cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hand Sanitizer
Kundivihira
Pubu:Sabta Pubu:COVID-19 doro Pubu:Coronavirus Pubu:E-Class
Wulasi
Wulasi nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Anbariya Ibnitaimiya English/Arabic Primary School
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Pulheim
pulheim nyɛla tiŋgbani titali (city) din be Germany.
Montgeron
Montgeron nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Bontanga
Buntanga nyɛla tiŋ' shɛli din be Northern Region Ghana ka be Kumbungu district yaɣili. Bɛ nyɛla Dagbamba ka bɛ zinli zuɣu yɛltɔɣa nyɛ Dagbani. Lala tiŋ' ŋɔ nima tooi zoola pukpariba pam.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu: Kumbungu Municipal Tinsi
Pubu:Kumbungu District Tinsi Pubu:Kumbungu District Pubu:Lahabaya zaa
Osei Bonsu Amoah
Osei Bonsu Amoah nyɛla Ghana siyaayasa nira ni jintɔra be jinaduu din pahiri ayopɔin. O nyɛla jintɔra nti Akwapim South piibupiibu yaɣili din be Eastern Region. O daa nyɛla New Patriotic Party puuni yino.
Piligu biɛhigu mini Shikuru
Amoah nyɛla bɛ ni dɔɣi silimin goli August 15, 1961. O yina la Aburi, di be Eastern Region, Ghana. O chaŋla o sɛkɛndiri shikuru la Prempeh College, ka chaŋ University of Ghana naai ka deei shɛhirili gbaŋ din nya Bachelor of Science degree ka jɛndi looya tali yuuni1985. O deei shɛhirili gbaŋ din nya Bachelor of Law degree la Ghana School of Law yuuni 1995.
Siyaayasa tuma
O nyɛla New Patriotic Party nim puuni yino. Ŋuni n nya jintɔri zaŋ n-ti Akwapim South Constituency.
Yuuni 2012 piibupiibu
Yuuni 2012 Ghana piibu piibu ni, o daa di Akwapim South Constituency jintɔri tali ni piibu gbaŋ tuhipia-ni-ayi ni kobisiyopɔin-pishi (12,720) ka di yiɣisi vaabu 49.73% kobigi puuni ka NDC jintɔri bori a William Ntow Boahene nya gbaŋ tusaanii ni kobisiyobu ni pihiwai-anahi (8,694) ka di yiɣisi vaabu 33.99% kobigi puuni, CPP jintɔri bori a Isaac Opare Addo nya gbaŋ tusaa-ata ni kobisiyopɔin-pia ni ata ( 3,713) ka di yiɣisi vaabu 14.52% kobigi puuni, ka PPP jintɔri bori a Micheal Asante mi nya gbaŋ kobisinahi ni pihinu (450) ka di yiɣisi vaabu 1.76% kobigi puuni.
Yuuni 2016 piibupiibu
Yuuni 2016 piibu piibu ni, o daa lahi Akwapim South Constituency jintɔri tali ŋɔ ni gbaŋ tuhipia-ni-anahi ni pihinahi-ni-awai (14,049) ka di yiɣisi vaabu 52.8% kobigi puuni ka.NDC jintɔri bori a Lawrencia Dziwornu nya gbaŋ tuhipihinii.ni.kobisinahi ni pia-apɔin (8,417) ka di yiɣisi vaabu 31.6% kobigi puuni, ka CPP jintɔri bori aIsaac Opare Addo nya gbaŋ tusaanahi ni kobigi ni pihinu-at (4,153) ka di yiɣisi vaabu 15.6%kobigi puuni.
Yuuni 2020 piibupiibu
Yuuni 2020 Ghana piibu piibu ni, o daa lahi di Akwapim South Constituency jintɔri tali ni gbaŋ tuhipishi-ni-yini ni kobishii ni pihinahi-ayopɔin (21,247) ka di yiɣisi vaabu 65.41% kobigi puuni ka NDC jintɔri bori a Winston Kwadwo Afari-Djan mi nya gbaŋ tuhipia-ni yini ni kobishii ni pihita-ayopɔin (11,237) ka di yiɣisi vaabu 34.59% kobigi puuni.
Commitiis
Yuuni 2916, ŋuni n daa nya danbolo zaŋ n ti Subsidiary Legislative Komitii din be Ghana jina duu. O nyɛla Standing Orders Komitii puuni yino, ka lahi be Subsidiary Legislation Komitii mini Appointments Komitii.
Ministerial position
Ministerial position
Ŋuni n na nyɛ minisita paa zaŋ n-ti Local Government, Decentralization mini Rural Development.
Tuma
Pɔi ka o naai kpɛ jina duu, Amoah daa nyɛla farigu lihibu karachi zaŋ n-ti IRS yuuni 1988 hali ni 1996. Bɛ daa lahi piigi o nlee Special Assistant, tiŋgbani zuɣulana tuma duu, ka nyɛli yuuni 2001 hali 2005.
Bɛ daa kuli lahi piigi o nlee minisita paa zaŋ n-ti ministry of Education mini Sports, ka o tum tili yuuni 2005 hali ni.2008.
Maŋ biɛhigu
O nyɛla dolo dolo nira, ka niŋ amiliya n dɔɣi bihi ata.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Jintɔra Pubu:8th Parliament of the 4th Republic of Ghana
Mason City
Mason City nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Villeneuve-sur-Lot
Villeneuve-sur-Lot nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be France.
Abdul Majeed Waris
thumb|Abdul Majeed Waris thumb Abdul Majeed Waris nyɛla Ghana bilchina. Bɛ dɔɣi o la Tamale silimin-goli September 19th yuuni 1991. O nyɛla Ghana bol' ŋmɛr' biiŋa m-be Ghana National team. O lahi ŋmɛri bɔlli n-tiri tiŋdu' shɛŋa.
Villeneuve-sur-Lot
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:France tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Abdul Majeed Waris
Maŋmaŋ biɛhagu
Abdul Majeed Waris nyɛla musulimi. O paɣa koro n daa Habiba Sinare.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Doo Pubu:Adiini Pubu:Africa Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Dagbamba Pubu:Dagbanli Pubu:Ghana Pubu:Lahabaya zaa
Amriya Islamic Primary School, Kakpagyili
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Baliga
Baliga
Kundivihira
Pubu:Biŋkɔbigu
Schweinfurt
schweinfurt nyɛla tiŋgbani titali (city) din be Germany.
Mount Pleasant
Mount Pleasant nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Iowa tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Kumbungu-Yipelnaayili
Kumbugu-yipelinaayili nyɛla tiŋ' shɛli din be Northern Region Ghana ka be Kumbungu district yaɣili. Bɛ nyɛla Dagbamba ka bɛ zinli zuɣu yɛltɔɣa nyɛ Dagbani. Lala tiŋ' ŋɔ nima tooi zoola pukpariba pam.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu: Kumbungu Municipal Tinsi
Aminiyat Islamic Primary School, Sawaba
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Tamale metropolitan assemble yaɣili shikuriti puuni.
Waiblingen
waiblingen nyɛla tiŋgbani titali (city) din be Germany.
Alaafee n-nye baŋsim
Dahinshɛli karimba daa yɛli o karimbihi ni bɛ paagi o bolli paaki ni na ka bɛ diɛm diɛma. Wuntaŋ na bi bii amaa ka luɣilikam tula. Bihi maa baɣa ka tulim maa ni. Bɛ suhu paligiya ka bɛ pili guuri ginda ka yiɣiri jɛmda. Di saha ka bɛ karimba yɛli, "Bihi, zuŋɔ ti yen diemila diema ayi. Yi shɛba yɛn ŋmɛla bolli". Bihi maa shɛba niŋ'daa ŋmɛrimi ni bɛ piligi bolli maa ŋmɛbu. Karimba maa ŋun yeli, "Bihi! Ban bɔri ni bɛ ŋmɛ bolli ni tooi pili pumpɔŋɔ. Ban mí bɔri ni bɛ ŋmɛ nuu ni bolli kpalimmi n sani." Bidibisi mini bipuɣinsi maa zaa wum diɛma maa nyaɣ'sim. Bidibisi ayi ban baɣa daa ka diɛma maa ni ka bɛ chaŋ n ti sɔɣi mɔri ni m-bori moonsi Karimba ŋun boli ba ka yɛli," Bihi! Pahimi Ya yi taba maa ni n-diɛm! Shikuru nyɛla baŋsim bobu shee, amaa Di lahi nyɛla koba kpaŋsibu shee. Di tuya ka yi kpaŋsi yi daa alaafee ka Di kpaŋsi yi tiɛha. Bihi, kami Ya na ka ti zaa laɣim diɛm!".
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Tibung
Tibung nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa
Pubu:Dagbaŋ
Tampion Taarihi
SUURI YINI
Suurili ŋɔ jɛndila tuma ŋɔ lahibali tuuli. Tuma ŋɔ ni nyɛ shɛli bee dini ʒiri yɛl’shɛli, tuma ŋɔ nia, daliri din niɛm nuu dɔɣi tuma ŋɔ. Tuma ŋɔ ni kpa talahi shɛm, di daanfaani, vihigu bɔhisi, yɛlimuɣisiri shɛŋa ŋan be tuma ŋɔ tumbu ni, tuma maa ni yɛn tum shɛm nti pahi bachinima kahigibu.
Lahibali tuuli
Ʒemana kana ka niriba pam zaŋ bɛ zaɣa mini saha zaa niŋ yɛltɔɣ’shɛŋa din bi nya ba bee n-kpini ba. Ka shɛba mi zaŋ bɛ yaa, arizichi ni bɛ baŋsim n-vihiri ka zabiri yɛl’shɛŋa din ka ba anfaani zuɣu. Lala niriba ŋɔ tammi ni Dagban’ninkura yɛliya ni “kukolimahimlana ʒirila nayiɣa naa kpanjɔɣu”. Amaa ka lee ka saha ni bɛ bɔhi bee n-vihi baŋ bɛ maŋmaŋa yɛltɔɣa. Sokam pa zaŋla yɛltɔɣ’shɛŋa din bi nya ba m-bɔbi bɛ maŋa ka nyɔɣu ni doro la, ka yɛla pam doya n-guli ba amaa ka bɛ baɣa ka dini. Sheriff Ghale n-yɛli o yila puuni ni“ a naba yi waɣa ka kɔɣu naba, a ku tooi zo ka che a maŋa”.
Niriba tammi ni Dagbamba yɛliya ni “buɣim yi yɛn nyooi nira, wari n-gbaari o”. Bɛ lahi pahi ni “buɣim balli ni taai mɔri”. Yɛla maa yi bi zani tariga lala, bihi ni di lala haliyoli maa fali dama bu’bila yuunila o ma noli ka ŋubira.
Niriba pam beni ka bi mi Dagbamba taarihi ballee ti zuŋɔ karachinima shɛba dama ti dii ka sabbu ka di sabi doya n-wuhiri ti taarihi. Ti ku tooi galim ka feei so dama ti piligu bi pili ni sabbu. Amii Dagbamba ni yɛli ni “kɔbili ka ŋmabu zaŋ buɣi tankpaɣu” zuɣu n-che ka shɛba yihi bɛ tɛha zaŋ chaŋ yɛlimuɣisirili tilaa bɔbu polo bee? Amaa bi di tam ni Naa Zanjina daa boli o yuli ka bɛ mali li salindi o ni”siŋ’ titali ku kpe dunoli zaŋ tiri gooni”.
Pa n nia n-nyɛ li ni n zaŋ tuma ŋɔ n galim ka feei Dagbamba bee Dagbaŋ karachinima, amaa ti ku tooi zo ka che lala galimi maa. Zuliya n-kani Ghana tingbani ni n-ni tooi ŋme nyɔɣu ni bɛ kaya ni taada mali yaa ni jilima nti paai Dagbamba, amaa ka ti che li n-labi ka samba kanna nti bɔhindi li kuni bɛ yanima ka ti kuli ʒiya ka ti baɣa kani. Ti yi lahi lihi ti yɛltɔɣa pam bela ti ninkura mini baansi noya ni ti mi ka saha ni ti bɔhi baŋ din be biɛhigu ni ka kani zaa. Shɛhiranima mi kuli palimi din wuhiri ni biɛɣukulo ti yɛltɔɣa maa kuli barigirimi dama kum kuli kpuɣirila ti ninkura maa.
Naawuni yiko puuni ninneesim pa kana ka sokam suhu yiɣisi bahi karim baŋsim bɔbu zuɣu. Wula ka ti tɛhira zaŋ chaŋ yɛlli ŋɔ polo? Ti yi bi di valiŋ n-lihi yɛlli ŋɔ zuɣu,ti ni niŋ Kɔɣindana baa”a niŋ a maŋa”, ka di yi naɣi pa lala,kɔŋa n-yɛn ŋma ti ka ti yɛri ni ŋamli maa. Ti yi bi niŋ nimmoo,ti ku mi ti ni ti yɛn yɛli sɔhibiɛɣu bihi shɛm.
Dagban’ninkura n-nya ka yɛli ni “Nakpayili tilaa, ŋum baŋli, ŋuna n-gbiri li”. Lala ŋɔ zuɣu n-kpahi neei ma n gom ni ka n-yɛn niŋ vihigu n-jɛndi Tampion din be Savelugu-Nanton yaɣili la. Tuma ŋɔ ni vihi baŋ Tampion ni pili shɛm zaŋ na hali ni zuŋɔ, ni di zaashee Dagbaŋ nam soli zuɣu.
Tampion bela Dagbaŋ din be Tudu polo ka do “latitudes 9 mini 10” sunsuuni, Mahama, (2004). Di nyɛla N daan Yaa Naa kparibɔɣiri la puuni zaɣ’yini. Tampion bela Savelugu-Nantɔŋ yaɣili, di ʒela Savelugu wulimpuhili zuɣu ka di waɣilim paai kilomita pia ni ayɔbu (16km).
Savelugu-Nanton yaɣili maapu din wuhiri Tampion ni be luɣ’sheli
“Nira yi be Tamale ka yɛn lihi Tampion, a ni nya ka di bela wulimpuhili nuzaa zuɣu biɛla. Tamale mini Tampion waɣilim paagi kilomita pishi ni ayi.
Tampion wulimpuhili polo kunila Limo, Karaga ni Gusheigu polo, wulinluhili polo mi kunila Nanton, Savelugu ni Tamale polo. Nudirigu polo kunila Tijo, Jimili zaŋ kpa Naya (Yendi) polo ka nuzaa polo kuni Zoggu polo.
Ti yi yɛn lihi tin’tarisi, di tu ni ti tuui lihi li zaŋ chaŋ N daan Yaa naa kparibɔɣiri polo pɔi. Ti yi lihi wulimpuhili polo, Tampionlana mini Limo naa n-diri tarisi amaa Ninkura yɛliya ni Limo naa ka tingbani dama ni Tampionlana mini Galiwee lana tingbani sunsuuni ka Limo ʒeya ŋɔ. Wulinluhili polo Tampionlana mini Nanton naa n-diri tarisi, nudirigu zuɣu, Tampionlana mini Tijo naa ni Tuɣu lana n-diri tarisi ka nuzaa polo mi, o mini Zɔɣu - Lana ni Nyol’naa n-diri tarisi.
Tampion mini tin’shɛŋa ŋan diri tarisi ka ŋa pa Ndaan Yaa Naa kparibɔɣiri n-nyɛ: wulimpuhili polo Tampion mini Yipaligu n-diri tarisi, wulinluhili polo ka di mini Naɣidigu di tarisi. Nudirigu polo, Tampion mini Sakpali ka nuzaa polo nyɛ Tampion mini Sindigu ni Zokuga n-diri tarisi.
Tampiŋ daadama nima mini fandi kalinli
Tampion malila fɔndi ayɔpɔin zuɣu. Lala fɔndi maa n-nyɛ: Gumani, Afa fɔŋ, Kambontooni, Nayili fɔŋ, Kambon nyaaŋa, Nakɔhigu ni Bilipiɛla fɔŋ. Tampion Tindaan naa mini o kpamba ʒila Gumani, Tampion Limam mini o daafa taba ʒila Afa fɔŋ. Tampion Sapashin nima ʒila kambontooni, kambon nyaaŋa ka che ka shɛba mi ʒi Tampion tinkpansi. Tampionlana mini o kpamba shɛba ʒila Nayili fɔŋ ka shɛba gba ʒi Bilipiɛla fɔŋ. Taampion lahi mali da’titali ka di ʒe Gumani mini Afa fɔŋ sunsuuni. Daa ŋɔ nyɛla da’kurili ka sokam mi di yɛla tudu polo ŋɔ na zaa. Daa ŋɔ yuli m-booni Kpaa (Tampion kpaa).
Tampion Tindana (Tindaan’naa) mini o gba kpamba ʒila Gumani. Gumani pula buyi zuɣu, dini n-nyɛ: Tindaŋ ni Ŋoliŋ.Tini lahi tooi nya buɣ’gɔrigu, guŋ ni tindaamba siliga ka di zaa be Gumani, buɣ’gɔrigu ŋɔ bela Tindaŋ ka Siliga ŋɔ mi be Ŋoliŋ.
Adiini polo, Tampion nyɛla juɣu tiɛɣu, tiŋ kam dagaŋa be dini. Adiinin dibaata ŋan be Ghana la zaa be Tampion. Lala adiini nima maa n-nyɛ: musulinsi daadiini, dolodolo Issa daadiini ni dagbandabba. Sokam mali soli ni o tum o daadiini tuma ka gaɣibu bee muɣisigu shɛli kani.
Ghana zuliya nima polo, zuliya shɛŋa ŋan be Tampion n-nyɛ; Dagbamba, Ŋmampirisi, Zabaɣisi, Mohi, Fulaannima, Gurinsi ni Gbɛngbɛri. Amaa Dagbamba n-lee zooi n-gari zuliya nima maa zaa.
N ku tooi kooi yaɣili ŋɔ ka bi yɛli karim baŋsim yɛla. Silimiinsili mini Mahamadiiya kariŋ baŋsim zaa be Tampion, amaa Silimiinsili kariŋ baŋsim n-lee mali yaa gari Mahamadiiya kariŋ baŋsim. Tampion mali m ma yaankalɛhi shikuru din pa gomnanti dini dibaayi, m ma yaankalɛhi ni pirimari shikuru mini “Junior High School”, din zaa nyɛ gomnanti dini. Di ka sakandari shikuru mini kariŋ zɔŋ kara ŋan pahipahi, amaa Tampion bihi ban chani “University”nima, Polytechnics”, ni Karimbanima Ashibiti awuraabanima wumsibu shikuriti ka zaŋ buɣisi.
1.1 Yɛlimuɣisira ŋan niɛm nuu n-dɔɣi vihigu ŋɔ
Yɛla pam n-niɛm nuu dɔɣi vihigu shɛli ni yɛn niŋ n-jɛndi Tampion ni nya shɛli ni di zaashee Dagbaŋ nam soli zuɣu.
Tuuli, Quartey, S. M. mini o baŋdi taba (2005, 3) sabi bɛ buku ka buku maa puuni bɛ wuhi Ghana zuliyanima zaa ni be yaɣ’shɛŋa Ghana maapu la puuni, amaa ka lee bi wuhi Dagbamba ni jɛndi be yaɣ’shɛli Ghana tingbani ni maapu maa puuni tudu ŋɔ na.
Esther Lily Nkansah
Kundivihira
Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Lahabaya zaa
Tampion Taarihi
Tampiŋ daadama nima mini fandi kalinli
Ghana maapu din wuhiri Ghana zuliyanima ni beYaɣ’shɛŋa
Ti yi lihi maapu ŋɔ, ka yɛn zaŋ li n-tum tuma, din ŋuna zuliya shɛli ka ti tudu polo ŋɔ na n-nyɛ Dagbamba. Dama Dagbamba n-galisi gari zuliya kam din be tudu polo ŋɔ na.
Zuliya kam di bi zaɣisi ka bɛ ninkura ti lahi kani, ka bɛ yɛltɔɣa sabi n-doya ka bihi ti yiɣisina dahinshɛli m-paai li. Kum mi yi kurila ninkurugu, din ŋuna tin maalimi shili dama ti yi niŋ fawɔɣili ka bi deei ti yɛltɔɣa din be ti ninkura ŋɔ noya ni n-sabi sɔŋ ka bɛ ŋmaligi ka che ti, ti yɛla pam ni barigi ka che ti.
N vihigu puuni, shikurubihi shɛba na min niŋ vihigu din jɛndi Tampion ka lala tuma maa kuli shihi Tampion ni pili shɛm biɛla amaa di bi yɛli shɛli zaŋ chaŋ Tampion nam yɛla ni di zaashee Dagbaŋ. Shikurubihi ŋɔ tuma ŋɔ nyaaŋa, m bi nya bee n-wum ni so min sabi n-jɛndi Tampion ni pili shɛm, din nam yɛla nti pahi di zaashee Dagbaŋ. Pa shɛli mi n-tahi li m-pahila so bi lahi kpaŋsi ninkura sani ʒinibu ni baansi bɔhibu zaŋ chaŋ ti kaya ni taada polo. Ninkura sani ʒinibu bee baansi bɔhibu kalinsi ŋɔ zuɣu pa chemi ka Asanza niriba pam pa mali yɛla n-gabiri taba.
Yuuni 2009 puuni, baŋd’ shɛba daa yina nti sabi buku, ka lala buku maa puuni bɛ buɣiri Ghana zuliya shɛŋa tuma bee zuliya nima maa ni be shɛm. Bɛ daa yɛliya ni Dagbamba tuma nyɛla zabili bee tɔbu tuhibu. Buɣisiri shɛli baŋdiba ŋɔ ni daa zaŋ ti Dagbamba maa bi niŋ yɛlimaŋli ka ni tooi birigi shikurubihi bɛ yi zaŋ bɛ yɛligu maa n-tum tuma zahimbu shee.
Niriba ni yɛri a yɛltɔɣa shɛm n-wuhiri bɛ nintiɣili bee filiŋ ni nyini. Yuuni 2002 la hali ni zuŋɔ, ŋun kam mali o malifa gbiɣu, Dagbamba ka o mali li ŋmɛra. Amaa ka bi taali n-nyɛ li, dama Dagbamba yɛliya ni “a yi yɛli ni jaŋgbariga mali bɔbili, nyin ŋmaligi yɛli ni kpaligu n-nyo n-kaɣili”. Dinzuɣu Dagbaŋ bilichini kam kpaŋmi o maŋa ka o taɣi n-deei yɛligu ŋɔ ni suhuyini dama “ko’yuli yi ŋma a zuɣu ni, a bi lahi zɔri ko’yora”.
Saha pa kana ni ti yina nti niŋ nimmɔhi zaŋ bahi karimbaŋsim zuɣu ka lahi pili ti yɛltɔɣa sabbu ti maŋmaŋa. Ka ti yi zaɣisi ni ti ku niŋ lala, niriba ni sabi wuhi ti ti ni nyɛ shɛba amaa di ti lee bi niŋ ti suhuyubu la zuɣu.
1.2 Tuma ŋɔ nia
Afanima yɛliya ni “tuuni kam tumdimi ni di nia”. Tuma ŋɔ nianima zooya pam. N tuuli nia zaŋ jɛndi tuma ŋɔ nyɛla di vihi baŋ Tampion ni pili shɛm, di nam yɛla ni di zaashee Dagnaŋ.
1.3 Tuma maa ni kpa talahi shɛm
Yaɣili ŋɔ yɛn lihila tuma ŋɔ talahitali ni nyɛ shɛli. Tuuli, ti piligu bi pili ni sabbu, di zuɣu yɛltɔɣa pam bela niriba noya ni ka ti yi niŋ fawaɣili ka bi deei ŋa n-niŋ gbana ni ka bɛ zaŋ ŋa kpi, wula ka ti ti yɛn yɛli bɛ ni na yɛn dɔɣi bi’shɛba?
Di ni niŋ ka tuma chaŋ nti dalim ti kaya ni taada yɛltɔɣa ŋɔ, di nyɛla din yɛn sɔŋ karimbanima ka bɛ tooi wuhiri kaya ni taada yɛltɔɣa ti shikuriti la ni. Dama karimbanima pam beni ka bɛ baŋsim bi ziligi zaŋ chaŋ ti kaya ni taada wuhibu polo.
Naawuni yi niŋ ma yiko ka n tooi vihi baŋ Tampion mini di nam yɛla ni di zaashee Dagbaŋ ka di kpe gbana puuni, dahinshɛli ŋun gba ti mali nia ni o niŋ vihi zaŋ chaŋ Tampion polo mali o ni yɛn lihiri shɛli ka tumda bee o mali o ni yɛn me n-tam shɛli zuɣu ka di pala o yɛn pilimi.
1.4 Vihigu bɔhisi
Yaɣili ŋɔ nyɛla n ni yɛn zaŋ shɛli n-ŋme bɔhisi ka di leei dariga ka n-doli du nti laɣim lahabali kam din ni sɔŋ ka tuma ŋɔ tum ka di nia pali. Bɔhisi maa puuni n-nyɛ;
1.5 Vihigu ni niŋ luɣ’ shɛli polo
Yaɣili ŋɔ yɛn lihila tuma ŋɔ ni tum luɣu shɛŋa.
Tuma ŋɔ tumbu ni, n daa kpuɣi napɔŋ chaŋ Tampion nti bɔhi ninkura mini baansi n-deei bɛ milinsi ni nyɛ shɛli zaŋ chaŋ tuma ŋɔ polo. N daa lahi chaŋ Tampion Gumani nti vihi kali kpamba bee baŋdiba sani nti deei lahabali zaŋ chaŋ Tampion tingbana mini buɣa, bɛ ni gbaari Tampion tindaan-naa shɛm ni tindaan-nanima ban faasiɣi.
N daa lahi vihi Dakpema lun-naa zaŋ chaŋ Tampion nam ni bɔri ka diri shɛm polo.
N lahi vihi kundinima pam ni di sɔŋ ma ka n tooi nya lahabali ni ninneesim ni di sɔŋ ma ka n-tum tuma ŋɔ ka di nia pali ni achiika.
N ku tooi tam Tudu polo gomda yili yaɣ’shɛli bɛni booni”Regional Archives” la yɛla. N daa chaŋ ni nti vihi gbaŋ kura ni di sɔŋ ma ka n nya lahabali ni ninneesim n-tum tuma ŋɔ.
Tuma kamani n tuma ŋɔ tatabo ku tooi tum ka ka anfaani shɛli. Di ni ʒiri anfaani shɛŋa n-nyɛ;
Tuma tuuli anfaani din ka ŋmali nyɛla, di yɛn gumi ka taɣi ti yɛltɔɣa barigibu dama di yɛn laɣisila ti yɛltɔɣili kam din be ninkura mini baansi noya ni n-sabi sɔŋ ka bihi ti yiɣisi na m-paai li.
Tuma ŋɔ nyɛla din mali anfaani titali zaŋ ti man’ tuma ŋɔ lana, dama din ni sɔŋ ma ka n deei”University”shɛhira gbaŋ din nyɛ B.Ed la zaŋ jɛndi Dagbani baŋsim.
Di ni lahi sɔŋ karimbihi zaŋ kpa kaya ni taada bɔhimbu polo. Karimbanima baŋ wuhiri Dagbani gba nyɛla baŋ yɛn nya ninneesim zaŋ kpa kaya ni taada wuhibu polo. Tuma ŋɔ lahi nyɛla aʒia n-ti karimbanima bee “University” karimbihi ban bɔri ni bɛ niŋ vihigu ŋɔ tatabo dahinshɛli.
1.7 Vihigu puuni yɛlimuɣisira
Tuuli kundi vihira nyabu bee di bɔbu daa ka n-gbara dama bukunima dii kani n-sabi jɛndi tuma ŋɔ tatabo. Laɣ’pooli gba daa nyɛla yɛlimuɣisiri kpeeni zaŋ chaŋ tuma ŋɔ tumbu polo dama di piligu hali ni di bahigu nyɛla laɣ’dili.
Saha daa dii bi saɣi n-ti ma dama n-daa niŋdila vihigu ŋɔ luɣ’shɛli polo ka wuhiri shikuru luɣ’shɛli mi dabam. Ninkura pam daa je ni bi labisiri bɔh’shɛŋa n ni daa bɔhiri ba dama ni bi je ni bɛ viigi bɛ kali gbuni n-ti nashaaranima. Tuma duri shɛŋa gba daa bi bɔri ni bɛ sɔŋ ma ka n nya tuma ŋɔ yɛlibɔra.
1.8 Tuma maa ni yɛn tum shɛm
Suura ata n-ʒiri vihigu so’doligu. Di ni lihi vihigu maa ni yɛn niŋ luɣ’shɛli maa daadam biɛligu, vihigu daadam biɛligu piibu, vihigu nɛma nti pahi vihigu bɔhisi.
Suura anahi yɛn lihila yɛligbahira din yɛn yina vihigu ni. Di gba ni yɛn lihi yaɣ’shɛŋa n-nyɛ: Tampion piligu, Tampion nam sulinsi, Tampion nabihi ni nyɛ shɛba, Tampion nam ni diri shɛm. Suurili ŋɔ ni lahi lihi Tampionlana zaashee Dagbaŋ, na’shɛba ban di Tampion ka faasiɣi.
Suura anu puuni ka tuma ŋɔ kolivaai be. Yɛlikpahinda/yɛligbahira din yɛn yina vihigu ŋɔ puuni gba ni yina yaɣili ŋɔ.
1.9 Bachinima kahigibu
Bachi shɛŋa yina tuma ŋɔ tumbu ni ka lala bachinima maa nyɛla ŋan bɔri kahigibu.Bachi pala ŋan yina tuma ŋɔ tumbu ni n-nyɛ:
Alikaali: Looya biŋ bee Baŋda.
n-lɔri li Tampion Tindaannima la so yi kpi, di zuɣu ka
bɛ yɛn lo o pa n- ʒi o gili ka o gbaagi o Buɣum maana.
Shɛhira: Tolon naa mini Kumbun-naa.
SUURI AYI
2.0 Kundi mini gban’ shɛŋa n ni zaŋ niŋ vihigu ŋɔ
Dagban’kpamba ni”yɛm bela bɔbigu ni” ka Tolon naa Yakubu mi daa boli o yuli ni “yɛm yaɣi ninvuɣ’yino malibu”. Yaɣili ŋɔ nyɛla ni yɛn zaŋ shɛli n-lihi kundi shɛŋa baŋdiba ni sabi ka di sɔŋ ma ni hankali zaŋ chaŋ tuma ŋɔ tumbu polo.
Baŋdiba pam yina nti tum tuma zaŋ jɛndi ti Gbansabila tingbana ŋɔ na yɛla pam balee ti kaya ni taada soya. Amaa niriba na bi zaŋ bɛ haŋkaya niŋ ti Tudu polo ŋɔ na tinsi pam ni pili shɛm, di nam yɛla ni lala nama maa zaashee Dagbaŋ nam soli zuɣu. Nam bee kaya ni taada balibu kam nyɛla din niŋ talahi pam zaŋ ti lala zuliya maa niriba. Dinzuɣu Dagbaŋ kaya ni taada nyɛla din kpɛm pam zaŋ ti ma. Ninkura yɛliya ni, “Ʒi yɔɣu dari gbaŋgu”. Nira yi bi kpaŋ o maŋa n-vihi kundinima mini ninkura m-baŋ din nya o viɛnyɛla ka sabi ŋa sɔŋ, tɔɣisi je mini zani yuui beni dahinshɛli.
Asiamah mini Lugogye (2007: 71) yɛliya ni tinsi pam zaniya Kambɔntiŋa polo ka di daliri dalim tɔhigu. Bɛ pahiya ni tɔhinima ŋɔ daa yi sa la suɣa ka bɛ mini bɛ ni ʒi ninvuɣ’shɛba ni bɛ ti sɔŋ n-ŋo val’shɛŋa bɛ ni ku maa beni ka gɔri bɛ tɔhigu. Baŋdiba ŋɔ pahiya ni tɔhinima ŋɔ yi ti laɣim ʒilɛli maa ni viɛnyɛla, bɛ zaŋdila tɔha so ŋun daa daŋ ʒilɛli maa ni yuli n-ti lala ʒia maa. Asiamah mini Lugogye wuhiya ni Asamankese din be Kambɔntiŋa polo nyɛla tɔhinima ni daa ŋma shɛli nyɔŋ. Ni tɔha yuli booni Asare n-daa daŋ ʒileli maa ni ka o tɔha taba naan-yi ti laɣim. Tiŋa maa yuli ni yina shɛm n-nyɛ: Asare+man+kɛse (Asare tin’titali).
Tuma ŋɔ mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla di zaa yɛrila tinsi pam zalibu ni dalim bin’shɛŋa Ghana ni tinsi yuya ni dalim bin’shɛŋa. Di woliginsim nyɛla. Asiamah mini Lugogye yɛrila Kambɔbɔntiŋa polo yɛltɔɣa ka n tuma ŋɔ mi yɛri Dagbaŋ polo yɛltɔɣa.
Vihigu ŋɔ viigi gbuni ni “niriba ŋɔ ni daa ʒini tigbani ŋɔ ni n-naai, bɛ daa kpahimiya ka dama kuɣili zuɣu ka tingbani maa tamiya maa, Dagbani puuni bɛ boonila lala kuɣili ŋɔ (tampia bee tampiŋ). Lala zuɣu ka bɛ daa boli tiŋa ŋɔ (Tampiŋ) ”Bɛ pahiya ni “Naa Nyaɣisi ni daa ʒini Dagbaŋ nam gbana zuɣu ka gindi Dagbaŋ n-kuri Tindaannima ka mali o bihi lɛhiri nama la, o ni daa paai Tampion, Tampion tindana daa leela nyabiga n-zo nti lu biɛŋ yuli booni Zavuligu ni, Naa Nyaɣisi ni daa bi tooi ku Tindana ŋɔ zuɣu chɛmi ka o na kuli mali jilima mini yaa tingbani maa ni hali ni zuŋɔ”.
Shikurubihi ŋɔ vihigu ŋɔ puuni bɛ yɛliya ni “Tampion nyɛla Yaan nabihi nam”. Bɛ wuhiya ni Naa Nyaɣisi bi’so ŋun daa tuui ʒini Tampion nam gbana zuɣu n-nyɛ Naa Kayelemuna”
Amaa n-vihigu bi saɣi ti bɛ ni yɛli ni shɛm maa zaa. N vihigu wuhiya ni Tampion piligu bi kpini Bajim, di bi lahi saɣi ti ni Tindana ŋɔ daa leela nyabiga n-zo nti lu Zavuligu ni. Amaa ka lee saɣi ti ni Tampion tindana n-daa be tooni ka bɛ yiɣisi Tinkurugu din nyɛ Tampion piligu n-kuli bɛ ni ʒi shɛli zuŋɔ ŋɔ. Ti yi chaŋ tooni, ti ni nya Tampion mini Tinkurugu ni kpini taba shɛm din wuhiri ni Tampion piligu nyɛla ni.
Gbewaa, (2009: 47- 48) yɛliya ni “Ŋmamprugu lana Naa Atabea ŋun daa nyɛ Ŋmamprugu naa yuuni (1690:1741/2) sunsuuni la n-daa ŋma Bawku nyɔŋ ka di pahiri tinsi ata shɛli o ni zali”. Gbewaa wuhiya ni “Bawku zalibu chaŋmi ti dalim kɔhigu”. O buɣisiya ni “bi’biɛhi n-daa guri kɔhi gɔriba ŋɔ soli ka lala zuɣu che ka Ŋmamprugu lana ni deeri farigu shɛli filim pam, ka lala zuɣu che ka Ŋmamprugu lana ŋma Bawku nyɔŋ ka bo bidibisi ʒili ni ni bɛ gu ka taɣi kɔhi gɔriba ŋɔ ka che bi’biɛhi ŋɔ lirigu”. Gbewaa yɛliya ni “tiŋa daa ka Bawku ni be luɣ’shɛli ŋɔ ka zuliya shɛli bi bɔri ni bɛ ʒini ni dama di daa lula bɔɣili bee vunvamli.
Gbewaa tuma ŋɔ mini n tuma ŋɔ ni kpini taba yaɣ’shɛŋa nyɛla di zaa yɛrila Tudu polo nima yɛla, Bawku mini Tampion zaa nyɛla di yuya ka di dalim tingbani biɛhigu bee nahingbana. Dama Bawku yuli dalimla di ni be bɔɣili ni zuɣu ka Tampion gba yuli dalim di tamla kuɣili bee tampiŋ zuɣu. Di lahi wuhi Na’shɛba ban daa be tooni tinsi ayi maa zalibu saha. Tuma dibaayi ŋɔ woliginsim nyɛla naa n-daa be tooni Bawku zalibu ni ka tindana be tooni Tampion zalibu ni.
Syme DC, J. K.G. (NRG8/2/214), gbaŋ be Tudu polo gomda yili ka di taachi nyɛ “The Kusasis-A Brief History”. Syme yɛliya gbaŋ maa puuni ni yɛlikurili din wuhiri Kusahi zuliya kamani Tili nima ni yɛli li shɛm. Gbaŋ ŋɔ wuhiya ni do’so mini o paɣa n-daa yi luɣ’shɛli polo na nti ʒini Tudu duli wulimpuhili polo tiŋa yuli booni Zawga (“French Territory”). Gbaŋ ŋɔ pahiya, ni vuhirigu daa ka lala tingbani maa ni. Ni lala saha maa salinsahi n-daa kuli deei tingbani maa luɣuli kam, ka Mɔhi booni ba ni salansaasi.
Syme pahiya ni doo ŋɔ mini o niriba daa zooya pam ka bɛ daa boli ba “Salinsansi” ka niriba chilimchilim li hali ka di ti leei “Kusansi” ka di na kuli be chilimbu ni hali nti leei “Kusasi”.
Tuma ŋɔ mini n vihigu ŋɔ ni kpini taba luɣ’shɛli n-nyɛ Syme tuma ŋɔ yɛrila Zawga mini Kusahi yɛltɔɣa ka n tuma ŋɔ mi yɛri Tampion yɛltɔɣa, Kusahi ni Tampion yuya ni dalim bin’shɛŋa. Tuma nima ŋɔ ni woligi ka che taba shɛm nyɛla Syme tuma ŋɔ yɛrila Tudu duli wulimpuhili polo ni Kusahi yɛltɔɣa ka m mi tuma ŋɔ yɛri Tampion din be Tudu polo ŋɔ na ni Dagbamba yɛltɔɣa.
Kabachewura, Braimah, J. A. (NRG8/2/13), daa sabi gbaŋ ti Tudu polo ŋɔ na gomda yili ka di taachi nyɛ:”Notes of Gonja History”, o yɛliya gbaŋ maa puuni ni”Salaga yuli yila Zabaɣisi yɛltɔɣa ni na, din nyɛ ”Kisilga” ka di gbunni nyɛ “sima bee singbuna”. Ndewura Jakpa n–daa ŋma Salaga nyɔŋ ka tili yuli ŋɔ”. Kabachewura yɛliya ni “zuliya nima pam ka Ndewura Jakpa daa ŋmaaiŋmaai laɣim taba ka bɛ leei Zabaɣisi“.
Tuma ŋɔ mini n dini ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla Ndewura Jakpa daa lihila singbuna biɛhigu ka zaŋ li zali ka di leei Zabaɣisi yuli, Tampion gba bɛ daa lihila tingbani maa biɛhigu ka zaŋ li boli tiŋa maa yuli.
Dramani, (2001: 36) daa tum tuma ti “Univerty College of Education, Winneba” ka piigi yuli boli tuma maa ni “Dagbaŋ Piligu”. Tuma ŋɔ puuni Dramani yɛliya ni “naa Nyaɣisi ni daa ku Dagbaŋ tindaannima na nti paai Tampion, Tampion tindana daa zomi, dinzuɣu o daa bi niŋ tindana maa shɛli ka lee yihi o bia Bilyoŋa ʒili, ni Tindana maa yi di o saɣim tariga ŋun deei nam maa mali”.
Dramani tuma ŋɔ ni kpini n-tuma ŋɔ yaɣ’shɛli nyɛla di zaa saɣiti ni naa Nyaɣisi daa bi ku Tampion tindana. Tuma dibaayi ŋɔ ni woligi taba shɛm nyɛla n-tuma ŋɔ bi saɣi ti ni Tampion tindana daa zomi n-sɔɣi o ni daa wum naa Nyaɣisi damili, amaa naa Nyaɣisi daa kɔŋla o ni yɛn niŋ shɛm ku Tampion tindana.
Gyekye, (1996:109 -113) yɛliya ni “Gbansabila tingbana puuni, bɛ yi yɛn piigi naa bee n-gbaai naa, faashee ka lala nira maa yila nam zuliya ni na, ka lala daŋ maa nyɛla kaya ni taada mini niriba ni daa saɣi ti shɛli”. O pahiya ni “nanima yaa mini bɛ jilima yirila bɛ sulinsi sani na”. Gyekye zaŋla Kambɔnsi nam gbaabu wuhi shɛhira ka yɛli ni “bɛ yi yɛn gbaai Kambɔnsi naa kalinima ban yi nam zuliya puuni na tuma n-nyɛ li ni bɛ lihi nabihi ban garigi nam maa puuni m-piigi naa. Ni bɛ mi ni piigi so tu ka o ni yɛn gbubi shɛba maa gba saɣi ti o piibu maa ka ni taɣi deei o ni jilima mini suhupiɛlli. Amaa niriba ŋɔ yi zaɣisi o, bɛ lihirila nabihi ban kpalim la puuni m-piigi niriba maa ni bɔri so”.
Gyekye pahiya ni “bɛ yi piigi naa ŋɔ ka sokam saɣi ti o piibu maa,o chinchini gɔbbu dali,o yɛn pola pɔri o sulinsi maa tooni n-wuhiri o ni yɛn zaŋ zalisi mini kaya ni taada soya n-gbubi o niriba ka lahi nyɛ ŋun ni che nam o yi ti birigi zaligu ni bɛ kaya ni taada soya”.
Gyekye tuma ŋɔ mini n-dini ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla di zaa yɛrila nam yɛltɔɣa ni bɛ ni doli so’shɛŋa m-piiri naa ka di nyɛla ŋun yi nam zuliya ni na. Tumanima ŋɔ ni woligi ka che taba shɛm nyɛla, tuuli Gyekye yɛrila Kambɔntiŋa polo nam yɛltɔɣa ka m mi yɛri Dagban nam yɛltɔɣa. Din pahiri ayi nyɛla o tuma ŋɔ lahi wuhi ni Kambɔnsi yi yɛn piigi naa, bɛ lihirila niriba maa ni bɔri so. Dagbamba ban buɣirla baɣisi m-piiri bɛ nanima. Amaa Asanti kambɔnsi taada ŋɔ nyɛla din ŋaɣisiri kpɛri Dagbaŋ na. Din lahi pahi nyɛla Kambɔnsi nanima pɔrila pɔri bɛ nam kuɣa ʒinibu dali bɛ nanima mini niriba tooni, amaa Dagbamba nanima ka pɔri bɛ nam dibu shee ŋun yɛn leegi o nam maa n-naɣi mali kari nam maa kparigu kpuɣibu shee.
(Zagbaŋa, Demon, Sunsɔŋ, Kɔrili, Yelzoli, Woribɔɣu, Jankuŋa, Wɔrivi)
(Nanton, Nasa, Nyamalga, Bago, Yelzoli, Zoya)
(Gundɔɣu, Kpatuya, Kuɣulɔɣu, Yiwɔɣu, Warigbani, Fuyaa, Yimahigu)
a) Kuga, Gusheigu b) Wɔrizɔhinima: Tolon, Kumbuŋ
c) Nanton, Yelzoli d) Namɔgliba: Zɔhi, Balɔɣu.
Ti yi lihi nam gbaabu polo, Staniland (1975: 23-24), Rattray (1932) ni Mahama (2004: 76-77) zaa wuhiya ni N daan Yaan Naa gbaabu bi gbaari yiriŋ m-pahila di dolila kali ni wuhi shɛm. Bɛ yɛliya ni Kalinima n-su N daan Yaan Naa gbaabu fukumsi ka di nyɛla baɣisi ka bɛ yɛn buɣi hali nti piigi nam dunoya ata la puuni ŋun tu ni o di Yani. Lala nam dunoya maa n-nyɛ:
Kalinima shɛba nyɛla baŋdiba ŋɔ ni yɛri maa n-nyɛ n-yab’ Kuɣa naa (ŋuna n-na gbubi Dagbaŋ fukumsi), Tuɣirinam, Kpatia naa, Gomle ni n-yab’ Gushe’naa tuumba. Bana n-yɛn go baɣa bee baɣisi ni bɛ bo Naa ti Dagbaŋ. Rattray wuhiya ni ban garigi nam ŋɔ (Karaga Naa, Savelugu Lana ni Mion Lana) tuumba gba nyɛla ban yɛn be baɣisi ŋɔ gɔbu puuni, yaha ni bɛ yi buɣi baɣisi nti gbaai so, ni Dagbamba dihi tabili ka ti yɛda ni Zallakudura naa mini bɛ yaannima ni piigi so ti ba m-bala. Mahama gba pahiya, ni dunoya ayi n-diri Yani ka tiri taba, dunoya maa n-nyɛ Abudu yili mini Andani yili.
Baŋdiba ŋɔ tuma nima ŋɔ mini n dini ŋɔ ni kpini taba luɣ’shɛli nyɛla, nabihi n-nyɛ ban diri nam ni so’shɛŋa bɛ ni doli gbaari bee m-piiri naa. Di ni woli ka che taba shɛm nyɛla, bɛ tuma nima maa yɛrila Yani yɛltɔɣa nti pahi Yani ni diri doli dunoya shɛm ka m mi tuma ŋɔ yɛri Tampion yɛltɔɣa, ni Tampion nam ni bi diri doli dunoya shɛm.
Mahama, (1987: 223) ni NRG8/2/120 “Declaration of Customary Law” (Dagomba State Order 1960 - Legislative Instrument 59) yɛliya ni Dagbaŋ Nanima daa zaŋTudu polo ŋɔ Nanima Jina duu zaligu yaɣili pia ni ayɔpɔin (Section 17) din yina Nanima Jina Duu zaligu,”1958 (No. 20)”daa ti gomnanti kpeen’so ŋun daa nyɛ Ghana Alikaali kpɛma zilinkom ka dama bɛ bɔri ni bɛ maalimaali bee n-taɣi kali zaligu din wuhiri bɛ ni gbaari Ndaan Yaa Naa shɛm. Ni bɛ daa zaŋ yaa din yi Nanima Jina Duu zaligu “1958 ”yaɣili “44” n-ti Alikaali kpɛma ŋɔ,daa zali zalisi. Zalisi maa puuni shɛŋa n-nyɛ:
1.Abdulai yili mini Andani yili nima yɛn dirila Yani ka tiri taba.
2.Pɔi ka nira ti di Yɔɣu Tolaandi, naɣila o nyɛla Yaan Na’ kuro bia ka o diri Karaga, Savelugu bee Mion.
Mahama (2004: 67-68) yɛliya ni N daan Yaan Naa ni doli so’shɛŋa nyɛri liɣiri bela payapaya, ka bi yirina nɛ nini. O pahiya ni di bi lahi yirina n-doli taba. Mahama wuhiya ni N daan Yaan Naa bee Naa kam ŋun gba ni tooi leei nam nyari liɣiri shɛli o yi leei nam. Ni lala liɣiri maa yirila Na’ bɔriba maa ni garigi nam maa laɣ’shɛli maa puuni na (gbana zuɣu laɣ’para, jiŋlaa ni guli, baɣ’kuɣili, ni bɛni yɛn da nam maa laɣ’shɛli). O pahiya ni chuɣudali Ndaan Yaan Naa bee Nanima sulinsi nyɛla baŋ zooi nayili puhibu ni liɣiri bee bindira. Yaha ni N daan Yaan Naa tooi lahi nyɛri liɣiri di yi niŋ ka vuri vu ka bɛ tahi taba nayili. Mahama wuhiya ni bɛ ni bo liɣiri pa gbana zuɣu ka saliya di n-naai ka sama naan-yi ŋmaai ti ŋun tɔɣisi lu.
Tuma nima ŋɔ mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla di zaa yɛrila nabihi nam dibu yɛla, nanima daariʒichi ni yiri yaɣ’shɛŋa na. Woliginsim din mi lahi be tuma nima ŋɔ sunsuuni nyɛla Mahama mini NRG8/2/120 zaa yɛrila Yani nam yɛla ni dunoya ayi ni diri Yani ka tiri taba shɛm. Ka n tuma ŋɔ mi yɛri Tampion nam yɛla, di mi bi diri doli dunoya, ka Mahama tuma ŋɔ mi lahi yɛri N daan Yaan Naa nam daariʒichi ni yiri yaɣ’shɛŋa na ka n tuma ŋɔ mi yɛri Tampionlana nam daariʒichi ni yiri shɛli na.
Tia, (1970: 5) yɛliya ni na’so m-bi lɔhi nama Dagbaŋ nti paai Luro Nyamandu paani bia. Daliri din daa tahi o nama ŋɔ lɔhibu daa bi yi shɛli pahila Naa Luro daa nyɛla ŋun mali nyaandoliba mini tɔb’tuhiriba pam ka di zuɣu che ka o mali kpiɛŋ bee yaa pam. Dinzuɣu nam daa yi kuli lu tiŋa, o yɛn deeli mi niŋ o nam gbana ni. Tia pahiya, ni Naa Luro daa min di nam ka bi kuli tiŋa maa ni.
Tia (1970:31-32) wuhiya ni Naa Luro ni daa zo ka che nam sama, Zuu Tituɣiri daa niŋla fombilim ni yɛmbimbiɛri niŋ o puuni n chaŋ ti puhi Maltima Yubiɛɣulana, n yɛri la Gushɛ-naa kpeen’biɛɣu. Ni ka Gushɛ-naa daa yɛli o ni o taba zaa nyari liɣiri mali laɣiri bundaannima zɔri ka ŋun ti nya liɣiri m mali laɣiri ninkuri kpeen’faralan zɔri. Ka Zuu Tituɣiri daa yɛli ni kpeen’faralana yi ka liɣiri tiri bia o lee mali yɛm din ni wuhi bia. Gushɛ-naa daa wuhi Zuu Tituɣiri ni o ba yi kani ka ŋun Gushɛ-naa kana nti gili yili kumsi kuli ka ŋooi mɔɣu ka yɛli ŋun Zuu Tituɣiri ni o yim na ka o bɛ maali Yɔɣu kpimba, ŋun zaɣisima, dinsaha ka ŋun Gushɛ-naa je suli kuli, ka ŋun Zuu Tituɣiri ʒini o ba gbɔŋ n kpalim nam ni. Baŋda ŋɔ yɛliya ni lala mi n-daa shiri niŋ.
Tia tuma ŋɔ yɛrila shɛba ni mali yaa n-fari nama diri shɛm ka lala maa gba be Tampion nam dibu ni. Tia tuma ŋɔ ni woligi ka che n vihigu ŋɔ shɛm nyɛla o tuma maa yɛrila shɛba ni mali yɛm mini fombilim n-kpɛri nama dibu ni shɛm, di lahi yɛrila Yani nam yɛltɔɣa, ka n tuma ŋɔ mi yɛri Tampion nam yɛltɔɣa.
Tia, (1970: 8-9) yɛli yani ni “Naa Zanjina ni daa yɛn garigi o bayili, o daa bola laɣ’ piɛliga kɔbga n chaŋ n ti puhi Gushie-naa Kpeenbiɛɣu, ka yɛli o ni o gba di bɔri ni o niŋ o ba yili kɔre. Ka Gushie-naa yɛli o ni di nyɛla pali,amaa ni o chami ti puhi Kuɣa-naa, Mba Duɣu, Balo-naa, Kum-lana, Zɔhi-naa, Mba Buŋa, Gomli ni Kpatia-naa ni ka garigi ba”.
Tia tuma ŋɔ mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla, di zaa yɛrila nabia yi bɔri nam o ni yɛn garigi kpeen’shɛba ka bɛ tooi zani o nyaaŋa nam maa bɔbu ni. Di ni woligi taba luɣ’shɛli nyala Tia tuma ŋɔ yɛrila Yani bɔbu yɛltɔɣa ka n tuma ŋɔ mi yɛri Tampion bɔbu yɛlyɔɣa.
Baŋdiba ŋɔ tuma nima ŋɔ mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla di zaa yɛrila nyindɔɣu ni nyɛ Tindaannima waa shɛm ni di ni niŋ bayaana tin’shɛŋa. Tuma nima ŋɔ mi ni lahi woligi ka che taba shɛm nyɛla Tia mini Mahammed bi tooi wuhi nyindɔɣu ni jɛndi pili tinsi ayi maa puuni shɛli.
NRG8/2/199 puuni, Tudu polo ŋɔ na Gomda yili gbanŋmara Stephen A. Amoako daa ŋma gbaŋ silimiin goli 13/12/1960 n-ti Ghana Alikaali tuma duu kpɛma n-wuhiri Na’ zuɣuri ban be Tudu polo ŋɔ na. Nanima maa n-nyɛ:
1.Ŋmamprugu - (Nayiri)Abdulai Sheriga
2.Dagbaŋ - (Yaan Naa)Abdulai III
3.Zabaɣu - (Yogbuŋwura)Mahama Ewuntoma
Gbaŋ shɛli lahi be NRG8/2/199 ka bɛ sabi pa di zuɣu “Chiefs List 1960”, ka di wuhiri Tudu polo ŋɔ Nanima yuya ni bɛ ni di nam saha bee yuun’shɛŋa. Gbaŋ ŋɔ wuhiya ni kali mini Nanima jina duu ni daa saɣiti shɛba nam yuya m-be gbaŋ maa puuni. Nanima maa shɛba n-nyɛ:
1. Abdulai IIIYaan Naa19/03/1954
2. Alhassan MahamaTampionlana1948
3. Mahama EwuntomaYogbuŋwura1942
Tuma din be NRG8/2/199 mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla di zaa yɛrila nanima yɛla ni bɛ ni di nam saha shɛli. Ka di woliginsim nyɛ Stephen A. Amoako gbaŋ ŋɔ yɛrila Tudu polo ŋɔ na na’zuɣuri yɛla ka tuma din pahi ayi maa mi yɛri Tudu ŋɔ na nanima zaa yɛla, ka n tuma ŋɔ mi yɛri Tampionlaan’nima yɛla.
Staniland, (1975:15) yɛliya ni Nabihi ni daa kpe Dagbaŋ na n-ti ŋmɛ n-fa di tingbani “fiftheenth century ”la ha,ni dindali maa ka Dagbaŋ tingbani sulinsi ni di fukumsi zaa kpalim Ndaan Yaan Naa nuu ni naɣila o ni ŋmaai luɣ’shɛli bee yaɣ’dhɛli polo n-zaŋ so ʒili. Oppong, (1973: 17-27)gba yɛliya ni o deei lahibali Mahama, (1963) sani ka o yɛli ni kali soli zalisi puuni, N daan Yaan Naa n-nyɛ ŋun su tingbani ni yɛlli kam din be dini amaa ni ka o lee lɛhi nama n-ʒili tingbana maa yaɣ’shɛŋa ka zaŋ di lihibu fukimsi niŋ bɛ nuu ni.
Oppong lahi deei lahabali Goody, (1956:17) sani ka o gba yɛli, ni tingbani sulinsi bɛla Nanima nuu ni amaa ka tingbani maa puuni tingbana ni buɣa maalibu be Tindaan’nima nuu ni. Oppong pahiya ni tingbana ŋɔ puuni yaɣ’shɛŋa tooi mali di chiha din jɛndi binkɔbiri, ka di chihira ni nira ku bee n-di lala binkɔbiri maa. O pahiya ni lala binkɔbiri ŋɔ nyɛla nahingbana ŋan nyɛ lahiʒibu zaŋ ti lala tingbani maa. Ni Naya polo ŋɔ, gbuɣinli nyɛla tingbani ka di nyɛla dina n-nyɛ Yani nam nahingbaŋ bee lahinli. Ni tin’shɛŋa tooi chihiri binkɔbiri pam.
Oppong mini Staniland (1975:15) yɛliya ni Dagbaŋ tinsi mɛmi n-za fɔŋ fɔŋ bee fɔna ka bɛ tooi mali fɔŋ kam puuni ŋun nyɛ di kpɛma yuli tiri fɔŋ maa. Bɛ ti shɛhiranima kamani Nayili fɔŋ, Limam fɔŋ, Tindana fɔŋ, Kambonsi foŋ, Nakɔhigu fɔŋ. Oppong pahiya ni Sapashinnima mɛrila bɛ ya n miri Nayili dama ni bana n yɛn gu ka taɣi Naa ŋɔ ka che lirigu balibu kam. Oppong bi zani ni ka yɛli ni tiŋa kam malila nama balibu pam ka bɛ shɛba tuma nyɛla tuun’tali, naa saawari maaniba. O lahi yɛli ni tinkpannima yi yɛn puhi nayili faashee bɛ paai bɛ dunoli lana ka o gari tooni zaŋ ba chaŋ nayili.
`Oppong mini Staniland tuma ŋɔ mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyɛla,di zaa yɛrila N daan Yaan Naa ni su Dagbaŋ tingbani fukumsi shɛm ka lee ŋmaai Tampion yaɣili ŋɔ n zaŋ di fukumsi niŋ Tampionlana nuu ni.
Din lahi pahi nyɛla Oppong lahi yɛli tinsi ni nima ni chihiri binkɔb’shɛba shɛm, n tuma ŋɔ gba wuhirila Tampion nima gba ni mali chihi shɛŋa zaŋ chaŋ binvuri polo. Oppong tuma maa lahi yɛli tinsi ni me n-za fɔndi shɛm, n tuma ŋɔ gba yɛli Tampion fɔndi yɛla.
Staniland tuma mini n tuma ŋɔ ni kpini taba shɛm nyami kadama N daan Yaan Naa mini o kpamba ni laɣindi ʒiini maani yɛla shɛm, lala ka Tampionlana mini o kpamba gba laɣindi maana. O tuma ŋɔ lahi wuhi kali bee chiha ni che ka Yaan Naa bi tooi gɔri chani luɣ’shɛŋa shɛm. Lala n-nyɛli chiha che Tampionlana mini Tindaan-naa bi tooi gɔri chani luɣ’shɛŋa. Di mi ni woli taba shɛm nyɛla Staniland tuma ŋɔ yɛrila Naya yɛltɔɣa ka m mi dini ŋɔ yɛri Tampion yɛltɔɣa.
Tuma nima ŋɔ ni lahi woligi ka che taba shɛm nyɛla Oppong tuma ŋɔ yɛrila
N daan Yaan Naa ni su Dagbaŋ zaa tingbani shɛm ni o ni lɛhiri nanima ka zaŋ yaɣ’shɛŋa bɛ ni ʒiya maa fukumsi niŋ bɛ nuu ni.
SUURI ATA
Gundonaa Samata Abudu
E-Class 21x21px
Tampion Taarihi
Tampiŋ daadama nima mini fandi kalinli
3.0 Vihigu sodoligu
Tuma kamani n tuma ŋɔ tatabo yi yɛn tum, di mali bukaata ni di tumi n-tam so’chibiga zuɣu ka di sɔŋ deei lahibaya viɛnyɛla din yɛn che ka tuma tum ka di nia pali. Dinzuɣu, suurili ŋɔ jɛndila so’shɛŋa n ni dola n-deei lahibaya bee sɔŋsim ka di sɔŋ ma ka n tuma ŋɔ tumbu. Suurili ŋɔ ni lahi yɛn lihi yaɣ’shɛŋa n-nyɛ; vihigu yaɣili daadam biɛligu kalinli, vihigu daadam biɛligu piibu, vihigu nɛma nti pahi so’ shɛŋa n ni doli deei lahibaya.
3.1 Vihigu yaɣili daadam biɛligu
Pɔi ka Adambia ti yɛn niŋ vihigu ka n dini ŋɔ tatabo, di mali bukaata ni lala nira maa tooi vihi baŋ o ni yɛn niŋ vihigu maa jɛndi daadam shɛba maa kalinli ka naan yi tooi baŋ vihigu maa ni yɛn chaŋ shɛm.Lala zuɣu n vihigu ŋɔ yɛn jɛndila Tampionlana sulinsi zaa.
Gundonaa Samata Abudu
Gundɔɣu Piligu
Naa Gbewaa bihi n-daa nyε Zirili, Kachεɣu, Kufɔɣu ni ban kam pahi. Taarihi wuhiya ni o bihi maa daa gari bihi pia ni ayopɔin, amaa n ni yɛn boli shεba ŋɔ n-daa nyε o bi’ kpamba. ʒirili ma daa bela o ko ka Kachεɣu mini Kufɔɣu mi laɣim ma. Kachεɣu n-daa nyε kpεma o ma bihi maa ni amaa ka daa lee nyε paɣa. Dagbaŋ puli ni mi, paɣa bi diri na' shɛli di yi ti niŋ ka lala nam maa dabba ni tooi di li. ʒirili nini daa kuuya pam kamani taarihi ni wuhi shεm amaa ka Kufɔɣu nini lee do tiŋa. Lala ŋɔ zuɣu, Naa Gbewaa suhu daa yuya ni o yi ti kani ka Kufɔɣu di o nam maa fali bee n-ʒini nam gbana maa zuɣu. Ka daa pii li n-nyili o naazo. Ka naazo daa niŋ lɔŋ lɔŋ ti zaŋ nyihi ʒirili ma Naa Gbewaa nia ni nyε shεli. Zirili ma ni daa wum dimbɔŋɔ, ka o daa boli o bia Zirili na nti yεli o, “ Tɔ ma a nya a ba ni lɔri a nia shεli bebo? A ba bɔri ni a tuzo Kufɔɣu ti ʒini nam gbana maa zuɣu o kalinsi nyaaŋga. M mi mi ni doo n nya a. Di zuɣu yiɣisi zani, ka pa ni lala, a ba ni fa nam maa n-ti a tuzo ka che a.” Zirili ni daa wum dimbɔŋɔ, ka o suhu yiɣisi pam ka o kuli yiŋa nti che ka bɛ gbi bɔɣ' zinli o yili zɔŋ ni. Ka daa lahi puhi o yili paɣiba daam kɔɣibu. Ka o dihi bε ni gbi bɔɣ’ shεli naɣichiinsi kamani nam ʒi’ shee la ka di viεlim yaɣi. Bε ni daa niŋ dimbɔŋɔnima zaa naagi, ka o tim ti boli Kufɔɣu na. Kufɔɣu ni daa paana, ka ʒirili yεli ni o chama nti ʒini nam ʒi’ shee ŋɔ ha. Kufɔɣu daa bi saɣi, o ni nyε bia zuɣu amaa ka Zirili mi zaya ni shee ka o ʒini ni dama ŋuna ka o mali li zali. Ka Kufɔɣa daa wum n-ti o beli ʒirili dama o daa bi zilisiri o ka daa ʒini lala ʒi’ shee maa. O ʒinibu n-to, ka di vurigi o niŋ bɔɣili maa ni. Ka Zirili daa dii che ka bε kɔrigiri da’ tula maa na n-ti niŋdi bɔɣili maa ni. Lala ka bε daa niŋ hali ka Kufɔɣu ti maai. Kufɔɣu ni daa kani naai, mɔhi n-daa garigi o kuli. Naa Gbewaa ni wum Kufɔɣu kuli ka o suhu daa dam ka o zaŋ o nua n-kpahi tiŋa ka di bɔɣi buyi ka o kpe ka di mim o n-niŋ bee n-vali o hali ni zuŋɔ.
Tampion Taarihi
Tampiŋ daadama nima mini fandi kalinli
Tin’shɛŋa din be Tampionlana sulinsi ni zooya pam, dinzuɣu yaɣili ŋɔ ni wuhi Tampion tiŋ puuni daadam biɛligu kalinli, tuma ŋɔ ni lahi wuhi Tampionlana tinkpansi daadam biɛligu kalinli. ”Ghana Statistical Service” nima wuhiya ni yuuni 2000 la bɛ daa kali Ghana daadam biɛligu, ka kalinli maa wuhi Tampion kalinli ka nyɛ;
Tampion daadam biɛligu kalinli
Bahigu
Bahigu / Bahiga (puff adder) Bahiga nyɛla waɣi so ŋun nahingbaŋ ŋmani waɣimahili amaa ka lee ji pam n gari waɣimahili. O nyɛla waɣi so ŋun mali suɣulo pam ka ninsali ni tooi tam o zugu gba ka o bi dim o. Bahiga nyɛla waɣi so shaba ni ŋubira. Niri yi ku bahiga sheli, ni ka o lahi vundi o. Bahiga mini baa lee bi laɣindi diri chi.
Kundivihira
Pubu:Binvuhirigu Pubu:Lahabaya zaa
Tampion Taarihi
Tampiŋ daadama nima mini fandi kalinli
1,6461,734 3,380
Tampionlana tinkpansi daadam biɛligu kalinli
Dabba kalinliPaɣaba kalinliKalinli ni yiɣisi shɛm
Gundonaa Samata Abudu
Gundo Naa
Kufɔɣu mini Naa Gbewaa ni kani naagi, ka Ʒirili chaŋ ti ʒini  nam gbandi zuɣu. Ka Kachεɣu yεli ni yɛlli ŋɔ ku maagi o. Ka daa laɣisi o paɣa taba n-lo tɔbu ni bε ti tuhi Ʒirili. Ʒirili ni wum o tuzo paɣa ni lo tɔbu kanna o tuhibu, ka o daa che ka o yili nachimba bo kaɣ’ shihi m-malimali li ka di mali piεbbu, ka di kumsi yaa daa saɣi bana kumsi. Kachεɣu mini o nyaaŋa ŋɔ ni daa beni ti paana, ka Ʒirili nachimba ŋɔ piεbiri kaɣ’ shihi maa, ka dabiεm kpe paɣiba ŋɔ ka bɛ zo n-wali taba. Di daawabu ni daa ti gari, ka Ʒirili yεli ni bε chama m-bo o tuzo paɣa shee ti o na. Ka bε daa bo o hali ti nya o la Guŋ’ dɔɣu yɔɣu ni. Ka bε daa ŋunigi o kuli ti yεli naa bε ni nya o shεli. Ka naa daa yεli ni bε ni dihi o nam, ka daa zaŋ Gundo Naa n-ti o. Ka o leegi paɣiba naa. Taarihi wuhiya ni o gba malila o nama mini o tingbana n-leeri ba.
Tampion Taarihi
Tampiŋ daadama nima mini fandi kalinli
2,6572,4725,129