cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Snooker
Graśe
Barwy pśidu tak dłujko až hyšći cerwjene su na bliźe pśecej zasej na swóje spoty. Gaž slědna cerwjena jo źěrkowana, musy grajaŕ hyšći jadnu lichu barwu graś a pón pśiźo kóńcne graśe na barwy. Tam ma grajaŕ wšykne barwy źěrkowaś ale wót nejmjeńšeje (žołta) až do nejwětšeje (carna).
Grajaŕ tak dłujko dypki zběra, kaž bala źěrkujo bźez foulow. Taka faza, kenž grajaŕ jo pśi bliźe, ma mě “break”. Nejwětšy móžny break jo 147 dypkow a znaty ako “maximum break”. To jo wjelgin rědke. Gaž break ma 100 abo wěcej dypkow, powědamy wót “century breaka” a za kuždego grajarja dajo lisćina z wšyknymi century breakami.
Jaden frame ma kóńc, gaž wšykne objektowe bala su w kapsach a jaden wót grajarjowu ma wěcej dypkow. Pón taki jo frame dobył. Gaž matej wobej samsku licbu dypkow (wjelgin rědke), grajotej “respotted black” (engelski za: zasej na spot scynjone carne). Pón carne balo jo zasej na spośe a grajarja zachopijotej wót D wopytaś carne balo źěrkowaś. Ten, kenž to docyni, dobywa frame. Grajaŕ ma teke móžnosć frame wóstajiś, gaž njamóžo bźez foulow pśeśiwnika dobyś. Takej situaciji se groni w snookerowem sporśe “snooker trjebaś”. Jaden snooker jo pón, gaž njedajo korektne balo, kenž móžoš połnje trjefiś, dokulaž druge balo lažy mjazy takima. Cesto jo w snookerje notne drugego snookerowaś, to groni snookery konstruěrowaś a tak fouly wunuźiś, což k tomu wjeźo, až grajaŕ ma wěcej dypkow a tak zasej móžnosć dobyś. Jaden foul jo, gaž:
Za foul dostanjo pśeśiwnik tak wjele dypkow, kaž nejwuše balo, kenž jo inwolwěrowane było, ma, ale nanejmjenjej styri dypki.
“Match” jo mě za graśe, kenž grajotej a w kótaremž zwětšego někotare frame su se wuběźowane. To licymy ako to:
Dajo wjele wěcej pšawidłow, kenž how njejsu zapśimjone. Za kompletne zasady (w nimskej rěcy) pšosym glědajśo na http://www.billard-union.de/downloads/3.4spielregelnsnooker.pdf
Turněry
W snookerje dajo dwě formje turněrow. Turněry poziciskeje lisćiny a turněry z pśepšosenim. W turněrach poziciskeje lisćiny mógu grajarje dypki za pozicisku lisćinu zběraś. To su aktualnje:
Turněry z pśepšosenim su jano za take grajarje, kenž su pśepšosone (cesto wótwisne wót městna w poziciskej lisćinje). Nejwažnjejšy pśikład jo Masters. Ale jo teke raz German Open w Fürth był.
Znate grajarje
How jano jadna lisćina z prědnymi 16 grajarjami poziciskeje lisćiny [staw maj 2011] (take 16 njemuse se kwalificěrowaś za turněry poziciskeje lisćiny):
Póžym
Póžym (pol. Póżna abo Późna, nim. Pohsen) jo wjas w gmejnje Gubin (Gmina Gubin) we lubuskem wójewódstwje w Pólskej.
Snooker
Znate grajarje
Aktualny swětowy mejstaŕ jo John Higgins.
Turkojske rěcy
Turkojske rěcy su jadna z gałuzy altajskeje rěcneje swójźby, ale něgdy se maju za samostatnu rěcnu swójźbu.
Źělenje
thumb|upright=1.5|Mapa rozšyrjenja turkojskich rěcow. [[Wobraz:Map-Kypchak_Language_World.png|upright=1.25|thumb|Dłujkowjacorne Turkojske (Kypchak) rěcy
Kypchak-Bolgar Kypchak-Cuman Kazakh-Nogay ]]
23. nowembra
Pśed 19. lětstotkom
thumb|left|120px|Ota I. (* 912)
20. lětstotk
thumb|120px|Klaus Kinski († 1991)
Brunojce
Brunojce (teke gsb. Brunojcy, pol. Bronowice, nim. Braunsdorf) su wjas w gmejnje Trjebule (Gmina Trzebiel) we lubuskem wójewódstwje w Pólskej.
Gwězdne njebjo
Gwězdne njebjo jo
Markośice
Marcośice (pol. Markosice, nim. Markersdorf) su wjas w gmejnje Gubin (Gmina Gubin) we lubuskem wójewódstwje w Pólskej.
Gwězdne njebjo
Gwězdowe njebjo wobstoj we wěcejrazowem zmysle z dweju połojcowu abo hemisferow: Za astrometriju a sferisku astronomiju jo gwězdne njebjo baza za definiciju póśěgowańskich systemow za kšute koordinaty w gwězdnem systemje, sideriske periody a za městny cas abo swětowy cas (UT). Glej k tomu teke na casowe systemy.
Geodeziji a nawigaciji słužy wóno pśi měrjenju absolutnych směrow, pśi ortowanju a pśi zwěsćenju formy Zemje. Fyzice pomóžo gwězdne njebjo pśi póstajenju inercialnego systema z pomocu zdalonych gwězdow a galaksijow.
Póśěgowański system za cas, koordinaty a fyzikaliske měrjenja se na kóńcu wótwoźiju wót gwězdnego njebja. Wažne parametry se mjazynarodnje jadnotnje definěruju, pśi comž kšywowe towaristwa astronomow (IAU), fyziki, geofyziki (IUGG) a geodetow (IAG, FIG) wusko kooperěruju.
Galerija wobrazow: gwězdne njebjo styrich lětnych casow
Spózy: naglěd njebja styrich lětnych casow (z gwězdnymi wobrazami) za srjejźnu Europu wokoło zeger 21 wósrjejź mjaseca w januarje, aprylu, juliju a oktobrje. Wobraze su wusměrjone za naglěd do pódpołdnja.
Brazilska
Brazilska jo nejwětšy pó płoni a wobydlaŕstwje kraj Pódpołdnjoweje Ameriki, kótaryž wopśimjejo 47 % kontinenta.
Geografija
Brazilska granicujo z Kolumbiskeju, Venezuelu, Guyanu, Francojskeju Guyanu, Surinamom, Boliwiskeju, Peru, Paraguayom, Uruguayom a Argentinskeju. Nejwušy wjeršk w kraju jo : Pico da Neblina (3.014 m nad normalneju nulu). Brazilska jo pó pśestrěni a wobydlaŕstwje pěty nejwětšy kraj na swěśe a kraj z nejwětšym romsko-katolskim wobydlaŕstwom. Ku krajoju słuša teke nejwětšy dešćowy lěs swěta, kótaryž se pśi Amaconasu rozpśestrěwa.
Města
Nejwětše města su :
Jěwa Wórša Lanzyna
Jěwa Wórša Lanzyna ( Eva-Ursula Lange; * 11. septembra 1928 w Delnjej Kinje, † 20. decembra 2020) jo była serbska grafikaŕka a mólaŕka.
Lipsk
Lipsk jo město w Sakskej. W Lipsku móžoš sorabistiku studěrowaś. Mimo togo jo tam serbski internat, w kótaremž studentske towaristwo Sorabija swóje zarědowanja wótměwa.
Ben Budar
Ben Budar (* 28. oktobra 1928 w Koslowje; † 27. oktobra 2011 w Chrósćicach) jo był serbski spisowaśel, pśełožowaŕ a dłujkolětny sobuźěłaśeŕ Ludowego nakładnistwa Domowiny.
Pó tom až jo gymnazium a Serbsku wušu šulu wópytał, se jo syn małego bura wót 1951 do 1954 na studium žurnalistiki do Lipska zaprěł. Pó tom jo źěłał mjaz drugim ako casnikowy a rozgłosowy redaktor, lektor LND a wót 1981 teke ako redaktor Rozhlada. Naposledku jo bydlił w starcowni swj. Ludmile w Chrósćicach.
Ben Budar jo pisał prozu a pśełožował ze češćiny a pólšćiny.
Stare Sedło
Stare Sedło ( Starosiedle, Starzeddel) jo wjas w gmejnje Gubin (Gmina Gubin) we lubuskem wójewódstwje w Pólskej.
Aleksandr Solženicyn
W swójom nejwěcej znatym źěle, knigłach "Archipelag Gulag", Solženicyn nadrobnje wopisujo złosnistwa stalinistiskego režima w Sowjetskim zwězku a systematiske mordowanje milionow luźi w źěłowych lěgwach.
RB93
RB93 jo regionalna cera Baršć-Żary, z linijowym numerom 5842 Pólskich statnych zeleznicow (PKP).
Tokio
Tokio jo nejwětše město a stolica Japańskeje. 1. oktobera 2003 jo how bydliło 12 527 115 luźi.
thumb|left|Tokio
Jan Bjedrich Fryco
mini|upright|Jan Bjedrich Fryco mini|upright|Kamjeń na row Jana Bjedricha Fryca w Gołkojcach
Jan Bjedrich Fryco ( Johann Friedrich Fritze; * 20. septembera 1747 w Gołkojcach, † 15. januara 1819 w Gołkojcach) - dolnoserbski faraŕ, pśełožowaŕ‎ a rěcywědnik.
Jan Bjedrich Fryco jo se w Gołkojcach ako syn faraja naroźił. Wót 1752 až do 1757 jo wón we Wjerbnje pśi pjatkarju žywy był. Nejpjerwjej až do 1761 jo wón był wuknik na gymnaziumje w Chóśebuzu a potom w Lubinje. W lětach 1766–1769 jo wón studěrował teologiju w měsće Halle. Tam jo wón źěłał teke ako informator (wucabnik) we Franckowej syrotowni. Po studiumje jo se wón do Łužyce wrośił (01.03.1768). We Wětošowje jo wón źěłał až do 1773 ako rektor a archidiakon. 1773–1778 jo wón był faraŕ w Korjenju a wót 1778 až do 1808 w Gołkojcach. W 1791 jo wón skóńcył pśełožk Starego Testamenta do serbskeje rěcy, ale toś ten pśełožk jo mógał byś wótśišćany akle 5 lět pózdźej w lěśe 1796.
Z 61 lětami jo se Fryco w lěśe 1808 na wuměńk sednuł. 15.01.1819 jo wón wumrěł.
Tadźikistan
Tadźikistan (tadź. Тоҷикистон تاجکستان) jo stat w srjejźnej Aziji.
Geografija
Tadźikistan granicujo z Afghanistanom, Chinskeju, Kirgiziskeju a Usbekistanom. na pódzajtšu kraja namakaju se góry Pamira.
Stawizny
Prědna statna struktura Tadźikow jo kejžorstwo Samanidow (875—999) ze stolicu Buchara. Załožaŕ kejžorstwa jo był Ismoïl Somoni, pó kótaremž su tadźikiske pjenjeze pomjenjowane.
Bremen
thumb Bremen jo město w Nimskej a stolica zwězkowego kraja Bremen.
W lěśe 2007, jo w měsće bydliło 547.765 luźi.
Kółow
Kółow (pol. Koło, nim. Kohlo) jo wjas w gmejnje Brody (Gmina Brody) we lubuskem wójewódstwje w Pólskej.
Nowy Dwór Królewski
Nowy Dwór Królewski jo wjas w Pólskej.
Kurów lažy mjazy městoma Chelmno a Torun w krotkozajtšnej Pólskej.
Serbska nudlowa jěza
pśicynki:
pśigótowanje:
Cynje nudle w formje za pólewanje (njewarijone). Placa kšajaju w kóstce a cynje to teke w formje za pólewanje. Na końcu se kisały kał do nudlow a placow pódměšaju. Něnto warje 800 ml wóda a 200ml zmjatana w gjarncu, muse to teke wěrcowaś, na pśikład z solom, pjepjerjom, papriku, chilom a tak dalej. Juška lenu na formu za pólewanje. Pón wobsypuju wšykne z twarožkami a cynje forma w placu. Muse to warje 30 minutow pśi 200° celsiusu. Dobry apetit!
Bramborska
Bramborska ( Brandenburg, Braniborska) jo zwězkowy kraj Zwězkoweje republiki Nimska. Głowne město jo Podstupim.
Geografija
Bramborska ma granicy z Mecklenburg-Pśedpomorskeju na pódpołnocy, Barlinjom, z Dolnosakskeju na dłujkem wjacorje pśi Łobju, z Pólskeju na pódzajtšu, ze Saksko-Anhaltskeju na pódwjacorje a Sakskeju na pódpołdnju.
W Bramborskej jo wěcej ako 3.000 jazorow.
Rěki
Slědujuce rěki se Bramborskeje dotykuju abo běže pó źělach abo cele pśez Bramborsku:
Města
Slědujuce města su nejwažnjejše w Bramborskej.
Politika a krajny sejm
thumb|left|170px|Seda w Bramborskem parlamenśe thumb|left|170px|ministaŕski prezident "[[Matthias Platzeck" (SPD)]]
Serbske regiony w Bramborskej
thumb|200px|Chórgoj Serbow thumb|right|upright|200px|Regiony Bramborskeje a Sakskeje, w kótarychž bydli serbska mjeńšyna.
Górski wěz
Górski wěz (Ulmus glabra; syn.: Ulmus scabra, Ulmus montana) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow (Ulmaceae).
Bramborska
Serbske regiony w Bramborskej
Serbske regiony w Bramborskej su: Dolna Łužyca, mały źěl Górneje Łužycy, a teke Rólańska góla (Ruhlander Heide) pla Złego Komorowa a Kamjeńca.
Górski wěz
Wopis
mini|Kwiśo Górski wěz jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 m.
Škóra jo wedli brozdata.
Łopjena su šyroko-lancetne, gropne, wótšo rězane, na spódku njesymetriske, górjejce mócnje gropne, na dolnem boku kósmate, dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 cm a maju na wobyma bokoma 12-20 bocnych nerwow.
Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje a su pśisamem sejźece.
Płod dośěgnjo dłujkosć wót 3 cm a njaso kśiłka. Semje jo w srjejźišću płoda.
Stojnišćo
Rosćo we dolinowych gólach a chłodkojtych wótkłonowych gólach. Preferujo wót zapšažowanja włožne, wutkate a bazowe, cesto pógibowane, glinjane a běłoglinowe zemi.
Rozšyrjenje
Rostlina w Europje rozšyrjona, w Alpach až do wusokosćow wót 1400 m.
Carl Blechen
thumb|right|Carl Blechen Carl Blechen (* 29. julija 1798 w Chóśebuzu † 23. julija 1840 w Barlinju) licy k nejwažnejšym wuměłcam 19. stolěśa. W wuměłskej źěłabnosći won jo wjeleraku twórbu stwórił, kenž jo se mjazy romantiku a realizmom wuwiła. Wón jo se do pśirody kradu zaprěł.
Biografija
Carl Eduard Ferdinand Heinrich Blechen jo na 29. juliju 1798 na Lukojskej gasy (źinsa barlinska droga) w Chóśebuzu se naroźonił. Jogo nan jo był zastojnik za danki a jogo maś Johanna Christiana, roz. Happatz jo była źowka serbskego šlodarja. Wót 1805 až do 1815 Carl Blechen jo chójźił na lyceum na Wušej cerkwi. Tam wón jo prědne góźiny w kreslenju dostał, dokulaž mólaŕ Christian Gottlieb Lemmrich jo był wucaŕ Blechena. Dokulaž starjejšej Carla njejstej wjele pjenjezow měłej, wón jo musał wuwucenje ako bankowy pśekupc cyniś w Barlinju, kenž Blechen jo wuwuknuł 1819. Pótom wón jo dobrowólnje za wójaŕsku słužbu pśizjawił. Pó lěśe wón jo źěłał w bance. W swójom wólnem casu Blechen jo se zaběrał z mólowanim. W lěśe 1822 Blechen jo złožował pówołanje w bance a z tym wěstu eksistencu a jo zachopił z studiumom na „Akademie der Künste Berlin“. 1823 wón jo drogował do Drježdźan a do saksojskeje Šwicaŕskeje. Tam Blechen jo zmakał norwegski mólaŕ Christian Clausen-Dahl. Krajinowe mólaŕstwo Nižozemskeje wot 17. stolěśu jogo dłymoko gnuło. Po swójom wrośenju Blechen jo dostał pśistajenje ako źiwadłowy mólaŕ na „Königsstädtischen Theater“ w Barlinju.
1824 Blechen jo Henriette Boldt wóženił.
1826 wón jo se pśiwzeł do „Berliner Künstlervereinigung“.
W lěśe 1827 jo Blechen se wupowěźeł, dokulaž wón jo měł zwadu z sławneju spiwaŕku Henriette Sonntag. Wót togo casa Carl Blechen jo źěłał ako licho źěłajucy wuměłc.
W lěśu 1828 wón jo drogował na Pódzajtšne mórjo. W septemberje wón jo w pśewóźowanju Leopolda Schlössera drogowanje do Italskeje cynił. Nejwažnejše města su Rom, Neapel, Florence a amalfiski pśibrjog. Blechen jo lubował krajiny a wón jo wuwił nowu mólowarsku wašnju, ale ten stil njejo był k rozměśeju za rowniki, dokulaž Blechen jo se orientěrował za realizmom a jogo twórby njewótpowěduju romantiskemu stiloju.
Grodk
<br style="clear:left;" />
Carl Blechen
Biografija
1831 Blechen jo bywał profesor za krajinowe mólaŕstwo na „Akademie der Künste“.
Grodk
Pśizamknjenje k drogowej seśi
Grodk lažy pśi zwězkowyma drogoma a.
Carl Blechen
Biografija
1833 wón jo drogował do Harca a 1835 do Parisa. W tom lěśe jogo su k rědowemu cłonkoju wót „Akademie der Künste“ wumjenili. Wušej togo wón jo se chóry bywał. Dokulaž strowotniski staw tuchylu znatego krajinowego mólaŕja jo se zešpatnił a Blechen śerpjeł pód mócnymi depresijami, pśišło wuzamknjenje Blechena wót wuceńskego amta 1836.
Gubink
Gubink (pol. Gubinek, nim. Gubinchen) jo wjas nad Nysy w pólskem gmejnje Gubin we lubuskem wójewódstwji.
Carl Blechen
Biografija
1837 jo Blechen do kliniki gójenja nerwow musał. Pó pśebywanju wón jo drogował do Drježdźan za wódychanje. Na drogowanju jo nastała slědna kreslenka. 23. julija 1840 jo Carl Blechen w Barlinju w zamyslenju zemrěł.
Carl Blechen a jogo cas
"Blechen jo źiwny wót poezije wupołnjony wuměłc, kaž wěmy jomu mało drugich k bokoju stajiś, a smy nejkšuśejšego pśeznanjenja, až by pózdźejšy cas hyšće wěcej ako něntejšne buźo pśipóznawaś wurědne w jogo wugbaśach". Heinrich Kletke 1838
"Jogo wuměłstwo njama nic wót plastiskeje kšutosći Schadowa, nic wót Krügerowego njeskóńcnego wobdarjonego profesionalizma, nic wót Menzelowego fatalizma winowatosći. Jogo wuměłstwo cyni, což w Barlinju wuměłstwo njejo cyniło pśimamem žednje: kwiśo. Jogo realizm njejo wuraznego pśeznanjenja, ale rědny instinkt; wón njestatkujo pódzajtšnje kolonialnje (lěcrownož póchada z Chóśebuza), nic markojski frugalny, nic małobergarski a nic njesebjekritiski: mjazy mužami proze jo wón temperamentny lyrikaŕ, basnikaŕ... Jogo wuměłstwo jo w swójich nejlěpšych źělach ako lubosny źiw...". Karl Scheffler w: "Geschichte der europäischen Malerei vom Klassizismus bis zum Impressionismus", Berlin 1917
"Wót kótaregožkuli boka bližy se Blechenoju, pak wót wěcej wuměłskego pak wót wěcej luźecego: pśeśiwnosći w jogo žywjenju su pśecej pśišli na swětło. Wón jo zrazom dowažny a sukotaty, wichorojty a zacowany, wupołnjony wót górucego póžedanja za wěrnosću a romantiskeju jadnorosću". Biograf Gustav Julius Kern
Ten slědny citat pokazujo zboka - napśeśiwnu poziciju w našocasnem towarinosću Blechena. Carl Blechen pśisłušał ku starjej kupce wuměłcow, kenž maju katastrofa napoleanskego casa ako góle abo młodnosćow nazgoniś. Duchne žywjenje w pódzajtšnem bramborskem měsće jo było pokorne. Chóśebuz njejo měł grandiosiske twarjenje a krajna njejo była wjelgin wjeleraka. Togodla njestej se pla inteligentnego Blechena lubosć k domowni a patriotizm se wuwiłej.
Cas, w kótaremž Blechen jo źěłał ako wuměłc jo wobpśimjeł lěbda 15 lět.
Našocasna wuměłstwowa kritika jo póznała wóla Blechena ku wuměłstwowej napšadnosći a procowanje až Blechen jo něco wósebnego, su gódnośili charakter Blechena. Ale doprědkarski charakter jich wobswětow jo powšykny wótpokazał. Chudoba a tšuśe, njezgož casa a njerozměśe swójich ranikow su zanicyli jogo radosć žywjenja.
Dłujkowogonkaty wěz
Dłujkowogonkaty wěz (Ulmus laevis) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow (Ulmaceae).
Wopis
Dłujkowogonkaty wěz jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 35 m.
Łopjena dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 cm, su górjejce mutne błyšćece, zelene, dołojce šero-zelene a njasu krotke měke kósmy.
Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje.
Płod dośěgnjo dłujkosć wót 1 až do 1,4 cm a ma na kšomje mykawkowane kśiłko. Semje jo někak w srjejźišću.
Stojnišćo
Rosćo we ługowych gólach, wósebnje wjelikich rěcnych dołow. Preferujo wót zapšažowanja włožne, wutkate a bazowe glinjane a běłoglinate zemi.
Milinarnja Janšojce
Powšyknje
Brunica póchadaju z wótwórjoneje jamy Janšojce (14Mio. t/ lěto) a Chóśebuz-pódpołnoc (4-6Mio. t/ lěto). Pśez śěgowy zwisk donjasćo něźi 8-11 Mio. t/ lěto) z wótwórjoneje jamy Wjelcej-pódpołdnjo. 80 000t brunice su pśetwórjowaś na źeń do milinow. Jaden kilogram brunica jo něźi jaden kilowattgóźina milina. Pśidatna energija pśez spalenje z 400 000 t jo pśizwólowało w lěte 2004.
twarske napšawy
300m wusoke wugeńje su njetrjebali, za tym až jo było pśetwarjenje w lětach mjazy 1990 – 1999. Ale rozbuchnjenje njejo móžno, dokulaž to njejo było městno. Togodla Vattenfall jo nałožował specielna metoda. Mašina za wótterganje jo wugótowała z bagery a jo wótmurjowała, až wugeńje su jano 50m. Wušk jo wótłamał konwencionelny.
Saint Vincent a Grenadiny
Saint Vincent a Grenadiny jo njewótwisny kupowy stat w Karibiskem mórju, kótaryž słuša ku Commonwealthej. Stolica a nejwětše město kraja jo Kingstown.
Geografija
Geografiski słušaju kupy Saint Vincent a Grenadiny kaž wšykne Pódwjacornoindiske kupy k Pódpołnocneje Americe. Laže na pódpołdnju St. Lucije a na pódpołnocy Grenady. Něźi 180 kilometrow dalej do wuchoda namaka se Barbados. Ku kupowemu statoju słušaju mimo kupy St. Vincent teke 32 kupow pódpołnocnych Grenadinow, mjaztym až słušaju pódpołdnjowe Grenadiny k teritoriju Grenady.
Nejwuše wjeršk kupow jo: Soufriere (1234 m nad normalneju nulu), a dypk nejnišy pśibrjog Karibiskego mórja (0 m).
Kongo (rěka)
Kongo (tež Zaire, abo Congo) jo wjelika rěka we srjejźnej Africe, druga nejdlejša rěka kontinenta. Kongo ma swójo žrědło w pódpołdnjowem źělu Demokratiskeje republiki Kongo, w regionje Katanga, źož nosy mě Lualaba. Rěka Kongo wulewa se pó wokoło 4 835 km do Atlantiskego oceana.
Radovan Karadžić
Radovan Karadžić (serb. Радован Караџић), roźony 19. junija 1945 w Petnjicy pla Šavnika, w Carnogórskej) jo psichijataŕ, basnikaŕ, serbiski politikaŕ, něgajšny głownik bosniskich Serbow za cas wójny 1992-95, a teke prědny prezident Republiki Srpskeje.
Ernesto Che Guevara
Ernesto „Che“ Guevara (* 14. junija 1928 w Rosario, Argentinska ako Ernesto Guevara de la Serna; † 9. oktobra 1967 w La Higuera, Boliwiska) jo był profesionelny marxistiski rewolucionaŕ a guerillowy wjednik z Argentinskeje. Zgromadnje z Fidelom Castrom jo grał wjeducu rolu pśi kubańskem wuswobodźenskim boju a był pótom aktiwny w guerillowej wójnje w Kongu a Boliwiskej.
Che Guevara płaśi ako ikona studentskego gibanja 60tych lět a až do źinsajšnego ako symbol socialistiskeje rewolucije.
Turkojšćina
Turkojšćina (Tur. Türkçe) słuša k turkojskej kupce altajskich rěcow. Ju powěda 51–73 milionow luźi.
Gramatika
Turkojšćina ma dwa numerusa a 7 padow. Njama žeden genus.
Wokalna harmonija
Mimo togo ma wokalnu harmoniju, kótaraž se we dwěma warianśe wužywa, a to ako tak mjenjowana małka wokalna harmonija ze změnjenju wót wokalow "a" a "e" a tak mjenjowana wjelika wokalna harmonija ze změnjenju wót wokalow "i", "ı", "u" a "ü". Wužywana warianta wótwisujo wót daneje kóńcowki. Na pś. lokatiw ma warianśe -"da" a "-de", mjaztym až akuzatiw ma warianty "-(y)ı", "-(y)a", "-(y)u" a "-(y)ü".
Asimilacija
Mimo wokalneje harmonija teke jo tak mjenjowana asimilacija, kótaraž se pśi konsonantach stanjo. Togodla kóńcowka lokatiwa ma warianty "-da", "-de", -"ta", "-te", z kótarychž -"da" a "-de" slědujotej pó spiwnych konsonantach (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) , mjaztym až -"ta" a "te" slědujotej pó njespiwnych konsonantach (ç, f, h, k, p, s, ‌ş, t).
Brody (Pólska)
Brody (pól. Brody, nim. Pförten) su město w Žarowskem wokrejsu (powiat żarski) lubuskego wójewódstwa w pólskem źělu Dolneje Łužyce. Do 18. stolěśa jo se how powědało serbski.
Płodnik
Ako płodnik abo ovar se w botanice brjuchaty źěl stołka wóznamjenjujo, w kótarymž jo semjenišćo z jajkowymi celami. Pó wopłoźenju jajkoweje cele pśez generatiwne celowe jědro proškoweje lagwicy se w semjenišću płodnika rostlinowe embryo wuwija, kótarež jo w semjenju zamknjone. Z płodnikoweje sćěny se cesto pśi zdrjaśu płoda płodowe měso wuwija, kaž na pś. pla wišnjow.
Rozeznawaju se pó połoze płodnika w kwiśonkowem dnje tśi formy:
Kowerb
Z terminusom kowerb (engelski coverb) se wóznamjenjuju w rěcywěźe werby, kótarež w rěcach z werboweju serializaciju wustupuju a družynu adpozicionalneje funkcije (w konkretnem paźe prepozicionalnu funkciju) wupołnjuju, na pś. w rěźe pódzajtšnych a krotkozajtšno-aziskich rěcow (na pś. Chinšćina) ale teke w pódwjacorno-afriskich rěcach (na pś. Yoruba), ale teke w Hungoršćinje.
Pśispomnjenja
Kowerby se z konwerbami (engelski converbs) zaměniś njemali.
Pśikłady
W chinšćinje su slědujuce kowerby:
Turkmenistan
Wětšynu stata twóri pusćina Karakum. Z rěki Amudarje wótbocujo Karakumski kanal, kótaryž ju z głownym městom wěza. Za góspodaŕstwo kraja jo wósebnje wudobywanje zemskego płuna wažne.
Źiwy karnikel
Źiwy karnikel (Oryctolagus cuniculus) jo zwěrje ze swójźby wuchacow (Leporidae). Wón jo póchadna forma wšych pśi nas znatych domacnych karniklow.
Lisabonske elektriske
Lisabonske elektriske (portugalski "eléctricos") twórje gromaźe z busami seś zjawnego wósobowego wobchada w portugalskem głownem měsće. Pśedewześe Carris pórucyjo casowe jězdnicki, kótarež płaśe teke w pódzemskej zeleznicy Metropolitano de Lisboa abo w lifśe Elevador de Santa Justa.
Stagnacija elektriskich w Lisabonje jo zachopiła z twarjenim seśi pódzemskeje zeleznice. Polytechniska federalna šula w Lausanne a Wobchadniski zawod w Zürichu stej źe dopórucyłej seś elektriskich zdźaržaś a hyšći dalej rozšyrjaś, ale proces roztwarjenja kolejow pókšacujo až do źinsajšnego dnja. Dajo pak plany za znowawótcynjenje linije Carmo-Campolide.
Eksistěrujuca seś z pěś linijami ma źe kšuty jězbny plan, praktiski ju pak wužywaju jano turisty ako popularnu atrakciju. Wósebnje woblubowana jo legendarna linija E28.
Václav Havel
Václav Havel (* 5. oktobra 1936 w Praze, † 18. decembra 2011 ) jo był česki politikaŕ a spisowaśel. Won był prezident Českeje republiki mjazy 1993 a 2003.
Guatemala
Guatemala jo kraj w Srjejźnej Americe.
Geografija
Guatemala lažy w srjejźnej Americe. Nejwuše městno jo: Tajumulco (4 220 m nad normalneju nulu). na pódpołnocy a na pódwjacorje granicujo z Mexikom, na pódzajtšu z Belize, z Karibiskim mórjom a z Hondurasom, na pódpołdnju z El Salvadorom a na krotkem wjacorje z Śichym oceanom.
Malawiski jazor
Malawiski jazor (engelski Lake Malawi; w Tansaniji: Nyassa, Nyasa; w Mosambikskej: Niassa; teke nimski Njassasee; pó yaojskem słowje: "nyasa" → "jazor") jo wjeliki jazor w pódzajtšnej Africe. Ma pśestrěń wót 29 600 km², wolumen wót 8 400 km³ a jo toś źewjety nejwětšy jazor na swěśe. Pśi jazorje lažece staty su Malawi, Tansanija a Mosambik.
Budapest
Budapest jo głowne město a stolica Hungorskeje, kótaraž na pódpołnocy kraja pśi rěce Dunaj lažy.
Frizišćina
Friziske rěcy su kupka tśich pśiswójźbnych pódwjacornogermaniskich rěcow, kótarež nałožujo etniska kupka Frizow, kótarež su žywe na pśibrjoze Pódpołnocnego mórja na teritorijach Nižozemskeje, Nimskeje a Dańskeje. Friziske rěcy se maju za nejbližej pśiswójźbne engelšćiny.
Friziske rěcy su:
Saterfrizišćina jo pópšawem slědny zbytk pódzajtšnofriziskeje rěcy, kótaraž jo w Pódzajtšnej Friziskej južo dawno zaginuła. Rozšćěpjenje do tych tśich gałuzow jo južo w srjejźowěku nastało. Dokulaž tśi warianty friziskeje rěcy su wjelgin rozdźělne, powědaju rěcywědnicy skerjej wó kupce friziskich rěcow město jadneje friziskeje rěcy.
Mjazy pódwjacornogermaniskimi rěcami słuša frizišćina gromaźe z engelšćinu a dolnonimšćinu k pódkupce pódpołnocnomórskich germaniskich rěcow. Wósebnje z engelšćinu ma frizišćina wjele zgromadnosćow:
Dalšna wósebnosć jo spadnjenje formow akuzatiwa a datiwa pódla pronomenow, pśir. friziski my, engelski me, dolnonimski. mi, ale (wusoko)nimski mich/mir, islandski mig/mér.
Maśica Serbska
Maśica Serbska jo wědomnostne a kulturne serbske towaristwo, kótarež jo myslone za źěło w cełej Łužycy.
Pśeglěd
Južo w 18. stolěśu jo dało procowanja za wuchowanje a zběranje serbskich pismow na pśikład wót J. B. Rezaka (prjatkaŕ we serbskej cerkwi w Chóśebuzu) a fararja Petra Poniche z Budyšyna. Wobstatki su se pśepówdali studentskemu zjadnośenjeju „Sorabia”. Te su se znicyli pśez drugu swětowu wójnu. Něźi wót 1920 ako 1929 jo eksistěrowało „Wendenarchiv” ze sedłom w Budyšynje. To jo było pótajmny archiw ze statnym zběranim pókładow wót dokumentow a žrědłow wó Serbach. Pokład eksistěrujo hyšći źinsa.
Dolnoserbske wótźělenje jo se załožowało 1880 w Chóśebuzu ze sedłom w Chóśebuzu dla póstarka wót pólskego pšawiznika A. Parczewskego ze zgromadnym źěłom wót Heinricha Jordana (wucabnik w Popojcach) a Kita Šwjele (wucabnik a kantor w Skjarbošcu).
Prědny pśedsedaŕ Maśice Serbskeje jo był Jan Bjedrich Tešnaŕ (1829-1898). Cłonki slěźe wó rěcywěźe, literariskich stawiznach, ludowěźe a demografiji Serbow. Maśica Serbska jo pśedstajała organizatoriski centrum za dolnoserbskich Serbow, kótarež su wobgrozyju wót germanizaciji a wutamanja. Teke cłonki su pódpěrali studěrujucych Serbow a su zběrali zawóstanki cłonkow zjadnośenja ako kulturne pokłady.
W lěśe 1880 jo wudała Maśica Serbska prědnu Serbsku Pratyju a wót 1880 až do 1925 58 knigłow a casopisow. Wjeliki wuznam jo měł casopis „Bramborski Casnik”. Wusokosć cełkownego nakłada jo wucyniła někak 70.000 eksemplarow.
W załožeńskich lětach jo měła Maśica Serbska 191 cłonkow (150 Dolnołužycanarjow, 41 Górnołužycanarjow). 1905 towaristwo jo měło južo 206 cłonki (165 Dolnołužycanarjow, 41 Górnołužycanarjow). Socialne zestajenje cłonkow Maśice Serbskeje (108 burow, 6 rucnikarjow, 5 gmejnskich zastupnikow a 3 samostatne luźe) pokazujo, až wěcej luźi jo było luźe z burskeje warsty a rozjasnijo procowanje burow na organizatoriske zjadnośenje, dokulaž njejo dało specialne serbske burske zjadnośenje w dolnoserbskej Łužycy.
W lěśe 1904 filologiske wótźělenje Maśice Serbskeje jo se załožowało wót Heinricha Jordana. Pśedsedaŕ jo był Kito Šwjela. Cłonki su se zmakali kuždy mjasec a su wobradowali wšykno, co jo pótrjefiło serbsku rěc. Nadawk na zachopjeńku jo był slěźenje a pótom cłonki wótźělenja su dejali wědu wó serbskich stawiznach a kulturach do luda wunjasć. Togodla jo organizěrowała Maśica Serbska zarědowanje ze serbskeju muziku a poeziju a źiwadłowymi graśami a wšakimi pśednoskami w serbskich jsach a městach. Tak serbske narodne cuśe jo se pósrědniło, luźe su se rozwjaselili a su se powucyli. Prědny wustup jo był na 29. septemberje 1905 w Chóśebuzu z wjelikim serbskim koncertom pśi góźbje slobranego jubileuma Maśice Serbskeje. Šwjela jo wustup pśigótował. Wón jo cesćił wšyknych cłonkow, kenž su pśisłušali Maśicy wót zachopjeńka.
Pśez darow wót serbskich staśanow a wukrajnych pśijaśelow jo se natwarił Serbski Dom w Budyšynje. 1904 jo był swěźeń wuswěśenja. Serbski Dom jo słužył ako muzeum, archiw, biblioteka a galerija. Maśica Serbska jo wužyła Serbski Dom, na pśikład cłonki su tam wugótowali swěźenje.
1930 jo se swěśiło 50lětne wobstaśe Maśice Serbskeje we Wětošowje. Na jubileju jo se wobźěliło 25.000 luźi ze serbskich jsow Dolneje Łužyce. W toś tom casu jo Maśica Serbska se w nimskej rěcy ako „Verein sorbischer Buchfreunde” pomjeniła.
W casu fašizma w Nimskej wót 1933 až do 1945 nacionalsocialisty su zakazali 1937 wšykne zjawne aktiwnosći Maśice Serbskeje. 1941 jo se zamóženje zebrało a towaristwo jo musało se rozpušćiś. Biblioteka w ludowej bance w Chóśebuzu jo se schowała w Depsku. Ale nacije su serbsku biblioteku w lěśe 1943 wuslěźili a znicyli. Serbski dom w Budyšynje jo se znicył cełycki 1945 pśi wójowanjach.
Pó wojnje jo Maśica Serbska statkowanje na fachowem pólu rěcywědy a stawiznow pókšacowała. Na wukazowanje sowjetskeje wušyny w Nimskej demokratiskej republice Maśica Serbska jo musała samostatnosć spušćiś a Domowinje pśistupiś.
Pó politiskem zawrośenju 1990 cłonki su wopytali towaristwo zasej wótžywiś. 1993 jo se Maśica Serbska nowo załožyła w Dolnej Łužycy. Prědny pśedsedaŕ jo był Měto Pernak z Barlinja až do lěta 2006. Statut wót 1993 póstajijo, až Maśica Serbska jo dolnoserbske wótźělenje Maśice Serbskeje.
Pśi góźbje „850 lět Chośebuz” jo Maśica Serbska kolokwium z temu „To serbske w Chośebuzu-něga a źinsa” a ze zgromadnym źěłom z Bramborskeju uniwersitu a Dolnoserbskim gymnaziumom forum k aktualnym problemam serbskego žywjenja w Dolnej Łužycy pśiwjadła.
Pśedsedaŕ Maśice Serbskeje za lěta 2008-2010 jo dr. Pětš Šurman, won jo historikaŕ ze Serbskego instituta. W pśedsedarstwje jo teke Antje Kellowa, ceptaŕka Dolnoserbskego gymnaziuma.
Cłonki Maśice Serbskeje gronje, až nejwažnjejšy nadawk towaristwa jo zběraś, rozšyrjaś a dalej daś wědu wó Serbach a jich stawiznach, rěcy a kulturje. Dalšne nadawki su w interneśe w dolnoserbskej rěcy wó Maśicem towaristwje informěrowaś, źěło Dolnoserbskeje rěcneje komisije aktiwěrowaś a wabiś nowych, wósebnje młodych cłonkow. Maśica Serbska organizěrujo restawrěrowanje pomnikow a planujo nowe pomniki wó serbskich kulturnych stawiznach. Na pśikład ma Tšupc něnto pomnik za Mollerusa a Kórjeń pomnik za Fabriciusa. Teke w Chóśebuzu, źož jo była Serbska ludowa banka, jo spomnjeńska tofla něnto.
Aktualna licba cłonkow Maśice Serbskeje jo 22.
Grimma
thumb|300px|left|Grimma ca. 1650
thumb|240px|left|Raźcownja Grimma thumb|200px|left|Cerkwja Našeje kněnje w měsće Grimma
<br clear="left" style="clear:left;" />
Kisangani
Kisangani (engelski tež Stanleyville) jo město w Africe we wokrejsu Tšgopo w kraju Orientale w Demokratiskej republice Kongo.
Chinšćina
Chinšćina jo rěc, kótaraž se w Chinskej, na Taiwanje a w chinskich zgromaźeństwach we wukraju powěda. Powěda se wót něźi 1 miliardy luźi na swěśe. Słuša k tibeto-chinskim rěcam. Chinšćinu powěda nejwěcej luźi na swěśe. Rozrědujo se do wjele dialektow.
Kisangani
Kisangani lažy pśi rěce Kongo.
Sowjetski zwězk
Sowjetski zwězk (rus. Союз Советских Социалистических Республик) — jo był historiski kraj w Europje a Aziji.
Bruno Schulz
Žywjenje
Bruno Schulz jo se naroźił w galiciskem Drohobyczu, źinsa Ukraina. Wón jo był tśeśe góle pśekupca sukniny Jakuba Schulza a Henrietty Kuhmärker. Jo to była jadnora pólsko-žydojska familija, bźez intelektualneje tradicije. Bruno Schulz jo dogromady jano dwě lěśe architekturu studěrował. Awtodidaktiski jo sebje nawucył kresliś.
Sowjetski zwězk
Stawizny
Sowjetski zwězk jo wobstojał wot 30. decembera 1922 do 26. decembera 1991.
Bruno Schulz
Žywjenje
W lěśe 1910 jo jogo nan bankrotěrował a 1915 wumrěł. Pó wójnje jo Schulz był dłujko bźez źěła. Wót 1924 do 1941 jo wucył na šulach w Drohobyczu kreslenje a rucne źěło.
1922 jo wujšeł jogo cyklus grafikow „Knigły pśibostwa“, z kótarymž jo žněł wjele pśipóznaśa. 1935 jo se wudało jogo prědne literarne źěło „Cymtowe lody“ („Sklepy cynamonowe“). Jo to zběrka 15 wulicowańkow. 1936 jo jogo drugi zwězk wulicowańkow „Sanatorium pod Klepsydrą” wujšeł. Wót 1939 do 1941 jo Drohobycz pśisłušał k Sowjetskemu zwězkoju. Bruno Schulz jo musał propagandistiske wobraze wó Stalinje mólowaś.
Pó tom, až su 1941 Nimce do Drohobycza zamaršěrowali, jo był Schulz žywy w getśe. 19. nowembra 1942 wón jo był wót gestapo zastśělony na droze w getśe, rowno na toś tom dnju, gaž jo kśěł do Waršawy wuběgnuś.
Pšawa wórješyna
Pšawa wórješyna (Juglands regia) jo bom ze swójźby (Juglandaceae).
Wopis
Pšawa wórješyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 25 m.
Štom jo zwětšego krotki, krona jo šyroka, kulowata až jajowata a mócne gałuzy su rozšyrjone.
Škóra jo šera a wedli rozpukana.
Łopjena
Łopjena su měnjate, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku swětlejše, dośěgnu dłujkosć wót 40 (20-50) cm. Wóni su njepórikowje pjerinate a wobstoje z 5 až 9 cełokšomnych, jajowatych pjerinatych łopjeńkow z dłujkosću wót 15 cm. Rozšurowane łopjena aromatiski wónjaju. Zymske pupki su kulowate abo jajowate a dośěgnu wjelikosć wót 4 až do 6 mm.
Kwiśonki
Rostlina jo malsnje rosćeca a togodla je južo pó 10 až 15 lětach zamóžna ku kwiśenju.
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su njenadpadne, jadnogo roda a se z łopjenjami jawje. Rostlina jo jadnodomna. Muske micki se južo łoni załožuju a ako 5-6 mm dłujke pupki pśezymuju. Muske wisece micki su žołtozelene a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 15 cm. Žeńske kwiśonki stoje pó dwěma (jadnu) až pó tśoch (pěśoch) na kóńcu łopjenatych młodych wurostkow. Kwiśonkowa wobalka je z płodnikom zarosćona. Kwiśonki se wót wětša woprošuju.
Płody
Kamjentny płod jo owalny až kulowaty, maksimalnje 5 cm tłusty, ma zelenu škórpinu a brozdźone, swětłobrune drjewjane jědro. Płody wót septembra až do oktobra wuzdrjaju. Wóni wopśimjeju až do 60 % tucnego wóleja. Kabeje, karwony, njewjericki, pjelchi a myše płody rozšyrjuju.
Juglon
Južo wucony Plinius jo pytnył, až pód bomom lěbda druge rostliny rostu. Pśicyna za to jo wopśimjeśowa maśizna juglon, kótaryž klěwanje a rosćenje wjele rostlinskich družynow późaržujo. Mězga fryšnych łopjenow a zelenych škórpinow intensiwnje žołtobrunje kóžu zabarwijo.
Stojnišćo a rozšyrjenje
Póchoda z Aziji a regiona pódzajtšnego srjejźozemskego mórja. Rostlina jo z Romjanow k srjejźnej Europje pśišła.
Preferujo do dłymi duce, włožne, wutkate, kalkowate až pó pšawem měrje kisałe glinjane a ługowe zemje.
Łužyske zeleznicowe towaristwo
Łužyske zeleznicowe towaristwo (nim. Lausitzer Eisenbahn-Gesellschaft (LEAG)) jo była wót 1887 do 1938 dolnołužyska zeleznica ze sedłom w Žemrju w pólskem źělu Łužyce. Wona jo była filialny zawod wót Lokalbahn Aktien-Gesellschaft w Mnichowje (LAG).
<!-- Die Lausitzer Eisenbahn-Aktien-Gesellschaft (LEAG) wurde am 21. März 1896 mit Sitz in Sommerfeld (heute Lubsko in Polen) in der Niederlausitz als Tochter der Lokalbahn Aktien-Gesellschaft München gegründet. Diese blieb ständig Mehrheitsaktionärin und erbaute drei normalspurige Strecken, die jedoch kein zusammenhängendes Netz bildeten. •	Es begann am 1. Oktober 1895 mit der Eröffnung der 23 Kilometer langen Strecke von Hansdorf – an der Strecke Sorau–Kohlfurt – nach Priebus. Eigentümer war die Lokalbahn Aktien-Gesellschaft in München, die sie am 1. April 1901 an die LEAG verkaufte. Diese eröffnete am 1. Oktober 1913 längs der Lausitzer Neiße eine Verlängerung um sieben Kilometer bis Lichtenberg, die allerdings schon 1936 wieder eingestellt worden ist. In Priebus bestand ab 15. Dezember 1907 auch Anschluss an die Kleinbahn Horka–Rothenburg–Priebus. •	Etwas weiter südlich von Hansdorf zweigte ebenfalls seit dem 1. Dezember 1896 von der Staatsbahnstrecke Sorau–Kohlfurt die acht Kilometer lange Stichbahn Rauscha–Freiwaldau ab. Lagen die genannten Strecken überwiegend in der Provinz Niederschlesien, so kam in den beiden folgenden Jahren mit der Bahnstrecke Weißwasser–Sommerfeld eine Verbindung hinzu, die überwiegend in die Provinz Brandenburg gehörte. •	Die Teilstrecke Sommerfeld–Muskau führte vom Knotenpunkt Sommerfeld über Teuplitz nach Muskau. In Teuplitz, wo sich die Hauptwerkstätten der LEAG befanden, wurde die Strecke Cottbus–Sorau gekreuzt. Der Betrieb begann auf dem nördlichen Abschnitt am 1. Oktober 1897 und auf dem südlichen am 15. Juni 1898; insgesamt waren das 43 Kilometer. Gleichzeitig übernahm die LEAG auch den Betrieb auf der acht Kilometer langen anschließenden Staatsbahnstrecke Muskau–Weißwasser, die schon am 15. Oktober 1872 von der Berlin-Görlitzer Eisenbahn-Gesellschaft eröffnet worden war. Damit betrieb die LEAG seit 1898 Strecken von 80 Kilometern Länge, seit 1913 waren es 87 Kilometer. Die geplanten Teilstrecken Freiwaldau–Priebus und Lichtenberg–Tschöpeln-Quolsdorf, durch die ein zusammenhängendes LEAG-Netz entstanden wäre, wurden wegen des Ersten Weltkrieges nicht verwirklicht. Mit der Verstaatlichung der Lokalbahn AG München ab 1. August 1938 gingen 87 % der LEAG-Aktien auf das Deutsche Reich über. Ab 1. Januar 1939 wurde die Lausitzer Eisenbahn-AG in die Deutsche Reichsbahn eingegliedert. -->
Bogna Korjeńkowa
Bogna Korjeńkowa (* 1965 w Budyšynje, roź. Bejmakec) jo serbska žurnalistka a moderatorka górnoserbskego wusćełanja Wuhladko.
Bogna Korjeńkowa jo dwójorěcnje w Radworju wótrosła. Pó abiturje jo studium germanistiki zachopiła. Jeje kariera pśi serbskej telewiziji jo se w lěśe 1992 zachopiła, gaž jo tam ako lichotna sobuźěłaśerka sobu statkowała. Wót lěta 2001 jo moderatorka serbskego telewiznego wusćełanja „Wuhladko”. Mimo togo jo wót lěta 2003 nawjedowarka studija MDR w Budyšynje.
OE 65
OE 65 jo regionalna cera Chóśebuz-Žitawa, ako linija Pódzajtšnonimskeje zeleznicy.
Manfred Starosta
Manfred Starosta (* 20. junija 1941 w Janšojcach) jo dolnoserbski rěcywědnik, słownikaŕ a pśełožowaŕ. Jogo nejwažnjejše źěła su dolnoserbska wucbnica Niedersorbisch – schnell und intensiv, Dolnoserbsko-nimski słownik (tak pomjenjony Starosta) a běgajucy projekt Nimsko–dolnoserbski słownik (DNW). Až do źinsa Starosta se zasajźijo za zachowanje a wuwiśe dolnoserbskeje rěcy a jo jaden ze slědnych, kótarež su zamóžne za twórjenje dopołnej leksikografiji w dolnoserbskej rěcy.
W lěśe 2000 jo Manfred Starosta myto Domowiny dostał. W 2001 jo dostał Myto Ćišinskego za "za jogo rěcywědne a rěcspěchujuce statkowanje".
Žywjenje
Manfred Starosta jo se naroźił na 20. junija 1941 w Janšojcach. Dokulaž jogo nan jo padnuł we wójnje pśeśiwo Rusojskej južo pśed jogo naroźenim, Starosta jo wótrosł pśi staryma starjejšyma. Tam wón jo musał nejpjerwjej nimski powědaś, ale weto wón jo słuchał dolnoserbsku rěc wót swójeju stareju starjejšeju. Tak jo měł prědny kontakt ze serbskeju rěcu, až wón jo mógał něga raz małe sady w dolnoserbskej rěcy powědaś. Pópšawna pśicyna za zachopjeńk aktiwnego trjebanja serbskeje rěcy jo akle była stara žeńska, kótaruž Starosta jo zmakał. Wóna njejo mógała powědaś nimski a to jo było prědny raz, až wón jo musał wugroniś na serbski. Z tym rěcna zamóžnosć Starosty jo se wuwiła a wón jo nawuknuł nałožyś rěc, kótaruž won jo jano znał wót słuchanja.
Wót 1948 až do 1956 Starosta jo woglědał do zagrodneje šule w Janšojcach. Tam jo měł na zachopjeńku wjele problemow z pšaweju nimskeju rěcu a gramatiku. Cesto wón jo rozměšał wobej rěcy w jadnej saźe a jo było wjelgin śěžko se wótwucyś rěcne zmólki. Až do źinsa wón mysli w dwěma rěcoma. Wót 1956 až do 1960 Starosta jo był na Dolnoserbskej wušej šuli w Chóśebuzu, kótaraž jo źinsa Dolnoserbski gymnazium. W šuli Starosta nejpjerwjej njejo měł ambicijow za slawistiku, ale pśez zajm za ludowědu wón jo zachopił studium slawistiki w lěśe 1960 na uniwersiśe w Lipsku a jo pśistajił ned pótom pśidatny studium ludowědy a sociologije, kótaryž Starosta jo absolwěrował na uniwersiśe Poznań w Pólskej wót 1965 až do 1966. Swój studium Starosta jo dokóńcył ako diplomowy slawistikaŕ, ale južo wob studiumje – w lěśe 1964 – wón jo se ženił žeńsku z Litawskeje a góle jo se naroźiło. Tak Starosta jo pśišeł nejpjerwjej do sedymnasteje wušeje šule ako wucabnik za rušćinu wót 1966 až do 1968. Normalnje wón njejo směł wuwucowaś, dokulaž njejo cynił studium pedagogiki, ale jo był njamaš wucabnikow za rušćinu. Starosta jo měł tencas móžnosć za dorowanje felowanego studiuma, ale pón jo dostał pórucenje z Lipska. Togodla wón jo šeł do instituta za Sorabistiku na uniwersiśe w Lipsku a jo był wucabnik we wusokošulskej słužbje. Tam Starosta jo źěłał wót lět 1968 až do 1992, jo wuwucował serbšćinu a jo teke naźěłał materialije za wucbu, kak wucbnica za póstupjone a zajmowane sorabistiki Niedersorbisch – schnell und intensiv. W Lipsku Starosta jo był samućki Dolnoserb na uniwersiśe, ale weto wón jo powědał konsekwentnje dolnoserbski, dokulaž won njejo kśěł měšaś rěcy. Pó paźe murje wucbne městno jo stojało krotko pśed rozpušćenim a togodla Starosta jo se procował pśi Serbskem instituśe w Chóśebuzu a jo se pśistajił.
Na prědnem septemberje 1992 wótnoga Serbskego instituta jo pśiwzeła źěłabnosć w Serbskem domje w Chóśebuzu. To jo było we wósebnem wědomnostna institucija za dolnoserbske slěźenja. Tam Starosta jo źěłał ako rěcywědnik wót 1992 až do 2006 a jo zaběrał z wšakorakimi nadawkami a tematiskimi wobłukami. Głownje jogo wobłuki su byli dolnoserbska leksikografija, terminologija, gramatika a ortografija, ale teke wuwiśe dolnoserbskeje pisneje rěcy a rěcna wucba w dolnoserbšćinje. Weto wón jo bydlił dalej w Lipsku a źěłał ako gósćowy wucabnik na uniwersiśe a togodla wón jo jězdźił tam a zas až do źinsa.
Lěcrownož Starosta jo wót junija 2006 na wuměńku, wón jo pśecej hyšći ako eksterny sobuźěłaśeŕ a wjednik projekta Nimsko–Dolnoserbski słownik (DNW), a mimo togo wón a Fabian Kaulfürst stej pśedsedarje Dolnoserbskeje rěcneje komisije.
Dolnoserbsko-nimski słownik
Za tym až Starosta jo pśišeł do Chóśebuza, jo se diskutěrowało, až Dolnoserbski–nimski słownik wěcej njedosega a jo pśestarany. Jo se kśěł jaden słownik, kótaryž jo se planował wót zachopjeńka ako wězanje. Starosta jo se pśewzeł ten projekt a w lěśe 1999 toś ten słownik jo se wuzjawił w ludowem nakładnistwje Domowina. To jo až do źinsa nejwobšyrnjejšy słownik dolnoserbskeje rěcy ze cełkownym wopśimjeśim wót něźi 45.000 lemata. „Starosta” jo pasiwny słownik k pśełožowanjeju a rozměśeju dolnoserbskich tekstow, pótakem nic za spisanje. Wopśimjejo frazeologizmy a póžyconki a teke pśestaranu a lokalnu leksiku, ale nic mjenja, mimo dolnoserbskich městnostnych mjenjow. Leksikon „Starosty” bazěrujo na ekcerpcijonem dolnoserbskem pismojstwje ze 19. a 20. stolěśa a se pódprějo teke na Thesaurus wót Muki, słownikach wót Bogumiła Šwjele a Pětša Janaša. Mimo togo „Starosta” wopśimjejo někotare nowe słowa, kótarež su nastali akle w 20. stolěśu. Źinsa „Starosta” jo nejwažnjejšy słownik za serbšćinu.
Nimsko–dolnoserbski słownik – DNW
Jadnučki nimsko–dolnoserbski słownik – słownik wót Pětša Janaša – njejo tak wobšyrny a wopśimjejo teke stary pšawopis. Togodla jo se pśemysliło južo dłujko wó aktiwnem słowniku, za spisanje dolnoserbskich tekstow a aby zmólki se wobijało. Nejpjerwjej ideja jo se zachyśiła, dokulaž njejo se zjadnało, až do lěta 2001, ako źěła na słowniku su se zachopili. Pód wjednistwom Manfreda Starosty źěłaju hyšći Erwin Hanuš, Hauke Bartels a teke druge pśi projekśe. Naźěłanje cełeje leksiki trajo dłujcko a jo wjelgin wjelike, dokulaž kuždy sobuźěłaśeŕ pśeźěła kužde słowo słownika a wšykne wopowědaju změny a kótare słowa se pśiwzeju. K prědnemu cil projekta jo dejał byś jano šulski słownik z 20.000 lemata. Ta wersija jo se rozšyriła na 40.000 lemata w lěśe 2004. Něnto słownik ma wopśimjeśe wót něźi 60.000 lemata a śišćana wersija změjo wěcej ako 2000 boki. Na zakłaźe togo słownika dej se naźěłaś rownocasnje šulski słownik z wšakorakimi wopśimjeśami a wšakorakim wugótowanim jadnotliwych artiklow. Wót julija 2007 wšykne gótowe artikele słownika móžoš namakaś w interneśe na www.dolnoserbski.de. Zakłady leksikografiskego wobźěła su maminorěcna kompetenca awtorowu Starosta a Hanuš, wobšyrne zběrki ekserptow dolnoserbskeje rěcy, elektroniski korpus teksta a teke konsultacije z maminorěcnymi pomagarjami. Śěžkosć togo słownika jo było wótekšywanje modernych słowow, dokulaž dolnoserbska rěc jo jano mała rěc a njejo se standardizěrowana. Na pśikład za Nowy Casnik jo wjelgin wažne, až móžo powěźeś wó aktualnych temach teke z techniki a politiki, ale na tych pólach se musy hyšći wuwiś wjele dolnoserbskich słowow. To njejsu pšawe „nowe” słowa, ale cesto kompenzacije znatych abo starych słowow. Wósebnje jo wjelgin wažne, aby maminorěcne luźe mógali akceptěrowaś a rozměś nowu leksiku. Tak Nimsko–dolnoserbski słownik dej byś teke pomocny srědk wósebnje za njemaminorěcnych luźi k aktiwnemu wužywanjeju dolnoserbskeje rěcy, gaž se pśigótujo słownik.
Baltikum
Stawizny
thumb|left|[[Trakaj|Trakai jo stary litawski grod.]] thumb|left|Baltiska chórgoj
Falklandy
Falklandy ( Islas Malvinas) su wótwisny teritorij Zjadnośonego krajlojstwa w pódpołdnjowem Atlantiskem oceanje.
Wuchace
Wuchace su pórěd cycakow. Su małe, gryzarjopódobne zwěrjeta, kótarež maju dłujkej wušy a slěznej noze a krotku wopušku.
Nejznaśejšej družynje stej wuchac a karnikel.
Wórješyna
Wórješyna (Juglands) jo rod ze swójźby (Juglandaceae).
Systematika
Rod se do styri sekcijow rozrědujo:
K rodoju wórješyny (Juglans) słuša wuše 20 družynow:
Wobraze
(Juglans cinerea):
Madonna
Madonna [] (*16. awgusta 1958 w Bay City, Michigan - Madonna Louise Veronica Ciccone) jo US-amerikańska spiwaŕka, źiwadłownica, grajaŕka, rejowaŕka a awtorka za źiśece knigły.
Die Linke
Die Linke (serb. Lěwica) jo politiska strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 16. junija 2007 załožona. Jeje pśedsedarja stej Katja Kipping a Bernd Riexinger. Jo 16. junija 2007 z dweju stronowu Die Linke.PDS a WASG nastała. Młoźinska organizacija jo Linksjugend ['solid].
Muskatowa wórješyna
Muskatowa wórješyna (Myristica) jo rod ze swójźby (Myristicaceae).
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Gatojce
Gatojce ( Teichland) su wót lěta 2000 gmejna, kótaraž ma tśi jsy. To su Hus ( Maust), Nowa Wjas ( Neuendorf) a Barbuk ( Bärenbrück). Gmejna lažy we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej.
Milinarnja Janšojce lažy w gmejnje Gatojce.
Geografiske městno
Gmejna Gatojce lažy w Dolnej Łužycy a stakim tam jo było sedlišćo Serbow. Wšykna płonina wunjaso 3486 hektary. Wejsny źěl Barbuk ma 857 hektary, wejsny źěl Hus 1435 hektary a wejsny źěl Nowa Wjas ma 1194 hektary.
Aktualna licba wobydlarjow jo jadnab 1.100.
Politika
Gatojce słušaju k zastojnstwu Picnjo (městno zastojanja jo w Picnju) a ma gmejnske zastupnistwo, kotarež ma 11 cłonkow (inkluziwnje šołśe).
Wopon
Wopon ma carny wobcerk ze złośanymi niśami pśi górjejcnej kšomje. Pśi spódnjejšej kšomje jo wóda, z kótarejž rostu tśi rogožy. Rogožy symbolizěruju tśi jsy gmejny a wóda jo symbol za gaty.
Barbucka góra
Barbucka góra jo nastała z wótsypkow wót wótwórjoneje jamy Janšojce a Chóśebuz-połnoc. Wót 1975 Vattenfall jo sajźał 4 miliony krickow a bomow a 1994 jo twarił wětšowe kólaso pśi wjerchu. Wusoke wótsypowanišćo ma 440 hektary a wusokosć jo 33 metery. Togodla jo tam dobry wuglěd pśez kraj.
Wósobiny z póchadom z Gatojc
Wuměłc, ilustrator a kreslaŕ Fryco Latk (Fritz Lattke, 1895–1980) jo se naroźił w Nowej Jsy. Won jo był prědny serbski kreslaŕ za comici pó prědnej swětowej wójnje a won jo sobuzałožował serbski zwězk wuměłcow (1923). Fryco Latk jo pśistupował źěłowej kupce serbskich kubłańskich wuměłcow, ale won jo myslił spušćiś źěłowu kupku dla socialistiskego źaržanja. 1980, krotko pśed swoju smjerśu, wón jo dostał wuměłske myto Domowiny. Fryco Latk jo měł wuski kontakt ze swojeju domownju, Minu Witkojc a Bogumiłom Šwjelom.
Wót 1996 jo w Nowej Jsy pomnik Fryco Latka, kótaryž jo tam LAUBAG (Vattenfall) stajił.