cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rusya
Tarix
Ewelan da, taxriben seserra 15., Rusya qewetı nibıp. Feqat penira seserra 15., Rusya zaf cengênan guret u biya zaf gırd. Feqat dewletê Rusya, Cengê Dınyaê I kerde vinı sebake dewrimi kominizm. Serra 1917 SSCB vıraziyê. Waxye Cengê Dınyaê II, Rusya guret rocakewtenê (rocvetış, şerq) Ewropa (Ukrayna, Belarus, Letonya, Litwanya, Estonya, Polonya). Serra 1990, SSCB merd (biya xırap). Inkê/Nıka Rusya tık tenaya.
İklım u sûki
Bacarê gırdi:
Suka Moskowa zaf rever şiya. Banê xeylê berzi estê, bacarê dewizio, paytextê borsao, hem merkezê iqtısadê Rusyao hem merkezê siyasetê Rusyao.
Nıfus
Nıfusê Rusya 142,8 milyonia. Şarê Rusan Ewropa sera runışti; taê merduman Asya sera runışti. Zerri dewletê Rusya da zaf değişik milletan estê (Turkan, Armeniyan, Ukraynian, Tataran). Dinê Rusya İsewitine/Xrıstiyanine u itıqatê mılletê Rusya Ortodoxa. Zaf Mısılmani taê Musewi estê. Rusya da Musewi zaf quwetliya. Zıwanê resmi Ruski ya; feqat şarê Rusan zaf ziwanan qıse kena.
Belfast
Belfast, (İrlandki: Béal Feirste) yew sûka İrlanday Zımeya.
Çır
Çır, oyo ke awi seb cêr kewnê cayan dı şekılo ke vıraziyao ey rê vanê.
Programnayış
Programnayış oyo ke sistemê komputeri de, karê aritmatikiyê ke hardwareê komputeri senên kar keno, lazımo ke senên kar kero, komutê ke terefnenê komputeri ra, inan qısey keno û parametreyê inan eyarneno.
Basileios II
Basileios II, yew imperatorê imperatoriya Bizansi biyo.
Programnayış
Şınasyanışo bin ra, programnayış oyo ke nusiyayışê programanê komputeri, testkerdışê inan û raştnayışê inan xo sero gêno. Programnayış, yew zıwan de keriyeno. No zıwanê programnayışi şeno Java ya zi zıwano zey sewiyaya berze de zey C# bo, heto bin ra anciya zıwan şeno zıwanê makine de bo zey assembly. Kodê çımeyê ke nusiyenê, pêro arê beno û be destegnayışê gıreydayoği halê karkerdoği ra ano. Yew zi kodê çımey be destegê yorumnayışi ra arêkerdış ra ğeyri zi satır be satır şeno kar bıkeriyo.
Arêkerdoğ, oyo ki programê ke nusiyenê, inan wano û vıreniya nuştışi ya zi vıreniya mentıqıni estê se, inan raştneno û eke ğelete çıniya se program o programi kar keno û peyniya cı mocneno. Komputer de arêkerdoğ platformo. Programkerdoği programnayışi pêro zey cıwiyayışê raştıkêni vêneni. Programê nuştış ya zi hal kerdışê programi, raveri lazımo ke komut vira bo û semedê çareyê xo, zey cıwiyayışê raştıkêni fıkırnayış lazım beno. Komut tenya eyarneno.
Zıwanê programnayışi
Zıwanê programnayışi oyo ke zıwano ke algoritmaya softwarei raştneno u ifade keno. Zıwanê programnayışi rayo kılmio ke komputeri rê kerdışê xo zanıtneno. Data senên gêriyena u senên gureyena inan qısey keno. Ewro 150 ra zêde zıwanê programi estê.
NGC 4039
NGC 4039, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Adem u Hewa
Adem u Hewa mit u şanıka ke dinanê İbrahimi de ca gêna. Na şanıke Xıristiyaniye, Cıhudiye u İslam de vêrena ra. Şanıke ra gore, Adem oyo ke merdumo vêreno ke Homay ey vıraşto u tepeya Homay semedê (seba, qandê) Ademi Hewa vıraşta. Her hirê dinan de zi wına vaciyeno ke aferiyayışê Homay ra dıma, Adem u Hewa meywa werda, tayê cayan de saye weriyaya vaciyena, u dıma Homay inan ceneti ra ardê cêri, ceza daya inan ra. Vaciyeno ki her senê beno se şeytan kewno ceneti u uca de Adem u Hewa, şeytan xapneno inan. Adem (tayê çımeyan de raveri Adem weno meywa vaciyeno, tayê çımeyan de zi raveri Hewa wena u tepeya Adem wena vaciyeno) weno meywa ra u pêro wucıdê Ademi rut u vıran maneno. Heto bin ra dıma meywa ra werdışê Heway ra, wucıdê Heway zi rut u vıran maneno. Dıma vaciyeno ki Homay veng dano inan ra u teber keno (qewırneno, teberneno) inan cenet ra. Cezaya inan zi dınya ra kewtış bena. Çımê Cıhudi ra şanıka Adem u Hewa wına qısey bena: Tekwin de leteyê 2 u 3yın de vaciyeno ki: Tenya mêrdek mıl ra aferiyeno ki bostanê ke tede o cıwiyeno (yani cenet) de mocniyeno u nameniyeno zey Adem (yani (merdum)), aferiyayışê ganiyanê bina u hetê merdumi ra namenayışê inan; semedê (seba, qande) mêrdeki rê, pıza (navıke, nake) cı ra aferiyayışê cêniye. Mar xapneno cêniya (yani xapnena Hewa), cêniye zi xapneno mêrdek (yani Hewa zi xapnena Ademi) u her dı piya wenê meywa dari ra u her dı zi bostan (cennet) ra teber benê, teberiyenê. Coke ra mar pa u lıngê xo vıni keno u cêniyan rê dışmen beno, cêniye zi pêmendışi ra dec vênayış rê u mêrdekê xo rê vıle namıtış (çewtkerdış) rê, mêrdek zi semedê (seba, qandê) weşiya xo ramıtene, karkerdış, dec vênayış u merdış rê mehkum keriyenê.
Çımê İslami de zi şanıke dinanê İbrahimiyê binan ra nezdi qısey beno. Homay İslami Allah Adem u cêniya xo Hewa vırazenê, yani afernenê. İnan ceneti ra caynenê (ca kenê) u tepeya inan rê dare illegal keno u vano na dare ra dur bımanê. Adem zi weno, Hewa zi wena dare ra u bedenê inan rut u vıran manenê. Adem wucıdê xo agırewtene (racayış) wazeno u Homay her dı zi (Adem u Hewa) ano cêri. Adem u Hewa cenet ra teberniyenê. Mısılmanan çım de Adem peyğambero verên u piyê insanan vêniyeno; Hewa zi maya insanan vêniyena. Miyandê qıcanê (doman, qıj) Adem u Hewa de zeweciyayış beno, (yani mınasebetê ensesti beno, lacek be waya xo zeweciyeno u waye be bıray xo zeweciyena) u merdumi gam be gam zêde benê.
Şanıka Adem u Hewa sero werênayışi
Miyandê ilimdaran (merdumê ke zanayê) de heqa mitolociya Adem u Hewa de zaf mıxtelif qaytkerdışi (ewnayışi u vênayışi) estê. Hata seserra 20ıne ra çımê ilimdaran de u cayanê zanışi (ilmi) de Adem ,zey raşta merdum zey Ademi est biyo, raşt vêniyayo. Hema be averşiyayışê zanışiye (ilim) u teknolociye ra zaniyayo ke merdum zey Adem est nêbiyo. Yani mumkınatê biyayışê Ademi çıniyo. Ewro teoriya evolusyoni çımê ilimdaran de qabul bena u raşt vêniyena. Coke ra Adem u Hewa zey şanıke vêniyenê, vaciyeno ke na şanıke mitolociya yani raşt niya.
Şanıka Adem u Hewa de her hirê dinan de zi (Xıristiyan, Cıhudi u İslam) vaciyeno ki Homay raveri mêrdek (yani Adem) vıraşto u mêrdek ra tepeya cêniye (yani Hewa) vıraşta. Naca de heni aseno ki sistemê patriarkali (yani mêrdeki cêniye ser de vênayene) esto. Xetta Cıhudiye deha averi şona (şına) ki vana ki cêniye xapıto mêrdeki (yani vana ki Hewa Ademi xapıto). Yani tiya ra aseno ki Homay Cıhudan cêniyan mêrdekan ra peyi/apeyi vêneno. Heto bin ra, her hirê dinan de zi Adem u Hewa, ê meywa wenê hama (la, labelê) cezaya inan (vıreniya dı merduman) heme insanan ancenê. Yani vênayışê nê dinan de edalet cawiyeno, bınê payan ra gêriyeno.
Takerun
Takerun, yew dewa merkezê Çoligiya.
.世界
.世界, nameyê bandıra sewiyaya serêna jeneriko (be İngılızki: Generic top-level domains) ke yew kodê interneti rê abıriyayo.
Rebecques
Rebecques, dewleta Fransa de, mıntıqaya Hauts-de-France de yew komuna wılayetê Pas-de-Calaisiya.
Jared Leto
Jared Joseph Leto (26 Kanun 1971, Louisiana) yew aktor u muzisyeno Amerikayıco. Serra 1971ine de Bosser City de ameyo riyê dınya. Ebe filmê  Requiem for a Dream  dınya de zaf biyo namdaro.
Rojnameyê Zazakî
Rojnameyê Zazakî yew rojnameyo aşmane yo. Seranser bi kirdkî weşanîyeno. Çewlîg de vejîyeno û bi fekê Çewlîgî weşan keno. Hûmara yewine Teşrîna Verêne yê 2013î de vejîyaye. Hûmara verêne çar rîpelî bi, dima bî heşt rîpelî.
NGC 6098
NGC 6098, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogo Neweyo Pêroyi de ca gêno.
Rojnameyê Zazakî
Rojname de zafane xeberê ke derheqê Çewlîgî de estê. Ancî derheqê kultur û ziwanî de nuşteyî û her hûmare de yew ferhengekek zî esto.
NGC 5814
NGC 5814, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Corpus Iuris Civilis
Corpus Iuris Civilis kıtabê hıquqiyo ke imperatorê Roma Justinianus I dao vıraştış. Corpus Iuris Civilis tewr kıtabo gırdo ke hıquqê Roma gêno xo miyan.
Kernavė
Kernavė, yew sita ceolocika dewleta Litwanyaya.
Blotzheim
Blotzheim, dewleta Fransa de mıntıqaya Grand Est miyan de yew komunê wılayetê Haut-Rhiniyo.
Uttenhoffen
Uttenhoffen, dewleta Fransa de, mıntıqaya Grand Esti de wılayetê Bas-Rhini de yew komuna.
Chezelle
Chezelle, dewleta Fransa de, mıntıqaya Auvergne-Rhône-Alpes miyan de yew komuna wılayetê Allieriya.
Ice Age
Ice Age (be Zazaki: Çağê Cemedi) nameyê yew filmiyo ke formatê cı komediyo û Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyan de çap biyo. Film pê teknolociya 3D-komputeri zey animasyoni vıraziyayo. Ice Age terefê Chris Wedge û Carlos Saldanha ra direkte biyo û terefê şırketê produksiyoni 20th Century Fox ra vıraziyayo, veciyayo piyasa. Film heqa hêkatê yew mamud, yew peleng, yew miskin û heqa tayê heywanan zey ninan dero. Şırketi serra 2002yıne de film veto piyasa. Filmi pêro dınya sero 383 milyon 257 hezar 136 dolarê DAYi qezenc kerdo. Film pê zıwanê dewleta xo de, pê venganê Ray Romano, John Leguizamo û Denis Leary ra veciyayo.
NGC 3230
NGC 3230, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
NGC 2906
NGC 2906, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno.
Kiremitçisalih, Uzunköprü
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Dewe de mekteb esto, labelê seba mektebê miyani telebey şınê merkez de wanenê.
Resayış
Raya dewe esta û kerda asfalt.
Konstantinos VIII
Konstantinos VIII, yew imperatorê imperatoriya Bizansi biyo.
Yukarıçobanisa, Şehzadeler
Yukarıçobanisa wılayetê Manisa de yew mahlay qezay Şehzadeleria.
NGC 6069
NGC 6069, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Yukarıçobanisa, Şehzadeler
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Mahla de mektebo verên, mektebê miyanêni û lisey estê.
Resayış
Ray û kanalizasyonê mahla esto.
Xızmete
awa mahla esta. Elektrik û internetê mahla anciyao.
Ad hominem
Ad hominem (Latinki ra, "merdımi ra" ya zi "kesi ra") ya zi argumentum ad hominem argumano kılmo, bêmentıqo ke key dı merdımi werêneni, yewê inan werênayışi verdano, pê vatışanê xo dano pıro ê bin.
Ornagên:
Merdımo kı Ad hominemi keno, wazeno kı mili berzo ê bin ser.
.app
.app, nameyê bandıra sewiyaya serêna jeneriko (be İngılızki: Generic top-level domains) ke yew kodê interneti rê abıriyayo.
Sazci (Sazdar, sazbend)
Sazci (sazdar, sazbend): Merdımo kı saz cıneno, dêri keno u idarey keydê xo a ray ra keno, ey rê vanê sazbend yan zi sazci. Sazbendi veyve, kêf, roşan, şênayi u şahiyan dı saz cınenê u hemver a cınayenda xo perey gênê. Sazbendi vanê bızanê her hawara bıcınê kı, bışê birê tepıştenı u perey qezenc bıkerê. Saz cınayenı rê zi zanayenı u hüner lazım o.
Solérieux
Solérieux, yew komunê wılayetê Drômea. No komune dewleta Fransa de mıntıqaya Auvergne-Rhône-Alpes de ca gêna.
Xızmete
Solérieux de şebekey awe esto û sistemê kanalizasyoni ratneyao. Xeta elektriki û interneti anciyao.
Nıfus
Grafikê diagrami sero gorey seran ra nıfusê Solérieux;
Bıvênên
Lista komunanê Drômeyi
Komunê Mozeli
'''Komunê Mozeli
Saint-Mammès
Saint-Mammès, yew komunê wılayetê Seine-et-Marnea. Na komune dewleta Fransa de mıntıqaya Île-de-France de ca gêna.
Xızmete
Saint-Mammès de şebekey awe esto, sistemê kanalizasyoni, elektrik û internet anciyao.
Nıfus
Grafikê diagrami sero gorey seran ra nıfusê Saint-Mammès;
A Baña
A Baña, dewleta İspanya de, eyaletê Galiçya de yew belediyay wılayetê A Coruñaya.
Xoseriye
Xoseriye halo ke tede merdum şeno bıkero ki çı wazeno, cı rê vaciyena. Xoseriye de merdum serbesto, merdum ser de hengel ya zi zorbaziye, fırrê serêni, tehakum çıniyo. Xoseriye, felsefe de verba determinizmi de vındêna, iradeyo serbest esto vana.
Politika de zi, xoseriye yena arezeyê ra zorbaziya hukımati teber de mendışi. Zıwanê şari de xoseriye yena arezey ra be heqê bini ra sayğı mocnayışi ra gore waştışê xo ra hareketkerdışi. Xoseriye ju heqê da verêniya, biyayışê merduman ra yena, nêşena ixlal bo.
Şırtık
Şırtık namey jû eşira Zazayano.
Müşfik Kenter
Müşfik Galip Kenter, yew kaykero Tırk bi. Ey sinema u tiyatro de kay kerdo. Bırayê tiyatrowana Yıldız Kentero. Ebe waya xo ra piya Kent Oyuncuları ("Kaykerê Sûke") awan kerdo.
NGC 6099
NGC 6099, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogo Neweyo Pêroyi de ca gêno.
Kaykerê pornoy
Kaykerê pornoy, kaykerê filmê pornografiki ya zi astarey pornoy kaykero ke filmê pornografiki de kay keno, cı rê vaciyeno. Ju kayker şeno filmê erotiki de ya zi filmê ruti de kay bıkero, hema semedê kaykerê pornoy biyayene, gereke ki zerrekê filmi seksi ra bıvıraziyo u hem zeman de gereke ki xeylê filmanê pornografiki de kay bıkero.
Vêrde
Linda Lovelace, serra 1972yıne de filmê deep throati de kay kerda u aye biya astareya verêniye ke terefê xeylê merduman ra şınasiyena. Dıma aye filmê (Behind the Green Door), Gloria Leonard (The Opening of Misty Beethoven), Georgina Spelvin (The Devil in Miss Jones), Jeremy Cohen ("The Speed Demon Of Porn"), ve Bambi Woods (Debbie Does Dallas) de kaykerê newey veciyê u amorê astareyanê pornoy berz biyo. 1980i, tarixê pornoy de en dewro gırd biyê. Astarey newey resayê zey John Holmes, Johnny Sins, Rocco Siffredi, Ginger Lynn Allen, Christy Canyon, Veronica Hart, Nina Hartley, Seka u Hyapatia Lee. Dıma 1980an, teknolociye şiya aver u serrê 1990i de DVDyê pornoy vıraziyayê u enê kaykeri biyê namdar, vêrdê plano verên ra; Jenna Jameson, Tera Patrick, Briana Banks, Nikki Benz, Mason Moore, Ariana Jollee, Stacy Valentine, Preston Parker, Asia Carrera u Silvia Saint. Kaykerê ke hetê corêni de nusiyayê, heme inan dınya ser de biyê namdar. Heto bin ra, dıma 1990an pornografiya hemcınsbazan zi vıraziya u gorey kıhanan ra filmi deha kalite de onciyayi. Amerika de serrê 1970i de semedê sektorê pornoy peyser gırewtene, astaranê pornoy sero fuhışi ra daway amey akerdene hema heme enê dawayan kewtê ra, finiyayê. Teno ke semedê perey ra seks keno u teno ke semedê perey ra kaykeriya seksi keno; mahmeke inan jubinan ra cıra kerdo, kaykerê seksi kowtê miyanê kaykeran ra.
Kelmė
Kelmė, yew sûka dewleta Litwanyaya.
Coiffy-le-Haut
Coiffy-le-Haut, dewleta Fransa de, mıntıqaya Grand Esti de, wılayetê Haute-Marney de yew komuna.
Oye-Plage
Oye-Plage, dewleta Fransa de mıntıqaya Hauts-de-France de yew komunê wılayetê Pas-de-Calaisiya.
Vittel (kanton)
Vittel, dewleta Fransa de, mıntıqaya Grand Esti de, wılayetê Vosgesi de yew kantono.
NGC 6782
NGC 6782, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Çuwaşıstan
Çuwaşıstan (ya zi Çuwaşya), yew eyaletê Rusyao.
Evolusyon
Evolusyon, biyolociye de be raverşiyayışi zemani ra vuriyayışo ganiyano, vuriyayışo cênetiko û karaktero newe gırotış, karaktero kıhan vinikerdışo. Verêni evolusyon her çi de esto. Evolusyon de gani/ganie hali cıyo verêni ra vurino/vurina, teberi cı û zerrey cı de vuriyayış beno. Ewro evolusyon biyolociye de kerreya seriya û biyolociye her çi sero raya evolusyoni ra unına. Evolusyon jew teoriya û na teoriye de heme ganiyan heywan, resayoği (nebati) û ganiê bini ke dınya ser de esti, heme inan ganiê ke verê inan ra est bi, uca ra yeni.
Evolusyon de jew populasyoni ganiyan, kompozisyoni cênetiki de be mutasyoni tesadufi ra vıraziyeno. Cên de mutasyoni, goçi ya zi turê binan miyan de transferi cênan ra vecino û peyêni ganio newe/gania newiye de varyasyoni vırazeni, no evolusyono. Evolusyon no vurnayışi ra deha hêdio û pêro populasyonan de beno.
Ganiyani dınya ra tenya 2 milyon gani şınasiyeni û klasifike biyi. Tay texminan vani ki dınya ser de 10 (des) û 30 (hirıs) miyan de ganiy esti. Heme enê ganiy, piyo miyandar ra amey û peyniya averşiyayış û vuriyayışo evolusyonalo. Merdum û heywani bini, vere 150 milyon serran, jew Shrew (ganiya ke zey Mere asena) ra amey û na mere daran ser de cuwiyêne. Çıçıkın, Masi, Fırdoği (theyr), Mari û dı cuwiyayışdari heme ninan verê 600 milyon (şeştise) serran ra tenya jew gani (malık) ra yeni. Ê heme heywan û nebatan 3 (hiri) milyar serran ra ver, jew organizma ra yeni.
Evolusyon, biyolociye teber de, biyolociya konservasyone (biyolociya seveknayışe), biyolociya pilbiyayışe, ekolociye, fizyolociye, paleontolociye û tıbi sero zi xaptıno. Ninan teber de evolusyon ziraet, psikolociye, antropolociye û felsefe sero zi tesır kerdo. Biyoloği evolusyonali, raveri referansi ke evolusyoni raşt keni, inan vêneni, dıma inan test keni û a keni inan ra.
Vêrde/Tarix
Vêrdey/tarixi merdıman de fıkiri evolusyoni, kıhano. Papazi Xıristiyani Gregoro Nazianıc û Augustinus vato ki Homa vıraşto ganiyan ra emma tay inan be zemani ra vuriyi û raver şiyi. Emma no fıkiri şıma şınasiye/zanışiye ra nêamey, dini ra ameo çunki gorey inan ra eke Nuh heme ganiyan gemi de pêro kerdo, senin heme ganiyan kowti gemiye ra, a ri ra ê vati ki tay ganiyan be zemani ra zemani peyi de veciyi. Filozofi antiki Anaksimandros zi vato ki asayışi heywanan şeno bıvuriyo, filozofo bin Empedocles vato ki gani şeno jewbiyayışi ganiyani binan ra vıraziyo. Tarixi İslami de El-Cahız kıtabi xo 'Kitab el Haywanat' de zi vato ki ganiyan miyan de evolusyon esto. Aristoteles ra hata Konfuçyusi, zafi namanê namdaran, evolusyoni sero çi nuşto. İbni Sina û İbni Halduni zi evolusyoni sero çi nuşto û vinayışi inan izah kerdi. Seserra 19 de Jean-Baptiste Lamarck rıstım û cênetiki ganiyan sero cıgeyrayış kerdo û hipotez vıraşto emma cıgeyrayışi xo vıran biyo. Tewr peyên Charles Darwin evolusyoni sero cıgeyrayış kerdo û mekanizmaya evolusyonali raya Seleksiyoni ra a kerdo û cıgeyrayışi xo biyo raşt.
Charles Darwin tarixi tebieti sero kari kerdo. O serra 1859 de jew teoriya evolusnoyale eşto meydan û no teoriya xo ewro sentezo en herao. No iddiaya xo raşt biyo emma kemi biyo, yani Darwin evolusyonal pêro nêdiyo. Seleksyoni Darwini vano ki eke jew gani wayiri jew organano, gorey ganiyan binan ra deha quwetıno, quweti xo deha esto, o şeno heyati de bımano, cınde bo. A ri ra gani ganiyani binan ra wayiri avantaji beno û cuwıno. Darwin serrani 1831-1836 miyan de semedi xapitene, xeylê cayani dınya şiyo û cıgeyrayışi kerdi. Nê serran de mezgi xo ra fıkiri evolusyoni ame. O tay cayan de 3 (hiri) serri vêrdno. Peyêni, Adeyê Galapagosi de qarar dayo û inca de mendo. O inca de fark kerdo û ganiya ke ganiyani binan ra deha avantajê xo esto, heyat de maneno. A ri ra Darwin inca de hiri prensibi vıraşto;
Dıma enê prensiban, Darwin kıtab û cıgeyrayışi xo Rıstımê ganiyan (Kokê türan) nuşto. Darwin 30 (hirıs) serran ra zêde delil cı gêro, uno (ewno). Emma heta serra 1858 fıkiri xo nêvato, çunki tersao. Çı wext Alfred Russel Wallace zey teoriya Darwini jew teoriya bin vıraşto û be mektubi ra rışto, Darwin qarar dayo ki fıkiri xo a kero. Darwin û Wallace her dı zi evolusyoni sero fıkiri xo a kerdi û tezi vıraşti. Emma Darwin serra 1859 de cıgeyrayışi xo "On The Origin of Species by Means of Natural Selection or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life" (Perodayışê Cıwiyayışi de Seleksiyono Natural ya zi be Raya Seveknayışê Irqanê Avantajdaran ra Rıstımê Ganiyan) çap kerdo û no cıgeyrayış zaf namdar biyo û fıkiri Darwini fıkiri Wallacey ra deha hera û namdar biyi. No kıtab biyolociye de kıtabê do namdari biyo.
Serra 1930i de Gregor Mendel teoriya cênetiki vıraşto, biyolociya molekulare sero zaf feyda kerdo. Na teoriye be teoriya Dawrini ra jew biyo û evolusyoni ewroyên ameo meydan. Be cıonyayışi rocane ra evolusyon jew hewuzê cênan de gırebiyayış û vuriyayışi allelano ke nesıl be nesıl karakteri ganiyan jewbinan ra beno. Ewro name teoriya evolusyonale Teoriya Evolusyono Sentetiko.
Vêrde de averşiyayşi evolusyoni
Skalaya ke bın dera, cıgeyrayışi evolusyonali sero jew onyayışi pêroyi mocnena;
Adaptasyon
Adaptasyon evolusyon de meseleyo esasio. Dıma seleksiyono naturali zemano ke tede cayi habitati organizma de vuriyayış beno, eke organizma şena hema bıcıwo, gani û cınde bo cı ri vaciyeno, adaptebiyayışo ganiyano. Be raverşiyayışi zemani ra be adaptasyoni ra bedeni organzimayan hêdi hêdi vuriyeni û hali cıyo natural keni vini. Ganiyo/a ke şeno/a adapte bo, cı ri vaciyeno/a ganiyo/a adaptiv.
Adaptasyon, karakteristiko seleksiyonalo ke seleksiyono natural ra ameyo. Cêno ke husısiyeto adaptiv mocnıno, veri ra esto yani dıme ra nıvıraziyo, riy çevre ra nıvıraziyeno. Varyanti cıyi cênetiki veri ra est biyo û teno ke eno cên bar keno, cı ri ano avantac. Raveri Salvador Luria û Max Delbrück cerrebi kerdi û ê raverirabiyayışi varyantani mocnayi. Eni cıgeyrayoği be Testê fluksasyoni ra bakteriya Escherichia coli sero vurnayışo adaptiv kerdi be zemani ra bakteriyan de Antibiyok ver de vındış (Muqawemeto antibiyotik) veciyo û eni isbatê adaptasyonan û isbato adaptiv biyo. Organizmay ke wayiri karakterani adaptiv niya, ya habitati ho vurnına ya ki nışena dıma vurnayışan bıcıwa û peynia cuwiyayış cı yeno, nesli cı bırniyeno û inca de mırena. Bırnayışi nesli organizmayan yeno menay biyayış kemi beno û kemiyeno, merdış beno zaf û hêdi hêdi peyniya eno gani yeno. Eke waziyet beno ters, uca de seleksiyon vıraziyeno. Yani biyayışi ganiya ke wayiri karakteristiko adaptiva, ganiya ke wayir niya, cı ra deha berz beno û bırnayışi nesli beno vini. Adaptasyoni ke ganiyan de aseni, hedef û amaci cı balıyo (belliyo). Emma amac û hedefi zafi adaptasyonan balı niyo û xetta estiya tay adaptasyonan nışınasiyeno û nızaniyeno. Sebebi cı enoyo ki mısal yew adaptasyon zemani veri de zaf weş û howl biyo û kari ganiy kerdo asen û qolay emma be zemani ra eno karakteristik fonksiyoni cı kerdo vini û kari gani nıresayo û hêdi hêdi biyo vini. Ya zi fayday eno karakteristiki esta emma hema nışınesiyeno. Ya azi eno karakteristik be yew karakteristiko binan ra gıre dayo û inca ra faydey cı esto (teoriya Spandreli). Eno çımraviyarnayış bıni dı prensiban çızgi keno; Eke yew adaptasyon zerrey gani de vıraziyo û cı ri desteg kerdo û karê gani resayo, ema be zemani ra biyo hêdi û fonksiyoni ho vini kerdo. Xetta gani ri zerar dano, ci ri Adaptasyono vestigial vaciyeno. Tayê zemanan de adaptasyon tenya cuwiyayışi yew gani akeno û yeno menay vurnayışo ke tenya yew seri gani de beno. Hama semedi (qandê) eno terim deha spesifik kerdış aklimasyon ya zi aklimitizasyon zi vaciyeno.
Ransart, Pas-de-Calais
Ransart, dewleta Fransa de, mıntıqaya Hauts-de-France de yew komuna wılayetê Pas-de-Calaisiya.
Marianna Madia
Marianna Madia (b. 5 Keşkelun 1980, Roma) siyasetkara İtalyana. Mensuba Partiya Demokrata İtalyaya .2008 ra nata mensuba Meclisê Tesmilkaranê İtalyaya.
21 Sıbate 2014 ra nat, kabineyê Renzi de wezirê idareyê pêroyiya. .
Evolusyon
Mendışo evolusyonal
Ganiyan miyan de jew organizma de evolusyon be vuriyayışi fenotipan ra vıraziyeno. Mısal, merduman de rengi çımi jew karakteristiko cênetiko. Ten/tene şeno/şena rengi çımani xo, ma û pi xo ra bıgiro/bıgira. Enê karakteristiki ke gêniyeni, terefê cênan ra kontrol beni. Qandê jew organizma, zerrey genomi de heme rêza cênan, genotipê ena organizma aseno. Vıraştış û vıraziyayışi ke jew organizma de esti û şeno bımocniyo, fenotipê organizma vaciyena. Nê karakteristiki be zeman ra karaketeri newe qezençkerdışi ra vıraziyeni. Peyêni, xeyli terefi ganiy fenotipi, nêşeni beri û nesıli newe şıri. Mısal jew postê bronzi, bınê tici de mendene ra vecino û nêşeno be raya evolusyonale ra nesılê newan ra şıro. Emma tay merduman riê cênetikê inan ra deha asen (qolay) şeno bronz bo, yani postê xo şeno tari (siya) bo. No vuriyayışi gênotipan ra yeno. Nêweşiya Albnizmi jew mısalo nêvuriyayışio. Na nêweşiye de postê nêweşi (merdımo ke nêweşo) bınê tici de tari û siya nêbeno. A ri ra albinizm jew nêweşiyê da cênetika.
Şêxhesen
Seyd Ali ra hirê laci bi:
Evolusyon
Mendışo evolusyonal
Ewro şınasiyeno ki jew molekul esto û şınasiya cênetiki be raya DNAy ra kod keno û nesıl be nesıl şono.<ref< name=Pearson_2006 DNA, jew polimero ke çeher çeşıd bazi ra vıraziyeno. Rêza bazan jew molekuli DNA sero kuna, zey rêza herfan ke jew cumle balı kena, şınasiya cênetiki balı kena. Dıma cırabiyayışi jew hucrey ra, raveri DNA kopya bena û dı hucrey newey vecini. Her dı hucrey be raya cênetiki ra rêza DNAy gêna. Letey DNA ke tenya jew karê fonksiyoni mocnena, cı rê cên vaciyeno. Cênê binan, jewbinan miyan de rêza bazanê bini ra wayiri. DNA de layê dergi, zerrey hucre de estiya ke zey mila û name cı kromozomo, inan vırazeno. Jew rêza DNA de, caê kromozomi rê lokus vaciyeno. Eke jew lokus miyan de rêza DNA merdıman miyan de vuriyayış mocneno, formê enê rêza bini ra alel vaciyeno. Rêza DNAyan terefê mutasyonê ke alellê newe vırazeno ra şeno bıvurniyo. Zerrekê jew gen de eke mutasyon beno, alello newe ke vıraziyeno, asayışê ganiyan vurneno û genê ganiyan rê nizam dano û kontrol keno. La, tayê waziyetan de gıreya basite ke alell û yew karakteristik miyan de bena, tayê halan de şena kar kera, zafê karakteristikan halo deha kompleksti derê Quantitative trait locus ya zi multiple interacting genes teref ra kontol beno. Cıgeyrayışi pêyeni, vuriyayışi rêza nukleotidan û vuriyayışi cênetiki ke nêşınasiyeno, heqê inan de ma rê enformasyon danê, nê aktivitey kerdê raşt. Enê fenomeni, zey sistemi cênetiki epigenetiki sıfınkerdış ameo kerdene. Metilasyonê DNAy ke kromatini dı keni, be xo ra xo idame keno û metaboliko. Enterfansê DNAy be enê kromatinan ra temam beno û cêni hış beni (İng: gene silencing. Biyoloğê resayışi, ağê ke cênan de estê vanê ke kominikasyonê kaotiki û hucreyan miyan de kominikasyon şeno varyasyonan raye ra kero. Mendışo evolusyonal şeno zaf gırd bo. Mısal miraso ekolociki ke be nişvıraştış (İng: niche construction) ra ameo dest ra, zey aktivitey ke organizma û tabiet miyan de beno û teqrar be teqrar beni izah biyi. No, seba nesılê newey, hiyerarşia ke ekosistem dera de ca weçinıtış û ca vurnayışi miraz vırazeno. Ani, nesılê newey, fealiyeti ke ma û pi xo kerdêne, heme inan xo sero gênê. Evolusyon de hedisey cênetikiê bini ke bınê kontrolê cênetiki de niyê, terefê teoriya mendışê dıki (dual inheritance theory) ra yeno rakerdene. Na teoriye çiyo ke vıraziyayışo simbiyozan a keno û name cı simniyogenezo û karakteristikê kulturali (bini) miyan de evolusyoni cên-kultur miyani vırazena.
NGC 4040
NGC 4040, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Nebraska
Nebraska yew eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. Cayê xo dewletanê Amerika miyan dero. Dormey Nebraska ra eyaletê Iowa, Kansas, Colorado, South Dakota, Wyoming u Missouri estê. Paytextê Nebraska sûka Lincolniya. Nıfusê eyaletê Nebraska 1,920,076o (2017). Riyê erdê xo 200,520 km²yo.
Şêxhesen
Her lac biyo jû aşire û zaf ezbeti ya zi aşirê qıckeki biy:
Evolusyon
Varyasyono cênetik
Seleksiyono natural, jew populasyon de eke amorê varyasyonani cênetikan beso ani evolusyon vırazeno. Veri keşfi Cênetikê Mendeli ra, hipotezi ke name cı 'Hipotezê pêrokerdış'i, yew hipotezo hera biyo. Hipotezi pêrokerdışi vano ki leyr û qıcê ke beni, karakterê ma û pi xo anê. Mısal eke jew ceniye manena pê û pıtê xo beno, eke marda xo kılma/ya zi marda xo derga û piyê xo dergo/ya zi piyê xo kılmo, çı wext pıt beno pil, dergiya xo beno normal; zaf derg niyo zaf kılm zi niyo, qameo normal. La eke hipotezi pêroyi raşto, gani varyasyono cênetiki mebo û zaf leze çıne bo. A ri ra areze beno ki hipotezi pêroyi raşt nêbiyo, vıraniya xo est biyo. Heto bin ra Hardy-Weinberg Kuralı zi jew populasyon de seveknayışê varyasyonan sero fıkirê xo vato. Gorey ey ra terefi quwetê ke frekansê cênan (varyasyonê ke cên derê), gorey qafıke ra pêro keno, cênanê ke vıraziyayışi letey hag (hak) û sperman de vecini û hucrey haki ke seks de vecini, kombinasyoni heme ninan sebıt yeno kerdene.
Varyasyoni na mena de dıma newe ra jewbiyayışi cêni ke Materlayo cênetiki de ca gêni, mutasyon, reproduksiyono seksual û populasyonan miyan de goçi (Transferê cênan) ra vırazeni. Be mutasyon û transferi cêni ra populasyon de ganiy newey vıraziyeni la qısımi cênomê jew ganiê gırdi be turê ke cı ra nezdiê, be inan ra gıre dao, inan ra nezdiyo û xetta hemo (eyniyo). Emma eno zi esto ki eke genotip de vuriyayışo qıtek esto, no şeno fenotip de vuriyayışo gırd bıkero û vuriyayışo dramatik rê raye akero. Mısal genomê şempaze û merduman miyan de qısımê ferqanê gırdi, ferqê nukleoditiê ke nısbetê  % 5,07 derê û delesyon û insersiyoni ra vecini emma ferqê nukleoditi tenya nısbetê  % 1.52 derê û şempaze û merdum miyan de pêro % 6,58 ferq vecino. Xetta eke teqrarê DNAy ra DNAy ke nısbeti xo kemio vecniyeno, ferq 2,37 ra kemiyeno.
Mutasyono evolusyonal
Mutasyoni jew genomi hucrey de vuriyayışi ke reza DNAyan de beno, name inano. Mutasyon her zeman nêşeno organizma ser de tesıro negatif ya zi tesıro pozitif kero. Mutasyono kee vıraziyeno, şeno mexsuli geni de vuriyayış, ya zi raşt û vıran (ğelet) karkerdışi geni ra engel megro. Mesi (meis, miyes) Drosophila melanogaster sero kari xaptiyayi û vecio meydan ki jew mutasyoni proteinan ke terefi genan ra vıraziyeni, %70ê no mutasyoni wayiri tesıri zerario, û nısbeti bini ke maneni, ya notr (bêtesır) ya zi kemi feyday xo est beno.
Mutasyoni şeni pêro kromozomi ke terefi rekombinasyono cênetiki ra vıraziyeno (bv. Duplikasyono cênetik) ihtıwa keri û a ri ra enê rekombinasyonê cênetiki genom de jew kopyay geni şeno bıvecnio. Kopyabiyayışi genan qandê/semedi genê newey resnayışi jew çımeo, referanso û rıstımo. Tewr newe geni, hem (eyni, teny) pi ra yeni û genê ke inan ra ver est biyi, inan ra vıraziyeni û a ri ra kopyakerdışi genan muhımo û ver dero. Mısıl roşniya çımi merdumi de qandê/semedê roşniya diyene çiy esti û çı wext nê çiy vıraziyeni çeher (4) geni gureyeni: 3ê (hiri) nê genan qandê/semedê rengan diyayış (vinayene) gureyeni û jew binio ki seba şewe de diyene/vinayene gureyeno. Heme enê çehar genan tenya jew pi ra zêdebiyi.
Jew geno esasi, çı wexçt kopyay cı mutasyon vınêna û fonksiyono newe gêno, şeno turê newey vırazo, bıresno. No kar zêdebiyayışi sistemi xeyli keno û waziyeti kopyakerdışi geni de deha asano, qolayo. No şekıl de dı genan de yew gen, yew fonksiyono newe qezenç keno, kopyay cı zi fonksiyono kıhani tırakerdışi ri devam keno, hıma fonksiyono kıhani vınêno. Mutasyon de jew tipo bini ki, genê ke raveri kod nêbiyi, şifre nêbiyi, şeni pêro gêni newey vırazi, bıresni.
Yew jenerasyono gênano newe, şeno hem zeman de letey genê ke kopya biyê pe bıgro, ihtıwa kero û be enê letey newey ra kombinasyonê newe bıresno û vırazo.
Genê newey be pêrobiyayışi gênano ke raveri est biyi, kumeyi ke enê leteyan ra vıraziyeni, qandê kombinasyono newe vıraştene be yewbinan ra pêro beni û zey serbest û moduli wayiri fonksiyoni basiti hareket keni. Mısal sentazi poliketiti, enzimi gırdi ke antibiyotik vırazeni û zey her game xeta montaji de, heme dom de her kataliz zey ena game erzıni û se (100) gami beni û ninan dıma kume ihtıwa keni.
Brienne-la-Vieille
Brienne-la-Vieille, yew komuna wılayetê Aubea. Na komune dewleta Fransa de mıntıqaya Grand Esti de ca gêna.
Evolusyon
Reproduksiyono seksual û rekombinasyono cênetik
Organizmaya ke raya reproduksiyono seksuali ra zêde bena, geni domi biyayışi de be geni jew teni bini ra temam nêbeni û a ri ra ê gırey dani û be mendışo evolusyonal ra pêro yeni te lewe. Emma leyri ganiê ke repudusiyono seksuali ra zêde beno, ê ma û piê inan ra kromozomi ke xoser karakteri esti, inan ihtıwa keni. Ganiê ke raya reproduksiyono seksuali ra zêde beno, domê ke name xo Rekombinasyono homologo, uca ra be dı kromozomo ke jewbinan ra gêni, inan ra vurniyeni. Rekomninasyonan û mısali serbesti miyan de jewbinan transferkerdış, frekansê alelan nêvurino emma caê cı ra kamci alel be kamci aleli ra gıre bıdo vurıno û leyrê newey resniyeni. Reproduksiyono seksual, pêro varyasyono cênetiki û evolusyoni leze keno.
NGC 5835
NGC 5835, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de komê estareyanê yi miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Brienne-la-Vieille
Xızmete
Brienne-la-Vieille de şebekey awe, sistemê kanalizasyoni, elektrik û internet anciyao
Evolusyon
Transfero cênetik
Transfero cênetik, miyani populasyon û cınsan de nameyê gırotış û dayışo cênano. Na ri ra, transfero cêneik, şeno populasyon ya zi tur miyan de yew varyasyono newe referans teşkıl kero. Zey, merrey ke populasyoni ke zerrey qıteyan deri uca ra populasyoni ke saxil (cayo derya ra nezdiyo) deri ra şıni, ya zi poleni vılan be tesıri va ra populasyoni vıli ke metali hêdi ra hassasi raye gêni. Ganiê populasyonê bini ra, inan miyan de şiyayış û ameyışi, hareketi goçkerdışi, transferi cênetiki ra şeni raye akeri.
Brienne-la-Vieille
Nıfus
Grafikê diagrami sero gorey seran ra nıfusê Brienne-la-Vieille;
NGC 3288
NGC 3288, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Evolusyon
Transfero cênetik
Ganiyan miyan de no transfero cênetik veciyayışi ganiyani hibritan û transferi cênetiko horizontal ihtıwa keno. Transfero cênetikio horizontal transferkerdışo materyali cênetikio ke yew ganio ke yew ganio bini ke leyri xo niyo cı ri keno. No transfer bakteriyan miyan de zafo û transfero en herao. No hal tıb de, bakteriê ke Verdevındışi antibiyotiki (muqavemet) qezenç keni, ê no karakteri inan bakteriê bini ra zaf leze ani û no şekıl de bakteriyan miyan de cênê rezistansi vıraziyeno û hera beno, inca de vêniyeno. Transfero cênetiko horizontal, bakteriy ra raökaryoti ri beno. Yew cınsi maya Saccharomyces cerevisiae û Callosobruchus chinensis miyan de ki no hal beni, bakteriyan ra ökaryotan re, dı alemo bini miyan de cênan miyan de transfero horizontal biyo. Transfero cênetikio horizontalo ke deha gırd beno, mısal inan rê genan de zey bakteriê rezkiy, mantar û resayoğ (nebat) hiri aleman ra rotiferaê ke jew turê ökaryotikiê Bdelloideao. Hem zeman de virus zi şeno be raya transfero cênetiki ra ganiê alemanê biyolocikan miyan derê miyan de DNA bero.
Warey Flamani
Flaman (be Flamanki: Vlaams Gewest), hirê mıntıqanê Belçika ra yewo.
Brienne-la-Vieille
Bıvênên
Lista komunanê Aubey
Evolusyon
Transfero cênetik
Transfero cênetikio horizontalo ke gırdo beno, piyê hucreya okaryotik û bakteriyan miyan de Kloroplast û mitokondri miyan de zi biyêne. Okaryot be xo, şeno transfero cênetikio horizontal ke bakteriy û arkeayan miyan de raşt beno, peyniya inan de bo.
Evolusyon senin vıraziyeno, senin beno
Dı temel domi esti ki evolusyoni vırazen: Seleksyiono natural û Tırakerdışo cênetik. seleksiyono natural| enê dı domi ra verênio û mena cı 'gania ke tebieti ra uyum keno, o cınde beno û gani maneno, cênetikê xo leyrê xo ra beno, karakteri reqibi zi nêşeni gani bımani û mıreni. Teni ke karakteri newey ke wayiri karakteri ke mutasyoni ra amey û be seleksiyono naturali xo ra gıroto, populasyon de dominant beno, teni ke şansê cıyê heyat de mendışi kemiyo, mıreno. Na ri ra jenerasyoni newey ke ma û pi xo ra karakteri wari û howli gıroti, heyat de mendışi de deha beno şansi, şansê xo zaf beno. Dıma xeylê jenerasyonan ra, be adaptasyoni xeylê şansdar, qıtek û be zêdebiyayışi vuriyayışi tesadufi ra adaptasyoni beni deha asen û na ri ra enê ganiy tebiet rê derecey en berz de uyum mocneni.
Seleksiyono natural
Gorey evolusyoni ra tırakerdış û dewami ganiyan ebe seleksiyono natural raşt beno. Seleksiyono natural de hiri (3) temel esasi esti: çiyo ke dewami karakteri cênetiki vırazeno cênetik, çiyo ke çeşıdbiyayışi, zêdebiyayış û vêşi vırazeno Rekombinasyon û çiyo ke tebiet de mendışi ganiy vırazeno Seleksiyon. Enê temeli ra gore Darwin vano her gani nêşeno heyat de bımano û gani bo û zêde bo, mucadeley estbiyayışi oyo ki qandê cuwiyayış (heyat) de mendene û çi werdene, ganiy be yewbinan ra dani pêro, mucadele keno. No mucadeley estbiyayışi de ganio ke en quwetıno û ganio ke en howl adapte biyo tebiet ra, ê wayiri avantajan beni, deha vêşi cuwıni û deha vêşi cuwiyayış de maneni.
Seleksiyono natural de evolusyon asayışo ke jew sureci ke tede mustasyoni cênetiki ke zêdebiyayış raşt û tamir keno, jew populasyon de gam be gam û roc be roc deha sıx û zaf beno ifadey cıyo. Evolusyon jew mekanizma akerdo û seleksiyono naturali de evolusyon hiri (3) rayi ra şıno:
Na ri ra ganiyan miyan de jübinan miyan semedi cuwiyayış de mendış û zêdebiyayşi ra perodayış vecıno û reqabet beno. Peyni de karakteri ganiyi ke deha avantaji cı esto, jenerasyoni newey ra şıno, karakteri ke avantaji cı çıniyo, nêşeno jenerasyoni newey ra şıro.
Dıma Charles Darwini ra reaksiyoni sosyal û kulturali
Dıma merdışi Charles Darwini, teoariya xo sero werênayışi zaf biyê. Seserra 19. de hıssuen serra 1859 de be veciyayışi kıtabi ke name xo ''"Rıstmê Ganiyano"', fırki evolusyoni cuwiyayışi, felsefey evlousyoni, û heqa vetışi dini de werênayış û ontênayışi akademiki biyê xeylê û biyê referansi werênayışan. Ewro Sentezo Evolusyonalo Modern terefê pêro ilimdaran ra beno qebul. Emma evolusyon tayê teistan rê hıma zey yew terimo û qewrami kritiki mendo.
Tay mezhebi esti ki konsepti zey serê evlousyono teistiki ra baweri xo sero bawerkerdışvıraştış, evolusyoni û rıstımi dini miyan de yewiye raşt keni, tayê mezheb û dini zi esti ki vani evolusyon nêşeno raşt bo û referansi dini ra nêşıni, enê mezheb û dini de mitolociy (zey mitoloyi ke evolusyon ver de maneni) zey Kreatsionizm, enê konsept evolusyoni qabul nêkeni û evolusyoni sero kritik keni, werêneni. Kıtabo ke serra 1844 de biyo çap û name xo Vestiges of the Natural History of Creationo zaf reaksiyoni diyo. Enê reaksiyoni zi mocniyê ki hetê biyolocia evolusyonali de ninan zaf werênayış vırazeni; merdım û meymuni tenya yew pi ra amey, ehlaq û karkerdışi mezgi merduman, zey karakteri biniê hewyanan, sebebê naturali (tebii) ra yeni, û evolusyoni merdıman. Tay dewletan de, hısusen Dewleti Amerikay Yewbiyayey de, ilim û din miyan de enê werênayışi, siyaset û musnayışo milli rê şiyo û zey perodayışo dini Teoriya Evolusyone û Kreatsionizm miyan de raya ontênışan a kerdo. Gılê ilmi zey Kozmolociya fiziki û ceolociye de zi nuştey dini ra oniyeni (ewnêyenê) û inca de zi werênayışi esti ama biyolociya evolusyonale heme ninan ra deha vêşi muxalefeto dini vınêno, muxalefeto dini rê maruz maneno.
Heta nimê seserra 20ına ra dersê lisey Amerikani de musnayışi biyolociya evolusyonale nêbiya herae. Qararê ke tarixi 1925 de gêniyaê û name inan Daway Scopesio ya zi daway meymunia, heta warıznayışi (hewadayış, wedarıtış) inan ra, qandê cıwanan ra zey çiyo xırab oniyaê (ewniyaê). Enê qarari evolusyoni ver de mendê, vınderdê û averşiyayışi evolusyoni hêdi kerdê. Emma dıme yew jeneasyoni, dersê biyolociy de konsepti evolusyoni newe ra mocniyayê, evolusyon newe ra sıfte kerdo. Serra 1968 de musnayoği (malım) biyolociy Susan Epperson yesaxê dersê evolusyoni Amerika de berda mahkeme. Mahkeme hıkum û qarar dao ki yew dersa ke ilmia, nêşena yesax bo, û mahmkeme bınê seveknayışi gıroto evolusyoni. O zeman ra ınka mufredatê musnayışi de hakimiyetê dini (kreatsionizm) kemiyaê û serrê 1970 û 1980 de mahkeme qarar dao ki musnayış de, mektebi de çiyê kreatsionizmi mebo, heme inan illegal biyo, yesax diyo. Serra 2005 de Vıraştışo baqıl vecio, zey daway Doveri şınasiyao.
Serra 2005 de, DAY Universıtey Eyaleti Michigani de jew gruba zanayan/şınasan (ilimdaran) jew karkerdış amade kerdi û sewiyaya dewletanê averşiyayeyan miyan de evolusyon de "nısbetê merdumanê ke evolusyon qabul keni" %25 veciya Türkiye de û nısbeto en kemi biyo. Dıma Tırkiya be nısbeti %40 ra, Vıraştışo baqıli ra DAY ca gırota. Hem cıgeyrayış de evolusyoni merdıman be nıstebi %51 ra Tırkiya de red biya û qabul nêbiya, ben nısbeti % 40 ra DAY de red biya û qabul nebiya. Ewropa de nısbeti merdumani ke vano evolusyon esto, Tırkiya û Dewleti Amerikay Yewbiyayey ra zaf berzo.
Mıntıqê Fransa
Mıntıqê Fransa (be Fransızki: Région française), Fransa de pêro piya 26 mıntıqeyi estê.
Nuki
Nuki yew zıwano Papuakiyo, zıwananê Finisterreki ra yewo u adey Papua sero qal beno.
Jonava
Jonava, yew sûka dewleta Litwanyaya.
NGC 6781
NGC 6781, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Cēsis
Cēsis, yew sûka dewleta Litwanyaya.
Programnayışo fonksiyonal
Programnayışo fonksiyonal, programê ke tede tenya fonksiyoni estê, yanê programê ke tenya fonksiyonan ra nusiyayê, inan rê vaciyeno.
Tanriverdi
Tanriverdi namey jû eşira Zazayano.
.bank
.bank, nameyê bandıra sewiyaya serêna jeneriko (be İngılızki: Generic top-level domains) ke yew kodê interneti rê abıriyayo.
Argumentum ad ignorantiam
Argumentum ad ignorantiam vatışê do Latinkiyo, argumano ke bêzanayışi ra yeno, oyo. Çiyo ke çewto ya zi raşto isbat nêbiyo sero vaciyeno.
Chézy, Allier
Chézy, dewleta Fransa de, mıntıqaya Auvergne-Rhône-Alpes miyan de yew komuna wılayetê Allieriya.
Esenköy, Ereğli
Esenköy, wılayetê Zonğuldaki de yew dewa qezay Ereğliya.
Stotzheim
Stotzheim, dewleta Fransa de mıntıqaya Grand Esti de wılayetê Bas-Rhini de yew komuna.
NGC 923
NGC 923, yew cısımê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de taxımestareyê Andromeda miyan de ca gêno. 30 Tışrino Verên 1878 de terefê Édouard Stephani ra keşıf biyo.
Giampaolo Morelli
Giampaolo Morelli (b. Napoli 25 Tışrino Peyên 1974) yew produktor u aktoro İtalyano.
Arzúa
Arzúa, dewleta İspanya de, eyaletê Galiçya de yew belediyay wılayetê A Coruñaya.
Nıfus
Grafikê diyagrami sero goreyê serran ra nıfusê Arzúa;
Hıquqo miyanşaran
Hıquqo miyanşaran yew lızgey hıquqiyo ke mınasebetê dewletan u organizasyonanê miyanşaranan gêno xo miyano. Yew zi merdımê ke yewbini ra cıya dewletan de weşiya xo ramenê, mınasebetê inan vırazenê.
NGC 3040
NGC 3040, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Yeşilköy, Şehzadeler
Yeşilköy wılayetê Manisa de yew mahlay qezay Şehzadeleria.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Mahla de mektebo verên, mektebê miyanêni û lisey estê.
Resayış
Ray û kanalizasyonê mahla esto.
Dewa
Arezekerdışê na çekuya Dewa vıriyeno:
Yeşilköy, Şehzadeler
Xızmete
awa mahla esta. Elektrik û internetê mahla anciyao.
Neki
Nekiyew zıwano Papuakiyo, zıwananê Finisterreki ra yewo u adey Papua sero qal beno.
NGC 6100
NGC 6100, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogo Neweyo Pêroyi de ca gêno.
Kurdu, Uzunköprü
Kurdu wılayetê Edirne de yew dewa qezay Uzunköprüya.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Nakamaki
Nakamakiyew zıwano Papuakiyo, zıwananê Finisterreki ra yewo u adey Papua sero qal beno.
Argumentum ad logicam
Misal
Eke P = Qyo, P şaşo. Wıni ra Q zi raşt niyo.
Saint-Voir
Saint-Voir, dewleta Fransa de mıntıqaya Auvergne-Rhône-Alpes miyan de yew komunê wılayetê Allieriyo.
Kurdu, Uzunköprü
Terbiyet
Dewe de mekteb esto, labelê seba mektebê miyani telebey şınê merkez de wanenê.
Resayış
Raya dewe esta û kerda asfalt.
.ryukyu
.ryukyu, nameyê bandıra sewiyaya serêna jeneriko (be İngılızki: ) ke yew kodê interneti rê abıriyayo.
Kurdu, Uzunköprü
Xızmete
Postexane çıniyo. awa dewe esta. Elektrikê dewe esto.
Ramecourt, Pas-de-Calais
Ramecourt, dewleta Fransa de, mıntıqaya Hauts-de-France de yew komuna wılayetê Pas-de-Calaisiya.
İhsan Yüce
İhsan Yüce, yew kaykero Tırko. Ey sinema u têatro de kay kerd.
San Francisco
Tarix
Tewr raver dı Postesuri (İndiani) sero cıwiyaye bi. Serra 1776 dı İspanya ra zaf muhaciri amey San Francisco u inan yew koloni/mıstemera vıraştê. Feqet wextê Cengê Amerika - Meksika (1845–1948), Amerika San Francisco guret. 1849 ra ver bacarê San Franciscoy qıçkek bi. Serra 1849 dı merdumê San Franciscoy madenê zerni diyo u xeylê Ewropayıcan u Çini amey San Francisco. O dem ra pey, bacar biya zaf gırd. Serra 1906 dı, yew zelzeley gırdi San Francisco kerd xırabe. Ewro San Francisco biyo yew merkezê iqtısad u zagon (kultur)ê Dewletê Amerikayê Yewbiyayey u dınya. San Francisco dı bına u banê zaf berzi (asmên-resay) estê.
İklım u nıfus
İklimê San Franciscoy zey ê Deryayê Sıpêyo, ayamê (hewa) xo honıko. Semedê Okyanuso Pasifik ra, ayam ne zaf germo ne zi zaf serdo. Zımıstani de zaf varan vareno. Erdê San Franciscoy her daim keweyo (kıhoyo). Nıfusê bacarê San Franciscoy 799.263 sera, labelê nıfusa metropolê San Franciscoy 7 milyoniya. Zaf mıxtelıf mılleti tede estê: Şarê Ewropayıc (% 49), şarê Asyayıc (%30) şarê Meksikayıc (% 14) şarê Postesuran (İndiani) (%0.5). İşğalê şaranê Ewropa ra vet aşirê Postesuran tey mendê.
İqtısad
San Francisco merkezê iqtısadê Dewletê Amerikayê Yewbiyayey u dınyayo. Silicon Valley (Derey Silikoni), Google, Yahoo, Apple u xeylê şırketanê komputerani San Francisco de ronışteyê. Universıtey Standfordi u Universitey Kaliforniya, Berkeley bacarê San Franciscoy derê.
Mikhael IV
Mikhael IV, yew imperatorê imperatoriya Bizansi biyo.
Beyazıt Öztürk
Beyazıt Öztürk (b. 12 Mart 1969, Bolu) jü kayker, showman u spikero de Tırko. Sera 1969 de suka Bolu de biyo. Beyazıt Öztürk ebe namê cıyo kılm Beyaz ra nas beno. Beyaz, heta ewro zaf filmi de kay kerdo u rol gırewto. Universita Eskişehiri de, branşê Fakultê Senatê Rındi de wendo u inca ra mezun biyo. Beyaz tor pey, filmê têlevizyoni Yalan Dünya de kay kerdo u zemanê hêm de showê cı Beyaz Show de moderatoro biyo.
Taw
Taw namey jû eşira Zazayano.
Mikhael V
Mikhael V, yew imperatorê imperatoriya Bizansi biyo.
Cirfontaines-en-Ornois
Cirfontaines-en-Ornois, dewleta Fransa de, mıntıqaya Grand Esti de, wılayetê Haute-Marney de yew komuna.
NGC 2930
NGC 2930, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno.
NGC 3285
NGC 3285, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Radinghem
Radinghem, dewleta Fransa de, mıntıqaya Hauts-de-France de yew komuna wılayetê Pas-de-Calaisiya.
NGC 6070
NGC 6070, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
NGC 4041
NGC 4041, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Cardiff
Cardiff, dewleta Qraliya Yewbiyayiye miyan de yew sûka Galana.
Titenik
Titenik namey jû eşira Zazayano.
Durrenentzen
Durrenentzen, dewleta Fransa de mıntıqaya Grand Est miyan de yew komunê wılayetê Haut-Rhiniyo.
Fil
Fil (nameyo taxonomik Elephantidae), namê jû heywano ke familyaya Elephantidaey vırazeno, çıçıkıno û gırdo. Dı cınsê cı estê û namê inan Filê Asya û Filê Afrikayo. Ewro fili Afrikaya Cêr-Sehra û Asyay Veroci, Asyay Verocê Rocvetışi de cüyenê. Zemanê veri de familyaya filan de Mamuti, Mastodoni zi cüyo, ema ebe zeman ra rıstımê inan niyo biy û tenya Fil mendo. Fil erd de heywano de tewr gırdo û dergiya cı 4 metre derg beno û şena heta 4000 kg ra şırê. Dındanê cı tarix de zaf biyo namdar û qıymetın. Postê cı zaf tiro û qewetıno. Germiya wucıdê cı terefê nê posti ra kontrol beno. Wucıd û goşê Filê Afrika be Filê Asya ra gırdêro.
Roca çewresıne
Roca çewresıne (be Erebki: الأربعين‎, be Farski: چهلم‎‎, be Urduki: چہلم‎, be Azerki: امامین قیرخی) roca ke roca aşura ra çewres roci tepeya terefê Şıiyan firaz beno. Aşma Muheremi de roca desıne, Roca Eşura de kışiyayışê lacê Eliyi Usêni u 71 tereftarê xo yadkerdene merdumi arê benê u xetıra Usêni gani tepışenê.
Still
Still, dewleta Fransa de mıntıqaya Grand Esti de wılayetê Bas-Rhini de yew komuna.
Konstantinos IX
Konstantinos IX, yew imperatorê imperatoriya Bizansi biyo.
NGC 3262
NGC 3262, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Mehmet Atay
Mehmet Atay yew senatkaro Tırko. Sûka Sêwazi de seba Şênayiya Pir Sultan Abdali amey bi. Qetliamê Sêwazi de vêşnaya.
Chaumesnil
Xızmete
Chaumesnil de şebekey awe, sistemê kanalizasyoni, elektrik û internet anciyao
Nıfus
Grafikê diagrami sero gorey seran ra nıfusê Chaumesnil;
Bıvênên
Lista komunanê Aubey
Gulbari
Gulbari (be Tırki: Söğütlütepe) wılayetê Dêrsımi de yew dewa qezay Pêrtaga.
Fortschwihr
Fortschwihr, dewleta Fransa de mıntıqaya Grand Est miyan de yew komunê wılayetê Haut-Rhiniyo.
NGC 948
NGC 948, yew cısımê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de komê estareyanê Balina miyan de ca gêno. 1 Tışrino Peyên 1886 de terefê Lewis A. Swifti ra keşıf biyo.
NGC 6780
NGC 6780, yew cısmê asmêniyo. No cısım Katalogê Neweyê Pêroyi de, komê estareyanê miyan de ca gêno. de terefê i ra keşıf biyo.
Beaumont-Monteux
Beaumont-Monteux, yew komunê wılayetê Drômea. No komune dewleta Fransa de mıntıqaya Auvergne-Rhône-Alpes de ca gêna.
Xızmete
Beaumont-Monteux de şebekey awe esto û sistemê kanalizasyoni ratneyao. Xeta elektriki û interneti anciyao.
Nıfus
Grafikê diagrami sero gorey seran ra nıfusê Beaumont-Monteux;
Bıvênên
Lista komunanê Drômeyi