Evolusyono_biyolocik
Tarix de averşiyayşê evolusyoni
Serra 1543yıne de Andreas Vesaliusi eserê Galeni sero gırweyo u anatomiya merdıman sero vıreniya ey diya. Vesalius be namey “De humani corporis fabrica libri septem” yani “Estiya Bedenê Merdıman Sero Hewt Kıtabi” ra kıtab nuşto u cıgeyrayışê xo izah kerdo. Serra 1628ıne de William Harvey, raver yew doktor biyo u vato ke goyni, be zerrey (qelb) ra wucıdê merdıman rê pompa beno, erziyeno. Ey be namey "Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus"i ra yew kıtabo şınasiyên nuşto. Eno kıtab 200 (dı sey) serri cıwiyayışê İngılızan sero tesır kerdo. Teolociya ke vana ke be mezgi ra plan u estiya Homa şenê areze bıbê, ê vıraziyay. Serra 1666ıne de Nicolas Steno, Stenoy yew kutıkmase beyan kerdo u areze kerdo ke dındanê (dızan) kutıkmasey, zey kerra ke uca de esta, be inan ra hemıno (eyniyo). Dıma zi ey diyo ke letey kerran, esasên fosilê, yani kerre (kemer, siye) niyê. Uca ra palentolociye ameya meydan. Dıma Stenoy xo dao ilım u fazê fosilan sero kar kerdo. Serra 1735ıne de Carl Linnaeus, Linnaeus, biyolociye u botanik de esasê Sınıfkerdışê ilmiy ardê, heme ganiy yew cetweli sero motê, mocnê. Eno metodê xo ewro zi esto u gırweniyeno. Serra 1749ıne de Comte de Buffon, Buffoni vato ke semedê (qandê, seba) tarixê cihani sero çiyê vatene ra tarixê Erdkurey be çiyê ke İncili de ca nêgênê, gani merdım be inan ra  a bıkero u tarixê dınya zi be fizikê Isaac Newtoni ra izah bıbo. Teberê inan de Buffoni, eserê xo "Histoire naturelle générale et particulière" de vato ke cıwiyayış tayê şertan de be xo ra reseno, resao u be xo ra veciyeno, veciyo. Fıkırê Buffoni sebebê xeylê resayışê evolusyonali biyo. Ornagên teoriya Darwini dewamê vênayışê Buffonio. Serra 1789 de Thomas Malthus; Malthus, pilbiyayışê (berziyayış) nıfusi sero kari u cıgeyrayışi kerdê u enê cıgeyrayışi eserê xo "A An Essay on the Principle of Population as it affects the Future Improvement of Society" de bınê şertanê mınasibi de nuştê. Eserê xo de bınê şertanê mınasiban de populasyon, pilbiyayışê maddeyi darıno we, deha leze u rew beno pil. Serra 1812yıne de Georges Cuvier vıraştoğê Paleontolociya ilmiyo u yew merdumê do Fransızo. Nuşteyê xo "Recherches sur les ossements fossiles de quadrupèdes" (Fosılê Ganiyanê ke Çehar Payê xo Estê, İnan sero Cıgreyrayışi) de eserê xo de vato ke her fosil, dewamê fosilê verêniyo u deha veri de vato ke "Peynidiyayışê populasyonani" erziyeno meydan. Enê cıgeyrayışi hipotezê Cuvieri afeto tebii ya zi ideaya Katastrofizmi vıraştê. Cuvier'in Hipotezê afeto tebii esasên yew hipotezo raşt niyo u semedê evolusyoni akerdışo hewl nêdano kar kerdene, nêgureniyeno. Miyanê serranê 1815-1822ıne de Jean-Baptiste Lamarck, demê verê Darwini de çınebiyayışê tewran u be zemani ra vuriyayışê ganiyan, zey ma ewro vani, be zemani ra evolusyonê ganiyan, raveri naturalist Lamarck vıraşto u eşto meydan. Karê Lamarcki Lamarckizm ya zi be nameo bin ra ”resnayışê hısusiyetiyê ke geriyayê”, vano ke heme ganiyan tenya yew rıçık/koki ra yenê u cayê ke tede ganiyi cıwiyenê, vuriyayışi ke uca de yenê meydan, semedê (qandê, seba) ganiyo ke uca de cıwiyene xebatneno, heme hemtewrê/mensubê populasyoni ser de vuriyayış vırazeno. Ornagên goreyê Lamarcki ra, organo ke guriyeno, oyo ke reseno; organo ke nêguriyeno, oyo ke kor beno. Eno xısusiyeto ke newe gêriyao, nesılanê newan sero be raya cênetiki ra şeno bıresiyo. No waziyet zêdebiyayış, ferqgırewtış u vuriyayışê ganiyan sero raye keno a. İdeaya Lamarcki cênetik ser de tesıro gırd kerdo hema be diyayışê cênan ra na ideaya xo ameya terk kerdene, cı ra abıriyao. Serranê 1838-1859an miyan dı Charles Darwin be kıtabê xo "Rıçıkê Ganiyan" de Charles Darwini u hem zeman de Alfred Russell Wallacei, "Teoriya Evolusyonale be Raya Seleksiyonê Naturali" eşta meydan u ê vatê ke heme ganiyan teyna yew gani (rıçık/koke) ra yenê, tewrê ganiyan de vıriyayış beno, u coka, sebebê enê vıriyayışan, fıkırê Lamarcki (be vuriyayışê cayan ra gani karatero newe gêno u be raya cênetike ra dano qıc (doman) u qıcê ra) niyo, vıriyayış u averşiyayışê ganiy, şertan ra gore deha hewl u weş adaptekerdışê ganiyano. Adaptasyon, peyniya Seleksyionê naturaliyo, labelê gorey Lamarcki ra no waziyet yew ca de semedê cıwiyayayışi ra, adaptasyon u ihtımalê adaptasyonê ganiyan biyo. Serra 1853 de Gregor Mendel cênetikê bezelyayan sero kari kerdê u vato ke karakterê cênetiki be zemani ra pi ra qıci rê vêrino (vêreno ra) u eno heme ganiyan de esto. Yani karakter be zemani ra nesılanê newan ra vêrino (ravêreno). No fıkırê Mendeli, zemanê xo de elaqa nêdiya hema dıma merdışê Mendeli ra pey Cênetika Mendeli kerreya biyolociya esasiye biya. Serra 1930ıne de ilımdaranê zey |Fisher, Haldane u Wright İngılizi u biyoloğê evolusyonali Ronald Fisher, J.B.S. Haldane ve Sewall Wright u karê vıraştoğê Cênetika populasyone Fisher'in "The genetical theory of natural selection Evolution" de Seleksiyono natural dınyaya Mendeli de senên (çıtewri) kar keno u senên aver şıno (şono), inan ninan sero raya matematiksel ra modeli vıraşti. Serra 1937ıne de Theodosius Dobzhansky, cênetikzanayo Ukraynaıci u biyoloğo evolusyonal Dobzhansky, "Genetics und the Origin of Species" (“Rıçıkê Cênetik u Tewran”) yew ida kerda ke mutasyoni her zeman natural (be xo ra, be raya tebiiye ra) veciyenê, mutasyon tayê halan de tayê zemanan de dano zerar, mutasyon tesır nêkeno, o delılê inan veto, o Sentezê Evolusyonê Moderni rê şekıl dayo u o Biyolociya evolusyonale ser de rolo merkezi de kay kerdo. Serra 1942yıne de |Ernst Mayr, Julian Huxley teoriya Darwini (teoriya evolusyonale) u teoriya Mendeli (Cênetik) eserê inan, "Systematics and the Origin of Species" u "Evolution - The Modern Synthesis"  têlewe ardê, kerdê arê u Biyolociya molekulera moderne u bınê roşniya Cênetika populasyonale de vata, Ernst Mayr u Julian Huxley enê karê inan rê, namê sentezê evolusyonalê moderni dao cı.