cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cera krejza
thumb|250px|upright=2|Cera krejza Cera krejza jo płona geometriska forma, młogosć dypkow, kótarychž zdalonosć wót srjejźišća jo jadnaka. Tale zdalonosć groni se radius. Pśeměr jo nejwětšy zdalonosć mjazy dwěma dypkoma cery krejza, jo dwa raz wětšy ako radius. Definicija cery krejza koresponděrujo z njej kreslenim z pomocu kružydła.
Formalna definicija
Cera krejza k s radiusom r a S w rowninje E:
😁
Andra Pradeš
thumb|Andra Pradeš w Indiskej
Andra Pradeš (Telugu: ఆంధ్ర ప్రదేశ్, Andhra Pradesh) jo zwězkowy stat Indiskeje. Ma 82,4 milionow wobydlarjow a płoń 275.045 km², pótakem 300 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje. Statna stolica jo Hyderabad. Andra Pradeš ma Telugu ako jadnučku zastojnisku rěc, ale tam se teke Urdu (8,6%) a Hindi (3,2%) powědatej.
Jo stwórty nejwětšy stat Indiskeje a granicujo z Tamil Nadu na pódpołdnju, Karnataku na pódwjacorje, Maharaštru na dłujkem wjacorje, Čatisgarom na pódpołnocy a Orisu na dłujkem zajtšu. Na pódzajtšu jo pśibrjog Bengalskego zalewa pśirodna granica.
Źeń
Źeń jo cas, w kótaremž wjerśi se zemja jaden raz wokoło swójskeje wóski. Toś mamy na źeń pśecej jadne schadanje a jadne chowanje słyńca. Pratyjowy źeń jo rozrědowany do 24 góźin; jadne lěto ma w gregorjaniskej pratyji pak 365 pak 366 dnjow.
W drugem zmysle jo źeń jano toś ten cas, w kótaremž słyńco za nas swěśi. Napśeśiwne jo noc.
Gmina
thumb|Karta pólskich gmejnow
Gmina (serbski gmejna) jo zastojnska jadnotka w Pólskej, kótaraž jo pśirownajobna z nimskimi gmejnami. Wóna stoj pód powiatom (wokrejsom), ale nad sołectwom (šołtowstwom). W lěśe 2006 jo Pólska 2478 gminow měła, kótarež su pśisłušali tśom gmejnskim typam. Rozeznawa se mjaz měsćańskimi gmejnami (Gminy miejskie), měsćańsko-wejsańskimi gmejnami (Gminy miejsko-wiejskie) a wejsańskimi gmejnami (Gminy wiejskie).
Głowa wětšych měsćańskich gmejnow se groni prezydent miasta („prezident města“), póla mjeńšych měsćańskich gmejnow a měsćańsko-wejsańskich gmejnow jo to burmistrz („šołta“) a póla wejsańskich gmejnow zwětšego wójt (wót „fojt/Vogt“).
Pódpołnocna Amerika
rechts|miniatur|300px|Kórta Pódpołnocneje Ameriki rechts|miniatur|300px|Pódpołnocna Amerika
Pódpołnocna Amerika jo kontinent, kótaryž lažy na pódpołnocnej zemskej połkuli.
Kraje
Antigua a Barbuda• Bahamy• Barbados• Belize• Dominika• Dominikana• El Salvador• Grenada• Haiti• Honduras• Jamaika• Kanada• Kosta Rika• Kuba• Mexiko• Panama• Saint Kitts a Nevis• Saint Lucia• Saint Vincent a Grenadiny• Trinidad a Tobago• Zjadnośone staty Ameriki
Wótwisne teritorija
Amerikańske kněžniske kupy• Anguilla• Aruba• Bermudy• Britaniske kněžniske kupy• Grönlandska• Guadelupa• Kajmany• Martinique• Nižozemske Antile• Puerto Rico• Saint Pierre a Miquelon• Turks a Caicos
Christina Ricci
Christina Ricci (12. februara 1980 w Santa Monica, Kaliforniska) jo US-amerikańska grajaŕka a filmowa producentka.
Ŝ
Ŝ, kaž minuskla ŝ, jo 23. pismik Esperanto-alfabeta, kótaryž ma wugronjenje [ʃ] a mě "ŝo".
Jogo zuk se wróći w drugich rěcach pśez:
Ŝ jo wunamakanje Zamenhof, modifikacija pismika S.
Ŝ jo onomatopeija za interjekciju ĉiit!: "Ŝŝ… Ĉit! Silentu!"
Ŝ se wužywa w normje transliteracije ISO 9 kaž reprezentant cyriliskego pismika Щ.
Sirkumfleks
Bubliny (rod)
Bubliny (Knautia) jo rod ze pódswójźby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutśika swójźby kózylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
Wopis
Družyny su jadnolětne abo wěcejlětne. Kwiśonki su tym pśiswójźbnego roda pupawow (Scabiosa) pódobne.
Jadrańske mórjo
Jadrańske mórjo jo źěl Srjejźnego mórja, pótakem słuša k mórjam Atlantiskego oceana. Lažy na pódpołdnju Europy a wótźělujo Appeninsku połkupu wót Balkańskeje połkupy.
Bubliny (rod)
Stojnišćo
Rostu na łukach, ale teke w žywych płotach a w gustych lěsach. Rostliny su zymje pśetrajuce. Maju lěpjej słyńcne až połchłodkowe stojnišćo.
Jadrańske mórjo
Mě
Mě Jadrańske mórjo póchada wót łatyńskego Mare Hadriaticum (abo Mare Adriaticum), kótarež ze swójeje strony wót mjenja města Adria (abo Hadria) póchada, kótarež jo něga na jogo brjogach lažało.
Bubliny (rod)
Rozšyrjenje
Rostliny su w Europje a Azije rozšyrjone, pśi comž wót regiona Srjejźnego mórja až do Sibirskeje wustupuju. Wóna teke wustupujo w krotkowjacornej Aziji a w pódwjacornej Africe.
Jadrańske mórjo
Geografija
thumb|right|250px| Adrija thumb|right|250px| Staty, kótarež z Jadrańskim mórjom granicuju, su Słowjeńska, Italska, Chorwatska, Bosniska-Hercegowinska, Carna Góra a Albańska. Na pódpołdnju jo Jadrańske mórjo zwězane pśez Otrantsku wuscynu z Ioniskim mórjom.
Bubliny (rod)
Systematika
Rod Knautia bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w Species Plantarum, zwězk 1, strona 101, nejpjerwjej wózjawjany. Synonym za Knautia L. jo Trichera Schrad. ex Roem. & Schult. .
Jadrańske mórjo
Geografija
Wjele pśistawow lažy na Jadrańskem mórju, wósebnje Venedig a Triest, kótarejž stej byłej wažnej wuchadnišći Awstrisko-Hungorskego imperiuma do Srjejźnego mórja.
Bubliny (rod)
Systematika
Rod jo w systematice śěžka. Wutwóri polyploidijowy kompleks, pśi comž nowotwórjenje družynow hyšći njejo skóńcone. Cesto wustupuju teke hybridy. Eksistěrujo 60 družynow, z kótarychž 48 teke w Europje wustupujo. thumb|Bubliny (Knautia arvensis) W srjejźnej Europje wustupuju slědujuce družyny:
Urdušćina
Urdušćina (Urdu) jo zastojniska rěc w Pakistanje. Lěcrownož jano mjeńšyna 10 milionow luźi urdušćinu ako maśeršćinu powěda, rosćo licba luźi, kótarež w Pakistanje toś tu rěc powědaju. Wóna se wužywa ako lingua franca mjazy regionalnymi rěcami w Pakistanje. W Indiskej jo to jadna z 23 oficialnje pśipóznatych rěcow a powěda se z njej pśedewšym w regionach Andra Pradeš, Delhi, Utar Pradeš a Utarančal. W swěśe jo Urdušćina maśeršćina 58 milionow luźi. Ako drugu rěc bu wót 150-200 milionow luźi wužywana.
Strelicijowe rostliny
Strelicijowe rostliny (Strelitziacea) su swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophytina).
Systematika a rozšyrjenje
Pó molekularbiologiskich pśepytowanjach su Strelitziaceae sotšojska swójźba Lowiaceae a blisko pśiswójźbne z swójźboma Heliconiaceae a Musaceae.
Swójźba wopśimjejo tśi rody, z kótarychž dwa stej monotypiskej, z nagromadu sedym družynami: miniatur|Habitus a kwiśonkowe stołki wót [[Strelitzia juncea.]] miniatur|Kwiśonkowy stołk wót [[Strelitzia nicolai.]]
Tyźeń
Tyźeń jo źinsa w pśisamem wšych kulturach na swěśe casowa jadnotka, kótaraž wobstoj ze sedym dnjow. Wót lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwězkowej republice a 1978 teke mjazynarodnje pśipóznaty moderny tyźeń źo wót pónjeźele až do njeźele, tradicionelny žydojsko-kśesćijańsko-muslimiski tyźeń pak wót njeźele až do pónjeźele. Jadno lěto ma nejmjeńša 52 njeźelow; mjasec nejmjeńša styri.
Źěłowe a šulske dny su w srjejźnej Europje zwětšego pónjeźela, wałtora, srjoda, stwórtk a pětk, mjaztym až sobota a njeźela ku kóńcoju tyźenja słušatej. Njeźela je w Nimskej samo oficielnje wólny źeń. W Zjadnośonych statach, Awstralskej a někotarych arabskich krajach płaśi njeźela teke oficielnje dalej ako prědny źeń.
W serbšćinje wužywamy za jadnotliwe dny skrotconki z dweju pismikow (pó, wu, sr, st, pj, so, nj) kaž w nimšćinje, wótergi teke skrotconki z tśich pismikow kaž w engelšćinje.
Nyks
Serby su se wšako nyksa pśedstajali. Na pśikład: ''(…) naraz jo pśipłuwał nykus. Wón jo měł cerwjeny kamzol a cerwjeny zec, zewšym jo był cerwjeny woblacony''. Nyksa jo było lažko póznaś, dokulaž wón jo był mokšy: ''Raz jo jaden młody nykus z tymi wejsnymi gólcami sobu šeł źowćam na pśězu. Poznali su nykusa na tom, až wobrub jogo kapy jo spozy był mokšy''. Su byli teke žeńske nyksy: ''jo pśišła nykusowa žeńska. Ta pak jo była ceła naga''. Nyksy su teke mógali źiśi měś: ''jadna źowka nykusa jo něga chójźiła do Brjazyny na reju, źož jo měła lubego. Dłujko njejsu wěźeli, až wóna jadna nykusowka jo. Potom pak su ju póznali na mokšych wobrubkach''.
Karlsruhe
left|thumb|Grod z pomnikom wjercha Korle Bjedricha Karlsruhe jo wjelike město w krotkowjacornej Nimskej a z něźi 300.000 wobydlarjami pó Stuttgarśe druge nejwětše město Baden-Württembergskeje. Lažy na dłujkem wjacorje zwězkowego kraja pśi pšawem brjoze Ryna napśeśiwo Rheinland-Pfalcojskeje a njedaloko wót francojskeje granicy.
Nyks
Wó nyksach w serbskej ludowej wěrje jo pisał spisowaśel a ludowědnik Adolf Černý w knigłach Mythiske bytosće łužiskich Serbow (1893).
Karlsruhe
Město jo se w lěśe 1715 ako barokne planowe město załožyło a měło Badeńskej ako stolica a rezidencowe město słužyś. Charakteristiske su 32 drogow a alejow, wjeźecy wót groda we formje machawki do Wusokorynoweje nižyny. Wót lěta 1901 jo měło město wěcej ako 100.000 wobydlarjow.
Wót lěta 1951 jo Karlsruhe sedło nimskego Zwězkowego wustawowego sudnistwa. Mimo źewjeś wusokich šulow jo město wažne industrijowe stojnišćo z dwěma pśistawoma pśi Rynje a drugej nejwětšej rafineriju Nimskeje.
Wuznamne wósobiny z Karlsruha su pioněra wobchadnistwa Carl Benz (* 1844) a Karl Drais (* 1785) kaž teke koparje Oliver Bierhoff, Oliver Kahn, Mehmet Scholl a boksarka Regina Halmich.
Węgrów
Węgrów jo město w Pólskej, w mazowskem wójewódstwje, we wokrjesu Węgrów. W lěśe 2014, jo how bydliło 12 814 luźi.
Wokrejs Sprjewja-Nysa
Wokrejs Sprjewja-Nysa (górnoserbski wokrjes Sprjewja-Nysa, nimski Landkreis Spree-Neiße) lažy na krotkem pódzajtšu Bramborskeje a w historiskej Dolnej Łužycy.
Staśaństwo
thumb|[[Drogowański pas zwězkoweje republiki Nimskeje]]
Staśaństwo jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergaŕske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.
Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.
Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.
Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.
Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje.
Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.
Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.
Balkańska połkupa
thumb|Balkańska połkupa thumb|250px|Balkan Balkańska połkupa (skrotko teke Balkan) se namaka w krotkozajtšnem źělu Europy. Jo nejpódzajtšnjejša pódpołdnjowoeuropskich połkupow a wupśestrějo se mjaz Jadrańskim a Carnym mórjom. Granicy ze srjejźnej Europu njejsu jasnje definěrowane. Słowo „Balkan“ pśiźo z Turkojskeje rěcy a rěka „góry“ abo „górski lěs“.
Staty na Balkanje su Albańska, Bulgaŕska, Bosniska-Hercegowinska, Chorwatska, Carna Góra, Grichiska, Kosowo, Pódpołnocna Makedońska a Serbiska. Teke małe źěle Rumuńskeje, Słowjeńskeje a Turkojskeje jomu pśisłušaju. Nejwětše město Balkańskeje połkupy jo Istanbul.
Pódwjacorny oposum
Pódwjacorny oposum (Didelphis virginiana) jo zwěrje ze swójźby měškarjowych ratwow (Didelphidae).
Flakata tupa kopśiwa
Wopis
Kijašk jo styrikšomaty a njeroznogaśony.
Łopjena
Łopjena su kijaškate, pśez kśica napśeśiwo stojece, wutšobojte-owalne, njepšawidłownje zubate, dośěgnu dłujkosć wót 8 cm. Łopjenowy wogonk dośěgnjo dłujkosć wót 4 cm.
Kwiśonki
Wóna kwiśo wót septembra až do oktobra, wótergi wót apryla až do septembra. Kwiśonki su purpurcerwjene, dośěgnu dłujkosć mjazy 20 a 30 mm, maju 2 gubce a sejźe pó šesćoch až pó šesnasćoch w rozporach górnych łopjenow. Keluch jo wusko zwónkaty a 5-nerwny. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 2 a 3 cm. Kronowa rorka jo górjej zgibowana a ma rowny purpurowy kósmickowy rink. Dolna guba jo 3-dźělena a běle a cerwjenje flakata, mjaztym až górna gubka ma formu nagłownika.
Kwiśonki buchu wót insektow woprošone.
Płody
Płody buchu kaž póla drugich cycawkow wót mrojow rozšyrjone.
Stojnišćo
Wóna rosćo w (ługowych) lěsach, pód krickami, pód žywych płotach, na kšomach gólow, na puśowych kšomach, na wótsypkowych městnach, w groblach, w zelowych pórostkach.
Rozšyrjenje
Flakata tupa kopśiwa jo w pśisamem cełej Europje, pódwjacornej a małej Aziji rozšyrjona.
Žołty wjerbnik
Žołty wjerbnik (Lysimachia vulgaris) jo rostlina z pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika swójźby primulowych rostlinow (Primulaceae).
thumb|[[Kwiśonka|Kwiśonki]]
Wopis
Žołty wjerbnik jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 150 cm.
Kijaški su kulojte, zrownane, roznogaśowane a krotko kósmate.
Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki stoje w pyramidojtem kwiśonkowem stołku a njasu pěś owalnych cypliškow. Keluškowe cypliški su na kšomje cerwjenojte. Krona jo złotožołta, na spódku cerwjenojta a dośěgnjo wjelikosć wót 1,5 až do 2,5 cm, mjaztym až kronowe łopjeńka su owalne a kronowe cypliški su na kšomje nage. Proškowe nitki su załzojśe kósmate.
Stojnišćo
Rosćo na žrědłach, w groblach, ługowych lěsach a bagnowych łukach. Ma lubjej humozne zemje.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.
Eliza Orzeszkowa
Eliza Orzeszkowa (roź. Pawłowska, 6. junija 1841 Milkowszczyzna (krejz Grodno), wum. 18. maja 1910 Grodno, Běłoruska) jo była pólska spisowaśelka, socialna aktiwistka a feministka. Jeje wažne źěła su "Nad Niemnem", "Cham", "Marta" a "Meir Ezofowicz".
Epika
Epika (z grichiskego επική (ποίησις) "k eposu słušajuce basnjenje") jo pódla dramatiki a lyriki jadna z tśoch družynow literatury a wopśimjejo wulicujucu literaturu we weršowej abo prozowej formje.
Do poetiki 18./19. stolěśa jo była epika pomjenjowanje za wuměłstwo eposa. Z pśiběrajucym rozrědowanim episkego basnistwa w 19. stolěśu a wuwijanju proze jo se chopiło wšykne žanry wulicujuceje literatury do epiki licyś. Epika se rozeznawa wót dramatiki a lyriki w zakładnych pśiznamjenjach wugótowanje, komunikacija a wašni funktioněrowanja. Do tych pśiznamjenjow słušaju:
Do prědnych episkich formow słušaju na pśikład napisma na wěcach, kenž tu wěc rozkładu (epigram) a teke wuše formy (gnomy, gronka, elegije). W kosmogonijach a teogonijach a mystiskich wucbach wó gójenju dostanjo epika tšochu wěcej poetiski raz, pśeto se pśedstajijo pśirodne tšojenje w personifikowanych statkach a tšojenjach. Za formy bajka, powěsć a legenda płaśi to tejerownosći. Až do kóńca 18. stolěśa póstajujo epos pśiznamjenja toś tych formow.
W pśechodnej fazy wót feudalneje do byrgarskeje towarišnosći jo se epika zasadnje změniła a jo w Europje pśejšła wót weršoweje do prozoweje epiki. Aby ten diferencěrowany swět se zapśimnuł a wulicowaś dał, su byli notne nowe wulicowańske formy. K nim słuša na pśikład roman. Rownocasnje su nastali dla industrializacije lěpše móžnosći za rozšyrjowanje a twórjenje literatury. Z tym jo se póspěšyło wuwiśe literarnych formow, tak su nastali nowela, glosa, krotkopowěźeńko a short story.
Epika groni "nagrono" abo "wulicowańko". Krotkopowěźeńka, wulicowańka, nowele a romany su nejwěcej woblubowane a rozšyrjone episke formy, wó kótarychž se tež w medijach rozpšawja a diskutěrujo. Casniki a tyźeniki wobjadnawaju pšawidłownje nowe wudaśa z recensijami. W telewiziji se wusćełaju diskusijne koła wó knigłach a awtorach. Nejwěcej wuznamnej tšojeni wokoło knigłow stej Knigłowe wiki w Frankfurśe na zachopjeńku oktobra a pósćenje Nobelowego myta za literaturu.
Francojska rěc
Francojska rěc ( français, la langue française) jo oficielna rěc Francojskeje. Ako maminu rěc ju ma něźi 70 milionow luźi.
Brasília
Brasília jo stolica Brazilskeje. Ma tśi a poł miliona wobydlarjow a pótakem jo stwórte nejwětše město Brazilskeje (wětše su São Paulo, Rio de Janeiro a Salvador da Bahia).
Kružydło
Kružydło jo rěd w geometriji ku kreslenju kólasowych cerow a kružnicowych łukow. Kružydło a pšawidło su dwa fundamentalne rěźe płone geometrije.
Symbol kružydła
thumb|left|Kružydło we woponje [[Nimska demokratiska republika|Nimskeje demokratiskeje republiki]] Kružydło jo było symbol eksaktnosći a rěda. Jo na pśikład we woponje lichotnego murjarstwa a jo było we woponje Nimskeje demokratiskeje republiki.
Mozilla Firefox Mobile
Mozilla Firefox Mobile jo lichotny webwobglědowak projekta Mozilla za mobilne kóńcne rědy, ako na pś. PDA, mobilne telefony abo MID. Jadnučki źěłowy system, kótaryž se pódpěra, jo Android.
Kodowe mě za Firefox Mobile jo Fennec, engelske a francojske pomjenjenje za pusćinowu lišku Fenek. Firefox Mobile za Maemo 1.0 Beta 5 jo w lěśe 2009 prědna wersija wobglědowaka była, kótaraž jo měła oficielne mě a logo Firefox.
Chrósćicy
Chrósćicy ( Crostwitz) su wjas a gmejna w górnołužyskem Budyšyńskem wokrejsu w pódzajtšnej Sakskej. Wóna lažy w katolskich jědrowych stronach Serbow a płaśi ako jaden z centrumow serbojstwa w Górnej Łužycy.
Mozilla Firefox Mobile
Funkcionalnosć
Firefox Mobile bitujo funkcije ako rejtarki, gesty dotknjeńskeje wobrazowki, blokěrowanje wuskokujucych woknow a zastojnik gronidłow. Wobměra programa dajo se z pśidankami rozšyriś.
Aktualne platformy
Android
Wersija za Android jo wót 29. měrca 2011 wózjawjoneje wersije 4.0 Firefox Mobile k dostaśeju. Z wersiju 14 jo se XUL-pówjerch pśez pówjerch Android narownał, aby se pótrjeba składa a napołnjowański cas znižyłej. Z wersiju 31 jo se zrazom pódpěra za Android 2.2 skóńcyła.
Wót wersije 37.0, kótaraž jo se 31. měrca 2015 wózjawiła, jo Mozilla Firefox Mobile teke z dolnoserbskim a górnoserbskim wužywarskim pówjerchom k dispoziciji, ale jano za rědy z Android 5.0 a wušej, dokulaž akle Android 5 pódpěra tśipismikowe rěcne kody.
Pjerwjej pódpěrane platformy
Maemo / MeeGo
Na zachopjeńku jo Firefox Mobile jano za internetnej tableta Nokia N800 a N810 k dostsaśeju. W februaru 2009 jo se pótom prědna alfawersija za HTC Touch Pro wózjawiła.
Mozilla jo mjaztym z wuwiśim za Maemo a MeeGo pśestał, slědna wózjawjona wersija jo Firefox Mobile 7 był.
Windows Mobile
22. februara 2010 jo se stwórta alfawersija Firefox za Windows Mobile (Fennec) wózjawiła. Ale 22. měrca 2010 jo se pśipowěźeło, až pśestanu z wuwijanim za Windows Mobile. Toś ten kšac jo se z tym wobtwarźił, až Microsoft za Windows Phone 7, to jo naslědnik Windows Mobile, njestaja rědy za wuwijanje natiwnych nałoženjow k dispozicji.
Druge platformy
Lěcrownož Firefox Mobile jo na mobilne kóńcne rědy wusměrjony, su se na zachopjeńku pšawidłownje wersije za desktopowe źěłowe systemy Linux, OS X a Windows wózjawili, aby wuwijarjam a pśełožowarjam bźez pódpěranego mobilnego rěda wuwijanje dodankow atd. zmóžnili. Nowše wersije muse se za toś te systemy samostatnje kompilěrowaś.
Łosice
Łosice jo město w Pólskej, w mazowskem wójewódstwje, we wokrjesu Łosice, w gmejnje Łosice. W lěśe 2014, jo how bydliło 7 111 luźi.
Fred Stoller
Frederick "Fred" Stoller (19. měrca 1958 w Brooklyn, New York) jo US-amerikański grajaŕ.
Departement Sikensi
Departement Sikensi jo jaden ze 109 departementow Pśibrjogu Słonoweje kósći, w regionu Agnéby-Tiassa. Głowne město jo Sikensi. Departement ma 78 439 wobydlarjow.
Pódzajtšnogermaniske rěcy
Pódzajtšnogermaniske rěcy su pódkupka germaniskich rěcow, kótarež źinsajšnego su wumarłe rěcy.
Pisańske dokłady jano z gotišćiny eksistěruju.
Mała šćerkawa
thumb| Rhinanthus minor
Mała šćerkawa (Rhinanthus minor) jo rostlina ze swójźby (Orobanchaceae).
Pó někotarych žrědłach se jo swójźbje (Scrophulariaceae) pśirědujo.
Wopis
Mała šćerkawa jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 60 cm. Rostlina jo pśisamem naga.
Kijašk jo zwětšego jadnory, cesto śamnje smužkaty.
Łopjena
Łopjena su nejmjeńša dołojce pśeśiwo stojece, lancetojte, śamnozelene a cesto brunfijołkojśe pśeběžane.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do septembra. Śamnožołta krona dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 až do 1,5 cm a jo kaž keluch bocnje gromadu tłocona. Rorka jo na kśebjaśe zrownana. Górna gubka jo nagłownikojta z lěbda wótsajźonym módrym zubikom, kótaryž jo krotšy ako 1 mm.
Połparazit
Kaž wše šćerkawy teke mała šćerkawa jo połparazit, kótaraž drje hyšći ma chlorofyl, ale wzejo wódu a seśeńsku sol z korjenjow jeje zežywjeńskich rostlinow. Wóna zwětšego sejźi na tšawach.
Stojnišćo
Rosćo na suchych łukach. Ma lubjej fryšne, cesto małokalkate zemje.
Maria Kuncewiczowa
Maria Kuncewiczowa (* 30. oktobra 1895, † 15. julija 1989) jo była pólska spisowaśelka.
Śichy ocean
thumb|Wulkaniski aktiwny wobłuk wokoło Śichego oceana
Fonem
Fonem jo nejmjeńša wóznam rozpóznawajuca jadnotka rěcnego systema. Wón se pśespytujo w rěcywědnem wobłuku fonologije.
Pśirodne rěcy maju mjazy 13 a 80 fonemow. Dolnoserbšćina ma 36 fonemow, hawajańšćina jo z jano 13 fonemami nejchudša. Fonemowy koncept jo wuwił Jan Niecislaw Baudouin de Courtenay (1845-1929). Pózdźej jo se dalej wuwił pśez Nikolaja Trubetzkoja (1890-1938). Co jo fonem, móžo se z pomocu tak mjenowaneje analyze minimalnych pórikow zwěsćiś. K tomu pytatej se pśecej dwě słowje, kenž se jano pśez jaden zuk rozeznawatej. Tej dwa rozdźělnej zuka stej pón fonema.
Pśikłady za minimalne póriki w dolnoserbšćinje:
źěłaś - źiwaś (se)
pólo - póla
B. B. King
Riley Benjamin King (16. septembra 1925 w Berclair, Mississippi – 14. maja 2015 w Las Vegas, Nevada) jo był US-amerikański bluesowy gitarist a spiwaŕ.
Fonem
muka - łuka
Pśi tom jo wažne, až njerowna se fonem grafemoju. Za grafemoma ł a w chowa se w dolnoserbšćinje na pśikład jaden fonem, gaž raz wuzamknjomy wósebnu dialektalnu wariantu realizacije ł ako twarde l.
Ł a twarde l a teke o a ó stej pótakem na fonetiski kontekst wězanej warianśe samskego fonema. W takem paźe, gaž su wšykne warianty komplementarnje distribuowane, powědamy wó alofonach. Dalšny pśikład w dolnoserbšćinje jo rozdźěl mjazy copikowym a jězykowym r. Su pak teke pśikłady, kenž pokazuju na fonematiskosć "ó". Na pśikład namakamy minimalne póriki "łoni" - wóni", "łoński" - "wójński" (wótwisujo wót wašni wugranjanja "ł" w prědnem a "j" ako pazuk pśed "ń" w drugem póriku).
Fonemy mógu se we wěstych pozicijach neutralizowaś. W dolnoserbšćinje źo to na pśikład pśez asimilaciju. To móžo wustupowaś na kóńcu słowa, źož spiwne konsonanty se pśeměniju na njespiwne. Mimo togo se spiwne a njespiwne konsonanty w dolnoserbšćinje regresiwnje asimilěruju.
Kosów Lacki
Kosów Lacki jo město w Pólskej, w mazowskem wójewódstwje, we wokrjesu Sokołów Podlaski, w gmejnje Kosów Lacki. W lěśe 2014, jo how bydliło 2 158 luźi.
Baltiske rěcy
Baltiske rěče jo kupka indoeuropskich rěcow we pódzajtšnej Europje. Źinsajšny źeń jano hyšći 2 rěcy eksistěrujotej.
Donald Tusk
thumb|right|240px Donald Franciszek Tusk (roźony 22. apryla 1957 w Gdańsku) jo góspódarskoliberalny pólski politikaŕ a sobuzałožaŕ liberalnokonserwatiwneje strony Platforma Obywatelska (PO) a wót 16. nowembra 2007 do 22. septembra 2014 teke premierminister Pólskeje. Ako cłonk pólskego Sejma jo wón zastupujucy pśedsedaŕ.
Wšykne jogo stare starjejše su słušali do pólskego a kašubskego wobydlaŕstwa tegdejšego lichego města Gdańsk a su pśežywili nuzkane źěło a koncentraciskej lěgwje pla Stutthofa a Neuengamme njedaloko Hamburga. Do kóńca wójny su jogo starego nana Józefa Tuska nuzkali do Wehrmachty zastupiś (2. awgust 1944). Pšawźepódobnje jo dezertěrował a 24. nowembra 1944 jo zastupił do pólskego wójska we Wjelikobritaniskej. Až jo wón musał wěsty cas we Wehrmachśe słužyś, su wužywali politiske pśeśiwniki Tuska pšawicaŕskokonserwatiwneje strony Prawo i Sprawiedliwość (Pšawo a spšawnosć) pśi wólbach za prezidenta 2005, aby Tuska ako njepatriotiskego wobgranjali. Pśi tom jo zajmne, až dwa starej nana PiS-wjednikowu Kaczyńskeju stej byłej wusokej oficěra w caristiskem wójsku.
1980 jo wón zakóńcył swój studium ze źěłom wó mytosu a legenźe wokoło Józefa Piłsudskego.
Tusk jo dojśpił 36,3% pla wólbow za prezidenta 9. oktobra 2005 a jo stakim měł nejlěpšy wuslědk wšyknych kandidatow. Notnych 50% pak njejo dojśpił (wobźělenje jo było 49,7%). 23 oktobra jo nastupił w dowuzwólowanju pśeśiwo klerikalnokonserwatiwnemu šołtoju Waršawy Lechoju Kaczyńskemu (33,1% pśi prědnych wólbach) a jo zejgrał ze 46,5% na 53,5%.
Donald Tusk jo sobuwudawaŕ wjelikoformatowego rěda fotow "Był sobie Gdańsk" (...) ako teke někotarych fotowych zběrkow wó Gdańskich pśedměstach. Wón jo wóženjony a ma dwě góleśi.
Geografiska šyrina
Geografiska šyrina (něga stopjeń šyriny), φ abo B (łatyński latitudo, engelski latitude, mjazynarodnje skrotcona pśez lat. abo LAT) jo pódpołnocna abo pódpołdnjowa zdalonosć dypka zemskego powjercha wót ekwatora, pódana w kutowej měrje, pótakem w stopnju. Šyrina móžo gódnoty wót 0° (na ekwatorje) až do ±90° (na poloma) nabyś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódpołnoc, −pódpołdnjo) jo teke N resp. S dowólony.
Kut, kótaryž wužywa se za geografisku šyrinu, njeměri se w zemskem srjejźišću, ale wótpowědujo kutoju mjazy (idealizěrowanym) lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu zemje.
Rozrědowanje
Geografiska šyrina pódawa se seksagezimalnje w stopnjach, minutach a sekundach, pśi comž jadna minuta 60 sekundam a jaden stopjeń wótpowědujo 60 minutam (kaž w casowych pódaśach). Pśi decimalnych stopnjach, minutach a sekundach pódawaju se městna za komu.
Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na pś.:
Wobłukowa minuta wótpowědujo spóromje ekwatora a spóromje meridianow cerje jadneje mórskeje mile resp. 1.852 metrow, mjaztym až cera wobłukoweje minuty na šyrinowych krejzach φ (na pódpołnoc abo na pódpołdnjo wót ekwatora) jo wó faktor cos φ mjeńša. Wótstawk mjazy dwěma stopnjoma šyriny wšak jo pśecej wok. 111 km. Ale wótstawk na poloma (111,694 km/°) jo pśez wopłonjenje zemje snadnje wětšy ako na ekwatorje (110,574 km/°), dokulaž wokłon na toś tej droze wó wok. 1 % pśiběra.
Jolic felujo pódase °N abo °S, ga stoje pozitiwne gódnoty za pódpołnocnu šyrinu a negatiwne za pódpołdnjowu šyrinu.
Pśi pódawanju městnych koordinatow musy se šyrina pśecej ako prědna pódaś, pótom akle dlinina: „B pśed L, ako w alfabeśe“. Swóju pśicynu ma toś ta konwencija w stawiznach: šyrina dajo se južo stolěśa pśed dlininu dosć eksaktnje póstajiś.
Zwěsćenje geografiskeje šyriny
Južo namórniki póznego 15. stolěśa su zamógli šyrinu za nawigaciju wužywaś. Woblicenje geografiskeje dlininy wšak jo wěcej komplicěrowane było a jo se dokradnu koplowańsku nawigaciju abo měrjenje distancow mjasec-gwězda pominało. Wót kóńca 18. stolěśa stawa se z dokradnym casom chronometrow, wót srjejźi 20. stolěśa z pomocu wšelkich metodow pód wužywanim elektromagnetiskich žwałow terestriskich sćelakow, wót 1990tych lět z GPS-pśidostawakami satelitow.
Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šyrina
Pśi perfektnem stabilnem (wopłonjonem) rotaciskem elipsoiźe (žedne góry resp. doły, konstantna gustosć) by elipsoidiska šyrina astronomiskej šyrinje wótpowědowała. Mimo togo by geocentriska šyrina za kužde městno pó licbje nejbližej ekwatora (t.g. nejmjeńša gódnota) była.
Wliw na klimu
Dokulaž pśerězne słyńcne pśipromjenjenje na dypk zemskego powjercha wótwisujo wót jogo geografiskeje šyriny, póstaja toś ta bytostnje lokalnu klimu a móžo definiciji (geografiskich) klimowych conow słužyś: Tropy laže mjazy wobrotnyma šyrinoma (23° 26′) a polarskimi stronami wušej polarneju krejzowu (66° 34′), mjazy nimi subtropy a klimatiski wósrědne cony.
Klima wótwisujo teke wót dalšnych faktorow; tak su na pś. europske městna pódpołnocnoatlantiskego tšuženja dla zwětšego jasnje śoplejše ako aziske a pódpołnocnoamerikańske městna samskeje geografiskeje šyriny.
Geografiska šyrina ma wósebnje wliw na wětšowe wobstejnosći. W něgajšnych casach, gaž łoźi su hyšći nejcesćej płachtowali, su te za łoźnistwo wjelgin wažne byli. Z togo casa su se hyšći pomjenowanja ako kónjece šyriny abo Roaring Forties wobchowali, kótarež pśirěduju wótpowědujucym šyrinam wětšowe wobstejnosći.
Stopjeń šyriny
miniatur|48. šyrina ako dłožbny mozaik, Freiburg/Br., 2010
Wuraz stopjeń šyriny wužywa se w rozdźělnem woznamje. Na jadnom boce jo z tym geografiska šyrina sama měnjona a na drugem boce šyrinowy krejz, na kótaremž wšykne městna jadnakeje geografiskeje šyriny laže; specielnje su młogi raz jano take šyrinowe krejze měnjone, kótarychž geografiska šyrina w stopnjach jo cełolicbowa.
Pśibližne woblicenje dłujkosći šyrinowego krejza, pótakem jogo wobměry, buź wótwóźone z pśikładom 48. šyrinowego krejza, kótaryž prěcy Freiburg im Breisgau: Pó zjadnorjonem měnjenju, zemja by była kula, nic k poloma wopłonjona, a zemski radius by 6.400 km był, jo radius šyrinowego krejza, jogo wótstawk k zemskej wósce (ta ako linija wót jadnogo pola pśez srjejź zemje k drugemu poloju), za 48 stopnjow pótakem něźi 4.280 km. Wobměra toś togo krejza abo „dłujkosć 48. šyrinowego krejza“ jo pótakem něźi 27.000 km.
1939
Wumrěśa
thumb|upright|Sigmund Freud († 23.9.1939)
Šćerkawa
Šćerkawa (Rhinanthus) jo rod ze swójźby (Orobanchaceae).
Systematika
Až pśed krotkim se jo rod Šćerkawa k swójźbje (Scrophulariaceae) zarědował. Pśez molekularbiologiske pśepytowanja se jo pak bliša pśiswójźbnosć ze hubinku (Orobanche) wukopała.
Wopśimjeju slědujuce družyny:
Edward Moss
Edward Moss (1977 w Los Angeles, Kaliforniska) jo US-amerikański spiwaŕ a grajaŕ.
Rownosć źeń-noc
mini|Słyńco w momenśe rownosći dnja a nocy 2019, gdyž Słyńco jo pśekowało njebjaski ekwator - pózdatnu ceru w njebje nad ekwatorom Zemi - wót pódpołdnja na północ Rownosć źeń-noc (Łatyńšćina: aequinoctium, rowna noc) jo astronomiski fenomen, wokognuśe gdyž centrum Słyńca w jogo widobnem pógibowanju pó ekliptice njebjaskego ekwatora pśekujo.
Dokulaž Mjasec (a mjenjejgódnjej planety) wjadu k wótchylenju Zemji wót perfektneje elipsy, zwěsći rownosć źeń-noc ned oficielnje pśez stawnjejšy ekliptiski stopjeń dlininy Słyńca skerjej, njejźli pśez jogo deklinaciju. Wokognuśa rownosćow dnja a nocy tuchylu zwěsće, gdyž stopjeń dlininy Słyńca jo 0° a 180°. .
Powšyknje
Systematiski wobglědujucy zejźenje Słyńca, luźe su zawupytnuli, až wóno jo mjazy dwěma extremnyma dypkoma na wokłonje a skóncnje zwěsćili srjejźišćo mjazy nich. Pózdźej jo było zgónjone, až to tšoji se, gdyž cas dnja a nocy jo kradu samski.
W pódpołnocnej hemisferje nalěśna rownosć wóznamjenjujo zachopk nalěśa pla wětšyny kulturow a płaśi ako zachopk lěta w assyriskej pratyje, hinduistiskej a persiskej pratyje irańskego kalendera ako Nowruz (nowy źeń), gdyž nazymska rownosć jo zachopk nazymy.
Glagolica
thumb|Glagolica - nejstarše słowjańske pismo Glagolica jo nejstarše słowjańske pismo.
Glagolicu jo w 9. stolěśu natworił swěty Konstantin, lepjej znaty ako Ciril, aby jeje wužywaś za zapisywanja słowjańskich rěcy pla Sołuńja (něnto Saloniki w Grichiskej). Glagolica jo był prědny alfabet staro-cerkwjejno-słowjańskeje rěcy.
Wesjie
Móžno namakaś dweju zakładnej wersijej glagolicy: kulowatu (bulgaŕskeju) wužywanom do 12. stolěśa a kawderatisku (chorwatskeju), kótaraž wót 14. stolěśa do źinśajšnogo dnja jo wužywana w liturgiskich cilach w chorwatskeje Dalmaciji.
Podstupimske pśinoski k Sorabistice
Podstupimske pśinoski k Sorabistice (nim. Potsdamer Beiträge zur Sorabistik) jo rěd knigłow wudawanych w Podstupimskej universiśe a pósćonych rěcy, literaturje, stawiznam, kulturje a folkloru Serbow pśedewšym w Dolnej Łužycy. Rěd jo se załožył wót Petera Kosty a Madleny Norbergoweje, kótarež teke stej byłej jogo redaktora a wudawarja.
Titlowe słowo rěda, sorabistika, jo pisane z wjelikim pismikom. Pó pšawopisu toś to słowo dej byś pisane z małym pismikom, dokulaž z wielikim zachopnym pismikom pišomy jano prědne słowo sady, nadpisma, titla atd.. Madlena Norbergowa groni, až pó jeju měnjenju jo to zmólka, ale toś ta zmólka ma juž symboliski wóznam, dokulaž mjeńšyna dej byś wjelika. Peter Kosta rozkładujo, až ''To jo pśiznamje našeje samostatnosći. To nichten tak njepišo. Nama jo sorabistika wjelgin wažna, togodla smej kśěłej to wuzwignuś''.
Dotychměst jo wudanych 11 zešywkow:
Pśestupne lěto
Pśestupne lěto jo w gregorjaniskej pratyji lěto, kótarež ma 366 město 365 dnjow. Dokulaž trajo słyńcne lěto dokładnje 365,2425 dnjow, trjebamy kužde stwórte lěto pśidatny źeń, kótaryž mjenjujo se pśestupny źeń. Toś ten wupadnjo trojce w 400 lětach, mjenjujucy pśecej na wrośicy lětstotka. Pótakem wurownujo pśestupny źeń mału diferencu mjaz pratyjowym a słyńcnym lětom.
Pśestupny źeń gregorjaniskeje pratyje jo 29. februara. Pśichodne pśestupne lěta su 2016, 2020, 2024 a 2028.
Šupy
Šupy (Procyon) su rod ze swójźby małkich mjadwjeźow (Procyonidae). Wót sedym družynow jo jadna teke w Europje zadomiła.
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Sedym družynow jo w pódpołnocnej, srjejźnej a pódpołdnjowej Americe domacne.
Družyny
Rod šupow se do sedym družynow rozdźěli:
Gromak
thumb|right|230px|Gromak gójcowy (Asparagus officinalis) thumb|right|230px|Gromak Gromak (Asparagus L., Elachanthera F.Muell., Myrsiphyllum Willd., Protasparagus Oberm.) - jo rostlina ze swójźby Asparagaceae.
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 250px; padding: 4px; text-align: left; float: right;"> 50px|none Glědaj na Wikimedia Commons : gromak
Jidišćina
Jidišćina (ייִדיש) - jo germaniska rěc.
Jidišćinu powěda 3 mil. luźi na cełem swěśe, do holocausta jo był pśibližnje 12 mil. rěcnikow. Jidišćina jo pódwjacornogermaniska rěc, ale wóna jo blisko z nimšćinu pśiswójźbna a wopśimjejo semitiske a słowjańske elementy.
thumb|Elia Levita (1542), někotare słowa w nimšćinje, łatyńšćinje, hebrejšćinje a judn-tajč, z kótaregož jo se moderna jidišćina wuwiła
Pódwjacornogermaniske rěcy
Pódwjacornogermaniske rěcy su kupka germaniskich rěcow. Teke słuša k indoeuropskim rěcam.
Jidišćina
Numerale
100 hundert ; 1000 tojsnt; 1000000 milion
928.834 najn hundert acht un zwanzik tojsnt acht hundert fir un drajßik
Pśirownanje teksta w jidišćinje a w nimšćinje
Genesis 11: 4-9
און זיי האָבן געזאָגט׃ קומט לאָמיר אונדז בויען אַ שטאָט, און אַ טורעם מיט זיַיַו שפּיץ אין הימל, און לאָמיר אונדז מאַכן אַ נאָמען, כּדי מיר זאָלן ניט צעשפּרייט ווערן אויפֿן געזיכט פֿון דער גאַנצער ערד. האָט גאָט אַראָפּגעידידערט צו זען די שטאָט און דעם טורעם, וואָס די מענטשנקינדער האָבן געבויט. און גאָט האָט געזאָגט׃ זע, זיי זיַיַנען איין פֿאָלק, און איין שפּראַך איז ביַיַ זיי אַלעמען, און דאָס איז ערשט אַן אָנהיב פֿון זייער טאָן, און אַצונד וועט פֿון זיי ניט פֿאַרמיטן ווערן אַלץ וואָס זיי טראַכטן צו טאָן. קומט לאָמיר אַראָפּנידערן, און צעמישן דאָרטן זייער שפּראַן, אַז זיי זאָלן ניט פֿאַרשטיין איינער דעם אַנדערנס שפּראַך. און גאָט האָט זיי צעשפּרייט פֿון דאָרטן אויפֿן געזיכט פֿון דער גאַנצער ערד, און זיי האָבן אויפֿגהערט בויען די שטאָט. דרום האָט מען גערופֿן איר נאָמען בבל, וויַיַל דאָרטן האָט גאָט צעמישט די שפּראַן פֿון דער גאַנצער ערד, און פֿון דאָרטן האָט זיי גאָט צעשפּרייט אויפֿן געזיכט פֿון דער גאַנצער ערד.
Juro Frano
Juro Frano, teke: Juro Frahnow, nim. Georg Frahnow (* 5.9.1937 w Drjenowje, † 13.1.2016, Wittenberge) jo był dolnoserbski prjatkaŕ, dušepastyŕ, pśełožowaŕ a kulturny procowaŕ.
Juro Frano jo se naroźił w Drjenowje ako najmłodše, šeste góle w burskej familiji. Jo źěłał ako prjatkaŕ w Złem Komorowje (1973-1986), Wittenbergu (1986-1991) a w Picnju a wokolinje (1991-1992).
Mordy
Mordy jo město w Pólskej, w mazowskem wójewódstwje, we wokrjesu Siedlce, w gmejnje Mordy. W lěśe 2014, jo how bydliło 1 822 luźi.
Juro Frano
W lětach 1994-1999 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow.
Wón jo jaden ze załožarjow serbskego towaristwa Ponaschemu (gromaźe z Uwe Gutšmidtom z Bórkow, fararjom Klausom Lischewskym, Siegfriedom Ramotom a Hannesom Kellom). Wón jo sobu źěłał w cerkwinej źěłowej kupce Serbska namša, teke za Spěchowańske towaristwo za serbsku rěc w cerkwi. W ramiku projekta GENIE Juro Frano jo hundert rozgronow pśewjadł z maminorěcnymi Serbami a jo to nagrawał.
Pśestajił jo do serbskeje rěcy 29 kjarližow.
Staršy bratš Jura Frana jo prjatkaŕ Johannes Frano z Drjenowa. Syn Jura, Fred Frano, jo teke prjatkaŕ.
Formentera
thumb|Pśibrjog na Formenterje
Pódzajtšnobaltiske rěcy
Pódzajtšnobaltiske rěcy jo podkupka Baltiskich rěcow. Teke słuša k indoeuropskim rěcam.
Źinsajšny źeń jano hyšći dwě rěcy eksistěrujotej.
Formentera
Na kupje stej katalańšćina a špańšćina amtskej rěcy.
Bubliny
Bubliny (Knautia arvensis) jo rostlina z pódswójźby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutśika swójźby kózylistowych rostlinow (Caprifoliaceae). Dalšnej serbskej mjeni stej pupawa a rolne bubliny.
Wopis
Bubliny su trajne zele, kótarež dośěgnu wusokosć wót 30 až do 80 cm.
Kijašk jo jadnory abo roznogaśowany, krotkokósmaty a naslědk šćeśinaty-kósmaty.
Interserb
Interserb jo był internetowy forum. Wósebnosć togo foruma jo była, až jo se diskutěrowało w njom głownje serbski. Teke nowosći a dalšne informacije jo se pódawali pśisamem pśecej w serbskej rěcy.
Bubliny
Łopjena
Kijaškowe łopjena su sejźece, napśeśiwo stojece, šerozelene a mutne.
Interserb
We forumje jo eksistěrowały wšake pódforumy, źož jo móżno było se ku specielnym tematiskim wobcerkam diskutěrowaś, na pś. deyzidoxs.de (forum wó kupce Deyzidoxs), o2 (forum młoźinskego kluba we Wotrowje atd.
Bubliny
Kwiśonki
Kwiśo wót julija až do awgusta. Kwiśonki stoje w małkich, 2-4 cm šyrokich, płonych głowkach. Keluch ma 8-10 swětłych, 2-3 mm dłujkich seršćow. Krona jo módrowioletna abo cerwjenowioletna a dośěgnjo wót 1,8 cm, mjaztym až styri kronowe kóńcyki maju rozdźělne dłujkosći. Jeje zwenkowne kóńcyki wósebnje kšomnych kwiśonkow su pówětšone. Nakšomne kwiśonki su wětše.
Interserb
Nastał jo toś ten forum na iniciatiwu Tomaša Jurka z Wotrowa, kenž jo był głowny administrator boka. W jadnotliwych podforumach jo wugbali teke druge luźe funkciju administratora.
Bubliny
Stojnišćo
Rosćo na łukach, połsuchych tšawnikach, drogowych a lěsnych kšomach a na rolach.
Interserb
wótkaz
Bubliny
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.
Pšuska
thumb|Nejwětšy pśestrěń Pšuskeje (módra barwa) w lětach [[1871-1918]] Pšuska jo był historiski stat w lětach 1525-1947, kótaryž jo był na městnu źělow źinsajšnych statow: Nimskeje, Pólskeje, Rusojskeje, Litawskeje, Českeje republiki, Belgiskeje, Nižozemskeje a Dańskeje.
Wót kóńca Prědneje swětoweje wójny jo była Pšuska źěl Weimarskeje republiki z mjenim Lichotny stat Pšuska.
Šup
Šup (Procyon lotor) jo rubjažne zwěrje, kótarež jo pódobne małkemu mjadwjeźoju z dłujkim wopušom markěrowany wót barwojtych smužkow. Ma delikatnu, elastisku carno-běłu kóžu. Šup jo znaty dla swójeje zwuconosći myś swóju picu we wóźe pśed žranim.
Wopis
thumb|left|Šup pśi wódach
Šup dośěgnjo dłujkosć wót 50 až do 70 cm. Jogo pušlaty wopuš jo brunje a carnje kuźerjony a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 20 až do 25 cm. Nogi su wobkrotke.
Šup w zemskich abo bomowych jamach zymski měr źaržy.
Rozšyrjenje a žywjeński rum
Póchada z pódpołnocneje a srjejźneje Ameriki, ale něnto teke w Europje a Japańskej wustupujo.
Źinsa w někotarych krajach šupy se cesto městam pśibližuju a se samo zwažyju pśepytowaś wótpadkowe tuny!
Siciliska
thumb|Kórta Siciliskeje thumb|[[Etna, nejwětši aktiwny wulkan Europy]] Siciliska jo nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Lažy blisko krotkowjacornego rožka Apeninskeje połkupy a słuša k Italskej. Zgromadnje z małkimi kupami we wokolinje wutwórjujo Siciliski awtonomny region.
Region ma pśestrěń 25 703 km² a pěś milionow wobydlarjow. Wuznamna góra regiona jo Etna, wulkan kótary lažy blisko pódzajtšneje kšomje Siciliskeje a jo nejwušy wjerch kupy.
Jutta Kaiserowa
W serbskej redakciji radija DDR w Chóśebuzu Jutta Kaiserowa jo chopiła źěłaś w 1962, a wóstała tam až do lěta 2000.
W 1977 Jutta Kaiserowa jo dostała cesne znamuško Domowiny, a w 2010 myto Domowiny.
Kylie Minogue
Kylie Minoque [mɪn'əʉg] (Kylie Ann Minogue, * 28. maja 1968, Melbourne) jo awstralska spiwaŕka a grajaŕka.
Weimarska republika
thumb|Kórta Weimarskeje republiki Weimarska republika se pomjenijo historiska epocha Nimskego rajcha mjaz lětami 1918 a 1933. Stawizny toś togo stata su se zachopili z wótstupjenim nimskego kejžora 9. nowembra 1918 resp. ze schwalenim Weimarskeje wustawy 11. awgusta 1919 a skóńcyjo se 30. januara 1933 z pśewześim mócy pśez nacionalsocialistow.
Mě Weimarskeje republiki wótwóźujo se wót města Weimara, źož jo se wotměła prědna narodna zgromaźina.
Ioniske mórjo
Ioniske mórjo ( – Ionio Pelagos,, ) jo źěl Srjejźnego mórja a pótakem teke źěl Atlantiskego oceana.
Lažy mjaz Italskej, Albańskej a Grichiskej. Na pódpołnocy granicujo z Jadrańskim mórjom. Na pódwjacorje granicujo ze Siciliskeju a jo zwězane pśez Messinsku wudcynu z Tyrrenskim mórjom. Na pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Egejskim mórjom.
Bayerski geograf
Bayerski geograf (teke Geographus Bavarus) jo był mnich z klóštra swêtego Emmerama njedaloko Rězna, kótaryž k prědnemu razoju jo sedlišća we Łužycy w tak pomjenjowanej '''ludowej tofli sw. Emmerama''' naspomnjeł. Toś ten mnich jo wótpisał wokoło 11. do 12. lětstotka wót originala z 9. lětstotka 58 mjenjow pódpołnocnje a pódzajtšnje wót Dunaja zasedlonych słowjańskich rodow a jich zemje.
Tekst dokumenta z pomjenjowanjami jadnotliwych rodow
Rozdźělenje do dweju źělow slědujo ediciji Henryka Łowmiańskego:
Drugi źěl
Isti sunt, qui iuxta istorum fines resident.
Kopenhagen
Kopenhagen jo stolica a nejwětše město Dańskeje. Wóna lažy na kupje Zejland a ma 510 000 wobydlarjow.
Joe Alaskey
Joseph Francis "Joe" Alaskey III (17. apryla 1952 w Troy, New York – 3. februara 2016 w Green Island, New York) jo był US-amerikański grajaŕ a synchrony powědaŕ.
Jim Meskimen
James Ross "Jim" Meskimen (1959 w Los Angeles, Kaliforniska) jo US-amerikański spiwaŕ a grajaŕ.
Fjodor Dostojewskij
thumb|right|portret spisowaśela Fjodora Dostojewskego, wólejowa mólba na płaśe (1872) wót Wassilija Grigorjewiča Perowa, Tretjakowska Galerija, Moskwa
Fjodor Michajlowič Dostojewskij (rus. Фёдор Михайлович Достоевский, *30. 10. 1821 w Moskwje, † 28. 1. 1881 w Sankt Petersburgu) jo był jaden z nejwuznamnjejšych rusojskich spisowaśelow.
Dostojewskij póchada z wochudnjonego zemjaństwa. Jogo nan jo był gójc. Po smjerśi maśerje (1837) jo Dostojewskij ze swójim bratšom šeł do Petersburga a jo tam wót 1838 do 1843 studował twarske inženjerstwo na militarnej akademiji. 1839 su bónarje zamordowali nana na domacnej žywnosći.
Ako 24-lětny jo wózjawił z wjelikim wuspěchom swój debut Chude luźe (dajo górnoserbski pśełožk toś tych knigłow wót Katy Malinkoweje).
W zwisku z jogo aktiwitu w krejzu rewolucionarjow jo był denuncěrowany a k smjerśi zasuźony. Akle na katowišću jo jogo wobgnaźił car Nikolai I na styri lěta nuźone źěło w Sibirskej. W popajźi w Omsku su diagnosticěrowali prědny raz jogo epilepsiju. Styri lěta pó wróśenju z popajźi jo se wón wóženił. 1860 su byli wozjawjone jogo knigły Zapiski z marłego doma - dokument jogo wugnanja w Sibirskej.
W šesćźasetych lětach jo Dostojewskij drogował młogi raz do Europy. Jogo nejlubše město su byli Drježdźany. W lěśe 1864 su wumrěli zasobu jogo žona, bratš a pśijaśel Apollon Grigorjew. W Nimskej jo teke zachopił ruletu graś. Toś te dožywjenja jo pśeźěłał w romanje Grac (wudaty 1866), kótaryž jo napisał za jano 26 dnjow.
1867 jo se wóženił z 20 lět młodšeju žeńskeju. Pótom jo styri lěta we wukraju žywy był. Wuběgnuł je pśed póžycarjami dla sypnjenja wót njogo załožonego casnika. W eksilu jo zachopił źěło na romanje Demony - politiski roman wó tšašnej mócy anarchizma a nihilizma.
1868 jo wujšeł roman Idiot. Jo to tragikomiska stawizna wjercha Myškina, kótaryž jo swójeje spšawnosće, dobrośi a pócnosćiwosći dla w petersburgskej towaršnosći kamsy šeł. Bratšy Karamasow jo slědny roman Dostojewskogo, dopisany lěto do jogo smjerśi 1881.
Lotaŕ Balko
Lotaŕ Balko, nim. Lothar Balke (roź. 1. apryla 1928 we Wikach, wum. 2. oktobra 2008 ) jo był serbski ludowědnik, etnograf, specialist za serbsku drastwu a awtor młogich wědomnostnych studijow.
Tkajarska śpa w Drjowku, kótaruž wón jo załožył, jo něnto pomjenjona k jogo cesći "Dom dr. Lotara Balka".
Majs
Majs (Zea mays L.) jo rostlina ze swójźby słodkich tšawow (Poaceae).
Obodrity
Obodrity (nimski: Abodriten, Obodriten, Obotriten, Bodrizen, pólski: Obodrzyci właściwi, Reregowie) su byli połobski rod.
Wósćata šćerkawa
Wósćata šćerkawa (Rhinanthus glacialis) jo rostlina ze swójźby (Orobanchaceae).
Srjejźowěk
Srjejźowěk jo epocha w europskich stawiznach, kótaraž jo trała někak wót pětego do pěśnastego lětstotka. Ako zachopjeńk, tak teke kóńc toś teje epochy su pśedmjata wědomnostneje diskusije a se dosć njejadnako pśistajaju. Tradicionalnje za zachopjeńk srjejźowěka płaśi kóńc Pódwjacornoromskego mócnaŕstwa w lěśe 476. Tradicionalny kóńc srjejźowěka jo pak dobyśe Konstantinopela w lěśe 1453, pak wunamakanje Ameriki z Kolumbusom w lěśe 1492, pak zachopjeńk lutherskeje reformacije w lěśe 1517.
W ranem srjejźowěku (wót 6. stolěśa) za cas tak pomjenjonego śěganja ludow někotare serbske rody su wobsedlili źinsajšnu Dolnu Łužycu. Ze 7. stolěśa jo znaty serbski wjerch Derwan, kótaryž jo wójował z germańskimi Frankami.
Conrad Bain
Conrad Stafford Bain (* 4. februara 1923, 14. januara 2013) jo był kanadiski amerikański grajaŕ.
Biała Podlaska
Biała Podlaska jo město w Pólskej, w lublińskiem wójwodstwje. W lěśe 2014, jo how bydliło 57 620 luźi.
Jan Wjela
Jan Wjela (* 8. januara 1822 w Žydowje; † 19. januara 1907 w Budyšynje) jo był serbski spisowaśel. Cesto jo pód mjenim Radyserb abo Jan Wjela-Radyserb pisał.
Wón jo pisał balady a lyriku a zběrał ludowe basnje a pśisłowa. Ako jaden z prědnych serbskich awtorow jo se teke pisanju prozy pósćił. Mimo swójich wudanych knigłow jo teke wjele drobnych wulicowańkow we wšakich casopisach wózjawił. Wón jo źěłał až do kóńca teke na episkima źěłoma "Miliduch na Brodźinje" a "Přebysław na Limasu", kótarež pak bóžko wěcej dokóńcył njejo.
Jan Radyserb-Wjela jo měł wjeliki późěl na zběrce "Přisłowa a přisłowne hrónčka a wusłowa Hornjołužiskich Serbow", kótaraž jo se w lěśe 1902 wót Arnošta Muki wudała. Wjela jo był pśisłowa zběrał a zgromaźił, Muka jo był je dorědował a wudał.
Wužowe zele
Wužowe zele (Lysimachia nummularia) jo rostlina z pódswójźby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutśika swójźby primulowych rostlinow (Primulaceae).
Wopis
Wužowe zele jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 50 cm.