cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
SUURI ANAHI
N yâba Dakpema Zobôêunaa daa lahi wuhi ni Naa Nyaêisi mini o bihi maa ni daa åmâ n-fa tin’ shâåa ka bâ yuya lâbi lala tinsi maa salima maa nyaaåa, tin’ shâåa daa nya di salima ka di pala Naa Nyaêisi mini o bihi maa n-daa åmâ n-fa li ka ti li salima maa, amaa, ka nyâla niåsim shâåa n-daa niå ka di zuêu ti bo lala salima maa ti lala tinsi maa. Lala niåsim shâåa din daa niådi maa shâåa n-daa nyâ kadama; di daa min niå ka di nyâla tinshâli nima m-pa paêa sôêu ka kari o ni bâ mini o ku lahi kpe tiåa maa ni, ka di niå ka lala paêa maa mi bia yâli ni o ku tooi øia lihiri o ma ka o nahi yôêu bee n-chaå ti diri wahala, ka lala zuêu tooi che ka lala bia maa zaå o ma maa, n-kpe yôêu ni luêushâli polo, nti ti suêili ka o mini o ma maa beni. Lala åô maa ni ka shâba yân kanna ti øiini pahiri bâ zuêu lala øilâli maa ni hali ka di ti lâbi tiåa. Di saha di yi niå lala di daa yi tooi niådi ka lala ninvuê’ shâba ban yân kana ti øini pahi bâ zuêu maa ni yân kana sahashâli maa ka bâ mini ninvuê’ so åun pili lala tiåa maa daalizama ni ka tiåa maa salima yina ni, bee sahan shâli lala nira maa ni daa kuli chaå ti åma lala yôêu maa ni o øini maa ka o bo salima ti li. Ni di mi daa lahi tooi niådi ka di nyâla timsim ka bâ tim so, ka di zuêu ti tahi tiåa salima na.
M ba Alhaøi Waanwaan mi wuhiya ni di daa lahi tooi niådi ka di nyâla kum n-kari shâba na ti øili luêushâli ka bâ åma yôêu øini ni bâ kôra, ka di ti lâbi tiåa, ka tiå maa salima ti yi ni na. O pahiya, ni hali tôhigu gba daa yi nyâla din tooi tahiri tinsi nambu na, dama, di daa min niå ka tôha tooi gôri môêu chani katiåa, ka o katiåa chandi maa zuêu ti che ka o ti suêili yô’ shâli ni o ni gôri tôhigu maa, ka di zuêu ti che ka di lâbi tiåa. Ni lala gôrima åô maa ni ka tinsi pam daa piinda ka daliri din tahi lala tinsi maa nambu maa ti yihi lala tinsi maa salima na.
4.2 TINSI MAA SALIMA NI NYÂ SHÂÅA Vihigu wuhiya ni Dagban’ tinsi nyâla din galisi pam ka pu buta zuêu n-doli na’ shâba ban diri lala tinsi maa. Åanima n-nyâ Yaan nabihi ni diri tin’ shâåa, Wôrizôhinima ni diri tin’ shâåa nti pahi Tindaannima ni diri tin’ shâåa. Tô amaa lala tinsi maa pubu ni, Yaan nabihi ni diri tiå shâåa n-galisi gari wôrizôhinima mini tindaamba ni diri tinshâåa maa.
4.3. DALIRI SHÂÅA DIN TAHI DAGBAN TINSI SALIMA NA Dagban’ kpamba m-bi tam ka yâli, ni “Yâlli na øin niå ka di pa ni daliri”. Dimbôåô maa zuêu, tiåa kam din mali salima Dagbaå malila daliri shâli din che ka lala tiåa maa ti mali lala salima maa. Tô amaa n vihigu puuni, Dôhini Lunnaa Fusheini yâlima ni lala dalirinima maa dii pala bâ ni bôri ni bâ yâri shâåa. Daliri shâli din mi che ka bâ bi bôri ni bâ yâri lala dalirinima maa nyâmi kadama; tiåa shâåa daa nya salima maa ka di nyâla jiri bee ninkpeentali zaå ti ba, ka naan yi che ka tinshâåa mi daa nya li ka di nyâ suhu damli zaå ti lala tinsi maa. Di zuêu, di yâlibu nyâla din ni tooi ti tahi suhuyiêisili bee zabili na. Tô, bâ luåbanima mi kpahirila bâ zuêu ni sahashâlikam ni bâ miri lala yâltôêa maa. Lala maa zuêu châmi ka n vihigu åô puuni n dii bi tooi nya dalirinima din yân wuhi daliri shâåa din tahi tiåshâåa yuya n ni boli n tuma åô ni zaa. Tô amaa, Dagbankpamba ni yâli ni “Doli din be doo nuuni ka o labira” la zuêu, n zaå daliri shâåa bela n ni tooi bo n-gbaai sôå gbunni.
Tô amaa dimbôåô nyaaåa, n vihigu puuni, kpeen’ shâba n ni paai zaa yâli ma ni daliri shâåa din tahi tinsi maa salima na pilli kuli nyâla zaêiyini, tô amaa, ka lala daliri yini åô maa nyaaåa, daliri shâåa ti dôêi pahi di zuêu. Kpamba maa wuhiya ni tuuli daliri shâli din kuli tahi tinsi salima na nyâla di ni daa niå ka Dagbaå be Tindaamba nuuni ka Naa Shitobu bia Naa Nyaêisi ti bôri ni Dagbaå yâligi, ka daa yiêisi ni o tuhi fa Dagbaå Tindaamba maa nuuni. Dina n-daa su o zaå o bihi mini o mabihi pa o maåa zuêu, n-tuhiri kuri Tindaamba maa ka mali o bihi maa mini o mabihi maa lâhiri nama tin’ shâåa o ni daa kuri Tindaamba maa ka fari maa, ka lala o bihi maa mini o mabihi maa yuya daa leeri lala tinsi maa salima. Lala tinsi maa n-galisi ka Yaan nabihi diri li maa. Di shâåa m-be teebuli 1 ni zuêusaa åô.
Lala n-nyâ li ka Luåa Abdulai Mohammed mii gba yâli ni dalirinima din wuhiri tinsi salima ni pili sham maa nyâla yâltôê’ timsa, ka bana ban nyâ baansi åô gba dii bi tooi yâri li bahiri bâ maåa. Daliri shâåa din mii che ka o yâli ni di nyâla yâltôê’ timsa maa nyâla ashiya din be Dagbaå zuêu. O yâliya ni N dan Yaan naa tinsi ni di salima ni pili sham malila daliri. Ni shâåa daliri beni nyâla asahi, ka shâåa mii beni nyâ gbariginsim ka naan yi che ka shâåa mi beni nyâla ninkpeentali bee dabitali ni din kam pahi. O yâliya ni daliri shâli din mii che ka bâ je ni bâ dii yâri li maa nyâla, so beni ka o biâhigu piligu nyâla dabitali, ka o lee chaå tooni na ti lâbi bulichina. Dina n-nyâ kadama tinsi maa pam beni ka di piligu pilila dabitali, ka lala tinsi zooi pam, ka shâåa mii beni ka di nyâla yaa ka bâ zaå zali li, ka naan yi che ka shâåa mii beni ka di nyâla asahi bee yâm ka bâ zaå zali li. Ni dinnima maa zaa nyâla baansi ban nyâ ninkura maa ni mi shâåa ka zaå li sôå kpamli. Ka di zaya ni nira yi bôri li shee bana ka o paai ka bâ ti wuhi o li. Ni bâ mii yi yân wuhi nira li, bâ lihiri la lala nira maa hankali ni o ni yân zaå li ti ku bukaata shâli pôi ka naan yi wuhi o li. Pa shâli zuêu ka bâ niådi lala maa, bâ jâmi ni o ti zaå li ti kpe luêu shâli din bi tu kamaata bee luêu shâli din yân che ka lala yâlli maa yaêiri gili. Tô amaa o yâligu åô nyaaåa, o daa wuhi tinsi maa shâåa salima dalirinima ni nyâ shâåa.
O daa pilimi ni Kumbun, ni Kumbun salima nyâla “Binbiâm naa”, “Saêin dari naa”, “Åme maåa naa” ni “Lôêubuli naa”. O yâliya, ni daliri din mii ti tahi salima åô na nyâla di ni daa niå ka Naa Nyaêisi tuhi na ti paai Kumbun, ni di saha maa Kumbun daa na ka di ni za shâli åô, ni di daa nyâla din za Gupanarigu. Lala tindaan’ so åun mii daa beni maa yuli n-daa booni Binbiâm. Din mi daa che ka bâ booni o Binbiâm maa nyâla, ni o daa nyâla åun mali yaa pam, ka mali o yaa maa naihindi o taba, ka lala maa zuêu daa che ka bâ yâli ni o malila biâm ka booni o Binbiâm maa. Di ni daa niå ka Naa Nyaêisi tuhi na ti paagi o, ka o daa saêi ti Naa Nyaêisi ni daa chani ka øiri fukumsi shâli din yi o ba sani maa na. Luåa Abdulai wuhiya ni bâ ni yâli ni Naa Nyaêisi daa chanimi kuri tindaamba maa ni di pala o daa dii kuri ba mi. Tô amaa di daa zami ni o yi chaå ti paai tindaan’ so ka o saêi ti zalikpan’ shâåa o ni øiri kanna maa, o yân pahila Naa Nyaêisi zuêu ka bâ tuhi lala yâlli maa zuêu. Dinzuêu Naa Nyaêisi ni daa tuhi na ti paagi o, niriba daa tâhimi ni o ni zaêisi ka Naa Nyaêisi ku o, ka o mi daa ti bi zaêisi ka daa saêi ka yiêisi ni o lôêubuli, n-daa pahi Naa Nyaêisi zuêu ka bâ daa tuhi hali ti nya nasara Dagbaå. O ni daa zaå o lôêubuli maa yina ti doli Naa Nyaêisi maa zuêu ka bâ salindi o ni “Lôêubuli bee lôêubuya naa” maa. Tô di ni daa niå ka bâ nya nasara naai ka bâ daa zaå Binbiâm naa yili ti o. Bâ ni daa zaå lala nam maa ti o ka o suhu daa paligi pam. Suhupiâlli maa wuhibu ni ka o daa ba o buåa diri dari. O di n-dila dari maa na ti zaå o kpani shâli o ni daa mali chani tuhiri tôbu maa bahi zuêusaa. Kpani maa ni yi zuêusaa lurina saha shâli ka o bi lahi tooi gôhi li, di saha n-nyâ di kana ti gbaai o buåa maa, n-øi o mini buåa maa ti luhi tiåa ka buåa maa daa kpi. Di saha n-nyâ o labi ti yâli Naa ni “Naa, n saêimmi n dari, n ku m buåa la, n åme m maåa, åme maåa mii bi kumda”. Dina n-nyâ lunsi ni salindi Kumbun naa ni “Saêin dari naa”, ni o ni di diri dari shâli la o saêin li; ni “Åme maåa naa”, o ni daa bari o buåa so la o ku o, di zuêu o åme o maåa, åme maåa mii bi kumda.
Kasuliyili salima n-nyâ o ni daa lahi zaå shâli pahi. Di mi salima nyâla “Shâbilandi naa”, Duêushâliå naa”, “Daan’ bôri naa” ni “Ku kpirigu naa”. O yâliya ni daliri din tahi lala salima åô na nyâla, di daa niåmi ka nam lu ka di zaya ni bâ zaå li ti paêaba ayi bihi sunsuuni. Ka di daa niå ka bi’ kpâma sani maa ma ka dundôå ni. Di ni daa niå ka o ma ka dundôå maa ni maa zuêu daa che ka kpamba maa nya kadama bâ yi zaå nam maa ti o di ku mahi ti o, dama o ma ni ka dundôå ni la zuêu. Di saha n-nyâ bâ daa bo soli ka o kpuêi napôå go bâla. O ni go n-naai, dina n-nyâ bâ daa nya soli zaå nam maa ti åun ma be dundôå ni maa. Åun tu ni o di nam maa ni daa ti kuna, di saha n-nyâ kpamba maa yâli o ni yâlimaåli, bâ tuêila bâ dôêim, ka bôri bâ ni yân niå sham ka tiliginsim kana. “Yâlimaåli, nam åô maa nyini n-di tu ni a di li dama nyini n-nyâ kpâma, tô amaa, di ni niå ka a ma ka dundôå åô ni maa a yi di nam maa di ni nahim a. Ti mi je ni di nahim a. Di zuêu ka ti bi zaå nam maa ti a ma. Ti zôrila o ma maa, ti je ni yi dôêim maa kpi”. Di saha n-nyâ åun di tu ni o di nam maa yâli ni di pa taali, ni åun ka lana åun bi jâri suli, ni dinzuêu di ka su’ jeei. Dina n-che ka bâ boli tiåa maa yuli Kasuliyili. Di zuêu, ti bôri ni ti tuêi yi daå la zuêu n-che ka bâ salindi li “Daan’ bôri naa”, ti je ni yi dôêim maa kpi la mi n-nyâ “Ku kpirigu naa”. Ni bâ ni niå sham maa bâ shâla bâ dôêim maa, ka bâ salin li “Duêushâliå naa”. Ni bâ she la bâ dôêim maa, n-labi she li, ka bâ salin li “Shâbilandi naa”. O ni daa lahi zaå tiåa shâli salima pahi n-nyâ Zanduu. Zanduu salima mi nyâla “Zanduu naa sôåbie” ni “Zanduu naa warinaba châri ka diêisi”. Di mii ni daa kana sham nyâla, di ni daa niå ka Naa Nyaêisi maandi shili ni o yina zabi Dagbaå zuêu, o daa na maani shili maa ka na tâhirila ban na yân yina ti sôå o zuêu. Lala saha maa mi tôbu yi daa kuli zani N dan Yaan naa di kuli nyâla o moli ti o niriba ka åun nini tiêi o maåa yina ti pahi ka bâ chaå ti tuhi tôbu maa. Di daa yi pala bâ dirila na’ shâåa bee bâ malila yu’ shâåa, to amaa di daa yi kuli nyâla bidibilim ka bâ kuunda. Lala saha maa mii sapashinnima daa yi kani, di zuêu so daa yi bi mi sapashini. Di daa yi kuli nyâla bidibilim ka bâ kuunda. Di zuêu bidibiga åun nini daa tiêi o bidiblim n-daa yi yirina. Hali di ni daa niå ka bâ ka yuya maa zuêu bâ daa yi chaå tôbu maa ka lala niriba maa shâba ti kani bee n-lu tôbu maa ni bâ yârimi ni vari n-suui. Lala saha maa mii Zanduu naa gba daa na bi diri nam, di zuêu o daa na ka yuli amaa ka daa lee kuli nyâla o bidibiga. Ni di ni daa kuli be m-be ka Zanduu naa ti mali o shili naai ka tôhi zani na ka Naa Nyaêisi nya o, ni o suhu daa dii paligimi ka di dii du o na yim, ka o niå dii nyam ka o vaai yiêisi zani. Di saha n-nyâ bâ yâliya ni Zanduu naa ni kuli tôhi zani na o dii duula naa bahi. Tô Zanduu naa mii ni yina shâli m-bala. Tô ni o ni daa duui naa bahi naai o daa dii lahi garila tooni ka Naa Nyaêisi dola, ka bâ yâli ni o sôå ba. Bâ ni yâli ni o sôå ba la mii n-che ka bâ salindi Zanduu naa ni “Zanduu naa sôåbie” ni “Zanduu warinaba châri ka diêisi”.
Luåa Abdulai daa lahi wuhiya ni Tolon mii gba salima nyâla; wunyuêiri naa, zabili naa, Zanduu kpaandaa laani ka wubiga. Di ni daa niå ka Zanduu naa zaådi kpani maa tiri o ka o chani ti zaani o zaa ni maa zuêu che ka bâ salindi o ni “Zannduu kpandaa laani ka wubiga” maa. Di daa niåmi ka Zanduu naa tumo nyâ Tolon naa. Din mi daa tahili nyâla, di ni daa niå ka Naa Nyaêisi tuhi tindaamba Dagbaå zuêu ka Dagbaå ti zani di naba zuêu naai, di daa niåmi ka Zanduu naa maa daa ti gbarigi ka dii lahi ka yaa o ningbuna ni. Di zuêu di daa yi lahi niå ka N dan Yaan naa yina ni o tuhi tôbu Zanduu naa maandi la tôbu maa shili n-ti N dan Yaan naa. O mi daa yi mali shili maa o zaådi li mi ti o tumo maa ka o zaå chaå ti doli N dan Yaan naa chaå tôbu maa ka bâ ti tuhi n-nya nasara ka o lahi labi kuli. Di zuêu ka bâ mali lala salima maa salindi Tolon naa maa.
Luåa Abdulai ni daa zaå tiå shâli bahindi n-daa nyâ Lingbuå. O daa yâliya ni daliri din che ka bâ salindi Lingbuå ni “Zabili kpalim diåôêu dunoli ni” nyâla, di ni daa niå ka Naa Nyaêisi tuhi tuhi na ti paai Lingbuå, tindana maa åun daa mônila saêim, n-duêi daam ka tooi kom tuhi Naa Nyaêisi soli. Ka di zuêu daa che ka Naa Nyaêisi ni daa chani ni nia shâli maa daa labi ti lu. Ka lala maa zuêu che ka bâ salindi Lingbuå ni “Zabili kpalim diåôêu dunoli ni”, “Goori zabili kun gooi kum”. Tô amaa nira yi lihi Duko Lunnaa mi ni yâli sham zaå kpa Lingbuåa salima åô maa polo, o wuhiya ni Naa Nyaêisi ni daa zabina ti paai Lingbuå, ni tindana maa daa zomina ti kpe o, ni ka Naa Nyaêisi daa lee zaêisi ka ku o. Ni ka daa gbaai o bia ‘Tuui zabili’ n-leegi o naa. O yâliya ni di ni daa niå ka tindana maa zona ti kpe Naa Nyaêisi ka o ku o maa zuêu ka bâ yâli ni åun daa zomina ti tuui zabili. Duko Lunnaapahiya ni Naa Nyaêisi mi ni daa zabina ti paai Lingbuå n-ku di tindana maa naai, o daa bi lahi zabi. Ni di zuêu ka ban lunsi yâri ni “Zabili kpalimla diåôêu dunoli ni”. Ka daa yâli ni di zuêu bâ tooi salindi Lingbuå ni “Lingbuå tuui zabili” bee ban yâli ni “Zabili kpalim diåôêu dunoli ni”.
N yâba Alhassan Tiågoli mii gba daa yâliya, ni Tiågoli salima nyâla “Yâli namayili”. O wuhiya ni bâ ninkura ni daa yâli di daliri sham nyâmi kadama, ni di daa niåmi ka bâ øia ka samba ti ka ba na, ni bâ kanami ni bâ mini ba ti øini, ni dina n-nyâ ninkura maa daa yâli samba maa ni bâ kandi maa na viâla, ni di mi niå katari ka bâ ni kana ni bâ ti øini luêu shâli maa so ka ni, di zuêu bâ châm ti øini, ban niå yâli namayili nima. Dinzuêu Tiågoli salima “Yâli namayili” maa ni daa pili shâm m-bala. N yâba Alhassan lahi yâliya, ni Gbulahigu mi salima nyâla “Tuui simdi kun tuui biâri”. O wuhiya ni di mi daliri ni nyâ shâli nyâla, ni di daa niåmi ka tindana n-øi nimaani ni o niriba m-mali o buêuli. O wuhiya ni tindana maa mini o niriba maa daa kuli benimi ka samba ti paai ba na ni bâ ti øini pahi bâ zuêu. Dina n-daa nyâ tindana maa daa yâli o niriba maa, ni samba maa nyâla bâ simnima, di zuêu bâ niåmi ba zaê’ viâlli, bâ di niådi ba zaê’ biâêu. Di saha n-nyâ samba maa yâliya ni ban kanami tuui simdi, bâ bi kana tuui biâri. Di saha ka Gbulahigu salima “Tuui simdi kun tuui biâri” daa dii lâbi Gbulahagu salima. Daliri din pahi åô nyâla n ni daa deegi shâli N yâba Dakpema Zobôêu naa mini m ba Alhaøi Waanwaan sani. Di mi nyâmi kadama, niåsim shâåa daa min niå, ka lala niåsima maa zuêu che ka tin’shâåa nya åa salima. Di kôtomsi n-nyâ kadama: N yâba Dakpema Zobôêu naa mini M ba Alhaøi Waanwaan wuhiya ni di daa min niå ka bâ tim ninvuê’ so, ka lala timsim maa daliri ti che ka lala nira maa ni yi tinshâli na salima ti yi o timsim maa ni na. Bâ ni daa zaå tiå’ shâli ti shâhirili n-nyâ Nyankpala. Nyankpala – Beyomyili. N yâba Dakpem Zobôêunaa mini M ba Alhaøi Waanwaan daa yâliya ni daliri din daa tahi Nyankpala salima na daa nyâmi: Di daa niåmi ka Nyankpala tindaan’ paêa tim tumo N dana Yaan Naa sani Yaan nayili. Ka lala tumo maa daa chaå ti paai nayili kpamba ni bâ zaå o kpe N dana Yaan Naa sani. Di saha n daa nyâ kpamba maa bôhi lala tumo maa o ni diri yu’ shâli ka bâ lee zaå li ti boli ti N dana Yaan Naa. Dina n-daa nyâ tumo maa yâli kpamba maa ni o bi diri yu’ shâli. Dina n-nyâ kpamba maa åmaligi bôhi o ni ka di chaå wula ka Tindaan’ paêa maa åun yân timna ka bi nya åun mali yuli ka ti timdila åunna. Di saha n-nyâ tumo maa yâli kpamba maa ni åuna m-be yom. Di saha n-nyâ kpamba maa daa dii goligi li ni åuna beyom naa. Ka daa zaå o kpe nti garigi N dana Yaan Naa ni Nyankpala Tindaan’ paêa n-tim o yâba Beyom naa na o sani. Ni ka Nyankpala salima ‘beyom yili’ daa pili.
Kpamba åô daa lahi yâli, ni di daa lahi tooi niåda ka tôhigu mini pukparilim gba daa min che ka niriba kpe yôêu ti nam tinsi, ka lala tinsi maa gba ti nya di salima. Bâ daa lahi wuhi ni di mii daa lahi tooi niåda ka bâ pa paêa sôêu ka kari o tiåa ni, ka o bihi kôå bâ ni yân zaå o kuli tiå’ shâli, ka di daliri ti che ka bâ zaå o chaå ti åma yôêu øini ka bâ ni øini luêushâli maa ti lee tiåa ka gba nya di salima. Bâ ni daa zaå tiåa shâli yuli wuhi shâhirili n-daa nyâ “Simnibôma” Simniboma – “Ya n-ka øiiyili” : N yâba Dakpâma Zobôêunaa mini M ba Alhaøi Waanwaan lahibali wuhiya ni doo n-daa beni nyâ tôha ka mali o ma ka bâ be tinshee, ka o ma maa nyâ åun daa mali so’ tim n-åubiri pam. O ma maa åubbu maa zuêu daa châmi ka bâ ni be tinshâli maa nima yâli ni bâ mini o ku lahi kpe. Ka lala maa zuêu che ka tiåa kam ka o yi kuli zaå o ma maa kuli ni o ti øini, tiåa maa nima ti kariti ba mi ni bâ mini o ma maa ku tooi kpe. Kpamba maa wuhiya ni Tôha maa daa nyâla åun zaå o ma maa chaå gili hali n-ti bi lahi mi o ni yân zaå o kuli tin’ shâli dama bâ daa zaêisi ba tuui taba. Dina n-nyâ Tôha maa daa ti zaå o ma maa kuli yôêu sunsuuni, n-daa ti ti suêa ka o mini o ma maa beni. Di mi daa niåmi ka Tôha maa lahi nyâ kpâma åun mali bukaata zaå chaå niriba dôriti tibbu polo. Di zuêu, di mini tinsi maa nima mini o ma maa daa kôå kpâbu maa zaa yoli, bâ daa yi nyâla ban mali Tôha maa bukaata. Di zuêu di ni daa niå ka Tôha maa kuli yôêu sunsuuni maa daa nyâla din muêisi tinsi maa nima pam. Di saha n-nyâ di daa ti muêisi bâ shâba ka bâ daa bo Tôha maa shee hali, n-daa ti nya o ka bôhi o, ni ka o ni chaå ti øi luêushâli ka bâ mi mali o bukaata åô, di yi muêisi ba wula ka bâ yân niå nya o. Di saha n-nyâ Tôha maa yâli ba ni sim ni bo ma, ni bee ya n-ka øia? Di saha n-nyâ bâ boli tiåa maa “simniboma”, ka boli di salima mi “Ya n-ka øia”. Di zuêu, tiåa kam din yuli booni “Simniboma” salima n-nyâ “Ya n-ka øia”.
Daliri din lahi pahi åô mi daa yila N yâba Duko lunnaa sani na. O daa yâliya, ni di daa min niå ka Naa Nyaêisi ni daa zaå o bi’ shâba øili maa so ti di o saêim naai, ka na’ so mi gba ti di tiåa maa ka mi gba boli o dintoli yuli. Di saha, bâ zaådila lala naa maa ni boli yu’ shâli maa nti pahi Naa Nyaêisi bia la yuli la zuêu n-salindi lala tiåa maa. Di saha ka di che ka lala tiåa maa mali salima ayi. Lala tinsi maa shâåa shâhira n-nyâ din dolina gbunni åô:
Duko luånaa daa yâliya ni daliri din che ka Tong ti mali salima dibaayi nyâla, di ni daa niå ka Naa Nyaêisi gbaai o bi’ so leei li maa daa di o saêim paai o tariga, Naa Yenzuo zuu Vubilôêiri n-daa di tiåa maa, ka bâ zaå o gba yuli lâbi tiåa maa salima. Di zuêu nira ni tooi salim Tong ni “Tonglana nyâ zoya Naa Nyaêisi bia” bee “Tonglana Vubilôêiri Naa Nyaêisi bia”.
4.4. SAHA SHÂÅA BEE LUÊU SHÂÅA TINSI SALIMA MAA NI SALINDA Di ku tooi niå ka nira tôêisi tinsi salima yâltôêa ti naai ka bi tôêisi sahashâåa bee luêushâåa lala salima åô ni mali bukaata. Lahibali pun wuhi ni tinsi salima åô nyâla yu’ shâåa bee salin’ shâåa bâ ni mali booni bee n-salindi daadama, ka di nyâla yu’ duhibo bee tibiginsim zaå ti ninvuê’ shâba bâ ni mali åa salindi maa. Lala salima maa mi bi salindi yiriå m-pahila daliri bee niåsim shâli n-yân niå ka salima maa ti salim, salima maa mi bi lahi salindi dolisiri pôhim m-pahila di malila luêushâli di ni salinda. Di zuêu zaå kpa lala åô maa polo, kpamba maa zaa yâliya ni sahashâåa bee luêushâåa Dagbamba ni tooi mali salima åô salinda nyâla: Di yi ti niå ka bâ nya sana. Dina n-nyâ kadama di yi ti niå ka bâ paêa dôêi, bia maa zuêu pinibu dali baansi tooi salindi asanza niriba ban kanna zuêu pinibu maa ni. Hali paê’ baansi tooi kpalindi kpalinsi salindi biliâêu maa mini paêidôêiso maa zaa, bee di ni tooi lahi niå ka di nyâla asanza nira bee saan’ timsili so n-go n-kana tiåa ni ka tiåa maa baansi ti nya o ka salindi o di yi niå ka bâ mi o. Bâ churi kamani Damba, Buêum tôbu, Konyuri chuêu bee Chimsi chuêu puhibu ni. Bâ jâma shee, bâ kuya Malibu ni nti pahi paêikpuêibo ni ni bâ nam dibu bee kparigu yâbu ni. Luêushâåa bee sahashâåa dimbôåô nti pahi di shâåa nyâla baansi ni tooi salindi nanima mini asanzanima, hali sahanshâåa ni tarimba gba.
4.5. TINSI SALIMA DAANFAANI Sahashâli kam nira yi kpuêi nia ni o tum tuuni kam, o mimi ni lala tuuni maa malila anfaani ka kpuêi nia ni o tum li maa. Lala n-nyâli ka tinsi salima gba mali anfaani zaå ti biâhigu. Di zuêu, tinsi salima nyâla din mali anfaani pam n-ti niriba. Di daanfaani maa shâåa n-nyâ: i.	di tooi sôådi ka nira baådi tiåa ni daa pili shâm. ii. di che ka nira tooi baådi na’ so åun daa tuui di tinshâli bâ ni salim maa nam. iii. di che ka nira tooi baådi daadama hala bee bâ biâhisi ni daa be shâm. iv. di che ka nira tooi baådi woliginsim shâåa din be tinsi ayi sunsuuni. Di min niå ka tinsi ayi yuya åmani taba, di yi ti niå lala, salima tooi woligiri tinsi maa. v.	di kpaåsiri kaya ni taada Dagbaå puli ni.
SUURI ANU
KOLIVAAI 5.0 PILIGU Dagbankpamba m-bi tam ka yâli, ni “Binshâêukam din mali piligu mali naabu”. Di zuêu, di ni kuli niå ka n tuma åô mali piligu shâm, lala ka di lahi mali naabu. Suuri shâli din mi bôåô n-nyâ di naabu bee di koobu. Lala suurili åô maa nyâla din kolivaai tuun’ shâli n ni tum åô maa zaa. Dinnima n-nyâ; tuma åô kolivaai, yâli shâåa åan yina tuma åô tumbu ni, n ni mali tôêino shâli zaå kpa tuma åô polo nti pahi lahibali shâli n ni mali tiri ninvuê’ so åun gba ti yân tum n tuma åô tatabo.
5.1 TUMA ÅÔ KOLIVAAI Tuma åô nyâla din pu suuri anu zuêu, ka suurili kam mali di ni øiri lahibali shâåa. Suuri yini n-nyâ tuma maa piligu. Di mi pilimi ni tuuli lahibali. Di puuni ni mali yâltôê’shâåa n-nyâ lahibali piligu, yâlimuêisira din nam vihigu, vihigu maa ni nyâ shâli nti pahi vihigu nia. Vihigu bôhisi, vihigu maa ni zani shâli bee di tarisi nti tabili vihigu yâlimuêisira ni vihigu maa daanfaani zaa nyâla din be suurili åô ni.
Suuri ayi nyâla din wuhiri kundi vihira. Lala kundi vihira maa n-nyâ n ni daa vihi kundi shâåa ka di sôå ma ka n tooi tum tuma maa. Suuri ata mi jândila vihigu sodoligu ni vihigu daadam biâligu nti pahi vihigu daadam biâligu piibu. Di lahi nyâla din lihi vihigu nâma nti pahi vihigu lahibali deebu soya. Suuri anahi mi n-nyâ din kahigi wuhi tuma maa maåmaåa ni nyâ shâli. Di mi ni øiri lahibali shâåa n-nyâ; tinsi salima ni nyâ shâli, Dagbaå tinsi salima ni pili sahashâli ni di ni pili shâm, tinsi maa salima ni nyâ shâåa, daliri shâåa din tahi Dagbaå tinsi maa shâåa salima na, sahashâåa bee luêushâåa salima maa ni salinda nti pahi tinsi salima anfaani. Suuri anu mi n-nyâ tuma åô bahigu. Dina n-nyâ din koli vaai tuun’ shâli n ni tum maa zaa. Dinnima n-nyâ; tuma åô kolivaai, yâli shâåa åan yina tuma åô tumbu ni, n ni mali tôêino shâli zaå kpa tuma åô polo nti pahi lahibali shâli n ni mali tiri ninvuê’ so åun gba ti yân tum n tuma åô tatabo.
5.2 YÂLI SHÂÅA ÅAN YINA TUMA ÅÔ TUMBU NI Dagbankpamba m-bi tam ka yâli, ni “Nira yi piila kaêili bahi bôå ni ka wum bôå damli”. Bana m-bi lahi tam ka yâli, ni “Nira yi bi gôra, o bi wumdi baa yuli Sulemani”. Tuma åô tumbu nyâla din viigi ashiya pam sôå palo ni, ka lala ashi’ shâåa di ni viigi maa mali dabiâm ni suhu bôhibo zaå chaå Dagbaå kaya ni taada yâla polo pam. Din mi che ka di mali dabiâm ni suhu bôhibo maa nyâmi kadama, vihigu åô viigi ashili din wuhiri ni Dagban’ ninkura la pam beni ka bi mi Dagbaå kaya ni taada la yâltôêa viânyâlinga. Bâ shâba kaya ni taada milinsi zaa nyâla di yi ti niå ka nira fuhiri tim bee n-di kaya ni taada nachiinsi, kali ka o wuhiri maa. Shâba mi ban kaya ni taada milinsi nyâla; kaya churi mini baêiyuya Malibu n-nyâ kaya ni taada maa. Tô amaa, yâla pam be kaya ni taada yâla puuni ka bâ bi mi li, di ti bahindi tinsi salima la yâltôêa. Ka di ni bôåô, di yi shiri niå ka kaya ni taada yâla åô pam yân nyâ muêisigu zaå ti ninkura åô, wula ka bihi ban sa yân doli nyaaåa na sôhi biâêu ban yân ti be? biâêuni dini ka bâ mi sa yân mali ni bâ ti ban sa yân ti doli bâ nyaaåa na? Dimbôåô nyâla din ni gbarigi Dagbaå kaya ni taada maa pam ka bahi jahi din pun kpiri la zaa.
Yâltôê’ shâli din lahi gam suhu bôhibo ka ka viili nyâmi, ninvuê’ shâba ban nyâ baansi ka sokam lihiri ni bana m-mi yâlkura la gba shâba dii bi mi kaya ni taada maa yâltôêa viânyâla. Bana mi n-di nyâ nira ni yân bo li shâba sani. Ka di yi ti niå ka ban maåmaåa bi mi li, ma diååuna jahi o kpe n naai ba yili m-bala. Åô nyâla yâlimuêisirili zaê’ titali zaå ti Dagbaå kaya ni taada.
Di ku tooi niå ka nira kali yâlimuêisir’ shâåa din daa yina tuma åô tumbu ni ka bi teegi Dagbaå karachinima yâla. Nira yi kpahim viânyâla, o ni nya kadama Dagbaå shikurubihi zaêa ka bâ vihi kundinima n-nya bee n-karim baå Dagbaå kaya ni taada ni nyâ shâåa. Dimbôåô mi bi yi shâli pahila nira yi zaå o zuêu tiri lihi Dagbaå karinzondi la ni, di ni niå tom pam ni o dii vihi n-nya kundi shâåa din yâri Dagbaå kaya ni taada yâltôêa, bâ di ti yâri Dagban’ tinsi salima bee tinsi maa ni pili shâm. Di mi zaa bi yi shâli pahila Dagbaå karachinima ban be tooni la m-bi kpaåsi Dagbaå kaya ni taada yâla maa sabbu. Ka lala biâhigu åô maa zuêu che ka Dagbaå kaya ni taada yâla pam doli Dagban’ ninkura kpâri tingbani ni.
5.3 N TÔÊINO ZAÅ KPA TUMA ÅÔ POLO Dagban’ kpamba n-yâli, ni “ Nira yi ti nya bu’ baêili daani, yâli baêili m-be yiåa”. Di ku niå ka nira yina ni o niå vihigu zaå kpa yâltôê’ shâli polo ka di pa ni daliri shâli zuêu ka o niådi li maa. Di ni tooi niå ka di nyâla yâlimuêisir’ shâli ka o kpahim biâhigu ni, ka yina ni o niå vihigu m-bo maligu ti lala yâlimuêisirili maa bee o vihirimi ni o baå lala yâlli maa zaashee ni nyâ shâli kaya ni taada ni. Tô Dagban’ kpamba mi n-lahi yâli, ni “Nira ni kuni tinshâli soli ka o bôhira”. Lala maa zuêu, n ni mali pahigu shâli ni n pahi nyâmi kadama, saha kana ni Dagbamba niå nimmoo, n-yiêisi zani labi lihi bâ kaya ni taada la zuêu. Di tuya ka Dagbaå bilichini kam zaå Dagbaå kaya ni taada kpaåsibu leegi o saêidirili ni o konyurim, n-bôhindi ka sabiri li sôåda. Din yân che ka lala kaya ni taada yâla åô maa labi neei ka niå nyâvili ka di ni daa be sham kurimbuni maa ha, ka Dagbaå bia kam ti tooi yiêisina, m- baå Dagbaå kaya ni taada ni nyâ shâåa ka di pala so n-lahi yân wuhi o.
Di lahi tu ka Dagbaå baansi ni Dagbaå bilichinnima gba yiêisi zani niå nimmôhi bôhim Dagbaå kaya ni taada maa viânyâlinga, din yân sôå ka bihi ban doli nyaaåa na ti bôri li bâ sani ka di pa muêisigu zaå ti ba. Ka m bôri ni n zani kpe ka kpam Dagbaå baansi jaande, kaya nima nti pahi asanzanima ni nira kam åun mali Dagbaå kaya ni taada milinsi, ni bâ kpaåmi bâ maåa, m-baligi bâ maåa ti ninvuê’ shâba ban bôri ni bâ bôham Dagbanli kaya ni taada maa viânyâla ka sabi li sôå, din yân che ka lala kaya ni taada milinsi maa tooi be kundi ni doya ka pa din ni ti kpi bee n-zo m-bôrigi ka che ti dahanshâli kam. N ni yân zaå pahigu shâli bahindi nyâmi kadama, di tu ni Dagbaå karachinima gba kpaå bâ maåa åma Dagbanli Kaya ni taada kundinima, n-kpaå bâ maåa ka di kpe Dagbaå karinzondi la ni. Di ti bahindi kundi shâåa din yâri Dagbaå tinsi salima yâltôêa. Dimbôåô maa yi niå, di nyâla din ni tooi kpaåsi karimbihi ka bâ niådi vihisi m-baådi Dagbaå kaya ni taada ni nyâ shâåa, ka lahi sôå kpaåsi kaya ni taada wuhibu ni bôhimbu Dagbaå karinzondi la ni.
5.4 N NI MALI LAHIBALI SHÂLI TIRI ÅUN GBA TI YÂN TUM TUMA ÅÔ TATABO Dagban’ kpamba n-yâli, ni “Saa kom miri pahirila teeku kom ni”, ni “Nira mi baåsim ni naari luêushâli, ni ka so åun dini na piinda”. Di zuêu, pa n tuma åô n-yân nyâ piligu pa di mi n-lahi yân nyâ bahigu tuma din jândi Dagbaå tinsi salima yâla. Di ti ni tooi niå ka so gba yina saha shâli ni o gba ti niå vihigu jândi li. Di zuêu, n ni mali yâltôê’ shâli ni n-yâli nyâmi kadama nira kam åun gba ti yina ni o niå vihigu zaå kpa n tuma åô polo åun zaåmi n tuma åô ka di lee so’chibiga ti o ka o du n-tam di zuêu n-doli li tum o tuma maa.
N ni lahi yân yâli shâm pahi nyâmi kadama lala tuma åô maa nyâla nimmôhi tuma, ka bôri nimmôhi pam. Di mi nimmôhi maa zaa nyâla ninvuê’ shâba o ni yân paai ti niå vihigu maa, bana n-nyâ baansi. Baansi maa mi shâba yâla to pam, dama bâ dihimi tabili ni yâltôê’ shâåa beni ka bâ yi yân yâli nira shee bâ yihila chiha pôi ka naan yi tôêisi lala yâltôêa maa. Lala maa zuêu, nira yi bôhi ba yâltôêa bâ dii bi tôêisiri li paari di ni tu ni bâ tôêisi li paai shâm. Di zuêu, di yi ti niå ka lala nira yân piigi ninvuê’ shâba o ni yân chaå ti paai, åun kpaåmi o maåa ka o bo n-nya ban ni kahigi bâ maåa tôêisi yâltôêa maa ti o.
KUNDIVIHIRA
Abdulai, A. I. (1988). Luntali piligu. Tema: Ghana Publishing Corperation. Abdul-Aziz, S. (2008). Tolon ni di nam yâla Dagbaå. Long Essay. University of Education, Winneba (unpublished). Churchill, A. (1997). Under the kapok tree, An exploration in Dagbaå. Thesis. University of Ghana, Legon (unpublished). Iddrisu, I. (2007). Kumbuŋ nam yâla. Long Essay. University of Education, Winneba (unpublished). Literacy and Development through Partnership (2007). Dagbaå kaya ni yâlkura. Tamale. Mahama, I. (2004). History and tradition of Dagbaŋ. Tamale:GILLBT. Mohammed, I. A. (2007). Savelugu zaashee Dagbaå. Long Essay. University of Education, Winneba (unpublished). Opong, C. (1973). Growing up in Dagban. Tema: Ghana Publishing Corperation. Accra. Peter, K. A. (2012). Tampe-Kukuo piligu ni Tampe-Kukuo naa kuli maalibu. Long Essay. University of Education, Winneba (Unpublished). Sulemana, A. (2008). Tolon ni di nam yâla Dagbaå. Long Essay. University of Education, Winneba (Unpublished). Yakubu, F. (2013). History of the Gbewaa states, Part 1- New Edition. Tamale: GILLBT Printing Press. Yidambila, Y. I. (2010). Tampion ni nyâ shâli ni di zaashee Dagbaŋ nam soli zuêu. Long Essay. University of Education, Winneba (unpublished). ZAKARIA, S. S. (2009). Ti ka yuviâla. Unpublished.
Pubu:E-Class
Portia Gabor
Portia Gabor bee Portia Solomon Gabor nyɛla lahabali tira ni lahabali sabira ŋun bɛ Ghana. Saha ŋɔ o tumdi la TV3 talevisa nim sani.
Kundivihira
Pubu:Paɣa Pubu:Ghana Nira Pubu:Lahabali tira Pubu:Lahabali sabira ba
Kpatu Naa Ashɛtu
Kpatu Naa Ashɛtu daa nyɛla Naa Andani Jɛngbariga bipuɣinga. Naa Andani Jɛngbariga, "pupɔrigu zaŋ dirigu bini ŋmaligi ti sɔŋ dirigu dooshee, yuɣumpina bili gɔhi tiligi ŋmɛri, wantambiri wantam; a bi sɔŋ ka yɛn kpuɣi zaŋmi ka ti nya", n-daa dɔɣi Kpatu Naa Ashɛtu, "puusuɣuli yɔhim tua ka tua niŋ gbamgbam, Naawuni chɛli dikpuni din viɛla ka kpamba ʒini tabili ka bihi paɣi wuni."
Saintes
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Kpatu Naa Ashɛtu
O daŋ
Kpatu Naa Ashɛtu nyɛla Naa Andani Jɛngbariga bipuɣinga (1760-1778). Napaɣa Kidii Ŋanpii daa nyɛla Kpuŋkpan paɣa. Ŋuni daa dɔɣi Kpatu Naa Ashɛtu mini Naa Yakubu Nantoo, ka Kpatu Naa Ashɛtu mi dɔɣi Yelizoli Lana Laɣifu (pakpaŋ bia ŋun mali nimmohi, o ni gari zuu bia). Di wuhiya ni bɛ zuliya maa zaa ni tooi behi bi piligu ti gbaai lala tuuli Kpuŋkpan paɣa ŋɔ.
Kpatu Naa Ashɛtu " dikilijini ku zo saa" daa nyɛla Naa Andani Jɛngbariga (Pupɔrigi zaŋ dirigu bini, n-ŋmaligi sɔŋ dirigu dooni, Yuɣimpini bili gɔhi n-tiligi ŋmɛri).
Kpatu Naa Ashɛtu tizo doo talahi n daa nyɛ Naa Yakubu Nantoo (Nantoo che biɛm ka mɔha gari kɔbiga, balim balim kɔligu ku cheei yom).
Yani ni daa lu, di daa lula Kpatu Naa Ashɛtu dunoli ni dama ŋuni daa nye kpema. Tɔ amaa, o ni daa nyɛ paɣa la zuɣu dama paɣi bi diri Yani. Shaawara ni gbaai, ka Yɔɣu Kpamba gbaai ni bi zaŋti Naa Suman Zoli.
Yidantɔɣim ni kpe o ma sani, o ma daa bi larigi o nini. Bɛni puhi taba naai di fahimi, ka Yidantɔɣim yɛli" niti zuɣusuŋ ti daŋ maa nye nasara ".
N ŋahiba Naa Suman Zoli di Yani gbana, ka Kpatu Naa Ashɛtu tuhi nintɔri sɔŋ tiŋa. Ka tim boli bia ni o zaŋmi saɣim na ti ti Yidantɔɣim ka o di ka labi yiŋa.
Muncie
Muncie nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Indiana tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Kpatu Naa Ashɛtu
O daŋ
Zuŋɔ, vi dima dama n daa niŋla yoli. A ŋahiba Yakubu ni tooi kpi ka bi di Yani, kati nyaangi maa kutooi lahi di Yani. Ka daɣila ŋɔ ka a booni nasara? A dihi ma vi! Bia so ni boli maa baa?
Zaŋmi sohila saɣim nti Yidantɔɣim ka o di ka gbaai soli. Saha ŋɔ, Yelizoli Lana Laɣifu suhupielli zom barigi, n kpalim la suhuyiɣsili, namboɣu ni yɔlitɛm. Ka o baŋ ni ʒilinsili n di o,ni suhuyiɣsili ka o yɛli Mma " ni che ka a baŋ ni pa bia chɔɣifu n-nyema".
Ni che ka n-ŋahiba Yakuba lee Yaan-Naa Dagbaŋ nim bori bee bi jɛ. Yelizoli Lana Laɣifu ka kpam yɛtɔɣa n daa bala (pakpaŋ dapal yɛlbierili, di ku biɛ ninyino). Ka o puhi o ma ka chɛbiso ka gbaai Yelizoli soli.
Yaan-Naa Suman Zoli nam dibu saha (1778-1799). Yelizoli Lana Laɣifu daa nya yaa pam ka nyɛ binzorigu o tab' ni. Yelizoli Lana Laɣifu daa niŋla kpaŋ maŋa ni o sɔŋ o ŋahiba ŋun nyɛ o ma talahi tizo doo, ŋun daa na diri Miɛŋ ni o bo Yani.
Yelizoli Lana Laɣifu mini Naa Yakubu laɣim tɔbu bihi ka libigi Yaan-Naa Suman Zoli, n nyaŋ o mini o tɔbu bihi ka ku Naa Suman Zoli ka Miɛŋ Lana Yakubu di Yani ka o nam yuli daa nye Yaan-Naa Yakubu I n gbubi Dagbaŋ hali ni o kpibu yuuni 1839.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbamba Pubu:Ninsala ŋun lahi ka o nyɛvuli ni Pubu:Dagbaŋ Nanima
Saarland
Saarland nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Germany tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Germany tinsi
Jua
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Din Limsiri Niriba Suurili
Din Limsiri Niriba Suurili (Al-Ghaashiyah ٱلْغَاشِيَة)
Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni tiri daliri ni binshɛɣu ninsalinim’ ni nyari shɛm, ka bɛ ni bɔri ni ninvuɣu so dolsi maa haŋkali ni tooi gbaai ka dolsi.
Aaya nima
Aaya nima:
Kundivihira
Pubu:Alikuraan
Sophie Alakija
Sophie Rammal Alakija ( Rammal) nyɛla Nigeria kpɛrikpɛrita ŋun n nya paɣa.
O biɛhigu
Alakija daa nyɛla bɛ ni doɣi so silimiin gɔli February dabaa anii n niŋ musulimi Efik mini Lebanese. O daa nyɛla Wale Alakija ni niŋ so amiliya ka bɛ doɣi bihi ayi
O tuma
Alakija featured in the Holla at your boy music video of her ex-boyfriend Wizkid as the lead dancer  yuuni 2010.
She has acted in several films, including Drawing Strands, Getting over him, and Small Chops  . yuuni 2017, she acted in the TV series Scandals,din daa nyɛ Ghana mini Nigeria ni zaŋ bɛ kpalimzuya gbuni taba. yuuni 2019,  she acted in the TV series Halita and then in the TV series Assistant Madams''. She also starred in Timini Egbuson's Muslim wife  '' yuuni 2020. Also, recently in the movie My village people   yuuni 2021.
External links
{{Nigeria-film-actor-stub}
Berlinda Adarddey
Kundivihira
Pubu:Paɣa Pubu:Ghana Nira Pubu:Lahabali tira Pubu:Lahabali sabira ba
Naa Yab'Yɛlzolilan Mmoro Salima
Naɣilɔɣu Naa, Zulandi Naa, Maligu Naa, Yelim Naa, Gungona Naa, Zobaɣisi Naa, Tuuzabili Naa, nye ʒim yɛli ni woligu paɣabia, kum pooi diri dari paɣabia, Jenkoni paɣabia, Naa bori la ŋun malinda O je ŋun saɣimda,
Pubu:Salima
Nappanee
Nappanee nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Indiana tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Bachigahinda din be Dagbanli Kur'aani puuni
Bachigahinda din be Dagbanli Kur'aani puuni:
Nappanee
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Bachigahinda din be Dagbanli Kur'aani puuni
Kundivihira
Alikuraan Musulunsi Pubu:Lahabaya zaa
Almeria
Almeria nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Spain tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Spain tinsi
TACE Wiki Hub
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Rita Tani Iddi
Rita Tani Iddi nyɛla Ghana siyaayasa nira ŋun daa nyɛ jintɔra zaŋti Gushɛɣu piibupiibu yaɣili yuuni 2005-2009.
Piligu bɛhigu mini Shikuru Baŋsim
Bɛ dɔɣila Rita silimin goli September biɛɣu piiya ni anahi yuuni 1949, ka o chaŋ University of Cape Coast n dee shahara gbaŋ din nyɛ Diploma. Ni ka o daa lahi chaŋ University of Education, Winneba.
Tuma
O nyɛla karimma n wuhi Shikuruti pam Ghana ŋɔ, di shɛŋa n-nyɛ Yendi Senior High school ni Berekum Training College. Bɛ daa pii o dundɔŋni gɔbnanti fukumsi kpɛma nti Gushԑɣu yaɣili. O daa lahi lɛbi la jintɔra zaŋti Gushɛɣu piibupiibu yaɣili nti wabgu paati din New Patriotic Party. O daa lahi nyɛla Deputy minista nti Lands, Forestry and Mines tiŋkpaŋ zuɣulan kuro John Agyekum Kuffour yuuni.
Siyaayasa bɛhigu
O nyɛla siyaayasa nira, o daa zani la yuuni 2004 piibupiibu nti wabgu paati din nyɛ New Patriotic Party zaŋti Gushɛɣu piibupiibu yaɣili din be Tudu na. O daa dila piibupiibu pubbu kobigu puuni vaabu pihinu ayi, (52. 80%) n gari Iddrisu Hudu ŋun daa zani nti National Democratic Congress din nyɛ lem paati.
O daa lahi nyɛla Deputy minista nti Lands, Forestry mini Mines yaɣili tiŋgbani zuɣulana John Agyekum Kuffour ni daa na be nam puuni. O daa dila Gushԑɣu kuɣu ŋɔ yuuni 2004 piibupiibu saha nti wobigu paati din New Patriotic Party, amaa ka daa bi lahi nye nasra yuuni 2008 piibupiibu. O ni daa be jinaduu, o daa lahi nyɛla Deputy minista nti Lands and Natural Resources n su salima gbibu. Pumpoŋɔ ŋuni nyɛ Ghana Ambassador nti United Kingdom mini Ireland
Maŋ bɛhigu
O nyɛla Dolodolo nira
Voggu Gundaa
Voggu Gundaa nyɛla tiŋ be Ghana tiŋgbanni, Northern Region yaɣili. Voggu Gundaa be la Vo'naa tingbani ni. Voggu Gundaa mini Voggu Tiring bi waɣa ni taba.
Rita Tani Iddi
Kundivihira
Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Lahabaya zaa
Voggu Gundaa
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu:Kumbungu Municipal Tinsi
Algeciras
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Spain tinsi
Wanzamtali
Wanzama nyɛla ninvuɣu shɛba ban kɔrisiri Naa zuɣu mini o teeŋa Atani mini Alizumba dali kam. Bani n-lahi n su bia zuɣu pinibu, gunibu, ni kali ninni chiha chihibu. Bɛ kpɛm nyɛ Mba Gunu. Ban bɛ zuliya ŋɔ puuni nyɛ wunzama ka bɛ tuuntumsa ŋɔ mi nyɛ wanzamtali. Wanzamtali nyɛla dagbaŋ daankali tuma puuni zaɣ'yini.
Villeneuve-la-Garenne
Villeneuve-la-Garenne nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Gilisiya
Gilisiya nyɛla tiŋa din be Nanuŋ, Bimbilla polo. Di bela Puusuɣa bɔbili zaŋ kpa Juonaayili yili polo. Gilisiya nima n-su gilisi ŋmɛbu Nanuŋ zaa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Ghana tinsi
Villeneuve-la-Garenne
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Naa Yab'Gulkpɛ Naa Ablai Salima
Gbewaa yaba,
Sigri ni tɔbu yaba, Tulɛbi, Gukpeɣʋ nim daa yɛliya ni doo Ku paana, bɛ daa ti yɛn n baŋ la ka doo ziini tulɛbi gbana zuɣʋ. Nyili baɣilinga laan yɛliya ni o ku malima, n sim ni malima
Jua Naayili
Jua Naayili nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Nashville
Nashville nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Indiana tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Naa Yab'Gulkpɛ Naa Ablai Salima
Doo kuliya ka o yuli kuborigi.
Nashville
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Jua Naayili
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Arcos de la Frontera
Arcos de la Frontera nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Spain tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Spain tinsi
La Teste-de-Buch
La Tests-de-Buch nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Clara Napaga Tia Sulemana
thumb|Napaga Tia Clara Napaga Tia Sulemana nyɛla Ghana bipuɣiŋga ŋun nyɛ siyaasa nira ka bɛ dɔɣi o yuuni 1987 ka o nyɛ Presidential staffer m-be tiŋgbani zuɣulana Nana Akufo-Addo gɔbnanti ni. O ba n daa nyɛ Alhaji Tia Sulemana ŋun daa pahi n-nyɛ ban kpa New Patriotic Party.
O Pilligu
Napaga Tia Sulemana nyɛla bini dɔɣi so yuuni 1987. Bi dɔɣi la Fadzini din bɛ Nantong District. O yila nam zuliya ni na, o ba yili ni o ma yili zaa. O dɔɣim shɛɛ daa nyɛ o ba ni daa tooi di o nam pɔi ka naai ti di zoosali. O bɛhigu zaa pilgila Sanvili din nyɛ o ma yili, ka di bɛ Nantong District. O nyɛla ŋun daa maŋ bɛ Nantong -Kurugu.
Kundivihira
Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Nantɔŋ nima
Mariyam
Mariyam
Mariyam n daa mali o piɛbila ka o kɔbiri piɛli laɣilaɣi ka luɣili kam ka o yi chana ka piɛbila maa doli o
O doli o chaŋ shikuru, di daa bi tu lala di che ka bihi lari ka demida dama bɛ nyɛ piɛbila
Grace Amponsah-Ababio
Grace Amposah-Ababio (22nd December,1941) nyɛla nyina doɣitɛ ka lahi nyɛ asanza awuraba paɣa ŋan be siasa puuni m be Ghana tingbani ŋɔ.
Shikuru baŋsim
Grace daa chaŋla Shikuru yuuni 1955 zaŋ chaŋ 1959 Wesley Girls Senior High School, Cape coast. Zaŋ chaŋ yuuni 1961 hali ni 1962, o daa chaŋ Soviet Union tingbani n ti boham Shikuru din yuli nyɛ National Technical University of Ukraine. Zaŋ gbaai yuuni 1962 hali ni 1966, o daa lahi chaŋ shikuru din yuli nyɛ Odesse National Medical University din be Soviet Union tingbani. Ni ka o daa bohim nyina baŋsim ni baŋsim yaɣ'sheli ti ni mi ni Stamatology( ninsala puli ni baŋsim).
Achimota Senior High School
Achimota Senior High School nyɛla karimbisarinsi karinzoŋ din be Achimota
Juo
Juo nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Bekaali Suurili
Bekaali Suurili (Al-Fajr ٱلْفَجْر)
Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni tibiginsim dolila ninsala iimaansili ni wuntia, amaa! Ka ni buni bee nam.
Kundivihira
Pubu:Alikuraan
Béthune
Béthune nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Piriba Gushaɣu Mantaŋ Naa Salima
Naa Gbewaa paɣakpaŋ ŋmantuna yɛrigu, ŋun piriti muɣuri kperi dooni buntaan barigu, chɛ wuntaŋ gobu gori tusua ka yɛli ni tusua gobu malisi malimali, O yɛn chaŋ dari ni ka Nam zaɣisi, O yɛn chaŋ puuni ka Nam zaɣisi, O yɛn chaŋ kuliga ka Nam zaɣisi,
Pubu:Salima
New Castle
New Harmony nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Indiana tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Juonaayili
Juonaayili nyɛla tiŋshɛli din be Northern Region, Ghana tiŋgbanni.
Kundivihira
Pubu:Tinsi
Jinaduu
Jinaduu nyɛla nyɛla du'shɛli ninsalinima bee kpamba ni ʒiini gbaari saawara. Dagbaŋ, nazuɣiri tooi mali bɛ ni ʒiini du shɛŋa n tɔri jina bee n gbaari saawara ni bɛ kpeen taba bee nayili kpambaliba.
Burkina Faso Bombunima
Burkina Faso bombunima maa nyɛla din pahi tiŋ maa kali ni taarihi zuɣu. Ŋo loŋo bi yila shɛli ka di daliri kuli nye niribi biɛla ŋo ban yina Burkina nyɛla ban leegi musulinnima ni dolodolo nima. Saha kurili ha bombu ta aada dini kuli mi Africa binshɛi zuɣu ŋo nyɛla din be Burkina Faso ka daliri nyɛmi niribi pam nyɛla ban na kuli saɣiti bi yaanima shii bee bi buɣa maa. Bi tooi zoogi ka bi yi ti yɛn niŋ ŋoloŋo bi zaŋdila binyɛra n pobi nina. Tinsi pam din be Burkina Faso nudirigu zuɣu nyɛla ban kuli zoogi ka bi leegi musulinima ka din lee be bi nuzaa zuɣu gba kuli nyɛ dolodolo Isaah nima. Di bahi bahindi ŋoloŋo zaa yoli, niribi pam ban na kuli be Burkina Faso nyɛla ban gba kuli maani bi buɣa ka doli bi yaanima daa diini. Ka na kuli nyɛ ban zaŋdi buɣa bombunima shɛŋa tini kuli nyɛri ŋo tumdi tuma.
Bin shɛli din che ka di niŋ tom di yi ti kana Burkina Faso nti pahi Bwa bombunima gbaabu polo nyɛla di too niŋ ka di gabiri Bwa,  gurunsi  ni Mossi, nti pahi Bwa ni ninvuɣ'shɛba ban gba kuli koɣiba wulinluhili zuɣu maa. Lala gabbu ŋo bi yila shɛli dama di ni daa niŋ ka Frenchnima daa kuli zaŋ Julanima ka bi lɛbigiri yɛltoɣa tiriba lala saha maa. Lala ban lɛbigiri yɛltɣa ŋo daa nyɛla ban kuli yuli niribi ayi ŋo ka bi nyɛ zaɣ'yini ka daa booni Bobo  Bobo-Fing  ni Bwa  Bobo- Oule . Lala niribi ŋo pala zaɣ'yini. Bi bala gba nyɛla din kuli wali, bini niŋdi bi binyɛra shɛm gba wali mi nti pahi bi bombu nima. Ayi lihi bi bombunima, gabbu ŋo yila dini kuli niŋ ka Bwa,  gurunsi  ni Mossi niŋdi ninpobirisi ka di zaa mali bombu din nyɛ zaɣ'ʒee, zaɣ'piɛlli ni zaɣ'sabinli, ka nimporibi ŋo zuɣu bombunima ŋo ni chaŋ ti doni shɛm maa kuli lahi ŋmani taba. Lala bombu nima ŋo nyɛla Voltaic bee Gur niriba gba ni niŋdi shɛli nti pahi Dogon ni ninvuɣ'shɛba ban kulu yɛri Voltaic bala.
Mossi Ninpobirisi
Ninpobirisi nyɛla binshɛli din mali dariza pam di yi kana Nyonyose daa diini ni, ban nyɛ yaɣi shɛli ban daa nyɛ saha kurili pukpariba ni ban lahi mali adiini Mohini. Nakomse ( ban nyɛ nanima ) bi niŋdi nin pobirisi. Ninpobirisi ŋo niŋbu di yi kana kuyiya nyɛla din niŋ bayaana pam zaŋti ninvuɣ' shɛba ban yɛri Voltaic be Gur bala ka bi puuni shɛbi nyɛ Nyonyose, Lela, Winiama, Nouna, Bwaba, ni Dogon. Ninpobirisi nyɛla bini zaŋdi binshɛli n chani kum simsibu sheei ni bi ti zani bi yaanima zaani ka kum maa simsi viɛnyɛla. Di lahi nyɛla din kuli lahi be kuli malibu shee di yi niŋ ka kpɛm kani. Bi pindilimi ni bi ti ŋun kani maa jiljma ka lahi lihi ti ka ŋun kani maa shi nyɛ dinni too chaŋ nti pahi bi yaanima din zuɣu. Di yi niŋ ka kuli bi chaŋ viɛnyɛla, shii maa nyɛla din kulu kpalindi yiŋa, ka tumdi o daŋ barina.Ceiba pentandra, faux kapokia tia  ka bi kpɛri niŋdi ninpobirisi ŋo. Bi kpɛrili mi balibu bu ta zuɣu ka di chaŋ ti ŋmani bi saha kurili ha niriba ni daa kpɛrili shɛm lala niribi ŋo n daa nyɛ Nakomse ni daa gbaa shɛba yuuni 1500 ka daa zaŋba nti pahi Mohi zuɣu. Nudirigu polo ha, ninpobirisi ŋo nyɛla din kuli nyɛ zaŋ'kpila chaŋ ti ŋmani nin ŋo ni doya shɛm.
Cadiz
Cadiz nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Spain tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Spain tinsi
Tulim
Tulim nyɛla tingbani biisim yi ti yaɣi bin'zahindigu zuɣu bee ningbuna yi duɣi yaɣi.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Rebecca Akweley Adotey
Rebecca Akweley Adotey nyɛla Ghana paɣa ŋun nyɛ siyaasa nira ka daa bi lahi nyɛ Executive Secretary n-zaŋ ti National Council for Wowen and Development (gbaŋ-ŋmara nti Paɣaba laɣiŋgu. O lahi nyɛla jintɔra nti Ayawaso West-wuagon piibupiibu yaɣili din be Aŋkara.
Piligu bɛhigu mini Shikuru Baŋsim Bɔbu
Akweley Adotey mali la Bachelor of Arts (HONS) in English. O daa nyɛla Assistant Director ni Executive Secretary nti National Council of Women and Development.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Siyaasa niriba
Ponaayili
Ponaayili nyɛla tiŋ' kurili din be Nanuŋ. Kpamba yɛliya ni Ponaayili daa pun beni pɔi ka Naa Ŋmantambo naayi ti paana Nanuŋ. Di nyɛla tindan' tiŋa, Kpaŋdiɣili n-nyɛ tindana ka Ponaa mi nyɛ di naa. Nanuŋ polo paɣaba ni diri tiŋ' shɛŋa puuni yini n-nyɛ Ponaayili. Tiŋa ŋɔ ni kur' bina bi kpahiri taba.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Plymouth
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Tiŋ' Titali Suurili
Tiŋ' Titali Suurili (Al-Balad ٱلْبَلَد)
Vichy
Vichy nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Tiŋ' Titali Suurili
Aaya nima
Aaya nima:
Kundivihira
Pubu:Alikuraan
Vichy
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Azerbaijan
Azerbaijan (UK: /ˌæzərbaɪˈdʒɑːn, -ˈdʒæz, US: /ˌɑːzərbaɪˈdʒɑːn, ˌæz-/;Azerbaijani: Azərbaycan [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn]), n-nyɛ Republic of Azerbaijan. Di nyɛla tiŋgbaŋ shɛli din ba daansi ni Eastern Europe ni Western Asia.
Kundivihira
Pubu:Asia
Chiclana de la Frontera
Chiclana de la Frontera nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Spain tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Spain tinsi
Sabili
Sabili nyɛla mɔɣini binniɛŋ ŋun biɛhigu ŋmani jangbariga,ka mali nabaa anahi. Sabili nyɛla binniɛŋ ŋun doɣiri bihi la bɛ vɔya ni. Sabili yi yɛn doɣi/wɔɣi bihi o cherila mɔri niŋ o voli puuni n wɔɣi bihi ŋɔ pa di zuɣu. Sabili yi ŋmahi mɔri ŋɔ kpe o voli ni,o yɛn ŋubi mi burisili zaa ka di niŋ mɔ baligu zaɣi zim. Dagbamba booni la lala mɔ shɛli bɛ ni ʒiri kperi bɛ voya ni ŋɔ "puɣinti". Sabili nyɛla binniɛŋ ŋun mali pohim pam. Sabili pɔhim saɣiya ka o ni tooi saɣim pukpariba bindira kamani, sima,alibasa, shinkaafa,sinkpula ni bindira din pahi pahi.
El Puerto de Santa María
El Puerto de Santa María nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Spain tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Spain tinsi