cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zabura
Wa'zu Suma
N-niŋ lahiʒiba ni ninvuɣu so ŋun dihitabli ni kpibu beni, ka wula ka o lara? Naawuni so ŋun nam du yɛliya: Bɛ (ninsalinim') lam biɛla ka kuhi pam, ka di nyɛ sanyoo n-ti bɛ ni daa tumdi shɛli. N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun dihitabli ni gballi beni, ka wula ka o niŋdi suhupiɛlli? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun dihitabli ni saliya karibu beni (chiyaama dali ), ka wula ka o laɣindi liɣiri ni taya? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ŋun dihitabli ni gballi belli, ni di mir'sibu, ka wula ka o lara? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ŋun dihitabli ni chiyaama beni, ni di fur'minsi, ni di yol'sibu, ni di ni ka naabu shɛm, ka wula ka o mali li kpɛr'ta? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun dihitabli ni buɣum beni, ni di daazaaba, ka wula ka o gbihiri ka bi zo ka chɛ li? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun dihitabli ni Alizanda beni, ni di yolisibu, ka wula ka o gbihiri ka bi boli? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun dihitabli Dunia, ni di naabu, ka wula ka o mali yɛmbahinga zaŋ chaŋ di polo? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun dihitabli kadama o nyɛla baŋda o zilinli zuɣu, ka nyɛ ʒilinsi lana o suhu ni, ka wula ka o sa yɛn niŋ til'gi? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun niŋdi suhusaɣiŋgu ni o daar'zichi boobu, ka bi niŋdi suhusaɣiŋgu ni o nyɛvuli boobu. N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun niŋ kasi ni kom, ka bi niŋ kasi o suhi ni. N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun kpalim ninsalinim' taya nyabu ni, ka tam o maŋ taali yɛla. N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun mi ni Naawuni nyari o, ka wula ka o kpɛri o taali ni? N-lahi niŋ lahiʒiba ni ninvuɣi so ŋun mi ni o yɛn kpila o koŋko, ka kpe gballi ni o koŋko, ka bɛ kari o saliya o koŋko, ka wula ka o bɔri ni ninsalinim' yihi o ninsab'ga ni, ka bɛ chɛ ka Naawuni ni O tumo yihi o ninsab'ga ni? Domin Naawuni yɛliya (al-Kur'aani puuni) ni: Duuma jɛmdigu kani ni yɛlimaŋli naɣila Naawuni, Muhammadu mi nyɛla Naawuni tumo, ka di shiri nyɛla yɛlimaŋli din dihitabli. Ninvuɣu so ŋun kpe Naawuni taali ni ka nyɛla ŋun lara,
Pong-Tamald Experimental JHS
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Savelugu west circuit, shikuru ŋɔ pahila savulugu yaɣili shikuriti puuni.
Zabura
Tuuli Suurili
Naawuni so ŋun nam gal'si ka du yɛliya: N di m-maŋ shɛhira (Mani Naawuni ) kadama Duuma jɛmdigu kani ni yɛlimaŋli naɣila Mani, N-ko n-nyɛ Ma, N-ka nyintaa bee kpee  N-nam puuni. Muhammadu mi nyɛla N-dabli, ka lahi nyɛ N-tumo, Mani Naawuni nambɔzobo ni N-naani be o zuɣu. Dinzuɣu, ninvuɣi so ŋun bi saɣi ti N-zaligu, ka bi niŋ suɣulo ni N-dahimbu, ka mi bi paɣi N-yolisa, ka o nini bi tiɣi N-ni ti o shɛli, tɔ! Ŋun yim N sagbana gbunni, ka jɛm duuma so ŋun pa Ma (Mani Naawuni ). Yaha! Ninvuɣu so ŋun neei biɛɣu ni suhusaɣingu ni dunia, di ŋmanila o neeila biɛɣu n-niŋ suhusaɣingu ni Mani (Naawuni ). Yaha! Ŋun ti zaŋ yɛli shɛli din nya o kuŋ ŋme so, tɔ! Achiika! N-kuŋ ka o tahi ti ŋme so maa, so mi kani N tatabo ka bɛ yɛn tooi zaŋ N kuŋ ti ŋme o. Yaha! Ŋun ti kpe bundana so sani ti filim o maŋ ti o o buni zuɣu, tɔ! Achiika! O daadiini vaabu buta puuni vaabu yim chaŋ ya ka chɛ o. Yaha! Ŋun ti labi o maŋ tapaɣa kum zuɣu, di ŋmanila o gbibila kpani n-tuhiri o Duuma (Naawuni ). Yaha! Ŋun ti kab'gi daɣu (dɔɣu) kum gballi zuɣu, di ŋmanila o zaŋ la o nuu wurim Ka'aba dindoli. Ninvuɣu so ŋun mi bi baɣa n-zaŋ chaŋ bindirigu kam o ni dira, di nyɛla halalisi bee haraamu, Naawuni gba ku niŋ baɣa ni O sa ti kpɛhi o buɣum dindoya puuni shɛli O ni bɔri zaadali. Yaha! Ninvuɣu so ŋun la kum gballi zuɣu, o ŋmanila ŋun ku Annabinim' pihiyɔbu, ka ku o ba ni o ma. o sa ni kpe buɣum ni (zaadali ) ka nyɛla ŋun kumda. Ninvuɣu so ŋun mi doli Naawuni ka nyɛla ŋun kuhira, o sa ni kpe Alizanda ka nyɛla ŋun lara. Yaha! Ninvuɣu so ŋun daadiini bi tiri tooni, tɔ! O tuunviɛla nyɛla din yɛn filim. Ninvuɣu so ŋun mi daadiini bɛ tiri tooni, tɔ! O kpibu gari o bɛhigu. Ŋun mi zaŋ o baŋsim shɛli tum tuma, Naawuni ni zaŋ baŋsim shɛli o ni ka n-dihi o fali. Ninvuɣu so ŋun mi kɔr'si zooi (dunia puuni ), o tuma ku niŋ kasi.
Suurili Din Pahi Ayi
Yaa nyini Adam bia! Baŋmi ni kadama ninvuɣi so ŋun nini tiɣi biɛla din be o nuu ni, o nyɛla bundana, ŋun mi chɛ pukparim, tɔ! O vuhiya. Yaha! Ŋun niŋ katiŋ' ka chɛ haraamu dibu, o daadiini niŋ kasi. Ŋun mi chɛ nyaanzum mini tukum Naawuni yur'lim zuɣu, di ni yihi o polo ni. Yaha! Ŋun chɛ ka o zaɣibiɛɣu niŋ katiŋ' ka chɛ ninsalinima, o til'giya ka chɛ bɛ chuuta. Ŋun mi yɛltɔɣa niŋ biɛla, tɔ! O haŋkali paliya. Ŋun mi saɣi ti biɛla, tɔ! O shiri dihitabli Naawuni. Yaa nyini Adam bia! A nyɛla ŋun mi binshɛɣu a ni bi mali tumdi tuma, ka wula ka a bɔri baŋsim shɛli a ni bi mali li tumdi tuma? Yaa nyini Adam bia! A zaŋ a nyɛvuli bahindi dunia bobu puuni ka saha dini ka a yɛn bo binshɛɣu a ni yɛn zaŋ kpe Alizanda? Yaa nyini Adam bia! Tummi kadama biɛɣuni ka a sa yɛn kpi, ka di laɣindi liɣiri kamani ŋun kuli yɛn beni (ka bi kpira). Yaa nyini dunia! Tib'gim nivuɣu so ŋun mali kɔr'si zaŋ kana a sani. Ka zaɣisi ŋun pihiri o nuu ka chɛra, ka leei nyaɣisim n-ti ninvuɣi shɛba ban lihiri a nini ni, ni ban mali kɔr'si zaŋ kana a sani.
Suurili Din Pahi Ata
Yaa nyini Adam bia! Ninvuɣu so ŋun mali kɔr'si zaŋ chaŋ dunia ku nyɛ toon'tibo m-pahila o yɛn niŋla katiŋ' ka chɛ Naawuni. O mi ku nya binshɛɣu dunia puuni naɣila biɛhigu kir'sibu (miisim). O mi ku nya binshɛɣu chiyaama naɣila biɛrim. Ka o lahi ŋmani ŋun je suli niŋ Ma (Naawuni). Ŋun mi bɔri dunia, Naawuni yɛn zaŋla yɛla anahi n-niŋ o suhu ni. Suhusaɣingu bi yɛn vuui ka chɛ o, o mi ku yɛn tumdimi ka bi vuhira. Yaha! O kuli yɛn malila tahima, o mi ku nya o ni bɔri shɛli, ni fara, o ku nya ar'zichi kuli mali wara.
Yaa nyini Adam bia! Dabsili kam binshɛɣu piirila a nyɛvuli puuni. A mi bi mi binshɛɣu din yiri a nyɛvuli ni, ka a daarizichi kani a sani na dabsili kam, a mi bi paɣiri Ma (Naawuni). A nini bi tiɣiri biɛla din kpe a nuu ni, a mi bi tiɣira ni pam.
Yaa nyini Adam bia! Di na ʒin niŋ dabsili palli, naɣila a daarizichi yirila N (Mani Naawuni) sani n-kani a sani na, di mi na ʒin niŋ ka yuŋ kuli zibi, naɣila Malaa'ikanim' yirila a sani kani N sani na ni a tuumbiɛɣu. Ka a diri N daarizichi, ka kpɛri N taali. Yaha! Ka a suhuria Ma, ka n-deeri a suhigu. N din viɛla sheerila a sani na (timgbani yaaŋa zuɣu), ka a mi din be duri na N sani. Mani (Naawuni) nyɛla Duuma so ŋun nyɛ Gula, ka nyɛ Sɔŋda n-zaŋ ti a (nyini Adam bia), ka a mi nyɛ dab'so ŋun nyɛ zaɣ'biɛɣu n-ti Ma. A suhiri Ma ka N-tira, ka liriti a zaɣibiɛɣu ni filiŋ saha shɛli kam. Ka N (Mani Naawuni) zɔra vi, ka nyini bi zɔri Ma vi. Yaha! A nyɛla ŋun tamdi N yɛla, ka teeri ŋun pa Ma yɛla. Ka a lahi zɔri ninsalinima, ka mali yɛmbahinga ni Mani. Di gbunni n-nyɛ Naawuni ni yɛra: (Al-Kur'aani puuni): "Ka bɛ sɔɣiri ninsalinima (bɛ tuumbiɛri), ka ku tooi sɔɣi Naawuni. Ka zɔri bɛ tibdar'gibo, ka mali yɛmbahinga ni N (Mani Naawuni) sujee.
Suurili Din Pahi Anahi
Yaa nyini Adam bia! Di be ninvuɣu shɛba ban naɣisiri tuuba niŋbu puuni, ka di chɛ ka bɛ mali tiɛhiwaɣila. Ka niŋdi chiyaama kore, ka bi tumdi di tuma. Ka yɛri ʒirinima yɛltɔɣa. Ka lahi tumdi munafichinim' tuma. Yaha! Bɛ mi yi ti o shɛli, di di bi saɣiri o, bɛ yi lahi mɔŋ o shɛli, o ku niŋ suɣulo. Ka o lahi puhiri tuunviɛla tumbu, ka mi bi tumdi li, ka mɔŋdi zaɣibiɛɣu tumbu, o mi bi gbaai o maŋ' ka chɛ li. Ka bɔri ninvuɣu suma yɛla, o mi ka bi ni. Ka je munaafichinim' yɛla, ka mi be bɛ ni. Ka o yɛri o ni bɛ tumdi shɛli, ka tumdi bɛ ni bi puhi o shɛli. Ka bɔri ni bɛ paandi o alkawuli
Yaa nyini Adam bia! Dabsili palli n-kani naɣila timgbani tɔɣisira la yɛltɔɣa ka yɛra: Yaa nyini Adam bia! A chanila N (mani timgbani) zuɣu, a mi labbu shee nyɛla n puuni. Yaha! Ka a lara n zuɣu, ka sa yɛn kuhi n puuni. Ka a lahi niŋdi suhupiɛlli n zuɣu, ka sa yɛn niŋ suhusaɣingu n puuni. Yaha! Ka a tumdi taya n zuɣu, ka bɛ sa yɛn niŋ a azaaba n puuni. Ka a diri binkpar'si n yaaŋa zuɣu, ka zunzuya sa yɛn ŋuba n puuni.
Suurili Din Pahi Anu
Yaa nyini Adam bia! N-bi nam ya la pir'gapaa, N-bi chan ya la kpɛrigu zuɣu, N-mi bi nam ya mi ni N-zooi pahi N-pɔrilim puuni. N-mi bi bɔri ni yi yihi Ma ninsab'ga ni domin koŋkotali zuɣu, bee ka m-bo sɔŋsim yi sani zaŋ chaŋ yɛli shɛli din yɛn nyɛŋ Ma zuɣu. N-mi bi nam ya mi ni yi ʒi anfaani shɛli na ti ti Ma, bee ka yi taɣi Ma ka che chuuta shɛli. N-nam shiri nyɛla din tib'gi. Chɛli gba! N-nam ya mi ni yi jɛm Ma sahawaɣila. Ka lahi paɣi Ma pam, ka simsi N-nam asiba ni zaawuni. Yaha! Di yi di niŋ ka yi tuulinim-' mini bahigunim' mini yi sulinsi, ni yi dabba mini yi paɣaba, ni yi ninsalinim' mini alizinnima, ni ban pan ya binyɛra puuni, di yi di niŋ ka bɛ zaasa laɣim ni bɛ jɛm Ma (Mani Naawuni), lala ku tooi pahi shɛli N-nam puuni din ŋmani zabiɛlli. Di mi yi niŋ ka yi tuulinim' mini yi bahigunima, ni yi ban be biɛhigu ni, ni yi zaɣibihi mini yi niŋkura, ni yi bil'chinnim' mini yi sulinsi, ni yi dabba mini yi paɣaba, ni ban pan ya binyɛra puuni, di yi niŋ ka bɛ zaasa laɣim ni bɛ kpe N (Mani Naawuni) taali puuni, lala ku tooi booi shɛli N-nam puuni din ŋmani zabiɛlli. Binshɛɣu din kpaŋsiri yɛltɔɣa nyɛla Naawuni ni yɛli (Al- Kur'aani puuni): "Ninvuɣu so ŋun kpaŋ o maŋa, o maŋ zuɣu ka o niŋ, achiika! Naawuni nyɛla bundana ka chɛ binnamda.
Yaa nyini Adam bia! A ni kuli diri samli shɛm, lala ka a yɛn yo. A mi ni kuli tumdi shɛm, lala ka bɛ yɛn yo a, a mi ni biri shɛli, din ka yɛn che.
Suurili Din Pahi Ayobu
Yaa nyini Adam bia! Yaa yinim' ban zaŋ bɛ maŋ leei daba n-ti liɣiri! Mani (Naawuni) bi nam liɣiri tin ya naɣila yi zaŋ li di N daar'zichi, ka zaŋ li ye N sitira, ka zaŋ li niŋ N tuma kasi. Ka yi naan zaŋ N litaafi niŋ yi napona gbunni ka kpiɣi dunia ʒi zuɣusaa, ka yi duhi yi yiya zuɣusaa, ka siɣisi N yiya (jiŋli) timgbani ni, ka yi dihi yi yiya naɣachinsi, ka wurim N yiya. Ka yi mali yi yiya n-yihiri yi maŋ ninsab'ga ni, ka chɛ N yiya bahi. Yi pala ninvuɣi shɛba ban gahim. Yi mi pala bil'chinnima, yi mi pala ninvuɣi suma. Chɛli gba! Yi nyɛla dunia daba, ni ban laɣindi di buni. Yi kotomsi dunia puuni ŋmanila gbala shɛŋa bɛ ni dihi nachinsi, ka bɛ lihiri di nyaaŋa ka di viɛla, ka di puuni be. Tɔ! Lala ka yi viɛl'giri yi maŋsi n-zaŋ ti ninsalinima, ka yi lahi mali yi yur'lim wuhiri ba ni yi zilima din mal'sa, ni yi viɛlim din yi polo. Ka niŋdi Ma (Mani Naawuni) katiŋ' ni yi suhu shɛŋa din kuui, ka yi tuma lahi be.
Yaa nyini Adam bia! Di leei kamani fur'la shɛli din tam yili zuɣusaa, ka di neeri tiri ninsalinima, ka nyoori di maŋa, ka zimsim be di puuni.
Suurili Din Pahi ApƆi
Yaa nyini Adam bia! N ( Mani Naawuni) bi nam yala kpɛrigu zuɣu, N-mi bi chɛn ya pir'gapaa, N-mi pala ŋun tamdi yi tuuntumsa. Achiika! Yi ku nya Alizanda N sani naɣila yi niŋla suɣulo ni yi ni je shɛli N yɛdda bobu puuni. Yaha! Suɣulo n-zaŋ chaŋ N dolibu tin ya n-gari suɣulo zaŋ chaŋ N taali kpɛbu puuni. N-lahi pahi! Duniya chɛbu n-nyɛ tuŋ tin ya n-gari yi bo daliri ti yi maŋa. Yaha! Yi yi chɛ zualinsi dibu, dina n-nyɛ tuŋ n-zaŋ n-tin ya n-gari jahannama buɣum tulum. Dunia mi daazaaba n-nyɛ tuŋ n-zaŋ tin ya n-gari Chiyaama daazaaba. Achiika! Dunia daazaaba nyɛla din vuura ka ŋmaara. Chiyaama mi daazaaba pala din yɛn vuui, di mi bi ŋmaara.
Yaa nyini Adam bia! Yi zaɣiyino kam nyɛla ŋun bɔr'gi, naɣila N (Mani Naawuni) ni dol'si so. Yi mi zaɣiyino kam nyɛla ŋun biɛra, naɣila N-ni tibi so. Yaha! Yi zaɣiyino kam nyɛla ŋun bahi yoli, naɣila N-ni til'gi so. Yi zaɣiyino kam nyɛla namolana (faralana), naɣila N-ni ti so buni (ar'zichi). Yi mi zaɣiyino kam nyɛla ŋun tumdi zaɣibiɛɣu, naɣila N-ni gu ninvuɣu so. Dinzuɣu, miŋmi ya tuuba n-labi yi Duuma (Naawuni) sani, ka tuɣi ya yi daŋsi, di viiya yi daashiya n-ti ninvuɣu so yi daashiya ni ku liri o sani. Duuma jɛmdigu n-kani ni yɛlimaŋli naɣila ŋuna, ŋuna n-nyɛ Nyɛŋda (ŋun nyɛŋdi O daba), Yɛmgoliŋga lana.
Suurili Din Pahi Anii
Yaa nyini Adam bia! Di naridi ya binnamda, ka narimbu maa ti labi na yi sani. Yaa nyini Adam bia! Achiika! N (Mani Naawuni) zalila sagbana ni timgbani pɔhim puuni ni N yuya puuni shɛli, ka di pa ni di dalimla daantali shɛli. Din bɔ ŋɔ, yi suhuri ku zani tuhi wa'azunim' tuhuli din be N litaafi puuni?
Yaa nyini Adam bia! Yaa yinim' ninsalinima! Kamani bara (dorolana) ni ku tooi gu o maŋ ka chɛ kpibu shɛm. Yaha! Kamani kuɣuli ni ku tooi bal'gi kom ni shɛm, lala ka wa'azunim' ku tooi niŋ anfaani yi suhu shɛŋa din kuui maa ni.
Yaa nyini Adam bia! Achiika! Konyuri ku tooi gbaai yi zaɣiyino kam ka o nyuli, naɣila o nya li mi N (Mani Naawuni) sani. O mi ku tooi zo buɣum dabiɛm, o mi ku tooi zo Mani nambozobo Duuma daazaaba naɣila ni N nambozobo.
Yaa nyini Adam bihi! Wula ka yi diri shɛhira kadama yi nyɛla Naawuni daba, ka naan lahi kpɛri o taali ni? Yaha! Wula ka yi yɛri ni kpibu nyɛla yɛlimaŋli ka zaɣisiri li? Ka yi naan yɛri li yi zilima zuɣu, ka di ka yi suhuri ni, ka naan tɛhiri li tuŋ (soochi), ka di nyɛ yɛli timsili Naawuni sani.
KUNDU VIHIRA
Pubu:Lahabaya zaa
Gurugu
Salima
Gurugu salima n-nyɛ Tandum Yili
Di Shikuru
Gurugu Islamic Primary School
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu: Sagnerigu District Tinsi
Pubu:Africa Pubu:Ghana Pubu:Ghana tinsi Pubu:Northern Region Pubu:Tiŋa
Dubuque
Dubuque nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Providence
Providence  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Des Moines
Des Moines nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Pawtucket
Pawtucket  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Kusumbile
Kusumbile nyɛla binshɛli ninsalinima ni mali dihitabili ni o bɛni amaa ka bi nyari o ka ma li o n pahiri kalinli ni yɛltɔɣa ni.
South Kinston
South Kingston  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Kusumbile
Pubu:Kalinli
Saudi Arabia
Saudi Arabia nyɛla tiŋgbani karili din be Asia.
Munawara Ahmadiya E/A Primary School
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Anaago
Anaago (Yoruba person)
Kundivihira
Pubu:Balli
Sophia Oboshie Doku
Sophia Oboshie Doku nyɛla Ghana siyaayasa nira ŋuni n-daa nyɛ tuuli paɣa nyɛ jintɔra jinaduu din daa nyɛ tuuli Kwame Nkrumah ŋun daa di Ghana tuuli tiŋgbani zuɣulana tali la saha.
Rodez
Rodez nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Sophia Oboshie Doku
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Siyaasa niraba ban nyɛ paɣiba
Abdulai Mahamadu
Abdulai Mahamadu nyɛla Miɛŋ- lana. O daa ʒinila o ba gbaŋ saha shɛli Naawuni ni daa bɔhi Yaa Naa Mahamudu Abdulai IV zuɣu, ka daa lɛbi  Boliŋ-lana. O yuum-piya ni anahi ni ka o daa ʒini gbaŋ maa. O nyɛla bidib' tuuli o ba bihi ni. Bɛ daa dihi o la lala nam ŋɔ Alahari dali silimin goli March dabaata dali, yuuni 2019 (Sunday March 3, 2019). Yaa Naa n-daa nyɛ ŋun daa yɛli o kparigu ŋɔ Gbewaa yili. O daa chani la SDA Primary shikuru din be Tamale saha shɛli Naawuni ni daa bɔhi o ba zuɣu.
Saha ŋɔ Miɛŋlana malila paɣaba anahi ni bihi pia ni ayi.
O Piligu
O nyɛla Yaan-Naa Mahamadu IV bi'kpɛma. Yuuni 1974 ka bɛ dɔɣi o, ka o daa chaŋ SDA primary school din be Tamale. Yuun'pia ni anahi ni ka o lɛbi Boliŋ-lana bɛ ni daa zaŋ o ba sɔɣi katini duu.
O Ba
O ba n-daa nyɛ Yaan-Naa Mahamadu Abdulai IV. Bɛ daa dɔɣi o la silimiin-goli March, 1949 yuuni n-ti Naa Abdulai III (ŋmarigɔŋ). Naa Mahamadu daa chaŋla Gbewaa Secondary School din pa nyɛ Tamale Senior High School saha ŋɔ, o daa bela kariŋ zɔŋ duri ayi (SSS 2) ka o ba kpi.
O Ba Nam dibu
Naa Abdulai Mahamadu ba daa lɛbila o ba Naa Abdulai lll Gbaŋ-lana nti Dagbaŋ yuuni 1967. Yaan-Naa Mahamadu Abdulai IV daa ʒini la Yani gbana zuɣu silimiin-goli September biɛɣu pia ni ata, yuuni 1969. O nyɛla Ndan Yaa Naa
"kuli noli din vɛila, ni laɣim nyuriba" "Daripaɣ'bi' mankaanu" "ŋun yaaŋa yɛlimma ku kpabi Mankaanu" "Chi ku bi ka lahi niŋ wurugu" "Buɣim datei baɣa ni gɔyuunsilan' ni".
O Nam dibu saha, Dagbaŋ daa niŋ abaraka ni taɣiri suŋ o tuuli yuma anu nam ni. O daa nyɛla Council of State puuni yino silimiin-goli September yuuni 1969 Ghana. Di nyaaŋa o daa lɛbi Nanima jinaduu zuɣulana Tudu yaɣili ( President of Northern Regional House of Chiefs) silimiin-goli May, yuuni 1970.
Taarihi wuhiya, ni di daa ŋmanila din diɛma ka o dimnima yiɣisi zani ni bɛ yihi o Nam ni, n ŋmari gbana n-tiri Gɔbnanti ni o yihi o. Bɛla bɛla ka nyaan yibo mini noli naabu kpaŋsi. Silimiin-goli April biɛɣu pishi ni ata dali, yuuni 1974, ka lahabali wuligi gili Dagbaŋ zaa ni bi yihi Yaan-Naa Mahamadu Abdulai IV Nam ni ka di pala kali soli zuɣu, amaa Acheampong Gɔmnanti yaa.
O Ba kpibu
Silimiin-goli October biɛɣu pia ni anu dali, yuuni 1988, ka kom bori, Naa Mahamadu Abdulai IV daa zaŋ o nuu dihi buɣatiŋa. Silimiin-goli October biɛɣu pia ni ayopɔin dali yuuni 1988 ka bɛ daa simsi o Katini.
O paɣiba
Naa Mahamadu Abdulai IV daa mali la paɣiba pia ni anu. Bɛ yuya n-nyɛ;
Tiverton
Tiverton  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Abdulai Mahamadu
O Ba bihi
Yaan-Naa Mahamadu Abdulai IV daa ŋmaligi mi ka che bihi pia ni anahi. Bɛ yuya n-doya ŋɔ;
Asibaasi Suurili
Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni bɔri taɣibu ka chɛ bin’bɛɣu kam shɛm, ni ŋun kam zabiri nyubɛɣu nabɛri.
Abdulai Mahamadu
O Nam dibu
Bɛ daa dihi o mi Miɛŋlana silimin goli March dabaata yuuni 2019. Ka di nyɛla Naa Gariba II n-dihi o li.
Asibaasi Suurili
Kundivihira
Pubu:Alikuraan
Abdulai Mahamadu
O HaƷi Niŋbu
Miɛŋlan' Mahamaru Abdulai daa niŋ la haʒi yuuni 2019. Bɛ daa kulimina ka Covid-19 doro maa yiɣisi.
Miɛŋ Nanima ban di Yɛni
Miɛŋ nanima ban di Yɛni zaŋ gbaai 1938 hali ni zuŋɔ n-nyɛ:
O daŋ
" Nantoo che biɛm ka muha gari kɔbiga", "balim balim, kɔligu ku chei yom", "Ninvuɣ'yino ku bahi mɔni", "Ninvuɣ'yino mi ku pa tantani"
"Kambɔŋ dapuli zaɣisi kambɔŋ ʒibu, ka dabala ʒiri kambɔŋ bɔbili", "Gbungburima laɣim kɔbiga ku luhi ŋandaa", "Tiyɔɣu galim ʒiɛrigu, ʒiɛrigu biɛm zuɣu"
"Pakurugu bia", "Tampima dundɔŋ ku zo saa", "Zahim taala kuliga, ka chinchɛnsi wolim je", "o daa zaŋla o mayili m-puhiri jiŋli, ka naanyi zaŋ o ba yili n-di Nam"
Saint-Ouen-I'Aumône
Saint-Ouen-I'Aumône nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Abdulai Mahamadu
O daŋ
"Zagbaŋ Sanatu bia", "Ʒiri doori baŋa, yɛlimaŋli lan' bini ", "Jɛrigu yɛli ni di yɛn niŋ, di yɛn niŋ ka nyin kpe ya?"
Saint-Ouen-I'Aumône
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Abdulai Mahamadu
O daŋ
"Zambalan' dim kurugu, ka o nyina kabi niŋ kurugu ni", "Suɣulo bin din gbamda ku kpalim soli", "Kom dirila Saalan bia", "Satim mi ku nyuui kuliga", "Piɛri kɔbiga siɣiri kuliga, ka yu'bil kari kari na n-ti deei nasara".
"Saa paɣa bia - Alizini", "Bɛ daa yi boli o tiŋa, o saɣirila saa zuɣu, ka bɛ ti boli o saa zuɣu ka o saɣi tiŋa" "Ninsalinim di bɔri Naawuni nyabu, bɛ mi kutooi"
"kuli noli din vɛila, ni laɣim nyuriba" "Daripaɣ'bi' mankaanu" "ŋun yaaŋa yɛlimma ku kpabi Mankaanu " "Chi ku bi ka lahi niŋ wurugu " " Buɣim datei baɣa ni goyuunsilan ni"
" Binchɛra so gali". Shɛli di kani n-diri Naa. Amaa o saha n daa paai. Naawuni malimi tiŋ' ka Naa dɔni.
O kpibu
Naa Abdulai Mahamadu daa kpila Alaaba, Silimiin-goli August biɛɣu pia ni ayopɔin, yuuni 2022.
Korle-Bu Ashibiti din be Ankara din daa niŋ ka o nyɛ yuun pihinu ni ayi ka la. Ka bɛ daa zaŋ o kuna n-ti sɔɣi Saambu dindali maa yuŋ.
O gbaŋ ʒilibu
Bɛ daa ʒilila Naa Abdulai Mahamadu gbaŋ Alizumma, silimiin-goli August biɛɣu pishi ni ayɔbu, yuuni 2022. O bi kpɛma n-nyɛ Alaasan Abdulai. ŊunI daa ʒini O ba gbaŋ Saambu tiŋgbanni.
Kundivihira
Pubu:Doo Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nanima Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni
OLA Primary School
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Savelugu west circuit, shikuru ŋɔ pahila savulugu yaɣili shikuriti puuni.
Warwick
Warwick  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Ninsalinim' Suurili
Ninsalinim' Suurili (Al-Naas ٱلنَّاس) nyɛla Alikuraani surili din pahiri 114. Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni bɔri taɣibu ka chɛ ninsala bee alizin’ shintaŋ shɛm.
Kundivihira
Pubu:Alikuraan Pubu:Lahabaya zaa
Kumbungu-Zoolanyili
Kumbungu-Zoolanyili nyɛla tiŋ' shɛli din be Northern Region Ghana ka be Kumbungu district yaɣili. Bɛ nyɛla Dagbamba ka bɛ zinli zuɣu yɛltɔɣa nyɛ Dagbani. Lala tiŋ' ŋɔ nima tooi zoola pukpariba pam.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu: Kumbungu Municipal Tinsi
Pubu:Kumbungu District Tinsi Pubu:Kumbungu District Pubu:Lahabaya zaa
Estherville
Estherville nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Fort Dodge
Fort Dodge nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Grinnel
Grinnel nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Isaac Kwame Asiamah
Issac Kwame Asiamah (bɛ dɔɣi o la silimin gɔli December 24, 1975). O nyɛla Ghana siyaasa nira. O nyɛla jintɔra nti Atwima Mponua piibupiibu yaɣili. O nyɛla jintɔra nti lala yaɣili ŋɔ tum jinaduu din pahiri anahi, anu, ayobu, ayopɔin ni anii.
O nyɛla New Patriotic Party puuni yino, zaŋ gbaai Silimin-gɔli February yuuni 2017 hali ni silimiin-gɔli January yuuni 2021, o daa nyɛla Minista nti bipɔla mini diɛma ni yiɣi jɛm ( Youth and Sports).
Tuma
Asiamah nyɛla ŋun mali tuun bobugu hankali, di ni nya o daa lee Policy Analyst zaŋ n-ti New Patriotic Party tuma duu din be Accra. Ŋuni n daa lahi nya Ghana nanchinba gbaŋ ŋmara zaŋ n-ti New Patriotic Party.
Siyaasa tuma
Asiamah kpɛ Ghana siyaasa tali saha waɣ'la di ni daa niŋ ka o di Atwima Mponua constituency piibu piibu zaŋ n-ti NPP yuuni 2005. O ni daa di kuɣu ŋɔ, o daa nyɛla yuun pihita yini ka, Ghana jintɔri polli Ghana siyaasa tali ni. Ŋun na gbubi lala zaashee ŋɔ, Ghana jintɔri polli n nya Francisca Oteng-Mensah, yuuni 2016 bɛ ni daa piigi so ka o nya yuun pishi ni ata.
Minister of youth and Sports
Silimin gɔli January 2017, tiŋgbani zuɣulana Nana Akuffo-Addo daa piigi o n-lee minisita zaŋ n-ti Youth and Sports ministry, Ghana. Bɛ daa puhi o kpaŋmi o maŋa ka o zooi diɛma ni yiŋjam tuma mini bihi ban be di ni. Tiŋgbani zuɣulana daa kpam o jandi ni o kpaŋmi o maŋa ka o bo soya n mɛ dɛma ni yiŋjam duri ka di yooi soli n tooi kohi Ghana bihi ban be diɛma ni yiɣijam ti tiŋduya.
Paliamentary vettings
Tuma kpuɣibu Komitii din be jina duu daa vihi Asiamah silimin gɔli February 7, 2017. Vihigu ŋɔ ni, o daa yɛli o ni mali hankali shɛli ni o zaŋ pahi ka di kpaŋsi diɛma ni yiɣijam Ghana. So chibigi shɛli o ni daa mali niya ni o zaŋ sɔŋsi dɛma ni yiɣijam yaɣali ŋɔ daa nyɛla nɛɛsim ni aadalichi din yan be Ghana bɔli ŋmɛriba goɣu ŋɔ ni zaŋ.chaŋ boli ŋmɛriba maa yori din nya bɛ di ni.
Swearing in
Tiŋgbani zuɣulana Akuffo-Addo daa po minisita-nima pia shɛba jina duu ni daa zaŋti la pɔri silimin gɔli February 10, 2017. Asiamah daa pahila minisita-nima pia ban daa deei bɛ minisita tali shɛhirili gbanna ka di wuhi ni bɛ piligim tuma.
Piibupiibu
Asiamah daa nyɛla bɛ ni piigi jintɔri zaŋ n-ti Atwima Mponua constituency, di be Ashanti Region, Ghana tuuli yuuni 2004 Ghana piibu piibu ni. O daa di ka zaya n ti New Patriotic Party. O yaɣali ŋɔ daa pahili jintɔri kuŋusi pihita ni ayɔbu puuni din daa di n ti New Patriotic Party kuɣusi pihinahi yini ka puuni Ashanti Region. New Patriotic Party daa dila kuɣusi kobigi ni pishi ni anii kuɣusi kobishii ni pihita (230) ni. O daa diya gbaŋ tuhipihita ni pia ni ayi (30,012) gbaŋ tuhipihinahi ni nahi ni kobishii ni pia ni ayopɔin 44,217) puuni ka di yiɣisi vaabu 67.9% kobigi puuni.  O daa dila John Macitse Oduro H. ŋun daa nya National Democratic Congress jintɔri bori a mini Stephen Osei Bossman ŋun daa nya Convention People’s Party jintɔri bori a.  National Democratic Party jintɔri bori ŋɔ daa nya kobigi puuni vaabu 30.5% ka Convention People’s Party jintɔri bori mi gba nya kobigi puuni vaabu 1.7%.
Yuuni 2008, o daa lahi di jintɔri tali zaŋ nti New Patriotic Party lala yaɣali ŋɔ yaɣa. O kuɣu daa pahili kuɣusi pihinahi yini ka puuni kuɣusi pihinlta ni anahi shɛli din di n ti New Patriotic Party, Ashanti Region. New Patriotic Party ŋɔ daa di kuɣusi bela din daa yiɣisi kuɣusi kobigi ni awai kuɣusi kobishii ni pihita puuni. O daa diya ni gbaŋ puuni tuhipishi ni anu ni kobisita ni pihinu (25,350) gbaŋ tuhipihinahi ni anahi ni kobisiwai ni pihinahi ni anii (44,948) puuni ka di yiɣisi vaabu 56.4% kobigi puuni. O daa dila Amoah Sarpong ŋun daa nya  People’s National Convention jintɔri bori a, Ali Yeboah ŋun daa nya National Democratic Congress jintɔri bori a, Kofi Takyi ŋun daa nya Democratic People’s Party jintɔri bori a, Appiahhene Peter ŋun daa nya Convention People’s Party jintɔri bori mini Raphael Baffour Awuah ŋun daa nya za n gama jintɔri bori a.  Ŋɔ daa yiɣisi la vaabu  0.68% kobigi puuni, vaabu 32.01% kobigi puuni, vaabu 0.42% kobigi puuni, vaabu  1.12% kobigi puuni mini vaabu 9.37% kobigi puuni bɛ n kuli pɛi n doya shɛm maa.
Yuuni 2012, o daa dila piibu piibu zaŋ n-ti New Patriotic Party lala yaɣali ŋɔ yaɣa. Bɛ daa piigi o ni gbaŋ tuhipihinu ni awai ni kobisita (59,300) ka di yiɣisi vaabu 57.27% kobigi puuni. Bɛ daa piigi o ka chɛla Kwaku Agyemang-Mensah ŋun daa nyɛ National Democratic Congress jintɔri bori a, mini Frank Tachie Mensah ŋun daa nya  Convention People’s Party jintɔri bori a.  Ŋɔ daa yiɣisi la vaabu 41.94% kobigi puuni ni vaabu  0.79% kobigi puuni zaŋ nti bɛ zaa. Bɛ daa labi piigi o nlee jintɔri a yuuni 2016 mini 2020 piibu piibu ni ka o lee ŋun pahi 7th mini 8th Parliament of the Fourth Republic of Ghana.
Maŋ biɛhigu
Asiamah nyɛla ŋun niŋ amiliya ka dɔɣi bihi ata. O nyɛla dolo dolo nira ka chani Anglican Church, Ghana.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Jintɔra Pubu:8th Parliament of the 4th Republic of Ghana
Asalaati
Asalaati (Salah)
Kundivihira
Pubu:Musulunsi
Ghana
Gaana (Ghana Tinzuɣu), nyɛla tingban' shɛli din be Africa wulinluhili polo, ka di do teekunima ayi shɛŋa bɛ ni boli “Gulf of Guinea” mini “Atlantic Ocean (teeku mɔɣili)” yaɣili la. Tingbani ŋɔ yi zahim, di galisim nyɛla 238,535 km2 (92,099 sq m). Zaŋ kpa Ghana wulinluhili n-nyɛ Ivory Coast tiŋgbani, Burkina Faso bela Ghana nuzaa zuɣu,Togo zaŋ kpa di wulimpuhili polo "Gulf of Guinea" mini "Atlantic Ocean (teeku mɔɣili) mi zaŋ kpa di nudirigu polo. Soninke sili puni "Ghana" gbunni nyɛla "Sapashin' Naa".
Piligu
Tingbani shɛli din daa tuui be "Ghana" tiŋgbani ŋɔ puuni ʒemani piniyini la saha n-daa nyɛ Bono tingbani. Yuun' kɔbisi nyaaŋa, ka tingban' timsa kamani Dagbaŋ mini Kambɔnsi (Ashanti ) tiŋgbana gba daa yina pahi. Zaŋ chaŋ yuun' kɔbisinahi nyaanga, Portugal n-ti pahi Silimiin' tiŋ' shɛŋa dabam niriba daa nyɛla ban daa kpaɣintiri lala gbansabila yaɣili ŋɔ zuɣu ni bɛ niŋdi daabiligu di ni. Lala n-daa kuli nyɛ li hali ni yuun' kɔbisinu nyaaŋa ka Britain Silimiinsi daa ti to n-di n-fa yaɣili maa fukumsi. Yuun' kɔbiga sunsuuni, yaɣa anahi; Gold Coast, Kambɔŋ Tiŋa polo, Tudu Yaɣa, n-ti pahi British Togoland daa nyɛla yaɣi kɔŋkɔba shɛŋa ŋan daa be Britain Silimiinsi sulinsi ni. Lala yaɣa ŋɔ daa nyɛla ban daa ti laɣim taba n-lee tinzuɣu m-pahi "Common Wealth" tinzuɣiri ni n-za di gama zuɣu, Silimiin' goli March dabaayɔbu dali yuuni 1957.
Ghana daadam biɛligu kalinli nyɛla bɛ ni buɣisi shɛli ka di paai miliyɔŋ pihita ni yini, ni tusa ayopɔin ni ayi ni kɔbisi wɔi ni pihinahi (31,072,940). Addiini mini zuliya gbaliŋ m-be Ghana tingbani ŋɔ ni. Zuliya kpana ŋan be Ghana puuni ni yɛri bali shɛŋa n-nyɛ: Dagbanli, Kambɔnsili, Guan, Aligbehili, Ankarasili, Zabaɣisili, Walsili, Farifarisili, Gbengbehili ni Nzemasili ka Silimiinsili lee nyɛ Gɔmnanti ni saɣi ti shɛli ni di tɔɣisiri li tuma duri mini shikuruti ni.
Ghana salo puuni, kɔbiga puuni vaabu pisopɔin ni yini ni pɔnchi ayi(71.2%) nyɛla Dolodolo Yisa nyaandoliba. Ban kpalim mi nyɛla Musulimnima ka bɛ mi nyɛ kobiga puuni vaabu pinaayopɔin ni pɔnchi ayɔbu(17.6%), ka buɣ'jamdiba mini ban kpalim la vaa pia ni yini(11%).
Koblimahagu Sobriya E/A Primary School
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Ghana
Piligu
Ghana nyɛla tingbani shɛli din nyɛ demokiratiya tingbani. Di tiŋgbani zuɣulana n-nyɛ di toondana. Africa gbansabila tingbana puuni, Ghana n-daa nyɛ tiŋ' shɛli din daa tuui deei di maŋsulinsi Silimiinsi sani. Ghana tingbani toon' tibo la chɛmi ka di nyɛ tiŋgbani shɛli din mali yaa ni jilima pam West Africa tingbana ni. Ghana bela tiŋ' duya laɣinsi kamani Non-Aligned Movement, African Union, Economic Community of West African States (ECOWAS) , Group of 24 (G24) n-ti pahi "Commonwealth of Nations".
Nyabli
Ghana bachi maa gbunni nyɛla Sapashinna-Naa. Kurumbunni nanima  wuhiya ni Ghana daa bɛla Africa wulinluhili polo.
Vihigu wuhiya ni Ghana daa na ka din yi pa be shɛli ŋɔ amaa ka daa bela tudu polo ŋɔ hali n-ti gbaai tiŋ' shɛli bɛ ni booni Guinea la. Ghana Salima galisim daa ku ŋmanila tankpaɣu ni ku be ti ʒilɛli ni shɛm maa, lala maa zuɣu,  Laribaawanima ban daa dɔli Sahara bopiɛligu maa n-niŋdi daabilim daa pali la yuli m-booni li Gold Coast.
Kurumbuni zuliyanima
Ghana daa bela tiŋgban' shɛŋa niriba nini ni daa tiɣi pam Bilad el-Sudan ni, andunia yuun tusawei. Vihigu wuhiya ni kurumbuna saha, Ghana daa pun beni mi. Ni Dagbamba n-daa su tudu polo maa ka Kambɔnsi mini bɛ ma bihi daa be Ghana sunsuuni ni di nyɔŋ ni.
Abdul Rahman Baba
thumb thumb Abdul Rahman Baba bee sokam ni mi so Baba Rahman ŋun nyɛ Ghana bolli ŋmɛriba puuni yino.
O nyɛla Chelsea bol' ŋmɛr' si bɛ ni zaŋ paŋ Reading. Nuzaa polo ka o ŋmɛra.
Ghana
Tiŋzuɣu
Aŋkara (Accra) n-nye Ghana tinzuɣu.
Abdul Rahman Baba
Bolli ŋmɛbu piligu
Baba Rahman nyɛla ŋun pili o bol' ŋmɛbo Dream FC. O lahi ŋme n-ti Asante Kototo Ghana.
Ghana
Maŋsulinsi deebu
Silimiingɔoi March dabaayɔbu dali, yuuni 1957 Gold coast (din yuli pa booni Ghana la) daa deela bɛ maŋsulinsi gbampiɛla nuuni. Ghana daa leela tingbani shɛli din pahi tinzuɣuri shɛŋa gbampiɛla ni daa mi n-su laɣiŋnu shɛli bɛ ni boli Commonwealth of Nations la, ka  Dr. Kwame Nkrumah daa gari tooni n-lee tiŋgbanizuɣulana n-daa yihi Ghana yuli palo ni ka dunia zaa baŋ di yɛla.
Abdul Rahman Baba
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:E-Class Pubu:Doo Pubu:Africa Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Dagbamba Pubu:Dagbanli Pubu:Ghana
Ghana
Maŋsulinsi deebu
Ghana n-daa nyɛ tuuli gbansabila tiŋgbani shɛli ban daa deei bɛ maŋsulinsi gbampiɛla nuuni. Pɔi ka gbampiɛla daa ti deei Ghana n-su, Ghana daa nyɛla tiŋgbani shɛli din daa pun mali zuliya kara kamani Zabaɣisi (Gonja) mini Dagbamba ka bɛ be Ghana tudu yaɣili polo, Kambɔnsi (Ashanti),  Fantinima zaa daa malila tiŋgbana nti pahi ni tiŋ' shɛŋa din miri Teeku.
Torcy
Torcy nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Ghana
Shikuriti
Ghana shikuru baŋsim so' chibsi pula buta zuɣu, ŋanima n-nyɛ Basic Education, Secondary cycle, ni Tertiary. Basic Education yaɣli ŋɔ niŋdila yuun' pia ni yini (di gbaala bihi ban nyɛ yuma anahi hali ni yuun' pia ni anu). Basic Education pubu ŋɔ gba yaɣa n-nyɛ kindergarten (yuma ayi), Primary school (pula buyi ka di zaa niŋdi yuma ata ata) ni Junior High (yuma ata). Junior High School ŋɔ bahigu mali zahimbu shɛli bɛ ni booni Basic Education Certificate Examination. Bia yi naagi BECE ŋɔ ka o gbana viɛla, o ni tuɣi o bɔhimbu Secondary cycle. To, bia mali piibu zaŋ chaŋ shikuru yaɣa ayi dini nyɛ Vocational Education (nuuni tuumbaŋsim) bee General education (baŋsim bɔbigu yaɣili din pa nuuni baŋsim). Senior high shikuru niŋdila yuma ata ka mali dahimbu shɛli bɛ ni booni West African School Certificate Examination (WASCE), ka di nyɛ di ni tu ni shikurubila mali di shɛhira dini viɛla ka naan yi tooi chaŋ nti niŋ University nti tuɣi o bohimbu.
Kaya
Ghana kaya nyɛla balibu din laɣim bɔhimbu mini dihi tabili Ghana zuliya balibu pam. Yuuni 2010 Ghana salo kalinli lahibali wuhiya ni zuliya shɛli ban galisi n-nyɛ Kambonsi ka bɛ vaabu yiɣisi pihinahi ni ayopɔi ni pɔnchi ata (47.3), Dagbamba vaabu piiya ni ayɔbu ni pɔnchi ayobu(16.6), Aligbenima vaabu piiya ni ata ni pɔnchi awoi (13.9),Aŋunanima vaabu apoin ni pɔnchi anahi (7.4), Gurimanima yiɣisi vaabu bunu ni pɔnchi ayopɔin (5.7) nti pahi Guan zuliya ka bɛ mi yiɣisi vaabu buta ni pɔnchi ayopɔin (3.7).
Gbala nima
... (This will be overwritten by ListeriaBot) ...
Kundivihira
Pubu:C-Class * Pubu:West Africa Pubu:Lahabaya zaa
Westerly
Westerly  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Tale
Tale nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Gundɔɣu piligu
E-Class 20px
Naa Gbewaa pakpaŋ Fatɛɣu m-pili Gundɔɣu. Naa Gbewaa bi' kpɛma n-daa nyɛ Zirili tɔ amaa ka Fɔɣu ma daa lee nyɛ Naa Gbewaa paɣ’ yura. Ni o ni daa ti saɣi kpibu, ka o daa che ka bɛ boli Fɔɣu ma na ka o ti yɛli ni o yi kani naai ban che ka Fɔɣu ʒini nam gbana maa zuɣu. Ni Fɔɣu ma mi daa malila tɛhigu zaŋ chaŋ o taba bihi polo. Lala ŋɔ zuɣu, ka bɛ daa boli Zirili ma na ka o ti wum ashili maa ka daa zaŋ li yɛli Zirili. Zirili ni wum lala, ka o daa gbi biliga n-zaŋ gbana pa di zuɣu ka che ka bɛ boli Fɔɣu. O ni daa paai na, ka Zirili yɛli o ni o ʒinima gbana maa zuɣu dama o ba yɛn dihi o la nam. Ka Fɔɣu daa ʒini gbana maa zuɣu ka di vurigi o niŋ biligi maa ni ka o daa chɛ ka bɛ kpaai datula n wabi o di puuni hali ka o ti kpi.
Naa Gbewaa ni wum lala ka o daa zaŋ o nu' kpahi tiŋa ka di bɔɣi buyi ka o daa kpe. Dini ka Dagbamba yɛligu, "ka o zaŋ o nuhi dihi buɣa tiŋa" pili. . Dina n-daa nyɛ bɛ zaŋ Fɔɣu tuzopaɣa ʒili Yani gbana zuɣu. Zirili ni wum lala ka o daa varisi Fatɛɣu ka o guui ti ŋuni gunyɔɣu ni ka che gbana maa ka o daa ʒini. Zirili ni daa ʒini Yani gbana zuɣu naai, ka o daa zaŋ Gundɔɣu ti Fatɛɣu. Di saha ka Gundɔɣu daa pili.
Sulemana (2008:20-22) wuhiya ni Tolon pilila Naa Shitɔbu zaŋ gbaai Naa Nyaɣisi zamani. O yɛliya ni Naa Shitɔbu n-daa tiɣisi o bia Nyaɣisi ka o nini ti tiɣi o tiɣisibu maa ni ka dahinshɛli ka Shitɔbu daa ti sɔɣi n-yɛli o bia Nyaɣisi ni o chama nti suhi tɔbu kpamba sani. Nyaɣisi daa bi niŋ zinchili dama o daa paai kpamba ka bɛ zaŋ o n-kpe nti puhi Naa Shitɔbu ka yɛli o ni bɛ zaŋ la o bia Nyaɣisi na ni bɛ ti suhi tɔbu n-ti o. Sulemana yɛliya ni Naa Shitɔbu daa lahi vaami n-lɛbi ni o je, ni o ku saɣi ka bɛ zaŋ o bia Nyaɣisi m-puhi kubu. O wuhiya ni kpamba naba ayi nayili ka Shitɔbu zaɣisi. Din daa pahiri ata ni ka o daa ti saɣi. Sulemana lahi yɛli ni tɔbu ŋɔ chandi ni, Zanduu’ naa gba daa maali o bidibiga ka o tiɣisi o viɛnyɛla. O yɛliya ni saha shɛli Nyaɣisi shili ni daa bi, Zanduu’ naa daa zaŋla o bidibiga ŋɔ n-tɔlim o. Lala Zanduu’ naa bia ŋɔ daa bi yaɣi lala ka o tuma lee zooi. Tobu ŋɔ ni, o pahiya ni Nyaɣisi mini Zanduu’ naa bia ŋɔ daa tuhimi hali nti paai Baɣili n-daa kpalim n-ʒini. Sulemana wuhiya ni tɔbu ŋɔ daliri nti zali Tolon zuŋɔ ŋɔ dama naa Nyaɣisi daa zaŋ o wulaanyili n-ti Zanduu’ naa bia Talindigu. Dina n-leei Tolon zuŋɔ ŋɔ. Dina n-lahi wuhiri daliri shɛli din che ka Tolon’ naa ti nyɛ Yaan’ Naa wulana.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Dagbaŋ pubu:lahabaya zaa
Kukuo AME Zion Primary School, Wurishe Kukuo
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Indianola
Indianola nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Abu Bakr
Abu Bakr Abdullah ibn Uthman Abi Quhafa (573 CE - 23 August 634 CE) daa nyɛla diɛmba n-zaŋ ti Anabi Muhammad (S.A.W.), o nyɛla ŋun gbaai o bia Aish n-zaŋ ti Anabi ka Anabi zaŋ o lee o paɣa. Abu Bakr ndaa lahi nyɛ tuuli ninvuɣi so ŋun dee Musulinsi ka ka Anabi yiŋa dundɔŋ puuni. Anabi Muhammad (S.A.W) kalinsi nyaaŋa ŋuna n-nyɛ tuuli bɛ ni pii so Musulinsi toondana, ka o be Dunia Musulinnima zaa tooni n-gbubi Musulinsi ka sokam dɔla. Niriba pam daa tooi mi o mi ni yu' shɛli din gahim, Al-Siddiq.
Abu Bakr daa leela ninvuɣu Shɛba ban dee adiini Musulinsi tuuli la puuni yini ka daa sɔŋ pam ni o daariziki zaŋ chaŋ Anabi Muhammad tuma palo. O daa pahila Anabi sohibe nima bandaa miri o pam la puuni, ka daa nyɛ ŋun dɔli o niŋ hijira kuli Medina, ka daa lahi be tɔbu shɛŋa puuni zaa Anabi ni daa chaŋ, din gbaai Badr tobu ni Uhud tobu zaa. Di yi yɛn dɔli Anabi Muhammad ni daa kani yuuni 632 maa, Abu Bakr daa deela Musulinsi toondan tali n-daa lee tuuli Anabi Muhammad gbaŋlana. O ni daa nyɛ toondana saha shɛli maa, o daa tooi tuhiri nyaŋdi ninvuɣu yɔlim, zaa ni daa mi shɛli Ridda tobiri la, lala ŋɔ zuɣu ka o daa tooi kpaŋsi ka yaligi Musulinsi zalisi gili Musulin-tiŋgbana zaa din be Laribu tiŋgbani sulinsi puuni. Abu Bakr daa gbubila Musulinsi toondantali ŋɔ yuma ayi, chira ayi ni biɛɣu pia ni anahi, ka daa ti gbaai doro n-kani o barigu maa ni.
O zuliya mini O yuya
Abu Bakr yuli zaɣimuni daa nyɛla Abdullah ibn Abi Quhafa ibn Amir ibn Amr ibn Ka'b ibn Sa'd ibn Taym ibn Murrah ibn Ka'b ibn Lu'ayy ibn Ghalib ibn Fihr.
Laribu zinli zuɣu Abd Allah gbunni nyɛla "Naawuni dabili". tuuli yu' bɔlisi puuni  zaɣiyini din daa niŋ ka o deei Musulisi n-daa nyɛ Ateeq, ka di gbuuni nyɛ "Ŋun tiligi". Ka Anabi gba daa lahi kpaŋsi lala yuli ŋɔ din daa niŋ ka o daa yɛli ni Abu Bakr nyɛla "Ateeq". Anabi Muhammad (S.A.W) daa lahi booni o la Al-Saddiq ka di gbuuni nyɛ "Yɛlimaŋ' yɛra" din daa niŋ ka Abu Bakr daa dihi o tabili o ni daa chaŋ o yuŋ chandila (Isra mini Mi'raj) ka kuna, ka niriba pam daa bi saɣi ti li ka Ali daa kpaŋsi lala yuli maa saha kam pam. O lahi nyɛla bɛ ni yɛli ni bɛ bɔli so Kurani puuni ni "ŋun pahi ayi niriba ayi zolɔŋ ni" din tiriti wuhiri yɛli shɛli din daa niŋ hijra (Anabi Madina kundi) la puuni, din daa niŋ ka o mini Anabi Muhammad sɔɣi Thawr zolɔŋ la ni, bɛ ni daa tim niriba ka bɛ yi Maka na ka daa bɔri bɛ shee la.
Pilli lahibali
Abu Bakr daa nyɛla bɛ ni dɔɣi so niŋ ariziki daŋ puuni din yuli booni Banu Taym, Makka tiŋgban ni, yuuni 573 CE. Bɛ zuliya maa daa yila Kuranshawa nima zuliya puuni na. O ba yuli ndaa booni Uthman Laqab Abu Quhafa, ka o ma mi yuli booni Salma bint Sakhar ka bɛ daa ti o yuli lahi booni o Laqab Umm ul-Khair. O bilim ni, o daa kuli bela o biɛhigu kamani Laribaawa bihi ni daa yi be shɛm lala saha maa m-be Bedouins ban daa booni bɛ maŋa Ahl-i-Ba'eer Ban su laakum nima), ka daa kpuri laakum nima zaashɛhi zaashɛhi pam. O yuma tuuli puuni o daa nyɛla piɛ' kpara ni bu' gula ka o yurilim ni laakum nima zuɣu daa chɛ ka bɛ pa o yupaa n-booni o "Kunya" Abu Bakr (Laakumbil' ba). Kamani bi' shɛba ban daa yi Maka ariziki zuliya puuni na, Abu Bakr daa nyɛla baŋda ka daa lahi mali baŋsim ni  zaɣa pam zaŋ kpa poetry polo. O daa yi tooi chani yuuni yuuni karimbu puuni din daa niŋdi Ukaz la, ka daa pahiri poetical symposia nima ni. O daa mali gbaabu pam ka daa lahi mali baŋsim zaŋ kpa Laribaawa zuliya nima taarihi puuni, bɛ lahibaya ni bɛ siyaasa polo. Lahibali dɔya wuhi ka dama o ni daa nyɛ bia o ba daa ʒi o mi chaŋ kaɣaba puuni, n-daa ti yɛli o ni o jam buɣa maa. O ba daa che o mi ka ŋmaligi ni o nya binkɔhi' shɛba kaa daa che Abu Bakr zali ni o kɔnko. O ni daa yɛri buɣa maa ka o ti yɛli "n duuma, m bɔrila binyari viɛlli; tim ma li." Ka buɣili maa daa kuli bi dam gba. Ka o labi taɣi buɣi' shɛli n-yɛli o "n duuma tim ma bindiri nyaɣisili. A bi nya kum mali ma pam." Ka buɣili maa kuli zaya chichi.Ka di daa nyɔni Abu Bakr nyee o ni daa bi garigi o maa zuɣu. O daa kpuɣila kuɣili, ka yɛli buɣili maa, punpɔŋɔ n gbubi la kuɣili, a yi nyɛla wuni ka ni tooi taɣi a maŋa nyin taɣima." Abu Bakr daa zaŋla kuɣili  maa labi wurim buɣili maa ka daa yi kaɣaba maa puuni. Ŋɔ maa zuɣu, di wuhirimi ka dama hali Abu Bakr daa na bi mi Musulinsi maa zaa yɔli o daa nyɛla ŋun bɛ saɣi ti buɣuli di zuɣu o daa na ʒin jɛm li. O mi daa naʒin nyu dam.
Gingaani-Yizehi
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu: Kumbungu Municipal Tinsi
Pubu:Kumbungu District Tinsi Pubu:Kumbungu District Pubu:Lahabaya zaa
Kpulinyin
Kpulinyin nyɛla tiŋ' shɛli din be Northern Region Ghana ka be Kumbungu district yaɣili. Bɛ nyɛla Dagbamba ka bɛ zinli zuɣu yɛltɔɣa nyɛ Dagbani. Lala tiŋ' ŋɔ nima tooi zoola pukpariba pam.
Kundivihira
Pubu:Kumbungu District Tinsi Pubu:Kumbungu District Pubu:Lahabaya zaa
Wickford
Wickford nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Aʒi
Aʒi (Hajj) - Naawuni duu kaabu din niŋ talahi ti musulinima ban mali di yiko. Aʒi nyɛla musulinima ban mali yiko ni chani Makka yuuni kam nti niŋdi li. Kaaba gilibu beni, ni binshɛŋa din kuli za talahi ni lala musulinima niŋ pɔi ka bɛ Aʒi maa naan yi pali.
Doo yi yi Aʒi kuna, bɛ booni o la Alahiʒi. Paɣa mi gba yi yi Aʒi kuna, bɛ booni o la Aʒia.
Kundivihira
Pubu:Musulunsi
Woonsocket
Woonsocket  nyɛla tiŋgbani titali (city) din be United States. Di bela Rhode Island Tiŋgbani yaɣili polo.
Maisons-Laffitte
Maisons-Laffitte nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Bagalua
Bagalua / Gbanzabigoo (Acacia arabica, Acacia nilotica)
Kundivihira
Pubu:Tia
Ansuari-Deen Islamic Primary School
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Baɣiŋga
Baɣiŋga
Baɣiga nyɛla tia yuli Dagbanli ni
Kundivihira
Pubu:Tia
Iowa City
Iowa City nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kaanfihiyili
Kaanfihiyili nyɛla tiŋ' shɛli din be Northern Region Ghana ka be Kumbungu district yaɣili. Bɛ nyɛla Dagbamba ka bɛ zinli zuɣu yɛltɔɣa nyɛ Dagbani. Lala tiŋ' ŋɔ nima tooi zoola pukpariba pam.
Kundivihira
Pubu:Kumbungu District Tinsi Pubu:Kumbungu District Pubu:Lahabaya zaa
Tjole
Tjole nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Keokuk
Keokuk nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Mohammed Haroon
Mohammed Haroon (Alhaji Mohammed Haroon) nyɛla Ghana bilichin so ŋun nyɛ siyaasa nira ka daa lahi nyɛ jintora ti Chogu-Tishigu piibu-piibu yaɣili ŋɔ na din nyɛ Sagnarigu Municipality pumpoŋɔ. O lahi nyɛla karim baŋda; poi ka o che tuma, o daa nyɛla tudu yaɣili zaa karim baŋsim bomma toondana.
Bɛihigu Piligu Mini Shikuru Baŋsim
O nyɛla ninvuɣ so bɛn doɣi silimiin-gɔli September bɛɣu pinaa ayi dali yuuni 1959, Jisonayili, Sagnarigu Municipality, Tamale.
O daa dɛɛi la o shahira gbaŋ shikuru karli din bɛ nyoŋ polo kati booni li University of Cape Coast la.
Siyaasa Bɛihigu
O daa nyɛla jintora zaŋti Chogu-Tishigu piibu-piibu yaɣili ŋɔ na din nyɛ Sagnarigu Municipality pumpoŋɔ la nti lɛm paati tudu yaɣili gɔ na. O daa kpɛla jina duu ŋɔ yuuni 1992 dini daa niŋ ka o nyɛ nasara yuuni 1992 piibu-piibu saha la.
Kundivihira
Pubu:Karim baŋsim Pubu:Lahabaya zaa
Baɣiŋgu maŋli
Baɣiŋga maŋli (Bauhinia alba)
Methodist Girls Senior High School
Methodist Girls Senior High School (Maghis) nyɛla paɣaba kɔnko shikuru bee karimzɔŋ shɛli din be Mamfe, Akuapim North District din mi gba be Eastern region, Ghana puli ni la
Di Taarihi
Shikuru ŋɔ daa kpa la 1984 yuuni ka bɛ daa lee pili karim baŋsim lɛbu shikuru ŋɔ puuni la 1988 yuuni. To amaa di daa lee nyɛla paɣaba ni dabba shikuru lala saha maa. Shikuru ŋɔ yuli n daa booni Mamfe State College pɔi ka Dolodolo yaɣi' shɛli din yuli booni Methodist la daa dee li ka booli li Methodist Girls Senior High School. Ghana gɔminanti daa deela shikuru ŋɔ yuuni 1993.
Di Baŋsim yaɣ'shɛŋa din wuhira
General Art: history, geography, language, economic,
General Science:physics, Biology, chemistry, elective mathematics
General Agri.: animal husbandry, Biology
Visual Art:
Business:cost accounting, economic, Business management, elective mathematics
Home Economics: management in living, food and nutrition, economic, biology
Di Zaashee
Shikuru ŋɔ nyɛ salo bee gɔmnanti din ni.
Di Pubu Yaɣili
Shikuru ŋɔ nyɛla katigori B zuŋɔ
Karimbihi Duri Yuya
NANA AMA ANSAAH SASRAKU HOUSE
VERY REVEREND AMA AFO BLAY
HOUSE
JANET FRIEDA BEDIAKO ASARE HOUSE
KYIDOM HOUSE
Karimbihi Kalinli ban bɛ shikuru ŋɔ ni
S H S du'tuli kalinli nyɛla 890
S H S dura ayi kalinli nyɛla 1012
S H S dura ata kalinli nyɛla 752
Karimba Kpamba
Ms. Sylvia Isabella Laryea
Kpaŋmaŋ Piina
Piina
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Ghana Shikutti Yɛltɔɣa Pubu:Bipuɣisi Shikuruti Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Shikuriti Pubu:Ghana shikuriti
Toenajile
Toenajile nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Kafuni
Kundivihira
Pubu:Kaya ni taɣada
Hand Sanitizer
Hand Sanitizer nyɛla nu'paɣirigu din maali akpataashi din vaabu nye pihiyobu zuɣu.
Nu'paɣirigu nyɛla zaɣkom din gbrisa bee m-maali fuɣifuɣi ka di zooi ka bɛ maali m boori bineenbihi kɔbbu nuhi zuɣu. Di zooya pam ka nuhi paɣibu ni chibo nti pahi kom ka bɛ too yu.
Nu'paɣirigu din mal akpataashi kaman vaabu pihiyobu zuɣu dii ka yaa din kur bineenbihi balshɛŋa kaman, norovirus mini Clostridium difficile nti pahi diŋmali chibo mini kom, di ku tooi yihi barina tima.
Daadama ni tooi be nyahi bɛ nuu venyela ni Nu'paɣirigu poi kadi naanyi kuu, ka sheŋa mi gba dii ka yaa dama di akpataashi galsim maa pora.
Di zooya pam ka alaafee tuma yili-nima mali Nu'milindigu din mal akpataashi ka bɛ bori pam N gari nuhi paɣibu ni chibo dama din tooi so ka bɛ deei ni di yaa bee di tuma zaŋ kpa bineenbihi boobu. Nuu paɣibu ni chibo ni kom, tumi, kadi niŋ dii ninŋ ka kobbu beni/ yɔɣuni chandi. Pam ni malli Nu'milindigu din ka akpataashi pala bɛni saɣiti shɛli.
Kaiserslautern
Kaiserslautern nyɛla tiŋgbani titali (city) din be Germany.
Hand Sanitizer
Nu'paɣirigu din mal akpataashi tatabo malla bin laɣiŋda kaman isopropyl akpataashi, ethanol (ethyl alcohol), bee n-propanol, ni di ŋmali laɣiŋbu vaabu pihiyobu 60% ti kpa vaabu pihiwai ni anu95% akpataashi Nu'milindigu n tumdi pamthe Zaɣa tu ni di niŋ, dama dibi gohiri buɣim ka di to.Akpataashi nu'paɣirigu tumdi mi n kariti bineenbihi balgu bobgu amaa ka voya.Compounds kaman glycerol ni tooi pahi kadi taɣi niŋgbuŋ gbaŋ kuubu. Di sheŋa malla nyɔm; to amaa, ŋanim dii be kpaŋsi di barina zuɣu.