cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
6. měrca
6. měrca abo '''6. pózymskego''' jo 65. źeń gregorjaniskeje pratyje (66. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 300 dnjow až do kóńca lěta.
Narodniny
thumb|Michelangelo wokoło lěta 1535
Sok
Sok (Lens culinaris) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae). Wón jo stara kulturna rostlina z orienta.
thumb|Soki w rozdźělnych barwach
Wopis
Sok jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 cm.
Małke, namódry běłe kwiśonki stoje pó jadnom až pó tśoch w granach w rozporach.
Płody a semjenja
Płone semjenja sejźe zwětšego pó jadnom až pó dwěma we łušćinach. Wóni su platśojte, zelenojśe-brune až carne abo cerwjenojte a pśinjasu na bělkowinach a wuglowych hydratach bogatu zeleninu.
Stojnišćo
Rosćo w suchem a śopłem klimje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo ako kulturnu rostlinu w Europje wót młodokamjentneje doby dopokazana.
Wužywanje
Semjenja se zwětšego njebělone warjone jěźe.
Zele a słoma stej na bělkowinach bogatu skótnu žratwu.
Stawizny
W starych kulturach w Mezopotamiskej, Egyptojskej, Persiskej a Israelu jo był ludowy carobowy srědk.
Krim
Krim ( – Krim, – Krym, ) jo połkupa w Carnem mórju a nejwěcej pódpołdnjowy źěl Ukrainy. Jo teke ukrainska awtonomna republika, jeje oficialne mě jo Awtonomna republika Krim.
Sok
Stawizny
Wót bronzoweje doby su znate kulturne formy z wětšymi semjenjami.
Krim
Wjelikej měsće na połkupje Krim stej Simferopol a Sewastopol.
Mohács
Mohács jo město w Hungorskej.
Helmut Hupac
Helmut Hupac, nim. Helmut Huppatz (*18. junija 1950 w Prjawozu ) - jo dolnoserbski faraŕ, něnt na wuměńku. Bydli w Prjawozu. Dłujkolětny pśedsedaŕ Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi. W 2019 jo dostał myto Domowiny.
Wón jo był jadnučki absolwent Serbskeje wušeje šule w Chóśebuzu, kótaryž teologiju jo  studěrował.
W 1987 faraŕ Helmut Hupac jo był jaden ze sobuzałožarjow źěłoweje cerkwineje kupki Serbska namša. Wón jo pśewjadł tegdy w Dešnje serbske wósadne wótpołdnjo, kótarež jo źinsa wiźone ako prědna dolnoserbska namša nowšego casa.
Ilyry
Ilyry su byli indogermaniski lud, kótaryž jo w starowěku w pódwjacornem źělu Balkańskeje połkupy žywy był.
Nastaśe
right|thumb|200px|Etnogenezija Ilyrow.
Historiski zachopjeńk luda, kótaryž my pózdźej znajomy ako Ilyrow, jo něźi 1000 pśed Kristusom. Nastaśe Ilyrow wóstawa problem za modernych prehistorikarjow. Ga Proto-Ilyry su pśišli w wšakorakich kupkach wóstawa njejasne.
Wuzemrěśe etnikuma a rěc
Ilyriska rěc jo jadna z wumarłych indoeuropskich rěcow. Wóna jo se źěliła w narěcy. Wše te rěcy su wěrjepodobnje wumrěli w 5. stolěśu pó Kristusu. Teke Albańska rěc jo tradicionelnje wiźona ako naslědnik illyriskich narěcow, kótaraž jo pśežywila w dalokem teritoriumje Balkana wob cas srjejźowěka. Pódpołdnjowoserbiscy historikarje su měnjenja, až jo albańska rěc naslědnik thrakiskich rěcow.
Siegfried Malk
Siegfried Malk (roź. 1954 ) jo serbski kulturny procowaŕ a fotograf, cłonk kupki Serbska namša a Spěchowańskego towaristwa za serbsku rěc w cerkwi, sobuzałožaŕ a cłonk towaristwa Pónaschemu , cłonk Spěchowańskego towaristwa „Stog“. Awtor dopisow wózjawjanych w Nowym Casniku. Publicěrujo teke artikle w lětopisu ''Stog / Der Schober. Das Heimatjahrbuch aus dem Spreewald'' (w nimskej rěcy).
1969
mini|left|Buzz Aldrin na Mjasecu, 1969
Siemiatycze
Siemiatycze jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Siemiatycze. W 2013, jo how bydliło 14 819 luźi.
1969
Wumrěśe
thumb|upright|[[Jurij Wjela († 6. apryla)]]
Portugišćina
Portugišćina jo romaniska rěc, kótaruž powěda něźi 177 milionow luźi. Blisko pśiswójźbna jo Galicišćina w źělu Špańskeje pódpołnocnje wót Portugalskeje.
Gramatika
Portugišćina ma dwa genusa a numerusa, ale njama žeden pad, z wuwześim pronomenow. Mimo togo ma nazalne wokale.
Dešć
mini|hochkant=1.4|Dešć w [[Dańska|Dańskej.]]
Dešć jo nejcesćejša forma lejow z mrokawow. Wón wobstoj z wódy, kótaraž pó kondensaciji pary pśez swóju wagu (śěžnosć) na zemju pada.
Pó źělach wobstoj dešć teke z procha a z aerosolow, kótarež su do atmosfery zestupali. Toś te wobstatki póstajaju pH-gódnotu dešća.
Forma dešća góźi se pó nastaśu, casu, intensity, statkowanju a geografiskim jawjenju rozeznawaś. Kšute spadki, kaž na pśikład kšupy, kšupicki abo sněg, wobstoje ze zamarznjoneje wódy a kondensaciskich zachopjeńkow a jawje se teke gromaźe z dešćom.
DeyziDoxs
DeyziDoxs jo wuspěšna serbska nu metal-metalcore kupka, kenž licy se k nejwěcej znatym kupkam Łužyce. Kupka se wuznamjenja pśez wjelebocnu muziku, pśi kótarejž twóritej nu-metal a metalcore jano zakład. Dla wliwow hip-hopa kaž teke funka a ludoweje muziki, jo DeyziDoxs jadna z najinowatiwnišich kupkow Łužyce. Na temy bogate teksty su za pśisłucharje lažko pśistupne, dokulaž jadnaju wó wšednych problemach a zacuśach. Wósebnosć jo pak teke pśeźěłanje serbskeje problematiki, kenž se w toś tej formje póla drugich kupkow njenamakajo.
Stawizny kupki
W lěśe 2001 kupka jo była wót Mariana Wjenka, Daniela Bětnarja, Marka Njeka, Tomaša Jurka a Mareka Rjelki (wšykne wukniki serbskego gymnazija) załožona. Hyšći w juliju samskego lěta jo wóna měła swój prědny wustup. Twardy zuk tegdy hyšći pśewažecego "cross-over" jo pokazował južo na to, do kótarego směra se wóna wuwijo. W toś tym casu su stali se teke jeje intro a wósebne kostimy za wustupy ze znamjenim kupki.
Až do nalěśa 2003 stej změnjałej se gusćej wobsadka kaž teke muzikowy směr kupki. Tak se DeyziDoxs we wónym nalěśu ze směrom pśedstaji, kótaryž jo był pśewinuł "cross-over" a jo źinsa hyšći markantny za kupku. Kwalita spiwow njetrjeba se pśirownowanja ze znatej amerikańskej kupku Korn bójaś. Až do źinsajšnego jo jich muzika wó něco twarźejša, ale w zasaźe njeje se wó wjele změniła.
W 2018 jo kupka dostała myto Domowiny za dorost.
Brigitte Reimann
Brigitte Reimann (* 21. julija 1933 w Burgu blisko Źěwina; † 20. februara 1973 we pódzajtšnem Barlinju) jo była nimska spisowaśelka.
Pó abiturje jo źěłała Brigitte Reimann ako wucabnica a w lěśe 1955 jo zachopiła pisaś. Ako spisowaśelka jo zastupowała wóna tak pomjenjowany Bitterfeldski puś, to jo socialistiski realizm. W lěśe 1960 pśeśěgujo do Wórjejc, źož až do lěta 1966 bydliła. We Wórjejcach jo źěłała w kombinaśe „Carna Plumpa“. W tom casu jo pisała swój roman „Ankunft im Alltag“ (1961). W lěśe 1965 jo dostała Brigitte Reimann Heinricha Mannowe myto. Wót 1968 do 1973 jo bydliła w Neubrandenburgu.
W starstwje 39 lět jo wumrěła Brigitte Reimann na nadrowy rak.
Jeje roman Franziska Linkerhand wostał njedokóńcony.
Zuzana Čaputová
Zuzana Čaputová (* 21. julija 1973 w Bratislavje) ) jo słowakska juristka a politikaŕka. Wót 15. junija 2019 jo prezidentka Słowakskeje. W lětoma 2018/19 jo wóna była wicepśedsedaŕka strony Progresívne Slovensko.
Wóna jo absolwentka Uniwersity Komenského w Bratislavje.
Willis torm
thumb|Willis torm Willis torm ( Willis Tower) jo stalowa konstrukcija natwarjona w Chicago. Jo nejwuše twarjenje w Chicago a jaden z nejwěcej znatych symbolow swěta. Jo wusoka (gromaźe z antenu) 527 metrow.
Katja Kipping
Katja Kipping (* 18. januara 1978 w Drježdźanach) jo nimska politikaŕka Lěwicy, zwězkowa pśedsedaŕka strony a cłonka zwězkowego sejma.
J. R. R. Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien (* 3. janura 1892 w Bloemfonteinje, Pódpołdnjowa Afrika; † 2. septembra 1973 w Oxfordźe) jo był engelski spisowaśel, basnikaŕ a rěcywědnik. Tolkien jo jaden ze załožarjow žanra fantasy. W swójich wulicowańkach jo wón mytologiski swět Srjejźozemska ( Middle Earth) stwórił.
Jogo bliski pśijaśel jo był spisowaśel C. S. Lewis.
Nagykőrös
Nagykőrös jo město w Hungorskej.
Simferopol
Simferopol jo město na Ukrainje. Lažy na połkupje Krim a jo stolica Awtonomneje republiki Krim. Ma něźi 360 tysac wobydlarjow.
Wasilków
Wasilków jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Wasilków. W 2014, jo how bydliło 11 106 luźi.
Kłosk
Kłosk jo kwiśonkowy stołk, pśi kótaremž w kłoskatym pśirědowanju kwiśonki pó pśikšywnych łopjeńkach, plowach, sejźe.
Helmut Faska
Helmut Faska, nim. Helmut Faßke (roź. 8. apryla 1932 we Wuježku) jo serbski slawist (sorabist), rěcywědnik, kenž jo se głownie z górnoserbšćinu zaběrał. Cłonk górnoserbskeje rěcneje komisije a wót 1969 jeje pśedsedaŕ. Wón jo sobuawtor Serbskego rěcnego atlasa, wjelikeje górnoserbskeje gramatiki (morfologija) a młogich drugich wědomnostnych tekstow, górnoserbskeje rěcywěźe póśconych. W 1984 wón jo dostał myto Ćišinskego.
Kłosk
Słodke tšawy
thumb|250px|Dwójokwiśonkowy kłosk słodkeje tšawy A: Ceły kłosk jo wót dweju, rědko jadneje abo wěcej pśikšywnych plowow (Glumae) wobdana.
Weliko Tarnowo
Weliko Tarnowo (bul. Велико Търново) jo město w Bulgaŕskej. 1. januara 2007 jo how bydliło 72 891 luźi.
Kłosk
Słodke tšawy
B: Pśekšywowa plowa (Palea inferior = dolna abo Palea exterior = zwenkowna plowa) slědujo, kótaraž jo nosece łopjeńko. W jogo rozporje kwiśonki stoj.
Orosháza
Orosháza jo město w Hungorskej.
Kłosk
Słodke tšawy
C: Na špicku pśekšywowa plowa cesto njaso pšostu šćeśinu, wósć. Pśi pśikšywnych plowach wósći su rědke.
Weliko Tarnowo
Stawizny
W lětach 1185-1393 jo Weliko Tarnowo było głowne město Bulgaŕskeje.
Kłosk
Słodke tšawy
1: Prědna plowa (Palea superior = górna abo Palea interior = nutśikowna plowa) se wót dweju zrosćoneju łopjeńkow zwenkownego kwiśonkołopjeńkowego krejza twóri.
3: Pśez wustupowanje  rozpśestrěwaju Lodiculae plowy, kwiśonka se puka a se proškowe łopjeńka jawje. Kłosk jo něnto zakwiśona a se móžo woprošowaś.
4. Płodnik wobda anatropne abo słabje kampylotropne semjenišćo. 5: Pěsta
Wšake kłoski se k kłosam abo kisćam na głownej wósce (Rachis) zjadnośuju. Jolic kłoski sejźe granje wjelgin krotko na głownej wósce, da wupada kaž kłosa a se groni wót pózdatnego kłosa.
Kłos
thumb|Kłosa Kłos (Spica) jo njeroznogaśowany kwiśonkowy stołk, kótaryž njaso sejźece jadnotliwe kwiśonki na pódlejšonej głownej wósce. Jolic głowna wóska jo stłustnjona, da jo homoła (Spadix).
Warianty
Kłosk njaso jano 1-3 kwiśonki.
Pśi słodkich tšawach a cypriskotšawowych rostlinach sejźe kłoski město jadnotliwych kwiśonkow.
Edward Wornar
Edward Wornar, nim. Eduard Werner (roź. 21. apryla 1966 w Bendorfje) jo nimski wědomnostnik, slawist a sorabist, direktor Instituta za sorabistiku w Lipsku. Wón jo teke zastupujucy cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Zabrze
thumb|left|wodarnja Zabrze (wugronjenje, šlsk. Zobře) jo město w Pólskej, kótarež lažy we Šlazyńska wójwodstwje. Jogo nimske mě jo Hindenburg.
Rusojski nadpad na Ukrainu
miniatur|Rusojski nadpad na Ukrainu
Kolno
Kolno jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Kolno. W 2013, jo how bydliło 10 579 luźi.
Rusojski nadpad na Ukrainu
Rusojski nadpad na Ukrainu – jo napadowańska wójna Rusojskeje Federacije pśeśiwo Ukrainje, susednomu suwerenomu statoju. Jo wóna zachopiła 24. februara 2022.
24. februara armeja Rusojskeje Federacije jo pó pśikazu ruskego prezidenta Wladimira Putina Ukrainu nadpadnuła. Putin jo wujasnjował, až rusojska armeja deje pśewjasć – kaž to wón jo se wugronił – "denacifikaciju i demilitarizaciju Ukrainy". Faktiski jo se stakim rusojsko-ukrainska wójna zachopiła. Rusojska propaganda njoco toś togo konflikta z mjenim "wójna" wopisowaś, ale wužywa zapśimjeśa "specielna wójnska operacija".
Ptaškowa wójka
Ptaškowa wójka (Vicia cracca) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Rusojski nadpad na Ukrainu
Głowny zaměr toś teje "specielneje wójnskeje operacije" jo było dobyśe Kijewa, głownego města Ukrainy a pśeměnjenje ukrainskego kněžaŕstwa na prorusojske. To jo se ale njestało, a w měrcu rusojska armeja jo zachopiła pśimaś jano Donbas, region we pódpołdnjowej a pódzajtšnej Ukrainje.
Wob cas wójny rusojska armeja wugbajo wójnske złosnistwa, njestatki a złosnistwa pśeśiwo cłowjestwoju, dokulaž bombarděrujo nic jano industrijowe objekty a wójskowe baze, ale teke bydleńske domy, chórownje, šule a źiwadła w Kijewje, Charkiwje, Lwiwje, Mariupolu a drugich městach Ukrainy.
Alfabet guaranišćiny
Alfabet guaranišćiny ( achegety) jo do dalokeje měry fonetiski alfabet, kótaryž se za pisanje guaranišćiny wužywa, kótaraž se pśedewšym w Paraguayju a jogo susednych krajach powěda.
Rusojski nadpad na Ukrainu
Z Ukrainy jo se zwignuła wjelicka žwała wuběgańcow, kótarež mj.dr. w Nimskej su pytali pómocy a šćita.
Alfabet guaranišćiny
Pismiki
Alfabet guaranišćiny wobstoj z 33 pismikow:
Jich mjenja su:
Šesć pismikow "A", "E", "I", "O", "U", "Y" pśedstaja wokale. Warianty z tildu su wótpowědujuce nazale. Apostrof " ' " (Puso mjenjowany), pśedstaja laryngalny kyrkowy łusk. Wše dalšne pismiki (inkluziwnje "Ñ", "G̃" a digraf) su konsonanty.
Łatyńske pismiki B, C a D wužywaju se jano ako źěl digrafa, mjaztym až se F, Q, W, X a Z cełego njewužywaju. Pismik "L" a digraf "RR" wužywatej se zwětšego jano w słowach, kótarež su ze špańšćiny póžycone, pśez špańsku fonetiku wobwliwowane abo su njewokalne napodobnjowanje zukow. Špański digraf "LL" se w Guaranišćinje njewužywa.
Ptaškowa wójka
thumb|left|200px|Ptaškowa wójka thumb|200px|Ilustracija
Alfabet guaranišćiny
Pismiki
Pismiki z tildu wót "E", "I", "U", "Y" a "G" w pismach ISO Latin-1 k dispoziciji njestoje. Pismik "G" z tildu samo ako pśedzgótowjona pismikowa kombinacija w znamješkowej sajźbje njejo. W digitalnych wokolinach, w kótarychž toś te glyfy njejsu k dispoziciji, se tilda cesto głownemu pismikoju postponujo ("E~", "I~", "U~", "Y~", "G~") abo se wersija z cirkumfleksom wužywa ("Ê", "Î", "Û", "Ŷ", "Ĝ").
Ptaškowa wójka
Wopis
Ptaškowa wójka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 1,5 m. Rostlina jo zwětšego krotko pśilěgajuce kósmate a lažeca, póstupujuca abo lězeca.
Alfabet guaranišćiny
Stawizny
Až do špańskego dobyśa Pódpołdnjoweje Ameriki w 15. lětstotku, Guaraní su pismo njeměli. Prědne guaraniske teksty buchu wót jezuitskich misionarow pód wužywanjom łatyńskego alfabeta napisane. Mjeršnik Antonio Ruíz de Montoya jo dokumentěrował rěc mjaz drugim w swójima knigłoma Tesoro de la lengua guaraní (Guaranisko-špański słownik, śišćana w lěśe 1639) a Arte y bocabvlario de la lengua guaraní (kompendium gramatiki a słownik, śišćany w lěśe 1722).
Ptaškowa wójka
Łopjena
Łopjena wobstoje z 6-10 pjerowych porow. Łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 1 až 3 cm a šyrokosć wót 3 až 5 mm.
Alfabet guaranišćiny
Stawizny
Alfabet a pisanje, kótarež buštej w toś tyma ranyma knigłoma wužywanej, stej byłej inkonsistentnej a stej se signifikantnje wót modernego alfabeta a modernego pisanja rozeznałej. W lěśu 1867 jo zasajźił Mariscal Francisco Solano López, tegdejšy prezident Paraguayja, wuběrk za regulěrowanje pisneje rěcy. Ale wuběrk njejo był wuspěšny.
Ptaškowa wójka
Kwiśonki
Wóna kwiśo wót junija až do awgusta (septembra). Kwiśonki stoje pó wosmych až pó styrźasćoch we wuskich wogonkatych granach, dośěgnu dłujkosć wót 0,8 až 1,2 cm a su zwětšego módrowioletne abo cerwjenowioletne a pó kwiśenju k módrej barwje změnja. Krona dośěgnjo dłujkosć wót 8 až 12 mm.
Alfabet guaranišćiny
Stawizny
Pismo bu w jogo źinsajšnej formje w lěśe 1950 wót rěcnego kongresa guaranišćina w Montevideo na iniciatiwje wót Reinaldo Decoud Larrosa zrědowane. Toś ten standard jo wobwliwował se pśez notaciju mjazynarodnego fonetiskego alfabeta a wužywa se něnto wšuźi w Paraguayju.
Ptaškowa wójka
Płody
Łušćina dośěgnjo dłujkosć wót 10 až 25 mm a šyrokosć wót 4 až 6 mm.
Alfabet guaranišćiny
Stawizny
Pśi wšym hyšći eksistěrujo njezjadnosć mjaz literatami wó detailach toś togo standarda. Někotare eksperty měnja, až digraf "CH" měł se do "X" změniś a pismik "G" z tildu se pśez jadnory "G" narownaś a tilda měła na susedny wokal pśejś.
Ptaškowa wójka
Stojnišćo
Wóna rosćo na łukach, pastwach, rolach, pustych płoninach, pód kerčinami, na lěsowych kšomach a rěcnych brjogach.
Alfabet guaranišćiny
Stawizny
Guaraniske mě za alfabet, achegety, jo neologizm, kótaryž bu z a-che-ge (mjenja prědnych tśoch pismikow) a ty, kótaryž "zrědowanje", "ansambel" wóznamjenijo, wutwórjony.
Ptaškowa wójka
Rozšyrjenje
Ptaškowa wójka jo w Europje a Aziji rozšyrjona.
Mieszko II. Lambert
'''Mieszko II. Lambert''' (* 990, † 1034) jo był kral Pólskeje wót 1025 do 1031, wjerch Pólskeje wót 1032 do 1034.
Bettina Jürgensen
Bettina Jürgensen (* 1954 w Kielje) jo něgajšna nimska komunistiska politikaŕka a pśedsedaŕka strony DKP wót 2010 až 2013. Ze 17 lětami jo Bettina Jürgensen zastupiła do DKP.
Sok (rod)
Sok (Lens) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Systematika
Mě Lens póchada wót łatyńskego pomjenjowanja za sok. Mě roda Lens bu w lěśe 1754 wót Philip Miller w The Gardeners Dictionary...Abridged..., 4. nakład, zwězk 2 nejpjerwjej wózjawjone. Synonym za Lens Mill. jo Lentilla W.Wight ex D.Fairchild.
Rod Lens słuša k tribusoju Fabeae w pódswójźbje Faboideae znutśika swójźby Fabaceae. Wón wopśimjejo styri abo šesć družynow :
Wše Lens-družyny su diploidne z Chromosomowej sadu wót 2n = 14.
Sotšowa skupina roda Lens jo rod Vicia.
Tom Hanks
Tom Hanks (9. julija 1956 w Concord, Kaliforniska) jo amerikański grajaŕ, šyroko pśipóznaty ako jaden z nejwuznamnjejšych grajarjow źinsajšnego casa. Jo sebje dobył cesć i pśipoznaśe a teke młoge filmowe myta. Mjazy nimi jo teke myto Oscar (w 1994 - za film Philadelphia, w 1995 - za film Forrest Gump) a Złoty globus (w 1989 - za film Big, w 1994 - za film Philadelphia, w 1995 - za film Forrest Gump, w 2001 - za film Cast Away). Wón jo grał we wěcej ako 90 filmach
Astronomiska dlinina
Astronomiska dlinina dypka na zemskem pówjerchu wótpowědujo jogo geografiskej dlininje, njenastupa wšak jogo poziciju, ale jogo lotowy směr. Jo kut mjazy meridianoweju rowninu dypka a meridianoweju rowninu w Greenwichu, a w tom samskej měrje diferenca wobeju gwězdoweju casowu (městny gwězdowy cas minus greenwichowy gwězdowy cas).
Mě „astronomiska dlinina“ pochada z togo, až wóna – kaž teke astronomiska šyrina – dajo se jano pśez astronomiske měrjenja („astr. póstajenje pozicije“) zwěsćiś. Astronomiska dlinina resp. šyrina rozeznawa se wót geografiskeje dlininy resp. šyriny wó wliw lotowego wótchylenja. Lotowe wótchylenje pśedstaja wótchylenje městneje wertikale wót jeje idealnego (pśez góry/doły njemólonego) směra.
Lotowe wótchylenje jo pśez masowych njepšawidłownosćow zemskego śělesa wuměnjone a móžo we wusokich górach něźi 50" (0,005°) dojśpiś (glej teke geoid). Jogo komponenśe (pódpołnoc-pódpołdnjo a pódzajtšo-pódwjacor) wóznamjenjotej se zwěšego z formulowyma znamjenjoma ξ a η.
Mjazy astronomiskeju šyrinu a dlininu a jeju geografiskima (lěpjej: elipsoidiskima) ekwiwalentoma wobstoj póśěg
\phi''
Za dokradne geoidowe póstajenje trjeba se lotowe wótchylenje na tak wjele kaž móžno městnach, a astronomiskej koordinata φ´, λ´ stej srědk, aby jo póstajiło. Pyta se z uniwersalnym instrumentom (astronomiski teodolit) abo z cenitoweju kameru pśestarkowański dypk pódlejšoneje lotoweje linije na gwězdnem njebju („astronomiski“ abo „napšawdny cenit“); jogo njebjaskej koordinata (rektascensija a deklinacija) dajotej se pótom direktnje do gódnotowu φ´, λ´ pśelicyś.
Juliusz Słowacki
thumb|Wopon Leliwa thumb Juliusz Słowacki (* 4. požnjenca 1809; † 3. jatšownika 1849) jo był pólski basnikaŕ a pśełožowaŕ.
Postpozicija
Ako postpozicija se woznamjenjaju słowa, kótarež na rozdźěl wót prepozicijow za słowom stoje, na kótaremž wóni se póśěguju.
W Nimšćinje
W Nimšćinje wěsty pad za nomen pominaju:
Někotare postpozicije jich pad změnja, jolic ako prepoziciju pśed póśěgowym słowom stoje:
W drugich rěcach
Postpozicije teke w drugich rěcach wustupuju, pśi comž někotare rěce postpozicije mimo prepozicije wužywaju, mjaztym až druge rěcy maju jano postpozicije.
Slědujuce rěcy někotare postpozicije mimo prepozicijow maju:
Slědujuce rěcy postpozicije mimo někotarych prepozicijow maju:
Slědujuce rěcy jano postpozicije maju:
DKP
thumb|250px|Logo DKP
DKP (nimski Deutsche Kommunistische Partei, serbski Nimska komunistiska strona) jo nimska komunistiska partaja. Załožeńske datum jo 26. septembra 1968 w Essenje, wót 1990 DKP jo teke aktiwnje w pódzajtšnej Nimskej. Wóna póznajo k marxizmoju-leninizmoju.
Pśedsedar wót 2013 jo Patrik Köbele z Essenje. Zastupniki su Nina Hager z Berlinje, Wera Richter z Berline a Hans-Peter Brenner z Bonnje.
DKP ma wěcej ako 3.500 cłonkow. DKP njama swójski młoźinsku organizaciju, ale pśijaśelski zwězany ze SDAJu.
Swójske medije
DKP publicěrujo tyźenik Unsere Zeit (skrotconka: UZ) w serbsku Naš cas a dalšne regionalne casniki a lětaki, kak na pśikład „Roter Brandenburger“ (Cerwjeny Bramborgaŕ).
Parlamentiska reprezentanca
thumb|[[Christel Wegner jo jadnučka DKP-wótpósłańcka krajnego sejma (Dolnosakska)]]
Jerzy Brzęczek
Wón jo se naroźił w Truskolasach w Šlazyńskem wójwodstwje w Pólskej. Jo grał ako kopaŕ we wšakich pólskich balokoparskich mustwach ako mj. dr. Olimpia Poznań, Lech Poznań, Górnik Zabrze. Pón teke w drugich mustwach we wukraju ako na pś. Tirol Innsbruck, LASK Linz abo Sturm Graz (Awstriska).
Józef Piłsudski
Józef Klemens Piłsudski (* 5. decembra 1867 w Zalavas; † 12. apryla 1935 we Waršawje) jo był pólski politikaŕ.
Oroszlány
Oroszlány jo město w Hungorskej.
Cazow
Cazow (nim. Zahsow) jo wejsny źěl gmejny Gołkojce we wokrejsu Sprjewja-Nysa na pódpołdnju Bramborskej. Cazow lažy na pódpołnoc wót Gołkojc a na dłujki wjacor wót Chóśebuza.
W Cazowje jo se naroźiła a wumrěła Marjana Domaškojc, dolnoserbska basnikaŕka, spisowaśelka, casnikaŕka a patriotka (1872-1946).
Boris Johnson
mini|upright|Boris Johnson (2019)
Boris Johnson (* 19. junija 1964) jo britiski publicist, konserwatiwny politikaŕ, a wot 24. julija 2019 až do 6. septembra 2022 ako naslědnik Theresy May premier Zjadnośonego kralojstwa.
Wót 1999 do 2005 jo był Johnson wudawaŕ konserwatiwnego powěsćowego magacina The Spectator. Wot maja 2008 až do maja 2016 jo był wón wušy šołta Londona a wot julija 2016 až do julija 2018 wenkowny ministaŕ Zjadnośonego kralojstwa. Wón jo pśigłosowaŕ wustupjenja Zjadnośonego kralojstwa z Europejskej uniji.
Alfons Wićaz
Alfons Wićaz, Alfons Lehmann (roź. 24. julija 1945 w Radworju) jo serbski žurnalist, slawist a procowaŕ; pišo w górnoserbskej, dolnoserbskej a nimskej rěcach.
W lěśe 1960 jo wón pśišeł do Chóśebuza, na serbsku rozšyrjonu wušu šulu "Marjana Domaškojc", źož jo źěłał ako ceptaŕ. Tam jo teke dolnoserbšćinu nawuknuł. W lětach 1964-1969 jo wón w Lipsku slawistiku studěrował. Jo pisał artikele do Nowego Casnika, źiśecego casopisa Płomjo, Nowej doby, Serbskich Nowin, źož jo pśewzeł amt zastupnego šefredaktora. Jo pisał teke za nimskej casopise Sächsische Zeitung a Lausitzer Rundschau.
Sewastopol
thumb|left|Pśistawna promenada w Sewastopolu
Sewastopol ( a Севастополь) jo nejwětše město na połkupje Krim a zrazom wuznamny pśistaw pśi Carnem mórju. Wót měrca 2014 słuša de facto k Rusojskej, dotychměst jo był ze źělom Ukrainy. Rusojske zarědowanje połkupy mjazynarodnje pśipóznate njejo.
Ludwigshafen
Strona ma dosć miłu a suchu klima z pśerěznej temperaturu wót 11,2 °C. Dalše wjelike města we wokolinje Ludwigshafena su Mainz na pódpołnocy, Darmstadt na dłujkem zajtšu, Heidelberg na krotkem zajtšu a Karlsruhe na pódpołdnju.
Ludwigshafen jo rodne město něgajšnego zwězkowego kanclarja Helmuta Kohla (* 1930) a něgajšnego sakskego ministarskego prezidenta Kurta Biedenkopfa (* 1930).
Slobrowita šytawa
Slobrowita šytawa (Casmerodius albus, syn.: Ardea alba) jo ptašk ze swójźby (Ardeidae).
Wopis
Žerjo žaby, ryby a bźezrěpniki w płonej wóźe a suchych stronach bagnow.
W sedańskem casu šnapac jo carny. Mimo togo njaso dłujke pyšne pjera na kśebjaśe, mjaz tym až dłujke pjera na tyle feluju.
Rozšyrjenje
Ptašk jo w pódwjacornej a srjejźnej Europje, wósebnje w regionje Carnego mórja a Kaspiskego mórja, rozšyrjony. Wón pśezymujo w regionje Srjejźnego mórja a w Africe.
Mońki
Mońki jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Mońki, w gmejnje Mońki. W lěśe 2014, jo how bydliło 10 302 luźi.
Czarna Białostocka
Czarna Białostocka jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Czarna Białostocka. W lěśe 2014 jo how bydliło 9.645 luźi.
Adam Mickiewicz
thumb|Wopon Poraj thumb|Dom Mickiewicza Adam Bernard Mickiewicz (* 24. decembera 1798; † 26. nowembera 1855) jo był pólski basnikaŕ, publicist, pśełožowaŕ a filozof.
Rolny wows
Rólny wows (Avena sativa) jo rostlina ze swójźby słodkich tšawow (Poaceae).
Braniewo
Braniewo jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Braniewo. W lěśe 2014 jo how bydliło 17 299 luźi.
Szentendre
Szentendre jo město w Hungorskej.
Rolny wows
Wopis
Rolny wows ma nage, nic rozpadajuce kłoski, kótarež njamaju wósć abo jano maju jadnu wósć.
Płonjak
Wopis
Rod wopśimjejo pśecej zelene družyny wěcejlětnych, zelišćatych rostlinow a połkerkow. Rostliny mógu dołojce lažece byś abo dośěgnuś wusokosć wót až do něźi 20 cm. Jich małke, cełokšomne łopjena aromatiski wónjaju. Małke kwiśonki stoje w pózdatnych mutwjach.
Rozšyrjenje
Družyny su w pódpołdnjowej Europje a Aziji domacne, pśi comž wěcej ako 30 družynow w Europje a pódpołnocnej Africe wustupuju.
Systematika
Rod Thymus se do wósym sekcijow rozrědujo, kótarež su pó źělach do pódsekcijow pódrědowane. Dogromady se 214 družynow rozeznawa :
Leonardo DiCaprio
Leonardo DiCaprio (11. nowembra 1974 w Los Angeles, Kaliforniska) jo amerikański grajaŕ, filmowy producent. Jo sebje dobył cesć i pśipoznaśe a teke młoge filmowe myta. Mjazy nimi jo teke myto Oscar (w 2016 - za film The Revenant) a Złoty globus (w 2005 - za film The Aviator, w 2014 - za film The Wolf of Wall Street,, w 2016 - za film The Revenant). Wón jo grał we wěcej ako 42 filmach Wón jo šyroko pśipóznaty ako jaden z nejwuznamnjejšych grajarjow źinsajšnego casa.
Ulrich Pogoda
Ulrich Pogoda (roź. 31. julija 1954 w Kulowje) jo serbski komponist, muzikowy a rozgłosowy redaktor, kótary źěła pla Serbskego programa ORB/rbb. Wón jo młoge twóŕby skomponěrował. W 2003 r. LND jo wydało jogo Sinfoniske twórby (1. Concerto saxofonia; 2. Zymski lěs; 3. Serbska reja; 4. Sinfonisches Poem; 5. Stufen).
Wót lěta 1985 jo wón źěłał ako rozgłosowy muzikowy redaktor pla sćelaka Chośebuz a wót lěta 1992 Serbskej redakciji programa ORB/rbb..
W lěśe 1991 wón jo myto Domowiny dostał.
Wójka
Wójka (Vicia) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
thumb|left|200px|wjelikokwětna wójka thumb|200px|Žołta wójka a hungorska wójka, ilustracija, Jacob Sturm (1796)
Nowy testament
Nowy testament jo woznamjenje drugego źěla Biblije. Ma 27 knigłow, kótarež se wšykne direktnje abo njedirektnje nastupaju wósoby Jezusa Kristusa.
Fryco Libo
Fryco Libo, nim. Friedrich Liebo (roź. 3. decembra 1947 w Mósće) jo serbski literarny wědomnostnik, wucabnik, didaktikaŕ a basnikaŕ. W lětach 1999-2013 wón jo był wjednik Źěłanišća za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz (ABC), źož jo teke wjele wucbnych a didaktiskich materialijow napisał a zestajił. 2000-2002 Fryco Libo jo był ze županom župy Dolna Łužyca. Cłonk Serbskego sejma.
Julian Cegliński
Julian Cegliński (* 13. nowembra 1827, † 25. septembra 1910) jo był pólski mólaŕ.
Szentes
Szentes jo město w Hungorskej.
Don Keefer
Donald H. "Don" Keefer (18. awgusta 1916 we Highsphire, Pennsylvania - 7 septembera 2014) jo US-amerikański grajaŕ.
Štokawšćina
Stokawksa narěc jo dialektna kupka pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.
Blušć
Blušć (Hedera) jo rod ze swójźby aralijowych rostlinow (Araliaceae). W srjejźnej Europje nejwěcej znata družyna jo wšedny blušć (Hedera helix).
Štokawšćina
Rozšyrjenje a narěcy
Štokawska narěc wobstoj ze tśich głownych wariantow narěcow. Z ekawskich, ijekawskich a ikawskich. Z ekawsku štokawšćinu se powěda na pódzajtšu, wósebnje w Serbiskej. Z ijekawsku na pódwjacorje w Chorwatskej, w Bosniskej-Hercegowinskej, w Sandžaku a Carnogórskej. Ikawske w srjejźnej Dalmaciskej a na pódwjacor wót rěkowu Bosna a Neretwa. Teke stej staroštokawske a nowoštokawske narěcy. Rozdźěl jo głownje w intonaciji. thumb|Warianty [[Serbišćina|serbišćiny a carnogórskej rěcy,  bosniskej rěcy a źěl  chorwatskej rěcy
Blušć
Družyny
Eksistěrujo něźi šesć až źaseś (až 15) blušćowych družynow (Hedera); z wótstawkom nejwěcej rozdźělna družyny w Europje jo wšedny blušć (Hedera helix). How jo lisćina:
Štokawšćina
Rozšyrjenje a narěcy
]] thumb|right|Štokawske warianty
Blušć
Družyny
Rozdźělenje wót Hedera canariensis do styri družynow: H. canariensis, H. algeriensis, H. azorica a H. maderensis jo wobzwadne.
Wysokie Mazowieckie
Wysokie Mazowieckie jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Wysokie Mazowieckie. W lěśe 2014, jo how bydliło 9 510 luźi.
Łucna lipnica
Łucna lipnica (Poa pratensis) jo rostlina ze swójźby słodkich tšawow (Poaceae).
Zugspitze
Zugspitze jo góra w Alpach na granicy Awstriskeje a Nimskeje. Jeje wjerašk lažy 2962 metrow nad mórskeju głaźinu a stakim jo wóna nejwuša góra Nimskeje.
Lidzbark Warmiński
Lidzbark Warmiński jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Lidzbark Warmiński. W lěśe 2014 jo how bydliło 16 312 luźi.
Marmarske mórjo
thumb|Kórta Marmarskego mórja Marmarske mórjo jo małe nutśikokrajne mórjo Srjejźnego mórja. Na pódpołdnju a pódzajtšu granicujo z aziskim a na pódwjacorje a pódpołnocy z europskim źěłom Turkojskeje. Na krotkem wjacorje jo zwězane pśez mórsku wuscynu Bosporus z Egejskim mórjom a na dłujkem zajtšu jo zwězane z Carnym mórjom pśez mórsku wuscynu Dardanellow.
Ma płoninu wót 11 140 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 1370 metrow.
Slěpjańska narěc
Slěpjańska narěc jo serbska pśechodna narěc w regionje na pódpołnocnopódzajtšnej periferiji Sakskeje. Slěpjański region z relatiwnej rěcnej a kulturnej samostatnosću jo źinsa źěl Wokrejsa Zgórjelc Lichotnego stata Sakskeje, granicujo z Bramborskeju. K Slěpjańskej wosaźe słuša sedym dwójorěcnych jsow: Slepo (dolnoserbski Slěpe), Dźěwin, Brězowka, Trjebin, Miłoraz, Rowno a Mułkecy. K wosaźe słuša togodla něnt nimskorěcny Lěsk, kótatyž lažy južo w Bramborskej.
Rěcnej pśikłada ze staršego a nowšego casa
''A tak jo mój nan póten to Słabcyc pół žywnosći krynuł, a na tej su byli wěkšy dźěl lute lěda a mało role; a wónej stej byłej jeno dwě peršonje na cyłej žywnosći a njejstej mogłej hobstać a doprjodka pćić a stej lědym tu półowicu hobdźěłałej. A ten wuj jo był mójeje maćerje bratr a mój kmótr, a ta ćota jo była mójeje maćerje sostra, a tak su byli bratry a sostry wše wót jeneje maćerje. A tak stej póten mój nan a mać to pół žywnosći měłej a te lěda stej hukopowałej a tež huworowałej. A ja som z nima raz sobu jěł na to huworowanje na Doły na te dlejke góry hot Syjańskeje drogi. To stej tam huworowałej, a ja som chójdźił za nanom pó tej brozdźe a pak som chójdźił pći tom pługu, a som glědał, kak to se wórjo. A mać jo póganjała a za wócku pomagała ćěnuć, a nan jo tež pomagał ten pług ćišćać. A dyž stej ten pěty raz hokoło jěłej a zasej k tej droze stej jěłej a mały kusk stej do kóńca k droze měłej, da jo ten kóń se zwalał. Da stej póten jogo zwigałej, mać za głowu a nan za hopyš, a to jima njechał nedy stanuć; da ten nan jo póten jogo jare bił a tergał górjej. Da jo ten wół – aby jo była krowa? to ja prawje njewěm, Bog wě lěpjej hako ja, co jo było, krowa aby wół – da to jo se bójało, njechało změrom stojać, dyž jo nan na togo kónja harował, bił a tergał. A ja som se tež bójał teje hary a bića, kak to budźo. A tak jogo póten šak někak górjej krynuštej, da stej póten pomałem jěłej do kóńca pó tu drogu a stej se roćiłej zasej a na kóńcu filku zastałej a wótpocynułej stej. A póten stej zasej pomałem jěłej hokoło, da ja som póten zasej lubjej šeł domoj a tež njejsom wěcej z nima sobu šeł nidźon. A tedym ja som jěšći mały gólc był. Ja som był jakle (w) štwórtem lěće, jako som z nima sobu był na tom huworowanju. A to běšo jěšće někotere lěta pjerjej togo drogego lěta…''
''We Derbnje pći Beršću jo bydlił raz jeden kněz, a ten jo měł jenogo kucharja. Ten kuchaŕ jo musał tomu knězoju wjele raz šwony pjec. Ten kuchaŕ měł jenu lubku, a tej był wón cujare dobry. A ta jo ćěła rada tež raz pjeconeg šwonu měć a jěsć. Toć ten kuchaŕ jo wótrězał jenu nogu wót tog šwonu a ju hopjekł swójej lubce. Hako jěnter ten kněz měł tog pjeconeg šwonu na blidźe, jo wón prašał togo kucharja, dlacogo da ma ten šwon blows jenu nogu. Da jo ten kuchaŕ prajił, až wšycke šwony blows jenu nogu maje. Jěnter stej šłej wen tej běžni hoglědać, jo-lik to wěrno. A glědaj, wšycke šwony su stojali na tej kupje ho tej běžni na jenej noze. Ten kněz jo wółał "ša-ša" a šakał a te šwony hušakał, až su hulećeli, a naraz su měli dwě noze. Da jo prajił ten kuchaŕ tomu knězoju, dyby tej pjeceni wółał "ša-ša", da by wóna tež krydła dwě noze.'' běžnja = wjesny hat
Kisć
Wšedna kisć
thumb Licba roznogaśowanja wubywaju wót dołojce górje w źělnych kwiśonkowych stołkach. Bocne wóski, ale teke głowna wóska njasu nakóńcne kwiśonki (nimski Terminalblüte).
Kisć jo ako kwiśonkowy stołk daloko rozšyrjona a se namaka na pś. pśi ricinusu, pśi winowym pruće abo pśi wowsowych a jałhowych družinach.
Wótšćitarska kisć
thumb Jolic kisć jo pśez wupśestrěwanje bocnych gałuzow wokołce pódobna, pótom je wótšćitarska kisć abo wokołkowa kisć.
Lejkowa kisć
thumb Jolic zwenkowne kwiśonki laže wušej ako nutśikowne, tak až ma formu lejka, pótom jo lejkowa kisć (Anthela). Taki kwiśonkowy stołk maju bagnowa smalanka, škripiny a syśowe rostliny.
Botryoid
Jolic roznogaśowanja su reducěrowane, tak až pśisamem wupada kaž grana (Botrys), pótom jo botryoid.
Eksterne wótkaze
Wobraze kisćow z wobrazowego archiwa uniwersity Basel
Christian Felber
Christian Felber (* 9. decembra 1972 w Salzburgu) jo awstriski uniwersitowy lektor, rejowaŕ, knigłowy awtor, lichotny publicist a referent wó pšašanjach góspodaŕstwa a towarišnosći. Wón jo załožeński cłonk globalizowanskokritiskego gibanja Attac w Awstriskej, iniciator „Demokratiskeje banki“ ( „Demokratischen Bank“) a wunamakaŕ „ekonomije powšyknego derjeměśa“ ( „Gemeinwohl-Ökonomie“).
Žywjenje
Felber jo studěrował w Wienje a Madriźe romanisku filologiju a Špańšćinu ako głownej facha ale teke politisku wědomnosć, psychologiju a sociologiju ako pódlańske fachy. Wón jo dokóńcył swój studium w lěśe 1996 z magisterom w romaniskej filologiji. Wót togo wón źěła ako lichotny awtor. Felber jo aktiwny z lěta 2000 pśi attac w Awstriskej, až do lěta 2003 jo był w pśedsedaŕstwje a až do lěta 2004 casnikarski powědaŕ; aktualnje jo powědaŕ. W nazymje lěta 2008 jo bywał Christian Felber lektor na Uniwersiśe za góspodaŕstwo Wien.
Wšedna jaseń
Wšedna jaseń (Fraxinus excelsior) jo bom ze swójźby wólejobomow (Oleaceae).
Christian Felber
Žywjenje
Felber jo był dnja 31. oktobra 2008 (źeń reformacije) mimo Frank Crüsemann, Ulrich Duchrow, Heino Falcke, Kuno Füssel, Detlef Hensche, Siegfried Katterle, Arne Manzeschke, Silke Niemeyer, Franz Segbers, Ton Veerkamp a Karl Georg Zinn prědny pódpisaŕ napominanja ''Měr z kapitalom? Napominanje pśeśiwo pśiměrjenjeju ewangeliskeje cerkwje na móc góspodaŕstwa ( Frieden mit dem Kapital? Ein Aufruf wider die Anpassung der evangelischen Kirche an die Macht der Wirtschaft.'')
Wšedna jaseń
Wopis
Wšedna jaseń jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 40 m.
Christian Felber
Žywjenje
mini|hochkant=1.2|Christian Felber: Reja na spódku
W lěśe 2009 jo wón pógibowańsku załožbu Awstriska ( Bewegungsstiftung Österreich) sobu załožował, W lěśe 2010 jo iniciěrował projekt „demokratiskeje banki“ ( „Demokratische Bank“). Gromadu z rundu wšakich pśedewześarjow a pśedewześarkow jo wuwiwał Felber model „ekonomije powšyknego derjeměśa“ ( „Gemeinwohl-Ökonomie“, ako teoretisku alternatiwu k kapitalistiskemu wikowemu góspodaŕstwu a k centralnemu planowemu góspodaŕstwu.
W lěśe 2010 bu na iniciatiwje casopisa LEBENSART k Nachhaltigen Gestalter 2010 z wobłuka ciwilneje towarišnosći wólony ale teke wót Public Relations Verband Austria k Kommunikator des Jahres 2010 nominěrowany (jaden z tśich nominěrowanjow).
Wšedna jaseń
Łopjena
Łopjena su pśeśiwo stojece, njepórowje pjerinate z 9 až 15 zubatymi łopjeńkami.
Christian Felber
Žywjenje
Mimopówołański Christian Felber jo z lěta 2004 teke nacasny rejowaŕ, mjaz drugim pśi rejowańskem lěśu ( Tanzsommer) w Graz a Z ''Cie. Willi Dorner''.
Wšedna jaseń
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. W kisćach stojece młogolicbne kwiśonki se pśed łopjenami jawje. Kwiśonki njamaju kwiśonkowy pśikrywny kelušk.
Płody
Wisece płody dłujkosć wót 5 cm dośěgnu a jadnobocne kśidła njasu.
Stojnišćo
Rosćo w ługowych, žłobišćowych a měšanych lěsach, na rěckach, rěkach, skałach a kamjeńtnych nakłonjach, na fryšnych abo włožnych pódach, ale teke na sušych stojnišćach.
Törökszentmiklós
Törökszentmiklós jo město w Hungorskej.
Wšedna jaseń
Mytologija
Pó germaniskej mytologiji wjelika jaseń, swětowa jaseń "Yggdrasil" wót zemje až do njebjaskego wjelba.
Dolnoserbska rěcna komisija
Dolnoserbska rěcna komisija jo wědomnostna organizacija, kótaraž jo była wót Maśice Serbskeje powołana. Wóna jo awtorizěrowany gremium za kodificěrowanje pisneje dolnoserbšćiny.
Historija
W oktobrje 1952 pśi Instituśe za serbski ludospyt w Budyšynje jo se załožyła prědna Górnoserbska rěcywědna komisija (gsb. Hornjoserbska rěčespytna komisija). Tegdy pak njejo był wutwórjony wósebny wótźěl za dolnoserbšćinu. To jo było móžne lěbda 1979. Tencas jo była wutwórjona Dolnoserbska rěcna komisija ako wósebna kupka w ramiku Serbskeje rěcneje komisije. Wjednik toś togo gremiuma jo był roźony Dolnoserb a diplomowy slawist Manfred Starosta. Wón jo pśepšosył do komisiji maminorěcnych powědarjow dolnoserbšćiny, mj. dr. to su byli Margita Heinrichowa, Hermann Jahn a faraŕ Herbert Nowak.
Struktura
Powědaŕ dr. Fabian Kaulfürst (Serbski institut)
Cłonki
Zastupujuce cłonki
Augusto Pinochet
Augusto José Ramón Pinochet Ugarte [] (* 25. nowember 1915 we Valparaíso; † 10. december 2006 w Santiago de Chile) jo był chilski gójc a politikaŕ a wót lěta 1973 do lěta 1990 prezident Chilskeje.
Várpalota
Várpalota jo město w Hungorskej.
Biskupiec
Biskupiec jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Olsztyn, w gmejnje Biskupiec. W lěśe 2014 jo how bydliło 10 643 luźi.
Erazm Fabijański
Erazm Rudolf Fabijański (* 1826, † 17. julija 1892) jo był pólski mólaŕ, nan Stanisława Fabijańskego.
Kuniny pjas
Kuniny pjas (Nyctereutes procyonoides) jo rubjažne zwěrje ze swójźby psow (Canidae).
Wopis
Kuniny pjas jo rubjažne zwěrje, kótarež jo w naglěźe šupoju pódobne. Wón ma krotke nogi, dłujkokósmatu a šerobrunojtu kóžu a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 60 cm. Wokoło wócowu jo carne koło.
Zežywjenje
Kuniny pjas jo wšožrack.
Łuchow
Łuchow ( Lauchhammer) jo město w Dolnej Łužycy. Lažy w bramborskem wokrejsu Górne Błota-Łužyca we wusokosći 95 metrow nad mórskeju głaźinu.
Kuniny pjas
Rozšyrjenje
Póchada z górskich lěsow pódzajtšneje Azije, ale jo na pódwjacor do Europy zasedlowany.
Łuchow
Geografija
Łuchow lažy pśi Carnem Halšterje něźi 45 kilometrow na pódpołnoc Drježdźan mjazy Złym Komorowom a Wikowom. Chóśebuz jo 50 kilometrow na dłujki wjacor a Grabin 25 kilometrow na pódpołnoc.
Wobchad
Njedaloko Łuchowa wjeźotej zwězkowej droze 13 a 169.
Robert De Niro
Robert De Niro (roź. 17. awgusta 1943 w New York City) jo amerikański grajaŕ a filmowy producent, šyroko pśipóznaty ako jaden z nejwuznamnjejšych grajarjow 20. stolěśa, nic jano amerikańskich.
Wón jo grał we wěcej ako 120 filmach. Jo sebje dobył cesć i pśipoznaśe a teke młoge filmowe myta. Mjazy nimi jo teke myto Oscar (w 1975 - za film The Godfather II w režiji Francisca Forda Coppole, a w 1981 za produkciju Raging Bull w režiji Martina Scorsese). Robert de Niro jo dwójcy dobył myto Złoty globus (1981, 2011).
Stanisław Fabijański
Stanisław Ignacy Fabijański (* 1865, † 1947) jo był pólski mólaŕ, syn Erazma Fabijańskego.
Roger Ebert
Roger Joseph Ebert (18. junija 1942 we Urbana, Illinois – 4. apryla 2013 we Chicago, Illinois) jo był US-amerikański filmowy kritikaŕ.
Martin Landau
Martin Landau (20. junija 1928 we Brooklyn, New York) jo US-amerikański grajaŕ.
Helmut Kurjo
Helmut Kurjo (roź. 6. januara 1935 w Blunju, wum. 14. měrca 2023 ) jo serbski ludowy wuměłc, organizator serbskich nałogow a kulturnego žywjenja we Blunju, dłujkolětny póbratš, muzejownik a cerkwjeńc.
W lěśe 1967 Helmut Kurjo jo dostał cesne znamuško Domowiny, a w 1993 - myto Domowiny.
Wó njom su se nawjerśeli tśo filmy: Wenn Jan und Lenka Hochzeit machen (1956, wót Hansa Güntera Kadena), Pobraška – der Hochzeitsbitter (1987, wót Michaela Börnera) a Kurjos Hof (1997, wót Pětša Rochy).
Witold Frydrych
Witold Frydrych (* 1916, † 1970) jo był pólski mólaŕ a profesor.
Vecsés
Vecsés jo město w Hungorskej.
Bosniska rěc
Bosniska rěc jo pódpołdnjowosłowjańska rěc Bosňakow, wuchadajuca z pódzajtšnohercegowskej štokawskej pódrěcy (dialekta). Powěda z njej wokoło 2 milionow luźi w Bosniskej-Hercegowinskej (1,7 mil.), Serbiskej a Carnogórskej (245 000) a pódwjacornej Europje a pódpołnocnej Americe (150 000) a teke njeznata licba emigrantow w Turkojskej.
Gramatika
Bosnišćina ma tśi genuse, dwa numerusa a 7 padow.
Pšawy płonjak
Pšawy płonjak (Thymus vulgaris) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae).
Wopis
Pšawy płonjak jo zrownana rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 40 cm. Kijašk jo šero-somośany kósmaty. Łopjena su linealne a maja zakulonu kšomu. Wóni su na dolnem boku běłofilcojśe kósmate. Kwiśonki su lila-rožojte.
Wužywanje
Rostlina se ako lěkarsku rostlinu a wěrcu wužywa.
Dobre Miasto
Dobre Miasto jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójwodstwje, we wokrejsu Olsztyn, w gmejnje Dobre Miasto. W lěśe 2014 jo how bydliło 10 583 luźi.
Rubjažne zwěrjeta
Rubjažne zwěrjeta (Carnivora) su pórěd cycakow z wokoło 260 družynow.
Al Pacino
Al Pacino (25. apryla 1940 w New York City) jo amerikański grajaŕ, šyroko pśipóznaty ako jaden z nejwuznamnjejšych amerikańskich grajarjow. Jo sebje dobył cesć i pśipoznaśe a teke młoge filmowe myta. Mjazy nimi jo teke myto Oscar (w 1993 - za film Scent of a Woman) a Złoty globus (w 1974 - za film Serpico, w 1993 - za film Scent of a Woman, w 2004 - za film Angels in America, a w 2011 - za film You Don't Know Jack). Wón jo grał we wěcej ako 62 filmach.
4. měrca
4. měrca abo '''4. pózymskego''' jo 63. źeń gregorjaniskeje pratyje (64. w pśestupnych lětach), toś wóstawa 302 dnjow až do kóńca lěta.
Tšojenja
4. měrca jo był z lěta 1793 až do lěta 1933 źeń pśewześa zastojnstwa nowego prezidenta Zjadnośonych statow.
Hauke Bartels
Hauke Bartels (roź. 1967 ) jo serbski wědomnostnik, filolog, awtor młogich linguistiskich publikacijow na pólu sorabistiki a slawistiki, cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije. Wót 1. junija 2018 direktor Serbskego instituta.
4. měrca
Tšojenja
thumb|Kolumbus
Hauke Bartels
Wón jo slawistiku a germanistiku na uniwersitach w Mainzu, Oldenburgu a Waršawje studěrował. Wót 2001 wón jo był wědomnostny sobuźěłaśeŕ Serbskego instituta we Wótźělenju za dolnoserbske slěźenja a wót 2005 wjednik toś togo wótźělenja.
Gibraltarski pśelew
Gibraltarski pśelew jo mórski pśelew, kótaryž zwězujo Srjejźne mórjo z Atlantiskim oceanom a wótźělujo Špańsku a Gibraltar na europskej Pyrenejskej połkupje wót Marokka w Africe.
Pśelew jo wuski 14,3 km a 300 až 900 metrow dłymoki.
Albertirsa
Albertirsa jo město w Hungorskej.
Warnoćicy (Česka)
Warnoćicy (čes. Varnsdorf, nim. Warnsdorf) jo město w Górnej Łužycy we pódpołnocnočeskem kraju Wusće k Dźěćinskemu wokrejsej pśi rěčce Mandawje na granicy mjazy Nimskeju a Českeju blisko města a gmejny Rumburku, Habrachćicu-Nowymu Jěžercje, Wjelikemu Šunowej a Wodowym Hendrichecam. Laže 350 m nad mórskeju głaźinu a maju 15.429 wobydlarjow.
3. měrca
3. měrca abo '''3. pózymskego''' jo 62. źeń gregorjaniskeje pratyje (63. w pśestupnych lětach), pótakem wóstawaju 303 dny až do kóńca lěta.
Swěte dny
mini|Hinamatsuri, festiwal pupkow a gólickow
Šera karwona
Šera karwona (Corvus corone cornix) jo ptašk ze swójźby wronowych ptaškow (Corvidae). W někotarych žrědłach jo swójska družyna Corvus cornix.
3. měrca
Tšojenja
thumb|120px|right|Chórgoj Kirgiziskeje
19. lětstotk
thumb|Jan Arnošt Smoler thumb|Norman Bethune
1901–1950
thumb|Ion Iliescu
1951–2000
thumb|Spiwaŕ Ronan Keating
20. lětstotk
thumb|František Ladislav Rieger
Wšedny blušć
Wšedny blušć (Hedera helix) jo rostlina ze swójźby aralijowych rostlinow.
Wopis
Wšedny blušć jo lězecy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,5 až do 20 m.
Łopjena
Łopjena eksistěruju we dwěma formoma. Łopjena njekwiśecych pšuśikow (primarne, sćinowe łopjena) su 3-rožkaśe až do 5-rožkaśe lapate. Łopjena kwiśecych pšuśikow (sekundarne, swětłowe łopjena) su owalne-lancetojte. Wše łopjena su pśecej zelene.
Kwiśonki
Kwiśo wót septembra až do nowembra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 5 mm a su zelene a 5-licbne, w połkulojtych wokołkach. Kwiśonkowe łopjeńka su lichotne.
Pśedmuske kwiśonki buchu w nazymje wót muchow a wósow woprošone.
Płody
Jagody su carne a kulojte. Jagody akle w slědujucym nalěśu zdrjaju. Wóni su gadowate a škóduju pśedewšym kóžu. Mimo togo rostlina wopśimjejo saponiny, kótarež su statkowne pśeśiwo dušatemu kašloju.
Stojnišćo
Wšedny blušć rosće w listowych měšanych lěsach a na skałach.
Rozšyrjenje
Wšedny blušć jo w srjejźnej, pódwjacornej a pódpołdnjowej Europje až do pódpołnocneje šyriny wót 60° rozšyrjony.
Wiktor Gosieniecki
Wiktor Gosieniecki (* 19. decembra 1876, † 29. awgusta 1956) jo był pólski mólaŕ.
Sněžka
thumb|Pólska góspoda a obserwatorium. miniatur Sněžka (česki Sněžka, pólski Śnieżka, nimski Schneekoppe) jo z wusokosću 1.603 m nejwuše wugjarbjenje w Kerkonošach a nejwuša góra Sudetow, srjejźogórinskego proga a Českeje. Pśez wjeršk běžy statna granica Pólskeje a Českeje. Teke gaž lažy wjeršk Sněžki nad lěsneju granicu, jo wón za turistam pśistupny. Na pólskem boku wjerška namaka se mjaz 1665–81 natwarjona kapałka swě. Ławrjenca (kaplica św. Wawrzyńca) a futuristiska górska góspoda, kótaraž se mjaz 1969–74 natwari. Na českem boku wjerška jo postowy amt a nejwuša stacija sedłowego lifta.
Klima
Ze stron klimy a wegetacije se wusokostne połoženje Kerkonošow ako alpinske wopisujo, lěcrownož se wótpowědna wusokosć njedośěgnjo. Na Sněžce kněžy pśerězna lětna temperatura wót 0,2 °C. upright=3|thumb|center|Panorama ze Sněžki do dłujkego wjacora.
Jimi Hendrix
Jimi Hendrix, James 'Jimi' Marshall Hendrix (roź. 27. nowembra 1942 Seattle, USA – wum. 18. septembra 1970 w Londonje) jo był US-amerikański rockowy a bluesowy gitarist, spiwaŕ, komponist, producent a muzikowy a kulturny nowotaŕ. Wón jo był znaty ako muzikowy mejstaŕ a wirtuoza elektriskeje gitary.
Pó měnjenju wjele muzikarjow, muzikowego casopisa Rolling Stone, amerikańskego Rock and Roll Hall of Fame a drugich muzikowych institucijow, Jimi Hendrix płaśi ako jaden z nejžlěpšych rockowych gitaristow wšakich casow.
Wón jo był lěwicaŕ, togodla jo grał na pśewobrośonej gitarje. Jimi Hendrix jo był pioněr pśewopacnjenja zuku elektriskich instrumentow a jo inspirěrował cełe generacije muzikarjow. Wón ako prědny wužywał stereofoniskeju synchrony a psychedeliskich efektow zukowych na elektriskeju gitaru a zmócnjakach.
Jimi Hendrix jo dobył mjazynarodnu woblubowanosć za spiwy "Hey Joe", "Purple Haze", "The Wind Cries Mary", "Voodoo child", "Foxy Lady", "Electric Ladyland", "Crosstown Traffic", a "All Along The Watchtower", a teke za jogo slědneju studijnu platu "Electric Ladyland". Wón jo grał na Festiwalu Woodstock w 1969, a drugich festiwalach a koncertach. W 1967, Jimi jo grał na Monterey Pop Festiwalu, a na kóńcu jo zapalił jogo gitara na jawišću.
Jimi Hendrix jo lubił psychedeliske stawy wědobnja a dla togo wužywał wopowadła ako hashish a LSD. Wón wumrěł wjelgin młody na naddozis barbiturata w Londonje.
Diskografija
Pó smjerśi: