cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agɛmkɔckedhiɛ
thumb thumb|400px| Riɛl de kɔc kedhiɛ (Agɛmkɔckedhiɛ), Keek ë rinkɛ̈ aayenë luui ë kuat miiric ye raan ë bɛ̈n rɔm ë jam ku kë loi ë kɔc ë baai. Ee run thiöökkɛ̈, cïï kɔc pöc, anɔŋ kuɛr ye looi cït kakɛ̈:
Kɔc aaye lööŋ yam mat, ku të cïnë ke lɔ̈ɔ̈k ë lööŋ thɛɛric thïn. Kän ee cɔɔl agɛ̈mkɔckedhiɛ (Democracy).
Kɔc aaye duŋɔ̈ɔ̈r kɛn kuany. Kek ë duŋɔ̈ɔ̈rkɛ̈, aaye kë loikï thäny lööŋ cïk kuany. Kän ee cɔɔl agɛ̈mkɔckedhiɛ, ye amatnhomkɔc naŋ rɛn cïï kuɛ̈ny ye. Luɔɔi de alöc, ee cɔɔl alöc ë kɔ̈ɔ̈c. Luɔi alöc ë kɔ̈ɔ̈c, ee looi ë run cïï meek, ka yïn yaa të cïï rɛn ë cïï lɔc thou, ke nyin deenë aberë kuɛ̈nyic raan.
Akööl kɔ̈k, ke kɔc aaber lööŋ yam kuany bïï kek kathɛɛr waar. Të ye luɔ̈i ye. Aye alöc ë kɔc cë ye kënë gam, eke ye kɔc nhiar alöc bë rɔt looi. Kɔc kek ye kënë looi, aaye lɔc eke looi ë ɣɛ̈thɣɛ̈th. Kän ee dac looi, të lɔc ë kɔc ye luɔ̈k luk. Të luk kek ë kɔckɛ̈, aaye käk ke thiëc juiir, bïnë raan thiëëc, bïï nyic alan nɔŋ yen awäc, ka yïn ciɛ̈n awäc.
Ë pan ë kɔc ɣer, (Yerop) Luɔ̈k ë kɔc ye lukkɛ̈, aaye looi tëde luɔ̈k riliic dït nɔŋic cït yïk nääk ë raan, ka yïnë raan dɔm ku tɔ̈u bïnë kë yuïc göör ëye kɔ̈u, ku dɛ̈ rɛɛc ye looi ë diɛny cït cuɛ̈ny ë ɣön ë rɛndɛ̈ ke cïn kënë cuɛ̈nyë ye.
Alöc (yenë kɔ̈ɔ̈c)
Të cïï kɔc alöc looi, ke kɔc kek cë tiam aaye week. Të ye luɔ̈i ye apuɔl. Rɛn ë kääc cïï cuɛ̈t arëët cë kɔc wuɔ̈r, yen ë yaa rɛn cïï lɔc. Anyiɛcwëlbääny cïï lɔc, aye naŋ akuut dɛn ye ŋɔ̈ɔ̈r cïï cäk bïnë ke yaa nyic. Yen akuut dɛɛnë aaye kek rɛn bë ye ŋɔ̈ɔ̈r lɔc. Na jɔl kek ë kɔc akuutkɛ̈ kɔ̈ɔ̈c, ke rɛn bë kɔc wuɔ̈r, ke yen jɔl ya rɛn akuut cïï lɔc. Keek kɔc ye kɔ̈ɔ̈c bïï ke lɔc kɛ̈, aabë dhiilë yaa naŋ kakɛ̈:-Run ken ke dït aabë yaa dhiilë nyïc, ku lon den bë lëu ë luɔi ë miiric yic. Acie raan ë bɛ̈n yen ye lɔc. Rɛn ye naŋ yic bë lɔc, ee yaa manhbaai, ku ye rɛn cë dït, kɔc kɔ̈k aalëu bïï ke tɛɛm wei, cït kɔc cïï ke mac.
Apam këdït
Apɛ̈m ëbɛ̈n
Akutnhom Mäc de Paguot Thudän
thumb Akutnhom Mäc de Paguot Thudän ee kër lui këk miir ë Paguot Thudän. Kɔc Akutnhom mäc baai yënë aye kuany ë Bänydït de Mäcbaai, këk akɔ̈ŋ dhuɔ̈k nhïïm Bänydïït mäcbaai. Kä bɔ̈ kä aa rin ke kɔc akutnhom mɛc yëmënë aloŋ Paguot Thudän. Thök ë rin ke akutnhom aa kïïk:
Bekätakthook:Paguot Thudän
Piöcemanhraan
thumb Piöcemanhraan (anthropology) ee piöc koc. Piöcemanhraan ee piöcekapir ku piöcëkäthɛɛr. Pioceŋickaŋ ee hok kuony be ten reer koc theer thin pinynhom. Koc cë pioc piocmanhraan ayoopwel tau rëër koc thiin yäkol ku tau rëër koc thiin thɛ̈ɛ̈r. Ayoopwel geeth yakolic ku baai ta aheer ku koc cieŋthin. Awelyoop akut kocic ku tayë koc tieŋ kaam winhoor ku piir. Ka ku loi e piocemanhraan ë koc kony riin ne lë ka cï yök theer pioceŋickaŋ. Toŋ thiok ciyok ë piocemanhraan ë dhuk cien waartheer dheel ke ŋiec loi puor koc cieŋ röök America. Piocemanhraan acë kaar araak ŋuan kakciwecbei. Kakciwecbei ta cit tan cieŋ koc thɛ̈ɛ̈i thïn. Koc kuen kak koc thɛ̈ɛ̈r aka tueny ŋic kak cit abiany tony wela abuoc weth. piocemanhraan ku guop. ë pioc raan ku ŋic ta yë koc ku guop raan kayic waar kaamic. Koc kuen guop koc akuen jaŋ, agok ku laai kok. Cieŋ piocemanhraan etën piir koc thiin yakol ku tan piir koc thiin thɛ̈ɛ̈r.
Rianya
Rianya
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Akɔ̈ɔ̈n
197px|Ŋuönakɔ̈ɔ̈n de Apirïka|alt=|thumb Akön aa läidhiethëmïth piny dïtbëtɛɛm ye pïïr ee köölë. Ee köölë anɔŋ kuat ë akön kerou ye pïïr, akön ë Apirïka (Loxodonta africanus) ku akön ë Athia (Elephas maximus). Thönakön ë Apirïka aa läidhiethëmïthdït piny dïtbëtɛɛm, ku bɛ̈ɛ̈rden kët alëu bë yaa 4m, ku theemden aalëu bë yaa 7,000 kg. Bɛ̈ɛ̈rden kët ë akön ë India aalëu bë yaa 3.5m ku theemden aalëu bë yaa 5,000 kg. Kë ye akön dëcmoth ee tuŋden yenhom. Ciinakɔ̈ɔ̈n ee wum baar apɛi, ye looi në thoŋ nhial. Akɔ̈ɔ̈n ee käŋ dom ëye ciin, kecït cam.
Akön aanɔŋ tuŋ aya. Tuŋken aa lecdït ke cil bär ë thuɔŋ nhialic. Tuŋ akɔ̈ɔ̈n aaye këlocuei ee rin ye kɔc kädhëŋ looi në keek. Duɣaac ë tuuŋcïguaŋ [ivory] aacë akön juɛ̈c näk, ee rin ku ee köölë yäp akön acï pëën löŋic. Akön ë Apirïka ku akön ë Athia aa kuat awicthum rin kɔc aa kek yap keye tuuk ku rin tuŋken ku rïŋken. Akön anɔŋ löŋ ke gel tëden në pamaac yenëke yök thïn ëbɛ̈n. Akut Pinyëbɛ̈n bë Käŋpinynhom Kony thɔɔŋic lɔn nɔŋ akön ë Apirïka ka 440,000 ku akön ë Athia ka 45,000.
Akön aa lëu bë röt ŋic në macaaric, kë ye kɔc, agɔŋcïtraan [apes], ku dolpin ëtök aalëu bë looi. Akön aa tök në mɛ̈cthok ye ŋiɛc ke looi kaŋlooi. Akɔ̈ɔ̈n ë Athia acï tïŋ ke war kër ku looi kek bë luaŋ kuath.
Ŋuönakɔ̈ɔ̈n ee menh tök dhiëth ee run ka ŋuanic wale run ka dhiëcic. Danakɔ̈ɔ̈n aye dhiëth ke bɛ̈ɛ̈rde ye 85 thm, ku ye thiɛkde 120 kg. Ŋuötakɔ̈ɔ̈n aliec ne pɛ̈i ka 22, kam thiaarbëtɛɛm në läidhiethëmïth pinyiic. Kek alëu bë pïïr run 70. Mïthakön aa thuat run karou tueŋ pïïr pïïrkenic.
Ŋutakön aaciëŋ pïïrken në ruaal ë nyankumethken [matrilineal], yenëke aalëu bë nɔŋ akön ka thiäär ku täkac, ye ŋɛ̈ɛ̈r në ŋuötakɔ̈ɔ̈ndït [matriarch], ye arakjuëc ee ŋuöt dhiɔpbëtɛɛm. Cieŋ pïïric ë thön ë akön dït awääc apɛi. Ke ŋuɛ̈n, thönakɔ̈ɔ̈n ee lɔ ciëŋ në kec rualde ku mat rɔt kekë thönakön ye cïe në rualde tëdɛ̈t kekë rual kɔ̈k. Të nyiɛ ŋthönakön ruaalken thïn ke teem kek wei, ka kek ee cieŋ ëröt tëdɛ̈t kekë thönakön kɔ̈k.
Bekätakthook:Län
Peithbuk
Facebook ajɔk rot ɣöndïtpiööc Harvard manh ë piööc cɔl Mark Zuckerberg kek mäthken rɔmkek ɣöt ku kek kɔc luɔi mïkuën kuën käŋic yïï Eduardo Saverin, Dustin Moskovits, ku jɔl yaa Chris Huɣes. Akut ke tɔ̈ gönënuëët tueŋ ë röt aake ye mïthpiööc Harvard. Na ye ciëën ke mɛt mïth kɔ̈k ɣöödït piööc alɔŋ Bostonm, Akut Ivy, ku ɣöndïtpiööc Stanford. Ku acï jal bɛ̈n päl meth ëbɛ̈n ɣöötdïtpiööciic kɔ̈k. Yetɛ̈në, acï bɛ̈n ŋäny mïth ɣɔ̈ngɛ̈t pan piööcdït, ku jɔl a thökde, cï bɛ̈n yiëk kuat manh cï ruɔ̈n 13 ku nhial dööt. Tɛ̈cït tënë cï kɔc ye luɔ̈ɔ̈i ye luɛɛl thïn. Lueelde Consumer Report.org pen dhiëc 2011 atɔ̈ tïmëtïm 7.5 meth tɔ̈ piiny ruɔ̈n 13 aala akuën. Kënë acï löny ɣönnuëët dhoŋkɔ̈ɔ̈th.
Apɛny
Apɛny
Dikconari
Bekätakthook:Län Bekätakthook:Tuany
Tïït
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Piöcmääcëkäŋ
thumb Piöcmääcëkäŋ (economics) ee ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ ë ciɛɛŋ yenë kɔc piɔ̈ɔ̈c ë luɔɔi ë määcëkäŋ löny yennë kɔc lɔc bïk kë ye kë kɔɔr yök. Acï waaric ke ye piööc ë ciɛ̈n käŋ ku lɔ̈ɔ̈c, ku yen ë jɔ̈ɔ̈k de, ee lɔ̈ɔ̈c ë rantök. Yeen ëya ee kɔc piɔ̈ɔ̈c në ke ye rɔt looi në lääcïyök, tëktëk, ku cääm ë käŋ ku luɔɔi në määcëkäŋic.
Kïïtkäŋ ku kë bɔ̈ thïn aa thiääk kennë piöcmääcëkäŋ wɛ̈të atɔ̈ tënɔŋ kuan thɛɛr de Giriik ku athiääk kenë oikoc (οἶκος) ka löŋ. Ka ke piöc lui në piöcmääcëkäŋic akäl aake jɔk röth në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19. Kɔc aake löm tɛ̈ktɛ̈k ë määcëkäŋ në pïïr de ŋiɛ̈ɛ̈cwëlbäänyic nëkë kɔɔr kek kueer thöŋ kenë ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ ë ciɛk Nhialic.
Këdejök ku këdedhuk de määcdekäŋ
Këdejök në kuënde maacdekɛ̈ŋ aye kabaai, akuutcïmat ke ɣɔ̈ɔ̈c, miirmacbaai ku alɛi ke bɛ̈i kɔ̈k kabaai aakaciyök ye luɔɔi cuɔt gäm akuutcimat. Kënë atɔ̈ luɔɔi, piny, kakeluɔɔi (luɔŋkeluɔɔi, käcïbuth) ku lëk. Keek aye kaye bɛ̈nthïnyök nëŋö keek aye ɣööc ka camkë ka ka ye ɣaac.
Akuutcimat ye ɣɔɔc në kacïyök ku yïke ɣaac ku yïke ɣɔɔc ne kayeɣaac në kä ye luɔi cuɔt në kaciyök ye kabaai ku nɔŋ akuut kɔ̈kcimat.
Pawut kajuääc abɛ̈k aanɔŋiic akutpiööc nëlööŋ ku akuut aa guiɛɛr. Pawut ee kɛ̈ŋdɔ tënɔŋ akuutcïmat ye ɣɔɔc, ku kabaai, ku ye ke riɔp kaye keɣɔ̈ɔ̈c juääc, cït yï gëk ka piööc, bïk tɔ̈ tënɔŋ raan ëbɛ̈n.
Bekätakthook:!Main category
Akuënkäŋ
Akuënkäŋ (në thoŋ Diŋlïth mathematics, në wɛ̈t Gïrïk μάθημα, wëtde-yic: ŋïc, kuɛ̈n, piööc) ee piööc ë wël cimënë duɔ̈t, akuën, guɔ̈p, kaamic, ku rotwaarmakuenkäŋ. Wël juëc tɛ̈ ye tiɛ̈ŋ mïkuenkäŋ ku mïŋicwël tɛ̈cït määtnhomde ku wɛ̈tdic ë akuënkäŋ. Mïkuenkäŋ aa rötguiɛɛrthïn wïc ku luuikë keek bë kek käcitɔu looi. Mïkuenkäŋ aa yic tëdɛ̈t acïnyic ë käcitɔu ke akuën ë nyuɔɔth looi. Të le gup akuënkäŋ aa 'këcëkäär' kapath ë käloiröt mayic, ku luɔi tɛ̈ktɛ̈k, nyinde ke alëu bë kë ŋic bɛ̈ɛ̈i, yen akuënkäŋ latueŋ lɔŋ kuɛ̈n, yupyup, thëm ku duöl piööc tɛ̈ ye tiɛŋkäŋ, ku käk röt liɔɔp ë gup käŋ.
Agep
Agep
Akutnhom Pabak Apirïka
Akutnhom ee cï kuany në ruɔ̈n 1967, ku wïïk ruɔ̈n 1977 ku ben pïïr 7 Pendhorou 200. Ruɔ̈n 2008 thok jam akutnhom guiër käŋ la tueŋ baai Apirïka Paguot (SADC). Akutnhom Käŋ Ɣääc käm kën Apirïka Paguot ku Pabak (COMESA). Akutnhom pan Apirïka acïk mat ku bï akutnhom bë lääu ku bï dït, ku cïk kek juar, rin ye kek kɔc akutnhom kädiäk (EAC) akutnhom pan Apirïka.
Ruɔ̈n 2010, go akutnhom EAC käŋ ɣaac wei, lai ku jiɛɛk panden, ku bïk wënh cïk juaar gäm baai. Ruɔ̈n 2013, gokɛ̈ löŋ gam bïk kë than tënë ruɔ̈n thiäär bɔ̈ Kenia, Tanzania, ku Yuganda acïk mat në ruɔ̈n 20 ɣɔnthɛɛr Kenia ku Yuganda ruɔ̈n 1917, aa kï cï mat ku bïk look kamken ɣɔn ruɔ̈n 1927, Taŋganyika acï röt mät EAHC ku bïk luɔi jɔɔk cök ruɔ̈n 1948 aɣet ruɔ̈n 1961, akutnhom pan Apirïka ka yëk aloi EACSO.
Jɔk cök ruɔ̈n 1961 ɣet 1967, ku 1967 ɣet 1977, Burundi ku Ruanda acï rot mät EAC akol nin 6 pen dhorou 2009.
Bɛ̈ny macbaai pan Kenia ku Ruanda akut miirdït cï röt lel gokë miirdït Paguot Thudän col ku bïk mɛ̈t akutdënic, Paguot Thudän aake cï nhomlääu lööm ruɔ̈n 2011, go Paguot Thudän acï lueel arɛ̈k lɔn cï yen gɛ̈t ɣöt ku bï yaa raan akutic pen dhorou-yic ruɔ̈n 2011. Paguot Thudän acï gam ku bï yaa raan töŋ akut cuɛt yic nä ruɔ̈n 2016, gokë lööŋ cï gam bï kɔ̈ɔ̈c ke looi ruɔ̈n 2016 pen ŋuan.
Bekätakthook:Apirïka
Jothep Kabila
Jothep Kabila Kabaŋe (cïtëmënë ŋic yen kë cɔl Jothep Kabila) aa dhiëdh 4 Pɛnëdhetem, 1971. Yen ee raan töŋ ë Waal pan ë Koŋgo. Yen acï yaa bäny mac miir kueny kɔc pan Koŋo ɣɔn Pɛnëtök 2001 ë pen ë tök, acï baany thon tënë nïn thiään ë nääk ë wun cɔk cien wun acɔl Laurant Desire Kabila. Yen acï kuany ë kɔc në ruɔ̈n 2006, naŋ ye ruɔn 2011, kë cï bɛ̈n kuany ke ye kek rou.
Maac ë Kabila acï thok 20 Pɛnëthiäärkurou, 2016. Të cït të ye lööŋeluɛl yen kɔɔc abï rɔt loi ë Pɛnëthiäärkutök 2016. Na wën aɣet akol nïn 29 Pɛnëdhoŋuan, 2016, aye lööŋ ë kuany pan ë Koŋo caal lɔn na de ke kuany abï lac gɔl në ruɔ̈n 2018. Kek ajam lɔn na de ke gat ë kɔc abï kaŋ loi ke kuany këc bɛ̈n. Ke Jothep Kabila ke ŋoot ke kën bɛ̈n ë rielic ke thäär aloŋ pabak pan ë Koŋgo ke kɔc cï kɛɛc wei ye miir bɛɛi thiääk ke kek kony cïmën Yuganda ku Ruanda.
Pïïrdë ku piööcdë
Jothep Kasumi ku nyanakenë ye kek diɛt cɔl Jaynet Kabila aake dhiëth 4 Pɛnëdhetem, 1971. Të cïtë ye piööc luɛl yen lɔn na diɛt ka aakë dhiëdh ruupthin kot ë ɣewabora ë piny de Pidha. Akende-yic kek ɛ̈ paguot ë kal ë Kibu aloŋ pabak ë Koŋgo. Aye luum luel lɔn nedë ke Kabila aa dhiëdh pan Tandhania alanden, ke wën ye cɔl aye raan ë Tandhania. Yen aye manh ë bany thɛɛr ë kɔc cï kɛɛc weei, AFDL maŋor ku ye Banydït maac Koŋgo Laurent-Desire Kabila ku Thipa Mahanya.
Bekätakthook:Kɔc
Akarap
Akarap
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Piöcëkätiɔɔp
thumb| Kätiɔɔp në magɔ̈rɔ̈ɔ̈kiic Piöcëkätiɔɔp (chemistry) ee këër de piöcë nyiny kä cë cak. Ka ye luui kenë kätɔ̈tiɔɔpic, cï mat, ku lon ye ku luui në tök piny yuil wɔɔk.
Yen apiöc de käkeguɔ̈p ku jɔl yaa ka tɔ̈ në piny yuil wɔɔk.
Käthɛɛr
Henrika Šantel Aŋoot run 1960s, go kɔc piöc në kä ye keek ke ye luɔ̈ŋ rial, ku käcïn, ka käcïn raan cë kan lëu në luɔi. Kän aye cɔl akemi, kɔc cï kä piɔth ke luɔi yök, ka cït yïï thul puric ku acïde ku nitric, keek ke rou acïke yök në tiɔpic ku käye kalik ëka cïkënyic. Kɔ̈k ke keek ayïï mercury, thilba, wënhrial ku colmac.
Piöcëkätiɔɔp, egɔc rɔt ke ye nyiny yic në run 1600s, thɛɛr ɣɔn. Yen ka cï kɔcŋickäŋ yök, käthii yenë ke kɔ̈k looi kedhiɛ kek kedhiɛ aye cɔl kätiɔɔp. Töŋ de lead ku kek keerou acï thöŋ. Keek acïke lëu bakenë waar në dɔyic tede ka ye röth waar. Töŋtueeŋ de kä cïke yök në ye runë cök 1600s, aye cɔl phosphorus, ekë peei ɣeer awääc ke kë cool cï duöt.
Kätɔ̈tiɔɔp cï kek yök ajuiɛ̈ arëëtic. Kɔc aye aliir tekic në käjuiëc, ku puckä alircï emɛt bɛn bei në ye yic, ku luikï wëkë ke wääc bei në mine yic në Sweden bï kek wënhluŋ yök piiny. Luŋ ë jam cɔl wënhjam acïk yök eya. Në ye köölë kɔc ŋic kätiɔɔp acï käŋ yök kee buɔt ku thiɛ̈ɛ̈r ku bɛ̈t (118). Kek awääc yiic. Kɔ̈k aye ke yök, cït mande aliirëpïïr.
Käjuiɛ̈c acë dac yök ku ka yeke ɣɔɔc në wëu juëc cït mande luŋthith kɔ̈k acë yök piiny. Ku ka ye ke looi ɣöndepiöcëkäŋ cït luɔ̈ŋ yeke wɛ̈c bei piiny rutherfordium.
Gɔɔc në run 1920s, ŋinykäŋ acï lɔ ke juak rɔt në luɔi wääcic de käke luɔi, në luɔi de kä koor ku ke lɔ tueŋ cït makuɛ̈n ku kɔc ŋickätiɔɔp acï kä piɔth ke luɔi looi benë käŋ yaa caaric. Keek ka ke luɔikä, ake tuɔc benë ke piöc në biak de ciëër tɔŋ.
Bekätakthook:!Main category
Makuɛ̈n
thumb Makuɛ̈n ayee wënhcïdöök (yee lac looi në manywëëthic) lëu bë lëëk lööm (keye käyeetääuthin), ku loi luɔi nëke gup tëdɛ ka wɛɛrke yiic (akɛ̈thyenëluoiloi), ku jɔl lëëk yam cak (käyeebɛ̈nbei). Makuɛ̈ɛ̈n aacë lac tɔ̈thïn në kathɛɛr ke manhëraan yic. Makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr arët aa cïtmën dë kuɛnëgukëkuel ku agenëguɛ̈tëkuɛ̈n.
Akɛ̈thyenëluoiloi në makuɛ̈nic anɔŋic akɛ̈thdït kaŋuan: käyeetääuthin, käyeebɛ̈nbei, kuëtëkäŋ ku akɛ̈thyenëluoiloi. Makuɛ̈ɛ̈n yee run thuöökɛ̈ aalooi arët tënë makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr tueŋ. Kek aayee wëthcïdöök de manywëëthic wïcë arët, lëu bïk kuɛ̈nkäjuëc ka tïmëtïmdä looi në tektek tökic. Tëdïtë kɔc aacë makuɛ̈nëraantök kaŋ luööi baai ku tɛkdɛ̈ kayee luɔi yic. Makuɛ̈ɛ̈n aanɔŋkony në loiloi juëëc wïcëke käŋ bïk yaa luui kepɛ̈c thïn. Cïtmën de ŋääk de ɣɛɛrëcäthëriëth, riëɛthpiiny ke makuɛ̈n, guɛ̈rë de gëlëkäŋ, wëthlɔ̈k, ku atuuckïït de akuɛ̈nnhialkupiny.
Duluui makuɛ̈n alëu bë makuɛ̈n ŋääk në nyinëkaam de duluui. Wëthëkätääuthin aanɔŋiic agenëgɔ̈t, alɔ̈ɔ̈lëmakuɛ̈n, gɛkyeethany, ku pänyëmakuɛ̈n yee nyooth kɔc cin. Makuɛ̈ɛ̈n kɔ̈k yam arët aalëu bïke ŋääk në jamëkoc-röt, rïïtëcin, ku agut jamënyith, yee luui në wëthcidöök yeenyithkueenic, yee cuɔm në nyithic tëdɛ ka comë në räälic.
Makuɛ̈ɛ̈n aalëu bïke juiir bïk gunë këdäŋ looi në lëëk. Makuëën aayeeke luɔ̈ɔ̈i binëke luëkëciëkëkäŋ yaa ŋääk, yee ɣɔnthɛɛr aakeyee ŋääk në kɔc. Makuɛ̈ɛ̈n aatɔ̈ në bɛ̈ɛ̈i-yiic ayɛ, ku ëtëne aayee luɔ̈ɔ̈i alɔŋ de pïŋ në diɛt, kuɛ̈n në wëlyam, ku gɔ̈t.
Bekätakthook:!Main category
Thidni
250px|right|thumb|Thidni. Thidni (Diŋliith: Sydney)
Webthait
Bekätakthook:Authërelia Bekätakthook:Pen-dït
Joon Gäräŋ dë Mabiör
thumb|Joon Gäräŋ dë Mabiör thumb| Joon Gäräŋ acath në yɔɔm ë mïbuɔthke Joon Gäräŋ dë Mabiör (23 Pɛnëdhetem, 1945 – 30 Pɛnëdhorou, 2005) acë aŋiɛcwëlbääny Pamac Thudän ku duŋɔ̈ɔ̈r. Gɔl 1983 agut 2005 acää akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Dɔmbaai Kɔc Thudän watnhom wäärthɛ̈r Tɔŋbaai Rɛɛnken de Pamac Thudän, ku kuɛnycök amatdɔ̈ɔ̈r, acë yaa Akonytueŋ Bënymacbaai de Pamac Thudän cök 9 Pɛnëdhorou, 2005 agut thonde në löönypiny magärdït 30 Pɛnëdhorou, 2005. Mapiöcmääckäŋ de aguïrlatueŋ rin luɔiŋɛk, MDhP. Garaŋ aye tëdït kueen ke ye raan tööŋ cïpiŋapɛi wëlthɛɛriic Paguot Thudän, në ke ŋɔ̈ɔ̈r yɔɔtwei agut wɛt baairot nhom pamacde.
Cuɛi
Cuɛi
Paŋeŋ
thumb Paŋeŋ / Maŋeŋ aye juän ŋɛŋ (thɔ̈ɔ̈ŋ) kadhie awu ŋɛŋ tök but. Kïtke aye atuöc guöpic ebën, arɛɛm rɛ̈lic, aɣarnhom ku lac dhör ke cïn luɔi thiek cï raan looi. Kïtkä aye abuöt ɣön luɛɛth buɔth cök. Kɔc cï piɛ̈c aye kä lueel lɔn ye kït röt nyuɔɔth tëcït tënë nïn 16-18 tënë raan cï Paŋeŋ dɔm. Ku aa dhukpiny röt tëcït tënë nïn 7-10. Kït Paŋeŋ aa kɔcdït yɔŋ arët tënë mïth. Aye luel lɔn tëcït tënë kɔc kadiäk kɔc cït dɔm yiic acïn kït. Kärac Paŋeŋ aa Paŋok(15%), dhiät keth(4%), mïiŋ ku abuöt nhiaan kɔc rool ku ace rot lac looi.
Joon Gäräŋ dë Mabiör
Runtueŋ
Raan akut Jiëëŋ, Gäräŋ acë dhieth kɔc ŋɔ̈ŋnyin pan ye cɔl Waŋulei pinythony de Kiir yɔu Pamac Thudän, ku ben baar ke nɔŋ ruɔn thiar, ku raan ye wëëupanpiööc tääu piny aake ruääi ke yen ke lɔ bɛ̈ɛ̈ipiööc në Wau ku jɔl yaa Rumbek. Ruɔ̈ɔ̈n 1962-yic go yɔ̈t wei Tɔŋbaai Tueeŋ de Thudän, rin ŋuɔt koor, bänywatwïïn aacë yeen dɛɛtpuɔ̈u kekë mïth kɔ̈k thöŋ ruɔ̈nken ku bïk piööc loop. Rin thɛ̈r tɔ̈ŋ, yen le gät panpiööcnhial pan Tanzania në kë cien kuɛn yök. Wën tiɛɛm ariöpŋiɛckuën, yeen abɛktueŋ yök Anyoothpiööccïthök ë Dhëëŋgɛ̈tgɛ̈t piöcmääcëkäŋiic ruɔ̈ɔ̈n 1969 tënë ɣöndït Grinnell pawut Iowa, pamac Amerika. Yeen aŋïc tëtuï kuën athör apɛi.
Cuɛi
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Paŋeŋ
Paŋeŋ e rottek apɛi ɣön ye kɔc yiic thiääkthïn ku ee kɔc thiäi luɛth, athuöric awu ba aliir raan paŋeŋ wëi yïröl. Paŋeŋ ace läi ku luɔny dɔm; ee raan yetök yen ye dɔm. Raan cï paŋeŋ dɔm alɛ̈u bï lïääp gɔc akölë nïn dhorou dɔm tuaany ye ɣet aköl ë nïn bɛ̈t ŋuɛ̈ɛ̈n yen. Raan cï Paŋeŋ dɔm acï ye bɛn dhuɔ̈k piɛ̈rde yic ebën, tëdë ka dɔm ku kït aŋuën amääth.
Joon Gäräŋ dë Mabiör
Runtueŋ
Yen acï gam ariöpŋiɛckuën bë piööcbuɔth bɛn lɔ gɛ̈t ɣɔndït de pawut Kalipornia, Berkeley, go Tanzania lɔc ku dhuk bë piöcpuɔ̈rmääcëkäŋ de Apirïka Pabak kuɛn kaye ayɔ̈mwëldɔm de Thomas J. Watson de ɣondït de Dar es Salaam, të acï kuany ke ye raantöŋ në ɣon Gärmïïth Apirïka Akut Tharnhomlau. Në kënë cök gó Garaŋ yenhom lac tak ku ye wɛ̈t ben dhuk Thudän ku mɛ̈ɛ̈t rɔ̈t kɔcroor. Ala awuɔ̈cdït luɛɛlwei alä Gäräŋ acë rɔ̈m ku mɛ̈ɛ̈thke Yoweri Mathebeni (cë jal bën Bënymacbaai Uganda) kaam kënë; nacɔk Gäräŋ ku Matheveni kaŋ yaa mïthpiööc atök Dar es Salaam wäär run 1960-yiic, aake kɛ̈c kuen thïn kaamtökic. Ruɔ̈ɔ̈n 1970-yic, Gäräŋ aye raantök kam akuut apuruuk ë Gordon Muortat Mɔyer (wäär awatwïn Anyanya yɔ̈ɔ̈mnhomlääu dɔmbaai) acï tuɔ̈c bë lɔ̈ piööc ke yaa apuruk pan de Israel.
Paŋeŋ
Raan cï paŋeŋ dɔm ayeŋic tëcï yen ɣɔ̈n luɛth kam ŋeŋ ku ŋeŋ but, awu bï luɛth gɔtic ku lɔ them paŋeŋ. ɣɔ̈n cï kɔc nhïim la tueŋ thin, aka riɛm amit bï them wal guöp tiit cɔl IgM. Kënë alëu bï lueth nyuɔɔth aköldä.
Joon Gäräŋ dë Mabiör
Runtueŋ
Tɔ̈ŋbai acë bɛn thök në amatdït cï loi Addith Ababa ruɔ̈ɔ̈n 1972, ku Garaŋ acït kɔcroor juëc acï ke bɛn tou ke yaa apuruuk ke Thudänic. Në run ke thiar ku tok acien luɔ̈i apuruk bëndet yic, ku acï ruɔ̈k bï yaa macieŋ tiickadiäk ku tiickadhëtem ɣɔ̈n cien piööcdït bänyapuruuk cathpiiny lɔ̈ thɔ̈l pan cɔ̈l Fort Benning në Georgia, pan de Amerika. Kaam kënic, yeen acë run kaŋuan lapiööc nyaai ku thön maŋicgäätcïthök piöcpuɔ̈rmääcëkäŋic ku madholpiööccïthök në Piöcëbɛ̈n Pawut Iowa-yic wën tiɛ̈m thökgäät jam guiërlatueŋ ë puɔ̈r paguot de Thudänic. Ruɔ̈ɔ̈n 1983, Tiickadhëtem Gäräŋ acieŋ dupiööc (senior) pantɔŋpiööc Wadi Sayedna-yic, km 21 në Omdurman ciɛlic, täwäär piööc yen bïkapuruuk tënë run kaŋuan ku täkac. Nalä, yeen acï kuɛ̈nyluɔi leluuï abaŋloi ë wiɛ̈ctɔŋic tënë yɔ̈ɔ̈mtɔŋ keemic Kartuɔ̈ɔ̈m.
Paŋeŋ
Paŋeŋ aye gël tä toom raan kënë yic rou wälde. Bɛ̈i kɔc cï nhïim la tueŋ, aye mat kek wäl cɔl Ajuëk, Rubella ku Varicella. Bɛ̈i ŋoot nhïm ciën cïmënë Apirika cï mïth ye lac toomthïn wälde, yene tɔ̈ yen thïn apɛi.
Joon Gäräŋ dë Mabiör
Runtueŋ
Bekätakthook:Kɔc
Paŋeŋ
Kït paŋok kök cïmënë aɣarnhom aye gël tä muɔɔc raan Paracetamol, wal atitguöp cɔl Immunoglobin aye tuɔm rälic. Raan abï tääc panakïm tä tɔ̈ kärac paŋeŋ thin cïmënë Paŋok ku keth cï dhiät. Raan tök tënë kɔc 10,000 cï paŋeŋ dɔm aa thou.
Të kïc kɔc toom wälde, ka raan 0.1-1 buɔtic aye dɔm ruön thok ebën. Thiɛ̈i cï tuöm wälde thiɛ̈i piny ɣen cï paŋeŋ dhukpiny tëcït tënë thiär-dhoŋuan buotic. Paŋeŋ atɔ̈ apɛi dït ɣɔ̈n bɛ̈i diët cïmëmë Apirika lik walke thïn. Yen aya, alëu bï thiɛ̈ipiny aloŋ kɔc cï dhiɛl toom walde. Wäthɛɛr liu wälde, ka paŋeŋ aye tuany mɛɛth pinynhom ebën. Thiɛ̈ipinyde dït apɛi ake ye rot looi kaam ruön tök le dhiëc ku mïth run dhorou le dhoŋuan akeek ye lac dɔm. Kɔc cï toom yiic, aa kɔc run thiärou kek ye dɔm. Alɔŋ giɛɛt pinynhom dïit cɔl Equator, ee kɔc dɔm ruönic ebën ku aloŋ tueŋ ku ciën, Equator, ee kɔc dɔm Muöi ku Rudic.
But ku Arɛm ɣön ë luɛɛth ee raan cɔl Hipocrates yen kuany ye yic ruön 5th century BCE.
Bekätakthook:Tuany
Maŋgaa
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Brɛ̈kdhït
(1) Këtueŋ, ee Luknhom de Lɔcök de Yurop (European Court of Justice). Kän yen ye luak ŋɔ̈ɔ̈r luök ke Yurop kedhiɛ. Luök ye kɔc jöör në bɛ̈ɛ̈i tɔ̈ EU-yic aayeke bɛ̈ɛ̈i tënë Luknhom de Lɔcök de Yurop.
(2) Kënë rou, ee Tënëɣɔ̈c Rɔm de Yurop (European Common Market). Kän ee jam, wëu, ku käyeɣaac, ku kɔc ke EU, aa alëu bïk yaa cath në kɛm ke bɛ̈ɛ̈i kake lääu nhïïm ku kake cïn athörëcäth.
(3) Kënë diäk thiekic, ee Amat de Atam de Akɛɛthnhïïm (Customs Union). Kän ee bɛ̈ɛ̈i ke EU puöl bïk käŋ aa ɣaac në kɛmkɛn kake cïï tɛ̈u atam de akɛɛthnhïïm piny.
Britin ee mɛt rat në EU-yic në run de 1975. Ku kënë ee loi rɔt ke kɔc ke Britin cë kaŋ cuɛɛt bïk röt mat thïn. Run ka 37 aacë wan, amɛn, töŋë mɛt Britin rɔt në EU-yic.
Anɔŋ kɔc juëëc ke Britin cïï nhiaar EU. Aa yekï yök käpath në EU-yic aa lik, ku kärac thïn aa juëc. Këtueŋ mankë, ee kë cî kɔc juëc arët bɛ̈n Yurop bïk bɛ̈në luui ku ciëŋkï Britin. Dɛ̈t ayɛ, ee kï tak Britin ee ajuër dït arët täu pïny tënë EU. Kɔc kɔ̈k aacïï nhiaar kën ye Luknhom de Lɔcök de Yurop naŋ riɛl dït tënë luöknhïïm ke Britin. Kek kɔc cïï nhiaar Yurop kɛ̈, aa ye jam, ka rɛɛckɛ̈ kedhiɛ aabë röt cök të jiël Britin në EU-yic. Na ye wɛ̈ɛ̈r cî, teer jäl dït apɛi kam ke kɔc man cik nhiaar ku kɔc nhiaar EU, ka duŋɔ̈ɔ̈r ke Britin tak ke nhïïm në kë bïk looi. Bɛ̈ny Debit Kamron acë yenhom wɛ̈l tɛ̈ntök ku cɔl cuɛɛt. Acë lueel, kɔc ke Britin aabïkë thiëëc bïk lɔc lɔn bë baai rëër në EU-yic ka bë jääl thïn.
Na ye lɔŋ de kuer bï buɔɔthic, ka kënë akuötic:
(1) Këtueng, ee jäl në Luknhom de Lɔcök de Yurop-yic. Lööŋ abɛ̈k aabïkë nyaai tëtui, ku aabïkë bɛ̈ɛ̈i Britin. Lööŋ kɔ̈k yam aabï ke cak.
Tuaany aluranyicɣɔ̈̈ɔ̈m
thumb| Mɛnh nɔŋ run ka 11 ku atuaany ë jɔŋtooc ku acï but yac në rin cî cuɛ̈ny riääk ku kuet pïu në yacic (Agusan del Sur, Philippines) Tuaany aluranyicɣɔ̈ɔ̈m akölkɔ̈k ayee cɔɔl Jɔŋtooc, tuany anyicɣɔ̈ɔ̈m ku Bilharzia. Yeen aye kɔ̈m aluranyicɣɔ̈ɔ̈m bɛ̈ɛ̈i, ɣɔ̈n ye ke dac dɔm në guɔ̈pyic aye guiër ë lac ku cïïn. Kitëtuaany anɔŋ arɛɛmë yic, yɛ̈nyë riɛm ku laac ë lac nɔŋyiic riɛm. Kɔc cï wɔɔk tëmec alëu bii tuaany ke cuɛ̈ny ku rok riɔ̈ɔ̈k, rol (cuɔ̈k dhieth) ku tuaanykaar alɛ̈ɛ̈c. Tënë mïth, keek aayee tuaany ke yiɛ̈k cuɔ̈k cil ku cuɔ̈k nyïnyë käŋ. Tuaany ee rɔt tɛkpiny tëci mɛnhëraan pïucinawai (fresh water) cï wɔɔk aluur jak. Aluur aaröt luɔ̈nybei tënɔŋ anyichɔ̈ɔ̈m ë pïucinawai cï wɔɔk. Jɔŋtooc adït nhom tenë mïth cieŋ në Bɛ̈icilyiic në rin yee mïth ke pol në pïu cï wɔɔk yiic. Akutë kɔc kɔ̈k yee bilhardhia ke dɔm anɔŋ yiic kɔcëpur, atooc ku kɔc ye pïu rac lööm bi kek ke luui. Yeen ee kuat ë käm ye cɔɔl helminth. Tïït ë tuaany ee rɔt looi të cënë toŋ alur yök në lac ku riɛm yiic. Tïït alëu bë nyuɔɔth aya të yök ë apëntuaamy ye guɔ̈p ke rɔt gël në aluranyicɣɔ̈ɔ̈m në riɛm yic. Kuɛr yenëke tuaany gël anɔŋ juɛ̈r ë ɣän yenëke pïu path yök thïn ku nɛ̈k anyicɣɔ̈ɔ̈m bïk lïk. Wäl yee cɔɔl praziquantil ayee yiɛ̈k kɔc në ruɔ̈n thok abɛ̈n në ɣɔ̈n dït tuaany ke nyin thin. Kenë ayee looi në rin bënëke akutë kɔc cï wɔɔkë Jɔŋtooc dhuɔ̈k nyinpiny, ago thiɛ̈i ë tuaanypiny nyinkur. Pradhikuantil aya, ee wäl ci Akutëjuɛ̈r Dëëm de Pinynhom (WHO) nyooth bënëke kɔc cï wɔɔk yaa dɔɔc. Jɔŋtooc aci raan 210 tïmitïm ɣook në ruɔ̈n 2012 në pinynhom abɛ̈n. Ka cït raan 12, 000 agut 200, 000 ayee thou në ye tuaany kënë ne ruɔ̈n thok abɛn. Tuaany anyicɣɔ̈ɔ̈m ayee dac yök në tiɔm de Apirika, Ethiɛ ku jɔl yaa Amirika Paguot.
Brɛ̈kdhït
(2) Kënë rou, ee kën bë rɔt looi tënë kɔc juëëc ke Yurop cïëŋ Britin, ku kɔc ke Britin juëëc ciëŋ Yurop abaŋdɛ̈t. Bïk rëër në ɣänken, ka bïke thiëëc bïk nap ku jiëlkï?
(3) Kënë diäk, ee kënŋu bë Tënëɣɔ̈c de Yurop Rɔm löök nyin.
(4) Kënë ŋuan, ee kënŋu bë Amat de Atam de Akɛɛthnhïï̈m löök nyin.
Britin ku EU abë thook dhilë mat në ye käkɛ̈ kaŋuaniic ku kä juëëc kɔ̈kiic ayɛ. Jam në kɛmkɛn, acë rɔt jɔɔk wɛ̈ɛ̈r, Penëdiäk 2017, ku abë lo tueŋ agut Penëdiäk 2019. Na lek thook mat, ka pïïr Britin ku Yurop abë rëër tëmënde, ke cïn kärɛɛc loiröt - në lɔŋ de wëu, loiloi, lɔtueŋ, thiɛɛth ku ciɛɛŋ de dɔ̈ɔ̈r kɛm ke bɛ̈ɛ̈i ke Yurop. Na lɔ jam thök kake kec thook mat, ka cïn raan ŋic kä bë tuöl. Kënë yen ye wɛ̈t nɔŋ yen diɛɛr dït në Britin, ku Yurop ku pinynhom ëbɛ̈n wɛ̈t de Brɛ̈kdhït.
Manywëëth
thumb Manywëëth ee riɛl ye looi në thiɔ̈ɔ̈ŋ ë manywëëth. Ee riɛl yeku luɔ̈ɔ̈i bë wëth ku käkthiɔ̈ɔ̈ŋ yaa ril. Tɛ̈ cïï thiɔ̈ɔ̈ŋ cath, ke manywëëth aye cɔl ka "manywëëth ciecath" thïn. Tɛ̈ cɛth kakthiɔ̈ɔ̈ŋ, ka cë yaa kuëërriɛl ë manywëëth, ye cɔl akölda "manywëëth cath". Ruɛl yen ee käk manywëëth ye tïŋapɛi käŋpinynhom, ku manywëëth ciecath aa käŋ cɔk bë nuɛ̈t kamken. Tɛkdä ke yïn acë manywëëth ciecath kaŋ yök të cï yïn atuɔckïtcath jak nyin. Mukë manywëëth nhom apath akölaköl. Manywëëth acie këpath bë mat ke pïu.
Manywëëth ciecath aalooi rɔt tɛ̈ aa akuënthok ë lɔ̈klökthinnyɔt apɛidït ka apɛithi në nyinmot ë këyejakic. Tɛ̈ cath lɔ̈klökthinnyɔt tɛ̈ akuënthokë apɛidït lɔ tɛ̈ akuënthokë apɛithi, ke kuer ë lɔ̈klökthinnyɔt aalooi rɔt, ye cɔɔl kuëërriɛl ë manywëëth.
Kɔcŋickäŋ aacë yök lɔn manywëëth lëu bë cath cïmën pïu tɛ̈tök bï lɔ lɔŋ dɛ̈t, keye manythi ka keye kuëërriɛl wëthic. Kek aa ŋic kuat riɛl manywëëth ku tɛɛmde wiëntok le wïndɛ̈t. Ayeku tïŋ këaarotlooi tɛ̈ thiɔ̈ɔ̈ŋ ë manywëëth tɛ̈tökic ee dïtapɛi ka koorapɛi cïï guɔ tɛɛm.
Tɛ̈wäär ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19 yen acï manywëëth bɛ̈n luɔ̈ɔ̈i në ë pïrda ëbënic gut ye tënë ku ye cie kë riɛl path tende ka riɛlaciëk cï tïŋ määrdeŋic.
Acë kɔcŋickäŋ yök lɔn alëuku buk manywëëth looi tɛ̈ bɛ̈ɛ̈k ok adamluöŋ tɔ̈u tɛ̈ thiääk kek wiën wëëth tëade, tä tɛ̈ ok kätiɔp cuëny acɔpic alɔŋ thïn kekë wëëth karou cï thöŋ.
Bekätakthook:!Main category
Aköl de Balentin
thumb|Yäärthiingäär de Aköl de Balentin thumb| thumb| Aköl de Balentin ee köl piɛth de miɛtdepiɔ̈u ye rot looi në Pɛnërou 14. Ye köölë në ruɔ̈ɔ̈nic ayanë kɔc nhiar röt nhiɛ̈ɛ̈rden nyuɔ̈th röt. Ye yänë aye looi në miɔɔc de gaak, cokolet, ku athöör ke nhiɛ̈ɛ̈r ka miɔcpiɛth. Athöör ke nhiɛ̈ɛ̈r aye gam në kɛmken. Kek athöör yeke gamke aaye cɔɔl Balentin. Kɔc kɔ̈k aye raan tök lɔc ku cɔɔl ye Balentinde, mhiɛ̈ɛ̈rde, määth, ku lɛ̈cde nyuɔɔth.
Kä ye köl de Balentin nyuɔɔth aayïk puɔ̈u, gaak, ku Kupid kënë lande with. Aköl de Balentin ee ciëkë në rin ke raan cï nɔ̈k në gämic ye cɔl Balentin cïthieei. Yen ee ye Bicop ye thiek cïke jäi luaak looi.
Wäär në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt thiɛ̈ɛ̈r ku ŋuaŋ cï wan, kɔc thiäk röt në Balentin aaye looi në Dïŋlïth. Abaköök cï ke Dïŋlïth cï köök Amerika acï ye luooi de Balentin bï jat në keek. Në Tɔŋ de Rou de Pinynhom cök, apuruk ke Amerika aacï ye ciɛɛŋë lɔ bɛ̈i Yurop.
Anyikol
Bekätakthook:!Main category
Kiɛɛth
Kiɛɛth
Dikconari
Bekätakthook:Län
Aboi
Aboi
Aköljonbɛ̈nyrɔt
thumb Aköljonbɛ̈nyrɔt ayee aköllajik. Tënë Kërëthänooi ee yanh yee cam në atheek de jönërɔt ë  Yecu Kritho. Kërëthänooi gam lɔn ayee thëkbëtɛɛm në ruɔn tökic. Kɔc kɔ̈k cie Kërëthänooi aa yanhë cam ke ye gɔ̈ny ë Kër.
Aboi
Dikconari
Bekätakthook:!Main category
Tuaanyëŋeeiabïk
thumb Tuaanyëŋeeiabïk (Diabetes Mellitus) ee akut ë kïtëtuaany de wɛ̈rëŋeei abïk cë rɔt riɔ̈ɔ̈k ku anyïcë dïtŋeei abïk në riɛ̈mic. Dïtŋeei abïk ë riɛmic = hyperglycemia.
Guak
Guak
Tuaanyëŋeeiabïk
Kïtëtuaany kënë anɔŋiic laac arak Kuɔ̈tic, rou, ku dït yuɛ̈c ë miɛ̈th. Të pɛ̈lë ye, ke tuaanyëŋeeiabïk aleu bë tuɛnytuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i, tuɛnytuɛny nɔŋiic tuaany ë guɛ̈r ë puɔ̈ɔ̈u, ruai, tuaany ë rok ɣän töök ke cök, riääk ë rɛ̈lɣer, riääk ë nyin ku nyiny ë kɛ̈ŋ [cognitive impairement]. Tuaanyëŋeeiabïk ee thuɔɔu ë raan juakic arak rou. Në ruɔ̈n 2019, tuaanyëŋeeiabïk acï raan tim 4.2 nɔ̈k. Tuaany ë ŋeei abïk ee tuaany 7 në tuɛnytuɛny ë kɔc nɔ̈k në pinynhom. Agut 2019,  acëë thɔ̈ɔ̈ŋ kɔ̈u an tim 463 aacïï tuaany ŋeei abïk nɔ̈k ë pinynhom (aayaa bɛ̈k 8.8% në buɔtic cë ŋuɛ̈ɛ̈n akut kɔc de pinynhom).
Guak
Dikconari
Bekätakthook:Län
Tuaanyëŋeeiabïk
Tuaany ë Ŋeei Abïk (TAŊ 1 &2) ee yic rou.
TAŊ1 (IDDM) ee tuɔl tëcënë RoŋPïïr B  kë  tak riɔ̈ɔ̈k (RPB) = B cells, bïk adhukŋeei [insulin] duɔ̈ŋ cuëëc. TAŊ1 ayee beec adhukŋeei.
TAŊ 2 (NIDDM), ee tuɔ̈l në wɛ̈t ciee adhuŋeei luui në kɔ̈ɔ̈k, roŋpïïr awën yee adhukŋeei gam.
Tëcïï tuaany jal cil, ciɛ̈n adhukŋeei në guɔ̈pic aleu bë cil aya. Kɛ̈k tuaany lac bɛ̈ɛ̈i ee cuai [obesity], ku ciɛ̈n thuɔ̈ny. Kɛ̈ cït  90% de atutuul ayee TAŊ 2.
Gël ku bɛ̈c ë TAŊ 2 anɔŋic cääm ë miɛ̈th puɔth, thuɔ̈ny, gël ë cuai ku cuɔ̈k mäth [smoking], ë tap.
Muɔ̈k ë puɔ̈ɔ̈r ë riɛm ku muɔ̈k ë cök ku nyin aa thiekiic tënë kɔc nɔŋ, tuaany,  mär ë thiɛk ku rɛ̈t tïnë kɔc cuai nɔŋ TAŊ 2 alui apɛdït.
Bekätakthook:Tuany
Aköljonbɛ̈nyrɔt
Yanhë Aköl jɔtë bɛ̈nydït rɔt acie cam në aköl nyindhiɛ̈ në ruɔ̈n ëbɛ̈n, luɛɛlde ye cɔɔl yanhëcath. Yenmën akut Kërëthänooi ëbɛ̈n acïk gäm të kuen thïn akölninde. Yanh ë Akölë jön bɛ̈nydït rɔt ee cam në akölnhialic tueŋ në ɣɛ̈r ë pɛɛi-yic tueŋ cök në pɛinïn 21 Penëdiäk cök, luɛlde ee cam në Penëdiäk tëdɛ̈t Pen ë ŋuan. Aköl nïn tueŋ yennëkë lëu bï cam ayee 22 Penëdiäk, ku aköl nïn thök ayee 25 Penëŋuan. Akut ɣot Nhialic de Pacuɔl cïmën Arɔm Luaŋnhialic aalooi agenruon Gregori, ku Akutɣotnhialic de Pabak cïmën Luaŋnhialic Mukciɛɛŋ de Pabak, aalooi agenruon Juliuth, ku rin kënë, tëdït ë run akölnïn yenëkë kɔc yanh ë Aköljonbɛ̈nyrɔt cam yic Akutɣotnhialic karou-yic acïï thöŋ, cɔkyen kek aa akölnïn kuen në dhël thöŋ. Në ruɔ̈ɔ̈n 2015 yanh ë Aköljonbɛ̈nyrɔt acï cam pɛinïn 5 Penëŋuan në agenruon Gregori-yic ku agenruon Juliuth-ic aya.
Bekätakthook:!Main category
Bulgaria
Bulgaria ee paan en Yurop Penëdhiäk ee Rumen Radev. Genamaatnhomde ayee cɔl Sofia.
Bekätakthook:!Yurop Bekätakthook:Yurop
Manut Bol
Manut Bol (16 Penëthiäär 1962 – 19 Penëdhetem 2010) ee yee amëtuk de Dɔ̈kthiɔ̈l de Amerka dhiëth Thudan ke ee yee raan luɔi de thiɛɛth ayɛ.
Bɛ̈rde acï gätpiny ka yee 2.31m, ku ee yee raan bärbëtɛɛm në kathɛɛr ke Akutmɛ̈t Wutic ë Dɔ̈kthiɔ̈l (National Basketball Association). Ke yee raan ee riäŋ ciɛlic, yen ayee raantök në kɔc ŋic dɔ̈k gëëric bëtɛɛm në kathɛɛr ke riäŋ känic.
Pïrden tueŋ ku kacke
Manut Bol ee dhiëëth tënë Madut Bol ku Okuok Bol në Turalei. Ku jɔl muk tën thiääk kek Gaŋrial. Ku ee yee ɣɔ̈k ke wun bɔ̈ɔ̈k ɣɔn ee yen dhɔ̈k. Ku cïtmën cï yen ee luɛɛl thïn arak juëc, yen acë köör kaŋ thɔ̈r bë nɔ̈k ɣɔn cï kör wɔ̈k yɔ̈tiic.
Loŋden Dɔ̈kthiɔ̈l
Manut ee ci jɔk bë yaa riäŋ në dɔ̈kdecök në run de 1972, ku acë bɛ̈në muöl në yen wɛ̈t cï yen bɛr bɛ̈r apɛi. Ku na ɣɔn cï yen naŋ run 15, gor jɔk bë riäŋ ne dɔ̈kthiɔ̈l, ku acë riäŋ në Thudanic ne run likdiääk, kam ke Wau kek Kartum. Na yee ɣɔn, ka tïŋ dupööcderiäŋ cɔl Don Feeley de Yunïbɛ̈rthtï de Fairleigh Dickson, ku luk bë lɔ Amërka. Go lɔ mɛt Yunïbɛ̈rthï de Bridgeport ku riëŋ në dɔ̈kthiɔ̈l de thukul thïn ne runthok de 1984–1985. Ne run 1985 yic gor ë Manut lac (në löc de rou) në Washington Bullets yic. Acë riäŋ ne NBA yic runthook ka thiäär, Jäl 1985 agut 1995 — tënë Bullets ku Golden State Warriors ku the Philadelphia 76ers ku jɔl yaa Miami Heat. Manut Bol në thök de luɔide ka yee dhuthɛ̈ɛ̈c de dɔ̈thiɔ̈l acë yök ke atiiŋ ka 1599 ku "rebound" ka 2647 ku jɔlaa agernhïïm ka 2086. Acë thiëëc ne "geem" ka 624 yiic, në runthook ka 10.
Manut yet atɔ̈ tweŋ në kathɛɛr ke NBA yiic në lɔŋ de agernhïïm në yuul 45 yiic (8.6), kän aduk tɔ̈tweŋ në 50% dït tënë käk ke raan buɔthɣe, Mark Eton (5.0).
Luɔiden Kuɔɔny
Manut në runken ke luɔi kayee duthuɛ̈ɛ̈c abɛ̈n, ee yee luui arët në käkke kuɔny në kɔckɔ̈kiic. Acë wëu juëc ariɔpde ne NBA yic gam bë kɔkɔ̈k kony Thudan. Acë lɔ arak juëc bë kɔc cëkat në tɔŋ Thudan lɔ neem në ɣän cï kek kenhïïm kutthïn. Yen acë akut de luɔï de kuɔny cɔl "Ring True" jɔɔk, benke wëu juaar ku bï koc cïkat Thudan kony në ke. Abaŋ dït në wëu ken ariɔp acë gam bë kɔc kony.
Thonde
EE peinïn 19 Penëdhetem 2010, Manut Bol acë thou në wɛ̈t cï ruɔkke kɔ̈ɔ̈c në luɔi. Kënë ee loirɔt net Tën kɔc tuaany de Yunïbërthtï de Virginia, Charlottesville, Viginia. Në thonde cök, alɛɛc aacë bɛ̈në bɛ̈n Amërka ku pinynhom ebɛ̈n në londe kayee duthɛ̈ɛ̈c de dɔ̈kthiɔ̈l ku londen de kuɔny në kɔc. Puk "Senate" de Amërka aacë yen bɛ̈në tök nïn likdiäk ne thonde cök.
Bekätakthook:Kɔc
Matïtït
thumb|[[Algeria (2020)]] thumb| Matïtït Norton Matïtït ee thurumbil yennë kɔc cäth, ke kɔc lɔ tënnë ku tënnë. Yen acïn cok keŋuan cëmän thurumbil, ku yen anɔŋ cök kerou cëmän macircir. Lakin yen anɔŋ mawicwic [motor] cëmän thurumbil. Yen aye kuäth në raantök, ku raanda acï yith në yëkɔ̈u yen matïtït, ku kɔ̈k anɔŋ ɣon yenë ke käŋ jɔ̈t në ke kɔ̈th.
Në run 1901 ke matïtït tueŋ cë nyic luui ë looi në Matïtït 'Indian' në Springfield, Massachusetts. Ɣɔn akut kɔ̈k ke thääth acï looi eya akut juëc eke matïtït looi anɔŋ Honda, Suzuki, ku jɔl yaa Yamaha. Aŋïc Amerikan aa matïtït Harley-Davidson.
Bekätakthook:!Main category
Lueel
Lueel (Luwo, Luo)
Dikconari
Bekätakthook:Thäi
Veliko Tarnovo
Veliko Tarnovo (bg: Велико Търново) ee caëumel Bulgaria (1185-1393) popee ee 73,079 (2020).
Bekätakthook:!Main category
Juba
thumb|Juba, däi aliiric thumb|Kättem de Juba Juba ee genamatnhom ku ye kaldïït de pamɛcjäŋ de Paguot Thudän, ku yeen eya aluui pawut de de Jubek keyennë kaldïïtden eya. Juba ee töŋ dee pawuut kaa thiërrou ku bɛ̈t ke Paguot Thudän. Genë acï tääu në Kiir Ɣer nom ku ka loi luooi de thöny de Arɔ̈mbaai Juba.
Kathɛɛr
Gen cɔl Juba në yaaköl ke, akeer pinythiin de Bääri cɔl, të ëcï akut de CMS paanden ku paan de gäär, makɛm cɔl NMIS keerthïn në run ë 1920-1. Në thök de run de 1920-9, go kɔc ɣer ku kɔc ke Yijip Bärï yɔ̈ɔ̈k bïkë röth ɣooc në Juba, ago lɔ̈k yaa gen yam cɔl Juba eya, bï luui keye genamatnhom de Pawut Maŋgala, ë pinyë elɔc kɔc ɣer ku kɔc ke Yijip ye tuɛny eke lui ëtɛ̈ɛ̈n. Yïkyïk dït acï rot gɔl në Juba në run de 1927. Kɔckeɣooc në Rajap acï bɛ̈n köök Juba në run 1929, ke në ye run cök, go miiric de Maŋgala jat Jubda ëya në run de 1930.
Kɔckeɣɔɔc de Gïrïkïï, ye apuruuk ke Britain kuɔny ë käŋ në yee thaa në acï luɔɔi dït arët looi ne| kɛ̈ɛ̈r de Juba-yic në run tueŋ ke 1920-9. Nacɔk amɛn ë lik kɔc eke ciëŋ në Juba ke akuën de acï 2,000 wan thok, keek kedhia aake cï kecin mat kenë akut dïït de Bääri nɔŋ baai ku nɔŋ kë ciɛɛŋ piɛth në kɛmken. Gïrïkïï acï luɔɔi dït ye tïŋ ëmannë në gɛɛu ciɛlic, cït piny de ɣɔɔc, rup Gïrïkïï (cïï Biritic cäk), ku jɔl yaa të thiin gɛɛu kɔ̈u cɔl rup Jalaba ëmannë. Nyooth de käke lɔtueŋ cï Gïrïkïï ke looi akï. Adëyïïk jäŋ [public buildiŋ] cït man de adëyïïk pieth Ibori baŋ cï looi alel, Notros Lounge, adëyïïk ë kuɛ̈th nhial de Thudän thɛɛr, Ninkamaan Paraditho, Baŋ ë Cinwääc Kiir [Nile Commercial Bank], ku jɔl yaa Baŋ Cinwääc Bapulo [Buffalo Commercial Bank] në kɔ̈k yiic. Adëyïïk de baŋdïït de Baai [Central Bank] acï bɛn looi në kaam de run 1940–9 cït mɛn de Ninkamaan Juba [Juba Hotel] acï piŋ arët në kaam de run 1930–9.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Aguɔɔk
Aguɔɔk (Gogrial)
Aɣukar
Aɣukar
Aguɔɔk
Dikconari
Bekätakthook:Paguot Thudän
Aɣukar
Dikconari
Bekätakthook:Län
Bar el-Gädhal
Apamduööt:Bahr el Ghazal in South Sudan 2015.svg|thumb|Bar el-gädhal në gïïrëpiny de Paguot Thudän]] Bar el-Gädhal ee lɔ̈ŋ(paan) tɔ̈ në parutcuɔl ë Paguot Thudän. Rinke akee bɔ̈ në wɛ̈ɛ̈r cɔl bar el gadhal, të de lɔ̈ɔ̈k nɔŋ kë cït pawut ë parut Bar ël- gadhal baar (wäär) ku wärrrap anɔŋ akeu kennnë kɔc ciɛl ke Apirïka, në lɔŋ pacuɔl.
Apam
Apam
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Bar el-Gädhal
Yen ee tän toc ku ke alɛi piny lɔ- janɛny ciɛŋ në Jiɛ̈ŋ man ëye pïïrden ye ya duum yïkï keek puur ku many ë ɣɔ̈k ku kuan de Luwa Partit. Akököl ë Bar el-gadhal, aake ye keek peec në dupëëc tɔ̈ në aken de Dapur. Ku pawut ë Yigip acï tiɔp ë Bar el-gadhal cɔk ye këde në run 1864. Lɔ̈ŋ ee cï mat në Aŋlo-Yijip. Kɔc ke Yijip Thudän ku acï bɛ̈n bɛ̈nbei ke ye pawut ɣɔn cennë yen wɛ̈ɛ̈kbei ë nɔŋ Ekutoria në ruɔ̈n 1948, ku ye pawut në Repubik ë Thudän. Në run ë 1996, ke lɔ̈k acï bɛ̈n tekic në payaam kee ŋuan ke aguiɛɛr de mäny de baai, ku na wäär cï Thouth Thudän bɛ̈n nɔŋ nhomlääu në run 2011, ke ka cï bɛ̈n bɛɛr tɛ̈ɛ̈kic ë pawuɔ̈t ke thiɛ̈ɛ̈r. Yen lɔ̈ɔ̈k acï tɔŋbaai bɛ̈n riɔ̈ɔ̈k në run juiëc. Yen ee ye thɔ̈ɔ̈r tɔŋbaai tueŋ kɔc ke Thudän. Në run 1982, ke (SPLA) acï Jɔn Garaŋ bɛ̈n looi bë thɔ̈ɔ̈r kennë kɔc ke parut –muk akuma kärtuɔ̈m. kennë yennëke guɔ dac bɛ̈n ya gɔ̈cë kë ye cɔɔl tɔŋbaai de rou kɔc ke Thudän. Ater dɛ̈t yen cï bɛ̈n ŋuɔt ke ɣet agut cï run 2003 ku nɛ̈k kɔc juiëc apɛi wɛ̈r 2,000,000. (Biänabuur thiɛ̈rnyiɛɛny rou). Namba(cin) dïït de lɔ̈k në biäk thïn aacï keek tääu ka aacï köök në pawuɔ̈t (bɛ̈i) thiääk kennë ke.
Bekätakthook: Paguot Thudän
Kebor
Kebor
Dikconari
Bekätakthook:Län
Amatdït de Juba (1947)
Amatdït de Juba ee loi në Pɛnëdhetem 1947. Amatdït ee cenë kɔc ke miirë de Deŋlith ku kɔc ke Miirë de Thudan kɔc kuany të de amat bïk lɔ looi kal de Juba. Paanthiin nɔŋ genamatnhom de Pawut de Ekuatoria Piny Ciɛɛm de Thudan (ku në ye köölë ke yenë ke Genamatnhom de miirëdït de Piny Ciɛɛm de Thudun).
Go Miirë de Deŋlith amatdït juiir bë kɔc ke piny parut ku piny paguot de Thudan mat yiic ëke ye Pamac Töŋ. Agut cë ye tënë, ke piinykɛ̈ keerou aake macke në riɛl de alɛi de miirë de kɔc ke Deŋlith. Nëŋö thooken, nhiɛ̈liicken ku cieeŋken aake wääc. Kɔc ke piny parut de Thudan aakee cë wel bïk yaa luui në luɔɔi de Laraab ku keek aake cë piöc në mäny de baai ku jɔl yaa jiɛɛk dït wɛ̈ɛ̈r kek kɔc ke piny paguot de Thudan. Kɔc ke piny parut aake ye Yithëlam gam ku yïke door, keek aake cë piöc arëtic. Ku kë tɔ̈ thïn, kɔc ke piny paguot de Thudan aake ye kuɛɛt ye ke cɔɔl Nilotiik, aakee ye Nhialic door në dhöl de Kërëthanuɔɔi matkë kenë duɔ̈ɔ̈r de jak thɛɛr ke kuarken yïkë keek gam. Ku piöc de jiɛɛk de ka ke pïïr de baai ee kënë juiir cït kɔc ke piny parut de Thudan.
Në yic, diɛuden ee bɛ̈n deetic ɣɔn jiɛ̈lë kɔc ke Miirë de Deŋlith në thöc ke mäny de baai keebuɔt keebɛ̈t 800 nhïïm ke ye ajuɛɛr de mäny de röt “mac röt” de kɔc ke Thudan, kaa ye thöc keeŋuan 4 abac ke miirë kee kaa bɛ̈n lɔ tënɔŋ kɔc ke piny paguot de Thudan. Yekenë ɣɔn lenë ye jaamic kë bë yaa juiir de pamac de Thudan looi yadɛ̈, ke madiriyaai aake cë nyääŋ wei në ajuiɛɛric.
Ku ye luɔɔië akën bɛ̈n piath, yenë kee cë tɔŋ Tueeŋ ku de Rou bɛ̈n bɛ̈i në kɛm ke kɔc ke Thudan, yen ka jɔl kɔc ke Piny Ciɛɛm röt week ëke ye baai Paan de kɔc Ciɛɛm de Thudan në run de biänabuur rou ku thiɛ̈ɛ̈r ku tök 2011.
Athokpur
Athokpur
Dikconari
Bekätakthook:Län
Agɔɔk
Agɔɔk
Dikconari
Bekätakthook:Län
Lukluk
Lukluk
Dikconari
Bekätakthook:Län
Krithtiano Ronaldo
thumb Krithtiano Ronaldo ee mony Portugiith, duriaŋ lonpïr de adïïrëcök wën ee thɔntueŋ [forward] në wunmɛ̈t de Real Madirit ku wunmɛ̈t kewutic de Portugal. Aye gam keye yen ee duriaŋ piathbëtɛɛm në pinynhom, Ronaldo ka kith apei ci keb nyaai wen dekiyic ariop kadhiëc ke Ballon d'Or. Acë koth ka26 nyaai në luɔiëciɛŋdeyic, adekic Amatthok de Maril de UEFA kadhiëc ku koth töŋ de Amatthok de UEFA de Yurup. Ronaldo ee amuktuŋthok në kɔc cë gol juɛ̈c tɔ̈u pïny de kawac de Akuttueŋkadhiëc [top-five leagues] (395), Amatthok de Maril de UEFA (120), ku Koth de Amatthok de UEFA de Yurup (9). Acë gon wuɔr 670 tɔ̈u në lonpïrdeyic tënë wutmat kula pamac.
Ke dhiëth ku biirnhial në tuur de Portugal cɔl Madeira, Ronaldo acë thäny ke Mancethter Yunited [Manchester United] ke nɔŋ run 18 në run 2003. Ke nyaai konhden tueŋ cɔl FA në abany den tueŋ pan Dïŋlïth cök, acë Mancethter Yunited kony në nyaai de Kooth de Amatthok Tueŋ kadiäk kekë kuanyicok, Konh de Amatthok de Maril de UEFA, kula Konh Pinynhom de Wutnat de FIFA. Në run 2009, Ronaldo ayee në ɣɔ̈c adïïrëcök arilicbëtɛɛm ɣɔn jël yen Mancethter Yunited ke lɔ Real Madirit në Yuro tïmëtïm 94.
Ronaldo ee menhbaai de Portugal, ayee luel lɔn yen ee duriaŋ piathbëtɛɛm de Portugal akolakol në Akut Adïïrëcök de Portugal në run 2015. Acë gɔl thuec tënë Portugal në run 2003 ke de nhom run 18 ku acë thuec në pol juɛ̈c apɛi wuɔr 150, ku acë gon juɛ̈c apɛi tɔ̈u wuɔr duriaŋ kɔ̈k de Portugal akolakol. Yen acë Portugal wët nhom tueŋ bïk kaŋ jöt në mëënkuötic ril tueŋ në Konh de Yurup run 2016. Yen acï kuany ke yen ee raan tueŋ bë yaa dɔm në wëu juɛ̈cbëtɛɛm në Forbes në 2016 ku 2017, ku keye yen duriaŋ ŋïcbëtɛɛm në pinynhom në ESPN në run 2016, 2017, kula 2018.
Amɛ̈lbaai
thumb|Luiny ë amëlbaai Amëlbaai ee dɛk ca ku ee länëdhiëth, ku ee kuat de amɛ̈lroor ku buɔɔthroor. Ee kuat de läibaai, ku aye mac, 1950 ku aye biɔ̈ɔ̈k. Amääl ee yen aa amäl tök në Thuöŋjäŋ.
Amääl aye mac ne biäk de ca, ku riŋ ee cuet, ku aye mäc jiɛɛk. Amääl aye bïoŋde keye alath, ku aye meth ɣääc në yen. Biöŋde amääl aye guur keye akɔ̈t ye mith tääc. Rïŋ de amääl acï dap cuet ɣɔnthɛɛr. Amäl ee lɛ̈n cï dap mac ku kuet ë kɔcthɛɛr. Ku ade amɛ̈l de nhiëm ku amɛ̈l de rïŋ.
Amɛ̈l ayek kecök biɔɔth të ciɛth kekë ceŋ, në kuat tök, ku atɛkiic ë luunyic ë kuat. Amɛ̈l wën ee tät në amɛ̈liic të le kek nyuäth ë wal, ee lɔ mɔ̈"ny kekë läi ee keek cam cït man de aŋui ku kuac ku köör, në baŋ ciɛth en yetök. Amäl ee cath në amɛ̈liic, aye nyooth nɔn ciɛth en të piɛth cïn riööc, ku bɛ̈ny ee amɛ̈l caath, të ciɛth amäl tueŋ ku nɔn ciɛth cil ee të cït të cï cäk en në riɛmde-yic.
Amäl Doli
Këdïït ŋic arëët ee amäl Doli, acï cäk në rin ke raan cɔl Dolly Parton. Ku ye amäldïït ŋic cï looi ë raan. Amäl Doli akën pïïr në run juëc, cït man de amɛ̈l kɔ̈k ë ciɛk Nhialic. Amäl Doli akɔ̈c ku ade guöp nuɛɛn juëc.
Twitter
Twitter ee lon ŋiɛciɛɛŋ ajuarwël ku ɣɔ̈nanuëët aake jɔk ke pen ë rou ruɔn 2006.
Amɛ̈lbaai
Amäl Doli
Bekätakthook:Län
Nyuɔ̈m
Nyuɔ̈m
Dikconari
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Ajuëk
Këriliic aröt looi tëcït tënë raan thiärdiäk buɔɔtic ku keek aye cïth(yäny ë piɛ̈u), cöör(cɔ̈ɔ̈r), arɛɛm e nhom ku juän ë yɔ̈kyɔ̈k(pneumonia). Rubella ku roseola aye tuɛnytuɛny looithook. Ajuëk e tuɛny ye gopic aliiric(wëi-ic) taa ɣɔɔl raan cï liääp(wuɔɔk) awu thïim. Alëu bï kɔc ɣook aya taa gɔɔt raan luɛth awu athuɔ̈r raan cï dɔm. kɔc ka dhoŋuan raan thiääric kïc toom wäl guöp tiit ajuëk aye ajuëk dɔm. Kɔc aröt dhiɛl liääp aköl ë nïn kaŋuan kïtëtuany nhom tueŋ ye gɔl këcï toŋic ku ŋuan kïtke cök cëën. Tuɛny kënë ace kɔc dɔm e rou. Thëmthëm mayiël kɔc yiɛ̈k ajuëk ë këlajik to wïc thääi tɔ̈ akɛɛthnhïim bï kek tiit e yen.
Wäl atïtëguöp ajuëk e kɔc gël yen apɛidït. Tuömde acï thuɔɔu dhuökpiny thiärdhoroukudhiëc ë buɔtic(75%) kaam ruön 2000 ku 2013 kek meth thiärbɛ̈tkudhiëc buɔtic(85%) ka toom keek gut cïmënë. Ajuëk aliu dɔ̈c, raan tuany ë yen alëu bï gäm carapmïle(Oral Rehydration salt), mïith pialguöp, wal arɛɛm dhuökpiny ku ŋiɛc muöök. Wal kämluöök nɔ̈k(antibiotics) abï gam tä tɔ̈u tuanykämluöök(bacterial infection) cïmënë Arɛɛm yɔ̈kyɔ̈k(lung inflammation, in pneumonia related cases) ku wal guöp juak riɛl cïmënë Vitamin A adhil gam bɛ̈i lanhïim tueŋic.
Ajuëk a tëcït tënë raan maliön thiärou(20 million) ɣook ë ruön thok ëbën, aloŋ bɛ̈i lanhïim tueŋ cimënë Apirika ku Athia(Asia). Acïn tuany dɛ̈t ye gël Wäl kɔc nɔ̈k cimënde. Ruön 1980, aka raan 2.6 maliön acï nɔ̈k, ku ruön 1990, raan 545,000 acï thou ne yen, raan 73,000 aya acï nök ruön 2014. Thändït kɔc cï nɔ̈k yiic ku kä cï dɔm aye mïth run dhiëc dhukpiny. Kɔc cï ɣook yiic, tëcït tënë 0.2% aye tɔ̈u kaam-pïr-ku-dhuɔɔu, tëdë alëu bï rot juak thiär buotic, 10%, aloŋ kɔc cï cɔk nuaan. Ajuëk ace läi ku luony dɔm. Thɛɛrwär lïu wäl kɔc gël yen aloŋ Pamatnhom Amerika(USA), aka kaam raan maliön kadïäk leer ŋuan aye dɔm ruön thok ëbën. Na ye ɣɔn cï tuöm walde thiɛ̈ipiny, aka ajuëk acï wɛɛc-wei bɛ̈i Amerika yiic ëbën ruön 2016.
Kërilic Ajuëk
Kërilic ajuëkic ajuëc apɛi, jɔɔk thok tuɛnythiin cït yäc(ciith), leer kädït cït arɛm yɔ̈kyɔ̈k(ye kämluöök bɛ̈i awu mayiël), arɛm këryɔ̈kyɔ̈k(bronchitis) aya ye kämluöök bɛ̈i ku myiël, Arɛm yïth cilic, arɛm adiöŋ nyithic ku dëtök gëlgël nyinic(piär nyäŋthïn). Kërilic arɛ̈c apɛi aloŋ kɔcdït nɔŋ gup mayiël ajuëk. Ruön 1920, aka thuɔɔu aloŋ kɔc ajuëk atɔ̈u tëcït tënë thiärdiäk buotic(30%) tënë kɔc ajuëk yɔ̈kyɔ̈k.(viral pneumonia, caused by measles virus). Kɔc dït kërilic ajuëk kamken aye mïth kaam run kadhiëc ku kɔc ŋuën naŋ ruön thïärou, diär liɛc, ku kɔc tuany, tuɛny guöp thölic riɛl cïmënë tuanykaar riɛmthitic(leukemia) ku wuɔɔk HIV.
Bekätakthook:Tuany
Aguot
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëpïr
Agal
Agal
Dikconari
Bekätakthook:Län
Dominic Dim Deŋ
Dominic Dim Deŋ eeyee Muonyjaŋ në lɔ̈k Bar el Gadhel, ye dhiëth në panbëëc tɔ̈ arɔ̈mbaai Twic, Pawut Warrap, Pagöutic Thudän. Na yee run 1966 ke naŋ ruön thiëërdhetem, go mɛt në kɔcroor de Paguöt Thudänic në Tɔŋbaai Tueŋ de Thudän. Na wën ruɔ̈n 1972, le dɔr gɛmgɛm ee thäny në kaam akuma ku jɔl yaa kɔckoor de Thudän, ŋic ke Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Adith Ababa. Ke abak de gɛ̈mgɛ̈m, Dim acï göörlom në Apuruk Miirdït Thudän keye makuelrou. Yen ee acï cuɔtnhial ku bë ben maalithkuel. Ruɔ̈n 1987, bɛr jɔk tɔŋ në Paguöt Thudän cök, go Dim yuic bë miirdït Thudän puɔl ku mɛt Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudänic. Na wën nëk në run kerou, go bɛn cuettueŋ keye maalithkuelrou ku kueny në lɔ̈k ciɛl de Bor Jöŋlei, të Saif El Hobour daar thïn.
FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac)
thumb FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac, Fédération Internationale de Football Association në thoŋ Parantha) ee akutajuɛɛr mac adïïrcök kɛɛmpamaac. Ɣööt de akutajuɛɛr aatɔ̈ në Dhurik, Switzerland. FIFA aye mëënkuötic dït kɛɛmpamaac guiir, ku kek wën yen thiekbëtɛɛm ee Kony Pinynhom FIFA, wën yen cï kaŋ loi 1930. FIFA acï gɔlcök në akölnïn 21 Pɛnëdhiëc 1905 piny de Paris ku anɔŋic akuutnhom kewutic 209.
Dominic Dim Deŋ
Na 2005, Dim acï gam rin në kɔc Twic Mayardït keye raan Amatjuääc Ɣonëlööŋ de Paguöt Thudän, thöc ye atɔ̈ thïn gu cï dhuonde. Na 2007, go yen kuäny keye bënyluɔi de YLKT nä akuma ë paguot Thudän.
FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac)
Bɛ̈nymacbaai de FIFA ëmën acɔl Gianni Infantino, ye looi jäl akölnïn 26 Pɛnërou 2016.
Dominic Dim Deŋ
Piëër de yic
FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac)
Akutnhom ye rilbëtɛɛm de FIFA ee Akuttakluɔi de FIFA, ye amatjuääc de tiitnyin ke akuutnhom thiin ëbɛ̈n. Akuttakluɔi aye mɛ̈t në amatdït në run thok ëbɛ̈n, ku tëɣɔn ruon 1998 amat töŋ dɛ̈t acï matthïn në run thok ëbɛ̈n. Akuttakluɔi yenëtök alëu bë lööŋ ke FIFA war.
Dominic Dim Deŋ
Na 1973, Dim ee thiëk në tiŋden ye cɔl Jothepine Apieu Jenarö Aken, ye yök Panpiööc Panyök. Kek acï thiok ke thiäkic në pamatnhom de YLKT në Juba.
FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac)
Akuttakluɔi tak nɔn bï FIFA akuutnhom kɔ̈k gam ku kuany Bɛ̈nymacbaai, Amuklöŋdït ku kɔc kɔ̈k ke Akutkuanybëtäk Löŋëriɛl. Bɛ̈nymacbaai ku Amuklöŋdït ayeke nyin kɔc në käwën loiröt në FIFA-yic ku yelɔ̈m aye. Akutkuanybëtäk, kekë bɛ̈nymacbaai ye muk tuŋthok, aalueel akölnïn, piny, ku cäth bï mëënkuötic cath.
Ku aye anɔŋ akuutmɛ̈t lɔ̈ɔ̈kiic kedhetem ye ŋic FIFA, ye muk rieŋ bï kek tuök pandït ke pinynhom kedhorou-yic. Akutmɛ̈t kedhetem kek anoŋic AFC (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Athia-yic, Asian Football Confederation në thoŋ Dïŋlïth), CAF (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Apirïka-yic, Confédération Africaine de Football në thoŋ Parantha), CONCACAF (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Parut Amerika, Ciɛl Amerika, ku Karibe-yic, Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football në thoŋ Dïŋlïth), CONMEBOL (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Paguöt Amerika-yic, Confederación Sudamericana de Fútbol në thoŋ Yithpeen), OFC (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Otheania-yic, Oceania Football Confederation në thoŋ Dïŋlïth), ku UEFA (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Yirupic, Union of European Football Associations në thoŋ Dïŋlïth).
Dominic Dim Deŋ
Bekätakthook:Kɔc Bekätakthook:Paguot Thudän
Jothep Lagu
Tɔŋ acë käc në run 1972, thɛ̈ny ë gɛ̈mgɛ̈m dɔ̈ɔ̈r pan cɔl Addis Ababa-yic në akuma Thudän ŋɛɛr në Bɛ̈nymacbaai Gaafar Nimeiry ku jɔl yaa Akut ë Luɛ̈lëbaai de Thudän Paguöt,  këër wëlabääny de akut nyigät cäk në Jothep Lagu. Go Jothep Lagu rotmat ë akutëthɔ̈rril de Thudänic keye maalithtɔɔŋ.
Yen anyuc në yɔ̈ɔ̈mtɔŋ, go cäk bë yaa  aŋiɛcwëlbääny. Në run 1978, go kuany keye Bɛ̈nymacbaai de Akutdït ë Löŋëriɛl de Lɔ̈k Mackoor de Thudän Paguötic, naye run 1982, go kuany keye Bënykoormacbaai Rou de Paankɔc. Na ɣɔn cï Nimeiry cuɔpwei në bɛ̈nyluɔi de gël Maalithtɔɔŋkuelrou Mohammed Ahmed Suar-El-Dahab, go Lagu nyuöc keye Bënykoormacbaai Rou ku kuany keye Aluelmääth Cath, thöc ye looi aɣet ruɔ̈n 1998. Yen eeyee aluelmääth tënë Amat de Bɛidït run 1990-1992.
Anyuɔl
thumb Anyuɔɔl aye cɔl anyuɔɔl në bɛ̈i juëc kɔ̈kic tënë Amerïka ku Kanada. Yen atɔ̈u në kuat de walic Poacoace yen ee nyïïn ke kɔ̈th ye cam man ëcom ɣɔn thɛɛr tueŋ në kɔc ke Amerïka ciɛlic. Yen yemɛɛn ee kë de diäk thiekic de rap ke pinynom.
Anyuɔɔl anɔŋ wai de yɔ̈r, anɔŋ nyïïn në miëlic baŋthin. Yen aye naŋ käu në baŋthin ku miël ne miël ne baŋ biic, kë yee nyuɔɔth lɔn tɔ̈u nyinde në baŋthin de miël. Yen ayee miëth cë dɔm në kɔc juëc ke Amerika Ciɛlic ku baŋ paguot de Amerika ku biɔ̈k juëc ke bɛ̈i ke Afrika.