cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mustapha Ussif
Jintɔri tali
O daa zani n-ti NPP "parliamentary primaries" ka so bi kpaɣiri o ka o daa zani n-ti yuuni 2020 December piibu piibu. O daa luhi ŋun daa nyɛ jintɔra lala saha,Abdul-Rauf Tanko Ibrahim, o mini ŋun daa kpaɣiri buyi zuɣu.O daa di mi ni vooti kalinli tuhi pia ni anii,ni kɔbigu ni pihinu ni ata (18,153 votes) ka di zani 64.01% zaani ka o mini ŋun daa kpaɣiri maa mi nya vooti kalinli tusaa awɔi ni kɔbisita ni pihiwɔin ni ata (9,393 votes) din zani 33.14% zaani
Executive Director of NSS
Yuuni 2017, Bɛ daa piigi o ni o niŋ "executive director" n-ti National Service Scheme, Nana Akufo-Addo gɔmnani tuuli ni.
Johann von Ewald
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Hans Zenker
Hans Zenker nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Menominee
Menominee nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Marquette
Marquette nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Mustapha Ussif
O biɛhigu
Ussif mali la paɣa ni bihi ayi. O nyɛla musulimi.
Marquette
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Mustapha Ussif
Kundivihira
Pubu:Ghanaian MPs 2013–2017 Pubu:1979 births Pubu:Living people Pubu:Ghanaian Muslims Pubu:Alumni of Anglia Ruskin University Pubu:Alumni of the University of Gloucestershire Pubu:Ghanaian MPs 2021–2025 Pubu:New Patriotic Party politicians Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Jintɔra Pubu:8th Parliament of the 4th Republic of Ghana
Juali
Juali nyɛla tiŋ' shɛli din be Nanumba South District, Northern Region, Ghana tiŋgbaŋ ni.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu:Nanumba South District Tinsi Pubu:Lahabaya zaa
Ministry of Defence (Ghana)
Ministry of Defence (Ghana) nyɛla fukumsi tuma duu din su Linjimanima yɛltɔɣa  nyɛla gɔmnanti tuma du' shɛli din tuma nyɛ din guri ka taɣiri Ghana mulichi ka chɛri lirigu din yɛn yiri Ghana bee tinduya ni na. Tuma duu maa toondana n-nyɛ Fukumsi Kpambala ŋun su linjimanima yɛltɔɣa Ghana ŋɔ, ka di tuma du' zuɣu be Ankara.
Karl-Hermann von Brand
Karl-Hermann von Brand nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Community spread
E-Class 21x21px
Ningbuŋ baŋsim, ninsalinima alaafee baŋsim ni binnamida baŋsim wuhiya ni doro loobu nyɛla sahashiɛli binneen'baligu ni yiri loori salnima.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:COVID-19 doro Pubu:Coronavirus
William Owuraku Aidoo
O pilgu mini o shikuru baŋsim bɔbu
Bɛ dɔɣi la William Owuraku Aidoo silimiin goli 30 January yuuni 1964 ka o zooi Hemang-Kwabre din be Ashanti yaɣili,Ghana tiŋgbani ni. O daa deei la o shɛhira gbaŋ din nyɛ "GCE O Level" shikuru yuli booni Tetrem Secondary School ka daa lahi deei o shɛhira gbaŋ yuli din nyɛ "A Level" shikuru yuli booni St Augustine's College. O daa deei la o shɛhira gbaŋ din nyɛ "Bachelor of Arts degree in Entrepreneurship" Ghana Institute of Management and Public Administration (GIMPA) nima sani yuuni 2005.
Siyaasa
William Owuraku Aidoo da kpe la jintori duu anashaara goli 7 January yuuni 2013 n-ti zani ti Afigya Kwabre South constituensi wɔbigu paati nima zaani (New Patriotic Party). O daa lahi labi mi n-kpaɣiri bo yuuni 2016 piibu piibu ka o daa lahi di nasara. William daa lahi kpaɣiri bo lala kuɣi ŋɔ yuuni 2020 piibu piibu ni ka daa lahi di nasara n-zani ti o yaɣili nima jintoriba ban pahir bunii Ghana gɔmnanti tali din pahiri bunahi ni. Saha ŋɔ ŋuni n-nyɛ "deputy Minister" niɣilim buɣim yaɣili.
Komitii nima
William be zalikpana, Adalichi ni jintori tali shaawara komitii ni ka lahi nyɛ ŋun be "Subsidiary Legislation" komitii ni.
Maŋamaŋa biɛhigu
William Owuraku Aidoo mali la paɣa ni bihi anu. O nyɛla Asori nira ŋun doli "Catholic Church".
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Jintɔra Pubu:8th Parliament of the 4th Republic of Ghana
Miɔŋ District
Miɔŋ District nyɛla din pahi districts pishi ni ayobu la puuni din be Northern Region Ghana tiŋgbani ni. Miɔŋ daa na pahila Yendi District la puuni yuuni 1988, Ka gomdanti ti yina yuuni 2012 ni ditu ni Miɔŋ gba pa ze di gama zugu.
Kundivihira
Pubu:Districts Pubu:Miɔŋ District tinsi Pubu:Northern region districts
Midland
Midland nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Daa
Daa nyɛla luɣishɛli salo ni laɣimdi n niŋdi kɔhimma ni damma, bɛ ni kɔhiri ka dari binshɛŋa puuni shɛli n-nyɛ; situra, binkɔbiri, nema, bindira, ʒiɛri ʒiɛri ni din pahi.
Mary Salifu Boforo
Mary Salifu Boforo nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so silimiin goli February biɛɣu pishi ni anu dali, yuuni 1951 (25 February 1951) Savelugu tiŋgbanni. O nyɛla jintɔr' kuro nti Savelugu din be Tudu bɔbili yaɣili la.
O daa nyɛla jintora yuuni 1996 zaŋna hali ni yuuni 2017 dini daa niŋ ka o bɛ nyɛ nasara ni o lahi zani nti NDC paati yuuni 2016 paati maa dundɔŋni piibu-piibu la ni.
Tuma
Poi ka o daa lee jintɔra, O daa nyela ŋun sheri boroboro ka lahi nyɛ pukpara.
Shikuru
O daa chaŋla shikuru sheli din nye nuuni baŋsim bohimbu ka bɛ booni National Vocational Training Institute yuuni 1972.
Biɛhigu
O nyɛla ŋun mali bihi anahi ka nye Musulmi.
Baraboo
Baraboo nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Daa
Ʒishee
Ʒishee nyɛla luɣ'shɛli ani ʒin di n kohiri ka dara daa puuni.
Daa bihi
Daa bihi nyɛla ninvuɣ'shɛba ban diri daa. Di zooya pam ka bɛ darimi ka kohiri daamaani.
Kundivihira
Pubu:Kɔhimma ni damma
Beloit
Beloit nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Carl Gustav von Löwenhaupt
Carl Gustav von Löwenhaupt nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo.
Gumachuɣu
Gumachuɣu
Carl Gustav von Löwenhaupt
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Frederick, Hereditary Prince of Anhalt-Dessau
Frederick, Hereditary Prince of Anhalt-Dessau nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Gumachuɣu
Kundivihira
Pubu:Binvuhirigu
Miɛŋ
Miɛŋ (Mion) nyɛla tiŋshɛli din be Northern Region, Ghana tingbani ni.
Kundivihira
Pubu:Ghana
Monroe
Monroe nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Eau Claire
Eau Claire nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Chichagi
Chichagi yɛla tiŋ' shɛli din be Nanumba South District, Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.
Nakpayili
Nakpayili nyɛla tiŋ' shɛli din be Nanumba South District, Northern Region, Ghana tiŋgbaŋ ni.
Salima
Dibsi yili
Di Shikuru
Nakpayili D/A Primary School Block A
Nakpayili E/A Primary School
Nakpayili D/A Junior High School.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu:Nanumba South District Tinsi Pubu:Lahabaya zaa
Premier League Golden Boot
Premier League Golden Boot nyɛla annual association football pini ka bɛ mali n-tiri boliŋmɛri so ŋun di pɔri pam gari sokam Premier League. Tab'sɔŋ zuɣu bɛ daa na booni limi Carling Golden Boot bin din gbaai yuuni 1994 hali ni yuuni 2001, Barclaycard Golden Boot bin din gbaai yuuni  2002 hali ni yuuni  2004, Barclays Golden Boot bin din gbaai yuuni 2005 hali ni yuuni 2016, Cadbury Golden Boot bin din gbaai yuuni 2017 hali ni yuuni 2020, n-ti pahi Coca-Cola Zero Sugar Golden Boot zaŋti yuuni 2021. Tum yuuni 2022, bɛ booni limiCastrol Golden Boot. Din pahiri trophy ŋɔ ni, boliŋmɛri ŋun di Golden Boot bɛ tuui tiriba laɣiri din yiɣisi £1,000 zaŋti pɔɣu kam ni di la season maa ni o zaŋ ti Naawuni zuɣu, Robin van Persie daa deei la laɣiri din yiɣisi  £30,000 din daa niŋ ka o di pɔri pishi ni ayobu yuuni 2012–13 season nyaaŋa.
Premier League ŋɔ daa piligi la yuuni 1992, din daa niŋ ka clubs zaŋti First Division yi Football League ka daa piligi bɛ gama zuɣu league, bɛ daa gbaai saawara nim pam ka sokam daa saɣi ti yɛltɔɣa shɛŋa bɛn daa gbaai maa. Bɛ daa piligi league palli shɛli ŋɔ daa ka sponsor zaŋti di inaugural season hali ka Carling daa saɣi tiba yuma anahi alikawuli ni £12 million ka di nyɛ din daa piligiyuuni shɛli din daa paya na maa, ka bɛ daa boli li Premier League di tuuli yuuni maa. Lala zuɣu, bɛ daa boli pini ŋɔ "Premier League Golden Boot" ka Teddy Sheringham daa deei di tuuli pini maa yuuni 1993. Di piligu di daa mali la 22 team nima, league ŋɔ daa labina  20 teams yuuni 1994–95 season nyaaŋa ; ka di daa booi bola maa ŋmɛbu pihinahi ni ayi(42) hali ni pihinahi ayi  ka(38).
Thierry Henry nyɛla ŋun di Golden Boot bunahi zuɣu, gari boliŋmɛri kam. Jimmy Floyd Hasselbaink mini Dwight Yorke n-daa nyɛ tuuli non-English and non-European ban di li gabaadaya, din daa niŋ ka bɛ pirigili n-ti Michael Owen yuuni 1999. Alan Shearer nyɛ ŋun di li buta zuɣu pahi Henry ni. Phillips, Henry, Cristiano Ronaldo, Luis Suárez mini Erling Haaland nyɛla ban daa di European Golden Shoe lala saha maa ni Premier League Golden Boot, din daa niŋ ka Henry di li buyi (yuuni 2004  mini yuuni 2005). Shearer, Hasselbaink mini Van Persie nyɛ boliŋmɛri shɛba ban di Golden Boot ni club nim ayi.
Erling Haaland nyɛ ŋun di pɔri pam ka di Golden Boot, ni pɔri pihita ni ayobu yuuni 2022–23. Ni o bola pihita ni anu ŋmɛbu lala season maa. Nicolas Anelka nyɛ ŋun di pɔri bela zaŋ di lala pini ŋɔ ni pɔri pishi yini ka yuuni 2008–09. Din nyɛ taarihi shɛli din nyɛ pɔri bela din na min di lala pini ŋɔ nyɛ pɔri pishi ayi ka; di daa di la pini ŋɔ yuuni 1997–98 mini yuuni 1998–99 seasons, din daa niŋ ka bɛ pirigi pini ŋɔ zaŋti boliŋmɛriba ata saha yini. Din daa nyɛe season shɛli din nyɛ bahigu Golden Boot pini ni pirigi n-ti boliŋmɛriba hali ni din daa ti lahi pirigi yuuni 2010–11, din daa niŋ ka Dimitar Berbatov mini Carlos Tevez zaa daa di pɔri pishi la ka bɛ daa piligi li n-ti bɛ zaa. Ŋun na gbubi Premier League Golden Boot saha ŋɔ nyɛ Erling Haaland ni pɔri pihita ni ayobu (36).
Multiple awards won by player
Yuya ŋɔ nyɛla boliŋmɛriba ban deei pina buyi bee din gari Golden Boot awards ni.
Boliŋmɛriba ban yuya sabi zaɣa'gbuli nyɛ boliŋmɛri shɛba ban na ŋmɛri Premier League.
Kundivihira
General
Specific
Gbuɣinli
Gbuɣinli
Fond du Lac
Fond du Lac nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Gbuɣinli
Kundivihira
Pubu:Biŋkɔbigu
Nabayili
Nabayili nyɛla tiŋ' shɛli din be Nanumba South District, Northern Region, Ghana tiŋgbaŋ ni.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu:Nanumba South District Tinsi Pubu:Lahabaya zaa
Berthold V. von Neuffen
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Luŋsi Piligu Dagbaŋ
Luŋsi piligu zaŋmi ti gbaai Naa Nyaɣisi nam yuuni. Naa Nyaɣisi bia ŋun yuli daa booni Biziŋ la n-daa pili luntali Dagbaŋ.
Piligu
Naa Nyaɣisi daa nyɛla Naa Shitɔbu bia ŋun daa yiɣisi Pusiga n-chaŋ ti ʒini Yani Dabari din be Diyali polo 14th century saha, di ni daa niŋ ka Dagbaŋ kurili na wurim.
Naa Shitɔbu ŋun daa yiɣisi Dagbaŋ kurili ni Gbewaa nam nɛma, ka zaŋ o maŋ lԑbi yaa-lana Naa Gbewaa bihi ni, di bahi bahindi o ni daa mali salo pam ka bɛ za o nyaaŋa. Di zuɣu ka o daa pa o maŋ yupaa " Yaa-Naa", n-wuhiri ni o nyɛla Na' so ŋun mali yaa ka di chibira.
Naa Shitɔbu ni daa kani, o bia Naa Nyaɣisi n-daa dee.
Naa Nyaɣisi yaa daa wuligimi n-gili Tindan tinsi maa zaa, ka shɛbi daa zo ka che bɛ tinsi maa ka shɛbi mi zo n-sɔɣi. Naa Nyaɣisi ni daa paai tiŋ yuli booni Diyali Lunzoo. Ninvuɣ' shɛb n-daa sɔɣi be shɛli polo ka daa wum o mini o tɔb'nuu damli ka yi palo dama bɛ daa zɔrimi ni Naa Nyaɣisi ti ŋma bɛ zuɣiri. Bɛ daa gbanila bɛ duna zuɣu Naa Nyaɣisi ni daa paai ba na, bɛ daa zaŋla ŋmanchɛhi n-ŋmɛri taba ka di mali kumsim din viɛla, ŋun daa nyɛ ninkurugu bɛ puuni n-daa yiini yila ka salindi Naa Nyaɣisi n-yɛra
"nyini n-nyɛ tihi ni mɔrilana"
" nyini n-nyɛ dunia lana"
"nyini kuri shɛb ka gbahiri shɛba
" nyini n-nyɛ ti duuma".
Yɛltɔɣili ŋɔ daa che ka Naa Nyaɣisi kuli nam ka daa che ba.
Ka Naa Nyaɣisi daa bɔhi bɛ toondana maa ni banima n-lee nyɛ ba? Ka bɛ yɛli o ni bɛ nyɛla lunsi.
"N yuli Tusua, m bihi m-bɔŋɔ. Ti gbaami ni ti sɔɣi kpe n-guli a din yɛn che ka ti salim a n-yi a sujee ni". Yɛltɔɣa shɛŋa Luŋ Tusua ni daa salim' Naa Nyaɣisi maa, dini ka bɛ na mali salindi Yaan-Naa hali na ni zuŋɔ maa.
Naa Nyaɣisi zaŋ O bihi ayi n-ti Luŋ Tusua
O ni daa zo Lunzoo Tusua mini o bihi ŋɔ namboɣu naai, o daa zaŋla o biha ayi n-niŋ o sulinsi ni. O daa borimi ni Lunzoo Tusua wuhi o bihi ŋɔ yila mini binkumda ŋmɛbu. Biziŋ mini Ʒima daa nyɛla niri mini o tizo. Bɛ ma daa kpimi o ni daa dɔɣi Ʒima, ma kalinsi ŋɔ zuɣu daa chemi ka Naa Nyagsi paɣiba muɣisiriba. Bɛ daa bi nyɛri diri vɛnyala din zuɣu bɛ gberi kum pam dabsa shɛŋa, n lihiri bi taba ka bɛ di n pali bi pua.
Bɛ daa yɛn niŋ shɛm di nyɛla bɛ zaŋ ŋman chɛra n ŋmɛra ka yiini, ŋɔ ka bɛ daa niŋda n-nyeri bindirigu bɛ tab sani n diri biɛɣu kam.
Biziŋ ni daa bi doo, o daa zaŋla ŋmani ŋun maali binkumda, o daa zaŋla binkobgu gbaŋ m pili li, biɛɣu yi neei ka yina ti ʒi o ba sambani ni n yiini o namboɣu yila. Dini ka o ba daa yi mali kpahinda ni o bi di.
Prince Christian Ludwig of Isenburg and Büdingen in Birstein
Prince Christian Ludwig of Isenburg and Büdingen in Birstein nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Tɔrili
Tɔrili
Prince Christian Ludwig of Isenburg and Büdingen in Birstein
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Luŋsi Piligu Dagbaŋ
Naa Nyaɣisi zaŋ O bihi ayi n-ti Luŋ Tusua
Dahinsheli ka Naa Nyaɣisi tim n bɔli o, ni o kana ti ŋmɛ binkumda n ti o, dindali maa n-nam ka dɔɣi luŋ salima sokam ni mi" Dakoli nyɛ bia ba, Namlana.
Tɔrili
Kundivihira
Pubu:Nooŋa
Luŋsi Piligu Dagbaŋ
Naa Nyaɣisi zaŋ O bihi ayi n-ti Luŋ Tusua
Dakoli nyɛla bia
O ba nyɛla Naawuni
Paɣilana nyɛla kpɛma
ŋun kɔŋ ŋun ʒiya
Bɛhi shɛli Biziŋ mini Ʒima ni be maa daa nyɛla muɣusigu pam nti Naa Nyagsi ka suhiri ni o nyɛ soli n yihirba.
O ni daa zaŋ Biziŋ mini Ʒima nti Luŋ Tusua, Naa Nyaɣisi daa zaŋ kpa Dipala nti ku di Tindana. N zaŋ Yuɣimpunkɔligu Tindana, Kasalligbee Tindana, Pulimpuŋshɛbili Tindana, Kiduhi-ʒɛiɣu Tindana, Barikpunatu zuɣu Tindana, Namɔɣu Tindana ni Gaa Tindana.
Ka Naa Nyaɣisi lahi tirisi n chaŋ Kumbungu nti ku di Tindana, ka pii o bia Binbiɛm n lɛbi Kumbuŋ-Naa.
Zuɣu ka o pii o bia Bɛyimwaa n lɛbi Naa.
Taarihi wuhiya, ni Dagbaŋ tiŋsi pam yuya mini di salima yila Naa Nyaɣisi bihi, o bapirinima ni o mini ban ʒini n tabili.
Kamani Karaga, Naa Nyaɣisi daa piila o bia Bɛɛmoni ka o lɛbi Kari-Naa. Din zuɣu ka Karaga salima nyɛ Bɛɛmoni yili.
Zangbaluŋ o daa pii o bapira Burizambo n lɛbi Naa.
Miɛŋ ka o zaŋ O bapira Bɛyukumba. Zabzugu ka o pii o bia Yalim, Nakpali ka o pii o bia Yɛmbaɣiya.
Naa Nyaɣisi bihi ban bahi n-nyɛ ;
Zɔɣu-lan Garimburi
Tibuŋ-lan Lunduu
Siŋ-lan laliyɔɣu
Gbungbaligu-lan pɔbisiŋmɛma
Diyali-lan shilinaa
Nyankpalilan Benyom
Namlan zulandi
Tamaligu goozabili
Gbuluŋlan Lukpaa
Vo-naa bambiliye ni ban bahi galisi.
Biziŋ lԑbi luŋa
Naa Nyaɣisi ni daa ku Namɔɣu Tindana, so daa bi nyɛ di Naa. Dahinsheli, ka o tim ti boli Biziŋ dama Ʒima daa bi niŋ nyɛvuli ka pooi kpi. Biziŋ ni paai na o bi niŋ kamani Nabia n-nye o, ka gbani tiŋ mini o niriba n pili Naa Nyaɣisi salimbu kadi gbaai Nyagsi lahaʒibu, ka o daa gbaai Biziŋ n lɛbi Namɔɣu-naa. Nolini taarihi wuhiya, ni di bahi bahindi Luŋ-Tua n pili luntali ka wuhi Biziŋ, amaa Biziŋ n pili luŋ ŋmɛbu, hali ni zuŋɔ. Din zuɣu luŋsi zaa asali chaŋmi di gbaai la Namo-Naa Biziŋ.
Din zuɣu luŋsi nyɛla Yaanabihi, amaa Biziŋ zuɣu ka bɛ nyɛ ban salimda, di zaa yoli luŋsi nyɛla ban mali dariza ka mali zaashee Gbewaa yili.
Zuŋɔ, Namo-Naa ŋun nyɛ N dan Yaa Naa ni piiri so la, nyɛla Dagbaŋ luŋsi toondana.
Luŋsi nama shɛŋa n-nyɛ ; Luŋ-Naa, Sampahi-Naa, lunzoo-Naa ni Taha-Naa. Dagbaŋ Naa kam mali la o lun-naa tɔ amaa, Yaan-Naa ko n mali Namo-Naa.
Luŋsi nyɛ naba zani Dagbaŋ
Di mini Naa Nyaɣisi daa zaŋ Namo-Naa nti o bia Biziŋ, luŋsi daa na bi kpe Dagbaŋ bee m mali ʒishee Naa Gbewaa yili pɔi ka Naa Luro " wundabli ku baŋ nini naɣila tuma ni" ni daa ti di Yani.
Naa Luro daa nyɛla Naa Zoligu bia ŋun daa nyɛ Yaan-Naa zaŋ gbaai yuuni 1557. O daa nyɛla ŋun pahiri Yaan-Nanim piiya ni ata Dagbaŋ zaŋ gbaai Naa Shitɔbu. Naa Dariʒiɛɣu ŋun daa di yuuni 1543-1554 la nyɛ Yaan-Naa ka o daa deei o ni daa faa siɣi.
Naa Dariʒiɛɣu daa kpila tiŋbili yuli booni Kalɔŋ o mini o niriba. Kaloŋ ka bi pa booni Daboya pumpoŋɔ. Naa Dariʒiɛɣu daa chani mi ni o ti puhi o ma be Daboya, ka Wangarindo tɔbia yuli daa booni Ibrahim Sumaila daa gu o soli. O daa kula Naa Dariʒiɛɣu mini o paɣiba ni bihi.
Ibrahim Sumaila daa nyɛla Nabia zaŋti Mandɛ zuliya ka lahi nyɛ tɔbtuhira ŋun daa kana ti ʒini zuŋɔ Ghana dini daa niŋ ka o mini o doɣim mali naŋgbaŋkp eeni. O daa ʒini la Daboya din be Dagbaŋ mini Zabaɣsi sunsuuni.
O ni daa nyaŋ Zabaɣi tiŋ ŋɔ, ka bɛ daa saɣiti o Toontali.
Naa Dariʒiɛɣu ni kpi naai, ka Ibrahim Sumaila baŋ ni o kula ninvuɣu so ŋun bi mali shili ka lahi nyɛ Dagboŋ Naa, ka o daa zo chaŋ tiŋ yuli pa booni Kpembe.
Din zuɣu Naa Luro ni daa di Gbewaa gbana, o daa pomi ni o ni chaŋ Kaloŋ nti bohi bɛri Naa Dariʒiɛɣu kubu di saha yi paai.
Dahinsheli, ka o paɣi nyulilan' yiɣisi o suhi ni yɛtɔɣa, ka Naa Luro chaŋ Kaloŋ di mini Yɔɣu-Kpamba daa bi saɣi nti o.
Amaa, saha shɛli Naa Luro ni paai Kalɔŋ Ibrahim Sumaila daa zomi ti be Kpembe, ka Naa Luro mini Zabaɣisi Naa yuli booni Kalɔɣisi Dajia daa zaŋ bi nyɔri kpa taba.
Wɔri-Nachim Ʒom ʒi bɛiri pun vaa yiɣisi pumpoŋɔ ka o mini yu pɛbira paana ni yuu o nuuni, o pili pɛbbu ka Naa Luro yɛli ni o chala ni o nyɛla ŋun tu Atani mini Alizumba dali yeli maana. Ni o pala ŋun ni tooi salim tɔbu ni din zuɣu o kulli ma.
Wɔri-Nachim Ʒom ʒi bɛiri daa lahi chaŋ ti zaŋ Batandana, Batandana nyɛla ninvuɣ so ŋun ŋmeri binkumda ni Bindili, bindili nyɛla bi ni zaŋ binkɔgu gbaŋ m pili ŋman karili ka di be ka luŋa. Amaa Batandana ni pili ŋmɛbu o bi yɛra ka kuli fo ka ŋmɛri mi, ka Naa Luro daa yɛli o ni o gba chama ni ka tɔbu ni baaŋa n-nyɛ o.
Naa Luro suhi daa yiɣisi pam ni Wɔri-Nachim Ʒom ʒi bɛiri ni bɛ tooi nya tɔbu ni baaŋa na nti o, ka daa vari so ni zuɣu ŋmali ni o yibi kpaŋ omaŋ nye baaŋa ŋun tu tɔbu ni.
Ka Wɔri-Nachim Ʒom ʒi biɛri chani ka nyehiri nintam dama o bi lahi mi o yan chaŋ shɛli, din zuɣu o daa ku dihimitabili ni o nyɛvuli naa maa, din saha ka tuhi doo so yuli booni Tikub-Naa. Ka Wɔri-Nachim Ʒom ʒi biɛri tɔɣisi din kana shɛm, ka Tikub-Naa yɛli ni o bom laɣifu mini guli na pɔi ka o soŋɔ, ka Wɔri-Nachim Ʒom ʒi biɛri saɣi ti.
Tikub-Naa ŋun kpuɣi o nuu tiri Diyali(Diare) polo, cham Zooshiri yili, ni a nya Biziŋ bia o yuli Lunʒɛiɣu n dihitabili ni o ni tooi fa a nyɛvuli bahi.
Luŋ Yɛmo Dapiɛliga
Luŋ Naɣ'nyili kɔŋ sabili
Luŋzoo muɣiyili
Luŋ ŋmɛbo viri
Luŋ ŋmɛ Tisua
Luŋ ŋmɛ digando.
" yɛlimba ni bi niŋ yom, ni Naa so ŋun zaɣisi tɔbu ni chandi wuuni ka chaŋ shɛɣuni n boli ti" ka yɛli.
Lunʒiɛɣu mini o tuzɔhi paa na Nam ka biɛm ni, ka gbani Naa Luro tiŋa. Amaa ka Naa Luro puhi ba din tu ni bi saɣila, ka bi ŋmɛri lunsi ŋɔ, pɔi ka Naa Luro ti yen yɛli yɛtɔɣili, ka Lunʒiɛɣu pun pili o salimbu. Na'dabili ŋun lee che tɔbu yibu wuuni, ka yiri shiɛɣuni.
Ka Lunʒiɛɣu chaŋ di piligi tiŋ kam Naa Luro ni di pɔi ka naai di Yani. Nolini taarihi wuhiya ni Naa Luro n-nyɛ ŋun di Nama Dagbaŋ n gari Naa kam, bɛ yɛliya ni Naa Luro daa di Nama pihinahi pɔi Yani dibu.
Naa Luro ni wum Lunʒiɛɣu sallima ŋɔ, ka o zuɣu piri ka o yɛli Wɔri-Nachim ʒom ʒi bɛiri achiika zuŋɔ a shiri zaŋ tɔbu ni baaŋa na din zuɣu n chaa.
Naa Luro ŋun yɛli Lunʒɛiɣu ni o na zanimi pɔi ka bi puhi taba, ka Naa Luro puhiba n lahi puhiba ka bɛ ŋmɛri la lunsi ŋɔ, dini lɛbi kali luŋsi ni. Din zuɣu Yaan-Naa yili bi puhi luŋsi bɛ saɣiri mi ka ŋmɛra luŋa.
Ka Naa Luro puhi ni bi ku piɛlaa n duɣi bindiri nyaɣsili nti Lunʒiɛɣu mini o taba, lala niŋsim ŋɔ n dɔɣi luŋ kumsi nayili ka Dagbamba booni sambani luŋa. Sambani luŋ ŋɔ ŋmɛbu n-nyɛ din teeri Dagbaŋ Naa kura yɛla. Luŋ ŋɔ yan pilimi Naa shɛbi ban gari ni ban dee hali na nti paai Naa so ŋun na di n ʒiya.
Naa Luro ni mali Shili ni o labina Dagbaŋ, ka Lunʒiɛɣu mini o tizohi ni luŋsi yiɣisi doli o ni Baŋgumaŋa yila
" man dii yɛli ka nyini bɛ lan nya?
" bɛ pan boma bo n jɛ".
Baŋgumaŋa ŋɔ yila ka lunsi yiina nasara yi ti nyɛ tɔbu ni, bee Naa yi kpi, amaa luŋ yi ŋmɛri sambani luŋa nti paai Naa Luro, o yan zaŋla Baŋgumaŋa n dolisili.
Nasara shɛli Naa Luro ni daa nya Kaloŋ la, n daa ʒi Lunsi n kpena Dagbaŋ pulini.
Kundivihira
Pubu:C-Class Pubu:Dagbaŋ kaya
Green Bay
Green Bay nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Nuru-Islam junior high school
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Karaga, shikuru ŋɔ pahila Karaga Municipal assemble yaɣili shikuriti puuni.
Hans-Arend Feindt
Hans-Arend Feindt nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Muskegon
Muskegon nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Mount Clemens
Mount Clemens nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Eberhard Findeisen
Eberhard Findeisen nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Ijero
Ijero nyɛla tiŋ'karili din be Nigeria tingbanni.
Kundivihira
Pubu:Cities in Nigeria Pubu:State capitals in Nigeria
Johnson Kwaku Adu
Johnson Kwaku Adu (duɣim dabisili n-nyɛ silimin gɔli August biɛɣ'pia yuuni 1969), o n-nyɛla Ghana siyaasa nim la yino n-ti Seventh Parliament of the Fourth Republic of Ghana ni 8th Parliament of the Fourth Republic of Ghana,  o nyɛla jintɔra n-zaŋti Ahafo Ano South West yaɣili din be Ashanti tudu yaɣili n-ti wɔbigi paati.
O Bihigu Piligu Mini O Shikuru Baŋsim
Bɛ daa duɣ la Adu silimin gɔli August biɛɣ'pia yuuni 1969 tiŋ yuli booni Akrokerri ka di be  Ashanti tudu yaɣili. O n-nyɛla o Diploma in Chemistry/Biology yuuni 2000. O daa n-nyɛla o BEd (Science) shikuru shɛli din yuli booni University of Education, Winneba la yuuni  2001.
O Maŋmaŋ Bihigu
Adu n-nyɛla dolo dolo nira ka n-nyɛ nyaaŋa do la n-ti Church of Pentecost. O mali la paɣa ni bihi ayi.
O Tuma
Adu daa n-nyɛla NADMO District Coordinator n-zaŋti Ahafo Ano South yaɣili yuuni 2002 hali ni 2009, o daa lahi n-nyɛla Ghana Education Service (Circuit Supervisor) n-ti Ahafo Ano District Office yuuni 2010 hali ni 2012. O daa lahi n-nyɛla Science karimba n-zaŋti Akrokeri College of Education.
O Siyaasa Tali
Adu n-nyɛla wɔbigi paati la puuni ninvuɣ yino. O daa pahi la jintɔri ba ban daa galisi jintɔri duu ni n-ti 6th parliament of the 4th republic of Ghana. Ŋun daa n-nyɛ "Presiding Member" n-ti Ahafo Ano South District Assembly, Mankraso, silimin gɔli April yuuni 2009 hali ni silimin gɔli January yuuni 2011; ni jintɔra bin din gbaai silimin gɔli January yuuni 2013 hali ni saha ŋɔ; o buyi ni n-bɔ ŋɔ.
O daa m-bo la yuuni 2020 Ghana nim piibu piibu la ni n-ti wɔbigi paati ka daa di nasara 8th Parliament of the Fourth Republic of Ghana ni. O daa dimi ni kalinli din daa yiɣisi 15,761(kɔbigi puuni vaabu 54.51% ) ninvuɣ shɛb ban daa niŋ piibu piibu maa ni ka ŋun daa zaya n-ti lem(NDC)paati Sadik Abubakar mi daa n-nyɛ kalinli din yiɣisi 13,153(kɔbigi puuni vaabu 45.49%) ninvuɣ shɛb ban daa niŋ la la piibu piibu maa ni n-ti pahi ŋun daa zani o gama Adom Douglas Kwakye daa n-nyɛ kalinli din yiɣisi 11,052.
Yuuni 2021 la,Adu mini Alexander Kwamena Afenyo-Markin, Abdul-Aziz Ayaba Musah, Laadi Ayii Ayamba ni Emmanuel Kwasi Bedzrah daa kpɛ ya Extraordinary Session saha la yuuni 2021 of the Parliament of the ECOWAS din daa niŋ Freetown in Sierra Leone la.
Komitti Nima
Adu n-nyɛ Chairperson n-zaŋti Youth, Sports ni Culture komitti. ka lahi n-nyɛ ninvuɣ so ŋun be Health komitti.
Nangban Kpeeni
Silimin gɔli April yuuni 2017 la, British High Commission in Ghana daa yɛliya ni Adu, George Boakye, Richard Acheampong, n-ti pahi Joseph Benhazin Dahah ni bɛ sɔŋ la bɛ daŋsi ka bɛ kpɛ UK ni so shɛli din pa so soŋ ni be diplomatic passports. Adu daa chaŋ la London ni o paɣa mini o bia ka bɛ daa zilisi o ni o chɛ ba mi bahi Britain.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Jintɔra Pubu:8th Parliament of the 4th Republic of Ghana
Petoskey
Petoskey nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Tinsi Yuya Mini Di Salima
Tinsi Yuya mini Di Salima Ni Nyɛ Shɛli
Tinsi Salima nyɛla yu’ shɛŋa bɛ ni mali booni tinsi ka di nyɛla yuduhibo bee tibginsim zaŋ ti lala tinsi maa. Lala salima maa nyɛla nolini baŋsim shɛli din nyɛ yɛltɔɣitaɣimalisi bee yɛltɔɣiniɣima, ka bɛ mali n-salindi nanima ban diri lala tinsi maa, ka lala nanima maa salimbu ŋɔ wuhiri ni tinsi maa ka bɛ salindi maa. Dagbaŋ tinsi pam nyɛla din mali di salima, ka bɛ mali salima maa salindi ŋa. Salima maa mi ni salindi shɛm nyɛla, Naa kam ŋun ti diri lala tiŋa maa ka bɛ mali salima maa salinda ka di wuhi ni ŋuna n-nyɛ lala tiŋa maa. Salinli kam mi bɛ ni zaŋ salim daadam bee tiŋa malila di ni nyɛ shɛm ni daliri shɛli din tahi lala salinli maa na. Din zuɣu bɛ ni yɛri tinsi salamima maa, di pala tiŋa maa maŋmaŋa ka bɛ mali li salinda, dama tiŋa maa maŋmaŋa pala ninsala, n-ni tooi wum salima maa. Amaa na’ so ŋun diri lala tiŋa maa ka bɛ mali li salinda, ka di wuhi ni tiŋa maa ka bɛ salindi maa dama lala tiŋnaa n-su tiŋa maa, ka lahi nyɛ ninsala, n-ni tooi wum salima maa. Salima maa mi bi zami ti na’ yino ko, amaa di zami ti naa kam ŋun ti diri tiŋa maa. Di zuɣu bɛ yi yɛli ni tiŋa salima, di nyɛla salin’ shɛli bɛ ni mali salindi na’ so ŋun diri lala tiŋa maa. Tɔ amaa di tooi niŋdi ka tiŋ’ nanima mali bɛ dahalali salima. Lala bɛ salin’ shɛŋa bɛ ni mali maa bela di ko ka che tinsi salima ŋɔ. Lala salima ni tooi nyɛ bɛ yaanima yuya bee bɛ yaanima salima (Daŋ ni salima). Din ka bɛ booni “taachi yuya” la. Lala “taachi yuya” ŋɔ nyɛla nanima pam ni pun mali shɛŋa pɔi ka ti naan yi di na’ shɛŋa bɛ ni dira. Tɔ amaa, di lahi tooi niŋdi ka na’ shɛba nam dibu nyaaŋa bee bɛ nam dibu saha, ka bɛ piigi yuya ti bɛ maŋa. Dinnima ŋɔ zaa be di ko ka che O ni din nam maa paagi tiŋa maa yu’ shɛli bee nam maa salin’ shɛli ka di nyɛ tiŋ maa salima maa.
Kpalisogu
Kpalisogu nyɛla tiŋ' shɛli din be Nanumba South District, Northern Region, Ghana tiŋgbaŋ ni.
Kwadwobone
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu:Kpandai District Tinsi Pubu:Lahabaya zaa
Tinsi Yuya Mini Di Salima
Salima
Salima nyɛla sal’ nima pam taada yɛl’ shɛli bɛ ni niŋda, ka di be Dagbamba kaya ni taada yɛla puuni. Ka lahi nyɛ bin’ shɛli din mali anfaani pam n-ti Dagbamba bɛ biɛhigu ni. Tinsi slima nyɛla salima yu’ shɛŋa bɛ ni mali salindi tiŋ’nanima mini tinsi nti pahi tiŋ’ bihi. Ka di zoo pam ka lala yu’ shɛŋa bɛ ni mali salindi maa tooi nyɛ yu’ timsa, yu’ niɣima bee ŋaha yuya din gbunni zililimma ka nyɛ din duhiri bee n-tibigiri bɛ ni zaŋ li salin ninvuɣ’ so bee tin’ shɛli maa. Salima nyɛla gbansabila daa azali. Di nyɛla din be bɛ Ʒilɛli mini bɛ Ʒia tuma kam puuni. Gbansibila tɛha puuni, salima nyɛla tɛha mini biɛhigu bee tibiginsim ni jilima zaŋ ti taba. Di lahi nyɛla bin’ shɛli din be daadam kam biɛhigu piligu mali hali ni o bahigu. Gbansabila salindi taba bɛ yi nya sana (bi’lɛɣu), bɛ bia yuli bolibu saha, bɛ churi puhibu ni nti pahi paɣikpuɣibo ni, ni bɛ jɛma shee. Din dii gam sariya nyɛla ti nam dibu bee bɛ  kparigu yɛbu ni, bɛ salindi nanima mini asazanima bee ninvuɣi gahinda.
Alfred Friedrich
Alfred Friedrich nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo.
Tinsi Yuya Mini Di Salima
Dagban Tinsi Yuya mini Ŋa ni Pili Saha Shɛli ni di ni Pili Shɛm
Vihigu wuhiya ni Dagbaŋ tinsi salima ni yɛn pili, di pilila Naa shitobu bia Naa Nyaɣsi zaamani. N yɛba Duuni lun naa mini nyɛ kanvili Lunnaa wuhiya ni di mi ni daa niŋ shɛm nyɛla, tuuli Dagbaŋ zaa daa nyɛla din be tindaamba nuu ni. Dagbaŋ ni yɛn yi tindaadamba nuu ni Naa Shitobu bia Naa Nyaɣisi n-daa tuhi fa li tindaamba sani din yɛn niŋ ka Dagbaŋ yɛligi. O mi ni daa yiɣisi ni o fa li maa o daa zaŋla o bihi ni o mabihi pa o maŋa zuɣu n-gindi ŋmɛri tindaamba maa tɔbu, n-kuri ba ka fari tingbana maa bɛ sani. Kpamba maa wuhiya ni di daa yi ti niŋ ka o tuhi nyaŋ tindaan’ so n-nya o nasara, o piirila o bia bee o mabia shɛba o ni zaŋ pa o manŋa zuɣu ka bɛ bɛ ŋmɛri tɔbu maa yino n-Ʒili ka o lɛbi lala tiŋa maa naa, dimboŋɔ maa zuɣu n-che ka Yaa nabihi ni diri tin’ shɛŋa galisi Dagaŋ. Kpamba maa zaa yɛliya ni di mi yi daa niŋ ka o ku tindaan’ so ka zaŋ o bia bee o mabia leei lala tiŋa maa, o bi’ so bee o mabi’ so o ni zaŋ leei lala tiŋ maa yuli n-leeri tin’ shɛli o di maa salima. Di zuɣu, di yi niŋ ka naa kam  ti di lala tiŋa maa, lala tiŋa maa salima ka bɛ mali salindi o, din yɛn wuhi ni ŋuna n-su lala tiŋa maa. Tɔ amaa, kpamba maa daa lahi wuhiya ni di daa tooi niŋda ka Naa Nyaɣisi ni daa zaŋ o bi’ shɛba  liɛhi tinsi ka bɛ yuya leei tinsi maa salima maa nyaanga, na’ shɛba gba daa di lala tinsi maa shɛŋa , ka gba daa niŋ niŋsim shɛŋa bee m-bo yu’ shɛŋa pahi salin’ shɛŋa Naa Nyaɣisi bihi maa yuya maa ni daa zani ti tin’ shɛŋa maa zuɣu. lala maa zuɣu, di ni tooi niŋ ka nira wum tin’ shɛli salima ka di nyɛ salim’ bɔbigu. Naa Nyaɣisi mini o bihi maa ni daa ŋme n-fa tin’ shɛŋa ka bɛ yuya leei ŋa salima maa be teebuli tuuli (1) ni gbunni ŋɔ, din nyɛ shɛhi din kahigiri  yɛltɔɣa shɛli n ni yɛli zuɣu saa ŋɔ.
Kpamba maa yɛligu maa nyaanga, Luŋa Sayibu ŋun yɛlimi ni Naa Nyaɣisi ni daa yiɣisi ni o tuhi tindaamba maa ni di pala o daa kuli Ʒimi ti dii yiɣisi ni o tuhi ba. O yɛliya ni di ni daa niŋ ka Naa Nyaɣisi tuhiri ni o deei Dagbaŋ tindaamba sani maa, ni di pala o nia daa nyɛla o yina ti ku tindaamba maa. Tɔ amaa di daa niŋmi ka lala saha maa yɛlibiɛri ni tuun’ biɛri daa zoo tingbani maa ni pam, ka di mi daa zooi pam ka di nyɛla tindaamba maa puuni shɛba ban daa mali buɣa ni bɛ yaa nahindi niriba ka nahindi bɛ taba. O buɣisiya nil ala saha maa ŋun daa kuli nyaŋ o kpee o niŋdi o la o ni bɔri shɛm. di mi daa bi yi shɛli pahila sokam daa kuli Ʒila o dintoli zuɣu, so daa bi su o kpee. Tindaamba maa n-daa kuli nyɛ ban kpa n-kpa bɛ dahalali tinsi Ʒia, ka sokam Ʒi o gama zuɣu, ka ŋun kam ti baŋ ni o ni tooi chaŋ ti liri o kpee, n-nyaŋ o ka fa o buni, o chanimi ti fa. Lala ka bɛ daa yi diri taba zualinsi, m-mali bɛ buɣa maa nahindi taba, n-liriti taba fari taba daarizichinima, ni hali di daa ti paaya ka taba paɣaba fabu lahi pala taali zaŋ ti bal ala saha maa. Ka so paɣa kuli chaŋ dari ni bee kuliga ka ŋun nini tiɣi o maŋa gbaagi o kuli ka o to lɛbi o paɣa. di saha n-nyɛ Naa Nyaɣisi daa ti nya ka yɛla maa ni chain shɛm biɛhigu ni maa, bɛ yi bi yiɣisi zani tuhi lala yɛlli maa zuɣu ka yɛn Ʒia lihiri ŋa bee n-che sokam yubu ti o ka o niŋda,biɛhigu maa ti ku lahi mali gbaabu. Dina n-daa si o daa yiɣisiya lo tubu maa, ni o yi chaŋ ti paai tindana kam ka o yi saɣi ni o ni che lala hal’biɛ’ shɛŋa ni bɛ ni daa be maa ka saɣi ni o ka bɛ tuhi lala yɛlli maa, o ku zabi o. Amaa tindana kam ŋun zaɣisi ni o ku saɣi ti lala zaligu maa o ni zabi o. lala tɔbu ka Naa Nyaɣisi daa ŋme ka di zuɣu daa ti tahiri salima maa na.
N nyaba pastor yahaya lahi wuhiya ni di daa lahi tooi niŋdi ka di nyɛla kum yiɣisi shɛba na ti Ʒili luɣishɛli ka bɛ ŋma yɔɣu Ʒini ni bɛ kɔra, ka di ti lɛbi tiŋa, ka tiŋ maa salima ti yi ni na. o pahiya ni hali tɔhigu gba daa yi nyɛla din tahiri tinsi nambu na, di daa min niŋ ka tɔha tooi gɔri muɣu chani katiŋa, ka o katiŋa chandi maa zuɣu ti che ka o to sɔɣili yɔ’ shɛli ni o ni gɔri tɔhigu maa, ka di zuɣu tic he ka di lɛbi tiŋa. Ni lala gɔrima ŋɔ maa ni ka tinsi pam daa piinda ka daliri din tahi lala tinsi maa nambu maa ti yihi lala tinsi maa salima na.
Tinsi Maa Salima Ni Nyɛ Shɛŋa
Vihigu wuhiya ni Dagbaŋ ‘ tinsi nyɛla din galisi pam ka pu buta zuɣu n-doli na’ shɛba bsan diri lala tinsi maa. Ŋanima n-nyɛ Yaan nabihi ni diri tiŋ’ shɛŋa, wɔrizɔhinima ni diri tin’ shɛŋa nti pahi Tindaanima ni diri tin’ shɛŋa. Tɔ amaa tinsi maa pubu ni, Yaan nabihi ni diri tiŋ shɛŋa n-galisi gari wɔrizɔhinima mini tindaamba ni diri tinshɛŋa maa.
Gulpkpenaa Kparibɔɣiri Tinsi Yuya Mini Di Salima
M ba Duuni Lunnaa Wuhiya ni Tinsi yuya mini ŋa salima ŋmanila ŋmani ni di bɔɣili ka di chani doli taba. O bi zani ni ka lahi pahi ni tiŋ kam din mi mali salima malila daliri shεŋa din tahi lala salima maa na. O yεliya ni daliri nima maa shεŋa  nyεla ninkpeen tali, ka di shɛŋa ni nyɛ nam-bɔɣu. M-mino daalizama puuni n-daa bɔhi o tiŋ shεŋa yuya mini ŋa salima ni pilli shεm, m ba Duuni Lunnaa ŋun ʒi Kanvili la daa bi tam ka kahigi ŋa tima. Lala tinsi maa n-nyε, Jisonaayili, Kukuo n-ti pahi Malishεɣu, O daa wuhiya ni Jiso gbunni nyεmi; ‘‘bε ni Jεso.’’ Kpεm ŋɔ wuhiya ni di daa niŋmi ka Duŋ niŋ ka bε ŋma ʒiri pa paɣa kpεma so, ka o mi nyε tiŋ bia, o wuhiya ni lunsi ni yεn salim Jisonaayili ni bε kpuɣirilimi Malishεɣu n-kpε Kanvili na, dama lala paɣa kpεma maa daa nyεla ŋun kpini Malishεɣu nima, tɔ ni di ni daa niŋ ka bε ŋma ʒiri pa lala paɣa kpεma maa ka o yi n-zora, dama bε daa ʒimi ni bε ni ku o lala yuŋ maa. Lala ŋɔ zuɣu ka o yi n-zora n-chani na n-ti nya ko doo, ka di nyε biεŋ, ka paɣa kpεma maa ʒini ni maa ni ka fabili pam ka kara. Ka ti yεli; ‘‘tɔ kom ŋɔ ni nyε biεn bila doya shεm ŋɔ, n-bi mi ko doo ni do luɣ’shεli polo.’’ Din zuɣu  o ni doni nimaani nyuri kom maa ka biεɣu nee ka o naan yi tirisi n-paai kom ni  be luɣishεli pam ma di so, di saha ka o doni n-nee biεɣu ka biεrim wum o bia ka o doli o naba n-ti paagi o ni maani, o paagi o ni, kpamba ni yεli shεm ni ka o yaali saha shεli o ni nya nimaani ni nam nam shεm maa o ni yaali ka kom maa billisira ka vurigiri pahira hali ninkuri shεba yεliya ni paɣa kpεma maa daa yεli yεla pam. Ka o mini o bia duna n-ti ti suɣili, di saha  ban kam daa kori gbandari ni lala saha maa,  ka bε chani ni ti nyuri kom, ka ban daa na bi mi di yεla bohiri bε kpari taba maa ni ya ka bε lee nyεri kom, ka bε yεli ni bεni Jεso kobil’ga maa ni, ma bin daa kari ti ya niεnvuɣu biεɣu maa o bia maa daa zaŋ o chaŋ n-ti  sa suɣili ka bε beni, ka ya ka bε daŋ nyεri kom nyura dama bε bi kparina n-ŋɔna, ban yεli ba ni oyi; bε mali kobiliga ka di bilisiri pam, bεn Jεso kobiliga maa, chamiya bεn Jεso ni, ka di daa leebi Jiso ka bε dii booni li Jisoni. Din niŋ dabaayi ka di ti ŋmani duŋ piiya dama bε pa bohiri chain n-ti puhiri paɣa kpεm maa ka o bia maa ti yεli ni din ŋuna ŋun ku lahi zaŋ o ma chaŋ shεli dama ŋun boya o mi gbaaya, ka di gba lahi niŋ bomahigu, mani n-boya m-mi gbaaya m-paɣi naawuni. Din zuɣu be yi yɛn salim jisonaayili,  “Jiso yi kana a yεn yεlimi ni jiso toribandi yili” din bɔŋɔ wuhirimi ni Jisonaayili salima puuni, a yi pili ni “jiso” din ŋuna a yεn yεlimi ni “jiso tɔribandi yili”, a yi ti pili ni “bɔmahigu” din ŋuna dinmahinaa” n yεn dolina.
Din zuɣu jisonaayili salima nyɛla buyi; din n-nyɛ ‘‘Jiso tɔribandiyili bee dinmahinaa”.
Alfred Friedrich
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Germany niriba Pubu:Germany linjimanima
Tinsi Yuya Mini Di Salima
Gulpkpenaa Kparibɔɣiri Tinsi Yuya Mini Di Salima
KUKUO:
Dinbɔŋɔ zuɣu Kukuo salima nyɛla;  kpahigbaŋ yili.
Kundi Vuhira
Pubu:Salima Pubu:Tinsi Pubu:Lahabaya zaa
Janesville
Janesville nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kpalisogu
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu: Dagbaŋ Pubu: Lahabaya zaa
Janesville
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Niles
Niles nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Port Huron
Port Huron nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Bakamba
Bakamba nyɛla tiŋ' shɛli din be Kpandai District Assembly, Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu: Kpandai District Tinsi
Saint Ignace
Saint Ignace nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kumdi
Kundivihira
Pubu:Tinsi Pubu:Dagbaŋ tinsi Pubu:Kpandai District Tinsi Pubu:Lahabaya zaa
Saint Ignace
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Kenosha
Kenosha nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Wisconsin tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Saginaw
Saginaw nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Namburugu junior high school
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Karaga, shikuru ŋɔ pahila Karaga Municipal assemble yaɣili shikuriti puuni.
Royal Oak
Royal Oak nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Michigan tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Mohammed Abubakari Naporo
E-Class 20px
Royal Oak
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Mohammed Abubakari Naporo
Mohammed Abubakari Naporo nyɛla ninvuɣuso bɛ ni dɔɣi Nyankpala din be Northern Region Ghana tiŋgbani ni. O kuhila o tuuli kuhigu silimiin' goli May biɛɣu pia ni yini dali, yuuni 1984 Nyankpala tiŋgbani ni. Niriba pam booni o la DJ Parara bee Majority leader.
Friedrich Altmeier
Friedrich Altmeier nyɛla Germany din nyɛ maŋsulunsi tiŋgbani n-be western Europe la linjima nira ŋun nyɛ doo. O nyɛla bɛ ni booni shɛba soojanima la puuni yini.
Saginaw
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Mohammed Abubakari Naporo
Shikuru baŋsim
Naporo shikuru chandi pili la o bilimni shikuru Nyankpala ka daa labi Tamali tiŋpuuni n ti tuɣi o karuŋ baŋsim bɔhimbu Business Senior High School. Lala shikuru ŋɔ ni ka bɛ daa zaŋ diɛma yaɣili toondaantali n ti o shikuru bihi maa ni.
Tuma
Naporo nyɛla ninvuɣuso ŋun ka biɛhuŋ zaŋ chaŋ buɣuluŋbuɣuluŋ(radio) mini ninyula kpanjɔɣu(television) polo.
National Cement Company Limited
National Cement Company Limited (NCCL), din lahi nyɛ National Cement Company Kenya Limited, nyɛla siminti malibu kompini din be Kenya. Di be la Devki Group of Companies tabi soŋ puuni, tuma du zuɣu mini malibu shee, ka mali di tuma du zuɣu Kenya ka mali soŋsim ni Kenya, Uganda ti tabili Democratic Republic of the Congo.
Mohammed Abubakari Naporo
Biɛhigu
O nyɛla musulimi ka nyɛ Dagbaŋ bilichina.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Ghana baansi
National Cement Company Limited
Overview
Zaŋ kana 2018, NCCL n-daa nyɛ ban gaŋdu siminti malibu polo Kenya, kamali tuma duri pam tiŋgbani ŋɔ ni. IDi su la vaabu kɔbiga n-ti Simba Cement Uganda Limited, siminti malibu faktiri din be Ugandan tiŋ'puni, Tororo, ka tooi maani m-paari siminti palansi miliyɔŋ yuuni puli ni.
Sulinsi
Kompini ŋɔ sulinsi zaŋ kana yuuni 2018 n kahigi doli ŋɔ na:
Saha ŋɔ taɣibu nima
Silimiin goli May 2019, NCCL daa dihi gbana ni ni "US$50 million" ni bɛ zaŋ n da Kenya aʒia nima ti tabili ARM Cement Plc. soŋsim (Bɛ deebu ni), ni chandi zaɣa. Lala niya ŋɔ bɔri la Kenya saɣiti ni.
ARM deebu yan yihila "US$25 million" bɛ maŋ maŋa laɣ'piɛligu puuni ni sama dibu din yina "International Finance Corporation" mini Kenya Commercial Bank Group. Lala NCCL niya ŋɔ yi pali bɛ pa ni tooi maani m-paari "1,400,000 metric tonnes" yuuni puli ni, ka ni tooi mali vaabu pia ni ata m-pahi tiŋgbani maa ni nyari shɛli zuɣu.
Saint Joseph
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Ikot Ekpene
Kundivihira
Pubu:Cities in Nigeria Pubu:State capitals in Nigeria
Cloth face mask
thumb|Anfooni din wuhiri Chinchini nye'pɔbrigu E-Class 20px
Chinchini nye’ pɔbirigu nyεla bε ni zaŋ nua n-wuɣi gumdi tan’ shεli din pɔbiri noli mini nyee. Di yi ti niŋ ka alaafee tuma yilinima ni zaŋdi nye’ pɔbiri shεli pɔbiri bε nyεhi la yi ti yεn pooi, ni taba walibu yi ti yεn niŋ tom, chinchini tani nye’ pɔribirisi ŋɔ ka alaafee tuma yilinima ban su dɔriti yaɣilinima saɣiri tira ni bε zaŋdi pɔribiri bε nyεhi alɔbo saha n-guri ban kpalim ka chεri ban mali dɔriti ŋɔ nintɔ’ chisi, bε vuhim, kɔhingu ni bε tihimbu. Dama lala nye’ pɔbirisi ŋɔ dii ka yaa ti paagi N95 nye’ pɔbirisi, apolasa nye’ pɔbirisi, bee taba walibu din yεn sɔŋ n-gu ŋun pɔbi li ka che doro ŋɔ. Alaafee tuma yilinima bi nya li ka di nyεla din taɣiri nira. Di nyεla salo bεn be dundɔŋni mini sambana ni kamani ti zaa ni tεhiri shεm ni di gu ti ka che dɔr’ shεŋa din loora ni din doli pɔhim.
Chinchini nye’ pɔbirisi ŋɔ daa nyεla alaafee tumayilinima ni daa mali shεli tumdi tuma yun’ shεŋa ŋan gari la. Yuuni 19560s dunia lεbiginsim zuɣu daa chεmi ka chinchini nye’ pɔbirisi ŋɔ zaŋ tum tuma labi nyaanga ka di nyεla apolasa nye’ pɔbirisi ŋɔ zuɣu., amaa di zaŋ tum tuma nyεla tingban’ shεŋa ŋan na zoori ni mali tumidi tuma. Korona alɔbo ni kana, chinchini nye’ pɔbirisi ŋɔ zaŋ tum tuma nyεla din daa lahi yiɣisi n-nyε tɔbu tuhiri neeni din bahindi nyaaŋga, di ni daa niŋ ka apolasa nye’ pɔbirisi ŋɔ daa yεn pooi.
Din niŋdi shεm
Zaŋ chaŋ korona alɔbo ŋɔ polo, chinchini nye’ pɔbirisi din daa naan tooi labi paɣi daa nyεla tingban’ shεŋa din na zoori alaafee tumayilinima ni daa mali shεli tumdi tuma pam, di daa dii bahindi Asia tingbani ni. Chinchini nye’ pɔbirisi bela di ko ka che apolasa nye’ pɔribirisi la kamani N95 nye’ pɔbirisi, bε ni bi wuɣi shεŋa ka di nyεla bin’ shεli bε ni yuuna ni di tuma viεla. Kamani apolasa nye’ pɔbirisi ŋɔ, ni resipiratanima, chinchini nye’ pɔbirisi nyεla din ka taɣiliŋ di puuni.
Ashibitinima ni, barinima nyεhi ka bε li pɔbira ni di gu ka taɣi ka baligi dɔriti loobu ni dɔɣitenima di yi ti niŋ ka apolasa nye’ pɔbirisi ŋɔ kani. Chinchini nye’ pɔbirisi ŋɔ nyεla dɔɣitenima saɣiti shεli ni niriba zaŋdi tumdi tuma di yi ti niŋ ka apolasa nye’ pɔbirisi la ti naai. Di lahi nyεla niriba pam ni mali shεli tumdi tuma ti dundona ni ti ʒilεli ni di gu ka taɣi dɔri loora ni pɔhim dɔriti ka lahi taɣi ŋun pɔbili nintɔr’ chisi.
Chinchini nye’ pɔbirisi mali balibu pam, di nyεla din beni kɔhira di bahibahindi Asia tingbanni. Ti ni mali binchεr’ shεŋa yiŋa kamani bandaananima, liiganima, ninmindisi, bɔbisi/sariti bee boduwanima ti ni ni tooi zaŋ shεli n-tum tuma.
Di kpaŋsibu/Paɣibu
Duniyayili alaafee tumayilinima saɣiti ni niriba zaŋdi chinchini nye’ pɔbirisi ŋɔ tumdi tuma taba wali ʒini yi ti niŋ tɔm luɣ’ shεli din yεn sɔŋ taɣi korona ŋɔ wuligibu. Bε yεliya ni chinchini nye’ pɔbirisi zaŋ pɔbi nyεla din yεn sɔŋ gu ka taɣi dɔriti loobu. Amarika alaafee tumayilinima ban tuhiri dɔriti nti pahi Johns Hopkins University school of medicine, ni Mayo Clinic, ni Cleveland Organization gba saɣiti ni ban yaɣi yuun’ pihiyɔbu bee ban mali dɔrikura tu ni bε nya taɣibu ka tu ni bε zaŋdi nye’ pɔbirisi ŋɔ pɔbira luɣ’ shεŋa dɔri loora ni tooi be.
Duniayili alaafee tumayilinima yεliya ni di tu ka ti zaŋdi nye’ pɔbirisi din mali tana taɣiliŋ balibu dibaata n-kuri bukaata. Spunbond polypropylene taɣilima gba nyεla din viεla ka ni tooi zaŋ tum tuma ka vuhim yεlimuɣisirili kani. Chinchini/tani nye’ pɔbirisi maalibu ni, soya dibaayi n tu ni di zaŋ tum tuma, tani maa tuma yaa ni di vuhim yaa.