cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Danny DeVito
Daniel Michael "Danny" DeVito, Jr. (17. nowembra 1944 w Neptune Township, New Jersey) jo US-amerikański grajaŕ.
Brunei
Arabske mjenjowy źěl Darussalam wóznamjenijo domowna abo pśistaw měra. Mě Brunei jo pśiswójźbne z kupowym mjenim Borneo.
W Bruneiju kněžy tropiska dešćolěsny klima z wusokeju powětšoweju mokšowatosću a pśerězneju temperaturu wót 27 °C.
Armenijarje
Armenijarje (arm. Հայեր) su indoeuropski lud, kótaryž jo pśedewšym w Armeńskej žywy.
Wóni su pśewažnje kśesćijanje.
Pódzajtšochinske mórjo
thumb|Pódzajtšochinske mórjo na kórśe pódzajtšneje [[Azija|Azije]] Pódzajtšochinske mórjo jo nakšomne mórjo Śichego oceana. Granicujo na pódwjacorje z Chinskeju, na pódpołnocy z Pódpołdnjoweju Koreju, na pódzajtšu z Japańskeju a na pódpołdnju z Chinskeju republiku.
na pódpołnocy jo zwězane z Žołtym mórjom (kótarež jo teke něgdy wažene za jogo źěl), na dłujkem zajtšu z Japańskim mórjom, na krotkem zajtšu z Filipinskim mórjom a na krotkem wjacorje z Pódpołdnjowochinskim mórjom.
Ma pśestrěń 836 000 kwadratnych kilometrow (1 249 000 gromaźe z Žołtym mórjom) a maksimalnu dłymokosć 2719 metrow.
Joan Rivers
Joan Rivers (8. junija 1933 ako Joan Alexandra Molinsky w Brooklynje, New York – 4. septembra 2014 w Manhattanje, New York) jo była US-amerikańska entertainerka a grajaŕka.
Basnikarska kjarmuša
Basnikarska kjarmuša (z pódtitelom Lyrika pó dolnoserbsku wót něga až źinsa) su knigły, kótarež jo wudało Ludowe nakładnistwo Domowina w lěśe 2017. Wudawaŕ a zestajaŕ knigłow jo Bernd Pittkunings.
Toś te knigły wopśimuju wušej 100 basnjow, klasikarjow dolnoserbskeje literatury a teke młodych awtorow w dolnoserbskej rěcy. Mjazy drugimi su tam basni Mata Kósyka, Fryca Rochy, Ericha Wojty, Miny Witkojc, Rože Šenkarjoweje, Marjany Domaškojc, Eriki Janoweje, Uwe Gutšmidt‎a a teke pśestajone (z górnoserbšćiny) Handrija Zejlerja, Jakuba Barta-Ćišinskiego a drugich.
K knigłam jo pśidana cejdejka (słuchoknigły), na kótarejž Serby (mj.dr. Martina Golašojc, Fabian Kaulfürst, Jill-Francis Ketlicojc, Marcus Kóńcaŕ) recitěruju někótare basni. Režiserka toś teje cejdejki jo była Hanelora Handrekojc.
Pódpołdnjowochinske mórjo
Pódpołdnjowochinske mórjo (, pinyin Nán Hǎi, ) jo nakšomne mórjo w pódwjacorje Śichego oceana pśi krotkozajtšnej kšomje Azije. Granicujo z Chinskeju na pódpołnocy, z Chinskeju republiku na dłujkem zajtšu, z Filipinami na pódzajtšu, z Malayziju a sultanatom Brunei na krotkem zajtšu, z Indoneziskeju na pódpołdnju a pódwjacorje a z Vietnamom, Kambodžu a Thailandskeju na pódwjacorje. Jo zwězane z Pódzajtšochinskim mórjom na dłujkem zajtšu, z Filipinskim mórjom na pódzajtšu, ze Suluskim mórjom na krotkem zajtšu, z mórjom Java na pódpołdnju a pśez Malakkaskeju wuscynu z Andamanskim mórjom w Indiskim oceanje na pódwjacorje.
Pśestrěń Pódpołdnjowochinskego mórja jo 3,5 miliona kwadratnych kilometrow, maksimalna dłymokosć jo 5559 metrow.
Balvi
Balvi (pól. Bołowsk; łat. Bolvi) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Clifton Davis
Clifton Duncan Davis (4. oktobra 1945 w Chicago, Illinois) jo US-amerikański grajaŕ.
Concepción
Concepción jo město w pódpołdnjowej Chilskej. W lěśe 2002 jo how bydliło 216.061 luźi.
Mošovce
Mošovce (wobydlaŕstwo: 1380) su město w centralnej Słowakskej z wjele drjewjanymi pomnikami. How jo rodne město wjelikego słowakskego basnikarja Jana Kollára. Prědne historiske naspomnjenje jo z lěta 1233.
Amt Stara Darbnja
Amt Stara Darbnja (nim. Amt Altdöbern) jo bramborski amt w Dolnej Łužycy we wokrejsu Górne Błota-Łužyca.
Bazilikum
Bazilikum (Ocimum basilicum) jo wěrcowe zelko (a gójeńska rostlina) ze swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae).
Wopis
Bazilikum jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 - 30 cm.
Łopjena su su z krotkim kijaškom. Łopjeno dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 - 5 cm a šyrokosć wót 1 - 3 cm.
Bazilikum kwiśo wót junija až do septembra. Kwiśonki su nažołte, běłe abo rožojte.
Hungory
Hungory (hun. magyarok) su lud, kótaryž jo w srjejźnej Europje žywy.
Wóni su pśedewšym w Hungorskej, Rumuńskej a Słowakskej domorodne. Hungory su pśewažnje kśesćijanje.
Anatolske rěcy
Anatolske rěcy su rěcy, kótarež jo se powědało wót 2. lěttysaca do 1. lěttysaca pśed Kristusom w Anatolskej. Wóne su južo wumarłe.
Źělenje anatolskich rěcow
Anatolske rěcy su indoeuropske rěcy.
Eksterne wótkaze
Maciej Popko, Völker und Sprachen des Alten Anatoliens, pśełožk z pólšćiny do nimšćiny wót Michaela Wolfa
Doda
Dorota Rabczewska (* 15. februara 1984, Ciechanów, Pólska) jo pólska spiwaŕka a grajaŕka.
Komunistiska Strona (Serbiska)
Pśedsedaŕ wót 2010 jo Josip Broz Joška. Generalna Sekretarka jo Nataša Radulović.
KP ma 6.919 cłonkow. KP njama swójsku młoźinsku organizaciju, ale pśijaśelski zwězany z Komunistiskeju młoźinsku Serbiskeje.
Ducy pó domowni
Ducy pó domowni (z pódtitelom Spomnjeńki reportarki) su knigły Jutty Kaiseroweje. Ludowe nakładnistwo Domowina jo je wudało w lěśe 2017 w seriji Kapsne kniglicki, cysło 173. W lěśe 2019 toś te knigły su wujšli teke ako e-book.
Toś te knigły wopśimuju dopomnjeńki, dožywjenja a nazgónjenja awtorki. Jutta Kaiserowa wopisujo luźi, jsy a krajiny, spomina na swóje rozgronowe partnarje. Jutta Kaiserowa pśedstaja w swójich knigłach mjazy drugim brjazyńsku ludowu awtorku Martu Bělkowu, bórkojskego gójca Manfreda Dušku, serbskego prócowarja Hanso Kullinga, wucabnika Ericha Wojto a drugich serbskich luźi.
Dolnoserbska romantika
Dolnoserbska romantika su knigły, kótarež jo w lěśe 2014 Ludowe nakładnistwo Domowina wudało w seriji Serbska poezija, cysło 60. Toś tu antologiju jo zestajił Fryco Libo.
Antologija Dolnoserbska romantika wopśimjejo 41 literariske twórby 21 awtorow a awtorkow. To su basni kótarež su byli pisane wót 1867 (nastaśe basni Nalěto wót Mjertyna Lejnika) do 1934 (wudaśe zwězka basnjow Wěnašk błośańskich kwětkow wót Miny Witkojc). Fryco Libo, zestajaŕ toś teje poetiskeje zběrki, jo napisał: Wažnej rožkowej kamjenja dolnosrerbskeje romantiki stej symbol syłojka ako spiwajucy ptašk w nocy, kenž se ako cerwjena nitka pśez romantiske pěsnjarstwo śěgnjo, a triada wěra, lubosć, naźeja, kótaruž Mjertyn Lejnik we swójej basni Nalěto ako prědny na taku wašnju naspomnjejo.
NOCC
NOCC jo webmailowy klient (to jo websoftwara za zastojanje elektroniskego posta), iniciěrowany wót Olivier Cahagne a Nicolas Chalanset, nejpjerwjej napisany w Perlu pód mjenim Epimail, pón pód mjenim NOCC (Nicolas Olivier Chalanset Cahagne) w PHP4 pśeprograměrowany.
Pódpěra protokole IMAP (wěsty abo nic), POP3 (wěsty abo nic) a SMTP (z awtentifikaciju abo bźez awtentifikacije). Napórane boki su we formaśe XHTML 1.1 Strict a wužywaju někótare JavaScriptowe funkcije, aby se wěste funkcije wólažcyli.
Jogo zaměr jo, jadnory webmailowy klient k dispoziciji stajiś, kótaryž wót tak mało ako móžno PHP-modulow wótwisujo (tuchylu stej to jano modula IMAP za wóteběranje e-mejlkow a ICONV za rědowanje trěbnych znamuškowych sajźbow).
NOCC funkcioněrujo z UTF-8: rěcne dataje su w UTF-8, a e-mejlki konwertěruju se do UTF-8 do wózjawjenja. Mimo togo jo wón kompatibelny ze wšymi PHP-wersijami wót PHP 4.1.0 sem.
Dokulaž NOCC jo licha softwara pód licencu GPL, jo wón na kuždu architekturu pśiměrjujobny.
NOCC dolnoserbski
NOCC jo dopołnje do dolnoserbšćiny (a górnoserbšćiny) pśełožony. Rěc dajo se pśi instalaciji wubraś.
Sitkowy škrjok
Sitkowy škrjok (Picea sitchensis) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (Pinaceae).
Meridian (geografija)
Słowo meridian wóznamjenja w stopnjowej seśi zemje poł dlininowego krejza na zemskem powjerchu, kótaryž źo wót jadnogo geografiskego pola k drugemu. Jo zwězujuca linija wšych geografiskich městnow, na kótarychž słyńco w jadnakem casu zabjerjo nejwuši dypk swójeje dnjoweje cery (dnjowy wobłuk) na njebju, na kótarychž jo pótakem połdnjo. Póchad słowa z łatyńskego circulus meridianus „połdnjowy krejz“ pokazujo teke na toś ten zwisk.
Wšykne dypki z jadnakeju geografiskeju dlininu, pótakem z jadnakim "stopnjom dlininy", laže na jadnom a tom samem meridianje. Zapśimjeśi 'stopjeń dlininy' a 'meridian' wóznamjenjotej pótakem jadnakej liniji na zemskem powjerchu a daju se togodla synonymnje wužywaś, pśi wužywanju zapśimjeśa 'stopjeń dlininy' wšak wuzwigujo se aspekt kutowego pódaśa a pśi wužywanju zapśimjeśa 'meridian' aspekt stawa słyńca pśezpołdnjejšego casa.
Młogi raz wužywa se toś to zapśimjeśe ze zamólenim teke ako synonym za połny dlininowy krejz.
Meridiany ako idealna linija
Wuchadajucy wót pola, powětša se wótstawk mjazy dwěma meridianoma pśecej wěcej, daniž skóńćnje njedojśpijo na ekwatorje swój maksimum. Wótstawk mjazy meridianami, kótarež su wó 1° wót se zdalone, pomjenjujo se wótšyrjenje. Wóno jo wótwisne wót wužywanego referencnego elipsoida. Pśi Besselowem elipsoiźe na pś. jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,307 km a na 50. stopnju šyriny, w Srjejźnej Europje pak jano 71,687 km.
Wósebne meridiany
thumb|Demarkaciska linija pó špańsko-portugiziskem [[Dogrono wót Tordesillas|dogronje wót Tordesillasa z lěta 1494, něźi pla 38° W]] Parisowy meridian jo nulowy meridian był, kótaryž jo se pśed Mjazynarodneju meridianoweju konferencu z lěta 1884 wužył a lažy 2° 20' 14.025" na pódzajtšo wót Greenwichowego meridiana, kótaryž wužywa se powšyknje akle wot togo. Parisowy meridian źo prěki pśez Parisowy obserwatorium.
Górka w Greenwichu jo stojnišćo něgajšnego Royal Greenwich Observatory (Flamsteed House), pśez kótaryž nulowy meridian źo, na kótaryž jo se w lěśe 1884 dogroniło a pó kótaremž jo se Greenwich Mean Time póstajił.
Wěste meridiany wobgranicuju casowe cony, do kótarychž zemja jo rozdźělona. Połny wobwjert zemje wó 360 stopnjow trajo jaden źeń z 24 góźin, pótakem 1.440 minutow. Z toś teje pśicyny jo casowy wótstawk mjazy dwěma meridianoma dokradnje 4 minuty (1.440 : 360). Diferenca městnego casa dweju městnowu, kótarejž matej w stopnjowej seśi zemje wótstawk wót 15 stopnjow dlininy, jo togodla dokradnje 1 góźina = 60 minutow (jolic wužywa se [srjejźna] geografiska casowa definicija). thumb|120px|Meridianowy kamjeń w Zgórjelcu Zgórjelc, nejwěcej pódzajtšne město Nimskeje, lažy dokradnje na 15. meridianje (geografiske połoženje: 15° 00' pz. d.) a by togodla wót Greenwicha dokradnje wó jadnu góźinu casowje pśesunjony był.
Dokulaž pśeběg casowych conow pak orientěrujo se nic jano na geografiskich, ale teke na praktiskich a politiskich směrnicach, móžo diferenca kazniskego casa mjazy dwěma městnoma teke wětša abo mjeńša ako městna casowa diferenca byś. Póstajone casowe cony rozeznawaju se zwětšego wó połne góźiny, rědko teke wó poł góźiny. Wósebnosć stej pola, dokulaž how wšykne meridiany a z nimi teke wšykne casowe cony padnu na jadno. Na polu jo móžno, z mało kšacami wšykne casowe cony pśekšocyś. Za Antarktis jo se póstajiło, až how wšuźi koordiněrowany swětowy cas płaśi.
Meridianowa ekspedicija
W lěśe 1792 by se dejała ako pśikład tak dłujkeje ako móžno rowneje cery zdalonosć mjazy Dünkirchenom a Barcelonu eksaktnje zwěsćiś. Tak pomjenjona meridianowa ekspedicija jo se wót Jean-Baptiste Joseph Delambre, Pierre Méchain a jogo asistenta Jean Joseph Tranchot pśewjadła resp. nawjedowała. Méchain a Tranchot stej pódpołdnjowy sektor pśewzełej a Delambre jo pódpołnocny sektor pśewzeł. Ekspedicija jo głownje dla wustatkowanjow francojskeje rewolucije a wónskich tšojenjow (inwazija pśez Prusku a francojsko-špańska wójna) napóslědku sedym lět trała. Zakładnu liniju triangulacijow su wóne blisko Parisa rozměrili. Jich wuslědki su se pśez mjazynarodnu konferencu wědomnostnikow w lěśe 1799 w Parisu akceptěrowali. Direktny slěd jo woblicenje a konstrukcija prametra, kótaryž jo ako měra nejpjerwjej w cełej Francojskej płaśiwosć nabył. Jogo wótchylenje wucynijo měrjeńskeje njedokradnosći dla jano 0,2 milimetrow w pśirownowanju z póznjejšymi měrjenjami. Něgajšna nowa měra jo ako źaseśmilionty źěl cery wót pola k ekwatoroju definěrowana. Dalšne dopóznaśe pśez ekspediciju jo było, až napšawdna forma zemje njejo jadnaki elipsoid, ale jo w swójej njepšawidłownosći skerjej na powjerch kulki pódobna.
Makedońska rěc
Makedońska rěc (mak. македонски јазик) - jo pódpołdnjowosłowjańska rěc.
Makedoński powěda 2 miliona luźi. To jo oficielna rěc w Makedońskej a teke w jadnem źělu Albańskeje pśi Prespanskem jazoru. Makedonšćina jo była teke jadna z oficialnych rěcow Jugosłowjańskeje.
Ralbicy-Róžant
Ralbicy-Róžant ( Ralbitz-Rosenthal) jo gmejna w górnołužyskem Budyšyńskem wokrejsu w pódzajtšnej Sakskej. Lažy w katolskich jědrowych stronach Serbow mjazy Kamjeńcom a Budyšynom.
Działoszyn
Działoszyn jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Pajęczno, w gmejnje Działoszyn. W lěśe 2014 jo how bydliło 6 144 luźi.
10. apryla
10. apryla jo 100. źeń gregorjaniskeje pratyje (101. w pśestupnych lětach), toś do kóńca lěta wóstawa hyšći 265 dnjow.
Ural (rěka)
Ural (rus. Урал) jo rěka w Rusojskej a Kazachstanje. Jo 2 428 kilometrow dłujki a jogo rěcyna wopśimjejo 237 000 km². Ural běžy a wulewa se do Kaspiskego mórja.
Phyllis Diller
Phyllis Ada Driver, lěpjej znata ako Phyllis Diller (17. julija 1917 w Lima, Ohio – 20. awgusta 2012 w Brentwood, Los Angeles, Kaliforniska) jo była US-amerikańska komikaŕka a grajaŕka.
Sad
280px|miniatur|Sad miniatur|280px|Sadowy kóš Sad jo pógromadne zapśimjeśe za cłowjekow se jěsć góźece płody a semjenja wót zwětšego wěcejlětnych bomow a kerkow, kótarež se mógu zwětšego syrje jěsć. W Nimskej lažy wšedny konsum sada a sadowych wuźěłow (bźez sadowych mězgow) pó studiji z lěta 2008 pśi muskich pśi 230 g a pśi žeńskich pśi 278 g.
Kruszwica
Kruszwica jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Inowrocław, w gmejnje Kruszwica. W lěśe 2014, jo how bydliło 9 070 luźi.
Krośniewice
Krośniewice jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Kutno, w gmejnje Krośniewice. W lěśe 2014 jo how bydliło 4 530 luźi.
Wólša
Wopis
Kórjenje zwětšego symbiozu z powětšowy dušyk wězajucymi bakterijami wopśimjeju.
Škóra jo bruna, a zwětšego jasnje brozdźona.
Žeńske micki su jajojte a wise zwětšego w kupkach na kóńcach gałuzow. Wóni za cas zdrjałosći wodrjewjaju.
Rozšyrjenje
Rostliny su w chłodnych a zymnych regionach pódpołnocneje hemisfery rozšyrjone.
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Japańšćina
Japańšćina (日本語; Nihongo) jo rěc, kótaraž powědaju wěcej ako 127 milionow luźi zwětšego w Japańskej, ale teke zgromaźeństwa japańskich emigrantow pó cełem swěśe. Japańšćina jo aglutinaciska rěc z mnoga niwow stopnja zdwórliwosći narěcy.
Pijin na Salomonach
Pijin (Pijin, nimski Neu-Salomonisch, Salomonen-Pidgin) jo na engelšćinje bazěrujuca kreolska rěc, kótaraž na Salomonach ako wobchadnu rěc wjeliki wóznam ma. Wóna ma něźi 15.000 maminorěcnych a 300.000 dalšych rěcnikow.
Japańšćina
Pismo
Město alfabeta japańšćina ma tśi pismowe systemy. Dwa z tych stej złožkowej pismje. Tśeśi jo znamješka ze chinšćiny, ale ze cele drugim wugronjenim.
Gramatika
Japańšćina njama žeden genus daniž numerus, daniž pad. Město padow ma partikle pó substantiwje.
Pijin na Salomonach
Wobstoje procy k standardizaciji pšawopisa.
Ekwatorialna Guineja
thumb|left|Ekwatorialnoginejska stolica Malabo na kupje Bioko Ekwatorialna Guineja ( República de Guinea Ecuatorial, République de Guinée équatoriale) jo mała njewótwisna republika pśi Atlantiskem oceanje w centralnej Africe. Granicujo z Kamerunom na pódpołnocy a z Gabunom na pódzajtšu a na pódpołdnju. Stolica jo město Malabo, kótarež se namaka na kupje Bioko w Atlantiku. Mě jo dostało kraj pó ekwatoru, kótaryž pak twarda zemja Ekwatorialneje Guineje direktnje njepśeběžyjo. Nejwětšy źěl teritorija lažy pódpołnocnje ekwatora, jano wótlažana kupa Annobón jo na pódpołdnjowej połkupje.
Na kupach kněžy tropiska, włožna klima z dešćowym casom w oktobrje. Nejwuše městno Ekwatorialneje Guineje jo Pico Basile (3.012 m) na głownej kupje Bioko.
Njaboga pata
Werner Měškank, zestajaŕ toś tych knigłow, jo w pśedsłowje napisał: Take su směchy Dolnych Serbow, kenž daju nam poglědnuś do wšednego žywjenja a mentalnosći luźi w Błotach a wokolnosći.
Hilda Kutšankowa
Hilda Kutšankowa, teke: Hilda Kutśankowa, nim. Hildegard Kutschank, gserb. Hilda Kućankowa (roź. 1. februara 1936 w Geppersdorfje ) jo serbska awtorka, pśełožowaŕka a zestajaŕka źiśecych knigłow, kótaraž pišo w dolnoserbskej a górnoserbskej rěcoma. Wóna jo była z šefredaktorom Płomjenja, serbskego casopisa za źiśi w lětach 1960-1991.
Helenojski jazor
Helenojski jazor (nim. Helenesee, pólski Jezioro Heleny) jo kumštny jazor pla Frankobroda we wejsnem źěle Słubia (Markendorf jo powšyknje znate nimske mě).
Hilda Kutšankowa
Wóna bydli w Budyšynje.
Helenojski jazor
Ma pśestrěń wót 250 ha a dłymokosć wót 56,63 m.
Lažy něźi 15 km na dłujkem pódzajtšu Miłojskego jazora, něźi 10 km na krotki wjacor wót znutśikskego města Frankobroda a něźi 60 km na dłujkem pódzajtšu Chóśebuza.
Pardelowy rys
Pardelowy rys (Lynx pardinus) jo zwěrje ze swójźby kóckow (Felidae).
Stryków
Stryków jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Zgierz, w gmejnje Stryków. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 539 luźi.
Janikowo
Janikowo jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Inowrocław, w gmejnje Janikowo. W lěśe 2014 jo how bydliło 9.051 luźi.
Izmajil
Izmajil jo město w Odeskej oblasći na Ukrainje. Lažy w historiskim regionje Budžak, pśi pódpołdnjowej kšomje Ukrainy (pśi granicy mjaz Ukrainu a Rumuńskeju) a na pódpołnocnem brjoze Dunajskeje delty, něźi 80 kilometrow na pódwjacor wót Carnego mórja.
Izmajil ma wěcej ako wósymźaset tysac wobydlarjow.
Pidgin
Pidgin (teke pidginowa rěc, : Pidginsprache) jo rěc z reducěrowanej gramatiku a mało słowoskłada. Mimo togo tendenca k pśepisowanju a metaferam wustupujo. Pidginy teke zjadnorjany fonologiski system maju.
Barcin
Barcin jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Żnin, w gmejnje Barcin. W lěśe 2014, jo how bydliło 7 714 luźi.
Pidgin
Pidginy bazěruju na rozdźělne rěcy, pśedewšym europskich. Wóni pśez rěcny kontakt mjaz cłowjekami z rozdźělnymi rěcami nastanu. Pśi tym žedne maśeršćiny njejsu.
Prunus × blireana
(Prunus × blireana, syn. Prunus × blireiana) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae). Rostlina jo hybrida z japańskego aprikozowego boma (Prunus mume) a wišnjoweje slěwcyny (Prunus cerasifera 'Pissardii').
Wopis
Zymnokruty, kulojty kerk dośěgnjo wusokosć wót až do něźi 3,5 m.
Gałuzy su šwižne, zgibnjone.
Łopjena su relatiwnje śańke a purpurcerwjene. Jich nazymske barwjenje jo złotobrune.
Kwiśo na zachopjeńku nalěta. Kwiśonki su wupołnjone a blědorožojte a dośěgnu šyrokosć wót 3 cm.
Christa Elina
Christa Elina (roź. Gjarźic, 1948 w Górnej, wum. junija 2017 ) jo była serbska ceptaŕka, pśełožowaŕka a zestajaŕka źiśecych knigłow. Wóna jo pisała pśednoski a artikle do Nowego Casnika, Rozhlada, Pratyje.
10. nowembra
10. nowembra jo 314. źeń gregorjaniskeje pratyje (315. w pśestupnych lětach), toś do kóńca lěta wóstawa hyšći 51 dnjow.
Słyńca
Słyńca (Helianthus annuus) jo rostlina ze swójźby Kóšowych kwětarjow (Asteraceae). Dalšne serbske mě jo słyńco.
Wopis
Słyńca jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 3 m abo wěcej. Rostlina njaso pšoste kósmy.
Šyroke, měnjate łopjena su srjejźozelene, wutšobojte až jajowate.
Kwiśo w lěśu. Wjelike kwiśonkowe głowki dośěgnjo pśeměr wót něźi 30 cm, maksimalnje wót 40 cm. Jich srjejźišćo jo brune, mjaztym až pšugowe kwiśonki su žołte.
Ze semjenjow se góźi wólej wóttwariś.
Stojnišćo
Rostlina se w pódpołdnjowej GUS-statach, krotkozajtšnej Europje, pódpołnocnej a pódpołdnjowej Americe sajźi.
Skupi
Skupi jo starobytne romske sedlišćo w Makedońskej, w městnje źinsajšnego Skopje.
Preiļi
Preiļi (pól. Prele; łat. Preili) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Halštrow
Halštrow ( Elstra) jo městaško w Górnej Łužycy na pódpołdnju wót Kamjeńca.
Měsćańske źěle
Krěpjecy słušaju k serbskemu sedleńskemu rumoju.
thumb|center|upright=1.8|Halštrow z pówětša
Rzgów
Rzgów jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 409 luźi.
Toshiro Mifune
Toshiro Mifune (*1. apryla 1920, †24. decembara 1997) - japański grajaŕ. Wón jo natwarił mjazy drugim historiskej filma Rashomon (1950) a Sedym samurajow (1954), mimo togo Pijany janźel (1948) a Idiot (1951, po Dostojewskim).
Pódwjacornobaltiske rěcy
Pódwjacornobaltiske rěcy jo pódkupka baltiskich rěcow, kótarež źinsajšny źeń su wumarłe. Nejwuznamnějša rěc je prušćina, kótaraž jo za cas 18. stolěśa wumarła.
Richard Kiel
Richard Dawson Kiel (13. septembra 1939 w Detroit, Michigan – 10. septembra 2014 w Fresno, California) jo był US-amerikański grajaŕ.
Sigourney Weaver
Susan Alexandra Weaver (8. oktobra 1949 w Manhattan, New York) jo US-amerikańska grajaŕka.
Gabun
W Gabunje kněžy włožna tropiska klima. Nejwuše městno kraja jo nejskerjej Mont Iboundji (1.575 m) blisko kongoskeje granicy, daty su wšak zwadne. Wjeliki źěl teritorija jo zarosćony z dešćowym lěsom.
Nowember
Nowember jo nazymski mjasec w pódpołnocnej hemisferje a nalětny mjasec w pódpołdnjownej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w nowembrje stej Skorpion a Stśělc.
Nowember zachopina ze samskim wšednym dnju kaž měrc w kuždem lětu, a kaž februar w pśestupnem lětu.
Gniewkowo
Gniewkowo jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrjesu Inowrocław, w gmejnje Gniewkowo. W lěśe 2014, jo how bydliło 7 278 luźi.
Taiwanska wišnja
Taiwanska wišnja (Prunus campanulata) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
thumb|left|[[Łopjeno|Łopjena]] thumb|left|[[Kwiśonka|Kwiśonki]] Taiwanska wišnja jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 9 m.
Łopjena
Łopjena se w nazymje bronzojśe-cerwjenje pśebarwjuju.
Stojnišćo
Ma lubjej śopło-měrny klimat a jo na mroz cuśniwa.
Rozšyrjenje
Rostlina jo na Taiwanje, w pódpołdnjowej Chinskej a na Ryukyu-kupach rozšyrjona.
Mutageneza
Mutageneza jo twórjenje mutacijow w derbnem materialu žywych organizmow. Wóna wužywa se w biologiskich a medicinskich slěźenjach kaž teke w kubłanju, aby se dojśpili póminane kakosći danych organizmow. Gaž pśewjeźomy mutaciju na specifisku wašnju a gaž pótom wobglědujomy fenotyp organizmow, možomy póstajiś funkcijow genow a samo jadnotliwych nukleotidow.
Konwencionelna mutageneza
Pśi konwencionelnej mutagenezy njejo derbna informacija zaměrnje měnjona. Za toś te změny wužywaju se mutageny, t. g. wuměnjenja, kótarež wobliwnuju derbny material. K tym słušaju wšakorake procese wót promjenjenja (na pś. UV-swětło) až k wužywanjeju chemiskich maśiznow z wěsteju mutagenitu. W toś tom paźe njedajo se pśedpowěźeś, źo dojźo dokradnje k mutaciji w genomje; město togo pśepyta se organizm z pomocu screeninga.
Wusměrjona mutageneza
Pśi wusměrjonej mutagenezy se z pomocu rekombinantneje genoweje techniki zaměrnje DNA změnijo. Mógu se pśi tom zaměrnje wuměniś nukleotidy jadnogo gena, abo móžo se teke ceły gen wótpóraś. Toś to póstupowanje jo wjelgin rozšyrjona metoda w molekularnej biologiji.
Hajno Nowy
Hajno Nowy, teke: Hajno Nowy-Bórkojski a Hajndrich Nowy, nim. Heinrich Nowy a Heinrich Neumann (roź. 26. decembra 1871 w Bórkowach, wum. 25. septembra 1941) – jo był dolnoserbski rolnikaŕ a spisowaśel.
Hajno Nowy jo był syn bura a młodšy bratš Wylema Nowego z Bórkow. Wón jo awtor źiwadłowego graśa Serbska pśěza (1928), jo pisał teke Bórkojsku wejsańsku chroniku. Jeje wótrězki jo w Nowym Casniku wózjawił
Njebjelčicy
Njebjelčicy ( Nebelschütz) su wjas a gmejna w górnołužyskem Budyšyńskem wokrejsu w pódzajtšnej Sakskej. Wóna lažy w katolskich jědrowych stronach Serbow mjazy Kamjeńcom a Budyšynom.
Bukowe rostliny
Bukowe rostliny (Fagaceae) su swójźba semjenjowych rostlinow.
Wopis
Wše bukowe rostliny su pśecej zelene abo list wótchytujuce bomy, rědko teke kerki z zelišćowym abo kóžojtym listom. Wogonkate listowe łopjena su srěnjowulke, schódne a spiralisce zarědowane.
Pśisamem wše družyny su jadnodomne kuždy za se rodne (monözisch), toś twórje na tej samskej rostlinje žeńske ale teke muske kwiśonki, zwětšego micka. Woprošenje se zwětšego pśez wětš (anemofilija) stanjo, rědko teke pśez insekty (entemofilija).
Płody
Ako płody se wórjechy twórje, kótarež pó kuždem roźe pó jadnom až pó tśoch w płodowem gjarnyšku (cupula) sejźe. Płody se wót zwěrjetow rozšyrjuju (coochorija).
Rozšyrjenje
Rostu swětadaloko wót conow trajucego mroza až subtropow, ale nic w tropach a Pódpołdnjowej Africe.
Wužywanje
Płody někotarych družyny su jědne kaž jědna kastanija a bukowicki abo se ako skótnu picu góźe, na pś. pśedewšym něga ku kjarmjenju swinjow wužywane žołźe.
Płodowe pyšnotki a list rozdźělnych družynow se pśedewšym w nazymje fryšnje ale teke wusušone ako dekoraciske material wužywaju, mjaz tym teke we floristice.
Ze škóry někotarych dubow se kork za propy, sćěnowe a špundowańske wobkłady (korkowy dub) wóttwarjujo. Druge wopśimjeju chemiske substancy, wósebnje třěski, kótarež se su pó źělach južo w prjedawšich casach medicinski abo ludowohojersce ale teke ku kóžowni kóža wužywali.
Wjele družynow dawaju gódnotne drjewo za meblowe domowe abo łoźny twaŕ abo dobre palne drjewo.
Drjewiny toś teje swójźby se cesto ako parkowe bomy wusajźuju a gas a gas teke ako bonsai wusajźuju.
Systematika
Swójźba wobstoj z 2 pódswójźbow z 7 až 12 rodami a 670 až 900 družynami. Wopśimjejo slědujuce rody:
Larry David
Lawrence Gene "Larry" David (2. julija 1947 w Brooklyn, New York) jo US-amerikański komikaŕ, awtor scenariskich knigłow a grajaŕ.
Šlazyńska
Šlazyńska ( Śląsk, Slezsko,  Schlesien, šlaz. Ślůnsk, dolnošl. Schläsing, łat. Silesia) jo region w srjejźnej Europje na wobyma bokoma Odry. Nejwětšy źěl Šlazyńskeje lažy źinsa w Pólskej, mjeńšej źěla lažytej w Českej a w Nimskej.
Šlazyńska granicujo z Łužycu, Lubušskeju, Wjelikopólskeju, Sieradzskeju, Małopólskeju, Słowakskeju, Morawu a Čechami.
Pólska Šlazyńska
thumb|Pólska pód [[Bolesław I. Chrobły|Bolesławom Chrobłym (1025)]] Wětšyna wobydlarjow pólskeje Šlazyńskeje su Pólaki, ale jo teke mała nimska mjeńšyna.
thumb|Nimšćina w Pólskej thumb|Mapa wót 1512
Dnjepr
Dnjepr (rusojski Днепр, běłoruski Дняпро, ukrainski Дніпро) jo rěka na pódzajtšu Europy. Jogo rěcyna ma pśestrěń 531 817 km², jo 2201 kilometrow dłujki a jo stwórta nejdlejša rěka Europy. Wužrědli se w Rusojskej a běžy pśez Běłorusku a Ukrainu, źož se do Carnego mórja wulewa. thumb|left|Dnjepr w [[Kijewje]]
Wuznamna města pśi Dnjeprje su na pśikład Smolensk w Rusojskej a Kijew a Dnipro na Ukrainje.
Japaniske pismo
Japaniske pismo pochada z chinskego pisma (kanji) a z kany (hiragany a katakany), kótaraž jo złožkowe pismo.
Kanji
thumb|Yamada Tarō – Japaniske mě w Kanji
Hiragana
thumb|300px|Wuwiśe Hiragany z Man’yōgana thumb|100px| Hiragana-Znamjo za złožku mu
Katakana
thumb|100px| Katakana-Znamjo za złožku mu
Žrědła
Nimska wikipedija
Štip
Štip jo město w pódzajtšnej Makedońskej. Štip ma 46 732 wobydlarjow.
Strč prst skrz krk
miniatur|upright=1.25|Žwałowy pśeběg a [[spektrogram sady.]] Strč prst skrz krk [] (dsb. Tkaj palc pśez gjargawu ) ze mócnje kulonym złožkotwórnym r jo česke a słowakske jězykłamate gronko z 15 pismikami.
Toś ta sada słužy teke ako moto šwicarskego casopisa kulturneje kritiki La Distinction.
Cesto maju toś tu sadu za nejdlejšu česku sadu bźez napisanych wokalow. Ale južo dawno su teke druge, wó wjele dlejše znate:
Dalšne česke „jězykłamate gronka“ z wokalami
Znate jo teke jězykłamate gronko, kótarež česke „ř“ tematizěrujo: Třista třicet tři stříbrných stříkaček přeletělo přes třista třicet tři stříbrných střech. (333 slobrowitych wognjowych sykawow syka pó 333 slobrowitych kšywami)
Vanuatu
Vanuatu (bislamski Ripablik blong Vanuatu, Republic of Vanuatu,  République du Vanuatu) jo oceaniski kupowy stat w Melaneziji, kótaregož stolica jo Port Vila. Ma jano pitśu wěcej ako 240.000 wobydlarjow na pśestrěni wót 12.190 kwadratnych kilometrow.
Złoczew
Złoczew jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Sieradz, w gmejnje Złoczew. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 390 luźi.
Měto Worak
Měto Worak, nim. Martin Worrack a Martin Worak (roź. měrca 1931 w Strjažowje) – jo dolnoserbski spisowaśel, basnikaŕ a něgajšny cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije. Wón jo se naroźił w Strjažowje, w Dešańskej wósaźe, a bydli w Barlinju. W lěśe 2006 jo dostał cesne znamuško Domowiny.
Kito Albin
Kito Albin (nimski Christian Albin; * 25. julija 1802 w Jasenju, † 11. julija 1888 w Gorjenowje) jo był w dolnoserbski ewangelski faraŕ a spisowaśel nabóžnych tekstow, sobuwudawaŕ dolnoserbskeje Biblije.
Kito Albin jo se naroźił ako syn bura we jsy Jaseń pola Grodka. Jo chójźił na gymnazium w Chóśebuzu. Potom w Halle jo studěrował ewangelsku teologiju. W lětach 1828-1884 źěłał pśi Gorjenowskej cerkwje, nejpjerwjej jako pomocny a wót 1833 ako głowny faraŕ. 1884 jo wótejšeł na wuměnk.
W lěśe 1850 jo Kito Albin jo był jaden ze załožarjow Serbskego towaristwa za Dolnu Łužycu, w kótaregož nadawku jo pśestajił srjejźowěkowe nimske tšojenje Źiwne tšojenje tego bogego Heinricha (Chośebuz 1850), kótarež płaśi jako jadno z prědnych wopytow wudawanja swětneje prozy w dolnoserbšćinje. 1863 wón jo wozjawił w nimskorěcnej nowinje Der Schulfreund někotare dolno- a górnoserbske pśisłowa. 1868 jo był wobdźěleny pśi wudaśu dolnoserbskeje Biblije. Jo zawóstajił wobšyrnu chroniku Gorjenowskeje wósady a zběrku swojich prjatkowanjow.
1972
Tšojenja
thumb|upright|[[Jan Meškank nosaŕ Myta Cišińskego 1972]]
Wušpula
Wušpula (Mespilus) jo rod ze swójźby rožowych rostlinow  (Rosaceae).
Wopśimjejo slědujucej družynje:
Jeff Garlin
Jeffrey Todd "Jeff" Garlin (5. junija 1962 w Chicago, Illinois) jo US-amerikański grajaŕ, awtor scenariskich knigłow a režiser.
Žadow
Žadow (nim. Saadow) jo sedlišćo w gmejnje Bronkow we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej.
Pó měnjenju nimskego mjenjowědnika Ernsta Eichlera serbske mě jsy jo ze staroserbskim mjenim Žad zwězane. Žadow jo se dokumentariski 1732 ako Sado a 1761 ako Sade naspomnjeł.
Gene Wilder
Gene Wilder (pópšawem Jerome Silberman; roź. 11. junija 1933 w Milwaukee, Wisconsin, wum. 29. awgusta 2016) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Garry Shandling
Garry Shandling (pópšawem Garry Emmanuel Shandling; 29. nowembra 1949 w Chicago, Illinois – 24. měrca 2016 w Los Angeles, Kaliforniska) jo był US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Wylem
Wylem jo dolnoserbske muskece pśedmě, zeserbšćona forma nimskego pśedmjenja Wilhelm. Wóno jo pśedewšym w Dolnej Łužycy znate.
Letišćina
Letišćina (letiski latviešu valoda) słuša do kupki baltiskich rěcow. Jo zastojańska rěc w Letiskej, źož ju powěda něźi 2 mil. luźi.
Klasifikacija
Letišćina jo jadna z dweju eksistěrujuceju baltiskeju rěcowu, pódkupka indoeuropskich rěcow. Letišćina a specialnje litawšćina se wobglědatej kaž nejwěcej archaiske z powědanych indoeuropskich rěcow. Nejwěcej pśiswójźbnych drugich indoeuropskich rěcow su słowjańske a germaniske rěcy.
Pšawopis a wugronjenje
Kaž wětšyna indoeuropskich rěcow, letišćina wužywa modificěrowany łatyński alfabet kótaryž wopśimjejo 33 pismikow. Alfabet njewužywa pismiki q, w, x, a y, ale jo wón pśidawał pismiki ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, a ž. Ö se wužywa jano w latgaliskej narěcy, dokulaž jogo oficialne wužyśe se skóńcnuł za cas 1940.. Pśisamem kuždy fonem ma swójski pismik, togodla se pśisamem pśecej mógu wěźeś wugronjenje słowa gaž se je cyta. Jano rozdźěl mjaz /e/ a /ɛ/ zwětšego se njepišo.
Konsonanty
Pismika h a f jano w cuzych słowach abo póžyconkach wustupujotej.
Wokale
Letišćina rozeznawa w swójskich słowach pěś wokalowych fonemow, z kótarychž // a // se zwětšego samski ako e pišotej. Jano w tak mjenjowanem rozšyrjonym pšawopisu se rozeznawatej, ale rozdźělnje wótwisnje wót awtorow. W póžyconkach a cuzych słowach da se dalšny wokal // pśidaś. Wše druge wokale se w letišćinje narownaju.
Wokale z makronom (toś ā, ē, ī a ū) se dłujko wugroniju, pśeśiwo comu normalne wokale su wjelgin krotke, na kóńcu słowow su zwětšego lěbda słušabne.
Pismik o se w spócetnje letiskich słowach ako diftong [], w póžyconkach zwětšego ako [] abo [] wugronijo. Dokulaž diftongi njamógu dłujke abo krotke byś, njeeksistěrujo o z makronom w letiskem pismje.
Cerwjeny rys
Wopis
Cerwjeny rys dośěgnjo dłujkosć tyłowa wót 65 až do 95 cm a jo nejmjeńša družyna rysow. Jogo wopuš dośěgnjo dłujkosć wót 13 až do 19 cm a ma běły kóńck. Ramjenowa wusokosć dośěgnjo 50 až do 60 cm.
Letišćina
Wokale
Mimo togo krotke njeakcentuěrowane wokale mógu se reducěrowaś, na pś. bija „wón jo był“ se [] město [] wugronijo. A wokale mógu se samo njespiwne byś, na pś. cilvēki se ako [] město [] wugronijo.
Cerwjeny rys
Wopis
Wón wažy mjaz 7 a 13,5 kg.
Letišćina
Pśizuk
Pśizuk z někotarymi wuwześami jo na prědnej złožce.
Cerwjeny rys
Wopis
Wót zymy až do nalěta se rozpłoźuju. Samice ma traśe sćelnosći wót 60 až do 70 dnjow, pśi comž pśerězk jo wokoło 65 dnjow. Rys w starstwje wót 1 lěta rozpłoźeńsku zdrjałosć dośěgnjo.
Rys pśedewšym wuchace, karnikle a gryzarje žerjo.
Žywjeński rum
Rys jo w Zjadnośonych statach Ameriki a w Mexiku žywy.
Kloštaŕ Marijina gwězda
Kloštaŕ Marijina gwězda jo cistercieński kloštaŕ w Pančicach-Kukowje w Górnej Łužycy. Kloštaŕ jo se w lěśe 1248 załožył.
Strzelno
Strzelno jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Mogilno, w gmejnje Strzelno. W lěśe 2014, jo how bydliło 5 805 luźi. Lažy w Kujawskej.
Mišnjo
Mišnjański grod jo se załožył pód mjenim Misnia w lěśe 929 na pódwjacornem brjoze Łobja. Toś słuša Mišnjo k nejstaršym znatym městam na teritoriju źinsajšneje pódzajtšneje Nimskeje. Tegdy jo słužyło město ako twardnica nimsko-frankojskich dobywarjow w kraju połobskich Słowjanow. Wót lěta 968 jo było Mišnjo sedło biskupstwa; tu jo statkował teke sławny biskup Beno. Pózdźej załožonemu Mišnjańskemu markgrobojstwu su pśisłušali teke źěle źinsajšneje Górneje Łužyce.
Dla jogo wjelikego wuznama płaśi Mišnjo ako stawizniske jědro moderneje Sakskeje.
Wjeliki krejz
miniatur|Wjeliki krejz (cerwjeny) a mały krejz (módry) miniatur|Wšelke wjelike krejze (pśeśěgnjone linije). Nachylenje dweju carneju wjelikeju krejzowu k ekwatoroju (módry) něźi 55° a 60° miniatur|Kórta wjelikich krejzow za Šwicarsku
Wjeliki krejz jo tak wjeliki ako móžno krejz na kulowem powjerchu. Jogo srjejźišćo padnjo pśecej ze srjejźišćom kule na jadno a rěz na wjelikem krejzu źěli kulu na kuždy pad do dweju („jadnak wjelikeju“) połojcowu. Dokulaž jo pśewšo wjele móžnosćow, kulu tak rozrězaś, aby rězna płonina srjejźišćo kule trjefiła, jo teke pśewšo wjele wjelikich krejzow. Wósebny pad wjelikich krejzow su meridiany, kótarež su poł wjelikego krejza, kótarež wupśestrěwaju se wót pódpołnocnego do pódpołdnjowego pola.
W geografiskem koordinatowem systemje zemje su ekwator (módry) kaž teke kuždy por jadnogo drugemu „napśeśiwo lažecych“ stopnjow dlininy wósebnje lažece wjelike krejze (stopnje dlininy = meridiany, how žołte), na pś. nulowy meridian (0°) a meridian 180°. Šyrinowy krejze pak (smužkowane linije) z wuwześim ekwatora njejsu wjelike krejze, ale mjeńše ako maksimalna wobměra kule. Gronje se togodla póbocne abo małe krejze.
Na wjelikich krejzach zemje wótpowědujo jadna wobłukowa minuta jadnej mórskej mili, skrotconej sm (eng. nautical mile, nm abo NM). Dajo se (pótakem ako „dlininowa minuta“ resp. ako „šyrinowa minuta na ekwatorje“) z 1.852 metrami pśi gódanej zemskej wobměrje 40.000 km woblicyś. Pśerězny zemski radius jo 6.371 km.
Nejkrotšy zwisk mjazy dwěma dypkoma na kulowem powjerchu – tak pomjenjona ortodroma – jo pśecej źěl wjelikego krejza (tak pomjenjony głowny wobłuk). Togodla du ruty łoźnistwa a pśedewšym ruty leśenja zwětšego spóromje wjelikich krejzow. Wobjězdźowanje zemskeje kule na ortodromach groni se płachtowanje na wjelikich krejzach; „kurse wjelikich krejzow“ dojśpěwaju pitśku wětše šyriny ako wótpowědujucy startowy a celowy dypk (na pś. München–Peking pśez Sibirsku).
Na zemskem elipsoiźe a drugich płoninach groni se ortodroma geodetiska linija. Wóna jo kśiwanka wětšego rěda (wótchylenje wót wjelikego krejza kule wó někotare promile) a wótpowědujo pśeběgoju wjelgin wupněteje niśi bźez šurowanja.
Zwobraznjenje na kórtach
Dokulaž se wjele kórtow (na pś. pśi merkatorowej kórśe) tak zwobraznja, až pokazuju se šyrinowe krejze ako rowne, wodorowne linije, statkuju ruty leśenja njeglědajucy na swóju krotkosć skśiwjone a du dalej k poloju (glej teke loksodroma). Aby zjadnoriło kreslenje, su specialne kórty wjelikich krejzow (glej gnomonisku projekciju), na kótarychž pokazuju se wšykne wjelike krejze ako rowna cera, wokolina pak jo pitśku spryšćona.
Na mórskich kórtach jo na pšawej a lěwej kšomje geografiska šyrina pódana, t. g. wótpowědujucy wurězk wótpowědnego wjelikego krejza dlininy. How móžo nawtikaŕ ze zaštapnym kružydłom distancu pśepśimaś (1 wobłukowa minuta = 1 mórska mila) a za zakreslenje kursa do kórty pśenjasć.
Woblicenje
Kut mjazy dypkoma A a B z koordinatami šyriny \varphi a koordinatami dlininy \lambda na wjelikem krejzu woblicujo se tak:
Jolic pódawa se \, \zeta we wobłukowej měrje, dajo se zdalonosć wjelikego krejza d mjazy wobyma dypkoma ze zemskego radiusa rE woblicyś:
Zdalonosć wjelikego krejza jo maksimalnje poł zemskeje wobměry.
Rězny kut wjelikego krejza wót A a B z meridianom w dypku A groni se kursowy kut \, \omega. Woblicujo se pśez:
Za pódzajtšne kurse (λB > λA) lažy kursowy kut mjazy 0° a 180°, za pódwjacorne kurse (λB < λA) lažy kursowy kut mjazy 180° a 360°. Na rozdźěl wót rowneje geometrije njerozeznawaju se kursowe kuty wót A do B a wót B do A wó 180°. W ekstremnem paźe, gaž wjeliki krejz źo pśez pola, móžotej wobej kursowej kuta samo jadnak byś.
Amurowa wišnja
Amurowa wišnja (Prunus maackii) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
thumb|left|Škóra kultiwěrowaneje rostliny Amurowa wišnja jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 15 m.
Łopjena
Łopjena su na zachopjeńku meškowje kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 10 cm. Wóni se w nazymje wjelgin rědnje pśebarwjuju.
Kwiśonki
Małke běłe kwiśonki rostu w krotkich, gustych kłosach na špicach krotkich łońskich wurostkow.
Płody
Płody su małučke, suche a carne.
Rozšyrjenje
Rostlina jo domacna w Koreji, dłujkozajtšnej Chinskej a pódzajtšnej Sibiriskej.
Brunica
thumb|Brunicowy [[briket]] Brunica abo bruny wugel jo brunocarna sedimentowa kamizna. Wužywa se pśedewšym ako palidło. We Łužycy namaka se nejwětšy brunicowy rewěr w źinsajšnej Nimskej. Wót 1930tych lět sem bu wótbagrowane wěcej ako 70 łužyskich jsow dla brunicy.
Dobywanje brunicy
thumb|Dobywanje brunicy pla [[Chóśebuza]]
Nižozemska
Nižozemska jo kraj w pódwjacornej Europje.
Geografija
Nižozemska granicujo z Nimskeju a Belgiskeju kaž teke z Pódpołnocnym mórjom.
Alpy
thumb|Satelitowy wobraz Alpow Alpy su (wótglědajucy wót Kawkaza) nejwuše góry w Europje. Laže we Francojskej, Monaco, Italskej, Šwicarskej, Liechtensteinskej, Nimskej, Awstriskej a Słowjeńskej. Nejwuše wuzgjarbjenje Alpow jo Mount Blanc (4.810 m).
Radziejów
Radziejów jo město w Pólskej, w kujawsko-pomorskem wójwodstwje, we wokrejsu Radziejów. W lěśe 2014, jo how bydliło 5 779 luźi.
Warta (město)
Warta jo město w Pólskej, w łódźskem wójwodstwje, we wokrejsu Sieradz, w gmejnje Warta. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 325 luźi.
Zoran Stefanović
Zoran Stefanović (* 21. nowembra 1969, Loznica) jo serbiski spisowaśel, žurnalist, dramatikaŕ a pśełožowaŕ.
Klěb
mini|Trajda, muka a klěb. Klěb jo tradicionalna caroba, kótaraž jo pjacona wót śěsta pśigótowanego z muki, wódy, gibadła a drugich pśicynkow. Toś ten twardy, śamny zwenkowny źěl klěba jo škórka, nutśikowny źěl pak jo srjodka. Z klěbowego śěsta móžo se teke druge typy pjacywa źěłaś, na pś. guski.
Dajo wšakorake sorty klěba: běły klěb, gropnik, płone kołace, knykate klěbaški, topjeńkowy klěb, měšany klěb atd.
Prušćina
Prušćina jo wumarła baltiska rěc a jadnučki wěsty zastupjaŕ pódwjacornobaltiskeje kupki (letišćina a litawšćina stej pódzajtšnobaltiskej rěcy). Wóna jo wumarła wót 18. stolěśa.
Klěb
Etymologija
Dolnoserbske słowo klěb jo pódobne do drugich słowjańskich mjenjow togo pjacywa: górnoserbske chlěb, pólske chleb, česke chléb, słowakske chlieb, ruske chleb atd. Wšykne te mjenja du wót prasłowjańskeje formy chlěbъ, kótaraž wěrjepódobnje jo póžyconka wót někotareje germaniskeje rěcy (germ. xlaiƀaz). Pó drugej wersiji toś to słowo móžo byś indoeuropejskego póchada a jo zgromadne dla słowjańskich a germańskich rěcow.
Jemaine Clement
Jemaine Atea Mahana Clement (10. januara 1974 w Masterton, Wellington) jo nowoseelandski muzikaŕ, grajaŕ, režiser, producent, komikaŕ a awtor.
Ašchabad
Ašchabad jo stolica a nejwětše město Turkmenistana, stata w Srjejźnej Aziji. Lažy blisko granicy mjaz Turkmenistanom a Iranom.
Ašchabad ma něźi milion wobydlarjow.
Ohridski jazor
Ohridski jazor (makedoński : Охридско Езеро, albański: Liqeni i Ohrit), jo jaden z tśoch pśirodnych jazorow w Pódpołnocnej Makedońskej. Ohridski jazor jo wětšy ako Prespański jazor a Dojrański jazor. Ohridski jazor lažy na krotkowjacornej granicy mjazy Makedońskeju a Albańskeju a ma płoninu wót 340 km2. Ohridski jazor jo nejdłymšy jazor na Balkańskej połkupje (286 m). Z Ohridskego jazora wujźo rěka Crni Drim, kenž źo k Jadranskemu mórju. Na pśibrjoze Ohridskego jazora su 3 wažne města: Ohrid, Struga, kenž lažytej w Makedońskej, a Pogradec, kenž jo na albańskem teritoriju.
Jo 17 družynow rybow w jazorje, z kótarychž jo 10 jano w toś tom jazorje na swěśe žywe.
George W. Bush
George W. Bush (* 6. julija 1946, New Haven) jo ameriski politikaŕ a jo był w lětach 2001–2009 prezident Zjadnośonych statow Ameriki za Republikańsku stronu. Jo syn něgajšnego prezidenta George Bush.
Pšawa wušpula
Pšawa wušpula (Mespilus germanica) jo bom abo kerk ze swójźby rožowych rostlinow.
Wopis
Pšawa wušpula jo śernjowaty, 3 m wusoki kerk abo 6 m wusoki bom. Kultiwěrowane sorty njejsu śernjowate.
Škóra jo oliwozelena a dłujko gładka wóstanjo.
Młody gałuzy su gusto kósmate, pózdźej gołe bywaju.
Christina Kliemowa
Christina Kliemowa, nim. Christina Kliem (roź. Janojc, 1961 ) jo serbska kulturna wědomnostnica, kuratorka Serbskego muzeja w Chóśebuzu a zastupujucy cłonk Dolnoserbskeje rěcneje komisije. Wóna jo jadna wót iniciatorkow źěłoweje cerkwineje kupki Serbska namša a bydli w Dešnje.
Pšawa wušpula
Łopjena
Zymske pupki su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 mm.
Christina Kliemowa
Christina Kliemowa źěła w Serbskem muzeju, źož jo kuratorka za zběrki: twórjece a ludowe wuměłstwo, znankstwa wšednego žywjenja.
Pšawa wušpula
Łopjena
Łopjena su měnjate, wjelgin krotko wogonkate, dłujkojte, lancetoje až owalne, prědku wótše, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku šerozelene a gusto móškojśe-wałmokósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 (15) cm a šyrokosć wót 3 cm. Jich kšoma jo śańko rězana abo cełokšomna. Pódlańske łopjeńka su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Běłe, pěślicbne kwiśonki dośěgnu rozměr mjaz 4 a 5 (6) cm a stoje pó jadnom nakóńcne na krotkich pšuśikach. Keluškowe łopjeńka su linealne-lancetojte, dłujke a wuske a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm, pśi comž až do zdrjałosći płodow wóstanu. Wobalka jo dwójna. Kronowe łopjeńka su kulojte.
Płody
Jabłukowe płody su brune, wjelgin twarde, kšuškojte až pśisamem wopak-kjaglojte a dośěgnu wjelikosć wót něźi 2-3 cm, pśi kultiwěrowanych sortach 4 cm. Wóni su górjejce wopłonjone a wót łistołopjenojtych, keluškowych łopjeńkow kronowane a wopśimjejo pěś kamjeńtwardych jědrow. Ale se akle pó statkowanju mroza měke stanu a se góźe jěsć.
Stojnišćo
Rosćo w bogatych na družynach dubowych měšanych lěsach, rědko w regionach sajźowanja wina a w swětłych lěsach wóźiwjona, ale se pó źělach ako wozdobne drjewa sajźijo. Ma lubjej w lěśe śopłe, wutkate, humusowe abo kamjeńtne kalkate abo glinjane zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w krotkowjacornej Aziji, w Kawkazu, w pódpołnocnej Persiskej, krotkozajtšnej Europje a w pódpołdnjowych Alpach rozšyrjona, pśi comž we pódwjacornej Europje a na pódpołnoc Alpow jano wóźiwjone wustupujo. Źiwa forma pśi nas njewustupujo.
Wužywanje
Pšawa wušpula jo była woblubowany sadowy bom za cas srjejźowěka.
Jeje płody su dla wusokego wutka na pektinach a kisalinach same abo w měšanju z jabłukami, winom a cukorom k wugótowanju wót marmelady pśigódne. Mimo togo wóni ako pśidawk k jabłukowym a kšuškowym mostam tych źaržatosć pólěpšyju.
Ocean
thumb|Powjerch [[Atlantiski ocean|Atlantiskego oceana.]]
Kamerun
thumb|left|W kameruńskej stolicy Jaunde Kamerun (francojski Cameroun, engelski Cameroon) jo njewótwisny stat w srjejźnej Africe. Lažy pśi Atlantiskem oceanje a granicujo z Čadom w dłujkem zajtšu, ze Centralnoafrikańskeju republiku w pódzajtšu, z republiku Kongo, Gabunom a Ekwatorialneju Guineju w pódpołdnju kaž teke z Nigeriju w pódwjacorje. Stolica jo Jaunde w pódpołdnjowem źělu kraja.
Jan Wornar
Jan Wornar (* 7. decembra 1934 w Hórkach póla Chrósćic, † 20. maja 1999 we Worklecach) jo był serbski spisowaśel a pśełožowaŕ. Wón jo źěłał ako wucabnik na serbskej wušej šuli w Budyšynje a wót lěta 1974 na serbskej šuli w Ralbicach.
Kamerun
W pódpołdnju Kameruna kněžy włožna, tropiska klima ze cełolětnej pśerěznej temperaturu wót 25 °C. Klima w pódpołnocnem Kamerunje jo sucha a górucejša, z dešćowym casom wót maja do septembra. Nejwuše městno kraja jo aktiwny wulkan Mont Cameroun (4.095 m) blisko atlantiskego pśibrjoga, kótaryž jo teke nejwuša góra cełeje pódwjacorneje Afriki.
Jan Wornar
Wón jo pisał pśedewšym źiśece a młoźinske knigły. W lěśe 1970 jo dostał Literarne myto Domowiny.
Kamerun
Kamerun jo był wót 1884 do 1916 nimska kolonija.
Ocean
Ako ocean (ze starogrichišćiny Ὠκεανὸς („Okeanos“), wokoło zemskeje platśu běžeca wjelika rěka, personifikacija ako antikskego Boga Okeanos) pomjenjuju se nejwětše mórja swěta – wótergi wužywa se teke synonym swětowe mórjo.
Połoženje
Cełkownje 71 % zemskego powjercha su z mórjami (oceanami a pódlańskimi mórjami) pókšyte. Wóni koncentěruju se na wódnej hemisferje, kótarejež centrum we wjelickem Pacifiku blisko Nowoseelandskeje lažy. Na napśeśiwnej krajnej hemisferje laže jano Atlantiski ocean, Arktiski ocean a źěle Pódpołdnjowego oceana kaž teke Indiskego oceana.
Słyńca (rod)
thumb|Kwiśonkowy kóšyk [[topinambura (Helianthus tuberosus)]] thumb|Górny pšutowy źěl [[topinambura (Helianthus tuberosus)]]
Mórjo
right|thumb|[[Atlantiski ocean pśed Madeira.]] Mórjo jo zwisujuca masa słoneje wódy, kótaraž něźi 70 % zemskego powjercha pókšyjo. 31,7 % swětowych mórjow su 4000–5000 m dłymoke a flora w mórju producěrujo wokoło 70 % kislika, kótaryž w zemskej atmosferje eksistěrujo.
Słyńca (rod)
Słyńca (Helianthus) jo rod ze swójźby Kóšowych kwětarjow (Asteraceae).
Nejwažnjejšej družynje stej słyńca (Helianthus annuus) a topinambur (Helianthus tuberosus), kótarejž se w Europje ako kulturnej rostlinje sajźijotej.
Wopis
Družyny su jadnolětne abo wěcejlětne rostliny, kótarež su na amerikańskem kontinenśe domacne. Rostliny su zwětšego kósmate.
Mórjo
W cełku maju mórja wolumen něźi 1,338 miliardow km³ a twórje z tym 96,5 % cełeje wódy na swěśe. Dla wusokego solowego wobstatka wót 3,5 % se toś ta wóda pak ako pitna abo pówóźowańska wóda direktnje wužywaś njegóźi. Jano 3,5 % cełeje wódy na zemi twóri słodka wóda.
Słyńca (rod)
Wopis
Kijaški su dłujke a gropne.
Mjertyn Lejnik
Mjertyn Lejnik, nim. Martin Lehmann (roź. 17. decembra 1814 w Šejnejźe, wum. 17. apryla 1881 w Žargonju) jo był dolnoserbski wucabnik, basnikaŕ a kjarližaŕ, wótkubłaŕ syrotow.
Słyńca (rod)
Wopis
Kósmate łopjena su zwětšego lěpjate, cełokšomne abo zubate.