Chihibu_(Dagbaŋ)
5.0 Piligu
Tuma ŋɔ kpalinkpaa suuri m-bɔŋɔ. Vihigu ŋɔ yɛligbahira nyɛla n ni yɛn kahigi shɛli di puuni. Suuri ŋɔ puuni n ni yɛli n-tɛha zaŋ kpa tuma ŋɔ polo, n zilinkom zaŋ ti n karimbi’ taba mini zama ni vihigu ŋɔ kolivaai mini di naabu. 5.1	Tuma ŋɔ yɛligbahira. Yɛla pam daa nyɛla n ni vihi n-du shɛŋa zuɣu ka di niŋ kamaata ka tu ni n-yɛli di yɛltɔɣa. Piligu, n vihigu ŋɔ puuni bachibura din be Dagbani ni n-sɔŋdi ka ti chihiri yɛltɔɣa la nyɛla din dooni ti bachiniŋda tooni. Dimbɔŋɔ nyɛla vihigu ŋɔ puuni din kahigi n-wuhi ni ti yi bi zaŋ li n-sɔŋ di ni tu ni di dɔni shɛli, yɛltɔɣili maa pala din yɛn doli soli. Lala bachibura ŋɔ mi nyɛla dibaata ko, “ku” “bi” ni “di”. Dimbɔŋɔnima tuma nyɛla di sɔŋ ti ka ti chihi yɛltɔɣa Dagbani ni. Yaha tuma ŋɔ yɛligbahira puuni, “pa” nyɛla vihigu ŋɔ ni vihi n-nya shɛli, ka di be di ko ka che “ka” din kpaŋsirila “pa” ŋɔ nyɛla din chihiri bachinamda, bachinamda yɛltɔɣiŋmahi ni yɛltɔɣiŋmasɔri. Dagbani yɛltɔɣa puuni niriba pam malila “ka” din kpaŋsiri ŋɔ n-tumdi “pa” tuma. To amaa vihigu ŋɔ yɛligbahira puuni di pala din ni tooi zani taba zaani. N yɛligbahira maa puuni shɛli n-lahi nyɛ ti bachiniŋda ŋan chihirila. Lala bachiniŋda ŋɔ nyɛla din gahim di ko ka che bachiniŋda shɛŋa zaa din kpalim Dagbani ni. Lala bachiniŋda maa n-nyɛ “ʒi, ka, je, ka, pala”. Dimbɔŋɔnima zaa mali la di ni chihiri bachiniŋdi shɛŋa, “mi, be, bɔri, mali ni nyɛla”. Dimbɔŋɔ wuhiri ti mi ni hali lala bachinima ŋɔ maa pala din chihiri yiriŋ. To amaa di malila bachiniŋda shɛŋa di ni chihira. Vihigu ŋɔ lahi nyɛla din vihi gbaai ka saha shɛŋa beni ka bachiniŋda ŋan chihiri ŋɔ maa mini ti bachibura la nyɛla din tooi laɣindi saha shɛŋa. Di mi ni tooi laɣim taba ka yɛligu maa yɛm na kuli pali kamani ti ni nya shɛm (24a-b) maa. Di mi yi laɣim lala di bela yɛltɔɣiŋma kɔŋkoba ni. N daa lahi vihi n-nya ka chihibu mini sintaks ni simanks nyɛla din kpini taba pam. Di zaa nyɛla din chani ka vari taba. Ka di tu ni ti niŋ zaɣa ni lala yɛla ŋɔ maa. Saha shɛŋa, niriba dii bi niŋdi zaɣa ni gbunni shɛli din beni di yi ti niŋ ka ti mali chihibu bachibura la mini bachiniŋda maa n-laɣindi taba. Lala zaɣa kalinsi ŋɔ maa chɛmi ka saha shɛŋa ti tɛhiri ni bachibura ni bachiniŋdi chihira ŋɔ yi ti kuli be yɛltɔɣa ni di chihiri li mi. To amaa pa saha shɛli kam ka di dii nyɛ lala. Vihigu ŋɔ puuni, n-daa lahi nya ka saha shɛŋa ti chihirila yɛltɔɣili yaɣili. Amaa saha shɛŋa mi yɛltɔɣa muni maa zaa ka ti chihira. Lala chihibu soli ŋɔ pala din be Dagbani ni ko to amaa silimiinsili puuni gba di nyɛla din beini. Yɛl’ shɛŋa n-ni daa kari gbahi vihigu ŋɔ puuni m-bala maa. Lala yɛligbahira ŋɔ maa nyɛla din ni niŋ ti anfaani ti yi zaŋ ti zaɣa n-niŋ di puuni. 5.2	N tɛha zaŋ kpa tuma ŋɔ polo Tuma ŋɔ nyɛla n nini ni tiɣi shɛli, dama nia shɛŋa n-ni daa niŋ piligu ha maa nyɛla din pali. N tooi kahigi yɛl’ shɛŋa din be tuma ŋɔ ni maa ni n-kpiɛŋ tariga. Tuma ŋɔ ku tooi n-tuhi kari muɣisigu shɛŋa zaa dim be chihibu ni Dagbani ni, to amaa di nyɛla din yɛn sɔŋ n-kahigi li viɛnyɛla ka sɔŋ Dagbaŋ karimbihi ban bɔhindi Dagbani zaŋ kpa chihibu mini di yɛlimuɣisira polo. 5.3	N ni mali shɛli n-tiri zamaatu Dagbani bɔhimbu piliya yuui pam ni nira ti lahi yɛn tum tuma Dagbani ni ka kundivihira nyɛ o muɣisigu. Yɛlli ŋɔ pala ni yɛn tooi n-tam shɛli, dama kundivihira daa nyɛla muɣisigu maŋli zaŋ ti ma. Dinzuɣu n-ni yɛn ŋme kuŋ shɛli m-bɔŋɔ. “Di simdi ka baŋdiba ban be karinzɔŋ kara la puuni ka bɛ tuma jɛndi Dagbani la tooi kpaŋ bɛ maŋa n-sabi kundinima viɛnyɛla. Din ni che ka karimbihi bee nira kam ŋun gba ti bɔri ni o tum tuma ŋɔ tatabo ku lahi di n-wahala ŋɔ kpee. Di lahi nyɛla din niŋ kamaata ni asanza kpamba di yina n-tooi che ka bɛ ŋmari bukunima ŋɔ viɛnyɛla n-tiri ti shikuriti la ni. Dimbɔŋɔ nyɛla din yɛn sɔŋ ka taɣi lala kundivihira yɛlimuɣisira ŋɔ maa. Din bahindi nyaaŋa, di yi ti niŋ ka shikurubila kam yɛn tum tuma ka di jɛndi chihibu Dagbani yɛltɔɣa ni, to ŋun kpaŋmi o maŋa ka o nya n tuma ŋɔ m-bahi o tooni ka doli li”. 5.4	Kolivaai Tuma ŋɔ jɛndila chihibu Dagbani yɛltɔɣa puuni. Di nyɛla tuun’ shɛli din tum ni vihiri maŋli ka nya yuuni maŋli ni yɛlimaŋli. Di nia nyɛla di vihi chihibu Dagbani yɛltɔɣa puuni n-nya Dagbamba ni doli so’ shɛŋa n-chihiri yɛligu. Ka lahi n-nya lala soya ŋɔ maa ni kpini taba shɛm. Lala nianima ŋɔ maa mi nyɛla dim pali. Suuri yini nyɛla din wuhi vihigu maa lahibali tuuli, yɛlimuɣisirili maa ni nyɛ shɛli, vihigu nianima, vihigu bɔhisi, vihigu daanfaani, vihigu yɛlimuɣisira, vihigu ni vihi n-zani shɛli ni di ni ŋmaa saɣisi shɛm tariga. Suuri ayi mi jɛndila kundi shɛŋa n-ni daa vihi ka di sɔŋ ma ka n-tum tuma ŋɔ. N daa bo baŋsim zaŋ kpa tuma ŋɔ polo. N karimbanima sani, di bahi bahindi n-karimba ŋun daa yuli tuma ŋɔ. N karim bitaba gba nyɛla ni daa bo baŋsim shɛba sani. Zaŋ kpa saawara malibu polo. N daa lahi karim kundinima din jɛndi tuma ŋɔ Dagbani mini tinzun’ shɛŋa ni ka di pahi ma baŋsim zaŋ kpa tuma ŋɔ polo. Suuri ata puuni mi n-wuhi sodoli’ shɛŋa ni daa doli n-tum tuma ŋɔ. Ti nya vihigu ni vihi luɣ’ shɛli, vihigu daadam biɛligu tariga, daadam biɛligu piibu soya ni vihigu nɛma kamani bukunima mini alikalimi, bɔhisi ni alizama dibu. Suuri anahi puuni, n kahigi Dagbani yɛltɔɣa biɛhigu, bachibura ŋan sɔŋdi ka ti chihiri yɛltɔɣa Dagbani ni, “pa” din chihira, “ka” din kpaŋsira ni pa mini ka zaŋ gabi taba zaa nyɛla din kahigi. Suuri anu puuni mi, di kahigi bachiniŋda ŋan chihira, bachiniŋda ŋan chihiri mini bachibura, chihibu mini sintaks ni simantiks nti pahi chihibu din jɛndi yɛltɔɣimuni bee yɛltɔɣili yaɣili nyɛla din kahigi. Yɛla ŋɔ n-nyɛ ni daa zo n-gbahi shɛŋa ka di sɔŋ ma zaŋ kpa tuma ŋɔ kahigibu polo. 5.5	Naabu Tuma ŋɔ nyɛla n ni tum shɛli ni n-kpiɛŋ tariga. To amaa pa yɛl’ shɛŋa din jɛndi chihibu zaa m-bala. Dinzuɣu di nyɛla tahima n-zaŋ ti ma ni dahinshɛli shɛba ni yina n-ti tuɣi n-tuma ŋɔ maa. Dimbɔŋɔ nyɛla din yɛn sɔŋ ka Dagbani girama bɔhimbu ti tooni. To amaa m-paɣiri Naawuni, dama n-nianima nyɛla din pali zaŋ kpa tuma ŋɔ polo. Dama n ni daa niŋ nia shɛŋa tuma ŋɔ piligu ha maa pala din yiɣisi.