cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cerwjeny buk
Habitus
Ako pó jadnom stojecy bom soliter w pśerězku dośěgnjo wusokosć wót 25-30 m a twóri šyroko se wupinacu owalnu kronu z 20 až 30 m pśeměrom, kótarejež dolne gałuzy pśisamem až k zemi dosegaju. Stare mócne gałuzy su pśisamem wódorownje wustupujuce a wót pšawidłownego schódnego rozrědowanja.
W gustem lěsu cerwjeny buk dośěgnjo wusokosć wót až do 40 m a twóri wušćurnjejšu kronu, kótarejež nasajźonk akle w něźi 10-20 m wusokosć lažy.
Skjarbošc
miniatur|Cerkwja w Skjarbošcu
Cerwjeny buk
Łopjena
Schódnje zarědowane jadnore listowe łopjena su jajowate z lažko žwałkatej abo słabje zubatej kšomu. Jich dłujkosć dośěgnjo 5-10 cm, šyrokosć 3-7 cm, dłujkosć wogonka 0,3-1,5 cm.
Skjarbošc
Skjarbošc ( Schorbus) jo wjas, kótaraž njejo daloko wót města Chóśebuza. Wóna jo na krotki wjacor wót togo města.
Cerwjeny buk
Łopjena
List se wubarwi w nazymje jaskrawje okerowožołte a se pótom wótchytaju.
Kwiśonki
W starstwje wót něźi 30 až 200 lět kwiśo a płoźi cerwjeny buk; pśi dobrych wuměnjenjach móžo južo z 15-20 lětami zamóžnosć ku kwiśenju dośěgnjo. Cas kwiśenja jo wót apryla až maja.
Cerwjeny buk jo jadnodomny kuždy za se rodny (monözisch), toś twóri žeńske ale teke muske kwiśonki na tej samskej rostlinje. Toś te se jawje w rozdźělonych, skerje njenadpadnych kwiśonkowych stołkach z łopjenami na młodych wurostkach, muske kwiśonki w gustych, wisecych promjenjach, žeńske kwiśonki zrownane pó 2 (rědko 3) w jadnej styri-zapadakowej wobalce, kótaraž se z drjewowatym płodowym gjarnyškom (cupula) nastanjo.
Płody
Ako płody se něźi 2 cm dłujke wórjechy twórje, kótarež bukowicki. Toś te zezdrjaju w septembrje až oktobrje. Sejźe zwětšego pó dwěma w płodowym gjarnyšku gromaźe, pśez což typiska tśigranjata forma nastanjo. Płody se wót zwěrjetow rozšyrjuju (coochorija).
Rozšyrjenje
Kónčiny rozšyrjenja segaju wót pódpołdnjoweje skandinawiskeje na pódpołnocy pśez pódpołdnjowu Engelsku, Francojsku a cełu srjejźnu Europu až k Pólskej, k pódwjacornej Ukrainje a Krimje, na pódpołdnju wót centralneje Špańskeje pśez Korsiku a Italsku až k Balkańskej połkupje.
Stojnišćo
Cerwjeny buk preferujo włožno-śopłi (atlantiski) klima z relatiwnje miłymi zymami a wusokimi spadkami a jo pśedewšym ako młody bom pśeśiwo mócnym zymskim mrozam, pózdnim mrozami, horcoće a suchoće čućiwy. Nejlěpše rosćenje pokazujo cerwjeny buk na derje z wódu zastaranych ale njehaćenskomokrotowych stojnišćach z wutkatymi zemjami; rosćo wót płonego kraja až k wusokosći wót 1200 m, pó źělach 1600 m (Alpy), źož se pśedewšym w górskem měšanym lěsu w zgromadnosću wót šmrěka a jědli namaka. W pódpołdnjowych kóncynach rozšyrjenja cerwjeny buk rosćo jano we wusokich połoženjach górow. Tam twóri we wusokosći wót 1800 m gromaźe z carnej chójcu gólnu granicu.
Wužywanje
thumb|left|Žywe płoty z cerwjenych bukow w [[Monschauer Heckenland]]
Dla jogo wusokosći, symetrije a swětło okerbarwnego nazymskego barwjenja cerwjeny buk jo woblubowany parkowy bom; z jeje młogolicbnymi formami a sortami jo nejcesćej w parkach a zelenišćach sajźona družyna bukow.
W Eifel słuže žywe płoty z cerwjenych bukow k wobgranicowanje pólow abo ako pó źělach domowusoki šćit pśeśiwo wětšej wjele domow.
Mimo togo jo wusokogódnotne palne drjewo z wusokej topjeńskej gódnotu, dłujkim měrnym palenim a mócnym twórjenim žaglow.
Wariacije
Wót cerwjenego buka eksistěrujo młogolicbne parkowe a zagrodowe formy, kótarež se w barwjenju lista, formje łopjenow abo rosće  mjaz sobu rozeznawaju. Někotare wariacije:
Kopańca
thumb|Kopańca Kopańca, teke balokopanje jo balowa gra a nejpopularnjejšy mustwowa sportowa družyna na Zemi.
Cerwjeny buk
Wótchylenja w habitusu:
gałuzy zhibkoróstne abo hadojće wjene
Kopańca
Gru grajotej dwě mustwje z jadnym balom na tšawatem pšawokutnem grajnišću. Cil jo kopnuś balo do wrotow pśeśiwnika. Jano jaden grajaŕ mustwa, wrotaŕ, móžo graś z pomocu rukow, hynakše grajarje graju wósebnje z pomocu nogow a głowy.
Nazaret
Nazaret (hebrejski נָצְרַת‎ nacrat, arabski الناصرة‎ al-Nāṣira) jo město w Israelu. Lažy w Galileji a jo to głowne město Pódpołnocnego distrikta.
thumb|left|
Źinsa ma něźi 66 000 wobydlarjow.
Jane Krakowski
Jane Krakowski (11. oktobra 1968 w Parsippany-Troy Hills, New Jersey ako Jane Krajkowski) jo US-amerikańska grajaŕka.
Wilford Brimley
Anthony Wilford Brimley (27. septembra 1934 w Salt Lake City, Utah) jo US-amerikański grajaŕ.
Sodłowe kšywo
thumb|300px|Sodłowe kšywo
Sodłowe kšywo jo klasiska a nejgusćej wustupujuca forma kšywa w zymnych a měrnych klimowych pasmach. Wóna wobstoj z dweju porno sebje nakłonjoneju kšywoweju płoninow, kótarejž se smakajotej na nejwušej, wódorownej kšomje - na tak mjenjowanym pónosku.
Pśicyna togo, až toś ta forma tak gusto wustupujo, jo jadnory natwaŕ kšywoweje wězba a pšawokutna forma kšywoweju płoninow. Z tym wótpadnu detaile, kótarež by sej wjele pśidatnego źěła žadali a kótarež se teke spěšnje kóńcuju.
Eksponěrowane twarjenja maju gusto komplikowanjejše formy, na pś. walbowe kšywa atd., kótarež su wót zakładneje formy sodłowego kšywa wótwóźone.
Sieniawa
Sieniawa jo město w Pólskej, w pokarpatskem wójwodstwje, we wokrejsu Przeworsk, w gmejnje Sieniawa. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 166 luźi.
Józef Ignacy Kraszewski
Józef Ignacy Kraszewski (* 28. julija 1812, † 19. měrca 1887) jo był pólski spisowaśel‎, publicist, stawiznaŕ a mólaŕ.
Hamilton (Ontario)
Hamilton jo město w kanadiskej prowincy Ontario. Lažy na krotkowjacornem brjoze jazora Ontario. Město ma něźi 500.000 wobydlarjow. Prědny raz naspomni se město pó lěśe 1812.
thumb|left|Hamilton, Ontario.
Józef Ignacy Kraszewski
Wót 1863 do 1883 jo bydlił w Drježdźanach. Załožył stipendium dla serbskich wuknikow. thumb|Wopon Jastrzębiec
Edith Pjeńkowa
Edith Pjeńkowa, nim. Edith Penk (roź. 12. apryla 1938 ) – jo serbska wótkubłaŕka, kulturna a towarišnostna procowaŕka, spěchowaŕka regionalnych projektow, rentnaŕka. Wóna powěda w slěpjańskej serbšćinje. Bydli w Rownem. Wóna jo cłonk towaristwa Njepilic dwór.
W 2018 Edith Pjeńkowa jo była kandidatka za Serbski sejm. Wóna jo dostała 207 głosow, jo to był tśeśi rezultat wót wšyknych drugich dolnoserbskich kandidatow.
Jill-Francis Ketlicojc
Jill-Francis Ketlicojc, nim. Jill-Francis Käthlitz, pseudonym Źilka, (roź. 1991) jo dolnoserbska spisowaśelka, basnikaŕka a redaktorka Nowego Casnika.
Wóna jo studěrowała pśirownujucu literaturu a interdisciplinarne pólske studija na uniwersiśe Mjertyna Luthera w Halle-Wittenberg.
Jill-Francis Ketlicojc pišo basni a wulicowańka, kótarež su wózjawjane w Rozhlaźe, Nowem Casniku, Serbskej šuli, Płomjenju a Pratyji.
Via regia
thumb|upright=2.0|Běg Via regije pśez Europu thumb|Šlazyńska, Łužyca a Sakska w 17. lětstotku thumb|Pólske wikowarje w Lipsku
Via regia (łatyński; „kralojska droga“) jo zapśimjeśe za stare mócnaŕstwowe drogi w Europje. Njejadna se pótakem wó wěstu drogu, ale wó družynu drogow, kótarež su byli pšawniski kraloju pśirědowane.
Nejznaśejša kralojska droga w Swětem romskem mócnaŕstwje jo wjadła wót Ryna pśez Frankobrod, Lipsk a Budyšyn do Šlazyńskeje. Toś ten historiski puś jo až do źinsajšnego pód mjenim Via regia znaty.
Wišnjowa slěwcyna
Wišnjowa slěwcyna (Prunus cerasifera) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Rowny, krickaty, bźezśernjowy bom dośěgnjo wusokosć wót až do 9 m. Rosćo ako bom wěcejštomowje a jo cesto njeśernjata.
Krona jo kulojta.
Hamilton
Hamilton ma rozdźělne wóznamy:
w Zjadnośonych statach:
Ronica (Coronopus)
Ronica (Coronopus) jo rod ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae). Družyny něnto słušaju k rodoju krjasow.
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Žytawa
Žytawa (čes. Žitava, Żytawa,  Zittau) jo wjelike wokrejsne město we pódzajtšnosakskem wokrejsu Zgórjelc. Pěte nejwětše město Górneje Łužyce lažy w samym krotkem zajtšu Sakskeje pśi Nysy a Mandawje a granicujo z Pólskeju a Českeju. Prědne historiske naspomnjenje jo z lěta 1238.
Pśez město běžy sćažka za kólasowarjow Odra-Nysa.
Beringowe mórjo
Beringowe mórjo jo nakšomne mórjo Śichego oceana. Lažy w pódpołnocnem źělu Śichego oceana, pśi granicy ze Pódpołnocnym polarnym oceanom. Na pódwjacorje granicujo z rusojskeju twardeju zemju, z połkupoma Kamčatka a Čukotka w Aziji, a na pódzajtšu z Alasku, zwězkowym statom Zjadnośonych statow Ameriki na kontinenśe Pódpołnocna Amerika.
Pśestrěń Beringowego mórja jo něźi 2,3 milionow kwadratnych kilometrow a maksimalna dłymokosć jo 4191 metrow.
2. měrca
2. měrca abo '''2. pózymskego''' jo 61. źeń gregorjaniskeje pratyje (62. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 304 dnjow až do kóńca lěta.
Narodniny
thumb|[[Bedřich Smetana (1824–84)]] thumb|[[Rory Gallagher (1948–95)]]
Lubij
thumb|left|Cerkwja w Lubiju Lubij ( Löbau) jo město w Górnej Łužycy, na krotkozajtšnej kšomje serbskego kraja. Lažy pśi rěcce Lubaśe pód Lubijskej góru a ma wokoło 16.000 wobydlarjow.
Skalny gokowc
Skalny gokowc (Rhamnus saxatilis) jo kerk ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae).
Zelów
Zelów jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Bełchatów, w gmejnje Zelów. W lěśe 2014 jo how bydliło 7 801 luźi.
Groch
Groch (Pisum) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow  (Fabaceae).
Systematika
Rod Pisum słuša k tribusoju Fabeae (syn.: Vicieae) w pódswójźbje Faboideae znutśika swójźby Fabaceae.
Mě roda Pisum bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w Species Plantarum, 2, S. 727 nejpjerwjej wózjawjone. Typusowa družyna jo Pisum sativum L.. K rodoju Pisum aktualnje słušatej jano dwě (abo tśi) družynje, :
Miriam Makeba
Miriam Makeba (* 4. měrca 1932 w townshipu Prospect, blisko Johannesburga, Pódpołdnjowa Afrika; † 10. nowembra 2008 w Castel Volturnoje, Italska; dopołne mě Zenzile Makeba Qgwashu Nguvama Yiketheli Nxgowa Bantana Balomzi Xa Ufun Ubajabulisa Ubaphekeli Mbiza Yotshwala Sithi Xa Saku Qgiba Ukutja Sithathe Izitsha Sizi Khabe Singama Lawu Singama Qgwashu Singama Nqamla Nqgithi, teke ako Mama Afrika) jo była pódpołdnjoafrikańska spiwarka a reprezentantka swětowej muzice. Zasajźiła jo pśeśiwo apartheit w Pódpołdnjowej Africe a angažěrowała se politiski a humanitarnje.
Via regia
Wusoka droga wót Ryna do Šlazyńskeje
Droga jo měła wjeliku góspodaŕsku wažnosć za nadregionalne wikowanje a wuměnu wórow. Ze pódwjacora su pśišli flandriske płaty, z pódzajtša drjewo, kóžuchy, wósk a mjod a ze srjejźnych stron mjaz drugim durinska sywina, sol z Halle nad Solawu a sakske górnistwowe produkty. Via regia jo była teke direktny zwisk mjaz wažnyma nimskima wjelikowikowyma městoma Lipsk a Frankobrod. Cesto su wužywali teke wójska toś tu nadregionalnu drogu, tak až dojźo w jeje wokolinje k wšakim wjelikim bitwam, kaž na pśikład w Tśiźasćalětnej wójnje abo w Napoleonskich wójnach. Pó Napoleonowej pórazce a Wienskim kongresu jo zgubiła droga swój góspodaŕski wuznam, dokulaž su njebyli priwilegije sakskego wótstupjenja teritorijow dla južo źaržate.
W lěśe 2005 jo pomjenjowała Europska rada kralojsku drogu za „europsku kulturnu drogu“. 2011 wugótował lichotny stat Sakska w Zgórjelcu krajnu wustajeńcu pód titelom „Via regia – 800 lět gibanje a zetkanje“. Lěto do togo organizěrował towaristwo Cyrila a Metoda na Chrósčanskej farskej łuce źiwadłowy kruch z mjenim „Via regia woła“.
Pśeběg Wusokeje drogi
Pódla Wusokeje drogi su wuwiwali se póbocne puśe, na kótarychž su spytali pśekupce popłatki a cła zalutowaś, kaž na pśikład „Dolna droga“, kótaraž jo wjadła wót Lipska pśez Torgawa, Rukow, Zły Komorow, Grodk a Mužakow do Šlazyńskeje. Z tak pomjenjowanymi pśewódnymi stacijami pak su spytali, pśekupcow k wužywanju Wusokeje drogi nuzowaś.
Wusoka droga w Serbach
Wót Kamjeńca jo wjadła Wusoka droga pśez lěs k Marijinej gwězdźe a do Swinarnje, źož jo był wótpócywanišćo. W Prěčecach jo rěcku Carnicu pśeprěkował. Dalej jo wjadła pśez Smolicy dołoj do Žydowa a na źinsajšnej Garbarskej droze zasej górjej, źož su mógli pśekupce pśez Šulerske wrota do města pśiś abo pśez Hornčersku gasu dalej do pódzajtša śěgnuś.
We wšakich městnach spominaju drogowe mjenja až do źinsajšnego na staru kralojsku drogu, kaž na pśikład Wusoka droga w Kamjeńcu.
Pólšćina
Pólska rěc, pólšćina (pól. język polski, polszczyzna) jo podwjacornosłowjańska rěc.
Wišnjowa slěwcyna
Kwiśonki
Běłe kwiśonki se w nalěśe (w chłodnych regionach) abo póznem zymje (w śopłych regionach) na hyšći gołych gałuzach jawje. Stoje zwětšego pó jadnom. Wóni su pśi formach ze zelenymi łopjenami běłe a pśi formach ze cerwjenymi łopjenami rožojte a dośěgnu pśeměr wót až do 2,5 cm. Jich wogonki su gołe.
Płody
Jědne płody su kulojte a dośěgnu pśeměr wót až do 3 cm. Měso zwětšego žołtego, rědko cerwjenego płoda se špatnje wót kamjenja pušći.
Rozšyrjenje
Rostlina jo domacna w Małkej Aziji a w Kawkazu, a se w Europje kultiwěrujo.
Skalny gokowc
Wopis
Łopjena su lancetojte, na dolnem boku měko kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 3 cm. Kwiśo wót apryla až do maja.
Włocławek
Włocławek jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje. W lěśe 2014, jo how bydliło 114 405 luźi.
Skalny gokowc
Stojnišćo
Rosćo na lěsnych kšomach a w słyńcnych krickach.
John Leguizamo
John Leguizamo (pópšawem Jonathan Alberto Leguizamo; 22. julija 1964 w Bogotá, Kolumbiska) jo kolumbiski komikaŕ a grajaŕ.
Lubij
Wobchad
Pśez Lubij běžytej zwězkowej drogi 6 (Bremerhaven-Drježdźany-Zgórjelc) a 178 (Nosaćicy-Žytawa).
Skalny gokowc
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołdnjowej Nimskej, w Alpach, krotkozajtšnej Europje a na pódpołdnjo až do pódpołnocneje Špańskeje a srjejźneje Italskeje rozšyrjona.
Lubij
Wobchad
W Lubiju jo zelezniske dwórnišćo a kśicowanišćo. Běžy pśez njogo zelezniskeje cery Drježdźany-Zgórjelc a zachopinaju tu zelezniske cery do Habrachćic a do Žytawy. Kolije něgajšne cery do Radwora su wót lěta 2004 wóttergane a něgajšny cera do Budestec bu demontěrowana w lěśe 2008 (na śělesu cery ma byś natwarjona sćažka za kólasowarjow).
Kairo
Lažy na pšawem brjoze rěki Nil a ma płoninu wót 214 km².
Geografija
Geografija, teke zemjepis (z grichiskego γεός geos zemski + γράφειν grafein pisaś) jo wědomnosć wó zemi.
Alfons Parczewski
Alfons Józef Ignacy Parczewski (* 15. nowembra 1849; † 21. apryla 1933) jo był pólski jurist, stawiznaŕ‎ a pśijaśel Serbow.
Helmut Schmidt
Helmut Heinrich Waldemar Schmidt (* 23. decembra 1918 w Hamburgu, † 10. nowembra 2015 ) jo był nimski socialdemokratiski politikaŕ a był nimski zwězkowy kanclaŕ. W běgu swójogo politiskego žywjenja jo statkował ako zapósłańc zwězkowego sejma (1953–1962, 1965–1987), nutśikowny senator w rodnem Hamburgu (1961–65), pśedsedaŕ frakcije SPD w zwězkowem sejmje (1966–69), zašćitowański ministaŕ (1969–72) a financny ministaŕ (1972–74). Pó wótstupje Willyja Brandta bu dnja 16. maja 1974 wót sejma za pětego zwězkowego kanclarja wólony. Wón jo wjedował koaliciju stronow SPD a FDP dalej až do lěta 1982, gaž jo wustupił FDP z koalicije. Jogo naslědnik jo był Helmut Kohl (CDU).
Alfons Parczewski
thumb|left|Wopon Nałęcz
Japańske mórjo
Japańske mórjo jo nakšomne mórjo Śichego oceana. Lažy mjaz aziskeju twardeju zemju, kupu Sachalin a Japańskim archipelom, pótakem granicujo z Rusojskeju federaciju na pódpołnocy, z Japańskeju na pódzajtšu a z Pódpołdnjoweju a Pódpołnocneju Koreju na pódwjacorje.
Helmut Schmidt
Nejwažnjejše temy w casu jogo kanclarstwa su byli mjaz drugim wólejowa kriza, reforma rentowego systema, teroristiske wobgrozenje ze strony RAF w tak pomjenjowanej „nimskej nazymje“, zawjedowanje zgromadnego europskego pjenjeznego systema (ECU) a wuběźowanje w bronjenju mjazy pódwjacorom a pódzajtšom. Schmidt jo pódpěrował jědrowu energiju kaž teke bronjenje z raketami na nimskem teritoriju. Z lěwicaŕskeje opozicije napśeśiwo Schmidtowej politice su nastali mjaz drugim Zelene ako stwórta strona nimskego politiskego spektruma.
Japańske mórjo
Ma pśestrěń 978 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 3742 metrow.
Poddębice
Poddębice jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Poddębice, w gmejnje Poddębice. W lěśe 2014 jo how bydliło 7 762 luźi.
Ho Chi Minh město
300px|right Ho Chi Minh město (starše oficialne mě Saigon) jo nejwětše město Vietnama, něgajšna stolica Cochinchiny a pózdźej stolica Pódpołdnjowego Vietnama. Same město ma płoninu 2043 km² a ceła aglomeracija ma źinsa (2010) wěcej ako 9 milionow wobydlarjow.
Stanisław Słoński
thumb Stanisław Słoński (* 9. oktobra 1879; † 8. měrca 1959) jo był pólski slawist‎ a pśijaśel Serbow.
Meridian (astronomija)
Horicont wotpowědujo how, cele w astronomiskem zmysle, imaginarnej horicontowej liniji, teke wjeliki krejz na njebjaskej kuli.
Thomas Haden Church
Thomas Haden Church (pópšawem Thomas Richard McMillen; 17. junija 1960 w Woodland, California) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Meridian (astronomija)
W meridianje dojśpiwaju wšykne gwězdy swóju nejwětšu wusokosć (wuša kulminacija) a dwanasćo góźinow gwězdnego casa pózdźej swóju nejmjeńšu. Pśi tom měni a wobglědujo se z meridianom cesto, zjadnorjone, jano běrtylkrejz mjazy cenitom a pódpołdnjowym horicontom (na pódpołnocnej połkuli) resp. pódpołnocnym horicontom (na pódpołdnjowej połkuli), kótaryž jo za kulminaciske wobglědowanje wažny.
Jolic změnja se stopjeń dlininy wobglědowańskego stojnišća, ga změnja se teke pśeběg njebjaskego meridiana.
Helmut Schmidt
Wót lěta 1983 jo był Schmidt sobuwudawaŕ tyźenika „Die Zeit“. Wón jo był cesny měsćanaŕ Hamburga, Bremerhavena, Barlinja, Bonna, Güstrowa a kraja Šleswig-Holštejnska kaž teke cesny doktor na 30 uniwersitach, mjaz drugim w Oxforźe a Cambridge. Uniwersita Zwězkoweje wobory w Hamburgu groni wót lěta 2003 Helmuta Schmidtowa uniwersita.
Narol
Narol jo město w Pólskej, w pokarpatskem wójwodstwje, we wokrejsu Lubaczów, w gmejnje Narol. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 122 luźi.
Amt Bórkowy
Amt Bórkowy  ( Amt Burg (Spreewald)) jo bramborski amt w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysa.
Gjarbikaty šwon
Gjarbikaty šwon (Cygnus olor) jo ptašk ze swójźby kackowych ptaškow (Anatidae).
Wopis
Dorosćone ptaški njasu běłe pjerje, maju carnu bazu a gjarbik na oranžocerwjenem pysku, pśi comž gjarbik jo pśi samjakach pitśku wětšy a jasnjejšy.
Jadnolětny šwon jo swětobruny, pśi comž wóni su pitśku śamnjejšy a wěcej brune ako Cygnus columbianus a Cygnus cygnus. Ma carnojte woblico. Suknja dorosćonych ptaškow maju wót drugeje zymy. Jich pysk jo šerorožojty z carnej bazu.
Wón jo daloko rozšyrjony, pśedewšym na gatach a drugich wódach.
Gambija
thumb|left|Nutśikowne město Banjula z rěku Gambija w slězynje Gambija (engelski The Gambia) jo mały njewótwisny, gusće wobsedlony stat pśi rěce ze samskim mjenim w pódwjacornej Africe. Granicujo na wšych bokach ze Senegalom. Stolica jo město Banjul, kótarež se namaka blisko wulewa rěki Gambije do Atlantiskego oceana na pódwjacorje kraja. Nejwětše město jo pak Serekunda na drugem boku rěki. Gambija jo nejmjeńšy afrikański stat a něźi 480 km dłujka, ale maksimalnje 50 km šyroka.
W Gambiji kněžy tropiska klima ze suchym casom wót nowembra až do maja a dešćowym casom mjaz junijom a oktoberom. Nejwuše městno kraja lažy jano 56 m nad mórskeju głaźinu.
Grod Lemberk
Stawizny
Jogo pśedchadnik jo był srjejźowěkowy grod, załožony snaź we 40. lětach 13. lětstotka ako stražna pśigranicna twardnica na pśekupnej droze z Čech do Žytawy. Mě groda, kótaregož eksistenca jo prědny raz w lěśe 1244 dokłaźona, bu wót rodowego znamjenja Markwartičanow, kótarež jo była lawica, wótwóźone. Załožaŕ groda jo był nejskerjej Havel z Lemberka, kenž k prědnym wósobinam na kralojskem dwórje Wjacława I. a Přemysła Otakara II. jo słušał a był wuznamna zepěra cerkwje w Čechach. Pśi wójnje Wjacława I. na Morawu jo zeznał swóju pśichodnu manźelsku Zdźisławu, kótarejež nan jo był morawski magnat Přibyslav z Křižanova, kněz na Veveří a Brnje. Jeje maś Sibylla, jadna z dwórjankow kralowki Kunhuty, jo załožyła kloštaŕ we Žďáru nad Sázavou. Pó ženi z Havelom pśesedliła Zdźisława na Lemberk a zgromadnje z nim wobźěliła se na natwari města Jablonné kaž teke na załoženju tamnjejšego kloštra. Wóna jo měła dwě góleśi (Havela, kótaryž skóro jo wumrěł a Margaretu) a pokazował w tej dobje njewšedne socialne zacuśe: z financielnymi srědkami a swójskim źěłom pódpěrował kloštarski hospital a chudobnicu. Pó pśeslěźenju jich śělnych zawóstankow jo starstwo 30-35 lět dośěgnuła a wumrěła pó wšym zdaśu na tuberkulozu krotko pśed lětom 1252; jeje rownišćo jo w katedrali Swj. Ławrjenca a Swj. Zdźisławy w Jablonné. Jeje dobrośelske statki su se z legendami stali a wóna bu w lěśe 1995 ako swěta narjacona.
Kněze z Lemberka su grod až do kóńca 14. lětstotka źaržali, gaž jogo wobsejźaŕ Hašek z Lemberka, kótaryž Korlu IV. na jogo diplomatiskich drogowanjach do cuzbnicy dopśewójźił. Za cas wobronjonych zwadow Wjacława IV. z śeśkom Joštom dojźo ku konfliktoju mjaz Hašekom a Janom z Wartenberga, pśi kótaremž bu Lemberk w lěśe 1398 woblěgowany a pó wšom zdaśu teke dobyty. Pó Hašekowej smjerśi wokoło lěta 1400 se grod do wobsednistwa Wartenbergčanow dosta. Slědny z nich, Jan Chudoba z Ralska, jo był za cas husitskich wójnow na zachopjeńku pśiwisnik Siegismunda, ale w lěśe 1428 pśejźo na stronu husitow a přija na Lemberk husitsku wobsadku. Daniž pó bitwje pla Lipan wšak njenastał pokoj w tudejšej stronje. Na někotarych grodach, na pśikład na njedalokem Starym Falkenburku, su wóstawali husitske wobsadki, kótarež rubjažne wupady do wokoliny pśewjedowali. Sami Wartenbergarje su pśewjedowali ceste wupady do Łužyce a Berkojo z Duby, kótarymž Lemberk wót 30. lět 15. lětstotka słušał, su wójowali zasej ze sakskimi wjerchami. W 70. lětach 15. lětstotka kupi Jan z Elsnic Lemberk, kenž wóttudy rubjažne wupady do Łužyce pśewjedował. Pó jogo smjerśi su se wobsejźarje cesto wótměnjali, pó zdaśu bu togodla dosć zapusćony. Gaž jo w lěśe 1518 górnołužyski bogot Wilhelm z Illburga lemberkske kněstwo kupił, su byli ze šesć jsow na kněstwje jano dwě wobsedlone. K wóžywjenju góspodarstwa a z tym teke cełego kněstwa až pó lěśe 1550, gaž jo Wilhelmowy gibaty pśichodny syn Hendrich Kurcpach z Trachenberga Lemberk zderbnuł. Ten da srjejźowěkowej twardnicy teke pśez nowe pśitwarki a pśipšawił renesansny charakter kněskego sedła a srjejźišća góspodarstwa. W lěśe 1581 su pśewzeli Berkojo z Duby znowa grod, ale pó smjerśi Hendricha Berki bu kněstwo Vratislava z Donina pśedane, kótaremuž njedaloke grabštejnske kněstwo słušał. Rod Doninow pak jo cełu stronu až do kóńca tśiźasćalětneje wójny wobkněžyli, gaž jich wobsednistwa pó konfiskaciji wót Běłeje Góry 1623 kejžorskej kronje pśipadny. Skóro pó tom jo kupił Albrecht z Waldstejna lemberkske kněstwo a pó jogo namócnej smjerśi w lěśe 1634 nabył jo Jan Rudolf Breda. Za njogo a jogo syna Christof dojźo pó lěśe 1660 k baroknemu pśetwarju groda pó planach italskego architekta Nicola Sebregondi. Srědki za te droge twarje su nabywali cesto pśez njezmilne póstupjenje napśeśiwo njewólnikam, což w lětoma 1679 a 1680 k burskim zběžkam wjeźo. Bury su wusłali nejpjerwjej pósłaństwo ku kejžoroju Leopold I., ale gaž bu na pógnuśe Christofa Bredy w Praze łapjona, wótpokazali wejsanarje robośiś. Někotary cas se drje w lěsach schowali, ale gaž su byli zasej na swóje byśa wrośili, buchu wjednicy zběžka do jastwa stysknjeni a zbytne su musali zlubjenje pósłušnosći złožyś. W lěśe 1726 jo kupił Filip Josef Gallas Lemberk, kenž tegdy južo na pódpołnocy Čech Frýdlant (Friedland), Liberec (Reichenberg) a Grabštejn (Grafenstein) wobsejźeł.
Ale daniž pótom na kněstwje pokoj njejo był. Za cas sedymlětneje wójny wobsajźił w lěśe 1758 pšuske wójsko Jablonné a Lemberk a w groźe bu wójskowy lacaret pśipšawjony. W lěśe 1775 bu Lemberk pśez zběžkarskich rólnikow poškodźeny a w awgusće 1813 bu zasej pśez Napoleonowe wójska wobstśělował. Clamm-Gallasojo su źaržali Lemberk až do zachopjeńka 20. lětstotka, gaž jen slědnym zemjańskim wobsejźarjam, Auersperganjam, pśedali. Te su dali w lětach 1904-10 znowa interjer pśipšawiś, kótarychž stukowe wupyšnjenje tegdy jablonski tśasaŕ a stukater Jan Dukat wuspěšnje renowěrował. Grod jo był pótom až do lěta 1941 wobydlony, gaž jo nacistiske zastojnstwo jen zabrało. Pó lěśe 1945 pśejźo Lemberk do swójstwa stata, w lěśe 1951 buchu w nim wustajenja muzeja za bydlensku kulturu 15.-19. lětstotka zaměstnjene. Lěta njezdźaržany objekt se wšak wupśestrěte pórěźenja wunuźi, tak až wót lěta 1976 bu grod zawrjeny a jo akle wót njedawnego zasej zjawnosći pśistupny. Źinsa stej na Lemberku wustajenje swětowego modernego wuměłskego škleńčerstwa a wustajenje, pósćone Swě. Zdźisławje, zaměstnjonej. Mimo wobglědanjow tu teke koncerty a źiwadłowe pśedstajenja wótměwaju.
Architektura
Spócetnu pódobu groda z 13. lětstotka njeznajomy, dokulaž bu pśez pózdźejše pśetwari pó źělach změnjona. Na grodojskem skalnem wustupku, šćitanem ze tśich bokow pśez nagłe nakłoni, stoj źinsa styrikśidłowy dwójoetažowy twar z dwórom, pśistupny pó wuskej šyji, šćitane pśez tśi wrota z dwěma, spócetnje padajucyma mostoma. Prěnje wrota, zatwarjone do wobgroźeńskeje murje, su ze ranego baroka. Za nimi pókšacujo zastupny puś wokoło renesansneho domika wrotarnje ze 16. lětstotka k drugim, renesansnym tormowym wrotam ze šynźelowym kšywom ze cybulami a słyńcnym zegerom nad portalom. Wóttudy se pśez zasypanu groblu k tśeśim wrotam, kótarež jo w rožku grodojskego twarjenja zatwarjone a narowno na grodojski dwór wjeźo. Na lěwem boku stoj gotiski grodojski torm, kótaryž jo nejstaršy źěl groda a ze 14. lětstotka póchada. Pśi pózdźejšych pśipšawach bu pśez stołpowu chódbu zakóńcona a z blachowej helmowej cybulojtej kupolu z lěta 1754 zakšyta. Pód tormom jo na dworje barokna wikowanišćowa studnja. Źinsajšnu pódobu dosta Lemberk něgdy mjaz lětami 1560-1580, gaž bu na městnje spócetnego wobtwarźenja pódzajtšne kśidło groda wutwarjone a pśez jogo zwězanje ze pódwjacornym kśidłom jo był grodojski blok wokoło dwóra wótzamknjony.
Matt K. Miller
Matthew Kermit "Matt" Miller (pópšawem Matthew Kermit Miller; 2. februara 1960 w Rockville Centre, New York) jo US-amerikański komikaŕ, awtor, synchrony powědaŕ a grajaŕ.
Grod Lemberk
Architektura
Pó nastupje Bredow, kótarež pó wšom zdaśu chcychu z Lemberka rodowe sedło wutwóriś, jo był grod z interjerom baroknje pśipšawjony. Wót zachopjeńka 18. lětstotka jo był Lemberk nakrajny grod, na kótaremž se wušnosć jano pśi góźbje wobźaržował. Źěk tomu njedojźo južo w 18. a 19. lětstotkoma k wětšym twarskim zapśimnjenjam a Lemberk wobchowa se tak cełkownje swóju ranobaroknu pódobu. W pódpołnocnem kśidle groda jo nastał pśez zwězanim dweju etažowu wjelika žurla (teke Ryśarska žurla pomjenjowana) z bogatymi stukami, styrjomi wjerchowymi mólbami a 16 freskami ze scenami z tśiźasćalětneje wójny. Te wšak póchadaju ze 17. lětstotka, ale w 19. lětstotku buchu pśez pśemólowanje wótgódnośone. W susedstwje zastupneje torma jo grodojska kapałka z 2. połojcy 17. lětstotka, bogaśe wozdebjena ze ranobaroknej stukaturu a wjerchowymi mólbami. W kapałce jo tejerownosći dotychměst funkcioněrujucy orgelowy pozitiw z lěta 1723. W pódwjacornem kśidle jo rozćěgnuła renesansna jědźernja, mjenowana Bajkowa žurla pó kasetowym wjerchu, w kótaregož 77 pólach su sceny z Ezopowych bajkow mólowane, kótarež z doby wokoło lěta 1610 póchadaju. We pódzajtšnem kśidle su styri dalše rumnosći z bogatymi wjerchowymi stukaturami, wobnowjonymi w prědnem lětdźesatku 20. lětstotka. W pśizemskej etažy pód tormom jo rumnosć t. mj. carneje kuchnje z wugótowanim ze 17. lětstotka.
''Tekst toś togo nastawka jo pśełožk weboweje strony wó groźe Lemberk na http://www.luzicke-hory.cz z češćiny. Wobrazy tohorunja z teje eksterneje weboweje strony póchadaju. Wózjawjenje jo se z dowolnosću awtora českego originala stał.''
Rom
Rom ( a Roma, italske wugronjenje /ˈroːma/) jo głowne město Italskeje. W Romje jo teke njewótwisny stat Vatikańske město, źož jo sedło bamža. Rom lažy w prowincy Roma nad rěku Tiber. Ma płoń 1285 km² a něźi 2,7 milionow wobydlarjow. thumb|left|[[Satelitowa fotka Roma]] thumb|left|[[Kolosseum w Romje]]
Běłogłowny mórski jerjeł
Běłogłowny mórski jerjeł (Haliaeetus leucocephalus) jo ptašk ze swójźby (Accipitridae).
Běła Góra-Bělin
mini|Bělin
Běła Góra-Bělin ( Byhleguhre-Byhlen) jo gmejna w bramborskem wokrejsu Damna-Błota. Gmejna lažy w Dolnej Łužycy, pśi pódpołnocnej kšomje Błotow, w amśe Luboraz/Górna Błota. Gmejna słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju.
Stawizny
Gmejna Běła Góra-Bělin jo była 26. oktobra 2003 stwórjona, gaž gmejnje Běła Góra a Bělin su byli zjadnośone
Gmejnske źěle
→ wejsne źěle:
Měrc
Měrc, literarne: pózymski a nalětnik (górnoserbski nalětnik) – jo tśeśi mjasec w gregorjaniskej pratyji. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mě měrc pó Marsu, romski bog wójny. Pśed dodaśim januara a februara, měrc jo był prědny mjasec kalendarja.
Měrc jo nalětny mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nazymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Jaden z dweju rownonocnosći se za cas měrca wótměwa. Codiakalnej znamjeni w měrcu stej Ryby a Baran.
Měrc zachopina ze samskim wšednym dnju kaž nowember w kuždych lětach, a kaž februar mimo za cas pśestupnego lěta.
Heilung
Heilung jo dańska neofolkowa muzikowa kupka, kótaraž jo se załožyła w lěśe 2014.
Torgawa
Torgawa ( Torgau) jo wjelike wokrejsne město na pódpołnocy Sakskeje. Jo głowne město Pódpołnocnosakskego wokrejsa a lažy pśi Łobju. Ma něźi dwaźasća tysac wobydlarjow.
Nadir
thumb|right|Diagram pokazujo póśěgi mjazy cenitom, nadirom a horicontami: Nadir a cenit stej pśeśiwopola. Ako nadir (z arabšćiny: نظير = naẓīr "nawopacne, pódoba") pomjenjujo se w geometriji a w njebjaskej nawigaciji nogowy dypk, kótaryž lažy cenitoju napśeśiwo. Nadir lažy na pódlejšenju lotowego směra dołoj a móžo ako směrowe pódaśe teke za lotowy směr stojaś. Nadir jo wažny dypk na jadnotnej kuli za sferisku astronomiju a trigonometriju.
Stal
thumb|Stalowy pówěz Stal jo metalowa legěrunga, kótarejež głowny wobstatk jo zelezo a kótaryž wopśimjejo zwětšego mjeńše ako 2,06% wuglika.
Nadir
W geodeziji a fotogrametriji póśěguju se wusokostne kuty młogi raz na nadir. Město wó cenitowem kuśe abo cenitowej distancy powěda se pótom wó nadirowej distancy.
Torgawa
Stawizny
Prědne historiske naspomnjenje ako Torgua jo južo z lěta 965. Z tym słuša Torgawa k nejstaršym městam źinsajšneje Sakskeje.
Stal
Wužywanje
Stal se za producěrowanje panwjow, łoźow, awtow, rědow, stalowego betona, bronjow wužywa.
Torgawa
Wobchad
Pśez Torgawu wjedu zwězkowe drogi 87, 182 a 183.
Gelnhausen
Gelnhausen jo město w Hesseńskej.
Kšywowa wězba
thumb|right|250px|Kšywowa wězba tykowaneho domskego w Jenje
Kšywowa wězba jo noseca konstrukcija kšywa. Tradicionalny material kšywoweje wězby jo drjewo, źinsa wšak wužywatej se w modernej architekturje teke beton a stal.
Pó konkretnych statiskich pótrěbnosćach rozeznawaju se wšake formy konstrukcije, na pś. tramowe kšywo (Pfettendach).
Twaŕ kšywowej wězby
Górnu, zakóńcujucu kšomu kšywoweje konstrukcije twóri pónosk, kótaryž jo zrazom nejwuša grěda kšywoweje wězby. Je-li pónosk natwarjony, wugótujo se tradicionalnje wósebny swěźeń, tak mjenjowane zwiganje.
Grědy, kótarež ganjaju paralelnje z pónoskom, gronje se tramy (ně.: Pfetten). Wóni njasu padorownje k nim ganjajuce grědy, kótarež twórje kšywowu skłoń. Wódorownje na nje pśibijaju se kšywowe laty, kótarež źarže na pś. kšyśe kšywa.
Edirne
Edirne jo město w Turkojskej.
Elista
Elista (rus. Элиста, Элст) jo město w Rusojskej. Jo stolica republiki Kalmykska.
Runjewonline.info
RUNJEWONLINE.info jo njewótwisny online-magacin a stoj pó wugranjanjach iniciatorow seśowego mediuma za zjawnu diskusiju bźez taktiskich rozwažowanjow. Co spěchowaś lichotnu towarišnostnu wuměnu a twórjenje zjawnego měnjenja. W toś tom zmysle statkujo nowy medium wót 1. měrca 2005. Magacin póskiśujo redakciske pśinoski wó wšakich tematiskich wobłukach. Eksterne nastawki su wuraznje witane. Pśez móžnosć zapódaśa měnjenjow k jadnotliwem pśinoskam jo RUNJEWONLINE.info rownocasnje podium za diskusiju.
Tuszyn
Tuszyn jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje. W lěśe 2014 jo how bydliło 7 329 luźi.
Elista
Město bu załožone w lěśe 1865.
Inowrocław
Inowrocław jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Inowrocław. W lěśe 2014 jo how bydliło 74.803 luźi.
Chóśebuski pódzajtšny jazor
Chóśebuski pódzajtšny jazor (Chóśebuske mórjo, Chóśebuske pódzajtšne jazoro, Liškojske jazoro, der Cottbuser Ostsee) jo projekt, pśi kótaremž se něgajšna brunicowa jama Chóśebuz-połnoc wót 12. aprila 2019 z wódu połni. Do lěta 2024 to buźo z 1900 hektarami płoniny nejwětšy jazor Łužyskego jazorišća a rownož nejwětšy kumštny jazor Nimskeje.
Mě jazora
Pódzajtšny chóśebuski jazor nosy toś to mě wót 30. maja 2013 pó wobzamknjenju chóśebuskich měsćańskich wótpósłańcow. Tola njejsu wše Serby toś to mě pśigłosowali. Na pśikład dajo ideju, měniś jen ako Liškojski jazor dla wótbagrowaneje jsy.
Malmö
Malmö jo wjelike město w Šwedskej, kótarež lažy pśi mórskej wuscynje Öresund. Móst pśez Öresund, wót Kopenhagena do Malmöa, jo se póswěśił w lěśe 2000. Wusoka šula Malmö jo se załožyła w lěśe 1998.
Ludza
Ludza (pól. Lucyn; łat. Ludza) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Choszczno
Choszczno jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Bochotnica
Bochotnica jo wjas a sedło krajneje gmejny z janakim mjenim w krotkem zajtšu Pólskeje, w Powiaśe Puławskem w Lublińskej wojewódstwje a lažy nad rěku Wisła.
Maj
Maj jo nalětny mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nazymski mjasec w pódpołdnjowej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w maju stej Byk a Dwójniki.
Žeden drugi mjasec njezachopina ze samskim wšednym dnju kaž maj.
Zagrodny groch
Zagrodny groch (Pisum sativum) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Solec Kujawski
Solec Kujawski jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Bydgoszcz, w gmejnje Solec Kujawski. W lěśe 2014, jo how bydliło 15 627 luźi.
Zagrodny groch
Wopis
Zagrodny groch jo jadnolětna družyna, kótaraž z łopjenowymi wobwitkami łazy.
Kwiśonki su běłe a pó jadnom stoje.
Euraziski rys
Euraziski rys (Lynx lynx) jo zwěrje ze swójźby kóckow (Felidae).
Zagrodny groch
Płody a semjenja
Płody su łušćiny, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 10 cm. Jich bělizna jo gropna. Semjenja su kulowate, gładke a nazeleń žołte, śamnožołte kaž cenk abo zelene.
Póddružyny a warjetety
Zagrodny groch ma rozdźělne kulturne formy.
Riga
Riga (letiski Rīga) jo stolica a nejwětše město Letiskeje a lažy blisko wulewa Dwiny do Baltiskego mórja. Historiski centrum jo na lisćinje UNESCO.
Demografija
Ludostwo w 2014:
The Carpenters
The Carpenters jo była US-amerikańska popowa muzikowa kupka z města Downey w Kaliforniskej, kótaraž jo mjazy 1968 a 1983 eksistěrowała. Hity toś teje kupki su byli na pś. We've Only Just Begun, Yesterday Once More, Please Mr. Postman a młode druge.
Papua-Neuguinea
Papua-Neuguinea (tokpisinski Independen Stet bilong Papua Niugini) jo stat w Oceaniji. Wóna jo pó Indoneskej a Madagaskarje tśeśi nejwětšy kupowy stat swěta.
Geografija
Granicujo na pódwjacorje z Indoneskeju a na wšych drugich bokach ze Śichim oceanom. Wopśimjejo pódwjacorny źěl kupy Nowa Gineja a pódlanske kupy we pódzajtšu.
Pajęczno
Pajęczno jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Pajęczno, w gmejnje Pajęczno. W lěśe 2014 jo how bydliło 6 802 luźi.
Darłowo
Darłowo jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Edie McClurg
Edie McClurg (23. julija 1951 w Kansas City, Missouri) jo US-amerikańska grajaŕka.
Piotrowice
Piotrowice jo wjas w Pólskej. W lěśe 2013 jo how bydliło 352 luźi.
Scarlett Johansson
thumb|200px|right|Scarlett Johansson Scarlett I. Johansson (* 22. nowembra 1984, New York City, New York) jo US-ameriska filmowa grajaŕka a spiwaŕka.
Pšašajuca partikla
Pšašajuce partikle su njedekliněrujobne resp. njekonjugěrujobne słowa, kótarež pšašanje zachopinaju abo kóńce abo stoje znutśika pšašanja, ale sam njejsu žedne pšašajuce pronomeny. W nimšćinje eksistěruju jano w někotarych narěcach.
Aleksandrów Kujawski
Aleksandrów Kujawski jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Aleksandrów Kujawski. W lěśe 2014 jo how bydliło 12.476 luźi.
Pšašajuca partikla
Pśikłady za nimske narěcy:
Mórski jerjeł
Družyny
Rod wopśimjejo wósym družynow, fosilnje jo dalša družyna, H. piscator, ze srjejźnego miocena Francojskeje znata.
13. nowembra
10. nowembra jo 317. źeń gregorjaniskeje pratyje (318. w pśestupnych lětach), toś do kóńca lěta wóstawa hyšći 48 dnjow.
Pšašajuca partikla
W nimskej wobchadnej rěcy se wótergi "ob" ako pšašajuca partikla wužywa:
Psowic
Wopis
Psowic jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 4 m.
Pšašajuca partikla
Pśikłady w drugich rěcach:
W někotarych rěcach wužywanje pšašajucych partiklow jo notne, na pś. w Turkojšćinje, kótaraž daniž intonaciske pšašanja daniž inwersiju (wuměnjenje subjekta a predikata za wutwórjenje pšašanja) njeznajo.
Psowic
Wopis
Gałuzy njenjasu śernje a su běle dypkate.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Pěślicbne kwiśonki su žołtozelene, lejkojte, dośěgnu šyrokosć wót něźi 5 mm a stoje pó dwěma až pó źaseśoch w łopjenowych rozporach.
Płody
Płody su cerwjene, pózdźej śamnomódre, 5-8 mm šyroke, kulowate jagody.
Maśizny
Škóra wopśimjejo antranoidy.
Stojnišćo
Rosćo we ługowych łukach, bagnach, wjerbowych krickach a we swětłych lěsach. Ma lubjej włožne, zwětšego małobazowe do dłymi duce zemje.
Cieszanów
Cieszanów jo město w Pólskej, w pokarpatskem wójwodstwje, we wokrejsu Lubaczów, w gmejnje Cieszanów. W lěśe 2014 jo how bydliło 1 980 luźi.
Azery
Azery (aze. Azərbaycanlılar) su turkojski lud, kótaryž jo pśedewšym w Azerbajdžanje žywy.
Wóni su pśewažnje muslimanje.
Psowic (rod)
Psowic (Frangula) jo rod ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej psowica a psowina. Wót někotarych awtorow se do roda gokowcow (Rhamnus) zarědujo.
Systematika a rozšyrjenje
Rod, kótaryž jo daloko w pódpołnocnej połkuli rozšyrjony, wopśimjejo pó Bartels 160 družynow. Tu jo wuběrk:
Osasco
70px|thumb
Osasco jo město w Brazilskej. W lěśe 2009 jo how bydliło 718.646 luźi.
London
London ( Cymraeg: Llundain) jo nejwětše město a stolica Wjelikeje Britaniskeje. 1. oktobera 1999 jo how bydliło 718 7300 luźi.
Stanowe kšywo
thumb|200px|Stanowe kšywo
Stanowe kšywa su kšywa z jadneju špicu.
Patrick Warburton
Patrick John Warburton (14. nowembra 1964) jo US-amerikański grajaŕ a synchronowy powědaŕ.
Brad Dourif
Bradford Claude Dourif (18. měrca 1950 w Huntington, West Virginia) jo US-amerikański grajaŕ.
Jennifer Lawrence
Jennifer Shrader Lawrence (15. awgust 1990, Louisville, Kentucky) jo US-amerikańska grajaŕka.
Kłodawa
Kłodawa jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrejsu Koło, w gmejnje Kłodawa. W lěśe 2014 jo how bydliło 6 699 luźi.
Līvāni
Līvāni (łat. Leivuons) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Bazilikum (rod)
Wopis
Rod wopśimjejo něźi 60 družynow. Družyny su jadnolětne zela, trajne zela abo połkerki, kótarež su pśeśiwo mrozoju cuśniwe. Napśeśiwo stojece łopjena su zwětšego owalne. Małke kwiśonki se w póznem lěśe jawje a stoje we wjele mutwjach na kóńcu kijaškow.
Złocieniec
Złocieniec jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Bazilikum (rod)
Rozšyrjenje
Póchadaju z tropiskich regionow Azije a Afriki, ale něnto we wjele krajach sajźaju.
Družyny (wuběrk)
thumb|[[Limonowy bazilikum (Ocimum × citriodorum) z kwiśonkami.]]
Rolny groch
Wopis
Rolny groch jo kulturna forma zagrodnego grocha.
Kwiśonki
Chórgojcka kwiśonki jo blěda. Kśiłka su śamnowioletne.
Semjenja
Jogo semjenja su pitśku rožkate, šerozelene a brunje dypkate.
Wužywanje
Rostlina se za zelenu a suchu picu wužywa.
Botsuana
thumb|left|Cebra a antilopa staj žywej w botsuaniskej sawanje Republika Botsuana  (Setsuana Lefatshe la Botswana, engelski Republic of Botswana) jo njewótwisny nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe, kótaryž jo nastawał w lěśe 1966 z britiskeje kolonije. Granicujo z Pódpołdnjoweju Afriku na krotkem zajtšu a pódpołdnju, z Namibiju na pódwjacorje a pódpołnocy a na dłujkem zajtšu ze Sambiju a Simbabwe.
Statne mě wóznamjenijo „kraj ludu Tswana“.
W Botsuanje kněžy sucha połpusćinowa klima z górucym lěśim a miłej zymu. Zymske nocy su pak gusto lodojte.
Něźi běrtyl wobydlaŕstwa Botsuany jo inficěrowana z HIV-wirusom.
Strelitzia juncea
Strelitzia juncea jo rostlina ze swójźby strelicijowych rostlinow (Strelitziacea).
Wopis
Strelitzia juncea jo trajne zele. Syćinojte łopjenowe kijaški su dłujke, zrownane a dośěgnu wusokosć wót něźi 2 m.
Kwiśonkowe stołki su tym kralojskeje strelicije (Strelitzia reginae) pódobne, ale jich kijaški su krotše.
Górzyn (dolnošlazyńske wojewódstwo)
Górzyn (pól. Górzyn, nim. Guhren) jo wjas w dolnošlazyńskem wójewódstwje we wokrejsu Lubin (powiat lubiński), gmejnje Rudna (gmina Rudna).
Na kśomje - Am Rande
Na kśomje - Am Rande jo kaseta serbskego spiwarja Bernda Pittkuningsa. Kaseta jo była w 1994 wudana wót firmy SERVIsound. Na kaseśe jo 14 spiwow w dolnoserbskej, nimskej rěcy a nimskem dialekśe Błośanarjow.
W titelu kasety wěrjepódobnje jo zmólka, ortografiski dej byś "Na kšomje", dokulaž rěc źo wo kšomu ; w dolnoserbšćinje nědajo słowje kśoma abo kśom. Lěcrownož w dolnoserbskem tekstowem korpusu móžoš namakaś rědke formy kśoma i kśomje.
Strona A:
Strona B
Addis Abeba
Addis Abeba (teke Addis Ababa, amharski አዲስ ፡ አበባ - „nowa kwětka“) jo stolica a nejwětše město pódzajtšoafriskego kraja Etiopiskeje. Lažy w srjejźišću kraja we wusokosći wót 2.200 do 3.000 metrow nad głaźinu mórja pód góru Entoto a jo toś pó Quito (Ekwador) a Sucre (Boliwiska) tśeśe nejwuše lažeca stolica na swěśe. Addis Ababa ma wokoło 3,3 mio. wobydlarjow a jo politiske, góspodaŕske a zastojańske srjejźišćo Etiopiskeje kaž teke sedło centrale Afriskeje unije (AU).
Sedlišćo załožy se akle w nowembrje 1886 w bliskosći rezidency krala Menelika II., kótaregož głowne lěgwo jo stojało tegdy na górje Entoto. Tam dosć městna za załoženje noweje stolicy njejo było, tak až su ju w dolinje pód góru załožyli. W lěśe 1892 dósta město swójo mě. 1905 załožyjo se prědna banka, 1908 prědna šula, 1910 prědna chórownja a 1911 prědna śišćernja. Kino jo było w měsće južo wót lěta 1898.
Dla wusokosći a bliskosći k ekwatorej jo klima w etiopiskej stolicy powšykneje miła, z pśerěznymi maksimalnymi temperaturami mjaz 21 (julij, awgust) a 25 °C (měrc, apryl, maje) a minimalnymi temperaturami mjaz 5 (nowember, december) a 11 °C (julij, awgust). Wob lěto maju pśerěznje 123 dešćikojtych dnjow, pśedewšym mjaz aprylom a septembrom.
Addis Abeba ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1950 teke uniwersitu.
5. měrca
5. měrca abo '''5. pózymskego''' jo 64. źeń gregorjaniskeje pratyje (65. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 301 dnjow až do kóńca lěta.
Narodniny
thumb|[[Rosa Luxemburg (1871–1919)]]
Cernjow
Cernjow (nim. Rutzkau) jo sedlišćo w gmejnje Bronkow we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej. Cernjow njama statusa gmejnskego źěla.
Cernjow jo se dokumentariski prědny raz 1305 naspomnjeł ako Ruzkowe, lěcrownož wěrjepódobnje wón jo był južo jěsnjej wobsedlony. Nimske mě jsy Rutzkau źo wót staroserbskego mjenja Ručkov, kotaryž jo w zwisku z wósobowym mjenjom Ručka. Druge naspomnjenja jsy w žrědłach a dokumentach: Ruskow (1431), Ruschkow (1434) a Rutzko (1537).
Ameriski buk
Ameriski buk (Fagus grandifolia, syn. F. americana, F. ferruginea) jo bom z roda bukow (Fagus) znutśika swójźby bukowych rostlinow (Fagaceae).
Wopis
Ameriski buk jo w lěśu zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 - 30 m a ma gładku, slobrošeru škóru.
Łopjena
Schódnje zarědowane jadnore listowe łopjena su jajowate abo wušćurnje jajowate ze zubatej kšomu. Jich dłujkosć wucynje 60-120 mm, šyrokosć 25-75 mm, dłujkosć wogonka 4-12 mm. Górny bok jo błyšćece módrozeleny, dolny bok pitśku swětlejšy.
List se wubarwi w nazymje do złotožołtych až kóžobrunych nuansow a se pótom wótchytujo.
Kwiśonki
Ameriski buk jo jadnodomny kuždy za se rodny (monözisch), toś twóri žeńske ale teke muske kwiśonki na tej samskej rostlinje. Toś te se w rozdźělnych, skerje njenadpadnych kwiśonkowych stołkach z łopjenami na młodych wurostach jawje, muske kwiśonki w gustych, wisecych promjenjach, žeńske kwiśonki zrownane w 4-zapadakowej wobalce, kótaraž se z wodrjewjenym płodowym gjarnyškom (Cupula) nastanjo.
Woprošenje se powšyknje pśez wětš pśewjaźo (anemofilija).
Płody
Wórjechy se wót zwěrjetow rozšyrjaju (coochorija).
Rozšyrjenje
Rosćo we pódzajtšnej pódpołnocnej Americe wót Kanady na pódpołnocy až ke górskim rowninam Mexika na pódpołdnju, w gustych lěsach abo ako měšany lěs wót płonego kraja až na něźi 1000 m wusoku.
Zwenka jogo domacnych stronow rozšyrjenja se ameriske buki jano rědko kultiwěruju.
Wužywanje
Ako parkowy bom se ameriski buk skerjej rědko wusajźujo. Pśi góźbje se ako bonsaj sajźijo.
Ćežke, twarde drjewo se w parketowem a meblowem twarjenju, za kontainery, drjewowe přimadła a wšelake pśedmjaty k wužywanju wužywa.
Koronowo
Koronowo jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Bydgoszcz, w gmejnje Koronowo. W lěśe 2014, jo how bydliło 11 362 luźi.
Steve Zahn
Steven James "Steve" Zahn (13. nowembra 1967 w Minnesośe) jo US-amerikański grajaŕ.
Burundi
thumb|left|Pśi brjoze Tanganjikaskego jazora Republika Burundi (kirundiski Republika y'Uburundi, République du Burundi) jo njewótwisny, gusće wobsedlony stat we pódzajtšnej Africe. Namaka se pśi Tanganjikaskem jazorje a granicujo z Ruandu na pódpołnocy, z Tanzaniju na pódzajtšu a z Demokratiskeju republiku Kongo na pódwjacorje.
Burundi jo jaden z nejwěcej pódwuwitych krajow na swěśe.
W Burundiju kněžy tropiska klima z dweju dešćoweju casow. Nejwuše městno Burundija jo góra Heha (2.684 m). W staśe se teke nejwěcej pódpołdnjowe žrědło Nila namaka.
Cesar Romero
Cesar Julio Romero, Jr. (15. februara 1907 we New York City, New York – 1. januara 1994 we Santa Monica, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ.
Keanu Reeves
Keanu Reeves (2. september 1964, Bejrut - Libanon) jo Kanadaski grajaŕ.
Rys
Rys jo rod ze swójźby kóckow (Felidae).
Družyny
Wopśimjejo jano styri družyny:
W staršej literaturje se druhdy tśi prědne družyny ako pódpołnocy rys (nimski: Nordluchs) namakaju.
Burgess Meredith
Oliver Burgess Meredith (16. nowembra 1907 we Cleveland, Ohio – 9. septembra 1997 we Malibu, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ.
Sulejów
Sulejów jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Piotrków Trybunalski, w gmejnje Sulejów. W lěśe 2014 jo how bydliło 6 362 luźi.
Gokowc
Gokowc (Rhamnus) jo rod ze swójźby gokowcowych rostlinow (Rhamnaceae).
Rozšyrjenje
Družyny pśedewšym w měrnym regionach na pódpołnocnej połkuli wustupuju, jano někotare w Africe.
Systematika
Eksistěruju rozdźělne rozrědowanja roda Rhamnus, psowicy (Frangula) se cesto ako swójski rod wobglědaju. Wětšyna awtorow źěli rod do dweju pódrodowu Eurhamnus a Frangula, kótarejž se dalej do sekcijow rozrěduju. Slědujuce rozdźělenje slědujo systemoju pó Suessenguth:
Dong Hoi
300px|right Đồng Hới (starše oficialne mě Động Hải) jo nejwětše město Vietnama, něgajšna stolica Quang Binhy a pózdźej stolica Bac Trung Bo Vietnama. Same město ma płoninu 154,55 km² a ceła aglomeracija ma źinsa (2009) wěcej ako 106 526 wobydlarjow.
Juro
Juro jo serbske muskece pśedmě, póchadajuce wót grichiskego mjenja Geōrgios (Γεώργιος). Druga warianta togo mjenja jo Jurij.
Grichiske Geōrgios jo se wuwiło wót geōrgós, což wóznamjenijo rolnikaŕ (gē "zemja", érgon "źěło").
Swěty Juro jo patron Engelskej, Georgiskej, Rusojskej a Kataloniskej.
W drugich rěcach
W drugich rěcach to mě groni se ako:
Veszprém
Veszprém jo stare město w hungorskej župje Veszprém. Wóno lažy pśi rěce Séd blisko Balatona. Veszprém ma 61 000 wobydlarjow. thumb|left| thumb|left|Grod
Grichy
Grichy (grich. Έλληνες) su indoeuropski lud, kótaryž jo pśedewšym w Grichiskej a na Cypernje žywy.
Wóni su pśewažnje ortodoksne kśesćijanje.
Psowica (wěcejwóznamowosć)
Psowica móžo rozdźělne wóznamy měś: