Noli_Wuni
SUURI ATA VIHIGU SODOLIGU. 3.0	Piligu. Kpe ŋɔ wuhirila so’ shɛŋa ni doli n-gbaai lahibali maa zaŋ kpa vihigu ŋɔ polo. Tuma maa lahi wuhi luɣ’ shɛli polo vihigu maa ni niŋ, nti lahi pahi ninvuɣ’ shɛba ni gahim n-deei vihigu maa. Din lahi pahi nyɛla, ni zaŋ neen’ shɛli n-tum tuma vihigu maani nti pahi so’ shɛli ni kpuɣi n-kpe yɛlimuɣisira maa ni. 3.1	 Vihigu sodoligu. So’ shɛli ni yɛn doli niŋ vihigu ŋɔ nyɛla din deeri lahibali ka tom kahigiri buɣisiri lahibali maa viɛnyɛla. Daliri shɛli din che ka n pii lala soli ŋɔ maa nyɛla di sɔŋ ma ka n tooi kahigi tuma maa nia viɛnyɛla. Di lahi nyɛla so’ shɛli din yɛn sɔŋ Dagbaŋ paɣisara ni nachimba n-yihi muɣisigu shɛŋa ŋan be Noliwuni tɔbu ni. Di lahi nyɛla so’ shɛli din yɛn bɔ Dagbaŋ kaya ni taada n-le karimbanima ka bɛ tooi wuhi lala kaya mi taada maa ka muɣisigu ku lahi beni. Din bahindi nyaaŋa nyɛla, soli maa yɛn kpahimi n-neei Dagbaŋ sasabiriba ban yɛn tum tuma ŋɔ kpee ka bɛ niŋ nimohi n-yina ni kundima, ka di sɔŋ ŋme n-kpihim yɛlimuɣusira ŋan be Dagbaŋ ninkura mini bipala ni zaŋ chaŋ Noliwuni tɔbu polo. 3.2	 Vihigu daadam biɛligu gahimbu N vihigu ŋɔ puuni m mini niriba pam puha daa yɔhi taba zuɣu, ka lala niriba ŋɔ daa kpaŋ bɛ maŋa n-sɔŋ ma ka n tuma ŋɔ nia pali. N daa kpuɣi napɔŋ n-chaŋ niriba pam sani nti bɔhi bɛ sɔnsim zaŋ kpa n tuma maa polo. Ni daa paai kpeen’ shɛba ka bɛ sɔŋ ma n tuma maa n-nye: 1.	Ŋɔdua Dɔhinnaa. 2.	Ŋɔdua Kamonaawulana. 3.	Ŋɔdua Asambulimanikuro. 4.	Asumɔɣu Kɔchim 5.	Baɣisiwulana Zuɣu 6.	Kumbuŋ Chirifo. Kpamba ban yuya do zuɣusaa ŋɔ zaa zaɣ’ yino kam daa niŋ suɣilo ni n tuma ŋɔ, ka daa sɔŋ ma ni n vihigu maa polo. Bɛ zaɣ’ yino kam ni za zaashe’ shɛli ni m-bɔŋɔ. Ŋɔdua Dɔhinnaa nyɛla baɣa ŋun buɣiri ka di biri Kumbuŋ mini di bɔbili maa zaa. O nyɛla ŋun be Ŋɔdua, ka lahi nyɛ Ŋɔdua maa nabia. Daliri shɛli din che ka n niŋ n vihigu maa o sani nyɛla nira ku tooi yɛli Noliwuni tɔbu yɛltɔɣa ka lɔɣi baɣa, dama bani n-tɔri li. Ŋɔdua Kamonaa wulana gba nyɛla ŋun be Ŋɔdua. O pala baɣa amaa o nyɛla ŋun na miin to o Noliwuni. Kpamba n-nya ka yɛli ni ‘’ ŋun na min chaŋ tiŋa ni ŋuni m-mi di soli’’. Lala zuɣu n che ka n daa zaŋ o m-pahi n vihigu maa ni. Ŋɔdua Asambulimankuro ŋɔ nyɛla ŋun daa na min niŋ Ŋɔɣu piibupiibu yaɣili Asambulimani. O nyɛla Ŋɔdua asanzanima ni yino, ka lahi nyɛ Ŋɔdua Asɔriniama kpɛma. Daliri shɛli din che ka n vihi o maa nyɛla ŋun gba daa na miin to o noli wuni. Asumɔɣu Kɔchim gba nyɛla baɣibiiŋa Kumbuŋ mini di tinkpansi ni. O nyɛla ŋun ʒi Kɔchim ka diri di Silimbɔmanaa yili. Daliri shɛli din che ka n niŋ vihigu maa o sani nyɛla o niŋ baɣa ka di yuui ka lahi nyɛ ŋun to niriba pam noli wuna n-ti ba. Abukaribaɣa gba nyɛla ŋun ʒi Zaŋgbalimbihi. O nyɛla ŋun gba nyɛ baɣa. Baɣisiwulana n- nyɛ Kumbuŋ mini di tinkpansi maa Baɣisiwulana, hali saha ŋɔ dede ŋuna n na ʒi Baɣisi naa zaani. Dama Baɣinaa ni na kani zuɣu. Dagbankpamba n-nya ka yɛli ni ‘’bɛ bi yaɣiri yili yidani naba zuɣu n-kpɛri doo ni, lala zuɣu n ku tooi niŋ vihigu din jɛndi Noliwuni tɔbu ka bi vihi o. Kumbuŋ Chirifo nyɛla Kumbuŋ sapashinnima ni yino, ka lahi nyɛ kpɛma. o nyɛla ŋun ʒi tiŋa yuli booni Kpɛɣu. 3.3	 Vihigu nɛma Di tuya ni nira yi yɛn niŋ vihigu din nyɛ lahibali deebu kamani n vihigu ŋɔ tatabo, di tu ka o malila neen’ shɛŋa din ni sɔŋ o ka o tooi tum tuma maa viɛnyɛla. Lala nɛma ŋɔ tuya ka di nyɛla din ni tooi deei lahibali ka ni tooi zaŋ li n-tum tuma saha shɛli kam a ni bɔra. N gba vihigu ŋɔ daa bi kɔŋ lala nɛma maa, ka ŋa n-nyɛ bɔhisi,buku, alikalimi, alizama dibu nti pahi kpahimbu. 3.4 Buku mini alikalimi nti pahi bini din gbaai yɛltɔɣa. Neesim kuli nyɛla din neeri m-pahiri biɛɣukulo kam, di zuɣu ni daa yooi n tiba shɛm lala ka n daalikalimi mini m buku gba daa kuli tumdi tuma ka n tarifom gba kuli gbaari yɛltɔɣa maa. Kpamba ŋɔ daa yi yɛli shɛli ka m bi tooi sabi li, n tarifom ni gbaari li tiri ma.