cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kap Verde
Na kapverdiskich kupach kněžy śopła, sucha klima ze słabym dešćowym casom wót awgusta do nowembra. Nejwuše městno wulkaniskich kupow jo Pico do Fogo (2.829 m) na kupje Fogo, kótaryž jo teke druga nejwuša góra cełego Atlantika.
Kap Verde jo był wót 1461 do 1975 portugiziska kolonija.
Betlehem
thumb|right|Cerkwja naroźenja w Betlehemje Betlehem jo město w Kraju pódwjacornego Jordana. Ma 29.930 wobydlarjow a słuša k Palestinskemu awtonomnemu teritoriumoju. Za 2,1 miliardy kśesćijanow jo město, kótarež ma za nich wósebny wuznam, dokulaž jo pó tradiciji rodne městno Jezusa Kristusa. thumb|right|Betlehemska gwězda w rodnej grośe thumb|Głowne sedło Betlehemskego guwernementa
Wótkaze
‎
Łobez
Łobez ( kaš. Łobéz, nim. Labes) jo město w Pólskej w pódwjacornopomorskem wójewódstwje, we wokrjesu Łobez, w gmejnje Łobez, na pódzajtšo wót rěki Rega. Prědny dokument, kótaryž wobzamjo eksistencu Łobez (Lobis), póchada z 13. stolěśa.
Nutśikokrajne wódy
Nutśikokrajne wódy su wódy, kótarež su wót krajnych masow wobdane a kótarež k mórjam abo źělam mórjow njesłušaju. Wóni źěle se do běžecych a stojatych wódach.
Na nutśikokrajnych wódach se mimo nutśikokrajnego łoźnistwa pó źělach teke mórske łoźnistwo cyni.
Wědomnosć wó žywjenju w nutśikokrajnych wódach jo limnologija.
John Travolta
John Travolta (pópšawem Jonathan Joseph Travolta; 18. februara 1954 w Englewood, New Jersey) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Mikstat
Mikstat jo město w Pólskej, w wjelikopólskem wójwodstwje, we wokrejsu Ostrzeszów, w gmejnje Mikstat. W lěśe 2014 jo how bydliło 1 898 luźi.
Grudziądz
Grudziądz jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje. W lěśe 2014, jo how bydliło 97 443 luźi.
Gat
thumb|Gat w [[Psowje|Psowjach.]] Gat słuša ku kumštnje stwórjonym stojecym wódam ze snadnej dłymokosću a nejmjeńša jadnym pśi- a wóttokom. W gaśe se žedne stabilne temperaturowe warstowanje njewutwórijo.
Nastaśe a wósebnosći
Gaty płaśe k stawizniski wuznamnym wuwiśam wódnego twarskego wuměłstwa. Akle pśez składowanje pitneje a wužytneje wódy su mógli se wobsedlenje w bliskosći městow a wjaskow rozšyriś. Wuznam gatow za skład wódy se akle w nowšem casu pśez moderne zastaranje z spódnej wódu zgubijo. To płaśi pśed rozšyrjenim sparneje mócy w 19. lětstotku teke za wažne młyńske gaty. Mjaztym až su se w městach pó źělach južo srjejź 19. lětstotka nowe wódne techniki wugótowali, su wobydlarje wejsnych stronow hyšći dłujko na gaty pokazane byli. Mimo togo su byli a su gaty wažne za nutśikokrajne rybarstwo, kaž na pśikład w dolnych stronach Łužyce.
Sean Connery
Thomas Sean Connery (roź. 25. awgusta 1930 we Edinburghu, Šotiska, wum. 31. oktobra 2020) jo był šotiski grajaŕ, filmowy producent a nosaŕ Oscar-myta. Wón jo swětoznaty ze swójogo wustupa we filmach, źož jo grał rolu britiskego pótajmnego agenta Jamesa Bonda.
Jan Greško
Jan Greško (roź. 22. oktobra 1854 w Drjowku, wum. 1925 we Waršawje) jo był dolnoserbski narodny procowaŕ, drogurubaŕ serbsko-pólskego pśijaśelstwa, pśekupc we Waršawje, awtor někotarych nastawkow w serbskej rěcy, wozjawjonych w casopisu Łużica.
Plzeň
Plzeň ( Pilsen) jo město w pódwjacornej Českej. Wóno jo stolica Plzeňskego kraja. Ma 170.000 wobydlarjow a wóno jo stwórte nejwětše město w Českej.
Srjejźowěk
left|thumb|Renesancna radnica Prědne naspomnjenja wó Plzni (źinsajšnem Starém Plzenci) póchadaju z lěta 976, gaž pla togo přemyslowskego groźišća, česki wjerch Boleslav II. jo porazył wójsko nimskego krala Oty II.
thumb|right|Źěle města a katastralny teritorij Plzně
left|thumb|Wjelika synagoga left|thumb|Pomnik wulichowanja z amerisku armeju
Cypresowe rostliny
Cypresowe rostliny (Cupressaceae) su swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophytina).
Dawid Statnik
Dawid Statnik (nimski David Statnik, * 15. junija 1983) jo wót 26. měrca 2011 pśedsedaŕ Domowiny.
Maniok
Maniok (Manihot) jo ród ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (Euphorbiaceae). W roźe Manihot se mjaz něźi 60 do 100 družynow rozeznawa. Někotare družyny se w tropach ako škrobowe dodawarje sajźiju. Wše sajźone družyny su pó górjejce mjenjowanem mjenju, wótwisnje wót regiona, wóznamjenjone. Nejwažnjejša družyna jo pšawy maniok (Manihot esculenta). Dokulaž wopśimjejo korjeń rostliny škrob, jo jeje sajźenje šyroko rozšyrjone. Wóna póchada originalnje z regionow źinsajšneje Brazilskeje a Paraguaya a bu južo pśed wobsedlenim Ameriki pśez Europejarjow wót prawobydlarjow za zežywjenje wužywana. Mjaztym se rostlina swětodaloko we wjele źělach tropow a subtropow sajźijo.
Wopis
Manihot-družyny su bomy, kerki, połkerki abo zelišćowe rostliny. Wopśimjeju běły mlokowu mězgu. Někotare družyny wobsejźe korjentne kule. Schódne listowe łopjena su jadnory abo rukojśe rozdźělone. Łopjenowe šyški su dłujke. Pódlańske łopjena su małke.
Rostliny su zwětšego jadnodomnje rozdźělone rodne (monözisch), rědko dwójodomnje rozdźělone rodne (diözisch). Kwiśonki stoje pó wšakich w jadnorych abo zestajanych, cesto terminalnych granojtych abo njepšawowokołkojtych kwiśonkowych stołkach. Jadnorodne kwiśonki su pěślicbne. Kwiśonkowa wobalka wobstoj jano z pěś keluškowych łopjeńkow, Kronowe łopjeńka feluju. Muske kwiśonki wopśimjeju wósym až 15 lichotnych stamenow w dwěma krejzoma. Žeńske kwiśonki wopśimjeju mimo pěstki teke wótergi někotare staminodien. Twórje tśiwjechlojte kapslowe płody.
thumb|[[Manihot glaziovii Müll. Arg., Syn.: Manihot carthaginensis subsp. glaziovii (Müll. Arg.) Allem., Ilustracija.]] thumb|[[Maniok (Manihot esculenta), Ilustracija.]] thumb|[[Maniok (Manihot esculenta), Jungpflanze.]] thumb|[[Manihot purpureocostata, Ilustracija.]] thumb|[[Manihot quinqueloba, Ilustracija.]] thumb|[[Manihot salicifolia, Ilustracija.]] thumb|[[Manihot violacea, Ilustracija.]]
Systematika
Rod Manihot bu 1754 wót engelskego botanikarja Philip Miller nastajony. Znutśika roda se źinsa něźi 60 až 100 družynow rozeznawaju, kótarež wše z Neotropis póchadaju, zwětšego z Brazilskeje.
K nejwažnjejšym družynam roda słušatej:
Mimo togo eksistěruju dalšne družyny.
thumb|Maniok (M. esculenta), Ricomy pó žnjach thumb|Wusušony Maniokowy škrob.
Wužywanje
30 až 60 cm dłujke, w promjenjach gromaźe stojece, mlokomězgowe a na škrob bogate korjenje wopśimjeju pśi někotarych družynow cyanowóźik a su togodla gadowate. Zagadowańske zjawy su ataksija, amblyopija. Pśez pśigódne wobjadnanje (mócny wogrěśe) se pak wupšažecy cyanowóźik wótpóra, a dostanu pótom dobre žywidła. Maniok ma pak drobny wutk na proteina (jano něźi 1,2 %) a jano wjelgin małke esencielne aminokisaliny. (tšach Kwashiorkor-syndroma.) Aby pśeśiwo tomu póstupował, pórucyjo se pśidatne jěźenje na proteinach bogatych Maniok-łopjenow.
Wužywanje kulow ako žywidła slědk źo na prawobydlarjow pódpołdnjoweje Ameriki. Maniok jo teke źinsa hyšći wažne głowne žywidła w Brazilskej, pśedewšym na pódpołnocy a dłujkem zajtšu kraja.
Kaž wjele tropiskich wužytne rostliny pódajo maniokowy kerk z małkim nałožowanim źěła wusoki dobytk.
Dawid Statnik
Z Ralbic pochadajucy Statnik bu wót 15. głowneje zgromaźiny Domowiny w Delnim Wujězdźe wuzwólony a jo - pó Pawole Neźe - drugi nejmłodšy pśedsedaŕ w stawiznach organizacije. Statnik jo naslědnik Jana Nuka, kótaryž se pó jadnasćo lětami juž njejo był nastupił.
Maniok
Wužywanje
Kule bu wobělone, rozmlate a tšugane, a pótom zamócone. Pó někotarych dnjach wutłoce masu, wumyju ju pśez tak mjenjowany tipití a wopjakuju ju w kachlach. W prasy wóstajona masa doda Maniokowu muku (farinha).
Dawid Statnik
Dawid Statnik jo wóženjony a nan dweju góleśowu. Źěła ako jawišćowy mejstaŕ w Serbskem ludowem ansambelu a angažěrujo se w zwězku serbskich wuměłcow.
Maniok
Wužywanje
Maniokowa muka se móžo pódobnje kaž pšenicu muku wužywa. Luźe z alergijami pśeśiwo pšenicy a drugim trajdam wužywaju togodla cesto maniokowu muku ako narownanje.
Mimoprodukt zgótowanja maniokoweje muki jo škrob („polvilho“), kótaryž bu wopjacony a pótom „Tapioka“ mjenjowany.
W drugich regionach dostanu pó modificěrowanym jadnanju pitśku druge produkty; teke pśigótuju z muki tykańc (na pś. Beijú), kótarež našomu klěboju mjenjej abo wěcej pódobne su, a na Antillach měšaju maniokowu muku z pšenicneju muku a pjaku z togo klěb („conaque“).
Fryšny korjeń wužywaju ako gójeński srědk pśi wrjodach.
Łopjena manioka se ako zeleninu jěźe. Semjenja wšych tśi górjejce mjenjowanych družynow statkuju purgěrujcy a bluwanje rozbuźece.
Słodnosći, kótarež w Brazilskej z manioka zgótuju, su (u. a.) Beijú, Farofa abo Tarubá. Pśedewšym w Peruwje pśewšo lubowana najěź jo „Yuca á la Huancaína“, „Yuquitas“ jo tam samo pśi wšych wjelikich fastfood-seśach ako mały pśikusk.
Maniok se teke w centralnej Africe (Kamerun, Gabun, Kongo atd.) intensiwnje a rad wužywa. Muka (Foufou) se cesto za družynu klejzowego śěsta wužywa. Kula se rada w parje abo we wóźe wari a nic rědko fritěrujo. Maniokowe łopjena su teke wjelgin lubowana jěź a se z mazom zemskich wórješkow, płodami wólejowych palmow abo kokosowym mlokom pśigótujo. Wjelgin lubowane (a za europske njebja wjelgin zwucenja pótrěbne) su do palmowych łopjenow zawite maniokowe žerdki (Bibolo). Toś te se pśez dopołne wopałkanje škroba z maniokoweje muka zgótuju a wobstoje togodla pśisamem ze cystego glutena. Toś ta twarda, gumijojta, translucidna substanca se ako pśikusk k rybje a měso zjě.
Cypresowe rostliny
Systematika
miniatur|[[Sandarakbaum (Tetraclinis articulata)]] miniatur|[[Chinski praswětowy mamutowy bom (Metasequoia glyptostroboides)]] miniatur|[[Wšedna bagnowa cypresa (Taxodium distichum)]] W swójźbje cypresowych rostlinow (Cupressaceae) jo sedym pódswójźbow a 29 rodow z 142 družynami; wjele rodow (17) jo monotypiske, toś wobstoj jano z jadneje družyny:
Kiribati
thumb|left|Na kupje Abaiang Kiribati jo njewótwisny kupowy stat wósrjejź Śichego oceana a cłonk Commonwealtha. Lažy mjaz Hawaiiom a Awstralskeju a zestawajo se ze tśich kupowych kupkow z 32 atolami. Stolica jo South Tarawa na głownej kupje Tarawa.
Na kupach kněžy włožna, tropiska klima. Nejwuše městno stata namaka se na wótlažanej kupje Banaba (81 m).
Kiribati jo był wót 1916 do 1979 britiska kolonija.
Měto Wjeńcko
Měto Wjeńcko, teke: Měto Wjeńcko-Strobicański, nim. Martin Wentzko a Martin Wentzke (roź. 30. julija 1870, wum. 21 oktobra 1953) jo był dolnoserbski faraŕ, dopisowaŕ Nowego Casnika a Wósadnika, maśicaŕ.
Wót 1892 jo w Halle a Barlinju teologiju studěrował. W lětach 1899-1910 jo źěłał ako faraŕ w Šprjejcach, pón 1910-1913 w Dešnje a 1913-1939 pśi serbskej cerkwi w Chóśebuzu. W 1939 jo Wjeńcko wótejšeł na wuměńk. Wót 1908 wón jo był cłonk Maśicy Serbskeje.
Wón jo napisał Mójo drogowanje do Jerusalema, kótarež jo było we Wósadniku w někotarych źělach publicěrowane.
Rosławl
Rosławl (rus. Рославль; pól. Rosław) jo město w Rusojskej.
Łatgalska
thumb|300px Łatgalska (let. Latgale; pól. Łatgalia; łatg. Latgola) - historiska krajina w Letiskej. Nejwětše město Łatgalskej jo Daugavpils.
Stawizny
thumb|Wopon
Kśesćijańsko-demokratiska unija Nimskeje
Kśesćijańsko-demokratiska unija Nimskeje (nimski: Christlich Demokratische Union Deutschlands, CDU) jo konserwatiwna, demokratiska strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 26. junija 1945 załožona. Pśedsedaŕ strony jo Armin Laschet.
Nyíregyháza
Nyíregyháza jo město w Hungorskej.
Brodnica
Brodnica jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Brodnica. W lěśe 2014, jo how bydliło 28 574 luźi.
Fraktura (pismo)
Fraktura jo swójźba pisma pó łatyński alfabet. Bu wutwórjona w 16. lětstotku za Maksimilijana I., kejžora Swětego romskego mócnaŕstwa, a w Nimskej bu wužywana až do lěta 1941.
Jan Pawoł Nagel
Jan Pawoł Nagel (roź. 8. maja 1934 we Łazu; wum. 21. maja 1997) jo był serbski komponist kaž teke pśedsedaŕ Domowiny mjaz 1991 a 1992.
Fidži
Fidži su kupowy stat w śichem oceanje. Fidži jo z lěta 1970 wótwisna a z lěta 1987 republika ze stolicu Suva na kupje Vitu Levu.
Geografija
Granicujo z Tuvalu na pódpołnocy, z Salomonami na dłujkem wjacorje, z Vanuatu na pódwjacorje a Nowej Kaledonskej na krotkem wjacorje.
Pšawa ronica
Pšawa ronica (Lepidium coronopus, Syn.: Lepidium squamatum Forssk., Cochlearia coronopus L., Coronopus procumbens Gilib., Coronopus ruellii All., Senebiera coronopus (L.) Poir., Coronopus squamatus (Forssk.) Asch. ) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
W někotarych žrědłach se rodoju ronicow (Coronopus) zarědujo.
Christlich-Soziale Union in Bayern
Christlich-Soziale Union in Bayern jo kśesćijańska strona w Bayerskej, kótaraž bu dnja 8. januara 1946 załožona. Pśedsedaŕ jo Markus Söder.
Jan Nuk
Jan Nuk (nimski Jan Nuck, * 13. junija 1947 w Koslowje) jo był mjaz 2000 a 2011 pśedsedaŕ Domowiny.
Nuk wopyta serbskej šuli w Ralbicach a Pančicach; pó tym wuwuknjo powołanje elektrikarja w Lubnjowskej milinarni. Wót 1967 jo źěłał we Wětrowje kaž teke w redakciji Noweje doby a wót 1969 w LND. W casach pśewrota se Nuk w Serbskej narodnej zgromaźinje jo angažěrował.
Jan Nuk jo wóstawał až do 2011 pśedsedaŕ Domowiny, dokulaž jo był wón k wólbam 2009 jadnučki kandidat za zastojnstwo. Jogo naslědnik jo Dawid Statnik. Nuk jo wóženjony a nan styrjoch źiśi. Jo jadnaŕ Budyšyńskego zawoda „Nukec napoje“.
Wjelikoraz
thumb|250px|Wjelikoraz (drjeworězba Lucasa Cranacha) Wjelikoraz (teke: wjelkoraz, we Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow Arnošta Muki: ẃelkoraz ) jo mytiska bytosć, kótaraž jo znata we mytologijach młogich ludow swěta, teke słowjańskich a germańskich. Wjelikoraz jo cłowjek, kenž se wótergi pśeměnijo na wjelka pódobnego na zwěrjeśa.
Wó wjelikorazach w serbskej ludowej wěrje jo pisał spisowaśel a ludowědnik Adolf Černý w knigłach Mythiske bytosće łužiskich Serbow (1893).
Alt (tasta)
thumb| [[Tasta|Tasty Ctrl, Windows a Alt]] Tasta Alt jo funkcijowa tasta na tastaturje kompjutera. Na windowsowej tastaturje jo nalěwo pódla prozneje tasty, na makintošowej tastaturje jo druga tasta nalěwo pódla prozneje tasty, mjazy "wóźeńskeju" tastu nalěwo a "jabłukoweju" tastu napšawo. Tastowe mě "Alt" originalnje póchada z engelšćiny a wóznamjenja alternate („alterněrowaś“): Z pomocy toś teje tasty jo móžne, aby wóznam drugich computerowych tastow změniło.
Zürich
Zürich jo nejwětše město Šwicaŕskeje a stolica kantona Zürich. Jo to technologiski a ekonomiski centrum cełoswětoweje wažnosći. Zürich ma jano pśisamem styrista tysacow wobydlarjow, ale jogo aglomeracija ma něźi 2 miliona wobydlarjow.
Nelson Mandela
thumb|Nelson Mandela (2008)
Nelson Rolihlahla Mandela [] (* 16. julija 1918, Mvezo, † 5. decembra 2013, Johannesburg) jo był pódpołdnjoafrikański politikaŕ.
Plon na najśpje
Plon na najśpje (z pódtitelom Powěsći z našych jsow) su knigły, kótarež jo wudało Ludowe nakładnistwo Domowina w lěśe 1997. Wudawaŕ a zestajaŕ knigłow jo Werner Měškank. Knigły jo ilustrěrowała Ingrid Groschke.
Powěsći, kótarež su w toś tych knigłach wózjawjone, su byli wubrane z Pratyje, Bramborskego Serbskego Casnika a zapisow ludowědnikow. Werner Měškank, kenž jo zestajił tu zběrku, jo wubrał teke take powěsći, w kótarychž su wulicowarje pódali teke mjenja městow a jsow z Dolneje Łužyce. W toś tych knigłach su wózjawjone mjazy drugim wulicowanja wó mytiskich bytosćach ako na pś. nykus, plon, lutki, błudnik, cart, carna baba, wjelikoraz, nocny jagaŕ a dr.
Na kóńcu knigłow jo dodany zapis městow a jsow w dolnoserbskej a nimskej rěcoma.
Gerald Šejn
Gerald Šejn, teke: Gerald Šěn , nim. Gerald Schön (roź. 1970 ), jo serbski spiwaŕ (bariton), dirigent, wucabnik, projektowy sobuźěłaśeŕ w Chóśebuskem regionalnem běrowje Domowiny. Wón nawjedujo Dolnoserbski źiśecy chor a jo cłonk serbskeje muzikoweje kupki Kula Bula.
Turnow-Pśiłuk
Turnow-Pśiłuk ( Turnow-Preilack) jo gmejna w bramborskej Dolnej Łužycy. Lažy blisko městaška Picnjo a pśi kšomje Luboraskeje góle we wokrejsu Sprjewja-Nysa. Gmejna słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju a jo źěl Picańskego amta.
Kecskemét
Kecskemét jo město w srjejźnej Hungorskej.
Zwězkowy sejm
Zwězkowy sejm jo z lěta 1949 parlament Zwězkoweje republiki Nimskeje. Jogo sedło jo wót 1999 Barlinski reichstag. W politiskem systemje Nimskeje jo zwězkowy sejm jadnučki wustawowy organ, kótaryž bu direktnje z ludu wuzwólony. Legislaturna perioda sejma zasadnje trajo styri lět. W aktualnej 20. legislaturnej perioźe sejźi 736 zapósłańcow w sejmje, mjaz nimi 206 za SPD, 152 za CDU/CSU, 118 za Zelenych, 92 za FDP, 83 za AfD, 39 za Lěwicu a 1 za SSW. Aktualny prezident jo Bärbel Bas (SPD).
Casowe cony w Europje
[[Dataja:Time_zones_of_Europe.svg‎|thumb|right|370px|Casowe cony w Europje
Zwězkowy sejm
Doněntne wólby k zwězkowemu sejmoju su wótměli se w lětach 1949, 1953, 1957, 1961, 1965, 1969, 1972, 1976, 1980, 1983, 1987, 1990, 1994, 1998, 2002, 2005, 2009, 2013, 2017 a 2021.
Casowe cony w Europje
]]
Pad (gramatika)
Pad (teke kazus) jo w gramatice fleksiska kategorija nomena (=deklinacija). Z nim pokaza nomen swóju funkciju znutśika zmysłowego zwiska sady. W morfologiji jo kazus morfologiska kategorija, kótaraž jo pśez system na sebje napśeśiwo stojecych formowych rědow wóznamjenjowany, pśi tom toś te formy póśěg pśedmjata k drugim pśedmjatam w dokładnej situaciji wrośi. Typiski njaso słowo jano jadnučke kazusowe markěrowanje, w někotarych rěcach tola eksistěruju teke słowa z dwěma a wěcej kazusowymi markěrowanjami.
Casowe cony w Europje
Europa ma styri casowe cony: pódwjacoroeuropski cas (WET/GMT), srjejźnoeuropejski cas (CET), pódzajtšnoeuropski cas (EET) a Moskowski cas (MSK).
Pad (gramatika)
Etymologija
Pomjenjowanje kazus etymologiski wót grichiskego gramatikarja Dionysios Thrax slědk źo. Wón jo nomeny ako wót werba wótpadujucy (nimski 'abfallend' ('abhängig')) wopisował a wóznamjenjował toś ten proces ako ptosis  'pad'. Pśewześe zapśimjeśa łatyńšćiny jo až źinsajšny źeń wobchowało.
Casowe cony w Europje
Pódwjacornoeuropski cas (WET, UTC+0, GMT) jo casowa cona Färöskich kupow, dłujkozajtšneje Grönlandskeje, Irskeje, Islandskeje za cas cełego lěta, Kanariskich kupow, Madeiry, kupy Man, Portugalskeje a Zjadnośonego kralojstwa. Jogo engelske mě jo Western European Time (WET).
Pad (gramatika)
Kazuse w dolnoserbšćinje
Dolnoserbšćina ma jano šesć kazusow (padow):
Casowe cony w Europje
Srjejźnoeuropejski cas (CET, UTC+1) jo mě casoweje cony, kótaraž ma casowu diferencu jadneje góźiny wót koordiněrowanego swětowego casa (UTC). Wužywa se wót wšych krajow w pódwjacornej kontinentalnej Europje wótglědajucy wót Portugalskeje, wužywajuceje pódwjacoroeuropski cas. Engelske mě jo Central European Time (CET).
Pad (gramatika)
Kazuse w górnoserbšćinje
Górnoserbšćina ma samo sedym kazusow, dokulaž wokatiw pśidatnje eksistěrujo.
Casowe cony w Europje
Pódzajtšnoeuropski cas (EET, UTC+2), engelski Eastern European Time (EET), jo casowa cona pódzajtšo- a pódpołnocnoeuropejskich krajow mjazy srjejźnoeuropejskeju casoweju conu a Rusojskeju (Běłoruska, Bulgaŕska, Cypriska, Estniska, Finska, Grichiska, Letiska, Litawska, Moldawska, Rumuńska, Kaliningradska prowinca, Ukraina).
Pad (gramatika)
Kazuse w słowjańskich rěcach
Licba kazusow jo pó źělach rozdźělna we słowjańskich rěcach, dokulaž bulgaršćina a makedońšćina wěcej njamatej kazuse pśi nomenach, ale małe kazuse pśi pronomenach. Wše druge rěcy maju šesć abo sedym kazusow.
Casowe cony w Europje
Moskowski cas (MSK, UTC+3) (Моско́вское вре́мя) jo casowa cona europskego źěla Rusojskeje. thumb|left|180px|Moskowski MSK-cas na kórśe Rusojskeje Wón wužywa se mimo togo w cełem kraju za jězdne abo lětańske plany śěgow, lětadłow, łoźow. Wóno teke wustupujo w telegramach, mejlkach atd. Cas jo cesto zdźělone wšudy w kraju za cas radijowych wusćełanjow.
Pad (gramatika)
Kazuse w słowjańskich rěcach
Prasłowjańska rěc jo sedym kazusow měła.
Casowe cony w Europje
"Moskowski normalny cas (MSK)" wótpowědujo UTC+3 w zymje, mjaz slědnym tyźenjom oktobra a slědnym tyźenjom měrca, lětny cas wótpowědujo UTC+4.
Pad (gramatika)
Kazuse w słowjańskich rěcach
Pódwjacornosłowjańske a pódzajtšnosłowjańske rěcy maju rozdźěl mjazy měkeju a twardeju deklinaciju, ale w pódpołdnjosłowjańskich rěcach toś ten rozdźěl pśisamem wěcej njeeksistěrujo.
Kazuse w indoeuropskich a drugich rěcach
Indoeuropska prarěc jo znała wósym abo źewjeś kazusow:
Z togo nastawane rěcy (baltiske, słowjańske rěcy, ale teke łatyńšćina abo Stara grichišćina) su toś te dopołnje abo jano pó źělach wobchowałe (pó źělach z drugimi mjenjami). Teke nimšćina jo měła pśed 1.000 lětami hyšći instrumental.
Wilhelm Bogusławski
Wilhelm Józef Bogusławski (1825-1901) jo był pólski jurist, stawiznaŕ a pśijaśel Serbow. Wón jo gromaźe z Michałom Hórnikom wudał knigły Historija serbskeho naroda (Budyšyn 1884).
Pad (gramatika)
Kazuse w indoeuropskich a drugich rěcach
Njeindoeuropske rěcy (na pś. finougriske) znaju pó źělach jasnje wěcej kazusow. W finšćinje su na pśikład pěśnasćo, w hungoršćinje wósymnasćo.
Tola jo pšawje śěžke daś zapśimjeśu powšyknje płaśecu definiciju. Někotare fachniki cwibluju na śim, až wón se na wše rěcy (na pś. Engelšćina abo hungoršćina) nałožowaś góźi.
Samoa
Samoa (do 1997 oficielnje Pódwjacorna Samoa) jo njewótwisny kupowy stat w pódwjacornem źělu Śichego oceana, kótaryž wobstoj ze pódwjacornych Samoaskich kupow, mjaztym až słušaju pódzajtšne kupy ako Amerikańska Samoa k Zjadnośonym statam. Samoa bu w lěśe 1962 njewótwisna wót Nowoseelandskeje a ma pśisamem 200.000 wobydlarjow.
Republika Samoa słuša ku Commonwealthej a jo cłonk Zjadnośonych narodow.
Geografija
thumb|left|Samoaski pśibrjog na kupje Upolu Samoa lažy w krotkowjacornem Pacifiku, na dłujke zajtšo wót Fidžija. Nejwětšej kupje stej Savai'i (1708 km²) a Upolu (1118 km²), źož namakatej se samoaska stolica Apia a mjazynarodne lětanišćo. Dalšej wobsedlonej kupje stej Manono a Apolima. Dalše mjeńše kupy njejsu stawnje wobsedlone. Wětše kupy archipela su wulkaniskego póchada, mjeńše su nastali z koralowych riffow.
Na kupach kněžy tropisko-oceaniska klima z dešćowym a suchym casom. Pśerězna temperatura lažy pla 27 stopnjow. Dla swójogo geografiskego połoženja jo Samoa wót hurrikanow a tsunamijow wogrozona.
Wylem Bjero
Wylem Bjero, Wilhelm Bähro (roź. 4. septembera 1902 w Drjejcach, wum. 26. awgusta 1988 w Chóśebuzu) - dolnoserbski casnikaŕ, ceptaŕ, spisowaśel a pśełožowaŕ.
Źěłał jo ako źěłaśeŕ w rězaku, pśi zeleznicy, na lětanišću, ako knigływjednik, nakupowaŕ a pśedawaŕ a ako gmejnski pśistajony. Wón jo był wušej dwaźasća lět wucabnik w šuli w Kuparskich Borkowach.
Wot lěta 1958 až do 1977 wón jo był ako redaktor zagronity za Serbsku Pratyju. Bjero jo pisał nastawki a wulicowańka za Nowy Casnik, Pratyju, Płomje a dolnoserbske radijo. W 1959 jo dostał cesne znamuško Domowiny. W lěśe 1977 jo wótejšeł na wuměńk. Wón jo był slědny redaktor Nowego Casnika, za kótaregož jo dolnoserbska rěc była mamina.
Wón jo był teke dłujkolětny (1952-1987) pśedsedaŕ Zjadnośeństwa serbskich rybarjow.
Richard Schiff
Richard Schiff (27. maja 1955 we Bethesda, Maryland) jo US-amerikański grajaŕ.
Székesfehérvár
Székesfehérvár jo město w Hungorskej.
Newel
Newel (rus. Невель; pól. Newel) jo město w Rusojskej.
Dejm hyšći bomki sajźaś
Dejm hyšći bomki sajźaś (z pódtitelom Antologija dolnoserbskeje literatury) su knigły, kótarež jo Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w lěśe 1985 w seriji Kapsne kniglicki, cysło 137. Toś tu antologiju jo zestajiła Ingrid Naglowa. Ilustrěrowała Sofija Natuškec.
Antologija Dejm hyšći bomki sajźaś jo stwórta z někótarych antologijow dolnoserbskeje literatury, kenž su doněnta wót 1971 wujšli. W toś tych knigłach su zastupjone luźe wěcej generacijow. Zestajaŕka antologije, Ingrid Naglowa, jo napisała w pśedsłowje: Wucabniki, redaktory, wuknice a studenty su podla, pśedewšym luźe, kenž su swojo kubłanje po 1945 zwětšego na serbskich šulach dostali. Wóna pišo teke, až titul kniglickow jo wuznaśe k žywjenju, wobstojecemu a pśichodnemu.
Chełmno
Chełmno jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Chełmno. W lěśe 2014 jo how bydliło 20 573 luźi.
Wójwodstwo (wěcejwóznamowosć)
Wójwodstwo móžo rozdźělnej wóznama měś:
Szombathely
Szombathely jo město w Hungorskej.
Na mjazy
Na mjazy (z pódtitelom Antologija dolnoserbskeje literatury) su knigły, kótarež jo Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w lěśe 1989. Toś tu antologiju jo zestajiła Ingrid Hustetowa a ilustrěrowała Maja Nagelowa.
Antologija Na mjazy jo pěta z někótarych antologijow dolnoserbskeje literatury, kenž su doněnta wót 1971 wujšli. W toś tych knigłach su zastupjone luźe wěcej generacijow. Zestajaŕka antologije jo napisała w pśedsłowje: Do pisanja su se dali faraŕ a spisowaśel, žurnalist a wucabnica, wědomostnik a student (...) awtory, kenž reprezentuju nejwšakorakše powołanja a generacije.
1974
Wumrěśe
mini|upright=0.4|Arnošt Simon (wum. 18. decembra 1974)
Zwězk 90/Zelene
Zwězk 90/Zelene (nimski Bündnis 90/Die Grünen; krotce Zelene abo GRÜNE) jo strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 14. maja 1993 w Lipsku ze stronowu Zwězk 90 a Zelenych załožona. Pśedsedarja stej Cem Özdemir a Simone Peter. Wót 1998 do 2005 jo była strona ako mjeńšy koaliciski partnaŕ na zwězkowem kněžaŕstwje wobźělona. Zwězk 90/Zelene maju něźi 61.000 cłonkow a zapósłańcow w kuždem krajnem sejmje.
W tuchylnem zwězkowem sejmje ma Zwězk 90/Zelene 68 wót 620 sedłow. thumb|left|250px|Stroński zjězd 2005 w Oldenburgu
Pran
Pran (12. februara 1920 we Dehli, India – 12. julija 2013 we Mumbai, Indiska) jo był indiski grajaŕ.
Komory
thumb|left|Pśi pśistawje w stolicy Moroni Komory (francojski Comores) su njewótwisny kupowy stat w Indiskem oceanje pśed afriskim pśibrjogom. Laže mjaz Madagaskarom w krotkem zajtšu a Tanzaniju w dłujkem wjacorje. Stolica jo Moroni pśi pódwjacornem pśibrjoze głowneje kupy Grande Comore. Dalšne wjelike kupy archipela su Anjouan, Mohéli a Mayotte, pśi comž słuša slědna hyšći k Francojskej.
Na kupach kněžy maritimna tropiska klima z cełolětnymi pśerěznymi temperaturami mjaz 22 a 27 °C. Dešćowy cas jo mjaz nowemberom a aprylom. Nejwuše městno góratych wulkaniskich kupow jo Karthala (2.361 m) njedaloko stolicy.
New York City
New York (wugronjenje, oficialnje New York City) jo nejwětše město we Zjadnośonych statach Ameriki. Lažy na dłujkem zajtšu Zjadnośonych statow Ameriki na brjoze Atlantiskego oceana.
Eksterne wótkaze
thumb|left|250px
Suckata ronica
Suckata ronica (Lepidium didymum) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
W někotarych žrědłach se rodoju ronicow (Coronopus) zarědujo.
Synonymy
Synonymy za Lepidium didymum L. su: Carara didyma (L.) Britton, Coronopus didymus (L.) Sm., Coronopus pinnatifida DC., Senebiera pinnatifida DC., Senebiera didyma (L.) Pers., Senebiera incisa Willdenow. ,
Rypin
Rypin jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Rypin. W lěśe 2014, jo how bydliło 16 824 luźi.
Jim Varney
James Albert "Jim" Varney, Jr. (15. junija 1949 w Lexington, Kentucky – 10. februara 2000 we White House, Tennessee) jo był US-amerikański grajaŕ.
Kóšowe kwětarje
Kóšowe kwětarje (Asteraceae, ale teke Compositae) su nejwětša swójźba znutśika pókšytych semjenjakow (Magnoliopsida).
Wužywanje
Jadnotliwe družyny swójźby Asteraceae a wosebite jich kulturowane formy se na wšelakorem wašnju wužywaju. Tu jo njedopołne lisćina z kuždym rostlinskim źělom, kótaryž se pśewažnje wužywa. , :
Richard Andree
thumb|Richard Andree.
Kóšowe kwětarje
Wužywanje
Wjelike młogosć na družynach a jich sortow se ako pyšne rostliny we wšych źělach swěta wužywaju. Wóni se do parkow a zagrodow sajźiju abo słuže ako rězne a suche kwiśonki.
Richard Andree
Richard Andree (* 26. februara 1835 w Brunšwigu; † 22. junija 1912 w Münchenje) jo był nimski geograf a etnograf.
Žywjenje
Richard Andree jo w Brunšwigu a Lipsku pśirodowědy studěrował, wósebnje geologiju. W Lipsku jo 1857 do tamnjejšego studentskego korpusa Lusatia zastupił, kótaryž jo se 1807 załožył. Studentski korpus jo jomu pózdźej teke cesne cłonkojstwo wupóžycył. Kaž teke južo jogo nan Karl Andree (1808–1875) jo Andree głownje na polu geografije slěźił, a bywał pśez jogo etnografiske slěźenja teke daloko znaty.
Kóšowe kwětarje
Systematika
Swójźba Asteraceae wopśimjejo něźi 1.600 až 1.700 rodow z něźi 24.000 družynow.
Richard Andree
Žywjenje
W lětach 1859 do 1863 jo Andree zastojnik w českem górnistwje w kněstwje Křivoklát wjercha Maxa Egona von Fürstenberga był. W Lipsku, źož jo mjaz 1873 do 1890 kartografiski wustaw nakładnistwa Velhagen & Klasing nawjedował, jo se Andree zrazom z kartografiju zaběrał a měł wjeliki późěl pśi wuźěłanju a wudawanju šulskich atlantow a Physikalisch-Statistischen Atlas des Deutschen Reichs. Mimo togo jo był redaktor wědomnostnego casopisa Globus. Twórby Richarda Andreeja su teke Arnošta Mukowe slěźenja wó serbskem kulturnem žywjenju wobwliwowali. Wót 1903 jo był Andree z ludowědnicu Marie Andree-Eysn (1847–1929) z Awstriskej ženjony. W lěśe 1886 jo se wón na cłonka akademije wuconych Leopoldiny wólił a 1909 bywał cesny cłonk Berlinskeje towarišnosći za antropologiju, etnologiju a prastawizny (Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte).
Kóšowe kwětarje
Systematika
Kužda fylogenetiska analyza swójźby Asteraceae jo pokazowała, až wóna monofyletiska jo (na pś. Small 1919, Bremer 1987, Jansen and Palmer 1987, Hansen 1991, Michaels et al.1993, Lundberg & Bremer 2003).
Pó nowych fylogenetiskich dopóznaśach buchu něnto dwanasćo pódswójźbow zawjedowane, kótarež dogromady něźi 43 tribusow wopśimjeju. Za pśisłušece rody glědaj jadnotliwe pódswójźby a tribusy:
Rodopis pó Panero & Funk 2008 :
Očakiw
Očakiw ( Очаків; Oczaków;  Очаков) jo městko pśi Carnem mórju w pódpołdnjowej Ukrainje.
Madlena Norbergowa
Madlena Norbergowa, nim. Madlena Norberg (* 22. měrca 1958 ) jo dolnoserbska rěcywědnica, kulturna procowaŕka a publicistka, wědomnostna sobuźěłaśeŕka Rěcnego centruma WITAJ. Awtorka młogich linguistiskich pśinoskow na pólu sorabistiki. Źowka Herberta Nowaka.
W 2012 Madlena Norbergowa jo dostała cesne znamuško Domowiny.
Madlena Norbergowa a Peter Kosta stej załožyłej wědomnostny sorabistiski rěd Podstupimske pśinoski k Sorabistice a stej byłej jogo redaktora a wudawarja.
Literatura
]
Szolnok
Szolnok jo město w Hungorskej.
Wjerbno
Wjerbno jo gmejna w Dolnej Łužycy, kótaraž lažy we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Błotach a słuša k sedleńskemu rumoju Serbow w Bramborskej. Jo jadna ze šesć gmejnow Bórkowskego amta.
Wódy
thumb|[[Fjord (Lysefjord) w Norwegskej.]]
Wódy wopśimjeju cełu w pśiroźe se jawjecu běžecu a stojatu wódu. Wódy su do pśirodnego kołoběga wódy zapśimnjone.
Lesotho
thumb|left|Domcyk na lesothskej wusocynje Kralojstwo Lesotho (něga Basutoland) jo njewótwisny nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Namaka se wósrjejź republiki Pódpołdnjoweje Afriki w Drakenskich górach. Stolica jo Maseru, kótarež se namaka pśi pódpołdnjowoafriskej granicy na pódwjacorje kralojstwa.
Wjerbno
Geografija
Susedne gmejny su Smogorjow-Prjawoz, Góry, Gołkojce a Bórkowy.
Lesotho
W Lesothu kněžy měrna, śopła klima z dešćowym casom w lěśu, pótakem mjaz oktoberom a měrcom. We pódzajtšnych wusokich górinach móžo se cełolětnje sněgowaś. Nejwuše městno górjatego kraja jo Thabana Ntlenyana (3.482 m), kótarež jo teke nejwuša góra cełeje pódpołdnjoweje Afriki. na pódzajtšu wužrědli se teke rěka Oranje. Lesotho jo jadnučki njewótwisny stat na swěśe z teritorijom, kótaryž lažy dopołnje wuše nježli 1.000 m nad mórskeju głaźinu.
Wódy
Wucba nazemskich wódow jo hydrologija, kótaraž se do wucby nutśikokrajnych wódow (limnologija) a mórjow (oceanografija) rozdźěli. Na drugego boka jo hydrogeologija wucba wó pódzemskich wódach.
Hendryškowy keŕ
Wopis
Hendryškowy keŕ jo w lěśu zeleny, rowny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,6 až do 1,5 m. Rostlina njaso mócne, w tśich rědach stojece, až do 1 cm dłujke śernje. Wurostki su gusto kósmate.
Łopjena
Měnjate łopjena su tśilapate až pěślapate, meškowje kósmate, njasu tupe zubki a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 6 cm. Wóni su na dolnem boku měko kósmate a stoje zwětšego w rozporach dłujkich śernjow, cesto w małkich promjenjach. Jich wobcerba jo kulojta a baza jo wutšobojta.
Wódy
Družyny wódow
Někotare geografiske zjawy, kaž wódopady a geisery njelice se k wódam.
Wšedny kukel
Wšedny kukel (Agrostemma githago) jo rostlina ze swójźby nalchenowych rostlinow (Caryophyllaceae).
Hendryškowy keŕ
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su pśewažnje dwójorodnikojske, wótergi jadnorodnikojske a stoje pó jadnom až pó tśich w łopjenowych rozporach a dośěgnu wjelikosć wót 0,5 až do 1,5 cm. Běłe kronowe łopjeńka su njenaglědne. Keluškowe łopjeńka su cerwjenojte abo zelenojte a gusto kósmate a dwójce až tšoji tak dłujke kaž kronowe łopjeńka.
Wšedny kukel
Wopis
Wšedny kukel jo cybaće šeropjelsćojta, malsnje rosćeca jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 100 cm. Wóna jo lěbda roznogaśowana.
Don Rickles
Donald Jay "Don" Rickles (8. maja 1926 w Queens, New York – 6. apryla 2017 w Beverly Hills, Kaliforniska) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Wšedny kukel
Wopis
Napśeśiwo stojece łopjena su linealne-lancetojte a šero-kósmate.
Hendryškowy keŕ
Płody
Wisece jagody su zelene, žołtozelene abo cerwjenojte, dłujkojte až kulowate, gładke abo kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 2 cm. Wóni njasu prědku zbytk kelucha a měke šćeśiny. Wóni wót julija dozdrjaju.
Wšedny kukel
Stojnišćo
Rosćo na trajdowych rolach, na lědach, na drogowych kšomach a kšomach.
Hendryškowy keŕ
Stojnišćo
Rosćo w ługowych lěsach, w krickach na lěsnych kšomach, na kamjentnych kupach, we žłobišćowych a górskich lěsach. Ma lubjej wutkate, cesto kalkate a kamjentne zemje.
Wšedny kukel
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Něga jo była cesto na rolach, ale źinsa jo dla nałoženja herbicidow mócnje naslědk wótśiskana.
Hendryškowy keŕ
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje, w pódpołnocnej Africe a wót Prědneje Azije až do dłujkozajtšneje Chinskeje rozšyrjona, pśi comž na pódpołdnju Europy w górach we wusokosćach až do něźi 1400 m wustupujo a w pódpołnocnej Skandinawiskej felujo.
Wužywanje
Rostlina wót 16. lětstotka se ako jagodowy sad kultiwěrujo. Něźi 1000 sortow ma pśisamem samske wětše płody, pśi comž někotare sorty su pśez skśicenje ameriskich sortow nastali. Jagody wopśimjeju wjele witamina C, mineralne maśizny a płodowe kisaliny.
Kulturowe sorty
Kulturowe sorty su pśez skśicenje rozdźělnych ameriskich Ribes-družynow nastawali, pśi comž toś te sorty se wótergi pód swójskim wědomnostnym mjenim R. grossularia wóźe.
Mjadwjeź w Lubošcańskiej goli
Mjadwjeź w Lubošcańskiej goli (z pódtitelom Wuběrk źěłow) su knigły Herberta Nowaka, wudane wót Ludowego nakładnistwa Domowina w 1979 w seriji Kapsne kniglicki, cysło 108. Hilda Kutšankowa jo była z rěcnym lektorom toś tych knigłow a Dorothea Piacec - z zagronitym lektorom.
Toś te knigły wopśimuju wubrane literarne źěła Herberta Nowaka, wozjawjone w serbskich publikacijach w lětach 1958-1975.
Liverpool
Liverpool jo wjelike engelske město w Zjadnośonem kralojstwje. Město same ma pśisamem poł miliona wobydlarjow, ale ceła aglomeracija ma wěcej ako milion wobydlarjow. Liverpool jo wuznamny pśistaw Atlantiskego oceana (w 19. lětstotku cesćony za drugi nejwětšy pśistaw Britiskego imperiuma) a tež něgajšny wuznamny industrielny centrum.
Sławna muzikowa kupka The Beatles póchada z Liverpoola.
Chełmża
Chełmża jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Toruń. W lěśe 2014 jo how bydliło 14 965 luźi.
Pśibrjog Słonoweje kósći
Pśibrjog Słonoweje kósći jo kraj w pódwjacornej Africe. Stolica jo Jamusukro. Nejwětše město jo Abidjan.
Geografija
Nejwuše městno jo: Mont Nimba (1752 m nad normalneju nulu).
Rozrědowanje
Pśibrjog Słonoweje kósći źěli se na regiony (a awtonomne distrikty), kótarež źěle se na departementy. Wót 2012 jo w republice 31 regionow a 2 awtonomnyma distriktoma. Wót 2020 jo w Pśibrjogu Słonoweje kósći 109 departementow.
Pšawy boretš
thumb|[[Pšawy boretš (Borago officinalis)]] thumb|[[Pšawy boretš (Borago officinalis)]] Pšawy boretš (Borago officinalis) jo rostlina ze swójźby (Boraginaceae). Dalšnej serbskej ludowej mjeni stej poklete zele a górkowe zele.
Wopis
Pšawy boretš jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót něźi 75 cm.
Łopjena ma górkam pódobny słod.
Kwiśo w nalěśu a lěśu. Kwiśonki su purpurmódre a maju formu gwězdki.
Wužywanje
Fryšne a młode łopjena se w salatach abo za napoje syrje wužywaju, ale teke z zeleninu warje. Jědne kwiśonki se góźe k dekorěrowanju salatow wužywaś.
Ingrid Naglowa
Ingrid Naglowa, teke: Ingrida Nagelowa, nim. Ingrid Nagel (roź. Wěrik 26. januara 1939 ) jo dolnoserbska spiwaŕka, ceptaŕka, rozgłosowa redaktorka a spisowaśelka, awtorka wulicowańkow a zestajaŕka antologijow dolnoserbskeje literatury. Wóna jo była cłonk serbskeje kupki Judahej.
Wallace Shawn
Wallace Michael Shawn (12. nowembra 1943 w New York City, New York) jo US-amerikański a grajaŕ a režiser w źiwadle, we filmje a w telewiziji, ale teke awtor.
Madagaskar
thumb|left|Antananarivo - stolica Madagaskara Madagaskar ( Madagascar) jo wjeliki kupowy stat na krotkem wjacorje Indiskego oceana pśed afrikańskim pśibrjogom. Mjaz Madagaskarom a kontinentom namaka se něźi 420 km šyroka Mosambikaniska wuscyna. Stolica jo Antananarivo, kótarež se namaka w srjejźišću kupy.
Na Madagaskarje kněžy śopła, tropiska klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 25 °C. W pódzajtšnem źělu kupy jo mokšej z lětnymi spadkami ako do 4000 mm, na pódwjacorje sušej z jano 500 mm. Kupa lažy teke we wliwowem wobwoźe tropiskich cyklonow, kenž pśisamem kuždolětnje pśiźe. Nejwuše městno jo Maromokotro (2.876 m) na pódpołnocy Madagaskara.
Žołta akacija (rod)
Žołta akacija (Laburnum) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Wopis
Płody su łušćiny.
Systematika
W roźe se dwě družynje rozeznawatej: Mimo togo jo hyšći jadna hybrida z wobeju družynow:
Seychelle
Wóni su dla wjelikeje kopice rědko wobsedlonych kupow z běłymi pśibrjogami woblubowany turistiski cil.
Geografija
thumb|left|Pśibrjog na kupje La Digue Seychelle wobstoje z 115 kupow, kótarež laže mjaz 200 a 900 kilometrow zdalone wót Madagaskara pśed pódzajtšoafriskim pśibrjogom. Na głownej kupje Mahé namakaju se stolica Victoria, nejwušy wjeršk Morne Seychellois (905 m) a mjazynarodne lětanišćo.
Na Seychellach kněžy tropiska klima z dešćowym a suchim casom, kótarejž staj wót monsuna póstajonej. Pśerězne temperatury laže cełe lěto mjaz 24 a 30° C, wódna temperatura zwětšego pśi 26° C.
Płod
thumb|220px|Rozdźělne płody z [[dešćikowy lěs|dešćikowego lěsa Panamy]] Płod ( fructus) rostliny jo kwiśonka w stawje semjenjoweje zdrjałosći. Pó drugej definiciji jo rostlinski organ, kótaryž z kwiśonki wuchada a semjenja až do zdrjałosći chowa.
Mimo płodnika teke druge źěle kwiśonki a kwiśonkowego stołka se mógu pśi wutwarje płoda wobźělowaś, kaž na pś. kwiśonkowa wóska, keluch. Płod słužy rozpśestrěwanju.
Natwaŕ
Perikarp se za cas procesu zdrjawjenja płoda z płodnika kwiśonki twóri. Za rozrědowanje płodow jo wažne, se dopominaś, až płodnik z jadnogo abo wšakich ze sobu zrosćonych płodowych łopjeńkow (karpele) wobstoj.
Typy
Płody se góźe do tśich kupkow rozrědowaś.
Jadnotliwe płody
Z jadneje kwiśonki wuchada jano jadnotliwy płod.
Sypjuce płody
Toś ten płod jo wjelesemjenjowy a se pśi zdrjałosći wótwěra a pótom semjenja rozsypujo.
Zacynjate płody
Płody wóstanu až do zdrjałosći semjenjow zawěrane a wótpadnu w toś tej formje.
Kompleksne płody
Wobstoje z wšakich płodnikow, pśi comž teke kwiśonkowa wóska jo wobźělona.
Płodowe stołki resp. płodowe wězby
Pśez wósebne procesy zrosćenja jadnotliwe płody su k zwězkoju zjadnośone, tak až to ako jadnotliwy płod wuglěda.
Aristoteles
thumb|Aristoteles Aristoteles (grichiski: Ἀριστοτέλης, transkriběrowane: Aristotéles) (Stagira, 384 pś. Kr,/383 pś. Kr. - Chalcis, 322 pś. Kr.) jo był grichiski filozof, kótaregož wucba a filozofija stej kradu wobwliwowałej myslenje a žywjenje w Europje.
Płod
Rozpśestrěwanje
Płody se na rozdźělnej wašni rozpśestrěwaju. Rědko eksistěrujo aktiwna samrozpśestrěwanje (autochorija) pśez katapultowe abo wobryzgowańske wugótowanje. Wótergi wogonki z płodami do skalnych rozdorow rostu abo se do zemje zarězuju (geokarpija), kaž na pś. zemski wórješk (Arachis hypogaea).
Tatabánya
Tatabánya jo město w Hungorskej.
Hajno
Hajno jo dolnoserbske muskece pśedmě, skrotcona forma mjenja Hajndrich, to pak jo zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Heinrich. Wóno jo było pśedewšym w Dolnej Łužycy znate.
Kukel
Kukel (Agrostemma) jo rod ze swójźby nalchenowych rostlinow (Caryophyllaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Žołta akacija
Žołta akacija (Laburnum anagyroides, syn. Cytisus laburnum) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (Fabaceae).
Wopis
Žołta akacija jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 8 m.
Młode gałuzy, łopjenowe wogonki, łopjeńkowe dolne boki a płody su pśilěgajuce kósmate.
Łopjena su tśilicbne.
Kwiśo wót maja až do junija. Złotožołte kwiśonki stoje we wisecych granach z dłujkosću wót 10 až do 25 cm.
Płody su łušćiny.
Mitch Hedberg
Mitch Hedberg (pópšawem Mitchell Lee Hedberg; roź. 24. februara 1968 w Saint Paul, Minnesota, wum. 30. měrca 2005) jo był US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Žołta akacija
Rozšyrjenje a stojnišćo
Rostlina jo domacna w górinach pódzajtšneje Europy, ale teke jo cesty rědny bom. Rosćo casy wóźiwjowana we swětłych lěsach a na słyńcnych wótkłonach.
Pawoł Nedo
mini|upright|Pawoł Nedo
Pawoł Nedo (* 1. nowembra 1908 w Kotecach blisko Wósporka; † 24. maja 1984 w Lipsku) jo był serbski wucabnik, ludowědnik, narodny procowaŕ a pśedsedaŕ Domowiny wót 1933 až do jeje rozpušćenja w lěśe 1937, kaž teke mjaz 1945 a 1950. Jogo naslědnik jo był komunist Kurt Krjeńc.
Pó wotchadźe z Łužyce jo był wón z ludowědnikom mjaz drugim na Lipšćanskej Karla Marxowej uniwersiśe a na Berlinskej Humboldtowej uniwersiśe. Strowotniskich pśicyn dla bu w lěśe 1968 pśedcasnje emeritěrowany.
Lewkoja
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Beno Pětška
Beno Pětška, nim. Benno Pötschke (roź. 30. decembra 1934 w Nowej Wjesce, wum. 7. decembra 2021 ) - dolnoserbski ceptaŕ, wudawaŕ, zestajaŕ, a pśełožowaŕ‎.
Zwězkowy kraj
Zwězkowy kraj jo źělny stat federatiwneje republiki. W Europje eksistěruju take zwězkowe kraje pód toś tym mjenim jano w Nimskej, źož jo jich šesnasćo a w Awstriskej, źož maju źewjeś zwězkowych krajow.
Beno Pětška
Pó abiturje 1954 Beno Pětška jo studěrował na Peda­gogiskem instituśe w Małem Wjel­ko­wje. Pótom wón jo źěłał ako wucabnik w Brja­zynje a Bórkowach, źož bydli až do źinsa.
Chinska rožonowa jedła
Chinska rožonowa jedła (Cunninghamia lanceolata) jo rostlina ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Družyna bu něga do swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědowana. Źinsa jo jadnučka družyna w roźe (Cunninghamia) znutśika pódswójźby (Cunninghamioideae).
Zwězkowy kraj
Zwězkowy kraj ma samostatne krajne kněžaŕstwo a krajny sejm, kótaryž ma swójo sedło w krajnej stolicy.
W Nimskej
Nimska ma slědujuce zwězkowe kraje. Kuždy kraj ma – wótwisnje wót licby wobydlarjow – wěstu licbu reprezentantow w zwězkowej raźe.
W Awstriskej
Awstriska ma slědujuce zwězkowe kraje:
Mrezisk
Mrezisk jo skonstruowana słowjańska rěc Libora Sztemona.
Estelle Harris
Estelle Nussbaum (4. apryla 1928 w Manhattan, New York) jo US-amerikański grajarka, synchrona powědarka a komikarka.
Uwe Gutšmidt
Uwe Gutšmidt, teke: Uwe Gutšmit , nim. Uwe Gutschmidt (*1959 ) jo serbski wucabnik, spisowaśel, pśełožowaŕ, awtor serbskich wucbnicow a pśedsedaŕ Spěchowańskego  towaristwa za  serbsku  rěc  w  cerkwi.
Boretš
thumb|[[Pšawy boretš (Borago officinalis)]] thumb|[[Pšawy boretš (Borago officinalis)]] Boretš (Borago) jo rod ze swójźby (Boraginaceae).
Wopis
Družyny su jadnolětne rostliny abo krotko žywe trajne zela. Zwětšego zrownane rostliny njesu šćeśinate kósmy.
Na spódku stojece łopjena su lancetojte a twórje kupy. W nalěśu z nich nastanu spěšnje rozhałuzowace stołpiki z kćenjemi.
Wót kóńca nalěta njesu poł wisece, gwězdojte, purpurmódre abo běłe kwiśonki.
Lipno
Lipno jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Lipno. W lěśe 2014 jo how bydliło 14 895 luźi.
Boretš
Systematika
Rod Borago jo mě dawajucy rod za swójźbu, pódswójźbu Boraginoideae a tribus Boragineae. Rod jo monofyletiski a sotšojska kupka wót Symphytum.
Rod wobstoj z pěś družynow w dwěma pódrodoma :
Mě Borago póchada wót arabskego słowa araq za znoj a se póśěgujo na wužyśe ako a. d. znoj gónjecu gójeńsku rostlinu.
Terry Crews
Terrence Alan "Terry" Crews (30. juli 1968 w Flint, Michigan) jo US-amerikański komikaŕ, spisowaśel a grajaŕ.
Chmjel
Chmjel (Humulus) jo rod ze swójźby kónopjowych rostlinow (Cannabaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Lubin
Lubin ma rozdźělne wóznamy.
The Beatles
The Beatles jo była engelska rockowa muzikowa kupka z Liverpoola, kótaraž jo eksistěrowała mjaz 1960 a 1970. Słuša k nejsławnjejšym kupkam na swěśe a měła wjeliki wliw na wuwiśe moderneje rock’n’roll- a pop-muziki.
Jadnolětna lewkoja
Jadnolětna lewkoja (Matthiola annua) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Rafael Correa
Rafael Correa (* 1963, Guayaquil) jo ekuadoriański politikaŕ. Wón jo był wót 15. januara 2007 až do 24. maja 2017 prezident swójogo kraja.
Jan Kochanowski
thumb Jan Kochanowski († 22. awgust 1584) jo był pólski basnikaŕ a pśełožowaŕ.
Hajndrich
Hajndrich jo dolnoserbske muskece pśedmě, zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Heinrich. Wóno jo było pśedewšym w Dolnej Łužycy znate (górnoserbska forma jo pak Hendrich). Skrotcona forma toś togo mjenja jo Hajno.
Don Knotts
Don Knotts (pópšawem Jesse Donald Knotts; 21. julija 1924 w Morgantown, West Virginia) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Dešno-Strjažow
Geografija
Susedne gmejny su Smogorjow-Prjawoz, Hochoza, Chóśebuz a Brjazyna.
Fryco Krygaŕ
Fryco Krygaŕ ze Strjažowa, teke: Fryco Krygaŕ Strjažojski, pśimě "Atko" , nim. Fritz Krüger (roź. 22. julija 1929, wum. 3. maja 2017) jo był dolnoserbski bur, wulicowaŕ, spěchowaŕ regionalnych rěcnych projektow.
Šula za dolnoserbsku rěc a kulturu jo 2017 wudała cejdejku Ze žywjenja serbskich muskich, źož mjazy drugimi Fryco Krygaŕ wulicujo wót swójogo žywjenja.
Wąbrzeźno
Wąbrzeźno jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Wąbrzeźno. W lěśe 2014, jo how bydliło 13 967 luźi.
Liberia
thumb|left|Monrovia - stolica Liberije Liberia ( Liberia, wótwóźone ze słowa liberty, „lichota“) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskem oceanje w pódzajtšnej Africe. Granicujo z Guineju na pódpołnocy, ze Pśibrjogom Słonoweje kósći na pódzajtšu a ze Sierra Leone na pódwjacorje. Stolica jo Monrovia, kótaraž se namaka pśi atlantiskim pśibrjoze na pódwjacorje kraja.
W nejwětšym źělu Liberije kněžy góruca, włožna, tropiska klima z pśerěznymi temperaturami mjaz 24 a 30 °C. W pódpołnocnem źělu maju suchy cas mjaz oktoberom a měrcom. Nejwuše městno jo Mount Wuteve (1.440 m) na pódpołnocy kraja. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs.
Liberija jo była jaden z prědnych njewótwisnych statow na afriskem kontinenśe.
Albert Tica
Albert Tica jo był wjednik rěcnego kursa dolnoserbšćiny, kenž jo był organizěrowany w Běłej Górje wót januara do junija 1954, pón jo był direktor Centralneje serbskeje rěcneje šule w Dešanku. W 1964 jo dostał cesne znamuško Domowiny.
Cybulinka
mini Cybulinka (Allium schoenoprasum) jo rostlina z pódswójźby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutśika amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae). Druge serbske mě jo cyblišk.
Wopis
Cybulinka jo wěcejlětna rostlina, kótaraž rosćo rowno a dośěgnjo wusokosć wót 10 až 40 cm. Wóna intensiwnje wónja.
Wogon łopjena njama.
Łopjena
Łopjena su 6 mm tłuste, rorkate, prozne a stoje w promjenjach.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až awgusta. Kwiśonkowe łopjeńka su swětłofijołkojte abo śamnofijołkojte, dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 cm, njejsu nigdy gwězdkaty. Kwiśonkowe wogonki su krotše ako kwiśonki.
Rostlina njenjaso sedańske cybule we kwiśonkowem stołku.