cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anyuɔl
Në Yurop ke biäk de Parut Amerïka, anyuɔl kë yedik cum ke yee miëth de lääi në run wän thiɔ̈kë, anyuɔl ka cï bɛn yaa kethiekic në ɣän juëc ke kɔc ye miëth në Amerïka në ke yenë ye looi ke ye abïk.
Anyuɔɔl acï yaa kä yennë nyiëc luɔk de käpïïr nyuɔɔth lɔŋ yɔ̈ɔ̈p ë wël në dhiënh thɛɛric në run juëc yiic. Yɔ̈ɔ̈p ë wël acë anyuɔɔl nyuɔɔth kë ye töŋ ëkɛ̈ cïke kuɛ̈nybei në ke looi tënë tiim de kɔc ke Methiko yee cɔl Tiöthinte.
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Julius Nyerere
thumb Julius Kambarage Nyerere (13 Pɛnëŋuan, 1922 – 14 Pɛnëthiäär, 1999) ee ye aŋiɛcwëlbääny (raan akuma) Tanzania cï Tanzania kaŋ mac wär ku ee ye cï Tanganyika kaŋ mac aya, dↄm thok ruön 1960 ɣet wär jↄl yen muöl luↄi ruön 1985.
Beek
Beek
Julius Nyerere
Nyerere ee ye dhiëth Tanganyika ku wun acↄl Nyerere Burito (1860 – 1942). Wun ee ye alamïthith ee kↄc cↄl Zanaki. Nyerere ee ye cï kök rinken athɛ̈ɛ̈k [honorific] thoŋ Kiswahili yic cↄl Mwalimu wala raanpiööc londen ɣↄn cï kaŋ ya looi tεwär ŋuↄt këc yen lↄ wëlëmiir yic. Tεdɛ̈t, ee ye bεn cↄl ala Baba wa Taifa (wun baai [Father of the Nation]). Ruön 1954, Nyerere acï yecin mat kek kↄc kɔ̈k bïk “Akutmɛ̈tic kↄc Africa tɔ̈u Tanganyika” guöt piny. Akut kënë ee yen ye tëk Tanganyika thok bei bï ya baai rot.
Beek
Dikconari
Bekätakthook:Län
Julius Nyerere
Ruön 1967, wär cï yen tɛ̈ ye kↄc Africa kɛ̈ken ram thïn tïŋ, Nyerere acï Löŋ Arusha bɛ̈n bɛ̈i bei. Löŋ kënë yen cï kɛ̈k ke wïc ujamaa (aye war yic bï yaa macthok/römröm) gɔ̈t thïn. Ujamaa ee yen ye cï lööŋ Nyerere bɛ̈n thiɔ̈ŋ. Lɔ̈ɔ̈ŋke acï baai bɛ̈n cↄl aŋɔ̈ŋ ku bïkɛ̈ cuëër ku liu kɛ̈ye ɣaac wei. ɣↄn puↄc ruön 1970 rot gↄl, Nyerere acï kↄcken tiët baai bɛ̈n tooc bïk kↄc juëc apεi bɛ̈n la ɣäth duum ye kↄc kuööt nhïïm thïn riεl. Wën cï kↄc baai kɔ̈u bɛ̈n jai, bɛ̈ɛ̈iken acï kek bɛ̈n ya cuöny. Kënë acï kↄc bɛ̈n cↄl aduër cↄk höc baai ku acï baai bɛ̈n cↄl aye tïït mïïth ye yen jal kony bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k.
Ruön 1985, ka cï baai jal kaŋ mac ruön thiarrou ku tɛ̈ kac, Nyerere acï bääny bɛ̈n puöl ku yïk raanden kuεny këde ciεnde cↄl Ali Hassan Mwinyi. Nyerere acï Tanzania bɛ̈n nyäŋ piny ka ye pan tök kam bɛ̈ɛ̈i ŋɔ̈ŋ nyïn apεi ku arëër ka ke tït kuↄny tεne bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k pinynhom. Kεya, Julius Nyerere ee raan ŋuↄt ye këde kↄc nɔ̈k jam Tanzania. Thöny Chama Cha Mapinduzi acï bɛ̈n muk run kadhiëëny kɔ̈k ɣet 1990. Acï jal bɛ̈n thou tuεny cↄl tuanykaar riεm gen cↄl London ruön 1999.
Bekätakthook:Kɔc
Toŋgol
thumb Toŋgol (toŋ) aye cɔl ɣɔɔl-nïn buɔɔt tëdë. Yen e tuany kɔc liääp(ɣook) apɛi ku aa kämluöök kek aye bɛ̈i. Kït toŋgol tueŋ aye jɔɔk cïmënë juän wum dhie wum cɔl aluɔr piɛ̈u, atuöc kek ɣɔɔl thin nyɔɔt. Kekä aye ɣɔɔldït dhie latiɔ̈r guöp tieŋic ëbën buɔɔth cök kaam yïthbuö thik lik. Të cï ɣɔɔl raan tieŋ, aka atiöör awu tiäk alëu bï piŋ täwëi raan aloŋthïn. Ɣɔɔl alëu bï dhiɛl rëël yïthbuö thiäär wälä wɛɛnthok, ee yen kë ye yen cɔɔl “ɣɔɔl-nïn buɔɔt.”
Toŋgol ee raan cɔl aɣɔɔl apɛi arëk abï ŋɔk, dhoŋ lɔ̈m ku cɔl raan adhör apɛi rin nyiëth ye raan yeyic nyiith ta ɣɔɔl yen. Mïth kïc ruön thöl aa ɣɔɔl këthin nyɔɔt awu cïk ɣɔɔl ëbën. Aye däk wëi yen ke ye lac looi. Kaam liääp toŋgol ku bën bei kïtke e ya nïn kadhorou leer thiäär. Kɔc cï toom wäl agël guöp toŋgol alëu bï kek dɔm lakïn kïtke ace bɛn thöŋ kek kït kɔc kïc toom wälde.
Toŋgol aye kɔ̈mluöök cɔl Bordetella Pɛrtusis, thoŋ kɔc cï piëc bɛ̈i tënë kɔc. Yeen e tuɛny ye gopic aliiric ku e rot tek të ɣɔɔl raan cï dɔm awu thïïm. Kɔc aa röt ɣook kaam ajök kït ɣeet yïthbuö kadiäk leer ɣɔɔldït kɔc tieŋic.
Kɔc cï guup wal kämluöök nök ace kɔc ben ɣook nïn kadhië cök cëën. Aye caar panakim tä gɔt luenh thin nyɔɔt awu athuöör wumic ku rölic bï them käm toŋgol.
Tiëtrot toŋgol e bï raan toom wäl toŋgol tiɛtwei. Jɔ̈k tuöm wälde e ya kaam yïtbuö kadhetem leer bɛ̈t dhiët cök cëën, ku tuömde aye beeric kënë yic ŋuan tënë menh naŋ run karou. Wäl toŋgol-tiɛtwei ee kɔ̈u thök të dït raan ku aye caal lon bï mïth cï ŋuën ku kɔcdït ben ber tuöm. Wal kämluöök-nök abï gäm raan cï kaŋ dom tueŋ awu kɔc kïc toom. Kɔc tuany toŋgol alëu bï kek kony wal kämluöök-nök tëcït tënë yïthbuö kadiäk ne gɔ̈c kït tueŋ röt. Kɔc juëc acï walkä yekony. Mïth kïc ruön thöl ku diäär liɛc adhil muɔɔc wal tëcït tënë yïthbuö kadhetem tapuɔc kït röt gɔl. Wal kämluöök-nök lëu bï kek gam aye; erythromaicin, azïthromaicin, klarithromaicin awu truaimethoprim/Sulfamethoxazole. Acïn këne ye nyooth raan tuany alëu bï gäm wal kök ɣɔɔl lëu ce wal kämluöök-nök. Mïth gäg apɛi kïc ruöön thölthok awïc tɛ̈ɛ̈c panakim të cï toŋgol kek dɔm.
Acï kɔc ŋickäŋ thööŋ lɔn ye raan maliön kadhiärkudhetem, kac diäk nhial (16.3 million) pinynhom ëbën wuɔɔk toŋgol ruön timkarou ku thiärkudhiëc nhial (2015). Thäi aloŋdït cï ɣook atɔ̈ bɛ̈i lanhïïm tueŋiic. Ruön 2015, aka raan tim thiärdhiëckubɛ̈t ku buɔt kadhorou nhial (58,700) acï nok wɛɛn raan tiɛmtök ku thiärdiäkubɛ̈t nhial (138,000) cï kaŋ nök ruön tiɛmtök ku buɔtkadhoŋuan ku thiärdhoŋuan (1990). Aye gɔ̈ɔ̈r lɔn ye meth 0.5% mïth cï dɔm yiic thou. Thiɛ̈ipiny toŋgol agɔc rot wärthɛɛr kuën yic thiärkudhetem (16th century). Kɔ̈m luöök cɔl Bordetella Pertusis kɔc dɔm toŋgol ayök ruön 1906. Wäl guöp tiit toŋgol abïybei ruön 1940.
Kït ë toŋgol
Kït ë toŋgol lagai aye ɣɔɔldït raan tieŋ, wëi dët la ‘wuup,’ thöök, ŋökŋök ku ɣɔɔl ye thiäkic mën ku mën. Acï kɔc cï piëc yök lɔn ye ɣɔɔl toŋgol rël nyin puöt yiic, ku dhoŋ löm raan rin nyiëth ye raan yeyic nyiith të ɣɔɔl yen, ku rël alëëc aye cɔl aniɔp arëk bï lac ya wat ë path. Ɣɔɔldït kɔc tieŋ ë rëprëp yäkyäk puötic yïc raan tuɛny yɔ̈kyɔ̈k. ŋökŋök ɣɔɔl cök cëën ee ye nyuɔɔthh lɔn yen toŋgol.
Bekätakthook:Tuany
Justin Bieber
Justin Drew Bieber (adhiëth në pɛidiäk (1.3.1994)) yeen amïkët ë Canada ku agëëtëdiɛ̈t. Raan dumuöktëët acë ye yök në atïïpcïjɔt ë youtube ë diɛt në ruɔn 2007 ku thɛ̈ny ye tënë RBMG. Bieber acë akutëdiɛt tueŋ cak cɔl My World ("Pinydiɛ̈") thɛɛr ruɔn 2009. Yeen acï cät tïmëtïm ɣeec në pan Amerïka-yic. Acë bɛn yaa raan tueŋ dek diɛt kadhorou cï ke nyuɔɔth në Billboard Hot 100 ("Diɛt 100 Tuc"). Bieber acë akutëdiɛt ë Ɣötëjötröl tueŋ tuooc, cɔl My World 2.0 (Pinydiɛ̈ 2.0) në ruɔn 2010, aacë bɛn bei kekë ye tueŋ në pamac juëc yiic ku ɣeec në cät tïmëtïm kadiäk në Amerïka-yic. Diɛntökde në My World 2.0 cɔl "Baby" yen acï ɣeec juëc në diɛtke kedhiɛ.
Akutëdiɛnde tueŋ cök, acë la ɣɔu tueŋ keye kuel, cɔl My World Tour ("ɣɔu de Pinydiɛ̈"), go akutëdiɛt metic tuooc, cɔl My World's Acoustic ku Never Say Never—The Remixes ("Du luel du luel--Metic"), kekë cäthatïïp ë anyikölëpïïr themëyicdiäkic cɔl Justin Bieber: Never Say Never. Në pɛi thiëërkutök ruon 2011 acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de rou tuooc, cɔl Under the Mistletoe, ɣɔn cë yen tueŋ loom tëde Billboard 200. Bieber acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de diäk bɛi bei, cɔl Believe ("Gam"), në ruɔn 2012, go akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de ŋuan, cɔl Purpose, bɛi bei në pɛi thieerkutök 2015. Diɛtken juëc ke Amerïka cïkë ɣääc në kuën tïmëtïm 44.7. Akutëdiɛnde cï ke ɣaac acïke thɔ̈ɔ̈ŋ cät tïmëtïm 75 në Pinynhom, ku yen aacï ye looi ke raantöŋ në kɔc ë ŋiec ɣëëc apɛi në diɛt. Në pɛi rou ruon 2016, Bieber acë diɛtken tueŋ kaŋuan kaŋ bɛibei në gölicdiɛt.
Yen acë amiɔc në kɔcnhiaardiɛt juëc tiaam, agut cï Miɔc dë Këët Amerïka de Ruɔn në 2010 ku 2012. Në luooide-yic, acï cɔk ee kääc në Grammy na diäk, ku tiam në Jɔtlär Piath Apɛi në dhuëëŋ de ruon 2016 në din cɔl "Where are U now" ("Yïn nou enɔɔne?"). Tëdït ë kɔcnhiaardiɛtë, acik ye cäk an "Beliebers", ayek koor de duet.
Bekätakthook:Kɔc
Nyaŋ
thumb Nyëŋ aa luɔnycitariik dït rër wïr ku piny, ye aarër në lɔ̈ɔ̈k alirtucnui Apirïka, Asia, America, ku Australia. Aanɔŋ mëcthok 17 ë nyëŋ, ke gup ta ye kek luithin ku kok athoŋ dhol ci juac. Nyëŋ ëbɛ̈n aameet pïucïnawai-yic cïmën kiir, baau, tuɔɔc, ku kooldɛ̈t pïuawaithinkoor ku piuawai-yic. Keek aa lonycuetlɛ̈i, ye lac cuet känɔŋrɛɛl cïmën rëc, diët, luɔnycitariik ku ländhiethëmïth, ku kooldɛ̈t käcïnrɛɛl cïmën käkëjual ku kämpïuawai. Mëcthok juɛ̈c jok tɛkdë thuum, abɛ̈k aye ŋic ke awicthum arët. Nyëŋ rër Thudän Paguöt acɔl nyëŋ Nail.
Tëdït ë mëcthok aarër löktökiic kiiriic të cam ku thiäŋ. Tëdït ë mëcthok acïï gëllɔ̈kdeguopic apɛi, ee nyëŋ pïuawai yetök, ye gëllɔ̈kdeguopic apɛi ku rëec puoth.
Nyëŋ aadhiëth töŋ ɣöt tëdɛ̈t tul. Tul aye lac loi tiamliɛɛt liet ku ɣöt aye loi në teem. Tut ee rotloi piuic. Akuënciɛl ë kölliec ee rotloi kecït nïn 80ic.
Mëcthok dït de nyëŋ aarëc apɛi tën koc. Nyëŋ piuawai ku nyëŋ Nail aa rëcbëtɛɛm, ke näk kɔc juac tënë buɔt ruɔ̈n thɔ̈k ëbɛ̈n.
Nyëŋ kooldɛ̈t aaye mac bïk wiu loi. Biɔ̈kken aawäc bïk kä cï guir aköt loi, cimën war ku jɔgɔ. Rïŋ ë nyëŋ aye yök keye kimët bäi kɔ̈kic.
Monteaguila
Bekätakthook:Chile
Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo
Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo, ee pan ŋic ke ye cɔl Dhäire në run 1971–1997. Yen atɔ̈ cilic pande kɔc col.
Kathɛɛr ke Koŋgo
Miir lɔc kɔc ke pande Koŋgo, ee pan tɔ̈ ciɛl piny de kɔc col. Yen aditë pinyde, ku atɔ̈ në kaam ë thiɛɛr ku tök në dïtde në piny ëbɛ̈n. Kɔc juiëc ciëëŋ thïn ciinden aye tïmëtïm kee, në pinynhom 71 tïmëtïm. Miir lɔc kɔc ke Koŋgo anɔŋ Thiëër ku dhuoŋuan në yiɛcden në pinynhom, ku tɔ̈ në akeer ŋuan piny de kɔc col Apirïka, ku ka ye jam në thɔŋ de Paranthai.
Miir lɔc kɔc de Koŋgo, arɔm akeu kenë ke Paguot Thudän alɔ̈ parut, Yuganda, Ruanda, ku Burundi alɔ̈ pabak, Dhambia ku Aŋola alɔ̈ paguot, ku Panë Kɔc ke Koŋgo ku kɔc ke Aŋola aatɔ̈ Turnhom de Kabinda, ku wär cɔl adɛ̈kdiɛk të lɔ pacuɔl. Alal thok kenë Tandhania ë lɔ wärdït cɔl Taŋganyika të lɔ pabak. Bai a lɔ ke lɔ wärdiit cɔl adɛ̈kdiɛt a lɔ ke lɔ 40 km acïk nhom të lɔ agör ë wärdïït cɔl Adɛ̈kdiɛt Atlantik tëëk akeer yic në lɔ Muanda ku ciknhom në 9 km. Lääuic thök kiir Koŋgo män ye lɛp në Guenia yic. Yen atɔ akeer ë rou në juiɛc de kɔc ye Krithanooi tɔ piny de colic.
Bekätakthook:Apirïka
Amaibaai
Amaibaai
Dikconari
Bekätakthook:Län
Apabuoŋ
Apabuoŋ
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëpïr
Juän awuɔp
thumb Juän awuɔp (ye cɔɔl "Deŋgei") ee atuany ye wuɔ̈nyy e awuɔɔk deŋgei bɛ̈ɛ̈i. Kɔc awuɔɔk ë deŋgei yök biäk ë dhiëër. Juän deŋgei aye cɔl juän adhoŋyom, ërin yen arɛɛmdït looi ciɛ̈t yom kɔc cï duɔɔny.
Kɔc juääc tɔ̈ juän deŋgei ke gup aapial të dëk kek pïu apɛi. Cɔk alɔn ye kɔc lik juän deŋgei riɛm cɔl ateny tɛ̈dë ke ye nok deŋgei nyuɔɔth. Käk ayaa pial kätëëm röt, ku aalëu bïk raan nɔ̈k të këc kek wal döc yök.
Acïn riëël lëu bï kɔc muk bïk cii wuɔɔk juän deŋgei. Acïn döc ku pial lɔŋ jän deŋgei aya dɛ̈t. Kɔc ë pial alëukë kɔc kony ku mukkë keek ë rot, wɛ̈tde yic alëukë bïk juän deŋgei nyuɔɔth dɔɔc ë rot.
Tëŋɔn ruɔ̈n 1960, kɔc juääc aake cï juän deŋgei ke dɔm. Tëɣɔn tɔŋ pinynhom ë rou, deŋgei ecï yaa këril ë Pinynhom. Aŋic pamat juëc tuum 110. Ruɔnthok ëbɛ̈n, kaam tïmëtïm 50 ku tïmëtïm 100 raan aaye juän deŋgei ke dɔm.
Kïttuaany
Kɔc juëc (80%) wuɔɔk juän deŋgei aacïn kïntuaany ye nyuɔɔth, tɛ̈dë keye juän tueŋ ye hyuɔɔth të cït 5% kɔc cï wuɔɔk (tɛ̈dë 5 ë buɔtic 100) aa tuanydït yök. Akuën koor kɔckë aanɔŋ kïttuany lëu bï keek nɔ̈k.
Bekätakthook:Tuany
Lɔ̈ɔ̈c
thumb Lɔ̈ɔ̈c ku aye bɛn cɔl adiɛl, ee kuat länëberwal ku aye lac yök alɔŋ pabak, paguöt ku pacuɔl Apirika. Abɛ̈kmɛ̈cthook kabɛ̈t thöŋ kek yen aacï ke lelthok. Bɛ̈rde ee täcït 50- 67 cm alɔŋ bër yeduöl, ku thiɛkde ee täcït 12-22 kg. Thön aa kor gup amääth tënë ŋuut. Miöör/thön kek aa nhïïm nɔŋ tuŋ, bɛ̈r ë tuöŋde ee täcït 8-18 cm.
Rualden koor aa ye lac yök ke cath kaŋuan. Miöör/thön kek akeu akutden tiit. Miöör/thön aa tiim meek kɔ̈ɔ̈th, ku yorkä tiɔpic e pïuadheŋ ë nyin ku adɛm bï kek lɔ̈kden tekic.
Kuat ë thɔn ku ŋuöt kedhie aa nyïnyëpïrtueŋ ë pɛ̈i ka 10 aɣet 14. Keek aa röt jal kaac apɛi  abaŋruönic ë dëŋ. Ta ci ŋuöt jal läc/biëp, (Ku e nïn kaŋuan tëda dhätem looi) Nïn thot kek röt, kä thɔn ee ŋuöt cop cök apɛi ku ee lacke yɔɔc bi deetic lɔn cï yen läc ku ye nyan nyööt/aŋum ku yɔu. Liënyde ee pɛ̈i kadhätem tëdä dhorou looi agut bë akäl tök jal dhiëëth. Ku ee meth nyueth pɛ̈i ka ŋuan agut dhiëc.
Lɔ̈ɔ̈c ee lac cath aköl. Ku yen ee länënyuäth. Non aa täcït 90% cämdeic, kuyen lɔ̈ɔ̈c aye tïŋ kanyuöth yök ku abɔlɔɔŋ.
Yen lɔ̈ɔ̈c e ceŋ ɣɔ̈n juëciic, dɔmthok bäknɔŋtiim, liɛl tëdä tuɔc ë bor, bäkënoon aliirtucnui, bäkënoon kuriic, aɣet mitïr tiim karou (2,000) adɛ̈kdiɛɛt nhom nhial. Yen  länberëwal kënë, acï rot tɛkpiny bɛ̈ɛ̈i juëciic, ku aye lac yök pan Thinigal alɔŋ pacuɔl, Ethiöpia ku Irïtria alɔŋ pabak ku lɔ Apirika Paguöt. Lɔ̈ɔ̈c/adiɛl aci lelthok alä kacïn diɛɛr ë yen tënë akut yecɔl IUCN; Ciɛnken aacï nyïnlïk apɛi e rin cï puör ku mäc ë läi/luɔny rot juak.
Brundi
thumb|Beer de Brundi thumb|Brundi tɔ̈ gïïrëpiny de Apirïka Brundi ee pamac cïnadɛ̈kdiɛt (paan cin kiir/wiir), tɔ̈ Lɔ̈k bääudit ku akɛu kek Ruanda në parut, Tändhaniɛ̈ në pabak ke paguot, ku jel aa Koŋgo në pacuɔl. Gɛnamatnhɔmde aye cɔl Bujumbura. Në paguɔt-cuɔl akɛɛu kek Baaudït Taŋganyika... Thok ŋicjaŋ keek; ayee, Prɛ̈ny ku jɔl yaa Kirundi, në akoolkɔk, ke Kithwaili aye yok në aken de Tandhaniɛ̈nyin.
Kuatdït apɛi ee kuat/thau cɔl Utu ayeki 85%, ku lɔ kuat/than cɔl Tut-thi ayeki 15%, ku jɔl yaa kuat/than cɔl Twa, keek aliki areetic; aloiki tecit 1%..
Keek kuɛɛtke kediak kek aceŋ Brundi në ruɔn 500... Në ruɔn 200 ke Brundi ke pan-ŋaknhɔm laaunhɔm. Agut ce göl 21century, ɣɔn bii Jermɛn (Germany/Almaani) kek ben aruɔɔmpiny (colonized). Brundi ayok nhɔmlaau në ruɔɔn 1962, ku kɔnë mac në panŋaknhom, ku nɔŋ "locpiny gɛ̈ɛ̈k" (series assassinations) ku "iŋglap" (coups) ce rot looi në yiŋde paankɔc ku akutwelemiirtok në 1966. Nɛkdekuat ku jɔl aa tɔŋbaai aa-rou, 1970 ku nyɔkrot 1990 acë baai pɛ̈n latueŋ, ku kɔcke Brundi aa kɔctöŋ ŋɔŋnyiin apɛidit në pinynhom. Në Akol nin 13 Pɛi ë Diak (Aduɔ̈ŋ). Në 1992 ke Bɛny de iŋglap de Tut-thi, raandit cɔl Piere Buyoya ke loi looŋ wen be akutwelemiirjuec pɔ̈l... Në, 2015 ke acë nɔŋ akɛ̈ɛ̈kdït wɛt wic bɛnymacbaai cɔl Piere Nkurundhidha bii kɔɔc ë bɛɛny në kede diak. Goki (iŋlap-coup) them go löny, ku ɣonlooŋ ku jɔl yaa kuënykuëny (election) ace bën "jäämguɔp" (Criticised) ne Akuɔtnhom ke Pinynhom ëbɛn (International Communities).
Tecit 600 km2 de roor yen acë doŋ ku tecit 9% aye määr ë ruuntok. "Akutnhom Miɛtepiɔu Pinynhom" (The World Happiness Report) 2017 acë Brundi taau ee paan de rou, ŋɔŋnyin në pinynhom ke ye 154..... ....
Bekätakthook:Apirïka
Aluɛlweŋ
Aluɛlweeŋ aa cath në duut lɔŋic lӓi 20 ɣet 300. Keek acïï kaŋ jӧl. Keek aa lac nyuԑth, ku miɛ̈thdendït aaye wal. Muɔr ku ŋuӧt kedhie aa thӧk nyïnyëpïrtueŋ ruɔ̈n tӧk lɔ rou. Kölliec ee pԑi  kabɛ̈t  lɔ kadhoŋuan, ku dhiëth menh tök a kӓl. Dhiënhden ee jal dїt mӧi. Piërden ee ruɔ̈n 12 ɣet 15.
Ke ceŋ baknɔŋtiim tënɔŋ deŋ lik ku bakënoon tënɔŋ tiim, aluɛlweeŋ aa lac kӧk gɔɔk tɔ̈ cë deŋ tueny cӧk. Acï luԑԑl ɣɔn keek aaceŋ thӧny Kurdït Kenya agut 4,000 m. Aluɛlweŋ wӓrthԑԑr ee kӓ cë thiëi piny Apirëka, Ku ëmënë kuӧtde acë lɔ kӓ thuӧl wët ye teden ye kek rëër thїn riӓk, yӓp, kӧk ë kɔc, ku jɔl yaa tëër miith kekë lӓiyemac. Aluelweŋ acë thuum pan Aljiria, Ejipt, Lethotho, Libia, Moroko, Thomalia ku Tunithia; kuyen acï bɛ̈i pan Thawadhilan ku Dhimbabwe. Ee lӓn cï lac yӓp wët riŋden mit.
Bekätakthook:Kɔc
Apirïka
thumb|Apirïka Apirïka ee kuën rou ë pandït dït Pinynhom ku ee kuën rou ë pandït cinëkɔcdït Pinynhom. Yen ee bɛn ka cit 30.2 tïmëtïm km2 (agut diëër kɔ̈k nuët) ku atɔu ke pinyë yee 6% në piɛ̈ny ke Pinynhom ku 20.4% de man de piɛnytök, ku aya 1.1 tïmëtïmdä kɔcciëŋ ɣon ruɔ̈ɔ̈n 2013, ku kuënde yee 15% kuënraan Pinynhom ëbën. Yen Apirïka ka cï guɔl piny në Wär Mapinyciɛlic atɔ̈u në baŋ parut, ku yii Ɣalwïïr Suez ku Wär Apac ke lɔ Mabaŋdiëër Sinai atɔ̈u ke në baŋ parutbak, ku Adɛ̈kdiɛtë India atɔ̈u në baŋ paguotbak, ku Adɛ̈kdiɛtë Atlantic atɔ̈u në baŋ lɔ pacuɔl. Apirïka ka mɛ̈t Madagathkar ku bɛi kɔ̈k waac në ye-yic. Ka noŋic Apirïka bɛi cike guii ku kuum ke apiath ka yee 54. Dhaŋuɛ̈n de pinhyken de baiirot a nɔŋ thööŋ pek ke kene kɔn gam.
Athiŋ Mu
Athiŋ Mu
Bekätakthook:Kɔc
Wɛ̈t cï määr ke Thudän
thumb Wɛ̈t cï määr ke Thudän aake wär 40,000 (bianabuur thuɛ̈rŋuan) ëke ye mïth ke kuan de Jiëëŋ ku Nuɛ̈ɛ̈r cïke baar në Rɛɛnken tɔŋbaai de rou ë Thudan, 1983-2005. Rin ke wɛ̈t cï määr ke Thudan, ee kutnhom de kuɔɔny yen ë ciɛ̈k keek ɣɔn tɔ̈ mïth piny de abaköök paan de Apïrïka.
Acän bïkë mïïth yök ku bïkë pïïr ne apuruuk cin, mïth lëu 20,000 (bianabuur thiɛ̈rrou) ke Thudän paguot aake cï kɛt Ethiopia ku Kenya, aken thiɔ̈k ke keek. Kɔc aake ye cath në akut në kecök ku kɛɛm ke bɛ̈ɛ̈i ke abaköök ake meciic apɛi, ye ya mïtïir ke bianabuur në bɛ̈ɛi thiɔ̈kiic. Cäth, ee yaa nïin ke ciɛ̈k keedhorou, pɛ̈i ku ruɔ̈n ka run juëc. Mïth aake ye cath në kecin, aaye alɛ̈thken abac kee ka yïkë ke muk në kekɔ̈ɔ̈th. Mïth, aake ye röth gɛɛi në piath de piɔ̈ɔ̈th ke kɔc ke bɛ̈ɛi yekee ke tëëk thïn, bïkë keek miɔc në mïïth bïkë ke cam, käke tɔ̈c ku wɛl ke akïm ku thɛɛ kɔ̈k, kuɛɛrken aake ye tëëk të cïn kɔc ku të likë kɔc thïn.
Aye thɔ̈ɔ̈ŋ mɛn cï biak töŋ de mïth thou kueric në cäthic në wɛ̈t de cɔk, reu, tuaany, läi ye kɔc cam ku apuruuk ke ater.
Në yekölë, ke wɛ̈t cï määr ke Thudän, aaciëŋ në bɛ̈ɛ̈i juëc ke pinynom yic ku kɔc juëc aacï röth ya lɔdhuɔ̈k wäär cïnë nhomlääu yök në 2011 bïkë bɛ̈n yïk.
Anɔŋ buɔ̈k juëc cïke gɔ̈t, cäthatïïp ku kɛ̈ɛ̈r de kä ke wɛ̈t cï määr, buɔ̈k ke 2005: "They Poured Fire on Us From the Sky:" (aake ye mac wäl në wɔkɔ̈ɔ̈th në amaaric) ee akölköl de wɛ̈t cï määr ke diäk ke Thudän, gɔ̈t de Benthon Deŋ, Alepɔ̈ncion Deŋ, Benjamïn Ajak, ku Judï A. Bernithein, "God Grew Tired of Us, ( Nhialic ee cï dak në wuɔɔk) ee cäthatïip nyooth kë cï rɔt looi, ee luɔi de kërïthopä Dillon ku Quinn, ee wɛ̈t de Jɔɔn Dääu, Akïm Bunnï, Daniɛl Päc and Panthɛɛr Biöör, kee kɔckë aacï "Grand Jury Prize: (miɔɔc dït de täŋ de lööŋ lööm) Documentary" and the "Audience Award" (nyooth de yic ke miɔɔc de kɔc ye daai) independent film competition "(në nhomläau de mën(tëër) de cäthatïïp" ku kɔ̈k ke 2006 ëyä.
Gɔt
Gɔt
Dikconari
Bekätakthook:Län
Yaryar
Yaryar
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Aŋaŋlec
Aŋaŋlec
Dikconari
Bekätakthook:Län
Toc
Toc
Dikconari
Bekätakthook:Piööckätöupiny
Mayoŋ
thumb thumb Mayoŋ (malaria) ee tuaany nɔŋ awuɔɔk yee dan de dhiëër bɛ̈i. Ee thiëipiny në käny de dhiëër ci wuɔɔk. Kɔc aa ye mayoŋ ke dɔm të cïï dan de dhieer lɔ në riɛmic. Dan de dhiëër ee kɔc ɣook ku nɛ̈k kɔc juëc në ruɔ̈ɔ̈nic. Dan ë dhïër kënë aye cɔl ŋundhïër anophelɛth thoŋ akïïm. Mayoŋ awu phalara(malara) aye tuɛny bɛ̈ aloŋ tuc cïmënë Aphirica ku aloŋ Athia.
Dan de dhiëër yemayoŋ bɛ̈i ee thiën ye cɔl plathmodium. Thiëu aaye kämmuɔɔny nɔŋ kän ë yic tök, ku kaa cie thiënthi. Thiënthi aa piɔl apɛi awär thiëu. Kuat plathmodium ee yic ŋuan: Plaɛmodium Malariae yen kɔc yiëk mayoŋ, plathmodium vivax, Ovale ku Falcifarum aye kɔc yiëk kuat phalara kök.
Kɔc aa ye mayoŋ yök në luɔ̈ɔ̈t të nɔŋ anopɛleth kä kulɛk dhiëër. Kek kaa ye dudhëëth ke tuaany. Yen plathmodium ee lɔ në kɔc gup në käny de dhiëër. Yeen plathmodium ee luɛɛth peei de dhiëër. Luɛɛth ke dhiëër ye ciɛɛt në raan guɔ̈p aaye cɔl agëlduɔ̈t de riɛm. Ku raan ee wuɔɔk në plathmodium ke ye adɔ̈ŋpiny. Yen në kee raan yiɛ̈n tuaany ye cɔl mayoŋ.
ŋun de dhiëër ye tök yennë kee kɔc yiɛ̈n mayoŋ, në kë yennë ŋun de dhiëër cam ne riɛm. Thɔn de dhiëër ee piir në tiär de gaak. ŋun de dhiëër ee riɛm aye lööm ke ye riɛl de toŋ kee.
Kɔc kɔ̈k acï mayoŋ ë yök enɔŋ dhiɛ̈ɛ̈r. Aye meth yök të tɔ̈ yeen në man yic. ëkënë aye cɔɔl awɔɔkdelïc. Kɔc eya ayemayoŋ yök në liääp de rim. Të gɛɛm raan riɛmde të nɔŋ raandɛ̈ kɔc kɔ̈k aaye mayoŋ dɔm të toomë keek në winh cennë raan tuaany toom.
Pïïr ye bɛɛric në raan de mayoŋ.
Anɔŋ känwääc juïc ke plasmodium ye mayoŋ bɛ̈i të nɔŋ raan.
Buk raan cï mayoŋ dɔm ŋic këdä? raan cï mayoŋ dɔm abuk ŋic ee rin kïtkë ku akïïk: <> Aɣarnhom <> Wiir nhiäknhiäk ku täŋaköl <> Arɛm yuɔmthok ëbën. <> Awiɛ̈c <> Ŋökŋök <> Thiɔ̈kpuöu Rim ye mayoŋ tuanydït apɛi diär liëc ku mïth akël lac nök aloŋ Aphirica, abuk gël looi wuok kekä: Tiŋliac ku mïthkor apɛi abuk tääc ɣönëdhiëric awu lamathiäi wɛ̈ɛ̈rthok ebën. Noon cï jɔ̈ɔ̈ŋ yalthok buk geek rin ye dhiër thiaanthïn. Raan tuany nɔŋ guöp kïtetany mayoŋ awu phalara bï riɛŋ Panakïm bï akïïm la them guöp ku yökkä lon yem mayoŋ. Pïu rac cï cöp abuk thecwei rïn ye dhïër dhiët pïu rac yiic.
Bekätakthook:!Main category
Diɛ̈r
Diɛ̈r
Dikconari
Bekätakthook:Län
Lil Wayne
thumb Dwayne Michael Carter Jr. (dhiëth aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, 1982), ŋic rinken cɔl Lil Wayne, ee kën raankët de mudhïka rap pɛn Amerika. Ruöön 1991, ka lɛŋ run kadhoŋuan, Lil Wayne acë rɔt mät në amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt [recording company] cɔl Cash Money Recordsic kaye yen raan koor akut kënë-yic ëbɛ̈n, ku ee ye raan tök kam kɔc karou ke tɔ̈u akut cɔl B.G.'zic kekë raanden dɛ̈t mudhïka rap tɔ̈u gen cɔl New Orleans cɔl Lil' Doogie. Ruöön 1996, Lil Wayne acë rɔt mät akut mudhïka hip hop paguöt [southern] cɔl Hot Boys, kekë kɔc cɔl Juvenile ku Young Turk ku Lil' Doogie. Këtkët Hot Boys acë rɔt bɛ̈n gɔl në akutëdiɛt cɔl Get It How U Live! ye ruöön kënë-yic. Tiäm de akut kënë eeye bɔ̈bei tënë akutëdiɛtden cɔl Guerrilla Warfare (1999) wäär cïk ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök, ku  tënë dittööŋ cï bɛ̈ɛ̈i bei rɔt ruöön 1999 cɔl "Bling Bling".
Akutëdiɛt tueŋ cï Lil Wayne looi yetök eeyee Tha Block Is Hot (1999). Waak kɔ̈k cë bɛ̈n biɔ̈th keek aa Lights Out (2000), 500 Degreez (2002), Tha Carter (2004), Tha Carter II (2005), Tha Carter III (2008), Rebirth (2010), I Am Not a Human Being (2010), ku Tha Carter IV (2011). Tha Carter III acï ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok nïn kadhorou tueŋ ke bïï yenhom bei-yiic ku acï bɛ̈n ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë kadiäk tïmëtïm thook. Akutëdiɛt  kën acë Këleecëlonpath Grammy bɛ̈n yök kaye Akutëdiɛt Rap Pathbëtɛɛm ku aake lɛŋ yiic diɛt cë kök apɛidït cɔl "Lollipop", "A Milli" ku "Got Money". Aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, ruöön 2012, Lil Wayne acë kën cɔl Elvis Presley wuör kaye yen kën moc lɛŋ diɛt juɛ̈cbëtɛɛm në Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u (Billboard Hot 100), kek diɛt 109. Acï këët kɔ̈k bɛn bɛ̈n waan thok alɔŋ diɛt juëc tɔ̈u Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u tawäär. Akuutëdiɛtken acïke ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok pinynhom.
Pɛnëdiäk, ruöön 2010, Lil Wayne acë mac kɛrkonic pɛ̈i kabɛ̈t gen cɔl New York wɛ̈t cï ye yök yök awuɔ̈c ka muk dhaŋ aliɛ̈m cë rɔt looi yic wäthɛɛr Pɛnëdhorou, ruöön 2007.
Lil Wayne acë kɛ̈ŋ kaarou rek, ee yen këndïït wɛt gööc nhom alɔŋ Cash Money Records ku ee yen aya bɛ̈ny amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt yɛnhde cɔl Young Money Entertainment cï guötpiny wäär ruöön 2005.
Juän abuɔr
thumb thumb Juän abuɔr ee tuany ye thiënthii cath aliiric cɔl Salmonella Typhoid yiëk kɔc. Atuɛny kënë ee thiëipiny pïuyiic nɔŋ Salmonella Typhoid ye thiënthii yäth kɔc gup dhöl laroor ku dëŋ pïu rɛc nɔŋ acuɔl.
Juän abuɔr ee thök kaam nïn thiäär ku ŋuan tɛ̈dɛ̈t ke ye pɛɛi. Arɛmde ee rot nyuɔɔth nïn 10–14 cäŋde cök ciëën. Na këc döc lac yök, ke kaam raan tök ku diäk kɔc tuany kathiäär aathou. Kɔc tuany kɔ̈k juëc, aadöc yök ë thök pɛɛi cök ciëën.
Juän abuɔr atuɔ̈t guɔ̈p juak apɛi tɔ̈ piiny tënë 39–40 C thëmic. Yeen aya arɛm yiäc looi, arɛm nhom, diɛ̈lnhom (cïn lɔ̈ŋ, la wärwär, daai la yälyäl), ku thiɔ̈k ë puɔ̈u lɔŋ cäm. Akööl kɔ̈k, ee raan guɔ̈p ë janyiɛny, dɛ̈l luat—akuɔ̈ɔ̈k röt nyuɔɔth raan tuany guɔ̈p. Köldɛ̈t acïn kën ye nyuɔɔth.
Juän abuɔr acie lac yök bɛ̈n kɔ̈k ccïn yiic acuɔl, ku pïu rɛc. Cïtmën ye kɔcŋickäŋ ye tak lɔn nadë raan 400 aaye tuaany dɔm ë ruɔ̈nic pan Matnhom Pawuɔ̈t Amerïka. Ku alɔŋ pinynhom, tëcït tënë tïmëtïm 21 kɔc tuany aaye tuaany ë ruɔ̈n thok ëbɛ̈n. Cïtmën, pan India abaŋpinynhom, ërïn ye juän abuɔr tuany tök kaam tuɛny juëc rɛ̈ɛ̈r thïn apɛi wɛ̈t dïït acuɔl ku lïu käk pial ë gup. Juän abuɔr atɔ̈ ke raan ëbɛ̈n ye run 1–15.
Ala wal we lëu cïtmën Chloromycetin yen nyiaai guɔ̈pic. Atuaany alëu bï döc yök dhöl wal thɔ̈r ke thiëuthii.
Bekätakthook:Tuany
Alath
Alath
Adolf Hitler
thumb Adolf Hitler (20 Pɛnëŋuan 1889-30 Pɛnëŋuan 1945) eeyee aŋiɛcwëlbääny de Germani ku eeyee bɛ̈ny de akutguirmiir Nadhi ku Bɛ̈nyluɔitueŋ de Germani jäl 1933 gutcï 1945. Keye bɛ̈nyriɛl, Hitler acë Tɔŋ Pinynhom de Röu gɔɔc në Yïrup, yenakë Hitler ku kuumëmiir Nadhi acë näk 19.3 tïmëtïm kɔcbaai ku maabuuth de tɔŋ, nɔŋic thuumëkuat de tëcit 5.5 tïmëtïm de Jeeu, Jiptheeth, ku akuut kɔ̈k. 28.7 tïmëtïm kɔcbaai ku apuruuk aacë thou në tɔŋ apuruukic në Yïrup. Eeyee tɔŋ cï kɔc juecbëtɛɛm nɔ̈k thïn në wëlthɛɛrëraaniic ëbɛ̈n.
Hitler acï dhiëëth në Authtriya ku acï muuk tëthiääk ke Linth [Linz]. Yen acë lɔ Germani në 1913 ku thɛɛr tënë akutëriɛl Germani në Tɔŋ Tueeŋ Pinynhom. Yen acï kuaany ye bɛ̈ny de akutguirmiir Nadhi në 1921. Gɔ̈c në 1924, acï kɔc juëc rötmät Hitler, wët cï yen gɛ̈mgɛ̈n de Berthailleth nyieny ku ɣäthtueŋ pan-Germanithm, ku alei-Themanithm ku alei-duotebaaiebɛ̈n. Në 1932, akutguirmiir Nadhi eeyee akutguirmiir cï cueet ye dïtbëtɛɛm në Reichthtag [Ɣönëlööŋ] de Germani, ku Bɛ̈nymacbaai Paul von Hindenburg acë Hitler kuany keye Bɛ̈nyluɔitueŋ në 30 Pɛnëtök 1933. Kaamthiok thokde, Reichthtag acë Lööŋ Luɔimɛc de 1933 looi, cɔk Hitler ye bɛ̈nyriɛl de Germani.
Hitler ee wïc "lebenthraum" (launhom) tënɔŋ kɔc Germani në Pabak Yïrup. Yen acë kɔc Germani ben yɔ̈ɔ̈k bïk dhɛŋ kiith thɔ̈ɔ̈th, ku në 1 Pɛnëdhoŋuan 1939, dɔm Poland, lepaat në Beritain ku Pranth tɔŋ lueel tënɔŋ Germani. Në Pɛnëdhetem 1941, Hitler acë thiok në dɔm de Thobiet Yunion. Thökde 1941, akutëtɔŋriil de Germani ku pamaac meriil Akthith de Yïrup acë tëdït ë Yïrup roocic kekë Parut Apirïka. Ŋot thökde, weet akëckï lëu bïk Thobiet Yunion tiam, ku Amatnhom Pawut acë lɔ tooŋ në bäk dä, Germani acë gum näkajuɛc cinyetiam. Në nïn thök de tɔŋ, wäär Thɔ̈r de Berlin në 1945, Hitler acë nyanëmɛthde në run juëc, Eva Beraun, thiaak. Niin lik karou le në 30 Pɛnëŋuan 1945, kek karou acë rötnɔ̈k kepɛc ku guupken acï cuony.
Bekätakthook:Kɔc
Akuɔl
Akuɔl
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëpïr
Wel
Wel
Dikconari
Bekätakthook:Län
Bafora
Bafora
Goŋ
Goŋ
Dikconari
Bekätakthook:Län
Anyal
Anyal
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëpïr
Estonia
thumb|Estonia 2021 Estonia ee paan en Yurop. Penëdhiäk ee Kersti Kaljulaid. Genamaatnhomde ayee cɔl Tallinn.
Bekätakthook:Yurop
William Deŋ Nhial
William Deŋ Nhial eeyee duŋɛ̈ɛ̈r wëlëmiiric de Akut Kewutic Mɛɛt Apirïka de Thudän (AKMAT (Sudan African National Union (SANU))) gɔl në runë 1962 agut runë 1968. Yen eeyee raantöŋ kam duciek de Tuŋëtoŋ Anyanya ye thɔ̈r tënë nhomlääu de Paguötic Thudän. Yen eeyee wun aŋiɛcwëlbääny cɔl Nhial Deŋ Nhial.
William Deŋ eeyee Muɔnyjäŋ ku ee dhïëth Tony. Yen acë gaam në göök tënë Arab aruɔ̈ɔ̈mpinykum de kɔc Arab. Në runë 1958, go benë kaat bë lɔ piny pei cëmenë cï aŋiɛcwëlbääny kɔ̈k de paguötic Thudan ye loi. Runë 1962, William Deŋ ku Joseph Oduho acë athör gɔɔt, ye cɔl “Kërilic Paguöt Thudän” cökï ku bikë buoc në tɔŋ tenë kɔc Paguöt Thudän, eeyee athör tueŋ wɛ̈t ë këjamic kën. Naye runë 1963, go abïkök lɔ Kampala në Uganda ku gɔckï bïk akutjuɛ̈ɛ̈rden cɔl Akut Kewutic Apirïka de Thudän (AKMAT). Kek acë tuŋëtoŋ AKMAT cɔl Anyanya loi, ku jɔlkï luoiden jɔkcök lɔŋ në Paguöt Thudän në 1963.
Në Pɛ̈nërou runë 1965, William Deŋ acë benë dhuk Kaartuɔ̈m ku gɛ̈ɛ̈t AKMAT keya akutguirmiir në Thudän, ku bë lui në miiramatnhom në Thudän akïnythïn. Yen eeyee bɛ̈nymac AKMAT në Thudän. Ku bäny kɔ̈k AKMAT kekë ŋɔr raan ye cɔl Aggrey Jadien, acïk benë tääk bïk rëër aɣer në Thudän ku juierkï tɔŋ nhomlääu. Ku yen William Deŋ akëc benë tiam, rinë mïïr Khartoum acë benë jai wetden cë täk. Rinë them bë kɛcwei  kɔ̈ɔ̈c, go Bɛ̈nyluɔitueŋ Mahgoub näkdït de kɔc juäc loi tënë kɔc cë piöcarët ku bäny ke pan Wau, Juba ku jɔl yaa geeth kɔ̈kic në pɛininë 9–15 Pɛnëdhorou runë 1965.
Në kuënykuëny de pamac pɛinïnë 5 Pɛ̈nëdhiëc runë 1968, William Deŋ acë benë tiäm tënëthöcde në miir de pamac, kuyen acï guɔnbenë nɔk tënë kaam thin yen cɔl kaŋ. Ku yenë kän aloirɔt në Arɔ̈mbaai Cueibet, Pawut Baai. Yenë aŋic lɔn cï yen acï nɔ̈k në apuruuk Thudän. Kaam cenë thou, William Deŋ acï benë thiök në Arɔ̈mbaai Tony Paguöt. Yenya kɔc gam lɔn yen ee raan meŋëny kewutic.
Bekätakthook:Kɔc
Alïïk
Alïïk
Dikconari
Bekätakthook:Län
Bɛɛrdït (Baaudït) ke Apirïka
thumb|Bɛɛrdit (Baaudït) Apirïka Bɛɛrdït (baaudït) (Swahili: Maziwa Makuu) ke Apirïka aaye kɛ̈r juiëc ke bɛɛr (baau) man ye biääk de lil Ript Balley (Rift Valley) në pabak Apirïka ku ka thiääk kënnë keek aa nɔŋ yiic, baar Biktoria (Victoria), ke ye baardït diäk ke pïu piɛth (pïu cïnic awai) në pinynhom në tiääi de, baar ë Taŋanyika, ke ye baardït arët ë rou në pinynhom ke pïu piɛth ku mecic ku në tiääu, Baar Albert, Baar Edward, Baar Kibu, Baar Malawi, baar Turkana, ku baar Kyoga. Keek kedhia aa muk 31,000 km³ ke pïu man yen dït në baar Baikal ka bɛɛrdït parut Amerïka. Kënnë yennëke yinlɛ̈ 25% de piny kënnë pïu piɛth (pïu cïnic awai) ke nhiaac. Baardït Ript (Rift) ë Apirïka aaye ke ye ɣän juiëc pïu; 10% de kuan de rec tɔ̈ pinynhom aatɔ̈ ë tɛ̈ɛ̈n. Bɛ̈i ke Apirïka bɛɛrdït lɔ̈ŋ anɔŋ yiic Burundï, Democratic Republic de Koŋgo, Kenya, Rwanda, Tandhania, ku Uganda. Kadït cäp ye wat aa nɔŋ yiic kake Koŋgo-Dhairë, Nile, ku wɛ̈ɛ̈r ke Dhambedhï man ye kuëër në baar de Atlantik (Atlantic) yic, baar Mediterranean, ku baar de Indian në kuëny keek kuɛny keek kecök. Ruɔɔr aacï ɣänthuth kek dɔm ë Koŋgo-Dhairë cäp ku piɛnynoon kënnë piɛny baknɔŋtiim (savannah) aa dur juiëc në paguot ku piinythöny (ɣänthöny acït rou ka diäk tïmëtïm (Biänabuur thiɛ̈rnyiɛɛny thiɛ̈ɛ̈r) në run cïlɔ, wɛ̈ɛ̈r ë Turkana e dït arët ku ɣän cï duɔ̈r looi ke kee ye ceŋ de ɣän në 1984, Turkana boy cï duɔ̈r thɔ̈ɔ̈ŋ ke gaakyuɔɔm (yuɔɔm cï gaak) de Raan Lɔcök (Homo Erectus) ke kee ye ceŋ de ɣɔn në 1984, dhuŋ ë Turkan. Gaak ë cï yök dëm – këtueŋ ë kuan atuur, ku yen ëya kee keek yïn pïïrbaai kënnë wɛ̈ɛ̈r dït kee ŋuan, aaye akɛ̈ɛ̈th ke pïu, Uganda, ëtöŋ de piny dït arët ye rec piɛth bɛ̈i.
Bekätakthook:Apirïka
Aŋier
Aŋier
Puɔ̈r
Puɔ̈r
Aŋier
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëpïr
Puɔ̈r
Dikconari
Bekätakthook:Län
Turkia
Turkia ee pamac tɔ Athiɛ.
Bekätakthook:Athiɛ
Kuat Anuak
thumb Anuak ee kuat Luo ke kɔc kiir kɔu cieŋ lɔŋ pabak Apirïka. Kek ee ŋääm ke nɔŋ caka tök kekë kɔcakeunhiimken tɔ̈ parut, Luo ku Culuk, ku kek awëër thuöŋ tök kekë kɔcakeunhiimken tɔ̈ paguöt, Acoli. Thuoŋdɛn ee tök kam thook de ruäidït de thook Kiir-Piɛnyliɛɛt. Kek ee cieŋ kiirkɔ̈u në bɛɛibëc paguötbak Paguöt Thudän ku jɔl yaa paguötcuɔl Ethiopia. Anɔŋ piirëk Anuak 200,000 ka 300,000 në pinynhom.
Anuak ku kɔc kɔ̈k cieŋ në ɣanthuth ë Gambela në Ethiopia aa jiɛ̈ɛ̈mwei në wëët cin ke tiɛɛlwei në kuat kɔ̈k de Ethiopia, ye anɔŋ dɛlɣëër ku cieŋ ɣänthöny. Kän acë Anuak pëën piöckeŋ, konyëkiim ku käk wën ë miɔc, ku aya piny pɛɛn latuëŋ mäth.
Yen ee but näŋ kɛɛk në kaam Anuak ku Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ de Ethiopia. Nawën cï kɔc kabɛ̈t Ethiopia ke cieŋ në ɣanthany nɔk në Pɛnëthiäärkurou 13, 2003, go Anuak nyieny, go yöömracpuou kɔcɣanthany ku apurukakuma lɔthin ku nakkï raan 400 kɔcbaai ku rïɛɛckï tëcït baai 1,000 nɔŋ Anuak. Go Akutëbänyëluɔi Lajikëlöŋ ë Anuak lɔ ŋiɛɛny në wët aci akuma de Ethiopia të nɔŋ akutajuɛɛr kaampanmac cïmën Ɣönluk Awuöc Kaampamaac. Go kɔc Tiit ë Yinyraan [Human Rights Watch] weltuoc cɔk ŋic në Pɛnëdiäk 24, 2005 yenakë ŋɔɔtkï de wët näkdït cë rɔtlɔi tënɔŋ Anuak në Akutapuruk de Ethiopia ku jɔl yaa kɔc Ethiopia. Kän ee nyuoth ademuöm ŋuën raanëbɛ̈n [crimes against humanity], lakin acïï ran ŋic kë cë rɔtlɔi.
Bekätakthook:Thäi
Lɔu
Lɔu
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëpïr
Aɣuut
Dikconari
Bekätakthook:Län
Colombia
Colombia ee wun në Amerïka. Anɔŋic Pawuut 50, Payam ku Bɛɛi Kadhic.
Bekätakthook:Amerïka
Arekwël
Käthɛɛr
Në ke akölkë, ke kɔc aa ë wëu cuat piny ënɔŋ kɔc muk arekwël ago kɔc wël yaa ɣɔ̈k thïn. Akölkɔ̈k ke arekwël acïnë loilooi kɔ̈k wëu ye kɔɔr. Akölkɔ̈k ke kɔc ye arekwël miöc kɔc tëcïn wëu, aa ë kɔc kony bïkë wëu juëc kɔ̈k yaayök ënɔŋ keek. Në kɛmken, ke rinkɔ̈k ke arekwël aake buɔ̈ të de wët cɔl 'rëŋ' ë wël.
Kë yenë dap luui apɛi në arekwëliic, e awɛ̈ɛ̈twël de Pinynom ageer (mɛn ye cɔl amɛ̈ɛ̈twël ëya). Amɛ̈ɛ̈twël anɔŋic ɣɔnmɛ̈ɛ̈twel, ka kä ke akölriëëc, ku jɔ yaa akuëth cït yï akuëthmɛ̈ɛ̈twël. Apɛ̈ɛ̈mmɛ̈ɛ̈twël në arekwëliic aalääu bëke yaa tïŋ ku kuen keek në raan ëbën (tëcïnë apäm kɔɔr liep në alleewël, ka bë tɔ̈u ke thiɔ̈ɔ̈k).
Luɔidïït de reu de arekwël e dɛ̈ɛ̈rëtooc (manywëëth) në wël ku dɔm wël Dɛ̈ɛ̈rëtooc ekë de ŋek yetök. E jäl të de raan tooc yeen, ku lecel të nɔŋ raan tucë yeen. Tooc de jam ë yaa kaam thiin koor, ëthöŋ ke dɛ̈ɛ̈rëtooc ëwël, ake kë yen kɔckereu ka kɔcjuëc pät bïkë dap muɔɔŋ yen ke wuɔ̈ɔ̈cden.
Miirkɔ̈k ayakë tak yaa yee arekwël yee kërac, ku thiökë ɣɔ̈nkɔ̈kke, ka yeen ëbën cëmɛn yenë miir ë Caina ye tak ke akuëthmɛ̈ɛ̈twël ke rac. Në aaköljuëëciic, acïn raan piny de Caina lëu bë ye yaa kueen, ka nɔŋ kë mɛt thïn. Wurkɔ̈k ke mïth ku märkɔ̈k ke mïth Paan de Caina, aa ë ɣɔ̈nkɔ̈k ke arekwël yee këke tak keke rac bï mïth ke yaa tïŋ, aa yekëke thiöök.
James Nyaŋ Cieŋjiek
thumb James Nyaŋ Ceŋjiek (dhiethl aköl nin rou Pɛnëdiäk 1992) ë raankat pan Paguöt Thudän ku ë rel mënë Kenya ke ye nyuoth te bi yen akat thïn (training). Ë kë cï kuany kɔc Akutkuanybetak Olimpik Pinyëbɛ̈n (AOP) bï tëër tënë apakat ruel 2016 Olimpik, ye cï täu 8th kat 400m meenëdhïemic, thok 52.89. yë cï wëër aya 2018 Apirïka tëerdit athaba (asaba) Nigeria, kat 800m thin 1:58.69 keye 34th piny meenëdhiemic. Cieŋjiek yë raan bentiu, Paguöt Thudän. Tene 1999 wun de ku aya apuruk ye ci nok kam toŋ rou kɔc pan Thudän. Ka ruonke ye 13 Cieŋjiek jal Paguöt Thudän ku kuelrot Kenya keye apakat. Go akutnoŋluoidït de amat de beidït tënë apakat aŋicjaŋ gam apakat Penëthiaarkurou 2014.
Luoi de thuec de Cieŋjiek ë jɔk kat wen lɔ panpiöc Kenya, mɛt rot akut mith ŋuën geu ɣön thöny ŋic rin kammecic kockat. Ye lac nyuɔth te ye kɔc kɛt thin ka cin cok wer, ku kene ye cɔl ye lac yok de tok ë men ku men. 2013 ye ke ci kuany bi rot mat kɔc wëër (athletes) tegla loruope buoth cok piny door luoi de kuony apakat wut Kakuma. Kɔc ke ye wëër ä ka ŋic kɔc Akutkuanybetak Olimpik Pinyëbɛ̈n (AOP) wet leŋ kek riel ku bik tëër ruel 2016. AOP aköl nin diäk Penëdetem 2016 e ci cal lɔn na da ka Cieŋjiek ka abi ya abaŋ akut thiaar kɔc wëër ci kuɛny bei bik tëër nyin apakat Olimpik akut 2016 Rio de Janeiro, Brazil.
Kɔryɔm
Kɔryɔm
Dikconari
Bekätakthook:Län
Tuektuek
Tuektuek
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kuat yom
Kuat yom
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëkätiɔɔp
Nhial ciɛlic
Nhial ciɛlic
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Apuruk Biör Nuɛ̈r
thumb Apuruk Biör Nuɛ̈r aa akutajuɛ̈ɛ̈r kɔc Nuɛ̈r de ciɛl ku pabak Lɔ̈kdït Nhialënail Pagut/Junub Thudänic akölkɛ̈ në run 1991. Yen abɔ̈be tëkic Thudänic ye SPLM/A wɛ̈t ë käŋ kerou yuïc Nuɛ̈r gël ɣɔ̈ɔ̈k ken në kɔc akɛɛunhïïm ku thɔ̈ɔ̈rë rou tɔŋbaai ë Thudän kam SPLM/A ku akuma Thudään. Run 1990s dhaman tɔŋ rou Thudän, Apuruk Biör ë thɔ̈r ake ye kuat Nuɛ̈r Lou kek cë yɔt ror në SPLM/A yic ku tëkëbei en ŋɔ̈r Riek Machar ɣene cɔl SPLM-Nasir, ke bɛ̈ɛ̈k yë Jiëŋ ëbɛ̈n. Keek akek anɔŋ thunyde Bor yen cïn raan 2000 nɔ̈k thin runde 1991. Na ye 2000 në gɛ̈mgɛ̈m ëbɛ̈n ë dɔ̈ɔ̈r cök de run 2005, kë Apuruk Biör ë Nuɛ̈r acë mɛ̈tmɛ̈t den liu kam ken. Naye penërou 2006, kɔcdïït ke Nuɛ̈r gam lɔnë cïn kek riɛl në rïïny muk dhaŋ ku luel kë lɔnë cuër ë ɣɔ̈ɔ̈k ku näk tënɔŋ rïïc kë cë rɔt juak. Riek Machar, en ŋɔ̈ɔ̈r ku muk tɔŋ ëbɛ̈n de Apuruk Biör, acë bɛ̈në cal lɔn bïnë apuruk biör däk nhom piny wɛ̈t juirde kut dhaŋ de SPLM/A lɔ̈kic run 2010. Në thök penëthiärkurou 2011, pɛ̈ɛ̈i juɛ̈c acë Junub Thudän nhomläu yök, go Lɔ̈kdït Nhialënail ɣönëwël yam luel lɔn cë Apuruk Biör de Nuɛ̈r keyic ba määt ku yuïc kë bïk Murle thuny piny nhom bë liu, ke ɣene kë yök yen bë yaa nhomläu ɣɔ̈ɔ̈k ken kek Nuɛ̈r. Acï yaa luel lɔnë bï Apuruk Biör de Nuɛ̈r naŋ tɔŋ kekë SPLA ku Amat de Bɛidït.
Thuar
Thuar
Dikconari
Bekätakthook:Län
Nuei
Nuei
Dikconari
Bekätakthook:Län
Ariiŋwël
Kek acï wëu lik anyai, ku acï kɔc juëc lëu ɣɔ̈c. Pɛɛi thok ëbɛ̈n acï aguir wëu looi ke koor tëcït US$30 ku US$40 pentökic. Ariiŋwël acï yan ɣɔɔc wëu lik bïk ŋic lɔn cï kek nyin cɔ̈tmec löökic ku aliu gɛɛth dït juëc kɔc ke thïn.
Ariiŋwël yam eye cɔl cɔ̈tmec path ku yen acï ŋic kɔc ëbɛ̈n. Ariiŋwël juëc cï ke looi ruon 2010 cök aa cɔ̈tmec path. Alëu bïk luui kecït makuɛ̈n ku ben kɔc jam yeen.
Welthɛɛr
Ariiŋwël në 1950 aɣet 1970 aake dït ku thiekkë ku käjuëc aake ye cuëëcke ye thurumbil. Në akuën thiärrou luɔi wëëth acï rot juak, go muɔ̈ɔ̈k cɔ̈tmec yic piäl. Aya Dr. Martin Cooper ye raan ee Motorola acï cööt tueŋ ariiŋwël ruon 1973. Yeen akëc luui kuat ë töŋ ë riɛl buɔn luɔi ariiŋwël ye ɣok lui aɣet yaaköl. Ariiŋwël tueŋ ku abuɔndeen luɔi aacï cäk enë run 1970 pan Japan. ëmeen ke gɛɛth ëbɛ̈n ku bɛ̈ɛ̈i juäc acï buɔn luɔi ariiŋwël kum.
Bekätakthook:!Main category
Maguar
Maguar
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kanye West
Pïrden tueŋ
West acë dhiëth në amidhiëëth kɔc col tokaamiccielic [middle-class] pan Atlanta, Georgia. Yen kekë man aacë kɔ̈k Chicago ɣɔn yen ruɔ̈nke diäk. Yen acë gɔ̈l bë këp dhëŋ gɔ̈t keye ruɔ̈n dhiëc. Kanye kekë man aacë jɔl Nanjiŋ, China waar yen ruɔ̈nke thiäär. Në ruɔ̈n 1997, West acë gɔl bë teetëyïɛu piööc në American Academy of Art (Ɣöndït ë Teetdhëŋ de Amerikä) në pan Chicago. Në kaam thiin cök acë tëde gäär waaric bë lɔ Chicago State University (Ɣöndït Pawut Chicago) bë piöcde ruɔk lɔŋ Thoŋdïŋlïth. Na wen cë ruon 20 ɣöndït paal bë nyin tuir në tiöndhëëŋ.
Bekätakthook:Kɔc
Piöcpuɔ̈rkumac
thumb Piöcpuɔ̈rkumac ee bakepiöc ɣänkuɔtiic nɔŋic piöcëkäyethëm, piöcëkäcïcak,  piöcmääcëkäŋ ku piöcëciɛŋakut, ye loi në luɔi ku dɛ̈ɛ̈tic de puɔ̈rkumac. Piöcpuɔ̈rkumac adekic yɔ̈ɔ̈p ku lɔtueŋ alɔŋ:
1. Dhiënh ku piöcëriɛmthɛɛr de käkëcil
2. Piöcëtuɛnytuɛny de käkëcil
3. Puɔ̈rëduumthi
4. Ŋicëpuɔ̈rkäŋtiɔɔpic
Cir
Dikconari
Bekätakthook:Län
Riäl
Riäl
Piöcpuɔ̈rkumac
7. Cökëpiny de bëkäŋbei puɔ̈rkumacic në lɔŋ de adat, cin, ku piathde (cïtmënë löc ë käcïpur ku läi ye yak dar, latueŋ de näkëkäkëruth yam, wënëkuën de käcïloi, käcëkäär de cïl ë käcïpur, dhël bë roŋëpiir dhiëth thempïïraɣeer)
Riäl
Dikconari
Bekätakthook:Län
Piöcpuɔ̈rkumac
9. Gɛ̈rde ku juëk kacïloi bïk piath (cëmɛn luɔi, gëlëriak, ku jɔl yaa duöt de käkeca)
11. Ajuɛrëluɔi ë puɔ̈rkumac ë ciɛŋthɛɛr, thäidɛ̈ye cɔl puɔ̈rkumac muɔ̈ɔ̈këthol [subsistence], yenë kɔc juäc ŋɔ̈ŋbëtɛɛm pinynhom mukthook. Keek aŋuirëluɔi yïen ya a path nw uɔ̈kden wär puɔ̈rkumac dïtgääk lu en në tënë aa gäkthïïn aluɔ̈ɔ̈t cë cïtmande puɔ̈rkumac ë yam
12. Luɔi ë miëth ku yuïïkde pinynhomëbɛ̈n, tëbɛr në mabëkäŋbei tueŋ cëmën Caina, Yindia, Barathil, Amatnhom Pawut  ku Amatnhom Yïrup
Acak
Acak
Dikconari
Bekätakthook:Län
Beliny
Beliny
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Kurnyuk
Kurnyuk
Ruccia
Ruccia ee paan en Yurop.
Penëdhiäk ee Vladimir Vladimirovich Putin.
Nee bud ee ahë bue ee coë.
Kiɛ̈c
Kiɛ̈c
Dikconari
Bekätakthook:Län
Makuany
Makuany
Dikconari
Bekätakthook:Län
Eminem
thumb|Eminem Marshall Bruce Mathers (dhiëth Pɛnëthiäär 17, 1972), aŋic keye cɔl Eminem, ee amikëëtdiët de Amatnhom Pawut de rap, magötdiët, amuwääk, matajiirdït de dömëdiɛt, ku manyueth.
Eminem ee raankët ye käkëɣaac juɛ̈cbëtɛɛm në loŋ Amätnhom Pawut në run 2000. Në luɔiëciɛŋde, yen anɔŋ akuutëdiɛt  köktueŋ 10 në Billboard 200 (aguier de akuutëdiɛt kökbëtɛɛm në nïnkadhorou ëbɛ̈n) ku akuutëdiɛtkor köktueŋ dhiëc në Billboard 100 Tuc. Kenɔŋ akuutëdiɛt ke awär tïmëtïm 24.7 ku akuutëdiɛtkor ke awär tïmëtïm 107.5 në Amatnhom Pawut ku tïmëtïm 220 pinynhomëbɛ̈n, yen ee kam kɔcëkëët ɣaacjuɛ̈cbëtɛɛm thaaëbɛ̈n, ku kɔc juɛ̈c aa lueel lɔn yen ee tök kam kɔcëkëët piathbëtɛɛm ku cïpiŋbëtɛɛm në kuatëbɛ̈n de tiöndhëëŋ.
Thökden yöt akutëdiɛttueŋde Infinite (1996) ku jɔl yaa Slim Shady EP (1997), Eminem acë thäny kekë Aftermath Entertainment de Dr Dre. Akuutëdiɛtde diäk dɛ̈t, The Slim Shady LP (1999), The Marshall Mathers LP (2000), ku The Eminem Show (Nyööthlöör Eminem) (2002), kedhiɛ̈ acë Käleecëlonpath Grammy tiäm keye Akutëdiɛt Rap Piathbëtɛɛm, ku kä ciëën karou acë ɣaacwëi abëk ke awär tïmëtïm 10 në Amatnhom Pawut. Kek acï buɔthcok në Encore (2004), Relapse (Löönycien) (2009), Recovery (Dëëm) (2010), The Marshall Mathers LP  (2013), ku Revival (2017). Relapse, Recovery, ke The Marshall Mathers LP kedhiɛ̈ acë Käleecëlonpath Grammy tiäm, ku Recovery acë yaa akutëdiɛt ɣaacjuɛ̈cbëtɛɛm pinynhomëbɛ̈n në 2010.
Na thuukthin në luoïëcïëŋ yetök, Eminem aŋic wet në awääräde ci löi kekë Royce da 5’9”, ye aye raankët rap ye rëër në Detroit. Në Pɛnëthiäärkutök 2002, yen acë yaa makuel në cäthatïïp ɣip ɣop 8 Mile, ye Këleecëlonpath Akademi ke Dit Pathbëtɛɛm yök ke “Lose Yourself”, eeyee raankët rap tueŋ ye këleecëlonpath kën yök.
Bekätakthook:Kɔc
Rum
Rum
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kawac Makuei
Kawac Makuei Mayar Kawac ee aŋiɛcwëlbääny në lɔŋ Paguöt Thudän. Yen eyee dugeer de Anyanya Tök në akut ë nhomlääu wäär Toŋbaai Tueŋ Thudän në run 1955-72 ku Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (ALKT) wäär Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän në run 1983-2005.
Kawac Makuei amet Anyanya Tueŋic në run 1963. Agut 1972 yen abɔ yaa maalith. Yen eyee raan tök kaam kɔckejiil ë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) në run 1983. Yen acë ben yaa bɛ̈nyapuruuk ë akutmitoŋ Jamuth de YLKT. Në Pɛnërou 1984, Maalithkuelrou Kawac Makuei acë ben tiam apɛi Wathkec, në thok Leldït Joŋlei. Në run 1986, yen acë apurukyampoc tïmjuɛ̈c luel në lɔŋ Parut Bahr el Ghazal ku bïkloi cathbaaric gu lan bë kek ɣet Ethiopia. Në Pɛnetök 1990, ke ALKT acë Kawac Makuei mec kekë kɔccïpiŋ kɔ̈k në akutic, ŋorcelic në Dr. Jon Garaŋ.
Në 21 Pɛnëŋuan 1997, Kawac Makuei eyee raan tök kaam dugeer ke paguötic cë thany Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r de Kaartuɔ̈m. Yen acï koon në YLKT. Na wën, Kawac Makuei acï kuany keye bɛ̈nypawut ë Parut Bahr el Ghazal.
Në thok toŋbaai run 2005, Kawac Makuei acï kuany keye Bɛ̈nythöc de Akutnɔŋluɔi Kɔcŋictɔcapiɛth de Paguöt Thudän. Në Pɛnerou 2010, go retcök keye raankaac në loŋ Parut Bahr el Ghazal, thuɔ̈ny da Akutguirmiirmat de Luäk Riɛldekɔc [USDF], ku meen në kuɛ̈nykuɛ̈ny ë Pɛnëŋuan 2010, yen acë kɔ̈ɔ̈c në Maloŋ Awan Anei.
Bekätakthook:Kɔc
Buliɔk
Buliɔk
Dikconari
Bekätakthook:Län
Lam Akɔl
Bekätakthook:Kɔc
Alek Wek
thumb Alek Wek (dhïet 16 pene ë ŋuan 1977) yë raan Paguöt Thudän-British anaŋlath ku ë maguïrkacieŋ yë jök kök luoicieŋ ka ruonke ke yë 18 thïn 1995. Aka ye Koc lac jam wɛt lathïn gam wët dhïeŋ thïn kök mɛtnhomakutluoi. Yë kuat jieŋ akut thïn Paguöt Thudän, ku ë cï wɛɛr Britain thïn 1991 bï rot kual wɛt toŋbaai thïn Thudan. Yë rër mënë thïn Brooklyn, New York.
Alek yë cï cath kajuëc kök baai cï mënë Chanel, Ralph Lauren, Karl Lagerfeld, Marc Jacob, Christian Dior, Yves Saint Laurent, Louis Vuitton, ku Hermes. Alek ye rot nyuoth kuom kou dë Elie Id loŋic koc bɛɛï juec (Cosmopolitan, Glamour, Forbes magazine Apirïka ku Ebony).
Kam kï Alëk dɛl den col kök yök, yë kï gua piŋ thïn ɣon dït kök mɛtnhomakutluoi. Ka Alek yë raan toŋ tueŋ koc col anaŋlath kïc koc ɣër kaŋ ciët dhëŋ den. Kë ci bɛn bëi Alek tiamdë yïc yë cï gam ku yë door dïar col pïnynhom ëbɛ̈n
Aciu
Aciu
Aɣaarnhom
thumb Aɣaarnhom ee kït, walä abiɛɛr arɛɛm nhomic ku yeth. Ee rot looi kuat arɛɛm dhie layut-ku-keeu nhomic, arem-ladekdek ɣet yethic, kek ajuöc aɣaar nhomic ëbɛ̈n. Aɣaarnhom rot looi akölköl ë rëël kam kɔc ku määth ku luɔi rac. Kɔc ye ɣar nhiim apɛi anaŋ tuɛnytëktëk ye cɔl ‘depression’ thoŋ Dïŋlïth. Aɣaarnhom thin-nyɔɔt walä dït aye käjuëc cɔl alooi rot. Aɣaarnhom acï kɔc ŋic käŋ tekic kajuëc. Teŋic dit ku e yen ŋic apɛi aye cɔl Akutaɣaarnhom Kaampamac (International Headache Society).
Aciu
Dikconari
Bekätakthook:Län
Aɣaarnhom
Aye lueel lɔn ye käjuëc aɣaarnhom bɛ̈i. Käŋ aɣaarnhom bɛ̈i atëkic aya ku akïïk; dhɔ̈r, nyäŋ-rot ë nïn, tɛ̈ktɛ̈k, abaŋ kärɛc wal ye cam bïk miɛtëpuöu bɛ̈i cimënë tap rac, mɔ̈u ku kök…., tuɛnytuɛny mayiël, rëël ë duɔɔtic, juän wum, apëtnhom, cuëk mïïth lir ku piu, ku lec thiëu.
Bï raan ɣarnhom kony kädä? Raan aɣaarnhom abï kony tëbuɔɔth kënë bï aɣaarnhom cök apath ku yïk raan döc, aka aɣaarnhom abï dhiɛl ŋuëën. Döc aɣaarnhom aa wal-arɛɛm nök. Aɣaarnhom ee tök kam këriëc ëbɛ̈n cë kɔc pälgup piny.
Aye lueel lɔn ye abak aloŋ kɔcdït pinynhom ëbɛ̈n ɣarnhom ruönthok aräm. Arem-ladekdek ɣet yethic e rot la looi, ku ee raan 1.6 tïmëtïmdä mät. Tëcït tënë 21.8% raanëbɛ̈n. Arem ladekdek ku mɛt yeth thïn e yen tueŋ, ku buɔɔth arem layutyut ku keeunhomic cök. Raan buɔɔt-ka-bɛ̈t ku thiärŋuan ku bɛ̈t tïmëtïm aye arem cä gɔ̈t ciëën kënë mät.
Bekätakthook:Tuany
Guei
Guei
Kenya
Kenya ee paan tɔ̈ biäk anhiäk de Apirïka, piiny të thiääk ke tuŋ de Apirïka, Adɛ̈kdiɛt Indiɛn atɔ̈ pabak ku Baar de Biktoria alɔŋ pacuɔl. Kenya amec akɛɛth keke bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k cïmën de Thomalia (pabak), Ethiopia (parut), Paguot Thudän (parutcuɔl), Uganda (pacuɔl), ku Tandhania (paguot). Dïït ë Kenya thöŋ ke Prance ku cïmën de Tekthath de Amerika.
Guei
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kenya
Genamatnhom de Kenya aye cɔl Nairobi, ee gen 14 në lɔŋë dït Apirïka. Gɛɛthdït kɔ̈k tɔ̈ në wäryɔu aaye yïk Mombatha, Maliŋki të lɔ Adɛ̈kdiɛt Indiɛn, Juyevi, Nanyuki, Naibacha, ku Thika të thɔ̈ɔ̈ny de Kenya, ku Kithumu të lɔ Baar de Bïktoria.
Thook juëc aa yennë ke jam piny de Kenya. Aake thookpïïr 67 aaye piny de Kenya ku thoŋcïmäär tök ee cïn raan ye bɛɛr jam në ye. Diŋëliith ku Kithuaɣili keek aaye thook luoiakuma Kanya-yici. Kithuaɣili yennë kee thoŋ dïït ë pamac. Mith ë panpiööc në Kenya kedhie, aaye ke piɔ̈ɔ̈c thoŋ ë Diŋëliith. Diŋëliith ee thoŋ yennë piööc në bɛ̈ɛ̈ipiööciic aɣet ɣɔndït.
Bekätakthook:Apirïka
Mathiaŋ
Mathiaŋ
Dikconari
Bekätakthook:Län
Diŋ
Diŋ
Dikconari
Bekätakthook:Län
Arumjok
Arumjok
Piu
Piu (H2O)
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëkätiɔɔp
Mër
Mër
Dikconari
Bekätakthook:Län
Gɛrgɛr
Gɛrgɛr
Alɔ̈ɔ̈u
Alɔ̈ɔ̈u
Dikconari
Bekätakthook:Län
Acuil
Acuil
Aɣuwau
Aɣuwau
Dikconari
Bekätakthook:Län
Piny nhom
80px|🜨 Piny ayï Piny nhom (Pinynhom) (kït: )
frameless|center
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial Bekätakthook:Piny nhom
Dhäire
Miir lɔc kɔc ke pan Koŋgo, ee pan ŋic ke ye cɔl Dhäire ne run 1971–1997. Yen atɔ cilic pande kɔc col.
Bekätakthook:Apirïka
Ajuec
Ajuec
Dikconari
Bekätakthook:Län
Rɔm de Kiir Thobat run 2009
Amaatnhöm de bɛɛidit cath riën wiir thiaarou ku dhorou ciir de thobat kɔu lɔ lɔk de Nathir agut lɔk de Akobo, në paguot thudan yic të thiäk kek akeu nyin piny de Ethiopia. Riëth cath bök ake lui mɛɛt cin kek Amaatnhöm dit luɔibuɔthic cäm e gam pinynhöm (WFP) ku kony tëcit raan aliip thiaar ku bɛɛt në aliip buɔt ku thiaar diak ku dhic yic ci cuɔp roor bɛɛi ken yic rin e kuɛtkuɛt thaar ci wëi raan bot nyai e pinynhöm.
Riëth wiir cath ebök aci ke dɔm kɔc amëthɔɔr ke Nuɛr Jikany tëmec kamic cit thiaarou ku dhiëc ( 25) nyinic lɔk de nathir ku luel kë bik ke tiic yic rin dɛk kek puɔth wɛt dhɛɛŋ ku nyiinmɛɛc bik cuök lɔ tënë kɔc atɛɛrken lɔk de Nuɛr lɔu. Nawën ciik riënwiir tök tiic yic go kë cɛɛm yök e rɔt, go kë muc gɔl abɛɛk ke riëthwiir wic bik löny kuer cäthden. Yötyic aci raan thiaardiak muɔc ɣäntök ku nɛk raan thiaarŋuan tënɔŋ kɔc Yɔɔmtɔŋ eluɛlebaai de kɔc ke thudan (YLKT). Thon diaar juëc ku miith ci ke luathroor nyinmaac ku ka ci mou epiu aci ke guɛl aländen. Ku jɔl a riethwiir ke thiaar kudhetem,käk Amaatnhöm de bɛɛidit aci röt yaal cien agut ci lɔk de nathir,ku jɔl a riëthwiir ka thiaar ku tök akuc të cik gut në tup ku lɔn ci kek diir e ciiric.
Luɔibuɔthic cam e piny nhöm (WFP) acin miëth rac, tëthem ye yen miëth ci rac kë ɣet lɛɛth(kg) aliip buɔt ke dhorou ku thiaardiak ku dhiëc (735,000) ci kony e tuöpic ku riën nhial aci lɛɛth aliip thiaar (10,000) jat lɔk de Nathir.
Gaak
Gaak
Dikconari
Bekätakthook:Län
Koc ke Nuɛ̈ɛ̈r
thumb| Dhɔ̈k Nuɛ̈ɛ̈r Kuat Nuɛ̈ɛ̈r aciëŋ në akut de kɔc ciëŋ në Kiir kɔ̈u ke në nyindhia në tuɔi yiic. Keek aciëŋ piny Ciɛɛm de Thudän në Upper Nile. Kɔc kɔ̈k ke keek ëyadɛ̈ aaciëŋ në biäk paguotcuɔl de Ethiopia Paan cɔɔl Gambella. Keek aaye jam në thoŋden yïkë cɔɔl thok Nääth tɔ̈ në akuut ke thook ke Kiir-Piɛnyliɛɛt yiic.
Kathɛɛr
Në run de 2006 acenë kuat cɔl Nuɛ̈ɛ̈r bɛ̈n jai arëtic bë dhɛ̈ŋ ke tɔ̈ŋ cië kɛnpiny. Bäny ke Nuɛ̈ɛ̈r yaa kut de rinythii ye cɔɔl Apruuk gher ya kuec cïï ri3l de lööŋ ke kɔcdïtken ye riɛu, agokë kaken ke riɛl tääu piny, ghɔn cïï keek jai. Go apruuk ke SPLA ghɔ̈k ke nuɛ̈ɛ̈r lööm bïk keek muk në nyin de dhɛ̈ŋ ke riɛl yiic, ago jiɛɛkden rac. Yetɛ̈ɛ̈n apruuk gher akakɛn ke riɛl bɛ̈n kanpiny në ye ruɔ̈ɔ̈ntöŋë yic 2006 ku jäl ciɛɛŋ rac. Në yic apruuk gher ake cë röt juiir në gupken bë keek yaa cɔɔl në ke rinkë gɔl në 2011 bïk yaa thɔ̈ɔ̈r kenë guɔ̈ɔ̈t kuat cït man de Murle, Jiɛ̈ŋ, SPLA, ku kɔc kɔ̈k.