cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Janšojce
Kultura
W Janšojcach dajo někotare towaristwa. Móžoš sportowe towaristwa, chorowe towaristwo, spěchowańske towaristwa a Domowniske kupki namakaś. Mimo togo dajo we jsy domowniski muzej, kótaryž wobstoj z tśich historiskich twarjenjow (stara šula, brožnja wót fararja, groź). W muzeju móžoš zajmne fakty wó žywjeńskich wašnjach, tradicijach a rěcy Serbow zgóniś a wjele serbskich drastwow a wěcej ako 1000 eksponatow z keramiki se woglědaś. W cerkwjach pšawidłownje namšy se wótměwaju. Dajo ewangelske cerkwje w Janšojcach – Wjas, w Drjejcach a w Grěšnje. Móžoš teke sport cyniś w gmejnje Janšojce. Tak drogi we wokrejsu se derje za kólasowanje abo drogowanje góźe, na droze do Janšojc– Pódzajtšo namakajoš motorsportowy centrum a w někotarych jazorach móžoš se kupaś abo wuźiś. „Dom generacijow“ w Janšojcach – Pódzajtšo dobre městno za zmakanje za wšykne luźi jo. Tam wótpołdnja za senjorow se wugótuju a biblioteku, computery a graśa dajo. Teke serbske nałogi, ako jatšowny wogeń, zapust, stajenje majskego boma a kokot, wobydlarje w Janšojcach swěśe. Dalšna wažna tradicija, kótaraž jano źinsa luźe z Janšojc woplěwaju, jo nałog Janšojskego boga. Janšojski bog kužde lěto na stwórtem adwenśe ku źiśam pśiźo. Nosy rědnu drastwu z běłyma rukajcoma a njamóžo nic wiźeś, dokulaž pisane banty woblico pókšyju. W jadnej ruce ma mały zwón a w drugej ruce pšut, z kótarymž źiśi hajcknujo. Spócetny nałog teke w drugich jsach w Dolnej Łužycy jo dał, ale źinsa jano w Janšojcach se woplěwali.
Bagnowe njezabyńki
Wopis
Kijaški su na spódku zwětšego lažece, kórjenjece, mjaztym až su dołojce wótstojecy kósmate a górjejce pśilěgajucy kósmate.
Kwiśonki
Kwitu wót maja až do septembra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm a njasu žołtu rinku. Wóni stoje w na zachopjeńku zawijanem kwiśonkowem stołku, kótaryž njama łopjeńka. Keluch jo pśilěgajucy kósmaty a njama kokulkate kósmy. Krona jo na zachopjeńku cerwjenojta, pózdźej njebjomódra a dośěgnjo šyrokosć wót 4 až do 8 mm.
Proškowe łopjeńka su w kronowej rorce schowane. Na zachoźe k rorce jo město togo rinka z pěś žołtych spjerchlinow. Dla formoweje a barwoweje pódobnosći z wopšawdnymi proškowymi łopjeńkami se insekty pśiwabjaju. Naraz zajźuju, až se mógu małke insekty do kwiśonkow zadobywaś.
Wjeliki panda
Wjeliki panda (Ailuropoda melanoleuca) jo družyna mjadwjeźow (Ursidae).
Bagnowe njezabyńki
Kwiśonki
Nektar na spódku jano 3 mm dłujkeje rorki se móžo wót pcołkow, mjatelow a wjele družynow muchow dośěgnuś.
Wjeliki panda
Wopis
Wjeliki panda jo płošny a dośěgnjo wjelikosć wót něźi 1,5 až do 1,8 m. Jogo kóža jo běła až nažołśe běła, mjaztym až wušy a nogi su carne, ale teke wokolina wokow jo carna. Mimo togo ma carnu smugu mjaz prědnyma nogoma na kśebjaśe a groźi. Głowa jo wjelika a kulojta. Wón móžo wagu wót wěcej ako 100 kg dośěgnuś.
Bagnowe njezabyńki
Stojnišćo
Rostu na włožnych łukach, w groblach, na brjogach a w ługowych lěsach. Ma lubjej wutkate zemje.
Wjeliki panda
Wopis
Žerjo pśisamem jano bambusowe wurostki. Pśi tom daloko drogujo.
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Wjeliki panda jo žywy w kurjawkatych bambusowych lěsach krotkozajtšnych regionach srjejźneje Chiny, we wusokosćach wót 2300 až do 3800 m. Pśi tom 90 % su žywy w prowincy Sichuan. Něga jo był wót pódpołnocneje prowincy Gansu až do pódpołnocneje Burmy domacny.
Rozmnoženje
thumb|left|Młoźe w starstwje wót jadnogo tyźenja, w chinskej kubłańskej staciji Samice pó 97 až 163 dnjach w skalnej jamje abo bambusowej gusćinje póroźuju wjelgin małke młoźe, kótarež ma wagu wót jano 100 g. Pó 2 až 3 lět wóno bywa samostatne. Wóno akle w starstwje wót 5 až do 6 lět bywa rodnje zdrjałe.
Wjelike pandy něnto se w coowach kubłaju, pśi comž prědne młoźe bu w coowje Peking naroźony w lěśe 1963.
Horst Adam
Horst Adam (*1. apryla 1939 w Jatřobju) jo serbski žurnalist, spisowaśel a publicist, kenž źěła pśedewšym w Dolnej Łužycy.
Horst Adam jo studěrował žurnalistiku na Karla Marxowej uniwersiśe w Lipsku. Pón jo źěłał ako redaktor a šefredaktor Nowego Casnika. W lětach 1964–1992 jo był z redaktorom serbskeje Pratyje. W 2004 wón jo se sednuł na wuměńk.
W lěśe 1969 jo wón dostał cesne znamuško Domowiny, a w lěśe 1998 - myto Domowiny.
Pinija
Pinija (Pinus pinea) jo štom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Górnoserbšćina
Górnoserbšćina jo nejbližej swójźbna z dolnoserbšćinu, pólšćinu, češćinu a słowakšćinu. Nimce gronje rěcy Serbow (w Dolnej a Górnej Łužycy) : "Sorbisch" a "Wendisch".
thumb|140px|left|Kórta,źož su žywe [[Łužyske Serby]]Prědne knigły su z lěta 1597, w 19. stolěśu jo se wuwiło narodne wožywjenje.
Serbterm
Serbterm - skrotconka za Serbska terminologija - jo nowy projekt za napóranje internetnego słownika górnoserbskeje a dolnoserbskeje fachoweje terminologije. Mimo górnoserbskich a dolnoserbskich zapśimjeśow su teke nimske a engelske zapśimjeśa pódane. Teke powjerch websedła stoj w pomjenjonych styrich rěcach k dispoziciji. Iniciator projekta jo Štefan Zarjeńk.
Cele
Projekt ma dwa głownej cela:
Terminologija toś teje zběrki njejo na wěste fachowe pólo wobgranicowana. Na toś tom projekśe móžo se kuždy wobźěliś, kenž ma trjebne rěcne znajobnosći w nanejmjenjej jadnej ze styrich projektowych rěcow.
Tuchylny staw
Projekt lažy hyšći w pjeluškach. Tuchylu zběraju se głownje terminusy. Eksistěrujo pógódnośeński system, kótaryž rozsuźujo wó pśiwześu zapśimjeśow. Za toś ten cesćilakosćiwy projekt trjeba se hyšći wjele pomagajucych rukow. Ale moderny swět pomina se teke modernu serbsku fachowu terminologiju, aby serbšćina wóstała zamóžna do žywjenja. Detailěrowane informacije su na websedle projekta Serbterm.
Stawizny projekta
Zachopjeńki toś togo projekta segaju slědk až do lěta 2008. Pó załoženju górnoserbskeje Wikipedije w lěśe 2005 a dolnoserbskeje Wikipedije w lěśe 2008 jo se skóro pokazało, až za wjele temow trěbne zapśimjeśa feluju, pak dokulaž hyšći žedne serbske zapśimjeśa njeeksistěruju pak dokulaž wótpowědne žrědła njejsu k dispoziciji byli. Toś ta situacija hyšći njejo se doněnta wjele změniła. Z toś teje situacije jo se ideja naroźiła, toś ten projekt iniciěrowaś.
Na zachopjeńku tós ten projekt hyšći jo se gronił Serbski leksikon. Pózdźej jo se toś ten projekt do Serbterm pśemjenił.
Alpske njezabyńki
Alpske njezabyńki (Myosotis alpestris) su družyna swójźby boretšowych rostlinow (Boraginaceae).
Wopis
Zwětšego ako jadnolětnu abo dwójolětnu rostlinu kultiwěrowana rostlina wutwóri kupy z wusokosću a šyrokosću wót 10 až do 15 cm.
Kijaški rozetowych łopjenow su jasnje wót jajojte-pódłujkich łopjeńcow wótsajźone.
Serbterm
Funkcionalnosć
Serbterm ma swójsku kupku na Twitter, kótarejež nejnowše powěsći pokazuju se na startowem boku www.serbterm.de.
Połobske Słowjany
thumb|250px|Teritorium Połobskich Słowjanow
Alpske njezabyńki
Stojnišćo
Rostu na górskich łukach a wótsypkowych zagonach.
Serbterm
Funkcionalnosć
Mimo togo dostawa něnto zapśimjeśe, ku kótaremuž nastawk eksistěrujo we Wikipediji, wótkaz we formje pismika "W". To nastupa wšykne styri rěcy projekta Serbterm, t. gr. wótkaz górnoserbskego zapśimjeśa wjeźo do górnoserbskeje Wikipedije, wótkaz dolnoserbskego zapśimjeśa do dolnoserbskeje Wikipedije, wótkaz nimskego zapśimjeśa do nimskeje Wikipedije a wótkaz engelskego zapśimjeśa do engelskeje Wikipedije.
Alpske njezabyńki
Rozšyrjenje
Rostlina jo w górnych srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona a we wusokosćach wót něźi 1600-3000 m wustupujo.
Połobske Słowjany
Wóni su bydlili wót VII stolěśa w regionach mjazy Odru a Łobjom. Na dłujkowjacornem boce su bydlili Obodrity: Bytyńce, Drjewjany, Glinjany, Warny, Wagry a dalšne. Na pódpołnocnem a srjejźnem boku su bydlili Welety : Chyžany, Doleńcy, Stodorany, Redary a dalšne. Granica mjazy Połobskimi Słowjanami (Obodritami) a Saksami jo była na Limes Saxoniae.
Połobske Słowjany su wužywali połobsku rěc.
Wšedna kuntwora
Wšedna kuntwora (Culex pipiens) jo družyna kuntworow.
Ŕ
Ŕ ŕ su grafemy dolnoserbskego a teke słowakskego alfabeta, lěcrownož toś ten pismik we dwěma alfabetoma kradu hynakše wěcy wóznamjenijo.
W słowakšćinje pismik Ŕ ŕ wužywa se za markěrowanje dłujkego konsonanta, kenž móžo złóžki twóriś (tak pomjenjony dłujki sonant).
W dolnoserbšćinje pak pismik ŕ wóznamjenijo měke (palatalizěrowane) r a wužywa se na kóńcu měkich maskulinowych i femininumowych substantiwow, na pś. jaščeŕ, njetopyŕ, pjepjeŕ (mask.) a ceŕ, paśeŕ, twaŕ (fem.). Toś ten pismik wužywa se teke w serbskich a zeserbšćonych słowach ze sufiksom -aŕ a -eŕ, na pś. amtaŕ, casnikaŕ, faraŕ, gribaŕ (-aŕ), źěłaśeŕ (-eŕ). Dokulaž w dolnoserbskej pisnej rěcy pismik ŕ se wužywa jano na kóńcu słowow, w dolnoserbskem alfabeśe dajo jano małki pismik ŕ, wjeliki njejo how typiski.
Do 19. stolěśa jo se toś ten pismik teke w górnoserbskej rěcy wužywał.
Chemiska wězba
Chemiska wězba jo pomjenjowanje za kšutu zwězanosć mjazy nejmjeńšymi źělkami, a to mógu byś atomy, iony abo molekule. Zwězanje a wótwjezanje chemiskich wězbow jo zakład za pśetwórjenje maśiznow. Rozrěduju se do sylnych a słabych wězbow.
Sylne wězby
Sylne wězby se do slědujucych typow rozrěduju:
W periodiskej tabulce pśiběra metalowy charakter wót pšawa na lěwo a wót górjejce dołoj. Pśechody mjazy njemetalami a metalami su togodla běžne, rowno tak jo z pśechodami mjazy toś tymi tśimi wězbowymi typami.
Ionowa wězba
Metale a njemetale z diferencu elektronegatiwity wušej ako 1,7 wutwóriju ionowu wězbu. Dokulaž maju metale nišu elektronegatiwitu ako njemetale, pśepódaju wóne wše swóje walencowe elektrony na njemetal. Pótakim zwězuju se metale ako pozitiwne lodowane iony (kationy) z negatiwnje lodowanymi ionami (aniony) njemetalow. Iony se mjazy sobu elektrostatiski pśiśěguju a twórje ionowy pśeplet. Šym wušej su iony lodowane a šym mjeńše su jich radiuse, śim stabilnjejšy jo pśeplet a śim wětšy jo toś škrějny dypk toś togo zwězanja. Ionowe pśeplety wóźe milinu jano w škrjeńcu a w rozpušćonce. Njejsu to pak elektrony, kótarež wóźe milinu, ale rozpušćone iony. Wšykne zwězanja, kótarež su z ionowych pśepletow natwarjone, se pomjenjuju w chemiji soli. Pśikłada stej NaCl a AlCl3.
Metalowe wězba
Metale maju nisku elektronegatiwitu a togodla su wenkowne elektrony słabje na metalowe atomy wězane. Wóne se lažko wót atomow pušćaju. Atomowe rumpy metala (atomy bźez wenkownych elektronow) se zwězuju k metalowemu pśepletoju. Elektrony se ako tak pomjenjony elektronowy płun w pśepleśe licho pógibuju. Togodla mógu metale wjelgin derje milinu a śopłotu wóźiś. Jo to teke pśicyna za duktilnosć (daju se lažko formowaś). Licho se pógibujuce elektrony mógu wše žwałowe dłujkosći swětła, kótarež zapromjenjuju, zasej njepśeměnjonje wótpromjeniś (emitowaś). Togodla se metale tak błyšće – wšo swětło se rozmjej reflektujo.
Atomowa wězba
Njemetale wěžu se mjazy sobu pśez elektronowe póriki. Pó toś tej wašni zwězane atomy pomjenjujomy molekule. Atomowe wězby mógu byś polarne abo njepolarne. To wótwisujo wót diference elektronegatiwity wobźěloneju njemetalneju elementowu. Pla polarnych wězbow jo wětšyna gustoty wězbowych elektronow pla njemetala z wušeju elektronegatiwitu. Molekule maju niski škrějny dypk a su izolatory (njewóźe milinu). Synonyma za atomowu wězbu stej kowalentna wězba a wězba elektronowych pórikow.
Słabe wězby
Słabe wězby se w zasaźe mjazy molekulami wutwóriju a wobwliwuju fyzikaliske kakosći ako škrějny abo zawarjeński dypk. Pla słabych wězbow njepśechadaju elektrony wót jadnogo atoma na drugi a se teke njewutwóriju wězbowe elektronowe póriki. Jadna se how wó pśesunjenje negatiwneje lodunki w molekulu. Pśi tom nastanjo elektriski dipol, to groni, až ma molekul w sebje pozitiwnje lodowany a negatiwnje lodowany pol. Dipol móžo druge dipole pśiśěgowaś a tak se wutwórijo słaba wězba mjazy molekulami. Słaba wězba jo na pśikład:
Wóźikomóstowa wězba
Ako jo wóźik na kislik, dušyk abo flur wězany, pśesuwa se gustota wězbowych elektronow k toś tym elementam, dokulaž maju wóne wušu elektronegatiwitu ako wóźik. Wutwórijo se pótakem dipol z pozitiwnje lodowanym wóźikom a negatiwnje lodowanymi atomami kislika, dušyka abo flura. Kislik, dušyk a flur maju mimo wězbowych wenkownych elektronow teke liche elektronowe póriki na wenkownej cerje elektronoweje wobalki. Pozitiwnje polarizowany wóźik móžo něnto tak pomjenjone wóźikomóstowu wězbu z toś tymi lichymi elektronowymi pórikami wutwóriś.
Dalšne słabe wězby su Van-der-Waalsowe mjazsobne wobwliwowanje a dipol-dipolowe mjazsobne wobwliwowanje.
Pśeglěd
Zakład wšyknych wězbow jo pótakem elektrostatiske pśiśěgowanje. Tabulka dajo pśeglěd sylnych a słabych wězbow glědajo na pozitiwnje a negatiwnje lodowane partnarje.
Omar Gooding
Omar M. Gooding, Sr. (19. oktobra 1976 w Los Angeles, Kaliforniska) jo US-amerikański grajaŕ.
Helmut Kohl
Helmut Josef Michael Kohl (roź. 3. apryla 1930 w Ludwigshafenje, wum. 16 junija 2017) jo był nimski kśesćijańskodemokratiski politikaŕ. Wón jo był wót 1982 do 1998 ako wjednik carno-žołtego kněžaŕstwa šesty zwězkowy kanclaŕ Nimskeje. W běgu politiskego žywjenja statkował ako ministaŕski prezident Rheinland-Pfalcojskeje (1969–76), zwězkowy pśedsedaŕ strony CDU (1973–98) a wjednik opozicije w zwězkowem sejmje (1976–82).
Pód nawjednikom Kohla stej zjadnośiłej se w lěśe 1990 NDR a ZRN pó 41 lětach znowa, cogoždla ma wón wósebnje w konserwatiwnych krejzach pśimě „kanclaŕ jadnoty“.
Košice
thumb|left|Košice
Franciszek Zabłocki
thumb|Wopon Łada Franciszek Ksawery Mikołaj Zabłocki (* 2. januara 1752, † 10. septembra 1821) jo był pólski spisowaśel, basnikaŕ, publicist a katolski duchowny. thumb
Goniądz
Goniądz jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Mońki, w gmejnje Goniądz. W lěśe 2014, jo how bydliło 1 882 luźi.
Kopty
miniatur|hochkant|Koptiska „[[Wisaca cerkwja“ w Kairo]] Kopty (z grichiskego αἰγύπτιοι ‚Egyptojcy‘) su kśesćijańske wobydlaŕstwo Egyptojskeje. Wóni su cłony Koptiskeje cerkwje.
Kopty w Egyptojskej
miniatur|hochkant|Stary koptiski material z Egyptojskeje Licba koptiskego wobydlaŕstwa jo mjazy 6 a 10 % wšogo wobydlaŕstwa Egyptojskeje. To jo wót 5 do 8 milionow, ale móžo byś teke 15 milionow. Licba Koptow dypkownje njejo znata.
Eritreja
Eritreja jo stat w dłujkozajtšnej Africe na pśibrjogu Cerwjenego mórja. Eritreja granicujo na pódwjacorje ze Sudanom (605 km), na pódpołdnju z Etiopiskeju (912 km) a na krotkem zajtšu z Džibuti (113 km).
300px|left|thumb|
Kichac
Kichac (Helleborus) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalšne serbske mě jo kichanka.
Wuběrk družynow
družyny:15-25
Józef Andrzej Załuski
thumb|Wopon Junosza Józef Andrzej Załuski (* 12. awgusta 1702, † 7. januara 1774) jo był pólski katolski duchowny, kijewski biskup, politikaŕ‎, stawiznaŕ, basnikaŕ, spisowaśel a jurist.
Lombardo Boyar
Lombardo Boyar (1. decembra 1973 w El Paso, Texasu) jo US-amerikański grajaŕ a humorist.
Stwórtk
Stwórtk (stwórty źeń) jo pó modernem licenju stwórty źeń tyźenja, a pěty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.
Uta Henšelowa
Uta Henšelowa, nim. Ute Henschel (roź. 1964) jo dolnoserbska wucabnica a kulturna procowaŕka. Wót 2015 jo wóna cłonk Rady za nastupnosći Serbow (w pětej legislaturnej perioźe 2015-2019 a wót 2019 w šestej). Wót 1. februara 2017 jo wóna wjednica Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu. Regionalna powědaŕka Domowiny za Dolnu Łužycu.
Wóna jo se naroźiła we Weißenfelsu, ale jo wótrosła Lubnjowje. W lětach 1991-1992 jo wóna była županka župy "Dolna Łužyca".
Wóna jo cłonk folklorneje kupki Łokaśina. Bydli w Lubnjowje.
Bulgaŕska
Bulgaŕska jo kraj w krotkozajtšnej Europje.
Mjertyn Grys
Mjertyn Grys jo se naroźił w Hochozy ako syn kosaca. W lětach 1834-1837 jo był na preparanźe w Tšupcu. Pótom jo stupił do seminara w Nowej Cali (Wirchensee), źož jo sebje wucabnikojski eksamen wobstał. Jo źěłał ako wucabnik w Modłej, Dešanku a Nowej Jsy.
Bulgaŕska
Geografija
Bulgaŕska granicujo ze Serbiskeju, Rumuńskeju, Grichiskeju, Turkojskeju  a Makedońskeju.
Stawizny
Wót 1. wezymskego 2007 jo w Europskej uniji.
Muzika
left|thumb|200px|Anna-Maria Rawnopołska-Dean thumbnail|left|Valia Balkanska
Aleksander Paweł Zatorski
Aleksander Paweł Marian Zatorski (* 22. januara 1722, † 1752) jo był pólski spisowaśel a basnikaŕ.
Łukow
Měsćańske źěle
K Łukowoju słušaju wejsne źěle:
Drama
Drama (z grich. dráma (δράμα) "jadnanje") jo pódla epiki a lyriki jadna z tśoch zakładnych literarnych družynow (analogiski se teke groni dramatika), ale teke jadnotliwym twórbam se groni drama. Drama jo źiwadło z tekstowym zakładom, ako rozdźěł k improwizowanemu źiwadłoju.
Dokradnjejša definicija
Głownje pśiznamjenja dramy pó Aristotelesu jo pśedstajanje jadnanja w dialogach. Z tym jo se rozeznawała wót antikskego wulicujucego eposa - w nowšem casu wósebnje wót romana. W modernem rozměśu su dramy za to spisane, aby je grajarje w źiwadle pśedstajili. Cesto su togodla pódla dialogowych tekstow ned pśikaze za grajarjow pódla, wót 19. stolěśa teke za režisera. Cytańska drama jo wósebna forma dramy, ako se w prědnem rěźe njepśedstajijo, ale dej se ako roman cytaś.
Jadnanje dramy jo cesto do aktow źělone, ako su sam zasej do scenow abo wustupow źělone. Klasiska francojska drama (Racine, Corneille) źěli se do pěś aktow. Italska, kšuśe z operu zwězana tradicija (Metastasio) ma cesćej jano tśi. Forma z jadnym aktom jo wujšła z mjazygraśow mjazy aktami dramow z tśimi abo pěśimi aktami.
Stawizny
Europska drama jo nastała w casu grichiskeje antiki w 5. stolěśu pś. Chr. w Athenje: Aischylos, Sophokles a Euripides su byli nejwažnjejše basniki tragedije. Aristoteles jo w na to slědujucem stolěśu w swójej poetice dramu do tragedije a pózdźej nastateje komedije źělił.
Akle wót renesance jo se antiska drama dalej wuwijała. Starše dramy su zwětšego w smužkowej formje, w nowšem casu ma proza pśewagu w powědanych źělach. Až se drama powěda, njejo samorozmějucy. Opera wót něźi 1600 jo se rozměła ako wózroźenje klasiskeje grichiskeje dramy.
Baleary
mini|Kórta kupki kupow
Baleary (katalański Illes Balears, špański Islas Baleares) su k Špańskej słušeca kupka kupow a špańska awtonomny region w pódwjacornem źělu Srjejźnego mórja. Awtonomny region wopśimjejo pěś wobsedlonych kupow Mallorca, Menorca, Ibiza, Formentera a Cabrera kaž teke 146 njewobsedlonych kupow. Nejwětša kupa jo Mallorca z płoninu wót 3.620 km²; cełkowna płonina jo 4.992 km². Kupy su mjaz 90 a 200 km zdalone wót špańskeje twardej zemi.
Amtskej rěcy stej katalańšćina a špańšćina, mjaztym až eksistěrujo na kuždej kupje domorodny dialekt katalańšćiny, kaž na pśikład Ibizenk na Ibizi.
Płotny kichac
Płotny kichac (Helleborus dumetorum) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Prešov
Prešov ( Preschau) jo tśeśe nejwětše město Słowakskeje. Ma 89.475 wobydlarjow a lažy w pódzajtšu kraja.
thumb|left|Prešov
Armeńšćina
Armeńšćina jo indoeuropska rěc, kótaruž se powěda w Armeńskej. Armeński powěda něźi 6,7 mil. luźi. Armeńšćina se wužywa mimo w Armeńskej teke w Azerbajdžanje, na Cypernje, w Iranje, Iraku, Israelu, Jordaniskej, Libanonje, Turkojskej a Syriskej.
Armeńšćina jo rěc armeńskego naroda. Wjele Armenijarjow jo źinsa w diasporje žywych. Armeńšćina ga eksistěrujo znejmjeńša wót 6. stolěśa pś. Kr., prědne dokumenty w klasiskej rěcy (grabar) pak póchadaju akle z casa pó zawjeźenju armeńskego pisma na zachopjeńku 5. stolěśa pśez Mesropa Maštoce. Z grabara, kótaryž se źinsa wužywa ako cerkwinska a liturgiska rěc armeńskich kśesćijanow, jo w běgu stolěśow nastała tak pomjenjowana „laiska“ rěc (ašxarhabar).
Źinsajšnej dialekta
Moderna armeńšćina ma zakładnej warianśe.
Gramatika
Armeńšćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus.
Rajgród
Rajgród jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Grajewo, w gmejnje Rajgród. W lěśe 2014, jo how bydliło 1 618 luźi.
Staropólšćina
Staropólšćina jo pomjenjenje pólskeje rěcy w staropólskej dobje, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).
Queen
Queen jo była engelska rockowa muzikowa kupka z Londona, kótaraž jo mjaz 1970 a 1995 eksistěrowała.
Staropólšćina
Pó dupjenju Pólskeje w lěśe 966 jo wjele póžyconkow z łatyńšćiny do staropólšćiny pśišło (pak pśez pósrědnjenje češćiny, ako wětšyna nabóžninskeje terminologije, pak njepósrědnje w pózdźejšem casu) na pś. ańjoł → janžel wót łat. angelus)
Gramatika
W XIV. - XV. stolěśu zgubujotej se wót starosłowjańšćiny zderbnjonej casa zachadnosći aorist a imperfekt, kótarejž hyšći w swětokśicnych prjatkowanjach. Wót XV. stolěśa zgubujo se w stronach pólskego kralojstwa dual (w Górnej Šlazyńskej jo wón až do źinsajšnego pśetrał). Charakteristiskej pśiznamjeni stej byłej teke relatiwnej pronomena jąż (kótaruž), jegoż (wó což, wó kogož), kótarejž wustupujotej w Bogurodzicy a źinsa se wěcej njewužywatej.
Wugrono
W běgu stolěśow jo staropólske wugrono pódlažało wjele modifikacijam. Eksistěruju někotare rozdźěle w pśirownowanju ze źinsajšnym nowopólskim wugronom:
Pisanje
upright=1.5|thumb|right|Pisanje w Henrykowskich knigłach thumb|Computerowe pisanje pismika "ą" w pisanju [[Swětokśicne prjatkowanja|swětokśicnych prjatkowanjow]] Śěžkosć, na kótaruž srjejźowěkowe pisarje, kótarež su wopytali rěc skodificěrowaś, su starcyli, jo było njepśiměrjenje łatyńskego alfabeta do někotarych zukow pólskeje rěcy, na pśikład cz, sz. Z teje pśicyny jo se staropólska rěc rědko zapisała a njejo měła standardny pšawopis. Jaden pismik jo mógł někotare zuki pódawaś – na pś. s jo se cytało ako s, sz abo ś. Pisanje słowow jo se makało pśisamem dopołnje z pšawopisom łatyńšćiny, na pś. Bichek – Byczek, Gneuos – Gniewosz a p. Prědna zapisana staropólska sada, wó kótarejž wěmy, jo se zapisała wokoło lěta 1270 w Šlazyńskej w t. p. Henrykowskich knigłach: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai (originalne zněnje: "Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj" – źinsajšna pólšćina: "Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj" abo "Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij").
Prědne naraźenje zjadnośenja pšawopisa jo pśednjasł Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije. Reforma jo wobstojała w zawjeźenju rožkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twardych a měkich konsonantow a zasejpódawanje wokaloweje dłujkosći pśez dwójne pisanje wokalow, na pś aa – /a:/. Ale naraźenje Parkoszowica njejo se pśiwzeło, a jogo teoretiske koncepcije njejsu se wót nikogo pókšacowali.
Pódpołdnjowa Amerika
thumb|Pódpołdnjowa Amerika
Pódpołdnjowa Amerika jo kontinent, kótaryž lažy na pódpołdnjowej zemskej połkuli.
Kraje
Argentinska • Boliwiska • Brazilska • Chilska • Ekuador • Guyana • Kolumbiska • Paraguay • Peru • Venezuela• Surinam • Uruguay
Wótwistne teritorija
Falklandy • Francojska Guyana • Pódpołdnjowa Georgiska a kupy Pódpołdnjowy Sandwich
Priština
Priština (kyriliski Приштина; albański Prishtina/Prishtinë) jo stolica a sedło kněžaŕstwa Kosowa. Jo z 550.000 wobydlarjami we wjelikej gmejnje nejwětše město kraja a jogo politiski, kulturny a góspodaŕski centrum. Šołta jo Isa Mustafa (KDL). thumb|left|Panorama města
Stawizny
Priština jo była jadne wót srjejźišćow srjejźowěkowego serbiskego stata a rezidenca pód kralom Milutinom (1282-1321). Dłujkowjacornje města se jo 15. junija 1389 Bitwa na Kosowem polu wótměła. Pó osmaniskem dobyśu serbiskeje stolicy Smederevo w lěśe 1459 jo turkojske kněstwo zachopiło.
W prědnej Balkanowej wójnje 1912 jo Serbiska Prištinu dobywaś mógła. W Jugosłowjańskej jo město wót lěta 1974 stolica awtonomneje prowincy Kosowo a Metochija była. W Kosowskej wójnje 1999 wjelgin wobškóźona; jo Priština wót 2008 głowne město Republiki Kosowo, kótaraž mjazynarodnje pśipóznata njejo.
Pódpołdnjowa Koreja
Pódpołdnjowa Koreja (oficielnje Korejańska republika, korejański 대한민국, 大韓民國) jo stat w pódzajtšnej Aziji, kótaryž lažy na pódpołdnjowej połojcy Korejańskeje połkupy. Sused na pódpołnocy jo Pódpołnocna Koreja.
Pyskowa chójca
Pyskowa chójna (Pinus uncinata) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Kornišćina
Klasiska kornišćina jo až do 18. stolěśa eksistěrowała. Słuša do swójźby keltiskich rěcow a bu wužywana w Cornwallje w krotkowjacornej Engelskej. Namakaś nejskerjej felujuceje maminorěcneje tradicije nejskerjej wót 18-ego stolěśa,kótaraž jo była pozabyta, a wót 20. stolěśa pśidu do mócy procowanja wó zasejwóžywjenje, nejwěcej na bazy srjejźneje kornišćiny. Něźi 3.500 luźi korniski powěda.
Žilina
Žilina ( Sillein) jo město we Słowakskej. Ma 84.432 wobydlarjow a lažy na pódpołnocy kraja.
Hamburg
Hamburg (amtski Lichotne a hansowe město Hamburg, Freie und Hansestadt Hamburg, skrotconka HH) jo město a zwězkowy kraj w Nimskej. Pśistawne město jo kulturelne a ekonomiske srjejźišćo na pódpołnocy Nimskeje. Ma wokoło 1,7 milionow wobydlarjow na 755 km². Pśez Hamburg běžy wjelika rěka Łobjo, a teke rěki Alster a Bille. Prědny raz jo se město w lěśe 832 naspomniło ako "Hammaburg".
Žilina
thumb|left|Žilina
Hamburg
Partnaŕske města
thumb|left|Nutśikowne město Hamburga: radnica a Binnenalster
Domacny karnikel
thumb|Młode karnikle Domacny karnikel jo domesticěrowana forma źiwego karnikla Oryctolagus cuniculus (Linné 1758) a se w literaturje pśi góźbje teke ako Oryctolagus cuniculus f. domestica pomjenjujo. Wón se ako wužytne zwěrje k producěrowanju měsa a kóžucha ale teke ako domacne zwěrje źaržy. .
Kleszczele
Kleszczele jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Hajnówka, w gmejnje Kleszczele. W lěśe 2014, jo how bydliło 1 336 luźi.
Jeff Bennett
Jeffrey Glenn "Jeff" Bennett (2. oktobra 1962 w Burbank, Kaliforniska) jo US-amerikański synchronowy powědaŕ, głosowy imitator, spiwaŕ a grajaŕ.
Staropermiske pismo
thumb|left|Abur Staropermiske pismo jo alfabet, kótaryž bu něga k pisanju komišćiny wužywany.
Pismo bu w 14. lětstotku wót misionarja Stefan von Perm wunamakany. Mimo pomjenjowanja staropermiski jo teke mě Abur (pó prědnyma wobyma pismikoma alfabeta) běžne. Znamjenja pisma pokazuju pó źělach mócny kyriliski wliw.
Staropermiske pismo bu w 17. lětstotku wót kyriliskego pisma wutłocone a se z togo casa njewužywa.
Małki panda
Małki panda, teke cerwjeny panda (Ailurus fulgens) jo družyna ze swójźby (Ailuridae).
Wopis
Małki panda jo šwižny a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 50 až do 65 cm. Jogo wopuš jo gustokósmaty a dłujki. Kóža jo gusta, dłujkokósmata a měka, pśi comž górny bok jo błyšćecy kaž liška cerwjeny až žołtocerwjeny a brjuchowy bok a ruce a noze su carne. Woblico njaso běły muster. Głowa jo kulojta. Ruce a noze su krotke.
Žerjo pśedewšym bambusowe wurostki a łopjena, ale teke płody, małke rěpniki a insekty.
Samica pó 125 až 132 dnjach póroźi 1 až 4 młoźeta, kótarež w starstwje wót 2 až 3 lět bywaju rodnje zdrjałe.
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Małki panda jo žywy w górskich a bambusowych lěsach na krotkozajtšnem wótkłonje Himalaje, pśi comž we wusokosćach wót něźi 1800 až do 4000 m wustupujo.
Kralojska strelicija
Kralojska strelicija (Strelitzia reginae) jo rostlina ze swójźby strelicijowych rostlinow (Strelitziacea).
Wopis
Kralojska strelicija twóri kupy, kótarež dośěgnu wusokosć wót 2 m a šyrokosć wót až do 1 m. Našerje zelene łopjena su łžyckojte. Jich wogonki se z pódzemskich wurostkow wuwiwaju.
Kwiśo wót nalěśa až do lěśa. Kwiśonki su błyšćece oranžowe a módre. Wóni sejźe w špičkaće wuběžacem, zelenym wusokem łopjeńku.
Konstanta π
thumb|Symbolom konstanty π jo [[grichiski alfabet|grichiski pismik π]] Konstanta π (pó grichiskem słowje περιφέρεια, wobměra) jo wuznamna matematiska konstanta, poměr wobměry kólasoweje cery k jeje pśeměroju. Konstanta π jo iracionalna a transcendentalna licba, kótaraž ma gódnotu wokoło 3,141592653.
thumb|left|[[Animacija zwisku wobměry kólasoweje cery z konstantu π]]
Eksistenca konstanty π jo była znata južo w Babylonje 2000 lětow do Christusa, jeje gódnota jo była tegdy wuměrjona ako 25/8 = 3,125.
Salomony
Salomony (engelski Solomon Islands) su kupowy stat w krotkem zajtšu śichego oceana, na pódzajtšo wót Noweje Gineje. Wón wobstoj ze pódzajtšnych Salomonskich kupow, Renellowych kupow, Ontong-Java-kupow a Santakrucowych kupow. Pódpołnocne kupy Salomonych kupow słušaju k Papua-Neuguinea.
Rumelska chójca
Rumelska chójca (Pinus peuce) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Rozšyrjenje
Rumelska chójca rosćo jano w górach na Balkańskej połkupje.
Sobota
Sobota (wót žydojskego sabata) jo pó modernem licenju šesty źeń tyźenja, a slědny pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji. Wón jo zrazom prědny kóńctyźeński źeń. W žydojstwje jo sobota (sabat, šabat) swěty źeń, tak až se na toś tem dnju njeźěła.
Nitra
Nitra jo město Słowakskeje. Ma 238.725 wobydlarjow a lažy w pódwjacoru kraja.
thumb|left|Nitra
Cypern
Cypern jo kupowy kraj w Srjejźnem mórju, na pódpołnoc wót Turkojskeje. Wón jo cłonk Europskeje unije.
Nathalia Dill
Nathalia Goyannes Dill Orrico (* 24. měrca 1986, Rio de Janeiro, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.
Hannover
Hannover (platt. Hannober) jo město w Nimskeje a stolica zwězkowego kraja Dolnosakskej.
W lěśe 2005, jo w měsće bydliło 515 772 luźi.
Serby w Dolnej Łužycy
Serby w Dolnej Łužycy ( Die Sorben/Wenden in der Niederlausitz) su knigły Pětša Kunca, wózjawjone w rěźe Podstupimske pśinoski k Sorabistice, cysło 4, Podstupim 2001. Toś te knigły originelnje su byli pisane w nimskej rěcy, pśestajił jo je do serbšćiny Uwe Gutšmidt. Rěcnje jo wobźěłał tekst a korektury jo wobstarał Gerhard Mučišk.
W toś tych knigłach jo pśedstajona historija serbskego naroda w běgu slědnych 1000 lět. W swójom pśedsłowje Peter Huckauf pišo, až twóri awtor w  toś  tych knigłach k prědnemu razoju cełkowny wobraz serbskich stawiznow w Dolnej Łužycy wót śěganja ludow až do źinsa.
Islam
miniatur|230px|Zachod mošeje profeta Mohammeda w Medinje
Islam jo po kśesćijaństwje druga nejwětša nabóžnina we swěśe. Wóna ma něźi 1,2 miliardy pśiwisnikow.
Teksty
Zakładnym tekstom islama jo Koran. Dalšne teksty wó žywjenju Mohameda su Hadisy.
Zakłady islama
miniatur|Kaligrafija šahādy w Wasir-Khan-mošeji w [[Lahore]] miniatur|Šahāda ako kaligrafiski śěg pisma miniatur|Dalšny kaligrafiski śěg pisma šahādy miniatur|Muslimy pśi ṣalāśe. miniatur|Muslimy pśi ṣalāśe miniatur|„Módlitwa w Kairo“ wót [[Jean-Léon Gérôme, 1865]] miniatur|Sedym raz hyś wokoło swěteje [[Kaaba|Kaaby jo za Muslimow nejwažnjejšy źěł wobstaśa  Hadž, drogowanja  Muslimow do Mekki]]
Minsk
Minsk (běl. Мiнск/Minsk, Менск/Měnsk; pól. Mińsk) jo stolica a nejwětše město Běłoruskeje.
Mallorca
Mallorca (z łatyńskego insula maior = „wjelika kupa“) jo kupa w pódwjacornem źělu Srjejźnego mórja. Nejwětša kupa Balearow a cełeje Špańskeje jo 170 km zdalona wót špańskeje twardeje zemje póla Barcelony. Ma płoninu wót 3640 km² a něźi 900.000 wobydlarjow.
Głowne město kupy jo Palma, kótaraž ma něźi styri sta tysac wobydlarjow. Amtskej rěcy stej Katalańšćina a Špańšćina; domorodny Mallorcski dialekt jo warianta prědneje.
Salomonske kupy
Salomonske kupy su na krotkem zajtšu wót Noweje Gineje lažeca kupka kupow w pódpołdnjowem śichem oceanje.
Pódpołnocne kupy słušaju k Papua-Neuguinea, mjaztym až pódpołdnjowe kupy słušaju k Salomonam.
Smjerźecy kichac
Smjerźecy kichac (Helleborus foetidus) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Smjerźecy kichac jo pśecej zelena wěcejlětna rostlina. Śamnozelene łopjena su źělone. Kwiśo w zymje abo ranem nalěśu. Kwiśonki su blědozelene, cerwjenje wobrubjone, zwónkate a stoje na krotkich kijaškach, w promjenjach.
Maharaštra
thumb|Maharaštra w Indiskej
Maharaštra (Marathi: महाराष्ट्र, Maharashtra) jo zwězkowy stat Indiskeje. Ma 109 milionow wobydlarjow na płoninje 307.762 km², pótakem wěcej ako 350 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje. Statna stolica jo Mumbai, něgajšny Bombay. Maharaštra ma Marathi ako jadnučku zastojnisku rěc, ale tam se teke Hindi (11,0%), Urdu (7,1%) a wjele mjeńšych rěcow powěda.
Jo drugi nejwětšy stat Indiskeje a granicujo z Gudžaratom na dłujkem wjacorje, Madjapradešom na pódpołnocy, Čatisgarom na pódzajtšu, Andrapradešom na krotkem zajtšu, Karnataku na pódpołdnju a z Gowu na krotkem wjacorje. Na pódwjacorje jo pśibrjog Arabiskego mórja pśirodna granica. Stolica Mumbai se teke tam namaka.
Peking
Peking jo głowne město Chinskeje.
Trenčín
Trenčín jo město w pódwjacoru Słowakskeje. Ma 56.403 wobydlarjow a lažy pśi rěce Váh pód Běłymi Karpatami a pśi awtowej droze wót Žiliny do Bratislavy.
thumb|left|Trenčín
Elektronegatiwita
Elektronegatiwita jo chemiska kakosć, kótaraž wopisujo, kak mócnje atom elektrony we jadnej wězbje k sebje śěgnjo. Z diference elektronegatiwitow atomow w molekulu dajo se polarita wězby abo zwězanja zwěsćiś. Elektronegatiwita njamóžo se direktnje měriś, ale musy se z drugich atomowych abo molekulowych kakosćow woblicyś. Eksistěruju wšake metody za woblicenje, woblicone gódnoty pak jano tšošku wariěruju. Nejwěcej rozšyrjona jo metoda Paulinga. W periodowym systemje pśiběra elektronegatiwita z lěwego delnjego rožka do pšawego górnego rožka. Element z nejwětšeju elektronegatiwitu jo fluor (4,0) a element z nejmjeńšeju jo francium (0,7).
Periodowy system z gódnotami elektronegatiwity pó Paulingu:
Departement Tiassalé
Departement Tiassalé jo jaden ze 109 departementow Pśibrjogu Słonoweje kósći, w regionu Agnéby-Tiassa. Głowne město jo Tiassalé. Departement ma 179 882 wobydlarjow.
Žołte mórjo
Žołte mórjo jo mě pó pódpołnocny źěl Pódzajtšochinskego mórja,  nakšomnego mórja Śichego oceana. Něga płaśi teke ako njewótwisne mórjo Śichego oceana. Na pódwjacorje granicujo z Chinskeju a na pódzajtšu z Pódpołdnjoweju Koreju a Pódpołnocneju Koreju na Korejskej połkupje.
Słodka wišnja
Słodka wišnja (Prunus avium) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej wišnina, wišnjowy bom. thumb|Płodaj
Wopśimjejo slědujuce póddružyny:
Wopis
Słodka wišnja jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 2 až do 25 m. Jeje rosćeńska forma wariěrujo pó pódłožku, sorśe a wobrězku.
Škóra jo prěki purlata a cewjernobruna až carna. Z ranjonych zdonkow gumijowa žywica wustupujo, kótaraž rana zasej zawěraju.
Gałuzy rosćo na kósu rowno.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe kwiśonki se pśed łopjenami jawje a stoje pó dwěma až pó šesćoch we wokołkojtych promjenjach a dośěgnu wjelikosć wót něźi 3 cm. Jich wogonk dośěgnjo dłujkosć wót až do 5 cm. Kronowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 10 až do 15 cm. Proškowe łopjeńka su dwaźasća.
Rostlina njaso pupkowe spjerchliny na spódku kwiśonkowych wogonkow.
Płody
Twardopackaty płod dośěgnjo wjelikosć wót 2,5 cm a jo kulowaty až wutšobojty, cerwjeny až carny, njepśimrozowany a wopśimjejo gładku packu. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 cm. Wóni wót junija zdrjaju. Pśi źiwje rosćecych bomach su słodke abo pitśku górke, ale nic kisałe.
Wóni njedozdrjaju. Togodla se muse dopołnje zdrjałe šćipaś.
Jich derje słoźece płodowe měso wopśimjejo dosć cukora, mineralne maśizny a witaminy.
Stojnišćo
Rosćo źiwje w lěsach, na lěsnych kšomach, w žywych płotach. Ma lubjej słyńcne stojnišćo a rosćo nejlěpjej na dłumokosegacych, pitśku włožnych a wutkatych zemjach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo pśedewšym w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.
Pódobna družyna
Rostlina jo družynje Kisała wišnja (Prunus cerasus) pódobna, kótaraž jo kerk abo bom z wusokosću wót 10 m. Jeje płody su kisałe. Kwiśonkowe wogonki dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm a njasu na spódku pupkowe spjerchliny a 1-2 listowej łopjeni. Kronowe łopjeńka su pśisamem kruhojte.
Rosćo w swětłych lěsach, žywych płotach a se cesto sajźaju.
Sokołów Podlaski
Sokołów Podlaski jo město w Pólskej, w mazowskem wójewódstwje, we wokrjesu Sokołów Podlaski. W lěśe 2014, jo how bydliło 18 730 luźi.
Gudžarat
thumb|Gudźarat w Indiskej
Gudžarat (Gudžarati: ગુજરાત, Gujarat) jo zwězkowy stat Indiskeje. Ma 56,8 milionow wobydlarjow na płoń 196.042 km², pótakem 290 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje. Statna stolica jo pó indiskem lichotniku Mahatma Gandhi pomjenjowany Gandhinagar, nejwětše město pak Ahmedabad. Gudžarat ma indoeuropski Gudžarati ako jadnučku zastojnisku rěc, ale tam se teke Bhili (4,8%), Hindi (4,7%) a wjele drugich rěcow powěda.
Stat granicujo z Radžastanom na pódpołnocy, Madjapradešom na pódzajtšu, Maharaštru na krotkem zajtšu, kaž teke z Pakistanom na dłujkem wjacorje. Na pódpołdnju a pódwjacorje jo pśibrjog Arabiskego mórja pśirodna granica.
Dolnosakska
Dolnosakska ( Niedersachsen) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska.
Hanzo Njepila
Hanzo Njepila (teke: Nepila; * 1. awgusta 1766 w Rownem; † 20. junija 1856 w Rownem) jo był serbski ludowy spisowaśel.
Wón jo wótrosł we wjelgin chudych póměrach, cesto jo był głodny. Jo wupórěźował rodny dwór a jo se naźěłał pó casu status połbura.
Pla wejsańskego šlodarja jo nawuknuł w zymskich mjasecach pisaś a cytaś. Pisanje jo wordowało jogo wósobinske wjasele pśi śěžkem žywjenju. Tak jo nastało wěcej ako 30 zešywkow, zwětšego z awtobiografiskim abo nabóžninskim wopśimjeśim. Wětšy źěł z nich su ale wejsańske luźe jomu sobu do rowa dali. Jano pěś rukopisow su se zdźaržali. Pózdźejšny Slěpjański faraŕ Matej Handrik jo je zdźěla wudał w Casopisu Maśice Serbskeje. Někotare wětše awtobiografiske pasaže ale njejo wudał, dokulaž su wopisowali njedobre swójźbne póměry wósebnje za cas wusokego starstwa Njepile. Wótpowědujucy tekst jo spśistupniła Hélène Brijnen w lěśe 2004 w rěźe Spisy Serbskego instituta.
Ekliptika
thumbnail|300px|Skica ekliptiki Ekliptika jo (imaginarna) rownina w kosmosu, w kótarejž se w orbiśe zemja wokoło słyńca pógibujo.
Orbity drugich planetow słyńca njejsu rowno w ekliptiśe, ale teke nic pśeliš daloke wót togo.
Rotaciska wóska zemje njejo rowna k ekliptiśe, ale ma k jeje padorownje nugel wót něźi 23° 26'. Toś ten nugel zawinujo fenomen měnjecych lětnych casow. Wóna njejo konstantna, ale wariěrujo (z perioźe wót něźi 40.000 lětow) mjaz 21° 55' a 24° 18', wobwliwujcy klimat zemje. Wóna něnto se pómjeńšujo; něźi 4300 buźo srjejźnu gódnotu wót 23°06' dośěgnuś a něźi w lěśe 25.000 minimalnu gódnotu.
Chorwatska
Chorwatska jo stat w krotkozajtšnej Europje na Balkańskej połkupje. Rozpśestrěwa se wót Jadrańskego mórja na pódwjacorje až k Dunajej na pódzajtšu a granicujo ze Słowjeńskeju, Hungorskeju, Serbiskeju, Bosniskeju a Hercegowinu, Carnogórskeju a Italskeju.
Až do lěta 1918 jo była Chorwatska z źělom hungorskeje połojcy Awstrisko-Hungorskeje. Pó rozpušćenju dwójneje monarchije pśiźo k nowozałožonej Jugosłowjańskej. Za cas Drugeje swětoweje wójny jo eksistowała tak pomjenjowany Njewótwisny stat Chorwatska, fašistiski režim, kótaryž jo stojał pód šćitom nacionalsocialistiskeje Nimskeje. Pó 1945 jo była Chorwatska jadna z šesć jugosłowjańskich republikow. Pó rozpušćenju młogonarodnostnego stata a Chorwatskej wójnje zachopjeńk 1990tych lět bu kraj k prědnemu razoju pó pśisamem tysac lětach njewótwisny. Wót 1. julija 2013 jo Chorwatska z cłonkom Europskeje unije.
Stolica a nejwětše město Chorwatskeje jo Zagreb; druge wjelike města su Split, Osijek, Rijeka, Zadar, Slavonski Brod, Dubrovnik, Šibenik, Varaždin, Vinkovci, Bjelovar atd.
Wuznamna góspodaŕska gałuz jo turizm, wósebnje podłu Jadrańskego pśibrjoga mjaz Istriskej a Dalmaciju.
Wótkaz
thumb|center|upright=1.5|Chorwatska
Santakrucowe kupy
Santakrucowe kupy su kupka kupow, kótaraž k prowincy Temotu kupowego stata Salomonow słušaju. Wóni laže w pódwjacornem Śichem oceanje, lice pak k Melaneziji a su něźi 400 km na krotkem zajtšu wót głowneje kupki Salomonskich kupow zdalone.
Carlos Alazraqui
Carlos Jaime Alazraqui (20. julija 1962 w Yonkers, New York) jo US-amerikański grajaŕ a synchrony powědaŕ.
Departement Taabo
Departement Taabo jo jaden ze 109 departementow Pśibrjogu Słonoweje kósći, w regionu Agnéby-Tiassa. Głowne město jo Taabo. Departement ma 56 422 wobydlarjow.
Pódpołnocna Irska
Wopon a chórgoj
Wopon Pódpołnocneje Irskeje jo był oficielnje wužywany w lětach 1925-1972 a chórgoj w lětach 1953-1972. Toś tej symbola njejstej wěcej oficielnje wužywanej. Chórgoj jo wužywana we sporśe, na pśikład pśez balokopaŕske mustwo Pódpołnocneje Irskeje.
Geografija
Pódpołnocna Irska lažy na dłujkozajtšnem źělu kupy Irska.
Města
Nejwětše města su :
Sankt Petersburg
thumb|right|250px|Sankt Petersburg Sankt Petersburg (rus.: Санкт-Петербург) jo město w Rusojskej, głowne město Lenigradskego wobceŕka. W lěśe 2012 jo w Sankt Petersburgu bydliło 4.958.219 luźi, w 2020 - 5.395.200.
Karnataka
thumb|Karnataka w Indiskej
Karnataka (Kannada: ಕರ್ನಾಟಕ) jo wót lěta 1956 zwězkowy stat na pódpołdnju Indiskeje. Ma 57,7 milionow wobydlarjow a płoń 191.791 km², pótakem wěcej ako 300 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje. Statna stolica jo Bengaluru (teke Bangalore), jaden indiskich centrow informaciskeje technologije. Karnataka ma drawidsku rěc Kannada ako jadnučku zastojnisku rěc, ale tam se teke Urdu (10,5%), Telugu (7,0%) a wjele drugich rěcow powěda.
Tropiski stat granicujo z Gowu na dłujkem wjacorje, Maharaštru na pódpołnocy, Andrapradešom na pódzajtšu, Tamil Nadu na krotkem zajtšu a Keralu na krotkem wjacorje. Na pódwjacorje jo pśibrjog Arabiskego mórja pśirodna granica.
Małke mjadwjeźe
Małke mjadwjeźe (Procyonidae) su swójźba znutśika psykojtych rubjažnych zwěrjetow (Carnivora). Słyšy 19 družynow k toś tej swójźbje, kótarež wše su žywe w měrnych a tropiskich conach Ameriki. Taksonomiski wobzwadne jo pśirědowanje w Aziji domacnego małkego pandy, kótaryž źinsa se w swójske swójźbje, Ailuridae, wjeźo.
Wopis
Śěło zwětšego jo šwižne. Družyny dośěgnu dłujkosć wót něźi 30 až do 70 cm. Wopuš jo krotki abo ma samsku dłujkosć kaž śěło. Maja pěś palcow.
Małke mjadwjeźe su w nocy aktiwne. Wóni mógu derje lězć, zwětšego su wobydlarje bomow a wšožracki.
Samice pó 60 až do 118 dnjow póroźuju 1 až 7 młoźetow, kótarež se 2 až 7 mjasecow cycaju. Wóni bywaju w starstwje wót 1 až 2,5 lět rodnje zdrjałe.
Rody
Rozdźěliju małke mjadwjeźe do dweju pódswójźbowu ze šesć rodami a 19 družynami:
Kaž na zachopjeńku naspomnjone, pśirědowanje małkego pandy jo wobzwadne. Drje toś ten jo pódobny w morfologiji mjadwjeźam, genetiskich pśepytowanjow dla pak z toś tymi jano daloko pśiswójźbny a se skerjej do swójskeje swójźby, Ailuridae, wjeźo, abo se wjelikim mjadwjeźam pśilicyjo.
Carny kichac
Carny kichac (Helleborus niger) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej gódowna roža a gwězdkowna roža.
Wopisanje
Carny kichac twóri kopcy, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 cm a šyrokosć wót 30 až do 50 cm. Srjejźnozelene łopjena su dłymoko lapate a pśecej zelene. Kwiśo w zymje. Běłe až śamnocerwjene kwiśonka.
Stojnišćo
Rostlina pótrjebujo jadnaku włožnosć.
Rozšyrjenje
Rosćo w Alpach.
Bronkow
Bronkow ( Bronkow) jo dolnołužyska wjas a gmejna we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej a źěl amta Stara Darbnja.
Wejsne źěle
K gmejnje słušaju gmejnske źěle Bronkow, Libeśin (Lipten) a Ług (Lug). Dalšne sedlišća bźez statusa gmejnskego źěla stej Cernjow (Rutzkau) a Žadow (Saadow).
Ibiza
thumb|Grimanje pśed Ibizu
Ibiza (katalański Eivissa) jo z płoninu wót 572 km² tśeśa nejwětša kupa k Špańskej słušajucego awtonomnego regiona Balearow. Na kupje se katalański dialekt Ibizenk powěda; amtskej rěcy stej pak Katalańšćina a Špańšćina.
Ibiza ma wokoło 133.000 wobydlarjow a jo mjazynarodnje znaty prozninski cil.
Kśesćijaństwo
Nastaśe kśesćijaństwa
Kórjenje kśesćijaństwo laže w žydojstwu, w casach romskego imperiuma, kótaryž jo wobkněžył źinsajšny Israel. To jo było na zachopjeńku 1. stolěśa. Ze žydojstwa wužywa kśesćijaństwo prědny źěl biblije Stary testament. Głowna wosoba kśesćijaństwa jo Jezus Kristus.
Texty
Zakładnym textom kśesćijaństwa jo biblija, kótaraž jo za kśesćijanow swěte pismo abo teke bože słowo.
Zakłady kśesćijaństwa
Jesus jo po kśesćijańskem wěrjewuznaśu rownocasnje pšawy Bog a pšawy cłowjek.Kśesćijańska wucba, kótaraž na bibliskem znakstwu stoj, ma slědujuce centralne wopśimjeśe: Bog jo pśišeł na swět w swójom synu Jezusu Kristusu. Smjerś Jezusa Kristusa na kśicy jo wucyniła wumoženje pśez wótporanje wót winow a grěchow cłowjeka.
Rozšyrjenje
Kśesćijaństwo we swěśe w cysłach (2000)
Zeleny kichac
Zeleny kichac (Helleborus viridis) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (Ranunculaceae).
Górska chójca (cembra)
Górska chójca (Pinus cembra) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Wopis
Górska chójca dośěgnjo wusokosć wót 25 m.
Krona jo kjaglojta abo walcojta.
Škóra jo bruna.
Młode gałuzy su tłuste a cerwjenožołśe kósmate.
Jegły su pó pěś na krotkich wurostkach promjenjate, pšoste, śamnozelene, tśigranite a dośěgnu dłujkosć wót 6 až 10 mm a šyrokosć wót 1,5 mm.
Kwiśo wót junija až julija.
Šyški su jajojte, kśiwo zrownane abo wótstojne a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 8 cm. Wóni akle w drugim lěśe pó kwiśenju zdrjałe budu. Płodowe spjerchliny su módrojte a maju brunu špicu.
Stojnišćo a rozšyrjenje
Rosće w jeglinowych gólach we wusokich połoženjach a na gólnej granicy Alpow a Karpatow we wusokosćach wót něźi 1200 až 2600 m.
Semitiske rěcy
Semitiske rěcy su rěcy w Prědnej Aziji a pódpołnocnej Africe.
Źělenje
Zwětšego se źěli na tśi pódkupki:
Shia LaBeouf
Shia Saide LaBeouf (11. junija 1986 w Los Angeles, Kaliforniska) jo US-amerikański grajaŕ a komikaŕ.
Kurt Biedenkopf
Žywjenje
Kurt Biedenkopf jo naroźił se ako syn Wilhelma Biedenkopfa z Kamjenicy, techniskego direktora Buna-zawodow w sakskem Schkopauwje. Tam jo wopytował gymnazij až do kóńca drugeje swětoweje wójny, gaž se swójźba do Hesseńskeje pśesedliła. Biedenkopf ma styri źiśi z prědnego manźelstwa.
Statkowanje
thumb|Biedenkopf z manźelskeju pó dobytych wólbach lěta 1990 Biedenkopf jo studěrował w lětoma 1949/50 w Zjadnośonych statach politiske wědomnosći a wót 1950 w Nimskej pšawowědu a ekonomiju, nejpjerwjej w Münchenje a pótom w Frankobroźe nad Mohanom, źož bu w lěśe 1958 promowěrowany. 1963 jo habilitěrował se za bergarske, wikowańske, góspodaŕske a źěłowe pšawo a statkował wótněnta na Bochumskej uniwersiśe. Pó pśewrośe jo był w lěśe 1990 za krotki cas z profesorom za ludogóspodaŕsku wědomnosć w Lipsku.
Na politiskim pólu jom statkował wót 1973 do 1977 ako generalny sekretaŕ strony CDU, wót 1976 do 1980 ako cłonk Zwězkowego sejma a 1980–88 ako cłonk krajnego sejma w Nordrhein-Westfalskej. Tam jo kandiděrował w nalěśu 1980 za swóju stronu bźez wuspěcha pśi wólbach za krajny sejm pśeśiwo ministaŕskemu prezidentoju Johannes Rau (SPD).
Pó dwójolětnej pśestawce jo wrośił se ze znowazjadnośonjom Nimskeje ako načolny kandidat sakskeje CDU za prědne wólby krajnego sejma w znowazałožonem zwězkowem kraju do aktiwneje politiki a dostał z 53,8 procentami głosow absolutnu wětšynu. Pśi wólbach 1994 a 1999 jo mógł wětšynu strony ako ministaŕski prezident hyšći dalej wutwariś. Wót 1. nowembra 1999 do 31. oktobra 2000 jo był zrazom pśedsedaŕ Zwězkoweje rady.
Dnja 16. januara 2002 wózjawił wótstup ze zastojnstwa k 18. apryla samskego lěta dla pśiběrajucej kritiki na swójom stilu wjednistwa – luźe su pomjenjowali jogo žortnje „kral Kurt“ – a dla wšakich aferow. Z naslědnikom jo stał se Georg Milbradt.