cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kεnalεlic
Muɔɔr ala nhom tuŋ ku ee kë cït centïmitïr thiäär ku dhiëc (15.2cm). Kek kedhie muɔɔr ku ŋuöt aala kïn col la nïpnïp ë yïc cök piiny.
Macthok ee rëër kam kuör-cëthëtkɔ̈ɔ̈th ku kuör-yöth, pinyëkuör ku biäkënoon tëtöinhial dïtic (aa lac rëër täwën cïï tiim/but kum töinhial ë kë cït mitïr tiεm tök ku buɔt kadhiëc ɣet tiim kadhiëc (1500-5000m).
Kεnalεlic ee nyuäth ë wal yen ee këde, ku piu aa kek karilic ye wïc tëden ye yen rëër thïn. Keek aa nyuäth täŋakɔ̈l tɛ̈ puɔc akɔ̈l la piny ku yuul ë bak ë piny, aa rëër akut thin koor kadhëtem wälë kä lik. Akut ee yic la muɔɔr dït tök ku abɛ̈k kɔ̈k ke ye ŋuut cï dït ku dεp (juveniles, it's called "dap" if it's one). Miöör thii ayam aa jäl akuut ken yiic ku loi kë wutden ë miöör.
Kεnalεlic ee rot yɔŋ apεi kë ye ke nɔ̈k ku kɔc aa röt cuɔt tɛ̈den ye kek rëër thïn, ku akuëncin-kɔc ëbën emën acï la ke dhukpiny, akuëncin-kɔc aabɛ̈kmɛ̈cthook ëbën emën acï thɔ̈ɔ̈ŋ kë cït tim thiärdiäk ku dhëtem (36,000). Macthok aye Akutpiny-ëbën tënë Gël ë Käŋpinynhom ku känyëyök lelthok keye kë wïc bï thumwei.
Agario
Agar.io mangrupikeun strategi multiplayer online sareng kaulinan aksi. Dimekarkeun ku pamekar kaulinan Brasil Matheus Valadares, kaulinan dirilis pikeun web browser on April 28, 2015, sarta pikeun ios sarta Android platform ku Miniclip on July 8, 2015. Dina kaulinan, pamaén ngadalikeun hiji atawa leuwih sél sirkular dina peta nu ngagambarkeun piring petri. Tujuan tina kaulinan nyaéta pikeun meunangkeun salaku loba massa sabisa ku dahar sél jeung agar nu leuwih leutik batan sél kadali pamaén, sarta Ngahindarkeun sél gedé nu bisa ngahakan sél sorangan. Unggal pamuter dimimitian ku hiji sél, tapi lamun pamaén geus ngahontal massa cukup, pamaén bisa diwenangkeun ngadalikeun sababaraha sél ku ngabagi sél. Ngaran kaulinan asalna tina bahan agar-agar dipaké pikeun kultur baktéri.
Kritikus dikedalkeun pamadegan maranéhna ngeunaan kesederhanaan kaulinan urang, kompetisi, mékanika, sarta midangkeun repetitive hususna. Kalayan kecap-kecap dina jaringan sosial, éta janten salah sahiji kaulinan internét sareng mobile anu paling populér dina taun éta diterbitkeun. Saatos Agario, kaulinan anu disebut ".io game" kalayan mékanika sareng téma anu sami mimiti dikembangkeun.
Akut Riɛldekɔc de Paguot Thudän
thumb Akut Riɛldekɔc de Paguot Thudän (ARPT or SSDM) eeyee Paguot Thudän amätnhom kɔcëthor, acë gëët tenë miir de Paguot Thudän mukëdhöl në Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ku jɔl yaa SPLA. Akut acï keric në 2010 në gëëkrɔt hɔn SPLA maalithtɔɔŋkuelrou George Athor tewën cï yen yuik bë tiäm bäänypawut de Jonglei në kewën yë mëcrot miir de Paguotic Thudän në pawut de Joŋlei. Rin wet Athor en yiok ke wɛthëthor tenɔŋ Thudään ku Iritrian Government, ayë lëu bë thuëŋ SPLA bɛnyapuruk mëën cë yiik Gatluak Gai në Mɛtröt(Unity)  Pawut, David Yau Yau në Pibor arɔmbaai, ku Shilluk bɛnyapuruk John Uliny, ku Alyuak Ogot në Upper Nail. Athor acë thäny kɔɔcëtɔŋ gɛmgɛm kekë Miir de Paguot Thudän në Penëtök 2011, näcɔkälɔn cï jɔɔm riɛr piny ku dhuk tɔŋ në Penërou 2011.
Athor acï nɔk në 19 Penëthiäärkurou 2011 në Ikuatöriya në Paguot Thudään akutëthör  ee lök thëëm bë tëëm Paguot Thudän tine Uganda.
Yëën acï wäär ye ARPT or SSDM bɔnyapuruk-në-bänyaben në Peter Kuol Chol Awan, yenëcë thäny amatdɔɔr gɛmëdɔɔr kekë miir de Paguot Thudään ku thɛnrɔt në 8 Penëdiäk 2012. Abëk ARPT or SSDM atëkbei äcëlokë thäär gutcë ciɛlic 2013.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Akutluɔilɔjik Käleeclonpath
Käleecëlonpath de Akutluɔilɔjik, aya aŋiic lɔn yen Oscars, aa duot ë käleecëlonpath 24 kɛk, në jiik luɔiëteetdhëŋic ku wïctëëtic në mɛtnhomakutluɔi [industry] cäthatiip de Amathnhom Pawut, ye gɛmë runthök në Akutluoilɔjik de Teetdhëŋ ku Ŋicëkäŋ de Cäthatïïp (ATŊC (AMPAS në thoŋ Dïŋlïth)), gut bë jiik në tiëmjɔk lonëcäthatiip leec, tëcït ye böɣök në kɔccuɛt de ATŊC. Mëtiëm gut kööm aa cï bɣök bak de kelɔmircik makëcëleŋ, ŋicëjiik cɔl “Këleecëlonpath Akutluɔilɔjik de Jiik,” wën cëbenä guɔ ŋic në mörkë “Oscar.” Kelɔmircik ee cäk në George Stanley. Käleecëlonpath, anyöthë tueŋ në 1929 në Hollywood Rosevelt Hotel, aa tiëtnyin në ATŊC.
Yänh käleeclonpath acï kaŋ thiaipiny në wenhthieiwël tueŋ në 1930 ku kaŋ nyöthë atöckïtic tueŋ në 1953. Yen aye tiŋ ëmën në pamaac juɛc cït 200 ku riŋepöl ciminërëër në abërarekwëlic. Käleeclonpath de Akutluɔilɔjik ee yänh gɛtënyin thɛɛrbëtɛɛm pinyëbɛ̈n. Ke thöŋke ye—Käleeclonpath Emmy në atöckit, Käleeclonpath Tony në ɣöngɛtënyin ku jɔl yea Käleeclonpath Grammy tënë aluëldhëŋ—aa cökröt lɔ Käleeclonpath de Akutluɔilɔjik.
Yänh Käleecëlonpath de Akutluɔilɔjik ke de 90ɛn, ke juirathɛk cäthatïïp puɔthbëtɛɛm de 2017 acï nyuöc në 4 Penëdiäk, 2018, në Ɣonëgɛtnyin Dolby në Los Angeles, California.
Wɛ̈t ye kɔc jam (Wɛ̈t ye lueel në thook)
Käjuäc de raan
thumb|Ajuiɛɛr bï kë cï rot looi ya waar ku bï kë cï rot looi ya lueel tɛ̈ pɛ̈l yïn piny. Acïn kë ye looi Thuɔŋjäŋ taal thok ke
Amatnhom Mäcŋaknhom
Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) ee pamac cë latueŋ ee yen 5 në dïtë tënë muökëkäŋ ërin juëc käŋ ye loi baai (GDP), ku ee yen 16 në abeeric ë latueŋëraan ku piathëpïr [Human Development Index] pinynhom. Eeyee pamac tueŋ pinynhom luoi thathëkäŋjuɛ̈c ku pamacnaŋriɛl tueŋ pinynhom wär ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19 agut gɔ̈c ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 20.
Eeyee pamac ŋaar tueŋ de Akutmet Yïrup (EU), ku Akut Mukëkäŋ Yïrup (EEC) tueŋ ɣɔn gɔl 1973, naɣɔn ruon 2016 gokï cueetcëberic looi, go nyuoth lɔn wïc raan 51.9% në kɔc cë cueet bë pamacden jaal akut Yïrupic, ku la aɣer pamac akutic aŋot jɛmkï yic.
Bekätakthook:Yurop
Amuɔŋlual
thumb Amuɔŋlual a kor länbërëwal  ye yök ebën apïrika guötëpiny, etoök tuŋ ë Apirïka ku roorëdeŋ ciɛl ku pacuɔlic abaŋ paandit. kebënbën aa ye yök tëdeceŋ kuom tim bi ke puol bïk athian, baknɔŋtim ku ɣɔn kur bi te rɛɛr kɔc thin.
kït macthok a tɛk yic lääuïc  ta tɔu kek thïn. alɔŋ yin 14 abaŋmacthok cianic jɔk mathiaŋ thin Angola le mabok baknɔŋtim ku lɔnɣer  de pinycërou. ye dït tacit 50cm dïtë ku eben athiɛkden 12 le 25kg. ŋuut eben adït ku athiek tene thɔn. tokarïl thɔn alɔŋ tuŋ ku a dit 11cm bɛɛr.
Amuŋlual alɔŋ mith laauic, aa mïth yɛr , yok, mithtim, ku ŋana , ku a mith kam aguek , diɛtkor ku ladhiethemïth ku riŋcedhiath  le tɔu tiim walŋok cam ( te ye kek yök pïu thïn)  alɔ reer kam baric ka kïc deek ku aa kuɛny mïthtim tim cok ta cï agɔk mïth thïn. aa cath aköl ku wakɔu  ku a alääiwakɔu  rer tathiak ta reer kɔc thin.
thɔn a tareerkekthïn rɔɔth (tɔc) piuadheŋ  kur ku tuŋtim  bï tarer lel. ŋuut  ne thöŋic  awic ta thiɛn kek thin. dhiɛt ye tok ruonic ku ŋut a dhiët menh tok kölliec    6 le 7.5  pɛi
Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ
thumb|Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ ee akutnhom de pamɛɛc ke bɛt nɔŋ ajuɛɛr de ɣɔ̈ɔ̈c në Apïrika. Aanɔŋiic pamɛɛc tɔ̈ në tuŋ de Apïrika, thuɔ̈ɔ̈thic ku jɔl ya baaudïït de Apïrika. Paan ye amatnhomden ee Jöbuɔ̈tï.
Pamɛɛc tɔ̈thïn
Djibouti (eetɔ̈ në gɔcde)
Ethiopia (eetɔ̈ në gɔcde)
Eriteria ( eebɔ̈ thïn në 1993, jël në 2007, ku dhuk thïn në 2011)
Thudän (eetɔ̈ në gɔcde)
Paguot Thudän (eebɔ̈ thïn në 2011)
Kenya (eetɔ̈ në gɔcde)
Uganda (eetɔ̈ në gɔcde)
Ajuɛɛr de luɔɔide:
Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ ee jɔk në 1996. Ee wɛɛrë akutnhomdɛ̈t ye cɔɔl kɛm ke miir nɔŋriɛl de yak ku lɔtueŋ. Akutnhomnë ee jɔk ɣɔn në 1986 në yïk; Jöbuötï, Uganda, Kenya, Thomalia, Ethiopia ku Thudan acän bë nyin yaa tïït ne lɔtueŋ ku gël de piny ëbɛ̈n. Paandïïtden ye amatnhom de käŋ kedhiɛ ee Jöbuɔ̈tï cï tɔ̈ tɔ̈ en në ajuɛɛr ee cï looi në pɛn de tökic, 1986, në pamɛɛc ëke tɔ̈ amatic. Eriteria ku Thouth Thudan aake jɔl mɛ̈t thïn wään cï keek nhomlääu yök. Në pɛɛi de tök, 1995, ke amat de bɛ̈ny ke pamɛɛc ku miir ee cï looi në Addith Ababa, gokë gam mɛn bïnë riɛɛl ku mat yök në akutnhom tökic. Ekënë, aacïkë bɛ̈n kuanycök ku thanykë athöör de gäm cïnë yen gam në pɛɛi de diäk ke ye nïn 21, 1996. Akutnhomnë, acïï loiloike jal bɛ̈n juak në 2008 yic, kɔ̈k cït yïk, ɣɔ̈ɔ̈c, tɔ̈ɔu ku luɔɔk de käke lɔtueŋ, aacï bɛ̈n mɛt thïn tenɔŋ kɔc tɔ̈ në akutnhomic. Akutnhom acï kɔ̈k pieth cak ku dhiɛc ke nhiɛc rɔt në kɔ̈k ëya.
Agany
thumb Agany/Agɛny ayee lonycïtariik. Aa tɔ ne apirika, Acia, ku oceania, ku aaye yök ne Amirika ke tëŋ mɛcthok. Agɛny aaye röt loi temët cakathɛr ne Yirupe. Tëcit thiërbët mɛcthok aaye det ke agɛny. Agany wen rɛr ne paguöt Thudan aa cɔl agɛny nail wele agɛny wïïr.
Agɛny anɔŋ yëëth bër, ku kök ril, diir, yäl. Dït agany aaye cit 20cm-3cm ne mɛcthok kok nemet yik jɔkudiɛn. Agany aaye rër ne tiopnhom, ku kök anyic ke rër ne wëric. Agɛny kök aaye cuet ne riiŋ, toŋ ku luonycïtariik, diɛt, käm, ku jɔl la ländhiethëmïth. Agɛny kök aaye cɛm dɛutiim ku liim.
Yen rïŋ ku tɔŋ ë agɛny aaye cam ne kuɛtkuɛt köök tɔ India, Nepal, Biɛtnäm, Thailën, Philippineth, Authralia, Paguot Apiririka, ku pacuɔl Apirirka. Riŋ ë agɛny ee loi aye wal ne Nepal ku pëk ë Pakithtan ku India, ku kiye cakathɛɛr ne pëk ë India ku Malaythia.
Tëcït aguier lual de akut pinyëbɛn tënë gelëkärɔɔm ne mɛcthok ye awicthumwei.
Spain
Spain ee paan en Yurop. Genamaatnhomde ayee cɔl Madrid.
Bekätakthook:Yurop
Cómo Hacerlo Todo
Cómo Hacerlo Todo es un sitio web en español que ofrece una amplia variedad de tutoriales, guías y consejos prácticos sobre diversos temas. Fue fundado en [año de fundación] por [nombre del fundador] y se ha convertido en una fuente confiable de información para usuarios de habla hispana en todo el mundo.
Historia
El sitio web Cómo Hacerlo Todo fue creado con el objetivo de proporcionar a los usuarios una plataforma en la que pudieran encontrar respuestas a sus preguntas y aprender cómo realizar una amplia gama de tareas. Desde su fundación, el sitio ha crecido constantemente en contenido y popularidad.
Contenido
Cómo Hacerlo Todo abarca una amplia variedad de temas, desde tutoriales tecnológicos y guías de bricolaje hasta consejos de belleza y recetas de cocina. Los artículos y tutoriales se organizan en categorías temáticas para facilitar la navegación y permitir a los usuarios encontrar rápidamente la información que están buscando.
El sitio web se actualiza regularmente con nuevo contenido y se esfuerza por cubrir una amplia gama de intereses y necesidades. Los artículos se redactan de manera clara y concisa, y se acompañan a menudo de imágenes o videos explicativos para facilitar la comprensión.
Comunidad y Participación
Cómo Hacerlo Todo fomenta la participación de los usuarios a través de la sección de comentarios de cada artículo. Los lectores pueden dejar preguntas, hacer sugerencias o compartir sus propias experiencias relacionadas con el tema del artículo. Esto crea una comunidad interactiva en la que los usuarios pueden interactuar entre sí y obtener respuestas a sus consultas.
Además, el sitio web permite a los usuarios registrados publicar sus propios tutoriales y guías, siempre que cumplan con los estándares de calidad establecidos por el sitio. Esto brinda a los expertos y aficionados la oportunidad de compartir sus conocimientos y ayudar a otros usuarios en su búsqueda de aprender cómo hacer las cosas por sí mismos.
Reconocimiento
Además, Cómo Hacerlo Todo ha establecido colaboraciones con expertos en varios campos para garantizar la precisión y relevancia de su contenido. Esto ha contribuido a su reputación como una fuente confiable y autorizada de información en línea.
Enlaces externos
Sitio web oficial de Cómo Hacerlo Todo Categoría: Sitios web Categoría: Tutoriales en línea Categoría: Comunidad en línea Categoría: Recursos educativos en línea
Tëthönylajanyany dë Alɛl
Tëthönylajanyany dë Alɛl ee lɔ̈k tɔ̈alɔŋ paguot ku pacuɔl në Paguot Thudän. Tuɛnyëdeŋ ku ciëkëpinykɔ̈u : Piny ë Paguot Thudän athuth alɔŋ parutbak tënë atëk ë piny Nile-Congo te lɔŋ toc Bahr el Gazal. Atëk kënë ee loi rot ërin tëthönylajanyany dë alɛl ë pek 800 – 1.000 m adɛ̈kdiɛtnhom ku anɔ̈ŋ nhïïmgät ɣetnhial 1.700 m. Dëŋtuɛny tëthönylajanyany dë alɛl nhom nhial ajuec tënë dëŋtuɛny ɣɔ̈n tɔ̈piiny nɔŋic tiɔm dɔ̈k ku tooc ë bor. Kër dëŋ ee jɔk pɛnëdhiëc agut pɛnëthiäärkutök. Tuɛnydeŋ ë ruonic acït 700 – 900 mm. Piu deŋ aa kuërwei tëthönylajanyany dë alɛl bïk la toocic ke kuany wɛ̈ɛ̈riic kë yiic bɛn la tek apoukwɛ̈ɛ̈r toociic. Tiɔm tëthönylajanyany dë alɛl acie piu jiic apath, abaŋdit piɛ̈u ë deŋ aa kuërwei bïïk la piiny ë boriic. Tiɔp ku Walŋok : Tëthönylajanyany dë alɛl acï cäk kaya ërin tiɔmden alɛl ye yök lɔ̈kde yïc, ee tiɔm yem ku acïe path kekë puɔ̈r ɣɔ̈n juëciic. Piny alɔŋ parut ku pabak tënë tëthönylajanyany dë alɛl anɔŋ tiɔm col naŋic ɣɔɔr ku bäk la noon ku ee lac bor. Na la dëŋ tueny kë tiɔm col ee wac ku loi la këny bë yic riɛl. Tëthönylajanyany dë alɛl nhom anɔŋic tiim juëc ku la keny apuɔlic thïn. Kɔc ku käŋ ë pïïr : Kɔc ciëŋ tëthönylajanyany dë alɛl aa jam thɔ̈k Bantu ku kɔc ciëŋ piiny ë bor aa kɔcënailkɔ̈u e muk läiyemac ku apur piuëdeŋ, apur rap, awou, ku bampara. kɔ̈th kɔ̈k loi ëröt ayekë pur döm tök, Liɛ̈ɛ̈m moik, muguak, nyöm, akuem, guöm, manga, aleemuun ku abtek. Tïit aya aye yök roor ku tïïm teak aye com.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Rual
Rual
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Ŋam
Ŋam
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Koot
Koot
Dikconari
Bekätakthook:Tim
New Zealand
250px|right|thumb|[[Ayäŋ de New Zealand.]]
New Zealand
Bekätakthook:Oceania
Alɛl
Alɛl
Dikconari
Bekätakthook:Piööckätöupiny
Yöm thiɛk
Yöm thiɛk
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëkätiɔɔp
Dhum
Dhum
Dikconari
Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Wëu
Wëu
Dikconari
Bekätakthook:Piöcëkätiɔɔp
Abiy Ahmed Ali
thumb Abiy Ahmed Ali ee dhïëth aköl nïn 15 pɛnëbɛ̈t 1976, ee raan aŋiɛwëlbääny de Ethiopia, ku ee yeen bɛ̈ny luɔitueŋ në ŋuan abëëric në Paankɔc Ethiopia Riɛldekɔc Miirimatwuɔt tɛ̈ɣɔn aköl nïn 2 pɛnëŋuan 2018 agut ëmɛn. Ee yeen raan tueeŋ Ethiopia ku raan tueeŋ kuat Oromo cï yiɛ̈k keleecëlonpäth Nobel, acï keleecëlonpath Nobel dë dɔ̈ɔ̈r në 2019 yök, erin luoi cï looi bï akɛ̈ɛ̈k akɛɛth kam Ethiopia ku Eritrea ci göök ruɔ̈n 20 cɔk thök.
Abiy Ahmed ee dhïëth gen thiin cɔl Beshasha, thïääk kek Agaro,Jimma, Ethiopia.Wun ku man aa kɔc kuat Oromo. Abiy acë rot mat thɔ̈ɔ̈r ë buɔ̈c yic kë ŋuɔt ye riɛnythii kor ruɔ̈n 1991 bï thɔ̈ɔ̈r kekë Marxist-Lenist regime de Mengisto Haile Mariam, këye raan ODP Oromo Democratic Party,Akutguirmiir de Riɛldekɔc Oromo, Akutguirmiir mac lɔ̈k Oromia,ku bï këye raan akutnhom kënë akutkuanybëtäkdït ODP. Etɛ̈ɛ̈n, luɔiëciɛŋ ë wëlëmiirdë acï jal gɔl,na ɣɔn looi kuäny wut 2010, go Abiy kuäny këye raanakut Ɣön ë Tiitnyiin kɔc, Ethiopia's house of people's representatives.
Göl në 2015, Abiy ecï yä raan töŋ kɔc tɔ̈ tɔŋ ciɛlic, thär kekë kɔc loi turnyinpiny në lɔ̈k Oromia,ku yɔ̈n tɔ̈ Addis Ababa kɔ̈u.Tɔŋ kënë ace cɔl tïŋ ku ŋic apɛi wut nhom.
Na ɣɔn aköl nïn 15 në pɛnërou 2018, ke baai cï la run kä diäk ke tɔ̈ ariɛric ku cäthrïäkpuöu, go bɛ̈nyluɔitueŋ Ethiopia, Hailemariam Desalegn, luɛɛl aɣeer lɔn cï yen muol bänyden bɛ̈nyluɔitueŋ ku bänyakut në Akut Agöcɛ̈rëcɛŋ Riɛlkɔc de Ethiopia ,amatnhomakutëmiir de akutguirmiir miirmatwuɔt de thäi kaŋuan, ODP ee töŋ thïn ye kek ŋuan. Aköl nïn 27 pɛnëdiäk,Abiy acï kuany në akutkuanybëtäk nɔŋic raan 180 ,ye bɛ̈nyakut de EPRDF,ku kuɛ̈ŋthïn aköl nïn 2 pɛnëŋuan këye bɛ̈nyluɔitueŋ. Abiy acï kɔ̈ɔ̈c kekë wët lony kɔc mac de wëlëmiir, awɛtwëlbei lääu,ku leeileeiëkaŋ,ku acï jam loi bë akɛ̈ɛ̈k akɛɛth kekë Eritrea thöl.
Bekätakthook:Kɔc
Welëmiir de Paguot Thudän
thumb thumb Paguot Thudän ayiök nhomlääu tinë Thudän në Penëdharou 2011. Në Penëdharou 2013, Salva Kiir Mayardit acë bänymacbaai ëbɛ̈n nyuöc, nɔŋic Bënykoormacbaai Riek Machar, kekë nhiäm cë ŋuun ë dhukëpiny guɔp de miir. Etinë, acï Machar luel lɔn yen dhol lɔdhöl mecëriɛlnhom ku än abe Kiir joor wët bääny. Në 14-15 Penëthiäärkurou 2013, thëëm wëlpinyëriɛl acï duöm piny. SPLM acë puök tenɔŋ SPLM-Juba muknhom në Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ku SPLM-IO muknhom në Bënykoormacbaai Riek Machar, ku tɔŋbaai acëgɔl kekë thor nyäär ku kɔcëtɔŋ wencï rääc. Kɔc tɔ pinynhom acëbenë diɛr rin keloirɔt wët nɔŋ en tekäc kɔc 1000 cë thöu, duɛɛr kuatraan ë tebëër buɔnäbur abaköök, ku cɔkdit loi-raan. Anɔŋ kumëlukwëi tenɔŋ bääny kɔk në bëëk ke dhiɛ. Amatnhom Pawut ku pamaac kɔk acë piilëyic tääu në bëëk ëbɛ̈n bïk aburo muuk bïk tɔŋ thääb, ku thök de Penëdhaŋuan 2014, amatic në Bahir Dar, Ithiopiya, muknhom në IGAD, gɛmgɛm acï lööi bïk miirëmetwuɔt guɛryiik [institute federalization] në pamac. Bëëk ke dhiɛ acë gam bïk miir pɛɛi-30 tene mëc cokluɛl në mëtic miir baai, aya miir acë jääië cokluɛl pël de thööc bënykoormacbaai ku luupic kekë bɛnyluɔitueŋ. Tɔŋ acë lɔtueŋ gut ciɛlic-Penëthiarkutok 2014 në pawuut kadiak yic kekë bëëk ëbɛ̈n gökröt.
Tɔɔknyin
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Jɔ̈th
Jɔ̈th
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Adhuoŋ
Adhuoŋ
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Thiep
Thiep
Dikconari
Bekätakthook:Län
Gol
Gol
Aŋuotpuou
Aŋuotpuou
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Maguɛi
Maguɛi
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Nyaŋyiel
Nyaŋyiel
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Gon
Gon
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Athuɔk
Athuɔk
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Maleŋdït
Maleŋdït
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Let
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Tuany rac
Tuany rac
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Akeu
Akeu
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Pëlik Antoini Tecithekedi
thumb Pëlik Antoini Tecithekedi Tecilombi ëë aŋiɛcwëlbääny koŋgö. Yën aci yää Bɛnymacbääi de Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo jäl pɛi ye nin 25 Pɛnëtok 2019. Yen ëë bɛny de Akut tënë Miirlɔckɔc ku Latueŋ Ciɛŋakutic (UDPS) ne akutguirmiir DRC ci dhiɔpbetɛɛm ku ditbetɛɛm. Buɔth wun cithou cok cɔl Ëtienne Tecithekei në luɔi. Ye Bɛ̈nyluɔitueŋ de Dhairi yic diak ku bɛny duŋɔɔrgɔkröl niin kuum de Mobutu Thethe Theko. Tecithekedi ëëyëë raankääc akutguirmiir UDPS në Bɛnymacbaai në kuënykuënydït  Pɛnëthiäärkurou 2018. Yën aci tiam cɔkälɔn cin yë riëth tënɔŋ akutajuɛɛr juɛc däi ku akuutguirmiir atëër. Ɣönluk lööŋmackɔcic de DRC acë tiëmdë muuk në thök thëmëjäi tuɔlkecilöi de amemiir akutatëër cɔl Martin Payulu. Aŋööt¸ Tecithekedi acï bɛn riëthkɔu lɔn cën amät löi kekë raanbuɔthcök cɔl Jothep Kabila. kuënykuëny aci ketuëŋ në latuëŋ dɔɔr nyuɔth ë riɛɛl ɣɔn bëëi DRC bëi ëë ci rɔtjïk tënɔŋ Belgium në 1960.
Ɣɔn në Akutmacnyiic Tuëŋ tenë Koŋgo FCC amatnhomakutëmiir kekë Kabila. ëë ŋöt muuk Ɣönlööŋ ku bɛ̈nypawuut. riɛlëŋic de Tecithekedi bë bääimuuk kɔ bë bɛnyluɔituëŋ yääm kuäny ëë cipëën në pɛi kadhatem tuëŋ de ninkenluɔi. Aci raanden amatnhomakutëmiir  cääk¸ Vitali Kamerhe. Keyë Bɛnytuëŋ de akutbänyluɔidïït. Wën tuëŋ ëë cikääŋ käärkuëny këyëë bɛ̈nyluɔitueŋ ku ŋööt këëc gëmgëm yiök tënɔŋ kɔcëɣonëlööŋ bï yën bï kuäny.
Kaartuɔ̈m
Kaartuɔ̈m ee genamatnhom ku ke gen dïtbëteem pan Thudän, kekë cinëkoc tëcit tïmëtïm kadhiëc. Acï töu aramwëër e Kiir Ɣer thiöör parut tëne Bau Victoria, ku a Kiir toc thiöör pacuol tëne Ethiopia. Gɛu acɔl Kaartuɔ̈m ërin ee yen ten yë kaar ë Nile karou tuɔ̈m thïn. Rin Kaartuɔ̈m acï thoŋ Arab ku thook kök lööm. Kiir yen dit acï bak parut tëla Ijip ku wärmapinycielic. Rounic 1821s, Kaartuɔ̈m ee cï jook tëcit 24km parut, wartheer gendït-bëteem soba, thanycök (by) Ibrahim Pasha wën bänydït Ijip col Muhammed Ali Pasha e yen cï Thudän mat bäanydeic. Jöökcök Kaartuɔ̈m ee ye tënetiet yoomtoŋ Ijip, kaye nyucyam juakrot apëi bï yaa genhooc në lök ebën. Aya acï ben a gen ɣoony aloony. Thöök rounthiääric 1970s ku 1980s, Khartoum ee yen tëne ye kɔc lathin. Tëcit buot ke tiim apakat (refugees) kat thör bïk la pamac akeu Chad, Eritrea, Ethiopia ku Uganda. Kɔc Eritrea ku Uganda acï apakat juec matkeic (assimilated) ku abek acï nyuc ruomaŋaŋ geucök. Ciel rounthiääric 1980s kɔc juec apakat Paguot Thudän ku Darfur Akek cï kat reenken tongbaai e thör thanden Sudanku Akek cï nyuc bïk Khartoum toum.
thumb Cec thon banykoormacbaai ku wet SPLA nhom Jon Garaŋ de Mabior roun tiim karou ku dhiec Thöök pendhorou. Buoth Kieutoŋ nine kadiak genamatnhom. Kieutoŋ acïi dhuk piny wën cï aŋiecwëlbaai ku banyakutbaai Paguot Thudän wet tooc tëne akieutoŋ. Akoltokic thondit acï rot looi.
Rounic 1977 tueŋ luŋbaarhooric miok kam Thudän ku wath-thok Thudän ee cï Thöök.
Bekätakthook:Thudän
Pinlɛn
Pinlɛn ee pamac tɔ Yurop. Genamaatnhomde ayee cɔl Helsinki.
Bekätakthook:Yurop
Biyuu
Dikconari
Bekätakthook:Tuany
Cier lony nhial
Cier lony nhial
Wɛ̈ɛ̈t thel jɔk
Wɛ̈ɛ̈t thel jɔk
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Rak
Rak
Dikconari
Bekätakthook:Tim
Faustin-Archange Touadera
thumb Faustin-Archange Touadera (dhiëth aköl nïn 21 Akänythii, 1957) aa ŋiεc-wël ë bääny ku ye raan Pamatpiöc ku yeen ee bɛ̈ny  mac Pankɔc Apirïka Ciεl tä wäär Akänydït, 2016.
Touadera ee dhiëth pan cɔl Bangui; ee wën akuëth-thrumbil ku ye raan puör ë dom (apuur). Acä anyooth piööc-cïthök yök pamatpiöc ë piöc ŋïny-käŋ ku piöc wïc ë tëët pan France ë 1987, ee cï ya du-nyuuth ë kuny Akuën Pamatpiöc Bangui ku ye bɛ̈ny akut abaŋ-luoi koor pamatpiöc Akut abaŋ-luoi ë piöc ŋïny-käŋ ruön 1989 ɣet ruön 1992. Ee ye bɛ̈ny pamatpiöc Bangui jɔɔk ruön 2005 ɣet ruön 2008.
Touadera ee cï kuany bï ya Bɛ̈ny ë luoi-tueŋ Pankɔc Apirïka Ciεl ë Bɛ̈ny-mac baai Francois Bozize ɣɔn aköl nïn 22 Kol, 2008 wën cï Elie Dote luoi puöl. Ee ye Bɛ̈ny ë Luoi-tueŋ ɣet pen Kol, 2013.
Touadera ee cï kɔ̈ɔ̈c ke kɛ̈ɛ̈r ë kuaany ë bääny-baai yic pen Kön, 2015 ɣet Nyeth, 2016. Wën cï cuεt-rou thök ë cuεt-tueŋ, go tiam (kɔc wuör) ë cuεt-rou yic 62% (thiär-dhëtem ku rou buotic) kɔc cï cuεt. Ee cï kuɛ̈ɛ̈ŋ aköl nïn 30 Akänydït, 2016. Ee cï bεn kuany kaam ë rou aköl nïn 27 Kön, 2020. Wën cï ye kuɛ̈ɛ̈ŋ, ke France luel wɛ̈t ëlä ke bä apuruuk ken wäär bï tɔŋ bɛ̈n dɔk Pankɔc Apirïka Ciεl dhuök ciɛ̈ɛ̈n. France ee la apuruk tiim-karou ku buot kadhiëc (2500) cï ke luööi Pamac. Të liu kuony ë France, ke duöt bïï ke gεεthdït duut bïk laduk bï ciën riööc ka cï rot lëu.
Touadera acï thiëëk ë diäär karou, Brigitte Touadera ku Marguerite "Tina" Touadera. Keek diäär kedhie acï lueel ëlä ka tëër tä thiin Tiŋ-tueŋ Pamac Pankɔc Apirïka Ciεl ke kuc kɔc. Faustin-Archange Touadera ala mïth kadiäk.
Bekätakthook:Kɔc
Uhuru Kenyatta
Yen e wen ci Jomo Kenyatta kɔŋ aa bany ne kenya ku tiŋ den guan, mama Ngina ne kenyatta. jomo aci margaret Gakuo kenya ne run timtok ku buot ka dhaguan ku tok (1991). Aa nɔŋ miith ka diak, dhaak ka rou; jomo ku Muhoho, ku nyan tök; Ngina. Uhuru ee kuɛny kede rou ku jɔla ken akar ne penëbëët ne run tiimrou ku dhorou (2017) de köcditbai eben, ku tiem thidhic ku guan ne buotic (54%) ne cuɛt ŋic bai eben cuɛt kene aci nyuɔth ne thilmonnyiin eben ne kɔc ë cɛlwël ku bäänythöc de nhomlääu ne kuëny ku akɛɛthnhiim: Mr. Wapula Cebukati. Uhuru kenyatta e ci tiɛm tueŋ gor nyol de ɣonlukditbetɛɛm de kenya ne ran e cɔl Raila Odiŋa, keye ran tëërthöc ka Uhuru kenyatta ne penëdhoguan. Kɔc ke muk ɣonlukditbetɛɛm ben jam gal köc ka berpiny ne niin thiartɛmic ku akol kum. Ten, köcbääny aci ben bɛrpiny ne penëthiar e pɛɛi niin thiarou ku thetem (26) go Uhuru bɛben tiam ka (39.03%) ne buotic.
Kuat Lotuko
Kuat Lotuko aa kuat tɔ̈u Paguot Thudän. Keek acït raan tim buɔt kaarou ku thiɛ̈rŋuan ku tök (241,000). Panden thɛɛr tɔ̈u alɔŋ Pabak Equatoria, Paguot Thudän. Aa kek akut abɛŋ Kɔckiirkɔ̈u alɔŋ Pabak ku Paguot. Keek aguɛl thoŋdeen Lotuko. Yanhdeen yekɛ̈ lac theek ee yanh kuat ku atɔ̈u cök kɛ̈cïcak yiic ku jɔl yaa duör kɔɔckeendïtthɛɛr tɔ̈u cök ciɛɛŋden yic. Tɛ̈ wɛɛr kɔcken abɛ̈k röt bïk yëth kɔc kɔ̈k yaa lɔ theek, ka ye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ka bï yaa la ceŋ cïmën kɔc cï kek yanhden yaa la theek kɛ̈yë ku acïï ben ciët Lotuko. Londeendïït ye kek pïr thïn ee mɛ̈cmɛ̈c läi ku ayekɛ̈ jal juak thok puör puur (matök), yäp läi ku mäi rec.
Thän cɔl Murle aa tɔŋ jɔt thɛɛr tɛn kuat cɔl Lotuko, kuat cɔl Lopit ku thäi kɔ̈k ciëŋ ke keek tɛ̈ntök. Tɔŋtɔɔŋ keenkɛ̈ yiic aye kek mïth peec thïn. Piny ee yaa kën kɔɔc baai ku acïn raan tööŋ yen laŋ riɛl thïn bë yaa yen mɛc ye. Kuörbɛ̈rnhïïm yiic, ee akut kɔc yen ye tak lɔn dum abë täu tɛ̈n alɛ̈. Akɛɛth dom ŋɛk kek dum kɔɔc kɔ̈k aaye akut ke nyooth thook aya. ɣɔ̈n kɔ̈k aye ke puöl bïk niin piny (tɛ̈dɛt aa niin piny ɣet ruöön 10) ku ɣɔ̈n kɔ̈k aye puöl bë ke yaa puur (ɣet run kaŋuan).
Bekätakthook:Thäi
Waan
Waan
Cier
80px|♀ Cier ayï Magorgor (kït: )
Waan
Dikconari
Bekätakthook:Piööckätöupiny
Cier
Dikconari
Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n
Dhölloi adöör acï Manɔŋriɛl Kaamkiiric Latueŋ (IGAD) dɛɛtic agut cë kɔcrɔ̈ɔ̈mken aa akutpamaac. Dhölëluoi acë yic bɛ̈nëtuɔ̈l gɛ̈ɛ̈mgɛ̈ɛ̈m/amat rɔ̈ɔ̈mde riɛl ku jak, ajuɛr gëlëkan, thökde taaŋ Abiɛi, Paguot Kordopän ku Kiir Ŋök (Blue Nile).
Turuk Parut Thudään acë Paguot Thudan nyääŋthïn Penëtök 8 run 2008. Cueetcëberic acï loi jɔɔk Penëtök 9-15 run 2011 bë theem lɔnë Paguot Thudän luɔ̈ɔ̈ny nhomlääu alɔŋ Thudän, kekë 98.83% në buɔtic de adɛt cuɛt ë nhomlääu. Acï nhomlääu kë ye Paankɔcde Paguot Thudän Penëdhorou 9 run 2011. Thiëëc baai/cuɔl në wɛt Kiir Ŋök ku Paguot Kordopän acï bɛ̈n temkɔ̈ɔ̈u keye bakde tɔŋ lɔctueŋ e lɔ̈ɔ̈kɛ̈yic kam wut Parut de ALKT ku Akut ë Lajik ku Thöŋnhom nɔŋwɛ̈ɛ̈t ke miirciɛl de Kaartuɔ̈ɔ̈m-Thudan
Abdalla Hamdok
thumb Abdalla Hamdok (dhiëth aköl nïn 1 pen ë Kol, 1956), aacεεth-luoi Miiric Thudän ku ye Bɛ̈ny-luoi Tueŋ ye bɛ̈ny thiäär ku dhiëc Thudän tä wäär 2019. Wäär këc ye guo kuany, Hamdok acï luui mirdït ku kεm Pamac ë nyïn cεεth-luoi yiic. Gɔl pen Thiäär ku tök (Ɣɔ̈rbɛ̈k-lääi) 2011 ɣet pen ë Thiäär (Lal) 2018, ee ye amuök-löŋ ë riεl koor Akut Luoi Määc ë Käŋ Amat Bɛ̈ɛ̈idït tënë Apirïka. pen Bɛ̈t (Biεlthii) yic 2019, Hamdok ee cï nyooth kam ë kɔc ke ye raan bï këër nyin ë Bɛ̈ny-luoi Tueŋ Thudän tënë wɛ̈r yic kaam bï ya Mirlɔc kɔc Thudän 2019. Ke ye wɛ̈r wεεr ke rεl tɔ̈ kek Akut ë Bäny ë tɔŋ ku bï tɔ̈ kek Akut Bäny Mac röt ye tök Thudän, go kë Abdalla Hamdok kuany ke ye Bɛ̈ny-luoi Tueŋ. Ee cï kuɛ̈ɛ̈ŋ 21 pen Bɛ̈t ( Biεlthii) 2019. Acï pëën bï la kuaanydït Palɔc Miir Thudän yen bïï kaam akookic kɔ̈ɔ̈c 2022.
Abdalla Hamdok amuk Anyooth-piöc cïthök ë ŋïny-käŋ Pamatpiöc Khartoum (Kal-tuööm) ku Madhɔl-piöc cïthök ë piöc Määc käŋ ku kuëën käŋ-nyïïn Pamatpiöc Manchester. Acï puörde juak nyin tä wäär yen pur ë puör muöök ë thok ku bï ya puördït yen kä cï puur ɣaac pan Apirïka, ku acï wɛ̈t lueel ruön 2014 ëlä, Apirïka alëu ku bï rot muk ë rot ë miëth; kën yen tɔ̈ thïn, raan tim-tiim kadiäk pan Apirïka aa ke nɛ̈k cɔk. Yeen acï yith ë diäär gam ku kony keek, ku pen Dhoŋuan (Bildït) yic 2019, Miir ee cï lööŋ kek nhom-lääu ë tik gël ë ciεεŋ-alɛ̈th, Miiric, ku Akut-mät, ku loi-looi yiic, ku piöc teem kɔ̈ɔ̈th. Hamdok acï diäär lεc nhïïm ë wɛ̈t cï gät kɔc aliiric ëlä, lööŋ aa ke loi ë keek ku bï la kë yök kɔc thïn, ku bïk kɔc puɔɔl yiic, ku temkë kɔ̈k kɔ̈ɔ̈th, ku loi kë kä rεc yith mïth ë baai yiic.
Mary Boyoi
Mary Boyoi, kët, malui yith manheraan ku amiööc, ee nyan kuat Murle de Paguot Thudän. Yen adhieth Malakal, Paguot Thudän në ruön 1980, run kadiäk ke tɔŋbaai këc rot jɔk. Wun eeye bɛ̈nybaai ë Murle kuye bɛ̈nyapuruk tënë Akut/Apuruk ë Läunhom Kɔc ë Thudän (SPLA/M), ku ye acï nɔ̈k ruön 1989. Wën cï wun thou, go yen ku panden aake cï run juëc looi ë ɣɔ̈n katic Thudän ku ɣɔ̈n amïköök pan Ithiopiya bïk röt gël në thɔ̈r ë tɔŋ. Yen acë la tueŋ kekë kuënde në Kenya ku thɔ̈l abeer anyothökpiöc athör juëc yiic. Na ye 2002, ka thɔr luɔɔi tënë kuateluɔ̈i kuɔny pïrmanheraan [humanitarian relief agencies] ɣɔ̈n kith yiic Paguot Thudän. Ee tënë luɔi pïrmanheraan yen ayɔ̈k Mary piathpuöu--kuɔny kɔc kɔ̈k thïn. Mary acë luɔɔidɛn riɛl cïnkëdɔ̈ŋwei loi lɔ̈ɔ̈ric bë ruɛl nyuɔth kajuëc yiic ku kiiu dɔ̈ɔ̈r ku acuil kam kɔcke. Na ye 2005, yen acë ABONA Internatianal cak, aguïr ajuëërcïnadhuk [nonprofit organization] loi kuɔny dɔ̈ɔ̈r Paguot Thudänic ëbɛ̈n ku gɛm kuɔny tënë nyïïr ku diäärthii në riɛ̈ɛ̈c ku riääk yiic. Na ye 2007, ka jɔk luɔidɛn tueŋ në tiöndhëëŋ, "Cuɛɛtceberic". Zooz, dit në cökwaak kederou de Mary Boyoi, eeye dit riɛl në Lɔ̈ɔ̈r Ŋath Cuɛɛt Thudän (Sudan Vote Music Hope) Pendiäk, 2010. Bekätakthook:Kɔc
Madonna
Madonna Louise Ciccone (bɛ̈n dhiëëth në 16 Pɛnëdhiiŋuan 1958) ee raan Amerika cɔl acɔn, raan gɔ̈t thuɔk ku acɔn. Kë cɔl "Queen of Pop", Madonna acï ŋic apɛi rin cï yen puɔ̈ɔ̈c bï ya looi në luɔɔi de thuɔk, ku jɔl ya kë cï looi në thuɔk de thuɔk. Acï bɛ̈n ya bɛ̈n looi në thuur yic, ku acï bɛ̈n la tueŋ ke cï kë cï looi looi looi. Käke, ye kek ya looi në ciɛɛŋ de kɔc, ciɛɛŋ de kɔc ku ciɛɛŋ de kɔc cï gam, ku ciɛɛŋ de raan ku ciɛɛŋ de ciɛɛŋ de kɔc ë kɔc cï gam acï kɔc juëc bɛ̈n ya jam ku jɔl ya kɔc juëc cï puɔ̈th bɛ̈n tääu thïn. Aŋic ciɛɛŋ de 20th ku 21st century, Madonna ee ye raan töŋ de "ke kä cï gɔ̈t apath në thɛɛr ke modern", ke ye kä juëc ke puɔ̈ɔ̈c ku jɔl ya käke gɔ̈t në puɔ̈ɔ̱c de ye, ku jɔl ya kë ye puɔ̈ɔ̣c de puɔ̈ɔ́c de Madonna.
Madonna acï bɛ̈n la New York City në run de 1978 bï kë ye looi në dance de ciin. Wäär cï yen bɛ̈n luui ke ye raan cï puɔ̈ɔ̈c, raan cï ɣai ku raan cï puɔ́ɔ̈c në kɔc cï puɔ̈c looi Rock bands Breakfast Club ku Emmy, acï bɛ̈n ya raan cï puɔ̣ɔ̈c apɛi në këde ë path ke cï puɔ̈l në albumde de studio, Madonna (1983). Acï bɛ̈n ya looi në album juëc cï looi apath, agut cï album cï ɣaac wei apɛi cït mɛnh cɔl Like a Virgin (1984), True Blue (1986) ku The Immaculate Collection (1990), ku jɔl ya kɔc cï gäm Grammy Award Ray of Light (1998) ku Confessions on a Dance Floor (2005). Madonna acï kɔc juëc bɛ̈n ya kuany yiic në luɔɔi de ye, agut cï "Like a Virgin", "La Isla Bonita", "Like A Prayer", "Vogue", "Take a Bow", "Frozen", "Music", "Hung Up", ku "4 Minutes".
Kë cï Madonna cɔl aye raan ŋic apɛi acï bɛ̈n ya looi në filim de Desperately Seeking Susan (1985), Dick Tracy (1990), A League of Their Own (1992), ku Evita (1996). Na cɔk alɔn cï këdɛ̈t ciëën ye gäm Golden Globe Award ye kë ye looi apɛi, ke jɔl ya kä juëc cï looi ke ye looi ke ye kɔc kɔ̈k cïï ye gam apɛi. Në ye raan lui, Madonna acï bɛ̈n ya raan loi käke looi në ruöön de 1992. Acï bɛ̈n ya bɛ̈n gɔ̈t në Maverick Records, ee töŋ de kä cï looi apɛi në thɛɛr ke kɔc cï puɔ̈ɔ̈c looi. Kä juëc kɔ̈k cï looi aye kä ye kek ya looi në fashion, ke ye ke gɔ̈t, ke ye kɔc ya kony në pialwëi, ku jɔl ya kɔc ya looi filim. Acï bɛ̈n ya kuɔ̈ɔ̈t në kä juëc ye looi në kɔc cï puɔ̈ɔ̈c looi, ke cï Ray of Light Foundation bɛ̈n jɔɔk në run de 1998 ku Raising Malawi në run de 2006.
Ku jɔl ya kɔc juëc cï ɣaac në pinynhom ëbën, Madonna ee raan cï kɔc juëc apɛi ɣaac në kɔc cï ke gɔ̈t yiic. Yen ee raan cï puɔ̈ɔ̈c apɛi në luɔɔi de kɔc cï puɔ̈l në US Billboard Hot 100 chart ku acï bɛ̈n ya raan cï puɔ́ɔ̈c në Australia, Canada, Italy, Spain ku United Kingdom. Ku ye wëëu juëc apɛi yök në wëu de US$1.5 billion në käke ke ke looi, ke ye raan cï puɔ̈ɔ̈c bï ya raan cï puɔ̱ɔ̈c apɛi në pinynhom. Forbes acï Madonna bɛ̈n ya raan cï puɔ̈ɔ̈c bï ya raan cï piöc apɛi në luɔɔi de athöör de athöör në ruɔ̈ɔ̈n ke 11 në run ke ŋuan (1980s-2010s). Acï bɛ̈n tääu Rock and Roll Hall of Fame në run 2008, në runde tueŋ ke cï bɛ̈n ya raan cï lɔc. Madonna acï bɛ̈n ya raan cï lɔc apɛi në kɔc ke loi thum në VH1 ku jɔl ya raan cï puɔ̈ɔ̈c bï ya raan cï piath apɛi në kɔc cï looi video de music në MTV ku Billboard. Rolling Stone acï bɛ̈n ya bɛ̈n gɔ̈t në kɔc cï puɔ̈ɔ̈c ku kɔc cï gɔ̈t wäl juëc apɛi.
Guɔɔr Marial
thumb Guɔɔr Madiŋ Maker, ŋic ke ye Guɔɔr de Marial (adhiëth pɛi niin 15 Pɛnëŋuan 1984). Yen ee kuat ë Jieŋ piny de Paguot Thudän ku ye amethuny de kuer ku laar. Maker acë wëër kekë rör në marathon (thuɔny baarbëtɛɛm) në Olimpik de Ruɛlic run 2012.
Guɔɔr Marial ee jiɛ̈l baai ke nɔŋ run ke dhorou bë lɔ cieŋ kekë wulenë piny parut de Thudän. Në ye runëyic 1994, ke nɔŋ run ke dhoŋuan, Guɔɔr acë kat në tɔŋbaai bë lɔ baai abëköök. Acï raan 28 në dhienhden yic nɛk në tɔŋic, adekic rann 8 në wänmɛthke ku nyiirkɛcke. Go Guɔɔr rɔt lëu bë kɛt piny de Egypt, ku ɣet Amatnhom Pawut de Amerika. Acï yiëk nhömläu de abëkook në kɔc kë Amatnhom Pawut de Amerika ke nɔŋ ruon 16, ku ëmën aciëŋ ku piöcë lɔk de Flagstaff, Arizona. Acë gɔl bë wëër në kuer ku laar ku ye lɔ ɣönepiöc ŋär Concord, New Hampshire, wën cï dupiöc në kuer ku laar ye dɛtpuou, ku leer wëër ɣöndit lɔk de Iowa State.
Acë Marial them bë nyiɛc luui ɣönëthëëc de yic ke këc guɔ lɔ wëër në marathon de pɛi thiɛɛr ku tök run 2011, ku looi yen ayaa bë lɔ wëër në marathon ruël de run 2012 piny de London.
Paguot de Thudän ee yök nhomlääude Pɛidhorou run 2011. Ku akëckë lëu bïk akutnhöm de Olimpik den gɔl. Ka, këc rɔt lëu bïk wunmɛ̈t tuɔc. Ku Guɔɔr de Marial ayɛ, akëc lëu bë rɔt mat wunmɛ̈t de Amatnhom Pawut de Amerika yic, rin cie yen manhbaai [citizen]. Akutkuanybëtäk [Committee] Olimpik de Parut Thudän acë Marial kony bë cɔk awɛɛr keye ran töŋ wunmɛ̈tic, go Marial rɛɛc ku luel, "acie puɔth ba këcit kän looi. Na wɛɛr në rin ke Thudän, ke ɣɛn aɣɛɛc kɔckïe roor. Ku ɣɛn abë kɔc juëc cë thou tïmëtïm 2 nhömlääu de Paguot Thudän dhɔlguup." Eetɛɛn, pɛiniin 20 Pɛnëdhorou, run 2012, go Akutmukluɔi de Olimpik löŋden cal ku luel ke bë Marial yaa Duriäŋ Kääcetök në Olimpikic (Olympic Independent Athlete) ku ler wëër agut bë kɔc ke raan në 47 në marathonic, në thaa 2:19:32 (luɔiden pialbëtɛɛm ee 2:12:55).
Acuööth jäŋ
thumb|Acuööth jäŋ në cin Acuööth jäŋ (gɔny, jɔny)
Kënë gɔny bɛ̈i ee ŋun liny cɔl Sarkoptes Skabiɛi kuat cɔl athuatrim hominis, ceŋ ë dɛ̈lkɔ̈u. Liny kënë ë luöt dɛ̈lic ku cëŋ thïn ku dhiëët tuɔŋke thïn. Kït acuööth jäŋ arɔ̈t looi wɛ̈t cï guöpkuec liny. Kaam liny cït thiär kek thiärkudhiëc atɔ̈u awuɔɔk tökic. Acuööth ee kɔc liääp të cï raan cï liääp yuul ka cï rot gɔɔt kek raan puɔl guöp (tëcït tënë yuul thiäär) cimënë kɔc lömröt (guëcguëc) awu kɔc rëël tök. Na cɔk alɔn kïc kïttuany röt nyɔɔth, aka raan aŋuɔt cï wuɔɔk yen. Rëël ɣɔ̈n cï thiäŋ cït tä ye mïth-muk thïn, pan cï thiäŋ kɔc ku ɣöötëmëc (thijiin), aye acuööth kɔc lac dɔm thïn. ɣɔ̈n ŋɔ̈ŋ kɔc thïn ë pïu aa dït awuɔɔk gɔny thïn apɛi. Gɔny dhie cï käk yen arac arët. Ee rot looi tënë kɔc dɛk aguiɛr atïtguöp thïn ku keek kɔc kä alëu bïk naŋ liny tiem tök, kënë e kek cɔl ye kɔc aɣok te gɔɔt kek. Këcït kënë ee gɔny cɔl atek rot të cï kɔc röt gɔɔt yuul thinnyɔɔt wälä käŋ luɔi cï dök riɛm ku pïu naŋic acuööth. Kïttuany kek aya cär acuööth jäŋ kan.
Tëdɛ̈ ka cɔl acuööth, gɔny walä ayiɛɛl-run kadhorou. Ee tuɛny dɛ̈l ye kuat (liny) dhiëi liɔi-liɔi cï lëu buk tïŋ wuɔ nyïn cɔl Sarkoptes Skabiɛi coi kɔc gup. Kït acuööth jäŋ ye lac tïŋ aye ayiɛɛl apɛidït ku akuöök cït piɛɛr.
Kɔc cï wuɔɔk alëu bï kek guup wal juëc, cimënë wäl cɔl permethrin, krotamiton, kek miök lindane ku abuub ivermektin. Kɔc nin ɣän tök ku kɔc cï röt guac pen wäär abï dhiɛl guup kebɛ̈n akäl tök. Alɛ̈th akät ku alɛ̈th cï ceŋ nïn kadiäk cök cëën abï lɔɔk pïu tuc ku kär keek akölic bïk thiaaŋ apath. Alɛ̈th acï bï bɛn lɔɔk dɛ̈t rin liny cït dhiɛ̈i kënë ace pïr nïn juëc dööt diäk të liu yen dɛ̈l raanic. Kïttuaany alɔ tuɔŋ tëcït tënë yïtbuɔ̈ karou ku ŋuan cɔk alɔŋ cï raan guup wënthɛɛr. Na cɔk kïttuany lɔ tueŋ, raan acï ben guup wäldä.
Acuööth jäŋ e tök kaam tuɛnytuɛny dɛ̈l kadiäk mïth gua dɔm, bï jɔɔk thok nyuɔɔny ku tuɛnytuɛny dɛ̈l ye kämluöök bɛ̈i. Naɣɔn ruön 2015, raan timëtim 204 acï ɣook (2.8% cinëkɔc pinynhom ëbɛ̈n). Liääp acuööth athöŋnyin kaam rööl ku diäär. Kɔc cï dhiɔp ku mïth kor aye lac liääp acuööth jäŋ. Yen aya e kɔc lac dɔm bɛ̈ɛ̈i lanhïïm tueŋ yiic ku bɛ̈ɛ̈i tuc piny thïn. Acuööth jäŋ ye cɔl Scabies thoŋ Dïŋlïth e wɛ̈t Latïn: cɔl Skabere, wɛ̈tde yic “ku ba rot ɣɔt.” Läi ku luɔny kɔ̈k ace kɔc ɣook acuööth. Awuɔɔk ye läi ku luɔny lik thiɔ̈i ku thöŋ kek acuööth acɔl manyuin, ku aye Dïŋlïth cɔɔl sarkoptic mɛny (sarcoptic mange).
Aköl kɔ̈k, aka luöt thiknyɔt alëu bï ka tïŋ ee dɛ̈lkɔu. Alɔŋ awuɔɔk tueŋ, raan ee kïttuany jɔɔk kaam yïtbuɔ̈ karou ku yïtbuɔ̈ kadhetem. Na ye awuɔɔk rou, aka kïttuany arɔ̈t gɔɔc akältök e path. Kïttuany kä adhiɛl tɔ̈u guöpic tädït walä alɔŋ dɛ̈l abak cït kurcïn, kaam cïniic, awu alɔŋ aŋuum. Nhom ayen dhiɛl thiɔ̈i thïn, ku amïth kek yen rot lac looi thïn. Ayiɛɛl aye yiil apɛi wakɔ̈u. ɣöt ë rot e dɛ̈l cuaath ku kënë ee raan cɔl awuɔɔk tuɛnytuɛny kämluöök.
Bekätakthook:Tuany
Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai Amatnhom Pawut America, 2016
alt=Clinton and Trump|thumb|220x220px|Donald Trump        Hilary Clinton Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai Amatnhom Pawut America ruöön 2016, eeye kën kede58 në kuënykuënydeen ye kek bɛ̈nymɛcbaai kuany kuat tɛ̈ cïï run kaŋuan thök. Acï rot looi akölrou, aköl nïn bɛ̈t Penthiäärkutök, ruöön 2016. Kɔc Akutguirmiir Pankɔc [Republican Party], raanluɔiɣɔɔc cɔl Donald Trump kekë Bɛ̈nypawut Indiana cɔl Mike Pence acë Kɔc Akutguirmiir Kɔcjuëc Democratic Party, Bɛ̈nyluɔi ë Kɛ̈kaɣeer wathɛɛr cɔl Hilary Clinton kekë raan Ɣöndïtlööŋ Virginia cɔl Tim Kaine, bɛ̈n tiaam. Trump acë bääny baai bɛ̈n thɔn ka ye bɛ̈ny kede45 ku Pence ka ye raan lɔ bɛ̈ny cök kede48, aköl nïn thiɛ̈rrou Pentök, ruöön 2017. Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai acï rɛk nhom kekë Kuënykuëny kɔc Ɣöndïtlööŋ, kɔc Ɣönkoorlööŋ, bänypawuut ku kuënykuëny ɣɔ̈n thik kɔ̈k yiic piiny pawut yiic, aköl nïn bɛ̈t Penthiäärkutök.
Kɔccuɛt acë kɔc Ɣönkɔccuɛt [Electoral College] kuat pawut yic bɛ̈n kuany, tɛ̈ ye lac luöi rot ee raan cï cuɛ̈t kɔc juëc yen nyin nyai pawut den yic; kɔc Ɣönkɔccuɛt wär cï kuany aa kek cë bɛ̈nymɛcbaai yam kekë bënykoormacbaai bɛ̈n cuɛ̈t aköl nïn 19 Penthiäärkurou, ruöön 2016. Na cɔk yaa lɔn wɛn cï Clinton kɔc wuör raan timtim 2.9 baai yic ëbɛ̈n, lemthok [margin] de 2.1% margin, Trump acë tiɛm kekë 56 buɔtic (56%) kɔc Ɣönkɔccuɛt, nyɛɛi yen pawut 30 lɛŋiic kɔccuɛt 306 kam kɔc 538. Trump acë tiɛm pawuut rëër ke cï la cämcäm ciɛl cuɛtic kam Pankɔc kekë Kɔcjuëc yiic cïmën Florida, Iowa ku Ohio, ku mɛt pawuut "päny maŋöŋcol" (bɛ̈ɛ̈i ye Akutguirmiir Kɔc Juëc lac nyaai) Clinton thin, cïmën Michigan, Pennsylvania ku Wisconsin, ɣɔ̈n ɣɔn ke ril Akutguirmiir Kɔcjuëc në kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai yic, gɔl runthiäär 1990. Tɛ̈wäär cï cuɛt cak thiɔk, tiäm ë Trump ee ye ce kën ye tïŋ ka bï rot looi tɛ̈ cït tɛ̈ ye kuat ɣɔ̈n ye kɔccäär thïn wël yam ye thɔ̈ɔ̈ŋ thïn.
Cuɛt ë kɔc Ɣönkɔccuɛt ɣɔn looi aköl nin 19, Penthiäärkurou yic, kɔc kadhorou kam kɔc wäär cuɛt acë kɔcken ke cïk lueel ka bïk cuɛ̈t la waan piny ku cuëtkɛ̈ kɔc kɔ̈k: rou akëc Trump cuɛ̈t ku dhiëc akëc Clinton cuɛ̈t. Kɔc ka diɛ̈ɛ̈ŋ kɔ̈k acïk them bïk kuec kë cuët kek Clinton, go keek bɛ̈n waar wula cï ke mac thïn bïk bɛn cuɛt dɛt. Tɛ̈ cï yen jal bɛ̈n thöök thïn, Trump acë raan 304 bɛ̈n yök ku Clinton kek raan 227, ku Colin Powell acë yök diäk, ku John Kasich, Ron Paul, Bernie Sanders, ku Faith Spotted Eagle acë yök tök tök.
Bekätakthook:Pawuut Matiic
Kɔc cɔl Luɔ̈
thumb Luɔ̈ aa kuɔ̈t Kɔ̈ckiirkɔu ye ruääi në thok ku jɔl yaa riɛm ciëŋ në Aprika. Piny rëër kek adɔ̈mthok Paguot Thudän ku Ithiɔ̈piɛ, kuɛny parut dë Yuganda ku jɔl yaa pabak de Koŋgo agut pacuɔl de Kenya, ku jɔl yaa piny de Mara tɔ̈ në Tandhaniɛ. Thook ke Luɔ̈ aa kuat ë Thook ke Kiirkɔ̈u yic, kuat ë Thook ke Pabak Thudänic yic.
Paanëwärken thɛɛr atɔ̈ në Paguot Thudän në yekole, piny de Bär-Khadhal. Rumëpiny ë Methilim në Thudän në gɔ̈c ruɔ̈nbuɔt ɣɔn thɛɛr acë liääpdenɔm ciɛk, ku rin kën Luɔ̈ juɛ̈c acë pinyden päl. Ne ye wɛt kenë, ka atekthok acë rot nyuɔth ë kaam Luɔ de Parut, ye ŋoot ke ciëŋ Paguot dë Thudän, ku jɔl yaa Luɔ de Paguot, ye ceŋ në bɛ̈ikɔ̈k yiic.
Atekyic dɛ̈t në akuɔ̈t ke Luɔ acï gätpiny në ciɛɛŋ ke Luɔ yiic. Raandït në cak Paan de Cɔ̈llɔ̈ aye cɔ̈l Bɛny Nyikaŋo, dhuk ciëën në ruɔ̈nbuɔt ɣɔnthɛɛr. Nä ɣɔn cï kɛ̈ɛ̈k ke wanmɛnhe, ke jël leer parut alɛŋ Kiirkɔu ku ciɛk yen ciɛŋ wen ee raan ŋuɛ̈ɛ̈n piiny nööm ë rot yenë tök [feudal system]. Kuat dë Pääri abɔ tënë akuɔ̈t ɣɔn cë Nyikaaŋ rɛɛc.
Bekätakthook:Paguot Thudän
Melëëk Dhaŋmucbëric
Melëëk Dhaŋmucbëric (Machine Gun Preacher) ee cäthatïïp de 2011, keye akekolëpiir ë cääthëgääi kekëëm niin Sam Childers, ee këtueŋ megëëm dekuëthmatïtït (gang biker) cë bën yaa melëëk ku megëël de abɛɛr Paguöt Thudän. Cäthatïïp acï thääny në athör de Childers “Another Man’s War” (Tɔŋ Mony Dɔ̈). Acï gɔ̈t në Jason Keller, cï gëër në Marc Forster, ku kuɛ̈lke aa Gerard Butler, Michelle Monaghan, ku Michael Shannon.
Cäthatïïp aluël akeköl de Childers ku luɔide bë mïth de Paguöt Thudän puɔth ademuöm de Yɔɔmtɔŋ Nhialic Gɛɛl (YNG, eeye Lord's Resistance Army), në mɛtëciin kekë Yɔɔmtɔŋ ë Luɛlëbaai de Kɔc Thudän (YLKT, eeye SPLA). Childers acë cääth lɔ Uganda tënë Amathnhom Pawuut keye akuanyluɔicök (missionary) në rin bïne ɣööt kuenyluɔicök (mission) yïk tënɔŋ abaköök. Etɔ̈ tënë, akutë ee tiit në YLKT, ku Childers acë thiëc rɛn apuruk töŋden bë ye ɣäth në cäth tënë parut, tënë piny cë yaa Paguöt Thudän yäkolë. Aacë cöp në atömpiny kïïm (medical tent), ku tïŋ Childers lɔn mïth juɛ̈c aa nin aɣeer atömpiny kɔ̈u. Apuruk acë läär lɔn mëdhiëthken aacë ke tuɔɔc bïk bɛ̈n nin tɛ̈n, wɛ̈t le yen niip ceciit rëër në panden. Aköl dɛ̈t Sam ku apuruk äcë booth në mïth dhuuk tënë panden ku yök ke lɔn YNG acë piny cuany ku nɛ̈k kɔcken.
Wëlthɛɛr ë Thudän
197px|right Wëlthɛɛr ë Thudän (763 A.Y. (Aŋoot Yecu (B.C)) ɣet 1821 Y.C. (Yecu Cök) (A.D.))
Mɛ̈rwe
Mëckuattök Ijip acë wääc bë Kuc dɔm ëbɛ̈n. Tëwär ruön 590 A.Y., etënë, go apuruk Pan Ijip Napata jappiny, kënë ee cë bäny ë Kuc mɛ̈rwe eeye dhiel bë kueeth të path cïnictɔŋ alɔŋ paguot Mɛ̈rwe thiääk kekë alönypïu kedëtëm. Tënë runbuɔt juëc cök, Mäcŋaknhom Mɛ̈rwe acë latueŋ ke macrɔt ku ke cïnlathïn ku thiäŋ nhom ɣɔn ben tënë Ijip, Iraniɛ, Grïk, ku jɔl yaa Roman. Tëwën cï riɛlde lanhial ë buɔɔt kerou ku buɔɔt kediäk A.Y., Mɛ̈rwe acë rot cuɔt në piny alɔŋ alönypïu kediäk parut ë Thoba, thiäk kekë Kaartuɔ̈m yaköl, alɔŋ ë paguot. Cieŋ de Paro (bääny) Ijip acë la bääny Mɛ̈rwe yic. Kënë acë kuurcïgɔtthïn jɔt bë käkken thɛɛr cïk looi bääny yic gɔ̈t thïn ku buthkë luëkarɔm Nubiɛ bïk yïk ken muk. Käkkë ku riääk ke panŋaknhïïm, luëk ku ɣɔnlakbëliplip ë Mɛ̈rwe aa nyoth lɔn cï andë nhom guiër wëlabääny yenɔŋriɛl riɔp kɔc juɛ̈c bë käk looi. Rin guiër ë kuɛrëyor piath, kɔc juɛ̈c acë lëu bë ciëŋ tɔ̈u thïn tënë. Na ɣɔn ee ruönbuɔt tueŋ A.Y., luɔi hieroglyphs Igip acï dhël gäm ŋiëc Kït Mɛ̈rwe tënë thoŋ thiäk ë nubiɛ ye kɔc ë pinyë jam. Latueŋ ë luɔi Mɛ̈rwe ee këc cäät; ee raan kuat pan bɛ̈ny yen eeya bɛ̈ny. Man bɛ̈ny cɔl kandake, luɔi de tënë kuëny ë bɛ̈ny aril apɛi ë mɛ̈c kɔc kɔ̈ɔ̈th. Bääny ee bak tënë ŋɛk kekë mënh, tëdë nyan kën kënë ee rot loi të cïn yen manh bɛ̈ny kekë wën de.
Na cɔk alɔn cï Napata döŋ kaye ciɛlic ë Yath tënë Mɛ̈rwe, parut Kuc guöp acë löny bë rot cï cök piny tëwär cï yen lööny Blemmyes cin, acuɛt ɣɔ̈k alɔŋ pabak ë wär Kiir kɔ̈u. Këya, wär ë Kiir acë latueŋ ka gɛ̈m dhël la mediterraniɛ. Ku yen aya, mɛ̈rwe aa muk rɔ̈m kekë ɣɔɔc Arab ku Indiɛ alɔŋ Wär Thith kɔ̈u ku mɛt lathïn ciɛŋ Hellenistic ku indiɛ ë pïïr akölköl yic. Aye nyuoth kecïn ke dɔ̈ŋwei luel lɔn ye metallurgical technology tɛk lɔn cï yen liäp alɔŋ Pacuol ye deng tueny thïn cɔl savanna yɔu ɣet Pacuol Aprika rin thäth ë lung mɛ̈rwe. Määth kam Mɛ̈rwe kekë Ijip aace töu ke dɔ̈ɔ̈r akölköl. Tëcït dhuk Mɛ̈rwe incursions tënë Ijip abaŋ nhial, ka apuruk Roman cut rot paguöt ku mɛ̈tkë röt Napata ruön 23 A.Y. Bɛ̈ny apuruk Roman aa cï piny lac puol, tewar, loi yen rot cït cï ŋöŋ ku kuɛ̈k piny cï dɔm ku mɛc. Runbuɔt kërou Y.C. Nobatiɛ ee cë gɛl kiir alɔŋ pacuol dɔm tënë parut Kuc. Kek aye gam cït këye yɔ̈ɔ̈m tɔŋ cë piööc Jöŋköör ku Jamel wën cï piöc katëët den ɣɔc ë mɛ̈rwe rin kuɔny. Yen aya, kek aacë röt thiëk ku gɔlkë röt bïk aa kɔc mɛ̈rwe yic ku benkë aa puruk aristocracy. Ɣet të thiök kekë runbuɔt këdhiëc, Romi acë Nobatiɛ kuöc ciëëŋ ku luui mɛ̈rwe bï aluuk kam Ijip kekë blemmyes. Tëwën, cë amat bääny thɛɛr mɛ̈rwe tem kɔ̈u ë rin cï bääny ril apei Akthum rot juak pabak. Na ye ruön 350 Y.C. ka bɛ̈ny Ithum ë Athum acë gendït mɛ̈rwe dɔm ku rɛc, ëtënë acë bääny mɛ̈rwe macrɔt wit ku dɔm piny de.
Mäckuattök ë Kuc 730 A.Y.
Na ye 663 A.Y., ka muorŋaknhom Athïriɛ (Itharadon, wën ë Thenacerip) acë Mempith dɔm, ku mɛt käk bääny ku diäär de panŋaknhom ku wïc rin bï yaa cɔl muorŋaknhom ë Ijip. Ɣɔn cï apuruk ë Athïriɛ dhukciën, ke nyɛ̈ŋ Ijip piny ke mɛc bäny puɔlic cï mɛt kekë Athïriɛ, ka Kuuc acë Mempith ber ruömpiny  kamcïïdït, kuyen tëëŋ dɛ̈t de Athïriɛ, në 663, lɔ̈n cï yen tɔŋ bä cɔl athök. Emënë Thebeth acï dööt ku kual kë käk path thïn. Akölnïn jɔl mäckuattök ë dhiëëth Kuc thök alɔŋ Ijip ee 656 A.Y. Kuyen kënë akëc kɔ̈c mäckuattök rɔtde, ɣɔn cï ber cieŋ Thudänic tënë ruön tïm dɛ̈t, ke nguɔt ye thiäk bääny dhiënh ë Ijip luaŋarɔmic, në Napta ku nawën në Mɛ̈rwe. Cäth tëtui Kiirkɔ̈u agut Mɛ̈rwe ee loi ɣɔn cï tëëŋ Ijip Napta mak tëcït 590 A.Y. Runbuɔt nhom, ke rëër në awëlrɔt mecic (ɣɔn cï Perthiɛɛ, Grïik ku Roman acë buɔth röt kamken ke mɛ̈cröt Ijip), pamac paguötic de ciɛŋ ë Ijip acë guɔ jäl amäth. Luaŋarɔɔm aacï thɔr buth tiɔmcïnyop nyin döt. Ŋiëc gäät acë guɔ bäth. Nawën, në ruönbuɔn 4 Y.C., Mɛ̈rwe ee cï makpiny në apuruk tënë Akthum ye thiɔ̈kic.
Kärïthään ku Muthiliim 543-1821
Nubiɛ arɔm akeunhom kekë Kärïthään tënë parut ku tënë paguötbak ruönbuɔn këŋuan, ɣɔn cï Ijip yath dɔmic (kekë kɔ̈k bɛikuöt ë Bidhantin) ku ɣɔn cï bɛ̈ny Ithiopiɛ waar bï aa Kärïthän ee raan cɔl Prumentioth. Kuyen yen alaŋ run 200 kɔ̈k aŋot Doŋgola, ëmën mäcŋaknhom ril Nubiɛ yic, ee cï mät Kärïthänic. Na ye tëcït 543 Y.C. muorŋaknhom ë Doŋgola ee cï waar bï ya akut töŋpïr ë Kärïthän, mät guöp kekë Luaŋ Koptik ë Ijip kekë Ithiopiɛ. Nawën run lik cök, tëcït 569 Y.C., kä Kärïthän Buɔthyithcök ë Bɛ̈ikuöt Bidhantin döt Makuriɛ, macŋaknhom thiɔ̈k to paguöt Ijip. Tëwën ruönbuɔt dɛ̈t cök kä Kärïthän Ijip ku parut aprika thɔn röt adɔmpiiny Ithalam cï piëëc apɛi. Kuyen Nubiɛ acï puöl nhomläu bï dhöl den yam Kärïthän buɔthic, alɛɛc abak tënë gɛ̈mgɛ̈m cï mat ë ruön 652 Y.C. ee ruön kënë yic Arab Muthilim akeye abaŋ lɔ̈k parut dɔm tënë Ijip. Kuyen kek aa mat bïk röt dhuökciën ë rin bï kek atuöc ajuëër alööny 360 ruönic (bï muɔrŋaknhom aköl tök agut nyin raan tök). Gɛ̈mgɛ̈m acï bä la tueŋ run juëc tënë runbuɔt ka dëtem, ɣɔn ye dhöl wɛ̈rëkaŋ muthilim juëc bɛ̈I paguöt Nubiɛ yic. Kuyen pëc Muthilim kë cït luɔi ajɔkrot 1270 ɣɔn mëc ë Baybar, atuöcguɔ̈p Mameluke Bɛ̈ny ë Ijip. Naye 1315 ajuër ruön acï jal bä temköu ciën ku muthilim acë täu piny thöny ë Doŋgola yic. Tënë runbuɔt ka dhiëth määc muthilim Thudänic ake aköl dɛ̈t alaŋ atuucëmiiri ril ë cɛthluoi Ijip yic (cïmën thɛɛr run Ottoman, 1517 cök. Kuyen kek ake juëc aköldɛ̈ wuöt mäckuattök, bïk guïr tëthinkor pinyatëkic aa cïk juak tueŋ wär piny den thɛɛr. Kënë acï war 1821, ɣɔn cï lɔ̈k nyai riɛl cinic ë bäny apɛi dït Ijip tëwär tɔ̈u Baybarth-Mohammed Ali atuucëmiiri ë Ottaman.
Määc Ijip 1821
Run 1820 Muɣameth Ali acï apuruuk ka rou tuɔc paguöt Thudän, kake kuɛth wɛ̈t kɛn kor. Naye 1821 kake dɔm pinyatëkic apath bïk röt göl pamatnhïïm apuruk piny aramwëër Kïïr Tɔ̈c ku Kïïr ɣer. Kënë acë bä latueŋ ɣet Kärtum.
Wën run lik cök Kärtum acï bä arɔ̈mic cɛthluɔi tënë Ijip pan Thudänic ku wïc genhommat cɔl Omdurman, gɛl alɔŋ tui, cï dɔm ɣɔn thɛɛr. Nacɔkalɔn cë ye tïŋ tueŋ kecït abaŋ bɛ̈imac Othman, kɔ̈ɔ̈crot awïc Muɣameth Ali dhöl kɔ̈k bï Thudän bɛn ciët wäärthɛɛr pan paguöt Ijip. Ku Ijip awïc pinyatëkic kuɛny Thudän yɔu apei.
Naye 1846 alaŋ kɔc akuma Ijip ë wanh Wär Thith cɔl Thuakin ku Mith’iwa. 1869 Thamwɛl Bekɛr acë rot dhuök paguöt Thudän kekë apuruk, bë lɔ̈k lääu ŋiëc Ikuatoriɛ mat thïn rin bɛ̈nypawut Ijip (Ithmail, manh wën Muɣameth Ali). Kuyen Ijip acï döŋ ka kɔ̈c ë mäcrotic apɛi lɔ̈k kënë yic.