cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kulkowa wacka
Rozšyrjenje
W lětoma 1887 a 1914 su nowe wjelike napadowe wuchadnišća w Europje wustupowali. W lěśe 1922 se jo kulkowa wacka na wjelikej šyrokosći skóńcnje wót wuchoda až do nutśikownego kraja pśedobywała a 250 km² kulkowych wobrostow wokoło Bordeaux skóncowała. W lěśe 1936 jo se po Rynje dochadał a se ze spěšnosću wót 20-30 km na lěto do wuchoda rozšyrjowała. W lěśe 1945 jo bruk na Łobjo dochadał, w lěśe 1950 na Odru. W lěśe 1960 jo skóńcnje Pólsku pśeprěkował a granice Sowjetskego zwězka dośěgnuł.
W Europje kulkowa wacka žedne pśirodne žratne njepśijaśele njama, jeje warnujuce barwy ju optimalnje šćitaju (glědaj teke mimikry wósy). Akle w slědnych lětźasetkach su domacne ptaški, kaž fazany, kulkowu wacku ako žratwu akceptěrowali.
Mimo togo pśepytuju, nad brukoweju plagu z chemikalijow a zaměrne inficěrowanje brukow z wěstymi bakterijowymi rodami dobyś.
thumb|left|300px|Puśa bruka a kulki [[Image:Potato beetle diffusion.jpg|thumb|right|300px|
Źinsajšne rozšyrjenje bruka a kulki]]
Pica
thumb|Kulkowa wacka thumb|left|Jajka kulkoweje wacki thumb|larwy kulkoweje wacki thumb|larwa kulkoweje wacki Kulkowa wacka a jeje larwy su žywe wót źělow kulkoweje rostliny (a drugich ronicowych rostlinow). Wóttudy teke mě "Kulkowa wacka". Kulkowe wacki mógu w krotkem casu cełe póla do gołego wobežraś.
Zeleninowy kał
Wopśimjejo slědujuce warjetety:
Kónjeca mroja
Kónjeca mroja (teke wjelika morja ; Camponotus) jo rod mrojow (Formicidae) z pódswójźby (Formicinae).
Systematika
Slědujuce družyny su w srjejźnej Europje domacne (wuběrk):
Dalšne njeeuropske družyny (wuběrk):
Pśerosćona krjasa
Pśerosćona krjasa (Lepidium perfoliatum) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Pśerosćona krjasa dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 40 cm.
Kwiśo wót maja až do junija. Blědožołte kwiśonki dośěgnu šyrokosć wót 2 až do 3 mm.
Fryco Bojt
Fryco Bojt, nim. Friedrich Boit (roź. 13. oktobra 1826, wum. 26. oktobra 1892 w Žylowje) jo był dolnoserbski wucabnik, publicist a konserwatiwny procowaŕ. Wón jo był sobuźěłaśeŕ Kita Šwjele a jo mu pomogał redigěrowaś Bramborski Serbski Casnik.
Pśerosćona krjasa
Wopis
Tšuki su šyroko-jajojte abo rombiske.
Fryco Bojt
Wón jo był syn bura. Jo zakóńcył wucabnikojski seminar w Nowej Cali. W lětach 1846-1850 jo źěłał ako pomocny wucabnik, pón 1850-1892 ako wucabnik we Žylowje. Fryco Bojt jo awtor romantiskego wulicowanja Marja z Drjenowa (prědny śišć 1866), kótarež górnoserbski literarny historikaŕ Korla Awgust Jenč jo zlicył k nejlepšym wupłodam dolnoserbskego pismojstwa.
Pśerosćona krjasa
Stojnišćo
Rosćo na drogach, na brjogach, na kamuškach a na lěźe.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódzajtšnej Europje rozšyrjona.
Tansanija
Zjadnośona republika Tansanija (suahelski a engelski Tanzania) jo stat pśi pódzajtšnem pśibrjoze srjejźneje Afriki. Jo nastała z njewótwisneju statow Tanganjika, lažecy pśi Tanganjikaskim jazorje a Zanzibar nastała. Lažy pśi Indiskem oceanje a granicujo z Burundijom, Keniju, Malawijom, Mosambikom, Ruandu, Ugandu, Sambiju a Demokratiskeju republiku Kongo. K Tansaniji słušatej teke kupje Pemba a Unguja (wobej twórjotej źěl Zanzibara), kaž teke kupa Mafia.
thumb|Kórta Tansanije
Pśimórski mamutowy bom
Pśimórski mamutowy bom (Sequoia sempervirens) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Wóna jo jadnučka družyna w roźe (Sequoia).
Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.
Wopis
Pśimórski mamutowy bom jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 30 m, wótergi wěcej ako 100 m. Rostlina jo wjelgin dłujko žywa, pśi comž móžo starstwo wót až do 3500 lět dośěgnuś. Kjagelojta krona jo šwižna. Zdonk jo dłujki. Škóra jo śamnobruna až cerwjenobruna, dłymoko brozdźona a kaž gubica měka. Wóna ma dłymoke, paralelne a wertikalne rozpukliny. Krotke pšuśiki cesto kaž promjenja stoje na dłujkich pšuśikach. Gałuzy stoje w njepšawidłownych mutwjach.
Bom a pśedewšym jogo škóra wuchada wóń, kótaraž jo tej wót chójcowego drjewa pódobna. Wóna jo jadna z małko koniferow, kótarež z wótrězanego pjeńka znowa wubija.
Jegły
Měke, špicne jegły su wopłonjone, śamnozelene až namódrje zelene dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až 2 (2,5) cm. Wóni su njejadnak dłujke a na dłujkich pšuśikach šrubikojśe stoje, ale na krotkich pšuśikach dwójosmužkowje wjerškaśe.
Kwiśonki a šyški
Kwiśo wót februara až do měrca. Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonkowe stołki su njenadpadne. Muske kwiśonki su žołte a stoje pó wšakich na młodych pšutowych kóńcykach. Žeńske kwiśonki zwětšego stoje na staršych gałuzach.
Šyški su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 2,5 (3) cm. Wóni rowno stoje abo pśewisuju. Šyški wót septembra až do nowembra dozdrjaju. Pśi wuzdrjatych šyškach se spjerchliny rozdoraju.
Stojnišćo
Rosćo jano w regionach z miłych zymach. Ma lubjej wutkate, włožne, dłymoke, pśepušćate zemje. Spěšnje rosćece młode bomy pótrjebuju wjele wódy.
Rozšyrjenje
Póchada ze pódpołnocneje Ameriki, pśi comž tam jano w źěratym arealu wót pódpołdnjowego Oregona až do srjejźneje Kaliforniskeje źiwje wustupujo.
Wužywanje
Bom se w Europje w arboretach a parkach sajźa. Cerwjenobrune drjewo bu ako twarske drjewo a za zgótowanje meblow wužywane. Togodla pśirodne wustupowanja buchu dla pušćenja drjewa wjelgin deciměrowane. Źinsa zbytkowe wustupowanja stoje w pśirodnych rezerwatach.
Wejherowo
Wejherowo jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Wejherowo. W lěśe 2014 jo how bydliło 50 310 luźi.
Soči
Soči jo město w Krasnodarskem kraju w Rusojskej. Město lažy pśi pódzajtšnem brjoze Carnego mórja na pódpołdnjowem boku Kawkaza blisko georgiskeje granice.
W lěśe 2014 w Soči jo se Zymske olympiske graśa wótměły.
Skalny janowy krick
Skalny janowy krick (Ribes petraeum) jo keŕk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae).
Wopis
Skalny janowy krick jo w lěśu zeleny, rowno rosćecy, wjelgin roznogaśujucy keŕk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m. Mócne wurostki su šerobrune, gołe a njenjasu śernje daniž štapce. Mócnje wurostki su šerobrune a gołe.
Łopjena
Měnjate łopjena su dłujko wogonkate, rězane, maju kulojtu wobcerbu, dośěgnu šyrokosć wót až do 10 cm. Wobstoj z 3 wjelikich a 2 małkeju lapow, kótarež wótergi su jano njejasnje wutwórjone. Wóni su na dolnem boku pitśku kósmate, a na górnem boku bejnje zmaršćone.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Zwětšego pěślicbne kwiśonki su pśecej dwójorodnikojske, nacerwjenje barwjone a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 9 mm. Wóni stoje pó źaseśoch až pó pěśnasćoch w gustych, dłujko wogonkatych granach. Grany su wótstojece abo wisece. Kronowe łopjeńka se wót dlejšych keluškowych łopjeńkow ako zwónašk pśeseguju.
Kwiśonki se wót małkich kóžokśidłacow a dwójokśidłacow, rědko teke wót mjatelow wopytaju a wót tych woprošuju.
Płody
Płody su kulowate, jědne jagody, kótarež wjelgin kisało słoźe. Wóni wót junija dozdrjaju.
Stojnišćo
Rosćo w górskich lěsach, we wódnych žłobišćach, w blokowych nasypach. Ma lubjej wót śacanja włožne, měke, słabje kisałe zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje wót Pyrenejow, pśez Alpy až do Karpatow rozšyrjona, ale teke w pódpołnocnej Afriki a na pódzajtšo až do pódzajtšneje Sibirskeje wustupujo. Pśi tom jo w srjejźnych górach wjelgin rědka, ale w Alpach we wusokosćach wót wěcej ako 2000 m wustupujo.
Egyptojska rěc
thumb|[[Papyrus Ebers z medicinskim tekstom.]] Egyptojska rěc jo afroaziska rěc pśiswójźbna nejwěcej z berberskimi rěcami, semitiskimi rěcami a z rěcu bedža. Jo to rěc w Egyptojskej w casu Antiki.
Źělenje rěcy
thumb|Koptiski napis z tśeśego stolěśa pó Kristusu.
HTML
HTML (eng. Hyper Text Markup Language) jo na teksće bazěrowana, wóznamjenjeńska rěc za zwobraznjenje wopśimjeśow kaž teksty, wobraze a wótkaze w dokumentach. HTML-dokumenty su bazy za World Wide Web a se z pomocu seśowego wobglědowaka pokaza. Mimo wopśimjeśow, kótarež se z browserom pokazuju, HTML teke wopśimjejo dalšne pódaśe w formje Meta-informacijach, kótarež na pś. informěruju we teksće wó wužywanej rěcy abo wó awtorje boka, abo wopśimjeśe boka zhornu. Wóznamjenjeńska rěc bu wót World Wide Web Consortium (W3C) až do wersije 4.01 dalejwuwiwana a se ma něnto pśez XHTML narownowana.
Wersije
HTML bu w lětu 1989 wót Tim Berners-Lee na CERN w Genfje zrědowana.
HTML-struktura
HTML-dokument wobstoj z tśi wobłukow:
Pótakem wupada bazowa struktura webstrony pó slědujucej šemje: <pre style="overflow:auto;"> <!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/strict.dtd"> Titel webstrony
Wopśimjeśe webstrony
Zilupe
Zilupe (pól. Rezenmujża; łatg. Sīnuoja) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Carnica
Carnica (Vaccinium myrtillus) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (Ericaceae). Dalšne serbske mě jo carna jagoda.
Wopis
Carnica jo w lěśe zeleny małorostny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 50 cm. Rostlina jo mócnje roznogaśowana.
Ma wótšo granjate, w zymje zelene gałuzy.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do (junija) awgusta. Kulowate kwiśonki stoje pó jadnom w łopjeńkowych rozporach. Krona dośěgnjo dłujkosć wót 4 až do 7 mm a jo zelenojśe až blěźe rožojśe abo purpurowje pśeběžane.
Płody
Płod jo jagoda z módrocerwjenym měsom a dośěgnjo wjelikosć wót 5 až do 8 mm. Aromatiske płody wopśimjejo cukor, płodowe kisaliny, garbowadła, anthocyanowe barwidła, flavonoidy a witaminy.
Fryšnje wóni skerjej wótwjedujuce statkuju, mjaztym až sušone a ako mězgu běgotu wólažcuju.
Stojnišćo
Rosćo w lěsach, bagnowych gólach a górskich gólach. Ma lubjej fryšne, małokalkate, małobazowe, teke wótsypkowe abo płonodnowe zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót wěcej ako 2500 m, pódpołnocno-špańskich górinach, na Korsice, w Apenninach a górinach Balkańskich połkupow wustupujo.
Wužywanje
Jagody se k mězdze, winu, želejoju, marmelaźe a kompotoju pśeźěłuju.
Evangeliom swětego Lukaša
thumb|right|250px|Ewangelist Lukas ako byk. Evangeliom swětego Lukaša (skrotconka Lk) jo tśeśi ewangelium z Nowego testamenta.
Na grichiskem euangelion kata Lukas (εὐαγγέλιον κατὰ Λουκᾶν, se zestaja z eu εὖ ‚dobry‘, hē angelia ἡ ἀγγελία ‚nowosć‘ a kata κατὰ ‚pó‘). Ewangelist Lukas (~60/80) powěda to žywjenje a statkowanje Jezu.
Jazor
thumb|[[Bodenjazor]] Jazor (teke jazoro) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.
Definicija
Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.
Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.
Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.
Carna kónjeca mroja
Carna kónjeca mroja (Camponotus herculeanus) jo mroja z roda kónjecych mrojow (Camponotus).
Jazor
Definicija
Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.
Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.
Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.
Nejwětše jazory swěta
Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.
Krim (wěcejwóznamowosć)
Krim jo mě slědujucych geografiskich objektow:
Konwerb
Konwerb (nimski Konverb, engelski converb) jo specialna adwerbialna werbowa forma. Wón njejo finitny daniž nominalny, dokulaž njewustupujo ako głowny werb sada daniž ako werbalny substantiw abo atribut. Konwerb definěrujo cyn, kótaryž se z głownym cynom rownocasnje abo pśedcasnje wótměwa abo toś ten bližej póstajijo. Wón wugroni rozdźělne semantiske póśěgi k wopśimjeśeju głowneje sady.
Konwerby w rozdźělnych rěcnych swójźbach, pśedewšym w mongolskich, turkojskich a tunguskich rěcach wustupuju, ale teke w etiosemitiskich, omotiskich a kušitskich rěcach Afriki.
Pśikłady
W mongolšćinje wustupuju slědujuce konwerby.
W Baškiršćinje wustupuju slědujuce konwerby.
Póchad terminusa
Zapśimjeśe konwerb póchada z mongolistiki a bu z teje na turkske rěcy pśenjasone. Wóno bu nejpjerwjej wót Ramstedta wužywane.
Starogard Gdański
Starogard Gdański jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Starogard Gdański. W lěśe 2014 jo how bydliło 48 513 luźi.
Tšuk
thumb|Zdrjałe tšuki wót [[Lunaria annua; zdźaržanej stej jano wobłuk a pózdatna źěleńska sćěna.]] Tšuk jo płod, kótaryž z dweju zrosćoneju płodoweju łopjeńkow nastanjo. Słuša k sypjucym płodam, jo warianta kapslowych płodow a jo typiski za kśicne kwětarje (Brassicaceae). Mjaz wobyma połojcoma jo pózdatna źěleńska sćěna.
Zagrodna krjasa
Zagrodna krjasa (Lepidium sativum) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Zagrodna krjasa njasu běłe kronowe łopjeńka. Ma typiski wóń krjasy.
Europska źiwa kócka
Europska źiwa kócka (Felis silvestris silvestris) jo cycak ze swójźby kóckow (Felidae).
Tangelo
Wopis
Tangelo jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 6 až do 9 m a šyrokosć wót až do 3 m.
Wopowańska jagoda
Wopowańska jagoda (Vaccinium uliginosum L.) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (Ericaceae).
Wopis
Wopowańska jagoda jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 100 cm.
Gałuzy su wogonkokulowate a brune.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Dłujko jajojte, rožojte abo naběłe kwiśonki dośěgnu dłujkosć wót 5 mm a njasu zwětšego styri, rědko pěś cypliškow.
Płody
Płod jo módra jagoda z swětłym měsom a dośěgnjo šyrokosć wót 6 až do 10 mm. We wjelikich pitśach mógu k wopowańskim stawam wóźiś, dokulaž grib Monilinia megalospora płody toś teje rostliny cesto pódejś.
Stojnišćo
Rosćo w chójcowych a brjazowych bagnach a w krickach z małorostnych kerkow w górinach. Ma lubjej włožne, małokalkate, kisałe zemje.
Rozšyrjenje
Rosćo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, w pódpołdnju w górinach rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót až něźi 2500 m wustupujo.
Juliana Kaulfürstowa
Juliana Kaulfürstowa, teke: Juliana Kaulfürstec, nim. Juliana Kaulfürst (roź. 1980 ) – jo serbska kulturna procowaŕka, slawistka, koordinatorka serbskich projektow w Slěpjanskej stronje, wósebnje dla wobchowanja slěpjańskeje serbšćiny zasłužona.
Wóna jo wuknuła w Budyšynje. Pón jo w 2005 chopiła studium slawistiki w Drježdźanach. Jo teke źěłała w Goethowym instituśe w Praze a jo była lichotna awtorka tyźenika Prager Zeitung.
W 2018 gromaźe z Dytarjom Redom wóna jo dostała Myto Zejlerja za spěchowanje slěpjańskeje serbskeje rěcy W 2016 jo dostała cesne znamuško Domowiny.
Salgótarján
Salgótarján jo město w Hungorskej.
Mandžuraja
miniatur|hochkant|Dłujkopódzajtšna China, teke Mandžuraja miniatur|hochkant|kraje Chiny (inkl. Taiwan)
Mandžuraja jo region w dłujkopódzajtšnej Chinskej, wokoło městow Harbin, Shenyang a Changchun. Wóna wobpśimjo prowincy Heilongjiang, Jilin a Liaoning. Z historisko-politiskich pśicyn se toś te pomjenjenje togo regiona w Chinje wšak južo njewužywa. Powěda se wó dłujkopódzajtšnej Chinje 东北/ 东北三省/ 东三省| t=東北/ 東北三省/ 東三省Dōngběi/ Dōngběisānshěng/ Dōngsānshěng.
Stawizny
miniatur|Mandžuraja po źinsajšnej definiciji, něga mandžuriski źěl [[Nutśikowna Mongolska|Nutśikowneje Mongolskeje, Wenkowna Mandžuraja]]
Mandžuraja (bźez prowince Liaoning) jo była tradicionelnje sedlenski rum naroda Mandžu. Wót nich póchada teke mě togo kraja. Wóni su kněžyli nad cełeju Chinskeju wót 17. stolěśa a załožyli Qing-dynastiju
Bodenjazor
Bodenjazor (nimski Bodensee) jo wódy w pódpołnocnem pśedkraju Alpow, kótarež wobstoje pópšawem z dweju jazorowu - Górny jazor a Dolny jazor - kaž teke rěki Jazorowy Ryn. Źěle jazora słušaju k nimskima krajoma Baden-Württembergska a Bayerska, awstriskemu kraju Vorarlberg a šwicaŕskim kantonam St. Gallen, Thurgau a Schaffhausen.
Jazora stej se k prědnemu razoju pisnje w lěśe 43 pśed Chr. ako Lacus Venetus a Lacus Acronius naspomnjełej. W romaniskem rumje rěka jazor zwětšego Lacus Constantinus abo pódobnje - pomjenjowany pó měsće Konstanz (Constantia), kótarež pśi brjoze lažy.
Z 473 km² jo Bodenjazor za Błótonjom a Genfskim jazorom tśeśi nejwětšy jazor srjejźneje Europy.
Jolin Tsai
Jolin Tsai (*septembra 15. 1980 w New Taipei, Taiwan) jo taiwanska spiwaŕka a grajaŕka.
Evangeliom swětego Marka
thumb|right|250px|Ewangelist Markus ako law Evangeliom swětego Marka (skrotconka Mk) jo drugi ewangelium z Nowego testamenta.
Na grichiskem euangelion kata Markon (εὐαγγέλιον κατὰ Μᾶρκον, se zestaja z eu εὖ ‚dobry‘, hē angelia ἡ ἀγγελία ‚nowosć‘ a kata κατὰ ‚pó‘). Ewangelist Markus (~70) powěda to žywjenje a statkowanje Jezu.
Enya
Enya (irske mě: Eithne Pádraigín Ni Bhraonain, eng.: Enya Patricia Brennan, roź. 17. maja 1961 w Gweedore, grobinstwo Donegal, Irska) jo irska spiwaŕka, grajaŕka a muzikaŕka multiwokalneje muziki pop a new age. Enya jo dobyła mjazynarodnu woblubowanosć za spiw "Orinoko Flow (Sail Away)" z platy Watermark w lěśe 1988. Dalšnej znatej spiwa stej mj. dr. "Only Time" a "Bodicea", kótaryž jo był samplowany pśez kupku Fugees w spiwje "Ready or Not" w lěśe 1997.
Enya jo grała a spiwała w keltiskej kupce jeje muzikalneje familije Clannad wót lěśa 1980. Wót 1982 statkujo ako solistka. Enya grajo, spiwa a producěrujo muziku new age z elementami keltisku, klasisku, cerkwinu a ludowu muziku. Enya jo spiwała w 10 rěcach. Enya jo wjelgin woblubowana muzikaŕka na swěśe. Wóna jo zepśedawała 75 mil. platow a dobyła 4 myta Grammy a druge myta.
Asteroid "6433 Enya" jo był pomjenjony pó spiwaŕce Enya w lěśe 1997. Enya bydli w swójskem grodku pla Dublina.
Pódpołnocny polarny ocean
Lažy we wokolinje pódpołnocnego pola a granicujo z kontinentami Aziju, Pódpołnocneju Ameriku a Europu.
Jo zwězany z Śichym oceanom pśez Beringowy pśeliw a z Atlantiskim oceanom pśez Norwegske mórjo.
Wuznamne pśistawy Pódpołnocnego polarnego oceana su na pśikład Murmansk a Archangelsk w Rusojskej federaciji, Kirkenes w Norwegskej, Inuvik w Kanaźe a Barrow w Zjadnośonych statach Ameriki.
Awtonomna republika Krim
Krim (oficialnje Awtonomna republika Krim; – Avtonomna Respublika Krim,  – Avtonomnaja Respublika Krym, ).
Viļaka
Viļaka (pól. Maryenhauz; łatg. Vileks) jo město w pódzajtšnej Letiskej, w Łatgalskej.
Wirgińska krjasa
Wirgińska krjasa (Lepidium virginicum) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Siligo
thumb|250px Siligo jo město w regionje Sardiniska, Italska.
Norwegske mórjo
thumb|Norwegske mórjo Norwegske mórjo jo nakšomne mórjo Atlantiskego oceana. Granicujo na pódzajtšu z Norwegskej, na pódpołdnju z Färöjemi, na pódwjacorje z Islandskej a na pódpołnocy ze Svalbardom. Jo zwězane z Pódpołnocnym mórjom na pódpołdnju, z Grönlandskim mórjom na dłujkem wjacorje a z Barentsowym mórjom na dłujkem zajtšu.
Ma pśestrěń 1 383 000 km² a maksimalnu dłymokosć 3970 metrow.
Bislamšćina
Stawizny
Kupy źinsajšnego Vanuatua buchu pśed někotarymi tysac lětami wót Melanezičanow wusedlowane, kótarež su rozdźělne oceaniske rěcy na kupy pśinjasli. Wjele jsow su měli lěbda kontakt jaden k drugemu, tak až se wjelika wjelerakosć na rěcach wuwiwašo (Vanuatu ma nejwětšu rěcnu gustosć). Europejarje su pśišli akle w srjejźišću 19. lětstotka na kupy – nejmjeńša Brity a Francozarje, kótarež tam de:Sandelholz su nadejšli a sajźili. Wóne su rekrutěrowali wjele Ni-Vanuatuow k źěłu na plantažach cukorinow w Queensland. Za cas Drugeje Swětoweje wójny su musali wjele Ni-Vanuatuow na ameriskich wójaŕskich bazach źěłaś. Z wjelerěcneje situacije nastawašo nejpjerwjej engelski pidgin, kótaryž bu wót generacije ku generaciji dalej daty a k źinsajšnej kreolskej rěcy Bislama bywašo. Mě se góźi wót Beach-la-Mar wótwóźiś, kótarež sam z Francojskego biche de mer (mórski górki, nimski: Seegurke) póchada. W 19. lětstotku buchu mórske górki na kupach we wjelikem měrje žněte a sušone. Wót źěłaśerjow tegdy powědany pidgin bu z toś tom cynom asociěrowany, tak až se jo mě rěcy etablěrowało.
Situacija
Vanuatu jo (mimo na pś. Haitija) jaden mało statow, w kótarychž se jo kreolska rěc k amtskej rěcy cyniła. Pśicyna jo była wěsće, až su komunalne politikaŕje problem z engelšćinu abo francojšćinu njepowědajucym wobydlaŕstwom měli. Parlament, rozgłosowe wusćełanja, nowiny wužywaju pśedewšym Bislamšćinu. Akle něnto se w zakładnych šulach kraja zachopijo, teke Bislamšćinu wucyś.
Fonetika
Bislamšćina ma pěś wokalow, a to a, e, i, o, u. Mimo togo diftongi ae, oe a ao wustupuju.
Wótwisnje wót regionalnych rěcow fonetiska wariacija wustupujo.
Gramatika
Bislamšćina ma pódobne pronomeny kaž Tokpisinšćina.
Leksika
Pśikłady:
Dla wliwa oceaniskich rěcow se jo změnjał teke cesto wóznam z Engelšćiny póchadajucych słowow.
Nic snadna licba leksiki póchada teke z Francojšćiny.
Wjelicki mamutowy bom
Wjelicki mamutowy bom (Sequoiadendron giganteum) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Bislamšćina
Leksika
Pśikłady melanesiskego wliwa:
CSS
CSS (skrotconka za engelski Caskading Style Sheets, pó słowach "kaskadujuce stilowe łopjena") jo deklaratiwna stylesheetowa rěc za strukturowane dokumenty. Wóna se mjaz drugim na pś. zgromadnje z HTML a XHTML wužywa, ale teke se móžo za někaku družynu XML, kaž na pś. za SVG a XUL.
Bislamšćina
Leksika
Dla snadnego słowoskłada se cesto wjeglin wobrazne pśepisowanja wužywa.
Wjelicki mamutowy bom
Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (Taxodiaceae) pśirědujo.
CSS
CSS ma źěliś wopśimjeśe dokumenta (pisany w HTML abo drugej rěcy) wót zwobraznjenja dokumenta, kaž na pś. barwy, znamjenowe sady, layout.
Bislamšćina
Pśikładowy tekst
''Tekst z Bible :
Wjelicki mamutowy bom
Wědomnostne mě
Botaniske mě roda bazěrujo na mjenju Indianarja Se-quo-Yah (roź. 1770, wumr. 1843), kótaryž jo wuwiwał prědny indiański alfabet.
CSS
Specifikacije CSS se wót World Wide Web Consortium (W3C) wobstarujo.
Bislamšćina
Pśikładowy tekst
(2. Kapitel: Die Geburt Jesu - Während sie dort waren, geschah es, daß sich die Tage erfüllten, da sie gebären sollte, und sie gebar ihren erstgeborenen Sohn, hüllte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippe, weil nicht Platz für sie war in der Herberge).
Wjelicki mamutowy bom
Wopis
Wjelicki mamutowy bom jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 m (wěcej ako 80 m). Krona jo kjagelojta, ale w starstwje jo šyroko mělna. Zdonk jo tłusty a rowny. Tłusta škóra jo cerwjenobruna až šerobruna, gubicojta-nitkojta, pśi comž w pódłujkostnych smužkach njaso dłymoke rozpukliny. Z tłustosću wót až do 50 cm jo dobry šćit pśeśiwo wognjoju góli.
CSS
Bazowa struktura
selektor { kajkosć1:gódnosć1; kajkosć2:gódnosć; /* komentar */ }
Kapslowy płod
Kapslowy płod jo suchy płod, kótaryž wobstoj z dweju až wšakich płodowych łopjeńkow. Jogo perikarp se pśez rozpukliny abo pory wótwórja. Wón słuša k sypjucym płodam, kótaryž se wótwórja a tak semje wustupujo.
Rumia
Rumia (kaš. Rëmiô) jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Wejherowo. Lažy w Pomorskej a Kašubskej. W lěśe 2014 jo how bydliło 47 506 luźi.
Kapslowy płod
Warianty
Wótwórjanje se móžo na rozdźělnym wašnju stojaś.
Septicidna kapsla
thumb|Kapsla bałmowca Jolic wóno se stanjo pśez rozdźělenje karpele w šawach, da kapsla jo septicidna. Taki płod ma smjerź (janowe zele), orchidejowe rostliny, bałmowa rostlina a pózdnička (?) (Colchicum).
Lokucidna kapsla
Jolic se na podłujkostnem rozpuklinje w jadnotliwym fachu wótwórja, da kapsla jo lokulicidna. Taki płod ma hwěžkan (?) (Ornithogalum).
Poricidna kapsla
thumb|Kapslowy płod [[maka]] Jolic kapsla na porach wótwórja, da kapsla jo poricidna. Taki płod ma mak.
Szigetszentmiklós
Szigetszentmiklós jo město w Hungorskej.
Wjelicki mamutowy bom
Wopis
Bom ma nejwětšy drjewowy wolumen wšych bomowych družynow. Wón móžo starstwo wót něźi 3000 lět dośěgnuś, lěcrownož w Sequioa-narodnem parku Kaliforniskeje samo stoj bom z starstwom wót 3800 lět.
Jegły
Spjerchlinojte jegły su śamnozelene až módrozelene, prědku špicne a dośěgnu dłujkosć wót něźi 5 mm a na głownych pšuśikach až do 12 mm. Wóni na gałuzach dołoj běžece rostu a su w tśich rědach šrubikojśe rědowane. Wóni pśi rozšurowanju pó anisu wónjaju.
Kwiśonki a šyški
Kwiśo wót měrca až do apryla (w maju). Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonkowe stołki su njenadpadne. Muske kwiśonki stoje pó jadnom na kóńcykach pšuśikow. Žeńske kwiśonki stoje pó jadnom abo pó dwěma.
Šyški dośěgnu šyrokosć wót až do 4 cm a dłujkosć wót 6 cm. Zdrjałe šyški su cerwjenobrune, jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 8 cm. Jich spjerchliny njasu wurazny śernjowaty wurostk. Wóni wót julija až do awgusta dozdrjaju.
Stojnišćo
Rosćo na włožnych, wutkatych zmjernjeńskich zemjach we wusokosćach wót 1500 až do 2500 m. Ma lubjej do dłymi duce, pśepušćate zemje na lichotnem, słyńcnem městnje. Młode bomy pótrjebuju wjele wódy.
Rozšyrjenje
Bom jo pacifiskich źělach pódpołnocneje Ameriki domacna, a to pódwjacorne wótkłony Sierra Newada w Kaliforniskej. Tam móžo samo wusokosći wót až do 100 m dośěgnuś. Jogo zdonk móžo pśeměr wót až do 8 m dośěgnuś, na bazy samo wót až do 12 m. Pśi tom móžo starstwo wót něźi 3000 lět dośěgnuś.
Wužywanje
Bom se w srjejźnej Europje pśi pśigóźbje ako gólny bom sajźa, howacej w parkach a arboretach.
Taksonomija
Toś ta družyna bu w lěśe 1853 pód mjenim (Basionym) Wellingtonia gigantea wót John Lindley w The Gardeners' Chronicle & Agricultural Gazette, zwězk 10, S. 823 nejpjerwjej wopisana. John Theodore Buchholz jo nastajał w lěśe 1939 w American Journal of Botany, Volume 26, Issue7, S. 536 za toś tu družynu rod Sequoiadendron. Dalšne synonymy za Sequoiadendron giganteum (Lindl.) J.Buchholz su: Americus gigantea Anon. 1854, Sequoia gigantea Decne. 1854, Taxodium washingtonianum Winsl. 1855, Washingtonia californica Winsl. 1854 abo 1855, Sequoia wellingtonia Seem. 1855, Taxodium giganteum Kellog et Behr 1855, Americus giganteus Anon. 1858, Washingtonia americana Hort. A. ex Gord. 1862, Gigantabies wellingtonia J.Nels. 1866, Sequoia washingtoniana Sudw. 1897, Steinhauera gigantea Kuntze 1909.
Wylem Janhoefer
Wylem Janhoefer, nim. William Janhöfer (roź. 1991 ) - jo dolnoserbski kulturny procowaŕ. W lětach 2013-2017 cłonk Zwězkowego pśedsedarstwa Domowiny. Wót 2015 jo wón cłonk Rady za nastupnosći Serbow. Wót 10 měrca 2017 župan dolnołužyskeje Domowiny ako naslědnik Haralda Kóńcaka.
Wón jo absolwent Dolnoserbskego gymnaziuma.
Rutowe rostliny
Rutowe rostliny (Rutaceae) jo swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophyta).
1967
Wumrěśe
mini|Karlo Jordan († 3. maja)
Rutowe rostliny
Wopśimjejo slědujuce rody:
Benin
thumb|left|Krajina na pódpołnocy Benina Benin jo republika w pódwjacornej Africe a lažy pśi Guinejiskem golfje Atlantiskego oceana. Granicujo z Nigerom na pódpołnocy, z Nigeriju na pódzajtšu, z Togo na pódwjacorje a z Burkina Faso na dłujkem wjacorje. Głowne město Porto Novo a sedło kněžaŕstwa Cotonou se namakajotej w pódpołdnjowem źělu Benina, pśi brjoze Atlantiskego oceana.
Republika Krim (secesiski region)
Republika Krim jo była republika na połkupje Krim, kótaraž njejo była mjazynarodnje pśipóznata.
Kłoskaty janowy krick
Kłoskaty janowy krick (Ribes spicatum) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (Grossulariaceae).
Ashleigh Ball
Ashleigh Adele Ball (31. měrca 1983 w Vancouver, British Columbia) jo US-amerikańska grajaŕka.
Tśmjel
Tśmjel (Bombus) jo rod insektow.
Rogožowe rostliny
Systematika a rozšyrjenje
Swójźba rogožowych rostlinow (Typhaceae) słuša k pórědoju de:Süßgrasartige (Poales). Rod Sparganium jo stwórił něga sam swójźbu Sparganiaceae Hanin a rod Typha jo stwórił sam swójźbu Typhaceae Juss. s. str. Molekulargeniske pśepytowanje pokazuju, až wobej roda stej blisko pśiswójźbnej a do jadneje swójźby słušatej, swójźby Typhaceae s. l... Toś ta swójźba jo něźi 109 milionow lět stara a wobej roda se jo rozdźělowałej pśed něźi 89 milionami lět. Eksistěrujo wjele fosilowych dopokazow teke z kridoweje doby.
Smjerźeca krjasa
Wopis
Kijaški su górjejce zwětšego roznogaśowane a wjelgin krotko kósmate.
Rogožowe rostliny
Systematika a rozšyrjenje
Swójźba Typhaceae wopśimjejo jano dwa roda z něźi (25 až) 35 družynami:
Smjerźeca krjasa
Łopjena
Dolne łopjena su našćěpane, mjaztym až górne łopjena su lěbda 2 mm šyroke.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do oktobra. Kwiśonki su małučke a njamaju žedne kronowe łopjeńka abo kronowe łopjeńka su krotše ako keluškowe łopjeńka. Wóni stoje na kóncu kijaškow a gałuzow. Styri jajojte keluškowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 1 mm.
Płody
Owalne tšuki su śańko kśidłate a dośěgnu dłujkosć wót 3 mm. Jich wogonki kśiwje wotstoje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.
Tuvalu
Tuvalu jo mały kupowy stat w Śichem oceanje. Wón bu w lěśe 1978 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego z cłonkom Commonwealtha. Z něźi 10.000 wobydlarjami a pśestrěnju wót jano 26 km² jo Tuvalu tśeśi nejmjeńšy stat na swěśe nastupajucy wobydlaŕstwo a stwórty nejmjeńšy pó pśestrěni. Až do njewótwisnosći se jo gronił teritorij Ellice Islands.
Mě kraja wóznamjenijo „wósym kupow“, dokulaž jo było až k wobsedlenju nejwěcej pódpołdnjoweje kupy Niulakita w lěśe 1949 jano wósym wobsedlonych.
Geografija
Nejwušy dypk kupow lažy jano pěś metrow nad mórskeju głaźinu, tak až jo Tuvalu pówažnje wobgrozony wót změny klimy a pówódnjowanja pśez mórjo. Dla togo planujo tuvaluske kněžaŕstwo dłujkodobnje ewakuěrowanje wobydlaŕstwa do Awstralskeje abo Nowoseelandskeje.
Na kupach kněžy góruca tropiska klima z pśerěznej temperaturu wót 30 °C.
Stolica jo centralny atol Funafuti, źož jo połojca wobydlaŕstwa žywa, a sedło kněžaŕstwo na tom atolu lažeca wjas Vaiaku.
Stawizny
Tuvaluske kupy su wót něźi 2000 lět wobsedlone. Prědny europski nadejźaŕ, kótaryž jo w lěśe 1568 na kupy dojšeł, był Španijaŕ Alvaro de Mendaña de Neyra. Akle 1861 jo zachopił se pókśesćijańšćenje wobydlarjow z pśijězdom prědnego britiskego misionarja. Južo 16 lět pózdźej su dojšli kupy w lěśe 1877 pód britiske zastojnistwo a wót 1915 byli zgromadnje ze susednymi Gilbertowymi kupami – źinsajšnym Kiribatijom – oficielnje britiska kolonija.
W lěśe 1974 su rozsuźili se wobydlarje za wótźělenje wót Gilbertowych kupow a njewótwisnosć ako pśidatny stat. Wót lěta 2000 jo Tuvalu ze cłonkom Zjadnośonych narodow.
Tuvalu njejo w žednom wójaŕskem zwězku organizěrowany, daniž ma swójske wójsko.
Bradley Cooper
Bradley Cooper (* 5. januara 1975, Philadelphia) jo amerikański grajaŕ.
Tuvalu
Góspodaŕstwo
Głownej góspodaŕskej gałuzy stej rolnikaŕstwo a rybaŕstwo. Głowne rolnikaŕske produkty su kokosowe wórjechy, banany a taro. Nejwažnjejšej eksportowej produkta stej kopra (kokosowe měso) a listowe znamki. Teke pśedawanje pšawow na internetowych domenach .tv, kótarež su wósebnje pla telewizijnych sćelakow wjelgin woblubowane, jo měł w 2000tych lětach wěsty góspodaŕski wuznam.
Infrastruktura
Wót lěta 2002 ma Tuvalu cełkownje wósym kilometrow asfaltěrowaneje drogi a z tym nejkrotšu nadroznu seś na swěśe. Wót lětanišća we Funafuti dawa liniju do Fidžija. Wobchad mjaz kupami pśewjeźo se z pśewóznymi cołnami.
Ohrid
Ohrid ( Охрид/Ohrid, Ohër/Ohri, teke Ochrid abo Achrida) jo město w krotkem zajtšu Pódpołnocneje Makedońskeje. Lažy direktnje pśi Ohridskem jazorje, ma 54.380 wobydlarjow (2005) a wobsejźi płoninu 358 km². W Ohriźe jo sw. Klemens (Kliment) Ohridski załožył, wucbnik sw. Cyrila a Metoda, kloštaŕ sw. Panteleimona, kenž jo se na centrum jěsnego słowjańskego pismojstwa wuwił a jo był sedło Ohridskeje uniwersity.
Ohrid jo wjelgin wažne turistiske srjejźišćo w Makedońskej, kótarež kužde lěto wěcej ako 20.000 turistow wopytujo. Ohridski jazor jo parla Makedońskeje. W Ohriźe jo wjelgin wjele cerkwjow, cogoždla mjenjujo se pó źělach teke hyšći „bulgaŕski Jerusalem”. Nejwažnjejše cerkwje su mjaz drugim Sw. Sofija, Sw. Naum, Sw. Jovan Kaneo a Sw. Kliment Ohridski (kloštaŕ).
Palermo
Palermo jo nejwětše město a stolica Siciliskeje w pódpołdnjowej Italskej. Lažy na dłujkowjacornej kšomje kupy na brjoze Tyrrenskego mórja a ma něźi 650 tysac wobydlarjow.
Mandžu (lud)
thumb|Moderny muž Mandžu Mandžu su lud w Mandžuraji na dłujkem zajtšu Chinskeje.
Demografija a awtonomija
Pśi ludlicenju w lěśe 2000 jo dało 10.682.262 Mandžu. Wobydlaŕstwo źěli se (pó datach z lěta 1990) tak: 50,43 % Mandžu jo žywe w Liaoningu, 17,6 % w Hebeiju, 12,06 % w Heilongjiangu, 10,67 % w Jilinje, 4,65 % w awtonomnem teritoriumje Nutśikowna Mongolska a 1,68 % w Beijingu.
Pódpołdnjowy Sudan
Pódpołdnjowy Sudan jo stat w Africe. Wón granicujo ze Sudanom, z Etiopiskeju, z Centralnoafrikańskeju republiku, z Keniju, Ugandu a Demokratiskeju republiku Kongo.
Rěcy
Do lěta 2005 stej byłej oficielnej rěcy engelšćina a arabšćina. Wětšyna rěcow słuša k  nilosaharskim rěcam. Nejwěcej rozšyrjone su Dinka, Nuer, Bari a Šilluk.
Religija
Wětšyna wobydlarjow su (76,8%) kśesćijany, pśiwisniki centralnoafrikańskeje religije jo 21% a 2,2% su Muslimy.
Ralph Waite
Ralph Waite (*22. junija 1928 w White Plains, New York, † 13 februara 2014, Palm Desert) jo US-amerikański grajaŕ.
Ujgurska
Sin-ťiang (chinski: 新疆; pinyin: Xīnjiāng) jo Ujgurska awtonomna strona Chinskej ludowej republiki. Lažy w dłujkowjacornej Chinskej, w centrumje euraziskego kontinenta, a z pśestrěnju 1 660 000 km² jo nejwětša prowinca ČLR. Na pódwjacorje a pódpołnocy granicujo z wósym statami: Mongolskeju, Rusojskeju, Kazachstanom, Kirgizistanom, Tadžikistanom, Afghanistanom, Pakistanom a Indiskeju; granica jo 5 400 km dłujka.
Górny jazor
miniatur|Pśi Górnem jazorje w kanadiskej prowincy Ontario
Górny jazor (engelski Lake Superior, francojski Lac Supérieur) jo nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a drugi nejwětšy cełego swěta. Wón jo jaden z pěś „wjelikich jazorow“ (Great Lakes) a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 184 metrow nad mórskeju głaźinu a jo z pśestrěnju 82.103 km² tak wjeliki kaž Awstriska.
Pódpołnocny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statoju Minnesota; pódpołdnjowy pśibrjog k zwězkowyma statoma Wisconsin a Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Isle Royale. Górny jazor ma wěcej ako 200 pśitokow a wulewa se do Huronskeho jazora.
Pśi Górnem jazorje laže města Duluth a Superior w Zjadnośonych statach a Thunder Bay w Kanaźe.
Ternopil
Ternopil (ukr. Тернопіль; pól. Tarnopol) jo město na pódwjacornej Ukrainje.
Wóźik
Wóźik jo chemiski element ze symbolom H (za łatyński hydrogenium „wódozgotowjeŕ“; wót starogrichiskego słowa hydōr „wóda“ a  gignomai „bywaś, nastaś“) a ordinalnym licbnikom 1. Ma nejmjeńše atomy wšych elementow. Jo jadnučki element, kótaregož jědro pśi nejcesćejšem izotopje jano proton ma, ale žeden neutron njama. Mimo togo eksistěrujotej dwa dalšnej izotopa, a to deuterium a tritium, kótarejž matej mimo protona teke jaden neutron resp. dwa neutrona. mini|Hydrogen Spectrum Test Na zemi wóźik jo nejcesćej chemiski zwězany, dokulaž jo wjelgin reaktiwny.
W kósmje
Mimo togo wón jo nejcesćejšy element w kósmje. Zjadnosći se w gwězdach k heliumoju.
Kakosći
Wóźik se na powětšje a kisliku k wóźe spali. Płomje jo módre. Pśi wěstym měšańskem poměrje se to kaž eksplozija stanjo.
Chojnice
Chojnice jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Chojnice. W lěśe 2014 jo how bydliło 40 146 luźi.
Wóźik
Oksida
Wóźik wustupujo w dwěma oksidoma, pśi tom wóźik pśecej jo jadnogódnotny.
Frank Lloyd Wright
Frank Lincoln Wright (8. junija 1867 w Richland Center, Wisconsin – 9. apryla 1959 we Phoenix, Arizona) jo był US-amerikański architekt, nutśikowny architekt, spisowaśel a wikowaŕ z wuměłskimi twórbami.
Gotthard Bolte
Gotthard Bolte (* 5. januara 1869 w Barlinju, † 22. měrca 1928 w Wětošowje) jo był nimski faraŕ, pśijaśel Serbow. Wón jo był roźony bratš nimskego literarnego historikarja a bajowědnika Johannesa Bolte.
Wón jo se naroźił w Barlinju ako syn mólarja. Ako młody kandidat jo pśišeł do Bórkow, źož jo źěłał gromaźe z fararjom Mětom Korjeńkom. Tam jo teke nawuknuł serbski. W lěśe 1898 su jogo pówołali ako fararja do Brjazyny. Jo se wobźělił na głownej zgromaźinje Maśice Serbskeje w Chóśebuzu 9. junija 1898. . W 1902 w Časopisu Maćicy Serbskeje wón jo wózjawił rěcywědny pśinosk, w kótarymž jo podał swójźbne mjenja, wupisane z Brjazyńskich cerkwinskich knigłow. Wót 1910 jo był pówołany ako faraŕ do Wětošowa, źož jo źěłał až do swójeje smjerśi w 1928.
Nigerija
W pódpołdnjowem źělu Nigerije kněžy góruca, włožna, tropiska klima z dešćowym casom wót apryla do oktobra a pśerěznymi temperaturami wokoło 30 °C. W pódpołnocnem źělu maju suchšu pusćinowu klimu ze słabym dešćowym casom a górucym wětšykom Harmattan w suchem casu. Pótom njejsu temperatury wokoło 50 °C rědke. Nejwuše městno jo Chappal Waddi (2.419 m) pśi kameruńskej granicy na pódzajtšu kraja. Pśewažece krajinowe formy su laguny pśi pśibrjoze, włožna sawana w srjejźišću a sucha sawana na pódpołnocy.
Nigerija jo pó licbje wobydlaŕstwa jasnje nejwětšy stat Afriki. Tam powěda se wokoło 500 rěcow.
Gödöllő
Gödöllő jo město w Hungorskej.
Apache OpenOffice
Apache OpenOffice jo lichotna běrowa software, póchadajuca wót paketa OpenOffice.org.
Wobstoj mjazy drugim z procesora teksta Writer, programa za tabelarisku kalkulaciju Calc, programa za prezentacije Impress a programa za datowe banki Base. Składujo dataje w formaśe OpenDocument (ODF), kenž jo standard ISO/IEC, ale móžna jo teke konwersija do drugich formatow, na pśikład Microsoft Office.
Apache OpenOffice jo źělnje kompatibelny z LibreOffice, kenž jo se wótšćěpił wót OpenOffice.org, nic jano w formaśe datajow, ale teke źělnje což nastupa dodanki.
Rozšyrjenje
Ako OpenOffice.org, paket jo był cesto wuběrany we wjele distribucijach Linuxa ako standardowa běrowa software. Gdyž nastawa konflikt mjazy OpenOffice a LibreOffice, rozsuźujo se wětšyna distribucijow za LibreOffice.
Dytaŕ Redo
Dytaŕ Redo, nim Dieter Reddo (roź. 12. februara 1942 w Trjebinku  wum. 10. měrca 2020 we Wórjejcach) jo serbski domownjowědnik, rěznik a pcołaŕ, wósebnje dla wobchowanja Slěpjańskeje serbšćiny zasłužony. Jo był cłonk Domowiny, towaristwa Kólesko a towaristwa Njepilic dwór.
Dytaŕ Redo jo dłujke lěta zběrał ludowe spiwy w slěpjańskej serbšćinje, na pś. prědna pěseń, kótaruž Redo jo zapisał, był spiw Šła jo ta gólicka trawku žněć w 1959. Swóje nazgónjenja a materijale jo gromaźe z towaristwom Kólesko wudał w někotarych knigłach.
Gromaźe z Julianu Kaulfürstoweju jo w lěśe 2018 dostał Myto Zejlerja za spěchowanje Slěpjańskeje serbskeje rěcy.
Gregor Kliem
Gregor Kliem jo serbski muzikaŕ, ethnomuzikolog, sobuźěłaśer a muzikowy redaktor Bramborskego serbskego radija, iniciator a cłonk kupki Serbska reja. Dopisowaŕ Rozhlada.
Wón jo absolwent Dolnoserbskego gymnaziuma. Pón jo muzikowědomnosć a ethnomuzikologiju studěrował. W lětach 2009-2010 jo był sobuźěłaśer w FSJ Kultur (Chóśebuz). Wón jo był cłonk kupki Die Folksamen, źož jo na akordeonje grał a cłonk kupki The Jazzhamsters, źož jo na bass gitarje grał. Wót 2013 jo aktiwny ako lichy awtor za Bramborske serbske radijo rbb. Wót 1. oktobra 2018 źěła ako lichy sobuźěłaśeŕ w muzikowem wótźělenju pśi Serbskem rozgłosu rbb w Chóśebuzu.
Martin Haspelmath
Martin Haspelmath (roź. 2. februara 1963 w Hoya) jo nimski rěcywědnik.
Žywjenje
W lětach 1983–1985 na Wienskej Uniwersiśe a 1985–1987 na Uniwersiśe w Köln jo Martin Haspelmath studěrował indogermanistiku, powšyknu rěcywědu a slawistiku. W 1988 wón jo wustuděrował na University at Buffalo swój magistrowy eksamen w rěcywěźe, 1989 swój magistrowy eksamen w slawistice na uniwersiśe Köln. Pó wukrajnym lěśe na uniwersiśe Lomonosowa w Moskwje jo źěłał 1990–1996 na lichotnej uniwersiśe w Barlinju, źož 1993 jo se promowěrował a w 1996 teke habilitěrował.
Wót lěta 1998 jo Haspelmath na Max-Planck-instituśe za ewolucionarnu antropologiju w Lipsku pśistajony ale teke ako honorarowy profesor za rěcywědu na uniwersiśe Lipska cynity.
Slěźenja
Slěźeńske śěžyšća Haspelmatha su syntaksowa teorija, morfologija, rěcny kontakt, rěcna změna ale teke rěcna typologija. Wažny projekt pód jogo wjednistwom jo było wuźěłanje World Atlas of Language Structures (WALS), kótaryž jo se 2005 publicěrował a něnto teke online jo pśistupny. Mimo togo jo Haspelmath iniciator rěcywědneje online-encyklopedije Glottopedia.
Górka žerlina
Górka žerlina (Cardamine amara) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Kijašk jo granity, zwětšego jadnory a ze žrom pjelnjeny.
Łopjena
Na licbje bogate łopjena wobstoje z 2 až 5 porow pjerinatych łopjeńkow a wětšego nakóńcnego łopjeńka.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do junija. Běłe kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót něźi 1 cm. Wóni stoje w čumpatych granach, kótarež na zachopjeńku su na wokołki pódobne. Proškowe łopjeńka su wioletne.
Płody
Tšuk su rowno wotstojecy, kijaškojty a dośěgnjo 2 až do 4 cm.
Stojnišćo
Rosćo w žrědłach, rěckach a groblach. Ma lubjej mokše abo přeliwane, wutkate zemje, zwětšego w sćinje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo pśedewšym w górach rozšyrjona.
Ózd
Ózd jo město w Hungorskej.
Smalanka
Smalanka (Filipendula) jo rod ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Systematika
Rod smalanka (Filipendula) bu w lěśe 1754 wót Philip Miller nejpjerwjej wopisany. Wón se bźez pśirědowanja k tribusoju abo supertribusoju do pódswójźby Rosoideae rožowych rostlinow stajony a wopśimjejo 15 družynow, mjaz tymi:
Bernie Sanders
Bernard "Bernie" Sanders (* 8. septembra 1941, New York City) jo amerikański stroński njewězany politikaŕ. Z lěta 2007 zastupi zwězkowy stat Vermont w US-senaśe. Dnja 29. apryla 2015 jo swóju kandidaturu za pśedwuběranje Demokratiskeje partaje za wólby US-prezidenta w lěśe 2016 wuzjawił.
Makijiwka
Makijiwka (ukr. Макіївка; rus. Макеевка) jo město na pódzajtšnej Ukrainje.
Guska
mini|Guski w kórbiku. mini|Guska z pódpołnocnonimskego města [[Neustrelitz]] Guska jo klěbašk z wěcej mjenjej drobneje muki. Wóna jo cesto kulowata, ale eksistěruju dłujke typy, kótarež se na pśikład za hotdog wužywaju.
Śerlica
Wopis
Rod wopśimjejo něźi 300 družynow, z kótarychž w srjejźnej Europje 25 družynow wustupujo.
Systematika
Rod Galium L. stoj w subtribusu Rubiinae tribusa Rubieae pódswójźby Rubioideae Verdc. ze swójźby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae). Wón bu do sekcijow rozrědujo (wuběrk):
Družyny
W Europje su slědujuce družyny w roźe śerlicow (Galium):
Galium-družyny z drugich źělow swěta:
Slěz
Slěz jo rod ze swójźby slězowych rostlinow. Dalšne serbske mě jo twarožki.
Družyny (wuběrk)
25 rodow
Wladikawkaz
Wladikawkaz (rus. Владикавказ, Дзæуджыхъæ) jo město w Rusojskej. Jo stolica republiki Osetinska.
Wladikawkaz bu załožony w lěśe 1784.
Tuneziska
Tuneziska (francojski: Tunisia, arabšćina: Tūnisīyah) jo kraj w pódpołnocnej Africe, stolica jo Tunis. Tuneziska a Tunis stej pomjenjowanej pó feniciskej bogowce Tunnit/Tannit. W casach Antiki Fenicijarje wuźěłali tudy měsćański stat Kartagina. W Kartaginje jo był sławny general feniciski Hannibal, kótaryž atakěrował Romski imperium. Romski imperium kolonizěrował Kartagine wót 146 l. pśed Chr. do 467 l. Pó Antice był tudy islamiski stat a arabiske dynastije wót 697 l. do 1534 l. Turkojski Ottomaniski imperium był tudy wót 1534 do 1881, a wót 1881 Tuneziska sta se francojska kolonija. Tuneziska jo njewótwisne wót Francojskeje wót 20. měrca 1956. W Tuneziskej su Berberiske luźi, bydle tudy wót dwanastego stolěśa pśed Chrystusom.
Guinejiski golf
thumb|Kórta Guinejiskego golfa
Guinejiski golf jo toś ten źěl Atlantiskego oceana, kótaryž granicujo z pśibrjogom pódwjacorneje Afriki na pódpołnocy a srjejźneje Afriki na pódzajtšu. Stawizniski groni se regionej pśi pódpołnocnem pśibrjoze Górna Guineja a pśi pódzajtšnem pśibrjoze Dolna Guineja. Pśimórske staty su Ghana, Togo, Benin a Nigerija w Górnej Guineji kaž teke Kamerun, Ekwatorialna Guineja, Gabun a republika Kongo w Dolnej.
Nejwětše kupy w golfje su k Ekwatorialnej Guineji słušajuce Bioko, São Tomé a Príncipe a Annobón. Wóni su nastali – kaž teke Kameruńska góra na afriskej twardej zemi – wulkaniskego hot spota dla.
W Guinejiskem golfje pśekśicujo nulowy meridian ekwator.
Kulawata smalanka
Kulawata smalanka (Filipendula vulgaris, syn. Filipendula hexapetala ) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Kulawata smalanka jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až 60 (90) cm. Čerstwe zelo jo glykosidow dla słabje gadowate.
Jadnotliwe korjenje su kulawaśe tłustnjone a słužy rostlinje ako składowański organ.
Łopjena
Paprośojte łopjena su na wobyma bokoma zelene, pjerinate z 21-81 grupnje zubatymi łopjenkami.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až julija. Wona ma zwětšego 6 kwiśonkowe łopjeńka, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 5 až 10 cm. Jeje kronowe łopjeńka zwenka zwětšego su cerwjenojte. Běłe kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach.
Někotare zagrodne warjetety njasu rožojte kwiśonki.
Płody
Płody su kósmate, rowne a wurownane.
Stojnišćo
Wóna rosćo na suchych łukach, w krickach, na lěsowych kšomach a swětłych lěsach.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje a w Aziji rozšyrjona.
Apache Software Foundation
thumb|logo Apache Software Foundation Apache Software Foundation [əˈpætʃi ˈsɒftweə(ɹ) faʊnˈdeɪʃən] (ASF) jo zaregistrěrowana w USA cesnoamtska organizacija, kenž pódpěrujo wuwiśe kupki softwarowych projektow open source, mjazy drugim serwera HTTP Apache. Jo se załožyła w lěśe 1999 w Delaware.
Mě za organizaciju jo se wubrali wót roda Indianarjow z respekta za jich znate wójowańske zamóžnosći.
Aktualny pśedsedaŕ organizacije jo Brett Porter.
ASF wuwija projekty w wjele programěrowańskich rěcach, ako C a Java.