cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruanda
Baairot cök
Kölnïn 1 Pɛnëdhorou, 1962, Ruanda acï yik baairot ku Bahutu yik riɛl maacbaai, ku kɔc Batutthï acï mak në ɣɔn juɛ̈c. Go kɔc juɛ̈c Tutsi riɛŋ Yuganda ku gɔl akut cɔl Ruanda Patriotic Front (Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Nhiɛɛrëbaai de Ruanda), ku themkï bïk dhuk Ruanda riɛlic ruɔ̈n 1991.
Bekätakthook:Apirïka
Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään
Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään (1983–2005) eye thär kaam miirdït Thudän ku Yɔ̈ɔ̈mtöŋ Köc Dömbaai Thudän, ayee aŋɔtcath ë Tööŋden Tɔŋbaai Thudään (ruɔ̈ɔ̈n 1955 ɣet 1972). Cɔk yen rɔt jɔɔk paguot de Thudän, yen pinythɔ̈ŋ aɣet kurke Nuba ku pan Wär Maŋök (Blue Nile). Yen acë cieŋ run 22 ku ee tök kam tɔɔŋbaai bärapɛidït cïgɔ̈t. Ee tɔŋë acë tëkbei de Paguot Thudän bɛ̈i në run wäär kadhetem cök kɛ̈ɛ̈c tɔŋ.
Adhukcök ku käk kɛ̈ɛ̈ktɔŋ
Tɔŋ acï tɛtic arakjuëc kecït thär kam miirdït ciɛlic acë kɔctheer pinythɔ̈ŋic ku guir, ke juɛk ciɛ̈kgup ë pɛ̈lweibaai. Bänyŋaknhïïm ku riɛldït bääny cï keer kuany Kiir agör kɔ̈u aacë thɔ̈r kekë kɔc gɔ̈ŋ Thudän tën runbot. Täwäär tälik ruɔ̈ɔ̈nbot 17, miirdït ciɛlic acïk them mukriɛl ku nyɛɛikäŋ kɔckornyïn paguot ku gɔ̈ŋ Thudän.
Kɔcëkirkɔ̈u
thumb thumb Kɔcëkirkɔ̈u aaye kɔc ciëŋ ë Kiir (Nile) kɔ̈u, ku aaye jam ë thuɔkkɛn, ku keek aaye kuaat dïït ciëŋ ë Piɛnyliɛɛt ciedeŋ ë tueny thïn cök, ye cɔɔl Thäɣära, ku keek ë thuɔk kë aakek ke jam ë piny ciɛɛm Thudän, ku Yuganda, ku Kenya ku piny tueŋde Tandhänia cïnë Malthaai mat thïn. Kek ë kɔc ke Kir kɔ̈u kɛ̈ aacïnë Lui, ku Kalinjin ku Jiëëŋ ku Nuɛr ku Cilluk ku Aleker mal-thïn, ku jɔl yaa kɔc ye jam ë thuɔk ke Maa. Kek aatɔ̈ aakuut kë thuɔk kë yiic.
Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään
Adhukcök ku käk kɛ̈ɛ̈ktɔŋ
Abɛ̈k kɔcwëlluɛɛl atëët alä akɛ̈ɛ̈k ye këyanhkuat tëye thɛ̈m ë miirdït ciɛlic bë wëlmac Muthlim mäc tënë kɔccuëënyde cie-Muthlim, aɣäth kökic ku nawën ɣeet tɔŋbaai. Douglas Johnson acë nyuɔɔth tuptupbaai miirdïtmɛ̈c kaye meeibïï tɔŋ.
Nhialic acë dhor në ɣok
Nhialic acë dhor në ɣok (God grew tired of us në Dïŋlïth) ee cäthatïïpëyitac cï loi në ruɔ̈n 2006 ë jam anyiköl dhäk kädiäk në dhäk Thudän cë mɛr wei, aa akut riënythii tëcït raan 25000 cï riŋ wei ërin ë toŋ Thudän dömthok ruɔ̈n 1980 yiic, ku kä cï röt luɔ̈i këk ëcäthden la Amatnhom Pawut. Ee gäät, guiɛr ku gëër në raan cɔl Christopher Dillon Quinn.
Kɔcëkirkɔ̈u
Kɔcëkir kɛ̈ aajuëc arët ë kɔc ciëŋ ë piny Paguot Thudänic. Ku aaye lueel yen ee tënë thiɛ̈i kek ke thïn, ɣɔnthɛɛr. Ku aaye lueel aajuëc tënë akuut ë kɔc ciëŋ ë wëërdït tɔ̈ Pan Apirïka calic. Keek aabuɔth kɔc cɔl Bantu cök. Ku jɔl yaa kɔc paguotcuɔl ë pan Yithopia.
Nhialic acë dhor në ɣok
Wetciekic
Nhialic acë dhɔ̈r në ɣok, atɛ̈t anyiköl la keny ril cï riënythii Paguot Thudän kädiäk, John Bul Dau, Daniel Pac ku Panthɛɛr Bior le këk Amatnhom Pawut ku të cikek la luui thïn alɔ bïk aköldencien path yök. Këk aa go cäthden ë 1600 km jɔ̈ɔ̈k ruɔ̈n 1980 yiic kë ŋot këye dhäk kor, bïk jäl panden cï tɔŋ rac ku bën kë la cäth aya bïk röt nyai riäŋ ë Ethopia yiic. Ee run dhiëny näkkë këcäth këyɔ̈ɔ̈p të pɛth cïnic tɔŋ, raan tïïm kädhiëc aacï thou kamken ë nɛ̈kcɔk, thokpiuguop, muc manyëdum ku näk thuumëkuat,agut jɔl këk të ŋuɛ̈n cïnic näk la yök Kenya të cɔl Kakuma, bur Abakök Kakuma. Na ɣɔn ruɔ̈n 2001 ke Amatnhom Pawut cɔl 3600 në dhäk cï mɛr wei ë Thudän, lɔ yiic yï John Bul Dau, Daniel Pac ku Panthɛɛr Bior, bïk bën la ciëŋ Amerïka. Dhäk wen acï ciëŋden ben dhot cök bei ku bën kë la keny dä jɔ̈ɔ̈k cök ku nyëŋke 1000s aa abakök kɔ̈k ciëën, kɔ̈ckën cïk cɔl keye ɣöt thuɔŋden ërin cäthden ril cï kë tempuöthtëtök kedhie. Këk ëmën aa dhiil röt piööc bïk pëkweipuɔ̈u ë ciëëŋ ril Amatnhom Pauwt cï kë piek nhïïm thin,ciëëŋ ye raan ëbɛ̈n dhiil luui apɛi bë röt muk ŋiëc, ku tɛ̈ɛ̈u kënhïïm piny bïk këriëëc ebën lëu kë ë luoi ya looi ërin bï këk kɔ̈c cïk nyääŋ ciën Kakuma kony.
Alɛɛcëlonpath
Cäthatïïp kën acä ariop akuttemwɛ̈tcökdit alɛɛclonpath:Cäthatïïpëyith ku alɛɛclonpath amedaai kën Tëër Cäthatïïp kääcëruɔtde: Kuatthöŋ në Cathatiïpëyith në Yath Cäthatïïp Sudan në ruon 2006 nyaai. Ku yen aya acï alɛɛcëlonpath në Cäthatïïpëyith Path Apɛi nyaai ë Jan Cäthatïïp Deauville France ku Jan ë Cäthatïïp Galway Ireland.
Kɔcëkirkɔ̈u
Rin
Wɛ̈t cɔl kɔcëkirkɔ̈u ("Nilotes") ee cïï lueel ke ye kë nyooth ë akuut kɔc cë ke thook lel, na tïŋ ke ëtë cë cäk gup ken eke thöŋ gup ken ëke thöŋ agut të ye kek jiɛɛm thïn. Yen ëtë ëyen ye lueel thïn ë kɔc kɛ̈, kän e cïï kɔc kɔ̈k nyic käŋ bɛ̈n ë jai, ë run ka tim thiɛ̈r rou calic, ku ee mɛn, ee kë ɣɔn cïï lueelë acïï kɔc bɛr gam ku dhukkï thïn.
Nhialic acë dhor në ɣok
Alɛɛcëlonpath
Bekätakthook:!Main category
Kɔcëkirkɔ̈u
Rin
Keek ë wëlkɛ̈ aaye lueel bïnë ke kɔc ciɛ̈ŋ ë kir kɔ̈u yanyic, ka acïï thäny jam ë thuɔk kɛn ëkek akuut ë kɔckɛ̈ wɛ̈t cɔl "Nilote". Alöm ë kir ë Akir (Naal) kɔ̈u cït wëër ye këër bei ë Kiir ë Naal kɔ̈u, aaciëŋ kɔc ye jam ee thuɔk kɛ̈ thin ke Thudän ku kɔc ciëŋ ë Piɛnyliɛɛt dïït ë cök na piŋke, eke jam aaye yök eke thöŋ.
Këthɛɛr
Mɛ̈të yic ë kɔcëkirkɔ̈u, aake cë röt tɛ̈kbei tëne kɔc pabak ke Thudän ɣɔn thɛɛr, ɣɔn ye kek tök keke. Ee thɔ̈ɔ̈ŋ eke cït ka bɔ̈ bei ë run ë tïmëtïm ke diäk ke Kërïtho këcë dhiëëth. Ciɛɛŋ töŋ thɛɛr ë kek kɔc ke Naal acï thäny mɛ̈c ye kek mɛc ë läi. Amatdɛn ke kɔc pabak ë Thudän aake ye tök keke thɛɛr, të cït tiim kedhiëc ke Kërïtho këcë dhiëëth. Ku amat ë kɔc Naal ke këk kɔc ke Thäɣära acït tïmëtïm ke 15 ke Kërïtho këc ë dhiëëth thɛɛr.
Bekätakthook:Thäi
Tuanyëcuäny
thumb thumb Tuanyëcuäny abuɔ̈t ë cuäny but. Dhöl juëc ye cuäny but. Ye wɛ̈t kënë ajuëc dhöl tuaanyëcuäny. Atuɛnycuäny ŋïc keek aa tuanyëcuäny A, tuanyëcuäny B, ku tuanyëcuäny C. Tuanyëcuäny juääc aaye awuɔɔk ke bɛ̈ɛ̈r. Kakɔ̈k aaye thiënthii wuɔ̈ny kɔc nyuɔɔny, tɛ̈dë keye käm. Thiënthii ayiɛɛl looi, tɛ̈dɛ̈t ke ye bok lëu bï tuanyëcuäny bɛ̈ɛ̈i aya, ku ee juän atuɔɔrbɛ̈ɛ̈i aya.
Tëër ë Thönyëbääny
thumb Tëër ë Thönyëbääny ee thööŋ kaŋ cïï röŋ Dabit Beniop ku D.B. Weith looi ke wat ke kɔ̈ɔ̈th cï ke nyuɔɔth atoockïtic. Wak Pïucïgoi ku Mac acï nyaai George R.R. Martin athör cï röŋ wat ke kɔ̈ɔ̈th yiic, athör tueŋ aye cɔl Tëër ë Thönyëbääny. Acï kïtdɔm ɣön Titanic Studio pan Balfast ku le ɣɔ̈ɔ̈n kɔ̈kiic pan Parut Ireland, cïmënden pan Croatia, Iceland, Malta, Morocco, Spain, Scotland, ku jɔl Amatnhom Pawut Amerïka. Anyuthtueŋ watkɔ̈ɔ̈th aake loi BBO pan Amatnhom Pawut Amerïka në 17 Pɛnëŋuan, 2011, cï tɛ̈ɛ̈kic detem ë ruɔ̈nic, acï bɛ̈n në 26 Pɛnëdhetem, 2016. Awatkɔ̈ɔ̈th aacï tɛ̈ɛ̈kic arak dhorou ë ruɔ̈nic, aacï guiir bï ke nyuɔɔth ruɔ̈n 2017 kek ke tɛ̈ɛ̈kic arak dhorou.
Tuanyëcuäny
Tuanyëcuäny aye dëŋ määu bɛ̈ɛ̈i. Kaam raan tök kɔc kaŋuan yiic ye kɔc dek määu arak diäk költökic (nïn yiic nhial ka 10–15) alëu bïk naŋ tuanyëcuäny ye mɔ̈u bɛ̈ɛ̈i.
Wal juääc ku kätiɔɔp alëukë bïk tuanyëcuäny bɛ̈ɛ̈i, yen ŋic apɛi Paracetamol (dëŋ wäl juëc), makenh col, ku kä kɔ̈k. Tuanyëcuäny alëu bï atuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i aya.
Tëër ë Thönyëbääny
Tëër ë Thönyëbääny acï kɔc juëc apɛi ë daai HBO miëët ku kɔc juääc apɛidït yiëk nhiɛ̈rdït. Acï lɛcdït yök tënë kɔc juääc apɛi, a lɔŋ luɔi de, luɔi guɛlic, ku anyiköl, cɔk alɔn ye kɔk kɔ̈k rëër kegup ëpath, akɔ̈ɔ̈k, akɔ̈ŋ wïny ë diäär aacï kɔc thɛ̈l anyiɛɛny.
Tuanyëcuäny
Tuanyëcuäny A
Tuanyëcuäny A alëu bï thiäipiny ë dhöl ë rëmkek raan tuany ë yeen. Cäm wal wïïr ke thith, tɛ̈dë dëŋ ë pïu naŋic awuɔɔk ë lac tuanyëcuäny. Kënë ee rot lai looi pamaac tɔ̈ ciëën ë pinynhom, mukmuk nhom pial ë guɔ̈p ke meec rot wei kä thith yiic ku mïïth këc ke geeth kɔ̈ɔ̈th alëu bïk kɔc kony awuɔɔk.
Tëër ë Thönyëbääny
Bekätakthook:!Main category
Tuanyëcuäny
Tuanyëcuäny A
Të lee raan tuanyëcuäny A, ke dugeelken guɔpic ka käk guɔ̈p tiɛɛtic wei looi bïk thɔ̈r awuɔɔk. Kënë ee ke cɔl alei dugëël guɔ̈p gël awuɔɔk aköldä.
Panthou (Heglig)
Panthou kɔye Heglig në thoŋ Arab, ee gëëu kor tɔ akeunyin käm ë Paguot Kordopan Pawut ku gëëu ë Mët Paguot Thudän. Panthou kɔye Heglig äye lööm Paguot Thudän Miir lɔn yen piny teerë, kuaye Thudän lööm keyë kede. Rin ë gëëne äye thääny rin ë tim cɔl ‘thou’, ee tim ee cil në ɣään tine lɔkë (rin Arab cɔl Heglig ebɔ tine timë). Panthou ee lɔk eteerë ɣɔntɔ tɔŋbaai ë Thudän. Në cielic dä Könythii rün 2012, tëŋgelbaai Paguot Thudän ëce dom miök kuäkpiny tënë Thudän. Thudän eyë dërthïn än ace piny beny dom miök ë Heglig lööm në thök dööm niin thiär (10 day occupation) në Tëŋgelbaai de Paguot Thudän (SPLA). Dom miök Panthou tɔ Panthou ee cetäu akinthïn lɔk jiär Muglad, ee ɣarëlöl nɔŋ tedit ë Paguot Thudän koloŋ miök  cïtiëŋyök. Dom miök Heglig ee kɔŋ yiik ne run 1996 në Arakis Energy (emën, ee bäk de Talisman Energy). Yaköle, ayë luɔɔi në Greater Nile Petroleum Operating Company. Guërbei tënë Heglig acï luɛl lɔn cën gun në run 2006 ku adhükciën yemën. Dom miök ecï thööp gutci Kartoum ku Buur (Port) Thudän në luŋbaarɣɔɔric Naildït (Greater Nile Pipeline) në Pɛnëdhorou, 2006, kaampamaac akutäjuer, kenakölluööt, ɣönluk de tëmluk acë akeu d’Abyei dhükciek, arɔmbaai tɔ kääme Paguot Thudän ku Thudän.
Tëklɔc acë dom ë miök Panthou ku Bamboo tääu tine akeu Abyei, akëc diknyuɔth lɔn yen bäk Thudän kɔye Paguot Thudän. Ku aa këc röm miök gam; kek bëëi karëu atëër lɔk toŋë. Enɔŋ Tɔŋ tine lɔkë ɣɔntɔ duɔɔt run 2012 në Heglig, kedhiɛ, Tɔŋ tuëŋ në Heglig ku Tɔŋ ciënrou ë Heglig.
Bekätakthook:Thudän
Juanmaketh
thumb thumb Juanmaketh ee tuany awuɔɔk rac apɛi. Käk ye nyuɔɔth apɛi aatɔ̈ juääi, aliir, thiɔ̈k ë puɔ̈u, duɔŋ guɔp, arɛm guɔɔ ku kɔ̈u, ku aɣarnhom. Kit tuany ke nyuɔɔth aapiath nïn ka dhëëc cök. Tënë kɔc kɔ̈k akööl cï kek piath, atuɔ̈c ee dhuk ciëën, ku loi arɛm yiäc rot, ku jɔt riäŋ ë cuëny rot ku lööi dɛ̈l maketh. Na loi kënë rot, ke kuër riɛm rac ku kärɛc rokic aaröt juak aya.
Atuany aye awuɔɔk juanmaketh looi ku aye ŋun ë dhiëër cï raan kac awuɔɔk tɛkpiny. Aa kɔc kek aaye ɣook, läi kɔ̈k, ku jol yaa kuat ë dhiëër. Giɛɛth dït, aaye dhiëër Aedes Aegypti tɛkpiny. Awuɔɔk awoŋ aa RNA kuat ë dhiëër Flavivirus. Atuany alëu bï yic riɛl bï lueel aloŋ tuɛnytuɛny kɔ̈k, tënë jɔ̈k. Yen rot jɔɔk. ërin buk këdiu deet, ke thëm ë riɛm adhil looi.
Riëël path lui loŋ juanmaketh atɔ̈ ku aaye pamat kɔ̈k wïc be kɔc kɛny rïïl. Dhɔ̈k kɔ̈k yeke awuɔɔk, dhëër gël ee wɛ̈t akuënden dhiër kɔc yiëk tuany dhuɔ̈kpiny. Bɛ̈i ŋic juanmaketh thïn buo riɛ̈l acïï ŋic thïn, yïŋ bï tuanny lac yök ku gël abaŋdït akuën arilic apɛi bï tuaany cïï thiɛ̈ipiny. Të cï raan wuɔɔk, kekït töŋ ye nyuɔɔth alëu bï döc yök, acïn dhöl loithok lëu bï ke awuɔɔk tiit. Dhöl ë rou ku yen rac apɛi ee bɛ̈n bei thonyic ee ɣet abaŋ kɔc tuany këc döc yök.
Bekätakthook:Tuany
Lop
thumb|Liääp ë lop mabior, macär, mathith, ku maketh. thumb Lop ee ke cii rap, aye cam cimɛn de kuïn në piiny juëc ke Athia. Aye puur të tuc në piinykɔ̈k në pinynhom, cimɛn de Athia, Apirika, parut de Italy ku piny pacuɔl në wɛ̈ɛ̈ryɔu de Parut Amerika.
Lop atɔ̈ ke ye miɛ̈th ye cam aköl riɛ̈ɛ̈c në bɛ̈i kɔ̈k juëc. Aköl kɔ̈k aye thaal kä tuucë yetök ku ka cie nyindhiɛ ne ɣän kɔ̈k cimɛn de Thipain. Lop aye geet tueeŋ në miök de olip kä miökde weŋ ku thal në piu kä cuaai. Në piny kɔ̈k yiic cimɛn de India lop aye cam kennë anuai (ye cɔl aluega) lop alëu bi dhiim ëya ke ye mɔ̈u ku bi raan cɔl amuɔ̈l cimɛn de Japan acïk gam.
Tiamliɛɛt ku tiɔ̈ŋde piu ci dëu yen në ka piɛth ben në lop com thïn. Käu de lop akɔɔr 24C kä tueŋ ku wɛ̈ɛ̈r thïïn koor të comë ye ku cilde ku të tem ë ye në ruɔ̈ɔ̈nic. Ee cil apiɔth në ɣän ye tuɛny de deŋ ke ya 100cm. Kɛm ke wëër, wär, liɛl ku baar të lɔ tooc, piny thöŋ në kɛm ke kur yen në ka piɛth ke cum.
Në ɣän tuc, thiääk ke të ye akɔ̈l tëëk thïn, mapuur aye kɔ̈th rekic në rou në ruɔ̈ɔ̈n tökic.
Lop anɔŋic kä juëc ye kɔc miɔɔc gup ëpiu. Lop ee yic rou, mathiäŋ ku mabiöör. Lop mathiäŋ anɔŋ kɔ̈u päät deen ye nyuɔɔn wei, ku ka nɔŋic miith awär lop mabiöör.
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Abel Alier
Abel Alier (dhiëth ruɔ̈n 1933) ayee aŋiɛcwëlëmiir de Paguot Thudän yee loi keye Akonybënymacbaai cök 1971 agut 1982 (ɣɔ̈n yee Nimëri acë yaa Bënymacbaai de pamac) ku keye Bënymacbaai de Akutëwëëtdït de Löŋëriɛl de Baaibïkrötmac de Paguot de Thudän cök 1972 agut 1978. Ɣɔ̈n cï Thudän nhomlääu yök në Amatnhom Panŋaknhom në ruɔ̈n 1956, Paguot de Thudän akëc döŋ keye pamac rotërot, ku jök rɔt töŋ thou rin kënë. Töŋ kenic yɔɔmapuruuk tök acë yaa Anyanya I, yee ŋɛ̈ɛ̈r Jothep Lagu. Abel Alier acë yaa aŋiɛcwëlëmiir yee tiam bë ɣöndït ë piööcde thol apiɛth në kɔc ke Paguot de Thudän juëcic. Yen ee duluk, raanëloŋ de yinyraan, ku maluï në biakde Kërëthänooi në Thudän, ku lëëc cok arëëtic në Pinynhom ëbɛ̈n. Yen ee duluk tök në Luökdït Kënaköluööt de Yictɛ̈kkɔc Kaampamaac në Den Ɣaak ku aye aŋiɛc keye raanëloŋ Kërëthäno cïkökbëtɛɛm Thudänic. Athöörde yemɛnthiökbëtɛɛm ee Southern Sudan: Too Many Agreements Dishonoured ('Paguot de Thudän: Amɛt dhiat juɛ̈c cïkë dhölic').
Runtueŋ (1933–1972)
Alier adhiëth ruɔ̈n 1933 në Baai Boor, Pawut Nail Thöny, të ënɔɔnë Thudän de Rip-Aŋland, në köŋ yee ëmën tɔ̈ biak de Paruël Thudänic.
Amat Addis Ababa (1972)
Ruɔ̈n 1972 amatëdɔ̈ɔ̈r acï thäny në Addis Ababa, Ethiopia. Abel Alier acë yaa raan töŋ thiekic arëët në amat kënëyic, cë Paruël de Thudän puol bë miirmackoor nyuc në Juba. Abel Alier yeen akëc yɔɔtwei mat, lakin yen acë dap yaa thiekic në kony bë amatëdɔ̈ɔ̈r jamic kaam Parut ku Paruël de Thudän.
Bekätakthook:Kɔc
Anyak
Bekätakthook:Län
SPLM
Akut de Mäny de Baai tɔ̈ në Paguot Thudän (SPLM—Sudan People's Liberation Movement Dïŋlïthic) ee jɔkrot keye wuŋ de mɛ̈c de baai tënɔŋ rem thäär nhomlääu de kɔc ke Thudän (SPLA) në ruɔ̈n de 1983. Në Pɛnëtök 9, 2005. SPLA, SPLM, ku miir de Thudän acïkke thany në amatdïït cë käŋ mat nhïïm bë tɔŋ bïï cɔk kääc. SPLM acë bɛ̈n naŋ nyïn cïkke yök në miir de Thudänic ku leer bɛ̈n keyennë biäk dïït muk miir de Thudän ciɛɛm cë week.
Na lɔ Paguot Thudän bɛ̈n keye pan kääc në rot ke 9 Pɛnëdhorou, 2011, SPLM acë bɛ̈n keye akutnhom mac pan jöt, kër ke SPLM ɣɔn në Thudän acë rɔt bɛ̈n tɛ̈m bei në SPLM dïït ë yic ku loi kë SPLM parut tëktëk de kɔc acë bɛ̈n bɛr tuɔ̈l në ruɔ̈n de 2013-4 ɣɔn cennë tɔŋbaai thɔɔr në Paguot Thudän, keye bɛ̈ny Thalva Kiir Mayärdït ke ŋäär SPLM në Juba ku bër thɛɛr de Riek Macar agär SPLM në biäk ti.
Akölköl
SPLM agol 16 Pɛnëdhiëc, 1983 bë yaa akutnhom de kɔc cë piɔ̈th riääk wäär cennë miirdïït de Thudän cen ajuɛɛr de dɔɔr de Adith Ababa cen ye jäi amat ɣɔn cë thanyic në kaam de miir de Gafaar Nimeiry kennë duŋɔ̈r de Anyanya Joseph Laŋo yen mɛn yennë raan tueeŋ cë kɔc ke Paguot Thudän kë bïk yök në mɛ̈ny de baai pïïr, ceŋ, piöc ku yäth të kennë baai bɛ̈n bei yen SPLM acë athoor göt athoor nyooth kë ye luöi acë kɔc ke apuruuk cë piɔ̈ɔ̈th riäk bɛ̈n cuɔ̈t rɔt ɣɔn tɔ̈ Bor, Pochalla, ku Ayod (acï bɛ̈n cɔl reec de löŋ Bor). Keek kɔckë acë röth bɛ̈n mät kɔcke Anyanya, kɔc ɣɔn cë piɔ̈ɔ̈th riääk ke toŋ tueŋ tɔ̈ në Ithiopia. Kɔc ëke jok SPLA atɔ̈ raan ceŋ til kadiäk ye cɔl Thalva Kiir Mayärdït, Samuel Abu John Khabas, Maluɔ̈r William Nyuon Bäny, Maluɔ̈r Kerubino Kuanyin Bol, ku kɔc juëc kɔ̈k ke Paguot Thudän tɔ̈ ëke ye bäny ke apuruuk.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Paul Maloŋ Awan
thumb Thɔncigäthekuɛl kɔye Maalithtɔɔŋtiɛlrou (General) Paul Maloŋ Awan Anei (dɛc dhiëth 1962), ee rɛn Paguot Thudän aŋiɛcwëlbääny ku ye raanëtɔŋ. Ee cë muk ye benymukbaai de Northern Bahr el Ghazal Pawut. Wun eyë AläämathÏth muk kɔc kenë lɔk Wun-Anei d’Abiem në yäkole Aweil Pabak Pawut. Eyë run bët, acÏ wun bäär ɣɔn cin ye nɔk ee rɛn kuät dën. Yen ee nɔŋ dhölgöl piɔɔc në Khartoum, tinë kuny yen thin mathiliɛi në jöök da Anyanya II (movement) ciänhwër në lɔk Bahr el Gazal. Në 1984, Maloŋ ee celɔ Ethiopia be rɔtmät tine SPLM/A. Yen ecï tääu tenë Paguot Kiir Töc në Akut Kuei, ee tecën run kadiäk nök thin keeric. Në Penëŋuän 2014, yen ecï kuäny keyë Benydït Apuruk SPLA ee bënymacbaai de Paguot Thudän, Salva Kiir Mayardit. Yen ecë benë yä benydït tëŋgelbaai, wɛɛr James Hoth Mai. Në Penëdhiëc 2017, bënymacbaai Kiir ecë athiɔŋëbääny lööi, weer Maloŋ ee Thɔncigäthekuɛl or Maalithtɔɔŋtiɛlrou James Ajoŋa Mawut. Yen ecë Juba nyääŋpiny ke bänyjɔɔk ku ecï pënlääu në Yirol, tinë bänyjɔɔk ee theem bïk juëërnhom ku kɔcruɛc ke bik dhukciën lɔ Juba, rinwët ee miir riööc lɔn bï kek yɔɔtwei tuök, kuakëc, Maloŋ acë jääi, ku luël an “Ɣɛn yuïc ba rëër yaa ye raan apuoth."
Bekätakthook:Kɔc Bekätakthook:Paguot Thudän
Läi roor në Paguot Thudän
thumb thumb Läi roor në Paguot Thudän anyooth roor noŋic tiim ku läi në Paguot Thudän. Yen anoŋic Tonydït ku ke töŋ de dhiam dït tɔ̈ në Pinynhom. Tënoŋ mɔny Amerika ye dupiöny de kapïïr ku ye dugël de läi ye cɔl J. Michael Fay, ke Paguot Thudän ye de piiny ye läike noŋ kök bääric në pinynhom läi ye dhiëth në mïth ke akutnhom de gël de läi roor ë jam ye paguotbak de Thudän ayennë 1.3 tïmëtïm de kuandethiäŋ aye käk ebiän de ye pinyë anoŋ ciin koor de kɔc ciëŋ thïn këcït 7 tïmëtïm de kɔc cë röth wɛɛr në piny de 619,745km².
Gël
Në ruɔ̈n de 2005 ke akutnhom de gël de läi roor në pinynhom ageer pinyëbɛ̈n, akutnhom cï lui kennë miir, acï luɔi de man de cin jɔɔk kennë miir de Thudän ciëëm, go ke kɔc gɔl në kuëny bikkë luɔi loi lon nyic, kë tueŋ cïkkë bɛ̈ibei në ruɔ̈n 2007 ë bïkkë piny coor nhial bïkkë ciin de läi tɔ̈ në Paguot Thudän nyic.
UNEP
Kë amat de bɛ̈i dït kë pinynhom ke ajuëër acë ciɛ̈ɛ̈n bɛ̈n man adë ke pën de yäp de läi roor acï rɔt lëu në gël ku bïkë nhial në ajuëër de tëbë yaa näk läi agokkë tɔ̈ në ruɔ̈n kɔ̈k luɔidït ku ëkënnë abë kɔc ke baai matthïn man nɔŋ de tïït de käŋ.
Luöl Ajou Deŋ Akuei
thumb Luöl Ajou ë Deŋ (adhiɛ̈th Pɛnëŋuan 16, 1985) ee amëtukpïrëriaŋ [professional player] dökthiɔ̈l Paruël [South] Thudän-Bïrïtic në Miami Heat në Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l (National Basketball Association). Bɛ̈ɛ̈rde ee 206cm ku ariäŋ keye thɔntueŋkoor [small forward]. Yen ee tɔ̈ ke Chicago Bulls jäl ë 2004 agut ciɛlic de abëkruöön [season] de 2013-4, ku jɔl jäl bë lɔ riäŋ ke Cleveland Cavaliers. Yen ee cï kuany në Akutamëtuuktueŋ [First Team] de Amëtuukyam [rookies] në 2004 ku ee ye Amëtukcïloc [All-Star] de Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l në 2012 ku 2013. Kaamthiin abëkruöön tökërou-yic kekë Cleveland cök, go Deŋ rɔt mat tënë Miami Heat në Pɛnëdhorou 2014. Yen acë dhiɛ̈th në Thudän në lɔ̈k yee tɔ̈ në Paguot [South] Thudän ëmën, ku jäl kekë midhieethë bë lɔ aɣet Ijip keye manhthiinkor, ku nalä kök lɔ Amatnhom Panŋaknhom [United Kingdom]. Yen acë yaa manhbaai de Amatnhom Panŋaknhom ruɔ̈n 2006, ku acë yaa riäŋ në akutamëtuuk kewutic de pamac kënë në tɛɛr kaampamaac.
Läi roor në Paguot Thudän
UNEP
Ɣän tiit keek ciinden acït 143,000km² acë rot wɛɛr piny në ɣän ke 23 tit keek ku ɣän kë aye 15% de piny Paguot Thudän tëdïtet arët etoc mɛn të thiekic në pïïr de diɛtnhial noŋ 57,000km².
Luöl Ajou Deŋ Akuei
Run tueŋ
Deŋ ee raan Jieŋ, ku acë dhiëth në Wau, Thudän (Paguot Thudän ëmën). Ɣɔn köör yen, wun Aldo Ajou, raan de ɣön de lööŋ de Thudän, acë paande laar Ijip bë rɔt kuäl në Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudäänic. Në Pan Ijip kek acë bɛn rɔm ke raan Jieŋ Manut Bol, raanciɛɛl thɛɛr në Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l, ku yen acë wänmääthdït de Deŋ, Ajou Deŋ, piɔ̈ɔ̈c në riäŋ de dökthiöl, ku acë yaa duwëëëtluɔi [mentor] tënë Deŋ aya. Ɣɔn cï gam guŋ keye abaköök [refugees], paande acë bɛn kök Brixton, paguot de London.
Läi roor në Paguot Thudän
UNEP
Bekätakthook:Paguot Thudän *
Luöl Ajou Deŋ Akuei
Run tueŋ
Deŋ acë piööc në Pandïtëpiööc St. Mary’s RC në Croydon, Paguot de London. Yen acë gɔl bë adiircök nhiaar, ke gaï apɛi de Faustino Asprilla de Newcastle United, lakin ŋoot riäŋ në dökthiɔ̈l, ku acï bɛn cɔl bë mɛt në akutamëtuuk de Pan Dïŋlïth nɔŋic kɔc në run ka 15 ku kɔc kor në ke. Të ɣɔnë go gɔl bë riäŋ në Akut de Dökthiöl Brixton. Yen acë yaa looinyin de Croydon në Mëënthuëëc de Rïnykor de London ku acï met në Ɣöndekökde [Hall of Fame] thïn. Ke nɔŋ ruɔɔn 13, yen acë riäŋ në akutamëtuuk de Pan Dïŋlïth në Mëën Tekmuoocthok de Rïnykor de Yurop, ɣɔn cë cinciɛɛlde [average] në akueen [points] ayee 40 ku në dhukëdök [rebounds] ayee 14. Yen acï kuany ke Mariäŋ Thiekicbëtɛɛm [Most Valuable Player] në mëën kënë. Nawën, yen acë Pan Lïnglïth wathnom lɔ akärtuk në Mëën Kewutic de Rïnykor de Yurop, ɣɔn cë cinciɛɛlde në akueen ayee 40 ku yök këleecëlonpath [award] dɛ̈t ke Mariäŋ Thiekicbëtɛɛm.
Bekätakthook:Kɔc
Uganda
Uganda ee Paan cïn wärdït pabak de Apirïka. Genamatnhom de ku Kaldïtde ee Kampala.
Wëu ke Akuma de Uganda aaye cɔɔl Uganda ciliŋ. Thook yenë ke luui në Maktaap yiic në Uganda ee thoŋ Deŋliith ku Kathwaili. Nhialiny ye door arëtic ee Kerethanuɔɔi ku bɛ̈ny mac Paan de Uganda aye cɔɔl Yoweri Kaguta Muthebeni ku Paanmac atɔ̈ pabak de Aprika. Ku kɔc ceŋ Uganda aaye kɔc keebiänabuur naa biänabuur thiɛ̈rdiäk ku rou (32,000,000). Piny de Uganda ee biänabuur buɔt keerou ku thiɛ̈rdiäk ku dhetem ku thiɛ̈rŋuan (236,040 km²). Ka ye puur në Uganda ee bun ku jɔl yaa luŋ cɔl malɛ̈ŋthith kee ka ye wëu bɛ̈i.
Kɔc nyic kuɛ̈n ku gäär në Uganda aaye thiɛ̈r dhetem ku bɛ̈t 68 (68%) në raan buɔɔt yic 100 yekënë anyooth mɛnh koor nɔŋ run ke thiɛ̈ɛ̈r ku dhiëc 15 alëu kuɛ̈ɛ̈n ku gäär në Uganda.
Paan Uganda anyic në bɛ̈i ke pinynhom yiic ke cenë löŋ rïïr thïn ace riɛu. Yen naa cïïtë yen ke keerou ku ŋuan në thiɛ̈ɛ̈ric 2.4 jɔɔk në guɛɛu 0 (löŋ ee rïïr thïn) naa jɔɔk leer në thiɛ̈ɛ̈r 10 (ke ka piɛth arëtic), yen ee wun nɔ̈ŋ arëtic në wuɔ̈t ke pinynhom yiic. Kɔc kee thiɛ̈rdiäk ku dhorou ku dhorou në thiɛ̈ɛ̈ric 37.7. Aaye pïïr në kë koor arëtic lëu bë yaa tök ku thiɛ̈roou ku dhiëc në buɔt yic $1.25 në akɔ̈lic.
Kathɛɛr
Uganda ee bɔ̈ bei ke ye baairɔt në run de biänabuur tök ku buɔɔt ke dhoŋuan ku thiɛ̈r dhetem ku rou në pɛɛi de thiɛ̈ɛ̈r ke ye nïn dhoŋuan (9/10/1962) nyiɛɛirɔt të nɔŋ ciɛɛŋ de Deŋliith.
Cäthpiiny
Aliir de piny ee kë de atekpiny. Ku kë tɔ̈ thïn Aliir acïï thöŋ në piny ëbɛ̈n nëŋö anɔŋ ɣän ɣän kɔ̈k ye röt waar tɔ̈ nhial arët ku wuɔ̈ɔ̈c de ɣän ke kur tɔ̈ nhial arët aayenë aliir ke rɔt waar. Piny alir ëbɛ̈n në biäk paguot de Uganda. Yen ee yaa deŋ agut thök de ruɔ̈ɔ̈n. Ku në Entebë në biäk parut de Bar Bictoria yɔu, dëŋ juëc aaye tuɛny jɔɔk në Akɔ̈nydït agut alɛkboor ku në kaam de ɣɔ̈r kenë Kön. Ku leer ke lɔ parut ke leer piny ëmääth ke ye mɛi yic. Ku jɔɔk në Gulu në buɔɔt ku thiɛ̈rrou 120 km lɔ në aken de Paguot Thudan në pɛɛi de ɣɔ̈r agut kol ayenë ruɔ̈ɔ̈n yaa mɛi yic.
Bekätakthook:Apirïka *
Tɔŋ Pinynhom de Röu
thumb|upright=1.25 Tɔŋ Pinynhom de Röu (1939–1945) acë tɔŋ ë Pinynhom ëbɛ̈n. Tëdït ë pamaac në Pinynhom, në keyiic pamaacriɛldït ëbɛ̈n, aacë tɛr keye tëk në akuutëtɔŋ karou, Akutcïmäth ku Axis. Töŋ acï thɔ̈r keye "tɔ̈ŋëbɛ̈n", luɛlde pamaac acë känyeyökken ëbɛ̈n looi tɔŋic, agut kä kën dhiɛl yɔ̈ɔ̈mtɔŋ, kacit ɣöötlooikäŋ. Cin de pamaac cë thɔ̈r në tɔŋë-yic, ku wënh cë lɔ thïn, ku kɔc cë thou thïn, aa juëc tëne tɔɔŋ kɔ̈k cë tuöl thɛɛr. Kɔc cë thou tɔŋic në kaam de tïmëtïm 30 ku tïmëtïm 50. Tëdït në keyiic acë yaa kɔcbaai.
Tëdït ë dugɔt aaluel nɔn tɔŋë acë cök jɔɔk të kaaŋ Germani Poland ɣɔ̈n köl nïn 1 Pɛnëdhoŋuan 1939, lakin dugɔt kök luel nɔn cäkë ee cuäŋë Japan lɔ Caina ɣɔ̈n kölnïn 7 Pɛnëdhorou 1937. Të kaaŋ Japan Caina, ke gɛm ë Amerïka acë yaa tääu ë buɔndeɣɔɔc në Japan. Germani acë Poland kaaŋ cök, go Prans ku Amatnhom Panŋaknhom thɔr lëk kekë Germani, go Germani bɛ̈i kök dom Yurop. Në ruon 1941, wënthɛɛr Germani acë tëdït ë Yurop dom, go Amatnhom Panŋaknhom ëtök döŋ ke thɔ̈r kekë Pamaacriɛl Axis në Parut Aprïka, Wär Mapinyciɛlic, ku jɔ̈l yaa Adɛ̈kdiɛt Atlantik. Në ye Pɛnëdhetem 1941, acë kɔc Axis Thobiyet Yunion cuaŋ, ke cak pinylautɔ̈ŋ dïtbëtɛɛm kathɛɛric. Luɔ̈i kënë abë riɛltɔŋ de kɔc Axis rac apɛi. Në ye Pɛnëthiäärkurou 1941, Japan acë Amerïka cuaŋ në Adɛ̈kdiɛt Pathipikic kekë ruɔ̈ɔ̈mpiny de Amatnhom Panŋaknhom.
Tɔ̈ɔ̈ŋ Japan acë bën dhuk nhiim në 1942, go tɔ̈ɔ̈ŋ Axis de Yurop aya thiit nhiim ruon 1943 lɔ̈ŋ në Parut Apirïka ku Thobiyet Yunion aya. Yecök Akutcïmäth jɔk bë thɔ̈r la tueŋ në akeunhöm ëbɛ̈n. Axis aacë kat Parut Apirïka ku ruon 1943 aacë yaa dhil bë Italia kony. Në ye ruon 1944, ke Akutcïmäth kaaŋ lɔ Prans bïk lɔ Germany, të ɣäthtueŋ Thobiyet Yunion ke lɔ thiök në pabak. Germany acë cien jat nhial ku thök tɔ̈ŋ në Pɛnëdhiëc 1945, go Japan tɔ̈ŋ thök kölnïn 2 Pɛnëdhoŋuan 1945.
Bekätakthook:!Main category
Stephen Hawkiŋ
thumb|Hawkiŋ, 1980s Stephen William Hawkiŋ 22 dhiëth (8 Pɛnëtök, 1942 – 14 Pɛnëdiäk, 2018). Yee ee Dïŋgïlïth ka ken cë gɔ̈t aye dupiöny ë piööckatɔɔr ku dukuënkäŋ ku tɛ̈ktɛ̈këkuënykäŋiic, yen ee dhiëth të ye cɔl Oxford. ë run 1950 go jäl lɔ të ye cɔɔl St. Albans, Hertfordshire. Yen ee raan töŋ wat kɔc nhïïm të de tɛ̈ktɛ̈këkuënykäŋiic ku ye dupiöny de piööcëkatɔɔr ë pinynhom. Hawkiŋ aca athör juëc ke piööcëŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ gɔ̈t tënë kɔc, kɔc cie dupiööc piööc ë ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ.
Pïrdenthɛɛr ku piööc
Hawkiŋ ecë lɔ ë panëpiööc St. Alban, ee panëpiööc kɔc baai të ye cɔɔl Hertfordshire. Ke nɔŋ run 17 go tiɛɛm athëm len kuen në Oxford. Jɔl kuen ë piööcëkatɔ̈ɔ̈r ku piööcëkatiɔɔp. Yen acë yök kepuɔlic tueeŋ, akëc bɛ̈n kuen apɛi ë lɔŋ athëm ciëënic.
Ë Pɛnëthiäär 1962 acë gɔ̈l bë piööc buɔɔth tënë Trinity Hall. Ku yen ee të wäär jɔl tuaany de rɔt jɔɔk nyooth rɔt Arilic bë rɔt kueer ë määth ku acie cak cathaye. Na cɔk yaa mënë, ke cë thök ë mathölpiööc ku cë thök ë gɔ̈t de ɣɔ̈rcol. Yen acë bɛ̈në yaa dupiöny ë nɛ̈m panëthökpiööc cɔl Gonville ku ɣöndït Caius në run 1965.
Bekätakthook:Kɔc
Läiyemac
thumb Läiyemac aaye läi cï duŋ në kɔc ku bïkë nhial ë määcëkäpïïr ku pur bïkë kɔc yaa yiën kä yeke ɣaac cït miëth ku wal ku luɔɔi. Ee wtë lueel ë nyindhia në läi ye kɔc yin mith ku aköl kök ee yaa läi yeke mac cït ɣök ku thök. Nëke runkë yiic, akutnhïïm kk cï guiir aacï läiyemac bi nhial bïk pïïr de läi cie lac yök cɔl apiɔlic. Yen dhiëëth ë läi, mukden ku näŋden aye cɔl määcëläi ku kee toŋ rilic t në pur ku määcëläi cï bn ku ye looi në ciɛɛŋ kutic ë lan ë jilë manhraan në yäpë läi rooric ku leer në puric.
Määcëlai ye looi në pinynhom në ciɛɛŋ kutic akithic apɛi në kaam ku kaam. Ɣɔnthɛɛr läiyemac aake cïï ye t në kalic kä ɣänkum, ku yen ë mɛɛn kikäkë aacï röth waar läi aaye mac, akölkk aye cɔl "määcluaak". Ye luɔi ë acï kä ye ɣaac juak yiic, ku yen acï tïït ë nyin ë läi ku kä kk ke piny cɔl arilic. Läiyemac ku ka ken aŋoot ëke ke kɔc yiɛn käjuëc ke pïïr ku piöcëmääcëkäŋ ku loi kë luɔi dil ë ciɛɛŋ ë kɔc yic baai käthɛɛr.
Jok aake cï duŋ piny Pabak Athia në run 15,000 cï lɔ. Apiyeem ku amal aake duäŋke tëcït 8,000 BC në Athia. Buluŋ ë kul aake duäŋ keek në ɔ,000 BC pinyopabakciɛl ku Caina. Kë tueeŋ ë nyooth määc ajŋköör aköl thiääk ke 4,000 BC.
*
Abiɛi
thumb Piny Abiɛi alääuic të cït 10,546 km2 në Thudänic cï luɛɛlde löŋ mɛcë baai cï mat në run 2004 në teeu Abiɛi (löŋ Abiɛi) në löŋ cï thaany de dɔ̈ɔ̈r cï toŋbaai de rou thöl paan de Thudän. Genamatnhom piny Abiɛi acɔl Abiɛi Town. Cïmɛn de wël cï mat ke Abiɛi, piny Abiɛi acï caal keye kë tiit nyinic bï yaa kënnë Kordupan ku ye kënnë Baragadhal ëya.
Na thöŋku akɛɛth ku Kaunti deen thɛɛr, ke löŋ cï mat de Abiɛi, acï piiny Abiɛi nyuɔɔth keye kënnë Jiëën cɔl ŋɔɔk yenhom dhoŋuan wään thɛɛr cik jat Kordupan në run 1905.
Në run 2005 ke akutnhom akɛɛth ë wuɔ̈ɔ̈t acï piny kënnë looi bï baŋë Kordupan Ciɛ̈ɛ̈n yaa 10°22′30″ N. Na wën alɔ teer tueŋ, go akɛ̈ɛ̈k rɔt jɔt abï toŋ bɛ̈i ku yiɛ̈ɛ̈k amat de dɔ̈ɔ̈r (CPA), go yɔ̈ɔ̈m ë wuɔ̈ɔ̈t looi dɔ̈ɔ̈r akeu bɛɛr keer në run 2009 bï piny kënnë cɔl akoor bï giɛɛt 10°10′00" N. cuɔ̈k wan thok. Yen aken ciɛ̈ɛ̈n kën acïï kɔc tɛɛr kedhia gam.
Akutnhom Akɛɛth Abiɛi (AAA/ABC) cïmɛn ke thiin cï lɔ̈k mat në löŋ cï mat cök në Pɛnëthiäärkurou 2004 ke AAA/ABC aabï yic naŋ raan 15: 5 aabï miiric ke kuany, 5 aabï SPLA/M ke kuany, 3 abïï IGAD ke kuany, 1 abï Amerika kuany, ku 1 abï UK kuany. Dhiëny liu në teeric kek aabï ke mat luɛɛl tueŋ. Dhiëny cï kuany akïïk, Godprei Muriuki de ɣöndïït ë gäär Nairobi; Kathaɣun Berɣanu de ɣöndïït ë gäär de Adis Ababa; Douglas H. Johnson, raan cï gät ë wël Thouth Thudän; Shadrack Gutto, raan ë lööŋ de Paguot Apirïka; ku Donald Petterson, raan thɛɛr cï kan luui keye aluelmaath ë Thudän. AAA/ABC abï akeu tök të cït 10°22′ɛ0″N. 87 km në gan Abiɛi nhom tueeŋ cïmɛn de kë cï mat. Luɔɔi kän ku nyooth de piny thok ee looi raan cɔl Johnson.
Bekätakthook:Thudän
Akut Akim Cinakëth
thumb|Meth nɔŋ tuany kwashiorkor në Tɔŋbaai Nigeria Akut Akim Cinakëth (Médecins Sans Frontières, MSF) aye akut pinynhom cindɔ̈ɔ̈r kemiir ku yen ee mɛnhraan kony. Yeen anyicë luɔide tënë bɛi cï tɔŋtɔɔŋ keriɔ̈ɔ̈k ku pamaac ŋɔ̈ŋ cee tuɛnytuɛny ke jäälthin. Akut Akim Cinakëth acï këleecëluɔipath (ariöp) lööm në ruɔ̈n 1999 në rin cënë luɔi de kɔc tɔ̈ akutic gam ku lec. Luɔi cït konyëkiim tënë riɛ̈ŋ puɔc tuɔ̈l ku ke yeekek pinyëbɛ̈n wɛ̈ɛ̈t bïk nyïn tïït në riɛ̈ŋë mɛnhëraan cë thiɔ̈k ke tuɔ̈l. Në ruɔn 2015, käcït amëluui 30 000, ku käjuɛ̈c tënë keek aayee akim, amebëëc, amëluuiakim kɔ̈k, atëtëjuɛ̈r, ku atëtëpiu ku jɔl yaa amukkɛ̈ŋ acë konyëkiim yɛ̈k kɔc në pamaac 70 yiic. Amëluui juɛ̈c tënë amëluui ayee luui të cïn ariöp. Amëmöcaguan ayee 90% në wëu akutjuɛ̈r këne cuatpiny ku abaŋ dɛ̈t cëdöŋ ayee  amëluuiëwëu tääu piny, ago wëu kakut në ruɔn thok abɛ̈n ɣet  në 1.63 timëtimdä.
Akut Akim Cinakëth acë gɔl në run 1971, tëwär cï tɔŋ akut yee cɔɔl (Biafra) jal tuɔ̈l. Tɔŋë Biafra ee cë rɔt looi në pan yee cɔɔl Nigeria. Yeen ee gɔl akut thin akimë pamac de France ku jɔl yaa awicwëël awën gör bë konyëkiim bë ɣet ku bik cuɔt bë thɛ̈i kɔ̈k cë tɔ̈ në pamac French au thɛ̈i tɔ̈ akeu lɔŋtui ago kë konyëkiim yök aya tëcïn tiɛɛl ë kuatëraan, yanh yee raan door ku nhiɛ̈rë wëlëbäany. Akutjuɛ̈r këne aya, aci lääuënhom ku cuɔ̈k mɛ̈tëyic kabaŋ dɛ̈t nyuɔɔth be ya löŋde ku pɛ̈l kɛ̈k  ë wëlëbääny, yath, ku mɛ̈cëkäŋ në wëlke yiic. Ke yen wɛ̈t këne, akutjuɛ̈r acë abuth weu ci duɔ̈ yök tëne miir ku akuutjuɛ̈r cin dɔ̈ɔ̈r kemiir tekiic bik lik. Kek ë lööŋ akut käkë, aaciye puɔ̈l bë yaa jam ë nhom läau të nɔŋ yen tɔŋ ë tuɔ̈l, ciɛ̈m ë weu ku loiloi kɔ̈k ë konyekiim gël tënë mɛ̈nhëraan. Akut acaa apuruk cɔɔl arak tok bik tɔŋ muk në käthɛɛr keyiic ɣɔn looi thuumëkuat rɔt në pamac de Rawanda në Runë 1994.
*
Clyde and Willis
Clyde and Willis naar karthɔɔn Amerika, made bï Äŋdhrɛw Wïlsään fɔ̈r YouTube. Dɛ̈buerte ɔŋ 31. jaŋɣer 2017. Bekätakthook:!Main category
Eriteria
Eriteria ee pamac tɔ̈ pabak wäryɔu Apirïka, yen atɔ̈ Wär Apac yɔu aya. Yen atɔ̈ parut de Bab-el-mandeb ku tuŋ ë Apirïka. Eriteria ala akeu kekë pamac Thudän, Ethiopia ku Djibouti. Piny pan Eriteria ee 101,000 km² ku yen ee tök në pamaac korbëtɛɛm Apirïka-yic. Cinëkoc Eriteria ee tëcït 5.6 tïmëtïm. Abaŋdït aa jam Tigrinya tëdä Tigre keye thuɔŋden. Eriteria ade nhom dhieth kadhoŋuan: Kɔc Far, Balen, Hedareb, Kunama, Nara, Rashaida Soha, Tigre ku Tigray-Tigrinya. Wëu de Eriteria acɔl Nakfa. Cïmën tök në rouic në wëu Eriteria-yic aa ben tënë kɔc Eriteria ye ciëŋ aɣer. Kek aa wëu tuɔɔc baai tënë kɔcken baai. Abaŋdït de abëk kɔ̈k aa bën puɔ̈ric. Pamac juëc acë piny Eriteria mac. Kam 1885 ku 1941 ee cï Italy rum. Kam 1941 ku 1952 ee cï Amat de Bëidit täu tiet ë Amatnhom Mäcŋaknhom. 1952 cök, Eriteria ee cë bɛn abaŋ de Ethiopia, ku acë kɔc Eriteria kuec. Kën ee yen wët cï toŋbaai looi kam kɔc Eriteria ku miir Ethiopia. Ɣeet 1993 Eriteria acë nhomlaaude yök ciën wën cï kek cuet tënë kacken. Ee yen pamac töŋ yambëtɛɛm ee pinynhom ëbɛ̈n. Eriteria aŋic ke pamac ayaŋkɔcbëtɛɛm Apirïka-yic, kamdët aye thööŋ kekë Parut Korea. Pamac acï jɔ̈ny rin juëëc temkɔ̈u de yithraan, kor nhomlääu ku juëëc döm cïncɔ̈kde.
Bekätakthook:Apirïka
Thiɔrëɣɔ̈c
thumb|380px|Thiɔrëɣɔ̈c 2019 Käŋkedhiɛ aacïï ɣɔ̈cdɛn ke lɔnhial, wɛ̈t thöŋ nhom keye, ee lɔpiny ë ɣɔ̈c. Wëu aabïï ke göör bïï käŋ ɣɔɔc. Cëmënë abïk ku rap ku tɔŋpiny, ran cïï puɔ̈r dom. Mënyiic ë maacëkäŋ ee thiɔr ë ɣɔɔc them ala wën bë të pëk ɣɔ̈c thïn nyic.
Thiɔrëɣɔ̈c ee thëm thëm wëu ke luɔi rac. ɣɔ̈c de käŋ ku luɔɔi aaye wëu juëc göör, ke wëu kë aaye dhuk piny në kë ba looi ku kë ba ɣɔɔc.
Mënyic ë maac ë käŋ ee käŋ deet të nɔŋ raan ɣɔ̈c käŋ, nyic yen thiɔɔr ë ɣɔ̈c. Abë naŋ piath ku rɛ̈ɛ̈c yen thiɔ̈r ë ɣɔɔc.
Ka ye thiɔ̈r ɣɔ̈c bɛ̈ɛ̈i.
Të cïï wëu bɛ̈n të në nyiɛ̈ɛ̈c ë maac ë käŋ (ye wëu ɣɔ̈c ë käŋ eke juak röt arët, ke wëu adhiil ë dhuk piny. Aye, mënyic ë maac ë käŋ kedhiɛ tak, ajuɛ̈k ë wëu ee rɔt juak (wëëth thiɔr ɣɔɔc), aaye ariöp ë luɔɔi ku ɣɔ̈c juak (thiɔ̈r ë ɣɔ̈c) etɔ̈ ë kaambäric ku keek aawääc ka looi röt ë kaam ciekic.
Kë göör ɣɔɔc ëbɛ̈n. Thiɔ̈rëɣɔ̈c aye lueel wëu juec aaye kalik ɣɔɔc. Në jamdɛ̈ të leer ɣɔ̈c nhial arët, kë cïn ë ɣɔ̈c ë käŋ alɔnhial (këɣɔɔc alɔnhial) kän ee tuɔ̈l të nɔŋ mënyiic ë maac ë käŋ të de lɔnhial ë käŋ. Të cien ë ka ye looi ë cin wɛ̈r cinden, kë thiɔr ë ɣɔɔcëwëu ka loi rɔt.
Bekätakthook:!Main category
Thalpa Kiir Mayardït
thumb Thalpa Kiir Mayardït (dhiëth në 13 Pɛnëdhoŋuan, 1951) ee ran ŋicwëlbääny paan Paguot Thudän man ye bɛ̈nymacpaan ë Paguot Thudän, gɔl të mään yökë nhomlääu de baai në run 2011. Aŋootëbaai ke kën nhomlääu ee ye bɛ̈nymacbai de miirdït de Paguot Thudän ku ye akony bɛ̈nytueeŋ de Thudän në kaam de 2005 ku 2011.
Nyiɛ̈cwëlbääny de kɔc ë Paguot Thudän
Bekätakthook:Kɔc
Kɔ̈ɔ̈c Kenya, 2017
thumb|Uhuru Kenyatta Kɔ̈ɔ̈c Kenya, 2017 - Kɔ̈ɔ̈c ɣɔ̈n bääny ëbɛ̈n ee ye cï looi Kenya aköl nin 8 Penbɛ̈t, 2017. Nyïn ke kuëny kek yiic aa bɛ̈nybaai, kɔɔc ɣönlööŋ ku akuma bɛ̈ɛ̈i thiik kor. Wën cï akut kɔ̈ɔ̈c kek akɛɛth (IEBC (Independent Electoral and Boundaries Commission)) kɛ̈ŋ bɛ̈n caal, bɛ̈ny wäär yen ŋoot bäänyic cɔl Uhuru Kenyata ee yen cï bɛn bɛ̈n kuany. Uhuru acë yök 54 buɔtic (54%) cuɛtic ëbɛ̈n. Acï bɛ̈ny aroŋbääny (opposition) cɔl Raila Odinga bɛ̈n lueel ala cuɛt acï ruëënymakuen (hackers) kecin ɣath thïn ku na wën cï nïn kadhorou thök, ka cï Odinga bɛ̈n lueel ala ka bï lɔ luŋdïït Kenya yic erin tɛ̈ cï kɛ̈ŋ caal thïn.
Luk acï athör ëbɛ̈n bɛ̈n cɔl ka ke tɔ̈u nyiɛnden ku bï keek bɛ̈n caath apɛth.
(1) Athör 34A: Kam athör 41,451, athör 10,438 aa ke liu wäär cɔɔl kɛ̈ŋ. Abɛk cï IEBC nyuɔth aa rokcol (carbon copies), kɔ̈k akëc IEBC gutiic ku abɛ̈k aa ke cï thaany IEBC täu thuraa (photocopy) ken kɔ̈ɔ̈th.
(2) Athör 34B: Kam athör 291 wën cï bɛ̈i, 10 ala bɛ̈ibɛ̈i ka ce röt ŋiɛc kueen, 56 acïn yiic mɛ̈ɛ̈rpïu  (watermark), 10 akëc aluɔikɔ̈ɔ̈c (returning officer) thany cök ku 66 acïn këcï kaŋ ya guöt thïn. Athör 31 acïn yiic akuënkuir (serial number) ku 32 akëc thany kɔɔc nyin akutjuiermiir (party agents).
(3) Athör 34C ee ye cïn yic kɛ̈ktiët (security features) wala akuënkuir. Athör kënë ee ye ciët thura.
Acïï kɔɔc aroŋbääny bɛ̈n lueel ala kënë acï tïmëtïm kadhorou (7 million) ke cï cuat wïc bï ke rac ku kën bï cak ya ŋuun ee timtim ku abak cuɛt yic ëbɛ̈n.
Ku bï atɛny thiöök cök aköl nïn 29 Penbɛ̈t ku aköl nïn 1 Pendhoŋuan, luŋdïït Kenya acï tiäm Kenyatta bɛ̈n teem kɔ̈u ku kuum ala kɔ̈ɔ̈c dɛ̈t yam kuɛny bɛ̈nybaai thïn adhil bɛ̈n looi nïn 60 yic.
Jiëëŋ Aliap
Jiëëŋ Aliap ee kuat ë Jiëëŋ de Paguot Thudän. Ɣonthɛɛr ake rɛ̈ɛ̈r në biäk ciɛɛm ë Kiir Ɣer, ku rienkë ake ye Jiëëŋ Aliap ku kɔc kɔ̈k athiëi piny etɛ̈ɛ̈n kɔc ye mac erɔt cɔɔl.
Në run de 1919 lɔ tueŋ awuon
Në ruɔ̈n de 1919 Jiëëŋ de Aliap Pamac de atɔ̈ në Pawut Moŋalla miir de Dïŋlïth-Yijip mac Thudän. Kɔc ke Jiëëŋ Aliap ake noŋ awuon në yeruönnë. Muonyjiëëŋ ke 3,000 acë pan ë poliith cɔl Mekaman thiääk kennë Bor bɛ̈n jotic thoŋ ku nɛkkë polith juëc. Ku mɛ̈t kɔc ke Manolari aya loŋë paguot kɔc kɔ̈k ke gotmec ku polith, go mony ceŋ cuor ku kuek cɔl Ricat Piny ɣer loke akut dïït de apuruuk në Yijip. Akutdïït de apuruuk Ekuatorya bë toŋ lɔ thöl go bɛ̈ny mac pawut Moŋalla cɔl cuenthi ɣak Yiithtajen lo ë rot bë lo caath në go nɔk në pan cɔl Pap Kaam kïïr ë lɔu kennë Kiir Ɣer ku bɛ̈ny kok ke apuruuk kerou ku apuruuk ke 24 ku kɔc ye käŋ jɔt acë raan bianabur (1,000) ke thoor në tooŋ nɛkkë keek ku Awuou acë bɛ̈n dhuk piny kë rac apɛidït në run de 1920 ku riɛl rueth bɛ̈ny maluon ku kuɛn kerou Robert Henry Darwall acï kɔc bɛ̈n dɔm ku nɛ̈k Muonyjiëëŋ wär buut ke ŋuan (400). Keek Muonyjiëëŋ atuöt ku Mandarï ku yot bɛ̈i juëc ku peec weŋ bianabur (7,000).
Bekätakthook:Thäi
Pablo Escobar
thumb Pablo Emilio Escobar Gaviria (Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou 1, 1949 – Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou 2, 1993) acë yaa bɛ̈nywälrac Kolombia. Yen aŋic raan tök në kɔcawuöc dïtbëtɛɛm Pinynhom. Escobar acë yaa duɣaac ë koken yee riɛlbëtɛɛm bë dom thïn. Yen acit kë cë yaa raanawuöc ajakbëtɛɛm ku cëtiambëtɛɛm käthɛɛric. Kɔcyɔ̈ɔ̈p kɔ̈k aaluel lɔn cë yen ee raanawuöc rou në jiekë käthɛɛric, Amado Carrillo Fuentes cök. Ruɔ̈ɔ̈n 1989, adacbënwël Forbes acë lueel lɔn cë yen ee raan dhorou në jiekë Pinynhom, ku anɔŋ këcït US $25 tïmëtïmdä, ku la käjuɛ̈c anïïn ku thurumbiil nhiam. Ruɔ̈ɔ̈n 1986, acë rɔt mat wëlëmiiric de Kolombia ke tiam. Yen acë yaa dhil bë tëët wëlëmiiric kac rin cï gaany lukic keye raanawuöc.
Runtueŋ
Escobar acë dhiëth në Rionegra në Antioquia në Kolombia. Yen acë yaa kuën diäk në mïth dhorou-yic tënë Abel de Jesus Escobar ku Hemilda Gaviria. Wun acë yaa raanpur ku man acë yaa raanpiöc. Escobar kekë paanden acë rëër ɣon cï buth tiop, ke cïn manywëëth lakin ke pïu kuer wëëthic. Pablo Escobar ku wämäthë acïï panpiööcden kaŋ cuɔp wei panden rin cïn anɔŋ war ku cïn anɔŋ wëu bë kek ɣɔɔc. Pablo Escobar acë piöcëwëlmiir kuën në piöcëbɛ̈n thiääk. Yen acë yaa dhil bë tɛɛm lɔ kuën rin akëc lëu bë wëupiöc. Kɔc kɔ̈k acë lueel lɔn wääratënë yen cë tëët cak keye raanawuöc, ke kual kurëraŋ ku ke wöny gäät wei në kuriic bë bɛr ɣaac. Lakin wämäthë Roberto Escobar acë lueel lɔn kënë cie yic. Yen acë lueel lɔn kurëraŋ acï yök në wun ke ɣɔnethiëkthiëk yee kɔcgɔcken acë tɛɛm bë riɔp në kuɛ̈ɛ̈c ë raŋ nhom. Escobar atënë acë kuën në Piöcëbɛ̈n de Antioquia kaam thinkor.
Bekätakthook:Kɔc
Buol
Buol
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Adiircök
thumb|Adiircök (1996) thumb| Adiircök ee riäŋ ee thuëëc në akuut ka rou. Lööŋ ke thiëëc adiircök aake cî kɔc them bë döc në pan Dïŋlan në ruɔ̈ɔ̈nbot 19 calic cë lɔ. Lööŋ ë yaköl eke acï jɔɔk looi ruɔ̈ɔ̈n 1863, wën cïn ë lööŋkɛ̈ jäl bɛ̈në lööm në Akuutmääc ke tɔ̈r ë Adiircök cï piac cak. Tënë abɛ̈k pamaacic cïl-yïk Amatnhom Panŋaknhom, ee cɔɔl 'football' ('adiircök'), ku pamaac kɔ̈kic cït Amatnhom Pawut ku Kanada aye cɔɔl 'soccer'. Ɣothtrelia, Nu Dhïlan, Yirelan, Junub Apirïka, ku Japan kek ë lööŋkɛ̈ aacïk lööm.
Akuut tök yic naŋ 11 matöör domic. Raan töŋë kaam matööric, cɔɔl amëdöm, ee kɔ̈ɔ̈c ë wun ye adïïr lɔ dool thïn bë yaa kuäk piny të dur yen dool, ku kɔc kɔ̈k kɛ̈ ke thiäär aaye tɔr ë laaric. Tuk ee looi bë adiir yaa wec ë kɔcater lɔ të lääu yen dool thïn. Tuk ë tëër ee naŋ yuul ke 90 ke kɔc tuk, ke tëcïïtuk naŋ yuul ke 15 calic, ye cɔɔl kaamëlɔ̈ŋ.
Tëër ke adiircök aajuëc tënë kek akuɔ̈tnhom ku pamaac. Kek akuɔ̈tnhom kɛ̈, aaye lëër ke akuɔ̈tnhom kɔ̈k ke ye pamacdenë, ku kë looi thok. Ke ye kë nyoothë, Akuɔ̈tnhom Kardip Thiti (Cardiff City F.C.) ku Akuɔ̈tnhom Suwansi Thiti (Swansea Cit F.C.) tënë Wales aa töör në Amatakuɔ̈tnhom Dïŋlïth ku në Konh ë Akuutmääc ë Adiircök Dïŋlïthic (English FA Cup).
Akuut cït UEFA ku FIFA aaye tëër pinyëbɛ̈n juiir kaam akuɔ̈tnhom ku pamaac.
Akuɔ̈tnhïïm aatöör në tëër cït Amatakuɔ̈tnhom ë Mëril ë UEFA-yic ku Amatakuɔ̈tnhom ë Yurop ë UEFA-yic, ku pamaac aariäŋ ë Konh ë Pinynhom ('World Cup') ka konh ('trophy') ë pandït cït Cökëmëriil ë Adiircök pan Yurop ë UEFA. Konh ë Pinynhom ë FIFA aye riäŋ kaam akuɔ̈tnhïïm pamaac në thök ë run ke ŋuan, ku ee tëër ë tuk rɛ̈kapɛi Pinynhom, rɛ̈k awär Riäŋ Olimpik. Tënë tɔ̈r adiircök, anɔŋ (type) karou në tëëric. Keek aaye riäŋ ë tɔ̈r thöŋ nyin ke riäŋ, ku tënë tëër (kooth) amëtöör cii dar aaye jääl, arɛ̈k abë jäl lɔ döŋ, mëtöör ke wuɔ̈l-kerou bë akuutë akuutë dar ku jɔl konh tëërë lööm akuutë.
Bekätakthook:!Main category
Pabak ë Thudän ë wëëuic
thumb thumb Pabak ë Thudän ë wëëuic (bak )
Pabak ë Thudän ë wëëu, ee kë ye cɔl piny ë wëëu la kök tuuc nɔŋic tiim ciek nɔŋ kuɔɔth la kötöt ku noon thiin ciek tɔ̈ në kɛmken ciek tɔ̈ në Apirïka ciɛl ku padaŋ de Apirïka.
Tëdɛ̈ŋ ku tɛ̈t
Käke biäk de pabak në lɔŋ dïït ë wëëu nɔŋ läk gɔl thok në pabak agut en lɔŋ lɔ pacuol [west] Apirïka, ee lɔŋ abaŋ thiin de pabak në ɣän thöny ke piny de Kamerun. Në pam de lääk cï kooth wei nɔŋic pëny atɔ̈ në baŋë parut nhom tueeŋ Thaɣara wëëudït ku lɔ̈k ë guöt tɔ̈ ruɔr alɛk thïn në DR Koŋgo. Piny ë pacɔ̈k acï thɔ̈ɔ̈ŋ nhom, cɔk në nɔŋ en biäk de kur thii ci Bɛr Albert gɔ̈ɔ̈l piny në pacuɔl Ithiopia.
NAJGŁUPSZA WERSJA JĘZYKOWA WIKIPEDII NA CAŁYM ŚWIECIE, NADAJĘ SIĘ NATYCHMIAST DO ŚMIETNIKA. WYNOCHA TAJWANIE. THE DEEPEST LANGUAGE OF VIKIPEDIA IN THE WORLD, I AM FITTED IMMEDIATELY IN THE SHIPPING. LOVE TAIWAN. LA LANGUE LA PLUS PROFONDE DE VIKIPEDIA AU MONDE, JE SUIS INTÉGRÉ IMMÉDIATEMENT À LA LIVRAISON. J'AIME TAÏWAN.EL LENGUAJE DE VIKIPEDIA MAS PROFUNDO DEL MUNDO, ME AJUSTO DE INMEDIATO EN EL ENVIO. AMA TAIWÁN. 世界上最深奧的維基百科語言，我立即適應了航運. 愛台灣 DIE TIEFSTE SPRACHE VON VIKIPEDIA DER WELT, BIN ICH SOFORT IN DEN VERSAND EINGEBAUT. LIEBE TAIWAN. САМЫЙ ГЛУБОКИЙ ЯЗЫК ВИКИПЕДИИ В МИРЕ, Я СРАЗУ ПРИГОТОВЛЕН К ДОСТАВКЕ. ЛЮБЛЮ ТАЙВАНЬ. LA LINGUA DI VIKIPEDIA PIÙ PROFONDA AL MONDO, SONO ADATTATO IMMEDIATAMENTE ALLA SPEDIZIONE. ADORO TAIWAN.
Kuat ë läi
Kuat ë läi cï thiök bïk thuny, cït akön cieŋ ror de Apirïka (Cad ku CAE], pabak Apirïka gɔ̈l, aluör [cheetah], kuanyjäŋ [leopard], kör ë Mathai [Maasai lion], ku jɔl yaa thiäŋ dït ë tɛt.
Diɛɛr në riäk ku muöök
Puör de atek ruönic ku ciɛŋ de määc ë läi juëc ee piny kiith nhom në nyuɔ̈th ku cäth dïït cin ë thok, abï piny döŋ ke cin wɛl bï yaa wëëuic, ku tem dïït de tiim ke mac ku cuëny ë mim ku many dïït ë ruöc.
Kënë acï tiim roor tek yiic bïk döŋ ë ke lok arëëtic. Emɛn ke piiny dït kënë guɔ rac aŋuot ë ke tɔ̈ arëër ke ke kënë gɛ̈l. Yäp ë läi ajaac ee töŋ de ka jööric. Në yic ciɛl col ku ciɛl ɣër cieŋ parut, ɣɔn thɛɛr ake cieŋ parut lɔ̈k dïït ë pïïr [ecoregion] ku ee mɛn acï yäp dït ajaac ke thuuny. Anɔŋ panhom ë läi kewutic tɔ̈ në lɔ̈k kɔ̈u alɔŋ ë thök de bai pan cɔl Kamerun ku Ithiopia. Ku ɣɔ̈n kɔ̈k cïke gël, ku yen ɣɔ̈n juëc acin käŋ arëëtic, ku de peei ee yäp ë thuëëc tɔ̈ pan ë CAR anɔŋic aɣɔɔu lik ke daai ë läi.
Dikconari
Bekätakthook:Paguot Thudän Bekätakthook:Thudän Bekätakthook:Piööckätöupiny Bekätakthook:Piöcëpïr
Pamac Adɛ̈ɛ̈r
thumb Adɛ̈ɛ̈r pawut pan Yïrak ku Thïriɛa (ISIS), tɛ̈dɛ̈ adɛ̈ɛ̈r pawut aacɔl Thunï (Sunni-Jihadist) aakut apuruuk yen ë thär alɔŋ Libiɛa, Nïgïrïɛa, Yïrak ku Thïriɛa, yen acï rumatɛk kɔc wääp adɛ̈ɛ̈r. Yeen acï puɔ̈n kɔc cï nhïïm lääu ë piny ë piiny pawut tɔ̈ Yïrak cin, Libiɛa, Nïgïrïɛa ku Thïrïɛa. Yeen acï teer ke kɔc cï ciem (Shiism) ku keek aaye ke nyooth ke cɔl yïciapopik (Shiaphobic).
Akutden këenë ajɔk rot wäär tɔŋ Yïrak ku jɔl rot mat kek akut Kaaida (Qaeda) ë run 2004.
Pamacc Adɛ̈ɛ̈r acï rot mät akut juëc. Keek kë tɔ̈ kenhïïm kek Pamac Adɛ̈ɛ̈r ë bïk röt tääu nyin akutdït cɔl Thunï (Sunni) yic. Pan Yïrak, na nhiäk ke mɛt Thïriɛa thïn. ɣɔn Pɛnërou 2014, në yiëëc cï kek yiëëc ë riɛlic go kä rot tɛ̈ɛ̈m bei Alqaeda yic.
Pamac Adɛ̈ɛ̈r aakɔc nɔŋ nhïïm wɛ̈tden ye kek jam ala lɔn jɔɔk pinynhom rot ë ruɔn tiɛ̈mtök ɣɔn jɔɔk athiɛɛi rot.
Tɔŋ
Bekätakthook:!Main category
Paranthith Madiŋ Deŋ
thumb thumb Paranthith Madiŋ Deŋ ayee aŋiɛcwëlbääny ku arɛkmääth de pan Paguot Thudän, man cë luɔi keye dujälmääth tueŋ ë pamac cë puɔc baairɔt yök kenë Amat de Bɛidït ke Pinynhom.
Piir ku tëëtde
Yen apiööcë Piöcëbɛ̈n de Kaatum, ku Nyoothpiöccïthök ë Lööŋ, ku yök beer Maŋicpiööccïthök ë Lööŋic (LLm) ku Matholpiöc në ŋicdelööŋ (JSD) Piöcëbɛ̈n Yale. Eya ku lööm piööcbuɔth në ɣöndït King's në London.
Gɔl në ruɔ̈ɔ̈n 1992 aɣet ruɔ̈ɔ̈n 2004, ka yen acë luui keye anyoothwël tueŋ ci week nëbiäkde yith ke kɔc cïk cop pandenic.
Në 29 Pɛnëdhiëc, 2007, Dugɛɛrdït de Amat de Bɛidït Kepinynhom Ban Ki Moon acë kuëny de Deŋ caal keye dudëëtraan yam ci week nëbiäkde nɛ̈kdekuat, kee muk aɣet 17 Pɛnëdhorou, 2012 ke pëk ke Akonydugɛɛrdït.
Gol në 2006 aɣet 2007, Deŋ acë luui keye aguiɛr de Këbïlooi bë Dɔ̈ɔ̈r Cööp Thudänic ke tɔu nëbiäkde Amatluɔ̈itök de Dɔ̈ɔ̈r në Amatnhom Pawut. Eya keye ayɔ̈mwëldɔm de Wilhelm në Amatluɔ̈itök de Piööc ë Pinyëbɛ̈n në Amatpiööctök ë ŋickäŋ de Massachusetts, ku yuɔɔpwël keye lonnyooth thuɔ̈ɔ̈t de wëlbääny ë pinyëbɛ̈n, löŋ, ku ceŋ në ɣöndït de Paul H. Nitze në Piööclɔtueŋ ë Pinyëbɛ̈n në Piöcëbɛ̈n Johns Hopkins.
Bekätakthook:Kɔc
Jomo Kenyatta
Jomo Kenyatta (në run 1891 në pɛɛi niin 22 Pɛnëbɛ̈t 1978) ee bäny macbai ku keye ajuerwelbäny. Kenyatta eye Bänymacbaai tueŋ ë paan Kenya jɔk cok ee nhomlaau agut run 1963 ɣet thou yen në run 1978 ee cë looi ku macbaai tueŋ në run 1963–4 ku jɔl ban ë Banymacbaai në run 1964-78. Wen gɔ̈l baaicok ee cïï matic keye wunë baai paanë Kenya. Kenyatta aye raan cë piöc ŋickaŋ, ku gaat athöör aye taak ke nhiäär kɔc ke paan Apirïka ëbɛ̈n ee wun baai paanë Kenya ë bäny ŋuan Uhuru Kenyatta.
Käjuëc acï akutlööŋ cï looi në rinke Kenyatta kalyic Nairobi, Jomo Kenyatta laar ë riäth nhiääl pinyëbɛ̈n ɣöt amat Kenyatta, aa acï kee kee geek cäk në Nairobi, ku gëëth kɔ̈k ke Kenya ɣon piöc juëc ke piocëbɛ̈n karou Kenyatta piöcëbɛ̈n ku Jomo Kenyatta Piöcëbɛ̈n pur ku guier ë kaŋ ku ɣontuany baai. Ɣonë ɣoc ku bɛɛi kɔc aa jiëëk guɔ̈pde acï kiit në Nairobi ciɛlic ku baai-yic ëbɛ̈n ke Kenya akac rinke ëkolë acï Kenya wëk keye akolë cuɔ̈kluɔ̈i në runthok ëbɛ̈n ë 20 Pɛnëthiäär keye taak agut cï run 2010 welmacbaai aa cakölë Kenyatta tëmkɔ̈u ku wäär në Mashuja aköl kɛ̈ɛ̈c cï thou ɣɔ̈n ke welmacbaai gam ke nhom Kenyatta ee tɔ̈ wëu kɔ̈ɔ̈th ëbɛ̈n bïï jal tɔ̈ shilliŋ 40 ënëke gët thiin.
Bekätakthook:Kɔc
Mayielëwäth
thumb| Jöŋ cï wɔɔk, tɔ̈ tënë wäth ku ruai Mayielëwäth / wäth (mëw) ee tuaany ë mayiel wën arɛɛm bɛɛi në nyithic tenë mɛnhëraan ku lɛ̈idhiëthmith. Kitëtuaany puɔc dɔm anɔŋ atuɔ̈c ë guɔ̈p, ku jɔl yaa ayiɛlyiɛl ë të ciwɔɔk ë guɔ̈pic. Kekë kitkë, ayee kitkɔ̈k rac apɛidit buɔɔth. Kitë guiër ë nyithnyol cit cäth nɔŋic riɛl, ku miɛt ë puɔ̈ɔ̈u këc raan tak, riɔ̈ɔ̈c ë piu, cuɔ̈k jöt abɛ̈k ë guɔ̈p cimïnë cök ku cin, ariɛr ë nhom ku thöök. Tëcii kitetuaany röt gɔl, kekënë tuɔ̈l akölëköl ee yaa thuɔɔu. Raan ci wɔɔk ë mëw aleu bë rëër ë pɛi 1-3 kecïn citëtuaany. Kitëtuaany atuɔ̈l të cii pɛi juɛc në diäk thök. Akölkɔ̈k, kit aye röt jɔɔk në nïn lik, kuaköldɔ̈, aröt jɔɔk të cii ruɔ̈n thök. Tuɔ̈l ë citëtuaany atɔ̈ kaam ci mëw luɛ̈ŋ ë guɔ̈pic ku nyithnyol cin. Të thiɔ̈k ɣɔ̈r ë luɛ̈ŋ ë guɔ̈pic ke nyithnyol, ke kitëtuaany aa lac tuɔ̈l, ku naa mec kaam, ke kitëtuaany acie lac tuɔ̈l. Tuaany ë mëw ayee mayiel ë wäth jɔɔk ku jɔl yaa aliŋ ë Othuralya yee cɔɔl lithabairath. Tuaany ë mëw ee rɔt tɛkpiny të ci lɛn ci wɔɔk ländɔ̈ kac, naa cie ye, kee mɛnhëraan. Luɛɛth ë lɛ̈n ci wäth anɔŋiic mëw ku ayee kɔc ɣook aya të löönykek ë raan thok ku yeɣum. Jɔ̈k aa kekëlɛ̈i yee tuaany ë mëw dɔm në pinynom abɛ̈n. Kacit 99% në buɔtic tënë tuɛnytuɛny ë mëw aaye yök tenë jɔ̈k të kac kek kɔc në bɛi yee jɔ̈k ketuaany në ye tuaany kënë. Naa tïŋ bɛi tɔ̈ Amirika, tuaany ë mëw ayee mɛnhëraan yök të kɛc alïïk kɔc ku kalik cit 5% në buɔtic ayee yeyök tënë jɔ̈k. Länyekuin acie mew kelac dɔm. Tëcïn wɔɔk, ke mëw ajɔl rälënyithnyol kuany kɔ̈u abë ɣet ë nyithic. Tiit (ŋicŋic) ë tuaany ee rɔt lëu të ci citëtuaany röt gɔl. Tuaany ë mëw ee thuɔɔu 24 000 lee 60 000 bɛ̈ɛ̈i ë ruɔ̈n thok në pinynhom abɛ̈n. Käjuɛ̈c në 95% thuɔɔu yee mëw looi tënë mɛnhëraan ayee röt looi në bɛi ka Apirika ku Ethiɛ.
Bekätakthook:Tuany
Pawuut Matiic
thumb thumb| Pawuut Matiic tɔ̈ gïïrëpiny de Amerika Parut Pawuut Matiic ke Amerïka (USA, PMA) ee wun në Pawut Amerïka. Anɔŋic Pawuut 50, Payam ku Bɛɛi Kadhic. Ku yel aril, aye kɔc kɔk gam emeen an Pawuut Matiic an ee yen ril ye tok në Pinynɔm. Adek rɛɛcdït në weu ke Pinynhom, ku ɣɛ̈ɛ̈c, ku cieŋ, apuruuk, ku ŋiec wëlbääny, ku tët ŋic käŋ.
Miiric
Pawuut Matiic ke Amerïka ee pan ë kɔc matnïïm. Ee miiric Pawuut Matiic de Amerïka cï luoi wëlmääc. Adek yic ker kadiäk ke miiric. Ayek: ker ë luɔi, ker ë lɔɔŋ tɔ̈ niëëu, ku keer ë luk. Miir Pawuut ë luoi cïtman de miir mat nɔm.
Ker ë luɔi
Ker ë luɔi ee biäk de lɔɔŋ looi bï ke riëëu në cieŋic. Akut de Pawuut Matiic, tɔu në kuenyic e kek e muorŋaknɔm kuany bï ker luɔi wat, ku yen awëët Apuruuk. Muorŋaknɔm alëu bï lɔŋ e yam rëëc tede kɔc agätlɔɔŋ ke cïï rɔt bï tɔ ye lɔŋ. Muorŋaknɔm alëu bï kɔc yɔɔk bïk lɔɔŋ kuany cok. Muorŋaknɔm akum akuut ke luɔi ke akɔl kɔl ke lon de miiric, cït man, akut de luɔi, ɣɛ̈ɛ̈c ee lɔ̈ɔ̈ŋ ke luɔi de ɣɛ̈ɛ̈c looi. Muorŋaknɔm yen aye bäny ka kuut kuany, ku kueny bäny ke luk.
Bekätakthook:Amerïka