Evolusyon
Vêrde de averşiyayşi evolusyoni
Serra 1543 Andreas Vesalius eseri Galeni sero xaptiyo û anatomiya merduman sero vıranê xo diyo. Vesalius be name “De humani corporis fabrica libri septem” yani “Estiya Bedeni Merduman Sero Hawt Kıtabi” ra kıtab nuştoi cıgeyrayışi xo izah kerdo. Serra 1628 William Harvey, Haver jew doktor biyo û vato ki goyni, zerre (qelb)i ra wucıdi merduman ri pompa beni, erziyeni. O be name "Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus"i ra jew kıtabo ilmi nuşto. No kıtab 200 (dıse) serran cuwiyayışi İngılızan sero tesır kerdo. Teolociya ke vano be mezgi ra plan û estiya Homay şeno areze bo, vıraziyao. Serra 1666 de Nicolas Steno, Steno jew kutıkmase teşrix kerdo û areze kerdo ki dızanê kutıkmase, zey kerrey ke uca de esti, hemo (eyniyo). Dıma diyo ki letey kerreyan, esasen fosili, yani kerre niyo. Uca ra Palentolociye ameo meydan. Dıma Steno xo dayo ilim û fazê/safhay fosilan sero kar kerdo. Serraa 1735 de Carl Linnaeus, Linnaeus, biyolociye û botanik de esasi Sınıfkerdışo ilmi ardo, heme ganiyan jew cetvel ser de mocno. No metodê xo ewro zi esto û gureyeno. Serra 1749 de Comte de Buffon, Buffon vato ki semedi vêrdey/tarixi cihani/dınyay sero çi vatene tarixi Erdkure be çiyi ke İncili de ca nêgeni, be inan ra a bo, û tarixi dınya be fiziki Isaac Newtoni ra izah bo. No teber de Buffon, be eseri xo "Histoire naturelle générale et particulière" de vato ki cuwiyayış tay şertan de be xo ra resao û be xo ra vecio. Fıkiri Buffoni sebebi xeylê resayışani evolusyonali biyo. Mısal teoriya Darwini dewamê vınayışê Buffonio. Serra 1789 de Thomas Malthus; Malthus, pilbiyayışi nıfusi sero kari û cıgeyrayışi kerdo û enê cıgeyrayışi eseri xo "A An Essay on the Principle of Population as it affects the Future Improvement of Society" de bınê şerti mınasibi de nuşto. Eseri xo de bınê şertê mınasibi de populasyon, pilbiyayışi maddey werdey ra deha leze beni pil. Serra 1812 de Georges Cuvier vıraştoğo Paleontolociya ilmia û jew merdımê do Fıransızo. Nuştey xo "Recherches sur les ossements fossiles de quadrupèdes" (Fosılê Ganiê ke Çehar Payê xo Esto, İnan sero Cıgreyrayışi) de eseri xo de vato ki her fosil, dewamê fosilo verênio û verêni vato ki "Peynidiyayışê populasyonani" eşto meydan. Nê cıgeyrayışi hipotezi Cuvieri afeto tebii ya zi ideay Katastrofizmi vıraşto. Cuvier'in Hipotezê afeto tebii esasen jew hipotezo raşt niyo û semedi evolusyoni rakerdış nêgureyeno. Miyani serrani 1815-1822 de Jean-Baptiste Lamarck, verê Darwini ra çınibiyayışi turan û be zemani ra vuriyayışi ganiyan, zey ma ewro vani, be zemani ra evolusyoni ganiyan, raveri naturalist Lamarck vıraşto û eşto meyndan. Karê Lamarcki Lamarckizm ya zi be name bini ra ”resnayışi hısusiyeti ke geniyaê”, vano ki heme ganiyan tenya yew rıstım/koki ra yeni û caê ket ede gani cuwıni, vuriyayışi ke uca de yeno meydan, semedi/seba ganio ke uca de cuwiyene xaptıno, heme tewrdar/mensıbê populasyoni ser de vuriyayış vırazeno. Mısal gorey Lamarcki ra, organo ke gureyeno, oyo ki reseno; organo ke nêgureyeno, oyo ki kor beno. No hısusiyeto ke newe gêniyao, nesılê newan sero be raya cênetiki ra şeno bıresiyo. No waziyet zêdebiyayış, ferqgıretış û vuriyayışi ganiyan sero raye a keno. İdeay Lamarcki cênetik ser de gırd tesır kerdo emma be diyayışi cênan ra na ideay xo ameo terk kerdene. Serrani 1838-1859 miyan de ,Charles Darwin be kıtabi xo "Rıstımê Ganiyan" de Charles Darwin û hem zeman de Alfred Russell Wallace, "Teoriya Evolusyonale be Raya Seleksiyono Natural" eşti meyndan û ê vati ki heme ganiyan tenya jew gani (rıstım/kok) ra yeni, turê ganiyan de vuriyayış beno, û çıray/sebebi enê vuriyayışian, fıkirê Lamarcki (be vuriyayışi cayan ra gani karatero newe gêno û be raya cênetiki ra dana leyr û qıcê ra) niyo, vuriyayış û averşiyayışi gani, şerti rê deha howl û weş uyum kerdışi ganiyano. Adaptasyon, peynia Seleksyiono naturalio, emma gorey Lamarcki ra no waziyet ca de seba cuwiyene, uyum û ihtimalê uyumê ganiyan biyi. Serra 1853 de Gregor Mendel cênetikê bezelyeyan sero kari kerdo û vato ki karakterê cênetiki be zemani ra pi ra qıci rê vêrıno û eno heme ganiyan de esto. Yani karakter be zemani ra nesılê newan rê vêrıno. No fıkirê Mendeli, zemanê xo de elaqa nêdiyo emma dıma merdışi Mendeli Cênetika Mendeli esas kerreya biyolociye biya. Serra 1930 de ilimdari zey |Fisher, Haldane û Wright İngilizi û biyoloği evolusyonali Ronald Fisher, J.B.S. Haldane ve Sewall Wright û karê vıraştoği Cênetika populasyone Fisher'in "The genetical theory of natural selection Evolution" de Seleksiyono natural dınyay Mendeli de senin kar keno û senin aver şıno, ê ninan sero raya matematiksel ra modeli vıraşti. Serra 1937 de Theodosius Dobzhansky, cênetikzanao Ukraynaıci û biyoloğo evolusyonal Dobzhansky, "Genetics und the Origin of Species" (“Genetik ve Türlerin Kökeni”) isimli kitabında iddia kerdê ki mutasyoni her zeman natural vecıni, tay halan de mutasyoni tay zemanan de zerar dani, mutasyoni tesır nıkeni, ê delıli inani veti, ê Sentezo Evolusyonalo Modern rê şekıl daê û ê Biyolociya evolusyonale ser de rolo merkezi kay kerdê. Serra 1942 de |Ernst Mayr, Julian Huxley teoriya Darwini (teoriya evolusyonale) û teoriya Mendeli (Cênetik) eserê inan, "Systematics and the Origin of Species" û "Evolution - The Modern Synthesis" jew te lewe ardê û modern Niyolociya molekular û bınê roşniya Cênetika populasyonale de vatê, Ernst Mayr û Julian Huxley no karê inan rê, name sentezo evolusyonalo modern daê.