cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hewr
Hewr kristalanê cemed u awe ra arêbiyayışê yew kutleyê hewayo serbestiyo.
İklım
Ena pele de iklım u demanê serre sero melumat esto.
Samsun (arezekerdış)
Mana na çekuye Samsun vuriyena:
Torge
Torge yew tewrê vartışiyo.
Trigender
Trigender merdımo kı dı wayirê yewê dı cınsiyetan niyo, yew cınsiyet ra heta hirê cınsiyetan xo sero kırışeno u xo miyan dı hirê cınsiyetan beno, oyo. Kamci merdımo kı trigendero, o halê xo ra gore şeno yew cınsiyeti ra ravêro cınsiyeto bin u karakteristikê ê cınsiyeti bımocno. Wına zi her hirê cınsiyetê kı zerrey merdımi dı ca gênê, ê kewnê têmiyan.
Seserra 14ıne
---Sidenote START---
Royekê vilıkıni
Royekê vilıkıni, tewrê royekano ke vilıke dano.
Nas (sure)
Sura Nasi (Erebki: سورة الناس) miyandê Qurane de sura 114ına, sura peyêna. Nas zıwanê Erebki de merdum areze keno. Sura wınaya:
Namey Homay Rehmanê Rehimi ra:
Rutan
Bınê Rutan de nê meqaley estê:
Feleq (sure)
Sura Feleqi (sura 113yıne)
Namey Homayê Rehmanê Rehimi ra.
1- Vace ke: xo bıde rebê şewdıri ra,
2- Çiyê ke Homay vıraştê, şerrê inan ra
3- Tariya xo ke biye peyşewe, şerrê şewe ra,
4- Kamê ke gıre danê (pufkerdoğan, sihırkerdoğan), şerrê inan ra,
5- Yew zi kamê ke çımtengi kenê, nêğoncenê, şerrê inan ra.
İxlas (sure)
Sura İxlasi (sura 112ine) “sedeqat / wefa”
Namey Heqiyo rehmanê rehimi ra.
1-	Vace ke: O Homao ke yewo.
2-	O samedo.
3-	Ey ne yewer ardo dınya, ne zi yeweri ra ameyo dınya.
4-	Ne zi çiyê zey dengê ey nêbiyo.
Kütükçü Ali Bey
Kütükçü Ali Bey ya zi Kütükçüzade Ali Bey serdarê belediyaya Anqara biyo.
1971
1971, Serrenamey Gregori de yew serra teqwimiya.
Pakkerdışo Gırd
Pakkerdışo Gırd (Ruski: Большая чистка, Bolshaya chistka, Great Purge) jew hareketo ke Josef Stalin serrani 1936 - 1939 miyan de kerdo. Josef Stalin jew kayo gırd kerdo û be no harekete xeylê siyasetkaran politika ra eşto.
Cêniye
Cêniye merdıma maykiya. Cêniye pêro semedê pila mayki ifadekerdene ra guriyena. Keyneke zi semedê qıca mayki ifadekerdene ra guriyena. Zey çıçıkınanê maykiyanê binan, merdıman de cêniye zi raya cênetike ra maya xo ra kromozomê Xi u piyê xo ra zi kromozomê Yi gêna. Hem hormonê camêrdan (testosteron) hem zi hormonê cêniyan (ostrojen) cêniye sero estê. Hema hormonê mayki deha zêdeyo, coka cêniye xısusiyetê maykiyan bena xo ser. Enê ferq ra merdım ya beno neri ya zi beno mayki.
1974
1974, Serrenamey Gregori de yew serra teqwimiya.
İdeolociy
İdeolociye (Yunanki: "mocnayışê fıkran"), sistemê vênayışanê dınya u prensipanê (mebdey) bıngehi u ê qıymetnayışano ke yew gruba (qefle) sosyale, kulturê ya ki çiyê henêni ra gırêdaeyo. Konsepsiyonê (eserê ibda) vênayışanê dınyao ke tede fıkri resaena hedefanê siyasiyan u iqtısadiyan rê kar kenê. İdeolociyê seserra 20ına pili Komunizm u Faşizm hesebiyenê.
19
19 yew serra teqwimiya.
12
12 yew serra teqwimiya.
.bi
.bi internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Burundi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Burundi mocneno.
Bexdes
Bexdes, wılayetê Rıha de yew dewa qezay Sêwrega.
Çıçeyıni
Çıçıyıni (be Latinki: mammalia) alemê heywananê, êyê kê pa çıçe esto, inan rê vanê.
Bideri
Bideri, wılayetê Rıha de yew dewa qezay Sêwrega.
Transistor
Transistor ju elemento elektırıg u elektronig de elektırıg nem ravernoğo. Vazifa ğo rakerdene u cadayena siteme elektırıgın u elektronigıno. Neyik eve lewiyayise mekanik nii, tık teyniya eve sinyalune elektırıg ano hure (keno).
.be
.be internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Belçıka nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Belçıka mocneno.
Transistor
Transistoru, pırtleye tım çiye elektirıg u elektronigıno. Ğeberu rusnayene (bışavıtene) u guretene ra bice, kompütoru, sistemune otometig de estê.
Manâ Transistor, zone İngilizki de Transfer ra veciyo.
.bo
.bo, internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Bolivya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Bolivya mocneno.
.bd
.bd internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Bengladeşi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Bengladeşi mocneno.
.dz
.dz internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Cezayiri nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Cezayiri mocneno.
.bj
.bj, internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Benini nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Benini mocneno.
13
13 yew serra teqwimiya.
11
11 yew serra teqwimiya.
Sam Harris
Samuel B. "Sam" Harris jew nöroloğ, filozof, nuştekar û ateisto Amerikano. O vıraştoğani Project Reason rayo. Serra 2009ıne de biyo wayirê doktoray. O bı nuştey cı The End of Faith (Peyniya dini) grewto PEN/Martha Albrand Award. Serra 2004ıne de bı Annaka Harris kerdo veyve.
.zr
.zr internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û hetan serra 2001ıne seba dewleta Zaire nusiyêne. Hema serra 1997ıne de nameyê xo vurriya û bi Cumhuriyetê Kongoê Demokratiki, cokayo ke no kılmkerdış peyser gêriya. Hurêndiya cı .cd gırewt û nıka no kılmkerdış internet de pelanê Cumhuriyetê Kongoyê Demokratiki mocneno.
.dj
.dj internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Cibuti nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Cibuti mocneno.
20
20 yew serra teqwimiya.
.ba
.ba internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Bosna-Herseki nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Bosna-Herseki mocneno.
16
16 yew serra teqwimiya.
1985
1985, Serrenamey Gregori de yew serra teqwimiya. Gorey reqemanê romenan ra nuştışê cı   aseno.
.by
.by internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Belarusi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Belarusi mocneno.
.at
Toppdomän
Sexıl
Sexıl (ya zi selx), nameyo bıngeyo ke heywananê zey bızêk, verek u gukan rê vaciyeno.
Qelema kontrolkerdışi
Qelema kontrolkerdışi aleto kı key merdım elektriki kontrol keno, aye gırweyneno. Elektrik a biyo ya zi padayo, a mocnena.
.bz
.bz internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Belizi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Belizi mocneno.
Mîyalûn
Mîyalûn, yew dewa merkezê Çoligiya.
.au
.au internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Awıstralya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Awıstralya mocneno.
İnhibitorê reaksiyoni
İnhibitor oyo ke katalizo ke reaksiyonê kimyasali kemi keno, katalizê do oksidanisto u oksidasyonê metalan hêdi keno. Enzimê antibiyotikiê ke batkeri vırazeno, inhibatorê inano. İhibitor karê metabolizma de enzimê ke gerek nêbenê, karkerdışê inan vırneno u inan rê peyniye dano.
.bw
.bw internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Botswana nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Botswana mocneno.
.de
.de internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Almanya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Almanya mocneno.
Oscar Wilde
Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde (16 Tışrino Verên 1854, Dublin - 30 Tışrino Peyên 1900, Paris) jew şair u nuştekaro İrlandayıco u namdaro. O be uslubê cıyê howli ra Britanya de kewto mabênê nuştekaranê namdaran. O serra 1854ıne de İrlanda de suka Dublini de marda cı ra biyo. Ey mektebi Portora de wendo u inca ra biyo mezun. Ey Universıteyê Oxfordi ra burs gıroto. Ey 1878 de İrlanda terk kerda. Ey 1884 de be Paddingtone ra veyve kerdo u dı domani inan biyê. Tarixwani ey homoseksuel (hemcınsbaz) qebul keni u vani ke o serranê xoyi 17ıne de Robert Rossi ri biyo eşıq, ema be Lord Alfred Douglasi ra elaqeyê xo biyo u no sebeb ra Oscar Wilde xo rê vatêne biseksuel. Cêniya cı ra vêşi be Frank Miles, Robert Baldwin u Lord Alfred Douglasi ra elaqeyê xo biyo. Serra 1895ıne de be camêrdan ra elaqeyê cı veciyo meydan, ey sero dawa biya u o sucê bêexlaqiya pile ra cezaya kureki gırewta. O serra 1900ıne de biyo serbest u xosere, ema aşma tışrinê peyêni de merdo. Mergi cı ra ver, ey vato ke "Ya kağıda dêsi şına ya zi ez şınan".
Seksolociye
Seksolociye (sexology) jew ilmo (şınasiye) ke cınsiya merduman sero sistematik unıno u şıno. Domi antiki de seks sero kıtabi zaf nusiyayi, zey Kama Sutra, Ars Amatoria ub. Seserra 19ıne de zey ilmani binan ra seks ki biyo jew şınasiye. 1886 de Havelock Ellis ilmi Seksolociye vıraşto.
Vehbi Demirel
Vehbi Demirel (Mehmet Vehbi Bey) memurê İmperatoriya Usmanıcan u Tırkiya biyo. Serekê belediyaya Anqara biyo.
14
14 yew serra teqwimiya.
Demografiya ateizmi
Amori ateistan viyarnayış zoro. Zafi merduman na probleme sero de manıni cıra. A ri ra definasyoni cı balı niyo. Hem zeman de xeylê ateistan sebebi sosyali ra ho nivani. Heme ninan ra peyni ewro cihan de amori ateistan %2,5o. %12.7ê nıfusi dınya dinan bawer nikeni emma çiyi binan rê bawer keni. Asyay Rocvetışi de hısusen Çin de atesiti zaf esti. %50ê Çinıcan ho rê vani ateist u no amor beni 500 milyon ra zaf.
.uk
.uk internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Qraliya Yewbiyayiye nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Qraliya Yewbiyayiye mocneno.
.br
.br internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Brezilya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Brezilya mocneno.
.cs
.cs internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û hetan serra 1995ıne seba dewleta Çekoslowakya nusiyêne. Hema serra 1993yıne de Çekoslowakya biye dı leteyi û cı ra Cumhuriyetê Çeki û Slowakya veciyayi. Nıka ê nê hurdêmena dıwelan kılmkerdışê xo be ciyayi estê. Ninan ra kılmkerdış .cz pelanê Cumhuriyetê Çeki û .sk ki pelanê Slowakya internet de mocneno.
Mehmuran
Mexmur (be Tırki: Balıksırtı) yew dewa Zazayana. Cayê xo zerrey sinorê qezay Çêrmugi dero.
.za
.za internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Afrikaya Veroci nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Afrikaya Veroci mocneno.
.bb
.bb internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Barbadosi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Barbadosi mocneno.
.cd
.cd internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Cumhuriyetê Kongoê Demokratiki nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Cumhuriyetê Kongoê Demokratiki mocneno.
.cf
.cf internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Cumhuriyetê Afrika Miyanêne nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Cumhuriyetê Afrika Miyanêne mocneno.
Cındo
Cındo yew eşira Zazayana. Na eşire qezay Bıdlisi Motki de, dıme ra zi qezanê Tetwan û Norşini de biya ca.
Manzera
Manzera, asayışê cao ke serê cayê de berzi ya zi dûri ra hera vêniyeno.
Etikê İslami
Etikê İslami namê exlaq u etikanê ke İslam de ca gênê. Etikê İslami, çımeyê xo Qurane, kerdışê Mıhemmedi u tarixê İslami ra gêno. İslam miyan de etik zaf vuriyeno, zaf mıxtelif exlaqê mısılmanan estê. Ornagên, vênayışê cihadi-selefi esto ke vano her merdum mısılman bo eke nêbeno serê xo bıgêriyo u heto bin ra vênayışê tesewufi-betıni esto ke verba cengi de vındeno. Etikê İslami de exlaq dı beno: exlaqo rınd u exlaqo xırab. İslam de vaciyeno ke kamo ke merdum kışto, o zey pêro merduman kışto beno hama heto bin ra zi no esto ke Qetliamê Qureyza, Cengê İrtıdadi u Mıhemmedi sero werênayışi estê u mocnê ke be emrê Mıhemmedi ra zaf merdumi kışiyay. Coka ke no din de exlaqo sebıt çıniyo. Her itıqad exlaqê xo vıraşto.
.mk
.mk internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Cumhuriyetê Makedonya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Cumhuriyetê Makedonya mocneno.
.do
.do, internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Cumhuriyetê Dominiki nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Cumhuriyetê Dominiki mocneno.
Windows 10
Windows 10 (Namê kodi: 'Threshold'') oyo ke sistemê Microsoft Windowsi de sistemê operafo de peyêno ke aferiyao. Tarixê 30ê Keşkelun 2014i de Microsoft versiyonê verpıroberdışê cı zanıtno, phêl kerdo u tarixê 29ê Temuze 2015i de zi be Directxo newe ra veto. Microsoft, Windows 10 de xeylê aplikasyon u hısusiyetê newe vıraştê u çiyê ke karberi sistemê verêni Windows 8 ra gare kerdê, inan vuriyayê.
Awıstralasya
Awıstralasya yew mıntıqayê da qıtaya Okyanusyaya. Awıstralasya de dewletê Awıstralya, Zelandaya Newiye, Papua Gineya Newiye u adey bini estê. Ekolociye de Awıstralasya zaf zengina.
Windows 10
Vıraziyayışê Windows 10iê verêni amey be numra versiyonê 6.4i la be şınasnayışê 21ê Çıle versiyonê cı veciyo 10i ra. Windows 10 de navigasyon, modê tableti u modo normal estê u no Windows 10 Windows 8 ra cıra keno. No sistemo newe, heta serra 2020ıne ra do desteg bıgêro u destegê herabiyayê cı serra 2025ıne de do peyni vênêno.
.sb
.sb internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Adeyanê Solomoni nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Adeyanê Solomoni mocneno.
.dk
.dk internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Danimarka nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Danimarka mocneno.
FEMEN
FEMEN jew gruba protestiya de feminista ke seba heqani cêniyan serra 2008 de Ukrayna de vıraziyawa. Grube ınka suka Paris dera. Serra 2012 de ezayi grube biyê 100 teni. Anna Hutsol vıraşta grube u dıme inan kuti grube. Ezayi grube heme dınya de heqani cêniyan resnayış wazıni u eno sero şıni. FEMEN cı ri vana jew gruba feminista de radikala.
Mehmet Ali Bey
Mehmet Ali Bey serekê belediyaya Anqara (16 Şıbat - 7 Heziran 1924) biyo.
Mıle
Mıle ya zi mele, male (be Erebki: ملا mulah) merdumo ke din sero musnayış greto, cı ri vaciyeno. Zuanê Erebki de arezey cı efendiyo. Ewro İran, Pakıstan, Efğanıstan, Bosna u Hersek, Hindıstan de mıle esto. Mıle fıkıh, tesewüf, kelam u hedis sero musnayış gêno u şeno fetwa bıdo. Tırkiya de be qanuno ke laqab u unvanan peyni dano ra mıle peyni diyo.
Kerkûk
Kerkûk (be Sorankî: كركووک, Asûrkî: ܐܪܦܗܐ, Tirkî: Kerkük, Erebkî: كركوك) zimeyê İraqî de (verocê Kurdistanî zi beno) yew bajarê Îraqîyo ke Dewleta Îraqî mîyan de ca gêno. Kerkuk İraq mîyan de sûkanê girdan ra yewo.
Merkezê wîlayetê Kerkûkî yo; nifusê ena sûke Kurd, Tirkmen u Ereban ra yeno pêra, labelê tede Tirkmen û Ereb û Asurî-Kildanî zî ciwîyenî. Wextî Saddamî de polîtîkaya Erebkerdişî verba Kerkûkî amey gurenayîş. Saddamî, Kurd û Tirkmenî Kerkûk ra vetî û herinda înan de Erebî ardê Kerkûk mîyan. Midaxaleyê Amerîka ra dima Kurd û Tirkmenî reyna (newe ra) ageyrayî Kerkûk.
Statûyî Kerkûkî, mabeynê Hikumetî Iraqiyê Merkezi û Hikumetî Kurdistanîyê Otonom de yew pers o û hema zî ci rê tirîqêk (çare) nêameya vînayîş. Weçînayîşî 2014in de Kurdan zafaneyê kursîyan qezenc kerdê. Kurdan 8 kursî, Tirkman û Ereban ra her yewin zî 2 Kursî.
.bf
.bf internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Burkina Fasoyi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Burkina Fasoyi mocneno.
.bg
.bg, internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Bulğarıstani nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Bulğarıstani mocneno.
.bh
.bh internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Behreyni nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Behreyni mocneno.
Camêrd
Camêrd merdımo neriyo. Camêrd pêro semedê pilê nerili ifadekerdene ra guriyeno, lac zi semedê qıcê neri ifadekerdene ra guriyeno. Zey çıçıkınanê neriyê binan, merdıman de camêrd zi raya cênetike ra maya xo ra kromozomê Xi u piyê xo ra zi kromozomê Yi gêno. Hem hormonê camêrdan (testosteron) hem zi hormonê cêniyan (ostrojen) camêrdi sero estê. Hema hormonê neri deha zêdeyo, coka xısusiyetê neriyan beno xo ser. Enê ferq ra merdım ya beno neri ya zi beno mayki. Eke hormonan miyan de ferq kemiyo se o taw merdım xısusiyetanê her dı cınsiyetan beno xo ser u be dı cınsiyetan (neri u mayki) yeno dınya zey interseksuel.
Yoğun
Yoğun wılayetê Diyarbekıri de yew dewa qezay Çermugiya.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Dewe de mekteb esto, labelê seba mektebê miyani telebey şınê merkez de wanenê.
Resayış
Raya dewe esta û kerda asfalt.
Xızmete
Postexane çıniyo. Awa dewe esta. Elektrikê dewe esto.
Herbetali
Herbetali wılayetê Diyarbekıri de yew dewa qezay Çermugiya.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Dewe de mekteb esto, labelê seba mektebê miyani telebey şınê merkez de wanenê.
Resayış
Raya dewe esta û kerda asfalt.
Xızmete
Postexane çıniyo. Awa dewe esta. Elektrikê dewe esto.
.bs
.bs internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Bahama nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Bahama mocneno.
İmperatoriya Selewkiyan
İmperatoriya Selewkiyan yew imperatoriya verêna. Tarixê sazbiyayışi IV 323 biyo. Paytextê xo Antakya biyo. Erdê xo mabêne rocvetış(şerq,rockewtene) de rocawanê Hindıstan ra rocawan (ğerb) de Anatoliye biyo. Rocvetışê Miyanên de hukım kerdo. Qralê verêni Selewkos I, qralê peyêni Philip II Philoromaeus biyo. Mabênê serra IV 2ıne u 1ıne de zaf gırd ı qewetıni bi. Ebe İmperatoriya Roma mucadele kerdo u mağlub biyo. Peyênê mucadeley Roma-Selewkos xırab bı. Tarixê xırabiyayışi IV serra 63ıneyo.
Sermeti
Sermeti (Latinki: Sarmatae ya zi Sauromatae, Yunanki: Σαρμάται, Σαυρομάται) şarê do İrankiyo kıhano kı İV seserra 5. dı veciyo miyan u heta İD seserra 4. hukım ramıto. Şarê Sermeti zıwananê İrankiyan ra zıwanê İskıtki qal kerdêne. Sermetan rocvetışê qıtay Ewropa dı, bınê Koyanê Urali dı u zımey Deryay Siyay dı weşiya xo ramıta.
Analizo matematikên
Analizo matematikên branşê matematikiyo u konseptê limiti ser de vıraziyao. Analizo matematikên bunya xo ra problemê çewtiye, fiziki u stabili gırewtê u xo hera kerdo. Analizo matematikên, aritmetik teber de maneno u problemo ke prensibê limiti rêze keno. Pratik de limitê fonksiyoni, problemê integrali u testkerdışê diferansiyeli rê çarevıraştış de vêniyeno.
Norolociya evolusyonale
Norolociya evolusyonale şınasiya multidisiplinala ke vıraştış u fonksiyonê sistemê hersi rê be çımê evolusyoni ra ewnena. Na branşê evolusyoni, zerrekê xo norolociye u biyolociya evolusyonale ra gêna.
Bombardımanê Rotterdami
Bombardımanê Rotterdami (Hollandki:Bombardement op Rotterdam, Almanki:Bombardierung von Rotterdam) bombardımano ke Almanya, Hollanday sero vıraşto serra 1944ıne de. Almanya sistemê pawıtışiê Holladay şıkıtene waşto, bınê roê Maasi kontrolê xo ra gırewtene u zımey Hollanda destê xo ravêrdene plan kerdo. Serdariya Adolf Hitleri de quwetanê Almanya, suka Rotterdami pêro xırabe kerdo. Neway teyarê Almana kewtê operasyonê bombardımani ra. Heştse u newse miyan de sivili merdê, 80.000 ra nezdi teni keyey xo ra biyê, 24.978 bani xırabe biyê.
Apêge
Apêge wılayetê Diyarbekıri de yew dewa qezay Çermugiya.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Şehrokurd
Şehrokurd dewleta İranî de yew bajar o. Paytextê eyaleta Çeharmehal û Bextiyari yo. Serra 2005î de nufusê bajarî nêzdîyê 127.359 bîyo. Serra 1935î ra ver nameyê nê bajarî Deh Kord bi (yanê dewa Kurdan). 1935 ra dima nameyê Şehrokurd (Bajarê Kurdan) girewto.
Apêge
Resayış
Raya dewe esta û kerda asfalt.
Sermeti
Wıni fıkıriyeno kı ê İskıtan u Sakan ra bestiyenê u Slawan ê asimile kerdê.
Sistemo gani
Sistemo gani (cı rê CDyo gani, DVDyo gani ya zi USByo gani zi vaciyenê) komputeri sero sistemo kı şeno bêgırweynayış kar kero, oyo. Merdımo kı komputeri gırweyneno, şeno enê sistemi diskê komputeri ra bınuso u wıni zi komputerê xo bıgırweyno. Sistemo gani şeno RAMi sero (viro kı vêreno) qeyd bêro kerdış.
İslam u heqê merduman
İslam de heqanê merduman tarixê İslami de be Qurane, kerdışê Mıhemmedi, cengê İrtıdadi, cezayê ke daniyenê, baweriye, itıqad, heqê qıcan u mewzuyanê binan de gêriyenê dest ra.
Dere
Dere, jû awıka qıckek u tenga ke zey vaye rêzena.
İslam u heqê merduman
Serbestiya ifadakerdışi, xo ifadakerdış
Mısılmanan miyan de qanato pêriyiyo ke İslam xoseriya merdumi ra hurmet keno. Qanunê İslami de esto ke eke merdum dinê xo vırneno u İslam ra veciyeon, o irtıdad keno u murted beno u gereke ke serê xo bıgêriyo, bıbırniyo. Tarixê İslami de zi Cengê İrtıdadi de xeylê merdumi sebebê dinê xo vurnayışi ra terefê mısılmanan ra kışiyayê.
Hıquq ver de hem-amariyayış
Qanunê İslami de u şeriet de cêniye mêrdek pey de amariyena u no zi eşıtligê merduman şıkeno, caweno u ixlal keno. Mêras, fesıq u saadbiyayış de cêniyan, mêrdekanra kemi vêniyenê.
Bombardımanê Tokyo
Bombardımanê Tokyo (Japonki de: 東京大空襲) bombardımano de gırdo ke DAY be teyarê xo serra 1945ıne de vıraşto. DAY be hirêse u çewres u çehar teyarê xo kewto eno bombardıman. DAY serra 1944ıne de dest pê kerdo ke suka Tokyoy ser bombar bıerzo u yew serre de se u şeş reyi Tokyo sero bomba eşta, bombardıman kerdo. Tarixê 9ê Adare 1945 de Tokyo de veng eşnawiyao u terefê sistemê seveknayışi ra vaciyao ke dı tene teyarê Amerikani Tokyo ser de geyrenê cı. Saete 24.00 de Amerika Tokyo sero bombaya verêniye eşta. Amerika raveri dormey suka Tokyoy veşno u xırabe kerdo. Fel u emelê Amerika heni biyo ke şarê Tokyo merkezê suke arê bo u adır miyan de bımano.
O taw radarê Japonya riyê mıxalefetê heway ra teyarê Amerikani rêw nêdiyê. Amerika be teyarê fosfori, napalmê elektroni u teyarê bini suka Tokyo pêro piya xırabe kerdo, Tokyo sero 1.700 kilogram adır eşto, şarê Tokyo veşno u uca de 100.000 merdumi merdê, 278.000 ban u binay veşayê. Heto bin ra zi, sistemê pawıtışê Japonya, des u dı teyarê Amerikan ardê cêri, çewres u dı teyarê Amerikani zi kerdê xırabe.
Dominant u resesif
Dominant u resesif kimya de cenê ke lokusê aleli de ca gênê u karatker u fenotipê ganiyan vırazenê, inan rê vaciyenê. Dominant oyo ke ceno basqıno, ceno de gırdo. Yanê eke cenêtikê merdumi de ceno dominant esto, no ceno dominant karakter u fenotipê merdumi de fenotipê xo veceno u mocneno u eke uca de ceno resesif zi esto karakterê cenê resesifi nêaseno. Resesif zi oyo ke ceno teniko, zeyıfo ke ceno qıteko u nêşeno fenotipê xo bımocno.
.sv
.sv internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta El Salvadori nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê El Salvadori mocneno.
Dominant u resesif
Konseptê ceni de dı aleli estê: A u B. Genotipê gani şeno AA, BB u AB bo. Eke fenotipê genotipê AA u BB ra fenotipê AA veciyeno, o taw vêniyeno ke AA inca de ceno dominanto u basqıno; B zi inca de ceno resesifo, zeyıfo u nêşeno xo fenotip ser de bımocno.
Vıla vay
Vıla vay aleto basito kı hetê vay mocneno. Vıla vay zaf aletê do asano u pratiko. Merdıman xeylê serran ra ver a vıraşta u hewna zi merdımi aye gırweynenê.
.dm
.dm internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Dominika nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Dominika mocneno.
.ec
.ec internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Ekwadori nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Ekwadori mocneno.
Morıber
Morıber romanê do Zazakiyo ke serra 2009ıne de raver Almanya de veciya, tepeya 2011ıne, Estamol de Kardelen Yayıncılık ra veciya. Nuştekarê romani Cengiz Aslano. Kıtab be Zazakiyê (Kırmanckiyê) Xozati, fekê eşira Qerebaliyan ra nusiyao.
Romani sero
Dewa Xozati Tawuxı dı azebonê dewı ra Ekber teber ra mektebı waneno, a serrı rüyê siyaseti ra êno dewı dı mano. Ekber kokımonê dewı ra, jü mordemo kı destê xo malê dina ra onto, Sey Bali dı benê zê iqrari. Hurdımêna kı resenê pê, rocon’a, asmon’a qısey kenê, ebı ni qıseyon’a kunê jü dina ğeyalı, na ğeyaliye dı benê vindi.
Hatê bini ra ki zerria Ekberi kênekonê dewı ra kuna kêneka en rındekı Altunı. Ekber hatê ra kı zerria xuya belı dest dı bela kuyo ki, hatê bini ra ki serê her gamı xo erceno kê Sey Bali, nani dewı dı weşiya xo ramınê, sonê.
Rocê dewıci ko dı rastê jü morê gırşi ênê. Owo kı koli, velg, vasê dewıco ko raê, na rü ra dewı bêvengiye ra reyina ra, ko dewıco rê beno ters, tertelı kuno mıleti. Mor dewıco nêverdano ko, dewıci vênê, nêvênê, sonê hukmat, ordiyê hukmati êno, ko dı gêreno cı, mori nêvênê. Kokımê dewı xebera xo kenê jü, sonê döwrêşi, sonê Ana, vanê ‘derdê ma rê derman beki Ana bıvêno’. Ana kuna tewt, remil ercena. Kokımi lewê Ana ra kı gêrenê ya, daina tersenê...
Êneyo siya (erinayış-rotış)
Êneyo siya êneyo yewıno kı DAY dı Roca Şıkrani ra tepeya yeno, a roca. Êneyo siya ra dıma demê Noeliyê erinayış u rotışi sıfte keno. Dukani zaf erey padanê, çiyê zaf beno ercan. Sezonê êney siyay dı dukani be fiyatanê nızmi çiyê roşenê u merdımi zi inan erinenê. İnterneti sero zi her çi zaf beno ercan. Hema Êneyo siya tetilo resmi niyo.
Evolusyono sosyokulturel
Evolusyono sosyokulturel oyo ke evolusyono de sosyolociko ke vano ke kulture miyan de be averşiyayışê zemani ra her tım vuriyayış beno. Wexto ke tede evolusyono sosyokulturel veciyeno, sistemê şari roc be roc kompleks beno, xo kaotik keno. Yanê zemanê antiki de merdumi cıwiyayışo basit ramıto, cıwiyayışê inan werdene, şımıtene u seydkerdene ra vıraziyao. Mêrdek seydkar biyo, keyey xo goşt ardo u cêniye zi keye de qıcê xo pil kerdê. Hama ewro hem mêrdek hem zi cêniye kewtê cıwiyayışê kari ra. Her dı zi kar keni, keyey xo ra pere anê. Cıwiyayışê merdumi xo hera kerdo.
Sansurê interneti
Sansurê interneti ya ki interneti sero sansur (be İngılızki: internet censorship) enformasyoni ke internet de esti, inan sero kontrolkerdışo. İnternet sero sansur, tipê sansuran de jew sansurkerdışo neweyo. Pêro de dewleti internet sero sansur keni. Ewro Çin, Koryaya Zımey, İran u dewleti ke dini cı islamo tede interneti sero jew sansuro gırd esto. Pêro de websiteyê pornografiki, sosyali, politiki, rasisti u dini sero beno sansur. Organizasyoni Freedom House 2013 de seba Tırkiya vato ki dewkela nêmxosere u xoseriye (huriyeti merduman) kena ixlal.
Domê RTE u hukmatê AKPy de, Tırkiya de internet kewto bınê sansur u zorbaziye, xoseriya interneti de rêzê Tırkiya peyser şiya. Hukmatê AKPy interneti kontrol keno, kamci merdumo ke RTEy sero çiyê nuseno, şeno çımbıni rê bıgêriyo.
.az
.az internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Azerbaycani nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Azerbaycani mocneno.
Camêrdo bêname
Camêrdo bêname filmanê Sergio Leoneiyê spagetti westernan dı yew karaktero kı Clint Eastwoodi gan dano cı. Enê karakteri zaf filman dı kay kerdo. 2008 dı, Empire Camêrdo bêname kerdo tewr karaktero 43yıno hewl.
Asaf İlbay
Süleyman Asaf İlbay, serekê belediyaya Anqara (27 Tışrino Peyên 1926 - 31 Tışrino Verên 1928) biyo.
Nika Futterman
Nika Futterman (b. 25 Tışrino Verên 1969, Los Angeles, California, DAY) aktris u merdıma namdara ke şowê Amerikayê têlevizyoni de program vırazena u medyay sosyale de ca gêna.
Birêveran
Birêveran wılayetê Diyarbekıri de yew dewa qezay Çermugiya.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Dewe de mekteb esto, labelê seba mektebê miyani telebey şınê merkez de wanenê.
Xızmete
Postexane çıniyo. Awa dewe esta. Elektrikê dewe esto.
Qelecıge
Qelecıge wılayetê Diyarbekıri de yew dewa qezay Çermugiya.
Ekonomiye
Ekonomiye be heywanweyikerdış û ziraet ra bena.
Terbiyet
Dewe de mekteb esto, labelê seba mektebê miyani telebey şınê merkez de wanenê.
Resayış
Raya dewe esta û kerda asfalt.
Xızmete
Postexane çıniyo. Awa dewe esta. Elektrikê dewe esto.
Luksemburg
Luksemburg dewletê da qıta Ewropayo. Cayê cı rocakewtena qıta Ewropa dero. Dormey ra dewletê Belçika, Fransa u Almanya estê. Paytextê Luksemburgi suka Luksemburgiya. Sistemê idarey monarşiya. Luksemburgi serra 1815ine de xo reyno ra, xoser ilan kerdo.
Nıfus
Gorey amarê nıfusê peyêni 626 108 nefero.
Zıwan
Zıwanê xoyê resmiy Almanki, Fransızki u Luksemburgkiyo.
Senendec
Senendec (Farskî: سنندج, Kurdkî: Sine) rocvetişê Kurdistani de yew bacar o. Paytextê Kurdistanîyo. Kurdê Soranî, no bacar de zafane yê. Hetê nifûsî ra Kirmaşan û Ûrmîye ra dima Rocvetişê Kurdistanî de bacaro tewr gird o.
Şarê Senendecî Erdelanî qise keno ke şîweyêkê lehçeyê Soranî yo. Senendec tarîx de paytextê Mîrektîya Erdelan bî.
Mîreyîya Erdelan
Mîreyîya Erdelan, mîyanê serranê 1169 û 1867an de Rojhilatê Kurdistan de mîrektîya nêmxosere bî. Dewleta Merwanîyan ra dima awa bî. Hetanê awakerdişê bajarê Sîne paytextê ci Hewraman bi. Hetanê Mûsil û Kerkûk zî hikûm kerdo.
Mîrektîya Erdelan de Hewramî ziwano resmî bi.
Vantilator
Vantilator aleto kı heway gêno, xo miyan dı çarneno u reyna dano teber, oyo. Vantilator heway keno serd u xeylê cayan dı gırweyniyeno.
Swarm (aplikasyon)
Swarm aplikasyono kı Foursquarei vıraşto, iOS u Androidi sero gırweyniyeno, oyo. Merdımi Swarmi sera caygey xo pay kenê, embazanê xo ra motnenê. Karberi kamca dı geyrenê, uca dı check-in kenê, caygey xo şınasnenê. Kamci merdımê kı kewtê embazanê ê merdımi miyan, ê zi caygey ey vênenê.
Nevzat Tandoğan
Nevzat Tandoğan yew memur u siyasetkarê Tırkiya biyo. Waliyê Meletiye (1925 - 1927) u Anqara (1929 - 1946), serdarê belediyaya Anqara (17 Keşkelun 1929 - 9 Temuz 1946) biyo.
Dımıli
Mıletê ma Zazayan ra hetê Sêwrege, Çêrmuge u Aldûşi de xo Dımıli ya ki Dımli name kenê. Goreyê tarixzanaoğan ra no name, namey Deylemi ra yeno.
Mıletê Deylemıcanê ke verocê kınarê Deryayê Xezeri de, mıntıqanê İrani ra rocawanê Xorasani u Vergan (Gurgan) de cewiyênê u mabênê seserranê 5. u 11. (phanc u des u zuyıne) de tarixê İrani u Rocakewtena Miyani de cayo de muhım gırewto. Namey wılatê Deylemıcan Deylemıstan biyo.
.er
.er internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Eritreya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Eritre mocneno.
Revolusyonê İrani
Revolusyonê İrani ya zi Revolusyonê İranio İslami (zıwanê Farskide : انقلاب اسلامی: İnqılabê İslami) oyo ke revolusyono ke serra 1979ıne de be destê Ayetulla Humeyni ra vıraziyao, revolusyono populero ke Mıhemmed Rıza Pehlewi cayê xo ra kerdo, ardo cêri u sistemo newe vıraşto. No revolusyon de İran de sistemê monarşiye peyniye diya, Humeyni be xo ra sistemê xo vıraşto, sistemo İslamio ke çımey xo Qurane u şeriet ra gêno aferiyao. Verê dest pê kerdışê revolusyoni, İran de şar miyan de Mıhemmed Rıza Pehlewi popularitey xo vıni kerdo, xo Amerikay ra zaf nezdi pê gırewto u Amerika ra cayê nezdi de vınderto. Şah Rıza Pehlewi Serra 1924ıne de rejimê saltanatê Pehlewi vıraşto, İran modernize kerdo. Zaf reform vıraşto u reformê xo de sistemê musayışi medresey ra mekteb ra çarnao, universitey vıraştê u reformê kıncan kerdo. Reformê Şah Rıza Pehlewi reaksiyonê mıleyan antê, Mıley waezi dayê ke qıcê xo mekteb mırışê u cêniyan rê vato ke keyey xo ra meveciyê. İran de serra 196ıne de Revolusyono Sıpê vıraziyao ke no revolusyon xeylê reformi be xo ra ardê. Reformê ke be Revolusyonê Sıpê aferiyayê, tayê İranıci weş diyê u tayê İranıci zi weş nêdiyê. Merdumê dini u mıley Revolusyonê Sıpê qabul nêkerdo. Çımke Şah Mıhemmed Rıza Pehlewi be Revolusyonê Sıpê cêniyan rê heqê reykerdışi dayo. Ayetulla Humeyni u şagırdê xo verba reformanê Şah Mıhemmed Rıza Pehlewi de vındertê u inan vato ke İslam sistemê İranio esasi bo. Hama Şah waşto ke welatê xo de her ten xoser bo, merduman ser de basqı mebo, zulım mekeriyo. Humeyni serra 1960ıne de İran ra remao u şiyo Tırkiya. Tırkiya de mendo u dıma Tırkiya zi vurno u Fransa ey rê wayir veciyo.
Tewrê hewran
Ena yew lista tewrê hewrana.
.ee
.ee internet de namey bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Estonya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Estonya mocneno.
Enam (sure)
Enam, Qurane de jû sureya. Ayetê 91, 92, 93, 151, 152, 153 Medina de, ayetê bini zi Meka de ameyê war.
Ebdullah Goran
Ebdullah Goran (b. 1904 Helebce; m. 18ê teşrîna 1962 Silêmanî) şaîrêko namdaro Kurd o, bi lehçeyê Sorankî şîîrî xo nuştî. Edebîyato Kurdano modern bi sayayê ey de dest pê kerdo. Edebîyatê Kurdan binê tesîrî Erebkî ra veto û şîîranê xo de ca dayo kultur û folklor û rîtîm û ananeyanê milletê xo.
Ciwîyayîşê ey
1904î de bajarê Helebceyî de ame dinya, pîyê ey Dewleta Osmanî de memur bi. Gedeyîya Goranî Helepçe de vêrda ra. 6 serrîya xo de pîyê xo ra wendişî Quranî museno. Dima ra wendiş û nuştişî Erebî û Farisî museno. Heşt serrîya xo de Helepçe de dest bi mektebo verîn keno, mekteb de ziwanî Osmanî museno. Bi no hewa gedeyîya xo de çehar ziwanan museno. 20 serrîya xo de endî bi nê çehar ziwanan zî eşkeno şîîran binuso. Labelê zafaneyê şîîrî ey bi Kurdkî yê.
Goran 19 serrîya xo de seba wendişî mektebî maliman şino Kerkûk. Labelê semedanê ekonomîkan ver, 1921î de wendişî xo ca verdeno û dest bi memurîyetê keno. Hetêk ra xebetîyeno û heto bîn ra zî dersanê mektebê maliman şixulîyeno. Îmtîhanî malimbîyayişî de ser keweno û 1925î de beno malim. Mektebo verîn yê Helepçe de 12 serrî malimî keno. Cehd keno ke wendekaranê xo hewl birasno û zaf wendekarî ey dima ra şîîran nusenî. Ew zî her wext şîîran nuseno û şîîrnusîya xo aver beno.
Goran 1937î ra dima hîna zaf wextê xo seba şîînuştişî vîyarno ra. Ey serran de vîyarnayişê mintiqayanê Qeredax û Hewraman beno û weyra de derheqê şîîranê verînan de cigêrayîşêk keno. Nê cigêrayîşî feydayêko hewl danê ey. Endî hîna hewl û bimana şîîranê xo pêşkêşî wendekaran û şîîrhezan keno.
Goran wextê Lecê Dinya yo Dîyîn de, mîyanê serranê 1940 û 1945an de Fîlîstîn de, Radyoya Yafa de xebetîyeno. Derheqê Rocvetişê Nêzdî de programan amade keno. Programanê Kurdî zî amede keno û pêşkêş keno. Şerî ra dima îdareyî Radyoya Yafayî vurîyeno û Goran zî ageyreno Kurdistan. Newe ra wextê xo seba nuştişî şîîran vîyarneno.
Şîîrêkî Goranî
Geşt Le Hewraman
Komela şaxê sext û gerdengeş Asîmanê şînî girtute baweş Serpoşe lotikey befrê zor spî Be daristan reş naw dewlêkibî Cogey awekan teyaya qetîs naw Her ew in naken pêçî şax tewaw Hawar û hajey kef çerînî çem Bo te neyayî şew layelayey xem Tole riy barîk tonaw ton pişkin Rê biwar exate endîşey bêbin Naw rêga teq teq larê berdî zil Kehişta gerdonê pêy nedawe til Gase rew jor e gase rew xwar e Taliy û şîrînî dinyayê rê biwar e
Hokeyê cemedi
Hokeyê cemedi yew kayo ke be taxımi ra piya kay beno. Hokeyê cemedi yew sporê zımıstaniyo, lakin normal mewsıman de zi kay beno. Çıkı saxay cı cemed ra vıraziyaya u cehar newsimi tede Kes şeno kay bıkero.
Kaykerdış
5 het de kaykerdoğan û yew qaleyê pawoğan ra piya ebe 6 kesan yeno kaykerdene. Cayo ke hokeyê cemedi kaybeno 60m derg û 30m zi hirayo. Nê kayi de gani kaykerdoği yew gırıka qıckeke qaleyê yewbini kerê, yanê zey futboli (topa lınge) yewbini rê wazenê ke gol qaleyê reqibanê xo erzê.
Tarix
Hokeyê cemedi tewr verênde miyanê serranê 1840 û 1875ıne de Kanada de ameyo kaykerdene. Hokey zıwanê Fransızki ra yeno. Menaya xo zi uşira çewteya.
Okyanuso Atlantik
Okyanuso Atlantik (be İngılızki: Atlantic Ocean), yew deryao gırdo û okyanusan ra rêza dıyıne dero. Dormey Okyanusê Atlantiki de qıtê Afrika, Amerika, Ewropa; Okyanuso Gırd, Okyanuso Hind û Okyanuso Arktik estê. Riyê erdê Okyanusê Atlantiki 82,400,000 km2yo.
Hokeyê cemedi
Mucadele
Rocane Ligê hokeyi Kanada, Rusya u İsweç serni dê yenê. Dınya de kaykerê tewr rındi UHL de kay kenê. Sere qediyayış de Kupay Stanley gêriyeno.
.et
.et İnternet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Etyopya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Etyopya mocneno.
Hewraman
Hewreman (Horaman ya zi Oraman) mabênê İran u Iraqi de yew cayo. No welatê Hewramiyano. Zıwanê cı Hewramki (Goranki) qısey kenê. No ware de qezey Pawe, Meriwan, Newsûd, Nodşe estê.
.fj
.fj internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Fici nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Fici mocneno.
.ma
.ma internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Fasi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Fasi mocneno.
Ko
Ko, tûmo ke dınya sero tewr berzo.
Boxcık
Boxcık, wılayetê Rıha de yew dewa qezay Sêwrega.
Gozêrek
Gozêrek (be Tırki: Gözerek) yew dewa Zazayana. Cayê xo zerrey sinorê qezay Çêrmugi dero.
Xelilan
Mana na çekuye Xelilan vuriyena:
Alos
Alos (be Tırki: Başarı) yew dewa Zazayana. Cayê xo zerrey sindorê qezay Çêrmugi dera.
Osman Sabri Adal
Osman Sabri Adal, yew memur u siyasetkarê Tırkiya biyo. Serdarê belediyaya Anqara (31 Temuz 1946 - 12 Tışrino Peyên 1946) biyo.
.ph
.ph internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Filipini nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Filipini mocneno.
.fi
.fi internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Finlanda nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Finlanda mocneno.
Rut (eşire)
Rut (Tırki: Rutanlı ) namey yew eşira Zazaano.
Mensubanê eşira Rutan rê Rutıci vanê. (Keso ke mensubê eşira Rutano cı rê Rutıc vaciyeno. / Kesa ke mensuba eşira Rutana cı rê Rutıce vaciyena.)
Eşira Rutan gorey vatene ezbetê da eşira Bextiyarana. Rutıci tewr zêde Xozat, Nazmiya, Pılemoriye u Erzıngan, taê ki Mazgerd de estê. Na eşire Elewiya u Zazaki qısey kena.
Zazakipediya:Keke be Kerzıki ra
Keke be kerzıki ra sonê cemedi sero kay kenê.
Keke samotina ra, gınena waro, lınga ho şikina.
Bedwan
Bedwan (be Tırki: Toplu, Yukarı Betvan) yew dewa Zazayana. Cayê xo zerrey sinorê qezay Çêrmugi dero.
Zazakipediya:Keke be Kerzıki ra
Keke vana : “Cemed, cemed, tı senê cemeda ke to sero lınga mı şikiye?”
Cemed vano : “Ez ke cemed nêbiyêne, tici mı nêeştêne.”
Keke vana : “Tici, tici, tı senê ticia ke erzena cemedi?”
Tici vana : “Ez ke tici nêbiyêne, mı gılê kou nêeştêne.”
Keke vana : Koêne, koêne, sıma senê koê ke tici erzena gılê sıma?”
Gırê Quçi
Gırê Quçi (be Tırki: Akkoyunlu, Kuçi) yew dewa Zazayana. Cayê xo zerrey sinorê qezay Çêrmugi dero.
Zazakipediya:Keke be Kerzıki ra
Koy vanê : “Ma ke koy nêbiyêne, mal ma ra nêçerdêne.”
Keke vana : “Malo, malo, tı senê mala ke kou ra çerena?”
Keke vana : “Vergo, vergo, tı senê verga ke verdena mali dıme?”
Keke vana : “Kutık, kutık, tı senê kutıka ke verdena vergi dıme?”
Kutık vano : “Ez ke kutık nêbiyêne, hardê dewrêşi sero lap mı ver nêkerdêne.”
Keke vana : “Hardo dewrês, hardo dewrês, tı senê hardo dewrêsa ke to sero lap kenê kutıki ver?”
Hardo dewrês vano : “Ez ke hardo dewrês nêbiyêne, merre ez qule nêkerdêne.
Keke vana : “Merre, merre, tı senê merrewa ke hardê dewrêşi qule kena?”
Merre vano : “Ez ke merre nêbiyêne, pısınge mı dıme nêverdêne.
Keke vana : “Pısıngi, pısıngi, tı senê pısınga ke verdena merrey dıme?”
A, pısınge 'xulp' ho pençere ro erzena ...
.fr
.fr internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Fransa nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Fransa mocneno.
Rut (Tewrate)
Rut (be İbranki: רוּת Rut / Rūθ), namey yew karakterê bıngehio (namey yew cênıko) ke Kıtabê Rute de dekerriyeno u qısmê de Tewrate ano meydan.
UTC
UTC (be İngılızki: Coordinated Universal Time "Demo Dınyewiyo Saziyekerde" ya zi "Demo Beynelmılelo Koordinekerde") dewletan miyan de wareyê saetano.
38 ra Jü Pelge
38 Ra Jü Pelge yew kıtabê de Dr. Hüseyin Çağlayanio.
Heqa kıtabi de
Ez na kıtabi; insano ke serba zıwan u zagonê xo leze da, hover do, serba welatê ho ganê hora biyê, inerê kon halete. Umudê mı oyo ke; Zazay, Hermeni, Kurdi, Tırki u yewbina komi têhet u têdust de haştiye de weşiya ho bıramê.
Ez van "38i ra Jü Pelge", çı ke isono mao kamıl u kokımê ke 38i de verva qırkerdene u koledariye do pêro, leto jêder merdê. Xeyle pelgê ma ki eve na isonê ma pia merdê. Yanê, zonayisê isonê ma nêamo nustene, xanê kıtavu nêkoto; eve isonê ma koto bınê hardi. Her merdena jü apê de kokımi u jü niajniya de kokıme, merdena jü pelga mawa. Hona generasiyonê vıreni ra tek tek isonê ma weso. Gunê qêret bıkeme, dı-hirê pelgunê ho bıxeleşnime. Raştiya ho biyarime verê çımunê mıletê ho u dina ke, na zulum kêşi vira nêşêro; wertê isonê made jü hovirardena kolektife pêda bo. Jenositê Hermeni u Yahidu sero xeyle nustey amê nustene. Perloda Almanu Der Spiegel amorê huyê 16/15.4.1996 de Steven Spielberg u komela ey Survivors of the Shoah Visual History Faundation sero jü nusteo de derg u hira nusna. Steven Spielberg Hollywood de rejisöro de nasbiyaiyo. Hemılka de niseno ro. Ey xeyle filmi výrastê. Steven Spielbergi na serrunê peyenu de jü film vırast. Namê na film Schindlers Listeo. Lista Şindleri: Na film zulmê faşistunê Almanu musneno. Tema na filmi niara: Schindler jü kapitalistê Almanyao. Schindler wayirê jü fabrikao. Rısvet dano Nazi, taê Yahudiyu cêno firma ho, na hal ra ine qırkerdene ra xelesneno. Steven Spielberg vano, "Filmê Schindlers Liste hayatê mı koke ra vurna."
Spielberg na film ra têpia cêvê hora 6 miliyon Dollar dano u na komela ke mı cor namekerde, sanono pê. Eta (ğezna) na komele jü serre de 20 miliyon Dollaro. Na komele de 100 ra jêde ciniye u cüamerd profesyonel guruno. 5000 teney ki eve zerra ho bêpere gurinê. Los Angeles ra qeyr, dulgerunê teveri de büroyê na komele estê. Na komele payiz '96 de karê ho sıfte kerd. 40 tene kameraman lungu sero seyar fetelino, isonê Holocaust cêno kamera, reportaj keno. O waxt ra nat na komele 10.000 cini/cüamerdê ke makina zulmê Holocaust ra xeleşiyê, ine de reportaj kerdo; i ontê video. Na komele hem ki seveta televiziyon u mektevu dokumtar film vırazena.
Materiyalo ke na komele onto video 20. 000 (vist hazar) satê waxt cêno. Na komele wazena ke hata peyniya 1997i 50.000 reportaj bıkero. Yanê o waxt jü mordem ancax besekeno 40 serre de na materialê 100.000 sate video de şêrkero. Spielberg vano, "Mezilê mý uyo ke, isonên na barbarênia Holocausti ne 40, ne 400, ne ki 4000 serre de hovira býkero. Her reportaj jü raştiya. Gereke raştiye bêro zonaene ke, ison verva barbarêni bêro".
Tabi ma zoneme ke yê ma; sarrê Dêrsımi, ne 20 miliyon Dollar perê ho esto, ne ki hona jü institutê ho, ne ki universita de ho esta. Faqat sarrê Dêrsımi gýra gýra yeno ra ho, pelgunê ho sayekeno; wazeno ke tarixê ho arazekero. Taê cau de komelê ho sanê pê, zon u kulturê ho sero gurinê; sarrê Dêrsımi wazeno ke, ho hove hoy temsilkero. No çiyo pozitifo. Faqat çiyo ke sarrê Dêrsımi seveta ho kerdo, hona kêmiyo. Gere ke na rae ra xeyle emek sarf bıbo, her kês karê bıjero ho ser, qe'nê jü dı pelgê ma bıxeleşiyê. Zovina darê ma; yanê kokımê ma endi tek ve tek gınenê waro, pelgê ho ki eve ine pia gınenê waro, benê sakil u wele. Pelgunê hora jü dıtenu bıxêleşnime, tarixê ho bızonime, biyarime werte. Heni bo ke, hêştirê çımunê kokımunê ma peyde memanê. Nêke-nê adalet hurêndia ho bývino. Eskerao ke, tertelê 38i de, Dêrsım de nêjdiyê 100.000 cini, cüamerdi, domoni amey qırkerdene, amey telefkerdene.
Champanges
Champanges, dewleta Fransa de mıntıqaya Auvergne-Rhône-Alpes miyan de yew komunê wılayetê Haute-Savoieyo.
Nicolas Appert
Nicolas Appert (* 17. Tışrino Peyên 1749 Châlons-en-Champagne de, Fransa; † 1. Heziran 1841 Massy de, Fransa) yew şiraniyevıraştoğ u mucıdo Fransız biyo.
.ps
.ps internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Fılıstini nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Fılıstini mocneno.
סיומת אינטרנט Toppdomän
İzzettin Çağpar
İzzettin Çağpar memurê Tırkiya biyo. Waliyê Anqara u serdarê belediyaya Anqara (26 Tışrino Peyên 1946 - 9 Şıbat 1948) biyo.
Wikipediya:Pêhesnayışi
Wikipediya sera pêhesnayışi
Zazakipediya:Bonê cemê Hacüliye
Waxtê veri de bonê cemio en gırsê Hacüliye biyo. Ni boni sero xêlê meselê qesey benê. Nina ra jüya xo ki nia ra:
''Rocê cem ke gırê dino, esker erzeno dewe ser. Raa çêverê bonê cemi nêvinenê. Eskeri vecinê boni ser, locıne ra nia danê ke hela zere de çı esto. Vinenê ke mılet zerre de cem dero. Xebere danê qomandani. Qomandan vecino boni ser, locıne de nia dano ke, zerre de insani nê, miy estê. Ebe sır u keramete mılet zulmê qomandani ra xelesino ra.''
Pir Memet Çelebi hawta u phonc serriyo, Hacüliye rao. Xızmeta bonê cemê Hacüliye o ano hurendi. Kokımê na dewe çıxa ke zonê ma zanê ki, mordem tey veceno ke no zon (Zazaki), zonê maa ina niyo. Ê wertê xo de Tırki qesey kenê.
Turgut Özal
Turgut Özal yew serekwezir u reisicumhurê Tırkiya bi u eslê xo Kurdo.
Alfabey Zazaki
Alfabey Zazaki, alfabey zıwanê Zazakiyo. Alfabey Zazaki de 32 [hirıs u dı] herfi estê. No alfabe be herfanê Latinki ra nusiyeno. Terefê tayê nuştoğan ra, alfabeyo ke be yardımê roştberanê Zazayan û zıwanzanoğanê zey C. M. Jacobsoni ra aferniyayo û terefê tayê binan ra zi, alfabeyo Kurdkiyo ke Celadet Ali Bedırxani afernayo, yeno gurenayış.
Herfê gırdi
A, B, C, Ç, D, E, Ê, F, G, Ğ/Ẍ, H, I, İ/Î, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Ş, T, U, Ü/Û, V, W, X, Y, Z
Mıriçıki
Mıriçıki (be Latinki: Aves), muwın, perzaneyın u pê Hakana zêde biyayen formê ganınano. Nezdi 10.000 tewriya Tetrapod zaf verni dero. Şema cı 5 santimetre ra hetana 2 metre ra zeder tewri estê. Mıriçıkan de hewnê zımıstani çıniyo (bê Caprimulgiformes). Mıriçıki payızi zıme ra şınê vera ekvatori u wesari zi ekvator ra şınê zıme u veroci.
Alfabey Zazaki
Herfê werdi
a, b, c, ç, d, e, ê, f, g, ğ/ẍ, h, ı/i, i/î, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, ş, t, u, ü/û, v, w, x, y, z
Herfê xovengi (8)
a, e, ê, ı/i, i/î, o, u, ü/û
Herfê teyvengi (24)
b, c, ç, d, f, g, ğ/ẍ, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, ş, t, v, w, x, y, z
Ragıp Tüzün
Ragıp Tüzün serdarê belediyaya Anqara (28 Şıbat 1948 - 5 Nisane 1950) biyo. Bırayê Atıf Tüzünio.
Halê ıztırari
Halê ıztırari, yew qewremê hıquqiyo. İnsan xo yana yewna merdumi yana zêde merdumi rê mal yana estiya cı rê tehdid yana tecawuzkerdışa. Mesela yew merdum wexteyo ke dışmen dê xo ra remeno, hatbila şeno keyberê yew keyi bışıkno u şıro zered xo bınımno. Yana yew merdım zaf veyşano o merdumê mieno şıro baxçedê şari de pizey xo mırd kero. Werê keyi yana werê baxçi şeno perey bıwazo.
.ga
.ga internet de nameyê bandıra sewiyaya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo û seba dewleta Gaboni nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Gaboni mocneno.
Bavank
Bavank wılayetê Diyarbekıri de yew dewa qezay Çermugiya.