dom wot japańskego posrědnika w bliskosći pśistawa. W casu, w kotarejž won jo ze swojej łozu w Nagasakem stacioněrowny, won co se ženi z geishu Butterfly, kotaru jo 15 lět stara. Prědny gósć na swajźbje jo konsul Sharpless. Won warnujo Pinkertona pśed lažkomsylnym jadnanjom, dokulaž won jo słuchał, až Butterfly bjerjo zjadnośenje za wažne. Butterfly pśiźo z pśijaśelkami a ze swjoźbami. Wona jo wjelgin glucna, až možo Sharplessoju wulicowaś, až wona pochada z bogateje familije. Ale nan Cio- Cio- Sany jo musał cyniś „Harakiri“, dokulaž won jo zejgrał bitwu a togodla wona jo musała byś geisha.
Pódpołnocna Makedońska
Flora a fawna
Mjazy zwěrjetami móžomy nalicyś: wjelka, sarnu, jelenja, łasycu, kamzyka, mjadwjeźa a rysa.
Madama Butterfly
Tekst
Jo se dało pěś wšakich posłownych tekstow mjazy drugimi wot slěźara Japańskeje Johna Luthera a wot francojskego oficěra Pierre Loti (roman Madame Chrysanthème). 1901/02 Puccini jo pisał libreto z pomocnikoma Luigi Illica a Giuseppe Giacosa.