cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kërëthänuɔɔi
frameless|right Gämde Kërëthänooi (Χριστός "Kërëthä" ee wɛ̈t de Gïrïk thɛɛr, man cï waaric në wɛ̈t de thoŋ ɣëbëru cɔl "Mathiya", wɛ̈tdeyic "Raan cï tɔc") ayee gäm Nhialic tök në dhiëny Abaramic, dhuk tënë pïïr ku piööc jam de Yecu raan Nathareth cï nyuɔɔth Lëkyamic. Kërëthänuɔɔi yen gäämdïtapɛi Pinynhom, ku cinëkɔc ë Kërëthänooi ee 2.4 tïmëtïmdä. Aye kërëthanooi gam lɔn Yecu aloithok (aloithokrot) diɛ̈tde-yic Pinynhom. Ayee Kërëthänooi juëc gam ke Yecu ye Wënde Nhialic ku ee raan aya, ku yee Duluɛ̈ŋde raan, ku bɛ̈nde acï caar Lëkthɛɛric. Abïbei, Kërëthanooi aa Yecu cɔɔl Kërëtho, tëdä raan cï tɔc.
Wɛ̈tmääc
Ruɔ̈ɔ̈n 1787 acë Amatnhom Pawut jɔɔk bï gäät wëlmääc ɣäth tueŋ. Wɛ̈tmääc ë Amatnhom Pawut aciek apɛi man cî kɔc ŋuɔ̈t luɔ̈ɔ̈i, ku acï waric arak juääc runiic. Acï looi wär cë kɔclooipiny baairot yök tënë Bɛritɛn. Tueŋ aake la wëljamiic lɔŋ miirmatnhom, acï nalä bɛ̈n waar Wɛ̈tmääc cî kɔc looi yaköl.
Miök
Miöök wääc yiic anyennë ke luui në kä waac yiic cït ba miöök ke tɔc looi, wɛ̈lkakim, cïït yennë ke pany tɔc kɔ̈u, ku abïk de wɛ̈k yennë lɔk, kuat ë kɔl de wɛ̈k athöŋ kënnë abïk ë wɛ̈k, ku kë tɔ̈ thïn keek aaye looi në kɔl kä pian de läi ke cie miöök.
Ëyadɛ̈ anɔŋ miök dɛt ye liääp (miökrac).
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Topotha
thumb thumb Topotha aa ye kuan de kɔc tɔ̈ në Paguot Thudän, ciëŋ në kaam de lɔ̈ŋ de Kapoeta dït ciɛɛm ku pabak de piny de Ekuatoria. Keek aa ye biääk de Nilotic (Nailotik, Kɔcënailkɔ̈u). Aanɔŋ ciɛɛŋden, pïïr keek ye keek mac në ɣɔ̈k, amɛ̈ɛ̈l, buɔɔth ku thɛɛr ɣɔn aa kee ye ɣɛɛc ë tuŋ-akɔ̈ɔ̈n (tuŋ akɔ̈ɔ̈n cï guaŋ). Keek aa nɔŋ ciɛŋcɔɔk cït yï, pɛ̈c de ɣɔ̈k ke kɔc kɔ̈k thiääk kennë keek. Go ya Pïïr de Topotha acï rɔt waar amääthic në pïïr jöt ku ceŋ den yen a niɔɔp. Në aköl thɛɛr, ke Topothaai aa ke ye biääk de Karamajoŋ ciëŋ në Uganda në ka köölkɛ̈, ɣɔn wɛɛn keek tëden biänabuur 16th thɛɛr. Ku bïi kee bɛ̈n ku nyuuckï në pabak de Ekuatoria. Topothaai aanɔŋ cin ë 207,000 ë Paguot Thudän, aye nyuɔɔth ke 6th ka 7th ke ye kuan dït arëëtic. Yen acïn lɔtueŋ akutnhom ënɔŋ Topotha, nacɔkkɛ̈ nɔŋ riëëu yennëkee kɔcdït, bäny, röördït nyic käŋ.
Aweil
Wëlicëbɛ̈n
Cäŋpinyë ee thöŋnhom ku ee dac boor acɔk  lɔn yen  genë etɔ̈ tëthöny ërotde ka cëcït aliäŋpiny cë gɔ̈lpiny. Yen genë acë täu tëthiäk kekë arämwëër de Wär Lol kekë Wär Ponyo. Yen akuënciɛlicde wërdït nhïm de gen de Awïl ee tënë 425m, në wërnhim, Thäike dëŋ, kë kɔc ceŋ në tëlɔliäŋpiny kënë a yuic ɣööth ɣän thöŋ nhïm tɔ̈ gende Aweil.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Wɛ̈tmääc
Wɛ̈tmääc pan ɣindia yen ee wɛ̈tmääc bärapɛi cïgɔ̈t në Pinynhom. Ala yic wëljamiic 395, watkɔ̈ɔ̈th 12, ku tekiic 22, ku acï waaric arak 100 ku täkac.
Kërëthänuɔɔi
Kërëthänuɔɔi
Wɛ̈tmääc
Bekätakthook:!Main category
Riëk Macär
Tëëtden tueŋ
Bekätakthook:Kɔc
Pawut Lol
Wën cinë yeen tɛ̈ɛ̈mbei, Pawut lol aci jal bɛ̈n tekic bi yaa arɔ̈mbɛ̈i kaa 11, ku keek aye abaŋë 180 arɔ̈mbɛ̈i tɔ̈ pan ë Junub Thudän abɛ̈n. Keek arɔ̈mbɛ̈i kaa 11 käkë, anɔŋ Eri, Gomjuer Pacuɔl, Gomjuer Pabak, Korok Pabak, Korok Pacuɔl,, Kuru Majakbai, Marialbai, Malual Parut, Malual Calic ku jɔl yaa Ringi.
Awuɔ̈u
thumb thumb thumb Awuɔ̈u aa rap ë röt ë kam ë wäl ku käthken aa kor nyïn ku aaye com ë ɣän juëc ke pinynhom ku ka rap ye cäm ë kɔc ku läi ku diɛt. Awou aa rap thiek yïïc tënë kɔc athiɛ̈ ku kɔc Aprikä ku aaluäk tɛ̈ koor deŋ (tɛ̈ cït paan Indiɛn, Maalï, Negïriɛ̈, ku Nïgɛ̈r), në 97% ëbuɔɔtic de pawuut ŋöŋnyïn aa kek awuɔu com. Awuɔu ë rap nhiar kek në nyiɛc luɔ̈kde në kaam thiin akäŋ ë ruël ku ë luɔ̈k tɛ̈ tuc.
Topotha
Kajuiëc yïkï keek tak në dhïn ka kuat aa ye kɛ̈ keek looi në amatic ye guɛ̈ɛ̈r në röör kepɛ̈c, në ciɛɛŋ ye looi në nyaac cï piny cuɔl. Topotha keek, aaye Nhialic gam ku gamkï jɔŋ de kukuarken.
Gäärëdɛ̈l
thumb|Gäärëdɛ̈l, James Nyaŋ Chieŋjiek Gäärëdɛ̈l (ye cɔl dhëŋëguɔ̈p eya) aye looi ë gäärëdɛ̈l kɔu. Aye looi ëka moththook cït pal ku rëët ku with ku nyumëdɛ̈l eya. Luɔide ee bë raan käär guɔp ëka cït ka yeke nyiɛ̈l ku ka yeke coor ku wël yeke gat ë raan guɔ̈p, në dɛ̈l kɔu; ka bë cieŋ në raan guɔ̈p keke yekake dhëëŋ. Të looi ë gäärëdɛ̈l, ke piärdït aaye doŋ në raan guɔp; ku ka ye loi ë tɛm ku ŋuɔt ku nyumëdɛ̈l ye piär nyääŋpiny në dɛ̈l kɔu ku ka ye looi ë kuɛɛr juëckɔ̈k yinya, akolkɔ̈k aaye kɔc tɛmgup ku gueteke abë naŋ ɣäntöök cïï ye dac dɛɛm abë ninjuëc lɔ cït ayikë looi yiiya ago piär lɔ ë ditiic ku cikiyiic ye märapɛi.
Kuat Bari
Caaric
Në yic tɔŋ në kam de wuɔt thiääk kenë Bari ka alɛi ëke ye thɔ̈ɔ̈r kenë Bari ee ye kë thɛɛr në ciɛɛŋthɛɛric de Bari. Në nyindhia në aköl ke pïïr Bari ëke ye rɔt gël apiɛth të nɔŋ kɔc thiääk kënë yen ye kuat de akut de Nilotic. Ku keek akee ye pinyden gël të nɔŋ kɔc ye kɔc ɣaac ku kɔc ye kɔc yɔl-yiic bïk pëëc ëke nɛ̈k kɔc.
Pawut Lol
Genamatnhom de Pawut Lol aye cɔɔl Raga, Paguot Thudän. Raga yen ee pen ditbetɛɛm në Pawutic, ku yeen aaye cieŋ kɔc juɛ̈c apɛi tine Pawut thɛɛr wäär ye cɔɔl Wɛ̈tḧɛ̈n Bahr El Ghadhal. Pɛn kɔ̈k tɔ̈ në pawunë lolic aye Gothiŋa ku Deim Dhubeer.
Yoweri Muthebeni
thumb|Muthebeni, 2015 Yoweri Kaguta Muthebeni ee cï dhiëth në 15 Pɛnëdhoŋuan 1944. Yen ee raan ŋic käkë bäänyde baai ku ye bɛ̈ny ke miir ke baai de Yuganda thɛɛr në 29
Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk)
Thoŋden aie cɔɔl Dhøg cøllø, Dhøg ke ye wël ke Culluk yen ke jam në thok. Yen ee kara de Luo tɔ̈ Pacuɔl de kë kɔc ceŋ në kiir yɔu ëke ye Nilo-Kiirpiɛnyliɛɛt.
Kathɛɛr ku ciɛɛŋ
Bɛ̈ɛ̈r ku Anuak ee ŋek ke manhë të jiɛmë në akut de Luo Nilotic, wël juëc ke thoŋ Bɛ̈ɛ̈r, aaye wël ke thoŋ de Anuak.
Ceŋthɛɛr cë juiir, Bɛ̈ɛ̈r aaye keek mac në mëlëk ye cɔɔl Reth ke ye gam ke yen edhiëth në kuan ciɛɛŋ de Nyinkaŋ yic, ku ka ye kɔc ke Culluk gam ke guɔpde acïn piäär abë wut mac. Thɛɛr, akutdɛn apiɛth ke kuany yecök, kenë ka ye juaar ke mëlëk, kɔcriëkeek, ku akut raanëbɛ̈n agut aluɛk. Cït man de akuut kɔ̈k ke Nilotic; ye ɣɔ̈k ku thök juaar ke ye jiɛɛkden kaye pïïrden ka jiɛɛkden. Ee puɔ̈ɔ̈r ku dɛ̈pde rec ke kaye katueeŋ nëŋö keek acë röt yeɣooc bïk lɔ në ɣänkɔ̈k. Bɛ̈ɛ̈r aaye kɔc cë ciɛɛŋde Mëlëk Juiir Piny de röök Thudän në run mec de 1454 agut ëkolë.
Wɛ̈t de Nhialic
thumb Wɛ̈t de Nhialic (në thoŋ Dïŋlïth "Bible",biblía' wɛt de Gïrïk τὰ βιβλία "athör") ayee akut athör lajik cï keek maatic cï gäm në Judai ku Kërëthänooi. Acin "Wɛ̈t de Nhialic" toŋ eyen romki ku ade Wɛ̈t de Nhialic juëc jiem kek në kuɛɛr juëc tɔ̈u thin. Akuut ke kɔc cï jam, acïk athördït ke piooc de lööŋ ke Nhialic në dhɔ̈l juëc kɔk yiic, ku akööl kɔ̈k aye tɛ̈ɛ̈kic ku mat keek athör, ku nɔn e wël kɔ̈k mat athördït në lööŋ cïmäätic.
Awuɔ̈u
Awou aatɔ̈ tënë kɔc kedhie në pinynhom, ku yeen aŋic ke jäl cök pan Pacuɔl Aprikä, yen ëtɛ̈në e bïï rap roor ku rap baai thïn. Ten awuɔu ë kuin ye cam thɛɛr ë ciɛɛŋ de kɔc yic arëët tënë kɔc Athiɛ̈ ku kɔc Aprikä. Awuɔu aye puur ë kɔc ë Pabak Athia athɛ̈i ë ruɔɔn timthiäär 10,000 (agum de run 10,000).
Gäärthɛɛr de Timbuktu
Acï athör cɔl timë gɔ̈ɔ̈r an, Yimam acï gäärthɛɛr kaŋuan tök aa ɣɔɔc në dolar ka 50. Në pen ë thiɛ̈ɛ̈r në ruɔ̈n 2008, ɣön tök cï pïïu boor, go 700 në gäärthɛɛr riɔ̈ɔ̈k.
Kuat Bari
Caaric
Bekätakthook:Thäi
Wɛ̈t de Nhialic
Wɛ̈t de Nhialic de ɣeberu (acɔl Tanakä) ade-yic athöör ke thiärou ku ŋuan ku acï tɛ̈ɛ̈kic në adiäk, athör kadhic aacɔl Lööŋwëët (Tora), Athörtït (Nebiim), ku Athörcïgɔ̈ɔ̈r (Ketubim). Wɛ̈t de Nhialic de Kërëthänooi acit ke thoŋ kekë athör ke thierdhetem ku dhetem athör ë lööŋ ë Kɔc tɛɛr (Protestant) agut te ɣet kek athör ë lööŋ ke cit thierbet ke tok tɔ̈u luaŋ de Nhialic de Ethiopia (Ethiopian Orthodox Church).
Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk)
Kathɛɛr ku ciɛɛŋ
Bekätakthook:Thäi
Google
Këthɛɛr
Google ajök ë jɔ̈k ë ruɔ̈n 1996 akut Larry Page ku Sergey Brin, mïth piööc karou Panpiöcdït Stanford, Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka. Aye cɔl Backrub. Na ye ɣɔn ciëën ke liokë ke ye akut, Google Inc., aköl 7 pen dhoŋuan, 1998, tɛ̈n ye cɔl tëmääth yeke thuruum macthiir Menlo Park, lɔŋ California. Na ye pen ë rou 1999 ka akut döt 165 University Ave., Palo Alto, California. Na ye thök ë ruɔn kë kök pandɛ̈t cɔl "Googleplex". Na ɣɔn pen ë dhoŋuan ruɔn 2001, Google athem ("PageRank" kë yë jam käk lek juaac kɔ̈k lakööny) cï luɔi puɔth pamatnhom pawut Amerïka nyuɔ̈ɔ̈th thïn.
Maikel Jakthon
Käk ciɛŋke ku pïïr de Jakthon, nɔŋiic gɛ̈rërɔtde, riëu, ku mukërɔt, acë awëëcwël looi. Acï gaany lëëthëmiith, lakin awääcthok acï mat tɛ̈ntök në lukic aɣeer. Jakthon acë thou rin bɛrtëde de propofol në Pɛnëdhetem 25, 2009 awään cen naŋ kɔ̈ɔ̈cëpuɔ̈u. Në Penëdhorou 7, ee nɔŋ tol ë Jakthon. Ee nyuɔth në atuɔckït, ku raan 2.5-3 tïmëtïmdä acë tiŋ. Yen acï loi keye tol ye kɔcdaai juacbëtɛɛm cïgöt.
Cad
Rin ë noon bɛ̈r/bär ku tuɔɔc juac, pan kënë apath ke diɛt, läicïtariɛk, ku läiëmïththuɛ̈ɛ̈t dït. Kiɛɛr dïtbëtɛɛm në Cadic aayee Cari ku Logone.
Pawut Lol
Translated by Joseph Makuur Gai Lueeth MBBS.
Awuɔ̈u
Tɛ̈tic
Awou aaye cam në pinynhom thɛɛr. Keek aalä yiic miök kä wär rapluɔ̈kabooric ku rapmayenbärkɔ̈u. Ayiër ye tɔ̈ ëkë cam ke kɔ̈ɔ̈th aaye guɔ̈p ë raan kuony bïk riɛm guiir bï ya cath apath ku cɔl yom ariɛl ku vïtamïn B.
Ɣɔ̈k
thumb|Ɣɔ̈k thumb Ɣɔ̈k ee wɛ̈t ye nyooth kuat de läi ye dhiëth në meth, ku ka ye kuat ë Bos. Ɣɔ̈k aade yiic, thɔ̈n, miöör, dɛɛu ku miöörkor thiikor ku ɣɔ̈kdït ë ŋuut. ɣɔ̈k aye kuat dïït de läi ye ke mac thöŋ cok. Keek aye kuat yam ŋic ke cɔl Bovinae.
Gäärthɛɛr de Timbuktu
Bekätakthook:Apirïka
Yäcpou
thumb| Kömluöök de yäcpou në giɛtruɛl de atïŋkäthi [[Apamduööt:Adult cholera patient.jpg|thumb| Raantuany ë döupiuguop rin ë yäcpou.
Pawut Lol
Bekätakthook:Paguot Thudän
Awuɔ̈u
Tɛ̈tic
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Ɣɔ̈k
ɣɔ̈k juiëc aye kuat läi ye nyuɛ̈th wɛl, ku ye dhiëth ë mïth, nɔŋ miɔt ke rou ku ka nɔŋke yäc ke ŋuan tɛ̈kic. Yanye acë looi ke bï bɛ̈ɛ̈r wal ya kuɔny. Ɣɔ̈k alëu bïkï nhïïm nɔŋ tuŋ ku acɔ̈t cït të cënë ke cak thïn. Tuŋ aye cil bei në nhomic në yïc nhïïm nhial ku ka piɔlic në cil nhial. Akööl kɔ̈k aye ciil piny. Akööl kɔ̈k ɣɔ̈k aye mac tëtök në duutic në wut. Thon alëu bë ɣɔ̈k juiëc dhiëth në runtökic ku alëu bï dhiëth në mïth kerou eya. Daau/dɛɛr aye nɔŋ cök bɛ̈r ril, ku ka ye tɔ̈ në kaam koor ku gokï cath ke cenë ke dhiëth agokï ɣɔ̈k kuany cök.
Maikel Jakthon
Bekätakthook:Kɔc
Topotha
Në aköl ke tɔŋ de rou de Thudän (1983-2005) Topotha acï kony në SPLA në ye ka kölkɛ̈ ɣɔn ku në ye aköl kɔ̈k ke keek kaa cï akuma de Thudän. Në tɔŋ cök, ke wɛ̈k de rɔt ee rɔt bɛ̈n jɔɔk në kɛm ke akɛ̈ɛ̈th ken kennë kuaɛɛt ke dhiɛ̈nkɔ̈k.
Google
Këthɛɛr
Bekätakthook:Arekwël
Cɔ̈tmec
1950 Cɔ̈tmec aaye kɔc karou röth piŋ të mec ɣɔn thɛɛr cɔ̈tmec aaye döt keek wëth bärkɔ̈ɔ̈th cï piäät-piny tëtök.
Wɛ̈t de Nhialic
Baŋ tueŋ de Wɛ̈t de Nhialic de Kërëthänooi ee Lëk thɛɛr, ku ade yic ke cit athör de Wɛ̈t de Nhialic de ɣeberu thierou ku ŋuan cï tɛ̈ɛ̈kic athör thierdiak ku dhoŋuan ku acï guiir cïïthoŋ athör ë Wɛ̈t de Nhialic në thoŋ de ɣeberu. Arɔm Luaŋnhialic (Catholic Church) ku Luëknhialic Nhiäk (Eastern Orthodox Church) acää athör kɔ̈k mat Lëkthɛɛric, ku aakëc mat athör Nhialicic ɣëbëru. Baŋ ekek rou ee Lëkyam mac ade yic athör thierou ku dhorou, ŋuan eki athör de Wëlpiɛth, Luɔɔi de dutuuc, thiɛrou ku tök athör tok cï gɔ̈ɔ̈r, ku jɔ yaa athör Nyuuth, ku athör e thɔɔn cï gɔ̈ɔ̈r ɣeric.
Gäärëdɛ̈l
*
Cɔ̈tmec
E mɛn, jam ë cɔ̈tmec aaye tuɔɔc ë Wënh ë jamic, ëtëën kë cɔ̈tmec acicäk ë cɔl wël-aliiric.
Wëlthɛɛr
ɣɔn thɛɛr, raan cɔl Alexander yen ee raan kɔŋ cɔ̈tmec looi, ë run 1876. Cɔ̈tmeec, wëër thɛɛr aake yee rek kekë cɔ̈tmec dɛ̈, ago jam rɔt lëu. Nawën, ke cɔ̈tmec wel bë rɔt yaa rɛk ë cɔ̈tmec dë yic. Wëër thɛɛr, na akuën thiɛ̈rou kë wëth ke cɔ̈tmec rek bïk yaa luui ë rot.
Kit ke cɔ̈tmec
Cɔ̈tmec, alɔŋ kït juääc. cɔ̈tmec ë cäth, cɔ̈tmec baai ku ajuaar wël wëk. cɔ̈tmec ee cath keek kɔc acɔl cɔ̈tmecëcäth. Kënë acï cɔ̈tmec kök ë run 1980. A nïnke, kɔc aacï yaa muk ë cɔ̈tmeec juääc ë gɛɛthditiic. cɔ̈tmeec ë cäth, aaye kɔc ke cööt ë cɔ̈tmeec kɔ̈k ë wël juaar aliiric, në nyin ë cök ken cï guɔ̈t piny. Kënë, aaye nyuɔɔth alɔn ye kɔc röt piny ë Pinynhom ëbɛ̈n.
Yoweri Muthebeni
Pɛnëtök, 1986. Muthebeni acï mɛt në kɔc cï kɛɛc wei-yic, kɔc ke cop bääny de Yuganda Idi Amin ruɔ̈n 1971 aɣet cï 1979 ku Milton Obote ruɔ̈n 1980 agut 1985, ku parut de Yuganda akëc nɔmlääu kɔn yök.
Cɔ̈tmec
Kit ke cɔ̈tmec
Kënë, ee makuën puɔ̈l bë rɔt rek ë makuëndë yic ku abuɔn ë luɔi aɣet abuɔnë wël.
Yäcpou
]] Yäcpïu [cholera në thöŋ Dïŋlïth] ee tuëny kocliäp të ci abuöt Maguat-Pou ye cak. Ee cïnkor yen ayee dɔm. Kït ŋic apɛ̈i eyaa ciith piéu apɛ̈i. Rɛ̈ɛ̈cde apɛ̈i, ciith ee yecök rɛɛk abi raan thou kamkor rin ë döupiuguop.
Yoweri Muthebeni
Muthebeni acï nomlääu bɛ̈ɛ̈i ku lɔ tueŋ pɔth de pïïr nɔŋ pawut ëke cï cɛ̈ŋ në tɔŋ juëc ke ye kɔc cï kɛɛc wei looi ku tɔŋ baai, ku bɛ̈nde acï tɔŋ riilic arɛ̈ɛ̈t nyuɔth bï tuɛny cɔl HIV/AIDS bï nyic na Apirka. Në ciɛl ku gölde ruɔ̈n 1990s, Muthebeni acï door në kɔc Pacuɔl ke raan töŋ de kɔc jɔk ke bääny ke Apirka, ku bäänyde acï yiic laŋ kärac, në ciën rɔt mät toŋbaai në paan DRC miir de Koŋgo ku bar dït de Koŋgo yen ciëŋ këk thïn. Kɛɛc wei de Koŋgo ku në Apuruk de Nhialic acï kuɔnyde pinynhom de kɔc rac bï të yenë käŋ looi thïn gɛ̈knhom ku thiëëc de baai në ruɔ̈n 2005 ku wɛ̈ɛ̈r cinë riel määc waric ku cot kaam de miiric bï cïï lëu bï cuɔt tueŋ kaam de miiric tënë kɔc wicen në lɔŋ baai ku kɔc aɣɛɛr.
Cɔ̈tmec
Kit ke cɔ̈tmec
Në gɛɛthdit kɔ̈kiic anɔŋ cɔ̈tmec ë raan abën.
Topotha
Bekätakthook:Thäi
Wɛ̈t de Nhialic
Në reenken ruɔ̈ɔ̈nbot DBN, ke akutnɔm ke Judai aake ye athör Wɛ̈t de Nhialic "Kacïgɔ̈ɔ̈r" ku ye kike cɔt "Kalajik" ye cɔl ("kitbei akodes" në thoŋ de ɣeberu), ku ye mɛɛn akut de Kërëthänooi aaye Lëk thɛɛr kekë Lëk yam de wɛt lajik de Nhialic cɔl "Wɛ̈t de Nhialic lajik" aya "Kacïgɔ̈ɔ̈r lajik" (në thoŋ de Gïrïk τὰ βιβλία τὰ ἅγια aya η Αγία Γραφή0).
Cɔ̈tmec
Kit ke cɔ̈tmec
Në luɔi de cɔ̈tmec, kɔc awëu tääu piny, ku kɔckɔ̈k aaye tɛ̈m athör ë kɛ̈ny, ku athör ë wëu alony ku Gɛɛthdit kɔ̈k anɔŋ abuɔn ë cɔ̈tmec.
Wɛ̈t de Nhialic
Kekë Aramaic athör thɛɛr de ɣeberu ye cɔl "Tanakä" gät ekɔc në nin mec të cit ruɔ̈ɔ̈nbot 10. Wɛ̈t de Nhialic aatekic në cɔ̈kdït në ruɔ̈ɔ̈nbot kathier ku diak DBN në raan cɔl Stephen Langton, ku berë tekic në cɔ̈kthii në ruɔ̈ɔ̈nbot  kathier ku dhetem në mony magurgur athör ë gɛ̈ɛ̈r, raan cɔl Robert Estienne ku në ye mɛɛn Wɛ̈t de Nhialic aye jal kuanyic në cokdït ku cokthii cë yeen cɔk kɔcic ë kuɛ̈n.
Cɔ̈tmec
Kit ke cɔ̈tmec
Bekätakthook:!Main category
Wɛ̈t de Nhialic
Wɛ̈t de Nhialic yeka ye yök ke yen athöör töŋ ye ɣɔɔc apɛi në Pinynhom. Aye yök ke cit ciin de tïmëtïm bɔt ke bianabur në ke ye ɣaac ë ruuntok. Yeen anɔŋ kuɔnydït apɛi ë biak de lɔ tueŋ de kuɛ̈n ku gäär ku gän de katheer, ku jɔl nhɔmdït në biak de Pinytheei (the West) te ɣɔn thɛɛr ɣɔn cin ë athör juëc gät biic në makana në ciendït. Athöör tueŋ de wɛt Nhialic ye cɔl "Gutenberg" yenë kee kɔŋ juɔt beyic në makana.
Bekätakthook:Wɛ̈t de Nhialic
Yäcpou
Yäcpou ee tuany de runthɛɛr. Wëlcigɔt de yäcpou (në thöŋ Sanskrit) aaci yök gölcok runbuɔt yekek dhiec YKD (Yecu Këc Dhieth). Wëlthɛɛric ebën, anoŋ mɛŋbei juëc ku akumpiny de yäcpou ci röt loi.
Abuöt Maŋuat-Pou anoŋ kuat (mecthok) juëc. Abëk ken aa ciék tuëny riliic tene kök. Rinëken, kɔc kök ci liääp yäcpou aa cin kiit é tuany; kɔc kök aa naŋ kiit cie rëc apɛ̈i, ku kök aa naŋ kiit rëc apɛ̈i.
Djibouti
thumb|Beer ë Djibouti thumb|Kärɔ̈ɔ̈m ë Djibouti tɔ̈ Apirïka Djibouti (aŋïcjäŋ ka ye cɔl Paankɔc Djibouti) ee pamac tɔ̈u pabak wäryɔu Apirika. Djibouti ayök nhomlääude aköl nïn 27 Pen Dhɛtem, ruön 1977. Pamac kënë ee ye ker piny kɔɔc Somali ye cï kɔc pan cɔl France keer run 1800-ku-tɛkac wäär cï kɔc France abaŋ Apirika bɛ̈n mac. Djibouti acï yök ka lɛŋic raan 818,159 wäär kueen kacke ruön 2009. Ee pan tök kam bɛ̈ɛ̈i lik kɔc thïn Apirika.
Kuac
thumb|Kuac Kuac (Panthera pardus) ee kuataŋɔu dït në kuatëdhien Panthera. Kuëc aaciëŋ në Apirïka ku Athia. Acïï cït köör, keek aacïe cïeŋ në duut. Thɔn ee cïeŋ në rɔt ku cïëŋ ŋuɔ̈t yetök kekë aduurken. Kuëcthii aa märken nyääŋ wei në pɛ̈i ka 13 aɣet 18. Thön ku ŋut aacïe rɔm në kamken ëpath, na räm kek rin bïk ŋut riɛm.
Atoockïït
Këtueŋ atoockïït kedhie aye luui në waicɔ̈t ë käŋ ke tënë atoockïït dɔmic nhial tënë atoockïït alëu bï tääu tëmec, ku ka ŋoot ke löm käŋ. Atoockïït alëu nyooth de cäth atïïp ajɛny thïn dekic käk kedaai ku tukdai në akuɛ̈n nhial ku piny tënë käk kedaai dɔm aya. Atoockïït de wïïn de many adök ku ciër lɔ gääk atoockïït alëu gɛm de käjuëc cë guiir cïman de kä cëke tuɔɔc aliiric. Tuk de tïŋ ayeke nuet atoockïït ke yam. Makuɛ̈n aye kɔ̈k luɔide tëde atoockïït ë daai aya.
Donald Trump
Në Pɛnëdhetem 2015, ee cï Trump cɔɔl nɔn bï yen kɔɔc ke ye Bɛ̈ny de Amerika në 2016 në kuany de Bany.
Kïnëgäär
thumb Kïnëgäär ee aguiɛr de gɔ̈t, ee abɛ̈ɛ̈r ke athööŋ bë gaar. Gɔ̈c de athööŋ man tɔ̈ në kïnëgääric, aye cɔl kiɛ̈tathööŋ. Kajuiɛc nyuɔɔth aa raankuɛ̈n kony bë cɔk kïnëgäär lui apiɛth, ciit ke: atekwël, ɣɔnlau në kɛm ke wël, te pëk ë kuɛ̈n thok thin gut lɔ tueŋ. Kek kiitka, akee lomke ne thɔŋ de Romaai-yic (man ye cɔl Latin), acï kɔŋ loi në Rom Thɛɛric bë thoŋ Latin gɔt. Në ye köölë thook juëc aa kïnëgäär de Latin lui: Kek ka lui ë keek në ke akölkä në ye mɛɛn.
Kuac
Kuëc aaciëŋ tɔ̈ ɣɔndeceŋ të anɔŋ tiim kɔ̈k. Kek aa kuëën apiath, ku ke rëër në tiimnhïïm ɣɔn baaric apɛi. Keek aalëu bïk läncïknɔ̈k jat nhial në timnhom bïk thiaan në aŋui ka köör. Tiim aa tëden de thiaan të kɛɛŋë keek në köör ka në dun aŋuɔ̈ɔ̈th.
Nääkdït ë Bentiu 2014
Nääkdït ë Bentiu 2014 acë rɔtlooi ɣɔn në pɛɛi nïn 15, Pen ŋuan 2014 në Bentïiu, në parut ë Paguot Thudän, në thaa de Paguot Thudän tɔŋbaai. Yen acï economist lueel cï ke ye nääk arac arëtic de ruaat de tɔŋbaai. Në kaam ŋoot tɔŋ tueŋ, ke kɔc aa kee cë riŋ në ɣän ke duɔ̈ɔ̈r ku dem/töök yic ke ɣän thiɛ̈iwëlpiny lɛ̈k ke bäny ke kɔcroor ke kuan-peei ke kee bɔ̈ ënɔ̈ŋ keek, ke cie Nuɛ̈ɛ̈r, cöötkɛ, bë diäär ke kuan-peei rum/peec/ rum riɛɛr, yötkɛ̈ (UN de yic/yiny raan duluup (dubuth, dugïïk, magïïkthok) lueel, ye të cï kɔcroor Bentïu yuïït thïn  kennë apuruuk ke akuma në tɔŋdït arëët, go kɔc muk toor ke kɔc teer ke keek piny yɔ̈ɔ̈p në nïn keerou ke kee. Matiir (anääkkɔc) aa cï Amat de Bɛ̈idït Lonloi  (UN) kee bɛ̈n nyic ke kee ye apuruuk ŋɛ̈ɛ̈r Nuɛ̈ɛ̈r ke, ke kɔc tɛɛr kennë akuma (SPLM/O) lekɛ̈ në piny kunë piny, kanitha/luaŋ Nhialic kunë luaŋcäär, ku panakëm, wekkɛ̈ kɔc në kuat, ku në gäm ku mockï kɔc ke cï döŋ-ciɛ̈ɛ̈n. Kɔcbaai aa keek nɔ̈k geeu panakëm, në kanitha de Katholik ku në Kali-Ballee luaŋcäär, të cï thiɛ̈rnyiɛɛny guuŋ/thiaan.
Në wik të cennë kɔc nɔ̈k, ke gup cï nhiany aa cï bɛ̈n ŋoot piny në dhɔ̈lic. Acï akuma de Paguot Thudän bɛ̈n lueel, kɔc cï thou në ye nääkdïtë aa wɛ̈r 400. Në luaŋcäärdït yetök, “ke kɔc wɛ̈r 200 aacï keek piɔ̈ɔ̈l/thiɔ̈ɔ̈l ke kee cï keek nɔ̈k ku 400 nɔŋ ɣäntöök,” yennëka cï Amat de Bɛ̈idït Lonloi (UN) lueel. Cë luɛɛl de cäät, ke cin dït awïkriääk (acïbaŋ aaye kɔc ke Thudän në biääk de ɣɔɔc de Därpur ku yen ye cɔ̈ɔ̈k de apuruuk ke (J E M), de kut ë kɔcroor ke Därpur aa ke riɛ̈th ya cïk akuma de Paguot Thudän kuɔny.
Kïnëgäär
Kän ke ciɛt tɛ̈ŋ de kïnëgäär acï jɔɔk ëbɛ̈n rol jat nhial në araktök yetök, ku ke tɔ kenë cï gɔɔr ku lomki bë ɣöŋ ke thook juiɛ̈ciic. ë yaa dɛŋ acïn kïnëgäär ee ɣöŋ ke thɔŋ de apiɛth, alëu rɔt në wel bë ɣɔŋ kenë yen. Yen acë gɔɔc ke loi thok.
Atoockïït
AK kädhie nɔŋic wënh ye nyuɔɔth ë giët tïŋ ɣɔn tueŋ në ruɔ̈n 1920 aake ye tɔ̈u aya ëke col ku ɣeerkë, aye käŋ cɔk tïŋ kek ke yee mabuk, ku ketɔ̈u thïn AK yam ee nyooth ë kïït kuɔ̈tic. Wënh de nyooth anɔŋ guɔ̈k lɔ roŋroŋ aya. Ku ee mɛɛn kek aatɔ̈u ke guɔ̈k lɔ janyany ke ŋuan thöŋ kek agör lɔ cök ee kë lääu-yic nɔŋ guɔ̈k kaŋuan thöŋ ke cït tënë cäth atïïp nyuɔɔth thïn. Yen aye cɔl wënh de cäth atïïp lääu-yic.
Kïnëgäär
Bekätakthook:Apirïka
Atoockïït
Naye wënh nyooth atoockïït yaa 30 thm bɛɛrde ke lääu de yicde, ka bï yaa 53 thm. Rin nëbaŋ ka bï luui apiɛth adik, kädaai tooc kïït aawïc wënh de nyooth lääuyic aya. Wënh de nyooth atoockïït lääuyic atɔ̈ cïmande ku keek anɔŋ wënh ë nyooth lääuyic cëguaŋ kethöŋ.
Bekätakthook:!Main category
Yoweri Muthebeni
Pïïr thɛɛr ku piööc
Bekätakthook:Kɔc
Vladimir Vladimirovich Putin
Vladïmïrï Putin
thumb Vladïmïrï Vladimirovich Putin en ke Reenh/Bɛ̈nydit pande Ruccia. Putin ee dhiëth Leningrad, emɛn cɔl Santo Peterthburg pande kɔc Ruccia Mɛ̈n de Thoviet aye pɛi nïn dharou 7, penëthiär 1952. Amëdhiëëthke akeye wun Vladimiri Thipiridonovich Putin, dhiëth 1911-1999 ku man aye Märia Ivanovna Putina, dhiëth 1911-1998.
Putin enke Bɛ̈nydït tet wɛ̈nthɛɛr de piny Ruccia mënë 1999 agut 2000, ku jɔl bɛr a Bɛ̈nybäny de pinyde Ruccia mënë penëdiak agut cë ɣen penëdhiëc, ku ee Bɛ̈nybänydït tet pei, jɔ̈k ë 2008-2012. Në ee mäcë cök, go jäl bɛr bɛ̈n keye Reeth/Bɛ̈nydït pei run 2012 agut emëthinë.
Putin en ye duŋɔ̈ɔ̈r de akut kuumbai cɔl Akut Mɛ̈t Ruccia. En akut kënë acë ceŋ kaye wɛ̈ɛ̈r në kɔ̈ɔ̈c ee loi-ic në kɔcke Ruccia mënë ɣɔn thɛt Mɛ̈nde Thoviet yenhom piny. Yen eye ran töŋde Luaŋde Gämthɛɛrceŋ dende kɔcpanden (kanitha de ƔOrthodok) kɛn, ku en ecë liöi ë tik ku nyiɛ̈ŋë mïïth nyïïr karou.
Mënë run 1985 bɛ̈n 1990, Putin ee luikeek KGB Mɛ̈nde Thoviet në lɔŋ käthiɛnë kekɔ̈th, dai ku görkalei (Secret spy services).
Putin, ee lui Drethden yic, ee ye bak thɛɛrtɔ̈ pabak (cuëny) de Germanï. Na wän acë pan pabak (cuëc) de Germanï riäk ku cuɛt yenhom piny abï lɔŋonŋon në 1989, acë bɛnë loc bïlɔ̈ pinyde Leningrad, tëwɛ̈në leer en Jama/panpiocëbën penëdhetemic run 1990.
Yen acë luoi jɔk Mac de duɔlatic (International affairs) bak panpiocëbën de pan Leningrad. En acï kuany keye duŋɔ̈r de akut Mac de duɔlat de Santo Peterthburg, mäktämde Bɛ̈nykɛl. Putin acë muɔ̈l ëë thöc wɛ̈n muk KGB penëbɛ̈ɛ̈t, aye pɛ̈ɛ̈i nïin 20, 1991.
Yäcpou
Yäcpou aŋot ye liaap ɣôn juëc de pinynhom. Thöŋkou në 2010 aye luel ula raan kam maliön ka 3 agutci maliön ka 5 aaye yäcpou dɔm ruön thok ebën, ku 58,000–130,000 aathou ne tueny kene ruon ebën. Yakölë, yäcpou aye cɔl aɣuɔkthai. Kuyenaya, agäk apei ne bɛɛi cilatueŋ yiic, aloŋdietde ne mïth yic.
Vladimir Vladimirovich Putin
Naye run 1994, go bɛ̈n keye bɛ̈ny de rou buɔth bɛ̈nydït muk pende Santo Peterthburg. Naye penbɛ̈ɛ̈t 1996, go jäl bëi Mothcow ku lui loiloi juɛ̈ɛ̈c wäcic alɔŋde thönydït thiekiic de tueny pinyde Borith Yeltthin. Yen acë lui keye duŋɔ̈ɔ̈r de FSB (aye bak yamde KGB) mënë penëdharou run 1998 agut penëbɛ̈ɛ̈t run 1999. Eeye dugɛ̈ɛ̈nde akut tiët nyinë bai ëbɛ̈n jɔ̈k penëdhiäk agut ɣen penëbɛ̈ɛ̈t run 1999.
Yäcpou
Ciëk de Yäcpou
Kɔc aa yäcpou yök ne dhel cääm de cäm aye dëk de piu noŋ acuɔl. Kɔc nëk yäcpou aa ciith apɛi, ku abuöt de yäcpou ee rër pïr ne wëric. Ne bëëi latueŋ yic, arakthok, acin liucuol path. Yäcpou ee thiai tälee cïth liäp kek piu ye kɔc kók gem.
Vladimir Vladimirovich Putin
Putin acë jäl bɛ̈n keye Reenh/Bɛ̈nydït tet de Ruccia penëdhiäk run 2000.
Yäcpou
Ciëk de Yäcpou
Cimënë, täle acuɔl (wëër raan) la ɣet wär ye kɔc juëc gem thin, kɔc aaye yäcpou dɔm täle kek:
Vladimir Vladimirovich Putin
Bekätakthook:Kɔc
Yäcpou
Ciëk de Yäcpou
1950 Kënë ee yen ciëk ne yäcpou gääk apɛi tënë bëëi cilatueŋ. Kɔc cam miithwiir cimënë juäl bii bei piɛ̈u noŋic abuöt yäcpou ku go tuɔɔc dukan bëi cilatueŋ.
Bekätakthook:Tuany
Donald Trump
Gɔl në Pɛnëdhorou cil, thiëc de kɔɔc ke kuen aa nyuooth tiɛm de Trump në Republicanic. Kenë eyic aa caka nɔn cï ye jaam guop ë wel rac, në rïn wetden cï lueel tedë kɔc panden cï kɔk Amerïka, Muslims, ku ISIS, kɔc cï ye reec në Demokrat, Republicans, kɔc ë ɣööc, bënyddït ke Pinynhom ku Pope Benedict de Koc ke Nhialic (Catholic).
Kuac
Kuëc aayäp kam wäcic, ku tëdït ee në wëric, ku keek ëya aaye yäp looi në dhöl kuɔ̈tiic. Kuëc aa läï lac tuɔ̈ɔ̈ŋ bïk thïɔ̈k ke keek, tëdɛ̈t ke kaa thiaan ku titkï bë länbïcam bɛ̈n në kelɔ̈m të thïɔ̈k ku jɔ̈lkï ke kaaŋ.
Donald Trump
Në 4 Pɛnëdhiëc, 2016, Trump abï lɔc ke e bɛ̈ny na ka juëc cï ke lueel eye guop në Texas, United States, Senator Ted Cruz ku Governor de Ohio Jɔn Kasich acïk bɛn bei.
Kuac
Kuëc aa lac nɔŋ nhïm ayɛn kekë buuk col, ku kïn lɔ liapliap në biäkëcök. Anɔŋ kuëc kɔ̈k ye cuɔl ëbɛ̈n aye. Dït ë thɔnëkuac aawär dït ë ŋunëkuac në 30%.
Elidhabeth II
thumb|upright|Elidhabeth II (2015) Elidhabeth II (Elidhabeth Aleksandra Maria, adhieth 21 Pɛnëŋuan, 1926 - 8 Pɛnëdhoŋuan, 2022) acï ye Tiŋŋaknhom Maac Baanymuɔrŋaknhom, Kanada, Authralia, ku New Dhealand, agɔl  6 Pɛnërou, 1952. Yee aa aŋɔr bɛɛi ajiɛk ku ee ye Tiŋŋaknhom ee wuot ka thiar ku rou (12) waar cïnhom laaudëne yök, waar cïk kek tëk bei: Jamaika, Barbadoth, Baɣamath, Grenada, Papua Guinea Yam, Tholomon Tuur, Tubalu, Lucia cï Thiei, Binthent cï Thiei ku Bɛɛi Grenadineth, Belith, Antigua ku Barbuda, ku Kitth cï Thiei ku Nebith.
Kuac
Wärthɛɛr, kuac eeye cïeŋ në Apirïka ëbɛ̈n (ku keecïe Piɛnyliɛɛtic) ku Athia paguotic. Në yeköölë, mɛ̈cthokthin [subspecies] juëc ë kuac aa wïcthuum, ku ke të bɛr ɣɔn Athia. Kuëc aa cieŋ tɔ̈ kärɔ̈ɔ̈m juɛ̈c waac: ruɔr, ruɔrëdeŋ, kur, ku liɛl.
Donald Trump
Piirden thɛɛr
Bekätakthook:Pawuut Matiic Bekätakthook:Kɔc
Elidhabeth II
Elidhabeth aa dhieth London keye kai ë golden ku ye tiŋ de Duk Gen York, naŋ ye ke cien ke Muɔrŋaknhom George VI ku Tiŋŋaknhom Elidhabeth. Yee ee piööc bec thok baai. Wun ee thön thoc, waarthɛr cï mɛnh Muɔrŋaknhom Edward VIII ruon 1936, ye nïnkë yen ee tɔ̈ kë bï ciën baany ë wun.
Kuac
Kä ye kuëc cuet awaac arët. Abaŋdïtde lïïmden ë kä ya cuet ee läiŋɔŋmuot ku kuɛɛtkeagɔɔk [primates] (abaŋdït agɔk). nyin(nëŋo), kek aa länyekuin [rodents] ku läncïtariɛk [reptiles] aya cuet, kekë länatooc [amphibians], käm, diɛt kɔ̈k (ye cieŋ aabaŋdïtic piny), rec, ku koolkɔ̈k lancuɛtlääi thiin, këcït awɛn ku läncïtaŋɔu thiin. Kam tökic, kuac acë cɔ̈lbëk ke tem pinykɔ̈u nɔ̈k. Kuëc aacïe kɔc lac cuet, lakin kooldɛ̈t kuëc cï thian ka cë tuaany aa kɔc cuet të cïe yök cam dɛ̈t. Kuany tɔ̈ paan de India e kɔc cam,anɔn kë cïtraan 125 kcïtkeek uet.
Ɣɔ̈k
Ɣɔ̈k: ɣɔ̈k aye cieŋ ke kɔc në ɣän juëc ke pinynhomic, yïï Authtralia ku New Dhïland yenë eka cïnic ɣɔ̈k. Ɣɔ̈k aake tɔ̈ ɣɔn thɛɛr cït ruɔ̈n 7,000. Ayenke ca, rïŋ, cäth, gɛ̈tënyin ku riɛl yök ënɔŋ keek.
Kuac
Bekätakthook:Län
Thäkbeu
Rïŋ de thɔ̈k aye cuet ku ruëth ciɛkke ku biöŋde aye looi ke ye köndök/ajuruk, biɔŋde tik, ku kɔ̈k juic kɔ̈k. ëyadɛ, ciɛkke thɔ̈k aye miɔɔk bï miök bɛ̈ibei thïn. Thök aaye kɔc ye pur ke kɔɔr bïk yaa nyuɛ̈th në walroor ku tiim kä cie kä ye ke puur.
Thäkbeu anɔŋ kɛ̈r ku miɔt ku kɔ̈k aye naŋ pɔr në ke thook. Yɔ̈l thiin de beu ee kɔ̈ɔ̈c ku tuŋ ke ye nom aaye ciil ciɛ̈ɛ̈n, ku nhiɛ̈m de beu ee wau rur.
Bɛ̈ɛ̈r de kɔ̈u de thäkbeu atɔ̈ në kaam de 70 ku 120 cm ku thiɛk de thïmde atɔ̈ në kaam de 45 ku 54 kg.
Ka ye thäkbeu ke cam aye yïï noon, yïth ke tiim, buɔ̈t, mei ke kä ye luɔk ku kɔ̈k juëc kɔ̈k ye cil. Dumɛ̈ɛ̈c ke thök aye thök ku ɣɔ̈k luɔ̈ny abiɔ̈ŋ në dum yiic. Thök tɔ̈ piɛny liɛɛt të cïn kä ye luɔk thïn aaye rem bïk ruëër ëke kɔr apäm de tim tɔ̈ ye tɛ̈ɛ̈n.
Thäkbeu apelnom ku ka piɔl cök. Keek aaye pol/thuëëc/riääŋ bïk päär. Keek aaye ciëŋ në duut.
Bekätakthook:Län
Elidhabeth II
Yen agɔl luɔi baai ë nïn ë Toŋdït ë Pinynhom ë Rou naŋ ye ruon 1947, ke yen acï thiaak në raan col Pilip, duk Edinburgh, keye wen ë Muɔrŋaknhom thɛɛr ë Greeth kekë Denmark, ku kek aake naŋ miith kaŋuan, Charleth Wenŋaknhom Waleth; Anne, Nyanŋaknhom ë kɔc thieek yic; Wenŋaknhom Andreu Duk ë York; ku Wenŋaknhom Yidward, Bɛnyëbaai ë Wethekth.
Piööckätöupiny
thumb Piööckätupiny (geology) ee piööc ee kä tu piny cïï pïr në tiɔpic. Yen ee piööc de kur cï kn wei ee tiɔpnɔm. Koc piööc në piööckätupiny ayeke cɔl kɔceŋiny de ka tu piny, kɔc kk aya eke yiic aa piööc kä tu piny cïtmanë maläŋtoc) ku jɔla ka pieth kk tu në kuric (miökpiny), ku keek ayada aye piööc eke aköök thɛɛr ke piny.
Ka piɛth kk ke akööl de piny aaye Amol, tuol ee manypiny ee kuric, amet piny, ku diëër ë kur, cäth de paandït ee pinynɔm aya.
Bekätakthook:!Main category
Djibouti
Djibouti acï mɛt Amat Bɛ̈idït (UN) yic aköl nin 20 Pendhoŋuan, ruön 1977. Atɔ̈u akut bɛ̈ɛ̈i Arab (Arab League) yic, Amatnhom Africa ku Riɛlkammïriic Latueŋic (Intergovernmental Authority on Development or IGAD) yic aya.
Elidhabeth II
Anyikol jueec Elidhabeth amɛt mɛɛt ku keny de tënë ë wun cɔl Ireland, ku acï kɔc mɛc käk Nhialic pan ë Roma kɛny araak dhiec, ku yen acï wɛricɛ̈manlooŋ Watnhom, bïk cï bën yaa pantok kekë ye Bänyëmuɔrŋaknhom, ku nhomlaau ë Kanada ku Apirïka. Acï naŋ ye nïn waar mɛc yen kë tontɔɔŋ jueec acï rot loi ë Baande yic. Yen acï dhiɔp ë Baanyde yic ë kam ë bany ë pinynhom ebënɛ̈, agut cï Brithaan ku aacï pïïr ë ruon jueec agut cï yäkol. Naŋ ye ruɔn 2015, ke Baanyde yic, ke ruon ke acï ruun ë mandït wuɔr apɛidït, ku mandït eyë Tiŋŋaknhom aya Elidhabeth acï maacde bɛɛr apɛidït pan Brithaan ë Baanyëmuɔrŋaknhomic, ku yen ee Tiŋŋaknhom cï maacde bɛɛr ë pinynhom ebënɛ̈. Në Pɛnëthiäär 2016, ke acï yök ke cieŋ ë maac ë Baanyëmuɔrŋaknhomic, ku acï watnhom aget thon ë Muɔrŋaknhom Bhumibol Adulyadej de pan Pinythai.
Bekätakthook:Kɔc
Adarwal
thumb|Yuin thiith ee kïn ë riɛl ku mɛ̈tmɛ̈tëyic kekë kɔc cïï mayiel ë thök guiër atitguöp (HIV) ku adarwäl dɔm riɛɛl piɔ̈th. thumb|Kiɛ̈tëtuaany ke HIV
Ɣɔɔc de kɔc në Thudän
thumb Ɣɔɔc de kɔc në Thudän acë jɔɔk thɛɛr tueŋ agut cë wään thiökkë në run de 1983, agut cë run de 2005. Toŋ de rou de kɔc ke Thudän në këde ɣɔɔc de kɔc në jɔɔr kuɛt juëc ë kɔc ke lɔŋ lɔ piny de kiir de lil ake cïkke ɣɔɔc ku bïkke läär në ɣän ke parut de Aprika bïkkë lɔ lui ku ka ke cïkke nyuöth në kɔc ke Nuba, Yijip, Berber, ku Arap.
Djibouti
Kathɛɛr Djibouti aa dhuk ciëën ruön tiim juëc dɔm thok tɛwäär cï yen kaŋ ya rëër wunwuöt (empire) cɔl Saba (Ethiopia) yic leer kaam wäär cï kɔc Djibouti biök ya la ɣaac wei kɛ̈ŋïr ku kɛ̈wɛ̈u pɛnthɛɛr Ijip (Egypt), Pakistan ku Caina (China).
Ɣɔɔc de kɔc në Thudän
Gol në run de 1995, koc juëc ke ajuɛɛr de yiiny de raan ake cï bɛ̈n bïke bɛ̈n nyooth në biäk de toŋ de rou de Thudän, cëmɛ̈n de yic ku jol yaa kɔ̈k në thaa de toŋ ke miir dïït de Pan de Thudän ake mɛt bïkkë ke cin mat në riɛlden në këde kɔc ye ke ɣaac gokke lööm në kɔc ke riɛl Pan de Thudän ke ye biäk de toŋ kaamden kennë SPLA ke cïï miirdïït yök ke niɔp në biäk de löŋ në kam de pɛ̈c de kɔc gokkë kɔc niɔp cë toŋ ke thiai roor yaa kuony. Ku loi kë bɛi ke mïth abɛɛr.
Djibouti
Liääpdeen cï kek lac liääp kek Arab tɔ̈u Aguukic Arab run 1,000 ku tɛ̈ kac, kuat Somalia ku Afar ke tɔ̈u baai alɔŋ kënë arɛ̈ɛ̈r kam kɔc Apïrïka tueŋ cï yanh jur jɔ̈ŋköör (Islam) gam. Djibouti ee pan ye yanh jur jɔ̈ŋköör theek thïn ku ee lac luui kakeen wɛt Nhialicdeen ku amɛtmɛt Juur Mïthiɔ̈ŋ aya.
Ɣɔɔc de kɔc në Thudän
Aya wɛt de acë bɛr bɛ̈n ënɔŋ kɔc ke pinynhom kë cïkke yök ke keek ke yï miirdïït mac baai acë röth mät ë toŋic ku jɔl yaa kɔc cë jääl në miirdïït mac baai-yic man jɛ̈ɛ̈r SPLA ëke nɔŋ gup awäc në näŋ de kɔc niɔp na cok thon de kɔc niɔp cï miirdïït mac baai agut cë kɔc ke riɛl (apuruuk) cëman kɔɔrë ye ku jɔl yaa käjuëc rac cë röt looi ŋɛ̈ɛ̈r ɣɔɔc de kɔc keek ɣɔn cennë ɣɔɔc de kɔc lɛk kɔc ke pinynhom, ke näŋ de kɔc acë bɛ̈n kɔc në ruɔ̈n de 1926. Ke kɔc ke miirdïït de Thudän acïkkë bɛ̈n nyic mɛn nadë ke ɣɔɔc de kɔc aaye töŋ de biäk de toŋ thɛɛr, ku kɔc aake cïn gël de röt.
Djibouti
Pankën athiɔk kek tɛ̈ kooric Wär Apac (Red Sea) ku kɛya aye tïŋ kaye tɛ̈ ril apɛi alɔŋ riɛlmɛ̈c (military).
Ɣɔɔc de kɔc në Thudän
Cë luɛl de ɣön de gäär de agörde lil, go pɛ̈cde kɔc ku näŋ de kɔc jɔl kɔ̈ɔ̈c në ruɔ̈n de 2002, na cok yaa man ku cë kuɛ̈n de kɔc cë peec goot në pɛ̈cic.
Djibouti
Djibouti athiɔ̈k kek Tuŋ Apirïka. Alɛŋ akeu kek pan cɔl Eritrea parut, kek Ethiopia pacuɔl ku paguöt, ku kek Somalia paguötbak. Akeu abaŋ cï döŋ acï wëër karou jal thiik thok, Wär Apac ku Liemwär Aden (Gulf of Aden) pabak.
Omar el Baciir
thumb|Omar el Baciir Omar el Baciir acï dhiëth në 1 Pɛnëtök, 1944, yen aŋicwëëlëbääny ë Thudän, yen aya ee Bënymacbaai ë Thudän ku ye bɛ̈ny akut ë mɔt Amar el Wathoni. Yen Omar acï bɛ̈n aa bɛ̈ny në ruɔ̈n (1989-2019) keye bɛ̈ny ceŋ kuɛl kadherou ciën ke miiric de Thadiik el Mädï wiit, Wen cï Mädï jam jɔk cök kekë miiric de SPLA ka yen acï baai kuany arɛk diäk. Ku këcë detic apiɛth nɔn liiu cuër thin ku nɔn tɔ̈u thïn, na le bɛ̈n ë Pɛnëdiäk, 2009 ke Baciir acï bɛ̈n gany ë luŋ de pinynhomic cɔl ICC nɔn cï yen rem de tɔŋ tɔ̈ nä kɔc, ekë ciën kɔc nɔ̈k ë biäär pur.
Në Pɛnëthiäär, 2005, miiric de Basiir acï jam kekë SPLA bï tɔŋ de rou de baai kɔ̈ɔ̈c ku lɔ thiëëc acï wook bɛ̈n awut col Paguot Thudän, paau ee Darpur acï Baciir tɔŋ wat thïn bï lueel ale raan 10,000 kek cïk riɔ̈k ku aya kɔc ke pinynhom lueel ale ke raan 200,000 ku 400,000 kɔc. Në bääny de yiic yen Baciir acï tɔŋ juëëc thɔ̈ɔr ë kaam de malicia de Janjewit. Ku jɔ yaa akut ë kɔc cï yɔt wei cït manë SLA ku JEM në tɔŋ ë kɔc roor paan ë Darpor.
Djibouti
Bekätakthook:Apirïka
Ɣɔ̈k
Piöcëpïr
Ɣɔ̈k aye yök në Pinynhom ëbɛ̈n ku ka liu ɣän mec cït Kanada ku Ruuthia, agut të cïn piu de Authtralia. Pandïït töŋ cënë ɣok yök thïn, ee Antarktika. Ɣɔ̈k awääc në kɔ̈ɔ̈cden dhienhden, cïïtken ku ɣän ye kek mac thïn. Ɣɔ̈k ke Bos Indicus cït man de dhiënh ɣɔ̈k ke Brahman alëu bë ke yök ë ɣän kɔ̈k. Ɣɔ̈k ke Bostaurus ku Aŋue keek amec të tuc ku të lir eya däŋ. Cök dïtë käärken apiɛth në cäth ke në pinyic ku të ɣɔ̈n ɣer yeke nyuäth ë wal. Nhïïm juëc kum dëëlken, aye cil ëke bɛ̈r arëët në pɛ̈i ke rut.
Ɣɔɔc de kɔc në Thudän
Bekätakthook:Thudän
Ɣɔ̈k
Piöcëpïr
Ku ka nɔŋ dɛ̈l dɛ cï rɔt juak ye yen cɔ̈k luuc guɔ̈p. Aye dëël cï röt juac nyuɔl wei në pɛ̈i ke këër bïk röth juiɛr pɛ̈i mäi.
Bekätakthook:Län
Adarwal
Adarwal (AIDS) ee rekkït (syndrome në Dïŋlïth). Yeen ee rɔt jɔɔk tëwën cï kɔc wɔɔk në kɔ̈m yee cɔɔl mayiel (HIV). Mayiel ee guïër atitguɔ̈p riɔ̈ɔ̈k ago raan döŋ kecïn këgëlye. Lon ë guier atitguɔ̈p ee tiɛt ë guɔ̈p në tuɛnytuɛny. Raan cïï adarwäl dɔm acie rɔt gël në tuɛnytuɛny, ago guɔ̈pde rëër kepiɔl. Adarwäl ee rekkituaany, yeen akut ë kittuaany tɔ̈ në guɔ̈pic ëbɛ̈n.
Ye kɔc kadɛ̈ cï wɔɔk ë adarwäl? Acii mɛɛk an raan 33.3 tïmëtiim acï wɔɔk në adarwäl në runë 2009 në pinynhom ëbɛ̈n. Tuaany de HIV, akuɔ̈t nhom në Ruelpinyieectic. Raan thiedhatem buɔtic 60% aciëŋ në lɔ̈k kënë. Raan kiith ciwɔɔk në HIV akuckë lɔn cïkek wɔɔk në tuany kënë. Acïn ran nyicye, ye kɔc kaadɛ̈ ciëŋ kek HIV. Kɔcŋickäŋ acik gam an mɛnh ë raan tueeŋ cïï tuaany ë mayiel dɔm ee ran tɔ̈ në lɔ̈k Apirïka. Kënkënë acë rɔt jɔɔk wën cïï tuaany jääl tinë kuɛtkeagɔɔk ku lee tëne mɛth ë raan. Ayee lueel an tuaany ë mayiel acë mɛnhëraan ɣook në rin ci mɛnh ë raan riɛm da agɔɔk jak,  ku cuet rïŋ da agɔɔk aya.
Omar el Baciir
2019 Baciir out.
Adarwal
Yɔ̈pyɔ̈p (kaciyɔ̈ɔ̈p) cï looi në 2014 acë nyuɔɔth an mayiel acë rɔt jɔɔk në Kincatha në ruɔn 1920 ku dɛ̈kpiny apɛi. Kaci ye lac tɛkpiny ayee adërjöök ku yuɛth tuɔ̈m panakiim cinë ran tuaany toom ku jɔlyaa kɔc cath në gatɛ̈r.
Omar el Baciir
Bekätakthook:Thudän Bekätakthook:Kɔc
Adarwal
Bekätakthook:Tuany
Burjuŋ
thumb|Dhök ye nɔŋ burjuŋ Burjuŋ, aye cɔl varicella tëdë, aye tuɛny kɔc liääp arët ye mayiël kɔc dɔm tueŋ cɔl Varicella Zoster bɛ̈i. Burjuŋ aye jɔɔk ayiɛl ë guöp ku toŋthikë guöp yiilic ëbën, ku ayiic pät ë röt. Käcïtoŋiic (toŋthikë) aa röt jɔɔk köuic, yɔu ku nyin thöŋkä guöpic ëbën. Kït kök ë burjuŋ aye atuöc, dhɔ̈r ku aɣarnhom. Kït burjuŋ aye rëël ɣet kaam akölë nïn dhiëc ku dhorou. Kariliic burjuŋ aye tuɛny yɔ̈kyɔ̈k, ku arɛɛm nyidhic, ku tuɛnytuɛny kämluöök. Burjuŋ aye kɔcdït yɔŋ arët arëk mïth aben cɔ̈k tɔ̈u ciëën. Kït aye röt gɔɔc kaam nïn 10 ɣet 21 ë tuany cök ciëën.
Burjuŋ aye gɔpic aliiric ta ɣɔɔl raan cï liääp yen awu thïïm. E rot thiɔ̈i kaam akältök leer rou täkïc kacïtoŋiic yiic gua dhïäi. Yen ee rot thïɔ̈i aya ta pɛ̈t toŋthikë-iic ku gɔɔt pïuke raan dɛ̈t kïc liääp. Kɔc cï liääp tuany akuöök alëu bïk raan kïc guup wäl burjuŋ liääp tä gɔɔt pïu abuöt thik cï toŋickä raan. Tuɛny kënë aye caar kït ken cï nyuɔɔth tëdë, ku acë rot lac tiɛɛŋ, aka lëu bï ŋic athɛ̈m ë pïc cï kä cï toŋiic yiic path ku aye cɔl Polymerase Chain Reaction (PCR) thoŋ kɔc ŋic wal. Raan alëu bï them guöp atitëguöp ke lɔn neŋ yen riɛl wälä cïn riɛl bï burjuŋ tiaam. Raan cï liääp burjuŋ ku ŋuɛ̈ɛ̈n ace ye bɛn dhuök. Na cɔk alɔn ye kɔc bɛn lïääp ë dɛ̈t burjuŋ, aka liääp ciëën acïn kït ye nyuɔɔth.
Wäl guöp ë raan tit tuany cɔl burjuŋ acï ye dhuökpiny kam kɔc ku ka riilic ye burjuŋ bɛ̈i tä yök yen. Wälde ë guöp tiit kaam 70 ɣet 90 ë buotic. Tuöm ë mïth wäl burjuŋ ruönic ëbën aye looi bɛ̈i juääc yiic. Tuöm nïn kadiäk tuany cök cɛ̈ɛ̈n e mïth cɔl ago röt jɔt becdeyic. Döc kɔc cï burjuŋ dɔm aye gɔl miök cɔl Calamine aa yiɛɛl dhuökpiny, liɛ̈r ë riöp bïk cɛ̈k apɛi bï dëtök rot cï looi tä ɣɔt raan rot, ku wäl cɔl Parcïmol bä tuöc ku arɛɛm dhuökpiny. Kɔc lëu bï käriliic burjuŋ röt looi thin abï muɔɔc wäl mayiël tiɛtwei cimënë acaiclovir.
Burjuŋ ee kɔc dɔm pinynhom ëbɛ̈n. Ruön 2013, aka raan 140 tïmëtïm acï liääp ë yen ku tuany dɛ̈t kɔc kuuk gup cɔl herpes zoster thoŋ Dïŋlït pinynhom ëbɛ̈n. Thɛɛr cï kɔc ye toom wäl burjuŋ, aka kɔc ye dɔm ruönic athöŋnyin kek kɔc ye dhiët ë ruön kënë yic aya. Naɣon ye wälde tuoom pan cɔl United States of America (USA), aka tuany kënë acï dhukpiny döm yen kɔc dɔm tëcït tënë thiärdhoŋuan (90%) ë buotic. Ruön 2015, aka burjuŋ acï raan 6,400 nök pinythokaräm-leerpiny ta ɣɔn yen kɔc 8,900 nɔ̈k ruön 1990. Thuɔu ë rot looi tënë raan tök kaam raan 60,000 cï dɔm. Burjuŋ aka rilic bï ye thok poc kek tuany dɛ̈t thöŋ kek yen cɔl smallpox thoŋ Dïŋlïth ɣet ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19. Ruön 1888 aka burjuŋ acï pocthok kek tuany akuöök yecɔl herpes zoster (shingles). Wël cï gɔ̈t tueŋ jam lɔn yen burjuŋ aa looi rot ruön 1658. Wël juäc ye teetic adïk aye kä thööt lɔn yen kɔc juŋ gup cïmënë kädhie ye tïŋ ajïnh cï nyool guöp, ku ë wët ye yen tïŋ puɔlic yär aya.
Kïtke burjuŋ
Kït burjuŋ aa röt kaŋ looi tueŋ kaam riɛ̈nythii ku kɔc cï thokŋuën amääth ku kek kïttke aye körpuöu, thiɔ̈kpuöu, arɛɛm rëliic ku aɣaarnhom. Kekkë aye akuökde buɔthcök ku detöök thokic, thiaiguöp ku atuny thinnyɔɔt yen nyoth lɔn yen burjuŋ. Detöök ye looi kä thokic ace akuöök ye looi guöpic buothcök. Tuɛny kënë ace kït ŋic yen looi tueŋ aloŋ mïth, kä ye looi aye akuöök guöpic wälä kë cï toŋic thokic. Akuöök aye jɔɔk ye kethinnyɔɔt dhitluaal cï toŋic nyinic, nhom, kɔ̈u, kɔ̈k tä lɔ nhial ku cök; leertueŋ ɣet thäät ka 10-12 abuöt thinnyɔɔt, toŋ cï löpiic ku pätic den döŋ piärpiny guöpic. Të cï yen guöp löpic, aka ayiɛɛl dïtot e rot looi. Toŋ cï löpiic aye röt looi aya cincilic, cökcilic ku thar. Kënë rot lac looi ku yen ye nyuɔɔth lɔn yen burjuŋ aye dëtök rot looi thokic ye reem ku yil. Akuöök aye looi thokic aloŋthin ku guöpic aɣeer kaam akältök ku aköl ë nïn diäk. Kït burjuŋkä aa röt nyuɔɔth kaam nïn 10 ku 21 të cï raan rot gɔɔt kek raan cï liääp. Kɔcdït aye naŋ akuöök guöpic ëbën ku atuc ce lac dhukpiny, ku alëu bï kärilic burjuŋ kek yök cïmënë tuɛny yɔ̈kyɔ̈k.
Bekätakthook:Tuany
Yiëth ke Mönyjiëëŋ
Ciɛŋ de Monyjiaŋ thɛɛr ku ke ɣɔn ke jiëëŋ de thai akutnam ke Sudan wowic.
1950 Jiëëŋ ëbën anɔŋ ke jak juëc, wëi riil duciɛŋ ee cɛk wëi kök ee Nhialic. Yen aya Nhialic de luät ku Deŋ, ku ee yen ee wëi kadhie kum. Yen acï gam luɔi nu en tënë ciɛk ee käŋ ku bï nyuc ke bï raan ëbën biɔ̈k buɔ̈t ku lääi tɔ̈n pinynam. Nhialic aya aŋiic ke ye jaak, jɔk ku jur kɔ̈k cït akutnam ku Nueer ku Culuk e cɔl Dyokïn.
Deŋdït ayï Deŋ ee Nhialic de luät de deŋ ayï lëu de käŋ, në kuny e Nhialic man Deŋ Abuk, wëi kɔ̈k koony cömku diäär aya keroor theek, ku Nhialic däŋ ee Garaŋ aya në Jiëëŋ kɔ̈k bï yaa Nhialic ekë gël në biäk de Deŋdït ye wëike diäär ke jiëëŋ diir ku röör kɔ̈k eke bï teer. Ku jɔk adhuk të në wëi ke akutnam ke kuakuɔ ɣɔn thɛɛr.
Kɔc ke Jiëëŋ ayï Anyaak ke Aprika theek, në biäk de yath tɔ̈u në këroor yiic. Kɔc juëc thek këroor aye Atemyath, Biar Këroor (Lualdït), ku Maluaŋ, ku Këroor kë ayekë mɔɔc miök weŋ cï thaal baai bï ke yuɔ̈m piɔ̈th, na alë ekë jël lek rooryic. Näŋ de këroor ekë rac apɛi të në kɔc ë ye theek luɔi bï wëi kë adëër lɔ raan nëke.
Bekätakthook:!Main category
Ŋiɛ̈ckanhial
thumb Ŋiɛ̈ckanhial (astronomy) ee piööc ë nyiny ë käŋpinynhom. Ee piööc ë këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n tɔ̈ abaŋbiic ë liɛuyic ë Pinynhom. Apiööc kɔc ka ye piny mer tɔ̈ nhial, cït kuel ku tïmtïmkuɛl, ciër, pɛ̈i, kurnhial ciërayɔ̈ɔ̈l, ku luät, ku ka ye röt looi, cït kueldïït ë yic pätëruɛl, gamma ye ghɛɛr keer, riɛl atiɛktiɛk thii tɔ̈ nhial anɔŋic piööckatiɔɔp ku piööckätɔr. Athiääk kë piööc gɔ̈c ë käŋ, ye gɔɔt tɔ̈ aliiric, ku të ye ka tɔ̈ aliiric röt waar thïn.
Ŋiɛ̈ckanhial ee piööc töŋ piööc ŋiɛ̈ckäŋthɛɛr kɔc wɛ̈ɛ̈r thɛɛr aake ye kuɛl ke ŋɔ̈ɔ̈r ë cäthdɛn yic, ku ye kë nyic ye niin bïï kek kɔ̈thkɛn puur. Ŋiɛ̈ckanhial athöŋ ke piööc de katiɔɔp ë kuɛl. Wɛ̈ɛ̈r jɔɔk ë ruɔ̈nbuɔɔt thiɛ̈rrou, anɔŋ piööc ë ŋiɛ̈ckanhial kerou, daai ku tɛ̈ktɛ̈k ë ŋiɛ̈ckanhial. Daai ë ŋiɛ̈ckanhial ee luui atïŋtëmec ku adɔmtiip bë daai ku tïŋ biäk ë kuɛl, tïmtïmkuɛl ku käŋ ë ŋiɛ̈ckanhial. Tɛ̈ktɛ̈k ë ŋiɛ̈ckanhial ee luui akuenkäŋ ku këcëkäär makuɛ̈n bë kë bë rɔt looi nyuɔɔth keek karou aaye dac luui ëtök, tɛ̈ktɛ̈k ee meek kë bë rɔt looi ku daai ee nyuuth të ye kë cë meek rɔt luɔɔi thïn.
Ŋiɛ̈ckanhial acë thöŋ ke piööcëkuɛl, gɛ̈mgɛ̈m ë kuat ë kuɛl ku ciër alëu bë pïr ë raan waar.
Peeth në Adhande yic
Peeth de Adhande në Adhande yic, peeth ka maŋu aye nyic ke nɔŋ alueŋ ke peeth/kuɛ̈n yïkï keek nyääŋ/waan tɔ̈, ka mukkɛ̈ keek në ke yiäc, ye nɔŋ riɛɛr ë peeth ben kërac ya luɔ̈i raan de aterde.
Mëcau ë raan cï riɛ̈th në apeeth alëu bë nyic ke raan pïïrë ke kaar kennë raan cï thou, ka cïï kaar kennë apeeth. Maŋu aye nyic në këcïcaal në dhiëëth në cäl ë wun ka man, agut cï meth në cäl ë wun ke wä ku man ke nya. Yennëkë, na cï moc yök/nyic ke nɔŋ aluëŋ ke peeth/kuɛ̈n, ke yen ayïnya cäl de kuɛɛrë, wun, ka wät, wänmɛ, aëlɔgut.
Apeth/dukuɛ̈ɛ̈n aa nɔŋcie röth yiɛ̈c riɛɛrden de peeth tɔ eknnë keek, agut bcï të ïk ïkeek kɔc kuän, kɔc cïï kör bïk keek luɔ iɛ̈ɛ̈c k Yen anɔŋ kajuiëc ke tïït yïkï keek gël në peeth bïk röth cie ye looi në kööl thok.
Na cï kë kën rɔt kan looi rɔt looi, kë de piäl de guɔ̈p, tënɔŋ raan, ku tënɔŋ Adhande ke keek aa lëu bë keek gäk kuɛ̈n/peeth, agut kɔc cie Adhande, agut cï mïth ke Adhande aa lëu bë keek gäk peeth ë “piäl ë guɔ̈p”.
Na cɔk peeth yaa kë ye tɔ̈ në guɔ̈pic, ke luɔɔi de ee kë de tïït. Luɔɔi de tïït ë maŋu ee tiɛ̈p de peeth. Ee yïnlɛ, ku Ka cie ya nyindhia, jääl në guɔ̈p de apeethic wäkɔ̈u, të niin, ku le dhuk tënɔŋ guɔ̈p në apeeth. Ku na ciɛth, ke kee rueer në ɣɛɛr, ɣeer wën lëu bë tïŋ në raan ëbɛ̈n në thɛɛ ke wäkɔ̈u. Yen ëya, në akɔ̈lic, ke yen aye tïŋ në nɔŋ nyiɛc gäm, Orakol (Oracle) ee dhöl yennë yen nyuɔɔth të yennë dïïu apeeth, ku të cennë yen nyic/ dom në akuma ka të yen kan nyuɔɔth ɣɔn ku jɔl ya dhöl ben yen ŋëny bɛ̈ɛ̈r/dhuknhom.
Bekätakthook:Thäi
Käthɛɛr ke Paguot Thudän
thumb thumb Käthɛɛr ke Paguot Thudän anɔŋic amat käthɛɛr ka aken Paguot Thudän ku kɔc ceye akölë Pamac. Piny Paguot de Thudän acë jaibaai ne parut de Thudän ee ruɔ̈n 2011.
Aŋicpinyic, piny de Paguot Thudän acïï ben yaa tök ke Thudän anɔnde piny wiëu. Gɔ̈l de cï man e yen rot looi në ɣon ke piny wiëu ka Apirïka. Në wël yam atɔ̈u pan bapak Thudänic. Agut cï Thudän aya kä lɔ Utomman të de bäny kum pande Ijip në buɔt 19. Ku ke cï be tïc në aköl ke Maahdi kum pan Thudän. Deŋlïth Ku Ijip ee Thudän ku Biëm de Thudän kum 1885–2011.
Aake ciɛ̈ŋkë juëc wär kɔ̈u alɔŋ piny wiɛ̈u ku aajam thoŋ Naijer-Koŋgo. Wär koor kek wäthɛɛr. Na Yemën Paguot Thudän aye kɔc Thudän ciɛlic pɛ̈n jam tam. Dɛ̈t rɛ̈ɛ̈r thïn kɔc wär kɔ̈u aacï tiaam. Na ye thɛɛr pɛth piny wärthɛɛr kë cït ruɔ̈n 14 buɔɔt ka Kërëthäno Nuba bɔ̈ ke riääk bänyden. Makuria ku Alodia bïk kɔc wär kɔ̈u apëën.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Kameroon
Kameröön, aŋicthei rinkën Paankɔc Kameröön, ee pamac tɔ̈pacuɔl Apirïka. Anɔŋ akeu kekkë Nigeria alɔŋ pacuɔl, Cad alɔŋ parutbak, pamac Ciɛl de Apirïka alɔŋ pabak, Equatorial Guinea, Gabon ku pamac Kongo alɔŋ paguot. Wäryɔ̈u ë Kameroon aye jɔɔk liem ë wär në Guine bë gut adɛ̈kdiɛt atlantik. Thook Franch ku Dïŋglïth aa kek thook luɔi në miiri Kameröön. Piny ë Kameröön aguëlic, anɔŋic ɣön liɛɛtcäu wärkou, gat, pinyliɛɛt, roordeŋ ku liilditiic.
Gɛɛthken ditbikteem ë juec kɔccieŋ e Douala ku ëtɔ̈ kiir wouri kou,e yen genamtnhom ë muökëkaŋ baai, luɔi ë ɣɔɔc ku e wanhadɛ̈kdiɛt, Yaounde ku e yen genamatnhom ë wëlbääny ku juɔl la gen Guroua. Kameröön aŋic kɔc juec ërin tiöndhëëŋ ë ciëŋden thɛɛr cimenë makotha ku Bikutthi ku aŋic aya ërin akutadiircök wunden cï tiam apɛi. Kɔc tueŋ ke cieŋ ë lɔ̈k kën aa la-yiic kɔc thɛɛr Thao alɔŋ ban ë chad kou, Baka alɔŋ paguotbak kek ayiep ku aa kuany liim. Kameröön ëye pamäcalei ë German ɣɔn e ruon 1884. Naɣɔn tɔŋ tueeŋ pinynhom cök ciën ke tekic erou kam France ku Amatnhom panŋaknhom. 1 961 ka abaŋ Kameröön mac France yök nhomlääude ku bï bei kë cɔl Paankɔc Kameröön, mac bänydit cɔl Ahmadu Ahidjo. 1961 ka abaŋ Paguot Kameröön mac Dïŋglïth matröt kekkë paankɔc Kameröön bïk ya pamac tök. Kameröön amacröt wët path ku aŋuɛ̈n alɔŋ wëlëbääny ku rɔ̈mkäŋ ë baai, kënë acï baai cɔl latueŋ këkkë luɔi puɔ̈r, gëëk, gëëkluŋ ku luɔ̈i miokepiny ku ɣaric tiim ye ɣööt ku käŋ looi.Abaŋdit kɔc ë Kameröön aa dupuur ëpur käthii lëu kek thook epath. 1982 ke Paul Biya acï ya bänydit mac Kameröön,amɛc tɛ̈ɣɔn këkkë akutdenriɛldekɔc Kameröön. Aŋiɛcwelbäany në abaŋ pan Kameröön e jam thoŋ Dïŋglïth aacï kɔ̈ɔ̈c ke wët wïckëk miirmatwuɔt nɔŋic riɛldit, tëk bei panden ku nhomlääu tënë Kameröön.
thumb
Bekätakthook:Apirïka
Tonydït
thumb Tonydït ee tony laau në Paguot Thudän cï rɔt mat Wɛ̈ɛ̈rëkuur në Kiir Ɣer. Të cï tooc thiɔ̈ɔ̈ŋic yennë tök kam dïtbëtɛɛm në Pinynhom, ku tooc nɔŋ piu puɔth dïtbëtɛɛm në Nail yɔu.
Në run juëc, rin walgöök cë ye thioŋic, Tonydït acë yaa agër yee cïn lëu bë bak thïn bï cath në piu nhïïm në Nail yɔu. Në ye kënnë, acë yaa cɔk rilic bë të yee Nail rɔt jɔɔk yök. Në kam bär arët, ee yee yök ke ŋuɛ̈ɛ̈n bë kɔc dhil ë naak, bë piny de Apirïka kuanyic jäl në adɛ̈kdiɛt thok, nyin bë kɔc cäth në wäric bïk Tocdïtic reetic.
Tonydït ee rɔt gɔl në Maŋgala agut tethiök ke aramwëër de Thobat kekë Kiir Ɣer, tethiök yennë kuëërrɔ̈k në Malakal, ku jɔl yaa lɔ pacuɔl në Wɛ̈ɛ̈rkëëu [Bärgädhäl] yɔu. Yen piny thiɔ̈ɔ̈kë acë thɔ̈ɔ̈ŋnhom ku cë thiäŋ në wëër koor thuth yiic atɔ̈ në kaam de 5.5 ku 9.5C aberëpul [latitude] wär tuɔ̈cë piny parut, ku lööm në dïtëpiny yee thëmde 500 km gɔl paguot lɔ parut ku 200 gɔl pabak lɔ pacuɔl në kaam Maŋgala të lɔ paguot ku Malakäl të lɔ parut.
Dïtde ayee rɔt waar apɛi, ku akuënciɛlë juac tënë 30,000 km². Në kër, runkɔ̈k thiɔɔr tënë 130,000 km². Thoth ke pïu yee bɛ̈n Baar de Bïktoria ayee kek yee yenyuɔɔth të bï pïu ke aboor juëc thïn ku yee tën yëndï bïk thiɔ̈ɔ̈ŋ nhom. Cïmɛn nɔŋ Tonydïtyic lal tëk thïn, akuɛɛk, aruɔ̈l ku aguɔ̈t, ku tökërou-yic de pïu ee lɔriär në puörwei në tuɔcyeebor ke runthok ku tuɔcyeebor ke ruɔ̈ɔ̈nëbɛ̈n, të la kalkal cinë pïu juɛr thïn në Tocdïtic ayee kä juëc cɔl ke loi röt—kɔ̈k në kuerlacök ku kɔ̈k në kuercëkaal. Këdït ëtɛ̈ɛ̈n, të kën en kan thök ku cïï lui, ayee Leldït de Joŋlei, cï guiir bë piu ke Tonydït yaa naak, ee rin ku pïu lik bë lɔriär në puörwei ku pïu yee nyaai në wath ë Tonydït juak.
Paankɔc Ciɛl de Apirïka
Paankɔc Ciɛl de Apirïka ee paan cï thiɔ̈ɔ̈k thïn Apirïka ciɛlic. Të dïït de athöŋnhom ku thööny, të thöŋnhom de piny alëu akuënkuën ke 941 në mär nhom. Paankɔc Ciɛl de Apirïka anɔŋ piny lëu ë dïït de 620,000 km², ku ka nɔŋ yɔ̈ɔ̈m cï mɛɛk lëu tim tim 4.6 gɔl në 2016. Baŋgui yen në ke genamatnhom de.
Anɔŋ roordït colic alɔŋ paguot, yennë ke paan agɔŋ-thɔ̈ɔ̈ny. Ee të cieŋ kɔc cek Apirïka yiic. Gɛɛth puɔɔth kɔ̈k aaye yïï Bouar, Dhiŋa, ku Ouada. Aken paguot ee wär Ubaŋgi.
Yɔ̈ɔ̈m lën tim-tim 3.8 Paankɔc Ciɛl de Apirïka kɔc juëc ken ee kuan cɔl Banda ku Baya. Thuɔŋden ee Prantha ku ke koc kɔ̈k aaye jam ë thoŋ ë Thaŋgo.
Kɔc aaye mïïth ken puur ku aköl kɔ̈k aaye yak ke rac. Paankɔc Ciɛl de Apirïka ëya anɔŋic gairil ku yuraniam tɔ̈ tiɔɔp. Aa yekë ɣaac cïmɛn alanhdɔk, bun ku tim baairrot të nɔŋ pamaac kɔ̈k bïk looi. Wënhden lui ee CFA Franc. Dolar tiŋ Amerika athöŋ ke 424.05 CFA Francs.
Pamacden akuum Prantha agut ruɔ̈ɔ̈n 1960 yök kek nhomlääu.
Bekätakthook:Apirïka
Ruanda
thumb Ruanda aa pamac tɔ Apirïka, athiök ke Brundi, Koŋo-Kinshasa, Yöganda, ku Tandhania. Thoŋden kuerëtueny acɔl Kinyaruanda. Pawut adic akut kɔc diäk: Bahutu, Batutthï, Batwa. Ku ayee yök amɛn lɔn cïn yen thuumëkɔc thöŋ ke thuumëkɔc de Ruanda në të cïnë ye lɔɔc thïn. Akutnhom Nhiäk Apirïka.
Aruɔ̈ɔ̈mpiny
Wäärthɛ̈r pamaac Yurop acë Apirïka makpiny, kɔc Beljiem acë Ruanda rum, go kɔc Ruanda tekic akuut karou, Bahutu ku Batutthï. Kɔc Beljiem eke yee kɔc thöŋ cäätden ke kɔc ke Yurop lɔc ku cɔlkï ke Batutthï; kɔc cïn Batutthï acë yaa Bahutu. Kɔc Beljiem acë luel tënë kɔc Ruanda lɔn Batutthï aariel tënë Bahutu ku cɔl Batutthï mac Bahutu nhom.
Pawuut
Ruanda atekic pawuut dhiëc, kek Pawut Parut, Pawut Paguot, Pawut Pacuɔl, Pawut Pabak, ku gendït Kigali në ciɛlic.