cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaliningradski wobcerk
thumb|right|240px|Kórta Kaliningradskego wobcerka Kaliningradski wobcerk (rus. Калининградская область - Kaliningradskaja oblasť ) jo był nejmłodšy wobcerk Sowjetskego zwězka (pśirědowany akle pó 1945), wót lěta 1991 jo to pón rusojska eksklawa, źinsa lažy mjazy Pólskeju a Litawskeju. Na płoni 13.600 km² bydli wokoło 945.000 wobydlarjow. Głowne město jo Kaliningrad.
Ladislav Kováčik
Ladislav Kováčik (* 21. oktobra 1985, Košice) jo słowakski publicist.
Pančicy-Kukow
Susedne gmejny su Njebjelčicy, Chrósćicy, Worklecy, Halštrow a Porchow.
Wejsne źěle
Pančicy-Kukow (Panschwitz-Kuckau)
Štefan Hríb
Štefan Hríb (* 9. januara 1965, Bratislava) jo słowakski publicist.
Kamjeńc
Kamjeńc ( Kamjenc; Kamenz) jo město w górnołužyskem Budyšyńskem wokrejsu.
W lěśe 2017 w měsće bydliło jadnab 17.000 luźi.
Měsćańske źěle
<br clear="left" style="clear:left;" />
Seśowy wobglědowak
miniatur|300px|rechts|Seśowy wobglědowak Firefox eksistěrujo teke ze serbskim pówjerchom. (Wobraz pówětšyś? Na njen kliknyś!) - Glědajśo, až to jo górnoserbska wersija.
Seśowy wobglědowak (teke: browser, web-browser, webowy browser) jo licakowy program, kótaryž słužy k wobglědowanju interneta (seśe, world wide web [www]). Program zmóžnja komunikaciju z http-serwerom a pśeźěłanje pśidostawanego koda (html, xhtml, xml a pod.), kótaryž formatěrujo a zwobrazni pó pśedpódatych standardach webowy bok.
Tekstowe wobglědowaki pokazuju boki ako tekst, zwětšego wjelgin jadnorje formatěrowany. Grafiske wobglědowaki zmóžnjaju nabejnjejše sformatěrowanje bokow zapśěgujucy teke wobraze. Za pokazanje někótarych wósebnych źělow boka, kaž su to flashowe animacije abo java applety, musy se wobglědowak rozšyriś wó specializowane pśidatne module.
K nejwěcej znatym grafiskim wobglědowakam słušaju Internet Explorer, Mozilla Firefox (teke serbski!), SeaMonkey, Opera, Konqueror a Safari. Tekstowej wobglědowaka stej na pś. Links a Lynx.
Łužyca
thumb|Łužyca w Europje thumb
Łužyca ( Łužica, Lausitz,  Łużyce,  Lužice a górnošlazyński Uůžyce) jo historiski kraj w srjejźnej Europje. Nejwětšy źěl Łužyce lažy w Nimskej, mjeńšy w Pólskej a Českej.
Stawizny
Prědne znate wobydlarje źinsajšneje Łužyce su byli keltiske ludy. Pón wokoło lěta 100. pśed Kristusom jo było wobsedlenje pśez germański lud Semnonow. Wokoło lěta 600. su słowjańske Milcany wobsydliły Łužycu. Tśiźasća lět pózdźej germańske Franki su kśěli Łužycu do swójogo mócnaŕstwa pśisłušaś ale jo słowjański wjerch Derwan Frankow dobył. Derwan jo teke Łužycu z prědnym słowjańskim statom zjadnośił. Do lěta 658 jo Łužyca była w Wjerchojstwje Sama.
Wótrań
Wótrań ( Ortrand) jo město a zastojnstwowe zjadnośeństwo (amt) na pódpołdnju Bramborskeje, dłujkowjacornje wót Górneje Łužyce. Lažy pśi granicy Bramborskeje ze Sakskeju.
Myšyn
Myšyn ( Müschen) jo mała gmejna na pódzajtšu Bramborskeje a lažy něźi 15 kilometrow wót Chóśebuza. Taka wjas słuša k amtoju Bórkowy a wót lěta 2001 jo teke wejsny źěl Bórkow. Myšyn zabjerjo 465 hektarow.
Geografija
Myšyn lažy w centrumje Górnych Błotow. Wón jo źěl Bórkow, kótarež maju płoninu wót 35 kwadratnych kilometrow a su nejwětša gmejna w Nimskej.
Stawizny
Myšyn jo prědny raz naspomnjeł w lěśe 1412 ako „Mieschen“. Ale wóznam takego pomjenjenja hyšći njejo znaty. Pśi i takem dokumenśe se jadna wó dokłaźe pśedankow gola, wót Chóśebuza na Wjerbno. W lěśe 1850 młynikaŕ Kerstan jo twarił młyn. Wót lěta 1890 familija Paulick wobsejźi młyn. Až do 1945 wjele zemjańskich luźi su bydlili w Myšynje.
Wognjowa wobora
Až do 1924 wognjowa wobora wót Myšyna jo słušała k zwězkoju někotarych wognjowych woborow. Ale na 13. decemberje 1924 jo se załožyła dobrowólna wognjowa wobora a jo měła južo 44 cłonkow, kótarež su wojowali pod gronidłom: "k cesć Boga, sobucłowjek na pomoc". 1925 wognjowa wobora kupujo sebje nowe wugótowanje. Psinosk za cłonkow jo był 50 pjenježkow a woni su teke pjenjeze płaśili, gaž woni su se pśejli pśeśiwo póstajonym pšawidłam. Pśi tzych padach a pśestupach cłonk jo se wuzamknuł. Na 12. septemberje 1926 jo był prědny lětoski swěźeń, ale take zarědowanje jo było jano za cłonkow a za kameradow wót Bórkow a Wjerbna. Taki swěźeń bywa tradiciju w Myšynje.
W lěśe 1933 jo twarske źěło se zachopiło za sykarnju. Na 24. juniju zwiganje takej twari a na 17. septemberje cłonki su mógali wuswěśenje swěśiś. Na takem dnju jo był w Myšynje wjeliki swěźeń z pśeśěgom, swěźeńskim nagronom wot župana Kals a myšyńske luźi teke su reju organizěrowali k takej goźbje. Twarjenje sykarnje jo kóštował 4450 mocnarstwowych markow.
Tradicije
K zachopjeńkoju kuždego lěta se womějo woklapnicu. Na takej zgromaźinje šołta abo šołtowka zespominajo pśechadany lěto. To znani, až wón abo wona wugódnijo, chtož se wumrěł, kak wjele luźi su pśeśěgnuli a lěc źiśi su se naroźili.
Druga tradicija Myšynje jo Zapust a camprowanje w februarje abo měrcu. Wóženjone luźi campruju a jaden kóńc tyźenja pózdźej woni śěgnu pśez wjas w drastwje. Młoźina Myšyna swěśe Zapust na drugem kóńcu tyźenja ako wóženjone luźi. Ale młode luźi camprujo a swěśe Zapust na samkem końcu tyźenja. Na wjacorje se wótmějo reju w góźbje za luźi wót Myšyna a drugich jsow.
Na prědnem kóncu tyźenja w awgusće jo wejsny swěźeń. W ramiku takego zarědowanja se wótmějo na sobotu turněr za balokopanje, reja na wjacorje a na njeźelu jo luštne program, kótaryž jo se organizěrujo zwětšego wot młoźiny.
Kanada
Kanada jo nejwětšy po płońi kraj Pódpołnocneje Ameriki.
Geografija
Kanada jo drugi nejwětšy po płońi kraj na swěśie.
Ginkgowe rostliny
Ginkgowe rostliny (Ginkgoaceae) jo swójźba semjenjowych rostlinow (Spermatophyta).
Bermudy
Bermudy jo kupowy wótwisny teritorij Zjadnośonego kralojstwa w Atlantiskem oceanje.
Geografija
Geografiski teritorij Bermudy słuša k Pódpołnocneje Americe. Nejwušy wjeršk jo Town Hill (76 m nad normalneju nulu).
Ginkgo
thumb|250px|Kwiśonkowy stołk
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Druge družyny su wótemrěte.
Bangladeš
Bangladeš, oficielnje Ludowa republika Bangladeš, jo stat w Aziji. Jogo susednej stata stej Indiska a Myanmar. Wót lěta 1971 jo Bangladeš wót Pakistana njewótwisny (do togo jo ako Pódzajtšny Pakistan źěl Pakistana był).
Geografija
Nejwuše městno jo: Keokradong (1 230 m nad normalneju nulu).
Jirkov
Jirkov (nim. Görkau) jo město w Českej we wokrejsu Chomutov w Ústeckeje kraje. Ma 20.000 wobydlarjow. To jo susedne město Chomutova.
thumb|center|450px|Panorama z dłujkozajtšnego źěla města z torma města, nalěśe 2011
Kaliningrad
Kaliningrad, serbski "Kralowc" (ruš. Калининград, nim. Königsberg, pól. Królewiec, čes. Královec, lit. Karaliaučius) jo głowne město Kaliningradskego wobcerka (rus. Калининградская область, Kaliningradskaja oblasť) w Rusojskej.
1. januara 2005 jo w Kralowcu bydliło 434.954 luźi.
left|thumb|300px|Dom w Kralowcu bu natwarjony w prědnej połojcy 14. stolěśa. How jo zakopany znaty pšuski filozof [[Immanuel Kant]]
left|thumb|300px|Kralowski statury pśi Kralowem wrotem, natwarje w lětej 1843-1850.
left|thumb|300px|regionalna kórta
Geografija
left|thumb|150px|kórta za regionu Kralowcu w EUje
Kaliningrad lažy w rusojskej enklawje w pódpołdnju Baltikuma pśi Baltiskem mórju, pódzajtšna kenž w kašubskej stronje we dłujke zajtšnem w Pólskej.
Stawizna
Město z staropšuskego sedlišća z mjenim "Twangste" abo "Twangsta" nastało.
Pó drugej swětowej wójnje jo město źinsajšne mě Kaliningrad dostało. Až do togo casa jo se Königsberg groniło.
Prědna swětowa wójna
thumb|Kórta wobźělnikow prědneje swětoweje wójny thumb|Situacija w [[Europa|Europje w leśe 1914]] thumb|Animěrowana kórta prědneje swětoweje wójny Prědna swětowa wójna jo wjelika wójna w lětach 1914 až 1918 była.
Zachopjeńk wójny jo był wózjawjenje wójny Serbiskej wót Awstrisko-Hungorskeje 28. julija 1914, za kóńc płaśi pódpisanje pśiměra 11. nowembra 1918 abo wótergi teke Versailleske měrowe dogrono 28. junija 1919.
Serbski rěcny atlas
SRA pśedlažy w 15 zwězkach, z kótarychž jo wujšeł prědny 1965 a slědny 1996. Na wjelelětnem slěźarskem projekśe su źěłali głownje Helmut Faska, Helmut Jenč a Frido Michałk. Wjele dalšnych, teke wukrajnych wědomnostnikow jo se wobźěliło pśi zběranju rěcnego materiala w cełkownje 151 informaciskich dypkach (jsach) w Górnej a Dolnej Łužycy. Nazběrany material jo se wědomnostnje wugódnosćił a prezentěrujo se z pomocu rěcnogeografiskich kartow, ku kótaremž pśedlažy stawnje wobšyrny wědomnostny komentar.
Tematiske wobłuki jadnotliwych zwězkow
W prědnych źaseś zwězkach dokumentěrujo se dialektalna leksika. Pśi tom zjima se w jadnotliwych zwězkach leksika wšakich wobłukow (glědaj bibliografija). Jědnasty a dwanasty zwězk wobjadnawatej morfologiju. Prědny z toś teju zwězkowu jo wěnowany gramatiskim kategorijam a paradigmatice substantiwow, drugi ale fleksiji adjektiwow, pronomenow a werbow. W tśinastem zwězku wopisujo se synchroniska, w styrnastem historiska fonologija. Slědny zwězk zaběra se ze syntaksu serbskich dialektow.
Bibliografija
Serbski rěčny atlas = Sorbischer Sprachatlas
Serbski institut
thumb|Sedło Serbskego instituta w Budyšynje
Serbski institut z. t. ze sedłom w Budyšynje a z wótnožku w Chóśebuzu jo se wutwórił ku 1. januaroju 1992 wót Lichotnego stata Sakska gromaźe z krajom Bramborska. Wón kontinuěrujo źěło Instituta za serbski ludospyt, kenž jo se 1951 załožył a jo pśisłušał wót 1952 do 1991 Nimskej akademiji wědomnosćow (wót 1972: Akademiji wědomnosćow NDR).
K nadawkam instituta słuša pśespytowanje rěcy, stawiznow a kultury Serbow w Górnej a Dolnej Łužycy w zachadnosći a pśibytnosći. Integrěrowanej stej Serbski kulturny archiw a Serbska centralna biblioteka.
W instituśe pśewjeduju se teke interdisciplinarne slěźenja wó aktualnem połoženju a wósebnosćach Łužyskich Serbow w pśirownanju z tamnymi małymi rěcami a kulturami w Europje.
W dolnoserbskem wótźělenju w Chóśebuzu wobźěłuju se głownje słownikarske projekty, ale teke slěźenja k stawiznam Dolneje Łužyce.
Serbski institut kooperěrujo z drugimi wědomnostnymi institucijami w tu- a wukraju. Jogo fachowce wuwucuju teke na uniwersitach a wusokich šulach. Kužde druge lěto wugótujo institut mjazynarodny ferialny kurs za serbsku rěc a kulturu.
Bamž
thumb|Bamž [[Benedikt XVI.]]
Bamž (teke Swěty wóśc; łatyński Papa abo Santo Padre) jo głowa romsko-katolskeje cerkwje a stata Vatikańskego města. W toś tom zastojnstwje jo wón teke slědny absolutny monarch Europy. Wót 2005 do 2013 jo był nimski kardinal Joseph Ratzinger pód mjenim Benedikt XVI. 265. bamž katolskeje cerkwje.
glědaj teke: Nastawki wó bamžach w serbskej Wikipediji
Serby
Serby su pódwjacornosłowjański lud. Pó doněntejšnych dopóznaśach wědomnostnikow su w 6. stolěśu do stronow źinsajšneje Łužyce pśidrogowali. Tam su bagnišća wusušyli, kraj zdobyli a zachopili rolu wobźěłowaś.
Mjazy 9. a 12. stolěśim jo jich Nimske mócnarstwo w tak pomjenjonych "Wendenkreuzzügen" póbiło. Tak su Serby něnto južo wokoło 1000 lět pód cuzym kněstwom a źinsa jadna ze styrich pśipóznatych narodnych mjeńšynow Nimskeje.
Wóni maju dwě spisownej rěcy: dolnoserbšćinu a górnoserbšćinu. Ale eksistěrujo mimo togo ceła kopica narěcow, ako na pśikład slěpjańska.
Glědaj
Limes Sorabicus
OE 36
OE 36 jo regionalna cera Berlin-Lichtenberg - Frankfurt/Oder, ako linija Pódzajtšnonimskeje zeleznicy.
Senegal
Senegal jo kraj w pódwjacornej Africe.
Geografija
Nejwuše městno jo: góra bźez mjena blisko Nepen Diakha (581 m nad normalneju nulu).
Hiddensee
thumb|right| Chórgoj z woponom
Hiddensee jo mała kupa na pódwjacor wót Rujanow. Lažy w baltiskem mórju a jo źěl Pśedpomorskeje w Nimskej. Tam jo bydliło wokoło 1014 wobydlarjow w lěśe 2011 na płoni 19,02 km².
Mě
Stare dolnonimske mě jo było Hedinsey
Pódzajtšnonimska zeleznica
Pódzajtšnonimska zeleznica (nim. Ostdeutsche Eisenbahn GmbH (ODEG)) jo zgromadnosćowy projekt a filialny zawod wót Prignitzer Eisenbahn GmbH (PEG/Arriva) a BeNEX GmbH.
Laos
Geografija
Nejwuše městno jo: Phou Bia (2 817 m nad normalneju nulu).
Łužyska Nysa
Łužyska Nysa jo rěka w Českej, Nimskej a Pólskej. Žrědło rěki jo w krotkowjacornych Izerskich Górach (Česka), pótom běžy wóna pśez Łužycu. Wulewa se do Odry ako jeje lěwa pśirěka pódla jsy Ratzdorf. Dłujkosć Nyse jo 251,6 km.
Wót lěta 1945 Nysa twóri pólsko-nimsku granicu a źěli Łužycu do pólskego a nimskego źěla.
Nejwažnjejše města pśi Nysyje
Nejwažnjejše města a jsy nad Nysu:
Pius X.
thumb|Bamž Pius X.
Pius X. (z bergaŕskim mjenim Giuseppe Melchiorre Sarto; * 2. junija 1835 w Riese, Lombardo-Benatska; † 20. awgusta 1914 w Romje) jo był italski duchowny - mjaz 1893 a 1903 arcybiskup w Benatkach – a bu 4. awgusta 1903 ako naslědnik Leja XIII. za 256. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony.
Jomu jo Giacomo della Chiesa ako bamž Benedikt XV. slědował. Bamž Pius X. bu wót Pija XII. w lěśe 1951 za zbóžnego a 1954 ako swěty narjacony.
Sapawa (rěka)
Sapawa (nim. Zschopau ) jo rěka w Sakskej we Rudnych górach. Te žrědło lažy na góru górjej Fichelberga a wulew do Freibergskeje Módły 128 km wót Doblina.
Katerina Cornaro
Katerina Cornaro (roźona 1454, wuměrła 10. julija 1510 w Asolo) - wót 1473 do 1489 jo była slědna kralowka Cyperna.
W lěśe 1473 wóna jo se wóženiła z kralom Jakobom II., kótaryž jo wuměrł skóro pó swajźbje. Katerina jo wóstała kralowkom gromaźe z młoźinskem synom Jakobom III. ako kralom. Jakob III. jo wuměrł w lěśe 1474. Katerina jo se wótźěkowała w lěśe 1489, dokulaž jeje kralojstwo jo zwóstało koloniju za republiki Venedig.
Mlac (rod)
Mlac (Taraxacum) jo rod ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae).
Słynica
Słynica (Fragaria) jo rod  ze pódswójźby Rosoideae znutśika swójźby rožowe rostlinow  (Rosaceae). Dalšne serbske mě jo słynjaška.
Garba (rod)
Garba (Carum) jo rod ze swójźby wokołkowych rostlinow (Apiaceae).
Družyny
Rod wopśimjejo něźi 20 družynow.
Benedikt XV.
thumb|Benedikt XV. w lěśe 1915
Benedikt XV. (z bergaŕskim mjenim Giacomo della Chiesa; * 21. nowembra 1854 w Genovje, Kralojstwo Sardiniska; † 22. januara 1922 w Romje) jo był italski duchowny - mjaz 1907 a 1914 arcybiskup w Bolognje - a bu 3. septembra 1914 ako naslědnik Pija X. za 257. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony. Wěriwe jogo jo wustupjenja pśeśiwo prědnej swětowej wójnje dla „bamž měra“ pomjenjowali.
Jomu jo Achille Ratti ako bamž Pius XI. slědował.
Pius XI.
thumb|Pius XI. w lěśe 1930
Kazachstan
Kazachstan jo stat w srjejźnej Aziji, mały źěl jogo teritorija na pódwjacor rěki Ural słuša teke k Europje. Stolica jo Nursultan, lěcrownož jo Almaty nejwětše město..
Pius XI.
Pius XI. (z bergaŕskim mjenim Achille Ambrogio Damiano Ratti; * 31. maja 1857 w Desio; † 10. februara 1939 w Romje) jo był italski duchowny - w lětoma 1921 a 1922 Mailandski arcybiskup - a bu 6. februara 1922 ako naslědnik Benedikta XV. za 258. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony.
Jomu jo Eugenio Pacelli ako bamž Pius XII. slědował.
Kašuby
Kašubow dajo wokoło 300-500 tysac, wóni maju swóju chórgoj a swóju rěc, kótaraž jo pśiswójźbna pólšćinje a teke drugim pódwjacornosłowjańskim rěcam. Toś tu rěc aktiwnje powěda něźi 100.000 luźi.
Połčnica (rěka)
Połčnica (nim. Pulsnitz) jo rěka w Bramborskej a Sakskej w pódwjacornej Górnej Łužycy. Jeje žrědło lažy pla Ohorna a wulew do Carnego Halštera wokoło 60 km pla Wikowa.
Mlac
Mlac (Taraxacum officinale) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae).
Wopis
mini Mlac jo naga, słabje kósmata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 50 cm. Wón ma rěpojty, měsny korjeń.
Kijaški su prozne, nage, blěde a wopśimjeju mlocnu mězgu.
Kwiśonki
Wón kwiśo wót apryla až do julije abo decembra. Kwiśonkowe głowki sejźe jadnory na dłujkem, bźezłopjenowym kijašku. Kwiśonki su žołte a jězykojte.
Płody
Płody maju dłujki, śańki cypk a mnogolicbne běłe pjerjojte keluchowe šćeśiny.
Stojnišćo
Wón rosće na łukach, zelowych gónach, pastwach, rolach a kopicach wótpadankow.
Rozšyrjenje
Mlac jo w Europje a pódwjacornej Aziji rozšyrjany kaž śěžko rozeznobne formy.
El Salvador
El Salvador jo małučki kraj w Srjejźnej Americe.
Geografija
El Salvador lažy w srjejźnej Americe.
Garba
Garba (Carum carvi) jo družyna ze swójźby wokołkowych rostlinow (Apiaceae).
Wopis
Garba jo dwójolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 80 cm.
Kijašk jo rozrosćenje roznogaśowany a granity.
Łopjena
Łopjena su jadnory až dwójce pjerinate ze šwižnymi pjerinatymi łopjenkami, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 1 mm. Dolne bocne pjera łopjena kśicu wutwórje.
Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija, ale cesto kwiśo drugi raz wót awgusta až do septembra. Wurliški wobstoje z 8 až 16 rozdźělnje dłujko wogonkatych wokołkikow. Kronowe łopjenka su wutšobojte, běłe abo rožojte a dośěgnu šyrokosć wót 2 až do 3 mm. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 3 mm. Wurliški zwětšego njamaju pśikrywne łopjenka a su wósym-pšugojte až šesnasćo-pšugojte.
Płody
Južo njezdrjałe płody rozšurowane mócnje a aromatiski wónjaju. Rozpacny płod wobstoj ze zgibnjonych rjepikatych źělnych płodow, jo jajojty a dośěgnjo dłujkosć wót 3 až do 4 mm.
Stojnišćo
Rosće na tucnych łukach, tucnych pastwach wósebnje w górinach a drogowych kšomach. Preferujo glinjane a běłoglinowe zemi.
Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjenja.
Wužyśe
Płody pólěpša ako wěrca znjasliwosć wót kała a klěba.
Pius XII.
Pius XII. (z bergaŕskim mjenim Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli; * 2. měrca 1876 w Romje; † 9. oktobra 1958 w Castel Gandolfo) bu 2. měrca 1939 ako naslědnik Pija XI. za 259. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony.
Jom jo Angelo Roncalli ako bamž Jan XXIII. slědował.
Frankobrod nad Odru
Frankobrod nad Odru (nim. Frankfurt (Oder), pl. Frankfurt nad Odrą, gs. Frankobrod nad Wódru, dolnonim. Frankfort an de Oder) jo bźezwokrejsne město w Bramborskej. Lažy na lěwym brjogu Odry napśeśiwo městoju Słubice w Pólskej. Ma něźi jadenašesćźaset tysac wobydlarjow.
thumb|left|Wuglěd na město z ptaškoweje perspektiwy thumb|left|Móst pśez Odru
Halštrowska hola
Halštrowska hola ( Elsterheide) jo gmejna w sakskem wokrejsu Budyšyn a w centrumje srjejźneje Łužyce. Halštrowska hola lažy we Łužyskej góli pla Wórjejc, ca. 15 km na pódzajtšny wót Rólan a ca. 10 km na krotke zajtšo wót Złego Komorowa.
Zagrodna kšušcyna
Zagrodna kšušcyna (Pyrus communis) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow.
Jo sadowa rostlina, kótaraž se we wjele sortach kubła.
Wopis
Zagrodna kšušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 m.
Łopjena
Łopjena su górjejce se błyšćo śamnozelene a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 8 cm. Wóni su dłujko wogonkate a jajojte, karbowane-rězane a wurosćenje dołojce módrozelene.
Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až maja. Kwiśonki stoje na jadnom až źewjeśich we wurliškowych granach. Kronowe łopjenka su běłe. Prošniki su winocerwjene.
Płody
Płod je kulojty až blešojty. Zdrjałe płody su wjelgin mězgate.
Stojnišćo
Preferujo śopłe, bazowe, dłymokosegace glinowe zemi.
Wužywanje
Płody toś teje rostliny se ako sad wužywaju, ale se njegóźi chowaś.
Joe Biden
Joseph Biden, powšyknje teke znaty ako Joe Biden, połne mě: Joseph Robinette Biden Jr. (roź. 20. nowembra 1942 w Scrantonje, Pennsylvania) jo amerikański demokratiski politikaŕ a amtěrujucy, 46. prezident Zjadnośonych statow Ameriki. Wón jo był wót 2009 do 2017 wiceprezident ZSA, gaž prezident jo był Barack Obama. Ako cłonk Demokratiskeje strony jo wón był senator stata Delaware wót 1973 do 2009.
W 2020 jo Joe Biden był demokratiski kandidat za amt prezidenta Zjadnośonych statow a jo wubrał Kamalu Harris ako swóju kandidatku za amt wiceprezidenta. W nowembrje 2020 stej Joe Biden a Kamala Harris dobyłej wólby za amt prezidenta a wiceprezidenta ZSA.
Przyborze
Przyborze (wugronjenje: [pʂɨˈbɔʐɛ], nimšćina: Piepenhagen, Piepenberg ; druge mě: Pipihoga ) jo wjas w Pólskej, w pódwjacornopomorskem wójewódstwje, we wokrjesu Łobez, w gmejnje Łobez, jadnab 7 km wót města Łobez , na pódzajtšo wót rěki Rega.
Bórkowy
Bórkowy ( Burg) su wjas a gmejna we wokrejsu Sprjewja-Nysa. Bórkowy laže w Błotach a togodla su cel turistiskich wulětow.
Przyborze
Prědny dokument, kótaryž wobzamjo eksistencu Przyborza, póchada z 16. stolěśa. Wót srjejźowěka až do 19. stolěśa wjas słušała k familiji Borck. Do 1945, gaž wjas juž njebyła nimska, jeje wobsejźarjami była familija Rohnschneider. Wót 1975 do 1998 Przyborze był źěl szczecinskego wójewódstwa.
Bórkowy
Na pódpołnoc wót jsy jo Bismarkowy torm z lěta 1917, kótaryž stoj na něgajšnem słowjańskem groźišću. Starša nježli sedlišćo jo grodowa góra, wó kótarejž dajo wjele bajkow a powěsćow. Wóna jo była snaź sedlišćo serbskego krala.
W Bórkowach jo se w lěśe 1893 naroźiła znata dolnoserbska spisowaśelka a casnikaŕka Mina Witkojc.
Goramśica (tšuga)
Goramśica (nim. Hammergraben) jo mała tšuga w Dolnej Łužycy we Chóśebuzu. Te žrědło lažy pśi Sprjewinem pušćadle we Chóśebuzu a wulew do Sprjewje pó wokoło 15 kilometrach w Njabožkojcach.
Žemŕ
Žemŕ (pólski Lubsko, nimski Sommerfeld) jo pólske město w lubuskem wójewódstwje, we wokrejsu Žarow (pólski: Powiat żarski).
Morawa
Morawa (čes. Morava; nim. Mähren, pól. Morawy) jo jaden z historiskich krajow Českeje. Rozpśestrěwa se we pódzajtšnem źělu Českeje republiki, historiski wšak słuša k njej teke sedlišćo U Sabotů (wót 1998 pśemjenjowane na "Měsćański źěl Šancy"), kótarež słuša wót 1997 k Słowakskej.
Z Morawu granicuju na pódwjacorje Čechy (344 km), na pódpołdnju awstriski zwězkowy kraj Dolna Awstriska, na krotkem zajtšu słowakski Trnawski kraj, na pódzajtšu słowakski Trenčinski kraj, na dłujkem zajtšu słowakski Žilinski kraj a Česka Šleska a na dłujkem wjacorje pólska Šlazyńska, konkretnje Kłodzki region.
Ako stolica Morawy płaśi Brno, a to južo wót lěta 1641. Pśed tym jo było głowne město Olomouc, kótaraž słuša teke nadal k wuznamnym historiskim městam Morawy.
Siddhartha Gautama
thumb|220px|Póstawa Buddhy z 1. lětstotka Siddhartha Gautama (sanskrit, सिद्धार्थ गौतम, Siddhārtha Gautama) (* 563 do Chr. w Lumbini; † 483 do Chr.) jo ako Buddha wucył dharmu (pówucbu) a jo togodla naglědany ako załožaŕ buddhizma. Jogo smjertne lěto 483 do Chr. jo dłujko płaśeło ako nejstarše, wěsće datěrowane tšojenje indiskich stawiznow, což pak se źinsa mócnje wobcwiblujo. Historikarje z togo wuchaduju, až jo něźi lětstotk pózdźej wumrěł.
Mě
Pódla pomjenjenja ako Buddha (pó słowje: wócuśony) su se Siddharśe Gautamje teke druge cesne mjenja pósćili, mjazy nimi Tathagata (sanskrit, तथागत, tathāgata, "ten, kenž jo se tam dostał") a Shakyamuni (sanskrit, शाक्यमुनि, śākyamuni, "mudry z roda Shakya").
Žywjenje
Rozpšawy wó žywjenju Siddharthy su se gromaźili akle pó jogo smjerśi wót cłonkow Sanghi, zgromaźeństwa Dharma-prakticěrujucych, a su se dłujko jano wustnje dalej dawali.
Slědujucy tekst pódawa tradicionelnu powěsć wó žywjenju Siddharthy:
563 do Chr. jo se naroźił kralowskej familiji w pódpołnocnej Indiskej w Lumbini syn, Siddhartha. Wiźaŕ jo nanoju zwěšćił, až buźo jogo syn pak wjeliki kral pak wjeliki swěty. Aby syn raz mógał byś z kralom, njejo nan jogo dał kubłaś w nabóžninje a njejo dopušćił, až syn górje wiźi. Južo ako góle jo Siddhartha był pśez wšu měru mudry a wobdarjony. Ze 16 lětami jo se z princesnu Yasodharu wóženił. Stej bydliłej w kšasnem palasće, źož jima materielnje njejo nic felowało.
Siddharthu pak to njejo wupołniło daniž spokojało. Toś jo se pušćił ze 29 lětami pó póroźe jadnučkego syna Rahule na krotke drogowanja. Na nich jo zmakał starca, chórego a asketa a jo wuglědał tłajucego wumarlika. Siddhartha jo spóznał, až su chóroba, starstwo, górje a smjerś kšuśe ze žywjenim spleśone. Bogatstwo a derjeměśe tomu njewótpomagatej.
Tak jo se rozsuźił namakaś wudrogu z górja a śerpjenja. Wón jo wopušćił familiju a bźezstarosne žywjenje w palasće. 6 lět jo był žywy w kšutej askezy, tak až jo pśisamem z głodom wumrěł. Wótegrona a nutśikowny měr pak njejo namakał. Toś jo se wótwobrośił wót tradicionelnych nabóžninow a metodow swójogo casa, aby nastupił swóju drogu.
Etiopiska
Geografija
Nejwuše městno jo: Ras Dashen Terara (4 620 m nad normalneju nulu), a nejniše: Danakilska depresija (125 m pod normalneju nulu).
Administratiwne rozdźělenje
Wót lěta 1994 bu federacija wutwórjona, kótaraž z źewjeś narodnostnych zwězkowych statow wobstoj:
Kuždy zwězkowy stat se dalej źěli do wokrejsow (wereda) a gmejnow (kebele).
Kórta administratiwnego rozdźělenja Etiopiskej jo how
Rěcy w Etiopiskej
W Etiopiskej se powěda 84 rěcow. Někótare z nich su:
Stawizny
Etiopiska jo jaden z nejstaršych statow swěta.
Serbski rozgłos
Serbski rozgłos jo mě za wšykne serbske radijowe wusćełanja, kótarež wusćełaju se pó žwałach zjawnopšawniskeju stacijowu MDR (za górnoserbšćinu) a RBB (za dolnoserbšćinu). Pśi tom wusćełaju se wuźěła MDR teke pó frekwency RBB a nawopacnje. Górnoserbska redakcija sejźi w Budyšynje, dolnoserbska w Chóśebuzu.
Górnoserbske wusćełanja:
Dolnoserbske wusćełanja:
Kardamom
thumb|right|230px|Kapsle a semjenja Kardamom (Elettaria cardamomum) jo rostlina ze swójźby jumbjerowych rostlinow (Zingiberaceae), kótaraž se ako wěrca wužywa.
Wopis
Kardamom jo wěcejlětna rostlina z mócnym ricomom. Jadnotliwe spła z wjele łopjenami su zwětšego 2-3 metrow wusoke, rědko su až do 5,5 m wusoke. Wogonk z kwiśonkami wurosćo z nadzemskich wogonkow a jo až do 1,5 metrow wusoki. Kwiśonki su zrědowane w grankach a maju swětłomódre łopjena ze žołtymi kšomami. Płody su zeleno-žołte słomowate kapsle z tśimi bokami. W kuždej kapsli jo 16–24 cerwjenobrunych semjenjow, kótarychž formy se rozeznawaju.
Póchad
Kardamom póchada z pódpołdnjoweje Indiskeje a z kupy Sri Lanka. Indiski kardamom jo mjeńšy, ale wěcej aromatiski. Kardamom se źinsa teke z Guatemale, Tanzanije a Vietnama importěrujo.
Wužywanje w kuchni
W kardamomowych semjenjach jo eteriski wólej, cogoždla maju wěrcojtu, słodkowótšu aromu. Dokulaž kardamom swój aroma malsnje pózgubijo, se góźi jen w kapslach wobchowaś a semjenja akle pśed wužywanim wuprojś a zetrěś.
Kardamom jo rozšyrjony pśedewšym w aziatiskej kuchni. W europskej kuchni se wužywa pśi pjacenju gódownego pjacywa, na pś. paprjeńca. Mimo togo se wužywa teke za jěšnice, likery a ako źěl wěrcowych měšańcow. Pśi gótowanju arabiskego kafeja jo rozšyrjony nałog, kafej z kardamomom wěrcowaś. Rowno tak se wužywa za gótowanje teja z mlokom, kótaryž se tradicionelnje pó islamskem zajtšnem bjatowanju póstaja.
Carnica (rěka)
Carnica ( Hoyerswerdaer Schwarzwasser) jo mała tšuga w Górnej Łužycy.
Mozilla Firefox
Mozilla Firefox [] jo lichotny webowy wobglědowak, kótaryž jo z Mozilla-projekta wujšeł.
Historija
W lěśe 2004 su se wuwijarje programoweje zběrki Mozilla Application Suite rozsuźili, až swóju strategiju změniju. Pśicyna běšo mj. dr. rozsud firmy Apple swój wobglědowak Safari na drugem techniskem zakłaźe wuwijaś.
Mjaztym až su wuwijarje suity Mozilla zaprědka wótglědane měli, pó móžnosći wšé wažne internetne funkcije kaž webowy wobglědowak, e-mejlowy program, adresnik a HTML-Editor w jadnom programowem pakśiku (Mozilla Application Suite) zjadnośiś, mějachu něnto na mysli, doněntejšne programowe komponenty něgajšneje Mozilla k samostatnym programam wuwiś. Toś te měli se pśez spěšnejše startowanje a snadnjejšne wuśěženje składowaka a krotšy liceński cas wuznamjeniś.
Funkciju webowego wobglědowaka jo Mozilla Firefox pśewzeł. Z e-mejloweje komponenty jo program z mjenim Mozilla Thunderbird nastał, HTML-editor bu k programoju Nvu dalej wuwity a skóńcnje nasta kalendrowy program Mozilla Sunbird, kótaryž ako janicka mjaz toś tymi něntejšnymi samostatnymi programami pjerwjej njejo standardny wobstatk suity Mozilla był, ale jano programowe rozšyrjenje, kótarež běšo trjeba pśidatnje instalěrowaś. Za Mozilla Application Suite 1.7 běchu něnto jano wěstotne aktualizacije. Wót 2005 se nowa suita aplikacijow pód mjenim SeaMonkey dalej wuwija.
Funkcije a wósebnosći
Rowno tak kaž Mozilla wužywa Firefox tak pomjenjony Gecko Rendering Engine, modul za zwobraznjenje bokow we wobznamjeńskima rěcoma HTML a XUL. Slědna pomjenjona rěc bazěrujo na XML a słužy k twarjenju grafiskego wužywarskego pówjercha.
Firefox dajo móžnosć, aby se pśez suknje (eng. themes) optiski spódobanjoju wužywarja pśiměrił a jen z rozšyrjenjami (eng. extensions) wó licbne funkcije rozšyrił (na pśikład myšowe gesty, pódpěru za GMail, blokowanje wabjenja, wobaranje kšadnjenja datow (eng. Phishing), blogowanje, rědy za webowych wuwijarjow, Caret Browsing a wjele wěcej).
Firefox pódpěra teke Tabbed Browsing, t. j. zwobraznjenje někotarych webowych bokow na registrowych kórtach (eng. tabs) w jadnotliwem woknje.
Mimo togo jo RSS we formje dynamiskich załožkow móžno. Toś te załožki aktualizěruju se pśi startowanju wobglědowaka a daju se kaž zarědniki wužywaś. Tak wužywaŕ pśecej aktualne zapiski powěsćowego boka abo webloga na jadne póglědnjenje wiźi.
Firefox jo w někotarych rěcach, mjaz nimi teke dolnoserbšćina a górnoserbšćina. Aktualna dolnoserbska wersija jo 42.0.
Rozšyrjenja
Za Firefox eksistěruju rozšyrjenja w bogatej licbje, kótarež Firefox wó nowe funkcije wudopołnjuju. Toś te rozšyrjenja namakaśo na boku addons.mozilla.org.
Su teke někotare rozšyrjenja z dolnoserbskim pśełožkom, glědaj sorbzilla.de. Pśi rozšyrjenjach, kótarež su na sorbzilla.de pód 1a nalicone ("Rozšyrjenja, kótarychž pśełožk jo oficielny"), jo dolnoserbski pśełožk teke we wótpowědnem rozšyrjenju na addons.mozilla.org wopśimjony. Take rozšyrjenja mógu se stakim ako wót sorbzilla.de tak teke wót addons.mozilla.org ześěgnuś. Mimo togo su na sorbzilla.de někotare pśełožki za rozšyrjenja, kótarychž dolnoserbski pśełožk hyšći njejo oficielny ("Rozšyrjenja, kótarychž pśełožk njejo oficielny"). Za toś te rozšyrjenja njamóžośo dolnoserbski pśełožk wót addons.mozilla.org ześěgnuś.
Wót krotkego casa jo teke móžno, dolnoserbski rěcny pakśik wót oficielnego sedła addons.mozilla.org ześěgnuś. Źiwaj pak na to, za kótaru wersiju Firefox rěcny pakśik jo myslony. Nejnowša wersija rěcnego pakśika jo na zachopjeńku jano na pódboku z wersijami, dokulaž nowe wersije rozšyrjenja nejpjerwjej pśeglěduju se wót zagronitych sobuźěłaśerjow sedła addons.mozilla.org. Akle pótom pokazujo se aktualny rěcny pakśik na głownem boku rěcnego pakśika.
Pšawopis
Firefox wopśimujo pšawopisnu kontrolu. Originalny engelski Firefox wopśimujo jano pšawopisnu kontrolu za amerikańsku engelšćinu. Dolnoserbski Firefox wopśimujo mimo togo nimsku a górnoserbsku pšawopisnu kontrolu.
Mimo togo móžoš dolnoserbsku pšawopisnu kontrolu wót addons.mozilla.org ześěgnuś.
Pytańske tykace
Pytańske tykace zmóžnjaju pytanje z pomocu wšakich pytańskich programow. Standardne pytańske tykace w Firefoxu su za pytanje w Google, Yahoo, Ebay, Amazon, Answers a Creative Commons. Dolnoserbski Firefox wopśimujo mimo togo pytanje w dolnoserbskej Wikipediji.
Pódpěrane platformy
Firefox jo za wjele kompjuterowych systemow. Firefox stoj za źěłańske systemy Microsoft Windows (wót Windows 98), Linux, OS/2 (teke eComStation) a Mac OS X k dispoziciji. Minimalne systemowe wuměnjenja za wersije 1.0, 1.5 und 2.0 su pó pódaśach zgótowarja za Windows/Linux: Pentium 233 MHz, 64 MB RAM. Za Mac: G3 z w. 1.0: 64 MB, w. 1.5/2.0: 128 MB RAM.
Mjenjoweje zwady dla mjaz Debianom a Mozillu wó wuměnjenjach wužywanja za marki wót Mozilla jo Firefox w Debianje mě Iceweasel dostał. Druge produkty znamjenja wóry Mozilla su teke nowe mjenja dostali, kótarež se wše z Ice zachopinaju.
Kolumbiska
Kolumbiska jo kraj w Pódpołdnjowej Americe.
Geografija
Kolumbiska granicujo z Panamu, Venezuelu, Brazilskeju, Peru a Ekuadorom. Nejwušej městnje stej: Pico Cristobal Colon a Pico Simon Bolivar (5775 m nad normalneju nulu).
Města
Nejwětše města su :
Jan XXIII.
Jomu jo Giovanni Batista Montini ako bamž Pawoł VI. slědował. Jan XXIII. bu 3. septembra 2000 wót Jana Pawoła II. za zbóžnego narjacony.
Korla Awgust Kocor
thumb|right|150px|Korla Awgust Kocor (1822-1904) Korla Awgust Kocor (* 3. decembera 1822 w Zahorju, † 19. maja 1904 w Ketlicach), nimske mě Karl August Katzer, jo był serbski komponist, wucabnik, dirigent a patriot.
Soul
Soul (kor. 서울특별시(서울特別市)) jo nejwětše město a stolica Pódpołdnjoweje Koreje. 1. oktobera 2005 jo how bydliło 9 796 113 luźi.
Kassel
Kassel jo město w Nimskeje w zwězkowem kraju Hesseńska.
W lěśe 2007 jo how bydliło 192.121 luźi.
Kšušcyna
Kšušcyna (Pyrus) jo rod ze swójźby rožowych rostlinow (Rosaceae).
Końskowola
Końskowola jo wjas w Pólskej.
Kšušcyna
Wopśimjejo slědujuce družyny:
Slěpe
Slěpe, nim. Schleife; jo wjas w Zastojnstwej zgromaźeństwje Slěpe pla Grodka w srjeźnej Łužycy.
Slěpe słuša k wokrejsu Zgórjelc a lažy wokoło 10 km na dłujki wjacor wót Běłeje Wody.
thumb|left|Slěpjańska cerkwja thumb|left|Slěpjanaŕka w ludowej drastwje ([[William Krause) ]]
Kito Fryco Stempel
Kito Fryco Stempel jo był serbski duchowny, spisowaśel a pśełožowaŕ.
Wón jo se naroźił 29. nowembera 1787 w Parcowje. Wót 1802-1807 jo chójźił na gymnazium w Budyšynje, źož jo se zeznał teke z Bjedrichom Wylemom Mičku. W lětach 1807-1810 jo studěrował teologiju na uniwersiśe w Lipsku. Ned pó prědnem studijnem lěśe jo załožył sobu tak pómjenjony Korps Lusatia. 1809 jo zastupił do Serbskego prjatkarskego towaristwa, pśedchadnego zjadnośeństwa źinsajšneje Sorabije Lipsk.
W lětach 1810-1813 jo był domacny ceptaŕ, nježlic až njejo był powołany 1813 za fararja w Malinje. W toś tej wósaźe jo statkował źaseś lět, nježlic až njejo se stał 1823 wušy faraŕ w Lubnjowje. Wjelicku wósadu jo zastarował někotare lětźasetki, nježlic až njejo se pódał 1863 na wuměńk. Pó nim njejo se wěcej žeden serbski faraŕ w Lubnjowje pśistajił, což jo na kuždy pad malsnjejšu asimilaciju Serbojstwa w toś tych stronach pódpěrało.
Stempel jo wumrěł 2. februara 1867 w Lubnjowje.
W běgu mnogich lět swójogo statkowanja za swóje wósadne, jo napisał Stempel teke ceły rěd originalnych basni, mj. dr. epos Te tśi rychłe tšubały - nejdlěšu znatu serbsku baseń. W njezwuconem sylabiskem systemje komponěrowany epos jo płaśił něźi 80 lět ako zgubjony. Ota Wićaz jo jen 1950 zasej namakał. Rudolf Jenč jo jen zjawnosći spśistupnił w rěźe Pomniki serbskego pismojstwa ako diplomatiske wudaśe. Dalšny epos, Pytanje za starym mjasecom abo łužyskich Serbow pótłocenje njejo se bóžko wěcej namakał a płaśi dalej ako zgubjony.
Mimo swójogo basnjenja jo wustupował Stempel teke ako pśestajaŕ antikskich basnikarjow. To pótrjefijo wósebnje Fedrusowe fabule (z łatyńskeje rěcy a Theokritowe idyle.
Skopje
Skopje jo głowne město Pódpołnocneje Makedońskeje. Skopje lažy pśi górnem źělu rěki Wardara. Ze swójimi 700.000 wobydlarjami móžo se Skopje zarědowaś do wjelikich městow Europy. To jo politiski, kulturny, góspodaŕski a akademiski centrum kraja. W romskem casu jo było Skopje znate ako Scupi. Město jo se wuwiło pó drugej swětowej wójnje, ale ten trend jo se skóńcył w lěśe 1963, z mócnym zemjerdžanim. Źinsa jo Skopje moderny centrum.
Stawizny
Městno modernego Skopje jo było zasedlone 3500 pśed Christom. Neolitiske sedlišća su se namakali teke na starej twardnicy Kale. W 3 stolěśu su tam južo Pajonce byli. Scupi jo pó pórazce generala Andriscusa macedona w lěśe 148 prědny raz było źěl Romskeje prowince Makedońskeje.
Bycantiniski mócnaŕ Justinian 1 jo se naroźił blisko Scupi, w Tauresium, w lěśe 483. W lěśe 518 jo było pśisamem znicone pśez jadnogo zemjerdžanje. Justiniam jo pomagał luźam natwariś nowe sedlišćo z mjenim Justiniana Prima pódpołnocnje wót Scupi. Howacej Justiniana Prima jo teke była znicona pśi zasedlenju słowjáńskich rodow na kóńcu sedymego stolěśa. Słowjany su město pomjenili Skopje.
W běgu casa jo město było pśecej zasej wopor mjazy Bycantiniskim a Bulgaŕskim mócnarstwom.
Do 1905 jo měło Skopje 32.000 wobydlarjow. W lěśe 1910, jo se w Skopje naroźiła romokatoliska sotša Agnes Gonxha Bojaxhiu, znata ako Maś Tereza. Skopje jo był centrum rewolty pśeśiwo Otomańskemu mócnarstwoju.
Pózdźej Serbiska a Bulgaŕska stej se wótměnjałej pśi wobkněženju Skopje. W lěśe 1944 jo było póstajone Skopje ako głowne město nowonatwarjoneje Narodneje republiki Makedońskeje a teke Jugosłowjańskeje socialistisikeje republiki Makedońskeje. W lěśe 1963 jo wjelike zemjerdžanje Skopje znicyło. 1000 njabogich a 120.000 bźez doma. Pó pśewrośe w lěśe 1991 jo Skopje głowne město samostatneje Makedońskeje.
Isaac Newton
thumb Sir Isaac Newton (roź. 4. januara 1642, wum. 31. měrca 1727) jo był engelski fyzikaŕ, matematikaŕ, astronom, alchemist, filozof a teolog.
Jo napisał Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, źož jo wopisał kazń grawitacije a teke zakłady klasiskeje mechaniki (tśi kazni gibanja).
Bayerska
Geografija
To jo nejwětšy pó płoninje zwězkowy kraj w Nimskej.
Isaac Newton
W matematice jo wuwijał diferencialne a integralne licenje; zrazom, ale njewótwisnje wót Wilhelma Leibnitza. Jo wopisał algoritmus za namakanje pśibližnego nulowego městna funkcije, kótaryž něnto se pomjenjujo "metodu Newtona".
Bayerska
Politika
mini|left|Sedła w bayerskem krajnem sejmje z lěta 2013
Isaac Newton
W lěśe 1705 dostał wót kralowki Anny titel ryśarja.
Wót mjenja Newtona jo se pomjeniło jadnotku mócy SI - jo to Newton.
Bayerska
Gmejny
400px
<br style="clear:both;" />
Split
Split (italski: Spalato, łatyński Spalatum) jo nejwětšy a nejwažnjejšy centrum Dalmaciskeje a administratiwny centrum Splitsko-dalmaciskeje županje w Chorwatskej. Split lažy na małej połkupje na pódzajtšnem pśibrjoze Jadrańskego mórja.
Pawoł VI.
thumb|Pawoł VI. w lěće 1977
Kirgiziska
Kirgiziska jo mały, górski a nutśikokrajny kraj w Srjejźnej Aziji. Wóna jo kraj, kótaryž jo k prědnemu z nomadiskimi narodami wobsedlony był. Kirgiziska jo pśed 1990 lětom była źěl ZSSRa.
Pawoł VI.
Pawoł VI. (z bergaŕskim mjenim Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini; * 26. septembra 1897 w Concesio blisko Brescia; † 6. awgusta 1978 w Castel Gandolfo) bu 21. junija 1963 ako naslědnik Jana XXIII. za 262. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony.
Kirgiziska
Stawizny
Strony źinsajšneje Kirgiziskeje su byli w 15. a 16. stolěśu wót Kirgizow wobsedlone. Kirgizy su nomadiski turkojski narod, kótaryž jo pśed 2000 lětami w dłujkozajtšnem źělu Mongolskeje žywy był, a kótaryž jo se k prědnemu do pódpołdnjoweje Siberiskeje pśiśěgnuł, a pón w 18. stolěśu do regiona Tuwa. Wětšyna Kirgizow su sunnitiske muslimy wót hanafitskeje šule.
Pawoł VI.
Jomu jo Albino Luciani ako bamž Jan Pawoł I. slědował.
Kirgiziska
Geografija
Kirgiziska jo pśedewšym górski kraj: na pódzajtšu jo rjeśaz Tien Shan, kótaryž markěrujo granicu z Chinskeju a jogo nejwětšy wjeršk Pobedy jo 7439 metrow wusoki. Te górske cony źěle kraj na dwa źěla, pódpołnocny a pódpołdnjowy.
Města w Kirgiziskej laže w nejnišych źělach kraja a na pódpołnocy głowne město Biškek lažy weto na 800 metrow. Na krotkem pódwjacorje lažy nejnišy dypk kraja, doł Kara-Darya, z wusokosću wót 132 metrow.
Granicy
Kirgiziska ma 3878 km dłujke granice rozdźělone mjazy:
Góspodaŕstwo
Kirigiziska jo pśecej była chudy kraj, kótaregož góspodaŕstwo se koncentrěrujo na rolnikaŕstwo. Pśed rozpadom 98 procentow eksporta jo było za Sowjetski Zwězk. Znicenje Sowjetskego Zwězka jo znicyło produkciju kraja na kóńcu lěta 1990. Wažne reformy su se zachopili, aby se pólěpšyło góspodaŕske połoženje kraja. Rolnikaŕstwo jo głowny sektor góspodaŕstwa. Zakładne kultury su žyto, cukor z rěpy, bałma, tubak, zelenina a sad, wałma a měso.
BIP: 1603 miliony US dollary Pśirost: 7,1 procentow w lěśe 2004 Srjejźne mjasecne myto: 66 USD w lěśe 2006 2/3 wobydlaŕstwa stej w chudobje žywej
Demografija
W lěśe 2007 wobydlaŕstwo Kirgiziskeje jo licyło 5.218.000 luźi. Stolica Biškek licy oficielnje 589.000 wobydlarjow. 69,5% populacije jo kirgiziskego póchada, etniska turkojska kupka kótaraž jo woblibowana wót Mongolow a Chinezow. Jo pjerwjej była zestajona z połnomadiskimi šaparjami. Nejwětša mjeńšyna su Usbekow - 14,5% wót wobydlarjow.
Dragan Đokanović
Dragan Đokanović (serb. Драган Ђокановић ) (* 20. apryla 1958, Sarajewo) jo serbiski politikaŕ, předsyda strony Demokratska stranka federalista.
Biškek
Biškek (rus. a kir. Бишкек) jo głowne město a stolica Kirgiziskeje. W lěśe 2005, jo w Biškekje bydliło 1000 000 luźi.
Carna Wóda
Carna Wóda (teke Rolanska Carnica,  Rólanska Čornica,  Ruhlander Schwarzwasser) jo tšuga w pódwjacornej Górnej Łužycy we Rolanskej góli.
Jan Pawoł I.
Jan Pawoł I. (z bergaŕskim mjenim Albino Luciani; * 17. oktobra 1912 w Forno di Canale; † 28. septembra 1978 we Vatikańskem měsće) bu 26. awgusta 1978 ako naslědnik Pawoła VI. za 263. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony. Wón jo južo pó 33 dnjach w zastojnstwje zemrěł. Jomu jo Karol Wojtyła ako bamž Jan Pawoł II. slědował.
Rostliny
Rostliny (Plantae) twórje swójski swět znutśika domena žywych byśow ze celowym jědrom a celoweju membranu (Eukaryoty). Pó źinsajšnych pówoblicenjach eksistěrujo něźi 500.000 rostlinskich družynow. Z nimi se zaběra wědomnostnje disciplina botaniki.
Historiski se jo definicija zapśimjeśa rostlina pśeměniła. W tu wužywanej systematice pó Adl et al. se rostliny z kontinentalnymi rostlinami (embryophyta) na jadnu rowninu saźe. K rostlinam se licy mechy a žyłowe rostliny.
Pśiznamjenja
Rostliny se pśez změnu generacijow wuzběguju, pśi kótarejž se haploida seksuelna a diploida wegetatiwna generacija wótměnjujo (heterofaziska změna generacijow). Pśi recentnych rostlinach su wobej generaciji kuždy raz rozdźělnje formowane (heteromorfiski změna generacijow). Pśi mechach dominěrujo haploidy gametofyt, mjaztym až pśi žyłowych rostlinach diploida sporofyt dominěrujo. thumb|Změna generacijow [[listowe mechy|listowych mechow ako pśikład za změnu mjaz haploideju gametofytoweju generaciju a diploideju sporofytoweju generaciju pśi rostlinach.]] Seksuelna generacija, gametofyty, wutwóri specielne, wěcejcelowe seksualne organy, kótarež wót wšakich sterilnymi celami su wobdane. Muske organy su anteridije a žeńske archegonije. Jajowe cele zawóstawaju w archegonijach a se tu wopłoźuju. Pśi pókšytych semjenjakach su gametofyty a z tym teke anteridije a archegonije ekstremnje reducěrowane.
Sporofyt se nejpjerwjej ako wěcejcelowy embryo załožyjo, kótaryž na maśerskej rostlinje zawóstawa a se wót teje zežywjujo. Cesto pśedstaja měrny stadium. Sporofyt jo pśecej wjelecelowy.
Rostliny su kaž wše zastupnicy Chloroplastida, ku kótarym słuša, pśisamem bźez wuwześa fotoawtotrofne: To groni, sam zgótuju k rosćenju a žywjenju notne organiske maśizny z pomocu słyńcnego swětła pśez fotosyntezu (fototrofija). Pśi tom wužywaju ako žrědło za wuglik bźez wuwześa Wuglikowy dioksid (awtotrofija). Njeawtotrofiske zastupnicy su pśecej wótwóźone formy. To su někotare mykotrofne rostliny, kótarež heterotrofnje wót gribow su žywe (na pś. někotare orchideje, Corsiaceae, Burmanniaceae) kótarež su w běgu ewolucije jich chlorofyl zgubili, a někotare heterotrofne połne parazity na drugich rostlinach (na pś. Rafflesiaceae, někotare Orobanchaceae a Convolvulaceae).
Bazalne śělesa marskacow wobsejźe charakteristisku wjelewarstwowu strukturu z mikrotubulijow ale teke zakokulenje w cytoskeleśe. Mitoza jo wótwórjona, za cas źělenja celow se fragmoplast twóri. Pyrenoidy zwětšego feluju.
Dalšne znamjenja, kótarež teke wjele drugich zastupjarjow nadrědowanych taksonow charofyta abo chloroplastida wobsejźe, su chloroplasty z chlorophyll a a b ako fotosynteizskej pigmenta a karotinoidy ako akcesoriske pigmenty, škrob ako rezerwny polysaccharid a celowe sćěny ze celulozy. Sporowa sćěna wopśimjejo sporopolenin, sporofyty twórje kutikulu.
Mimo togo mógu rostliny gromadu ale we wobłuku korjenjow teke z gribami, bakterijami a drugimi mikroorganizmami komunicěrowaś. Komunikaciske procese zawěsćuju disponujobnosć pśigódnych wutkow ale teke krotkocasnu, srjejźnocasnu a dłujkodobnu koordinaciju a organizaciju wót rosćeńskich a wuwiwańskich procesow we wšych jich detailnych kšacach.
Zwenkowna systematika
┌──── Rostliny ┌───┤ ────┤   └──── Swěcnikowe algi (Charales) │       └──────── Coleochaetales
Nutśikowna systematika
Recentne (njewótemrěte) zastupnicy rostlinow twórje styri jasnje mjaz sobu rozdźělone kupki. Toś te su pó morfologiskich ale teke pó molekularbiologiskich studiumach monofyletisce: jětšowe mechy, listowe mechy, rogowe mechy a žyłkowe rostliny. Pozicija toś tych styrjoch kupkow mjaz sobu hyšći njejo doskóńcnje wujasnjona. W zajźonosći su byli wšake naraźenja (pśir. Systematik der Moose), tola slědujucy kladogram ako wěrjepódobne poměry pśiswójźbnosći se pokazujo:
┌──── žyłkowe rostliny ┌───┤       ┌────┤   └──── rogowe mechy │   │    ──────┤    └──────── listowe mechy │       └───────────── jětšowe mechy
Rogowe mechy by pótakem sotšojska kupka žyłkowych rostlinow byli. Mimo molekularbiologiskich studiumach pokazuju teke wšake rogowym mecham w pśirownanju ku drugim mecham charakteristiske pśiznamjenja na blisku pśiswójźbnosć k žyłkowym rostlinam: sporofyty rogowych mechow su relatiwnje wjelike, dłujko žywe a fotosyntetiski aktiwne, tós relatiwnje samostatne. Z tom maju srjejźnu poziciju mjaz drugim mecham z jich wót gametofyta wótwisnymi sporofytami a žyłkowymi rostlinami z jich dopołnje njewótwisnymi sporofytami.
Za wěcej detailny pśeglěd wó rostlinstwje, glědaj de:Systematik des Pflanzenreichs.
Systematika fosilnych zastupjarjow
Pśi zapśimjeśu fosilnych rostlinow, kótarež na bazy žyłkowych rostlinow stoje, bywa górjejce wopisowane zwobrazowanje pitśku wěcej komplikowane. Drje njejsu fosilne mechy z ranych casow rostlinow znate, pśeśiwo tomu někotare zastupjarje ranych žyłkowych rostlinow su znate. Toś te bu w ranem 20. lětstotku pód zapśimjeśim Psilophyta zjadnośone. Toś ta kupka jo wopokazowała se pak juž skóro ako wjelgin heterogena. Banks jo toś tu kupku do tśich kupkow Rhyniophyta, Trimerophytophyta a Zosterophyllophyta rozšćěpił. Kenrick a Crane stej pak w lěśe 1997 pokazali, až nejmjeńša wobej prědnej kupce stej kumštnej. Zastupjarje wobeju slědneju kupkowu słušaju k Eutracheophytam, mjaztym až zastupjarje Rhyniophyta wjelgin bazalnje stoje. Kenrick a Crane stej slědujucy kladogram nastajiłej:
<tt> ┌───────────────── Pšawe Žyłkowe rostliny (Eutracheophyta) 2 │      ┌─┤              ┌── Stockmansella                   ┐ │ │           ┌─┤                                   │       │ └────────────┤ └── Rhynia                          │ Rhyniopsida ┌─┤             │                                     │     │ │              └──── Huvenia                         ┘ │ │  1  │ └─────────────────── Aglaophyton ────┤    │                  ┌── Caia                            ┐ │               ┌─┤                                   │     └────────────────┤ └── Horneophyton                    │ Horneophytopsida │                                    │                      └──── Tortilicaulis                   ┘ </tt>