cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zagrodna hortensija
Zagrodna hortensija (Hydrangea macrophylla) jo kerk ze swójźby hortensijowych rostlinow(Hydrangeaceae).
Wótšyrjenje
Wótšyrjenje (nimski Abweitung, eng. departure) pomjenjujo dłujkosć wobłuka šyrinowego krejza mjazy dwěma dypkoma togo samskego šyrinowego krejza geografiskeje šyriny \, \phi na pówjerchu zemje. Wótšyrjenje jo (za \, \phi njerowno 0°) wětše ako ortodroma (nejkrotša zdalonosć mjazy woběma dypkoma). (Pla \, \phi = 0°, pótakem na ekwatorje, wótpowědujo wótšyrjenje nejkrotšej zdalonosći, dokulaž ekwator ako jadnucki šyrinowy krejz jo wjeliki krejz a wótšyrjenje pótakem jo ortodroma).
Saturn (planet)
Saturn (wót romskego boga rolnikaŕstwa a wusewow Saturna) jo šesty wót Słyńca planet w słyńcowem systemje.
Wótšyrjenje
W nawtice jo wótšyrjenje pótakem kateta w kursowem tśirožku, kótaraž pada z paralelnym krejzom na jadno.
Saturn (planet)
Saturn jo drugi nejwětšy planet w słyńcowem systemje, wětšy jo jano Jupiter. Jogo wósebnosć jo system wobryckow (pjeršćenjow) a togodla druge znate w dolnoserbšćinje mě toś togo planeta jo Pódwobrycka.
Saturn trjeba 83 lét néžli raz wokoło Słyńca pśiźo. Wón ma 82 znatych satelitow, mjazy nimi nejwětšy jo Titan.
Kanadiski topoł
Kanadiski topoł (Populus ×canadensis teke Populus ×euramericana) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wótšyrjenje
Cesto teke wobgranicujo se definicija wótšyrjenja na wótstawk pósporomje šyrinowego krejza mjazy dwěma meridianoma, kótarejž stej dokradnje 1° jaden wót drugego zdalonej.
Gódnoty
W zmysle wótstawka 1° mjazy šyrinowymi krejzami jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,319491 km (z wjelikeju połwósu z WGS84 licone). K polam se wótšyrjenje pomjeńšujo, na poloma jo wóno nul.
Geografiske koordinaty dokradne na sekundy su pótakem w srjejźnej Europje (na něźi 49° šyriny) w dłujkosći na 20 metrow, w šyrokosći pśecej na 30 metrow dokradne (dlininowe krejze, źož se šyrina licy, su pśecej wjelike krejze, w šyrinje jo to jano ekwator, pla 0° šyriny). Pozicija dokradna na metry trjeba pótakem nanejmjenjej druge komowe městno decimalnych sekundow.
Powšykne woblicenje za kulowatu zemju
Dypk A ma koordinaty ,
dypk B ma koordinaty.
K směroju pódwjacor jo \, \lambda pozitiwny, k směroju pódzajtšo negatiwny; \, \phi jo pozitiwny za šyriny pódpołnocneje hemisfery a negatiwny na pódpołdnjowej połkuli.
pśi comž U wopisujo wobměru šyrinowego krejza \, \phi, kótaraž slědujo z:
Zjadnorjone, za woblicenje wótstawka mjazy dwěma meridianoma slědujo:
Woblicenje za zemju ako referencny elipsoid
Za dokradnjejše woblicenje wužywa se město wobměry zemje wótpowědujuca gódnota wužytego referencnego elipsoida:
Pjelch
Wopis
Pjelch ma na górnem boku swětošyrobrunojtu, šeru abo brunošeru kóžu. Jogo dolny bok a jogo licy stej běłej. Wopuš njaso dłujke kósmy, jo pušlaty a dośěgnjo dłujkosć wót až do 15 cm. Cełkowna dłujkosć głowy a tyłowa dośěgnjo 13 až 19 cm. Wokoło wóckow śamne koło jo widobne.
W pórowańskem casu, kótaryž se stanjo pó wócucenju w nalěśu, wón cyni šwicace a kwicece zuki. Samicy póroźuju pó 4,5 tyźenjach tśi až sedym młoźetow, wótergi samo dwójcy w lěśe. Młoźeta se něźi jaden mjasec seśe.
Jěź
Pjelch jě bomowe semjenja, głownje žołźe a bukowicki, płody, wórjechy, bomowe pšuty, insekty, ptaškowe młoźeta a jajka. Zwětšego pyta swójo žranje na bomach.
Pśirodne njepśijaśele
Pśirodne njepśijaśele pjelcha su gólne kuny (Martes martes) a gólne kiwki (Strix aluco).
Žywjeński rum
Pjelch jo domacny wót pódpołnocneje Špańskeje, Grichiskeje a Italskeje, pśez srjejźnu Europu až do Uralskich górow a Małeje Azije. W Irskej, Skandinawiskej a Engelskej njewustupujo, z wuwześim wokolina Londona. Wón tam jo žywy głownje w dubowych a bukowych lěsach, parkach a sadowych zagrodach. Wótergi se teke we winicach namaka. Wón se pógibujo jano wokoło 100 m wokoło swójeje gnězda, kótarež wón twari w bomowych a pódzemskich jamach. Wódnjo wón spi, a to w proznjeńcach, skalnych rozdorach a cesto teke w ptaškowych měwańskich kašćikach.
Wót oktobra pjelchy pó wšakich se namakaju w sam grěbanych pódzemskich jamach, źož wóni pśespiju zymu za cas něźi sedym mjasecow. Wótergi wóni samo spiju w domach. Zymski spaŕ trajo až do kóńca apryla, cesto až do maja, pśi njepśigódnem wjedrje samo až do zachopjeńka junija.
Kiwuski jazor
Kiwuski jazor (kinyarwanda Ikiyaga cya Kivu, francojski Lac Kivu) jo jaden wót wjelikich jazorow w srjejźnej Africe. Wón jo źěl granicy mjaz Ruandu a Demokratiskej republiku Kongo.
Jazor lažy we pódzajtšnoafrikańskem groblowem pśełamje na pódzajtšo Centralnoafrikańskego wuzgjarbjenja a na pódwjacor Ruandaskeje wusocyny. Nejwětšy pśiběg jo z pomjenjowaneje wusocyny se wubryzgujuca Kalundura; jadnučki wjeliki wotwód jo Rusizi w pódpołdnju, kenž běžy do susednego Tanganjikaskego jazora.
Kiwuski jazor ma pśestrěń wót 2.650 km² a jo až do 450 metrow dłymoki. Na jogo jazorowem dnje namakaju se wulkaniske žrědła, toś jo temperatura wódy we dłymšych źělach jazora wuša ako blisko powjercha. Mimo togo jo we dłymjach koncentracija płunow, kaž na pśikład metana a wuglikowego dioksida, wjelgin wusoka.
Bixa orellana
Wopis
Bixa orellana jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 9 m, abo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót něźi 3 m.
Wjelike, wogonkate łopjena su wutšobojte a bronzobarwnje woběžuju. Wóni njasu pódlańske łopjeńka.
Kwiśo w lěśu. Kwiśonki su cerwjene, rožojte abo běłe, kótarež stoje w promjenjach.
Płody a semjenja
Płody su cerwjene a mandlojte a njasu cerwjene šćeśiny. Wóni hyšći dłujko na gałuzach wóstanu. Jadnotliwe semjenja njasu cerwjeny mantel (Arillus), z kótaregož se móžo bogata na karotin barwidło gótowaś.
Stojnišćo
Rosće w śopłych a bźezomrozowych stojnišćach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w tropiskej Americe domacna. Ale něnto jo do tropiskeje Afriki rozšyrjona.
Wužywanje
Bixa orellana se ako pyšnu rostlinu sajźa. Barwidło se za barwjenje caroby (butra, šokolada, twarožk) a tekstilijow wužywa.
Wšedna bagnowa cypresa
Wšedna bagnowa cypresa (Taxodium distichum) jo rostlina ze pódswójźby (Taxodioideae) znutśika cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.
Wopis
Wšedna bagnowa cypresa jo w lěśu zeleny, spěšnje rosćecy bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 35 (40) m. Krona jo pšawidłowna a na zachopjeńku kjagelojta, pózdźej šyrše a wěcej wótwórjona. Zdonk jo dołojce šyroki a se skoku pómjeńšujo. Nacerwjenje bruna škóra jo dłymoko brozdźona a nitkojta.
Korjenje wutwórje tucne "kólena", jolic bom stoj we wóźe. Wóni nejskerjej słuže k pśewětšenju korjenjow.
Jegły
Płone, swětłozelene jegły su linealiske, špicne a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 15 mm (2 cm). Na krotkich wurostkach stoje dwójocerowje wjerškate, mjaztym až na dłujkich wurostkach stoje pó jadnom. Jegły z krotkimi wurostkami w nazymje pó cerwjenojtym barwjenju wótpadnu.
Kwiśonki a šyški
Kwiśo wót měrca až do apryla. Bom jo jadnodomna. Muske kwiśonki su žołtojte abo purpurowe a wise w 5 až 12 cm dłujkich dwójnych granach. Žeńske kwiśonki su małučke, zelene a njenadpadne. Kulowate šyški dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 3 cm. Pśi zdrjałosći za cas oktobra až do decembra su brune.
Stojnišćo
Rosćo na bagnojtych brjogowych a pólaśowych wobcerkach blisko rěkow.
Rozšyrjenje
Bom jo w krotkozajtšnej pódpołnocnej Americe, wót Floridy až do Delaware, na pódwjacor až do Misisipijowych stronach a pódzajtšnego Texasa domacny.
Wužywanje
W Europje ako pyšnu drjewinu w parkach pódla gatnych brjogach sajźa.
Europski parlament
thumb|Logo Europskego parlamenta thumb|Plenarna žurla
Europski parlament jo nejwuše demokratiski wólone zastupnistwo wobydlarjow Europskeje unije, kótarež se wót lěta 1979 pśecej na pěś lět wóli. Gromaźe z Radu Europskeje unije stwóri kaznidawajucy organ EU, pótakem europsku legislatiwu. Jogo sedło jo w francojskem Strasbourgu; dalšej oficielnej źěłowej městnje stej Brüssel a Luksemburg. Pó pśichodnych wólbach změjo europski parlament cełkownje 750 cłonkow.
Europski parlament njejo jano jadnučki direktnje wólony organ Europskeje unije, ale teke jadnučka direktnje wólona mjazynarodna institucija na cełem swěśe. Tuchylu ma 766 zapósłańcow, kótarež z cełkownje 160 narodnych stronow póchadaju a zwětšego jadnej wót sedym europskich frakcijow pśisłušaju. Nejwětšej frakciji stej Europska ludowa strona (274 sedłow) a Progresiwna alianca socialistow a demokratow (194 sedłow). Z tśeśej nejwětšej frakciju jo Alianca liberalnych a demokratow za Europu (85); z stwórtej nejwětšej Zeleni/Europska lichotna alianca (58). Jadne sedło mjenjej maju Europske konserwatiwne a reformisty (57). Mjeńšej frakciji stej Zjadnośona europska lěwica/Nordiska zelena lěwica (35) a euroskeptiska frakcija Europa lichoty a demokratije (31). Wót 17. januara 2012 jo nimski zapósłańc Martin Schulz (SPD) z pśedsedarjom parlamenta.
Bixa
Bixa jo rod ze swójźby (Bixaceae). Pó někotarych žrědłach jo jadnučki rod swójźby.
Europski parlament
Pśichodne europske wólby su wótměli se 25. maja 2014.
Bixa
Systematika
Rod wopśimjejo pěś družynow:
Irska (kupa)
Kupa Irska dośěgnjo dłujkosć wót něźi 450 km a šyrokosć wót něźi 260 km. Wóna lažy w Atlantiskem oceanje.
Engelske mě jo Ireland, mjaztym až irske mě jo Éire.
Na kupje lažytej Irska a Pódpołnocna Irska, kótaraž jo źěl Zjadnośonego kralojstwa.
Hajdúszoboszló
Hajdúszoboszló jo město w Hungorskej.
Słobodska Ukraina
thumb|300px| Słobodska Ukraina ( Слобідська Україна; Слободская Украина) jo historiska krajina na Ukrainje a w Rusojskej. Nejwětše město a stolica jo Charkiw.
Źiw se njewospjetujo
Źiw se njewospjetujo (z pódtitelom Antologija dolnoserbskeje proze) su knigły, kótarež jo Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w lěśe 1999. Toś tu antologiju jo zestajiła Ingrid Hustetowa a ilustrěrowała Marion Kwicojc.
Antologija Źiw se njewospjetujo jo šesta z někótarych antologijow dolnoserbskeje literatury, kenž su doněnta wót 1971 wujšli. Ingrid Hustetowa, zestajaŕka a wudawaŕka toś tych knigłow, w Pśedsłowje pišo: možo se z połnym pšawom groniś, až su wšykne wulicowańka teje antologije na někaki part lubosćinske tšojenja.
Richard Griffiths
Richard Griffiths (31. julija 1947 we Thornaby-on-Trees, North Ridding of Yorkshire, Engelska, 28. měrca 2013 w Covenrty, West Midlands, Engelska) jo był britiski grajaŕ.
Dobrja
Dobrja, pó starem pšawopisu: Dobŕa (teke Mały Halšter, Kleine Elster, prjedy Dober) jo pěś a pěśźaset kilomejtarjow dłujka rěka w Dolnej Łužycy, pšawa pśirěka Carnego Halštera. Jeje žrědlišćo lažy pśi južnem Ługu. Dobrja nejpjerwjej běžy na pódpołnoc zapadnje wót Libeśina, pón na dłujki wjacor, južnje wot Žadowa a Cernjowa, pótom na pódwjacor, pódpołnocnje wot Grabina a južnje wot Groźišća, pótom na pódpołdnjo pśez Dobrjoług-Góstkow a na krotki wjacor do Rukowa. Na pódwjacor wót Rukowa we Wahrenbrücku Mały Halšter se wulewa do Carnego Halštera.
Marja Młynkowa
thumb|350px|Row Marje a Jurija Młynkojc na Mikławšku
Marja Młynkowa, roź. mě Brězanec (roź. 1. februara 1934 w Tomisławje, Pólska; wum. 27. februara 1971 w Budyšynje) - jo była górnoserbska lektorka, spisowaśelka a literarna kritikaŕka. W lětach 1955 do 1960 Marja jo była prědna redaktorka w nakładnistwoma "Volk und Wissen" a "Nowa doba", a pón lektorka w Ludowem nakładnistwje Domowina.
Marja Młynkowa jo dostała Literarne myto Domowiny w lěse 1968, a pó smjerśi teke w 1971.
Jastarnia
Jastarnia (kaš. Jastarniô) jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Puck. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 861 luźi.
Spinat
Spinat (Spinacia) jo rod z pódswójźby (Chenopodioideae) znutśika swójźby (Amaranthaceae).
Wótergi bu swójskej swójźbje (Chenopodiaceae) pśirědowany.
Nejwěcej znata družyna jo ako zelenina wužywany wšedny spinat (Spinacia oleracea).
Rozšyrjenje a systematika
Rod jo spócetnje w regionje Srjejźnego mórja a w Srjejźnej Aziji rozšyrjona. Wón wobstoj z tśich družynow:
Bob Dylan
Bob Dylan (Robert Allen Zimmermann; * 24. maja 1941, Duluth, Minnesota) jo był amerikański spiwaŕ, lyrikaŕ a muzikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta.
Erwin Mjeršeńc
Erwin Mjeršeńc, teke Erwin Měršeńc a Erwin Mjerśeńc, nim. Erwin Merschenz (roź. 27. januara 1926 w Žylowje, wum. 18. apryla 2019 ) jo był agrarny inženjer, wulicowaŕ, spěchowaŕ regionalnych rěcnych projektow. Wón jo bydlił w Žylowje.
Wósušyna
Wósušyna (Rhus typhina) jo rostlina ze swójźby sumakowych rostlinow (Anacardiaceae). Dalšne serbske mě jo wósuchowy bom.
Wopis
Wósušyna jo w lěśu zeleny, małko roznogaśowany kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až 6 (8, 12) m a šyrokosć wót až do 4 m. Płone korjenje twórje kórjenjowe wurostki.
Młode gałuzy su gusto somotnje kósmate. Gałuzy su tłuste.
Łopjena
Měnjate łopjena su dłujke wogonkate a dośěgnu dłujkosć wót 50 cm (wót 30 až do 60 cm) a wobstoje z 11 až do 31 pjerkatych łopjeńkow. Łopjeńka su dłujkojśe-lancetojte, kóńcykojte, gropnje rězane, na zachopjeńku kósmate, na dolnem boku swětłošere a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 12 cm. Wšake zagrodne formy maju rozdźělnje mócnje wótměnjone łopjena.
Łopjena su w nazymje oranžowe abo šarlachcerwjene.
Płody
Płody su šćeśaśe kósmate a cerwjene twardopackate płody. Wóne wót septembra dozdrjaju.
Maśizny
Wše źěle rostliny, pśedewšym łopjena a płody, wopśimjeju gadowate maśizny, kótarež mógu pśedewšym lažke zagórjenje kóže zawinowaś.
Stojnišćo
Jo naročny pyšny kerk w parkach a zagrodach, ale teke rosćo wóźiwjowany na wótpadkowych městnach, zeleznicowych nasypach a pustych płoninach.
Rozšyrjenje
Jo w lěśe 1629 z pódzajtšneje pódpołnocneje Ameriki do Europy pśišeł.
Wužywanje
Rostlina se w Europje cesto ako pyšnu rostlinu sajźa.
Hatvan
Hatvan jo město w Hungorskej.
Libotcyna
Libotcyna  (Populus tremula) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Dalšne serbske ludowe mjenja su wósyna, libina a libota.
Hal Holbrook
Harold Rowe "Hal" Holbrook (17. februara 1925 we Cleveland, Ohio) jo US-amerikański grajaŕ.
Walt Dohrn
Walter "Walt" Dohrn (1970 w Kaliforniska) jo US-amerikański spiwaŕ a grajaŕ.
Wšedny spinat
Wšedny spinat (Spinacia oleracea) jo rostlina ze swójźby (Amaranthaceae).
Wótergi se jo swójskej swójźbje (Chenopodiaceae) pśirědowany, kótaraž něnto płaśi ako pódswójźba (Chenopodioideae).
Jászberény
Jászberény jo město w Hungorskej.
Trebinje
thumb|left|Trebinje z rěku Trebišnjicu a osmaniskim mostom
Pśed Bosniskej wójnu jo měło Trebinje něźi 30.000 wobydlarjow, z nich su byli Pódpołdnjowe Serby nejwětša kupka (69 %); stej slědowałej Bosnjaki (18 %), Jugosłowjanje (5 %) a Chorwaty (4 %). Źinsajšne wobydlarje su pśisamem wšykne Serby.
Znaty kulturny pomnik w měsće jo osmaniski móst Arslanagića nad Trebišnjicu.
Łomża
Łomża jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje. W 2013, jo how bydliło 62 711 luźi.
Chicago
Chicago jo město we Zjadnośonych statach Ameriki. Lažy na dłujkem zajtšu Zjadnośonych statow Ameriki na brjoze jazora Michigan.
Marlene Dietrich
Marlene Dietrich (* 27. decembra 1901 w Schönebergu (źinsa źěl Barlinja); † 6. maja 1992 w Parisu; pšawje Marie Magdalene Dietrich) jo była nimski roźona grajaŕka a spiwaŕka, kenž jo w lěśe 1939 amerikańske staśaństwo pśiwzeła.
Wóna jo jadna z njewjele nimskorěcnych wuměłcow, kótarež su teke mjazynarodnu sławu zdobyli. Typiski za nju su byli jeje dłujkej noze, jeje dłymoki, erotiski głos a woblaki ze zecami, kenž su pón w lětach 30. nastali modiske za žeńske.
Marlene Dietrich jo zachopiła swóju karieru ako źiwadłownica a w nimych filmach w tak pomjenjonych złośanych dwaźastych w Barlinju. Jeje zlět k mjazynarodnej sławje jo se zachopił w 1930 z głowneju rolu w filmje Der blaue Engel režisera Josefa von Sternberga. Gromaźe z Sternbergom jo pójšła w 1930 do USA, źož su wucynili dramu Marokko z Garym Cooperom, za kótaruž jo nominaciju za Oscara dobyła. Z filmami ako Shanghai-Express (1932) a Der große Bluff (1939) wóna jo se etablěrowała ako prědna nimska filmowa gwězda w Hollywooźe.
Za cas nacionalsocializma w Nimskej wóna jo se wopěrała, až by NS-Propaganźe pomagaś. Město togo wóna jo se za cas 2. swětoweje wójny angažěrowała pśi wótwardowanju amerikańskich wójskow. W lěśe 1947 jo jej prezident USA Harry Truman medalju lichoty pósćił.
Filmografija
thumb|250px|Marlene Dietrich w Die rote Lola (1950)
Wětš
thumb|Pasanty we wětšu Wětš jo trajna horicontalna pówětšowa tšuga.
Šery topoł
Šery topoł (Populus × canescens) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Wóna jo pśirodna hybrida z běłego topoła (Populus alba) a libotcyny (Populus tremula).
Wětš
Wětš wariěrujo pó směrje, spěšnosći.
Woprošenje rostlinow a roznosowanje płodow abo semjenjow
Wjele rostlinow wužywa wětš za woprošenje kwiśonkow (na pś. buki) abo za roznosowanje płodow abo semjenjow.
Le Corbusier
mini|Le Corbusier w lěśe 1964 Le Corbusier (* 6. oktobra 1887 w La Chaux-de-Fonds w šwicarskem kantonje Neuenburg; † 27. awgusta 1965 w Roquebrune-Cap-Martin pódla Monaku; pópšawem Charles-Édouard Jeanneret-Gris) jo był šwicarsko-francojski architekt, teoretikaŕ architektury, měsćański planowaŕ, mólaŕ, kreslaŕ, bildaŕ a designer meblow.
Jogo pseudonym jo wzeł ako pśichylenje k mjenjam swójogo nana tśeśego naroda a teke jogo wucarja Charlesa l’Éplatteniera w zachopjeńku 1920 lětow w Parisu.
Wokalna harmonija
Wokalna harmonija jo asimilaciski proces, kótaryž artikulaciju wólažcujo. We wuskem zmysle jo pśipódobnjenje sufiksowych wokalow na zdonk, ale teke znutśika zdonka. Pśi tom cuze słowa abo nejnowše póžyconki cesto wokalnej harmoniji wěcej (dopołnje) njewjadu.
Wóna wustupujo w rozdźělnych rěcnych swójźbach, na pś. w turkojskich rěcach, w mongolskich rěcach, w někotarych finougriskich rěcach.
Baškiršćina
Baškiršćina ma 9 wokalow.
W Baškiršćinje dwě warianśe wokalneje harmonije wustupujotej. Styriformowa warianta wužywa wokale "ы", "о", "е" a "ө". Na pś. pšašajuca partikla ma formy -мы, -мо, -ме, -мө.
Dwójoformowa warianta wužywa jano wokala "а" a "ә".
Turkojšćina
Turkojšćina ma wósym wokalow a rozeznawa je pó dwěma pśiznamjenjoma, a to [±prědne] a [±kulowaśone].
W turkojšćinje dwě warianśe wokalneje harmonije wustupujotej. A to tak mjenjowana "małka wokalna harmonija" (z wokaloma "a" a "e", turkojski küçük sesliler uyumu) a "wjelika wokalna harmonija" (z wokalami "i", "ı", "u" a "ü", turkojski büyük sesliler uyumu).
Slědujuce sufikse małku wokalnu harmoniju wjedu:
Slědujuce sufikse wjeliku wokalnu harmoniju wjedu:
Někotare dwójozłožkowe sufikse maju wobej harmoniji, pśi comž małka wokalna harmonija jo w jadnej złožce a wjelika wokalna harmonija w drugej.
Mimo togo samo małko wuwześow eksistěruju, kaž na pś. -ken (konwerbowa kóńcowka z wóznamom "mjaztym až"), wokal o w kóńcowce -iyor (prezens).
Tavo Burat
Tavo Burat (* 22. maja 1932 w Stezzanoje; † 8. decembra 2009 rowno tam, jo pseudonym Gustavo Buratti Zanchi) jo był italski žurnalist a politikaŕ.
Wokalna harmonija
Mongolšćina
Mongolšćina ma tśi klasy wokalow:
Tavo Burat
Z lěta 1964 Burat jo był sekretaŕ mjazynarodnego zjadnośeństwa, kótarež su rěcy a kultury zdźaržaś kśěło, kótarež su wót wumrěśa wobgrozone. Wón wósebnje se procował wó wuchowanje Piedmontšćiny a Franko-Provencalšćiny.
Wokalna harmonija
Mongolšćina
Wokale я, е, ю, ё su faktiski kombinacije wokalow а, э, у, о z konsonantom й. Jolic słowo wopśimjejo jano wokal и, da se ako słowo prědnego rěda wobjadnaju.
Finšćina
thumb|Finska wokalna harmonija Finšćina ma tśi klasy wokalow:
Neutralne wokale se mógu pó wokalu z dweju prědneju kupkow jawje a se mógu z wokalami z wobeju rědow kombiněrowaś, na pś. äi, öi, yi a ai, oi a ui. Jolic słowo wopśimjejo jano neutralne wokale, da se wokale z prědnego kupki wužywaju, na pś. eikö, eihän.
Pśi kompozicijach se wokal pó slědnem wobstatku złožujo.
Hungoršćina
Hungoršćina ma 14 wokalow. Ale w někotarych narěcach a pó źělach wobchadnej rěcy se dalšna warianta "e" jawi.
Eksistěruju tśi typy sufiksow, a to jadnoformowe, dwójoformowe a tśiformowe.
Šyrinowy krejz
thumb|Šyrinowe krejze thumb|Šyrinowy krejz (cerwjony) Šyrinowe krejze su krejze na (idealizěrowanem) pówjerchu zemje z konstantneju geografiskeju šyrinu β, kótarež běže paralelnje k ekwatorowej rowninje k pódzajtšno-pódwjacornemu směroju.
Mjaztym až wšykne dlininowe krejze, kótarež běže padorownje k šyrinowym krejzam, su wjelike krejze, su šyrinowe krejze powšyknje małe krejze – mimo ekwatora, kótaryž ako nulowy šyrinowy krejz źěli zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje hemisfery. Dalšne wósebne šyrinowe krejze su wobrotnej krejza a polarnej krejza, kótarež dostawaju wuznam za staw słyńca w běgu lětnych casow pśez kśiwosć ekliptiki. Teke definicija klimowych conow póśěgujo se na wěste šyrinowe krejze.
Wótstawk dweju šyrinoweju krejzowu z rozdźělom jadnogo stopnja šyriny jo pśerěznje něźi 111 km, jo wšak wopłonjenja zemje dla w bliskosći ekwatora mjeńšy ako w ekstremnje pódpołnocnych a pódpołdnjowych šyrinach. Pódobna zmólka by było woblicenje dłujkosći šyrinowych krejzow ako 2πR·cos β z konstantnym zemskim radiusom R.
Šyrinowe krejze ako granice
Šyrinowe krejze wužywaju se cesto ako granica mjazy krajami abo regionami, pśedewšym w Pódpołnocnej Americe.
Jugosłowjańska
thumb|250px|Cerkwja swětego Sawy w Běłogroźe Jugosłowjańska jo nastała pó Prědnej swětowej wójnje z tegdy njewótwisnych kralojstwow Serbiskeje a Carneje Góry (Montenegro). Toś ten kraj jo gronił nejpjerwjej „Kralojstwo (Pódpołdnjowych) Serbow, Chorwatow a Słowjeńcow. 1929 jo pomjenjował kral Aleksandr kraj „Kralojstwo Jugosłowjańska“. Pózdźej su słušali k toś tomu kralojstwu teke něgajšne prowincy Awstrisko-Hungorskego kejžorstwa kaž Bosniska a Hercegowina.
SDAJ
250px|right|thumb|Logo SDAJ
Jugosłowjańska
W lěśe 1943 su pśewzeli komunisty pód wjednistwom Josipa Broza “Tita” (1892-1980) móc. Wót něnto jo gronił kraj “Socialistiska zwězkowa republika Jugoslawija”. Stolica kraja jo była Běłogrod (Beograd), wót jo tam se wšo centralnje wóžeł. Tamnjejše stolicy kaž Zagreb (Chorwatska), Ljubljana (Słowjeńska), Sarajewo (Bosniska), Skopje (Makedońska) a Podgorica (Carna Góra) njejsu měli nic groniś. Kosovo se ako serbiska prowinca jo wobglědowało a hyšći wobglědujo.
SDAJ
SDAJ (nimski Sozialistische Deutsche Arbeiterjugend, serbski Socialistiska nimska źěłaśeŕska młoźina) jo marxistisko-leninistiski młoźiny zwězk a tradicionelnje pśijaśelski zwězana z stronu DKP. Dalej stoje zwězk zjadnośeństwu Zjadnośeństwo pśegónych nacirežima - zwězk antifašistow a antifašistkow (VVN-BdA) a asociaciji Asociacija marksistiskich studěrujucych (AMS) blisko. Załožeńske datum jo 5. maja 1968.
Jugosłowjańska
Zachopjeńk 90tych lět Socialistiska Republika Jugosłowjańska jo rozpadnuła, což njewóstała bźez wójny: Nejpjerwjej w Słowjeńskej (źaseś dnjow), pótom w Chorwatskej, někak rownocasnje w Makedońskej a naposledk w Bosniskej (1995). Carna Góra a Kosovo (wětšyna albańskeje ludnosći) stej wostałej abo skerjej stej musałej ze Serbiskej gromaźe w nowej “Zwězkowej Republice Jugoslawija wostaś – njejsu měli pak dalej žedne pšawa. 1998 jo se wótměł slědna wójna a to na Kosovo polu. Pó wótsajźenju prezidenta Južnosłowjanskeje Slobodana Miloševića w lěśe 2000 jo se stało Vojislav Koštunica z prezidentom Južnosłowjanskeje. W lěśe 2003 jo se napórał nowy stat “Srbija i Crna Gora”. Serbiska a Carna Góra stej z tym nutśikownopolitiski samostatnej (w Carnej Górje płaśa z Euro) wenkownopolitiski se Carna Góra hyšći pśez Běłogrod zastupujo. Lětosa kśě w Carnej Górje wó dopołnej njewótwisnosći wótgłosowaś. Pó internacionalne pšawa łamajucej wójnje NATO w lěśe 1999, na kótarejž jo se mjaz drugimi teke Nimska wobźěliła, kněžy w Kosovje něnto UN. Ale teke Kosovo co se zesamostatniś.
SDAJ
wopśimjeśowy profil
Organizacija SDAJ zastupi cełkowne zajmy młodych źěłaśerjow a wukniki. Politiske śěžyšćo jo politika za źěłaśeŕsku młoźinu. Drugi temowe kampanje su antikapitalistiske, antifašistiske a antimilitaristiske źěło.
SDAJ pomina cełkownu šulu, klasowu wjelikosć wót maks. 20 wukniki gaž teke wótpóranje głowowim censuram.
Organizaciska struktura
Cłonki su mjazy 14 a 30 lět stare a póznaju se k statutam pśichod nej papjerje SDAJ (Zukunftspapier der SDAJ) jogo programatiski zakład. SDAJ ma wokoło 600 cłonkow.
SDAJ rozrědowa se do městnych kupki, wokrejsnych zwězkow a krajnych zwězkow.
Rosmarin
thumb|Rosmarinus officinalis
Rosmarin (Rosmarinus officinalis) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae). Dalše serbske mě jo rosmarija.
Wopis
Rosmarin jo zrownany kerk.
Gałuzy mócnje wódrjewjaju.
Wuske łopjena su jegłate, dołojce filcojte a dośěgnu dłujkosć wót 2,5 cm.
Kwiśo wót nazyma až do nalěta. Kwiśonki su blědomódre gubkowe kwiśonki.
Stojnišćo
Rosćo na małowutkatych, pśepušćatych zemjach na słyńcnych stojnišćach.
Knochac
Knochac (Calendula officinalis) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae). Druge serbske mě jo knochanka.
Wopis
Knochac jo w lěśe zelena a dośěgnjo wusokosć wót až do 60 cm abo až do 30 cm wótwisnje sorty. Ma krickaty zrost.
Blědozelene, kósmate łopjena su lancetojte, měnjate a mócnje aromatiski wónjaju.
Kwiśo wót nalěśa až do nazymy, wót junija až do oktobra. Kwiśonki su žołte abo oranžowe a stoje w jadnorych abo połnjonych głowkach. Wóni wopśimjeju eteriske wóleje a górke maśizny. Někotare sorty njasu połnjone kwiśonki.
Płody su kaž guseńcy se kuźerjone nažki.
Stojnišćo
Rosće w zagrodach a na pustych płoninach.
Rozšyrjenje
Póchada z pódpołdnjoweje Europy.
Wužywanje
Rostlina se ako pyšnu rostlinu sajźa. Jeje kwiśonki se pśeśiwo žołcowym chórosćam a crjowowym bólosćam ale teke wótwenka pśi chórosćach koźe a ranach wužywaju.
Groźišćo
thumb|right|350px|Groźišćański grod wokoło 1860 (ze zběrki [[Alexander Duncker|Alexandra Dunckera)]] Groźišćo jo město we wokrejsu Łobjo-Halšter w Bramborskej. Lažy w Dolnej Łužycy něźi wósym kilomejtarjow na dłujki wjacor wót Grabina a ma něźi tśi a poł tysac wobydlarjow.
Měsćańske źěle
K Groźišću słušaju slědujuce měsćańske źěle:
Pšužyna
Jolic póstajotej se na krejzu dwa někakejžkuli dypka a toś tej zwězujotej se pśez cery ze srjejźišćom krejza, stej woba źěla płoniny krejza, kótarejž wótźělujotej se pśez toś te cery jaden wót drugego, wurězka krejza (teke sektora krejza pomjenowanej). Wurězk krejza wurězujo se pótakem ako se groni pśez dwa radiusa z krejza. Źěl cery krejza, kótaryž słušy ku sektoroju krejz, groni se pšužyna; kut mjazy woběma radiusoma groni se srjejźišćowy kut.
Woblicenje
Wopśimjeśe płoniny wótpowědnego wurězka krejza woblicujo se tak:
Jolic srjejźišćowy kut α pódawa se we wobłukowej měrje, plaśitej slědujucej formuli:
Tšuna krejza dłujkosći l dostanjomy pśez slědujucy zwisk z pšužyny b a radiusa r:
Tokpisinšćina
Tokpisinšćina (swójske mě Tok Pisin) jo kreolska rěc w Papua-Neuguinea. Wót lěta 1975 wóna jo jadna z tśich narodnych rěcow w Papua-Neuguinea. Dwě dalšnej stej engelšćina a hirimotuwa rěc.
Mimo togo jo drugim kreolskim rěcam pódobna, kaž na pś. Bislamje na Vanuatu, Pijinje na Salomonach a Torres Creole na Torres Strait (Awstralska), kótarež su z melaneziskego pidgina nastali.
Mě rěcy
Słowo Tok-Pisin póchada wót tok a pisin. Pśi tom tok póchada z engelskego talk, wobznamjenjece "rozgrono", ale teke "słowo", zdźělenje" a "rěc". Pisin wóznamjenja "pidgin" a originalnje póchada wót engelskego business. Na rozdźěl wót sugestije mjenja Tok-Pisin njejo pidgin, ale kreolska rěc.
Něga rěc jo měła druge mjenja, a to Melanesiski Pidgin (engelski Melanesian Pidgin), Neo-Melanesišćina (engelski Neo-Melanesian), Pidginowa Engelšćina (engelski Pidgin English) a 'Tok Boi'. Ale něnto 'Tok Pisin' jo akceptěrowane mě rěcy.
Baskiska rěc
Baskišćina (Euskara, w narěcach euskera, euskuera, üskara) jo izolowana rěc na pódwjacorje Europy, kótaraž powěda se w někótarych regionach Špańskeje a Francojskeje. Powěda ju mjazy 700 a 800 tysac luźi, głownje w Baskiskej.
Tokpisinšćina
Oficialnosć a pśiswójźbne rěcy
Wóna jo jadna z oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, z engelšćinu a hirimotuwej rěcu), a nejcesćej powědana rěc w městnje. Wužywaju ju w medijach a kněženju Papua-Neuguinea, lěcrownož mjeńše ako engelšćinu. Někotare bazowe šule wuwucuju w Tokpisinšćinje.
Baskiska rěc
thumb|left|[[Baskiska a rozšyrjenje baskiskeje rěcy]] thumb|[[Dialekty baskišćiny]]
Tokpisinšćina
Oficialnosć a pśiswójźbne rěcy
Njewužywaj Bislamšćinu ako mě za Tokpisinšćinu. Wónej stej dwě rozdźělnej rěcy, kótarejž pak stej blisko pśiswójźbnej.
Powšykne
Rěc słužy pśedewšym komunikaciji mjaz pśisłušnikami rozdźělnych rěcnych zgromaźeństwow, ma pak - winacej ako nejwětše Pidgin-rěcy - teke se powyšowacu licbu maminorěcnych rěcnikow.
Baskiska rěc
Fonologija
Konsonanty baskišćiny
Tokpisinšćina
Powšykne
85% słowoskłada bazěrujo na engelskej rěcy, mjaztym zbytk wobstoj z melaneziskich słowow, ale samo słowa z nimšćiny eksistěruju. Rěc ma wjele narěcow, kaž na pś. mócnje wót engelšćiny wobwliwowany Waigani-Pidgin wokoło Port Moresby. Tokpisinšćina se jo z pidginoweje rěcy wuwiła, pśi tom toś te wuwiśe hyšći trajo, dokulaž maminorěcne wót wšych rěcnikow hyšći su mjeńšyna. Ale toś ta kupka wjelgin rosćo, pśi comž wjele rěcow z jano małkimi licbami rěcnikow wótemrěju.
Pśikłady:
Fonetika
Fonetika Tokpisinšćiny jo jadnorjejša ako ta engelšćiny. Eksistěrujo jano 16 konsonantow a 5 wokalow.
Wěcej engelski
We wugronjenju, kótarež jo wěcej pódobne engelšćinje, eksistěruju dalšne fonemy, a to pśedewšym: //, //, //, //, //, // a //.
Wokale
Tok Pisin ma pěś wokalow, kótarež su wokalam w Špańšćinje, Japańšćinje a dalšym pěśwokalnym rěcam pódobne:
Mimo togo eksistěruju tśi diftongi, a to ai, au a oi.
Wósebnosći pśirownane z Engelšćinu
Na kóńcach słowow njejsu spiwne konsonanty, tak ze z konsonantow b/v, d, g, dž/dz nastanu konsonanty p, t, k, s. Jano słowo god se zda byś wuwześe, ale se wugroni z kóńcnym t.
Konsonantowe slědy na kóńcach słowow se teke zgubuju. Tu stej dwě warianśe móžnej:
Wolodymyr Zelenskij
mini|Wolodymyr Zelenskij (2023) Wolodymyr Oleksandrowič Zelenskij ( Володимир Олександрович Зеленський; roź. 25. januara 1978 w měsće Krywyj Rih, Ukrainska SSR) jo ukrainski grajaŕ, režiser a politikaŕ, kótaryž jo wót 20. maja 2019 šesty prezident Ukrainy.
Tokpisinšćina
Werby
W tokpisinšćinje eksistěruju tśi werbowe klasy.
Pśi někotarych werbach intransitiwna forma złožku pódwójujo, mjaztym až se toś te pódwójenje pśi wótwóźonej formje na -im njestawa. Na pś.
Wolodymyr Zelenskij
Po studiju prawnistwa jo wón źěłał ako grajaŕ, synchronowy powědaŕ, telewizijny moderator, kabaretist a filmowy producent. W lěśe 2003 jo wón załožił filmowe studijo Studija Kwartal-95 (ukr. „Студія Квартал-95“). Jo wón w Ukrainje daloko a šyroko znaty wosebnje pśez to, až wón jo grał głownu rólu w satiriskej telewizijnej seriji Słužabnik naroda (ukr. Слуга народу). Dnja 21. apryla jo wón był ako prezident Ukrainy wuzwolony.
Tokpisinšćina
Werby
Wjele werbow ma jano transitiwnu formu z kóńcowku -im.
Wolodymyr Zelenskij
Zelenskij póchada z ruskorěcneje židojskeje swójźby a jo wotrosł w industrijowym měsće Krywyj Rih.
Tokpisinšćina
Werby
Někotare transitiwne werby na -im bazěruju na drugich słownych družynach, kaž na pś. substantiw, adwerb, adjektiw.
Wótergi zmóžnja kóńcowka -im mjaz słowami rozeznawaś, kótarež by howacej homonymy byli.
Partikla i
Pó pronomeny za 3. wósobu w singularje, wše wósoby w pluralu a pó substantiwje ako subjekt musy partikla i staś. W prědnej a drugej wósobje singulara se nigdy njewužywa. W Engelšćinje se predicate marker mjenjujo.
Pó slědujucych słowach se partikla i móžo wuwóstajaś: mipela, yupela, ken, laik. Partikla pśed partiklu no stoj, kótaraž markěrujo negaciju.
Wótergi se partikla i ako formu werba "byś" pśełožyś.
Partikle za casy
Dokulaž konjugacija felujo, za casy se partikle wužywaju. Pozicija partikle i wótwisujo wót wužywaneje partikle za cas. Stoj toś pśed bin, ale pó bai.
Bai (abo dłujka warianta baimbai) cesto samo stoj pśed subjektom, kaž na pś.
Pśeběgowa forma
Za pśeběgowu formu prezensa su styri móžnosći:
Samo jo móžno kombinacija, kaž na pś. z i stap a nau.
Karcag
Karcag jo město w Hungorskej.
Tokpisinšćina
Pśeběgowa forma
Postponowane i stap se móžo z wurazom zachadnosći kombiněrowaś.
Kopula
Eksistěruju tśi móžnosći werb byś do tokpisinšćiny pśełožyś.
Adwerbowe sufikse
Někotare werbowe afikse se mógu wužywaś, aby dalše werby twóriś.
Někotare werby ze sufiksom -ap, -aut abo -ewe mógu tež -im wopśimjeś.
Pronomeny
Tokpisinšćina ma tśi wósoby, kótarež genuse njerozeznaju.
Głowna sudecka sćažka
Głowna sudecka sćažka Mieczysława Orłowicza (pol. Główny Szlak Sudecki imienia Mieczysława Orłowicza, "GSS") jo z cerwjeneju barwu wobznamjenjona pěša górska sćažka, kótaraž ze Świeradowa-Zdróju do Prudnika pśez nejzajmnjejše źěle Sudetow wjeźo.
Tokpisinšćina
Pronomeny
Gramatiska wósebnosć tokpisinšćiny stej dwě formje pśi wósobowem pronomenje 1. wósoby w dualu a pluralu, a to ekskluziwna a inkluziwna forma.
Głowna sudecka sćažka
Stawizny
Ideja sćažki jo se na pósejźenju Sudeckej komisiji Pólskego tatranskego towaristwa zjawiła, kótarež jo se 24. oktobra 1947 wótměło. Lěto pózdźej su se źěła pśi markěrowanju sćažki zachopili. Pśi góźbje jubileja 100 lět turizma w Pólskej w 1973, Komisija górskego turizma Głownego zastojnstwa PTTK jo  sudeckej sćažce mě Mieczysława Orłowicza w pśipóznaśu jego pśinoska za turizm a domownjowědu dała.
Tokpisinšćina
Pronomeny
Paradigma wariěrujo we wótwisnosći wót lokalnych rěcow; dual jo wšedny, trial wšak mjenjej. Nejwětšy inwentar pronomenow tokpisinšćiny jo:
Posesiwne pronomeny se wugronje z doprědka stajonym słowom bilong na slědujucem wašnju:
Głowna sudecka sćažka
Pśeběg
W běgu wjelu lět pśeběg sćažki jo se změnił. Něnt se zachopina w Świaradowje-Zdróju, wjeźo pśez Izerske góry (Wysoka Kopa, 1126 m; Wysoki Kamień, 1058 m) do Szklarskeje Poręby, pótom pśez Kerkonoše (Wódopad Kamieńczyka, Wielki Szyszak - 1509 m, Pśechod pod Sněžku - 1398 m) do Karpacza; dalšne etapy su góry Rudawy Janowickie (Skalnik, 945 m), Kamjene a Carne góry do Jedliny-Zdróju, Sowje góry (Wielka Sowa, 1015 m), Slobrany pśechod źělecy ju wót Bardzkich gór. Dalej, pśez Wambierzyce, sćažka wjeźo w Toflojte góry, a do bliskich sudeckich kupjelow: Kudowa-Zdrój, Duszniki-Zdrój; dalej: Orlicke a Bystrzycke góry, wódopad Wilczki, Górišćo Śnieżnika, góry Krowiarki, Londek-Zdrój, Złote góry do Paczkowa (źož jo se w běgu wjelu lět na dwórnišću kóńcył) a dalej pśez Kałków, Głuchołazy, Opawske góry do Prudnika. Sćažka wobejźo někotare wažne sudecke dypki, inkluziwnje wjerchy Śnieżka a Śnieżnik. Dłujkosć sćažki jo wokoło 440 kilometrow, a cas pśechoda jo 104 goźiny. Izerske góry – pol. Góry Izerskie, čes. Jizerské hory, Kerkonoše – pol. Karkonosze, čes. Krkonoše, Pśechod pod Sněžku – Przełęcz pod Śnieżką, Kamjene góry – pol. Góry Kamienne, čes. Meziměstská vrchovina, Carne góry – Góry Czarne, Sowje góry – Góry Sowie, Slobrny pśechod – Przełęcz Srebrna, Bardzke góry – Góry Bardzkie, Toflojte góry – pol. Góry Stołowe, čes. Stolové hory, Orlicke góry – pol. Góry Orlickie, čes. Orlické hory, Bystrzycke góry – pol. Góry Bystrzyckie, čes. Bystřické hory, Górišćo Śnieżnika – pol. Masyw Śnieżnika, čes. Králický Sněžník, Złote góry – pol. Góry Złote, čes. Rychlebské hory, Opawske góry – pol. Góry Opawskie, čes. Zlatohorská vrchovina
Tokpisinšćina
Pronomeny
Ako demonstratiwne pronomeny se slědujuce słowa wužywaju, jolic wó bliskosć źo:
Głowna sudecka sćažka
Pěšy turizm
Sćažka jo cełolětnje k dostaśeju, rownož mógu někotare z jeje źěłow w zymski cas dla tšachoty lawinow (Kerkonoše) respektiwnje tšachotnych bagen (Toflojte góry) zacynjone byś. Dajo wjele górskich chromcykow w zastojanju PTTK (Pólskego turistiskego towaristwa). Polske górske chromcyki su zawězane kuždego, kenž žedno druge město pśed schowanim słońca najś njamóžo abo w nuznem pade, ale w primitiwnych wobstojnosćach zaměstnjowas.
Anja Pohončowa
Anja Pohončowa (* 1970 we Wětošowje) jo serbska wědomnostnica, sorabistka, sobuźěłaśerka w rěcywědnem wótźělenju Serbskego instituta w Budyšynje a moderatorka dolnoserbskego magacina Łužyca.
Tokpisinšćina
Pronomeny
Pśi dalokosći se wužywa:
Augustów
Augustów jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Augustów. W 2013 jo how bydliło 30.728 luźi.
Tokpisinšćina
Pronomeny
Jolic dalokosć njejo wažna, pótom se wužywa:
Njejo wopšawdny refleksiwny pronomen. Město togo se yet pó wósobowem pronomenje wužywa.
Pśi někotarych werbach se reduplikacija wužywa.
W někotarych regionach se wužywa bilong z personalnym pronomenom.
W Tokpisinšćinje su rozdźělne móžnosći pśełožyś "jaden drugego/drugemu/na drugego/na drugem".
Jadna warianta jo reduplikacija werba.
Druga warianta su kombinacije wósobowego pronomena ze słowom "yet". Na pś. mitupela i lukim mitupela yet "(mój) wiźimej jaden drugego"
Pšašajuce słowa
W Tokpisinšćinje su jano někotare pšašajuce słowa, z kótarychž někotare su pronomeny, někotare su adjektiwy abo adwerby.
Substantiwy
Substantiwy pady a genusy njamaju. Za plural słowo ol pśed tym stoj, jolic tam numeral njestoj.
Jolic coš substantiw pó roźe rozeznawaś, móžoš za muske stwórjeńko słowo man a za žeńske stwórjeńko słowo meri wužywaś. Wobej słowje pśecej slědujotej a twóritej nominalnu frazu.
Zestajenje
Eksistěrujotej dwa typa zestajanych substantiwow. Pó Mihalic wóni njejsu wopšawdne zestajanki, ale nominalne frazy. Pó Mihalic jano wóni su wopšawdne zestajanki. Drugi źěl pótom jo substantiw, mjaztym až prědny móžo k rozdźělnych słownej družynje słušaś. Wótergi rezultěrujuce słowo samo substantiw wěcej njejo.
Adjektiwy
Adjektiwy z jadnozłožkowym zdonkom, kaž na pś. gut, bik, nais, se zwětšego z kóńcowku -pela jawje a stoje pśed substantiwom, kótaryž maju wopisowaś. Jolic se ako predikat wužywaju, pótom formy ze sufiksu abo bźez sufiksa -pela su móžne.
Jano někotare njepšawidłowne jadnozłožkowe adjektiwy se bźez kóńcowki -pela wužywaju. Źaseś z tych se ako participy zachadnosći pśełožuju, mjaztym až 17 jo wšedne adjektiwy. Jolic se ako atributy wužywaju, pótom wóni slěduju pótrjefjony substantiw.
Adjektiwy z wěcejzłožkowym zdonkom, kaž na pś. nogut "špatny", redi "gótowy", se pśecej bźez kóńcowki -pela jawje a normalnje stoje pó substantiwje, kótaryž maju wopisowaś.
Jano někotare adjektiwy, kaž na pś. liklik "małki" stoj pśed substantiwom.
Za stopnjowanje se słowje moa (za komparatiw) a long ol (za superlatiw) wužywatej, kótarejž adjektiwoju slědujotej.
Ale eksistěrujotej dwě wuwześi, a to słowje planti "wjele" a hanggre "głodny", kótarejž se za superlatiw słowo tumas wužywatej (wóno howacej wóznamjenja "wjelgin", kaž na pś. liklik tumas "wjelgin mały").
Za pśirownanje se słowo olsem wužywa.
Adwerby
Adwerby se wót adjektiwow pśez to rozeznawaju, až kóńcowka -pela felujo. Mimo togo stoje pó werbje.
Konjunkcije
Eksistěruju konjunkcije na "a", o "abo", sapos "jolic" a tasol "ale; jano; jolic".
Jolic stoj na zachopjeńku sady, to wóznamjenja "ale; jolic", mjaztym až na kóńcu sady abo pó někakem słowje tasol "jano" wóznamjenja.
Pśirownaj teke
Numerale
Tokpisinšćina ma numerale z engelšćiny, ale cesto wužywa kóńcowku -pela.
Dalšne licbniki su: tausen "tysac" (na pś. tu tausen "2 tysac", tu tausen wanpela ten wan "2011") a milien "milion" (na pś. tu milien "2 miliona").
Dalšne pśiznamjenja
Reduplikacija jo wjelgin běžna w tokpisinšćinje, mjaztym až móžo rozdźělne funkcije měś. Pó Nose, Masahiko wóna jano rědko pokazujo plural a wariaciju. Rozdźělne werby mógu reduplikowaś aby wugroniś wóspjetowanje, pókšacowanje abo něco pódobne, ale nic wše.
Někotare z toś tych pśiznamjenjow póchadaju wót zgromadnych gramatiskich normow Awstroneziskich rěcow - lěcrownož zwětšego w zjadnorjonej formje. Druge pśiznamjenja wšak, kaž ako słowoslěd, su engelšćinje wěcej pódobne.
Słowoskład
Słowoskład wopśimjejo słowa rozdźělnego póchada, a to pó něźi 85 % z engelšćiny, a zbytk z melanesiskich rěcow, malajišćiny, portugišćiny a nimšćiny.
Kompozicija
Wjele słowow se pśez kompoziciju twóri, pśi comž někotare słowa zwětšego jano w kompozicijach wustupuju. Pśi tom su někotare warianty. A to: gromaźe pisane a rozdźělone pisane kompozicije.
Pó Krifka to su kompozicije z modifikatorami (nimski Kompositionen mit Modifikatoren), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to kompozicije (engelski Compounding).
Tokpisinšćina cesto wužywa kompozicije rozdźělnych słowow, mjaztym až engelšćina wužywa wósebne korjenje słowow. Tudejšej tabeli wopśimjejotej formy ze słowom "bilong" a bźez toś togo słowa. Pó Krifka warianta bźez "bilong" jo kompozicija z nomenami (nimski Kompositionen mit Nomina), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to nominalne fraze (engelski noun phrases).
Mimo togo su wopišuce warianty:
Afikse
Tokpisinšćina ma jano mało afiksow, kótarež samo jano su sufikse.
Warianty we pšawopisu
Pśi někotarych słowach pšawopis móžo wótwisnje wót narěcy abo žrědła wariěrowaś.
Rozdźěle we woznamje
Na rozdźěl wót engelskich etymonow słowa cesto rozdźělne wóznamy maju.
Homonymija
Dokulaž Tokpisinšćina ma mjenjej zukow ako Engelšćina, cesto eksistěruju homonymy, kótarež rozdźělne etymony maju.
The Doors
The Doors jo była US-amerikańska rockowa muzikowa kupka z Los Angelesa, kótaraž jo mjaz 1965 a 1973 eksistěrowała.
Tokpisinšćina
Homonymija
Cesto se pśidatne elementy abo alternatiwne formy wužywaju, aby homonymy wobejšli.
Ale teke reduplikacija se móžo za to wužywaś.
Kaž na pś. z engelskeju słowow ship a sheep stej słowje sip „łoź“ a sipsip „wójca“ nastałej.
Bascha Mika
Bascha Mika (* 17. januara 1954, Komprachcice, Pólska) jo nimska žurnalistka, kótaraž jo była wót 1999 do 2009 šefredaktorka nimskich nowinow Die tageszeitung.
Słyńco
mini|Słyńco ☉
Słyńco (symbol: ; łat: Sol, grich.: ἥλιος bog słyńca Helios) jo gwězda, kótaraž jo centrum našego słyńcowego systema. Słyńce jo paleca se płuno-plasmoweju kula z 73% wóźiku, 25% helium a drugich elementow. Słyńca temperatura powjerchu jo 6000°C. Radius Słyńca wunjaso 1,4 milionow kilometrow, 109 raze wěcej ako radius zemje. M☉, słyńcowy wolumen wunjaso 2×10^30 kg, 300.000 raze wěcej ako zemja. Wolumen słyńca wunjaso 99,86 % wolumena cełego słyńcowego systema. Słyńco promjeni swětło, śopłota, energija a promjenjenja radioaktiwne a ultrawioletne. Słyńco jo 149,6 milionow kilometrow wót zemi. Słyńco jo gwězda głownego rěda, teke znate ako žołty lutk, w ramjenju Oriona w naseju galaksiju Ptaškoweju drogu.
Słyńco jo zakładne wuměnjenje za wše žywjenje na zemje, za wšych rostlinowu a zwěrjetowu. Słyńco wiźone ze zemje jo zazdaśim gibaś se na njebju wót zajźenja do schowanju, ale jo jano zemja, kótaraž wjerśe se wokoło swójeje wósy. Gaž zemja wobwjerśe se tak, až słyńco se pódnurja slězy wokłona, na tem městnu zemje jo se zajśmi a jo se zachopijo noc. Gaž zemja wobwjerśe se tak, až pó noce słyńco stupa wušej wokłona, na tem městnu zemje jo se zachopijo swětły źeń. Gaž zemja wobwjerśe se jaden raz 360 stopnjow wokoło swójeje wósy, jo minjo se jadna słyńcowa doba abo 24 góźiny. Ceły Słyńcowy system zrazom z zemja kružy teke wokoło słyńca. Gaž zemja wobkružujo jaden raz dopołny wobběg wokoło Słyńca, jo minjo se jadne zemske lěto casa, abo 365,25 słyńcowych dnjow.
Słyńco jo było cesćone ako bog abo bogowka wót wšyknych luźi wót kamjeńtneju dobu. Wót słyńca pomjenjowane su dny tyźenja w łatyńšćinje a germaniskich rěcach ako dies Solis, Sonnabend, Sontag, søndag, Sunday. Astronomiski symbol słyńca jo ☉
Harald Kóńcak
Harald Kóńcak, teke: Harald Końcak a Harald Koncak, nim. Harald Konzack (roź. 20. maja 1954 w Mósće) - jo dolnoserbski inženjer a kulturny procowaŕ. Wón jo źěłał ako zastupny jadnaŕ Domowiny. W lětach 1994-2015 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow a jeje pśedsedaŕ. W lětach 2015-2017 wón jo był ze županom župy "Dolna Łužyca". Bydli w Turjeju.
W 1984 jo dostał cesne znamuško Domowiny a w 2016 myto Domowiny.
Šluknov
mini|links|Šluknovska cerkwja swě. Wjacsława na póglědnicy z lěta 1916
Šluknov (serbski teke Słanknow, Schluckenau) jo městko na samem pódpołnocy Českeje pśi granicy z Górneju Łužycu a zrazom nejwěcej pódpołnocna měsćańska gmejna kraja. Na tamnym boku nimsko-českeje granice lažy gmejna Załom w Budyšyńskem wokrejsu. Mjaz wobyma sedlišćoma wobstoj granicny pśechod. Město ma dwórnišćo pśi zelezniskej cerje Rumburk–Zebnica.
Stawizny
Prědne naspomnjenje ako Slanknov jo ze 14. lětstotka. Tegdy jo załožył česki zemjański rod Berka z Duby how na městnje staršego słowjańskego sedlišća nowe městko. Wokoło lěta 1430 su wužywali Husity Šluknov a susedny Rumburk dla połoženja pśi starej Českej sćažce ako wuchadnišćo nadběgow pśeśiwo Budyšynoju.
Za cas prědneje čechosłowakskeje republiki jo był Šluknov ze srjejźišćom Sudetonimskeje strony Konrada Henleina. Wót tegdy wokoło 5.500 wobydlarjow jo była wětšyna nimskorěcna. Pó kóńcu drugeje swětoweje wójny bu sudetonimske wobydlaŕstwo dla Benešowych dekretow z Čechosłowakskeje wugnane.
Źinsa słuša Šluknovska strona k problematiskim regionam pódpołnocneje Českeje z wusokeju bźezdźěłabnosću.
Ralphie May
Ralph Duren "Ralphie" May (17. februara 1972 w Chattanooga, Tennessee) jo US-amerikański grajaŕ.
Singular
Singular ( singulāris „jednotliwy“), teke jadnota jo numerusowa kategorija, kótaraž wóznamjeni jadnotliwy elementy. Móžo pśi substantiwach, adjektiwach, pronomenach a werbach wustupowaś.
Wjele nominow móžo jano w singularu wustupowaś. To jo tak mjenjowany signularetantum.
Lester Speight
Lester Speight (1963 w Baltimore, Maryland) jo US-amerikański grajaŕ.
Kazincbarcika
Kazincbarcika jo město w Hungorskej.
Pětr Młónk
mini|Pětr Młónk mini|Kamjeń k spominanju Młónka w Praskowje
Młónk jo był cłonk a wót 19. apryla 1876 cesny cłonk Maśice Serbskeje. Młónk jo był teke cłonk Serbskego towaristwa w Tśich Gwězdach, a w 1862 jo sobuzałožył z Jaroměrom Hendrichom Imišom Serbske ewangelske knigłowe towaristwo.
Knochace
Knochace (Calendula) su rod ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae).
Wopis
Družyny su jadnolětne rostliny abo pśecej zelene trajne zela. Wóni njasu jadnore, aromatiski wónjate łopjena. Jich głowki su oranžobarwne abo žołte.
Rozšyrjenje
Družyny su wót kanariskich kupow, pśez region Srjejźnego mórja až do Irana rozšyrjone.
The Rolling Stones
The Rolling Stones jo engelska rockowa muzikowa kupka z Londona, kótaraž jo była w 1962 załožona.
Bielsk Podlaski
Bielsk Podlaski jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Bielsk Podlaski. W 2012, jo how bydliło 26 545 luźi.