cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andy
Z wětšego źěla wobstoje Andy z dweju paralelneju rjeśazowu. Nejwušy dypk wulkaniskich zropjonych górinow jo Aconcagua (6.962 m) pśi granicy mjaz Chilskeju a Argentinskeju, kenž jo nadobo nejwuša góra cełeje Ameriki. W Andach wužrědli se teke Amaconas, nejwětša rěka na swěśe.
Pódwjacorna tuja
Pódwjacorna tuja (Thuja occidentalis) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Družyna ma wěcej ako 140 kulturnych formow.
Wopis
Pódwjacorna tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až 20 m.
Krona jo wusko-kjagelojta abo pyramidojta.
Gałuzy gusto stoje, wjelgin dele segaju a su płonje rozšyrjone. Rozšurowane gałuzy jěrje aromatiski wónjaju.
Škóra jo śańka, swětle cerwjenojśe-bruna, nitkojta a maju wuske pódłujkostne rozpukliny.
Łopjena
Pśi rozšurowanju pó jabłukach z gózdźikami wónjaju.
Nazymske barwjenje jo bronzowe.
Kwiśonki
Kwiśo wót (měrca) apryla až do maja. Kwiśonki su njenaglědne. Muske kwiśonki su žołtojte a stoje w bogatej licbje na gałuzowych kóńcykach. Žeńske kwiśonkowe stołki su cerwjenojte.
Šyški
thumb|left|Šyški Žołtozelene šyški su jajojte, nadłujke, rowne, kóžane, dośěgnu dłujkosć wót 1 (1,2) cm a stoje na górnem boku płonych gałuzow. Njasu 4 až 5 porow pśeśiwo stojecych spjerchlinow, kótarež maju rozdźělnu wjelikosć. Prozne šyški cesto dłujko na gałuzy sejźe. W casu zdrjałosći su brune.
Stojnišćo a rozšyrjenje
Jo domacny w pódzajtšnej pódpołnocnej Americe, wót regiona wjelikich jazorow na pódzajtšo až do Maine a New York. Rosćo w Europje w parkach, zagrodach a zelenišćach.
Ma lubjej dłymoko segajuce zemje w górskich městnach we wusokosćach wót až do něźi 900 m.
Rosćenje a drjewo
Bomy pomałku rosćo a mógu starstwo wót až do 400 lět dośěgnuś. Jich drjewo jo wjelgin kšute, ale relatiwnje lažke.
Indianarje su drjewo za zdonkowe cołny lubjej wužywali. Ale běłe sedlarje su drjewo za twarjenje domow wužywali.
Wopśimjeśowe maśizny
Wše źěle rostliny wopśimjeju thujon, tak až su wjelgin gadowate.
Europeada
Pśiduca Europeada wótmějo se wót 16. do 24. junija 2012 paralelnje k Europskemu kopańcowemu mejstarstwoju 2012 w Pólskej a Ukrainje. Zarědowarje su w lěśe 2012 Łužyske Serby w Górnej Łužycy.
Europeada 2012
Europeada 2012 wótmějo se wót 16. do 24. junija 2012 pód patronatom ministaŕskego prezidenta Sakskeje Stanisława Tilicha w Górnej Łužycy. Wugótowaŕ jo Domowina, kšywowy zwězk serbskich towaristwow a organizacijow we Łužycy. Wulosowanje kupkow jadnotliwych mustwow jo se 1. decembra 2011 w sakskem krajnem zastupnistwje w Barlinje wótměło. Dogromady 20 mustwow buźo w 5 kupkach jadno na druge trjefiś. Partnery a sponsory Europeady 2012 su mjazy drugimi Lichotny stat Sakska, Zwězkowe ministaŕstwo nutśikownego a energijowy koncern Vattenfall. Medijowy partner jo Srjejźonimski rozgłos.
Městna pśewjeźenja
miniatur|right|Městna pśewjeźenja Europeady 2012 Městna pśewjeźenja drugeje Europeady su Chrósćicy, Njebjelčicy, Njeswačidło, Pančicy-Kukow, Radwor, Ralbicy a Kulow. Finale wótmějo se na Budyšyńskej Młynkec łuce.
Kóńcne stawy pó pśedrunźe
! width="200"|Mustwo ! width="40"|Wrota ! width="20"|Dypki ! width="20"|Difer.
Kóńc Europeady
Nowy a stary europski mejstaŕ Europeady jo Nimskorěcna mjeńšyna z Pódpołdnjowego Tirola, kótaraž jo finalne graśe 3:1 pśeśiwo Roma z Hungorskeje dobyła. W małem finale − graśe wó městno 3 − su Korutańske Słowjeńce pśeśiwo Chorwatskej mjeńšynje ze Serbiskeje z 0:1 zejgrali.
Bóžko jo serbske mustwo tenraz w běrtylfinale wupadnuło. Ale naźija wóstawa, až změju za pśiducu Europeadu 2016 wěcej wuspěcha.
Serbske narodne mustwo
Za serbske narodne mustwo graju pla drugeje Europeady: Křesćan Bejmak, Jeremias Bětka, Bosćij Böhm, Bosćij Cyž, Tadej Cyž, Pětr Domaška, Florian Dórnik, Christoph Dubaw, Christoph Gloxyn, Bjarnat Korch, Denny Kral, Tobias Kubaš, Robert Lehnert, Willi Paška, Feliks Rehor, Daniel Ričl, Stanij Smoła, Robert Statnik, Frank Šewc, Antonius Škoda, Tobias Škoda, Dirk Šołta a Paul Zimmermann. Trenaŕ jo znowego Frank Ričl.
Europeada 2008
Prědna Europeada w lěśe 2008 jo nastała z wuběźowanja marketingowego pśedewześa Schweiz Tourismus (ST), kótarež jo dobyłej Sedrun Disentis Tourismus (SDT) a Internationale Cultur Forum Disentis (ICF) z ideju europskego mejstarstwa rěcnych mjeńšynow. Pótom stej se teke retoromaniska kulturna organizacija Lia Rumantscha (LR) kaž teke kšywowy zwězk europskich mjeńšynow FUEN na projekśe wobźěliłej.
Organizacija
Cel zarědowanja jo był, na rěcne mjeńšyny w Europje dopomnjeś a jim móžnosć k zwězanjeju do seśi daś. Mimo togo by měła se Surselva, w Graubündskej wusocynje, turistiski prezentěrowaś. Zarědowanje jo stojał pód patronatom Graubündenskego kněžaŕstwa, wóna jo se wót prominentow ze sporta a z politiki kaž teke wót něgajšnego zwězkowego rady Adolf Ogi a wót Ralpha Zloczowera, prezidenta Šwicaŕskego kopańcowego zwězka pódprěła. Budget za europske mejstarstwo rěcnych mjeńšynow jo 230.000 frankow był.
Graśa su se pó FIFA-pšawidłach pśewjadli, ale grajny plan jo w pśirownowanju z UEFA-wuběźowanim wjele wusčejšy – mustwa su dejali až k šesć graśam na tyźeń absolwěrowaś. Su mimo mužow teke A- a B-juniory a žony pśizwólone byli.
Jadnasćogłowaty crew šwicaŕskeje armeje jo wšykne transportowe słužby mjazy grajnymi městnami organizěrował.
Pśedrunda
Kupki su se 13. februara 2008 w Zürichiskem hotelu w pśitomnosći prezidenta stawowego rady Christoffel Brändli wulosowali.
Spócetnje jo było pěś pśedrundowych kupkow pśedwiźone, kótarychž prědne mustwa a teke tśi nejlěpše druge mustwa by měli do běrtylfinale zaśěgnuś. Pśez copanje Słowjeńcow z Italskeje, Łemkow a Aromunow z Makedońskeje (Aromuny njejsu Šengenske wizumy scasom dostali) stej se kupce B a C ku kupce B/C zjadnośiłej. W toś tej specialnej kupce B/C jo 5 mustwow było. Dokulaž wšak casowego plana dla jano 3 graśa na mustwo su móžno byli, jo se wulosowało, chto by dejał pśeśiwo komu graś. Pśi jadnakej licbje dypkow njejo pótom w toś tej specialnej kupce poměr wrotow abo direktny duel rozsuźił, ale gódnośenje fairplay (licba cerwjenych/žołtych kórtow). Z něnto styrich kupkow su prědne a druge kupkow do běrtyłfinale zaśěgnuli.
Kupka A
! width="200"|Mustwo ! width="20"|Dypki ! width="40"|Wrota ! width="20"|Difer.
Kupka B/C
! width="200"|Mustwo ! width="20"|Dypki ! width="40"|Wrota ! width="20"|Difer.
1 Aby teke Katalany tśi graśa na swójom konśe měli, su musyli Retoromany z kupki A ako tśeśi pśeśiwnik zaskócyś. Za Retoromanow njejo se toś to graśe pogódnośiło.
2 Dany su bonus Fairplay dostali a su togodla pśed Aromunami ranžěrowali.
Kupka D
! width="200"|Mustwo ! width="20"|Dypki ! width="40"|Wrota ! width="20"|Difer.
Kupka E
! width="200"|Mustwo ! width="20"|Dypki ! width="40"|Wrota ! width="20"|Difer.
Bruna
Bruna (Prunella, syn.: Brunella Mill., Prunellopsis Kudô) jo rod ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae). Druge serbske mě jo brunine zele.
Europeada
Reakcije
Dogromady jo wušej 5000 pśiglědowarjow pśi pó źělach wjelgin špatnem wjedrje za jadnotliwe graśa źiwało. Lěcrownož toś ta licba jo wóstała pód wócakowanjami zarědowarjow, jo se toś to europske mejstarstwo ako wjeliki wuspěch pogódnośiło. Dokulaž jo se ideja europskego mejstarstwa rěcnych mjeńšynow pozitiwnje zapśimjeła a šyroki medialny wótgłos we wjele krajach namakała, ma take europske mejstarstwo kšute zarědowanje byś.
Bruna
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Pśezpołdnica
Za pśezpołdnicu su byli w serbskich dialektach młoge słowa wužywane, na pś. pśezpołnica (we Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow Arnošta Muki), pódpołdnica, serpowa šyja a serpašyja, serpownica, serpowina, serpjelbaba, serpja baba atd.
Pódzajtšna tuja
Pódzajtšna tuja (Platycladus orientalis) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Wón jo jadnučka družyna roda Platycladus.
Synonymy su Biota orientalis, Thuja orientalis, Platycladus stricta, Thuja chengii, a Thuja orientalis var. argyi.
Wopis
Pódzajtšna tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m. Rostlina jo jadnodomna.
Krona jo wuska a kjagelojta. Jich gałuzy su nagle górje měrjone, fryšnje zelene až žołtozelene.
Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až do apryla. Muske kwiśonki su swětłožołte a stoje mnogolicbnje na gałuzowych kóńcykach. Žeńske kwiśonkowe stołki su njenadglědnje zelenojte.
Šyški
Šyški dośěgnu dłujkosć wót 1,5 cm. Wóni su na zachopjeńku namódry zelene, w zdrjałosći śamnobrune. 6 šyškowych spjerchlinow njaso rožkojty, slědk zakśiwjony pśiwisk.
Rozšyrjenje
Rostlina jo domacna w Chinskej.
Illyrske rěcy
right|thumb|Illyriske rody w antice
Illyriske rěcy su byli w antice rěcy, z kótarymiž jo powědał lud Illyrow a wóne słušaju k indoeuropskim rěcam.
Stawizny
Illyriske rěcy (dialekty) su nastali nejpjerwjej zazdaśim něźi w 2. lěttysacu pśed Kristom, wěrjepodobnje něźi w 1300 pśed Kristusom, ako mykeniska centra w Grichiskej su se rozwalili. Rěc (rěcy) se wuwiła radnje awtochtonje w cełem regionje (Illyriskej). Wót 6. stolěśa pśed Kristom su załožyli Grichy jadnotliwe kolonije na teritoriumje Illyrow (na pśikład Dyrrachium, Apollonia abo Lissus), wót togo stolěśa jo wobwliwowała starogrichiska rěc illyrisku rěc w słowoskłaźe. W 1. stolěśu pśed Kristusom jo se zachopiło dobywanje illyriskego teritoriuma pśez Romarjow, nejpjerwjej pód Caesarom (Illyrisko-romska wójna). Illyriska rěc se požycyła z łatyńskeje rěcy wjele słowow, ale njejo se stała dopołnje romanisowanu. Wót 6. stolěśa pó Kristusu su sedlili Słowjany a Awary z pódpołnocnego Balkana w teritoriumje Illyrow. Illyry su pśewzeli jadnotliwe słowa z słowjańskich rěcow. Wjeliki źěl pśidrogowarjow jo wurubił a znicył illyriske města. Illyry (w źinsajšnej Chorwatskej, Słowjeńskej, Bosniskej-Herzegowinje, Serbiskej a Carnogórskej) su se asimilěrowali z cuzu kulturu połnje.
Lawendel
Lawendel (Lavandula angustifolia, syn. Lavandula officinalis, Lavandula vera) jo rostlina ze gubkatych kwitarjow (Lamiaceae).
Wopis
Lawendel jo aromatiski wónjeca rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 60 cm.
Łopjena
Łopjena su wusko-lancetne, na kšomje zakulone, na dolnem boku gusto kósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm.
Kwiśonki
Kwiśo wót julija až do awgusta. Kwiśonki stoje w pśetergnjonych, zdalenje łopjenatych, nakóńcnych pózdatnych kłosach. Krona jo módrowioletna. Keluch jo rorkojty a njejasnje pěślicbny.
Stojnišćo
Rosćo na kamjentnych nakłonjach a w skalnych stepach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w krotkowjacornej Europje rozšyrjona, ale teke kultiwěrowana wustupujo. Rědko wóźiwjujo.
Świdnik
Świdnik jo město w Pólskej, w lublińskem wójewódstwje, we wokrejsu Świdnik. W lěśe 2014, jo how bydliło 40 163 luźi.
Joachim Pastorius
Joachim Pastorius (* 20. septembra 1611, † 26. decembra 1681) jo był pólski diplomat, stawiznaŕ, basnikaŕ a katolski duchowny.
Cypresowe wjelkowe mloko
Cypresowe wjelkowe mloko (Euphorbia cyparissias) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae).
thumb|Kwiśonki w źělnem kwiśonkowem stołku
Wopis
Cypresowe wjelkowe mloko jo wěcejlětna rostlina (trajne zele), kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 (40 abo 50) cm. Rostlina jo goła, wopśimjejo běłu mězgu a ma pódzemske wótnožki. Kijaški su dołojce wódrjewjone, njasu až do 20 njekwiśecych, gusto łopjenatych a až do 10 kwiśecych bocnych gałuzow.
Łopjena
Měnjate łopjena su wuske, swětłozelene, linealiske až pśisamem nitkojte, cełokšomne a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 3 (4) cm a šyrokosć wót 2 až do 3 mm. Njekwiśece pšuśiki su gusto łopjenate.
Puławy
Puławy su město w Pólskej, w lublińskem wójewódstwje, we wokrejsu Puławy. W lěśe 2014 jo how bydliło 48.920 luźi.
Cypresowe wjelkowe mloko
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do julija (awgusta). Kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach z 10 až 20 promjenjami. Pśikšywne łopjeńka kwiśonkowych stołkow su njezrosćone, šyroko-tśirožkowe a nejpjerwjej žołte ale pózdźej cerwjenojte. Žołte załzy kwiśonkowego keluška ma formu połmjaseca a njasu 2 rožka.
Płody
Płody su kapsle z połkulowymi brodajcami.
Puławy
Galerija
thumb|700px|center|Panorama
Cypresowe wjelkowe mloko
Maśizny
Rostlina wopśimjejo toksistiske triterpeny w běłej mězdze.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona, pśi comž w Nimskej w dłujkowjacornej nižynje felujo.
Škódniki a chóroby
Rostlina jo cesto wót brunawow podeńdźena, pśi comž jo nachylny zežywjarnik grochoweje brunawy Uromyces pisi. To statkujo typiske wurostki rostliny, kótaraž mimo togo njekwiśo. Pótom jo swětłozelena, šwižna a njeroznogaśowana. Mimo togo njaso na dolnem boku skrótšenych łopjenow oranžowe tšocki.
Wóna jo głowna futrowańska rostlina guseńcow wjelkomlokowego nocnego mjatela.
Tomaszów Lubelski
Tomaszów Lubelski jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrejsu Tomaszów Lubelski. W lěśe 2014 jo how bydliło 19 892 luźi.
Dominik Rudnicki
Dominik Rudnicki (* 28. julija 1676, † 10. oktobra 1739) jo był pólski basnikaŕ, katolski duchowny a pedagog.
Žandow
thumb|right|Žandow na kórśe Chóśebuza
Žandow (nim. Sandow) jo něgajšna wjas a něnto měsćański źěl Chóśebuza. Žandow lažy na pódzajtšo wót Starego centruma Chóśebuza. Bydli how 15.837 luźi, to groni, až Žandow jo nejgusćej wobydlony źěl Chóśebuza.
Žandow jo se dokumentariski prědny raz w lěśe 1451 naspomnjeł ako Sandow. W 1615 su se how wótpalili 55 domow. W 19. stolěśu jo był Žandow industrijowe stojnišćo. Wót 1893 elektriska jězdźi wót tam do Chóśebuza. Wót 1904 jo był Žandow do Chóśebuza zagmejnowany.
Yzop
Yzop (Hyssopus officinalis) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae).
Wopis
Yzop jo wěcejlětne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 60 cm. Rostlina jo zymje pśetrajuca.
Śamnozelene łopjena su wuske a špicne.
Kwiśonki
Kwiśo w póznem lěśe. Małke, wioletnomódre kwiśonki stoje w pózdatnych kłosach.
Teke se góźe formy z běłymi a rožojtymi kwiśonkami kupowaś.
Wužywanje
Pitśku górke łopjena se w małkich kopicach k wěrcowanju tucnego měsa a tucneje ryby wužywaju.
Z łopjenow zgótowany eteriski wólej ma antiseptiske kakosći a se w zgótowanju parfimow wužywa.
Apenninska połkupa
thumb|Appeninska połkupa ma formu [[škórnja|škórnje a pótakem jo teke italski mjenjowana Lo Stivale – pó słowje škórnja]] Appeninska połkupa jo europska połkupa w Srjejźnem mórju, jadna z tśi nejwětšych pódpołdnjowych europskich połkupow (drugej dwě stej Balkańska połkupa na pódzajtšu a Pyrenejska połkupa na pódwjacorje).
Słyńcne wjelkowe mloko
Słyńcne wjelkowe mloko  (Euphorbia helioscopia) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Wopis
Słyńcne wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 30 (40) cm. Jeje kijašk jo wurownany. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zwětšego roznogaśowana.
Łopjena
Kijaškowe łopjena su měnjate, wopak-jajojte až klinate a swětłozelene. Wóni su krotko wogonkate, prědku kulowate a śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Pśi tom wóni spody górjej wětše bywaju.
Płody
Płody su gładke kapsle, tśiźělne, kulowate a dośěgnu wjelikosć wót 2,5 až do 3 mm. Wóni do tśich źělnych płodow rozpadnu.
Stojnišćo
Rosćo na rolach, w zagrodach a we winicach. Ma lubjej wutkate a bazowe mělne zemje.
Krasnystaw
Krasnystaw jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrejsu Krasnystaw. W lěśe 2014 jo how bydliło 19 480 luźi.
Kraśnik
Kraśnik jo město w Pólskej, w lublińskem wójewódstwje, we wokrejsu Kraśnik. W lěśe 2014, jo how bydliło 35 702 luźi.
Tyrrenske mórjo
Tyrrenske mórjo jo źěl Srjejźnego mórja pśi pódzajtšnem brjoze Apenninskeje połkupy, kótara jo wótźělujo wót Jadrańskego mórja.
Na pódzajtšu a dłujkem zajtšu granicujo Tyrrenske mórjo z italskeju twardeju zemju, na pódpołdnju z italskeju kupu Siciliska a na pódwjacorje z italskeju kupu Sardiniska a z francojskeju kupu Korsika. Na pódpołdnju jo pśez Messinsku wuscynu zwězane z Ioniskim mórjom a na pódpołnocy jo zwězane z Ligurskim mórjom.
Tyrrenske mórjo ma maksimalnu dłymokosć wót 3840 metrow a płoń wót 231 000 kwadratnych kilometrow.
Maciej Kazimierz Sarbiewski
thumb|Wopon Prawdzic thumb Maciej Kazimierz Sarbiewski (* 24. februara 1595, † 2. apryla 1640) jo był pólski basnikaŕ a katolski duchowny.
Jerzy Skrodzki
Jerzy Skrodzki (* 6. apryla 1635, † 28. februara 1682) jo był pólski ewangelski duchowny a spisowaśel.
Podolska
thumb|300px Podolska ( Podole, Поділля,  a  Podolia) jo historiska krajina na krotkem wjacorje Ukrainy a w Moldawskej. Źěli se na Pódwjacoropodolsku (podolske wójwodstwo w Republice Dweju Narodowu) a Pódzajtšnopodolsku (bracławske wójwodstwo). Nejwětše město jo Winnica. Stolica jo Kamjenec Podolski.
Stawizny
thumb|Wójwodstwo podolske 1619 thumb|Wójwodstwo bracławske 1619
Města
thumb|Wopon
Lubosć pytaś
Lubosć pytaś (z pódtitelom Antologija dolnoserbskeje literatury) su knigły, kótarež jo Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w lěśe 1980 w seriji Kapsne kniglicki, cysło 122. Toś tu antologiju jo zestajiła Ingrid Naglowa. Ilustrěrowała Sofija Natuškec.
Antologija Lubosć pytaś jo tśeśa z někótarych antologijow dolnoserbskeje literatury, kenž su doněnta wót 1971 wujšli. Zestajaŕka antologije, Ingrid Naglowa, jo w pśedsłowje napisała: Dolnoserbske awtorysu se dali na drogowanje po slědach lubosći a su pytali w myslach a zacuśach blišego a dalšego suseda, su ślěźili za problemami a jich rozwězanim, aby namakali stawizny a stawiznicki – wšedne a njewšedne – godne pak k napisanju sebje a drugim k zabawje a k pśemyslowanju.
W toś tych knigłach su wulicowańka, tšojeńka a teke jadno graśe: Jurij Koch jo pśepisał graśe Miny Witkojc Fryco a Majka z 1935. Jurij Koch jo pytał w starych manuskriptach Miny Witkojc a jo wunamakał, až mogu se z toś tych staršych źěłow, gaž se wobnowje, teke za naš cas wjele wěrnosćow wucytaś.
Łuków
Łuków jo město w Pólskej, w lublińskem wójewódstwje, we wokrejsu Łuków. W lěśe 2014, jo how bydliło 30 698 luźi.
Měchowy płod
thumb|Wodrjewjene płody [[Prawy hwězdny anis|praweho hwězdneho anisa (Illicium verum) su měchowe płody]] thumb| Měchowy płod družyny Banksia grandis Měchowy płod jo płod, kótaryž wobstoj z jano jadnogo płodowego łopjeńka. Wón jo pśi zdrjałosći zwětšego suchy a se pó zarostowańskem šawje puknjo. Słuša k sypjucym płodam.
Wustupujo pśi kapłanku (Consolida).
Korsika
Korsika  jo stwórta nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Słuša k Francojskej. Ma płoń wót 8680 km² a něźi tśi sta tysac wobydlarjow.
Lažy 11 kilometrow na pódpołnoc wót Sardiniskeje, 170 kilometrow na krotke zajtšo wót Francojskeje, a 90 kilometrow wót Italskeje.
Sardiniska
thumb|Sardiniska na kórśe Italskeje thumb|Satelitowy wobraz Sardiniskeje Sardiniska (, abo Sardigna) jo pó Siciliskej druga nejwětša kupa w Srjejźnem mórju. Słuša k Italskej. Ma płoń wót 23 821 km² a něźi jaden a poł miliona wobydlarjow.
Sardiniska jo jadnučki region, źož se powěda sardiski.
Łušćinowy płod
Eksistěruju někotare warianty:
Zagrodne wjelkowe mloko
Zagrodne wjelkowe mloko (Euphorbia peplus) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Wopis
Zagrodne wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótarejež kijašk dośěgnjo dłujkosć wót (5) 10 až do 30 cm. Łopjena su wogonkate, jajojte-kulowate, prědku tupe a gładkokšomne a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 2 cm. Kijaškowe łopjena rano wótpadnu.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki su nažołśe zelene a stoje w tśipromjenjowych pózdatnych wokołkach. Pśi tom wše promje jo dwójce až tśi raze źělone. Pśikšywne łopjeńka su jajojte a ako cołnik zgjarbjone. Załzy kwiśonkowego keluška ma formu połmjaseca a njasu 2 kóńcecej róžka z dłujkosću wót 1 mm. Pód wšym pózdatnej kwiśonku jo 2 njezrosćonej, jajojtej, zelenej abo słabje nažołtej wusokej łopjeńce.
Płody
Płody su kapsle z wuskimi kśiłkami. Zdrjałe płody se pśi wuschnjenju ako 3 źělne płody wót rostliny pušća. Pśi tom se wócynjaju a semjenja pšec starkaju.
Stojnišćo
Rosćo na rolach, na lědach, w zagrodach a na winicach. Ma lubjej wutkate, zwětšego kalkate glinjane zemje.
Bjarnat Rjentš
Bjarnat Rjentš jo se naroźił w górnoserbskich Miłoćicach ako syn skałarja. W 1955 jo pśišeł do Dołgow w Błotach, źož jo zachopił źěłaś ako ceptaŕ. Pón wót 1964 jo źěłał ako wucabnik w Serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Tam jo wucył serbsku rěc, historiju a kulturu. Ku góźbje kongresa Domowiny w 1982 wón jo natwarił Dolnoserbski źiśecy chor, pózdźejšy Dolnoserbski źiśecy ansambel. W lětach 1994-1999 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow.
W 1973 jo dostał cesne znamuško Domowiny, a w 2018 - myto Domowiny.
Hrubieszów
Hrubieszów jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrejsu Hrubieszów. W lěśe 2014 jo how bydliło 18 541 luźi.
Wórjechowy płod
thumb|Płod [[Wšedna lěšćina|wšedneje lěšćiny (Corylus avellana), lěsny wórješk]] Wórjechowy płod jo zacynjony płod, kótaregož perikarp jo dopołnje zdrjewjony.
Wustupuju teke kśidłate warianty, na pś. pśi brjazach a jasenjach, a kompleksna forma, na pś. pśi słynicach.
Vesoul
Vesoul jo město w pódwjacorje Francojskeje.
Cycaki
Cycaki (Mammalia) su klasa rěpnikow. K jich charakteristiskim pśiznamjenjam słuša kóža a cycanje dorosta z mlokom. Swětadaloko buchu źinsajšno wokoło 5.500 recentnych družynow rozeznawane, kótarež buchu w tśi pódklasach rozdźělone: jaja njasece pracycaki (Protheria), měškarje (Metatheria) a wuše cycaki abo placentawcy (Eutheria), ku kótarymž teke cłowjek słuša.
Systematika
thumb|300px|Rodopis cycakow Cycaki buchu do tśi pódklasow z něźi 25 až 30 pórědow rozdźělone, kótarež buchu z jich strony pśi měškarjach a wušych cycakach hyšći raz dwě resp. styri nadpórědowanym kupkam pśiźělowaś mógu. Bóle detailowa systematika z wšych swójźbami se namaka w systematika cycakow.
Někotare pśispomnjenja k toś tej systematice:
Samuel Twardowski
thumb Samuel Ludwik Twardowski († 6. julija 1661) jo był pólski basnikaŕ, spisowaśel a stawiznaŕ‎.
Fabian Kaulfürst
Fabian Kaulfürst (roź. 1978 ) jo serbski wědomnostnik, filolog, rěcywědnik, pśełožowaŕ, awtor linguistiskich publikacijow na pólu sorabistiki a slawistiki a cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije, źož źěła ako powědaŕ.
Fabian Kaulfürst pochada z Budyšyna a bydli w Kukowje (Górna Łužyca). Wón jo slawistiku, politologiju a nabóžninstwo na uniwersiśe w Lipsku studěrował. Wót 2008 jo wón był wědomnostny sobuźěłaśeŕ Serbskego instituta we wótźělenju za dolnoserbske slěźenja. W 2010 jo wón zašćitował disertacije Studije k rěči Michała Frencla na uniwersiśe w Lipsku.
Dan Castellaneta
Daniel Louis "Dan" Castellaneta (1957 w Oak Park, Illinois) jo US-amerikański spiwaŕ a grajaŕ.
Mike Myers
Mike Myers (pópšawem Michael Jonathan Myers; 25. maja 1963 w Scarborough, Ontario) jo kanadiski grajaŕ, awtor scenariskich knigłow a filmowy producent.
Słodke wjelkowe mloko
Słodke wjelkowe mloko (Euphorbia dulcis) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Wopis
Słodke wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až 50 cm.
Płody
Kapslowy płod jo kósmaty, rozpjeršony brodajcojty.
Stojnišćo
Rosćo w swětłych lěsach, na lěsnych drogach a lěsnych kšomach. Ma lubjej wutkate a bazowe, zwětšego kalkate zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej Europje, na pódpołdnju až pódpołnocneje Špańskeje, srjejźneje Italskeje a na Balkanowej połkupje rozšyrjona.
JaŠERTZ
я ш  е  р  т  з  у  и  о  п  ю  щ а с  д  ф  г  ч  й  к  л  ь  ж  э ё ы  х  ц  в  б  н  м ,. - Я Ш  Е  Р  Т  З  У  И  О  П  Ю  Щ А С  Д  Ф  Г  Ч  Й  К  Л  Ь  Ж  Э Ё Ы  Х  Ц  В  Б  Н  М  ;  :  ? @    €     ћ  ѕ  ў  і           ~ ђ    ґ  ѓ  ј  ќ  љ  ї  џ  є
Pśi toś tej tastaturje wše cyriliske pismiki laže na tych tastach, kótarež su ze samskimi pismikami łatyńskego alfabeta pópisane. Jolic take pismiki njejsu, pótom se pódobnje wuglědajuce pismiki wužywaju. Mimo togo někotare wósebne znamješka laže na drugich tastach ako pśi nimskej QWERTZ-tastaturje.
Toś, toś ta tastatura ma nimskim wužywarjam pisanje cyriliskich tekstach wólažcyś, pśi comž njerusojske (t.j. serbske, makedońske, bulgaŕske, ukrainske a běłoruske) pismiki se góźe z pomocu Altgr-tastu pisaś.
Mimo togo pismiki za romske licby su na slědujucych tastach:
Roman Herzog
Roman Herzog (*5. apryla 1934 w Landshuśe, †10. januara 2017 w Jenje) jo był nimski politikaŕ strony CDU a jo był wót 23. maja 1994 do 1999 sedymy prezident zwězkoweje republiki Nimskeje.
Herzog jo był mjaz 1978 a 1980 kultusowy ministaŕ a wót 1980 do 1983 ministaŕ nutśikownych nastupnosćow Badeńsko-Württembergskeje.
Běły žonop
Běły žonop (Sinapis alba, syn.: Brassica alba L.) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Běły žonop ma pšostokósmate płody, kótarychž bźez-semjenjowy wótrězk jo wjelgin wopłonjony.
Wužywanje
Rostlina se ako zelene gnojenje, wěrcu abo futrowańsku rostlinu cesto na rolach sajźijo.
C'HWERTY
C'HWERTY jo mě warianty kompjuteroweje tastatury z mjenim QWERTY; toś ta warianta jo wutwórjona za bretońšćinu. Wolažcujo tipowanje w bretońšćinje źěkowano direktnemu zapśimnjenju na bretoniske pismiki C'H, CH, Ñ kaj Ù.
Mě póchada wót pismikow šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury -     :
c'h w  e  r  t  y  u  i  o  p  ^  / a s  d  f  g  h  j  k  l  m  ù  ? q z  x  c  v  b  n ch  ñ. , C'H W  E  R  T  Y  U  I  O  P  ¨  * A S  D  F  G  H  J  K  L  M  Ù  ! Q Z  X  C  V  B  N  CH Ñ  :  ;
Eksterne wótkaze
thumb|left|500px|
Lubartów
Lubartów jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrejsu Lubartów. W lěśe 2014 jo how bydliło 22 500 luźi.
Frido Mětšk
mini|Frido Mětšk Frido Mětšk (roź. 4. oktobra 1916 w Annabergu ako Alfred Mietzschke, wum. 9. julija 1990 w Budyšynje) jo był serbski spisowaśel, historikaŕ, pśełožowaŕ a wudawaŕ.
Žiwjenje
Wót lěta 1955 jo Mětšk źěłał ako wědomnostny sobuźěłaśer Instituta za serbski ludospyt a wót lěta 1959 jo był wjednik Serbskego kulturnego archiwa. W lěśe 1960 Frido Mětšk jo dostał Myto Ćišinskego. W 1964 jo habilitěrował na Humboldtowej uniwersiśe w Barlinju
Gromaźe z žeńskej Ludmilu – źowku Arnošta Holana a sotšu Lubiny Holanec – jo wón měł dwě góleśi, Wandu a Jura.
William Krause
William Krause (roź. 18. nowembra 1875 w Drježdźanach; wum. 30. junija 1925 tamkor) jo był nimski mólaŕ a pśijaśel Serbow.
W lětach 1902-1912 jo William Krause wšykne lěśojske mjasece w Slěpem pśebywał. Wón jo tam měł ateljej pla fararja Mateja Handrika. W serbskich stronach, w serbskej kulturje a nałogach jo wón namakał wjele zaśišćow, kótarež w swójej mólbje do nimjernosći zapisał. Jogo wobraze pokazuju wšedne žywjenje Serbow, ale teke mj.dr. swěźeńske śěgi a swajźby.
W 1906 jo Krause ako prědny nimski wuměłc Maśice Serbskej pśistupił.
QWERTZ
thumb|300px|Napołoženje tastatury za Nimsku a Awstrisku thumb|300px|Napołoženje tastatury za Šwicarsku QWERTZ (wugronjony kwerts) jo mě nejcesćej wužywaneje nimskeje družyny kompjuteroweje tastatury. Mě póchada wót šesć tastow w górnem, lěwem źělu alfanumeriskeje tastatury, kótarychž pismiki su -.
q w  e  r  t  z  u  i  o  p  ü  + a s  d  f  g  h  j  k  l  ö  ä  # < y  x  c  v  b  n  m ,. - Q W  E  R  T  Z  U  I  O  P  Ü  * A S  D  F  G  H  J  K  L  Ö  Ä  ' > Y  X  C  V  B  N  M  ;  :  _
Tastatura QWERTZ jo nimski deriwat engelskeje QWERTY, kótaraž bu w epoše pisańskeje mašiny nacerjowała, aby se pśetergowanje dla rownocasnego wužywanja susednych tastow wótwobrośiło.
Za druge rěcy
thumb|300px|Napołoženje tastatury za hungoršćinu thumb|300px|Pólska QWERTZ-tastatura pó normje PN87
QWERTZ tastatura se móžo teke za druge rěcy wužywaś, kaž na pś. za hungoršćinu.
Za pólšćinu eksistěrujo QWERTZ-tastatura pó normje PN87, na pś. we Windows XP.
Alternatiwne čerjaki za Windows
Eksistěruju někotare alternatiwne čerjaki za tutu tastaturu, aby wužywaŕ na pś. teke serbski pisał mógł.
Napołoženja tastatury z čerjakom Europskeje tastatury
Z górjejce mjenjowanym napołoženju pśiźo slědujuce kombinacije.
Druge warianty
Druga warianta wót QWERTY jo AZERTY, wužywana w Francojskeje.
Druga nic rědka tastatura jo Dvorakowa tastatura, wótglědana aby była efektiwnjejša za engelski tekst.
Guaranišćina
Guaranišćina ( Guaraní [], swójske mě: avañe'ẽ []) jo rěc, kótaraž se w Paraguayju, w pódpołnocnej Argentinskej, źělach Boliwiskeje a w krotkowjacornej Brazilskej powěda. Słuša k tupi-guaraniskim rěcam.
Eksistěrujo něźi 4 až 5 milionow rěcnikow guaranišćiny. Maksimalne pówoblicenja wujdu wót až do 7 milionow, pśi comž se teke wósoby lice, kótarež jano snadne znajobnosći guaranišćiny maju, což se na pśikład pśi wobydlarjach městow w Paraguayju cesto stawa.
W nimskej rěcy, ale teke w serbšćinje, su někotare słowa, kótarež źinsajšnemu słowu guaranišćiny wótpowěduju abo su wjelgin pódobne. Toś te słowa su pśišli pśez špańšćinu a portugišćinu do nimšćiny, a póchada pak z narěcow guaranišćiny, kótarež su se w Paraguayju, Argentinskej, Boliwiskej abo Brazilskej powědali, pak z togo wusko pśiswójźbneje tupišciny, na pśikład: kapybara, jaguar, jaguarundi, tapir, ananas, maniok, marakas, marakuja, nandu a piranja.
Stawizny
Guaranišćina jo se južo za cas špańskeje kolonialneje doby za kśesćijańske misionarizěrowanje ako pisańska rěc wužywała. Jezuitowy stat za cas špańskeje kolonialneje doby, kótaryž jo był wósebnje źěl źinsajšnego pódzajtšnego Paraguayja a źinsajšneje argentinskeje prowincy Misiones wopśimjował, spěchował guaranišćinu, dokulaž Jezuity su byli pśisedlenje běłych sedlarjow wjelgin wobgranicowali a guaranišćinu ako ekskluziwnu rěcu wužywali. We swětnej prowincy Paraguay wokoło Asuncióna pak wóstawała guaranišćina drje dominěrujuca wobchadna rěc wobydlaŕstwa, dokulaž cysło sedlarjow špańskego póchada poměrnje małe jo była a se toś te z domorodnymi měli, amtska rěc jo była tam pak ekskluziwnje Špańšćina, kótaraž powědanu Guaranišćinu we wšakim nastupanju wobwliwowała. Z kóńcom jezuitskich redukcijow w lěśe 1767 jo guaranišćina teke tam swóju wósebnu poziciju zgubiła.
Teke w njewótwisnem Paraguayju jo wóstawał špańšćina ekskluziwna amtska rěc. Měli su drje Guaranišćinu za wažne kulturelne znamje paraguayiskeje nacije wobglědowana, jeje wužywanje jo wóstawał pak na wustnem wužyśu a na literaturje pśedewšym folkloristiskego charaktera wobgranicowana.
thumb|Knigły w guaranišćinje Akle w nowej dobje jo se w Paraguayju zachopiło, Guaranišćinu teke w kubłanju a ako amtsku rěcu wužywaś a rozdźělne wužywane pšawopisne systemy k do dalokeje měry fonetiskej ortografiji zjadnotnjowaś.
Dialekty
Z wótstawkom nejdalej rozšyrjona warietetnosć guaranišćiny jo paraguayska guaranišćina [gug], kótaraž jo z rěcy nejmjeńša pó źělach špański akulturěrowanych wobydlarjow kolonialneje swětneje prowincy Paraguayja kaž teke jezuitowego stata wuchadała a togodla wšake špańske wliwy pokazujo. Ma (pó SIL) 4,6 milionow kulturelnje mesticiskich rěcnikow. Paraguayska guaranišćina jo se něga teke w argentinskich prowincoma Misiones a Corrientes a granicujucych regionach Brazilskeje powědała, jo tam pak źinsa w domorodnem wobydlaŕstwje do dalokeje měry wót špańšćiny resp. portugišćiny wutłocona. Dla pśidrogowanja z Paraguayja eksistěrujo pak teke źinsa w Argentinskej a Brazilskej wětše cysło rěcnikow paraguayskeje guaranišćiny.
Njewótwisnje wót paraguayskeje guaranišćiny jo se wót indigenych kupkow, kótarež se k ludoju Guaraní lice, cysło warietetnosćow guaranišćiny powědało, kótarež se pó źělach wjelgin mjaz sobu rozeznawaju a źinsa nejcesćej jano relatiwnje małe cysło rěcnikow maju:
W dalšnem zmysle su warianty guaranišćiny teke slědujuce:
Mjaztym až se w Boliwiskej, Argentinskej a Brazilskej pśeběrajuca asimilacija rěcnikow toś tych Guaraní-warietetnosćow na špańšćinu resp. portugišćinu wótměwa, se w Paraguayju w prědnem rěźe asimilacija na paraguaysku guaranišćinu wótměwa.
Guaranišćina w Paraguayju
Oficielnje płaśi Paraguay ako "dwójorěcny". Realita jo wěcej komplicěrowana. Pśisamem nicht njepowěda jadnu rěcow w jeje cystej formje. Wuše kubłane, měsćańske, eurocentriske warsty powěda rioplatenisku špańšćinu z zaměšowanych Guarani-frazami, mjaztym až mjenjej kubłane, wejsańske, burske warsty guaranišćinu z wjelikimi późělami wót špańskego wokabulara powěda, kótaraž jo ako Jopara [] znata. Šulske kubłanje se w špańšćinje wótměwa, wěsće bu guaranišćina ako dalšy pśedmjat rozwucowana.
Pó ludlicenju z lěta 1992 su se w Paraguayju slědujuce rěcy powědali:
K tomu se rěcy pśidaju, kótarež su krajodaloko lěbda rozšyrjone, kótarymž regionalnje pak wětšy wuznam pśistaji:
Pśez pówětšowanym wužyśe guaranišćiny teke w kubłanju a ako amtska rěc se jo na fakt źiwał, až wěcej ako 80 % paraguayskego wobydlaŕstwa guaranirěcne jo a njesnadny źěl  ma jano rudimentarne znajobnosći špańšćiny.
Pismo a alfabet
Lěcrownož guaranišćina bu južo pśed 350 lětami za misionowe cile pisana, jano z kongresa w Montevideo w 1950 jeje alfabet bu normowany. Jeje alfabet jo warianta łatyńskego alfabeta, ale z někotarymi diakritiskimi znamješkami. Wón wobstoj z 33 pismikow, z kótarychž 12 su wokale a 21 - konsonanty.
Głowne diakritiske znamješko jo tilda, kótaraž se pśi 6 nazalnych wokalach ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ a ñ wužywa. Mimo togo wokale á, é, í, ó, ú, ý se wužywaju, jolic pśizuk słowa se na slědnej złožce njenamaka.
Fonologija
Guaranišćina dowola jano złožki, kótarež se z wokala abo konsonanta plus wokal zestajaju; złožka, kótaraž se na konsonanśe abo dwa abo wěcej konsonantow gromaźe (mimo "digrafow") kóńcy, móžne njejsu. To šemje (C)V(V) wótpowědujo.
Wokale:
Mimo togo eksistěruju za wše 6 wokalow teke nazalne warianty (ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ) Nazalne wokale su jano w akcentuěrowanej złožce distinktiwne. Pśedpśizukowe wokale budu nazalne dla nazalneje asimilacije pśed slědujucymi nazalnymi wokalami abo nazalnymi konsonantami, njewugranjaju se wšak w drugich padach njenazalnje.
Konsonanty:
Nazalny Sandhi
Z eufoniskich pśicynow, se słowa do oralnych a nazalnych rěduju. Słowo jo nazalne, jolic wóno ma nejmjeńša jaden z toś tych nazalnych pismikow: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt - ñ, a wše dalšne su oralne. Nazalne słowo dostawa druge typy prefiksow a postpozicijow. Na pś. postpoziciji pe, ta bywaju z me resp. nda pó nazalnych słowach.
Pśi tom se /j,k,nd,mb/ do /ñ,ng,n,m/ změna, na pś. nde póra „twójo šarjenje“, ne porã „Sy rědna“.
Pśizuk a eklipsa
Pśizuk lažy nejcesćej na slědnej złožce zdonka, mjaztym až sufiksowe gramatiske morfemy su njeakcentuěrowane (enklitiske).
Dalša wósebnosć jo wósebne wašnje zazukoweje mutacije, eklipsa: Wjele słowow, kótarež se z konsonantom /t-/ zachopi, změni toś ten zazuk, jolic wóni wót drugich słowow wótwisuju abo se z nimi zestajaju:
Žonop
Žonop (Sinapis) jo rod ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Guaranišćina
Pśizuk a eklipsa
Forma tetyma se jano wužywa, jolic noga jo njewobsejźona. Jolic wobsejźaŕ jo tśeśa wósoba, njejo wažny abo jo njeznaty, pótom se forma hetyma pó pótrjefjonem słowje wužywa, mjaztym až se pśi prědnej a drugej wósobje abo pśed tom mjenjowanej wósobje forma retyma wužywa.
Žonop
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Guaranišćina
Pśizuk a eklipsa
Eksistěruju někotare substantiwy, kótarež njamaju /t-/ w zakładnych formach, maju wšak taku změnu.
Ale teke eksistěruju někotare njeregularne substantiwy z dwěma formoma, na pś.
Pśi werbach wužywana forma wótwisujo wót hirarchije wósobow (1.>2.>3.). Jolic werb jo transitiwny a agens stoj nižej w hirarchiji ako paciens, pótom se forma na r- wužywa, mjaztym až se we wšych drugich padach forma na h- wužywa. Glědaj teke w kapitelu Hierarchija wósobow a markěrowanja.
Gramatika
Nomina a werby se bu tak jasnje kaž w nimšćinje a serbšćinje njerozeznawaju.
Guaranišćina jo mócnje aglutiněrujuca resp. polysyntetiska rěc. Toś se wjele afiksow wužywa.
Nomina
Ale njeeksistěruju daniž pady daniž genuse. Definitny artikel guaranišćina daniž njama. Rozdźěl mjazy singularom a pluralom da se zwurazniś, ale kóńcowka za plural se rědko wužywa. Město padow a prepozicijow w guaranišćinje se sufikse a postpozicije wužywaju.
Nejwažnjejše kóńcowki pśi substantiwach su slědujuce:
Mimo togo eksistěruju někotare postpozicije: Normalnje postpozicije stoje direktnje pó substantiwje. Ale guarã „za (+ akuzatiw)“ se z kóńcowku -pe resp. -ve kombiněrujo, na pś. Agueru ko kamby nde mită'ipe guarã. „Pśinjasu toś te mloko za twójo źiśe.“
Někotare postpozicije faktiski su substantiwy z kóńcowku -pe abo z drugej kóńcowku, pśi comž slědujuce maju rumnostny wóznam: Jolic se z r zachopiju, wóni su wót wěcejformowych substantiwow wótwóźone. Tam forma za tśeśu wósobu se na h zachopi, na pś. hapykuéri „za nim“.
Wótergi se samo kombinacija z kóńcowki a postpozicije stawa:
Kóńcowka za plural jo -kuéra (nazalnje -nguéra), na pś. che vakakuéra „móje krowy“. Ale za licbnikami se wóna njewužywa, na pś. mbohapy mbarakaja „tśi kócki“. Sufiks se pó jadnom z pjerwjej mjenjowanych sufiksow jawi, na pś. ipopekuera „w jogo rukoma/rukach“.
Wósebnosć guaranišćiny jo mimo togo, až substantiwy mógu zajźonosć a pśichod měś. Za pśichod se sufiks -rã wužywa, na pś. che rogarã „mój pśichodny dom“. Za zajźonosć se sufiks -kue (nazalnje -ngue) wužywa, na pś. che rogakue „mój něgajšny dom“.
Adjektiwy
Adjektiwy njamaju pady, daniž genuse. Wóni cesto se ako werby wužywaju, dokulaž wósebny werb za „byś“ njeeksistěrujo. Pótom se posesiwne pronomeny wužywaju. Na pś. Che kyra. „Som tłusty“ Kame iporã. „Karmen jo rědna.“
Komparacija se z pomocu -ve „wěcej“ stawa, na pś. Nde mitãve chehegui. „Sy młodšy ako ja.“ Ale mjenjowany sufiks móžo se teke pśi werbach wužywaś, na pś. Arapoty iporãve. „Nalěśe jo rědnjejše.“
Někotare adjektiwy tśi formy maju, na pś. hasy „chory“ ma teke formje tasy a rasy. Pśi pronomenach prědneje a drugeje wósoby se warianta na r- wužywa, na pś. Che rasy. „Som chóry.“, mjaztym až pśi pronomenach tśeśeje wósoby se warianta na h- wužywa, na pś. Hasy. „Wón jo chóry.“ Peru hasy. „Pedro jo chóry.“
Někotare sufikse mógu ako adjektiw wužywaś.
Pśi adjektiwach mógu se někotare sufikse a partikle wužywaś.
Wósobowe a posesiwne pronomeny
Pśi wósobowych pronomenach Guaranišćina rozeznawa mjazy inkluziwnymi a ekskluziwnymi pronomenami prědneje wósoby w pluralu.
Aby pronomeny w datiwje pśełožyło, se kóńcowka -ve (nazalnje -me) ako warianta wót -pe wužywa, na pś. chéve „mnjo, mě“, ndéve „tebje, śi“, ñandéve „nam wšym“, oréve „nam“, peẽme „wam“. Ale pśi tśeśej wósobje formje njamatej pódobnosć z prědnymi formami tabele: ichupe „jomu, njomu; jej, njej“ ale w pluralu ichupe abo ichupekuéra „jim, nim“. Formje za tśeśu wósobu se teke za akuzatiw wužywatej, na pś. Ahecha ichupe. „Wiźim jogo/ju.“, mjaztym až akuzatiw prědnych a drugich wósobow se hynacej zwuraznjuju.
Ako posesiwne pronomeny listowane słowa se nic jano posesiwnje wužywaju, ale teke pśi adjektiwach a samo pśi werbach. Pśi tom forma tśeśeje wósoby wót nazuka słowa wótwisujo.
Slědujucej pronomena se jano pśi transitiwnych werbach wužywatej: Mimo togo eksistěrujotej dwa tak mjenjowanej portmanteua-morfema, kótarejž góźitej se jano transitiwnje wužywaś.:
Demonstratiwne pronomeny
Guaranišćina ma slědujuce demonstratiwne pronomeny, pśi comž w pluralu eksistěruju wósebne słowa.
Za widne abo pśibytne wěcy a wósoby se slědujuce słowa wužywaju: Za njepśibytne abo njewidne wěcy a wósoby se slědujuce słowa wužywaju: Mjenjowane formy se gromadu ze substantiwami wužywaju, toś, wóni su adjektiwy. Jolic wóni ako substantiwy se wužywaju, pótom se -va pśida. Toś, se slědujuce formy nastawaju, z kótarychž někotare maju wariantu bźez srjejźnego v:
Konjugacija
Guaranišćina ma dwa typa werbow, kótarejž matej rozdźělne prefikse za wósoby.
Prědny typ (a-/ai-werby)
Werbowy zdonk guata („špacěrowaś, drogowaś“); oralny werb.
Pśi někotarych werbach pśidawaju -gue- mjaz prefiksom wósoby a zdonkom. Na pś.
Drugi typ (che-werby)
Toś ten typ (verbos chendales ) wužywa górjejce pódla pronomenow mjenjowane wósobowe prefikse. Toś te słowa góźe se jano pó źělach ako werby mjenjowaś, dokulaž nejwětše góźe se teke ako adjektiwy abo substantiwy wužywaś.
Łęczna
Łęczna jo město w Pólskej, w lublińskem wójwodstwje, we wokrejsu Łęczna, w gmejnje Łęczna. W lěśe 2014, jo how bydliło 19 780 luźi.
Guaranišćina
Drugi typ (che-werby)
Oralny werb japu „łdgaś“.
Hierarchija wósobow a markěrowanja
Nordhoff pomjenjujo prefikse za arealowe werby "A-Reihe" (a-serija) pó słowje "aktiv" (aktiwny). , mjaztym až wón pomjenjujo prefikse za chendalowe werby "I-Reihe" (i-serija) pó słowje "inaktiv" (njeaktiwny).
Prefikse a-serije se zwězuju ze wšymi transitiwnymi reprezentantami a reprezentantami klasy wótglědanych cynow.
Wóda
thumb|Běžaca wóda Wóda jo chemiska wězba, kótaraž jo njewuzbytna za wšych žywych byśow na zemi. Wóna pód normalnymi wuměnjenjami jo žydka pśi temperaturach mjaz 0 °C a 100 °C. Pód škrějnym dypkom bywa kšuta maśizna, a to lod. Nad warjeńskim dypkom bywa para.
Vrindavan
Vrindavan (hindiski: वृन्दावन, Vṛndāvan) jo město z něźi 60.000 wobydlarjow we wobcerku Mathura zwězkowego stata Uttar Pradesh w Indiskej. Groni se: Vrindavan, rodne městno Krišhna, groniju město 5000 templow. Vrindavan lažy pśi Yamunje, něźi 170 metrow nad mórskeju głaźinu, něźi 8 kilometrow na pódpołnoc wót města Mathura. Indiska stolica Delhi lažy něźi 145 kilometrow na pódpołdnjo.
Wóda
Wóda wobstoj z wóźika a kislika w poměrje 2:1. Wona wopśimjejo w drobnych kopicach śěžku wódu.
Ligurske mórjo
thumb|Ligurske mórjo Ligurske mórjo jo małe mórjo pśi pódwjacornem brjoze Apenninskeje połkupy. Bu mate za źěl Srjejźnego mórja a słuša toś k Atlantiskemu oceanoju.
Bartłomiej Nataniel Wąsowski
Bartłomiej Nataniel Wąsowski (* 24. awgusta 1617, † 4. oktobra 1687) jo był pólski katolski duchowny, teolog, spisowaśel a architekt.
Ligurske mórjo
Ligurske mórjo jo na pódpołdnju zwězane z Tyrrenskim mórjom a na pódwjacorje ze šyrokim Srjejźnym mórjom. Ma płoń wót něźi 120.000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 2569 metrow.
Bobr (wěcejwóznamowosć)
Bobr móžo byś:
Wóda
Tśi běrtyle powjerch zemje su pśikšyte pśez wjeliku kopicu wódy, oceany. Cirkulacija wódy mjaz oceanami a powětšom zwětšego kreěrujo wjedro.
Wóda jo głowny napoj wšych zwěrjetow.
Wjele maśiznow se móžo we wóźe rozpušćaś, pśi tom rozpušćonosć wótwisujo wót maśizny a temperatury. Rozpušćonosć płunow wóteběra z pśiběrajuceju temperaturu, mjaztym až rozpušćonosć solow pśiběra z pśiběrajuceju temperaturu.
Chemija
Wóda jo wjelgin jadnora chemiska wězba. Jeje formula jo H2O. To wóznamjenijo, až molekul wódy ma 2 atoma wóźika, a 1 atom kislika. Temperatura, pśi kótarejž wóda bywa lod, jo 0 Celsius pód normalnym atmosferiskim śišćom; temperatura, pśi kótarejž wóda se wari, definěrujo 100 Celsius pśi normalnym (morjoniwownym) atmosferiskim śišćom. Wóna jo jadnučka substanca, kótaraž se śěgnjo, gdyž bywa lod.
Jadnora ale wažna a jónkróćna kakosć wódy jo, až jeje kšuta forma plěwa na žydkej. Kšuta faza jo mjenjej gusta ako žydka wóda, dla geometrije mócnych wóźikowych wězbow kótarež se jano pśi niskich temperaturach zdźěluju. Togodla dłymoka wóda wóstanjo žydka, śoplejša ako lodowy powjerch, a wódowe organizmy (prědnje žywe organizmy na zemi) mógu lodowe wuměnja pśežywiś.
Śěžka wóda, połśěžka wóda a pśeśěžka wóda
Mimo „normalneje“ wóda eksistěrujo teke tak mjenjowana „połśěžka wóda“, „śěžka wóda“ (deuteriumowy oksid) a „pśeśěžka wóda“ (tritiumowy oksid). Pśi śěžkej a pśeśěžkej wóźe normalny wóźikowy atom (protium, symbol H) se pśez jeju śěžkej izotopa deuterium abo tritium narowna. Pśi połśěžkej wóźe, jaden wóźikowy atom se pśez deuterium narowna.
Śěžka wóda se wót wšedneje wódy we fyzikaliskich a chemiskich kakosćach rozeznawa, na pś. ma wušy škrějny dypk, warjeński dypk a jo gusćejša. Na bazy wjelikeje masoweje diferency mjaz protiumom a deuteriumom a tritiumom, (kótarejž matej dwójnu a tšojnu masu), kinetiski izotopowy efekt jo wjelgin akutny. Dla narownanja normalneje wódy pśi chemiskich substancach rownowagowe reakcije změnja, což móžo na pś. k śěłoškódnym slědam w cłowjeskem śěle wóźiś.
Molekulowa geometrija
Wódowy molekul wobstoj z dweju wóźikoweju atomow a jadnogo kislikowego atoma. Geometriski wódowy molekul jo kutny a wótpowědujo VSEPR-teoriji, AB2E2-typa. Dwa atoma wóźika a dwa pora elektronow su pśesunjonej do róžkow pśedstajonego  tetraedra. Kut, kótaryž dwa O-H-wězba zacynjatej, jo 104,45°. Nastanjo dla wjelikeje pótrjeby na rumje lichotnych porow elekronow daloko idealnego tetraedrowego kuta (~109,47°). Dłujkosć O-H-wězbow jo něźi 95,84 pikometrow.
Biologija
thumb|150px|Hungorski pjenjez kótaryž lažy na pówjerchu dla pówjerchowego napněśa. Wóda jo nejnotnjejša substanca za wšych žywych byśow, dokulaž ma wjele rědkich kakosćow kótarež su wjelgin wažne za žywjenje. Jo dobra rozpušćadło, a ma mócne pówjerchowe napněśe. Fryšna wóda jo nejgusćejša pśi 4 °C; jeje gustosć wóteběra, gdyž zamarzujo abo se wogrěwa. Kaž stabilny molekul w našej atmosferje, gra wažnu rolu ako absorbowadło ultrawioletnego promjenjenja. Dokulaž wóda ma wusoku specifisku śopłotu kótaraž stabilizěrujo klimu na cełem swěśe.
Wóda jo wjelgin dobre rozpušćadło, a rozpušćujo wěcej družynow substancow, kaž wšake sole a cukory, a wolažcujo jogo chemiske wzajomne statkowanje, kótarež pomaga kompleksne matabolizmy. Weto někake substancy se njederje měšaju z wódu, inkluziwnje wólejow a hydrofobnych substancow. Celowe membrany wužywaju toś tu kakosć aby starosćiwje kontrolěrowali wzajomne statkowanje mjaz swójimi wopśimjeśami a eksternymi chemiskimi wěcami. To bu pitśku wót pówjerchowego napněśa wódy wolažcowane.
Guaranišćina
Hierarchija wósobow a markěrowanja
Prefikse i-serije se zwězuju ze wšymi njetransitiwnymi semantiskimi konceptami. Pśi konkretach (Nordhoff: Konkreta) wóni wobsedstwo pokazuju, ale pśi abstraktnych konceptach wóni njeagentiwne wobźělenje pokazuju.
Wóda
Biologija
Wódowe kapki su stabilne dla mócnego pówjerchowego napněśa wódy. Se móžo wiźeś toś te gdyž pitśku wódy bu kapana na njerozpušćony powjerch kaž głažk. Wóda se do chrapkow zwězujo. Toś ta kakosć jo trěbna za rostlinowu transpiraciju.
Guaranišćina
Hierarchija wósobow a markěrowanja
Pśi transitiwnych konceptach jano su móžne njeaktiwne morfemy prědneje a drugeje wósoby, mjaztym až tśeśa wósoba njejo móžna. Jolic śerpjecy (Nordhoff: undergoer) jo wušy w hierarchiji wósobow (1>2>3), pótom se markěrowanje aktera pśi werbje njepokazujo.
Wóda
Geografija
Na pówjerchu zemje se nagromaźujo wódowe mase běžece dołoj — na pś. rěcki a rěki — a stojece na wěstem niwowje — na pś. jazory, mórja, a oceany.
Guaranišćina
Hierarchija wósobow a markěrowanja
To jo samo móžne we wěcej kompleksnych sadach: