cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malawi
thumb|left|Pśi Malawiskem jazorje Malawi jo nutśikokrajny stat pśi Malawiskem jazorje w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Tansaniju na pódpołnocy, z Mosambikom na pódzajtšu a pódpołdnju a ze Sambiju na pódwjacorje. Stolica jo Lilongwe, kótaraž se namaka w srjejźišću kraja blisko sambiskeje granicy.
W Malawiju kněžy śopła subtropiska klima ze styrjomi casami:
Nejwuše městno jo Sapitwa (3.002 m) blisko mosambikskeje granicy na pódpołdnju kraja. Pśewažujuca krajinowa forma jo sawana.
Malawi jo był až do lěta 1964 ako Njasaland britiska kolonija.
Geografiske koordinaty
thumb|440px|Swětowa kórta z cerami za geografiske šyriny a dlininy w [[Kartografiska projekcija|projekciji Eckert-VI]]
Z geografiskimi koordinatami (geografiska šyrina a geografiska dlinina) dajo se połoženje dypka na zemi wopisaś. Zemja rozdźělujo se pśi tom do 360 stopnjow dlininy a 180 stopnjow šyriny. Stopnje dlininy běže pśez pódpołnocny a pódpołdnjowy pol, stopnje šyriny paralelnje k ekwatoroju.
Koordinatowy system
thumb|Geografiske koordinaty na kuli Stopnjowa seś zemje jo myslony koordinatowy system na pówjerchu zemje z pšawokutnje prěcecymi se stopnjami dlininy a stopnjami šyriny. Słužy geografiskemu póstajenjeju pozicije, to groni, póstajenjeju swójskego stojnišća. Stopnje šyriny lice se pśi tom wót ekwatora sem, pola lažytej pla 90° pódpołnocneje resp. pódpołdnjoweje šyriny, stopnje dlininy lice se wót pśipadnego nulowego meridiana na pódzajtšo a pódwjacor, až do pó 180°. Póstajenje kutow jo napśeśiwo systemoju kulowych koordinatow zwuconemu w matematice.
Do zachopjeńka 20. stolěśa su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany nałog byli (na pś. Ferro-Meridian wót El Hierro a Parisowy meridian), źinsa wužywa se swětodaloko Greenwichowy meridian (gwězdarnja w Londonje).
Pśi dokradnem póstajenju pozicije dej se na to źiwaś, až zemja njejo kula, ale pśibližnje elipsoid, což by mógło pśesunjenja městnow wó až k 20 km wustatkowaś. Teke mógu geografiske koordinaty, pó kraju, rozdźělne póśěgowe systemy měś, kótarychž referencne elipsoidy su regionalnemu póloju śěžnosći (Geoid) pśiměrjone. Mjazynarodnje wužywa se źinsa zwětšego World Geodetic System 1984 (WGS84).
Kórty
W 18. a 19. stolěśu su geodety wětše regionalne wótchylenja zemskeje pódoby wót idealnego elipsoida pśez to wurownowali, až wóne su we wótpowědnych stronach nejlěpjej pśizamknjecy se elipsoid wulicyli, aby se derje na pówjerch zemje we wótpowědnych stronach "zlagnuł". Srjejźišćo takego elipsoida njejo se z masowym srjejźišćom zemje kšyło, wobwjertna wós wšak jo paralelnje k zemskej wósy. Koordinatowy system jo w pśirownanju k drugim takim elipsoidam "pśesunjony" a "zekśiwjony". Tak su źasetki geodetiskich systemow (póśěgowych systemow za kórty) nastali. Z wuwijanim satelitoweje nawigacije jo se dejał swětodaloko jadnotny system napóraś, něntejšny WGS84.
W zemskich abo mórskich kórtach, kótarež bazěruju skoro pśecej na pjerwjejšnych systemach, by mógło pódaśe we wopacnem póśěgowem systemje (na pś. zapisowanje GPS-pozicije) zmólku wjele stow metrow zawinowaś, jolic referencny elipsoid (teke kórtowy datum, póśěgowy system) pódaśa njejo ten samki ako ten kórty. Togodla ma se pśi dokradnych koordinatowych pódaśach (zaspomnjeńka: lěpše ako 1 km abo lěpše ako 1 wobłukowa minuta) póśěgowy system pśidaś.
Koordinaty daju se z pomocu gódneje transformaciskeje softwary z jadnogo systema do drugego pśelicyś. Taka softwara musy parametry wopśimjeś, kótarež definěruju wótchylenje póśěgowych systemow jadnogo wót drugego resp. wót WGS84 z tak wusokeju kaž móžno dokradnosću.
Lětarstwo a nawtika
Dokradnjejše poziciske pódaśa su trjebne w lětarstwje a nawtice. How pódawaju geografisku šyrinu a dlininu w stopnjach a wobłukowych minutach, na pś. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo pódpołnocneje šyriny, Lon = 010° 59’ E abo pódzajtšneje dlininy.
Rozměrjenje kraja
W rozměrjenju kraja su dokradnosći na centimetry póžědane – togodla njedosega pódaśe we wobłukowych sekundach, dokulaž jadna wobłukowa sekunda (1″) wótpowědujo pśibližnje 31 m (šyrinowe pódaśe) resp. 20 m (dlininowe pódaśe w Europje). W Nimskej jo se dotychměst połoženje kšutych dypkow na milimetry dokradne ako koordinata Gauß-Krüger, póśěgowane na Besselowy elipsoid pódało, resp. na stronach NDR, wót 1950ych lět, póśěgowane na elipsoid Krassowski. Wót 1990ych lět pśewjeźo se pśestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, póśěgowane na GRS80-elipsoid.
Pśirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty
Pśirodne koordinaty (astronomiska šyrokosć φ a astronomiska dłujkosć λ) daju se pśez astronomiske póstajenje pozicije zwěsćiś. Póśěguju se na napšawdny lotowy směr pśi měrjeńskem dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – teke geodetiske koordinaty pomjenjone) póśěguju se na směr normale wužywanego referencnego elipsoida. Diferenca mjazy lotowym směrom a elipsoidoweju normalu jo zwětšego mjeńša ako 10″ a groni se lotowe wótchylenje. Zwětšego njeběžy daniž lotowy směr daniž elipsoidowa normala pśez srjejźišćo zemje.
Jolic stajaju se jano snadne wupominanja na dokradnosć, na pś. pśi zwobraznjenjach kórtow we wjelgin małych měritkach, pśibližujo se zemske śěleso za zjadnorjenje pśez kulu. W toś tom paźe wótpowědujotej geografiska šyrina a dlinina kulowym koordinatam. Jano pótom jo šyrina kutow w srjejźišću zemje mjazy ekwatorom a pytanym dypkom.
Stawizny
Rozdźělenje do stopnjow ako rozdźělenje połnokuta krejza do 360° źo na astronoma Hypsiklesa z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparcha z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) slědk.
Južo Claudius Ptolemeus jo w swójom źěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 pó Chr.n. stopnjowu seś ze stopnjami dlininy a stopnjami šyriny wužył. Jogo nulowy meridian jo był až do 19. stolěśa zwětšego wužyty Ferro-Meridian pśez nejpódwjacornjejšy zemski dypk, kótaryž jo tegdy znaty był. Dla wjele pśemałeje kalkulacije zemskeje wobměry (neźi 30.000 km město 40.000 km) njewótchylaju jogo pódaśa ku geografiskej dlininje wó 18°3', ale w srjejźnej Europje wó wěcej ako 24° wót togo, kótaryž póśěgujo se na Greenwich. Jogo pódaśa wó šyrinje laže z njejasnych pśicynow nad korektnymi. Na jadnom boce pasujo k pśemałemu zemskemu pśerězkoju Ptolemeusa, na drugem boce by dejało, pśi jogo pśemało wuliconem wótstawku mjazy słyńcom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słyńca, na pśemały stopnjowy wótstawk wót ekwatora suźiś.
Pó zasejnamakanju jogo źěła Geographike Hyphegesis a jogo pśełožka do łatyńšćiny w ranem 15. stolěśu jo se stopnjowy system Ptolemeusa malsnje pśesajźił.
Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) jo pólěpšył antikne měrjeńske metody za globalnu nawigaciju zakokulonu w Acorach. Z rozdźělenim zemskeje kule do špańskeje a portugiziskeje hemisfery w dogronje wót Tordesillasa z lěta 1494 jo zasej etablěrowana stopnjowa seś politiski wuznam zdobyła.
W lěśe 1634 jo se na El Hierro ako nejpódwjacornjejša z Kanariskich kupow nulowy meridian pśez Faro de Orchilla póstajiło a akle wót lěta 1884 jo se meridian wót Greenwicha zwucony wót lěta 1738 w Engelskej pśeśiwo drugim narodnym nulowym meridianam pśesajźił.
Pódwjacorny topoł
Pódwjacorny topoł (Populus trichocarpa) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Geografiske koordinaty
Stawizny
Mjaztym až meridian w Greenwichu jo se pśesajźił, jo se kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° ku geodetiskemu standardoju w srjejźnej Europje wuwiła. Krejzne rozdźělenje do 360° rozmějo se źinsa cesto jano wobgranicowane ako terestristiske stopnjowe rozdźělenje (stopnjowa seś).
Dubliński zalew
thumb|Brjog Dublińskego zalewa na kupje North Bull
Dubliński zalew ( Dublin Bay; Cuan Bhaile Átha Cliath) jo wulewowy lik rěkow Liffey a Dodder do Irskego mórja blisko Dublina na pódzajtšu Irskeje.
Głowna beskidska sćažka
Głowna beskidska sćažka Kazimierza Sosnowskego (pol. Główny Szlak Beskidzki imienia Kazimierza Sosnowskiego, "GSB") jo z cerwjeneju barwu wobznamjenjona pěša górska sćažka, kótaraž z Ustronja w Šlazyńskem Beskiźe do Wołosatego w Bieszczadach wjeźo. Nejdlejša sćažka w pólskich górach, jo wokoła 496 km dłujka a wjeźo pśez Šlazyński Beskid, Żywiecki Beskid, Gorce, Sądecki Beskid, Niski Beskid a Bieszczady. Pśechod pśez nejwuše źěle polskich Beskidow wjaźe na: Wielki Stożek (čes. Velký Stožek), Baraniu Góru, Policu, Turbacz, Przehybu, Radziejowu, Jaworzynu Krynicku, Rotundu, Cergowu, Chreszczatu, Smerek a Halicz a teke do sedlišćow kaž Ustroń, Węgierska Górka, Jordanów, Rabka-Zdrój, Krościenko nad Dunajcem, Rytro, Krynica-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Rymanów-Zdrój, Komańcza, Cisna, Ustrzyki Górne atd. Głowna beskidska sćažka bu w mjazywójnskem casu utwarjena. Ruta pódwjacornego źěla (Ustroń - Krynica) bu wót Kazimierza Sosnowskego nacerjena a w 1929 skóńcona. Pódzajtšny źěł, za projektom Mieczysława Orłowicza bu w 1935 skóńcony a wjadł do Čornohory, w ukrainskich Karpatach, kótaraž jo se tegdy w granicy Pólskeje namakała. Mjazy 1935 a 1939 nosyła mě Józefa Piłsudskego.
Rekordy
Něnt nejkrotšy cas wobejźenja cełeje sćažki pśisłuša do Macieja Więceka (inov-8 team PL) - 114 góźinow a 50 minutow (20. - 24. junija 2013) . Něga 7 lětow ten rekord jo do Piotra Kłosowicza słušał, kótaryž w septemberje 2006 jo sćažku w 168 góźinow dobył. Wobej běgarja stej GSB z pódwjacorja na pódzajtšo pśejšłej. Piotr Kłosowicz jo to bźez teama pódpěry wucynił, mjaztym až Maciej Więcek z pódpěru
Dublin
thumb|upright=1.6|Wjacorna rěka Liffey w srjejźišću města thumb|upright=1.6|Historiska kórta (wokoło 1888)
Dublin (irski Baile Átha Cliath; pó słowje: „Město pśi tramowem broźe“) jo stolica a nejwětše město Irskeje. Namaka se pśi irskem pódzajtšnem brjogu, blisko wulewa rěki Liffey do Dublińskego zalewa, a ma 506.000 wobydlarjow, toś źewjeśina irskego wobydlaŕstwa. Šołta jo Gerry Breen (Fine Gael).
Stawizny
Prědne historiske naspomnjenje ako keltiske sedlišćo Eblana jo było južo w lěśe 140 w spisach Ptolomeja. 842 su Wikingi załožyli pódla stareje jsy jich swójsku wjasku pód mjenim Dubh linn („Carne bagno“). Wót lěta 1170 stej byłej Irska a jeje stolica pód engelskem kněstwom.
W lěśe 1916 su Dublinjarje rebelěrowali z Jatšownym zběžkom pśeśiwo Englandarjam. 1919 jo był irski sejm - Dáil Éireann – wót irskich zapósłańcow załožony. Slědowałej stej Irska wójna wó njewótwisnosći a wobydlaŕska wójna. Wót 1922 jo był Dublin nachylnje głowne město lichotnego stata Irska (až do lěta 1937), a pón stolica Irskeje.
Keszthely
Keszthely jo město w Hungorskej.
Debora Patta
Debora Patta (* 13. julija 1964, Simbabwe) jo pódpołdnjoafrikańska žurnalistka, kótaraž jo była wót 1984 do 1990 šefredaktorka pódpołdnjoafrikańskich nowinow Radio 702 , wót 1990 do 1998 šefredaktorka pódpołdnjoafrikańskich nowinow e.tv.
Demokratiska Republika Azerbajdžan
Demokratiska Republika Azerbajdžan (azerbajdžanski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) jo był historiski stat w Aziji w lětach 1918-1920, kótaryž jo był na městnu źělow źinsajšnych statow Azerbajdžan, Georgiska, Rusojska, Turkojska a Armeńska.
Granice:
Joey King
Joey Lynn King (30. julija 1999 we Las Vegas, Nevada) jo US-amerikańska grajaŕka.
Linsa (optika)
thumb|Linsa thumb|Dwě linsy Linsa jo optiski statkujucy twarski element z dwěma swětło łamacyma płoninoma, z kótarejuž nejmjeńša jadna płonina jo konweksnje abo konkawnje wjelbowana.
Monmouth
Monmouth jo město w Zjadnośonem kralojstwje. Lažy nad zběžanim rěkow Wye, Monnow a Trothy w krotkozajtšnem źělu Waliziskeje, dwa kilometra na pódwjacor granicy z Engelskeju. Waliziska stolica Cardiff lažy něźi 58 kilometrow na krotki wjacor a wjelikobritaniska stolica London něźi 200 kilometrow na pódzajtšo. Monmouth ma pśisamem źewjeś tysac wobydlarjow a jo lokalny centrum wikowanja, kultury a wukubłanja.
Monmouth jo teke głowne město historiskego grobinstwa Monmouthshire.
Stawizny
thumb|left|Grod Stawizny Monmoutha se zachopinaju južo w Romskem imperiumje, ako jo stojał na městnje źinsajšnego Monmoutha romska twardnica Blestium. Mimo wójaŕskeje wažnosći jo był Blestium z wažnym industrijowym centrum – źěkowano městnym skłaźišćam zelezoweje rudy a wokolnym lěsom (k dobywanje drjewowego wugla) jo był Blestium teke centrum produkcije zeleza.
Moira Kelly
Moira Kelly (roź. 6. měrca 1968 w Queens, New York) jo US-amerikańska komikaŕka a grajaŕka.
Ulysses S. Grant
thumb|Ulysses S. Grant (1870) Ulysses S. Grant (* 27. apryla 1822, Point Pleasant, Ohio – 23. julija 1885, Mount McGregor, New York) jo był US-amerikański politikaŕ a wót lěta 1869 až do lěta 1877 prezident Zjadnośonych statow Ameriki.
Zambrów
Zambrów jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Zambrów. W 2012, jo how bydliło 22 643 luźi.
Cam Clarke
Cam Clarke (pópšawem Cameron Arthur Clarke; 6. nowembra 1957 w Burbank, California) jo US-amerikański komikaŕ a grajaŕ.
Sarah Kuttner
Sarah Kuttner (* 29. januarja 1979 w Barlinju (NDR)) jo nimska moderatorka a kolumnistka.
Ł
thumb|Ł ako njeoficialne znamješko Serbow pśi awśe
Pismik wužywa se wótergi teke ako njeoficialne narodnostne znamješko Łužyskich Serbow pśi awtach.
Zwobraznjenje na licaku
W standarźe Unicode namaka se Ł ako L with stroke na slědujucyma městnoma:
Jan Neruda
thumb|Jan Neruda Jan Nepomuk Neruda (* 9. julija 1834 w Praze; † 22. awgusta 1891 rowno tam) jo był česki žurnalist, basnikaŕ a spisowaśel. Płaśi ako załožaŕ realizma w českej literaturje.
Česka sćažka
thumb|W [[Hornja Hórka|Hornjej Hórce jo wjadła Česka sćažka pśez tak pomjenjowany Česki móst]]
Česka sćažka (teke Stary Praski puś; Česká stezka,  Böhmischer Steig) jo pomjenjowanje wšakich starych wikowańskich puśow, kótarež su wjadli z 11. lětstotka wót Mišnjańskeje marki a Górneje Łužyce pśez smugi górow Bohotskeje, Rudnych górinow a Łužyskich górow do Českeje.
Prědne njedirektne naspomnjenje takego wobchadnego zwiska sta se w lěśe 1118, ako jo se we wopismje naspomnjeł cłonistwo blisko źinsajšneje Šwikawy. Direktnje jo se naspomnjeła w lěśe 1143 semita bohemica, wjeźeca ze Starograda (Altenburg) pśez Waldenburg a Sapawu (Zschopau) do Českeje.
Łužyska wótbocna droga Českeje sćažki jo wjadła wót Budyšyna pśez Sprjewiny doł do Šluknova a dalej do Českeje Lipy.
Karlo Jordan
thumb|upright|Karlo Jordan
Karlo Jordan (* 22. maja 1885, † 3. maja 1967) jo był dolnoserbski ceptaŕ a narodny procowaŕ.
Wón jo se naroźił 22. maja 1885 ako syn serbskego ceptarja, spisowaśela a narodnego procowarja Hendricha Jordana w Popojcach. Po wuchójźenju wucabnikojskego seminara w Starej Darbni w lěśe 1906 jo nejpjerwjej styri lěta w Popojcach a wót 1910 do 1937 we Wusokej pla Wětošowa ako wucabnik źěłał. Pó zakazanju wšogo serbskego su fašisty jogo w lěśe 1937 z domownje wugnali. W Neuenburgu w Šleskej jo až do kóńca wójny pśebywał a ned po wójnje do domownje wrośił, źož jo nejpjerwjej ako sekretaŕ Domowiny w Dolnej Łužycy źěłał. Jo se sobu starał wó to, až jo se w lěśe 1949 Domowina oficialnje w Dolnej Łužycy dowoliła. W samskem lěśe jo se społniło jogo žycenje, znowa źěłaś ako wucabnik. Karlo Jordan jo był docent za dolnoserbsku rěc na Serbskej ludowej uniwersiśe w Chrósće a w Bórkowach a pózdźej na Centralnej serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Z lěta 1952 až do wuměńka jo pótom wucył na ludowej šuli w Dešnje. Karlo Jordan jo wuznamnje spěchował kulturne žywjenje Dolnych Serbow. Wót lěta 1910 jo był cłonk Maśice Serbskeje a dłujke lěta jeje pokładnik. Toś tej tradiciji slědujucy jo wót 1955 do 1957 ako župan nawjedował Chóśebusku župu. Karlo Jordan jo 3. maja 1967 w Chóśebuzu wumrěł.
Kiskunhalas
Kiskunhalas jo město w Hungorskej.
Lilongwe
Lilongwe jo stolica pódpołdnjownoafriskego kraja Malawi. Lažy w srjejźišću Malawija, jano 50 km wót mosambikskeje a sambiskeje granicy a 80 km wót Malawiskego jazora zdalone we wusokosći wót 1200 metrow nad głaźinu mórja we wusokej rowninje a ma wokoło 650.000 wobydlarjow. Dla dobrego měsćańskego planowanja su drogi w stolicy relatiwnje šyroke - kaž bulewardy - a jadnotliwe ležownosće wjelike. Lilongwe jo politiske a zastojniske srjejźišćo Malawija, pak nic góspodaŕske. Toś tu rolu grajo nejwětše a nejstarše malawiske město Blantyre w samym pódpołdnju kraja.
Wjelicka banja
Wjelicka banja (Cucurbita maxima) jo rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae).
Lilongwe
Město załožyjo se akle w lěśe 1947 ako wikowański centrum tegdejšeje britiskeje kolonije Njassaland. Pó njewótwisnosći Malawija w lěśe 1964 su se dla centralnego połoženja za Lilongwe ako stolicu rozsuźili. Wót lěta 1994 jo Lilongwe teke sedło parlamenta, kótarež jo był do togo w měsće Zomba – něźi 230 km na krotkem zajtšu wót Lilongwe.
Lilongwe ma mjazynarodne lětanišćo Kamuzu a dwa wót pěś institutow malawiskeje uniwersity.
Wuglikowy dioksid
mini|rechts|200px|Wuglikowy dioksid rechts|mini|200px|Wuglikowy dioksid Wuglikowy dioksid (CO2) jo bźezbarwny, njewónjaty płun, kótaryž jo śěšy ako powětš. Rozžydnjony, wón mócnje se wuwarjujo a nachylnje śopłotu z wokolina wuśěgujo, tak až nastawa běły wuglikowodioksidowy sněg (druge mě: suchy lod). Toś ten suchy lod se wuwarjujo bźez roztajanja (sublimuje), togodla wón jo dobra chłoźeńska a konserwěrowańska maśizna.
Wón se rozpušća we wóźe k wuglikowej kisalinje (H2CO3). Wón se wužywa za wuglikowodioksidowe napoje, kótarymž wuglikowa kisalina da kisałkojty słod.
Dokulaž wuglikowy dioksid jo śěšy ako kislik, wón ma nachylnosć wutłocowaś kislik z jamach a twóriś płunowe jazory. Togodla jo móžne dušyś w takich městach, na pś. studnje abo sila.
Wuglikowy dioksid jo głowny wobstatk powětša, z něźi 0,038% pó wolumenje. Wón jo wažny dokulaž wón se wužywa wót rostlinow za fotosyntezu. Mimo togo wón jo bazowy akter pśi rostlinarnjowym efekśe  a togodla se procuju  wót rozdźělnych instancow  pómjeńšowaś jogo emisiju do atmosfery za cas slědnych lětźasetkow (na kóncu 20. lětstotka a zachopjeńk 21. lětstotka).
Wobswětowy problem
Wót industrielneje rewolucije su emisijowali do atmosfery miliony tonow wuglikowego dioksida, ale pśedewšym wokoło lět dla powšyknego a zaindustrielnego a zatransportowego wužyśa wugla, njesměrny producent wuglikowego dioksida, emisjia CO² jo drastiski stupała. Pó drugej swětowej wójnje se jo nowa industrielna rewolucija wótměwała, kótaraž jo nowe stupanje toś tych emisijow wustatkowała. Rowno pśed toś tymi rosćenjami a dla specifiskich podawkow se jo małke zniženja wótměwali, kaž na pś. za cas prědna a drugej swětowej wójnje, pó ekonomiskej krizy lěta 1929, pó drugej naftowej krizy lěta 1979 a pó krizy kóńcecego Sowjetskego zwězka. Za cas slědnych lětźasetkow rost jo był wjelgin wušy w Aziji dla tegdejšego spěšnego industrielnego rosta, ale hyšći emisija CO² se pśedewšym w južo wuwitych krajach a pśedewšym w Zjadnośonych statach Ameriki wótměwaś.
Głowne producenty (w lěśe 2004)
To groni, mimo Zjadnośonych statow Ameriki, Kanady a Japańskeje, wše su kraje pódwjacorneje Europy. Pad USA jo późiwanja gódny, jolic wótwažuju, až toś ten kraj njeakceptěrujo wupołnjowaś wjele mjazynarodnych dogronow, kaž ten Protokol Kioto (1997). Jano w Zjadnośonych statach Ameriki funkcioněrujo wěcej ako 245 milionow jězdźidłow. Zjadnośone staty Ameriki jo zagronite za 27 % emisijow, mjaztym ceła Europa jano za 24 %. Rusojska za 15 % a pódzajtšna Azija (Chinska) za 11 %. Ceła Afrika jano za 2'5 % a Pódpołdnjowa Amerika za 3 %. W pśerězku emisija CO² bu zawinowana wót produkcije elektriki (33 %), industrije (25 %), transporta (24 %), dom a topjenje (13 %) a rafinerije (5 %).
Mick Jagger
Mick Jagger (Michael Phillip Jagger; * 26. julija 1943, Dartford, Engelska) jo britiski spiwaŕ a muzikaŕ. Wón jo dłujkolětny spiwaŕ rockoweje kupki The Rolling Stones.
Maya Angelou
Maya Angelou (pópšawem Marguerite Annie Johnson (* 4 apryla 1928 w St. Louis, Missouri, † 28 maja 2014 w Winston-Salem, North Carolina) jo była US-amerikańska spisowaśelka, a basnikaŕka.
Tyca
thumb|right|300px|Dwójna tyca thumb|250px|Šema wó nastaśu tyce
Tyca (teke bogowa tyca) jo sedymbarwny wobłuk na njebju, napśeśiwo słyńcu, se napórajuca dla refrakcije a difrakcije słyńcnych pšugow w chrapach dešća. Wóna se stanjo, jolic dešćujo a słyńco swěśi na slěznem boku wobglědowarja. Barwy su (w toś tom pórěźe): cerwjena, oranžowa, žołta, zelena, módra, indigo (módra), wioletna (purpurowa). Njewidnej susednej barwje stej infracerwjeń a ultrawiolet.
Newton jo originalnje (1672) jano pěś primarnych barwow mjenjował: cerwjena, žołta, zelena, módra a wioletna. Pózdźej wón jo oranžowu a indigo pśidał, dajucy sedym barwow analogiski k licbje muzikowych notow.
Tak mjenjowana głowna tyca wobstoj z kružkow z barwami spektruma. Rědko se teke sekundarna tyca jawi, jolic se pšugi słyńca dwójce reflektěruju, w dešćowej kapce łamju. (Jolic se pšugi jano jaden raz reflektěruju, pótom se głowna tyca jawi.)
Glědaj teke
100px
Lijepa naša domovino
thumb|Monument wó Chorwatskej Hymnje natwarjony z pśicynu jeje stolětnego jubileja pśi droze mjaz [[Klanjec a Kumrovec.]] Lijepa naša domovino (serbski: "Naša rědna domownja") jo narodna hymna Chorwatskeje. Wóna pśed tym jo była hymna socialistiskeje republiki Chorwatska, a bywa toś ta noweje republiki Chorwatskeje pó jeje njewótwisnosći w lěśe 1991.
Originalny tekst jo se źěłał wót Antun Mihanović, a prědny raz bu publicěrowany pód titelom Horvatska domovina ("Chorwatska domizna") w lěśe 1835. Muzika jo wót Josif Runjanin w lěśe 1846 komponěrowana. Wóna bu prědny raz kaž chorwatska hymna w lěśe 1891 grana.
Chorwatski
Lijepa naša domovino,
Oj junačka zemljo mila,
Stare slave djedovino,
da bi vazda sretna bila!
Mila, kano si nam slavna,
Mila si nam ti jedina.
Mila, kuda si nam ravna,
Mila, kuda si planina!
Nit' ti Dunav silu gubi,
Sinje more svijetu reci,
Da svoj narod Hrvat ljubi.
Dok mu hrašće bura vije,
Dok mu mrtve grobak krije,
Dok mu živo srce bije!
Esperantorěcny pśełožk
Nia bela hejmlando, O do sentima kaj kompleza, Nia patra antikva gloro, vi ..u esti benis (por) cxiam. Kara, vi estas nia nura gloro, Kara, vi estas nia nur unu, Kara, ni amas viajn ebenajxojn, Karan, ni amas viajn montojn. Drava, Sava, dauxre fluu, Danubo, ne perdi vian viglecon, Profundan bluan maron, diri al la mondo, Kiu(j) Kroato amas lin homojn. Dum li kampoj estas kisita de sunbrilo, Dum li kverkoj estas vipita de sovagxaj ventoj, Dum li karuloj iras al la Cxielo, Dum li viva koro venkas.
Pablo Neruda
Pablo Neruda (pópšawem Neftali Reyes Basoalto; * 12. julija 1904 w Parral; † 23. septembra 1973 w Santiago de Chile) jo był chilski basnikaŕ, spisowaśel a politikaŕ. Wón jo był aktiwist pśeśiwo fašizmoju w Špańskej a swójom rodnem kraju. W lěśe 1971 jo dostał Nobelowe myto za literaturu.
Wjelika koalicija
Wjelika koalicija jo kněžaŕstwowa koalicija nejmócnjejšeju stronowu w parlamenśe. W zwězkowej republice Nimskej stej to tradicionelnje CDU/CSU a SPD, tak pomjenjowanej ludowej stronje. W kněžaŕstwowych dobach wjelikich koalicijow jo parlamentariska opozicija namała, což jo głowny dypk kritiki napśeśiwo takim politiskim konstelacijam.
W Awstriskej jo była wjelika koalicija pó Drugej swětowej wójnje nejcesćejšy koaliciski model.
Teplice
miniatur|hochkant|Radnica miniatur|hochkant|[[Mrětwowy słup – w slězynje nalěwo: Děkanatowa cerkwja Jana Dupjarja, napšawo grodowa cerkwja]] miniatur|hochkant|Grodowa cerkwja swěteje kśicy thumb|Grod Teplice miniatur|Grodowy park miniatur|hochkant|Pražrědło „Pravřídlo“ miniatur|hochkant|Wutwark na fasaźe gymnaziuma
Teplice, do 1948 Teplice-Šanov (nim. Teplitz-Schönau, něgajšnje teke Töplitz), jo wokrejsne město z 50.728 wobydlarjami (2011) w pódpołnocnem źělu Českeje w Ústeckem kraju. Lažy w zdalonosći wót 15 km na pódwjacor wót města Ústí nad Labem. W měsće su byli kupjele, kótarež w 18. a 19. stolěśu su prominentne ze cełeje Europy woglědowali. 1812 stej se tam zmakałej Beethoven a Johann Wolfgang von Goethe.
Udo Jürgens
miniatur|Udo Jürgens w lěśe Udo Jürgens (* 30. septembra 1934 w Celowcu (Korutańska) ako Udo Jürgen Bockelmann; † 21. decembra 2014 w Münsterlingenje, Šwicarska ) jo był awstriski komponist, pianist a spiwaŕ. Płaśi z něźi 100 milionami pśedanych tonowych nosarjow ako jaden z nejwuznamnych zabawjenskich muzikarjow w nimskorěcnem rumje.
Leigh Francis
Leigh Francis (pópšawem Leigh Szaak Francis; 30. apryla 1973 w Hitchin, Engelska) jo britiski komikaŕ a grajaŕ.
Komárom
Komárom jo město w Hungorskej.
Hendrich Jordan
Hendrich Jordan, nim. Heinrich Jordan, teke Hajndrich Jordan (* 20. februara 1841, Čelno - † 3. měrca 1910, Popojce) - serbski folklorista, spisowaśel, pśełožowaŕ‎, ceptaŕ w Popojcach a zběraŕ dolnoserbskich bajkow. Wón jo był sobuzałožaŕ Maśice Serbskeje a jo teke awtor dolnoserbskeje wersije hymny Rědna Łužyca.
Hendrich Jordan jo se naroźił ako syn wucabnika. Jordan jo wudał dwě górnoserbsko-nimskej cytance za pšuske šule: Serbsko-němska prěnja čitanka za srjedźne klasy (1864) a Wjetša čitanka za młodych a starych (1870). Wón jo pisał teke do serbskich casopisow a jo zběrał ludowe pěsni a basnice.
Keith Richards
Keith Richards (* 18. december 1943, Dartford, Engelska) jo był britiski muzikaŕ.
Grajewo
Grajewo jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Grajewo. W 2012, jo how bydliło 22 375 luźi.
Bhutan
Bhutan jo stat w Aziji. Jogo susednej stata stej Indiska a Chinska.
Banská Bystrica
Banská Bystrica ( Neusohl) jo město Słowakskeje. Ma 78.327 wobydlarjow a lažy w centrumje kraja.
thumb|left|Banská Bystrica
Tramwajki w Szczecinje
Tramwajki w Szczecinje, abo: elektriske w Szczecinje (pól. Tramwaje w Szczecinie) su system kólejowego wobchada w pólskem měsće Szczecin. Szczeciński elektriski system jo był wutwórjony w 1879. System wobstoj z 12 linijow, a dłujkosć linijow jo 112,77 km. Transportowej organizaciji systema se groni "Tramwaje Szczecińskie".
Japańska banja
Japańska banja (Cucurbita moschata) jo rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (Cucurbitaceae).
Wopis
Japańska banja jo jadnolětna, zelišćowa rostlina, kótaraž lězecy rosćo a dłujkosć wót až do 6 metrow dośěgnjo. Ceła rostlina jo lažko až gusto kósmata. Wurostkowe wóski su lažko granjate.
Łopjena
Łopjenowe wogonki su 30 centimetrow abo dlejše. Łopjenca jo šyroko owalnje-wutšobojta až pśisamem kulowata a (20 až 25) x (25 až 30) centimetrow wjelika a jo běło dypkowana. Wóna jo lažko lapata z tśi až pěś owalnymi až tśirožkatymi lapami. Łopjenowa kšoma jo zubato-rězana.
Kwiśonki
Japańska banja jo jadnodomny rozdźělnjeno-rodny. Kwiśonki stoje pó jadnom w łopjenowych rozporach. Muske kwiśonki maju 16 až 18 centimetrow dłujki kwiśonkowy wogonk, wjelgin krotki keluch a su šyroko zwónkate až šklickate. Krona jo pěś až 13,5 centimetrow dłujka, kronowe cypliški až do tśeśiny kronowu dłujkosć maju.
Płody
thumb|Płod Płody su pó formje a barwje wjelgin wariabelne pancerowe jagody, mjaztym až forma zwětšego formje płodnika wótpowědujo. Powjerch jo gładki abo z kórabjami wobsajźony, rědko brodajcojty abo zernkaty. Barwa jo jasno- až śamnozelena, jadnobarwiśe zelena abo z kremobarwitymi flackami, abo ceło běła. Škóra jo tłusta, měka a źaržaty. Płodowe měso jo jasno- až kałaśe oranžojte až zelenkowate. Słod jo lažko až wjelgin słodki, měso jo měke a w cełku nic niśate. Mnogolicbne semjenja su owalne až eliptiske, (8 až 21) x (5 až 11) milimetrow wjelike a maja nažółty-běły powjerch. thumb|Łopjeno
Rozeznawanje wót drugich banjow
Wót drugich kultiwěrowanych banjow góźi se japańska banja pśez slědujuce znamjenja rozeznawaś: Płodowy wogonk jo twardy, ma kulojte grany a se na płodowem nasajźonku mócnje rozšyrjujo. Kijašk jo twardy a jo gładko wucerjowany. Łopjena su pśisamem kulojte až lažko lapate a měke. Semjenja su běłe až brune, powjerch gładki až lažko gropny, kšoma jo jasnje zwětšego zubkaty a śamnjejša. .
Jonna Tervomaa
thumb|Jonna Tervomaa
Nejwětše wuspěchy Tervomaa woprijmu "Suljettu sydän" (1998), "Yhtä en saa" (1999), "Rakkauden haudalla" (Helmiä ja sikoja soundtrack, 2003), "Myöhemmin" (2004) a "Se ei kuulu mulle" (2004).
Komló
Komló jo město w Hungorskej.
Dešank
thumb|right|Dešank na kórśe Chóśebuza Dešank (nim. Dissenchen) jo wót 6 decembra 1993 měsćański źěl Chóśebuza. Jěsnjej jo to była wjas a samostatna gmejna. Dešank ma 1.143 wobydlarjow.
1.1.1954 jo w Dešanku nastała Centralna serbska rěcna šula
Rolny knochac
Rolny knochac (Calendula arvensis) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (Asteraceae).
Michał Hórnik
Michał Hórnik (* 1. septembra 1833 we Worklecach; † 22. februara 1894 w Budyšynje) jo był serbski duchowny a jaden z nejwažnjejšych spěchowarjow serbskego pismojstwa 19. stolěśa.
Rolny knochac
Wopis
Rolny knochac jo lažeca abo wustupujuca jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 40 cm. Wóna wót spódka roznogaśujo.
Sejźece łopjena su dłujkojte-lancetojte a w lěśe zelene.
Kwiśonki
Kwiśo wót nalěśa až do nazymy, toś wót junija až do oktobra, pśi miłym wjedrje samo až do jěsneje zymy. Kwiśonki su złote a wutwórje dłujko wogonkate głowki z pśeměrom wót 10 až do 20 mm. Pśikšywne łopjeńka su rowno dłujke. Jězykowe kwiśonki su kaž rorkowe kwiśonki žołte, stoje jano w jadnej rěźe a dośěgnu dłujkosć wót 7 až do 15 mm.
Płody
Zwenkowne płody su linealne, wurownane, mjaztym až nutśikowne płody su zakulone. Papus felujo.
Stojnišćo a rozšyrjenje
Rostlina jo w regionje Srjejźnego mórja rozšyrjona. Rosćo w pódpołdnjowej a srjejźnej Nimskej ako rolne zele a na winicach.
Anatolij Solowjanenko
Anatolij Solowjanenko (roź. 25. septembra 1932, wum. 29. julija 1999) jo był ukrainski spiwaŕ a muzikaŕ.
Hajnówka
Hajnówka jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Hajnówka. W 2012 jo how bydliło 21.834 luźi.
Hugo Gunckel Lüer
thumb|Hugo Gunckel Hugo Gunckel Lüer (* 23. awgusta 1901 we Valdivia, Chilska; † 10. julija 1997 w Santiago de Chile) jo był chilski botanikaŕ a aptejkaŕ, kótaryž stwóri zakłady za modernu botanisku taksonomiju.
Texas
Texas jo zwězkowy amerikański stat.
Słuša k pódpołnocnemu amerikańskemu kontinentoju. Texas jo pśišeł w lěśe 1845 k Zjadnośonym statam Ameriki.
Joan Fuster
thumb|250px|Joan Fuster Joan Fuster i Ortells (*23. nowembra 1922 w Sueca, Valenciaski kraj - † 21. junija 1992 w Sueca) jo był špański spisowaśel, kótaryž jo głownje w katalańšćinje pisał.
Jan Rak
Jan Rak, łat. Johannes Aesticampianus, nim. Johannes Rack a Hans Rack (roź. 1457 w Žemrju, wum. 31. maja 1520) – jo był humanistiski wucony serbskego póchada, teolog, basnikaŕ a spisowaśel, załožaŕ Chóśebuskeje łatyńskeje šule (gymnaziuma). Wón jo był poeta laureatus.
Wón jo se w Žemrju (Sommerfeld) naroźił ako syn Mata Raka. Pón jo studěrował w Krakowje, źož jo teke w lětach 1491-1498 źěłał ako wucabnik retoriki. 1498-1502 jo drogował a źěłał we wšakich uniwersitach (Wien, Bologna, Rom, Straßburg, Basel).
Publikacije
bźez datuma a města wudaśa:
Patricia Janečková
Patricia Janečková (naroźona 18. junija 1998 w Nimskej) jo operowa spiwaŕka wót słowakskego póchada a dobyśaŕka česko-słowakskego telewizijnego wuběźowanja Talentmania w decembrje 2010. Ned pó dobyśu w telewizijnem wuběźowanju wóna jo swětosławna pśez wusćełanje CNN bywała.
John Goodman
Jonathan Stephen "John" Goodman (20. junija 1952 w St. Louis, Missouri) jo US-amerikański grajaŕ, spiwaŕ, filmowy producent a komikaŕ.
Myanmar
Myanmar (stare: Birma) jo stat w krotkozajtšnej Aziji pśi pśibrjogu Zalewa Bengalskeje w Indiskem oceanje. na pódpołnocy kraja jo góry Himalaja, na pódwjacorje górske pasmo zakóńcone pśez Arakanske góry. Na pódzajtšu jo Šanska płonina, we srjejźi nižyna rěki Irawadi.
Nowa stolica Myanmar jo Naypyidaw w srjejźišću kraja, nejwětše město a góspodaŕski centrum pak Rangun blisko pobrjoha Indiskego oceana.
thumb|300px|Nowe głowne město thumb|300px|Administratiwne rozdźělenje Myanmara
Łeba
Łeba jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Lębork. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 808 luźi.
Himalaja
thumb|[[Mount Everest (8848 m) a Lhotse (8516 m) – nejwuša a stwórta nejwuša góra na swěśe]]
Himalaja jo smuga górow w pódpołdnjowej Aziji, w kótarejž se nejwuše góry swěta namakaju.
Rozpśestrěwa se na dłujkosći wót něźi 3.000 kilometrow mjaz Afghanistanom a Myanmarom a twóri až do 350 kilometrow šyroku geografisku barieru mjazy indiskim subkontinentom na pódpołdnju a Tibetiskej wusocynu na pódpołnocy. W Himalaja stoje źaseś wót cełkownje styrnasćo wosomtysačnikow, mjazy nimi Mount Everest (8.848 m), nejwuša góra na swěśe.
Mě Himalaja póchada ze Sanskrita a wobstoj ze słowowu hima (sněg) a alaja (městno, bydlenje).
W dolnoserbšćinje mě Himalaja jo indeklinabelne.
Serbski muzej (Chóśebuz)
thumb|Serbski muzej Chósebuz Serbski Muzej w Chóśebuzu jo se załožył w lěśe 1994. Wón zaběra se ze stawiznami a folklorom serbskego žywjenja Dolneje Łužyce.
Jaden z kuratorow Serbskego muzeja jo Werner Měškank.
Sokółka
Sokółka jo město w Pólskej, w podleskem wójewódstwje, we wokrjesu Sokółka, w gmejnje Sokółka. W 2012, jo how bydliło 18 974 luźi.
Werner Měškank
Werner Měškank, nim. Werner Meschkank (*15. měrca 1956 ) jo serbski žurnalist, kurator Serbskego muzeja w Chóśebuzu, załožaŕ kupki Serbska namša a spisowaśel. Werner Měškank pišo w dolnoserbskej rěcy teksty spiwow za Serbski rozgłos, na pś. W mórju wóda stupa (spiwa Aaron Priedigkeit, muzika Matthias Kießling), Ma fijałkowu sukničku (spiwa Oliver Thomas). Wón jo teke napisał teksty za spiwy, kotarež su na cejdejce ''Zgubjone wěcy. Nowe źiśece spiwy'' z muziku Sebastiana Elikowskego-Winklera wózjawjone. Wón jo był teke moderator prědnego serbskego telewiznego magacina "Łužyca".
Wón jo syn Alfreda Měškanka, bydli w Zaspach.
Apioideae
Apioideae su pódswójźba znutśika swójźby wokołkowych rostlinow (Apiaceae abo Umbelliferae). Z wěcej 400 rodami a 3500 družynami su na formach nejwěcej bogata pódswójźba.
Systematika
Kladogram wót Apiaceae z Apioideae a drugimi pódswójźbami wokołkowych rostlinow (Apiaceae):
miniatur|Habitus a kwiśonkowe stołki [[Peloponnesische Schirmdolde|Peloponnesischen Schirmdolde (Molopospermum peloponnesiacum).]] W pódswójźbje Apioideae jo wěcej 400 rodow a něźi 3500 družynow. Moderne pśepytowanja z gentechniskimi metodami pokazuju, až starodawna na morfologiji płodow bazěrujuca klasifikacija znutśika pódswójźby w šyrokich źělach njetrjefaca byś musy a jo k wjele njemonofyletiskim (pśir. kladistika) kupkam wjadła. Rozdźělenje pódswójźby do tribusow a rodow je togodla w běgu a aktualnje pśedmjat intensiwnego botaniskego slěźenja. Z Anthony R. Magee u. a. 2010 słušaju teke rody něgajšnych Saniculoideae ako dwa tribusa Steganotaenieae a Saniculeae sem.
miniatur|Habitus, listowe łopjena a dwójne wokołkowe kwiśonkowe stołki [[Kopśica|kopśicy (Foeniculum vulgare).]] miniatur|Habitus, listowe łopjena a kwiśonkowy stołk wót [[Bupleurum angulosum.]] miniatur|[[Gusyne stopki (Aegopodium podagraria)]] miniatur|[[Lichtensteinia lacera]] miniatur|Habitus a listowe łopjena [[Großer Wasserfenchel|Großen Wasserfenchel (Oenanthe aquatica).]] miniatur|[[Große Bibernelle (Pimpinella major)]] miniatur|[[Sterndolde (Astrantia major)]] miniatur|[[Laser trilobium]] miniatur|[[Strahlen-Breitsame (Orlaya grandiflora)]] miniatur|[[Süßdolde (Myrrhis odorata)]] miniatur|[[Venuskamm (Scandix pecten-veneris)]] miniatur|[[Gewöhnlicher Klettenkerbel (Torilis japonica)]] miniatur|Ausschnitt des Blütenstandes von [[Hundspetersilie (Aethusa cynapium)]] miniatur|[[Arznei-Engelwurz (Angelica archangelica)]] miniatur|[[Hirschwurz-Haarstrang (Peucedanum cervaria), Blütenstandsausschnitt]] miniatur|[[Kümmelblättrige Silge (Selinum carvifolia)]] miniatur|[[Pferdeeppich (Smyrnium olusatrum)]] miniatur|Wurězk płodowego stołka z młodymi płodami [[Alpen-Augenwurz (Athamanta cretensis).]] miniatur|[[Strahliger Hohlsame (Bifora radians), Ausschnitt des Blütenstandes.]]
Kurt Georg Kiesinger
Kurt Georg Kiesinger (* 6. apryla 1904 we Württembergskim Ebingenje; † 9. měrca 1988 w Tübingenje) jo był nimski politikaŕ strony CDU, wót lěta 1958 až do lěta 1966 ministarski prezident Baden-Württembergskeje a pó tom až do 1969 tśeśi zwězkowy kanclaŕ Nimskeje zwězkoweje republiki. Jo nawjedował wjeliku koaliciju stronow CDU a SPD. Mjazy 1967 a 1971 jo był pśedsedaŕ CDU.
Cheryl Hines
Cheryl Ruth Hines (21. septembra 1965 we Miami Beach, Florida) jo US-amerikańska grajaŕka a režiserka.
Kurt Georg Kiesinger
Kiesinger jo był swójogo cłonistwa w stronje NSDAP dla w zjawnosći cwibelny.
Marcus Końcaŕ
Wón jo na Lipšćańskej uniwersiśe serbšćinu a stawizny na ceptaŕstwo za gymnazium studěrował. W lětach 2015-2019 jo wón był cłonk Rady za nastupnosći Serbow.
Schmachtenhagen
Schmachtenhagen jo měsćański źěl Bóźowa (nim. Oranienburg) w bramborskem wokrejsu Oberhavel. Schmachtenhagen lažy na pódpołnoc wót Barlinja, pśi Wrjoskej zeleznicy (nim. Heidekrautbahn) na połnocne Habolowego nižynje njedaloko do gmejnow Wandlitza a Sachsenhausena. Schmachtenhagen ma wokoło 2.109 wobydlarjow.
Salvador Allende
Salvador Allende Gossens [] (* 26. junija 1908 we Valparaíso; † 11. septembra 1973 w Santiago de Chile) jo był chilski gójc a politikaŕ a wót lěta 1970 do lěta 1973 prezident Chilskeje. Wón jo wopytał socializm demokratiski w Chilskej etablěrowaś. Bu w běgu wójaŕskego putša w lěśe 1973 zamordowany.
Thimphu
thumb|left|Wid do města Thimphu jo głowne město Bhutana a jadna z nejmjeńšych stolicow swěta. Ma pśisamem wósymźaset tysac wobydlarjow a jo nejwětše město stata. Lažy na pódwjacorje Bhutana we wusokosći 2320 m nad mórskeju głaźinu.
Karelska
thumb Karelska ( Karjala, Карелия, karelski Karjala) jo historiska krajina na dłujkem pódwjacorje Rusojskeje a w pódzajtšnej Finskej. Nejwětše město jo Petrozawodsk.
Flávia Alessandra
Flávia Alessandra Martins da Costa (* 7. junija 1974, Arraial do Cabo, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.
Karelska
Stawizny
thumb|Wopon
Hochoza
Hochoza ( Drachhausen) jo wjas a gmejna w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej. Lažy we wusokosći 61 metrow nad mórskeju głaźinu a ma 855 wobydlarjow. Hochoza jo jadna z mało źinsajšnych dolnołužyskich wjaskow, źož jo dolnoserbska rěc w zjawnosći prezentna. Gósćencoju se groni Złoty płon a wjas ma teke mały muzeum. Hochoza jo teke jadno z weju srjejźišćowu Folklornego festiwala Łužyca. Fryco Wojto - šołta Hochozy - se za wužywanje serbšćiny w swójej wsy zasajźujo.
Na połdnju wót gmejny běžy Sprjewja a Małksa.
Znate Hochozarje: Erwin Hanuš, Fryco Wojto, Mjertyn Grys
Dlininowy krejz
Dlininowy krejz a meridian
Tak laže na pś. na dlininowem krejzu 13,5° pódzajtšo: Greifswald, Berlin, Passau a Spittal an der Drau - rowno tak ako „mjazy nimi“ město Plzeň w Českej, ako na pódpołnocy šwedski Karlstad a na pódpołdnju Palermo na Sicilskej, Tripolis (Libyska) a Luanda (Angola). Gdy by my wjeliki krejz na drugu hemisferu pódlejšyli (pótakem my by na napśeśiwny meridian z geografiskeju dlininu 166,5° pódjwacor glědali), my by pśez Antarktis ku Cookowym kupam a Kiribatijeju, a mimo Hawaiija k Aleutam a Beringowej droze dojšli. Dlininowy krejz 13,5° pódzajtšo jo pótakem identiski z dlininowym krejzom 166,5° pódwjacor.
Rozdźěl mjazy dlininowym krejzom a meridianom wšak změšujo se cesto we wšednej rěcy geografije. Za astronomow běžy meridian pśez połne 360° na njebjaskej kuli, ale mysle pśi toś tom słowje głownje na jogo górnu połojcu. Tam kulminěrujo słyńco kužde połdnjo (meridies = połdnjo), mjaztym až běžy połnoc pśez niski wobłuk.
Dokradnjejše wobglědowanje dlininowych krejzow
Zapśimjeśe dlininowy krejz póchada w samskej měrje z matematiki, geografije a astronomije - źož wužywa se teke kśiwe dlininowe krejze w nastupanju ekliptiki (pózdatna cera słyńca) a samo ptaškowu drogu. Ale teke mjasecowe kórty maju swóje (selenografiske) dlininy, a w astronawtice k planetam a za zaměry póstajenja cery muse se cesto dosołnje hynac połožyś.
Dlininowe krejze na zemi a drugich deforměrowanych kulach
Gaž wobglědujomy zemju dokradnjejšej, ga njedajo se wěcej za kulu měś, ale jo trjeba nanejmjenjej jeje wopłonjenje zapśimjeś. Zemska pódoba jo rozmjej pśez wšednu rotaciju a jeje centrifugalnu móc na ekwatorje brjuchata a w polarnych regionach płońša ako kula jadnakeje wjelikosći. Rozdźěl w radiusach jo skóńcnje 21.387 metrow (abo 1:298,24 srědnego ekwatorowego radiusa wót 6.378.137 metrow).
Na idealnem zemskem elipsoiźe (kótaryž wótpowědujo až na 100 metrow mórskej głaźinje resp. geoidoju), su drje dlininowe krejze elipse, ale nanejmjenjej wšykne jadnak dłujke. Na matematiskej zemskej pódobje geoida wšak maju snadnje njejadnake měritko. W astrogeodeziji njedefiněruju se wěcej ako gładka linija, ale pśez jich zgromadnu astronomisku dlininu. Njepšawidłownosći (až něźi 1 km napšawo/nalěwo wót srjejźneje meridianoweje rowniny) póchadaju z lokalnych a regionalnych wósebnosćow zemskego śělesa a daju se pśez anomalije śěžnosći resp. lotowe wótchylenja modelěrowaś.
Wjelikosć zemskich dlininowych a šyrinowych krejzow
Ako górjejce naspomnjone, su dlininowe krejze na (idealizěrowanej) zemi wšykne jadnak dłujke, mjaztym až radius šyrinowych krejzow wóteběra z kosinusom geografiskeje šyriny k polam (r = R·cos B).
Dokulaž wšykne dlininowe krejze kule su wjelike krejze, źěle (gromaźe ze swójim 180°-pendantom) zemju do pó dweju połojcowu. Cynje to teke na (wopłonjenem) zemskem elipsoiźe, tam wšak maju formu elipsow.
Do połojcowu źěleca kakosć maju dlininowe krejze (resp. dlininowe elipse) ze zemskim ekwatorom zgromadne, kótaryž wšak jo ako nejdlejšy šyrinowy krejz na napšawdnej zemi wó 0,2 ‰ dlejšy: měri w mórskem niwowje 40.075 km, dlininowe krejze wšak jano 40.008 km.
Metrowa konwencija
Metrowa konwencija pak njejźo direktnje na měrjenja w Lapskej a Peruwje slědk, ale na rozměrjenje źělnego kusa meridianowego kwadranta (běrtyl wjelikego krejza, kótaryž běžy pśez Paris). Wobej astronoma Jean-Baptiste Joseph Delambre a Pierre Méchain stej ceru wót Dünkirchena až do Barcelony (něźi 10° šyrinoweje diference) z trigonometriskimi srědkami rozměriłej a stej šyrinowu diferencu z astronomiskimi srědkami zwěsćiłej. Pó měnjenjach wó formje zemje, kótaraž jo se w rozměrjenjach w Peruwje a Lapskej (blisko ekwatora a pódpołnocnego pola) zwěsćiła, jo se dała z togo dłujkosć cełkownego kwadranta woblicyś. Pśi tom pśiźo k systematiskim měrjeńskim zmólkam Méchaina, kótarež jo z pedanterije pódtłocył. Toś te zmólki su naslědku k njedokradnemu póstajenjeju metrowego standarda wjadli.
Karibiske mórjo
thumb|Kórta Karibiskego mórja Karibiske mórjo jo pódlańske mórjo Atlantiskego oceana. Lažy na pódwjacorje Atlantiskego oceana pśed brjogom Ameriki a ma płoninu wót 2.754.000 km².
Indiski ocean
thumb|Indiski ocean Indiski ocean jo ocean, kótaryž lažy mjazy Afriku, Aziju, Awstraliju a Antarktiku. Ma płoninu wót něźi 73 556 km² (něźi 20 % wódowego pówjercha zemje) a jo toś tśeśi nejwětšy ocean na zemi (pó Śichem oceanje a Atlantiskem oceanje).
Eurazija
right|300px|Vyznačení Eurazije na kórśe
Indiski ocean
Na dłujkem wjacorje jo Indiski ocean zwězany pśez Arabiske mórjo, Cerwjene mórjo a wobchadnje wuznamny Suezski kanal ze Srjejźnym mórjom.
Eurazija
Eurazija ( Eurazia) jo wobznamjenjenje za zwisujucy kontinent na Zemi wobstajucy z dweju kontinentowu Europy a Azije, jo źěl Eurafrazije. Zapśimjeśe Eurazije jo zawjadł w 19. stolěśu geolog Eduard Suess. Na ten part ku kulturnym rozdźělam, kótarež w zachadnosći su wuculi Europejarje, jo kontinent kumštnje źělony do dweju kontinentowu.
Indiski ocean
Wjelike kupy Indiskego oceana su Madagaskar, Sri Lanka a někotare kupy Indoneziskeje.
Eurazija
Źělona linija su góry Ural, rěka Ural, Kaspiski jazor, Kumomanyčska pśepadlina a Carne mórjo, tato źělona linija ale njejo generalnje pśipóznata. Ako wó źělach granice se teke powěda wó górach Kawkaz a rěce Embje.
Kwas klěbowy
mini|Kwas štosujo we tejzce
Klěbowy kwas jo tradicionelne wuštosowane słowjańske a baltiske piśe, kenž se pśigótujo zwětšego z rdžynego klěba, znatego w centralno-, pódzajtšnoeuropskich a aziskich krajach ako "carny klěb". Kwas se klasificěrujo ako njealkoholiski pó standardach Ukrainy, Běłoruskeje, Rusojskeje, Letiskeje, Litawskeje, Pólskeje, Hungorskeje, Serbiskeje a Rumuńskeje, dokulaž wopśimjeśe alkohola pśi fermentaciji typiski jo niske (0.5–1.0% or 1–2 proof).
Terminologija
Słowo kwas jo wótwóźone wót starocerkwinosłowjańskego квасъ, proto-słowjańskego *kvasъ (kwas, fermentěrowane piśe) a skóńcnje wót protoindoeuropskego *kwat- ('sour'). Źinsa słowa su pśisamem samskeː běłoruskiː квас, kwas; rusojski: квас, kwas; ukrainski: квас/хлібний квас/сирівець, kwas/chlibny kwas/syriwec; pólski: kwas chlebowy (klěbowy kwas); letiski: kvass; rumuński: cvas; hungorski: kvasz; serbiski: kвас; chinski: 格瓦斯/克瓦斯, géwǎsī/kèwǎsī.
Gótowanje
Kwas se pśigótujo pśirodnje z fermentaciju klěba, wótergi wěrcowany z sadami, jagodami, rozynkami. Źinsa kwas se zwětšego gótujo wót rdžyneje topjeńce, cukora a droždźejow.
Naya Rivera
Naya Rivera (roź. 12. januara 1987 w Valencia, Kaliforniska, wum. 8. julija 2020 Jazor Piru, Kaliforniska) jo była US-amerikańska grajaŕka, spiwaŕka, fotomodelka a socialna aktiwistka. Jeje nejwěcej znata rola jo była Santana Lopez w muzikalnej telewiznej seriji "Glee" za młodostnych. W "Glee" Naya jo grała, spiwała a rejowała za 6 lesów wót 2009 do 2015. W Glee wóna jo spiwała ako latinoska Santana duety gromaźe z Ricky Martinom, Gloriu Estefan, Demi Lovato a Gwyneth Paltrow. Wóna jo była grajaŕka w reklamach a telewiznych serijach wót 4. lěta žywjenja, gromaźe z Eddie Murphym, Redd Foxxom, Hillary Winston a Will Smithom. W 2016 jo wóna wudała biografiju Sorry Not Sorry: Dreams, Mistakes and Growing Up. Wót 2018 do 2020 jo wóna grała w rejowej seriji Step Up: High Water.
Naya jo była wót familiji Portorikanaŕka, Afroamerikanaŕka a Nimcowka. Jeje matka jo fotomodelka Yolanda Rivera, bratš jo sportaŕ NFL Mychal Rivera a jeje sotša jo fotomodelka Nickayla Rivera. Naya jo była aktiwna w projektach za dobrotne zaměry DREAM Foundation, GLAAD, Stand Up to Cancer, The Trevor Project, The Elephant Project a The Sunshine Foundation.
Skórcz
Skórcz jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Starogard Gdański. W lěśe 2014 jo how bydliło 3 578 luźi.
Mapuche
mini Mapuche su indiańske indigeniske ludy w Pódpołdnjowej Americe. Wóni su žywe pśedewšym w Argentinskej a Chilskej.
Wrjoska zeleznica
Wrjoska zeleznica (nim. Heidekrautbahn) jo historiske zeleznicy z połnocy Barlinje pśez Basdorfa do Groß Schönebecka, Liebenwaldźe a Schmachtenhagena.
Wrjoska zeleznica pśisłušajucy do Dolnobarnimske zeleznicy.
Gregor Gysi
Gregor Florian Gysi (* 16. januara 1948 w Barlinju) jo nimski pšawiznik a politikaŕ Lěwice. Wón jo wót lěta 2005 pśedsedaŕ lěwicarskeje frakcije w zwězkowem sejmje.
Myto Miny Witkojc
Myto Miny Witkojc jo wuznamjenjenje, kotarež se wót 2018 kužde druge lěto jadnej wósobje, kupce wósobow abo instituciji pśiznawa za angažěrowanosć na pólu serbskeje rěcy. Kriterije su nałožowanje, wužywanje, pósrědnjanje abo dalej wuwijanje serbskeje rěcy, wósebnje dolnoserbšćiny. Myto jo dotěrowane z 2.500 Euro.
Toś to myto jo pomnjeśu dolnoserbskeje basnikaŕki a casnikaŕki Miny Witkojc pósćone.
Prědny raz toś to myto jo było wót kraja Bramborska 24. nowembra 2018 pśiznate. Myto jo dostała źiśownja „Mato Rizo“ ze Žylowa.
W lěśe 2020 jo myto Miny Witkojc dostał Manfred Starosta.
Czarna Woda
Czarna Woda jo město w Pólskej, w pomorskem wójewódstwje, we wokrejsu Starogard Gdański, w gmejnje Czarna Woda. W lěśe 2014 jo how bydliło 2 875 luźi.