Noli_Wuni
Di kpala talahi ni nira yi yɛn tum tuun’ shɛli di tu ka a bɔhi ban mili bee ban pun tumdi li dama kpamba n-nya ka yɛli ni “Saan’ waɣinli dolila tiŋi’ jia. Lala zuɣu, n tuma ŋɔ ŋmanila juɣu tiɛɣu tiŋa kam dagaŋ bela di puuni. Kundinima pam pun sabi n jɛndi Dagbaŋ kaya ni taada ka n ku tooi vihi di zaa, amaa ni vihi di shɛŋa ka di kpini n-tuma ka n yɛn sabi ŋɔ. Pa kundinima ŋɔ ni kɔŋko ka n daa niŋ vihigu maa, n daa lahi niŋ vihigu ŋɔ la Kumbuŋ baɣisi mini ninvuɣ’ shɛba ban pun to bɛ Noli wuna ka bɛ gba nyɛla ban yɛn pahi kundivihira maa zuɣu. 2.1	Kundi shɛŋa n ni vihi “Cambridge Advance Learner’s Dictionary” (2004:297) wuhiya ni kali nyɛla nira biɛhigu. Ni di gbubila ninsali taada, zalisi nti pahi bɛ yɛda ni nyɛ shɛŋa. Ni di nyɛla ninsalinima yɛlikura mini bɛ jɛma nti pahi bɛ ni niŋ binshɛŋa yɛda. Dimbɔŋɔ wuhiya ni kali nyɛla din gbaai daadam binshɛɣu kam. Yɛligu ŋɔ nyɛla din mini n tuma ŋɔ kpini taba, dama di zaa nyɛla din yɛri kaya ni taada yɛla. “Cambridge Advance Learner Dictionary”(2004:1476), ŋɔ yɛliya ni jɛma nyɛla ni a mali bee a wuhi a jilima zaa mini a yurilim zaa zaŋ chaŋ Naawuni bee a yaannima polo. Naawuni jɛmbu bee yɛlikura jɛmbu. Yɛligu ŋɔ ni kpini n sabbu ŋɔ shɛm nyɛla kundi ŋɔ yɛrila jɛma zaŋ ti Naawuni bee yɛlikura jɛmbu. N vihigu ŋɔ mi gbaala Dagbamba jɛma zaɣ’ yini din nyɛ Noliwuni tɔbu. Chinebua (1970:3) wuhiya ni Ghana nira nti tabili gbansabila tingbana yi bɔri ni di ba jila zaŋ chaŋ ti biɛhisuŋ, ni tooni chandi polo din dina faashee ka ti bo baŋsim ti zuliya yɛltɔɣa ni. Ni dimbɔŋɔnima nyɛla din ni che ka ti kaya ni taada chaŋ tooni. Chinebua tuma ŋɔ ni kpini n tuma ŋɔ shɛm nyɛla di zaa nyɛla ŋan yɛri kaya ni taada yɛla. O lahi nyɛla ŋun kpaŋsiri ti ni yɛn sɔŋ shɛm ka ti kaya ni taada ku kpi, ka n gba vihigu ŋɔ yi zani nabaayi zuɣu, di nyɛia din yɛn sɔŋ ka taɣi chirim shɛli din yɛn kpe Noliwuni tɔbu ni,di ni sɔŋ ʒemani ŋɔ bipala mini ʒemani din kanna bipala zaŋ chaŋ Noliwuni tɔbu polo. Wɔliginsim shɛli din naɣi be di ni nyɛla o sabimi n jɛmdi Gbansabila tiŋgbana zaa ka m mi tuma ŋɔ gbaai Kumbuŋ mini di tinkpansinima ni tɔri Noliwuni shɛm. Asiamah mini Lugogye (2008:3-4), bɛ yɛliya bɛ kundi maani ni, ni Adamson Hoebel ŋun nya ka kaya ni taada nyɛla din gbubi ninsalinima mini be yɛlli kam. Ni di gbubila zuliya yɛltɔɣa, ti bindira mini di dibu, ti sutura yɛbu, ti ni mɛri ti ya shɛm, ti paɣikpuɣibo, ti kuya maalibu, ti churi puhibu, ti jɛma nti pahi ti bɔmma ni ti nyamma soya. O yɛligu ŋɔ wuhiya ni kaya ni taada gbubila ninsali mini o yɛlli kam. Adamson Hoebel yɛligu maa ni kpini n tuma ŋɔ shɛm nyɛla di yɛrila kaya ni taada yɛla, ka Noliwuni gba nyɛla Dagbamba kaya ni taada zaɣ’ yini. Asiamah mini Lugogye (2008:4). Bɛ nya kaya ni taada ka di nyɛla din gbaai daadanima mini bɛ yɛllikam. Ni di nyɛla fali ka sokam dira. Niriba ŋɔ yɛligu ŋɔ ni kpini n-tuma ŋɔ shɛm nyɛla di yi niŋ ka kali nyɛla din gbubi nisala binshɛɣukam ka lahi nyɛ ti ni diri shɛli fali di wuhiya ti jɛma gba pahila di ni, ka Noliwuni nyɛla Dagbamba jɛmanima ni yini ka lahi nyɛ ti ni di shɛli fali ti yaanima sani. “Oxford Advanced Learner’s Dictionary” (2006) wuhiya ni kali nyɛla ninsalinima tuma, bɛ biɛhigu, bɛ zalisi ŋan gbubi ninsalanima bɛ ʒilɛya ni Kundi ŋɔ yɛligu ŋɔ wuhiya ni bin’ shɛli kam zaa ti ni niŋda bee m-mali ka ti li yɛda nyɛla ti kaya ni taada. Yɛligu ŋɔ ni kpini n tuma ŋɔ shɛm nyɛla kundi ŋɔ yɛrila zuliya kam kaya ni taada yɛla, ka m mi vihigu ŋɔ mi doli Dagbamba kaya ni taada balle ninvuɣ’ shɛba ban be Kumbuŋ mini di tinkpansi. ”Oxford Advanced Learner’s Dictionary” (2006) nya ka jɛma nyɛla jilima zaŋ ti Naawuni bee wun’ shɛli. Yɛligu ni kpini n tuma ŋɔ shɛm nyɛla, di mini Dagbamba kuli niŋ Naawuni yɛda maa zaa yoli ti na bahi malila wuni shɛŋa n jɛmda ka ŋa shɛli n-nyɛ Noliwuni tɔbu. “Literacy and Development Through Partnership(2007),Dagbɔŋ Kaya ni Taada nyɛla kundi shɛli din yɛri Dagbaŋ kaya ni taada kamani Dagbaŋ nam ni daa pili shɛm, Dagbaŋ wa’ shɛŋa ni daa pili shɛm, Dagbaŋ tin’ shɛŋa ni daa pili shɛm ni ŋan pahi. Kundi ŋɔ yɛligu maa ni kpini n tuma ŋɔ shɛm nyɛla di zaa nyɛla din yɛri Dagbaŋ kaya ni taada yɛla. Zakaria S.S.(2009), nyɛla din wuhiri ti ni doli so’ shɛŋa m-booni ti bihi yuya. Kundi ŋɔ gba nyɛla din yɛri ti kaya ni taada yɛla dama ti yu’ shɛŋa ti ni mali tiri ti bihi n-wuhiri zuliya kam ni nyɛ shɛli. N gba tuma ŋɔ gba nyɛla din jɛndi Dagbaŋ kaya ni taadanima maa ni zaɣ’ yini din nyɛ Noliwuni tɔbu. Sulemana (1969),nyɛla din yɛri Dagbaŋ wahi, churi, Dagbaŋ bihi wumsibu nti pahi fali dibu Dagbaŋ. Yɛligu ŋɔ kpini n tuma ŋɔ shɛm nyɛla di zaa yɛrila kaya ni taada yɛla. Andani (1989), yɛrila Dagbamba ni doli so’ shɛŋa n-kpuɣiri bɛ paɣiba ni ŋa ni daa pili shɛm. Di mini o sabi n-jɛndila paɣikpuɣibo ka m mi sabi jɛndi Noliwuni tɔbu maa zaa yoli ti zaa yɛrila kaya ni taada yɛla.