cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bor
Bor, aye kɔc tɔ̈ piny cuïc de Jiɛ̈ŋ pande Cuëëc de Thudän. Bor aci tekic në diäk (Bor, Tuï ku jal ya Duk) 1. Bor aci tekic në Gɔ̈k ku Athɔ̈ɔ̈c, 2. Tuï aci tekic në Lith, Pakëër, Nyuak ku jal ya Ajakëër 3. Duk aci tekic në Ɣɔ̈l ku Nyarweŋ.
Gɔ̈k aci tekic në; Atët, Koc, Abii, Paleek, Adöl, Guala, Dɛ̈ɛ̈r,
Glee
Glee ee lɔ̈ɔ̈r ë thööŋ kɔc miëët nyooth atoockït. Ee jɔt 19 Pɛnëdhiëc, 2009. Acï thök 20 Pɛnëdiäk, 2015. Abaŋ dhetem ë ruɔ̈nic ku yen ë thök acï jɔk 9 Pɛnëtök, 2015. Anyooth aye akut mïth abun pandïtëpiööc ku dupiööc ken alɔŋ Panëpiööc Daiyiim William McKinley. Anyooth ee luɔi cï matic Lima, Ohio. Mith ë piööc juääc aatɔ̈ pan abun akut kët ye cɔl New Directions (Dhɔ̈l ë Yam). Mïth abun ku kɔcdït tɔ̈ määth kamken, moc ku tik, ku käk ŋiɛc rëërkam kɔc. Aaket aköldä bï ke kuɔny bïk wëlkä madeetiic.
Amïkït ku kɔc kïïtkek
Anyooth ee kë juääc gam tënë kɔc kïïtkek ee lɛɛu thöŋic adheernyin. Tueŋ abaŋ ë ruɔnic kɛnyrɛm pan thueec glee ee Rachel (athueec Lea Michele) ku Finn Hudson (athueec Cory Montieth) Banypanthuooc ee raan pan Spanish ee dupiööc cɔl Will Schuester (athueec Matthew Morrison). Kɔc kɔ̈k panthueec glee akë yä kuat yaa Artie Abrahams (athueec Kevin McHale), Mike Chang (athueec Harry Shum, Jr.), Tina Cohen-Chang (athueec Jenna Ushkowitz), Quinn Fabary (athueec Dianna Agron), Kurt Hummel (athueec Chris Coffer), Mercedes Jones (athueec Amber Riley), Matt Rutherford (athueec Dijon Talton), Santana Lopez (athueec Naya Rivera), Brittany Pierce (athueec Heather Morris), ku Noah "Puck" Puckerman (athueec Mark Salling). Dijon Talton acï jääl wenthook abaŋ tueŋ. Raan ee thöŋ ecï waar panëpiööcdɛtic.
Kë nyooth kënë wɛtdeyic ee pöuöayur akuutriɛl kɔc piöc cɔl Sue Sylvester (athueec Jane Lynch). Akuutriɛl kënë cɔl Cheerios. Cheerios yen acï tiäm apɛi kaam akuutriɛl ŋuɛ̈n, tënë aakë cï wen juääc apɛi yok panëpiööc.
Bekätakthook:!Main category
Ethiopia
Wëlthɛɛr (Akököl)
Ciɛɛŋ de Akthum mëlëŋ tueeŋ nɔŋ riɛl arëët, ɣɔn cë rɔt jɔt në Ethiopia, ebɔ̈ nhial në ruɔ̈ɔ̈n buɔt tueeŋ de AD. Mani raandït ye duur në yath, acë Perthia, Akthum, mat Rome ku Caina ke ke ye riirdït arëët ke ŋuan në thaade (akölke). Ɣon ce jɔɔk në run de buɔt ke ŋuan (400) cenë Thyro-Griik poth wɛ̈ric, go Prumentiɛɛth ɣäth në luk nom ku war ceŋ de Edhana mëlëk rɔt bë ya Krithano, yetɛ̈ɛ̈n go ceŋ de Ethiopia rɔt waar ëya bë ya yanh de Krithianity, ku në yekenë, acenë yen bë gäm rin ke  Abbthelama , ku në akölwääc agut aköl ke ruɔ̈ɔ̈n buɔt ke dhetem (600), go Akthum kuum në aköl jöt juëc teem Baar-Thith leer Yemen.
Yetɛ̈ɛ̈n, go kuum de kuan ye ye cök jɔɔk në mëlëëk ke Akthum jäl kuum në run lik. Raan tueeŋ ee ye tiɛŋ mëlëk Gudit ke ye Juda në kaam de run ke (950) ku kuɛny Dhagwe Dynathty cök në kaam de run ke 1270 ku bɔ̈ kuan de Tholomon bïk Ethiopia bɛ̈n muk lëulkɛ̈ ye yïkë kuan de Mëlëëk de Akthum, yïkë röt cɔɔl Neguthe Nɛgeth (Mëlëŋ de Mëlëëk ka ciɛɛŋ de mëlëk), jamden ee yïkë lueel ye yïkë dhiënh de Tholomon ku Tiɛŋ Mëlëŋ de Ceba.
ɣɔn në kuum de ciɛɛŋ de mëlëk Lebna Deŋel, go Ethiopia looi ke yetë piɛɛth tueeŋ nɔŋ mɛ̈t, kenë Pamääc ke Yurup ku Potugal. Yekenë ee ye yïknhial piɛth. Naa ɣɔn go Mëlëŋde Thomali jɔt tɔŋ tooc bɛ̈nydït de rem de tɔŋ ku Yimam, Amad Yibn Yibriim al-Gadhi. Yetɛ̈ɛ̈n, go Lebna Deŋel, Potugal thïïc bïk yen kony në rem de tɔŋ, go Potugal tuɔ̈c rem de tɔŋ raan buɔt ke ŋuan (400) ëke ye röör. Keek acë Gelawdewoth wën de Doŋel bë kony tiamkɛ̈ al-ɣadi nyooth riɛlde. Yetɛ̈ɛ̈n, go Dutuuc ke Jethuit bɛ̈n nhial kenë gäm de Kanitha de Othodok tënɔŋ kɔc ke Ethiopia ku nyiɛɛi ke Dutuuckɛ̈. Ku në ye thaa töŋë, go kɔcke Oromo röt jɔt thieckë riɛl de Krithanooi ke Ethiopia tɔ̈ piny de Abathiina, ku kɔɔrkɛ̈ bïk yanhden muknhom.
Bekätakthook:Apirïka
Raan ee bɔ̈cok në Apirïka
Kɔc yekölë aake bɔ̈cok bei në Apirïka. Në run 1980 yen cï luɔi cï piööc kuɔny yekölë lɔŋ DNA (piöc lɔŋ ciɛɛth kaŋiic), ku ciɛɛth kä kɔ̈k buɔth ke cök ciɛɛth riɛmic. Anɔŋ dɛ̈t cï yök piööcmanhraanic ë yum thɛɛr cï kääthbei piinyiic. Wɛ̈t kënë acï rot gam arɛtic. Anɔŋ amithöny wääciic kaam lɔn yeyen jäl tök ku lɔn yen jälkithic. Aaye mïyɔ̈ɔ̈p juëc puɔc röt gol diëu lɔn Pabak Apirïka yen ee piny adönythɛɛr ye kɔc yekölë yen jël kɔc thïn paandït Apirïka.
Raan tueŋ nëyic ee duɛ̈r ciɛt kënë tul në kaam 200,000 ku 130,000 run thɛɛr cï lɔ. Kek kɔc thɛɛrkë aacï bɛ̈n köök wei Pabak Apirïka. Tëcït tënë run thɛɛr wäär kaa 90,000 aacï la pan Yurecia [Eurasia] ku Pabak Ciɛl (Middle East). Ye tëkënë yen ee tëthɛɛr mɛ̈cthook raan (cïmen dhiëëth Neanderthals, kuattök (homo neanderthalis) ke pïïr përditic të liik kek kaa 500,000) Yurup alɔŋ Pacuɔl ë Yurop.
Na ye tëcit run 42 lee 44,000 thɛɛr cï wan kɔc yakölë (homo sapiens) ke ɣet Pacuɔl ë Yurup, agut Pan Dïŋlïth. Në Yurup ke Pacuɔl de Athia ke kɔc yakölë löök röt nyin de kuat (Neanderthals) nëyic run de 35,000 thɛɛr cï wan. Tënë luui käkä röt thïn acïï ŋic. Aye thɔ̈ɔ̈ŋ nëye kaamic lɔn nadë kɔc yekölë ke cï ɣet në Authuralia. Ɣetden Amerïka eye ciëën amääth, tëcït run 15,000 thɛɛr cï wan. Akuut tueŋ kɔc ë yamkë aake ye amiyiëëp mïtïïm.
Bekätakthook:!Main category
Nhial Deŋ Nhial
thumb Nhial Deŋ Nhial ee muony Parut Sudan. Yen 33 raan akut macbaai cɔl SPLA/M.
Yen acï kuany ke ye bɛ̈ny luel määth në aköl Pɛnëbɛ̈t, 2011 ke cï kan luui ke ye ran tiitnyinic në 10 Pɛnëdhorou, 2011. Aŋoot bai ke kenë tekic, acï kuany ke ye bäny ë rïnytɔŋ në aköl 22/12/2008 agut aköl nin 9/7/2011.
Pïr de
Nhial Deŋ Nhial ee raan jiëŋ Bär Gadhal. Yen ë mënh randit cɔl Wilyɔm Deŋ Nhial, ɣɔn cï nɔ̈k ke dɔ̈ɔ̈r de Adïth Ababa ŋoot ke kënë looi ë run 1972.
Wilyɔm Deŋ Nhial aŋic tak apɛi cït manë Jon Garaŋ.
Mënhden cɔl Nhial Deŋ ee këc lɔ akutic keye raan rɛ̈ɛ̈r ë päth acï lɔ akutic ke ye ran cenë wun nɔ̈k ke ril apɛi. Yen e ran thek apɛi. Acï wëi ke tääu në akutic wëlbai cɔl SPLA/M në run 1983. Yen ee tɔ̈ akutic, akut luɛl dɔ̈ɔ̈r në Naivasha në Kenya në pɛɛi ë thok run 2005.
Paguot Thudän
Paguot Thudän, aŋïcjäŋ Paankɔc Paguot Thudän, ee pamany cïnwärdït Rutënhiäkden Apirïka-yic wäär yök baairotde tënë Thudän ruɔ̈ɔ̈nic 2011. Juba yen ee genamatnhom ku ye gendït aya. Yeen acï guiir lɔn bë genamatnhom waar aköldä Rämciɛl wët tɔ̈ɔ̈ yen ciɛl. Paguot Thudän ade nɔm arɔmakeu kekë Paankɔc ë Thudän alɔŋ parut, Ithiöpia alɔŋ pabak, Kenya alɔŋ aguotbak, Yöganda alɔŋ paguot, Miirkuany Paankɔc Koŋgo alɔŋ paguotcuɔl, ku Paankɔc Ciɛl de Apirïka alɔŋ pacuɔl. Yeen amat pinytonydït Diëër, ciɛk Kiir Ɣer ku aŋic panden keye Wär al Jabal.
Piɛny Wöuwic Thudän ku Paankɔc Thudän acî Ijip ŋɛ̈ɛ̈riic ɣɔn mέc Muɣämet Alï ye ku nalä mέc Dïŋlïth kekë Ijip karou ɣet bë Thudän baairot yök ruɔ̈ɔ̈nic 1956. Buɔth Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän cök, acï Miirmackoor ë Paguot ë Thudän bɛ̈n looi ruɔ̈ɔ̈nic 1972 ku thöök ruɔ̈ɔ̈nic 1983. Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään acë dap rot looi ku thöök në Dɔ̈ɔ̈r Maat Ëbënëbën Ruɔ̈ɔ̈n 2005, ku nalä ruɔ̈ntui-yic, ka wöuwinyden miirmackoor acï dhuk, wën cï Miirmackoor ë Paguot ë Thudän looi.
Nelson Mandela
thumb| Mandela tɔ̈ Johannesburg në 13 Pɛnëdhiëc, 2008. Nelson Rolihlahla Mandela (18 Pɛnëdhorou, 1918 – 5 Pɛnëthiäärkurou, 2013) ee ye aŋiɛcwëlbääny ku atεtkɛ̈ŋnyïn Apirïka Paguot (South Africa). Aköl nïn 27 Pɛnëŋuan, 1994, acï kuany bï ya bɛ̈ny tueŋ Apirïka Paguot kɔ̈ɔ̈c leŋ kↄↄc baai ebën kacken thïn. Mandela aya ee yen ye raan col tueŋ ye bɛ̈ny baai panden, Apirïka Paguot. Mandela ee ye dhiëth pan cↄl Mvezo, Apirïka Paguot tɛ̈ne macthok muↄr ngaknhom cↄl Thembu.
Miεrde ee ye cï yenyin tuↄↄm tɛ̈ bï yen tëktëk thok cï lac cieŋ baai nyai thïn. Män rot kuat, ŋɔ̈ɔ̈ŋ ku kɛ̈c thööŋ nhom acïk bɛ̈n teem ku cökkɛ̈ tɛ̈ bï kↄↄc kuat 1950 loi thook röt ya deet thïn Apirïka Paguot. Alↄŋdeen wëlbääny, Mandela ee ye tɔ̈u yenhom lↄn kεk baai adhil kek ya ram ciεl kↄↄc baai ebën. Mandela acï Akutwëlbääny pan Africa (African National Congress, ANC) mac dↄmthok ruön 1991 ɣet ruön 1997 ku acï wëlmääc yam Apirïka Paguot bεn gɔ̈t ruön 1996. Wëlmääc yam kɛ̈ acï kuat tëktëk thok ebën bɛ̈n pëën, gↄl thoŋ ye kↄc jam, yanhden yekɛ̈ theek, duëëny wala tɛ̈ ye kↄc tɛ̈ɛ̈c thïn ke kↄↄc nhiarkɛ̈ kek ku ace alↄŋ män rot kuat yetök. Pinynhom, Mandela ee ye bɛ̈ny akut kↄc këc röt gεi miir (Non-Aligned Movement) gↄl ruön 1998 dhil ruön 1999.
Mandela acï kεk thiεk yic wan 250 thok yök piërde yic, kamken Ariöp Dɔ̈ɔ̈r ruön 1993, Guën nhomlääu bɛ̈nybaai Amerika ku Ariöp Lenin pan Soviet. Mandela aye lac cↄↄl rin dhiëndeen Xhosa cↄl Madiba wala Tata (wäda). Mandela ee ye cↄↄl kaye kɛ̈ɛ̈c ku kakeen cï looi ake cï thɛ̈i tɛ̈dït yiëk ŋɔ̈th.
Mandela acï tuaany run juëc wäär cï yen jal muöl luↄi. Ee ye ci tääc panakïm hↄn muöi ruön 2013 wεt tuεny yäkyäk cï lac cieŋ yeguöp. Mandela acï bɛ̈n thou aköl nïn 5 Pɛnëthiäärkurou, ruön 2013 Houghton Estate yic, Johannesburg. Röl alↄŋ ye yen wëëi thïn yen ye cï tuεny nεk yen rot tɔ̈u thïn. Mandela athou ka lεŋ ruön 95.
Muɔnyjiëëŋ
thumb|[[Biöök ke Muɔnyjiëën]] Muɔnyjiɛ̈ɛ̈ŋ aa kuat kɔc cïeŋ piny Wär Lɔ̈ɔ̈c pul ë Kiir, Bor, ku abaŋ paguot ë Kordupan ku piɛny ë Kiir Alɔŋnhial. Muɔnyjiɛŋɛ aa kɔc puɔ̈rmääc (rɛ̈ɛ̈rke kɔcpur ku mackëɣɔ̈k), aa pïïr weŋ mac wuɔ̈t wärkɔ̈u pinycïdɔ̈u muɔ̈i, ku aa awuɔ̈u ku kuat ë rap ku atɔm (toŋpiny) puur ke rɛ̈ɛ̈r bɛ̈ɛ̈ikeniic tɛ̈ tueny ë deŋ. Akuënden acït kɔc tïmëtïm 4.5 tɛ̈ye ye akuënkɔc ë Thudän ruɔ̈n 2008, yeluɛ̈lye tɛ̈cït 18% kuɛ̈nkɔc pamac ë Thudän ëbɛ̈n, ku ke akut kuatdïtapɛi Paguot Thudän. Muɔnyjiëëɛ(ɛtɛ̈ yen tök cɔɔl Muɔnyjäŋ) aa rɛ̈ɛ̈r bɛɛi-yiic kër tɛ̈ tueny deŋ. Muɔnyjiëëŋ ɛ ɛrɛ̈ɛ̈r tueŋ ke juëc, kartök kar Kɔckiirkɔ̈u ë Wärëkiir, tɛ̈dït aa rɛ̈ɛ̈r ke kɔc ë puɔ̈rmääc Lilkiiric ku piny Wërdït Apirïka-yic, ku ke jam thok Kɔckiirkɔ ̈e ku, tɔ̈ Nuɛ̈ɛ̈r thïn kke u Luɔ̈.
Biöök
thumb Biöök ee luɔi yennëke läi töktöök matiic bïk aawut, ku bïke muöknyïïn, ku yeke kuaath jäl tɛ̈ntök lɔ tëdɛ̈t, tëdɛ ke guɔ̈në mɛ̈tic ee käkɛ̈.
Läi kɔ̈k, në ciëkdɛnic, aake nhïïmkut ee keye duut. Të kɛt duutë läi në läncuetläi, ka ye tëye kek röt tiɛtthïn nyuɔɔth; ku läicuetläi kɔ̈k, tëmënë gal ku jɔ̈k aala lëubiöök në ciëkdɛnic yök-kï në yäpic thɛɛr. Ciëk ku lëupiööc tënɔŋ jɔ̈kbiöök aalëu bïke them në thëm cïnyiic wëër. Jɔ̈k ye ciëk ë biöök tïc tɔŋkek, aalëu bïke piööc bïk aawëër në biöökic ku ɣän yeneke jɔ̈kbiöök them thïn. “Sperm whales” aa recdït, ku aacïke yök kake ee keyiic mat bïk läi camkï biöök në kuer cïk matic.
Biöök aye luööi në puɔ̈ric bï läibaai mac.
Biöök alëu bï looi në kɔc, tëdɛ̈ ka looi në läi cïke piööc tëmën jɔ̈kbiöök ye cäth de läibaai muöknhom cït ë ye luɛ̈le në raan tɔ̈ thïn.
Thuëëc ë wëër acë rɔtjɔɔk në pamac kɔ̈kiic. Ëtɛ̈n, tëët de raan ku jöŋ aaye them në athëmic tëmën kën ye cɔl athëm jöŋthök. Läi cït amääl, thɔ̈rɔ̈l, yak ku thɔ̈k aayeke mac. Aaye kɔcbiöök ke kacken gäm ca, rïŋ ku ka juëëc kɔ̈k.
*
Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän
thumb Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän (ŋic aya ke yee cɔɔl Yɔɔtwei de Anyanya ka Anyanya Tueeŋ, cë cäk ë rïn ke kɔc ëcë yɔɔtwei) aayee tɔŋ ë gɔl rɔt në run ë 1955 agut run ë 1972 në kam abaŋ ciɛɛm ë Thudän ku lɔŋ paguot ë Thudän, aake kɔr thɔ̈nybääny miirdïtic ku bïk nɛŋ miirkoorden kepɛ̈c. Abaŋ tïmëtïm raan aacë thou tɔŋic ruɔ̈ɔ̈n thiäär ku dhorou-yic, ku bɛ̈ɛ̈r ë tɔŋ alëu bï tɛ̈ɛ̈kic ë mëër kediäk: ajök tɔŋkoor, ku jɔl cɔɔl Anyanya, ku jɔl yaa Yɔ̈ɔ̈mlääunhom Dɔmbaai Paguot Thudän.
Raap
thumb Raap ee dhiɛ̈n de kaŋöök në kuat de noon yic.
Mɛ̈cthook juëc ke yee dhiɛ̈në aatɔ̈ në Authtralia, ku kɔ̈k në Apirika, Athia, Amerika ku tuur kɔ̈k tɔ̈ në Abäpdiɛt de Yindia kennë Abäpdiɛt de Päthïpik yiic.
Macthok töŋde aye puur bë nyïnke cam ku mɛ̈cthook kɔ̈ɔ̈k aaye kek looi ëke ye wɛl ke läi ye ke keek cam (kaŋöök ke wɛl ke läi), lan yenë keek puɔ̈ɔ̈r keek ka ye keek cɔk cil ke pɛ̈i në läk ke läi yiic. Yen aye puur/com në ɣäntuc në pinynhomageer ku ka cë dööc në ɣän juëc yiic. Raap atɔ̈ në kuatthi cɔl Parikoidïï (Paricoideae) ku në dhiɛ̈ndït cɔl Andropogonïï (Ardropogoneae) (mɛn ye dhiɛ̈ndït tök kenë bëëlëthukar).
Puɔ̈ɔ̈r ku ka ye keek looi në Yen
Macthok tök cɔl Sorghum bicolor, mɛn tɔ̈ në Apirika nɔŋ ɣöötnhïïm juëc ye keek puur thïn, yen athiek yic në pinynhom (mɛn ye cam ke ye nyïn ka kuïn), miɛ̈th de läi, yenë mɔ̈u looi ku jɔl yaa ka ye keek dɛ̈ɛ̈p në mac, ka juëc ke keek aaye yak ku atuɔ̈cdït guum, ku kaa thiek yiic në ɣän cïn dëŋdït, mɛn yee nyïnke yaa miɛ̈th töŋ yee aŋääŋ kenë kɔc cïï tɔ̈ në kɛɛl yiic pïïr. Kee ɣöötnhïïmkë aaye ka thiek yiic ke wɛl ke nyuäth de läi në ɣän juëc tuc ke Teropikic.
Sorghum bicolor ee miɛ̈th thiek yic ye cam në Apirika, Amerikacilic ku Paguot Athia ku kee “namba dhïc de rɛp ye keek puur në pinynhom yic.” Ɣöötnhïïm kɔ̈ɔ̈k ke Sorghum aalëu bïk yiic naŋ ka ke awuɔɔknɛ̈k tënɔŋ läi në raap të ŋoot kek ëke kën dït, ku të nɔŋ yen yak ka atuɔ̈cdït ke raap maŋöök aalëu bë yic naŋ ka ke wuɔɔknɛ̈k tɔ̈ nhial/dit nyin të cïï kek thök në dït.
Sorghum (Thorgɔ̈mdɛ̈ aye cɔl Noon de Johnson (Sorghum halapense) acïï kɔc ke puɔ̈ɔ̈r dhëraa de Amerika caal ke ye piny rum ku cop kaŋöök kɔ̈k wei ka nɛ̈k keek.
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Yinyëraan në pan Thudän
thumb Akut kɔ̈k yinyrëaan acï käjuëc gat piny yɔŋ kɔc ku känɛkkuat loi miir ë Thudän ruun juëëc cï bäk.
Të cït tënë 2009 yinyëraan acï luel wutmatic Amerika abaŋloi wut abï yic riel wic kɔc ë rɛɛc yinyëraan ë miir ë Thudän ku Akut Arab thaar cïn loŋ. Tëm ë kɔc awuɔcdït, agut nɔ̈k ë kɔcëtim cï riu kɔu ku kärɛc juëëc kɔk cïk loi.
Yaŋ ater cïk guïk
Taŋ tooŋ kam ë miir ë Thudän ku akut cï kɛɛc wei, miir ë Kartoum acï gol ë näk kɔl col, ye kë cɔl aya loon, kɔc col guup, cuen ye Darpor, Got, Nuba, Kordopan, kiir col Abiɛi, Beja, ku Nubia aloŋ ë parut ë Thudän, tɔŋ kënë kë cï bën bei thïn, ee lɔɔm ë diaar ë riel, thɛɛt thɛɛt ku näk kɔc col, ku cieec kë kɔc juëëc wei bɛɛi kënë yic, aye mɛk kë wär tënë tïmëtïm kerou ë ruon 2007 acï rot loi bï Thudän cɔl aye thɔ̈ŋ kekë Ruanda kɔc akut lëk. Wël juëëc acï luel lɔn cï miir ë Thudän luëk ë Nhialic ku bɛɛi juëëc cuony aya.
NɛknɛK ë kuat col pan ë Thudän
Tɔŋ theaar pan ë Thudän acï wäric ë raan cɔl Mukesh Kapila, wuotmatic pinynhom [United Nations] aruuk pan ë Thudän, kënë nɛknɛk ë kuat col wɛt cï miir ë Kartum Akut Arab thaar kë cïn loŋ guïk bïk kuat, col thuumnhïïm pan ë Thudän, të cït të cï Kapila ye luɛl thïn miir ë Thudän aŋic kë loi rot baai, ka acä Akut Arab thaar kë cïn loŋ raac nhom UN, aye thɔ̈ɔŋic lɔn na dë kë raan 300,000 acï nɔk kam ruon 2003 aɣet 2010.
Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän
Amatdɔ̈ɔ̈r cɔl Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän kääc në run ë 1972, ë yee kënë ëbɛ̈n aaye lööny bï ëbënëbën riäŋpuɔ̈n awën jɔk tɔŋ nyaai, ku yenka cë tɔŋ ë reu ë pamac ë Thudän bɛ̈n bɛ cɔ thäär në kam abaŋ parut Thudän ku lɔŋ paguot ë Thudän, mɛn ë gɔl rɔt në run ë 1983 agut run ë 2005. ëye kënë, yenë kaam de run ë 1955 agut run ë 2005 gam akölkɔ̈k ke yee tɔŋtök nuat, cî run kethiëër ku tök ë cïntɔŋ ke lɔ̈ŋ bë biɔ̈k kereu ke tɔŋ tekiic.
Yinyëraan në pan Thudän
NɛknɛK ë kuat col pan ë Thudän
Bekätakthook:!Main category
Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän
Bekätakthook:Paguot Thudän Bekätakthook:Thudän
Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016
thumb| Ɣondiër wakɔ̈u Pulse në 2006 Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016 ee aliäpdït acï rot looi të cɔl Pulse, rööt rot lööm ɣon määu ku ɣondiër wakɔ̈u Orlando, Florida. Ee acï rot looi 12 Pɛnëdhetem 2016. Kɔc juëc të war raan thädhiec, gut raan mut acï nöök ruöpic. Yen thoondït kɔc rot lööm mäkpiny pan Amerika weldöŋic. Kënë ee thöndït amäk piny pan Amerika ɣöön akol niin 11 Pɛnëdhoŋuan 2001. Raan ee mööc kɔc aye Omar Mir Seddique Mateen.
Aliäpdït
Aloŋ kɔc löŋbuoth cök, aye kuc enɛn ke kɔc ŋuöt kekë mööc Mateen eye caapuruk cɔl ku luël ɣɛn aye raan ISIS. Tëcit 2:00 riɛlic Mateen ecï mac muöcic ɣöndiër wakɔ̈u emuk dhaaŋ, dhaaŋcïïn ku mɛɛc kɔ̈k. Mateen acï bɛn bëi ku mööc ke rot këk apuruk ku ben dhuk ɣon ku lëë kɔc kuot nhïïm. Pulse acï gɛɛt Facebookic 2:09 ku luel läk aɣeer ku kätka.
Prantheth Bok
Prantheth Piöl Bol Bok yen ee dhiëth në Pɛnërou, 1979. Yen ee raan jiɛ̈ŋ de piny Paguot Thudän. Ee ya luaak në run ke thiɛ̈ɛ̈r ku kë tɔ̈ thïn ne yemɛɛn acë jääl në luɛɛk yic arɛ̈ɛ̈r pawut de Amerïka ke ye dugɛ̈ɛ̈r. Në 15 Pɛnëdhiëc, 1986, yen ee dɔm ku cɔk ye alony ke nɔŋ run ke dhorou në thaa yenë Laraab baai yɔ̈th në Nyamlel piny Paguot Thudän ɣɔn në aköl ke tɔŋbaai de rou në Kɛni ke kɔc.
Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016
Këcïtäk
Bekätakthook:!Main category
Prantheth Bok
Bok apïïr në mac yic në run ke thiɛ̈ɛ̈r ke kën kɛtwei në Kurdupan, Thudän, ke kuany cäth cök ben lɔ pawut Amerïka në kuëër Kairö Eijep.
Bok ee konyë në kɔc nɔŋ cieeŋ wääc yiic ku gɛm ciɛ̈nhde ke bë yen (cɔk läunhom) luɔ̈nybei. Jɔ̈k de cänh de bëi, Pawut de Amerïka ee konyë në raan töŋ de biäk parut de Thudän ye Muthlim kenë paande në kë yen e gam ke pïïr luɛɛk arac ku gɛ̈m waragɛ̈ŋ ben cath në Truŋbil lɔ Khartoum. Naa ɣeet Khartoum, go Bok kuany në raantöŋ de jiɛ̈ɛ̈ŋ ku jɔl yaa kɔc kɔ̈k ke Pur, ku jääl de lɔ Pawut Amatnhom de Amerïka ee cuɛtë piny në kɔc ke Kanitha de Lutheran. Ku raan tueeŋ cë kan yök në Pawut Amatnhom ee ye raan ë kat në tɔŋ de Thomalia man ë kony yen bë lɔ nyuɔ̈ɔ̈c Pargo, piny Paruël Dakota.
Tɔɔŋkuel
thumb Tɔɔŋkuel anyiköt cäthatïïp ŋiëëckäŋ ë daiyiim cï raan cɔl George Lucas looi. Cäthatïïp kadhorou aacï kɔc akut ë luɔi gam aɣeer ke cɔl Lucasfilm Ltd. Ruɔ̈nbuɔt 1950 toc, ku tek piny United International Pictures.
Tɔɔŋkuel aake cï nhiaar apɛidït ë rin tɔ̈ athör Tɔɔŋkuel thïn, video games, television shows, toys, ku kajuëc kɔ̈k. Keek aake cï nhiaar aya bïkke lär aadieer thïn ku nyooth atïïpcath raan cɔl John Williams.
Kek atïïpcath kä, wënh cït raan ye cɔl droids, cï thoŋ Dïŋlïth nyaii (wɛ̈tde yic acït raan), cɔk alɔŋ cïï kajuëc keyiic röt nyuɔɔth ke cï raan. Kaam kɛ̈c dït ku ariɔ̈cdït aatïïpcath a riɛl paal luɔ̈ɔ̈i bï kek kuat abatäu këriëëc ëbɛ̈n tɛm.
Maikel Jakthon
thumb Maikel Jakthon (Pɛnëbɛ̈t 29, 1958 - Penëdhetem 25, 2009) ee ye raankët Amërika, magɔ̈tdiɛt, maguirwëëth de akuutëdiɛt, adiër, maguirëdiër, ku keluɔicuɔt yen ariäŋtiön aŋicbëtɛɛm ku tiambëtɛɛm käthɛɛric. Eeye cɔl Muɔrŋaknhom de Pop. Ee aŋic pinynhom ëbɛ̈n në cieŋ kɔ̈k në runthiäär ŋuan ku täkac.
Tɔɔŋkuel
Riel
Abatäu cï looi riɛl, ku ee ciɛ̈t yath ë dhɔ̈l kɔ̈k. Aye gam lɔn nadë ke riɛl kënë ee kat kë pïric. Wël raan cɔl Obi-Wan Kenobi: "Riɛl kënë yen ee ran cɔl Jedaai yiëk riɛlde (Jedaai akut käpïr ë Riɛl luɔɔi ku bïk dɔ̈ɔ̈r, rëërpath tënë kɔc, piinynhom ku ciɛɛŋiic. Ee laar riɛl cï kuat käpïr cak. Ee ɣo kuɔ̈mpiny, rëët ɣoyiic, ku mɛt kuɛl yiic ëbɛ̈n."
Prantheth Bok
Bekätakthook:!Main category
Maikel Jakthon
Jakthon acë jɔk nyuɔ̈th kɔc nhiim kekë määthkedïït Jakï, Tïto, Jɛ̈rmën, ku Mälon në Jakthon 5 1964ic. Në 1971, go luɔiciɛŋ yetök jɔ̈k. Yen acë akutëdiɛt yee ɣɔɔcbëtɛɛm käthɛɛric looi, ye cɔl Thriller, në 1982,  ye nɔŋiic diɛt aŋic “Beat it" ku “Billie Jean”. Acë abëk 110 tïmëtïm ɣaac Pinynhom ëbɛ̈n. Akuutëdiɛt ë Jakthon, nɔŋiic Off the Wall (1979), Bad (1987), Dangerous (1991) ku HIStory, Past, Present and Future, Book I (1995), aa kuɛn aya tök kaam akuutëdiɛt ɣɔɔcbëtɛɛm Pinynhom. Acë akutëdiɛt de tënëdöm akär ɣaac, ye cɔl Invincible, në 2001. Rin thïmcäthatïïp de tiöndhëëŋ ku lɔ̈ɔ̈r në kɔcdaai tueŋ, acë ŋic ë diërderot. Jakthon aye tak rin möckɔcdït ku jɔ̈ɔ̈kdemɔ̈ɔ̈c në juɛ̈rëwëu de lonëmiɔ̈c tënë kɔc de agɛ̈tnyin. Jakthon acë pinynhom caath tënë leerëɣäänguir ye thiek piuɔ̈nëpathde.
Kuɛrëyor
thumb thumb Kuɛrëyor aye looi të cïn yen dëŋ piɛɛth tueny, ka kɔc aayee piu juak käcïpuric bë kek kony bïk dït. Piiu ke kuɛrëyor alëu bï gɛ̈ɛ̈rbei wɛ̈ric cït man kiɛɛr, bɛɛr käŋpinynhom, bɛɛr yee cïk në dir, ka në yïïth, tëdɛ̈t bë cɔk kuër lɔ dumiic në riɛl de miitpiny arölnëpiu-yic ka laldïtic.
Tɔɔŋkuel
Riel
Kɔc lëu bïk Riɛl mac kenhïïm aala riɛl kɔ̈k, raan kɔc kuɛɛn nhïïm, käŋ liɔɔp ë täk, ku meek kë bï rot looi. Të kum yïn yïnyin ku boric, ke yïn ayök Riɛl ke cath yïguɔ̈p.
Wet
thumb thumb thumb Wet aye rin amatnhom de wet yennë kerou ke thuëëc/riäŋ në kɔɔi/dön kornyin ka nyïn kal/thuöŋ cïkke wec piiny ke cïkke roor në timkɔu ka ɣän kɔk raan ë thuëëc arët bë kake raan thuëëc kennë yen jot ëbɛ̈n ke biäkden yen wet kennë acë thuëëc në thuëëc kuötic në ruön buot juëc në Pinynhom.
Kuɛrëyor
Kuɛɛt ke Kuɛrëyor
Piiu ke kuɛrëyor alëu bï piɔɔk në käcïpuric në mïwërpiu yee pilic looi bë piiu wɛɛrbei, tëdɛ̈t në aröök. Në kuɛrëyor de wër, piiu aye pik në arölnëpiu lɔ mïwërpiu yee tɔ̈ɔ̈u në ɣɔn juac domic. Kuɛrëyor de ciɛlwic (në mïwërpiu yee rotwiic) ee kuandɛ̈t de kuɛrëyor. Në kuɛrëyordethuat (yor yee pïu thuat ë dep-dep), piu ayee ɣäth lɔ käcïpur në arölnëpiu ke adhuum.
Kuat Bari
thumb|Kuat Bari ([[Ethiopia)]] thumb Kuat Bari aaye kuat de akut de Kɔcënailkɔ̈u (Nilotic) ciëŋ piny Paguot Thudän, cït man tɔ̈ keek në biäk de parut Uganda. Kuat Bari aaye jam në thoŋ de Bari ke ye thoŋde manden, man tɔ̈ në thook ke Kiir-Piɛnyliɛɛt yiic.
Piööckatɔɔr
thumb Piööckatɔɔr (physics) ee këër ë piööc ë nyïnyëkäŋ yenë riil juëc piɔ̈ɔ̈c kenë luɔɔiden, ku të ciëŋ ë thïn. Piööckatɔɔr yam ee tɛ̈ktɛ̈k määt kedhiɛ të cït lööŋ kaŋuan cë kek eke thöŋ, ku rëër cëmande (cëriɛl, rɛkrɛk, thiööŋ, ku thöŋ).
Kuɛrëyor
Kuɛɛt ke Kuɛrëyor
Në dhöl de tiɔpnom, pïu alëu bë kuër në tiɔpnom në laldïtic tëdɛ̈t arölnëpiu-yic. Në dhöl de mukciɛɛŋthɛɛr, pïu alëu bë kuër në tiɔpnom domic ëbɛ̈n, lakin kuɛrëyordethuat ayee wo kony buk pïu cɔk lɔ në mei ke käcïpuric ku lïïm cök, ku kënë ayee pïu lik arët cɔk lɔwei në tiɔpic të thööŋ̈ë yen ke kuɛr kɔ̈k yenëke duum yor thïn. Kuɛrëyor në tiɔpnomcök ayee cɔk nyinëpïu lɔnhial, ee rin ku meei ke këcïpur lëu bë ye dööt, ku piu lik aa puorwei.
Ebuɔla
thumb Ebuɔla ee kɔ̈m awɔɔk rac apɛi. Ee watëriɛm bɛ̈ɛ̈i guɔpic lɔŋ thïn ku aɣeer ku atuɔ̈c cɔl Ebuɔla. Abaŋ ë raan thiäär tuany Ebuɔla, tëcït tënë abaŋ akuënciɛlic aathou. Awuɔɔk Ebuɔla aayiic ŋuan lëukë bïk tuaany bɛ̈ɛ̈i. Awuɔɔk ee kɔŋ yök Thudän. Atɔ̈u pan Apirïka, acï rot lac looi pan Yurop ku Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka. thumb|upright
Dhöl wuɔɔk
Awuɔɔk ke Ebuɔla ee kɔc yiëk tuaany rɛ̈ɛ̈r riɛmic ku lëulëëu kɔ̈k, kätiɔp tɔ̈ läi kɔk cie kɔc ke cïï ke näk. Aye kɔcŋickäŋ tak lɔn nadë ke läi ye awuɔɔk pïr thïn apɛi aayïï agɔk ku agɔ̈rnyaaŋ ëcam ë mïth ë tiim. Të jɛk kɔc läi laguɔ̈p awuɔɔk, tɛ̈dë ke ye kätiɔp bɛ̈n bei läigup. Ka lëu bïk wuɔɔi, tuany Ebyɔla.
Awuɔɔk Ebuɔla acïï lëu bï yök aliiric, tɛ̈dë ba rot thiäk kɔc tuany. Awuɔɔk ee cath lëulëëu ŋiic bï la kɔc gup. Kënë, aye nyuɔɔth lɔn Ebuɔla alëu bï yök jäŋ riɛm raan tuany, luɛɛth, athuɔ̈ɔ̈r, tɛc ë moc, ciith, ŋök, tɛ̈dë ke ye tuc bɛ̈nbei raan tuany guɔ̈p.
Të këc raan thou atuaany kënë, ka lëu bï ŋuɔ̈t wöny kɔc tuaany dhöt ëtɔ̈c ë pɛ̈i karou cï atuaany kɔ̈ɔ̈c. Kënë ee wɛ̈t lëu awuɔɔk ke ŋoot lɛc ë moc yiic lɛu bär kɔ̈u.
Bekätakthook:Tuany
Tɔɔŋkuel
Riel
Bekätakthook:!Main category
Wet
Rin kë aye rinke wet yekke thuɛ̈ɛ̈c në yë thuëëcë ku ka cïn wet cï week thok. Kɔk nyic keek në wetice (mancala Dïŋlïthic).
Acak yaa man nɔŋ yen rin wär buɔt kabɛt (800) ke rin ke wet thɛɛr ke rin kɔk ayekke nyic ëke rin ke ye wet tɔ̈ŋ ë ku rin kɔk aya aye rin ke wet wääc ka cït buɔt ka rou ke thuëëc jöt acikke ciɛl.
Amatnom de thuëëc de wet
Wet juëc ke tökkurou aye lɔ mat në thuëëc yennë ke thuëëc, kɔc ye thuëëc aye thuëëc jɔɔk në tɛɛn de cin nyic thok de kɔi cëke week thok cït mɛn de ye thuëëc töktök në thuöŋke thuëëc ka tim cë ɣöör. Raan ye thuëëc ee koi/dön kornyin kuen benke thuëëc wat, bɛ̈n de thuëëc anɔŋic nyiɛi de kɔi ëbɛ̈n në thuŋic ciirde nyïn thuɔɔŋic ëke kuany ke cök, ku tiëm ëbɛ̈n të cïn kake raan thuëëc ke yin lööm kedhie në tim cë ɣoor kɔu yic cɔk yaa mɛn wɛɛcë kathii në thuëëc ke amatnhom de mäny de kɔu den ëke matnhïïm.
Gäärthɛɛr de Timbuktu
thumb Gäärthɛɛr de Timbuktu ayeke rin ke käjuëc ë wëlthɛɛr riliic cï keek gɔ̈ɔ̈r thɛɛr, ku acï keek tɔ̈ɔ̈u tëden ë röt, në kë cït ruɔ̈nbot paan ë Timbuktu ë Mali. Ku ka cï keek kuɔ̈ɔ̈tic ë gäärthɛɛr adekï yiic gäärde tëëtdhuëŋ, ku wal, ku ŋiëcwël, ku piööcŋickäŋ, ku athör juëc ke Kuran cie lëu ë ɣɔ̈ɔ̈c. Ku kuën de gäärthɛɛr cï ke määtiic kuënden acï thɔ̈ɔ̈ŋ abï ɣet 700,000.
Wet
Amatnom de thuëëc de wet
Bekätakthook:!Main category
Bïtha de Paguot Thudän
thumb thumb Abukeeny bɔ̈ Paguot Thudän aadhilke gäm bïtha ɣön töŋ amacmääth të cïï kek kɔc Paguot Thudän tëdä kebɔ̈ pactööŋda ë pamaac ye kɔcken yiëk bïtha bɛ̈ndenic.
Kil
Kil ee läidhiethëmïth [mammal]. Yen anɔŋ muɔɔt [toes] kediäk, muɔtdït në ciɛlic ku muɔɔt kor kerou. Kil ayee kuat tök keyik akaja, maguar, kacigo, ku tapir. Ee koolë anɔŋ mɛ̈cthok kil kedhiëc, ku wäärthɛɛric, anɔŋ mɛ̈cthok kɔ̈k. Në mɛ̈cthok kedhiëc ye anɔŋic ee koolë, mɛ̈cthok kerou aa tɔ̈ Aprika ku mɛ̈cthok kediäk aa tɔ̈ Paguot Asia.
Piööcëkuɛ̈nnhom
thumb Piööcëkuɛ̈nnhom (psychology) ee piööc ë kë bïï tak, ku ciɛɛŋ yen ee löŋ ye kɔc luui cë gɔ̈t bë kɔc yaa wɛ̈ɛ̈t, nɔŋic piööc ë käŋ ku piööcë luɔi ku ciɛɛŋ yenhom tak. Piööcëkuɛ̈nnhom ee luui ke raan ku na akööl kɔ̈k ka lui ke läi. Nëŋu piööcëkuɛ̈nnhom arilic bïï piɔ̈ɔ̈c ëbɛ̈n. Dupiööc piööcëkuɛ̈nnhom aaye ɣän kor kuɛ̈ny bei akööl kɔ̈k. Piööcëkuɛ̈nënhom athöŋ ke kɔ̈k ë ɣän ë luɔi ëkë liɛ̈ɛ̈p kek. Kɔ̈k ë kek ë kääk aapiööc ë wal ë pial ë guɔ̈p, kuɛ̈nënhom ë ciɛɛŋ ë läi, makuɛ̈n piööc ë nyïny ë käŋ, ku piööc ë thuɔ̈k. Ran ë kek ë kääk looi akölköl, ku ye ke göör cök, aye cɔl dupiöny ë kuɛ̈nënhom, ku aye mat ke kɔc, ciɛɛŋ, nyiɛ̈ɛ̈c, dupiööc ë nyiɛ̈ɛ̈c ë kaŋ. Dupiööc ë kuɛ̈nënhom aacïk them bïk deet, të ye tɛ̈kënhom luui thïn tënë raantök ku ciɛɛŋ akuut keek aaye käk ë luɔi ë pirnhom göör cök kekë piööc ë luɔi ë pïr cäth ë luɔi ë nyiɛ̈ɛ̈c ku ciɛɛŋ.
Kër
Piööcëkuɛ̈nnhom acïï tɛ̈ɛ̈kic abëk kor cɔɔl kër, Keek aaye jam ëkäk ë jɔ̈k ë piööcëkuɛ̈nënhom, ku aaye kë them bïk käk ë thiëc akuut dɛ̈ dhuk nhïïm të ye kɔc tɛk thïn.
Kër kɔ̈k kë piööcëkuɛ̈nënhom ye piööc aakïïk:
Bekätakthook:!Main category Bekätakthook:Piööcëkuɛ̈nnhom
Bïtha de Paguot Thudän
Nyooth kä cekic
Në pɛi thiɛ̈rkutök 2011, acï lueel lɔn cï Paguot Thudän bïtha buɔɔt yaa gäm kɔc Ithiöpia në költök. E pɛi thiɛ̈rkurou ruɔ̈n 2011 ke kɔc ë thäi lui Paguot Thudän thiëcke bïk rinken bɛn gɔ̈t tënë akut amacmääth bïk thaany bïtha yök. Në pɛi ŋuan ruɔ̈n 2012 acï Paguot Thudän caal lɔn bï kɔc Thudän la tueŋ gɛ̈t ɣɔ̈t bïtha bï la thök de pɛi thiɛ̈r, ayedɛ̈t acï Thudän jɔɔk bï kɔc ke Paguot Thudän tïŋ ye kɔc ë thäi lɔŋ gɛm bïtha. Dɛ̈t aya, ye pen töŋic, acï lueel aya lɔn kɔc thäi lui pamaic aake wïcke bïk $50 (dolar) yaa cuat piny ë pɛi ke ye këden bïtha.
Miök
thumb Miök luɛɛlde ee kuduk kɔ̈c kɔ̈u. Në nyindhiɛ, miök acie liääp kennë piu. Miöök juïc aaye looi në nyïn ke tiim ku wal ku kaa yennë ke mïïth thaal. Tiim kɔ̈k ku wal piny de Apirïka aanɔŋ nyïn ke yiic miöök yennë kɔc ke luui cït miök de aköt, miök de anyuɔl, miɔ̈k de rak, miök de tɔŋpiiny/atɔm, akuɛm, akɔlgaak.1950
Pawut Lol
Pawut Lol|thumb|250px|right Pawut Lol, Lol ee pawun töŋ ë Paguot Thudän kathiɛ̈roukubɛ̈t (28) wäär cii bɛ̈ny Kiir yam akölërou, ruɔ̈n tiim kaarou kuthiärkudhiëc penëthiɛ̈r 2/Kön/2015. Pawut Lol atɔ̈ lɔ̈k ë Bahr el Ghadhal abaŋë parutcuɔl ë Paguot Thudän. Pawut Lol athiök kepan yee cɔɔl Paankɔc Ciɛl de Aprika abaŋë pacuɔl, Thudän abaŋë parut, pawut Awiel abaŋë pabak, ku pawut Wau abaŋë paguotbak.
Bïtha de Paguot Thudän
Gɛmde bïtha ë bɛ̈nic
Bïtha ë bɛnic aye gäm kɔc muk anyuth manh ë baai (ID card) ye gam Amatnhom Kocpinynhom [United Nations] cï kɔc ɣön amacmääth de luɔi Paguot Thudän tïŋ.
Piööcëthook
thumb Piööcëthook (linguistics) ee piööc de thook. Kɔc ee thook kueen ayeke cɔɔl an dupiööc ke thook. Piööcëthook anɔŋ biäk kadhic: wëëtderöl (phonology), piööcdewël (morphology), piööcdewëlcïnuet (syntax), piööcdewëlyekeyökiic (semantics), ku piööc de wël cïe lueel (pragmatics) cïtman na lueel raan an, yen cï cɔk nɔk, go raan däŋ rɔt jɔt ku miɔɔn raan cï cɔk nɔk në kuin, yen ee raanë acï jac yokic.
Kuat Bari
Caaric
Kuat Bari në Kiir kɔ̈u aaye rëër tëtök ëke ye pur. Keek aciëŋ në ɣän läu yiic në Kiir kɔ̈u ku agut meel ke 40 në biäk ciɛ̈ɛ̈n ku tueŋ de Kiir. Maacëkäŋ (jiɛk) de Bari atɔ̈ në ka ye keek puur yiic bë keek tɔ̈ɔ̈u ku läi ye keek mac (ɣɔ̈k ku thök). Keek aaye ke mu ëke ye mïïthken, ku ke tɔ̈ thïn ëyadɛ̈ akut jiɛkden yïk ke wën yök. Mɛ̈ny de läi athiekic nëŋö aaye gam në thïïk ku yai ka köt de röt ku jɔl yaa thuɔɔu, ka kapiɛɛth kɔ̈k ke pïïr ëka ɣoocë keek në wëu.
Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk)
thumb|Kuat Bɛ̈ɛ̈r (1936) Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk) aaye akut de koc ke Luo ciëŋ piny Ciɛɛm de Thudän në biäk tueeŋ de Kiir thiääk kenë kaldït de Malakal. ɣɔn aŋoot tɔŋ de rou baar në kɛm ke kɔc. Eyadë bɛ̈ɛ̈r ee cieŋ në bɛ̈nthïï tɔ̈ në kiir Thobat yɔu në biäk parut, yenë Kiir rɔ̈m thïn kenë Doleib ɣill paan thiekic de wɛ̈t de Nhialic. Doleib ɣill paan de wɛ̈t de Nhialic acë dɔ̈kic ɣɔn cenë Nuɛ̈ɛ̈r Apuruk ɣer Militia ye cɔɔl Jech Mabor ka kɔcroor ke Riek Machar Doleib Kuɔ̈m Piny ku Cuɛ̈ny kë paan de Culluk, peckë këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n de Bɛ̈ɛ̈r në run de 1987, 1997, 2013, ku 2014 ke ye luɔɔi de kɔcroor ke Riek Machar.
Wɛ̈tmääc
thumb Wɛ̈tmääc pamac (ka pawut) ee wɛ̈tcïgɔ̈t ë lɔ̈ŋ man cë kɔc lɛ̈k apath thïn tɛ̈ bë miir dhil luui. Aye lueel tënë kɔc tɛ̈ bï bääny yaa kuany thïn ku kaam ye kek ceŋ keluimiiric, ku tɛ̈ bï lööŋ yam looi ku lööŋ thɛɛr waaric, ku ye kuat kɔc yinda bï yaa cuɛ̈t bïk bääny yaa kuany, ku lööŋyith kɔ̈k ŋu bï yaa ŋuun, ku tɛ̈ ye wɛ̈tmääc lëu bî kɔc waaric.
Acolï
thumb Acolï ee biääk de Kɔcënailkɔ̈u (Nilotic), tɔ̈ lɔŋ pacuɔl në biäk de Pabak Ekuatoria ku kaa ye jam në thoŋ Acolï. Yen, ee thööŋë në (2013) në ruɔ̈n biänabuur rou ku thiɛ̈ɛ̈rkudiäk ke kee nɔŋ cin këcït 60,000 (biänabuur thiɛ̈rdhetem) në Thouth Thudän, ku 1.6(biänabuur thiɛ̈rnyɛɛny thiɛ̈ɛ̈r) mïliön në Uganda. Acolïi aacïï wëlbääny (politikol) ke rɔt jɔt ënɔŋ bäny muk në Rwodï man ë bɔ̈bei dhïn tök në mɛ̈c muk bɛ̈i juiëc nɔŋ yiic dhiɛ̈n wääc. Rwodï ee ciɛɛŋ de riɛɛr de Nhialic gam, ku gël në kɔc ŋuɛ̈n ke  kanthol, ku dhïn; në kanthol looinyin (atoc) lëu bë tɔ̈ ë kɛm ke dhiɛ̈n. Ajuiɛɛr ee bɛ̈n në Akutnom de ciɛɛŋdïtic ku kɔc cïï tɔ̈ në ciɛɛŋdïtic ëya ku tɛ̈ŋ de kuɛt/ bääny. Piny de Acolï, nyic ke ŋom Kwaro, ee adööc de baai ëbɛ̈n. Kɔc aalëu bïk piny ceŋ të ye kɔc ka ke paanë, dhïn ka macthok.
Piööckatɔɔr
Tɛ̈t
Ka yuïc bïï jäl mat ke kajiɛɛmë kaŋuankɛ̈, anɔŋ kɔ̈k kadiäk anɔŋ, mol, ke ye këjiɛɛm ë käŋ lɔ jiɛ̈k, kandel yen ee riɛldït ë mer them (riɛl de ɣɛɛr) ku kelbin, ke jiɛɛmë de thööŋë atuɔ̈c ku liɛr.
Thudän
Thudän ee pan de bɛi ke Apirïka. Rin adööcke Thudän, ka yee pan e kɔc ke Thudän. Genamatnhöm de kee Kartum.
Riëk Macär
thumb|right|Riëk Macär Riëk Macär Teny Dhurgon ee dhiëth në run 1953 ku yen aŋiɛcwëlëbääny ë Paguot Thudän cï kän luui keye bɛ̈ny lɔ ë Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cök gol ɣɔn yök baai nhomlääu ë run 2011 agut nyiɛɛi ë run 2013. Ee kaam de Pɛnëŋuan ku Pɛnëdhorou 2016 Macär acï bɛɛr luui ke e bɛ̈ny tueŋ de rou lɔ ë Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cök emanë aŋaar akut kɔc reec Thälpä Kiir cɔl SPLM/IO.
Wït jööt yuït
thumb thumb Wït ee ariäŋ nhiɛr muɔŋjäŋ aye yɔ̈ɔ̈m cï raan deen tiɛm ayääŋ jɔt. Wït ee riäŋ tööŋ ë raan gɔp cïmënë pätic ku pïïr, wïtpiny ku nyucic ku neerkok ku pɛcic. Ku thuec aaye looi ɣɔ̈ɔ̈n miɛt puɔ̈u-yic, ku aye wëër yic aya. Wït awëër riɛl guop ë kaam kɔc karou (ku kɔc juëc) kɔc wëër aake ye yaa raan ye wek pööl. Yen wën aye them bï tiäm yök. Yeen anɔŋ dhɛ̈ɛ̈l juëc lääu yiic ku lööŋ juëciic ku kathɛɛr ë kɔc ku dhɛ̈ɛ̈l yam. Tëët aa yääŋ acï mat ke tëët toŋiic ye looi ë cïn ke cïn juëër ë apuruuk-iic.
YouTube
thumb|YouTube thumb YouTube ee dɛɛië amatnom ɣɔ̈nkenuëët yee kɔc jɔtnhial, ŋëmkë, ku rɔmkë dɛɛiëke. Dɛɛiëke aalëu bï ke them, ku thɛɛ cennëke dɛɛië ɣoi aaye tääu në biäk. Ëmɛɛn, wënhcaath (akut göörë wël) yen anɔŋ youtube ku ye luɔ̈ɔ̈i. Dɛɛiëke kith yiic aa lëu bïke tääu ë ɣɔ̈nkenuëët yiic. Youtube agɔl në pɛɛi de rou ye cɔl Kol, 15 2005 në kɔc keediäk ëke kɔn luui në Paypal.
Acolï
Bekätakthook:Uganda Bekätakthook:Thäi
Riëk Macär
Macär anɔŋ Madholëpiööccïthök ajuiɛɛrbaric ë luɔi ë käŋ cï yök në run 1984 ku jɔl rot mat akut ë luɛl de baai ë ThouthThudän ë cɔl APLAM/A në aköl de toŋ de rou Paan ë Thudän kaam run 1983–2015. Riëk acï bɛ̈n kɛ̈ɛ̈k kenë bɛ̈ny ŋär akut de luɛl baai ë Thudän (SLPM/A) Jɔn Gäräŋ në run 1991 ku looi akut de peei ee cɔl SPLM/A Mathir. Na ye run 1997, ke Riëk Macär loi amat kenë miir de Thudän ku jɔl bɛ̈n keye bɛ̈nykony rem de toŋ de miir yee cɔl SSDF. Na ye run 2000 ke jiɛl ë rem de tɔŋ de Thudänic ku looi akut de peei yee cɔl SPDF, na ye run 2002 ke mɛt rot në SPLA yic ku ye bɛ̈nydïït de rɛm. Na ɣon acï Jɔn Gäräŋ thou në Pɛnëdhorou 2005, ke Riëk Macär bɔ̈ keye bɛ̈ny de rou de Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cï week peei.
Piööckatɔɔr
Tɛ̈t
Piööckatɔɔr ee piööc të ye käŋ ciɛɛth thïn ku riɛl ye ke caath cëmënë dac kat ku dac lɔɔc aaye looi të di piööckatɔɔr bë ke nyuɔɔth të ye kek ciɛɛth thïn ayɛ. Kɔc ë piööckatɔɔr aaye piööc ë riɛl ë miɛ̈t, manyëwëëth, riɛlëpïk ku miɛ̈t, ku riɛl käŋ muk kedhiɛ.
Riëk Macär
Tëëtden tueŋ
Riëk Macär Teny Dhurgon ee dhiëth paan col Lɛɛr, në Pawut de Unity në run 1953, ee dhɔ̈ŋ 26 ë Bɛ̈nybaai de Ayöt ku Lɛɛr. Ee bïï nhial keye raan ë luäŋ de Nhialic cɔl Prethbaaitïrɛn. Macär ee raan dhiënh cɔl Dok në Nuɛ̈ric. Acï tëët piööc ɣöndïït ë gäär Kärtum ku jɔl Madholpiööccïthïk de ŋiɛcwël ku ajuiɛrbaric ë luɔi ë käŋ la yök ɣöndïït ë gäär cɔl Bradford në run 1984.
Piööckatɔɔr
Tɛ̈t
Bekätakthook:!Main category
Rɔu
thumb thumb Rɔu ee ländhiethëmïth dït tɔ̈ Apirïka ye lac nyuäth ë wal. Ee töŋ de mɛ̈cthok ye-yic rou ke kuɛɛt ke Hippopotamidae-yic ŋuɔt ke kek pïïr ee koolë. Macthok dɛ̈t ee rɔn makurciek. Thëm ë rɔu ee 3,000-6,000 kg, ku yen ee ländhiethëmïthpiny de diäk dïtarëët në theemë, në akɔ̈ɔ̈n ku kil ɣer cök. Rɔn ë Yijip akoor në röth kɔ̈k. Rɔu ee länmuotmarou [artiodactyl, hooved animal with an even number of toes) thiekbëtɛɛm aya.
Wït jööt yuït
Kathɛɛr
Jööt ee tɔŋ ë rot nyuɔth ë toŋtoŋ thɛɛr 15, 000 ë nyooth ë ɣäär cï giit Pan Parantha. Kɔc Babilon ku Yijip acï kɔc yuɛ̈t thɔ̈ɔ̈ŋ gueeŋgueeŋ ë panykɔ̈u aye nyuɔɔth agut pööl riäŋ akölë. Athör cï gɔ̈t thɛɛr ë riäŋ të mec tënë kɔc thɛɛr Indian Vedas. Ku ka tɔ̈ athör Iliadic ku Homer acï thɔ̈r ë tɔŋ Turujan ë ruon thiärkudiäk ku thiätkurou ë ruon buɔɔtic aŋööt këc Yecu Keritho dhiëth. Aye wel cï thok Pan Indian nyooth tɔ̈ athör cɔl Ramayana ku Mahabharata ë tëët toŋ ku wït atɔ̈ thïn. Tënë koc thɛɛr Girith wït aloŋ abaŋdït pïïr kɔckenic ku ciɛɛŋdendic. Weer wïtwït acï kɔc rot ye ŋuän ɣɔn juëc yic aye looi ke pol thɛɛr tuuk Olimpik. Roman thɛɛr acï nyɛɛi apɛi yuït Girith, ku acï käjuëc ciek kek rot ye ŋuän nyääi thïn.
Rɔu
Rɔu ee län ë pïuiic abak—nacɔk aa mɛn yen lac cieŋ aɣer, ke kaamdït aye looi wɛ̈riic ku baauiic të yennë thön yeke dun ë ŋuut ku mïthken ŋɔ̈ɔ̈r ë ŋuɛ̈ɛ̈ŋ nɔŋic 5 agut 30. Në akölic, ke kek ye tɔ̈ në pïuiic ka në tiɔ̈kic agokï gup liɛɛr. Kek aa dhiëth mïth ke röth në pïuiic ëya. Na ye nyianyaköl, ke keek aabɛ̈n bei në pïuiic bïk lɔ nyuäth wal. Röth aawic ke bïk loŋ pïuiic ëtök, lakin keek aa nhiarkë bïk lɔ nyuäth kepɛ̈c.
Kil
Läi de kuatëkil aa lääiënyuäth, aa dït apɛi (kil ee tök në lääiënyuäth dïtbëtɛɛm, ku athiek ë kil mɛ̈cthok ëbɛ̈n alëu be yaa 1000kg ku tëkac), anɔŋ guop biɔ̈ŋ dhil kecit (1.5–5 thm [centimeter]), looi në mɛ̈tmɛ̈tic kolajen [collagen], ku nyith thiin (400–600g) në läidhiethëmïth dïtic, ku tuŋ dït. Kek aa lac nyuäth yäär, lakin të lëu rɔt, aalëu bïk miëth ril cam ku waac yänydenic. Mɛ̈cthok ë kil në Apirïka acïn thok lec tueŋ, ku ee miëth tet yethook; kënë acïï cït läi kɔ̈k kuatdenic.
Rɔu
Rɔu ee lac cɔl läŋ töŋde läi racbëtɛɛm në Apirïka. Röth aa ŋeeny arët tënë kɔc, ku aaye kɔc lac kaaŋ në riëthiic wïïr ku aɣer, nëpath të cin wɛ̈t. Ŋeeny de rɔu kënnë ee bɛ̈n të cï kɔc röth cuɔt arët në dɛɛuken lɔ̈m. Röth aaye mïthken gël arët, ku aaye lac riɔ̈ɔ̈c  lɔn bï kɔc akɛ̈ɛ̈lken nyɔ̈ɔ̈k.
Bekätakthook:Län
Kuɛrëyor
Käbëtuɔ̈lthïn
Kuɛrëyor acɔk tueŋ në kuendït cil në domtɔ̈ŋë, tëdɛ̈t acɔk këcïpur cil në mëi-yic. Cinde atɔ̈ nhial, ku adhil bï loi ke kɔc cë kepuɔ̈ɔ̈th täupiny ku bïk dïk ë ŋic lɔn bï kuɔny bë bɛ̈n bei thïn, në kë bë kacïpur keyiic juak, dït tënë cin bë lɔ në juër ku luoi de kuɛrëyor yam bï bɛ̈ɛ̈yë.
Kuat Bari
Caaric
Në nyindhia pïïr Bari atɔ̈ (në riääkic) ke cë nhiaac. Në ye mɛɛn ciɛɛŋ jöt rɔɔk acë pinyden lööm ku cieeŋkɔ̈k wääc liɛ̈ɛ̈p keek nhïïm cë bɛ̈n në pïïrdenic.
Kuɛrëyor
Käbëtuɔ̈lthïn
Bekätakthook:!Main category
Kil
Kɔc aa kiɛl nök rin tuuŋken. Tuŋ ë kil aye ɣaac ku ɣɔɔc thuŋcolic, ku ayee looi në ceŋceŋ kɔ̈k keye kene dhëŋ ku wal ë mukciɛɛŋthɛɛr [traditional]. Asia Pabak ee thuuk dïtbëtɛɛm në tuuŋ ë kiɛl. Theemic, cin de tuuŋ ë kil athöŋ ke cin de mïlaŋ thuukcolic. Kɔc aa tuuŋ kil guur ku camkï abiik, rin yekeke tak ku gam lɔn bïï yen tuanytuany nyai. Tuuŋ aa looi në keratin, ee wëëth tök ye nhiɛ̈m looi kekë riöp. Mɛ̈cthok kerou de Apirïka ku këde Sumatra anɔŋ tuuŋ kerou, ku kil de India ku këde Java anɔŋ tuŋ tök. Akut Pinyëbɛ̈n bë Käŋpinynhom Kony, ayeke luel lɔn mɛ̈cthok kil kadiäk aa awicthum [endangered] apɛi, ku aa wic bïï ke tiit tënë ajooŋ ee yiep läi.
Thudän
Nyïny ë piny
Thudän arɔm akeu ke Ijip në baŋ lɔ parut, wärdït Thith në baŋ lɔ parutbak, Eritrea ku Ethiopia në baŋ lɔ parut, Cam Thudän në baŋ paguot, Central African Republic në baŋ paguotcuɔl, Cad baŋ lɔ pacuɔl, ku Libya në baŋ parutcuɔl.
Cad
Cad (ku yen ayee cɔl Paankɔc ke Cad në kuerëtueny) ayee pamac cïnadɛ̈kdiɛt tɔ̈u në Apirïka ciɛlic. Genamaatnhomde ayee cɔl N'Djamena. Yen ecï Poranthu dööc ɣɔn agut 1960. Yen Cad, agum arët në ŋɔ̈ɔ̈ŋ, tuany, yaak ku tɔŋ. Cinëkɔc de Cad eyee 17,000,000 në ruɔ̈n 2020.
Google
thumb Google Inc. ee pamac juääc ë ɣɔɔc ŋic apath rin ciɛth yen search engines ë World Wide Web (WWW) länic apɛi. Akölthok ëbɛ̈n aye raan tïmëtïm 200 luut thïn. ɣöntueŋ luɔi Google ("Googleplex") aye tïŋ gɔn California, Panmatnhom Pawuɔ̈t Amerïka nhom.
Tënë Google Search, alëu bïk kït wïc thïn aya, Usenet newsgroups, wëtkueel aɣeer, ku käk ɣɔcke makuënic. ɣɔn Pɛnëdhetem, 2004, Google ala tïmëtïmdä 4.28 ciil anuëët ë lëk, kït tïmëtïm 880 ku tïmëtïm 845 atuɔɔc Usenet—käk tïmëtïmdä kadetem.
Donald Trump
Donald John Trump, Koor (adhiëth 14 Pɛnëdhetem, 1946), raan Amerika ee ɣööc ku cï kuany bï lɔ kɔɔc ke ye Bɛ̈ny de Amerïka ku ye raan de Republican Party në ruon de 2016 deny. Ee bɛ̈ny de amat ku bɛ̈ny macbaai de Trump Organization. Weuken juëc ayekë yök në gendït New York, Las Vegas, ku Gendït Atlantic. Amuk tedë dhuëëŋ de laath de duet ke Lääth ë Pinynhom. Raan tueŋ ye nyuööth në nyooth Atiëëp yic.
Kil
Bekätakthook:Län
Piööcëthook
Anɔŋ kuɛɛr juec ke piööc de në akɔlnyïïn ëbɛ̈n, kɔc ë piööc ë thok aaye kaŋ thɔɔŋ në lueldenic, ku piööc de kathɛɛr ke thöök (ku ne luɔi cï yen rɔt waar) tede piööc de ciɛŋ wääc ku akut wääc ë kɔc. Alëu bïk naŋ thook wääc. Kɔc kɔ̈k ë piööc ë thook, ayek piööc ë thook tääu në pïïrdenic akɔlnyïïn kedhie, piööc de kɔc ë kärac looi, ku nɔn ye piööc de makuɛ̈n, piööc ë makuɛ̈n tɔ̈ ŋic kuen de thook, cït iPhone's Siri de mat thïn de wël.
Piööcdethok thook ë lääu ë yic de, ke ka ken tɔ̈ ëye yic. Acïnë waŋërɔt ë piööc ë thok thook mat thïn, man ye jam ë jɔ̈k ë thok.
Piööc ë kuɛ̈nënhomëthook, cëmë yen yɔ̈ɔ̈p ë luɔɔi ë thok nyuɔɔth ë nhomic, të ye nyith luui ke thok thïn, ku të ben thok dam thïn, ke të lëu bir mith ku kɔcdït thok dɔm thïn, ku lɛɛthë thokic thïn, të cïï juiɛr gät ku muɔŋ.
Aweil
thumb|Aweil, 2007 thumb Aweil ee acë täu në gen cɛlic de parutcuɔl Paguot Thudän, thiäkkek kɛmpamaac aken pony Thudän ku lɔ̈k Abiɛi. Yen tɛlu denë atɔ̈ këcït 800km ke kuer, parutcuɔl de Juba, në genamatnhom ku ye gendït gäk në Arɔmbɛ̈ɛ̈i. Ɣuruptɛ̈udeic de Aweil akïk 8 46’ 48.00 PR:, 27’ 24.00 PB (yuïntempinykɔ̈u de pabak-pacuɔl 8.7800, yuintempinykɔ̈u de parut-pagut).
Google
Ke ye akut raanëbɛ̈n, Google Inc. ee ɣɔɔc lɔŋ NASDAQ dhöld guɔ̈ryär GOOG ku Google.
Cad
Thongarab ku Thongporanthu aa yee kek yee thuɔk ke kuerëtueny. Ithlam ku Kërëthian aa yee kek yee yath yee ke theek.
Kuat Bari
Caaric
Ku në kathɛɛric Bari acïï pïïr rɛɛc de luɛɛk yök të nɔŋ Beligianth në riɛl (të nɔŋ Lado Enclabe) bë keek laar buric bïk ya lɔ jɔt në tunke akön agut baar abapdiɛt yɔu. Tɔɔŋ kerou baai në kɛm ke kɔc (1955–1973; 1983–2005) keek acë pïïr piɛɛth de Bari rac eyadɛ̈, jiɛɛkden ku kuɛɛr yïï ke wëu yök.
Wɛ̈tmääc
Wël thööŋ röt aaye tääu miir nhom ku riɛl töu ke kek wɛ̈tmääcic. Tɛ̈dɛ̈t, pamaac man aala miir thanypiny aacïn wëlmääcken theek ka aala wëlmääc rac apɛi man cïn lääunhom yiɛ̈k tënë mïthbaai ku kɔc kɔ̈k aya. Yen bääny kënë aŋic ke cɔl "riɛlnhom" ka wɛ̈tmääc tɔt kɔ̈ɔ̈th. Wɛ̈tmääc ee adhöl bë kɔc mat nhïïm miirmatnhomic.
Piööcëthook
Bekätakthook:!Main category Bekätakthook:Piööcëthook
Bïtha de Paguot Thudän
Gɛmde bïtha ë bɛ̈nic
Në pɛi thiɛ̈rkurou ruɔ̈n 2015 acï Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän caal lɔn nadë ke miith bɛ̈i Akut Pabak Apirïka--cïmën Burundi, Kenya, Ruanda, Tandhania, ku Yuganda--aacïï ben wïc ë bïtha tënë Paguot Thudän. Kɔc amacmääth bäny lui, kɔc luɔi, ku kɔc muk anyuth cäth loi thok [special passport] ye gäm mith ë baai kuat pamac alëu bïke yiëk bïtha ë bɛ̈nic.
Wɛ̈tmääc
Wɛ̈tmääc Amatnhom Panŋaknhom (UK) akëc gɔ̈t wɛ̈t tök cimën pamaac kɔ̈k. Wɛ̈tëyic, wɛ̈tmääc ë Amatnhom Panŋaknhom akëc gätpiny ëbɛ̈n acïn. Kɔ̈k aye yök në gäätic, ke jɔɔk ke Gämyithdït ("Magna Carta") ruɔ̈ɔ̈n 1215 ku Gäätlöŋ Yith ruɔ̈ɔ̈n 1689, ku ke mat Löŋluɔi ë ɣönlööŋ thïn. A bɛ̈k kɔ̈k ye yic aa cɔl löŋ ë raan ëbɛ̈n cï ke looi wɛ̈t kɔc löŋ yeem wär run buɔt jääi lɔŋ luɔi ye cɔl lɔ̈ŋ tɛ̈ tädë tɛ̈t löŋ lɔŋ biöth löŋ. Rin wɛ̈t kënë, aye kɔc kɔ̈k lueel lɔn Amatnhom Panŋaknhom ala wɛ̈tmääc "këc gɔ̈t".
Wït jööt yuït
Kathɛɛr
Bekätakthook:!Main category
Thudän
Nyïny ë piny
Thudän anɔŋ piny lääuic apɛi në bɛi ke Apirïkayic kedhia. Dɛŋ eëa, në 9 Pɛnëdhorou 2011, pan paguot de kacïb ɛɛ yaa Pamac yam Paguot Thudän. Thudän yen e mɛɛn anɔŋic piny ye 1,862,484 m² ku ye diëŋ (diäk) de pamac ke Apirïka nɔŋ piny lääuic, Kiir ee kuëër në Thudän. Ke ye kä cïka com miɔɔc ë pïu. Anɔŋic thɛ̈i juëc kekɔ c. Na cɔk ëmɛn ci ïamac tɛ̈kic në kam baŋ parut nɔŋic kɔc juëc ke Araabic ku baŋ paguot nɔŋic kɔc juec cieŋ Afrika.
Kɔc ke Thudän aye keek cɔɔl Thudään. Tïmëtïm kee 45 ke kɔc aciëŋ në Thudän. Tïmëtïm ka 4 në keyic aciëŋ në Kartum nɔn ye gɛɛth cimat ke ye. Araabic ke thöŋ adööc de Thudän, ku kɔc kɔ̈k aye jam në thoŋ Nubaa eya. Thök ke kɔcekiir kɔ̈u ke Dïŋlïth, thook juëc kɔ̈k ka yënë ke jam ne biäk wääc Paman apiɛth eya.
Kɔc juëc ke Thudään athek Islam. Kɔc lik aaye Krithiään kɔc kɔ̈k anɔŋ yëth ye ke cɔɔl ya yekike gam në kɔc.
Wënh de Thudän tɔ̈u në ë mɛɛn aye cɔl Thudään Jinih.
Maŋɔ̈ɔ̈r de Thudän ëmɛɛn ke mörŋaknhöm Abdel Fattah Abdelrahmane al-Burhan.
Bekätakthook:Apirïka
Lady Gaga
thumb Lady Gaga ("Nyɛn Cɔl Gaga", adhiëth Pɛnëdiäk 28, 1986 keye Stepani Joanne Aŋelina Germanotta) ee ran Amerïka ee diɛt dom. Ee mïluï, bɛ̈ny ë döm kɔc röt, tiŋluɔ̈iwëu, amïthëëm alɛ̈th, amiööc ku ye raan kɛ̈ɛ̈r atiëëp. Ku yeen ee nyan ë rɔ̈l guɛ̈lic në kɛ̈t. Buɔna deen atiëëp acïkök, Kökë ë Monster, Acï Dhiëth Kiyɛ, Artpop, ku Cheek to Cheek. Yeen acï kë juëc Grammy ku Brit Abïmiɔ̈ɔ̈c Tiaam. Yeen ayɛ̈k rin keenkë tënë din deen cɔl Radio Gaga tënɔŋ akuut ë bäny diär ket. Acï kɛ̈ɛ̈r ë Pinynhom Abïmiɔ̈ɔ̈c (Golden Globe) tiaam Në kɛ̈ɛ̈r kɛ̈kë atuɔc kïtkɛ̈ŋ American Horror Story: ɣönë kaman ë run 2016.
Gäärthɛɛr de Timbuktu
Ku gäärthɛɛr acï keek gɔ̈ɔ̈r në thoŋ de Arap ku thook kɔ̈k ke baai cïtman de thoŋ Thoŋɣaai ku thoŋde Tamacek, ku run ë gɛ̈ɛ̈rë ku gäärthɛɛr aye dhuɔ̈k ë kaam de thök de runbuɔt 13 ku göl de runbuot 20 (yen aye ɣɔn ye Mali Paandïït de Yithlam ku piööcthɛɛr ë Parantha Thudän aye dhuɔ̈k piny). Ku käken ye keek gɔ̈ɔ̈r, aake ye käkë luɔi koor ku gäär thöncekiic. Ku gäärthɛɛrden aaye kek gäm kuat de dhiën ë Timbuktu, ku käjuëc aake niɔp në gäär. Ku käjuëc në gäärthɛɛric akënë keek kueen, ku akënë keek cɔ̈k piny, ku kuënden ëbɛ̈n acïn raan ŋic keek, aye keek jɔ thɔ̈ɔ̈ŋ tɛi.
Lady Gaga
Lady Gaga adhiëth gendït cɔl New York. Yeen ee manh kai tënë wun cɔl Joseph Germanotta. Ke yee raan lui wëu abuɔn aliiric ku man cɔl Cynthia (dhiëth Bissett). Yeen anɔŋ nyankënë cɔl Natali, aya mïthëm alɛ̈th ë gäätic. Gaga aa nyan Italian ku French Canadian akuatden thɛɛr. Yeen acï piöc ë thiëëc piano ke ye run ŋuan. Ku gɔ̈t dinë piano ke ye run 13. Acï diɛt jɔɔk ë kiɛ̈t ë ye run 14. ɣɔn yen run 11, Gaga acï lɔ Amat Sacred Heart, ee panpiööc cïnraanëbɛ̈n ë Kɔc ë Nhialic në Nhialpabak Manhattan alɔŋdɛ̈. Kacken aŋɔ̈ŋ gup acï lueel amïdhiëëth abɔ̈ ë kuat nɔ̈ŋic. Ke yen cï ɣook cɔ lui käŋ abɛ̈n—ma e lui gɔl ë në thëm ë bɛt aɣeet thëm athɛ̈i aɣeer, në jamecic aɣet cï wää aye.
Cad
Cad yen yee pamac 21 në dït Pinynhom. Yen akör tënë pan Peru amääth ku dït amääth tënë Paruël de Apirïka. Yen arɔm akeu kekë Libiya alɔŋ parut, Paankɔc Ciɛl de Apirïka alɔŋ paguot, Thudän alɔŋ pabak, ku Kameroon, Naijeria, ku Nijer alɔŋ pacuɔl.
YouTube
Pëën
YouTube acï pëën në thukuul juëc në kë yen mïth thɛlwei bïk lɔ göör në dɛɛiëke rac në makuëënic kä lëu bïke gɛ̈lwei në kä piööcë ke yiic, cï mɛn cïnnë ɣɔ̈nkenuëët ke ciɛɛŋ ku ɣɔ̈nkenuëët ke thuëëc thiëëk thook në ye töŋë. Ku në mëër nhial wär thukuul (Ku në ɣän ke luɔɔi) agut Mirii kɔ̈k aa cï Youtube gël në kɔc në Pamɛɛc ken yiic, ku kë yekë tak awääc.
Cad
Genamaatnhom de atɔ̈ 1,060 km jäl wanhadɛ̈kdiɛt, Douala, Kamerun. Ku Douala yen yee wanthadɛ̈kiɛt thiökbëtɛɛm kekë N'Djamena. Rin në mɛcde ke adɛ̈kdiɛt ku rin yee tëdït de pamac pinyliɛɛt, Chad, akölkɔ̈k ayee cɔɔl "Puön cë Thou de Apirïka".
Cɔ̈tmec
thumb thumb Cɔ̈tmec ee wënh ë jam, ë ciɛ̈kde-yic, cɔ̈t mec ee wënh atiɛp barkɔ̈u ee mac ku wël tëëk thïn.
Cad
Baau de Cad yen yee tooc dïtbëtɛɛm në Cadic, ku ayee tooc de rou në Apirïkaic në dïte. Run tim kadhorow cëjäl, Baau de Cad eyee 330,000 km2 në dïtëpiny de, lakin ëmën ayee 17,806 km2 ëpath. Kur bɛ̈rbëtɛɛm në Cad ayee cɔl Emi Koussi në Pinyliɛɛt.
Cɔ̈tmec
Ee mɛn, ee wënh aatiep ë tooc ë lɔ nhial ku piny e nyooth ë wëth bër bën kɔ̈ɔ̈thic ku löönykë ë wënhëjamic.
Bïtha de Paguot Thudän
Gɛmde bïtha ë bɛ̈nic
Bekätakthook:Paguot Thudän
Gäärthɛɛr de Timbuktu
Ku tëcït 160 ke gäärthɛɛr acï keek kuany në ɣönëkuën de Mama Ɣaidara në Timbuktu, ku gäärthɛɛr cï kuany në ɣönëkuën de Amet Baba acï keek tääu në makuënic në luɔi de gäärthɛɛr de Timbuktu në ruɔ̈n 2000, ku në thök de piööc de thoŋ de Arap, paan ë Mali në miiric de Parantha, ku lööŋ ke aruömpiny, nhiëër de gäärthɛɛr acï dhuk piny paan de Timbuktu në run tɔ̈u ë ciɛɛlic, ku käjuëc acï ke ɣaac.
Miök
Miöök kɔ̈k aaye yïï miöökpiiny ye keek wɛ̈cbɛi tiɔɔp. Kɔc aaye yïthdït looi bïk miök piiny bɛ̈i në tiɔpnom. Miökpiiny aayeke tuɔɔc në riɛ̈thwïïr loithook ye ke cɔɔl abëlëmiök ka luŋbaarɣɔ̈ɔ̈ric ye lɔ ɣɔndïïtëthäth yennë dhïïm në miöök ye ke cɔɔl miökëlamba, miökëluŋthii, miökëluɔŋdït, ku jɔl ya miök yennë luɔ̈ŋtɔc. Ku lithïïk kedhiɛ aye looi në miökpiiny. ëyadɛ̈, miöökpiiny kedhiɛ aayennë ke luɔ̈ŋ tɔc nyin, bïk läk ë riäkriäk ago luɔ̈ŋ röth ciëk nuet ka bïk kɔ̈ɔ̈cc.
Pawut Lol
Waar thɛɛr akölë 2/Kön/2015, bɛ̈nymacbaai Thalva Kiir ë Mayärdït aci löŋ yam löŋ bë Pawuut thiär ci gɔ̈t wëlmacyic tekiic arak 28, ago naŋ Pawut thiärkubɛ̈t. Pawuut juɛ̈c tɔ̈thin yakölë acii ketekthook ë kuɛtkuɛt. Pawuut kɔ̈k cit Pawunë Lol aa cieŋ kuɛtkuɛt kuɔ̈t cimin Dinka ku Partit. Pawunë Lol ee pawun töŋ ë Pawuut wäär cii piac yam. Kiir aci ye nhom bɛn tak ku ɣɛ̈th löŋ den wär ci yam në ɣönëlööŋ e rin bëlöŋ kënë gätpiny ku bë wëlmac waar yic.Naa wën lɔ pɛi ë thiɛ̈rkutök bɛ̈n, go kɔc ɣönëlööŋ de Paguot Thudän bɛ̈ny Kiir yiɛ̈k riɛl bi yenke Pawuut yam cak. Raan yee cɔɔl Ridhik Dhakariya Hathan aci jal bɛn kuany bi yaa bɛ̈nypawunë Lol në penëthiär kurou, akölë 24 ruɔ̈n tiim karou ku thiar kudhiëc.
Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk)
Kuat Bɛ̈ɛ̈r aaye akut ciëŋ në Kiir yɔu në biäk Laak de Thudän, keek naa kuen kuɛɛtdït ke kaa ye bɛ̈n në cin de dhiëc de Dinka, Nuɛ̈ɛ̈r, Dhande, Barith ku jäl Cøllø bɛ̈n.
Aweil
Wëlicëbɛ̈n
Aweil en ye genamatnhom de pawut de Paruɔ̈t Bar el-gädhal. Yen pei aye arɔ̈mbaai nyunyic de Aweil cɛlic Arɔ̈mbaai. Yen cökajuɛr  gende acï juir. Aweil ëmɛn acë naŋ agekluŋ dende, ɣönïnkamaan/anïnjɔ̈l ku jɔl yaa panakim ranëbɛ̈n. Yen genë alui keye tëde riëŋriëŋ në kɛ̈ke Mɛ̈tic de Bɛ̈idït ke pinynhom tɔ̈ Thudän. Akuut cïnakuma ëë kuɔnbɛ̈I tënë Paguot Thudän aye tɔ̈ tɛ̈n.
Google
Pɛnëbɛ̈t 2015 acï Google luɛɛl aɣeer lɔn cï leen bɛ̈n guiir dhöl loŋ akut ë yam muk yeen ye cɔl Alphabet Inc.
Atoockïït
thumb Atoockïït ee wënh ye käŋ nyuɔɔth bïk tïc. AK ee kä cë ke tuɔ̈c yeen lööm aliiric ku wɛɛrke yiic në giët ku röl.
YouTube
Lööŋ ke luɔɔi
Cï mɛn de lööŋ ke luɔɔi de ɣɔ̈nkenuëët, kɔclui aalëu bïk jɔtnhial në kä dɛɛiëke tënɔŋ keek päl tënɔŋ raan ë yicëgɔ̈t ku kɔc tɔ̈ në dɛɛië yic. Guëëc, riäkguɔ̈p, jöör, ɣɔɔcwei, ku dɛɛiëke nɔŋ yiic duɔ̈nyëlöŋ aalëu bïke gël në jɔtnhial. Mëjɔtnhial ee Youtube gäm päl bïk gɛm biyiic ku waar kë dɛɛië cïmɛn kɔɔr kek yeen ku kaa cïn päl të cïï mëjɔtnhial dɛɛië wuönywei në biäk. kɔc aalëu bïk daai në dɛɛië në biäk ku kaa kënnë pɔ̈l bïk dɛɛië tɔ̈ɔ̈u Kompiötaai ken yiic.