cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pakoli Kom Subu
2.1	Kundivihira
Baŋda maa tuma ŋɔ nyɛla din kpini n tuma maa dama ti zaa yɛrila pakoli kom subu yɛltɔɣa. Amaa o sabi li buku ka m mi dini nyɛ vihigu.
Abanga Akurugu (2012:88) wuhiya, ni paɣa pakolim piligirila o yidana kum dali. O yɛliya ni paɣa yidana yi kpi o bi diri bindirigu naɣila bɛ ti sɔɣi kum maa naai. O wuhiya ni bɛ yi ti yɛn sɔɣi kum ŋɔ, timalana yɛn zaŋla pakoli maa yi gulinyaaŋa dama di chihiri ni paɣa nya o yidana sɔɣibu. Bɛ yi sɔɣi naai, timalana maa yɛn zaŋla pakoli maa n-kpɛna kuyili maa nti zaŋ o ʒili daankuɣili zuɣu bunahi. Bɛ yi ʒili o daankuɣili maa zuɣu naai bɛ yɛn niŋla daankaliŋ nti o ka o nyu. Di saha ka timalana ŋɔ lahi che ka pakoli maa sahi nɛli buta ka lahi ta tari ka koli saɣiri, ka tum tuun’ shɛli kam o ni yi tumdi dundɔŋ maa ni. O yi tum tuma ŋɔ zaa ka bɛ che ka o su kom ka di bindirigu. O yi di n-naai, bɛ yɛn niŋla mi’ piɛla n-lo o nuhi mini naba ni o shee ni nti pahi o nyingoli ni. Di saha ka zaŋ sua n-gbubili o, ka gari za zim mini kom n-niŋ ŋmambuɣibila ni ka o gbubi. Lala mi’ piɛla maa kuli yɛn bela pakoli maa ni hali ka kuli maa ti maali naai. Paɣa maa yi di daa pun kuli doo ka yi, bee o yidana maa ni daa be o nyɛvuli ni ka paɣa maa gɔri pagɔrisigu, bɛ yɛn bola soli pakoli maa duu guli nyaaŋa ka o doli li yira ka kpɛri kuyili maa. Hali ban kam nyɛ pakoli maa niriba kuyili maa ni gba yɛn dolila lala dundoli maa, saha shɛli kam bɛ yi ti yiri bee n-kpɛri kuyili maa. Kuli maa daa yi yɛn doni yuma gba, pakoli maa ku tooi doli dundo’ daa n-kpe naɣila bɛ ni chibi shɛli maa.
O lahi yɛli ni kuli ŋɔ maalibu bahigu, pakoli maa yɛn zaŋla tilahi na nti ʒini di zuɣu m-mɔni saɣim. O yi mɔni saɣim ŋɔ naai, bɛ yɛn pinila o zabiri ka zaŋ o n-chaŋ mɔɣili bee biliga ni ka o ti suri kom asiba mini zaawuni kam hali ka kuli maa binshɛɣu kam ti naai. Di yi ti che dabaata ni kuli maa naai, pakoli maa yɛn kpɛrila ya ni tiŋa maa ni n-suhira. Dabaata maa nyaaŋa, paɣiba yɛn yilila yila n-zaŋ pakoli maa kulisi o yidana maa yiŋa. O kundi maa wuhiya ni pakoli kom subu bi yi shɛli m-pahila di taɣi pakoli ka che o yidana maa shia muɣisigu. O yɛliya ni pako’ shɛba surila kotulim ka shɛba mi suri komahim, di zaa mi dolila pakoli maa ni yi daŋ shɛli ni na.
Taha primary School
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Tamale, shikuru ŋɔ pahila Sagnarigu municipal assemble yaɣili shikuriti puuni.
Deji Adenuga
Deji Adenuga nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Pakoli Kom Subu
2.1	Kundivihira
Baŋda ŋɔ sabbu ŋɔ nyɛla din kpini n-tuma maa dama dini sɔŋ ma ka n-nya lahibali zaŋ jɛndi pakoli kom subu. Amaa o sabi li mi buku ka m mi sabiri vihigu.
Mediafritiq (2013) wuhiya, ni paɣa yi kɔŋ o yidana, o kumdila o yidana kuli ni ka lahi kumdi so’ shɛŋa o ni yɛn doli yi o yidana maa kum daɣiri ni la gba zuɣu. Dimbɔŋɔ wuhiya ni doo yi kpi bɛ yɛrimi ni o paɣa n-ku o. Hali paɣa ŋɔ yi ti zaɣisi ni o ku doli bɛ kali soli zuɣu n-yi o yidana kum daɣiri ni bɛ booni o la sonnya. Lahibali ŋɔ puuni, yɛla pam sabi sɔŋ n-jɛndi yɛl’ shɛŋa pakoya ni kpɛra bee n-niŋda bɛ yi ti kɔŋ bɛ yidannima. Lala yɛla maa shɛŋa n-do gbunni ŋɔ.
1)	 Bɛ zandila piliŋ gbiɣu m-pindi pakoya.
Hobbs
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Kpatuya
Kundivihira
Pubu: Dagbaŋ Nanima Pubu: Dagbaŋ Napaɣaba Pubu: Dagbaŋ Nabipuɣinsi
Timor-Leste
Timor-Leste nyɛla tiŋgban' shɛli din be Southeast Asia.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Pakoli Kom Subu
2.1	Kundivihira
2)	Ka lahi muɣisiri pakoya ka bɛ kuhiri pampam saha gbaliŋ.
3)	Bɛ lahi muɣisiri pakoya ka bɛ mini kum maa (o yidana) gbɛri duu n-neeri biɛɣu.
5)	 Pakoli ŋun ti zaɣisi pampam kuhibu bɛ maani o la ansarisi ka turi o ka lahi pari o yupahi.
6)	Yaha, bɛ lahi muɣisiri pakoya n-ʒiini ba tantulim ni ka bɛ kuhira.
7)	 Ka chɛri ka pakoya yɛri sutura din ka kasi.
8)	Bɛ lahi mɔŋdi pakoya yɛl’ shɛŋa niŋbu ka yɛri ni ban n-kuri bɛ yidaannima.
9)	Bɔ lahi mɔŋdi pakoya kom subu.
10)	 Ka lahi chɛri ka pakoya diri bindira ŋmandaɣiri ni.
11)	 Bɛ muɣisiri pakoya ka bɛ kuhiri bɛ yidaannima kuya yuma.
12)	 Bɛ lahi muɣisiri pakoya ka bɛ nyuri pihim.
Tuma ŋɔ nyɛla din woligi ka che n tuma maa dama n vihigu puuni pakoli so bi yɛli ma ni bɛ muɣisiri ba ka bɛ niŋdi yɛl’ shɛŋa o ni kali n-sɔŋ maa.
Ethel (2012:6) yɛliya, ni pakoli nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi ka o na bi kuli doo. O lahi yɛli ni pakoli nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi ka biɛhigu mɔŋ o bin’ shɛŋa niŋbu ʒilɛli ni.
O wuhiya ni Nigeria tingbani ni, paɣa yidana yi kpi paɣikpamba yɛn zaŋla paɣa maa n-kpɛhi duu nti che ka o ʒini tingbani ni hali ka bɛ ti sɔɣi kum maa. O yɛliya yaha, ni paɣa yi be pakolim ni o bi piriti namda bee n-ŋmahiri o nyinnyɛhi, bɛ di ti yɛri o su kom. Naɣila bɛ sɔɣi kum ŋɔ naai ka paɣikpamba maa naan yi che ka o taɣi n-ye situr’ sabila. O yi ye situri sabila ŋɔ naai, bɛ yɛn pinila o zabiri ka ŋmahi o nyinnyɛri, din saha ka o mini o yidana maa yi pa woli taba. Ka o naan yi pii o yidana bɛ daŋ maa ni yaha.
Ethel (2012:7) lahi yɛli ni Ngwa zuliya ni paɣa yidana yi kpi bɛ yɛn zaŋla pakoli maa ʒili kum maa ni do du’ shɛli ni maa. Bɛ yi sɔɣi kum ŋɔ, pakoli maa bi chani o yubu shee hali ni biɛɣu pihiwei. O wuhiya ni kuli ŋɔ maalibu saha bɛ yɛn pinila pakoli maa zaa. Di dabaayi dali din saha kuli maa yɛla naaya, ka pakoli ŋɔ lahi be o biɛhigu kamani o ni daa pun be shɛm. Di nyaaŋa pakoli maa ni tooi lahi taɣi kuli doo.
Baŋda ŋɔ tuma ŋɔ nyɛla din woligi ka che n tuma maa dama o sabi li mi buku ka m mi sabiri vihigu. Amaa di sɔŋ ma ka nyɛ pakoli kom subu yɛltɔɣa.
Mary Ankrah. (2009:3-5) wuhiya, ni pakoli kom subu nyɛla din niŋda n-woligiri paɣa maa ka chɛri o kum maa. O lahi wuhiya, ni pakoli yi bi su kom n-yi o yidana kum daɣiri ni, di mali barina pam n-ti ŋun pakoli maa, hali di nyaaŋa, pakoli maa ni tooi kɔŋ o nyɛvuli. O yɛliya ni Krobonima ban surila paɣa pakoli kom bɛ yi sɔɣi o yidana naai. Bɛ yi sɔɣi kum ŋɔ, paɣa maa yɛn bela pakolim ni hali ni bakɔi. Bɛ yi sɔɣi naai, bɛ yɛn barila paɣa maa n-ʒili du’ shɛli ni kum maa ni daa beni maa. Baribu maa saha, pakoli maa bi dooni garo zuɣu bee n-ʒiini kuɣu zuɣu, amaa o yɛn ʒiinila sɔŋ zuɣu ka lahi dooni di zuɣu. O wuhiya ni bɛ yi bari pakoli ŋɔ, doo maa tuzopaɣa ŋun nyɛ kpɛma mini paɣikpamba ayi n-yɛn be o sani. O lahi yɛli ni bɛ yi bari Krobo pakoli, bindiri’ yini ko ka o dira hali ni bakɔi muni. O bindirigu yɛn kpalimla sakoro mini abe ʒɛri nti pahi zahim kuma ko. Ni abe yi kani bɛ zaŋdila abe kpam zali di zaani n-duɣiri o ʒɛri. O yɛliya ni paɣ’ shɛba ban be o sani maa n-duɣiri o bindirigu. O lahi yɛli ni bɛ yi ti pakoli maa bindirigu, o yɛn ŋmaai li mi m-bahi o yidana maa tiŋa pɔi ka naan yi pili li dibu. Ni pakoli ŋɔ yi di n-naai, ni o bi paɣiri o nuu, ni o yɛn zaŋ li mi n-ʒe o naba. O wuhiya ni bɛ yi bari Krobo pakoli o surila komahim mini sɔɣiso (bɔrade gbunni wula) asiba shi kam ka chibo kani. Pakoli maa mi yi su kom bɛ yɛn ti o la yaɣiri ka o zaŋ ʒe o maŋa.
Yaha, o lahi wuhi ni pakoli ŋɔ bi diri alizama n-tiri doo, naɣila di nyɛla yɛli timsili. Di mi yi nyɛla yɛltɔɣ’ shɛli din timsa, bɛ yɛn zaŋla mojiligu n-niŋ o noli pɔi ka o naan yi tooi di alizama maa n-ti lala doo maa. Bɛ yi bi zaŋ mojiligu maa n-gbabi pakoli maa noli ka o yi di alizama n-ti doo kam lala doo maa gba yɛn kpimi ka o paɣa gba niŋ pakoli. O yɛliya yaha, ni saha shɛli kam pakoli maa yɛn zaŋdila o yidana maa kente chinchin n-limsiri o maŋa, ni ka zaŋ di tanchɛhi mi n-niŋ o shɛlɔrigu mini nyingokɔrigu. O yɛliya ni kente shɛlɔrigu maa n-yɛn taɣi pakoli maa ka o yidana maa shia ku laɣim o bee n-doni o. O wuhiya ni bushɛm zuɣu ka lala maa niŋ, ka doo shia doni o paɣa o gom shee ka o kɔŋ o nyɛvuli. O yɛliya ni bakɔi maa yi gari, bɛ yɛn chihila o ni zaŋ kente taanchi’ shɛŋa bɛ ni zaŋ niŋ o maa zaa m-bahi ka zaŋ o yidana maa kente n-ti o ka o zaŋ sɔŋ o yi ti kpi ka bɛ zaŋ li pili o. Di saha, bɛ yɛn zaŋla piliŋ m-pini pakoli maa zabiri zaa ka zaŋ paɣa chinchini m-bɔbi o ka o woligi o ko ka che o paɣa taba. O wuhiya ni pɔi ka pakoli maa labi o yiŋa, bɛ yɛn zaŋ o mi chaŋ mɔɣuni ka o ti kabi dari kuna n-ti kɔhi pɔi. Pakoli maa yi yihi chiha ŋɔ zaa naai, di saha o ni tooi chaŋ luɣili kam zaa bɛ ni daa yɛli ni o di chaŋ o baribu maa saha la. Dimbɔŋɔ nyaaŋa, pakoli maa ni tooi piri namda ka che sutura sabila maa gba yɛbu.
Baŋda ŋɔ tuma ŋɔ nyɛla din woligi ka che n tuma maa dama o sabimila o di ni maa buku ka m mi dini nla o di ni maa buku ka m mi dini nyɛ vihigu.Amaa ka ti zaa lee yɛri pakoli kom subu yɛltɔɣa.
Esi Arhin (30 september 2010) wuhiya Ghanaian chronicle puuni, ni nira yi lihi pakoli kom subu, di nyɛla bin’ shɛli din mɔŋdi pakoya yɛl’ shɛŋa niŋbu ti ʒilɛli ni. Di wuhiya ni paɣiba ban na mi n-su pakoli kom kali soli zuɣu nyɛla bɛ ni mɔŋ shɛba zaŋ kpa biɛhigu polo yɛl’ shɛŋa niŋbu. Di yɛliya ni Bolga kɔŋko pakoya gari pakoya tuhipia (1,000), ni bɛ puuni pakoya tusaayɔpɔin ni kɔbisinii ni pihiyɔbu ni anu (7,865) m-be bɛ pakoya tooni chandi laɣingu la ni. Paɣ’ so ŋun nyɛ laɣingu ŋɔ kpɛma nti pakoya mini kpibisi tooni chandi laɣingu ŋɔ, bihi piriba Betty Ayagiba yɛliya, ni di tu ka bɛ che pakoya muɣisibu kuya maalibu ni. O wuhiya ni pakoya zabiri pinibu, ni bɛ ni chɛri ka pakoya nyuri binshɛŋa la zaa tu ni di che, di yi ti niŋ ka paɣa kɔŋ o yidana. Yaha, bihi piriba ŋɔ lahi yɛli, ni di mini pakoya gbɛri bɛ kpiimba (o yidana) sani la zaa yoli, ni pakoya mini kpibisi maa lahi nyɛla ban gbɛri bindirigu kum. Ka lala maa tahiri futiina na, ka lahi mɔŋdi kpibisi shikuru chandi.
Betty (2012:3) wuhiya, ni ka pa ni o ni daa ti niŋ pakoli, ŋun daa bi mi ni ninvuɣ’ shɛba be dunia ka bɛ booni ba pakoya. O yɛliya, ni paɣa yidana yi kpi, ŋuni n-nyɛ o (paɣa maa) ʒilɛli ni, bɛ yɛrimi ni ŋuna n-ku o yidana maa. O yɛliya ni biɛhi’ shɛli din bi tu ŋɔ piinila paɣa yidana kum dali. O lahi yɛli ni paɣa yidana yi kpi bɛ zaŋdila pihim n-nyuhiri o, ni bɛ nya ŋuna n-ku o yidana maa bee pa ŋuna. Ni ka pakoli ŋun yi ti zaɣisi li nyubu, bɛ yɛrimi ni ŋuna n-ku o yidana maa. O wuhiya ni doo ŋɔ kuli maalibu ni, niriba woligirila paɣa ŋɔ ka chɛri o yidana buni. Ka paɣa ŋɔ ku tooi niŋ bin’ shɛɣu zaŋ chaŋ o yidana maa buni polo naɣila o suhu la soli. Kuya maalibu ni, bɛ pindila pakoya zabiri ka zaŋdi mihi n-niŋdi pakoya maa nyingɔya ni. O yɛliya ni di mini pakoya maa na kuli kuhiri ka fabindi zaŋ chaŋ bɛ ni yɛn be shɛm biɛhigu ni maa yoli, niriba kuli turi ba mi ka gbibi ni bana n-ku bɛ yidanaannima maa.
Yɛlimaŋli,baŋdiba ŋɔ tuma maa mini n tuma maa nyɛla din kpini taba, dama bɛ nyɛla ban sabi jɛndi kaya ni taada ni pakoli kom subu ni nyɛ shɛli.
= SUURI ATA =
3.0	Piligu
Suuri ŋɔ jɛndila so’ shɛŋa n ni doli n-deei lahibaya bee sɔŋsim n-tum tuma ŋɔ. Suuri ŋɔ ni, n ni lahi wuhi vihigu daadam biɛligu ni nyɛ shɛm. Di ni lahi wuhi Dagbaŋ mini di sulinsi zaa kalinli. Suuri ŋɔ puuni ni lahi wuhi ninvuɣ’ shɛba n ni daa pii bee n-gahim niŋ vihigu ŋɔ. N ni lahi wuhi lala niriba ŋɔ yuya ni bɛ ni be tiŋ’ shɛŋa. N ni lahi wuhi vihigu ŋɔ ni vihi luɣ’ shɛli ni daliri shɛŋa din che ka m pii li ni n niŋ vihigu maa.
Bahigu, n ni lahi wuhi neen’ shɛŋa n ni zaŋ tum tuma maa. N ni daa doli so’ shɛŋa n-deei lahibaya kpamba sani m-bɔŋɔ:
3.1	Sodoligu
Soya gari bushɛm ka n daa doli vihi gbaai yɛligbahira zaŋ jɛndi n tuma ŋɔ. Tuuli, n daa kpuɣila naba n-chaŋ gili tinsi ni ʒini kpamba tooni. Yɛlimaŋli, n daa yi paarila kpamba ŋɔ bee ninvuɣ’ shɛba n ni daa pii maa bɛ yinsi. Amaa, pɔi ka n naan yi chaŋ kpɛma kam yiŋa, faashee n ti o la tibili m-bahi ka o mi naan yi yuli nya dabisili ni saha din lu n-ti o.
To, m mi daa yi chana, n ʒirila guli nti niŋ jiŋlaa ni bee liɣiri nti pa gbana zuɣu. Alizama dibu mini bɔhisi nti pahi buku mini alikalimi n-daa nyɛ neen’ shɛŋa din daa sɔŋ ma ka n gbahi lahibaya maa. N daa yi kuli chani shɛli polo ni n gbana, n nuu ni tarifɔm bela n nɛma ni. Lala tarifɔm ŋɔ ka n daa zaŋdi yaari kpamba ŋɔ yɛltɔɣa.
N vihigu maa daa bi gbaala ninkura kɔŋko, n daa lahi vihi pakoya mini lunsi ni Afanima ni Dolodolo Yisa nyaandoliba nti pahi pakopandiba ka bɛ gba pahi ma baŋsim.
3.2	Vihigu daadam biɛligu tariga
Dagbaŋ bela “Ghana” Tudu polo ŋɔ, n yɛrila “Northern Region”. Amaa pa Dagbamba kɔŋko m-be di ni. Zuliya shɛba ban mini Dagbamba be “Northern Region” n-nyɛ Zabaɣisi, Ŋmampurisi, Nanumba nti pahi Kpunkpaamba. Zuliya shɛba n ni kali ŋɔ zaa mini Dagbamba malila tintarisi, Amaa zuliya shɛba beni ka bɛ mini Dagbamba n-laɣim ʒi Dagbaŋ. Zuliya kamani Cheemba, Chekɔhi, mini Kpunkpaamba.
Dagbamba n-nyɛ zuliya shɛba ban galisi nyaŋ zuliya shɛba ban be “Northern Region maa zaa.
Tamali n-nyɛ “Northern Region” tinzuɣu ka Naya mi nyɛ Dagbamba kali yili. Dinzuɣu, Dagbamba zaa Nazuɣu nyɛla Yaan Naa ka o ʒi Naya. Dagbaŋ pirila buyi zuɣu. Dina n-nyɛ, Tomo mini Naya polo. Amaa kali soli zuɣu Dagbaŋ pirila bushɛm zuɣu ka Yaan naa leei nanima n-zili lala yaɣa maa ni, ka bɛ yuuni n-sɔŋdi o. Nanima ŋɔ shɛba n-nyɛ, n yaba Mion-lana (Saambu), n yaba Kariga-lana (Kariga), Yoo-naa (Savulugu), Gushe-naa (Gushɛɣu), Tolinnaa (Toliŋ) nti pahi n yaba Kumbunnaa (Kumbuŋ). Tomo polo nima yɛrila Tomosili ka Naya polo nima mi yɛri Nayahili.
3.3	Daadam biɛligu piibu soya
Tuma ŋɔ nyɛla din tum n-jɛndi Dagbaŋ zaa, amaa vihigu ŋɔ daa bi vihi Dagbaŋ zaa. Daliri shɛŋa ŋan daa tahili ka vihigu ŋɔ daa bi tooi vihi Dagbaŋ zaa maa daa nyɛla bushɛm. Dagbaŋ kaya ni taada nyɛla zaɣ’ yinsi, dinzuɣu n tɛha daa nyɛla n yi kuli vihi yaɣ’ shɛli n-gbaai yɛl’ shɛŋa, di nyɛla din ni lu n-zahim Dagbaŋ zaa.
Din daa lahi pahi nyɛla Dagbaŋ daadam biɛlim nyɛla ban galisi pam ka nira ku tooi zaŋ bɛ zaa nia niŋ vihigu. Lala ŋɔ zuɣu, n daa zaŋla vihigu maa n-vihi Dabɔɣushee, Malishɛɣu, Gurugu nti pahi Zagbaŋa din be Naya yaɣili la.
Tuuli, n daa nyɛla ŋun chaŋ Zagbaŋa din be Naya yaɣili la nti paai Mba Shee (pakopanda) n deei lahibali o sani zaŋ kpa n tuma ŋɔ polo. N ni daa yi ni n daa labi na Gukpɛɣu n-ti niŋ vihigu ŋɔ ni yaha. N ni daa paai Gukpɛɣu n daa chaŋla Gurugu n-ti paai M ba Mohammed (Malishɛɣu lunnaa). N ni daa yi Gurugu n daa chaŋla Dabɔɣushee pakopanda sani, M ba Yakubu Zibilim n-ti deei o kpamli zilinkom zaŋ kpa pakoli kom subu polo. N tɛhiya ni n ni daa kuli zɔri gindi n-deeri kpamba zilinkom ŋɔ di daa ti naala Malishɛɣu ka n daa zani. N ni daa deei zilinkom shɛba sani Malishɛɣu ŋɔ n-nyɛ: Alhassan Fuseina, Mahama Yahaya nti pahi Wumnya Charles.
Ninvuɣ’ shɛba n ni daa pii yaɣa maa daa nyɛla ban mali tuma ŋɔ baŋsim ka lahi kpini li. Di zuɣu ka m pii ba maa. Yɛlimaŋli, ninvuɣ’ shɛba n ni daa pii ŋɔ daa sɔŋ ma pam ka n tum tuma ŋɔ viɛnyɛla. Vihigu puuni n daa kpahim ti nya lala ninvuɣ’ shɛba n kali ŋɔ daa mali n tuma baŋsim. Dinzuɣu ka n daa chaŋ deei lahibaya bɛ sani zaŋ jɛndi n tuma ŋɔ.
3.4	Vihigu nɛma
Di tu ni nira yi niŋdi vihigu din nyɛ lahibaya deebu kamani vihigu ŋɔ tu ni o mali neen’ shɛŋa din ni sɔŋ o ka o tooi deei lahibaya n-tum o tuma maa viɛnyɛla. Neen’ shɛŋa n ni daa zaŋ ka di sɔŋ ma ka n tum tuma ŋɔ n-nyɛ: bɔhisi, alizama dibu, kpahimbu nti pahi buku mini alikalimi.
3.4.2	Alizama dibu
M mini niriba pam daa lahi di alizama pam ka di puuni bɛ daa baŋsi ma pakoli kom subu ni nyɛ shɛli. Kamani n daa yi chaŋ kpɛma sani n yɛn yɛri la yɛltɔɣa tiri o ka o labisira. Labisibu ŋɔ ni bɛ shɛba daa baŋsi ma ʒɛman’ shɛli pakoli kom subu ni daa pili. Ka shɛba mi pahi ma haŋkali pam zaŋ chaŋ pakoli kom subu. Dinzuɣu, alizama ŋɔ dibu puuni, n daa gbahi yɛligbahira pam ka ŋa daa sɔŋ ma ka n tuma ŋɔ chaŋ dede. N nyɛla ŋun ni kahigi li suuri anahi ni.
3.4.3	Kpahimbu
Kpahimbu gba daa nyɛla din daa sɔŋ ma ka n niŋ n vihigu ŋɔ. Doo daa yi kani ti bɔbili maa, m bi yɛn naɣi lala yili maa ni hali ka bɛ ti maali kuli. Lala soli ŋɔ daa sɔŋ ma pam ka m baŋ din kɔɣira ka bihira zaa pakoli kom subu ni.
3.4.4	Buku mini alikalimi
Sabbu nɛma kamani bukunima mini alikalimi ka n daa zaŋ sabiri yɛligbahira shɛŋa n ni daa deeri maa niŋda. N daa yi chaŋ kpɛma sani, n ni daa kuli yoori n tiba shɛm, lala ka n daalikalimi mini m buku gba kuli tumdi tuma. Dinzuɣu kpamba ŋɔ daa yi kuli yɛli kam n yɛn sabi n-niŋ m buku ni.
= SUURI ANAHI =
4.0	Piligu
Saha shɛli kam tiŋgbaŋ ŋɔ ni daadam biɛlim nyɛla ban pahiri ka filinda. Daadam biɛligu kalinli pahira dabisili kam ka di nyɛla dɔɣim zuɣu, ka lahi filinda ka di nyɛla nyɛvuli pooli. Yɛlimaŋli, nira yi ku tɛhiri zaɣ’ viɛlli yɛla, di tu ni o lahi tɛhiri zaɣ’ biɛɣu zuɣu. Kum nyɛla din paari daadam kam dunia ni. Di zuɣu so n-kani ni tooi ŋme nyɔɣu yɛli ni ŋun bi yɛn kpi, di lala nira n-kani. Paɣiba ni dabba ni bilɛri nti pahi ninkura zaa nyɛla ban kɔŋdi bɛ nyɛvuya. Lala zuɣu doo yi kpi ka che o paɣa di tu ni o su pakoli kom pɔi ka naan yi tooi yi o yidana kum daɣiri ni. Lala n-lahi nyɛ li, paɣa gba yi kpi ka che o yidana di tu ni o gba su pakoli kom pɔi ka naan yi yi o paɣa kum daɣiri ni ka biɛhigu lahi niŋ dede n-ti o.
Suuri ŋɔ nyɛla din jɛndi pakolim piligu, suuri ŋɔ ni, n nyɛla ŋun ni kahigi wuhi ʒɛman’ shɛli ni pakoli kom subu ni pili, pakoli bee dakoli ni nyɛ so. N ni lahi wuhi pakolim ni piini dahinshɛli kuli maalibu ni mini pakoli baribu ni pakoli kom subu ni pakoli gambee yibu ni pakoli zimbuli kɔɣibu nti pahi mɔɣu subu. N ni lahi wuhi pakoli dooyili kundi (pakoli laɣibu mini pakoli dooyili kundi). Yaha, suuri ŋɔ ni, n nyɛla ŋun ni kahigi wuhi Musulinsi mini Dolodolo ni suuri pakoya kom shɛm nti pahi Ghana zalikpana ni yɛli shɛm zaŋ kpa pakoli kom subu polo shɛm.
4.1	Ʒɛman’ shɛli pakolim ni piligi
Mba Sheei daa yɛli ma ni Naa Zanjina m-pili pakoli kom subu. O daa lahi yɛli ni Naa Zanjina n-daa yɛli ni doo yi kpi ka che o paɣa ŋun bo mi doo, ka paɣa mi yi kpi ka che doo ŋun gba kpuɣimi paɣa. Mba Sheei daa lahi yɛli yaha, ni Naa Zanjina n-daa pili pakoli kom subu. O daa wuhiya ni Sabali ka pakoli kom subu daa pili. O daa lahi yɛli ni Sabali Yɛrinaa Yɛmusah yiŋa Zuu Abarika n- daa kani ka Naa Zanjina zali li. Lahibali ŋɔ bi woligi ka che Tia (1970:30) ni yɛli shɛm la. Dinzuɣu, Abarika pakoli n-daa tuui n-su pakoli kom.
M ba Zibilim daa yɛli ma ni, musulinsi pakolim piligu ni nyɛ shɛli, ŋan nyɛ: ni na’ so n daa chaŋ Gbengbe tiŋa n-ti ʒi Musulinsi sabili n-kuna. Ni tuuli, paɣa yidana daa yi kpi o bɛ lahi kuni doo, di mi daa malila barina zaŋ ti paɣiba maa. Dina n-nyɛ Naa maa ti ŋme tɔbu n-chaŋ Gbengbe tiŋa nti paai lala tiŋa maa ni n-nyɛ sabili maa n-daa ʒi li kuna Dagbaŋ n-ti zaŋ li ti o daalifanima. Gbengbe do’ so ŋun daa zaŋ sabili maa ti o maa daa yɛli o mi, ni o yi zaŋ sabili maa kuna ka paɣa yidana yi ti kpi ni ban zaŋmi li yɛli o n-niŋ o takaba. Takaba nyɛla bɛ yi su paɣa amiliya bee n-niŋ paɣa amiliya ka bɛ ʒili o biɛɣ’ pihinahi n-sabi waligu nyuhi o, lala biɛɣ’ pihinahi maa yi ti paai ka bɛ yihi o n-ti su o kom.
Lala naa maa ni daa kuna nti zan sabili maa n-ti o afanima maa ka yɛli ba ni o ʒila binshɛli din fari niriba m-bahiri kuna. Ni di mi nyɛla din pahi Dagbando’ hili zuɣu. Dinzuɣu, Musulim paɣa yi niŋ amiliya ka o yidana ti kpi bɛ yɛn sabila woligu n-ʒili o biɛɣu pihinahi, biɛɣu pihinahi maa yi ti paai ka bɛ yihi o na nti su o Musulinsi pakoli kom.
4.2	Pakoli/dakoli ni nyɛ so
Mba Shee daa yɛli ma ni, pakoli nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi ka che o. O daa yɛli ma ni Dagbamba lahi booni pakoya la dimmba. O daa yɛli ni, paɣa gba yi kpi ka che o yidana bɛ booni o la dakoli/dokoli, ni hali doo maa yi mali paɣ’ bɔbigu ka bɛ ni yino yi kɔŋ o nyɛvuli bɛ booni doo maa la dakoli. Dama, ni lala doo maa yi bi su pakoli kom n-yi o paɣ’ so ŋun kpi maa kum daɣiri ni o ku tooi doni bee n-laɣim o paɣ’ shɛba ban beni maa. Lala zuɣu, bɛ yɛn booni o la dakoli/dokoli di saha.
4.3	Pakolim ni piini shɛm
Sokam mi ni doo yi kpi ka che o paɣa yɛl’ shɛŋa beni tu ni pakoli maa niŋ o yidana kum dali.
4.3.1 Kum dali
Pakolim piligirila paɣa yidana kum dali n-ti naai dahinshɛli pakoli maa ni suri kom. Lahibali ŋɔ bi woligi ka che Fenuku (2006:9) ni yɛli shɛm zaŋ kpa Degah paɣa pakolim ni piina dahinshɛli. M ba Zibilim mini Mba Shee zaa daa yɛli ma ni paɣa yidana yi kpi bɛ yɛn nyɛla paɣ’ so ŋun mali yɛm bee haŋkali ka o garigi o o yidana maa kuli.
Garigibu ŋɔ shee, paɣa maa yɛn zaŋla daankaliŋ n-niŋ kom ni nyuhi pakoli maa. Fenuku (2006:9) wuhiya ni Degahnima gba nyuhirila bɛ pakoya daankaliŋ n-gariba bɛ yidaanima kuli, daankaliŋ ka Degahnima boli “lelena”. O yi nyu daankaliŋ maa, di saha ka bɛ lahi niŋ gumdi n-gari o tiba ayi maa, Ka yɛli o ni zaɣila kani. Daankaliŋ nyubu gbunni nyɛla ni di dihi paɣa maa suhu ka o ku ti o maŋmaŋa barina. Gumdi la zaŋ ŋari tiba maa daliri mi n-nyɛ, ni di che ka o ku wum o yidana yɛligu (yɛl’ biɛri). Bɛ yi garigi o naai ka kpamba che ka tiŋa maa kombonnaa yihi kuli polo. Bɛ yi yihi kuli polo bɛ yɛn pilila kum ŋɔ kabiri gbibu. Di saha ŋun garigi pakoli maa o yidana kuli maa bee paɣ’ shɛba ban be o sani maa yɛn zaŋla bimmaŋli (Dagbamba ni mali shɛli n-sɔɣiri kum maa) m-pili pakoli maa. Bɛ yi pili o bimmaŋli ŋɔ naai, paɣiba ban ʒi pakoli maa sani ŋɔ ninvuɣ’ yino yɛn garila tooni n-gbaai pakoli ŋɔ nudirigu bɔɣu n-zaŋ o kpe kum ŋɔ sani ka pakoli maa ti gbani tiŋa o duni ayi zuɣu n-kum o yidana kuli, lala siɣim buta. Pakoli ŋɔ yi kum o yidana kuli naai, ka bɛ naan yi zaŋ pakoli maa doli paɣiba polo shinshɛɣu goon’ shɛli bɛ ni daai luhila n-yi kpe pakoli maa yilikpɛrili, dama di chiri ni paɣa nya o yidana sɔɣibu. O yi nya lala di ni dam o suhu ka o gba kpi. Di saha ka paɣiba be dundɔŋ ni ka dabba mi be sambani ni, ka yaawum mini lunsi mi ŋmɛri dundɔŋ ni.
Kum ŋɔ kom subu saha, doo maa bi’ kpɛma sani n-daŋdi o subu, o yi su o naai ka o bihi ban kpalim maa mi naan yi kpɛri kum maa sani yimbayimba ka tiri taba n-ti su bɛ ba kom. Lala n-yɛn nyɛ li hali ka o talahi niriba ban gba bɔri ni bɛ su o gba ti paai n-su o. Bɛ yi su o naai ka kasiɣiriba mi naan yi mali o shili n-simsi o kabiri ni.
Mubarak Ibarahim Lawan
– Mubarak Ibarahim Lawan nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Pakoli Kom Subu
4.3.1 Kum dali
Bɛ yi sɔɣi, dabba yɛn laɣimla sambani ni ka bɛ ʒili kuŋmani m-baŋ ŋun yɛn mali kuli maa. Bɛ yi ʒi kuŋmani maa naai ka paɣiba mi naan yi laɣisi pihim (kum maa ni be situr’ shɛŋa ni ka kɔŋ o nyɛvuli bee o ni do bindo’ shɛli zuɣu) n-niŋ ŋmani ni n-ʒili o bia bee o dɔɣira ka bɛ chaŋ bɛ ni paɣiri pihim luɣ’ shɛli nti paɣi ŋa zaa. Bɛ yi chana paɣ’ so ŋun ʒi pihim maa bi lihiri o nyaaŋa. M ba Mohammed daa yɛliya ni o yi lihi o nyaaŋa o mini kum maa ni lihi chirigi taba, lala mi yi niŋ o ni kɔŋ o nyɛvuli.
Nana Addo Dankwa Akufo-Addo
Nana Addo Dankwa Akufo-Addo n nyɛ Ghana tingbani zuɣulana saha ŋɔ. Be dɔɣila Nana Addo Dankwa Akufo-Addo silimiin' goli March 29, 1944. O daa dila nam ŋɔ maa yuuni 2016 piibu-piibu la ni daa naai. O daa pola pɔri silimiin goli January 7, 2017. O daa lahi dila yuuni 2020 piibu-piibu maa ka o yuma anahi nam maa yɛn kpaai silimiin goli January 6, 2025.
Cuimba
Cuimba nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Pakoli Kom Subu
4.3.1 Kum dali
M ba Mohammed daa yɛliya ni doo yi kpi bɛ lɔɣirila o bɔɣili o kum dabaata dali din deei yi niŋ ka Asibiri mini Alaaba ka di sunsuuni. Dama, Dagbamba nyɛla dabisi ayi ŋɔ ka di nyɛla dabisa gahinda ŋan nyɛ zaɣ’ viɛla, bɛ wuhiya ni nira yi niŋ din viɛla din dali, di loorimi. Dinzuɣu, Dagbamba bɛ maani bɛ kuya lala dabisa ayi maa. Dabaata ŋɔ dali yi paai ka bɛ yɛn lɔɣi bɔɣili, pakoli maa yɛn bola yilikpɛrili n-kpe pɔi ka bɛ naan yi lɔɣi bɔɣili. Dama, paɣa yidana yi kpi ka bɛ maani kuli bee n-lɔɣiri bɔɣili paɣa maa bi diri kuyili maa dundoŋ ni bindirigu naɣila o yilikpɛrili maa ka bɛ duɣiri o bindirigu. Dama bɛ je ni pakoli maa di kuyili maa bindirigu. Pakoli maa yi di kuyili maa bindirigu o ni nya o yidana maa o gom shee, ka lala mi yi niŋ pakoli maa ni kɔŋ o nyɛvuli. Dinzuɣu, bɔɣili lɔɣibu dali pakoli maa yɛn bela o yilikpɛrili ka bɛ lɔɣi bɔɣili.
Kabiru Danladi Lawanti
Kabiru Danladi Lawanti nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Ugbo, Ebi Kalu
Ugbo, Ebi Kalu nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Cuimba
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Remi Aiyede
– Remi Aiyede nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Pakoli Kom Subu
4.4	Pakoli Baribu
Di yi niŋ ka bɛ pini kubihi Alizumma bɛ yɛn zaŋla maalibu zali di naba dali. Zuɣu pinibu dali ŋun zaa pakoli ŋɔ ŋun bi lahi yɛn be kuyili maa dundɔŋ ni m-pahila o yilikpɛrili. Pakoli maa baribu dali pakopanda ŋɔ yɛn bola pipia mini di liŋa ni pipi’ biɛla ni di liŋa ni Dagban’ duɣu ni kalinli nti pahi nolɔɣu ŋun saɣi noo na nti bari pakoli maa. Pakoli ŋɔ baribu saha yi ti paai di ni tooi nyɛla asiba bee wuntaŋni. Lala saha ŋɔ yi ti paai pakopanda maa yɛn zaŋla bin’ piɛla n-lo pakoli maa gbaya dibaayi maa zaa, ka zaŋ shɛŋa n-lo o nuhi ni ka zaŋ pakosaba mi n-yɛli o nyingoli ni. M ba Mohammed daa yɛliya ni, bɛ ni bariti pakoli ka zaŋdi galipiɛlli n-lɔri o maa gbunni nyɛla bɛ je ni pakoli maa ti yɛn di ka zoo lu o bindirigu ni, dama zoo yi lu pakoli maa bindirigu ni ka o di li o puli yɛn pirimi ka o kpi. O yi yɛli o bin’ piɛla maa naai, o yɛn zaŋla kalinli n-sɔŋ ka zaŋ Dagbanduɣu n-tam di zuɣu, ka zaŋ nolɔɣu mi n-niŋ mia niŋ o gbali ni n-lo o n-tabili kalinli maa, ka niŋ kom niŋ pipia mini di liŋa la mi ni n-zaŋ tam Dagbanduɣu din tam kalinli zuɣu maa, ka zaŋ sua sɔŋ pakoli maa sani, ka niŋ dabara (tima) gabi kpakahili ni n-niŋ pipia mini di liŋa la ni n-zali pakoli maa sani duu puuni, din ni ka o yɛn ʒɛri o kpam ʒɛrim.
Kabiru Danladi Lawanti
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Las Cruces
Las Cruces nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Remi Aiyede
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Pakoli Kom Subu
4.4	Pakoli Baribu
Dagbanduɣu	yi tumdi pakolim tuma bɛ booni li la balinduɣu ka pipia mini di liŋa la mi pakochia.
Bɛ yi zaŋ balinduɣu mini pakochia ni nolɔɣu ni kalinli ni pipia mini di liŋa n-ti pahi sua ŋɔ zaa niŋ pakoli bee n-zali pakoli sani naai, di saha maa ka Dagbamba yɛri ni bɛ barila pakoli maa.
Alhassan Fusheina daa yɛliya ni bɛ yi bari pakoli o pakotaba ban nyɛ o talahi niriba n-tu ni bɛ ʒi o sani. Bɛ daa lahi yɛli ni bɛ yi bari pakoli ʒili o bi guriti o naba, o mi bi gahiri zɔhi bee n-kuri binshɛɣu. Bɛ yi bari pakoli o bi chani shɛli o ko, o mi bi chani ka kaɣiri lihiri o nyaaŋa bee ka gahiri o bɔɣiri dama ni o yi chani ka lihiri o nyaaŋa o ni ti lihi chirigi o yidana bee o ni ti gahi tuui o yidana maa.
Alizumma dali bɛ ni pindi kubihi dahinsshɛli maa ka pakoli kom subu piina. N vihigu puuni, bɛ daa yɛli ma ni balinduɣu shɛli din be pakoli baribu shee ŋɔ nyɛla din yɛn balindi kum ŋɔ ka o che o pakoli ŋɔ barina tumbu. Pakochia din mali kpam la ni mi ka pakoli maa yɛn ʒɛri kpam hali nti yi o pakolim maa ni. Yaha, pipia la ni mi ka o yɛn nyuri kom. Nolɔɣu maa yɛn nyɛla shihirili ŋun za nti pakoli maa yidana. Nolɔɣu ŋɔ tuma bee o biɛhigu n-yɛn wuhi ni pakoli maa daa mali jilima zaŋ ti o yidana maa o ni daa na be o nyɛvuli ni, ka sua la mi daliri nyɛmi di kari o yidana maa ka o ku tum pakoli maa barina. Sua zaŋ sɔŋ pakoli sani ŋɔ nyɛla din be Isiokpo zuliya ni, Tasie (2013:159-160).
M ba Mohammed daa yɛliya ni pɔi ka pakoli maa ti niŋ bindirigu bahi o noli ni, ni naɣila nolɔɣu maa n-di pɔi. Dinzuɣu, pɔi ka pakoli ti di bindirigu nolɔɣu ŋɔ n-yɛn ti o lala soli maa ka o di.
M ba Mohammed daa yɛliya ni pɔi ka pakoli maa ti yɛn di, o yɛn niŋla chi m-bahi noo maa, noo maa yi pili dibu, di saha ka pakoli maa gba piligi dibu, noo maa yi ti che dibu pakoli maa gba lahi ka soli ni o di yaha. Pakoli ŋɔ mini noo maa dibu shee bɛ yi niŋ chi n-sɔŋ noo maa ka o dira ka pakoli ŋɔ gba dira amaa noo maa yi ti tiɣi o yɛn kummi di saha ka pakoli maa gba yɛn che dibu. Shɛli ni di yi ti niŋ ka pakoli ŋɔ daa mali jilima pam zaŋ ti o yidana maa, pakoli ŋɔ mini noo maa dibu shee, noo maa yi di n-tiɣi o bi yɛn kum, o yɛn kpalim mi diɛmdi chi maa hali ka pakoli maa ti di n-tiɣi ka tirisi o saɣidiriŋmani zali ka o naan yi kum. N ni kali shɛli ŋɔ zaa pakoli maa yi daa bi niŋdi li n-tiri o yidana maa ka o yi kpi, o yi ti yɛn di ka niŋ chi nti nolɔɣu maa o bi yɛn di chi biɛnli di ni, o yɛn malimi zani ka che bindirigu maa, di saha pakoli maa gba ku tooi di o bindirigu, hali kum yi wum pakoli maa ti yaɣi o ku tooi di. Dimbɔŋɔ yi niŋ pakoli, di wuhirila niriba ni pakoli maa daa ka jilima zaŋ ti o yidana o ni daa na be o nyɛvuli ni. M ba Mohammed daa yɛli ma ni bɛ yi bari Gukpɛɣu pakoli o bɔbiga yɛn kpalimla bɔbipiɛli.
Lahibali ŋɔ woligiya ka che Nigeria Ngwa zuliyanima dini. Dama Ethel (2012:7) yɛliya ni bɛ yi sɔɣi kum maa Ngwa pakoli situra yɛn kpalimla situri sabila.
4.5	Pakoli kom subu
Yɛlimaŋli, zuliya kam malila so’ shɛŋa bɛ pakoya ni doli n-yiri bɛ yidaannima kum daɣiri ni, amaa bɛ zaa nyɛla ban bɔri bin’ yini, dina n-nyɛ pakoli maa yi o yidana kum daɣiri ni. Shɛhira kamani, Ga, Degah, Dagaara, Ngwa, Gurunɛ n-ti pahi Sisala zuliya. Amaa soya maa m-be kɔŋkoba.
Dinzuɣu, pakoli ku tooi lahi n-labi kuli doo naɣila o sula pakoli kom pɔi n-yi daɣiri ni ka naan yi tooi kuli doo. Lala n-lahi nyɛ li nira ku tooi yɛli bin’ shɛŋa ŋan niŋdi pakoli kom subu dali ka bi yɛli pakoli kom subu ni nyɛ shɛli. Mba Shee daa yɛliya ni pakoli kom subu nyɛla dabam, Dagbandabba tarimba dimba mini Nazuɣiri dimba. Ni tarim yi kani ka che o pakoli ban mali pakochiha (Pakotima) n-suri ba kom ni Nazuɣiri kamani Yaan Naa yi kani ka che o dimba, Mba Naa n-suri ba. Mba Naa nyɛla Mba Naayili din be Naya polo la tiŋa naa. Mba Naa mini pakotimalana zaa nyɛla pakopanda Dagbaŋ.
Mba Shee daa yɛliya ni, pakoli kom subu nyɛla pakoli ni doli so’ shɛŋa n-yiri o yidana kum daɣiri ni bee Pakoli kom subu nyɛla paɣa yidana yi kpi ka paɣa maa doli kali soli zuɣu n-su pakoli kom n-yi o yidana kum daɣiri ni. Dagbamba kuli buni wuhibu dali ka pakoli suri kom, Alaamishi dali asiba bee wuntaŋni.
Las Cruces
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Hașat al Bidīyah
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:United Arab Emirates tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Pakoli Kom Subu
4.5	Pakoli kom subu
Pɔi ka pakopanda ŋɔ ti naan yi pili pakoli maa kom subu, o yɛn zaŋla piliŋ m-pini pakoli maa zuɣu ni zabiri nti pahi o bɔɣulɔŋ ni o ninikari zabiri nti pahi o tooni zaa kolikoli ka zabiga bi lahi tabi shɛli. Ethel (2012:7) gba wuhiya ni kuli maalibu saha bɛ pindi Nigeria Ngwa pakoli zabiri. Zabiri ŋɔ pinibu shee pakoli maa dɔɣiriba ban ʒi o sani maa yɛn zaŋla dovihi n-taɣitaɣi pakoli maa zuɣu ka o zabiri maa luri di ni ka bi laɣim li gbuni tanchee ni ka pakopanda maa zaŋ li yi kpaŋa nti pi. Dama bɛ yi che li m-bahi tiŋa zino ni tooi gahim li n-chaŋ ti tum pakoli maa barina. Pinibu ŋɔ shee paɣiba ban be pakoli maa sani yɛn kpalindila kpalinsi ka salindi o, ka bahiri pakoli maa liɣiri. Kpalinsi ŋɔ gbunni nyɛmi ni di che ka o ku wum o yidana maa boligu ka o tiba kpuri. Pakopanda ŋɔ yi pini o naai, di saha n-nyɛ o pili pakoli maa kom ŋɔ subu. Sɔɣiso maŋli mini awabila ka bɛ mali suri pakoli kom. O yi yɛn pili o subu, o yɛn zaŋla ŋmambuɣubila n-tooi kom maa, n-zaŋ li gili pakoli maa zuɣu buta pɔi ka kom maa naan yi shihi o. Di ni chihiri ni doo nya paɣ’ so ŋun pa o paɣa zaɣim zuɣu, pakopanda maa yɛn nanila o zuɣu n-siɣi o nyɔɣu ni na, ka zaŋ n-ti paɣa ka o bahi su o naai. Paɣa maa yi su o naai, ka bɛ mili o ni zaa di saha ka zaŋ bimmaŋli n-soli pakoli maa nyɔɣu ni ka di waɣi siɣi bee n-yaɣi o duna ni. Di saha ka pakopanda maa kana nti lahi tuɣi o chiha ni nyɛ shɛli. Bɛ yi su o naai, pakopanda maa yɛn zaŋla ŋmambuɣibila n-niŋ za zim gabi kom ni n-niŋ di ni n-zaŋ li ti pakoli maa ka o tabi li o nuhi ayi ni hali ka zoo (laliga) ti lu di ni ka pakopanda maa zaŋ o nuu tim n-sam zoo maa gari kom maa ni ka zaŋ li nti pakoli maa ka o vooi ka zaŋ din kpalim maa n-to bahi o tooni. Lala kom maa ka Dagbamba booni laliga.
Timothy Nubi
– Timothy Nubi nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Pakoli Kom Subu
4.5	Pakoli kom subu
Paɣa ŋɔ yi daa ka biɛhi’ suŋ ni o yidana, kom ŋɔ subu shee laliga bi yɛn lali ni na bɛ di ti yɛri o lu kom maa ni. Paɣ’ shɛba ban be pakoli ŋɔ sani maa n-yɛn chaŋ fɛbi zoo na n-ti niŋ kom maa ni pɔi ka pakoli ŋɔ naan yi lala chihili maa ni, amaa paɣ’ so ŋun mali jilima ni o yidana ŋuna pɔi ka ŋmambuɣibila maa ti yɛn shihi o nuhi laliga pun yɛn lula din ni ka o yihi o chihili.
4.6	Pakoli gambee yibu
Gambee yibu nyɛla shihira din wuhiri pakoli ʒɛ yimtali zaŋ ti o yidana (kum) maa o ni daa na be o nyɛvuli ni.
Nana Addo Dankwa Akufo-Addo
O Maŋmaŋa Biɛhigu
thumb|upright|[[Rebecca Akufo-Addo, the First Lady of Ghana]]
Kundivihira
Pubu:Ghana zuɣulananima Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:E-Class
Pakoli Kom Subu
4.6	Pakoli gambee yibu
Pakopanda yi su pakoli kom naai, pakopanda maa yɛn zaŋla bimmaŋli m-pili pakoli maa zuɣu ni kamani sariga ka o pala. Di saha ka bɛ (paɣiba ban be pakoli ŋɔ kom subu shee) yiɣisi pakoli ŋɔ zali saazuɣu, o yiɣisibu ŋɔ shee pakoli maa bi guriti o naba di kuli yɛn teela lala ka bɛ yiɣisi o zali. Bɛ yi yiɣisi o zani naai pakopanda maa yɛn bola do’ piɛli n-sa zɔŋ dunoli tibi ka niŋ tampilim n-gili, ka zaŋ paɣa mini doo ka bɛ gbaai pakoli maa nuhi na ka bɛ gili dɔɣu maa buta. Buta maa yi paai ka pakoli maa zaŋ o nudirigu gbali n-tabigi dɔɣu maa bahi. Di saha ka paɣa maa bihi kabina n-ti kpuɣi pakoli maa tuɣi, ka lunsi dii gbaai pakoli salimbu bimbim, mani daŋ yɛli ka nyin bɛ lahi nya. Din ka Dagbamba booni gambee yibu. Lahibali bi woligi ka che Ibrahim (2004:123) ni yɛli shɛm zaŋ kpa pakoli gambee gooni yibu. Lunsi salindi pakoli ŋun yi gambee bia ni gambe’ yirigu paɣa bia. Paɣa ŋun na mi n-go pagɔrisigu o yidaanyili, ka o yidana maa yi ti kpi o bi yiri gambee. Dina n-yɛ pakoli maa yi su pakoli kom naai o bi yɛn gili do’ piɛli maa. Pakopanda maa yi kuli su o naai o yɛn zaŋla pakoli maa n-kpe o duu ka o ti vuhi ka naan yi yina n-ti kɔɣi o zimbuli saɣim. Dama o yi yi gambee o ni kɔŋ o nyɛvuli.
4.7	Pakoli zimbuli kɔɣibu
Pakoli maa yi yi gambee naai, din kpalim nyɛla o yina nti kɔɣi o zimbuli din bahindi nyaaŋa o yidana yiŋa. Dama, Dagbaŋ paɣa yi tuui kuli doo o yɛn kɔɣila o tuuli zimbuli o yidana yiŋa, ka di yi niŋ ka doo maa kpi ka o lahi kɔɣi o zimbuli din bahindi nyaaŋa o yidana yili. Zimbuli kɔɣibu ŋɔ din zami nti pakoli ŋun yi gambee bee ŋun bɛ yi gambee. Bɛ yi yɛn kɔɣi zimbuli ŋɔ ʒɛri pakoli maa yiŋanima yɛn ʒila piɛɣu na nti ti bɛ ŋahinsi (pakoli maa bihi) ni bi deei ti ka bɛ ma yi bɛ ba kum daɣiri ni. Mba Mohammed daa yɛli ma ni lala piɛɣu maa ka bɛ yɛn kɔrigi m-puɣi tim niŋ zimbuli saɣim maa ni ka pakoli maa di. O yi kɔɣi zimbuli saɣim naai, pakopanda maa yɛn zaŋla pakoli maa kpɛna o duu nti ŋmaala saɣim maa lahi o buta ka naai che ka pakoli maa pili saɣim maa dibu. Pakoli maa yi yi chiha ŋɔ ni o yɛn bola dabisili n-kulisi pakochia la mini balimduɣu maa pakopanda maa yiŋa.
Dagbamba kali soli zuɣu doo yi kpi ka che o paɣa, ka paɣa maa bi su pakoli kom yi o yidana kum daɣiri ni lala paɣa maa lɛbirila barina paɣa nti Dagbamba. Yɛlimaŋli, Dagbamba malila pakoli kom subu buyi zuɣu. Dina n-nyɛ mɔɣu subu ni pakoli kom subu. Pakopanda n-nyɛ ŋun suri pakoya mɔɣu mini pakoli kom zaa. Pakopanda nyɛla ninvuɣ’ so ŋun suri pakoya kom. Mba Shee yɛliya ni pakopanda ni tooi nyɛ paɣa bee doo, dama ni pakopanda tuma bɔhindimi, di mi dolila pakopanda tuma yi be nira daŋ ni bee di yi nyɛ nira daankali tuma. Mba Shee yɛligu puuni o daa wuhiya ni nira yi ka pakotima o ku tooi su pakoli kom. O daa lahi yɛli ni pakopandi tali pilila Naa Zajina saha.
4.8	Pakoli gbɛhibu
Pakoli yi kulisi lala nɛma maa pakopanda maa yɛn bola saha n-labina n-ti gbɛhi pakoli maa.
Mba Shee gba daa yɛliya ni, bɛ bi diri dabara tim niŋdi pakochia ni naɣila pakopanda ko, ni nira yi pa pakopanda yi di tim niŋ pakochia ni ni bɛ ni pa o sɔɣu. O daa lahi yɛli ma ni pakoli ŋɔ yi kulisi pakochia ŋɔ, din dali maa zaawuni ka pakpanda mi yɛn chaŋ n-ti gbɛhi lala pakoli maa. Ni gbɛhibu ŋɔ shee pakopanda maa yɛn bola bimbira n-ti pakoli maa, ni dama o yidana maa daa nyɛla pukpara. O yi ti o bimbira maa naai o yɛn bolila o mi o yuli ka pakoli maa saɣi kamani o yidana ni daa booni o shɛm ka bɛ chani puu ni la. Ni pakopanda maa yɛn boli o mi; ‘zaɣila .’ ka pakoli maa saɣi; ‘naa .’ ka pakopanda maa yɛli o, “A yi niŋ nyin karimi n naba na puu ni n-ti biri bimbira”. Ni di saha pakopanda maa yɛn zaŋla pakoli maa yi sambani nti bo dɔɣu n-shɛbira ka pakoli maa birita. Bɛ yi biri naai, pakopanda maa lahi yɛn boli o mi, ‘zaɣila .’ ka o saɣi, ‘naa .’ ka pakopanda maa yɛli o, “ti kulima”, Ka gari tooni ka o mini pakoli maa doli kpe dundɔŋ ni. Bɛ yi paana yiŋa, pakopanda maa yɛn ʒinila zɔŋ ni ka lahi boli o, ‘zaɣila .’ ka o lahi saɣi “naa .”, Ka pakopanda maa yɛli pakoli maa n-yi puu ni na tim ma konyurim. Di saha pakoli maa yɛn toola kom n-ti gbani o tiŋa ka o deei nyu. Di saha yaha, pakoli maa ni lahi kpuɣi saɣim na nti ti pakopanda maa, kamani o yidana ni daa yi yi puu ni kuna ka o niŋdi o shɛm. O daa yɛli ni pakopanda maa yi zaŋ pakoli maa n-yihi chiha ŋɔ zaa, o gbɛhi o mi maa. Pakopanda yi bi gbɛhi pakoli ka pakoli maa yi chaŋ puu ni o ni chirigi o yidana maa, ka lala yi niŋ pakoli maa ni kɔŋ o nyɛvuli.
Tuna
Tuna nyela tigsheli din be Savanna Region yayili.
Pakoli Kom Subu
4.9	Pakoli kom subu daanfaani
Alhassan Fusheina daa yɛli ma ni pakoli kom subu pala muɣisigu ni amaa di nyɛla saɣisigu n-ti pakoya. Ka lahi nyɛ din kpahiri paɣiba zuɣuri ni ni bɛ timi bɛ yidaannima jilima ka lahi be ba bɛr’ suŋ bɛ yi na be bɛ nyɛvuli ni. O daa lahi yɛli ma ni paɣa yidana yi kpi ka o bi su pakoli kom ka yi doni doo ni o leei binzɔrigu n-ti sokam, ni dama paɣa yi dɔɣi biliɛɣu ka lala pakoli yi shihi bia maa ni bia maa kpirimi. Ni hali paɣa yi bi su pakoli kom ni o yidana maa doli o mi luɣili kam o yi chana, ka paɣa maa yi bi niŋ yoma n-yi daɣiri ni o yidana maa ni zaŋ o chaŋ. Lahibali ŋɔ bi woligi ka che Dagbaŋ yɛl’ kura (2007:33) ni yɛli shɛm.
4.10	 Pakoli doo Kuli kpɛbu
Pakoli yi doli soya ŋɔ zaa n-yi o yidana kum daɣiri ni, din kpalim nyɛla o zo doo kuli ka pa ni lala doo yi kpi o ku tooi chaŋ li. Paɣa yidana yi kpi naɣila o yihi chihi shɛli Dagbamba ni booni kuli kpɛbu la pɔi ka naan yi tooi zo doo kuli. Kuli ŋɔ kpɛbu pakoli maa ni tooi na be o yidaanyili bee o niriba sani.
Pakoli yi yɛn kpe kuli bɛ yɛn zaŋla bimmaŋli soli o, ka zaŋ shɛli mi m-pili o, ka paɣa doli o kpe kuli maa. Pakoli ŋɔ yɛn pillila bimmaŋli o yiŋa n-chaŋ hali ni kuyili maa dundɔŋ ni. Bɛ yi paai, bɛ yɛn chaŋmi ti kpe kum ŋɔ ni do du’ shɛli maa n-ti nya kum maa ka lahi yina labi bɛ biɛhigu shee. Dagbaŋ, pakoli yi bi kpe doo kumahili ka zo doo kam kuli barina ni tum o kuyili maa ka di nyaaŋa ka nyɛvuli pooli ti be ni. Mba Shee daa yɛli ma ni paɣa yi bi kpe doo kumahili ka yi zo doo kuli ka o yidana maa chirigi o kuyili maa ka boli o ni o ni kɔŋ o nyɛvuli di dabaayi sunsuuni.
Ni lala saha maa mali chana doo kam ŋun bɔri o ni tooi lahi niŋ o kɔre. Pakoli maa mi yi bɔra, o yɛn kpalimla o niriba sani ka bi lahi kuli doo.
4.10.1	 Pakoli biɛɣu pihinahi yibu
Mba Shee alizama puuni, o daa lahi yɛli ma ni bɛ yi su o kom naai ka yihi chiha maa zaa, pakoli maa yi na nyɛ ninsariŋga ŋun nyɛ ŋun na yɛn kuli doo, pakopanda maa yɛn niŋla tim n-niŋ luɣuluɣu ni n-ti pakoli maa ka o ʒini o yidaan’ kurili maa yiŋa biɛɣu pihinahi n-ʒe luɣuluɣu maa ni tim maa di yi pa lala o mini o yidana maa n-kuli yɛn bala saha shɛli kam. Lala biɛɣu pihinahi maa yi paai, o yɛn yila nimaani n-labi o niriba sani n-ti bo doo kuli. Pakoli maa mi yi nyɛ ŋun gbaai kpamli, o yi su pakokom maa naai, o yɛn labila o yiŋa n-gba ti ʒe luɣuluɣu maa ni tim la gba biɛɣu pihinahi. Di nyaaŋa, o bihi yɛn chaŋla bɛ ŋahinima sani n-ti suhi o n-labisi na dabɔɣu maa ni.
4.11	Pakoli laɣibu
Dagɔr’ yino bi laɣiri pakoli ka o saɣiri n-tiri o bee n-zaɣisiri o. Dagɔra yi laɣiri pakoli o bi zaɣisira, o yɛn deerila dabba maa liɣiri n-sɔŋda ka mi doo kam liɣiri ni nyɛ shɛli. Dagɔra maa yi ti paai dabba pia bee m-mali kalinli, ka pakoli maa zaŋ bɛ liɣiri maa chaŋ n-ti ti o daŋ ni do’ so o nini ni tiɣi ka yɛli o liɣiri maa gbunni. O yi zaŋ ti o, doo maa yɛn zaŋ li mi chaŋ baɣa sani, ka baɣa ŋɔ ti buɣi. Baɣa yi buɣi ka baɣa kuɣili ti gbaai dagɔr’ so liɣiri, ŋuna ka pakoli maa yɛn kuli. Baɣisi ŋɔ buɣibu shee, doo ŋɔ yɛn chaŋla baɣa bɔbigu sani, kamani baɣisi anahi, bɛ zaa yi buɣi n-gbaai lala laɣ’ yini maa di saha ka bɛ yɛli ni pakoli maa daliri doo m-bala, hali dagɔrili maa yi nyɛla tunzundoo gba, ŋuna ka pakoli maa yɛn saɣi ti ka o bo o. Di saha dagɔra la liɣiri maa yɛn kpalimla baɣa so ŋun bahindi nyaaŋa buɣi maa sani.
4.12	Pakoli dooyili kundi
Doo yi bo pakoli naai, bɛ yɛn kulisila pakoli maa doo ŋɔ yiŋa, pakoli maa ni paari doo maa yiŋa dahinshɛli maa, bɛ yɛn niŋ o la saandi. Dindali maa doo maa yɛn chaŋla pakopanda sani n-ti suhi mɔɣu na. Pakoli maa yi paai yili maa ni, bɛ yɛn zaŋla mɔɣu maa nti o ka o tam li o maŋmaŋa (pakoli). Bɛ yi di saɣim naai pakoli maa yɛn doola mɔɣu maa zali doo maa ka o su ka ŋun pakoli maa gba su li. Bɛ yi su n-naai, doo maa dachee yɛn kpari ba mi n-niŋ doo maa duu. Bɛ yi kpe duu yim ka bɛ yɛn bo taba ka lɛbi bɛ nyaaŋa m-biri taba alizama dibu kani lala hali ka biɛɣu ti neei ka doo maa dachee maa lahi kana n-ti yooi ba. Di saha biɛɣu yi neei, pakoli maa yɛn kulisila o pakochia maa pakopanda so ŋun daa su o pakokom maa yiŋa. Dina n-nyɛ doo ni yi kpuɣi pakoli ka bɛ yɛri ni o daala pakochia maa. Dimbɔŋɔ yi niŋ naai pakoli maa pakolim kpimi maa ka so ku lahi boli o pakoli yaha, naɣila o ni yoli kuli do’ so maa n-lahi kpi. M ba Mohammed daa yɛli ma ni pakoli bi labiri kuni o yidana tɔɣima. Dama, o yi be doo maa yiŋa o suhu na kuli yɛn bela o yidan’ kurili maa ni, ni lala mi yi beni paɣa maa gba ni kɔŋ o nyɛvuli.
4.14	Musulinsi adiinima ni suri bɛ Pakoli kom shɛm
Musulinsi gba nyɛla adiini shɛli din be Dagbaŋ ka Dagbamba ban be di ni gba kpira ka bɛ pakoya doli adiini ŋɔ ni wuhi shɛm n-suri bɛ pakoya kom.
N vihigu puuni m ba Yahaya daa yɛli ma ni Musulimmi yi kpi ka o che o pakoli, bɛ ʒiinila pakoli maa takaba biɛɣu pihinahi pɔi ka naan yi su o pakoli kom.
O daa lahi yɛli ma ni, Musulimnima ban ka ka bɛ zaŋ kuli sɔŋ. Ni so yi ku kpi ka bɛ sɔɣi ka niŋ adua di naami maa. Dinzuɣu, Musulim doo yi kpi ka che o paɣa, bɛ yɛn ʒiila paɣa takaba biɛɣu pihinahi. Lala takaba maa n-nyɛ, Musulim bee afanima yɛn chanila pakoli maa sani n-ti karindi Qurani n-kpaŋsiri pakoli maa ka o tɛha ku be o yidana maa ni. Ni takaba ŋɔ biɛɣu pihinahi maa yi paai bɛ yɛn sabila woligu n-ti pakoli maa ka o, ka lahi zaŋ di shɛli n-su. O yi su woligu maa di saha o su la pakoli kom maa ka o yidana maa ku lahi yi o zuɣu. Din dali maa bɛ yɛn duɣila bindira n-tari niriba ka yɛli ni zaɣila yila o yidana biɛɣ’ pihinahi. O yi taɣi kuli doo shɛli lahi kani yaha.
4.15	Dolodolo adiinima ni suri bɛ pakoya kom shɛm.
Dolodolo adiini nyɛla adiini balibu la ni zaɣ’ yini din kpe Dagbaŋ. Dagbamba nyɛla ban doli adiini ŋɔ. Dinzuɣu, bɛ ni doo yi kpi ka che o pakoli bɛ doli so’ shɛŋa adiini ŋɔ ni wuhi shɛm n-suri pakoya kom.
4.16	Ghana Zalikpana
Yɛlimaŋli, Ghana paɣiba nyɛla ban yina n-ti tuhiri ni bɛ kari pakoli kom subu. Dama, paɣiba ban nyali ka di nyɛla muɣisigu zaŋ ti ban paɣiba. Lala zuɣu bɛ yina n-ti kpa pakoya tooni chandi laɣingu Bolga, ka nia nyɛla di tuhi kari pakoli kom subu ti ȝilɛli ni.
1992 Ghana zalikpana la suuri anu zalikpan (26) wuhiya, ni kali tuuni kam din bɔri ninsala jilima bee din mali barina zaŋ ti ninsala niŋgbuŋ zuɣu, tɛha nti pahi o daalaafee zaa nyɛla din bi tu ni nira niŋ ʒilɛli puuni.
Yaha, zalikpana ŋɔ suuri anu zalikpan (21) lahi wuhi, ni muɣisigu din guri daadam suhuyubu chandi ka di nyɛla o suhuyubu zaligu din guri o ka tooi ba o bandi, di yi niŋ ka o biɛhigu mini tumtumsa bi doli taba, di tumbu bi saɣi nti Ghana zalikpana la balente zaligu din be atikili ŋɔ ni. www.judicial.gov.gh/constitution/chapter/chap-005htm.
= SUURI ANU =
5.1	Tuma ŋɔ yɛligbahira
Yɛlimaŋli, tuma ŋɔ nyɛla din vii gbuni n-wuhi ni niriba pam dii bi mi Dagbamba ni suri pakoli kom shɛm. Lala yɛlimuɣisirili ŋɔ nyɛla din zooi pam ti zuŋɔ bi’ shɛba ban na yiɣisirina ŋɔ puuni. Pakoli kom subu nyɛla Dagbamba kaya ni taada la ni zaɣ’ yini, ka di tu ni Dagbaŋ bilichini mi shɛli, amaa ti yi yuli ti zuŋɔ biɛhigu ŋɔ, ninkur’ shɛba be Dagbaŋ ka bi mi Dagbamba ni daa suri pakoya kom shɛm,ka dimbɔŋɔ nyɛla vi ni nambɔɣu n-ti ti.
N vihigu ŋɔ puuni n daa lahi nya ka ninvuɣ’ shɛba ban di tu ni bɛ mi Dagbamba ni suri bɛ pakoya kom shɛm ka mali ŋa wuhiri bi’ shɛba ban na yiɣisirina la gba shɛba daa bi mi li lala niriba ŋɔ n-nyɛ ti ninkura la. Yɛlimaŋli, yɛlli ŋɔ daa nyɛla din niŋ ma lahiʒibu pam, dama ninkura ŋɔ n-di nyɛ ti ni yɛn zɔri paari shɛba di yi ti niŋ ka ti bɔri lahibali zaŋ kpa pakoli kom subu. A ni nya ŋɔ, ka ban maŋmaŋa ti bi mi li wula ka ti mi yɛn niŋ?
N daa lahi vihi ni m baŋ daliri shɛli din che ka doo yi kpi ka che o paɣa ka bɛ suri o pakoli kom, ni do’ so ŋun pakoli daa daŋ su pakoli kom, amaa ka so daa bi tooi yɛli ma paɣa so ŋun daŋ su bee ŋun daŋ pili pakoli kom subu.
N vihigu ŋɔ puuni yɛli shɛli din daa lahi yina n-nyɛ; kadama pa taali n-nyɛ li ni nira nyɛ Musulimi bee Dolodolo nira ka doli Dagbaŋ kali soli n-su pako kom.
Din lahi pahi, n daa lahi nya ka yɛla pam daa niŋdi ka bɛ lahi niŋdi ti zuŋɔ dunia ŋɔ. Shɛhira kamani, doo daa yi kpi naɣila o buni wuhibu dali ka bɛ su o pakoya kom, amaa pumpɔŋɔ pakoya n-kpalim piiri bɛ suhuyubu dabisili n-suri kom bee n-yiri daɣiri ni.
Paɣiba daa yiri gambee gooni bɛ yidaanima kuyiya, amaa zuŋɔ dunia ŋɔ paɣiba pam bɛ lahi yiri gambee gooni ka di nyɛla bɛ ni kɔŋ bɛ maŋa gbibbu bɛ dooyili zuɣu.
Yɛl’ shɛli din daa lahi pahi nyɛla, pakoya bi lahi yɛri niriba dahinshɛli bɛ ni suri kom, bɛ ku kpalim suri li mi ka saamba ban be kuyili maa bi mi. Ka di daliri nyɛla ninvuɣ’ shɛba chani kuyiya ka di nyɛla saɣiŋgu zuɣu, ni bɛ mi vihi m-baŋ bee n-nya lala bɛ bi suri pakoli maa kom ka zamaatu nyari a.
Yaha, vihigu ŋɔ puuni lahibali daa yina wuhi ni Dagbaŋ puli ni, ni bɛ yi dɔɣi bilɛɣu ka bi niŋ nangbantɔtim liɣi duu ŋɔ dunoli tibi ka pakopanda yi nya bia maa, bia maa nyɛla ŋun ku niŋ nyɛvuli bee pakoli ŋun bi yaɣi doo yi nya o pakopiɛla ni tooi gbaai bia maa.