cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Astronomiska šyrina
Měrjeńske metody a instrumenty
3 slědne naspomnjete metody su źinsa (z modernymi instrumentami) nejmalsnjej pśewjedne. Jolic stej wobej komponenśe lotowego směra (mimo B teke L) póžedanej, jo metoda jadnakich wusokosćow z Ni2-astrolabom nejwěcej ekonomiska, a nejdokradnjejša z Danjonowym astrolabom.
Portugalska
Portugalska jo kraj w pódwjacornej Europje. Jeje stolica jo Lisabon.
Geografija
Portugalska granicujo ze Špańskeju.
Stawizny
Wót 1. wezymskego 1986 Portugalska jo cłonk Europskeje unije.
Konstantynów Łódzki
Konstantynów Łódzki jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Pabianice. W lěśe 2014 jo how bydliło 17 831 luźi.
Frido Michałk
mini|Row Frido Michałka na Budyšyńskem Mikławšku Frido Michałk, nim. Siegfried Michalk (roź. 6. oktobra 1927 w Rachlowje, wum. 6. junija 1992) jo był serbski slawist, kenž jo głownje statkował na pólu sorabistiki. Mjazy drugim jo sobu źěłał na Serbskem rěcnem atlasu a teke na wjelikej górnoserbskej gramatice (morfologija) ma gromaźe z Helmutom Fasku zasłužbu. Mimo togo jo diachroniski pśepytował dialekt Kulowa a jo se zaběrał z dialektom Nowego Města.
Někotare z jogo wažnych wuźěłow su:
Pśeglěd bibliografije Frida Michałka pódajo H. Jenč w Lětopisu A 35(1988), na bokach 96-107.
Alpska bimbawka
Alpska bimbawka (Pulsatilla alpina) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Chójca
Chójca (Pinus) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow.
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Wolfgang Amadeus Mozart
thumb|300px|Mozart Wolfgang Amadeus Mozart (* 27. januara 1756 w Salzburgu; † 5. decembra 1791 we Wienu) jo był awstriski komponist.
Běła bimbawka
Běła bimbawka (Pulsatilla micrantha) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wolfgang Amadeus Mozart
W lětach 1781-1791 jo wón źěłał we Wienu.
Charkiw
Charkiw (, – Charkow) jo druge nejwětše město Ukrainy. Lažy blisko sewjerowuchodneje kšomy stata, njedaloko granicy mjaz Ukrainu a Rusojskej federaciju. Ma pśisamem jaden a poł miliona wobydlarjow a płoninu wót něźi tśi sta kwadratnych kilometrow.
Jagoda
miniatur|Cerwjena [[janowy krick|janowka (Ribes rubrum) jo na rozdźěl wót słynicy pšawa jagoda]] Jagoda jo z jadnučkego płodnika nastaty zacynjony płod, pśi kótarymž płodowa sćěna (perikarp) hyšći pśi zdrjałosći jo mězgata abo nanejmjenjej měsna. Jagoda jo cesto kulowata a mócnje barwjona. Zwětšego wopśimjejo wjele semjenjow.
Jolic zwenkowna warsta jo twarda, kaž pśi banjach abo pśi górkach, powědaju wót panceroweje jagody (nimski Panzerbeere). Jolic kwiśonka wobsejźi wšake płodniki, wót kótarychž kuždy jagodowy płod wutwóri, se kompleksna jagoda nastanjo.
Jagody graju rolu za wariaciju zežywjenja a su wažne ako dodawarje wót witaminow, mineralow, nitkow a rostlinskich barwidłow (flavonoidy).
K jagodam lice:
Turjej
Turjej ( Tauer) jo gmejna w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa. Lažy na pódpołnoc wót Picnja w Dolnej Łužycy a ma 762 wobydlarjow.
Geografija
Strony gmejny, kótaryž teke Šejnejdu ma, wobgroźijo 41,91km² płoninu. Tam bydle wokoło 785 luźe. Wósoby schójźeńk dojśpijo Turjej a wokolnosć pśez bliske wulicone Maznikojske jazoro. Picańska strona słuša k spócetnemu wobcerkoju sedlišća Serbow. Cłonki gmejny woplěwaju serbiske tradicije.
Stawizny
Turjej se dej juž w 13. stolěśu zapalony byś, jo se naspomnjeł akle 1632 ako „Tawern“. Srjejź 19. stolěśa jo se wótměł wudrogowańska žwała do Awstraliji a Pódpołnocneje Ameriki. Teke wjele wobydlarjow z Turjeja su spušćili domownju.
Šejnejda Wjas, kótaraž jo se zagmejnowała 1993, jo wobstojał 1742 ako „Ackervorwerk“
Kultura
W Turjeju dajo wjele kulturelnych a sportojskich aktiwnosćow, kótarychž wobydlarje mógu wužyś. Serbske tradicije a nałogi se woplěwaju w cełem lěśe. Wósebnje znatej stej zapust a kokot. Žeński nose typisku serbsku drastwu pśi swěźenju. Mimo togo dajo serbsku namšu w Turjańskej cerkwi. Zachadnosć se wuchujo z tym ale teke za pśibytnosć a pśichod jo se napórał.
2001 jo wótwórił „Christinenhof“ w Turjeju, źož swěźenje a swětosnosći kuždego parta móžo se pśewjasć. ? sawna a kjaglowanišćo spórajotej wódychanje a žorśik. Mimo togo wótměju pšawidłownje zarědowanje, kaž nalětne swěźenje a zmakanja rentnarja, tak až wobstoj wjelike kulturelne pórucenje za wšykne starstwowe klase.
Pśidatnje namakaš w Turjeju žywe žywjenje towaristwow, kótarež nic jano dobrowólnu wognjowu woboru, ale teke kupki młodostnych, Domowinsku kupku a žeńskecy chor wopśimjejo.
Sport
Turjej jo dobre wuchadnišćo za tury z kólasom w Picańskem kraju a někotare drogi wjedu samo do Błotow. Sćažka za kólasowarjow wjeźo direktnje do Maznikojskego jazora, kótaregož wódychanje a cystu wódu za wochłoźenje dajo. 32hektar wjeliki wódy jo wót pśiroźe pśewóstajonych lěsow wobedaś, źož se wupłaśijo pśechójźowanje. Což planujo dlejšy woglěd, móžo bungalow najmjeś abo se wusedni na campingowanišću a stanowišću.
Zajmnostki
Wosobnje zajmnostny jo dom za rěd wognjowej woborje. Rědne twarjenje z torm ze zegerom wót 1896 a póbocnym pśitwarjom wót 1913.
Blisko jo něgajšny gósćeńc, kenž jo se twarił wokoło 1910 a źinsajšny źeń ako centrum gmejny wužyjo.
Dłujkozajtšny gmejny jo stary wětšnik. Su jano wuški zdźaržaś.
W nowembrje 2005 jo wótwórił domowniski muzeum. Móžo serbske drastwy a typiske źěłowe a domacnostne rědy woglědaś. Žywjenje wejsna ludnosć a serbske tradicije se wótbłyšćuju.
Knyszyn
Knyszyn jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Mońki, w gmejnje Knyszyn. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 838 luźi.
Turjej
Zajmnostki
Cerkwja
Kulturelno historiski drogotnej jo cerkwja, kenž jo se twariła na kredency wokoło 1790. Twarjenje z wobchytanja a torm z wuzgibnjoneju hawbu a wětšownicu, kótarejuž jo se pyšniła z “DFS” a “1790”, stej daloko widobnej. Wokna pśi pódpołnocnem a pódzajtšnem boce su se wobnowili. Niski, mólujucy wjerch w nutśikownje a kšywo z ? stej zwětšego južo na spócetnu formu. Pśispomnjeśa gódny stej hołtaŕ prjatkowarnje a kśica z drjewa pśi kórbje prjatkowarnje 17. stolěśa. Stoły póchadaju z casa twarjenja. Mimo togo dej na kšasny zwón se pokazaś. Na momentane wugótowanje słušaju pśidatnje škla k dupjenjoju z napisom „Gottlob Friedrich Schmiedt ward getauft den 23. August 1792“ a dwě swěcnika prjatkowarnje z „C:F:S. 1790“ a „M.E.K. 1790“. Cerkwja ma teke zasej orgele.
Łęczyca
Łęczyca jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Łęczyca. W lěśe 2014 jo how bydliło 14 730 luźi.
Rheinland-Pfalcojska
Rheinland-Pfalcojska (nim. Rheinland-Pfalz) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska. Stolica jo Mainz.
Geografija
Zwězkowy kraj Rheinland-Pfalcojska granicujo na pódpołnocy z Nordrhein-Westfalskeju, na pódzajtšu z Hesseńskeju a Baden-Württembergskeju, na pódpołdnju z Francojskeju a Saarlandskeju a na pódwjacorje z Luxemburgskeju a Belgiskeju.
Nejwětša rěka Rheinland-Pfalcojskeje jo Ryn.
Sassnitz
Sassnitz (pólski Sośnica) jo město w Nimskej, w Mecklenburg-Pśedpomorskej. Lažy na kupje Rujany we wokrejsu Pśedpomorska-Rujany a jo druge nejwětše město kupy.
Kóńcy tu zwězkowa droga 96, kótara wjeźo z łužyskeje Žytawy.
Wladimir
Wladimir (rus. Владимир) jo město w Rusojskej.
Bagnowa chójca
Bagnowa chójca (Pinus palustris) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow.
Krynki
Krynki jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Sokółka, w gmejnje Krynki. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 509 luźi.
Pětk
Pětk (pěty źeń) jo pó modernem licenju pěty źeń tyźenja, a šesty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimskej pratyji. Wón jo zrazom slědny źeń normalnego źěłowego a šulskego tyźenja. W Islamje jo pětk źeń nejwětšych bóžych słužbow w mošejach. Pó starej kśesćijańskej tradiciji se na pětkach žedne měso njejě. Nejwažnjejšy pětk cerkwinskego lěta jo Śichy pětk.
Leon Kozłowski
thumb|Wopon Jastrzębiec Leon Tadeusz Kozłowski (* 6. junija 1892, † 11. maja 1944) jo był premierminister Pólskeje wót 15. maja 1934 do 28. měrca 1935. thumb
Bulgaŕska rěc
Bulgaŕska rěc (bul. Български език) - jo pódpołdnjowosłowjańska rěc.
Bulgaŕski powěda 12 milionow luźi. To jo oficielna rěc w Bulgaŕskej.
Herbert Mies
Herbert Mies (roź. 23. februara 1929 w Mannheimje, wum. 14. januara 2017) jo nimski politikaŕ. Wón jo był mjazy 1973 a 1990 pśedsedaŕ strony DKP (Nimska komunistiska strona).
Bulgaŕska rěc
Transliteracija
Transliteracija:
Herbert Mies
Žywjenje
Herbert Mies jo studěrował na Parteihochschule Karl Marx (w lětach 1947-1949), pón socialnu a zastojańsku wědomnosć (1956-1959). Wót 1961 až do 1963 wón jo absolwěrował wukubłanje ako pismostajaŕ.
Wót 1954 Herbert Mies jo ženjony z Gerdu Mies (roźona Eichler).
Nürnberg
Nürnberg jo bźezwokrejsne město w Bayerskej w Nimskej. Lažy něźi 170 kilometrow na pódpołnoc wót Münchena pśi rěce Pegnitz. Ma poł miliona wobydlarjow a jo toś druge nejwětše město Bayerskeje. thumb|left|[[Nürnbergski grod]]
Margita Heinrichowa
Margita Heinrichowa, nim. Margitta Heinrich (roź. Krawcojc 18. maja 1934 w Žylowku, wum. 11. maja 2002) jo była dolnoserbska žurnalistka, wěcywobźěłarka, rozgłosowa redaktorka a spisowaśelka. Wóna jo była teke z cłonkom Dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Margita Heinrichowa jo źěłała w serbskej redakciji radija DDR w Chóśebuzu. Wóna jo wobjězdźiła jsy Dolneje Łužyce a nagrawała rozgrona z luźimi, pśigótowała pśinoski m.dr. wó burskem źěle, wejsnem žywjenju a serbskich nałogach. Wóna jo se wóženiła z molarjom Walterom Heinrichom.
Murilo Benício
Murilo Benício Ribeiro (* 13. julija 1972, Niterói, Brazilska) jo brazilski grajaŕ.
Kępno
Kępno jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrejsu Kępno, w gmejnje Kępno. W lěśe 2014 jo how bydliło 14 567 luźi.
Gdańsk
250px|thumb|Gdańsk Gdańsk (nim. Danzig) jo město w Pólskej. W lěśe 2014 jo how bydliło 461 935 luźi. Gdańsk jo nejwětše město Pomorskeje.
Partnerske města
thumb
Sochumi
Ma wěcej ako šesćźaset tysac wobydlarjow.
Carna chójca
Carna chójca (Pinus nigra) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow.
Afroaziske rěcy
Afroaziske rěcy (něgajšne hamito-semitiske rěcy) jo rěcna swójźba z něźi 375 rěcami (SIL estimate) a wěcej ako 300 mil. luźi w Pódpołnocnej Africe, Pódzajtšnej Africe,  Sahelu, a Krotkowjacornej Aziji (gromaźe z 200 mil. luźimi, kótarež powědaju arabski).
Afroaziske rěcy su jaden z styrjoch wjelikich fylumow afriskich rěcow, kótarež Joseph Greenberg jo we swójich źělach wót 1949 do 1963 etablěrował a kótarež źinsa bazu wšych linguistiskich klasifikacijow w Africe twórje.
Kupki
Tuta swójźba ma toś te pódswójźby:
Marian Zyndram-Kościałkowski
thumb|Wopon Syrokomla Marian Zyndram-Kościałkowski (* 16. měrca 1892, † 12. apryla 1946) jo był premierminister Pólskeje wót 13. oktobra 1935 do 15. maja 1936 a prezident města Waršawa w lěśe 1934.
Istanbul
Istanbul (turkojski İstanbul, historiske serbske mě teke Konstantinopel) jo nejwětše město Turkojskeje a teke pěte nejwětše město swěta — ma 12,8 milionow wobydlarjow, ale njejo głowne město Turkojskeje (to jo Ankara). Lažy na brjogoma mórskeje wuscyny Bosporus a togodla na dwěma kontinentoma, w Europje a w Aziji.
thumb|left|Foto Istanbula z [[Mjazynarodna kosmiska stacija|Mjazynarodneje kosmiskeje stacije]]
Lida
Lida (běł. Ліда; pól. Lida; rus. Лида) jo město w Běłoruskej.
Wšedny škrjok
Wšedny škrjok (Picea abies) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopis
Wšedny škrjok jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 m.
Škóra jo cerwjenobruna.
Krona jo kjaglojta a jegły su pśecejzelene, styrigranite, błyšćece zelene, pšoste, wótstojecy ku kuždym bokam a dośěgnu dłujkosć wót 1 až 2,5 cm.
Gałuzy zu pó wótpadanju šyškow gropne.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až junija, pśi comž to w starstwje wót 30 až 60 lět zachopina. Žeński kwiśonkowy stołk jo cerwjenojty, mjaztym až młode muski kwiśonkowy stołk jo cerwjeny.
Stojnišćo
Rosćo w pśiroźe we wusokosćach wót wušej až 800 m a jo cesty lěsniski bom. Ma lubjej skerjej włožne zemje na chłodnych, powětšowłožnych, zymozymnych stronach. Źinsa jo pśez sajźenje daloko rozšyrjona a narownujo druge družyny bomow.
Fichtelowe góry
thumb|W Fichtelowych górach Fichtelowe góry (nimski Fichtelgebirge; česki Smrčiny) su srjejźne góry w dłujkem zajtšu Bayerskeje, pódpołdnje Hofa a pódzajtšnje Bayreutha. Mały źěl słuša teke k Českej. Wjeliki późěl górinow jo ako pśirodny park šćitany. Nejwuša góra jo Schneeberg (1051 m). W górinach wužrědliju se mjaz drugim Běły Mohan, Solawa, Naab a Ohře (Eger).
Wšedny škrjok
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona.
Fichtelowe góry
Wažne sedlišća w Fichtelowych górach su Wunsiedel, Marktredwitz a Selb.
Zabłudów
Zabłudów jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Zabłudów. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 484 luźi.
Astronomiski objekt
Astronomiski objekt jo objekt pśepytowanja astronomije a astrofyziki.
Astronomiske objekty su njebjaske śělesa, w swětnišću lětajuce objekty, kosmologiske objekty a astronomiske elementy njebjaskeje mechaniki.
Njebjaske śělesa
Njebjaske śělesa jo zapśimjeśe za wšykne zwenkazemske pśirodne śělesa ako planety, satelity, asteroidy, komety, meteroidy, gwězdy (na pś. Słyńco) a gwězdowe systemy, w dalšem zmysle teke za wšykne kosmiske objekty inkluziwnje Zemje.
glej teke: planemo
W swětnišću lětajuce objekty
Objekty w zmysle kosmonawtiki su kosmonawtiske śělesa.
Zawód do temy: kosmonawtiska misija
Kosmologiske objekty
To su objekty kosmologije, ako principielne struktury swětnišća (filamenty a proznoty) a – až doněnta – hyšći hypotetiske abo hyšći dosć njerozjasnjone objekty, ako carne źěry, śamna materija; glej teke: prabuch, tšunowa teorija.
Rozdźělenje pó dalokosći
Orientacija we wšakorakich fachowych wobłukach astronomije:
Objekty w bliskosći Zemje: Solarne objekty: Ekstrasolarne Objekty: Objekty zwenka granicow našogo Słyńcnego systema (deep-sky-objekty)
Astronomiske elementy
Astronomiske elementy su wubrane njematerielne objekty geometriskego raza. Wóni słuže definiciji astronomiskich koordinatowych systemow a jich mjazsobnemu połoženjeju, pśelicenjeju koordinatow, referencěrowanjeju a woblicenjeju cerowych elementow a datow jadnogo objekta, zwěsćenjeju casowego dypka astronomiskich tšojenjow a pógibowanjow a jich połoženjow relatiwnje k stojnišću wobglědowarja (efemeridy). W licenju se z nimi wobchada rowno tak ako z materielnymi objektami.
Referencowe dypki
Referencowe linije
Rumowe kśiwule
idealne a oskulěrujuce (na aktualnje znatu gódnotu se pśitłocujuce) kśiwule
Referencowe rowniny
Rowniny, kenž wopisuju srjejźne stawy mólonych cerow, ako połožeńske rowniny objekta abo drugich datow
Referencowe płonje
Brylaty mjadwjeź
Brylaty mjadwjeź (Tremarctos ornatus) jo družyna mjadwjeźow (Ursidae). Wón jo jadnučki mjadwjeź w pódpołdnjowej Americe.
Wopis
Brylaty mjadwjeź dośěgnjo dłujkosć wót něźi 1,5 až do 1,8 m a wusokosć ramjenjowu wót něźi 75 cm. Wopuš dośěgnjo dłujkosć wót něźi 7 cm. Jogo kóža jo kósmata, carna až carnobruna. Njaso žołtawy až běły muster we woblicu, kótaryž ma formu bryle.
Felicjan Sławoj Składkowski
thumb Felicjan Sławoj Składkowski (* 9. junija 1885, † 31. awgusta 1962) jo był pólski general a politikaŕ, premierminister Pólskeje wót 15. maja 1936 do 30. septembra 1939.
Brylaty mjadwjeź
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Brylaty mjadwjeź jo žywy w pódpołdnjowej Americe, pśi comž z gólu wobrosćone pódwjacorne wótkłony Andow, wót Venezuele až Boliwiskeje, we wusokosćach wót 1500 až do 2000 m wobydli.
Georgiska
Georgiska jo kraj pśi Carnem mórju a Kawkazu w Aziji.
Geografija
Granicujo na pódpołnocy z Rusojskeju, na krotkem zajtšu z Azerbajdžanom, na pódpołdnju z Armeńskeju a na krotkem wjacorje z Turkojskeju.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro jo druge nejwětše město w Brazilskej. Wóno lažy na pódzajtšnej kšomje Brazilskeje na brjoze Atlantiskego oceana. Rio de Janeiro ma 6 093 472 wobydlarjow.
Wót lěta 1763 až lěta 1960 Rio de Janeiro jo był stolica Brazilskeje.
W lěśu 2016 se budu olympiske gry w Rio wótměwaś. Rio se jo pśi wólbje 2. oktobra 2009 pśeśiwo Madrid, Tokio a Chicago pśedrěł.
München
München (teke Mnichow ) jo stolica zwězkowego kraja Bayerskeje a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo pódpołdnjoweje Nimskeje. Z něźi 1.350.000 wobydlarjami na 310 km² jo wón pó wobydlarjach nejwětše město zwězkowego kraja, tśeśe nejwětše Nimskeje a dwanaste nejwětše cełeje Europskeje Unije. Pśez München běžy rěka Isar.
Strelicija
Systematika
Rod Strelitzia bu w lěśe 1789 wót William Aiton w ''Hort. Kew.'', 1, S. 285 nejpjerwjej wopisany.
K rodoju Strelitzia słuša něźi pěś družynow :
Górska chójca
Górska chójca (Pinus mugo) jo małoróstny bom ze swójźby chójcowych rostlinow.
Gottfried Wilhelm Leibniz
thumb|Gottfried Wilhelm Leibniz
Njezabyńki
Njezabyńki (Myosotis) su rod ze swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae).
Wóni su w zagrodźe wjelgin woblubowane. Wusewaju se w nazymu, pśi comž se rostliny relatiwnje malsnje rozšyrjuju.
Etymologija
Wědomnostne mě myosotis póchada z grichišćiny a wóznamjenja "myšece wucho".
Wopis
Kwiśo w nalěśe. Kwiśonki su módre, wótergi rožojte abo běłe.
Prošk jo jano 0,003 mm wjeliki a jo z tym nejmjeńšy domorodneje flory.
Stojnišćo
Rosćo pśedewšym na sćinowych stojnišćach resp. w słyńcnych městnach pód wětšymi rostlinami. Ma lubjej płodne, pśepušćate zemje.
Rozšyrjenje
50 družynow su w Euraziji, Africe a Awstraliji rozšyrjone.
Systematika
thumb|Fotografija z bliskosći njezabyńkow thumb|Berlinska [[wósebna listowa znamka wót lěta 1977]] Rod Myosotis stoj znutśika wódrakowych rostlinow w tribusu Eritrichieae. Eksistěrujo swětodaloko 50 družynow, wót kótarychž 41 teke w Europje wustupujo. W Nimskej a Awstriskej wustupujuce družyny su:
Dalše družyny:
Deborah Secco
Deborah Fialho Secco (* 26. nowembra 1979, Rio de Janeiro, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.
Krzeszowice
Krzeszowice jo město w pódpołdnjowej Pólskej, w małopólskem wójewódstwje, nad rěku Krzeszówka. W lěśe 2009 jo w Krzeszowicach bydliło 10 050 luźi. Šołta města jo Czesław Bartl.
Stawizny
Wót 1795 do 1809 a wót 1846 do 1918 jo Krzeszowice pód kněžaŕstwem Awstrisko-Hungorskej był.
Google
Google jo wjelike internetowe pśedewześe, kótarež jo wósebnje znate pśez swóju pytawu (pytańsku mašinu). Pśedewześe financěrujo se głownje pśez wabjenje. Wažnu rolu grajo pśi tom rědowanje wótkazow na boki, w kótarychž se wót wužywarja pytane słowa namakaju. Głowne sedło Google jo w Mountain Viewje w Kaliforniskej. Załožyło jo se pśedewześe 7. septembra 1998 wót Larryja Paga a Sergeyja Brina. Hyšći samski źeń stej pśinjasłej prědnu testowu wersiju programa na mark a samske lěto jo šła pytawa oficialnje do seśi.
Steve Jobs
Steven Paul "Steve" Jobs (24. februara 1955 w San Francisco, Kaliforniska – 5. oktobera 2011 w Palo Alto, Kaliforniska) jo był US-amerikański pśedewześaŕ. Jo załožył a wjele lět nawjedował firmu Apple Inc.
Szepietowo
Szepietowo jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Wysokie Mazowieckie, w gmejnje Szepietowo. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 285 luźi.
Tupiske rěcy
miniatur|Strony rozšyrjenja Tupi-Guaraniskich rěcow (rosa) a wuškownych Tupiskich rěcow (wioletnje) ale teke wěrjepódobne něgajšne strony rozšyrjenja rěcow toś teje swójźby (šero-rosa) Tupiske rěcy su jadna z nejdalšej rozšyrjonych indigenych rěcnych swójźbow w nižynje pódzajtšneje Pódpołdnjoweje Ameriki. K jich stronam rozšyrjenja słušaju abo su słušali wjelike źěle Brazilskeje, Paraguay, pódzajtšna Boliwiska, Francojska Guyana, źěle pódpołnocneje Argentinskeje ale teke nakšomne strony w dłujkem zajtšu Peruwa a w dłujkem zajtšu Kolumbiskeje. Tupiske rěcy se tuchylu wót wjele milionow luźi powěda, pśi comž rozšyrjenje jadnotliwych gałuzow a rěcow jo pak wjelgin njestawne. Z wótstawkom nejdalšej rozšyrjony gałuz Tupiskich rěcow su Tupi-Guaraniske rěcy. Mjaztym až k toś tej gałuzy słušajuca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěcnikow, wucynijo licba rěcnikow wšych wuškownych rěcow gromaźe mjeńše ako 200.000, a w licbje bogate toś tych rěcow su wót wótemrěśa pógrozone.
Klasifikacija
Tupiske rěcy se do źaseś gałuzow rozrěduju, z kótarychž Tupi-Guaraniske rěcy su z wótstawkom nejdalšej rozšyrjone, mjaztym až někotare druge jano jadnu abo mało rěcow wopśimjeju. Slědujuca pśeglědka pomjenjujo wše źinsa hyšći powědana abo dosegajuce dokumentěrowane wótemrěte rěcy z jich źinsajšnymi abo něgajšnymi stronami rozšyrjenja ale teke jich licbu rěcnikow.
Persišćina
Persišćina, fârsî - abo teke pârsî - jo indoeuropska rěc. Z darijšćinu, tádžikišćinu, pahlawšćinu, hazaragšćinu, dehwaršćinu, darwazšćinu, aimaqšćinu, džidšćinu, tatšćinu, bucharšćinu, luršćinu, kumzaršćinu a larišćinu słuša do krotkowjacorneje kupki irańskich rěcow. Jo jadnučka amtska rěc Iranskeje islamiskej republiki (pśez 66 milionow wobydlarjow) a jeje pódzajtšny dialekt, tj. daršćinu, powěda něźi dalšych 7 milionow wobydlarjow Afghanistana (5,6 mil.) - tu stej dwě drugej amtskej rěcy - a Pakistana (1 mil.). Źinsajšnej modernej persišćinje wjelgin pódobna jo teke tadźikišćina (jadnučka amtska rěc z něźi 6 mil. wobydlarjami Tadźikistana. Afghaniske a tadźikiske dialekty su archaiše a gramatiski bogatše nježli źinsajšna moderna irańska persišćina.
Gramatika
Persišćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus, na rozdźěl wót stareje persišćiny.
Cerwjena lěsna mroja
Cerwjena lěsna mroja (Formica rufa) jo zastupnik familije mrojow. Wóni słušaju do kupki insektow. Toś te wobydlarje góle licymy do pórěda insektow z kóžnymi kśidłaškami. Pilne zwěrjeta a jich gnězda su šćitane pó zwězkowem póstajenju za šćit družynow. Mroja jo holometaboliski insekt. To su insekty, kótarež maju cełu metamorfozu. Cerwjene lěsne mroje twórje stat. Ako pla pcołki su kralowki, źěłaśeŕki a tšuty (mužyki) w mrojowišću, kótarež se něźi 2 metra pód zemju wupśestrěwa a w kótaremž jo někak 500 000 zwěrjetow žywe. Nejwětšy źěl luda mrojow wucyniju źěłaśeŕki (4-9 mm wjelike), kenž pak njamógu se rozpłoźowaś. Wóni wugbaju wšykne trjebne źěła. To jo na pśikład twarjenje drogow a komorow w gnězdźe. Mimo togo se staraju wó carobu a wó młode zwěrjeta a zašćituju swóju twaŕ pśeśiwo winikam. Mužyki (9-11 mm wjelike) su wažne jano za wobsemjenjenje a wopłoźenje kralowki. Pó tradicionalnem swajźbnem lěśe wóni zamrěju. Mroje se zežywiju pśedewšym wót insektow a drugich małych zwěrjetow, ako su na pś. muški (listowe wšy), kótarež mjodnicu wótedawaju, kenž jo za mroju wjelgin wažne zežywjeńske žrědło. Mimo togo trjeba mroja mězgu bomow a płodow a tucne semjenja rostlinow, kenž teke dalej rozšyrja. Lud mrojow zežerjo wšednje někak 100 000 insektow. Mroje su wjelgin wužytne, dokulaž wjele škódnych insektow a chóre abo marłe zwěrjeta žeru, a togodla su pód šćitom pśirody. Cerwjenu mroju namakajomy w Europje, w Sibirskej a w pódpołnocnej Americe.
Azija
Azija, abo teke Aziska (něgajšne mě), jo pó pśestrěni a wobydlaŕstwje nejwětšy kontinent na swěśe a granicujo z Europu na pódwjacorje, ze Śichym oceanom na pódzajtšu, z Indiskim oceanom na pódpołdnju a z Afriku na krotkem wjacorje.
W Aziji jo cełkownje wěcej ako styri miliardy luźi žywe, wót togo wěcej ako 2,5 miliardy w Chinskej a Indiskej. To wucyni něźi 60 procentow swětowego wobydlaŕstwa. W 49 krajach Azije powěda se wokoło 1.800 wšakich rěcow.
Mimo pó wobydlaŕstwje a pó pśestrěni nejwětšego kraja (Chinska a Rusojska) namakaju se w Aziji teke nejwušy górski rěd (Himalaja), nejdłymšy a zrazom nejstaršy jazor (Bajkal), nejwětšy jazor (Kaspiske mórjo), nejdłymša mórska grobla (Marijanowa grobla), nejdłymšej lažece wódy (Wumarłe mórjo) a sedym wót źaseś nejwětšych metropolowych regionow swěta (Tokio-Yokohama, Jakarta, Šanghaj, Seoul, Mumbai, Manila a Delhi).
]] thumb|right|Satelitowy wobraz Azije
Regiony a staty
Někotare wótwisne abo okupěrowane teritorije:
Belgiska
Belgiska ( België, Belgique,  Belgien), oficialnje Belgiske kralojstwo, jo federatiwna konstitucionelna monarchija, kenž lažy w pódwjacornej Europje.
Geografija
Belgiska granicujo ze Luxemburgskeju, Nimskeju, Francojskeju a Nižozemskeju. Nejwuše městno jo: Signal de Botrange (694 m nad normalneju nulu).
Stawizny
Belgiska jo natwarjona była 4. oktobera 1830 pśez wótźělenje z Nižozemskeje.
Jakarta
Jakarta jo stolica a nejwětše město Indoneziskeje. Lažy na dłujkowjacornem brjoze kupy Java. Ma płoń 661 km² a 9,5 miliona wobydlarjow, toś jo nejwětše město krotkozajtšneje Azije a źasete nejwětše město cełego swěta.
Stawiski
Stawiski jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Kolno, w gmejnje Stawiski. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 353 luźi.
Albanšćina
Albanšćina (gjuha shqipe IPA /ˈɟuha ˈʃcipɛ/) jo oficielna rěc w Albańskej, ale teke na Kosovo a w Makedońskej. Jo to indoeuropska rěc, kótaraž twóri swóju swójsku kupku a se źěli na dwa głownej dialekta - Gegiski a Toskiski.
Nalětna bimbawka
Nalětna bimbawka (Pulsatilla vernalis) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Germanistika
Moderna germanistika wobstoj z tśich źělnych pśedmjatow: germanistiskeje linguistiki, nowšeje nimskeje literatury a germanistiskeje mediewistiki.
Ako prědne akademiske zarědnišćo za germanistiku bu 1858 w Roztoku Nimsko-filologiski seminar załožony.
Kisała wišnja
Kisała wišnja (Prunus cerasus) jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Kisała wišnja jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 6 (10) m. Rosćeńska forma wariěrujo pó pódłožku, sorśe a wobrězku.
Gałuzy su mjenjej nagłe ako pśi słodkej wišni.
São Paulo
São Paulo jo nejwětše město w Brazilskej a stolica pódpołdnjowego zwězkowego kraja São Paulo. Bydli tam 11.244.369 luźi (2010).
Kisała wišnja
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe kwiśonki se pśed łopenjami jawje, dośěgnu pśeměr wót něźi 2,5 cm a stoje pó dwěma až pó styrjoch w sejźecych wokołkach. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Kronowe łopjeńka su pśisamem kruhojte.
Płody
kisałe płody.
Rozšyrjenje
Póchada originalnje z krotkozajtšneje Europy.
Gubin
Měsćańske źěle
jo źěl Kloštarskego pśedměsta (Klostervorstadt) a  Industrijowego pśedměsta (Industrievorstadt) to jo źělow Stary Sprugow (Altsprucke) z lěśe 1920 a Nowy Sprugow (Neusprucke) z lěśe 1963
wejsny źěl wót Zelenej Gózdy (Grunewald)
Neustrelitz
Neustrelitz jo město w zwězkowem kraju Mecklenburg-Pśedpomorska. Była jo stolica bywšego kraja Mecklenburg-Strelitz. Wóna jo była wokrejsne město až do lěta 2011.
Měsćańske źěle
K městu Neustrelitz słušaju měsćańske źěle
Lěkarska bimbawka
Lěkarska bimbawka (Pulsatilla vulgaris) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Spódne łopjena se pó kwiśonkach pokazuju. Wóni su owalne, wěcej raz pjerjate.
Kijašk jo rowny, běłošćeśaśe kósmaty a njaso jadne kwiśonki. Ma mutwi wjelgin rozdźělonych łopjeńkow.
Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až maja. Kwiśonkowe łopjena dośěgnu dłujkosć wót 5 cm (55-80 mm). Nejpjerwjej su zwónkate, ale pózdźej su rozšyrjone. Wóni su fijałkojte a wenka šćeśaśe kósmate. Ma 6 pśikšywnych łopjeńkow. Kwiśonki bu wót pcołkow a tśmjelow woprošone.
Stameny su mnogolicbne.
Płody
Płody maju pěstku z dłujkosću wót 5 cm. Rozšyrjone wórjechowych płodow se pśez wětśik pśewjeźo.
Stojnišćo
Rosćo na suchych błomjenjach, zwětšego na kalku.
Fryco Grešeńc
Fryco Grešeńc, teke: Fryco Grěšeńc, nim. Friedrich Greschenz (roź. 2. maja 1891, wum. 27. februara 1965) jo był dolnoserbski wucabnik, aktiwist a procowaŕ. Cłonk Maśicy Serbskeje a wót 1950. teke Domowiny. Awtor pśinoskow wozjawjanych w serbskich casopisach (Nowy Casnik, serbska Pratyja).
Wón jo był syn wucabnika. Pó docasnej smjerśi swójogo nana, wón jo někotare lěta pśežywił w syrotowni w Eberswalźe. W 1911 wón jo wuchójźił wucabnikojski seminar w Chóśebuzu, pón jo chopił ceptariś we wóścojskej jsy Dubje. Ako wucabnik a cłonk SPD jo Fryco Grešeńc w lěśe 1919 Źěłowe zjadnośeństwo socialdemokratiskich wucabnikow za město a wokrejs Chóśebuz załožył a wjele lět nawjedował.
W lětach 1929-1945 jo źěłał ako wucabnik w Chóśebuzu. Wót 1945 wón jo był cłonk Komunstiske Partaje Nimskeje. W maju 1945 jo go Chóśebuski komandant zasajźił ako šulskego raźca města Chóśebuza a cełego wokrejsa. Wót septembra 1945 jo wón był ako šulski raźc za cełkownje jadnasćo wokrejsow zagronity, źož jo organizěrował nowe serbske šulstwo
Grichiska
Grichiska jo kraj w krotkozajtšnej Europje. Stolica jo Ateny.
Geografija
Grichiska granicujo z Albańskeju, Bulgaŕskeju, Turkojskeju a Pódpołnocneju Makedońskeju. Grichiska ma teke cełu mań kupow w Srjejźnem mórju, kak na pśikład Kreta, Rodos a dalšne.
Stawizny
Na kupje Kreśe jo prědna grichiska ciwilizacija wobstojała wót 2600 pśed roźenjem Krysta. Prědne grichiske staty su wobstojali źewjeś stow lět pśed roźenjem Krysta.
Lěsne njezabyńki
Lěsne njezabyńki (Myosotis sylvatica) jo družyna swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae).
Wopis
Kijašk jo kósmaty.
Łopjena
Łopjena su cełokšomne, eliptiske až do lancetowe a mjenjej wěcej kósmate. Dolne łopjena su rozetojśe zarědowane, wogonkate, mjaztym až górne łopjena su pśeśiwo stojece a sejźece.
Kwiśonki
Wóni kwitu wót maja až do julija. Kwiśonkowe stołki su nejpjerwjej zawijane. Kwiśonki ma žołtu rinku a dośěgnu wusokosć wót 6 až do 10 mm. Kwiśonkowe łopjena su módre, ma nejmjeńšu šyrokosć wót 5 mm. Krona jo płona, rozpśestrěta, nejpjerwjej cerwjenojta a pózdźej njebjomódra a dośěgnjo šyrokosć wót 6 až 10 mm. Kronowe kóńcyki su płonje rozpśestrěte. Keluch ma pó kwiśenju dłujkosć wót 5mm z wótstajajucymi kokulkokósmami, jo pó 2/3 zrosćony a njesu linealiske kóńcyki.
Toś ta družyna ma nejmjeńše proški domacneje flory wót jano 4x6 mikrometrow.
Płody
Źělne płody su kóńcykojte. Płodowy wogonk dośěgnjo dłujkosć wót 5 mm.
Stojnišćo
Wóni rostu na łukach, we wusokotrajnowych gónach a swětłych listowych lěsach. Ma lubjej fryšne, cesto małokalkate zemje.
Rozšyrjenje
Lěsne njezabyńki su w Europje, na pódpołnoc až pódpołdnjoweje Šwedskeje, na pódzajtšo až do Rusojskeje, na pódpołdnjo až do Apenninow a Balkańskeje połkupy rozšyrjone.
Hof (Solawa)
thumb|Michałska cerkwja w Hofje Hof (górnoserbski Dwórc ; nimski Hof) jo bźezwokrejsne město z něźi 46.000 wobydlarjami na dłujkem zajtšu bayerskego kněžaŕstwowego wobwoda Górneje Frankskeje. Lažy na kšomje stawizniskego regiona Bohotskeje pśi rěkoma Solawje a Regnitz, jano pěś kilometrow slězy sakskeje granicy.
Partnaŕske města Hofa su Pławno, Cheb (Česka), Villeneuve-la-Garenne (Francojska), Joensuu (Finska) a Ogden (Utah, Zjadnośone staty).
Antoni Waga
Antoni Stanisław Florian Waga (* 8. maja 1799, † 23. nowembra 1890) jo był pólski coolog, spisowaśel, basnikaŕ, literaturny kritikaŕ a pedagog.
Nazyma
Nazyma jo jaden wót styrich lětnych casow. Nazyma wóznaměnujo pśechod wót lěśa do zymy.
Někótare kultury wobglěduju nazymsku rownosć źeń-noc ako srjejź nazymy, gdyž druge z dlejšym temperaturnym zaźaržowanim měnje, až wóna jo jeje zachopk. Meteorologi (a teke wětšyna klimatiski wosrědnych conow w podpołdnjowej hemisferje) nałožuju póstajenje bazěrowane na Gregorjaniskej pratyje, źož nazyma su september, oktober a november, pak měrc, apryl a maj w podpołdnjowej hemisferje.
Menorca
thumb|Zaliw na kupje
Menorca jo nejwěcej pódzajtša a nejwěcej pódpołnocna kupa k Špańskej słušajucego awtonomnego regiona Balearow. Tam jo wokoło 94.000 wobydlarjow na płoninje wót 694 km² žywe. Stolica kupy jo Maó z 29.000 wobydlarjami.
Suchowola
Suchowola jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Sokółka, w gmejnje Suchowola. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 252 luźi.
Menorca
Amtskej rěcy na kupje stej katalańska a špańska. Wósebnje znate póla turistow su góriny Tramuntana na pódpołnocy Menorci. Wót lěta 1993 płaśi ceła kupa ako biosferowy reserwat.
Astronomija
thumb|Observatorium La Palma|astronomiski [[obserwatorium]]
Astronomija (ze starogrichiskeje ἀστρονομία, astronomía, „wobglědowanje gwězdow“, nastało ze starogrichiskego ἄστρον [ástron], „gwězda, njebjaske śěleso“, a νόμος [nómos], „nałog, kazń“) jo wědomnosć wó njebjaskich śěłach. Wóna pśepytujo z pśirodowědomnostnymi srědkami kakosći objektow we uniwersumje, pótakem njebjaskich śěłow (planety, mjasec, gwězdy inkluziwnje słyńca, gwězdowe gromady, galaksije a galaksijowe gromady), interstelarneje materije a we swětnišću wustupujucego promjenjenja. Mimo togo pyta wóna za rozměśim uniwersuma ako cełka, jogo nastaśa a jogo natwari.
Astronomija njedej se z astrologiju zaměniś (grich. ἀστρολογία, astrología, „wěda wó gwězdach“), ako jo měła w Antice samski wóznam ako astronomija.
Stawizny astronomije
thumb|left|Saturn|[[planet Saturn]] Astronomija płaśi ako jadna z nejstaršych wědomnosćow. Zachopjeńki astronomije laže wěrjepódobnje w kultiskem cesćenju njebjaskich śělesow. W lěttysacy trajucem procesu su se źělili nejpjerwjej astronomija a pśirodowa religija, pózdźej astronomija, meteorologija a kalendarjowe licenje, w pózdnem srjejźowěku potom astronomija a astrologija. Bytostne mrocniki za našu wědu wó swětnišću su byli wunamakanje teleskopa pśed něźi 400 lětami, kenž jo Kopernikowy pśewrot dokóńcył, ako teke pózdźej w 19. stolěśu wunamakanje fotografije a spektroskopije. Wót srjejźi 20. stolěśa mógu astronomy z bźezwobsadkoweju a wobsadkoweju kosmonawtiku zemsku atmosferu pśewinuś a bźez jeje wobgranicowanjow wobglědowaś, to groni we wšyknych wobłukach elektromagnetiskego spektruma. K tomu pśiźo hyšći móžnosć, pśespytowanym objektam direktnje woglědaś a tam dalšne, nic jano wobglědujuce měrjenja gótowaś. Paralelnje se twarje pśecej wětše teleskopy za wobglědowanje ze zemje.
Fachowe wobłuki astronomije
thumb|M51|galaksija M51, "whirlpoolowa-galaksija" Astronomiska wědomnosć se źěli powšyknje pó pśepytowanych objektach, a pó tom, lěc jo slěźenje teoretiskego abo wobglědujucego razu. Wažne zakładne wobłuki su astrofyzika, astrometrija a njebjaska mechanika, nejwažnjejše póla su fyzika słyńcnego systema, wósebnje planetologija, galaktiska astronomija, kótaraž pśeslěźujo ptaškowu drogu a jeje centrum, ekstragalaktiska astronomija, kótaraž pśepytujo natwaŕ drugich galaksijow a jich aktiwne jědra, abo błyski gammapromjenjow ako nejwěcej bogate na energiju procese uniwersuma, ako teke relatiwistiska astrofyzika, kenž se na pśikład z carnymi źěrami zaběra. Stelarna astronomija pśepytujo naroźenje, wuwiśe a smjerś gwězdow. Kosmologija se zaběra ze stawiznami a nastaśim uniwersuma, a kosmogonija wopisujo stawizny našogo słyńcnego systema. Dla integracije wjelich metodow se źěli wobglědujuca astronomija pśecej mjenjej pó wužywanych wobłukach žwałowych dłujkosćow (radijowa astronomija, infracerwjena astronomija, wizuelna astronomija, ultrawioletna astronomija, roentgenowa astronomija a gammapromjenjowa astronomija), dokulaž slěźeńske kupki a (w idealnem paźe) teke jadnotliwe wědomnostniki mógu wužywaś informacije ze wšyknych tych žrědłow. Tencasnje nejnowšy wobłuk jo eksoplanetologija.
Wusčejše metody klasiskeje astronomije su ako poziciska astronomija z pomocu astrometrije a njebjaskeje mechaniki njebjaske śělesa katalogizěrowaś (gwězdowy katalog, efemeridy), a w astrofyzice fyziku swětnišća a we njom zdźaržanych objektow pśeslěźowaś. Pódla togo se móžo kosmonawtika ako eksperimentelna astronomija wobglědowaś, a kosmologija ako teoretiska disciplina.
Astronomija a druge wědomnosći
thumb|left|upright|Ringnebel M57|krejzowa kurjawa w Leier M57 (planetariska kurjawa) Wusko z astronomiju zwězanej stej fyzika a matematika, tej fachowej wobłuka stej se cesto mjazsobnje wopłoźowałej a wobglědujotej se teke w studiumje astronomije ako cełk. Uniwersum se wopokažo we wjele padach ako laboratorium fyziki, wjele jeje teorijow se móžo jano w jogo dalokosćach a na górucych, na energiju bogatych objektach pśepytowaś. Mimo togo su byli wobšyrne wobliceńske nadawki astronomije nastark až do numeriskeje matematiki a pśeźěłanja datow.
Pó tradiciji źěła astronomija gromaźe z geodeziju (astrogeodezija, zwěsćenje městna a zwěsćenje casa, póśěgowańske systemy, nawigacija), z licenim casa a kalendarjowym licenim (astronomiska chronologija) ako teke z optiku (wuwijanje astronomiskich instrumentow a sensorow). Dla instrumentow a metodow jo teke wjele paralelow k technice, kosmonawtice a matematice (měrjeńske srědki, satelitowa technika, modelěrowanje drogow njebjaskich śělesow). Geodetiske metody se wužywaju teke za zwěsćenje grawitaciskego póla a figurow drugich njebjaskich śělesow.
Pěskowa chójca
Pěskowa chójca (Pinus sylvestris) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Astronomija
Astronomija a druge wědomnosći
W slědnych lětźasetkach jo nabyło na wažnosći zgromadne źěło astronomije z moderneju geologiju a geofyziku, pśeto se kšyjo źěłowe pólo geowědomnosćow ze źělami planetologije. Mineralogija analyzěrujo kamizny zemje z pódobnymi metodami ako te drugich njebjaskich śělesow. Kosmochemija ako źěl chemije pśepytujo nastaśe a rozdźělenje chemiskich elementow a zwězanjow w uniwersumje a chemisku ewoluciju, eksobiologija pak wobstojnosći nastaśa a eksistence žywjenja zwenka zemje.
Pěskowa chójca
Wopis
Pěskowa chójca jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 40 m. Jeje krona ma kjaglojty abo předešćnikojty zrost.
Astronomija
Astronomija a druge wědomnosći
Dalej pśiběra mjazydisciplinowe slěźenje z něga skerjej duchownowědomnostnje wusměrjonymi wědomnostnymi disciplinami:
Pěskowa chójca
Wopis
Škóra jo nanejmjenjej w kronje zarzocerwjena a dolnem źělu štoma jo śamno-bruna.
Astronomija
Astronomija a druge wědomnosći
Astronomiske stawizny ako źěl stawiznowědomnosćow pśepytuju stawizny astronomije. Twarjenja a namakanki z pśedstawiznoweje a jěsnostawiznoweje doby se gódnośe źeń a wěcej w astronomiskem zwisku (archeoastronomija). Dokulaž astronomija se zaběra mimo togo we wobłuku kosmologije z pšašanjami za nastaśim, wuwiśim a kóńcom uniwersuma, su teke zrězki z teologiju a filozofiju.
Pěskowa chójca
Wopis
Jegły su zwětšego jaden raz wokoło wóski wjertane. Jich nutśikowny bok jo módrozeleny. A wóni stoje pó dwěma na krotkich wurostkach a dośěgnu dłujkosć wót 3 až 7 cm.
Astronomija
Wideo
Z telewizije Alpha Centauri (glej teke: archiw wusćełanja. W: https://web.archive.org/web/20071107044740/http://www.br-online.de/alpha/):
Pěskowa chójca
Wopis
Kwiśo wót maja až junija, mjaztym kwiśenje w starstwje wót 30 až 70 lět zachopina. Njelicobne proški maja dwa powětšowej měcha, a togodla su wjelgin lažke.
Šyški su kulojte až jajojte, na bazy zwětšego kśiwe a dośěgnu dłujkosć wót 2,5 až 6 (7) cm. Semjenja akle w drugem lěśu pó kwiśenju zezdrjaju.
Stojnišćo
Rosćo w pśiroźe na skałach, łukach, w nagłych zwisach a tymjenjach. Preferujo skerje śoplejše, suche zemja a pótrjebujo wjele swětła.
Wisata bimbawka
Wisata bimbawka (Pulsatilla pratensis) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Koluszki
Koluszki jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje. W lěśe 2014 jo how bydliło 13 401 luźi.
Wladiwostok
Wladiwostok jo město na pódzajtšu Rusojskeje federacije. Lažy pśi brjoze Śichego oceana, njedaloko wót granicy Rusojskeje federacije z Chinsku a z Pódpołnocneju Koreju. Město ma něźi 580 tysac wobydlarjow a jo nejwětšy rusojski pśistaw pśi Śichem oceanje. Jo tu teke historiski pódzajtšny kóńc Transsibirskeje zeleznicy.
Nahuatl
Nahuatl ma rozdźělnej wóznama:
Islandšćina
Islandšćina (islandski íslenska) jo pódpołnocnogermaniska rěc. Islandski powěda wěcej ako 300 tysac luźi a islandšćina jo zastojnska rěc w Islandskej.
Tomasz Kajetan Węgierski
thumb|Wopon Wieniawa Tomasz Kajetan Węgierski (* 1756, † 11. apryla 1787) jo był pólski basnikaŕ.
Pódwjacorne pódpołnocnogermaniske rěcy
Pódwjacorne pódpołnocnogermaniske rěcy su pódkupka pódpołnocnogermaniskich rěcow.
Guyana
Guyana jo kraj w Pódpołdnjowej Americe.
Geografija
Guyana granicujo z Venezuelu, Surinamom a Brazilskeju. Nejwuše městno jo : Roraima (1230 m nad normalneju nulu).
Stawizny
Do zachopjeńka 16. stolěśa wokrejs źinsajšneje Guyany jo był pśez indianaŕske ludy Awarakow wobsedlony. Wót lěta 1831 do 26. maja 1966 jo Guyana była wótwisnym teritorijom Wjelikeje Britaniskej, a jo se groniła Britaniska Guyana.
Grichišćina
Grichišćina (grichiski: Ελληνική (γλώσσα) tj. grichiska rěc) jo indoeuropska rěc, kótarež se powěda w Grichiskej a na Cypernje. Grichiski powěda 12,259 mil. luźi. Grichišćina se wužywa mimo Grichiskej a Cypernje teke w Albańskej, Egyptojskej, Italskej, Rumuńskej, Turkojskej a na Ukrainje.
Gramatika
Grichišćina ma dwa numerusa, tśi genusy a tśi pady.
Franciszek Wężyk
Franciszek Wężyk (* 7. oktobra 1785, † 2. maja 1862) jo był pólski spisowaśel, basnikaŕ, literaturny kritikaŕ a publicist.
Corbin Bleu
Corbin Bleu Reivers "Corbin Bleu" (21. februara 1989 w New York City) jo US-amerikański grajaŕ, spiwaŕ, rejowaŕ a model italskego a jamaikańskego póchada. Wón jo syn grajarja David Reivers.
Dialektologija
Dialektologija jo źělny wobłuk rěcywědy, kótaryž zaběra se z rěcnymi warietami w geografiskem rumje. Jogo pśedmjat su dialekty. Za pśeglědnu prezentaciju wužywaju se cesto rěcne atlasy, w kótarychž zarysujo se wustupowanje dialektalnych leksemow, fonetiskich resp. fonologiskich kaž teke morfologiskich a syntaktiskich zjawow do geografiskich kartow.
Znate serbske dialektologi su (byli): Arnošt Muka • Frido Michałk • Helmut Faska • Helmut Jenč • Pawoł Wirt •
Dotychměst nejwuznamnjejše serbske dialektologiske źěło jo Serbski rěcny atlas, w kótaregož prědnych źaseś zwězkach pśedstaja se dialektalna leksika. Zwězkoma 11 a 12 wobjadnawatej morfologiju, 13 a 14 fonetiku/fonologiju a 15. zwězk syntaksu serbskich dialektow.
Drohiczyn
Drohiczyn jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Siemiatycze, w gmejnje Drohiczyn. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 126 luźi.
Boliwiska
thumb|left|Uyuni Boliwiska (oficielnje Plurinacionalny stat Boliwiska) jo nutśikokrajny stat w pódpołdnjowoamerikańskich Andach.
Geografija
Boliwiska granicujo z Chilskeju, Argentinskeju, Paraguayom, Brazilskeju a Peru. Nejwušy wjeršk w boliwiskich Andach jo : Sajama (6.520 m nad normalneju nulu). Ku geografiskim zajmnostkami słuša wjelicki słony basenk Salar de Uyuni, kótaryž jo z pśestrěnju wót 12.000 kwadratnych kilometrow nejwětšy słony jazor swěta.
Města
Nejwětše města su :
Ryn
Ryn (nim. Rhein, franc. Rhin) jo wažna a dłujka rěka w pódwjacornej Europje. Ryn jo 1 230 kilometrow dłujki a jogo rěcny teritorij wopśimjejo 224 400 km². Wužrědli se w Šwicarskej a běžy pśez Šwicarsku, Awstrisku, Liechtenstein, Nimsku, Francojsku a Nižozemsku, źož se do Pódpołnocnego mórja wulewa.
thumb|left|300px|Ryn pśi [[Hammerstein]]
Wjelika bimbawka
Wjelika bimbawka (Pulsatilla grandis) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Poznań
Wót 10. stolěśa do 1038 a wót 1290 do 1296 jo Poznań był stolica Pólskeje. Poznań jo wažny kulturny a turistiski centrum w Pólskej.
Měsćańske źěle
660px
Wobydlaŕstwo
200px|thumb|Poznań
Srjoda
Srjoda (srjejźny źeń tyźenja) jo pó modernem licenju tśeśi źeń tyźenja, a stwórty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.
Brzeziny
Brzeziny jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Brzeziny. W lěśe 2014 jo how bydliło 12 579 luźi.
Agnéby-Tiassa
Agnéby-Tiassa jo jaden ze 31 regionow Pśibrjoga Słonoweje kósći. Głowne město jo Agboville. Region ma pśestrěń 9 080 km² a 606 852 wobydlarjow. Wobpśimjejo departementy Agboville, Sikensi, Taabo a Tiassalé.
Fortaleza
Fortaleza (wugronjenje /foɾtaˈlezɐ/, pó słowje twardnica) jo město w Brazilskej. Jo to głowne město stata Ceará a lažy na dłujkozajtšnej kšomje Brazilskeje na brjoze Atlantiskego oceana. Ma něźi 2,5 milionow wobydlarjow.
Tykocin
Tykocin jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Białystok, w gmejnje Tykocin. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 007 luźi.
Pókšyty semjenjak
thumb|Žywjeński cyklus Pókšyty semjenjak (Magnoliopsida, prjedy Angiospermae abo Magnoliophyta) jo nejwětša klasa ze pódwótrěda semjenicow (Spermatophytina).
Jogo semjenišćo se pśecej w płodniku zawěra. Toś ten se pśi zdrjałosći do płoda pśetwórjujo, pśi comž se dalšne źěle kwiśonki mógu wobźělowaś.
Systematika
Pókšyty semjenjaki su z něźi 250.000 znatymi družynami rostlinska kupka z nejwětšymi družynami. W casu jich systematiska pozicija znutśika semjenicow a jich póchad pśecej hyšći pśedmjat wědomnostnych debatow, jo se jich nutśikowna systematika nic napóslědku pśez źěło Angiosperm Phylogeny Group (APG) z 1990. lět stabilizěrowała. Tu pśestajowana systematika bazěrujo na w oktobrje 2009 pśedstajonej tśeśej wersiji APG.
Mimo wjelikich kupkow monokotyledonow a eudikotyledonow hyšći eksistěruju někotare bazalnje stojece pórědy. Jich pśiswójźbnosć se pśez slědujucy kladogram wujasnjujo:
Bazalne pórědy
Pód zapśimjeśu bazalne pórědy su wšake pórědy zjimaja, kótarež na bazy pókšytych semjenjakow stoje. Wóni njejsu žedna pśirodna pśiswójźbnostna kupka (Monophylum). Togodla se nic wěcej kaž w zajźonosći ako swójski takson wjedu, na pś. ako Einfurchenpollen-Zweikeimblättrige. Bazalne pórědy wopśimjejo něźi 8600 družynow. Wóni maju někotare zgromadne pśiznamjenja.
To su pśedewšym wódrjewjane rostliny, kótarež eteriske wóleje twórje (fenylpropanoidy a terpeny). Toś te su w kulowatych idioblastach. Łopjena su jadnore a wobsejźe žedne pódlańske łopjeńko. Kwiśonki eksistěruju w wjelgin rozdźělnych formach. Pśirědowanje kwiśonkowych organow jo šrubikojte abo tež cesto w tśilicbnych kružkach. Prošk jo pśedewšym monosulkatny. Płodowe łopjeńka su zwětšego nic zrosćone. Ceste rostlinske wopśimjeśowe maśizny su bencylisochinolinalkaloidy a neolignany.
Koptšćina
thumb|Koptiski alfabet
Pókšyty semjenjak
Bazalne pórědy
Za detailny pśeglěd wó systematice, glědaj de:Systematik der Bedecktsamer.
Lichotne hansowe město Bremen
Lichotne hansowe město Bremen (nim.: Freie Hansestadt Bremen) jo zwězkowy kraj Nimskeje zwězkoweje republiki.
Geografija
Bremen jo město-kraj ( Stadtstaat), kótaryž wobstoj z dweju městowu Bremen a Bremerhaven.
Jeff Foxworthy
Jeffrey Marshall "Jeff" Foxworthy (6. septembra 1958 w Atlanta, Georgia; znaty ako Jeff Foxworthy) jo US-amerikański komikaŕ, spisowaśel a grajaŕ.
Janšojce
Janšojce ( Jänschwalde) su dwójorěcna gmejna w zwězkowem kraju Bramborska na pódzajtšu Nimskeje. Laže we wokrejsu Sprjewja – Nysa a słušaju k amtoju Picnjo. Gmejna jo wjeligin znata za milinaŕnju Janšojce a brunicownju Janšojce
Mě jsy
Wobej mjeni, Jänschwalde a Janšojce, wót bibliskego mjenja Januš/Jańš (=Johannes) stej se wótwóźiłej. Kóńcowka -ojce w serbskej rěcy pśisłušanje wósobow wujasnijo. Zazdaśim su se za to nimske mě rozsuźili, dokulaž snaź wobsejźaŕ góla muž z mjenim Januš jo był. Ale wěste to njejo. Wěste móžoš jano groniś, až jo to był muž z serbskimi kórjenjami, kótaryž wažnu rolu we jsy jo grał.
Bagnowe njezabyńki
Bagnowe njezabyńki (Myosotis scorpioides) su družyna swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae).
Wopis
Bagnowe njezabyńki su trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 100 cm.