cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Václav Klaus
Bibliografija
Cełkowna bibliografija Václava Klausa wopśimjejo až dotychměst 34 wšakich titulow.
Norwegska
Norwegska ( Norge) jo stat na skandinawiskej połkupje w pódpołnocnej Europje. Stolica a rownocasnje nejwětše město Norwegskeje jo Oslo. Forma kněžaŕstwa jo konstitucionelna monarchija.
Drjowk
Drjowk ( Drebkau) jo město w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa z 5.500 wobydlarjami (2017).
Norwegska
Geografija
Norwegska granicujo ze Šwedskeju, Finskeju a Rusojskeju. K Norwegskej słušaju Jan Mayen a Svalbard.
Drjowk
Měsćańske źěle
thumb|200px|left|upleft|Drjowk, Grod wokoło lěta 1870, ze zběrki Dunkera Drjowk (Drebkau)
Larik
thumb|[[Europski larik (Larix decidua).]] thumb|Larikowy měšany lěs w nazymje thumb|Dwě muskej a jadne žeńska šyška za cas kćěwa. Larik (Larix) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopis
Družyny su w lěśu zelene a spěšnje rosćece bomy.
Drjewo jo wjelgin twarde.
Jegły su w nalěśu swětłozelene a w nazymje wótpadnu.
Kwiśonki a šyški
Muske kwiśonki wótwisuju, mjaztym až žeńske šyški su zrownane. W lěśu spjerchliny šyškow twardnu.
Pó rozsypowanju semjenjow šyški na bomje wóstanu.
Rozšyrjenje
Rostliny su w górskich regionach pódpołnocneje hemisfery domacne.
Systematika
Pó kuždem awtorje se mjaz 10 a 20 Larix-družynami rozeznawa. Pśi tom su wósebnje rozdźělne zapśijeśa wó wjele cesto ako Larix gmelinii mjenjowane póddružyny.
Japański larik
thumb|Kwiśece muske (górjejce) a žeńske (dołojce) šyšce japańskego larika. thumb|Šyška japańskego larika. Japański larik (Larix kaempferi, syn. Larix leptolepis) jo rostlina ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopis
Japański larik jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m a šyrokosć wót až do 6 m.
Spjerchlinowa škóra jo nacerwjena bruna, pśi staršych gałuzow teke oranžocerwjena.
Jegły su měke, šere až módrozelene.
Šyški su brune a kulowate. Jich spjerchliny su napadnje naslědk zgibnjone.
Carny bóśon
thumb|Jajko carnego bóśona (Ciconia nigra)
Carny bóśon (Ciconia nigra) jo ptašk ze swójźby bóśony (Ciconiidae).
Wopis
Twari swójo gnězdo na wusokem bomje.
Žywjeński rum a rozšyrjenje
Wustupujo w lěsach, we ługowych łukach a w bagnach Eurazije a pódpołdnjoweje Afriki. W Nimskej pśedewšym w Šleswig-Holštejnskej a Dolnej Sakskej wustupujo.
Šěrachow
Šěrachow (nim. Schirgiswalde; čes. Šerachov) jo město w Górnej Łužycy na pódpołdnju wokrejsa Budyšyn, ca. 20 km na pódpołdnjo wót Budyšyna a ca. 20 km na krotki wjacor wót Lubija, ca. 5 km na pódpołnoc wót českeje granice.
Šěrachowske stawizny
Prědne naspomnjenje města jo z 1346 lěta. Pó tśista lětach wójowanja město jo měło wjelike njegluki a jo było wót luźi prozne. Ako Górna Łužica w lěśe 1635 jo pśišeł k Sakskej, jo Šěrachow česka enklawa w Sakskej wóstał. Dla togo Šěrachow jo se rekatolizěrował kaž ceła Česka.
Jo wóstał česka enklawa do lěta 1809. Mjazy lětami 1809-1845 njejo był źěl ani Českeje, ani Sakskeje, ale jo był "lichotna republika". Tegdy Šěrachow jo se pomjenjował "sakske Monako", a jo był raj grajaŕjow a deserterow.
Susedne gmejny a města
Na krotki wjacor wót Šěrachowa laže gmejny Załom (nim. Sohland), Wołbramecy (nim. Steinigtwolmsdorf), na pódpołnoc wót Šěrachowa laže Wjelećin (nim. Wilthen), Chróstawa (nim. Crostau) a Korzym (nim. Kirschau).
Złokomorowski jazor
Złokomorowski jazor abo Złokomorojski jazor (górnoserbski Złokomorowski jězor, nimski Senftenberger See) jo kumštny jazor pla Złego Komorowa we Łužyskem jazorišću.
Ma pśestrěń wót 13 km² a jo pó wolumen wót 80 milion m³.
Europski larik
Europski larik (Larix decidua) jo rostlina ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopis
Europski larik jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m.
Krona jo zaprědka kjaglojta, a rosćo pózdźej do šyrokosći.
Škóra jo šera, w starstwje cerwjena. Wóna cesto rozpukujo a se wótdrjebijo.
Gałuzy z pśewisujucymi bocnymi gałuzami daloko roztyla stoje.
Měke swětłozelene jegły se w nazymje žołte barwnu, a pózdźej wótpadnu.
Zdrjałe šyški su jajojte, bruna a zrowna stoje.
Rozšyrjenje
Rostlina je w górinach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy domacna.
Filipiny
Filipiny su kupowy stat w krotkozajtšnej Aziji.
Martinique
Nejbliše susedne kupy su Dominika na dłujkem wjacorje, Saint Lucia na pódpołdnju a Barbados na krotkem zajtšu.
Amtska rěc na kupje jo francojšćina, ale gusto wužywa se tež antilska kreolšćina.
Geografija
Kupa Martinique geografiski słuša k Pódpołnocneje Americe. Nejwušy wjeršk jo Montagne Pelée (1 397 m nad normalneju nulu).
Zjadnośone staty Ameriki
Zjadnośone staty Ameriki jo pó wobydlarjach nejwětšy kraj Pódpołnocneje Ameriki.
Nimska
Nimska ( Deutschland, oficielnje Zwězkowa republika Nimska, Bundesrepublik Deutschland) jo kraj w srjejźnej Europje.
Geografija
Nimska granicujo z Pólskeju, Českeju, Awstriskeju, Šwicaŕskeju, Francojskeju, Luxemburgskeju, Belgiskeju, Nižozemskeju a Dańskeju.
Nejwuše městno jo: Zugspitze (2962 m nad normalneju nulu) a nejniše : Neuendorf bei Wilster ( 3,5 m pod normalneju nulu).
Stawizny
Wót 7. oktobera 1949 do 3. oktobera 1990 stej wobstojałej dwa nimskej stata: Zwězkowa republika Nimska a Nimska demokratiska republika.
Zwězkowe kraje Nimskeje
Zwězkowe kraje Nimskeje su:
Edinburgh
Edinburgh jo głowne město Šotiskeje, pó Glasgowje druge nejwětše město w kraju a sedyme nejwětše město cełego Zjadnośonego kralojstwa. Ma pśisamem poł miliona wobydlarjow a lažy na pódzajtšnej kšomje Šotiskeje njedaloko brjoga Pódpołnocnego mórja.
Wenedyk
Wenedyk jo planowa słowjańsko-romaniska rěc.
Alfabet a wugronjenje
Wenedyk wužywa samske pismiki ako Pólšćina:
Druga swětowa wójna
thumb|left|Montreal Daily Star: "Germany Quit", 7. maja 1945 thumb|Animowana kórta drugeje swětoweje wójny w [[Europa|Europje]] thumb|Kórta wobźělnikow drugeje swětoweje wójny Druga swětowa wójna jo była wjelika a globalna wójna w lětach 1939-1945, kótaraž płaśi ako nejwětšy konflikt w stawiznach cłowjestwa.
Wenedyk
Alfabet a wugronjenje
Teke, su sedym zuki pisane z dwěma pismikoma:
Druga swětowa wójna
W drugej swětowej wójnje jo wójowała tak pomjenjowana wóska, ku kótarejž su słušali pśedewšym nacionalsocialistiska Nimska, Italska a Japańska, pśeśiwo zwězkarjam, kótarychž nejwažnjejše zastupjarje su byli Wjelika Britaniska, Francojska, Sowjetski zwězk (wót junija 1941) a Zjadnośone staty Ameriki (wót decembra 1941).
Wenedyk
Alfabet a wugronjenje
Wenedyk se rowno ako Pólšćina wugronijo. Pśizukowanje zwětšego jo na drugu slědnu złožku. Prepozicija a pronomen bu ako jadne słowo wobjadnowałej, tak jolic pronomen ma jano jadnu złožku, prepozicija se pśizukujo.
Druga swětowa wójna
Ako jeje zachopjeńk płaśi zwětšego nimski nadpad na Pólsku 1. septembra 1939, ako kóńc w Europje pódpisanje nimskeje kapitulacije 7. maja 1945 a ako globalny kóńc wójny pódpisanje kapitulacije Japańskeje 2. septembra 1945.
Wenedyk
Gramatika
Wenedyk njama artikeli, słowa ako nimske "ein" a "der", "die", "das". To jo wažna diferenca z drugimi Romaniskimi rěcami a teke z planowymi rěcami ako na pś. Esperanto a Ido. Pśicyna jo až Pólšćina a nejmjeńše druge Słowjańske rěcy njamaju toś te słowa, a rowno we wulgarnej Łatyńšćinje wóni hyšći njejsu byli.
Słowa we Wenedyku mógu wěcej formow měś. Engelske słowa maju jano mało (cat, cat's, cats; work, working, works, worked), ale we Wenedyku wjele formow eksistěrujo źož Engelšćina wužywa druge słowa, ako prepozicije abo modalne werby. We paźe nomenow, pronomenow a adjektiwow toś te formy se mjenjuju "pady". Wenedyk ma tśi pady: Wenedyk teke ma wokatiw (wužywany až něchten wołał). Cesto ma samsku formu ako direktny pad, ale nic pśecej: O potrze! "nano!"
Nowy Casnik
Nowy Casnik – jo dolnoserbski tyźenik. Nastawki publikuju se głownje w dolnoserbskej, ale teke nimskej rěcy. Głowna redaktorka tyźenika jo tuchylu Stefanie Krawcojc.
Nowy Casnik nakładujo Ludowe nakładnistwo Domowina. Nakład casnika jo był w lěśe 2004 1.100 eksemplarow.
Stawizny
Nowy Casnik jo naslědnik Bramborskego Serbskego Casnika, kótaryž jo zachopił 1848 wuchadaś. W lěśe 1918 jo se nakładanje casnika skóńcyło - dla financielnych problemow.
Bogumił Šwjela, slědny redaktor zacynjonego casnika, jo 6. januara 1921 załožył nowy tyźenik Serbski Casnik. W lětach 1923-1931 zagronita za tyźenik jo była Mina Witkojc.
Pó 2. swětowej wójnje załožył se 1947 Nowy Casnik - nejpjerwjej ako pśiłoga górnoserbskeje Noweje doby. Wót 5. měrca 1955 wuchada Nowy Casnik zasej ako samostatny tyźenik.
Slědny šefredaktor, kenž jo měł dolnoserbšćinu ako maminu rěc, jo był Wylem Bjero. W lětach 1973-2004 jo tu městno měł Horst Adam, w lětach 2006-2020 - Gregor Wieczorek, pón za krotki cas dr. Viktor Zakar a wót 1. januara 2021 Stefanie Krawcojc.
Wenedyk
Werby
Werby teke maju wjele formow. Kuždy pronomen ma swójsku formu:
Nejmjeńše tempusy maju specialne formy:
Lisćina słowow
Słowowa lisćina Wenedyka, publikowana w interneśe, ma wěcej ako 4000 słowow. Toś ta tabela 30 słowow pokaza kak Wenedyk wupada pśirownujucy z drugimi Romaniskimi rěcami:
Pśikład (Wóścenas)
Potrze nostry, kwały jesz en czałór, sąciewkaty si twej numię.
Owień twej rzeń.
Foca si twa włątać, komód en czału szyk i sur cierze.
Alofon
Alofon (z grich. allo - hynac ako, fone - głos) jo pomjenowanje z rěcywědy za wšakorake zukowe warianty jadnogo fonema. Dalšnej pomjenowani stej fonemowe warianty abo subfonemowe warianty.
Wenedyk
Pśikład (Wóścenas)
I dziemieć nów nostrze dziewta, komód i nu dziemiećmy swór dziewtorzór.
Alofon
Kótara zukowa warianta se wugranja, wótwisujo wót dialekta, wót koartikulaciskich efektow abo wót zukoweje wokolnosći fonema. Což w jadnej rěcy płaśi ako alofoniska warianta jadnogo fonema, móžo w drugej rěcy byś drugi fonem.
Wenedyk
Pśikład (Wóścenas)
I nie endycz nosz en ciętaceń, uta liwra nosz dzie mału.
Alofon
Rozeznawamy:
Wenedyk
Pśikład (Wóścenas)
''Nąk twie są rzeń i pociestać i głurza, o siąprz. Amen.''
Alofon
Licha wariacija
Warianty su rownopšawne realizacije jadnogo fonema, na pś. jězykowe [r] abo copkowe [ʁ]. Zaměnjenje wariantowu njezměnijo wóznam.
Kombinatoriska wariacija
Warianty wustupuju w rozdźělnych fonologiskich wokolnosćach, na pś. /k/ abo /g/ w dolnoserbšćinje. Pśed prědnymi wokalami /ɛ/, /e/, /ě/ a /i/ se wugranjatej palatalne [k'] a [g'], pśed slědnymi wokalami /a/, /ɔ/, /o/, (/ó/), /u/ pak wóstanjotej [k] a [g] (/y/ njewustupujo w tej poziciji, wóno jo w serbšćinje alofon wokala /i/).
Hiiumaa
thumb|right| regionalna chórgoj thumb|right|500px| regionalna kórta
Górkac (wěcejwóznamowosć)
Górkac móžo rozdźělne wóznamy měś.
13. februara
13. februara jo 44. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 321 dnjow (322 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.
Tšojenja
thumb|Drježdźany pó nadpadach 13. februara 1945
Amt Picnjo
Amt Picnjo ( Amt Peitz) jo wót lěta 1991 bramborski amt w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysu z 12 132 wobydlarjami (staw: 31. decembera 2007).
Breinigerberg
thumb|Breinigerberg Breinigerberg jo město w Pódpołnocnej Poryńska-Westfalskej, Nimskej.
W lěśe 2005 jo w měsće 971 luźi bydliło.
Nominatiw
Nominatiw (wót łatyńskego nōmināre "mjenjowaś") jo gramatiski pad, kótaryž subjekt sady w nominatiwnych rěcach wugroni.
Christian Wulff
Christian Wulff (* 19. junija 1959 w Osnabrücku) jo nimski jurist a politikaŕ strony CDU. Wót 30. junija 2010 do 17. februara 2012 jo był źasety prezident zwězkoweje republiki Nimskeje. Do togo jo był Wulff wót 2003 do 2010 ministarski prezident Dolneje Sakskeje.
Nominatiw
W serbšćinje
Nominatiw w serbšćinje je nejcesćej wužywany pad ze šesć padow. Pšašanje na toś ten pad jo chto? pśi žywych byśach a co? pśi wěcach a idejach.
W nimšćinje
Nominatiw w nimšćinje jo nejcesćej wužywany pad ze styri padow. Pšašanje na toś ten pad jo wer? pśi žywych byśach a was? pśi wěcach a idejach.
Manila
Manila jo stolica Filipinow. Ma něźi jaden a poł miliona wobydlarjow, pótakem jo pó Quezon City druge nejwětše město stata.
Šwikawa (rěka)
Šwikawa (nim. Zwickauer Mulde, čes. Cvikovské Mulda) jo rěka w Sakskej.
Nominatiw
W nimšćinje
Pśi někotarych werbach móžo dwójny nominatiw stojaś, kaž na pś. heißen, bleiben atd.
Šwikawa (rěka)
Žrědło rěki lažy w gaśeńskem jazoru Muldenbach we wokrejsu Vogtland. Šwikawa běžy 166 km pśez Aue, Šwikawu, Glauchau, Rochlicu a se pla Lipska z Módłej zjadnośujo.
Nominatiw
W drugich rěcach
W někotarych rěcach nominatiw je njemarkěrowany bazowy pad a togodla ma tak mjenjowany nulowy morfem (nimski Nullmorphem) w někotarych składowańskich paradigmach (Na pś. pśi maskulinumowych substantiwach w nimšćinje, rušćinje a serbšćinje.) abo samo we wšych (Na pś. w mongolšćinje a esperanto.).
Šwikawa (rěka)
Noty
<br clear="left" style="clear:left;" />
Górkac
Górka (Ranunculus) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej górcyca a srocyna pazora.
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Andorra
Geografija
Andorra granicujo ze Špańskeju a Francojskeju.
Politika
W Andorrje stej z nacołnikem stata dwa wjercha: prezident Francojskej (tuchylu Emmanuel Macron) a biskup špańskego města Seo de Urgel (tuchylu Joan Enric Vives i Sicília).
14. februara
14. februara jo 45. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 320 dnjow (321 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.
Narodniny
mini|Babur
Bulgaŕska jedła
Bulgaŕska jedła (Abies borisii-regis) jo rostlina ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Chójcowe rostliny
Chójcowe rostliny (Pinaceae) jo swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophyta).
Systematika
Wopśimjejo slědujuce rody w styrich pódswójźbach.
Synonym za Pinaceae Lindl. jo Abietaceae Gray.
Arabska rěc
miniatur|upright=1.5|Arabska rěc na swěśe. (ako oficielna rěc - zeleny, ako kooficielna rěc - módry) Arabska rěc abo arabšćina jo afroaziska rěc ze semitiskej rěcnej swójźby.
Arabski powěda wót 225 do 285 milionow luźi na cełem swěśe.
Astana
Źinsajšne mě města wóznamjeni stolica. Stare mjenja su byli Akmolinsk (1824-1961), Zelinograd (1961-1991), Aqmola (1991-1998) a Nur-Sultan (2019-2022).
Uralske rěcy
Uralske rěcy twórje samostatnu swójźbu. Powěda z nimi 24 milionow luźi.
Jedła
Jedła (Abies) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow.
Ludwik Osiński
Ludwik Osiński (* 24. awgusta 1775, † 27. nowembra 1838) jo był pólski literaturny kritikaŕ a basnikaŕ.
Carl von Linné
Carl von Linné (* 23. maja 1707 w Råshulśe; † 10. januara 1778 w Uppsalje) był jo šwedski botanikaŕ. Wón jo binominalnu nomenklaturu wuwił resp. zawjadł. Pśez to jo zakłady za modernu botanisku a coologisku taksonomiju stwórił.
Žona
miniatur|Žony Žona (teke žeńska) wóznamjeni, dorosćonego cłowjeka žeńskego roda. Žeńske źiśi a młodostne gronje źowća.
Ceuta
Ceuta jo špańske město a špańska enklawa na pódpołnocy Afriki. Lažy na pódpołdnjowem brjoze Gibraltarskego pśelewa naprěki Gibraltaroju. Granicujo na pódzajtšu ze Srjejźnym mórjom, na dłujkem wjacorje z Atlantiskim oceanom a na pódwjacorje z Marokkom. Ceuta ma dobry pśirodny pśistaw.
Źinsa jo Ceuta awtonomne město, ale až do lěta 1995 jo była z źělom prowincy Cádiz. Ceuta ma něźi 75 tysac wobydlarjow a cełkowna pśestrěń enklawy jo 18,5 km², gustosć wobydlaŕstwa jo togodla něźi 4000 wobydlarjow na kwadratny kilometer. Nejwuša góra enklawy jo Monte Hacho (starowěke mě Mons Abila) z wusokosću 204 metrow nad mórskeju głaźinu. Monte Hacho lažy nad pśistawom na połkupje Peninsula de Almina a na jeje wjeršku jo wójaŕske zepěranišćo špańskego wójska.
Asimilacija (fonetika)
Asimilacija jo pśipódobnjenje zukow. Wóna se źěli do wšakich kupkow pó swójich charakteristikach. Jolic njejźo wó pśipódobnjenje zukowu, ak matej direktny kontakt, powědamy wó dalokoasimilaciji, na pś. gs. wocućić → woćućić (źinsa zwětšego z restituowanym prefiksom wotućić).
Olsztyn
200px|thumb|Olsztyn Olsztyn (nim. Allenstein) jo město w Pólskej, w warmińsko-mazurskem wójewódstwje. W lěśe 2014 jo how bydliło 174 775 luźi.
Asimilacija (fonetika)
Asimilacija pótrjefijo městno artikulacije rowno ako wašnju a fonaciju.
Jolic se slědujucy zuk pó pśedchadajucem zuku změnijo, powědamy wó progresiwnej asimilaciji, jolic se pśedchadajucy zuk pó slědujucem zuku změnijo, mamy regresiwnu asimilaciju. Za nimšćinu jo progresiwna asimilacija typiska, za serbsku rěc regresiwna.
16. februara
16. februara jo 47. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 318 dnjow (319 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.
Narodniny
thumb|Philipp Melanchthon
Uralske rěcy
Głowne rěcy
Nejwažnjejše rěcy abo rěcy z nejwětšymi rěcnikami su:
Smělna-Póckowy
Smělna-Póckowy ( Schmölln-Putzkau) jo gmejna w Górnej Łužycy na krotki wjacor Biskopic. Słuša do Budyšyńskego wokrejsa.
Gmejnske źele
Ku gmejnje słušaju wjaski Górne a Dolne Póckowy, Smělna, Trjechow a Nowa Smělna.
Susedne gmejny a města
Susedne gmejny a města Smělneje-Póckowow su: na pódpołnocy Zemicy-Tumicy, na pódzajtšu Dobruša-Huska a Wjazońca, na pódpołdnju Nowe Město a na pódwjacorje Biskopicy. thumb|left|250px|Měsćański źěl Trjechow
Färöje
thumb|right| Regionalna chórgoj thumb|right|400px| Regionalna kórta
Radomsko
Radomsko jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Radomsko. W lěśe 2014 jo how bydliło 47 560 luźi.
Färöje
Färöje (färöeski Føroyar, dański Færøerne a Färöer) jo samostatny dański kupny teritorij, w kótaremž jo bydliło wokoło 48.574 wobydlarjow w lěśe 2011. Ma pśestrěń wót 1.396 km².
Oman
Sultanat Oman abo Sultaństwo Oman jo stat w Aziji, kótaryž lažy w krotkozajtšnem źělu Arabskeje połkupy.
Geografija
Oman granicujo z Saudi-Arabskeju, Jemenom a Zjadnośonymi Arabskimi Emiratami. Nejwuše městno jo: Džabal aš-Šam (2 980 m nad normalneju nulu).
Dwójodomna rostlina
Dwójodomne rostliny su rostliny z muskimi a žeńscynymi kwiśonkami na wšakich rostlinach.
Atheny
Atheny su nejwětše město a stolica Grichiskeje. Město ma něźi 750.000 wobydlarjow.
Nowa Wjas
górnoserbske mě → Nowa Wjes
Gdynia
Gdynia (kaš. Gdiniô, nim. Gdingen) jo město w Pólskej, kótarež lažy w pomorskem wójwodstwje.
Biała Rawska
W lěśe 2014 jo how bydliło 3 223 luźi.
Opole
100px|thumb|left|[[Wopon]] 200px|thumb|Opole Opole (nim. Oppeln) jo město w Pólskej. W lěśe 2006 jo how bydliło 127 602 luźi.
Bagnowa łokaśina
Bagnowa łokaśina (Caltha palustris) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Bagnowa łokaśina jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 cm (wót 15 až do 30 cm). Rostlina jo słabje gadojta.
Kijašk jo nižolažecy až do wobłukaśe póstupujuce abo rowne, nagi a prozny. W górnem źělu kijaški su roznogaśowane.
Łopjena
Łopjena su schódne, wutšobojte, kulowaty abo nerkowate a śamnozelene. Spódne łopjena su dłujkokijaškate, dośěgnu šyrokosć wót 15 cm, su prědku tupe, na kšomje zarěznickojte abo zubate. Górne łopjena su sejźece.
Kwiśonki
Wón kwiśo wót měrca až do junija. Kwiśonki su cenkožołte, dośěgnu šyrokosć wót 2,5 až 5 cm, sejźe na kóńcach bocnych gałuzow a njamaju keluch, ale maju wjele proškowych łopjeńkow. Wóna maju 5 šyroko-owalnych, tucnje błyšćecych kwiśonkowych łopjenow.
Kwiśonki buchu wót insektow woprošone, pśi comž wóni pśez mócnu žołtu barwu, ale teke pśez UV-reflektěrujuce mězgowe znamješka namakaju drogu k nektaroju.
Płody
Płody dośěgnu dłujkosć wót 2,5 cm a su gwězdoformowje rozšyrjone a pódłujke.
Stojnišćo
Wón rosćo na brjogach rěckow, na mokšych łukach a rěcnych lěsach. Ma lubjej mokše, wutkate a bazowe glinjane a běłoglinowe zemje.
Rozšyrjenje
Bagnowa łokaśina jo w Europje, w Alpach we wusokosćach wót až do 2400 m, pódpołnocnej Aziji a Americe rozšyrjony.
Sylt
Sylt ( Sild, friziski Söl, Sylt, pó starem dańskem słowje: "sylt" w "solony łuka" abo "słonita wóda") jo jadna z pódpołnocnofriziskich kupow w Pódpołnocnem mórju. Słuša k Šleswig-Holštejnskej w pódpołnocnej Nimskej.
Chorwatska rěc
Chorwatska rěc jo pódpołdnjowosłowjańska rěc. thumb| Chorwatska rěc 1380-1400.
Chorwatski alfabet
thumb|right|Chorwatske dialekty thumb|Strony, źož chorwatšćina se groni (staw 2006)
Sylt
thumb|left|400px| Regionalna kórta
Józef Maksymilian Ossoliński
thumb|Wopon Topór Józef Maksymilian Jan Ossoliński (* 1748, † 17. měrca 1826) jo był pólski spisowaśel, basnikaŕ a stawiznaŕ. thumb
Prezident Zwězkoweje Republiki Nimska
Prezident Zwězkoweje Republiki Nimska jo głowa stata a bu wót Zwězkoweje zgromaźiny na pěś lětow wólony. Tuchylny prezident jo wót 23. měrca 2012 Joachim Gauck.
thumb|Standarta prezidentow zwězkoweje republiki Nimska
Akuzatiw
Akuzatiw (wót łatyńskego accūsātum) jo gramatiski pad, kótaryž direktny objekt w nominatiwnych rěcach wugroni.
W akuzatiwje stoj objekt transitiwnych werbow, mjaztym až se pśi intransitiwnych werbach drugi pad za objekt jawi abo žeden objekt njejawi.
W serbšćinje
W serbšćinje akuzatiw se jano pśi singularnych žeńskich substantiwach twardego skłonjowanja wót nominatiwa rozeznawa. Pśi žywych muskich substantiwach w singularje ma samsku formu kaž genitiw.
W pluralu pśi wšych substantiwach z wuwześim muskich wósobow akuzatiw ma samsku kóńcowku kaž nominatiw. Pśi muskich wósobach ma samsku formu kaž genitiw, jolic pśed tym stoj numeral.
W nimšćinje
W nimšćinje akuzatiw se jano pśi singularnych maskulinych formach artikla a pśi pronomenje tśeśeje muskeje wósoby wót nominatiwa rozeznawa.
Wšak se zwětšego markěrowanje na substantiwje njestanjo, ale na artiklu. Jano małko maskulinumowych słowow ma rozdźěl mjazy nominatiwom a akuzatiwom.
Pó prepozicijach
Někotare prepozicije kněže akuzatiw.
Adwerbialny akuzatiw
Teke eksistěrujo adwerbialny akuzatiw, kótaryž traśe (1) abo smugu (2 a 3) wugroni. Wón se njemóžo pśez pronomen narownaś. Mimo togo se njepominaju wót werba a togodla samo móžo pśi werbach stojaś, kótarež pśistawk w akuzatiwje njamaju.
Samo pśi pśeměnjenju do pasiwa zawóstanjo.
Grönlandska
Grönlandska (grönlandski: Kalaallit Nunaat – „kraj Kalaalitow“ pó nejwětšem luźe; dańska: Grønland) jo nejwětša kupa na swěśe a awtonomny teritorij dańskego kralojstwa w pódpołnocnem Atlantiskem oceanje. Wóna jo 1. januara 1985 z Europskeje unije wustupiła.
Geografija
Geografiski słuša kupa Grönlandska k Pódpołnocnej Americe. Nejwuša góra jo Gunnbjørn (3.700 m nad normalneju nulu). Kraj, kótaryž jo pśisamem dopołnje lodowaty, płaśi ako tśeśa nejwětša pusćina swěta a ma nejnišu gustosć wobydlaŕstwa wót wšych krajow.
Wobsedlone městna namakaju se jano pśi pśibrjoze. Nejwětše město a stolica Grönlandskeje jo Nuuk, kenž ma jano něźi 16.000 wobydlarjow, což wótpowědujo wjelikosći Lubnjowa.
Beyoncé Knowles
right|200px right|200px right|200px right|200px Beyoncé Giselle Knowles (roź. 4. septembera 1981) jo amerikańska spiwaŕka, grajaŕka a model.
Slěwcyna
Slěwcyna (Prunus domestica) jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod jo slěwka. Rostlina wěrjepódobnje jo stara hybrida z puckowiny (Prunus spinosa) a wišnjoweje slěwcyny (Prunus cerasifera).
Wopis
Głowne gałuzy nagle górje rostu.
Łopjena
Łopjena su jajojte až eliptiske, zarězane až rězane, na dolnem boku wótergi gusto kósmate a dośěgnu 4 až do 10 cm.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe abo nazeleń běłe kwiśonki se pśed abo z łopjenjami jawje. Wóni njejsu wupołnjone, stoje pó dwěma až pó tśoch a dośěgnu pśeměr wokoło 2 cm. Jich wogonki su měškowje kósmate.
Płody
Płody wjelgin wariěruju pó póddružynje. Wóni su mjeńše mězgate ako chinska slěwcyna (Prunus salicina) a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 8 cm. Jich měso jo zelene abo žołte.
Slěwki su wjelike, kulojte až krotko-owalne, zwětšego módro-wioletne a wót awgusta zezdrjaju.
Knykački su jajojte, kóńckate, módre až wioletne.
Mirabele su małke, kulowate a žołte.
Reneklody su zeleno-žołte až cerwjenojte a wjelgin wjelike.
Stojnišćo
Preferujo humusowe zemje, ale howacej jo njewupominajuca.
Rozšyrjenje
Póchada originalnje z prědneje Azije.
Systematika
thumb|Sajźanje mirabelow w Rynowej Hesseńskej Slěwcyna bu w leśe 1753 wót Carl von Linné prědny raz wopisana. Wóna so do 7 póddružynow rozdźěli:
Wužywanje
Mnogolicbne sorty se zwětšego dla słodkich płodow sajźaju, mjaztym až někotare sorty teke ako pyšnjece rostliny sajźaju.
Rawa Mazowiecka
Rawa Mazowiecka jo město w srjejźnej Pólskej, w gmejnje Rawa Mazowiecka, w rawskem wokrejsu, we łódzkem wójewódstwje, mjazy městoma Waršawa a Łódź, stolica rawskego wójwodstwa w lětach 1462–1793. Lažy w Mazowskej.
W lěśe 2022 jo how bydliło 16 090 luźi.
Galerija
thumb|800px|center|Panorama
Shetland
thumb|right| Regionalna chórgoj
Shetland (šotiski Ȝetland, Zetland; staronordišćina Hjaltland; faeroaeski Hetland; gójdelsko-staroirski Cait, Chait; geliski Sealtainn; engelski a nimski Shetland) jo šotiski kupny teritorij we Pódpołnocnem mórju pśi Norwegskej a kupach Färöje a Orkney, źož jo bydliło wokoło 22 000 wobydlarjow w lěśe 2001, 1 466 km².
Buenos Aires
mini||left|Buenos Aires Buenos Aires jo stolica a nejwětše město Argentinskeje. Lažy nad rěku Río de la Plata na pódzajtšnem brjoze Pódpołdnjoweje Ameriki pśi Atlantiskem oceanje.
Město samske ma něźi tśi miliony wobydlarjow, ale ceła konurbacija ma něźi 13 milionow wobydlarjow a jo tśeśa nejwětša w Pódpołdnjowej Americe.
Kutno
Kutno jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Kutno. W lěśe 2014 jo how bydliło 45 523 luźi.
Organiska chemija
thumb|Chemiska struktura mokśa thumb|3D struktura mokśa Organiska chemija
Chemija se rozrědujo tradicionalnych pśicynow dla na organisku a anorganisku chemiju. K dalšnemu rozrědowanjeju na fyzikalisku, analytisku, technisku atd. chemiju jo dojšło akle po 1890.
Historiski su licyli do organiskeje chemije wšykne maśizny, kótarež mógu twóriś jano (žywe) organizmy, a do anorganiskeje chemije te, ako nježywy swět natwarjaju. Wědomnostniki su se tegdy myslili, až jo za twórjenje organiskich maśiznow wěsta žywjeńska móc notna.
Pó tom, až jo 1828 Friedrich Wöhler zgótował mokś ako organisku maśiznu z anorganiskego zwězanja ammoniumcyanata (NH4OCN), su granice mjazy maśiznami z nježyweje a žyweje pśirody splěli.
Źinsa wěmy, až žywe stwórjenja teke wjele anorganiskich maśiznow gótuju, mjaztym až móžomy w laborje syntetizěrowaś pśisamem wšykne organiske maśizny. Weto jo rozrědowanje zmysłapołne, dokulaž se mechanizmy reakcijow a struktury maśiznow w anorganice a organice wjeleserje rozeznawaju.
Źinsa wopśimjejo organika wšykne zwězanja wuglika z drugimi elementami. Jo jich wušej 17 mil. zwězanjow, a to hyšći njejsu wše! Módrina (HCN), wuglikowa kisalina a jeje soli, cyanidy a karbonaty, se pak licytej k anorganice swójeje struktury dla.
To wósebne na wugliku jo, až ma styri walencowe elektrony. To su elektrony na wenkownej cerje (orbiśe) elektronoweje wobalki, kótarež su głownje zagronite za wězby mjazy atomami. Wuglik móžo togodla wutwóriś njepolarne wězby z jadnym, dwěma, tśimi abo styrimi wuglikowymi atomami. Z tym mógu nastaś linearne abo roznogate, dłujke abo krotke wuglikowe rjeśaze. Ze lichymi walencowymi elektronami se nejcesćej zwězujo wóźik, ale teke elementy ako kislik, syrik, dušyk abo fosfor. To wujasnijo pśewšo wjeliku mań organiskich molekulow.
Zakładne maśizny za syntetizěrowanje pśisamem wšyknych organiskich zwězanjow se źěłaju ze zemskego płuna a wóleja. Techniski wažne wobłuki organiskeje chemije su plasty, laki, barwy a lipki.
Irak
Irak jo stat w Aziji na Bliskem pódzajtšu.
Geografija
Irak granicujo z Saudi-Arabskeju, Jordaniskeju, Syriskeju, Turkojskeju, Iranom a Kuwaitom. Nejwuše městno jo: Haji Ibrahim (3 611 m nad normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su :
Stawizny
Irak jo był w lěśe 1932 natwarjony.
Jacek Idzi Przybylski
Jacek Idzi Przybylski (* 1. septembra 1756, † 11. septembra 1819) jo był pólski basnikaŕ, spisowaśel a literaturny kritikaŕ.
Bahrajn
Bahrajn jo kupowy stat w Aziji, kótaryž lažy w Persiskem golfje.
Geografija
Nejwuše městno jo: Džabal ad Duchan (122 m nad normalneju nulu).
Durinska
Durinska ( Thüringen) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska. Stolica jo Erfurt.
Geografija
Durinska granicujo z Dolnosakskeju a Saksko-Anhaltskeju na pódpołnocy, ze Sakskeju na pódzajtšu, z Bayerskeju na pódpołdnju, ze Saksko-Anhaltskeju na pódwjacorje a z Hesseńskeju na dłujkem wjacorje.
Zwězkowy sejm
200px|left W tuchylnem Jarobrodskem sejmje jo pěś stronow zastupjonych:
Maju gromaźe 91 sedłow.
Lěwica, SPD a Zwězk 90/Zelene twórje kněžaŕstwowu koaliciju Durinskeje pód ministaŕskim prezidentom Bodo Ramelow.
Krajne wokrejse
thumb|300px|Krajne wokrejse w Durinskej
Bźezwokrejsne města
Slědujuce města su bźezwokrejsne:
Wjelicka jedła
Wjelicka jedła (Abies grandis, syn.: A. excelsior) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Saterfrizišćina
Saterfriziska rěc abo krotko Saterfrizišćina (swójske pómjenjenje: Seeltersk) jo slědna pódzajtšnofriziska warianta friziskeje rěcy, a to emsfriziski dialekt. Mjaztym až w Pódzajtšnej Friziskej spócetna pódzajtšnofriziska rěc bu wót pódzajtšnofriziskeje dolnonimšćiny (dolnosaksojskego dialekta) wustarkana, jo saterfrizišćina ako friziska rěc w dolnosaksojskej Saterskej pśežywiła.
Saterfrizišćina jo juž w srjejźowěku nastała. Jo w tej měrje linguistiska wósebnosć a někotare eksperty njepomjenjuju ju ako frizisku narěc, ale ako wósebnu rěc.
Saterfrizišćina se w gmejnje Saterland w nakrajnem wokrejsu Cloppenburg pó rozdźělnych pówoblicenjach wót 1.000 až 2.500 luźi powěda. Stakim jadna se wó jadnu z nejmjeńšych rěcnych kupow Europy.
Stawizny
Sedlarje z Pódzajtšneje Friziskeje, kótarež běchu swóje starosedlarske bydleńske sedła pód śišćom katastrofow pśirody spušćili, su spócetki saterfrizišćiny we wobcerku źinsajšnych sedlišćow Ramsloh (saterfriz. Roomelse), Scharrel (Schäddel), Sedelsberg (Sedelsbierich) a Strücklingen (Strukelje) etablěrowali.
left|thumb|Dwójorěcna wejsna tofla, druga smužka pokazujo městne mě w saterfrizišćinje Srjeźowěkowska rěc jo se dłujki cas dla geografiskich wósebnosćow wuchowała. Saterfrizy běchu stolěśa dłujko pśez jich wobdawace bagna mjazy se wóstali. Ako šćitny nasyp jo bagno wokoło jsow natwarjonych na pěskowem kśibjaśe laźeło. Až do 19.stolěśa su wobydlarje jano z cołnom pśez rěcku Sagter Ems (Seelter Äi) k dostaśeju byli.
Nowy cas – z wótwórjenjom Saterskeje pśez twarjenje drogow a zeleznicu – charakterizěrujo zachopjeńk spada saterfriziskeje rěcy. Wótemrěśe pśedpowěźane juž pśed hundert lětami jo pak doněnta wuwóstane.
Wót togo casa, ako teke w Nimskej jo Europejska charta regionalnych abo mjeńšynowych rěcow płaśiwosć nabyła, dostawa saterfrizišćina wósebny šćit a pšawo na spěchowanje. Mjaztym se saterfrizišćina teke ako amtska rěc w gmejnach wužywa a jadnab 300 źiśi wuknjo rěc dobrowólnje w šuli a w źiśownjach. Wót 2004 maju saterfrizy swóje wusćełanske městno na lokalnem sćelaku Ems-Vechte-Welle.
Tekstowa proba
Saterfrizišćina: Die Wänt strookede dät Wucht uum ju Keeuwe un oapede hier ap do Sooken.
Pódwjacornofrizišćina: De jonge streake it famke om it kin en tute har op 'e wangen.
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina: De Jung straktde dat Wicht um't Kinn to un tuutjede hör up de Wangen.
Nižozemšćina: De jongen aaide het meisje over haar kin en kuste haar op haar wangen.
Dolnosakšćina (Nižozemska):De jonge strek 't dearntje um de kinne en gaf heur een smok
Nimščina: Der Junge streichelte das Mädchen ums Kinn und küsste sie auf die Wangen.
Engelšćina: The boy caressed the girl round the chin and kissed her on the cheeks.
Choroszcz
Choroszcz jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Choroszcz. W lěśe 2014 jo how bydliło 5 780 luźi.
Kóšyna
Kóšyna (nimski Coschen) jo wejsny źěl we wokrejsu Odra-Sprjewja w Bramborskej, lažy něźi 7,5 km wót Gubina. Kóšyna ma jadnab 400 wobydlarjow. Jo wóna była wót Serbow załožona.
Budyšyński měr
thumb|right|Pólska w lěśe [[1020]] Budyšyński měr jo był pólsko-nimske dogrono pódpisane w lěśe 1018. Na zakłaźe togo jo Pólska połnu njewótwisnosć wót Swětego Romskego Mócnarstwa dostała – pólski princ njejo južo wazal kejžora był. Nimska jo Łužycu, pódwjacorne teritorije nad Odru a Łužysku Nysu zejgrała. W pólskej tradiciji jo toś to dogrono wiźone ako dobyte, ale głowny cil Bolesława Chrobłego njejo se dosegnuł – Česka jo pód wliwom Nimskeje wóstała.
Ekuador
Ekuador jo kraj w Pódpołdnjowej Americe.
Rjaschen
Rjaschen  (Prunus persica) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Dalšne ludowe mjenja su rjašen, rjasšen , rjaski , rjasken , rjacken a krjacchen.
Jolic bělizka płoda jo gładka, pótom jo nektarina.
Wopis
Rjaschen jo w lěśu zeleny kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až 10 m.
Krona cesto jo roznogata a płona.
Łopjena
Łopjena su wótšo rězane, šyroko-lancetojte, gładke, nage, nad srjejźišćom nejšyrše a dośěgnu dłujkosć wót 8 (6) až do 15 cm.
Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až do apryla. Rožojte abo cerwjeno-wioletne kwiśonki se pśed abo z łopjenjami jawje. Wóni dośěgnu pśeměr wokoło 3 cm.
Płody
Blědorožojte, swětłorožojte, žołtocerwjene, žołte abo šarlachcerwjene płody dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 7 (wót 4 až do 8) cm a wopśimjeju poroznu, dłymoko brozdatu, lažko se wótźělujucu packu. Rjascheny su kósmate, mjaztym až nektariny su njekósmate. Eksistěruju sorty ze žołtym a běłym płodowym měsom.
Stojnišćo
Ma lěpjej śopłe stojnišća a jo na mroz cuśniwe drjewina. Rosćo nejlěpjej na pśepušćatych, humusowych a fryšnych zemjach.
Rozšyrjenje
Póchada originalnje z Chinskeje a jo pśišła pśez Persisku do antikneje Grichiskeje a Romskeje mócnarstwa a wóttam k srjejźnej a pódwjacornej Europje.
Wužywanje
Někotare sorty se ako płodowe bomy sajźaju, mjaztym až druge sorty ako pyšnjece rostliny sajźaju.
Ekuador
Geografija
Ekuador granicujo z Kolumbiskeju a Peru. Nejwuše městno jo: Chimborazo (6 267 m nad normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su :
Stanisław Kostka Potocki
thumb|Wopon Pilawa Stanisław Kostka Potocki (* 1755, † 14. septembra 1821) jo był pólski politikaŕ‎, general, literaturny kritikaŕ, basnikaŕ a publicist. thumb
Egyptojska
Egyptojska jo kraj w dłujkozajtšnej Africe, kótaryž ma teke mały źěł w Aziji (połkupa Sinai).
Geografija
Egyptojska granicujo z Israelom, Palestinensiskimi awtonomnymi stronami, Sudanom a Libyskeju. Nejwuše městno jo: Góra Swěteje Katariny (2 629 m nad normalneju nulu), a nejniše: Al-Kattara ( 134 m pod normalneju nulu).
Něźi 96% wšogo teritoriuma Egyptojskeje jo pusćina. W podwjacoru rěki Nil wupśestrěwa se wjelika Libiska pusćina a pśi Cerwjenem mórju Arabska pusćina. Jano mały źěl kraja jo płodna rolnikaŕska zemja, pśedewšym w tak pomjenjonem Nilowem delśe.
Města
Nejwětše města su :
Atom
thumb|Zjadnorjony model heliuma: elektrona (žołtej) wobkružujotej jědro, kótarež wobstoj z neutronowo (zelenej) a protonowo (cerwjenej). Atom jo nejmjeńšy strukturny źělk materije, kótaryž se njedajo chemiski dalej źěliś. Pśisamem ceła nas wobdawajuca žywa a nježywa materija wobstoj z atomow abo ionow. Kosmologiski wiźone jo to ale rědša forma materije. Pśewažujo plasma, z kótaregož wobstoje gwězdy, a hypotetiska carna materija.
Natwaŕ atoma
Atom wobstoj z jědra a elektronoweje wobalki. Jědro wobstoj z protonow (pozitiwnje lodowane) a neutronow (neutralnje lodowane). Wobalka wobstoj z elektronow (negatiwnje lodowane). Elektrony wobkružuju jědro na wšakich „cerach“, kótarež wótpowěduju rozdźělnym energetiskim niwowam elektronow. Radius toś tych „cerow“ resp. elektronoweje wobalki jo, z jadnab 10-10 m, źaseś tysac razow wětšy ako radius jědra (10 –14 m). Atomy su pótakem wjelgin małke. Włos cłowjeka jo na pś. něźi 1 milion wuglikowych atomow šyroki.
Gaby był atom tak wjeliki ako jedna katedrala, by jědro było małke ako mucha. Ale skóro ceła masa atoma koncentrěrujo se w jědrje, kótarež zaběra jano biliardowy źěl cełego atoma. To wóznamjenijo, až wobstoj atom pśisamem jano z proznego ruma.
Iony
Jolic rowna se licba elektronow licbje protonow, jo atom dogromady neutralnje lodowany, nawopak jadna se wó iony (kation - pozitiwnje lodowany ion abo anion - negatiwnje lodowany ion).
Elementy
Atomy ze samskeju licbu protonow, słušaju k tomu samskemu elementoju. Toś tu licbu pomjenijomy licba pórěda. Pó licbje pórěda su elementy w periodowym systemje rědowane.
Kulka (Wěcejwóznamowosć)
Kulka móžo  wóznamjeniś:
Nordmanowa jedła
Nordmanowa jedła (Abies nordmanniana) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Encyklopedija
Encyklopedija
Encyclopedija (ze starogrjekšćiny) jo spócetny wót Hippias von Elis w 5. stolěśu twórjone wopśimjeśe za uniwersalne kubłanje. Źinsa to słowo wóznamjenijo strukturěrowany, po móžnosći wšostroński wopis wědy luźa w za wšedne pótrjeby dosegajucej dokradnosći. Rozeznawamy pśi tom uniwersalne a pśedmjatospecifiske encyklopedije. Te prědne słuže wopisu wšyknych pólow wědy, te druge wobjadnaju jano wobgranicowane pólo, to pak zwětšego dokradnjej. wopśimjeśe "encyklopedija" se pśespytujo w encyklopedice na zakłaźe encyklopediskeje teorije.
Indoirańske rěcy
Indoirańske rěcy su jadna z kupkow indoeuropskich rěcow.
Aleksander Prystor
Aleksander Błażej Prystor (* 2. januara 1874, † 1941) jo był premierminister Pólskeje wót 27. maja 1931 do 9. maja 1933.
Chuang Sienfan
Chuang Sienfan (* 13. nowembra 1899 w Fusuej, Kuangsi; † 18. januara 1982 w Kuejlin, Kuangsi) jo był chinski historikaŕ, folklorist a jaden z nejwažnjejšych spěchowarjow chinskeje antropologije 20. lětstotka.
Žywjenje
Chuang Sienfan jo se naroźił 13. nowembra 1899 w Fusuej. Wót 1908 do 1911 jo chójźił na chusi šulu, wót 1911 do 13 na chusiki gymnazij we Chujiu, wót 1913 do 21 na Chujiuki wušu šulu w Fusuej a wót 1922 do 26 na Nanningki normalnej šulu w Kuangsi. Pótom jo šeł styri lěta (1926 do 35) na studij stawiznow na Uniwersiśe normalnej w Beijing a (1935 do 37) na Uniwersiśe Tokyo w Japańska. Wót 1941 do 42 jo Chuang Sienfan profesor za stawizny na Uniwersiśe Sun Jatsen. Wót 1943 do 53 jo Chuang Sienfan profesor za stawizny na Uniwersiśe Kuangsi. Wót 1954 do 82 jo Chuang Sienfan profesor za stawizny na normalnej uniwersiśe Kuangsi.
Esiw
Esiw (wót łatyńskego esse = „byś“) jo pad we finougriskich rěcach, kótaryž staw wugroni.
W Nimšćinje wótpowědujo esiwoju cesto słowo „als“ we wobrotach kaž na pś. „als Lehrer“ ("ako wucabnik").
Finski
We finšćinje ma esiw kóńcowku -na resp. -nä, na pś. lapsena = „ako góle“. Kóńcowka jo w pluralu -ina/-inä/-eina,-einä. Kóńcowka se złožujo pó wokalnej harmoniji. Pśi słowach z stopjenjowej změnu (nimski Stufenwechsel) se „mócny“ stopjeń wužywa. Pśikłady:
Estniski
W estnišćinje jo kóńcowka -na resp. w pluralu -tena abo -dena, na pś. müüjana = „ako pśedawaŕ“
Samiski
W samišćinje ma esiw kóńcowku -n, pśi comž se mjaz singularom a pluralom njerozeznawa. W słowach z stopjenjowej změnu ma esiw samski stopjeń kaž nominatiw w singularje.
Pśikład: Son lea isidin dálus. = „Wón jo bur na dwórje.“ (pó słowach.: „ako bur“)
Hungorski
Hungoršćina znajo dwě formje esiwa. Wobej formje stej we wobchadnej rěcy skerje rědkej a se normalnje jano w pisanej formje (literatura) namakatej.
Esiw-modal
Esiw-modal se ze sufiksom -ul abo -ül twóri. Wón jo pó słowach kaž pśirownujuce „wie“ abo „als“ rozměś. Pśikłady:
Esiw-formal
Esiw-formal se ze sufiksom -ként twóri. Wón wóznamjenijo w Nimšćinje tak wjele kaž „als“ (ako). Pśikłady:
Żukowo
Żukowo (kaš. Żukòwò, nim. Zuckau) jo město w Pólskej, kótarež lažy w pomorskem wójwodstwje.
Katar
Katar (oficielnje Stat Katar) jo emirat w krotkowjacornej Aziji. Kraj wopśimjejo mału połkupu, kótaraž słuša k wětšej Arabiskej połkupje a lažy w Persiskem zalewje. Na pódpołdnju granicujo Katar w dłujkosći 60 km ze Saudi-Arabskeju. Kraj se ze tśi stron z mórjom wobdawa. Na pódwjacorje lažy blisko Katara mały kupowy stat Bahrain.
Saarbrücken
thumb|left|Saarbrückska radnica Město lažy w šyrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mě Saarbrücken nima nic z mostami cyniś, ale jo keltiskego póchada. Pśi tom wóznamjenijo Sara „běžeca wóda“ a Briga „wjeliki kamjeń“. Prědny grod na teritoriju źinsajšnego města bu na wjelikej skale pśi Saarje natwarjony.
Stolica Saarlandskeje ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1948 teke swójsku uniwersitu.
Ẋ
Ẋ ẋ - pismik łatyńskeje wersije alfabeta čečenskeje rěcy, kótaryž stoj za zuk [ħ]. W kyriliskim alfabetom, (a wón jo gusto wužywany), pismik ten se pśeměni do хъ.
Běła jedła
Běła jedła (Abies alba) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopisanje
Běła jedła jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 m.
Škóra jo gładka a swětłošera.
Jěgły
Jěgły su pśecejzelene, płone, zgibujobne, na górnem boku błyšćece śamnozelene, sejźe zwětšego w dwěma rědoma a dośěgnu dłujkosć wót 1,2 až 3 cm. Jich dolny bok njaso dwa běłej paska. Mimo togo su prědku tupe abo zarěznjone.
Kwiśonkowy stołk
Kwiśo wót maja až do junija. Žeński kwiśonkowy stołk jo zrownany. Muski kwiśonkowy stołk stoj na kóńcu gałuzow. Kwiśenje zachopi w starstwje wót 60-70 lět.
Górkacowe rostliny
Górkacowe rostliny (Ranunculaceae) su swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophytina).
Běła jedła
Šyški
Šyški su zrownane a dośěgnu dłujkosć wót 10 až 16 cm. Pśi zdrjałosći na bomje rozpadnu.
Ten mały princ
thumb|250px|Wobalki knigłow Ten mały princ
Běła jedła
Stojnišćo
Rosćo w lěsach we wusokosćach mjaz 400 a 1000 m. Preferujo fryšne, chłodne, małokalkowate abo kalkowate zemje. Rostlina jo cuśniwa napśeśiwo zmarznjenju.
Ten mały princ
Ten mały princ, francojšćina: Le Petit Prince, su nejwěcej cytane francojske knigły na swěśe. Spisał jo je francojski pilot a spisowaśel Antoine de Saint-Exupéry. Wóni su byli do wěcej ako 170 rěcow pśełožone.
Górkacowe rostliny
Wopis
Górkacowe rostliny su pśedewšym zelišćowe rostliny, zwětšego wěcejlětne.
Běła jedła
Rozšyrjenje
Rostlina jo w górinach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona.
Engelska
Engelska (Jenźelska, Englandska) jo awtonomny kraj we Wjelikej Britaniskej.
Górkacowe rostliny
Rozšyrjenje
Wóni su swětadaloko rozšyrjone, wósebnje w měrnych conach pódpołnocneje połkule zemje. Jano wobej pódswójźbje isopyroideae + ranunculoideae wopśimjejotej teke w srjejźnej Europje wustupujuce taksony.
Ten mały princ
Knigły su w lěśe 1943 nastali – za cas Drugeje swětoweje wójny – pó tom až jo Saint-Exupéry do USA emigrěrował. Tam jo se prědny raz w New Yorku pśedstajił. W lěśe 1950 jo nimski pśełožk wujšeł. Original wopśimjejo žedne pisane akwarele, kenž awtor sam jo kreslił.
Engelska
Geografija
Engelska lažy na pódpołdnjowem źělu kupy Wjelika Britaniska. Engelska granicujo ze Šotiskeju a Walesom.
Górkacowe rostliny
Systematika
5 pódswójźby: 50 rody, 1700 - 2525 družyny.
Engelska
Města
Nejwětše města su :
Ten mały princ
Jolic wobglědujoš se knigły zwjeršnje, móžoš měniś, až jadnaju se how wó jadnore źiśece knigły. Ale wopšawdu namakajoš w njej wótegrona na pšašanja za zmysłom žywjenja a k póšěgoju mjaz luźimi – knigły su pótakem filozofiski spis.
Oslo
Oslo (w lětach 1624 až do 1924 Christiania) jo głowne a nejwětše město Norwegskeje. Lažy w pódpołdnjowem źělu kraja a ma wěcej ako šesćstow tysac wobydlarjow (ceła aglomeracija ma pśisamem 2 miliona wobydlarjow).
Ten mały princ
W oktobrje 2006 jo prědny pśełožk do serbšćiny wujšeł. Claudia Knoblochec jo je pśestajiła do górnoserbšćiny. Toś te knigły su teke k dostaśu w pśełožku do dolnoserbšćiny. Knigły jo pśestajił Pětš Janaš w 2010.
Engelska
Stawizny
Historiske kralojstwo Engelska jo było njewótwistne, něnto to jo źěl Wjelikeje Britaniskeje.
Górkacowe rostliny
Systematika
Wuběrk:
Šera jedła
Šera jedła (Abies concolor) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Pomorske wójwodstwo
thumb|Stolica wójwodstwa - [[Gdańsk]] thumb|[[Gdynia]] thumb|[[Słupsk]] thumb Pomorske wójwodstwo (pol. województwo pomorskie) jo wójwodstwo w Pólskej. Stolica jo město Gdańsk.
Wokrejse (powiaty)
right|350px
Krajne wokrejse
We Pomorskim wójwodstwje su slědujuce krajne wokrejse (pol. powiaty ziemskie):
Měsćańske wokrejse
We Pomorskim wójwodstwje su slědujuce měsćańske wokrejse (pol. powiaty grodzkie):
Zduńska Wola
Zduńska Wola jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Zduńska Wola. W lěśe 2014 jo how bydliło 43 430 luźi.
Świnoujście
Świnoujście jo město w Pólskej. 250px|thumb|left| Świnoujście
Miłoraz
Miłoraz ( Müllrose) jo amtowe město w Žłobinem dole w bramborskem wokrejsu Odra-Sprjewja. Wón lažy na zeleznicowej cerje „''Cottbus - Jamlitz - Frankfurt/Oder''“, ceru mjazy Parskom a Frankobrodom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 36. Toś te město lažy w pódpołnocnej Dolnej Łužycy wokoło 25 km wót Bezkowa a na krotke zajtšo wót Frankobroda nad Odru.
Zjadnośone arabske emiraty
Zjadnośone arabske emiraty su stat w Aziji, kótaryž lažy na Arabskej połkupje.
Geografija
Zjadnośone Arabske Emiraty granicujo ze Saudi-Arabskeju a Omanom. Nejwuše městno jo: Džabal Jibir (1 527 m nad normalneju nulu).
Panama
Panama jo kraj w Srjejźnej Americe.
Geografija
Panama lažy w srjejźnej Americe a granicujo z Kolumbiskeju a Kosta Riku. Nejwuše městno jo Volcan de Chiriqui (3475 m nad normalneju nulu).
Pakistan
Pakistan (oficielnje Islamiska republika Pakistan) jo islamiska federatiwna republika, kótaraž w pódpołdnjowej Aziji lažy. Na krotkem zajtšu granicujo z Indiskeju, na dłujkem zajtšu z Chinskeju, na dłujkem wjacorje z Afghanistanom, na krotkem wjacorje z Iranom, na pódpołdnju z Arabskim mórjom. Pakistan jo kraj z drugim nejwětšym islamiskim wobydlaŕstwom (pó Indoneziskej) na swěśe.
Města
Nejwětše města su:
Muž
Muž wóznamjenijo dorosćonego cłowjeka muskego roda. Muske źiśi a młodostne gronje gólcy.
Estniska chórgoj
300px|thumb|Estniska chórgoj Estniska chórgoj wobstoj z tśich wódorownych barwojtnych pasmow. Slěd barwow jo (wót górjejce dołoj) módra, carna a běła.
Cedra
Cedra (Cedrus) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow.
Osijek
Osijek (hungorski Eszék, nimski Esseg abo Essegg) jo stwórte nejwětše město Chorwatskeje.
Osijek lažy póla brjoze Drawje na pódzajtšu historiskego chorwatskego regiona Sławonskeje, něźi 20 km pśed wulewa Drawy do Dunaja, a ma pó ludlicenju wót lěta 2001 121.616 wobydlarjow. Přewažaca wětšyna wobydlaŕstwa su z 88,58% Chorwaty. Pó ludlicenju 1991 su byli z pśedměstami 130.000 wobydlarjow.
Jo zastojniske sedło Gespanschaft Osijek-Baranja (chorwatski Osječko-baranjska županija) a góspodaŕski a kulturelny centrum Sławonskeje.
Město ma wšake něga samostatne centrumy: Stare město abo twardnica (chor. Tvrđa), Górne město (Gornji grad), źinsa wopšawdny centrum, a dolne město (Donji grad).
Mimo wjele muzejow a źiwadłow wobsejźi Osijek teke uniwersitu.
Měsćańske partnarstwa a pśijaśelstwa
Osijek pěstujo ze slědujucymi městami měsćańske partnarstwo:
Estniska
mini|Estniska 2021 Estniska ( Eesti) jo stat w pódzajtšnej Europje, kótaryž słuša k baltiskim krajam. Stolica a nejwětše město jo Tallinn.
Geografija
Estniska granicujo z Rusojskeju na pódzajtšu, z Letiskeju na pódpołdnju a z Baltiskim mórjom na pódpołnocy a na pódwjacorje.
Nejwuše městno jo Suur Munamägi (318 m nad normalneju nulu) a nejniše jo Baltiske mórjo ( 0 m nad normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su:
Białogard
Białogard jo město w Pólskej, w pódwjacoropomorskem wójwodstwje. Lažy w Pomorskej.
Demografija
400px
Andrew Garfield
Andrew Garfield (* 20. awgusta 1983, Los Angeles) jo amerikański grajaŕ.
Sieradz
Sieradz jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Sieradz. W lěśe 2014 jo how bydliło 43 195 luźi.