cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Koc ke Nuɛ̈ɛ̈r
Kathɛɛr
Bekätakthook:!Main category
Kim Kardashian
Kimberly Kardashian West (dhiëth Pɛnëthiäär 21, 1980), yen aye raanŋic America atuɔckïtyithic ku atëncɛɛŋ (atɛ̈t/funy and ceŋ/cɛɛŋ/wearing). Ɣɔntueŋ Kardashian acë pïŋ awɛtwëlbei yɔ̈k keye määth ku aguiërrot ë Paris Hilton, kuyen acë ŋiëëc lääu-yic yɔ̈k tëwär cï atïmkïn ë tɔ̈cde tɛkpiny ruön 2003 kekë wënathunden thɛɛr cɔl Ray J ruön 2007. Nawën ruön wënic, yen ku pande acë gɔc ŋic në abeer atuɔckïtyith de E! Keeping Up with the Kardashians (‘Muöknhial kekë pan Kardashian’).
Määthde aya kekë akënërap cɔl Kanye West acë yen cɔl apiŋ awɛtwëlbei juɛ̈ciic; kek acë röt bä thiaak ruön 2014 ku nɔŋkï mïth kadiäk kedhie. Adacëbënwël Time acë Kardashian mat në kueerden de kɔc ajɛ̈mkɔcbëtɛɛm ruön 2015, kuyee Vogue luel lɔn yen ee cït mïnyooth cieŋkök ruön 2016 yic. Aye mïjɛ̈mëguöp ku mïnhiëër luel lɔn yen acït raantöŋ ŋic cïpiŋ rin eeye cïpiŋ. Yen acï luɛl keye raanŋic atuɔckïtyith ye dɔ̈m juɛ̈cbëtɛɛm ruön 2015, ku ruön kënë wëëuken ye dɔm ëbɛ̈n adöt US$53 timëtim.
Kërëu
Kërëu
Dikconari
Bekätakthook:Län
Gueth
Gueth
Dikconari
Bekätakthook:Län
Nail
thumb| Nail në Yuganda [[Apamduööt:River Nile map.svg|thumb| Nail akuëër lɔ parut gɔl Bau Biktoria agut Wär Mapinyciɛlic
]] Nail (Kir) ee kiir tɔ̈ Pan Apirïka. Yeen ee kiir bärbëtɛɛm Pinynhom, të cït 6,650 km, ku ee wat bë lɔ Wärdït Mapinycielic thiääk kekë Alekdhandaria.
Nail Ɣer ee wat Baau Biktoria tɔ̈ Yuganda ku ɣeet Thudän lɔŋ Kartum bë lɔ rɔ̈m kekë Nail Tɔ̈c, bë lɔ ret Ijip. Nail Tɔ̈c ee ret Ithiopia. Pïu kë cït 300 timëtim meter ŋuälayicdiäkic ee wat Nail aköl tök.
Nail arilic tënë bɛ̈i ye yen wat thïn. Gɛɛthdït juëc tɔ̈ Ijip aacï buth ke tuɔ̈ɔ̈mnhïïm kiir. Yeen aya aromcökdiäk aa thiääk në Nail. Aabaŋdït ë pïu yenë pur ku yenë kɔ̈k loi Pan Ijip, aaye Nail bɛ̈i alɔɣɔn, rin baai tɛ̈dït atɔ̈ ror liɛɛt. Nail acë arilapɛi tënë kɔc thɛɛr pan Ijip. Ɣɔn thɛɛr Nail aye bor ruɔ̈ɔ̈n thok ëbën ku kɔc aa keye cɔk nɔ̈k të cïn yen pïu juëc tënë puɔ̈r. Kɔc thɛɛr pan Ijip aake ya aguɔ̈t yök alɔŋ Nail.
Kuat läi tɛ̈kthook, tɔ̈ nyiɛ̈ŋ, diɛt, rec, ku käkɔ̈k juëc aake ciëŋ Nailic tëdɛ̈t ke thiɔ̈k pïu Nail. Aake cie läi kapɛ̈c ee rɔt gei në Nail, agut kɔc ke rɛ̈ɛ̈r tɛ̈ɛ̈në aake ye wïc pïu tënë loiloi akölaköl, kë cït lɔ̈k, dhɔ̈l ë pïu, puɔ̈r ë käcïpur, ku loiloi kɔ̈k.
Arɔmcökdiak aake cï buth ke thiääk Nail, wɛ̈t wic kek bë aleel kurmac bï ɣäth në riɛthdïït gɔl në Athuan.
Käthɛɛr ë wët Nail
Wët Nail abɔ wët ë thoŋ Girik ke col Neilos (ὁ Νεῖλος). Neilos abɔ wët ye luɛlde 'lil kiir'. Në thoŋ thɛɛr Ijip, Nail ye cɔl Ḥ'pī tëdɛ̈t iteru, luɛlde 'kiirdït'. Në thoŋ Koptik, wël piaro tëdɛ̈t phiaro, lueelde 'kiirë' abɔ rin thɛɛr kënë.
Bekätakthook:!Main category
Ukraine
Ukraine (ukr.Україна) ee paan en Yurop Penëdhiäk ee Volodymyr Zelensky. Genamaatnhomde ayee cɔl Kiïv.
Bekätakthook:Yurop
Luil
Luil ("basilisk, large lizard")
Waŋari Muta Maathai
thumb Waŋari Muta Maathai (1 Pɛnëŋuan 1940 – 25 Pɛnëdhoŋuan 2011). Ee raan pamac Kenya ŋic kɔc ë pinyëbɛ̈n në luɔiden të tɛ̈rëërëthin, wëlëbääny, ku ërin wët cï ye yiëk këleeclonpath ë Nobel. Ee dhieth pan cɔl Ihithe tɔ̈ ciɛlic në piiny thöny Kenya, ku ee raan ë thän Kikuyu. Acï la piöc Amatnhom Pawut te cɔl Mount St. Scholasta (Benedictine College) ku bɛ̈n la Piöcëbɛ̈n de Pittsburgh. Ee yen ë tiŋ në alɔŋ pabak Apirïka cï matholpiöc kenë ŋicëguɛ̈rëguɔ̈p konyekiimëlɛ̈i kaŋ yök në University College Nairobi 1971. Maathai acï ya dunyuuth ŋaar në ŋicëguɛ̈rëguɔp konyekiimëlɛ̈i 1975, bɛ̈ny abaŋloi ë nicëguɛ̈rëguɔ̈p konyëkiimëlɛ̈i 1976, ku ye dunyuuthŋaknhom rieec 1977. Maathai acï akut ë luɔi lök toc jɔɔk cök ë ruon 1977, ee akutguiɛ̈r tɛ̈rëërëthin ku akut cïe tɔ̈ miiri cök, ku acë nhomcök ë luɔi com tiim, gelëtɛ̈rëërëthin ku yinyëdiäär.
Acï tëtic athörden ë ruon 2010 cɔl 'Replenishing the earth: Spiritual values for healing our selves and the world', bï käŋ ë pinynhom juakiic ku buk röt muk ku pinynhom ë käŋwei në ciëŋlacök, acï jam kä lëu akutguiɛr ë lök toc bï këk kony, ku luɛɛl lɔn cï akutluɔiëbai, amatjuëcwël ë tɛ̈rëërëthin ye luel apɛidit elä wuut adhil kë cin matthin ku mat kë kenhiim bïk kä cïk wöciic bɛ̈n cökiic ku luui kë bïk kä ken wïcke baai ya yök. “ ɣok aa dhil luui apɛi ɣodhie buk käŋ ruöp, lök, pamaac ku pinynhom ëbɛ̈n wariic ”. Yen acï gäm Këleecëlonpath ë Luɔi Mukraan (the Right Livelihood Award) në ruon 1984, naɣɔ̈n në ruon 2004 kë acï ya yen ë tiŋ tueŋ në Apirïka cï këleecëlonpath Nobel ë dör kaŋ yök, ërin luɔi  peth cï loi ë latueŋgäkthin, miirlɔckɔk ku dör. Maathai ee cï kuany ye raanɣönlööŋ ku bɛ̈n ya bɛ̈nykoorluɔi tɛ̈rëërëthin ku käŋyeyök de miir benymacbaai Mwai Kibaki, domthok pɛnëtök 2003 agut pɛnëthiaarkutök 2005. Maathai acï thou ruon 2011 në tuanykaar ë athintoŋ.
Bekätakthook:Kɔc
Lek
Dikconari
Bekätakthook:Län
Rɔ̈l
Rɔ̈l
Dikconari
Bekätakthook:Län
Akeer
Akeer
Dikconari
Bekätakthook:Län
Acir
Dikconari
Bekätakthook:Län
Jɔɔrɔ
Jɔɔrɔ
Dikconari
Bekätakthook:Piööckätöupiny
Cier ayɔl
Cier ayɔl (kït: )
Awan
Në wet rer awän reer ne ɣän juec pinynhom, ku ye kɔc tak awan ɣen e lan töŋ nyickaŋ në pinynhom ben. "Anoŋ kɛŋ juëc tɔ ka mounyjaŋ ke awan loi men ciak Aciëk në pinynhom.
Luth
Luth
Awan
Ɣanthɛr, nhialic acie pinynhom cak. E ci cak akol ku makou: acien ruɛl ku pɛi; ten, go awan lo ben ror të den cieŋ ɣen thin ka yëp ku tök piny yëp, ku lek nhialic, "e ngu ce piny bak?' go nhialic yiok piny abi ya bak mɛn, ku yin abi ya cɔl babɛɛk.
Luth
Dikconari
Bekätakthook:Län
Awan
Në rooric, awan ciɛŋdɛn akuot yic; aye cieŋ ke thiar; ace ceŋ akutnhom; timën yik awan panic cieŋ ke pec.
Awän aye camriŋ: aye cam kɔm/käm, laicatariɛk, ku diɛt. Awän kɔ aye cam 1kg në miëth dɛn e ki cam niin thokben. Awan kɔk të ci keek lai cam, ke tɛu ki jɔk ki cuet alepe në yith tiimnhiim ku liɛt nhom.
Belaruc
thumb|Beer de Belaruc thumb Belaruc ee paan en Yurop Penëdhiäk ee Alexander Grigoryevich Lukashenko.
Bekätakthook:!Main category Bekätakthook:Yurop
Colpiu
Colpiu
Dikconari
Bekätakthook:Paguot Thudän
Aweec
Aweec
Dikconari
Bekätakthook:Län
Amerïka
Amerïka
Kak
Kak
Dikconari
Bekätakthook:Län
Tandhania
Tandhania [Tanzania] ee paan tɔ̈ biäk anhiäk de Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Dodoma.
Bekätakthook:Apirïka
Thɛn
Thɛn
Ŋɔɔk
Ŋɔɔk
Aŋɔ̈ɔ̈k
Aŋɔ̈ɔ̈k, tɛdë kecɔl ŋökŋök, thiɔ̈rbei, ŋökbei, ee ku bï raan cuin thiɔ̈rbei ye yɛ̈c riɛl ku cï gël të cɔŋ ye ŋö looi; bï rëët ye thok ku tɛdë ye wum. Kɛ̈juëc aa kɔc cɔl aŋök; alëu bï ya bɛc cimënë arem yɛ̈c walä tɛ̈ cï raan luaŋ, wälä akethtuaany (sequela of a disease) cït aketh piɛr(tumor) nyith kek lɔnhial apilnhom (intracranial pressure) kam akuennhomic ku kɛ̈rrot makana ye guöp tïŋic cïmënë x-ray ku kök. Tɛ̈ le raan puöu tiaktiak ku wïc diët ŋök, ka ye cɔl kɔ̈rpuöu, ee rïn ŋö; ee yen kaŋ bɛ̈n aŋɔ̈ɔ̈k kuä ace kuat ë raan ye kɔrpuöu yen ŋɔk ëbɛ̈n. wal aŋɔ̈ɔ̈k gël aköl kök aa dik ee rin ye kek kɔ̈rpuöu ku aŋɔ̈ɔ̈k thanypiny. Tɛ̈ cï aŋɔ̈ɔ̈k yiëc apɛi arëk abï raan jiic guöp pïu (döupïuguöp), aka pïu-dhïrïb abï tuɔm. Löt-rot tɛ̈ cï raan kuɛth ee tuɛny nhom cï matic kek kook ku ee kë rac arëtic. Na cɔk alɔn thöŋ dhuŋwal(regurgitation) ye lääi wal dhuk kek ŋökŋök, ka ace tök. Dhuŋwal ee ku bï wal kïc nyiy apath dhuök aliëkic ɣët kä thokic bï kek bɛn nyiy ë dɛ̈t ku aa läi kek yen rot lac looi thïn. Acïn riɛl ye wïc cïmënë ye raan ye yic cɔl tä ŋök yen. Wɛ̈t kënë ee yen kë cï dhuŋwal thööŋ kek aŋɔ̈ɔ̈k.
Birkec
Birkec
Agor
Agor
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kɔc Adhandi
thumb Adhandi acëŋ piny dë Konggo, Piny Paguot de Thudän ku Piny Ciɛl de Apirika, aye thith ca nyik, aye dhiënh töŋ de kɔc yekke cɔl Bäntu ku ka ye jam në thoŋdɛn cɔl dhandi, mɛn ye thoŋ de kɔc ke machthok de Wubagian. Adhandi aye kɔc juëc arëët ye cinden ee raan tïmëtïm tök ku biänabur buɔɔt tök raan, në ye cin ëyic ke biänabuur buɔt ke dhorou arɛ̈ɛ̈r piny Paguot de Thudän në biäk de Pacuɔl de lɔpiny de kɔ̈l kuka ye kuan töŋ de diäk de kuɛɛtdïït ke Piny Paguot de Thudän. Në ceŋ thɛɛrdenic, ke kɔc ye cɔl Adhandi aye mariir, matɔɔŋ ye kɔc tiam në tɔŋic. Kuka yekë ceŋ de Apirika de duɔ̈ɔ̈r de nhiëlicken yekë käär cït mɛn de tïït ku kɔ̈kke gäi ye ke nhiëlicken door.
Në run de thiɛ̈ɛ̈r ku dhoŋuan ci tëëk thɛɛr,  ke kɔc ye Bändia kek ka bääny ka riɛl mɛc kek kɔc ye cɔl Buŋara, akutnhïïmke rou kek ka ci bɛ̈n ya kɔc ye cɔl Adhandi. Ake ye pïïr në Lilic, mɛn ci yaa cɔl Piny cuëc lɔ paguotbak ka piny cuëc lɔ ciɛ̈n në biäk de Piny Ciɛl de Apirika. Në ceŋ de Adhandi yic, na ci Mëlëk thou ke wɛ̈tke mëlëk abë rɔ̈m eke tëër thööc në raan bë lɔ në thööcic. Wën ci tiam abë jäl ku lee ɣap të thiäk ke ye pinyë, go ceŋ Adhandi dac thiɛ̈ɛ̈i piny të lɔ pacuol ku të lɔ parut.
Lɔl
Lɔl
Dor
Dor (Bongo)
Lɔl
Dikconari
Bekätakthook:Paguot Thudän
Dor
Dikconari
Bekätakthook:Thäi
Abïl
thumb Abïl / Tuet (leprosy)  ee tuaany ë lɔc ɣook të cii rɛntuaanyë ye rɛn puɔl guɔ̈p gɔɔt. Yen acï mɛnhraan ŋic ë tëmec  apɛi. Në yaköle, abïl ayee cɔɔl Tuaany Hassen, ciɛkë ë rin rɛn wär cë kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k de abïl kenë yök, rɛn cɔl Gerhard Armaeur Hassen. Yen ayee kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k yecɔɔl maikobaktiriöm lepari bɛ̈ɛ̈i. Raan nɔŋ abïl ayee cɔɔl abïl. Agut run 2004, kɔc cï thɔ̈ɔ̈ŋ ke cï wuɔɔk në tuaany Hassen ayee 400,000. Yök ë tuaany, arilic ë rin yenë göör bë rëër ka rɛn tuaany abïl tëmec apɛi. Dɔ̈ aya, tëcit 95% në kɔc acie tuaany ke dɔm, në rin guɛ̈r atitguɔpden ee abïl yai. Atutuul (cases) juɛ̈ɛ̈c abïl aröt looi pan yee cɔɔl India, ku jɔl yaa bɛ̈i kɔ̈k lɔtueŋ. Ayee lueel an tuaany abïl ee tɔ̈ America ɣɔn thɛɛr. Abïl aliu tënë bɛ̈i cë lɔtueŋ yiic. Yen aliu në rin nɔŋ kek wal puɔth ë kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k abïl nɔ̈k. Ɣɔn thɛɛr, abïl ayee tïŋ keye ciɛ̈n ë Nhialic tënë rɛn cï tuaany abïl dɔm.
Kïtë tuaany abïl anɔŋ yic ɣɔ̈ncïguet (spot) ku ɣɔncïɣoor (patches) në dɛ̈l kɔ̈u, ku weer ke piny ne dɛ̈l kɔ̈u. Keek ɣɔ̈ncïɣöör ke, aa ɣɛr ku aköldɔ̈, ka thith të thööŋëke ke dɛ̈l cituaany. Ɣɔ̈ncïɣöör aayee nhïm ke lööny wei thin ku acie gɔ̈t ŋic tëgɔɔt ë ke. Rɛlɣɛr ayee röt ruk thïn. Të cï tuaany ceŋ, ke raan acie gɔ̈t ku tuɛ̈ny bɛn ŋic. Tëtöök (leptome) abïl tɔ̈ ɣɔ̈nciɣöör cök, ee dɛ̈l ku rïŋ jal ŋet abïk thök. Kɔc cï abïl dɔm, aciyee abïl ye nɔ̈k, atuɛnytuɛny kɔ̈k, kek aa ke nɔ̈k. Në run juɛ̈c, akut ë panmacalei da abïl eceŋ në thuööc nhom, thuööc de Molokai ye cɔɔl Kalaupapa, pan yee cɔɔl Hawai. Ë tɛ̈ɛ̈n, kɔc kiith cï abïl dɔm Amerika akaye kut ku toocëke bïk lɔ ceŋ në ye thuööc kënë nhom.
Bekätakthook:Tuany
Paankɔc Paguöt Apirïka
thumb|Beer ë Paankɔc Paguöt Apirïka thumb|Kärɔ̈ɔ̈m ë Paankɔc Paguöt Apirïka tɔ̈ Apirïka Paankɔc Paguöt(Cök ciën) Apirïka ee pamac paguötbëtɛɛm Apirïka-yic. Ye anɔŋ akeu alɔŋ paguöt 2,798 km wäryɔu ë Apirïka paguötic alɔŋ Adɛ̈kdiɛt Paguöt Atlantik ku Adɛ̈kdiɛt Indian; alɔŋ parut kekë pamaac nɔŋakeunhom Namibia, Botswana, ku Zimbabwe; ku alɔŋ pabak ku parut-bak kekë Mozambique ku Swaziland; ku ka cë gelciɛl pamac Lesotho. Paguöt Apirïka ee pamac dïtbëtɛɛm Apirïka Paguötic ku ee pamac 25 në dïtëpinyë pïnynhom ku anɔŋ tëcït kɔc tïmëtïm 57 ku tëkac, ye pamac 24 në juecë cinëkɔc pïnynhom. Tëcït 80% ë kɔc Paguöt Apirïka aa wärkuandït Bantu, tekic në kuat kajuɛ̈c, ye jam thook tekic Apirïka, aloŋ dhoŋuan ye kɔc jam miiric [official status]. Ke cë dɔ̈ŋ anoŋic wut dïtbëtɛɛm Apirïka-yic de kɔc European, Indian de Asia ku kuat cï wärkendït liap.
Paguöt Apirïka ee tök kaam pamaac lik Apirïka-yïc ye akëc nɔŋ wëlpinyëriɛl käthɛɛric, ku ye lac kuënykuëny cït ruɔ̈nbuɔt. Tëcit tënë, aabaŋdït ë kɔc col Paguöt Apirïka  aa këckï lëu bë cuet 1994 nhom. Akutguirmiir Kewutic acë tëkëthokthäi [apartheid] täu në ruon 1948 keye lööŋ cë kuat jaal teekthok. Ke ta bär yïc kam thoŋ rot ka akeek buöc ye looirot tënë Akut Apirïka Kewutic ku maluï kɔ̈k maan  tëkëthokthäi  alɔŋthïn ku aɣer pamac, ka nyiey bï teŋ thok lööŋ jɔ̈ɔ̈k e cok ciɛl runthiäär 1980.
Kör
thumb Köör ee lɛ̈ndhiethëmïth [mammal] de kuataŋɔu (Felidae). Theem ë thönëköör kɔ̈k dït tënë 250 kg. Ee koolë, köör roor ciëŋ Apirïka Ruëlëpinyliɛɛtic [sub-Saharan] ku Asia-yic. Kɔ̈r aa pïïr në liɛliic ku rupic ŋiec. Ŋuɔ̈tëköör aa thiin tënë thönëköör ku kat awuur në kam ciekic, ku yapden guiir të yap kek läi cath duut.
Köör acë thuum në Apirïka Parutic ku Athia Paguotcuɔlic në run ke biänabuur diääk cï lɔ. Agut ciet run tïm thiäär cëjäl, köör ee yaa lɛ̈idhiethëmïthdït ye aniinë piny dïtbëtɛɛm, 1950 ee kɔc etök, acë yaa ciëŋ në tëdït ë Apirïka-yic, Yurathia-yic jäl Yuropa Pacuɔl agut India ke në Amerika-yic jäl Yukon agut Peru. Ee koolë kör ee macthok awicthum [endangered]. Dït aniinë Apirïka-iyic acë kuur ka cë yaa 30–50% në run 20 në tökërou de rou në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 20. Määr de tëdeceŋdɛn ku taŋtaŋ ke kɔc aaye kek ee kadïït ë diɛɛr.
Köör aaye lac cɔl 'banyëror', ku aa looi ke kïn ë dɛɛtëpiou ku bääny. Kɔ̈r aaye yök në cärëriɛɛl na juëc tënë läi kɔ̈k ëbɛ̈n. Rooric, köör aapïïr run 10–14. Të cï dom, aalëu bë pïïr run 20 ku täkac. Rooric, thönëköör aacie laac pïïr të wär run thiäär. Thönëköör aa ɣɔntok yök ke thar kekë thön kɔ̈k rooric, ku kënë ee pïrden cɔl ciekic. Köör aa wär mecthok aŋou kök ŋiɛc ciëŋ akut. Rual ë kööric anɔŋ ŋuut ke dhien tök, aduurken, ku thönëkör cë dït tök ka rou. Duut ë ŋuutëköör aaye laac lɔ yäp netök. Köör aa läicuet ku mëkuëny. Rïŋcëdhiäth ee juec tënë 50% kacëcuitic.
Köör aa kuin rïŋ ë läi cë tuaany ku läi cï näk në laïcuɛt kɔ̈k. Kek aa gak ke yɔ̈ɔ̈p në cuɔɔr göör nhial ke yuiɛl thïn,rin kënë ayee nyuɔth kela län cï thou tëdä la guop tetok tɔ̈ të thiɔ̈k.
Bekätakthook:Län
Kɔc Mandärï
Kɔc Mandärï aa kuat kor de Paguöt Thudän ku töŋ de Kɔckiirkɔ̈u. Cinëkɔcken acït tënë 70,000. Keek aa amacɣɔ̈ɔ̈k ku dupurrap, ku yekï töŋ de kɔc Karo nɔŋiic Bärï, Pojulu, Kakwa, Kuku ku Nyaŋwara. Thoŋ ë kɔc kɛ̈ aa thöŋ ërot.
Piiny thɛɛr de kuan Mandärï acï tääu cïtënë 75km parut de Juba, yen genamatnhom de Paguöt Thudän, ku ciɛlicden ee tɔ̈ gen Terekeka në pawutic de Ikuɔtoria Ciɛlic. Keek aa rɔm akeu lɔŋ ë parut kekë Jäŋ ë Bor alɔŋ Maliththoor, Anuet, ku lɔŋ ë paguöt kekë Bärï de Juba alɔŋ Wäär Ku’da. Piinyken acï keekthook lɔŋ ë pabak tënë Nail Ɣer ku ɣetic pacuɔl aaɣët Bau Mädi në Pawut Ikuɔtoria Pacuɔl.
Mandärï, cït wuut kɔ̈k ke Kɔckiirkɔ̈u, aa kɔcɣoŋcök, nɔŋke, ɣɔ̈ɔ̈k aa miëëth, ekën yen këriëëc ëbɛ̈n tääupiny wɛ̈lɛ̈ɣɔc. Tënë kek, lääi cït ɣɔ̈ɔ̈k aya aa kuatëwëu [currency] ku nyothëceŋ [status symbol]. Ruɛɛi aa ye juir në amëthiëk ye gɛm ɣɔ̈ɔ̈k tënë anïnnya. Röörcëthiëk alëu bïk diäär jäk löm të tënɔŋ en riɛl.
alëu bïk diäär jäk löm tënɔŋ en riɛl. Mandärïï aa naŋ täŋ pɛ̈ɛ̈c ɣɔ̈ɔ̈k kekë Muonyjäŋ Bor mɛ̈iic.
Anyidɔl
Anyidɔl
Dikconari
Bekätakthook:Län
Agaŋrial
Agaŋrial
Dikconari
Bekätakthook:Län
Lɔ̈k Bïkrotmac Paguot Thudän (2005-11)
thumb Paguotic Thudän ëyë mëcrot lɔk nɔŋic wuöt käthiëër paguotic de Thudän käm ëë këëric në Penëdharou, 2011.
Lɔ̈k acï nuän në tɔɔŋbaai karou cïtöŋɣɔn Thudän Nhomlaau, Thudän miir ëce thöör kekë Anyanya kɔcroor jɔɔkë 1955 gutce 1972, në Tɔŋbaai Tuëŋ Thudän ku jɔɔl ää SPLA/M, ne Tɔŋbaai Reenkën Thudän tecit ruɔn thiarrou-kutok, thöök yiök de SPLA/M në run 1983. Tedït 2.5 ëë tïmëtïm de kɔc äcï nɔɔk në tɔɔŋic.
Bën, 9 Penëtok 2005, jäämdɔɔr acï thääny Nairobi, Kenya, thɛɛny bë Tɔŋbaai Reenkën Thudän ku kuëtpiny paguotic mëcrɔt. Jäämdɔɔr ace alööc gääm tënë Paguot Thudän Nhomlaau bï lööi 9 Penëtok 2011, run kädhatem ë thöök thëny cittede.
Gɛmgɛm Dɔɔr Abeɛnabɛn ën ɣëët agutci jɔɔkcok de mëcrɔt Miir de Paguot Thudän, muknhom në Benymacbaai. John Garang, deyiök ë SPLA/M, ëyë Bënymacbaai Tueŋ gutci thuɔnde 30 Penëdharou 2005. Salva Kiir Mayardït, duluɔpde ëcï kuëëŋ ëyë Benymacbaai de Paguotic Thudän në 11 Penëbɛt 2005.
Alööc ee nhomlaau tënë Paguot Thudän ëcï muuk tine Penëtok 9-15, 2011. Ciɛlŋär wëënbeei ciloony në Paguotic Thudan Alööc Mëtluɔi në Penetok 30, 2011 anyööth lɔn 98% ë melööc äcë kuäny “tëëkyic” tënë kuëny, kek 1% cë kuany “met.” Paguotic Thudän äceben yaa Nhomlaau Pawut në Penëdharou 9, 2011.
Licmanaithith
Akëleicut (factors) ë tuaany kuɔny bë kɔc dɔm ayee ŋɔ̈ɔ̈ŋ,  nuet, au ŋuɛɛt ku ciɛɛŋ peen ku jɔlaa tem ë tiim piny. Aluur alëu bëke tïŋ ë wënh ë cär ( atïŋkɛ̈thii). Abaŋ ë tuaany awën yee roŋëpïïr thith lïk në guɔ̈pic, alëu bë caar në  athëmthëëm ke riɛm.
Abaŋë tuaany ë Licmanaithïth aleu bë gël kecï dɔm kɔc  tëye kɔc nin alɛŋ cëke poou në wɛlëkäm yiic. Të bëëi yen gël puɔth tënë luëŋeliɛɛt, ke alaŋ kor ɣär kenyin (0.6mm) au alaŋ kor ɣarke apɛi, yen agör. Alaŋ ye thëm ë ɣär ke 1.2 mm acie kɔc gël tënë lueŋëliɛɛt në rin dït ɣärke nyïn. Jɔ̈l kuɔ̈t ye luaŋliɛɛt kɔc jɔl ayee röt looi të lööny aruɛl piny, luaŋ acie kɔc kac wakɔ̈u. Ke yeen kɔc aleu bïk diɛɛr në ayuul cuɔl akɔ̈l tëwën ye luaŋ kɔc cam thïn. Kuɛr kɔ̈k leu bë kɔc gël në luaŋëliɛɛt acït puɔ̈u ë lɛ̈ŋë(lääk) joŋ ku dɔ̈c ë joŋ cë wuɔɔk, ku puɔ̈uë ɣööt ceŋ në wëlkäm, ku jɔl ya puɔ̈u ë ɣän ye lɛ̈i ceŋ në wɛ̈lkäm.
Lual atot
Lual atot
Licmanaithith
Dɔ̈c ë tuaany ye akïïm wɛ̈ɛ̈t në pan de Aprika ayen wall kaarou matiic. Wɛ̈l yecɔɔl Antïmoniɔlth ku wɛ̈l cɔl paromaithin. Wɛ̈ltök ayee ɣɔɔc në wëu  Amerika ka (USD10) ku keek awall ë kɔc nɔ̈k apɛi  ( atupgup = side effects) të liekëke. Agut cë run 2017, acïn ägëltuaany tënë tuaany ë Licmanaithïth cë yök tënë mɛnhëraan.
Lual atot
Dikconari
Bekätakthook:Län
Diɛr
thumb Diɛr ye kuat lääi länɔŋmuotmarou. Diɛr anɔŋ dïrbaai ku lanthɛɛr, ku kuat ë yurathia ku macthok kök.dïrbaai ku dïrɣɔŋ aa rou juɛcbïteem landhïetmïth pïnynhom. Dïïr a rɛɛr yurathia ku apirïka paanditlau, mëne yïrup le tuurnhom pacipik. Kek aa reer akut ku a pelnyïn.
Ta cït timëtimda ka pïr, dïrbaai tɔu juëcbïtem landhïetmeth dït pinynhom. Dier aa mïthliap (acamkɛŋeben) ku a mïth kuat miëth. Dïïr a piöcëkapïrïc thöŋ ke ran ku kene ye kek lac liɔi yɔɔp ë wal pialeguɔp.
Diir aa mïthliap, wɛtdeic aa mïth tiim ku laai. Dïïrroor aa laai lim, aa mïth yɛr tim, meei mïthtim ku yɔk, ku mɛtthïn käm koor ku rec. A reer te ye mïïth yökthïn  pïu juec muk landhïetmeth dit. Ke ye laiyemac, dïïr a mïïth abou (corn) ku akuem (soybean) mieth ci lia vitamin ku keyewelpiny mat ka cam. Ta  muk yen ke ye laanbaai, ka kapath mieth tɛkic kuat waltööc, nacɔk kɔk a gam miëth dïïr.
Dïïrbaai a ye mac kaɣɔc laiyemac. Kɔc aa rïŋ ɣac, biokku nhïm. Biokken a ye lioi bi ya akɔt ku nhïm aa lioi bi looi wëc.
Adau (adiɛɛr)
Adiɛɛr (Adau) ee pol (thuëëc) ye dhuɔ̈k puɔɔl. Yen anɔŋ rin karou tënɔŋ Jiɛ̈ŋ, aye Jiɛ̈ŋ biäk cɔɔl adiɛɛr ku ka ye Jiɛ̈ŋ biäk cɔɔl adau. Tim yennë pol, aye cɔl adau/adiɛɛr. Tim yennë pol, aye cɔɔl adau/adiɛɛr, ye tim ye guaŋ ke lɔyic roŋroŋ, ku na cïn tim cï ŋuaŋ ke thɔ̈ɔ̈l aloi keye adau, ku na liu kee kakɛ̈ ke kooi piɛth lɔyic roŋroŋ ke ka kuany ku loi keye adau. Adau ee pol ye puɔɔl në dhuɔ̈k wutic ku dhuɔ̈k baai-yic ëyadɛ̈. Na ye wutic ke ka puɔɔl në riaŋic, yennë bul ku dieer thïn. Ka laai tɔ̈ në wut thok ye cɔɔl alɛi. Na ye baai ke ka ye puɔɔl në tiɔ̈ɔ̈ric, tiɔ̈ɔ̈r yennë bul dieer thïn ka në panoom, panom thɛɛr cï puɔ̈lic. Ku jɔl yaa wut cï kuaath yic tɔ̈ baai. Adau ayennë lënyde guaŋ ke lɔ nhom rɔkɔk ago adau ya nyiɛc jiil apiɛth piny ke cïï wuɔ̈c. Piny aye jiit ka ye keer ke bäär lɔŋtï ku lɔŋë ku tek kɔc ke yic në rou lɔ kɔckɛ̈ wuttï ku dɔ̈ŋ kɔckɔ̈k në wut lɔɔŋë. Yen aye dhuɔ̈k puɔɔl ke wut cï tekic në rou, wut biäk tök ee tɔ̈ lɔŋë ku wut biäk tök ee tɔ̈ lɔŋtï. Yen aye bɛ̈i juëc kɔ̈k tɔ̈ në Pinynhom puɔɔl (thuɛ̈ɛ̈c); bɛ̈i cït man de yï; Western Europe, Southern Africa, Australia, New Zealand, Argentina, and parts of the United States ke ye pol dïït lɔwai ku jɔl ya bɛ̈i juëc kɔ̈k. Bɛ̈i kɔ̈k aayïkï thuɛ̈ɛ̈c (puɔɔl) në rieth-rieth yic (ice hockey) cït man paan cɔl (Syracuse).
Adau/adiɛɛr ee pol thɛɛr ye puɔɔl ɣɔn në dhuɔk.
Rɛ̈ɛ̈c adau (adiɛɛr): Yen arac në käŋ kee rou; Na moc raan nyin ke ka bïï raan nyinbei, ka cɔɔr raan. Ku na moc diɛɛr raan, ke ka dhoŋ. Ku na moc raan lëc ke ka thoŋ lëc.thumb|144x144px|Adau/adiɛɛr ee thɛɛr ye puɔɔl ɣɔn në dhuɔ̈k
Atuur
Atuur
Määcläi
thumb Määcläi yen ee aye këër töŋ në puɔ̈rkumac [agriculture] ye wɛ̈t ë lai ye muknhom wɛ̈t rïŋ, nhïm, caa, toŋ, ku kajuëc kɔ̈k, ye anɔŋic tït në nyïn, liäpëdhiëthic, ku muknhöm de läiyemac.
Määcläi anɔŋic käthɛɛr baric, jɔk tënë Wëërdït Abaŋrunëkuric [Neolithic Revolution], ɣɔn jɔk määcläi ye cuet, tëcït tënë runë 13,000 AY [BC] lɔtueŋ, ɣɔn akëc kɔc guɔ yaa puɔ̈r looi. Kaam këc latueŋbai thɛɛr guɔ bënë, cëmënë Egypt de Wäärthɛɛr, ka ɣɔ̈k, amɛ̈ɛ̈l, thök, ku diɛrbaai, aakeye mäc në dumic.
Awɛ̈ɛ̈rdït acë rotloi në Wëër Columbia, ɣɔn cënë wɛ̈ɛ̈r läiyemac Piny Thɛ̈ɛ̈r cënë ke bɛi në Piny Yam, ku në wɛ̈ɛ̈rdït tënë puɔ̈rkumac acë rɔtloi në lɔŋ Britan në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 18, nawën cënë liäpëdhiëthic de läiyemac cïmënë ɣɔ̈k nɔŋ tuŋ bär ye cɔl Dishley Longhorn ku amɛ̈ɛ̈l nɔŋ nhiëëm bär ye cɔl Lincoln Longwool, kekacï bënë cɔ̈kpïny në kɔcŋicpuɔ̈rkumac cëmënë raan ye cɔl Robert Bakewell bë juak rïŋ, caa, ku nhïmamääl ye looi.
Kuat juɛ̈c ë läi wäc cëmënë ajɔ̈ŋkör, anyar pïuic, llama, buɔl, ku guinea pig acïkï bënë mäc në abek pïny dɔ̈. Mäc ë kääm ku aya mäc ë reec, kämpïuawai [crustaceans], ku käkëjual në pïuic acï däc bënë.
Määcläi në kueryam ageirot aguiɛrëluɔi de cäkbëkäŋbei ye waar tënë tïɔ̈p wënë yen tɔ̈. Puɔ̈rkumac tënë muökëthok acï bënë lɔ̈ɔ̈knyin në dhëël mäcril tënë abak lɔtueŋ dɛ̈t de pinynhom cëmënë ɣɔ̈k juɛ̈c ayeke mäc në luak thi ku ajïth thiärcïïkuen ayeke mäc në ɣɔndhiëthëtoŋthin.
A
A ee latin
Aŋui ayul
Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye luɔnyyinythïïnrou macuëtriŋ ku ye ländhiethëmïth. Keek aaye mɛ̈cthok ye yic ŋuän, cimën yik aŋui malek, aŋui mawël, aŋui luɔ̈l, ku jɔl yaa aŋui kuɔ̈ɔ̈c. Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye läi këlɔteetic, ku keek aaye läi riɛlapɛi në tëdït ë käcieeŋröraguer në Apirïka.
Dhunyduol
Dhunyduol
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Tholomana Kanté
Tholomana Kanté (1922--November 23, 1987) ëyë amigot ku depooc de Guineya, anyic apɛi lɔn yën amicuëc ë kedekuɛn N'ko tënɔŋ thuɔk Mandinga ë Apirika.
Wëtcekic cɔl 'N'ko'¸ wëtdeyic ëë 'äcaluël' në thökthök Mandinga.
Kantë äci 'N'ko' cak në run 1949. dethök ruun kadhiëc ë luɔiëjiɛk kekë böthluɔiyic de göt juëcbëtɛm.
ää cëlui në dhuk tenɔŋ kecë lɔŋökyepuou kënëgɛm. lɔn yëë Apirikä "kɔc cinciɛŋ"¸ cimin yë amatnhombɛɛi de Apirika kutenic. cimin nɔŋ yën¸ akölë  këc guɔbën¸ ëcin käbaai de Apirika nyöth götgöt  böthluɔiyic tënɔŋ thöŋdën.
Këcïgɔr abɔtuëŋ tinë luoi në Kankan. Guineya ëëyëë kedekuɛn de Mandinga ku acï tɛkpiny ëtinë tenɔŋ kɔcëjam-Mandinga abɛk ë Pachuɔleruɛl de Apirika.
Aŋui kuɔ̈ɔ̈c
Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye luɔnyyinythïïnrou macuëtriŋ ku ye ländhiethëmïth. Keek aaye mɛ̈cthok ye yic ŋuän, cimën yik aŋui malek, aŋui mawël, aŋui luɔ̈l, ku jɔl yaa aŋui kuɔ̈ɔ̈c. Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye läi këlɔteetic, ku keek aaye läi riɛlapɛi në tëdït ë käcieeŋröraguer në Apirïka.
Pinymiök de Adar
thumb Pinymiök de Adar ee pinymiök tɔ̈ lɔŋ löötic/löötpiny dë Malut tɔ̈ Paguot Thudän, aye mɛɛk ke nɔŋic bɛrmiil (barrels) mök tïmëtïm 276. Adar ee lɔ̈k de paguɔtbak Malut, acï tääu Kiirɣer kɔ̈u tɔ̈ Pawut Kiir Nhial ku jɔ̈l yaa paɔuɔ̈l Ethiopia. Kɔc juëëc rɛ̈ɛ̈r thïn aa Muɔnyjäŋ. Amatnhomɣɔɔc Chevron ayök Pinymök Adar në run 1981, rɛ̈kakën Tɔŋbaai Thudän jɔɔk në run 1983-2005. Chevron ac loiloi (production) thiɔ̈ɔ̈k tëtuui në run 1984, na kamthinkor ee kënë cök, ke apuruuk akuma Thudänïn jɔɔk yötic tëcieŋ kɔcbaai ku nyopkë ɣööt ku copkë kɔc. Në thök runthiaar 1990, kɔcroor ke Nuer ë Nasir acë akutnhomapuruuk koony bïk cop kɔc wei bïk dhɔ̈l ku ɣäncïcuëëc loi tënë pinymök. Anɔŋ rɛn cë jam an duŋɔ̈ɔ̈r ke ɣönënhialic acë wëltuɔ̈c an kɔcroor akuma acï baai 48 cuɔ̈ny ku co kë kɔc wei roor raan 55000 lɔŋ Adar. Loiloi ë pinymök tɔ tëthiääk kekë akeu de Thudän ku Ethiopia nɔŋ riɛldït bëi mɛ̈cmɛ̈ckɛ̈ŋ bïkrötjuak lɔ̈k ëbɛ̈n. China acë tɔ̈ukabëcil (investment) dïtapɛi bɛ̈ɛ̈i pinymiök Adar ku Paguot Thudänic. Luɔŋɣɔ̈riic de riɛ̈thwïïrmaburuur ë Kenya pan cɔl Lamu ee cï jaamic wëtbë kuɛr kɔk bɛ̈ɛ̈i ë wɛ̈t na lɔ Thudän thïn ku thiöök luɔ̈ŋɣɔ̈riic ë parutic ku görkë wëu juɛ̈c jötjöt ë miök.
Thɔrɔl
Thɔrɔl
Ŋuɔ̈tkathɔn
Mɛ̈cthook [species] de aciɛ̈ɛ̈kpïr [organisms] juɛ̈c, acë röt tëët bïk yaa naŋ thɔn ku ŋuɔ̈t wääc, ku tök në kɛmken ayee cɔl ŋuɔ̈tkathɔn. Kɔ̈ɔ̈c [sexual reproduction] de rötden, eeyic naŋ liɛ̈ɛ̈p de kɛ̈rëcäl [genetic traits]. Roŋëpïïr [cells] cë röt tëët ku ŋicke ke ke yee cɔl roŋpïrcäl [gametes], ayee röt mat, ku bïïkë meth, menh muk kɛ̈rëcäl amëdhiëëthke. Roŋpïrcäl yee aciɛ̈ɛ̈kpïr ke cuëëc, akek ŋuɔ̈tkathɔnde keeu: Thön aayee roŋpïrcal lik cuëëc (cïmën lɛcdhiëth tënë lɛ̈ɛ̈i ku roŋëyɔ̈k në kɔ̈th yiic tënë tiim), ku ŋut aayee roŋpïrcäl juɛ̈c cuëëc, cïmën toŋ. Aciɛ̈ɛ̈kpïr awën yee aciɛ̈ŋpïr tök roŋpïrëcäl ŋut ku roŋpïrecäl thön cuëëc ayee cɔl ajalŋut [hermaproditic]. Roŋpïrcäl alëu bïk thöŋ në ciɛ̈k de guɔ̈pden ku luɔiden (aŋic ke ke yee cɔl ciɛ̈kthöŋ [isogamy], ayee ke cɔl roŋpïrcälthöŋ [homogametes]), ku aköldɔ, në atultuul [cases] juɛ̈c yiic, cuɔ̈kthöŋ de roŋpïrcäl aacë rɔt welamääth bë roŋpïrcäl wääc kaarou yaa ayee ke cɔl roŋpïrcälcïïthöŋ [heterogametes].
Cuɔ̈kthöŋ de ciɛ̈k de ŋuɔ̈t ku thɔn [sexual dimorphism] ee rɔt nyuɔɔth akölëkol në aciɛ̈ɛ̈kpïr tökic, nɔŋ ŋuɔ̈tkathɔn wääc. Cuɔ̈kthöŋ ë ciɛ̈k ŋutkathön alëu bë guɔmde ŋuɔ̈tkathɔn në löcden yekek amëdhiëth lɔc nyuɔɔth (cïmën löc amëtut ku amëyïth). Kuëny de dhiëth alëu bïk wëlrötamääth [evolution] de cuɔ̈kthöŋ tënë ŋuɔ̈tkathɔn juaknyin.
Tënë raan ku lɛ̈ɛ̈idhiëthmïth kɔ̈k, thön ayee duɔ̈triŋcäl [chromosomes] ŊT muk, ku ŋut aaye duɔ̈trïŋcäl ŊŊ muk, ku keek ayee abɛ̈k ë juɛ̈rë ŊT tënë ŋuɔ̈tkathɔn. Lɛ̈ɛ̈i kɔ̈k anɔŋ kɛ̈u de juɛ̈r wääc ke këda, cïmën juɛ̈r de DhW tënë diɛt, ku juɛ̈r de ŊO tënë käm ku jɔl yaa ajuɛ̈r kiith ë juɛ̈r aliirceŋ kuɔ̈t, cïmën kämpïuawai [crustaceans].
Bekätakthook:!Main category
Australia
250px|right|thumb|Authërelia. Authërelia (Australiya, Diŋliith: Australia) ee pamac macrotyetök nɔgic abäŋ pandït Authërelia, yen anɔŋic tuulnhom de Tasmania ku jɔl yaa tuulnhïïm thiik kor juɛ̈c.Yen ee pamac dïtbëtɛɛm në Oceania ku yen ee pamac 6 në lɔŋë pinylääu në Pinynhom ëbɛ̈në. Pamɛɛc kek nɔŋ akeeu kekë yen aye yïk Papua New Guinea, Indonesia ku Pabak Timor tënë parut, Solomon Islands ku Vanuatu në lɔŋ parut-pabak, ku New Zealand në lɔŋ paguöt-pabak. Genamatnhom de Authërelia ee Canberra, ku kɛɛldït dïtbëtɛɛm ee Thidni (Sydney).
Tëcït tënë ruon 60,000 aŋot British këc guoɔn nyucciëëŋden tueŋ në thök ruonbuot 18, Authërelia yen ee cïeŋ amïciëëŋ ke Authërelia. Yen aye pandït Britain cɔlkedenë në runë 1770 ku ajökde ciɛŋ, kɔc ace bënë määc bïk yaa ɣöc nëkaŋ mënë pɛinïïn 26 Penëtök runë 1788. Cinëkɔc acë rɔt bënë juak apɛi në runëthïiär kek cë lɔ, ku tëcït tënë runë 1850 go aabaŋdït ë pandït bɛ̈n caaththök. Naye pɛinïin 1 Pënëtok 1901, ke panmäcalëi [colonies] kadheteem gokï akutamatnhombai caak keye Paankɔc de Authërelia. Authërelia acë bënë lɔtueŋ keye ajuiɛrëluɔi de wëlabääny yenë kɔclɔc në nhompäl.
Authërelia anɔŋ määcëkäŋ [economy] 13 de dïtë në pinynhom, ku anɔŋ abɛ̈nɣöt de raan 10 de baarë. Ke nɔŋ thöŋlatueŋ de raan [human development index] 2 de baarë në pinynhom, yen ee pamac piath arëët në lɔŋ pïir, pialguɔp, piöcëkaŋ, nhomlääu määckäŋ ku jɔl yaa nhomlääu wëlëmänybaiyic ku yinywëlëmänybai. Cinëkɔc aye tïmëtïm 25 ku abäŋ kɔc juäc arɛɛr kɛldïtic ku lɔŋ pabak adɛ̈ɛ̈kdït. Authërelia yene pan dhoŋuan në pinynhom nɔŋ cinëdit amïkök cïtë 26% në buɔtic cinëkɔc.
Webthait
Bekätakthook:Oceania
Tiir alath
Tiir alath
Kɛntoc
Kεntoc ee läiroorënyuëth rɛ̈ɛ̈r tɔ̈ Pan Apirïka Ciεlic. Kεntoc ala abɛ̈kmɛ̈cthookic dhiëc. Yeen ee rëër lɔ̈k gɔl Pan Thinïgal alɔŋ pacuɔl agut Ithiopia alɔŋ Pabak, ku gɔl Thudän alɔŋ parut agut Paanlɔckɔc Miirlɔc ë Koŋgo alɔŋ paguöt. Bɛ̈rëkɔ̈u de läirroornɔŋtuŋ kënë, gɔl yenhom agut yeguöp, atɔ̈ kaam ë 10 ku 135 thantïmitïr. Miöör aa la athiεkë këcït kilo 43 ɣet 65, ku ŋuut aa la kilo 35 ɣet 45. Aa miöör kek ala tuŋ keröt.
Tiir alath
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kɛntoc
Ciεεŋdekuat de kεntoc apuolic ku ala yäŋyäŋ apεi. Akuutdït aaye tïŋ mëi të cï kek kenhïïm kuɔ̈ɔ̈t keye buɔt tɛ̈ thiääk kekë agör.
Miöör aa dïtden jɔɔk cök tɛ̈ cï kek la run kadiäk ɣet run kaŋuan, ku ŋuut aalëu bë liëc tɛ̈ cï kek la ruön tök, ku aadhiëth yic tök në pɛ̈i kadhoŋuaniic ɣet pɛ̈i thiäärkuŋuan. Nacɔk alɔn cïï pɛ̈iërim rotŋic, ke keek aa rötthoth kër tɛ̈ cïï dëŋ tuεny. Kölliec aa pɛ̈i kadhorou ku tökërou-yic ku jɔl akäl dhiëëth. Akɛ̈ɛ̈l aaye nyueththook tɛ̈ cï kek la pɛ̈i kabɛ̈t ɣet pɛ̈i kadhoŋuan.
Kεntoc ee ceŋ bakënoon ë pinynuöi ku pinyëtoc ku pinyëtiim aya. Keye länënyuäth, kεntoc anhiar noon ku apirpiny aaruöör. Yen kεntoc apïïr pïu, nacɔk alɔn yen nyuäth ë walic ye cam ade pïu thɔ̈ŋ tënë kek.
Rin yäpëlääi rεc ku muër ë piny tënë kɔc rëër thiök ke kek, cin ë kεntoc acë dhukpiny apεi, lakin akuën akutden ëbɛ̈n aye thɔ̈ɔ̈ŋ këcït juɛ̈c tënë 100,000. Akut Pinyëbɛ̈n tënë Gël ë Käkëpinynhom acë kεntoc tɔ̈u në thänëkäŋ Acïn Diɛr Thinyɔt.
Bekätakthook:Län
Akɔ̈l
frameless|right
Deŋ Adel
Deŋ Adel (dhiëth 1 Pɛnërou 1997) ee raanthuëc dökthiɔ̈l Paguöt Thudän-Australia tënë Houston Rockets. Yen acë thuëëc në dökthiɔ̈l ɣöndïtic tënë Louisville Cardinals.
Akɔ̈l
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Yɛ̈c
thumb Yɛ̈c (tɛ̈dë kacɔl ciith, cïth walä yïsääl thoŋ Jur) ee kënë nhomräm ye raan la rool ciënh cït pïu tëcït kënë yic diäk në akältök. Yɛ̈c ee rël nïn lik ku ee tuöl döupïuguöp (dehydration) rin ye ciith guöp jiic pïu. Kïttuany ë döupïuguöp aa röt gɔɔc nyuin ë dɛ̈l ku anyiɛɛny mukërɔt. Kënë ee rɔt dhiɛl agut cï dhukpiny laac, gɛ̈r dɛ̈l rot, abuthbuth puöu ku rëël aluärä të le yen yiëc. Cënh cie kɔ̈u ril ku la wawau tënë mïth thuët ee pial. Kënë yɛ̈c lac bɛ̈i awuɔk ë cïïn wɛ̈t ee mayiel, kämluöök, walä alur (parasites)---nhomräm kënë acɔl aremyɛ̈c kek cïïn aya. Awuɔɔkä aye kek gɔpic të cï raan miëth walä pïu cï liääp kekë ciëth lööm, wälä të wuɔɔk raan tɛ̈në raan dɛ̈t ye nɛ̈k yɛ̈c. Yɛ̈c ee yic diäk: yɛ̈c pïu kaamcek, yɛ̈c riɛm kaamcek ku yɛ̈c ŋër (rëël nïn 14). Yɛ̈c pïu kaamcek alëu bë yaa rin awuɔɔk ë kolɛra, nacɔk alɔn cï kolɛra kɔc ye dɔm bɛ̈i cï nhiim latueŋ yiic. Na tɔ̈ riɛm yɛ̈cic ka aye cɔl yɛ̈criɛm (dysentery). Tuɛnytuɛny kök cï kɔc ye ɣook aa yɛ̈c cɔl abuɔ̈. Yɛ̈c abï gël tök kamken; guiërpiny, dëkdëk pïu cïn yiic acuɔl (pïu path) ku cäu ë cin në adaracuɔl. Thuɛ̈tmith pɛ̈i kadhetem latueŋ ku tuöm mïth agëltuany (vaccination) mayiel cɔl rota abï dhiɛl them. ‘Caaramile’---awanmulo ku sukar cï buut pïu path dëkdëkic---ee yen döcde. Abuup kuatyöm (zinc tablets) abï dek aya. Döc kä acï thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn cï kek meth tïmëtïm 50 kony run 25 wär cë jäl. Na näk yɛ̈c kɔc, ka abï dhiɛl them bï kɔc yaa cam mïïth mit ku mïth thuɛ̈t abë latueŋ ka thuɛ̈ɛ̈t. Na liu caaramile ye ɣaacwei geu, ka abï buut ë baai ee path aya. Kɔc cï yɛ̈c yiëc thïn, wal ku pïu dhie ye tuɔm rälic abï tääu. Yɛ̈c juëc aye lëu pïu cï liäp ke awai ku thukarkuan ye dek kɔc thookë ë path. Walnäkkämluöök (antibiotics) nacɔk alɔn cï kek ye lac dek abï gäm kɔc nɛ̈k yɛ̈nyriɛm, kɔc cï ayɔnguöp ɣetnhial, kɔc nɛ̈k yɛ̈c të keny kek, ku kɔc neŋ ciɛ̈nhdenic kämluöök wäla alur. Wäl cɔl loperamaite aa kɔc kony bë la rool dhuökpiny tënë kɔc cï yɛ̈c yiëc thïn.
Deŋ Adel
Runtueŋthumb Adel acï dhiëth Juba, keye Paguöt Thudän mënë.
Athiɛ
*
Deŋ Adel
Keye riënythii, yen, mande, ku mïthmanden kädhiëc acë kat toŋ cë baai rac Thudän, ku lek Uganda bïk lɔ guïr jal le Australia. Yen acë ɣet Melbourne në ruɔ̈n 2004 keye run bɛ̈t. Dökthiɔ̈l acë töŋ koŋ bën pïïr ë Adelic wen ye mathke ye lueel yen keye runke 14.
Adel acë lɔ ɣonepiööcŋar karou, Ɣöndït Keilor Downs ku Ɣöndït Xavier. Na ɣɔn Pɛnëbɛ̈t 2013, yen acë lɔ Amatnhom Pawut, wën cï yen $20,000 ariöpŋiɛckuën (scholarship) de dökthiɔ̈l yök bë lɔ Victory Rock Prep në Bradenton Florida. Në ruɔ̈n 2014-5, keye ruɔ̈n kedeŋuan në Victory Rock Prep, akuënciɛl ë Adel në tuntök eeyee akueen 19.1, dhukëdök 8.1, ku kuony [assist] 4.0, ku kony yen wunmɛ̈nde Blue Devils bë tun 27 tiam ku löny tun 9.
Pɛnëdhiëc 2015, Adel acë lɔ Piöcëbɛ̈n de Louisville bë piöc në kam tueŋ de panpiöc ruël. Na wën, yen acë rɔt mat në Louisville Cardinal tënë abëkruöönic 2015-16 ku ye loi ka amïjök de wunmet bë jok në ruɔ̈ntueŋ.
Keye ruɔ̈n kediäk loŋ kuën, akuënciɛl ë Adel në tuntök acë yaa akueen 15.0, ye juɛ̈cbëtɛɛm në wunmɛ̈t, ku yök aya dhukëdök 5.2 tuntök. Wën cï yen ruɔ̈n kediäk thök Louisville, Adel acë ciel lɔn wïc yen bë lɔ 2018 Akut Dökthiɔ̈l Kewutic (ADK) rɔtmat.
Yen akëcë kuany, ku acï thany në Houston Rockets tënë ADK Tëër de Ruël.
Riɛ̈c
Riɛ̈c
Dikconari
Bekätakthook:Län
Riek Machar
Bekätakthook:Kɔc
Mäi Rec
thumb Mäi ee kënë ye theem bë rëc yaa dom. Rec aayee lac dom në roor. Rec aaye mai në ciin, biith, abiääth, budheen, ku jɔl yaa räk. Rec aayee dom ee rin bï ke cuët, ku aya ɣöc kɔc kɔ̈k bïk ke cuët. Rec aya mac mɛ̈nbaaiërecic ee rin bï kek acuët tëdä ke ɣɔ̈ɔ̈cwei, ku kɔc kɔ̈k aya rec döm ke gɛ̈tnyin. Rëc wën ye deep juëcbëtɛɛm në pinynhom aa lany, ŋeŋ, juäl, ku rëc kɔ̈k cïmën herring, cod, anchovy, tuna, flounder, mullet, squid, shrimp, ku salmon. Mäi ee käthɛɛr cï dac looi men wäärthɛɛr Aŋootrunëkkurnhial [Upper Paleolithic Period] ruon 40,000 cëjäl.
Anɔŋ në dït kamden kuën ë rëc tɔ̈ thin ku kuën ë rëc ye nhiar raan ke bïke döm, ku kärääk aci yiok rac tëmën juak cinëkɔc pinynhom në dïtde. Ku anɔŋ tëër kam amimäi ke ciëŋ në mäi bë yaa piirthin ku kɔcŋickäŋ ke cë ŋic lɛn adek keek bï rëc kolciëën cinëkɔc ayë kek lëu, ka akuutmɛ̈tloiweu de rec kɔ̈k ee dhil bë mäidɛn cok kor wële bïke tɛm.
Akiɛl
Akiɛl
Dikconari
Bekätakthook:Län
Dɛ̈tëicëkäŋ akɔ̈ɔ̈n
thumb|Akɔ̈ɔ̈n malondït ke gït Ëmën thiöökë aye dupiööcëmukërɔtëläi tïŋ lɔn ye akɔ̈ɔ̈n län nɔŋ tɛ̈tkäloiröt dït kam läi ëbën pinynhom. Kek athiɛk lëu bï 5 kg waanthok, nyinh akɔ̈ɔ̈n anaŋ athiɛk wär athiɛk nyinh läi ku luony ce rëël piuyiic(läi ku luony ceŋ aɣeer), ku nacɔk alɔn ye rɛ̈cdïtwëëi bɛn dïtbëtɛɛm arëk abä athiɛk guöpde athiɛk akuënciɛl akɔ̈ɔ̈n beric arak na thiärrou, aka nyinh rɛ̈cdïtwëëi abɛ̈ric rou ace athiɛk nyinh akɔ̈ɔ̈n dööt. Bï dɛ̈t mathïn, ka akɔ̈ɔ̈n anɔŋ roŋëpïrälɣer 300 timëtimdä. Nyinh akɔ̈ɔ̈n athöŋ kek nyinh ë raan nuëtcïkeknuɛ̈t ku rɛ̈ɛ̈lden abak alɔŋ nyith. Ŋɛnëroŋpïïr akɔ̈ɔ̈n anaŋic roŋëpïrälɣer gäk apɛi arëk akathöŋ kek nyinh ë raan, wɛ̈t kënë aye nyooth lɔn yen tuööm/rɔ̈m wëlrotamäth. Kajuäc aa ɣok nyuöth të ye akɔ̈n luuïthïn, cimënë dhienëpuöu, piööc, kïït, tuk, biökruɛɛl, muök käŋluɔi, ŋɛric, mëtmët, ŋïnyërot, tɛ̈ktɛ̈k, ku wɛ̈rwël. Aya, aye nyoothdeyin teet lɔn ye akɔ̈n nyuth (cimënë ye raan nyothnyin cin) deet: kënë ë riɛl lëu bï kädäŋ nyooth cin ë path ke cïn jam wälä kë thöŋ kaya. Aye käk ye akɔ̈n luuïthïn kä lueel lɔn ye kek läi näŋ tɛ̈tkäloiröt dit apɛi; ku aye tak aya lɔn ye tɛ̈tkäloiröt akɔ̈ɔ̈n kënë thöŋ kek tɛ̈tkäloiröt recthuëët ku kuatagɔɔk. Ë rin kë ye teet kënë lɔn neŋ akɔ̈ɔ̈n tɛ̈tkäloirötdït apɛi ku ciɛŋ ë baai; aye duyɔ̈ɔ̈p tɛɛr lɔn yen rɛ̈ɛ̈c lajik bï kɔc akɔ̈n yɔɔp bï ka näk kɛm ë path wɛ̈t bï kɔ̈k gua thou ë röt e rin gɛ̈ɛ̈r rot piny. Acï duŋicwël Grïk wäärthɛɛr cɔl Arïthtotle thööt ë lä akɔ̈ɔ̈n e “ län wan läi ëbën tɛ̈tkäloiröt ku naŋ nhom.” Natäda, aye duyɔ̈ɔ̈p akɔ̈n ku dupiööcëmukërɔtëläi lik nyooth lɔn ye thëm ku nyoothdeyin wääc kekë wët ye lueel lɔn ye akɔ̈n tak, ŋiɛ̈cërot ku dɛ̈t e rot ku ŋiny yen ye tak lɔn ŋic yen rot ku cï thöŋ kek raan dä.
Ŋanykudɔt
Ŋanykudɔt
Dikconari
Bekätakthook:Län
Amuöŋlith
thumb Amuöŋlith ee län thin beerwal ye yök Apirïka Pacuolic, Paguötic ku Pabakic;  ku apεi kaam ë lɔ̈k Thudän Paguöt, Kemerun, Aŋola ku Tandhänia na cɔk alɔn tɔ̈ kɔ̈k Apirïka Paguöt. Yeen ee län-beerwal koor papot ku abɛ̈k mɛ̈cthook ŋic thook aa 12. Amuöŋlith adöt 32-42cm bɛ̈rkɔ̈ude jɔɔk ye kët, ku thiεkde ee 3.5-9Kg. Ŋuut aa dït amääth tënë miör. Yeen ala tuŋ ciek ku abär ë këcït 5cm ku aacï thiaan nhïm yiic. Abɛ̈k mɛ̈cthook aa nyooth tëk thokden ë kït yiic.
Yeen ee län aköl. Amuöŋlith ee län tïrnhom ku ee rot thiaan ku yeen ee rot wiεth ruor thook. Keek aacath ke ye ŋuöt muɔɔr ku tä ye kë thɔ̈ŋ yic acït 0.004-0.008Km2 dïtde. Amuöŋlith ee rot muk thεl cï lööny piny,ku yïth ë tiim ku yɔ̈ɔ̈k ku pät tiim. Macthok ee ya yith-tök kektök ku rëër ke ye nyin rou bï tεεm ë ruöön yic. Kaam kööliëc acï thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye pɛ̈i 4-7. Aa dhiëth ruöön yic ëbën na cɔk alɔn ye akuën dhiëth dhuk piny muöi. Nyuëth-thok ee rot looi pɛ̈i ka 2.5-3.
Täden ë ciεεŋ ala yic ruɔr tɛ̈k thook ku ë lɛ̈i yiëk atiëp. Na cɔk alɔn cï ye lelthok ke cïn diεεr thin-nyɔɔt, ë kɔc Akutpiny ëbën tënë Gël käk pinynhom ku kany-yök, Amuöŋlith ee rëër ke diεεr ë rin aayɛ̈p wïc ë rïŋ lääi täden ciεεŋ.
Kɔc Didiŋa
Kɔc Didiŋa acieŋ në lɔ̈k kuur Budi cök, Arɔ̈mbaai Budi, Pawut Ekuatoria Pabak në lɔŋ Paguot Thudän. Kɔc akɛɛthken aaye Topotha, Boya, Ketebo, Logi, Teuth ku jɔl yaa kɔc Doŋotona. Cinëkɔc de Didiŋa aye 60,000.
Didiŋa, Boya, Murle ku jɔl yaa kɔc Murthi, kek arɔm thoŋtöŋ wac tënë akuut kɔ̈k tɔ̈ Paguot Thudän. Ɣɔn thɛɛr akuut käk aake cieŋ ëtök ne lɔŋ paguotcuɔl Ethiopia. Aye Didiŋa lueel an kek aake cath kekë Murle ku jɔl yaa Boya ku jɔlkï ceŋ kuur Didiŋa cök tëcït run 200 thɛɛr cë lɔ. Kek acë ceŋ ëtök në dɔr agut bï tɔŋ yap thɔr, go Murle jal. Yen aya, cɔkdït acë rɔt loi go Boya jal.
James Wani Igga
James Wani Igga (born 1949) SPLA
Kɔc Didiŋa
Akolë, cɔl alɔn cï akuut käk puɔk, ke thoŋden aŋot yetök. Cïmënë akuut kɔ̈k tɔ̈ Paguot Thudän, Didiŋa aaye mɛɛc ɣɔk ku aaye pur rap, lakin kek acie mɛi reec ëbɛ̈n, rin cuɛ̈t ë rɛc acie puol në cieŋdenic. Kekë aya, aaye riɛm ë weŋ dek, ye guut yeth në wiith muth thok.
James Wani Igga
Bekätakthook:Kɔc
Kɔc Didiŋa
Wäär Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän [1983-2005], apuruuk SPLA ye abaŋdït aa Jieŋ, acë bɛnë ɣet në lɔk kenic, në run 1985. Mään në röt acë rɔt benë loi kɛm ke akuut agut abi tɔŋ rɔm në run 1999. "Ariɛr Chukudom’’ acë jal bɛnë thök në Pɛnëbɛ̈t run 2002, tënë nyuucmɛtëjäm dɔ̈ɔ̈r cï Akut Thudän Yam de Lueeke ë Nhialic loi.
Bekätakthook:Thäi
Dimakok
Dimakok
Awuokŋuan
Awuokŋuan
Dimakok
Dikconari
Bekätakthook:Län
Awuokŋuan
Dikconari
Bekätakthook:Län
Akol Miyen Kuol
Akol Miyen Kuol (dhiëth në 1974) ee awïcwël, amegɔt, ku mikëp de Paguöt Thudän. Yen acï dhiëth në lɔ̈k Abyei nɔŋ miök juɛ̈c, kuyee aŋot piir yemɛn në kökic Kenya. Akol Miyen aŋic në wët luɔi de këp bë dɔ̈ɔ̈r thööp në pinypande, Paguöt Thudän. Akol alui yemɛn tënë BBC keye dulääth Thudän ku Paguöt Thudän. Lëklëk abuonnhial de Akol cɔɔl “Save The Last Train” (“Kony Riangëkluŋ Cëdoŋ”), acë dujiit riɛɛlpuoth në Juba bïk atiipakuɔt jiit në genamatnhomëbɛ̈n bïk dɔ̈ɔ̈r lɛɛk. Akol acë lëklëk “Kony Rianëgëkluŋ Cëdoŋ” liepthok në SpiceTalks, ee luɔi de “Spice Without Borders” (Jamwältuɛt Cinakeu) në ruɔ̈n 2016.
Piir deyictueŋ
Akol acë kat Abyei në 1978 wët wël ë riakëpiny në genmatbeei ku leer parutic Thudän. Yen acë jääl Thudän në 1993 bë lɔ Egypt wën cïï wïc yen bë mat Apuruuk Thudän, wët cï “miir thör ke kacke”. Ruɔ̈n karou ku abak këncök, yen acë cath bë lɔ Tanzania ku jɔl yaa Kenya në 1999.
Aye Akol lueel, nhieerde tënɔŋ pamacde ku Apirïka acë ye riɛlpuou bë këp gɔ̈t ku acë akutëkëp luɛɛl tënɔŋ Bɛnymacbaaithɛɛr Paguöt Apirïka, Nelson Mandela. Aguɛrbëëi: 1. “The Sun Will be Rising’ [“Aköl Abë Bäk”] (këp, 2001) 2. “The Last Train” [“Ye Riangëkluŋ Cëdoŋ”] (këp, 2003) 3. “A Case for the Capacity of South Sudanese to Rule Themselves” [“Ye këluel tënɔŋ lëulëu de kɔc Paguöt Thudän bïk Rötmuk Kepɛc”] (athör këdelääth, 2009) 4. “Sudan: Understanding the Oil-Rich Region of Abyei [“Thudän: Dɛɛt lɔ̈k Abyei nɔŋ miök juɛ̈c”] (athör këdelääth, 2011) 5. “The Obstacles of Creativity in South Sudan” [“Käyegel Luɔiëciek në Paguöt Thudän”] (yiarathör, 1997)
Bekätakthook:Kɔc
Hussein Abdelbagi
Hussein Abdelbagi SSOA
Bekätakthook:Kɔc
Kuëi
Kuëi
Dikconari
Bekätakthook:Län
Taban Deng Gai
thumb|Taban Deng Gai (2016) Taban Deng Gai SPLM-IO (Juba faction)
Bekätakthook:Paguot Thudän
Mok
Mok
Aŋola
thumb|Beer de Aŋola thumb|Aŋola tɔ̈ gïïrëpiny de Apirïka Aŋola ee Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Luanda.
Bekätakthook:Apirïka
Dhambia
thumb|Beer ë Dhambia thumb|Dhambia tɔ̈ gïïrëpiny de Apirïka Dhambia ee Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Lusaka.
Bekätakthook:Apirïka
Peter Gatkuoth
dhiëth ruɔ̈n ayee aŋiɛcwëlëmiir de Paguot Thudän yee loi keye Akonybënymacbaai cök 1971 agut 1982 (ɣɔ̈n yee Nimëri acë yaa Bënymacbaai de pamac) ku keye Bënymacbaai de Akutëwëëtdït de Löŋëriɛ politician
Bekätakthook:Kɔc
Aluk Akec Mabior
Aluk Akec Mabior adhiëth pɛɛi niin 8, Pɛnërou 1994. Yen ee duriäŋ de adïïrcök piny de Paguöt Thudän këdetök cï adiir loi keye luɔiëciɛŋ ku ye raan töŋ akutamëtuuk de Al-Merreikh SC Parut de Thudänic. Aluk Akec agɔl tuukden në luɔiëciɛŋ adiircök piny de Parut ë Thudän ke Paguöt Thudan këc nhömlääu guɔ yök. Në 2009, go Aluk dhuk paguöt. Në ruɔ̈n 2012, ka Aluk lɔ Salaam Aweil, na ye run 2014 acïï ɣaac tënɔŋ Malakia. Ɣɔn tuuk Aluk Juba keye amëtuuk de Malakia, go aciɛthluɔi de adiircök Paguot Thudan detic lɔn lëu yen rɔt ku puɔth apɛidit bë Aluk tuuk kekë Akutamëtuuk adïïrcök wutic de Paguot Thudän. Malakia acë Aluk bɛn ɣaac tënɔŋ Al-Merriekh Kosti de Thudän run 2014, ku lek ɣaac pei tënɔŋ Al-Marreikh SC. Në ye runë yic 2015, go akutamëtuuk de Merreikh Omdurman Thudän Aluk thany bë yaa duriäŋden. Në wɛɛt awën cï yen tuuk në tëër kaampamaac de Paguot Thudänic, go akutnhom adïïrcök de Parut Thudän Aluk pɛn tuuk në Amatthok Tueŋ de Thudänic aɣet të ler kek wɛɛt jäl kuanyic.
Aluk Akec acë riäŋ tueŋ kekë akutamëtuuk adïïrcök wutic Paguot de Thudän në kɛɛmken kekë Kenya, Mali, quatorial Guinea ku Mauritania. Aluk Akec ee duriäŋ këdetök de Paguot Thudan cï yiɛk yaar thith në Biny de Pinynhom tekmuoocthok de mëënkuötic [qualifying tournament] lɔk de Nouackchott, genamatnhom de Mauritania. Në pɛi niin 4, Pɛnëdhoŋuan 2016, Aluk acï maat në akutamëtuuk de Paguot Thudän cë rɔɔm kekë Equatorial Guinea në thök ë mëën  de Paguot Thudän në ye runë yic 2017 në Biny de Pamaac tekmuoocthok akut C.
George Athor
George Athor Deŋ (1962 – 19 Pɛnëthïäärkurou runë 2011) eeyee aceŋ maalithtɔɔŋkuel [lieutenant general] tenë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (SPLA/YLKT) ku eeyee abircyin de YLKT ku duŋɔr de Akut ë Riɛldekɔc de Paguöt Thudän ku jɔl yaa tuŋtɔŋë, Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Gël de Paguöt Thudän. Yen ee kaac rɔtde yetök në thocbany de Joŋlei tenë kaam cï Paguöt Thudän nhomläu yöök.
Athor ee mɛɛt rɔt YLKT yic runë 1983 ku acï benë ruok keye maalithtɔɔŋ [major general] në kaam ecë YLKT kuɛlken jal cɔkpiny në runë 2005. Athor ecë jal benë yaa bɛny muuk abaŋ apuuruk lɔŋ Nail Nhial ku këncök lɔŋ Joŋlei. Nawën yen acï benë cuɔttueŋ bë yaa maalithtɔɔŋkuel ku ye bɛnykor në rou tenë luoi kakë wëlabääny. Yen acï ben yaa dieu guop wëël ke aluoop lɔn cenë rɔt yaa maat tenë luɛɛŋ në weethnääk, ku weel ë kɔc nhïïm në weu, ku jɔl yaa rɛɛc luoi në weu në pan Joŋlei ku jɔl yaa Nail Nhial. George Athor ecë rɔt benë maat döömëdhɛŋic nɔŋ yic kuër në rïɛm tenë Apuruk Ɣeer në runë 2006. Kuënykuëny de Pɛiŋuan runë 2010 cök, kaam cï Athor ye dieu kenɔŋ ruɛɛny cë rɔt loi, go Athor tɔɔŋ juɛ̈c looi në wuɔ̈tapuruuk de YLKT. Tɔɔŋ juɛ̈c dɛ̈t cë röt benë loi acë rïöc dït benë looi në alɔŋ parutcuɔl de Joŋlei pawut. Cɔkalɔn  cï lueel cï Athor acë gaam bë manydhaŋ kɔɔc në cueetcëberic ë Pɛitök runë 2011, akut BBC acë benë cääl lɔn cï kɔc Athor raan buɔtkarou (200) ëkeye kɔcbaai nɔ̈ɔ̈k.
Aye pɛinïn 20 Pɛithïärkurou runë 2011, acï cääl në BBC lɔn cï Athor nɔ̈k rinë cënë ye bɛnë thëëm bë luɛŋ Paguöt Thudän bë benë naŋ apuruuk juɛ̈c. Bënykoormacbaai de Paguöt Thudän Riak Machar Teny  acë ben luel lɔn George Athor acï nääk në pɛinïn 19 Pɛithïärkurou në thɔ̈r tenë apuruuk ekë tɔ̈ akeunyin.
Wut
Wut
Dikconari
Bekätakthook:Län
Gismalla Abdalla Rassas
Gismalla Abdalla Rassas 1932–2013 Paguot Thudän
Panliɛ̈tdït
Pinyliet ee matic bën ke Parut Apirïka, acëkethën në nɔŋ tiɔpäth në wääryɔu de Wäär Mapïnyliɛlic, Kurdït Atlath ë Maɣreb ku Ɣänthöny Näil tɔ̈ në Yïjip ku Thudän. Aye ciëth jäl Wäärdït Thith tɔ̈ në pabak ku Waar Mapinyciɛlic tɔ̈ në parut aɣet Adɛkdiɛt Atlantic në pacuɔl, të wën pinyliɛɛt wär lɔ tiɔpdhöŋnhom thiääk ke wäryɔu. Lɔ në paguöt, aa ke gëirɛt Thaɣël, ye lääk de baknɔŋtiim alirtucnui ku deŋlïk [semi-arid tropical savannah], thiääk ke ɣänthonykɛm Kiir Niger ku jɔl yaa Lɔ̈k Thudän de Apirïka Guomëpinyliɛɛtic.
Panliɛ̈tdït ee tekic në lääk likmaath, ke nɔŋ: Panliɛ̈tdït pacuɔl, Kurdït Aɣagar ciɛlic, Kurdït Tibesti, Kurdït Air, pinyliɛt Tenere, ku pinyliɛt de Libya.
Botëtïm juëc run, Panliɛ̈tdït acë yaa lɔ bɛŋbɛŋ kɛm pinyliɛɛt ku baknɔŋtiim, ye ŋolic ye ber luoirot në run 41,000, rin wäär de nïpnïp ë yuëënrot de pinynhom aɣäth dëëŋdït Parut Apirïka. Dïtpiny de ee ŋɔɔth pëë bë bɛn matɔc në run kɔ̈k ke 15,000. Ee kɔc luël käämciën lɔn ɣɔn Panliɛ̈tdït ee cë wëël jäl baknɔŋtiim lɔ pinyliɛt në wɛt ciën ee nyuöth në ɣɔɔk ë adɛɛn thin.
Gaŋriɛl
Gaŋriɛl
Dikconari
Bekätakthook:Län
Acuk
Acuk
Dikconari
Bekätakthook:Län
Malmal
Malmal
Dikconari
Bekätakthook:Län
Agumut
Agumut
Dikconari
Bekätakthook:Län
Kundur
Kundur
Dikconari
Bekätakthook:Län
Jak
Dikconari
Bekätakthook:Län
Akuoŋ
Akuoŋ
Dikconari
Bekätakthook:Län
Pɛɛi
80px|☾ Pɛɛi (kït: )
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Kampala
Kampala ee genamatnhom Kuee gendït Uganda. Cinëkɔcde aa tëcit 1189142 ruonic  2002 ɣet 1507080 runic 2014. Runic 2017 Kampala ee cï cäk keye gendït 13 në juëkjuëk apɛi  Pinynhom. Kekë abakrun (annually) cinëkɔcde a Juan tën 4.03 percent. Kampala ee cï luel ke gendït pathbëtɛɛm rëër pabakic Africa, tueŋ Nairobi ku Kigali, aye Mercer, Pinynhom ëbɛ̈n wet kuatluoi.
Käthɛɛr
Kampala aŋiëc keden piirwɛr, adekic kacithoŋlaic ɣönëruëëny, höneruëëny simba ŋic tö domic gendït ɣoc ciel. Kampala ɣöneruëëny, ku Mayfair ɣöneruëëny. Portbell atö war yóu Victoria e kam 10 kilometer. Runic 2015 pioneer amäth rianpiny akuatmatluoi. Adiööc (private) akutmatluoi jötjöt. Kudekoc rainpiny ee cï jok kuony Kampala-yic kekë citmën 100 riathpiny). Tök alaic/adekic 60 leeu (capacity) kɔckaac 30 ku kɔc cë nyuc 30. aye bɛi China.
Pen Thiaarkurou ruon 2015 Google ee jöök den tueŋ Wi-Fi anuetwël Kampala-yic.
Awɛ̈ɛ̈r
Awɛ̈ɛ̈r
Dikconari
Bekätakthook:Län
Ajïth
Ajïth
Abuɔɔk
Abuɔɔk
Ajïth
Dikconari
Bekätakthook:Län
Paguot Kordopan
thumb thumb Paguot Kordopan ee töŋ ë pawuut 18 ë Thudän. Anɔŋ dïtëpiny ë 158,355 km²  ku thöŋëyic cinëkɔc tecït 1,100,000 kɔc  (2000). Kadugli ee yenë genamatnhom de pawut. Acë tääu ciɛlic Thööny Nuba nhom. Tinë Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n, kɔcrɛɛr de Kordopan aa duu muk nyicabën dhööm në 2011 bïk dhiɛlnyuɔth yën kolcien de pawut. Kuayä, Paguot Kordopan bënypawut Ahmed Haroun, ace cöt ee päät ku bööth thoɣor. Haroun acï käŋ riëth awoctɔŋ tine kɔcbaai kum awäc tine raanabën ee Ɣönluk Wɔirac Pinyëbɛ̈n.
Käthɛɛr, tecɔk Paguot Kordopan aa bäk (Parut) Thudän, yën ee baai tine kɔc juëëc tɔkë wuöt Paguot Thudan, ëtɛi në Kuur Nuba, kɔk cë thöɣör atökkekë paguotic kɔcroor ɣöntɔ tɔŋbaai dïtbëër. Në 2009 ku 2010 abëër de tɔɔŋ kɛm akueeth kuɛt gɛɛr në Paguot Kordopan jɔɔk tedït berber de ɣäntöök ku tiim niɔpcëkat. Në Penëdhatem 6, 2011 tɔŋ dhëëŋ acë dhuŋ bei Paguot Kordopan kɛm tuŋëriɛl de Parut Thudän ku Paguotic Thudän, tueŋ ë teeu nhomlääu ë Paguot në Penëdharou 9. Kän acë böɣöth gɛmgɛm tenɔŋ bɛɛk kerëëu bïk mïtbei tenɔŋ Abyei. Në Penëdhatem 20, abɛkmir äcëgam bïk dhɛŋdɔm tënë tetëërë lɔk d’Abyei, tetɔ Ithiopiyan apurukëdöör bï ke tɛkpiny.
Amom
Amom
Dikconari
Bekätakthook:Län
B
B ee latin
Y
qwertzuiop
asdfghjkl
yxcvbnm
ƍǝɐɒɥɯɰɹɺɻʇʌʍʎʞʮʯᴂᴈᴉᴔᵷⱹꝿꞁꭁꭂꭃꭄꭑ
ᵸꚜꚝ
ᵹꝺꝼꝿꞃꞅꞇ
ᵺ
øđħłŧƀƛƶǥǿȼɇɉɍɏɟɨʄᴌᴓᵻᵼᵽᵾᵿẜẝⱥⱦꝁꝃꝅꝉꝋꝑꝗꝙꝟꝥꝧꞙꞡꞣꞥꞧꞩꬾꬿꭁꭂꭄ
ƫᶀᶁᶂᶃᶄᶅᶆᶇᶈᶉᶊᶋᶌᶍᶎꞔꞕ
Kuornyiel
Kuornyiel
Y
ɭɳʈʐᶏᶐᶒᶓᶔᶕᶖᶗᶘᶙᶚꞎ
Kuornyiel
Dikconari
Bekätakthook:Län
Y
Rebahin
Anyidol
Dikconari
Bekätakthook:Län
Dhiëu Deŋ Leek
Dhiëu Deŋ Leek adhiëth akölnïn 15 Pɛitök, 1974. Aye cɔl Jon Dääu aya. Ee raan tööŋ ë dhäk cï määr pan Thudän. Athör ee piërde cï gɔ̈t ruöön 2007 ee cɔl "Nhialic acï dhɔ̈r në ɣook", ku acïk gɔ̈t kekë Michael Sweeney ëtök, ku acï tääu ciɛlic në cäthatïïpeyith [documentary] de 2006 ye gäm këleecëlonpath në rin tööŋkɛ̈ cök. Yaköl yen ee raan luɔi yinyraan tënë kɔc ke Paguöt Thudän. Ruöön 2007 acë Cakcök Jon Dau cak, ye awïc bë konykïïm waar Paguöt Thudän. Emën, aciëŋ Syracuse, pawut New York, kekë manyde thok.
Dau ee dhiëth në kuat de Jiëëŋ në Thudän ye riääk tɔŋ. Ruöön 1987, pande cɔl Duk Payuel (arɔmbaai Duk, pawut Joŋlei) acï apuruk miir Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän kaaŋ, në Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän kaam miir ë parut Thudän muk Muthiliim kekë kɔc cie Muthiliim tɔ̈u abaŋ paguöt Thudän. Riääk acë kaacke weer abï Jon Dääu cath yecök pɛ̈i kadiäk bë jal ɣet Pan Abäj ye cïnictɔŋ. Yen acë lɔ rëër Pan Abaköök wun Abäj tënë run kaŋuan. Na la tɔŋbaai bɛ̈n thɔ̈r tëtui aya, go bɛn la kat. Dääu aye raan tööŋ dhäk juëc cï määr Pan Thudän, ku ee cë cath kilomïtïïr buɔn cï kuen ku acë kɛ̈rɛc apɛi yök ne cäthic - cïmën tuaany ku cɔk ku läi ye kɔc nɔ̈k ye yök dhölic agut bë jäl Pan Kenya.