Bayahi
1.5	Vihigu anfaani
SUURI ANU YƐLIGBAHIRA MINI KOLIVAAI 5.0	Piligu Suuri ŋɔ n-nye tuma ŋɔ kpaliŋkpaa. Di puuni ka vihigu ŋɔ yɛligbahira be. Lala suuri ŋɔ puuni ka n lahi wuhi n tɛha zaŋ kpa tuma ŋɔ polo ni zilinkom shɛli n ni mali tiri n taba. Suuri ŋɔ puuni ka n lahi wuhi vihi ŋɔ kolivaai mini di naabu. 5.1 	Tuma ŋɔ yɛligbahira Yɛlimaŋli, n vihi nyɛli din che ka n gbahi yɛla pam di puuni. Dama nira ŋun kam bi niŋ vihigu ku baŋ binshɛɣu din be biɛhigu puuni banlee ti kaya ni taada yɛlishɛŋa ŋan beni la. Dagbamba pam beni ti ni ʒi saha shɛli ŋɔ ka bi mi kasiɣiritali ni nyɛ shɛli banlee bɛ ti mi ŋun daa pili kasiɣiritali Dagbaŋ. Kasiɣiritali tuma ŋɔ mi nyɛla din tu ni nachimbila kam ŋun be Dagbaŋ pullini mi di tuma maa viɛnyɛla dama di pala ti Dagbaŋ daankaya la ni shɛli n-nye li ka so ni yɛli ni ŋuni pala dini yino. N vihigu ŋɔ puuni lahi wuhiya ni dimini kasiɣiritali tuma nyɛla din yooi karo ti ti sokam maa zaa yoli, paɣiba mini dab’ shɛba ban ka ashili bee ban ku tooi gbibi ashili biɛhigu puuni nyɛla ban bi saɣi ni bɛ kpe kasiɣiritali tuma maa ni, dama kasiɣiritali tuma nyɛla ashili moni wuntii tuma Dagbaŋ pullini. Lala n-lahi nyɛli, n vihigu puuni,n daa lahi baŋ tiŋ’ shɛŋa beni Dagbaŋ ka ka kasiɣiriba, ka so yi ti kani tiŋa maa ni naɣila bɛ bolila shɛba ka bɛ kana ti bo simsibu n-ti lala nira ŋɔ ka o doni o yaanima toono. Kadi daliri nyɛla nintiɣili kalinsi ni taba lala tiŋa ŋɔ n-ti ti che ka bɛ ka kasiɣiriba maa. Kum mi simsibu polo, nintiɣili yi ka a mini kum ŋɔ sunsuuni, a ku tooi bo simsibu ti dilana. Dinzuɣu lala nintiɣili ŋɔ yi ti ka tiŋa shɛli nima sunsuuni, bɛ ku tooi mali kasiɣiriba lalatiŋa ŋɔ puuni. N ni daa lahi nya shɛli n vihigu maa ni daa nyɛla zaŋ chaŋ ti adiinima polo ti kum simsibu ni. Dama di ni niŋ ka adiini kɔŋkoba beni maa, sokam pa bɔri ni bɛ yaɣilinima m-bo simsibu ti bɛ nira ŋun kani. Di daliri nyɛla binshɛŋa beni ka ti Dagbandbba niŋda zaŋ chaŋ ti kum simsibu polo ka di nyɛladin mɔŋ ti adiinima maa ka di che ka bɛ bi lahi saɣira sahasaha ka kasiɣiriba niŋdi lala bini di yi ti niŋ ka ni yino kani. Din pahi, n daa lahi nya ka yɛla pam daa niŋda zaŋ chaŋ kasiɣiritali tuma shee amaa ka di be lahi niŋda. Ka di yi niŋ ka ti bi lahi niŋ nimɔhi zaŋ chaŋ di vihigu polo, di shɛŋa ti nyɛla ti ni ni kɔŋ shɛŋa ka di mi ti nyɛla zaɣ’ biɛɣu pam ti ti Dagbamba. Din bahindi nyaaŋa, kundi shɛŋa din sabi jɛndi kasiɣiritali Dagbaŋ nyɛla din dii bi galisi ka di che ka niriba pam kuli bi mi kasiɣiritali ni nyɛ shɛli Dagbaŋ balante bɛ ti mi kasiɣiriba ni simsiri kum shɛm Dagbaŋ. Dinzuɣu, di tu ni ti kpaŋ ti maŋa m-bo kundinima ka di sabi jɛndi ti kaya ni taada binshɛŋa viɛnyɛla ka di sɔŋ n-kahigi biɛhigu viɛnyɛla n-wuhi ti. 5.2	N tɛha ni nyɛ shɛli zaŋ kpa tuma ŋɔ polo. N tɛha ni nyɛ shɛli zaŋ kpa tuma ŋɔ nyɛla, di tum viɛnyɛla dama n tooi kahigi wuhi kasiɣiritali mini kasiɣiriba yuma ni nyɛ shɛli n yaa tariga. Dini ka Dagbamba nya ka yɛli ni ‘’nyinnyaɣa gba be zabili ni’’. Dinzuɣu di mini ŋɔ kuli pɔra ka salinsaa maa zaa yoli, di nyɛla din ni sɔŋ niriba pam ka bɛ nina nɛhi zaŋ kpa kasiɣiritali ti Dagbaŋ ni nyɛ shɛli. N tɛha n-lahi nyɛli ni saha kanina ka kasiɣiritali Dagbaŋ ti kpalim la sokam adiini ni wuhi shɛm zaŋ chaŋ bɛ kum simsibu polo, ka di zuɣu che ka wɔliginsim be kasiɣiritali tuma ni pumpɔŋɔ. Ka di ti yɛn che ka di lee muɣisigu ti Dagbaŋ la ka adiini kam ti mali bɛ ni yɛn doli so’ shɛŋa n-simsira bɛ nriba kabiri ni ka yɛlɣɔɣ’ gbaliŋ ku beni. Din bahindi nyaaŋa, n vihigu maa puuni nyɛla zaŋ chaŋ kasiɣiritali tuma polo nyɛla din nyɛ tuun’ gahindili pam ti Dagbamba ka di tu ni ti zaŋ li niŋ talahi ti maŋa di bɔhimbu polo. 5.3	N ni mali shɛli n-tiri zama. N ni mali shɛli n-tiri ninvuɣ’ so ŋun gba ti bɔri ni o niŋ vihigu zaŋ kpa n tuma ŋɔ tatabo polo n-nyɛ, o ti kpaŋmi o maŋa ka o ti pii ninvuɣ’ shɛŋa o ni yɛn pii ka bɛ sɔŋ o ka o tuma maa ka bɛ zooi gari n dini ŋɔ. N ni bɔri ni n yɛli ŋun kam ti yɛn niŋ vihigu ŋɔ tatabo ni o baŋmi ni nimɔhi n-nyɛ li. Dinzɣu di tu ni o ti mali shili viɛnyɛla ka naan yi kpe din ni. Din bahindi nyaaŋa nyɛla, n kpaŋsiri lala nira ŋɔ ni o ti lahi kpaŋmi o maŋa ka o zaŋ n tuma ŋɔ ka di nyɛla soli ka n daa yooi m-bahi o ni o pili. 5.4 	Tuma ŋɔ kolivaai Yɛlimaŋli, vihigu ŋɔ nyɛla din di ma saha pam, amaa di zaa yoli di nia nyɛla din pali. Vhigu ŋɔ nyɛla din vihi kasiɣiritali ni nyɛ shɛli ŋɔdua. Tuma ŋɔ nia mi nyɛla din vihi wuhi kasiɣira ni nye so ni bɛ tuma Dagbaŋ. Di nia n-lahi nyɛli ni di kahigi wuhi so’ shɛŋa kasiɣiriba ni dolisimsira kum shɛm ni di yɛlimuɣisira ni nyɛ shɛli. N vihigu ŋɔ daa lahi vihimi ni di labisi bɔhisi kamani; 1.	Ŋuni n-nyɛ kasiɣira? 2.	Ŋuni n-leei tu ni o nyɛ kasiɣira 3.	Wula ka bɛ wumsira kasiɣira? 4.	Kasiɣiritali nyɛla daankali? 5.	Kasiɣira tuma so yi kani 6.	Saha kanina ka so tilahi pa kasiɣira? Dinzuɣu, n vihi m-bo baŋsi zaŋ kpa tuma ŋɔ polo. Baŋsim shɛŋa n ni daa deei kpamba sani ŋɔ daa sɔŋ ma ka mali ma shili viɛnyɛla ka n tum tuma ŋɔ dɛde. 5.5 	Naabu. Yɛlimaŋli, n vihigu ŋɔ bi wuhi ni n nyɛla ŋun tum tuma ŋɔ n-naai. Tuma pam na beni ka na bi tum zaŋ jɛndi kasiɣiritali polo. N ni tum tuun’ shɛli ŋɔ n kpiɛŋ tariga m-bala, amaa di bi wuhimi ni di zaa m-bala. Dinzuɣu m mali tahima ka lahi suhiri Naawuni ni so gba ti yi polo n-tuɣi n ni zani shɛli ŋɔ, din ni che ka Dagbani yɛltɔɣa mali tooni chandi bee din yɛn sɔŋ ka Dgbaŋ kay ni taada ku kpi bee n-gbarigi. Dinzuɣu, n tuma ŋɔ nia nyɛla din pali, dama di nyɛla din labisi vihigu ŋɔ bɔhisi maa bee di nyɛla din labisi vihigu ŋɔ ni daa bɔhi bɔhi’ shɛŋa maa zaa.