cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gomnanti mini Sabiila taba kpalanzuya Gbunibu
Lahibali Tuuli
PPP yi yɛn di nasara, di tu ni di mali luɣ’ shɛli di liɣiri ni yɛn yirina waawaayili ka di nyɛla Ghana liɣiri la n-nyɛ li. Ghana gomnanti ni kpa lɛbiginsim yɛlibɔra laɣidira toto pɔŋ bee laɣiŋgu, ni di bo laɣ’ shɛli din yɛn tumdi PPP tuma, lala liɣiri ŋɔ nyɛla di ni yɛn zaŋ shɛli paŋdi PPP tumanima ka di yihiri nyɔri na.
III. Tuma Du’ kpana
ɛ9. Ghana Gomnanti ni kpa tuma du’ shɛŋa din yɛn lihi ka PPP tuma tum nya nasara. Tuma duri ŋɔ nyɛla ŋan yɛn sɔŋ tuma balibu ŋɔ:
20. Tuma duri ŋan n-yɛn tum tuun’ kpana maa:
22. Gomnanti liɣiri ku n-niŋ bomma ni yaɣili (PID) din be Gomnanti laɣidibo tuma yaɣili la ni che ka di yaɣi’ shɛli din nyɛ tuma mini laɣidibo kahigibu yaɣili la mini PPP saawara maalibu yaɣili ka bɛ leei ban lihiri PPP tuma zuru ka tiri Asambulinima mini kɔntiraajinima ban gomnanti tuma yaɣili sɔŋsim ka lahi nyɛ bɛ saawarimaaniba.
I.	Tuma Mini Laɣidibo Kahigibu (PFA) Yaɣili.
23. Bɛ ni kpa yaɣili Gomnanti laɣidibo tumayili ka di tuma nyɛ PPP tuma mini laɣidibo kahigibu. PFA yaɣili maa yɛn nyɛ PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu la tuma duu ka bɛ tuma yɛn nyɛ bɛ be PPP tuma balibu zaa sunsuuni, din yɛn beni bee n-ka Gomnanti laɣidibo tuma yaɣili ka nyɛ din lihiri PPP tuma mini PPP tuma saɣi ti vihigu soya zuɣu.
2ɔ. Tuma mini laɣidibo kahigibu (PFA) yaɣili tuun’ kpɛma ni nyɛ shɛli n-yɛn nyɛ:
II. PPP Saawara Maalibu Yaɣili
25. PPP saawara maalibu yaɣili (PAU) yɛn nyɛla yaɣili m-be Gomnanti laɣidibo tuma yaɣili. PPP saawara maalibu yaɣili ni kpaŋsi PPP tuma din ni tum ka banchi saɣi ti li ka di kuli ni beni n-tiri tiŋgbaŋ PPP tuma zaligu tooni.
2ɣ. PPP saawara maalibu yaɣili talahi tuma n-doli ŋɔ na:
III. Sama Zuɣu Lihibu Yaɣili (DMD)
27. Sama zuɣu lihibu yaɣili (DMD) din be Gomnanti laɣidibo tuma yaɣili ni gbubi PPP tuma gomnanti laɣidibo yuuni, ka mi liɣiri din diri niŋda mini laɣ’ shɛŋa ŋan diri niŋdi tuma maa ni ka ka laasabu maalibu la ni ka ʒi gomnanti zuɣu m-pahi bɛ ni zaani tiri laɣidibo shɛŋa ka ŋa yiri PPP tuuni kami ni na. Sama zuɣu lihibu yaɣili tuma n-yɛn nyɛ:
IV. Bajɛti Yaɣilio 28.	Bajɛti yaɣili ni kpa sodoligu ka di laɣim PPP tuma lɛbiginsim ka di leei yuuni bajɛti tuma ka kuri liɣiri niŋdi m-pahi laɣidibo shɛli yɛla nira ni bi tɛhi ka di gba yɛn yi bajɛti maa ni na. Bajɛti yaɣili maa ni che ka yɔri kam ka minisita tuma duri, bɔba ni yaɣa tuma du’ bihi mini du’ kara (MDAnima) yɛn yo ka di yi PPP tuma kɔntiraaji ni na nyɛla din ku gari tiŋgbaŋ bajɛti.
B.	PPP Tuma Saɣi ti Laɣiŋgu
29.	PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu nyɛla din yɛn kpa ka di nia nyɛ di lihiri ban su kɔntiraaji fukumsi bɔhisi ka bɛ tooi tum PPP tums ka ni nyɛla ban mali yiko ni bɛ saɣi ti PPP tum aka di doli zaliyu saɣi ti sodoligu la zaligu ŋɔ ni ka zaligu din kahigi viɛnyɛla naan yi kpa.
30.	Niriba ban be PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu maa ni yɛn nyɛla amaa ka bɛ kalinli ku pooi ban doli ŋɔ;
31.	PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu maa yɛn nyɛla tuma mini laɣidibo tuma yaɣili (PFA) ban be Gomnanti laɣidibo tuma yaɣili la ni yɛn tumdi shɛli, ka di yɛn nyɛ PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu maa gbaŋŋmara tumaduu. PPP tuma saɣi ti laɣiŋgun i tooi bo baŋdisa pahi di yi kpa talahi.
C.	Daabiligu mini Feera minisita tumayili.
32. Minisita tumayili ni kpaŋsi dagu’ kara mini zaɣ’ saɣisima zaa ka bɛ zaŋ bɛ nuu kpɛhi PPP tuma soya ni ka di nyɛla bɛ yɛn kpaŋsila Ghana tiŋbihi daguya, bɛ baŋsim lɛbu tuuntumsa ni mini dagu’ kara mini dagu’ saɣisima lahibali molo molibu puuni.
D. Minisita kpamba laɣiŋgu (Kabinɛti) 33. Minisita kpamba laɣiŋgu (kabinɛti) n-yɛn nyɛ fukumsi shɛli din yɛn saɣiri tiri PPP tuma ka di doli saɣi ti sodoligu ni wuhi shɛm zaligu ŋɔ ni pɔi ka zaligu din kahigi viɛnyɛla ti naan yi kpa.
E. Asambulinima laɣiŋgu 3ɔ. Minisita tuma duri, bɔba ni yaɣa tuma du’ bihi mini du’ kara (MMDA) laɣiŋgu, bɛ jina tɔbu ʒia puuni n-yɛn nyɛ ban yɛn saɣiri tiri PPP tuun’ shɛŋa MMDA yaɣa ni tum ka di doli saɣi ti sodoligu ŋɔ mini zal’ shɛŋa bɛ ni na yɛn kpa.
F. Palimɛnti 35. Palimɛnti n-yɛn nyɛ bahibu fukumsi shɛli din yɛn saɣiri tiir PPP tuma, di niŋ ka PPP tuma bɔri ni Palimɛnti saɣi ti li, ka di doli zaligu ni wuhi shɛm zaligu ŋɔ ni mini zaligu din kahigi viɛnyɛla ka na yɛn kpa. Dimbɔŋɔ n-yɛn che ka niriba suhu yubu nyari gubu ni taɣibu.
G. Tiŋgbani lɛbiginsim jina tɔbu yaɣili (NDPC) 3ɣ.Tiŋgbani lɛbiginsim jina tɔbu yaɣili mini ban su kɔntiraaji tuma tibu fukumsi ni zaŋ bɛ kpalanzua gbuni taba m-bo tiŋgbani lɛbiginsim sodoligu (NIP). PPP tuuni kam ka ban su kɔntiraaji tuma fukumsi yi pili, yɛn nyɛla din yɛn yi sodol’ shɛli din yi kɔntiraajitiriba fukumsinima sani na, di yi pa lala, di tu ka Tiŋgbani lɛbiginsim jina tɔbu yaɣili nyɛla bɛ ni yɛn daŋ bo shɛli saɣi ti bɛ sani.
H. Gomnanti Kɔntiraajitiriba 37. Ban yɛn mali PPP tuma n-tumda n-yɛn nyɛ gomnanti kɔntiraajitiriba ka bɛ be Ghana gomnanti mini MDAnima ni MMDAnima sulinsi ni ka kɔntiraajitiriba ban pahi nyɛla ban tu ni bɛ bo niriba PPP tuma lɛbiginsim ni ka sɔŋsim yiri PPP saawara maalibu yaɣili (PAU) ni na. Di yi lu n-zahim, kɔntiraajitiriba maa, balle Minisitanima tuma yaɣa la nyɛla bɛ ni yɛn kpaŋsi shɛŋa ka ŋa kpa tuma zuɣu lihibu yaɣa (PMU), ka ŋa sɔŋ tuma baŋbu, yɛlibɔra mini yaɣa ŋan pahi kahigibu, PPP kɔntiraaji tuma tuuli tɛha buɣisibu ni nyɛ shɛli mini PPP kɔntiraaji tuma gbubbu mini di kaabu ni di lahibali zaŋ ti mini zahimbu ni.
I. Gomnanti Alikaali yaɣili 38. Gomnanti Alikaali yaɣili, Gomnanti laɣidibo tumayili alikaali yaɣili sɔŋsim mini bɛ saawara ni, bɛ ni che ka PPP tuma gbaabu doli Ghana zalikpana.
J. Fukumsi Zaliguyilinima 39. Fukumsi zaliguyilinima ni che ka PPP kɔntiraaji tuma, din dee yi niŋ ka di ni mali sɔŋsim farigu yɔbu ni, yɛn nyɛla din lu n-zahim ka tɔŋ zal’ suma zalibu soya.
IV. Alikaali sodoligu ɔ0. Gomnanti ni bo alikaali soli din mali nintiɣili ka lu n-zahim ni fukumsi tuma sodoligu din ni gu PPP tuma soya tiŋgbani ŋɔ ni. Dimbɔŋɔ yɛn niŋmi ni di che ka zalisi ŋan lu n-zahim kamani kpaɣibo tuma mini tiŋbihi zaŋ pahi ni biɛhisuŋ gubu ni buɣisa ni palo ni doo nyɛla ŋan yɛn yina PPP alikaali mini di fukumsi sodolisi maa ni na. M-mali hali ka bɛ ti kpa PPP zalikpana, PPP tuma nyɛla zaligu ŋɔ ni yɛn gu shɛli ka di zaŋ tum tuma ni doli gomnanti nɛma dabu soya.
V.	Barina piri ti taba mini tuma gbubbu sodoligu
ɔɛ. Din bi ŋmani gomnanti nɛma dabu soli, luɣ’ shɛŋa gomnanti ni mali barinanima zaa ŋmɛri o nyɔɣu ni bee barinanima maa shɛŋa ŋmɛri o nyɔɣu ni, barina shɛŋa ŋan yiri PPP tuma nyɛla bɛ ni mali shɛli tiri yaɣ’ shɛli (sabiila bee gomnanti) din za za’ shɛli din ni tooi deei li.
ɔ2. Barina maalibu sodoligu nyɛla bɛ ni yɛn kpa shɛli ka di gbaai barina kam zaa ni so’ shɛŋa bɛ ni yɛn doli n-nyandi ŋa. Tuma piligu vihigu din jɛndi PPP tuuni kam nyɛla bɛ ni yɛn bo n-gbaai shɛli ka daɣiri kani ka wuhi/buɣisi bɛ ni yɛn piri tuma maa yaɣ’ shɛŋa mini yaɣ’ kpana barina, nti pahi barinanima ŋan kpini yaɣa maa zaa. Kɔntiraaji zaligu ni gbuni alikauli shɛli PPP tuuni kam ni yɛn jɛndila barina piri ti ba soli. Sodoligu din lihiri gomnanti yuuni laɣidibo la laasabu maalibu barina din kpini zani ti shɛŋa bɛ ni zaŋ PPP lɛbiginsim tuma yɛlibɔra n-ti ni bɛ mali. Gomnanti sɔŋsim ni tooi beni di yin iŋ ka barina sodohgu tuni di beni.
D. PPP TUMA SOYA I. PPP tuma soya Gomnanti maŋmaŋ ni pili tuun’ shɛli ni.
ɔ3. Ninvuɣ’ shɛba ban be PPP nima ni zooya, ka yi luɣa pam ni na, ka mali nia kɔŋkɔba. Di zuɣu kpalanzuya gbunibu maa tu ni di mali sodoligu shɛli bɛ ni yɛn doli sariyasariya ka tuma maa tumdi ka di yɛlli kam ne kasi. Di tu ni gbana sabi viɛnyɛla n-doya tuma maa tumbu yaɣili kam saha. Di tu ni nira baŋ ni PPP tuma nɛma dabu zuɣu saɣi ti ni tooi di saha waɣila soya maa yi bi doli viɛnyɛla. Bɛ yɛn piirila PPP tuma yaɣ’ shɛŋa ŋan be tiŋgbaŋ ŋɔ lɛbiginsim yɛlibɔra sodoligu (NIP) la ni, ka nyɛla din ni tooi tahi lɛbiginsim na PPP ni. Din yɛn che ka PPP tuma tumdi ka mali dariza ku lahi ne kasi saha kam zuɣu, gomnanti yaɣili nianima mini sabiila yaɣili nianima nyɛla bɛ ni yɛn vihi shɛli viɛnyɛla n-nya di doli alikaali zalisi mini PPP sodolisi zalisi, nti pahi so’ shɛŋa bɛ ni doli m-piiri ban yɛn tum tuma maa ka nya bɛ ni zaŋ tiŋbihi nuhi kpɛhi di ni shɛm. Di ni lahi che ka bɛ baŋ sabiila yaɣ’ shɛli ŋan yɛn jɛndi tum tuma maa (SPVs).
ɔɔ. Minisita tuma duri, bɔba ni yaɣa tuma du’ bihi mini du’ kara (MDAnima) mini kontirajinima nyɛla ban yɛn doli soya ŋɔ n-che ka PPP tuma tum kaliŋkaliŋ, PPP saawara maalibu yaɣili (PUA) mini ban tuma saawara maalibu baŋsim sɔŋsim ni:
a. Tuma Piligu ɔ5. Minisita tuma duri, bɔba ni yaɣa tuma du’ bihi mini du’ kara (MDAnima bee MMDA) (ban tiri kɔntiraaji) yi ti kuli nya tuun’ shɛli din ni tooi leei PPP tuma, tuma duu maa gbaabu gbaŋ pahi:
b. Tuma piligu tuuli vihigu Tuuli saɣi ti ɔɣ. Din yɛn che ka bɛ baŋ ni PPP tuuni nyɛla gomnanti ni yu shɛli, ban tiri kɔntiraaji maa tu ni bɛ niŋ tuma piligu tuuli vihigu n-nya:
ɔ8. Saɣi ti shɛli yɛla din be satarili ɔ7 ni la n-yɛn nyɛ Tuuli (ɛ) saɣiti.
C. Tuma Piligu Vihigu- Saɣi ti II (din pahi ayi) 50. Yɛl’ shɛŋa ŋan be satarili ɔ9 ni la zuɣu, kɔntiraajitira ni niŋ tuma piligu vihigu muni ka wuhi tuma paɣili ni nyɛ shɛli, ka zaŋ li n-ti MOF mini bɛ PID yaɣili. Tuma piligu vih’ muni maa tu ni:
5ɛ. Kɔntiraajitira ni tooi bo tuma liɣiri tuma lɛbiginsim laɣizaa nima sani n-zaŋ ni tuma piligu vihigu. Di yi ly n-zaŋ ni tuma piligu vihigu. Di yi lu n-zahim, kontiraaji tira mini MOF ni PID tɔɣisigu puuni, kɔntiraajitira ni tooi maali tuma piligu vihigu laɣidili laasabu m-pahi tuma nɛma dabu laasabu ni ka di samli maa ŋme sabiila ŋun yɛn tum PPP tuuni maa.
52. Kɔntiraajitira ku tooi ti soli PPP tuma nɛma dabu saha la ni ka pa ni PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu la m-pun sabi n-saɣi ti tuma maa piligu vihigu di yi niŋ ka tuma maa laɣidili zaa paai Ghana shiiri tuhitusa ayi (GHS2,000,000.00), bɛ ni mali yiko ni bɛ tooi saɣi ti tuma din liɣiri ni tooi paai Ghana shiiri tuhituhi pihinu (GHS50,000,000.00) yaɣ’ shɛli la ni. PPP tuma tumbu zaa liɣiri laasabu yi gari Ghana shiiri tuhituhi pihinu (GHS50,000,000.00) minisita kpamba laɣiŋgu shɛli din yuli boli kabinɛti la n-ni tooi saɣi ti tuma maa piligu vihigu la, bɛ mini PPP tuma saɣi ti laɣiŋgu la tɔɣisigi ni. PPP tuma din laɣidili zaa laasabu bi gari Ghana shiiri tuhitusa ayi (GHS2,000,000.00), MOF mini PIDnima n-yɛn saɣi ti lala tuma maa piligu vihigu. Bɛ ni saɣi ti PPP tuun’ shɛŋa zaa nyɛla bɛ ni yɛn sabiri shɛli lahibaya n-tiri kabinɛti chira ata kam yuuni puli ni.
53. Saɣi ti shɛli yɛla din be satarili 52 ni maa n yɛn nyɛ saɣi ti II. (saɣi ti din pahi ayi).
5ɔ. Pɔi ka nɛma dabu gbaŋ ti naan ti ŋun yɛn tum PPP tuma, kɔntraajitira tu nio deei saɣi ti gbaŋ gomnanti laɣidibo tumayilinima MOF mini PID sani nti pahi PPP tuma saɣi ti alikauli gbaŋ zuɣu.
55. Gomnanti laɣidibo yaɣili MOF mini PIDnima saɣi ti shɛli yɛla din be satari 5ɔ ni maa n-yɛn nyɛ saɣi ti III A.
5ɣ. Gomnanti nɛma dabu sodoligu–
57. Bɛ yi vihi ban bɔri ni bɛ deei kɔntiraji n-naai, amaa ka na bi pii ŋun di kɔntiraaji maa vihigu maa ni, talahi n-nyɛ li ni kɔntiraajitira maa sabi vihigu maa lahibali n-ti MOF mini PID yaɣili ka bɛ wuhi bɛ tɛha zaŋ chaŋ di ni so tum tuma maa ka zaŋ li n-ti PPP tuma saɣitinima, zaligu din jɛndi PPP tuma saɣi ti ni wuhi shɛm la, ka wuhi di ni tu ni bɛ doli so’ shɛŋa zaa m-pii ŋun di kɔntiraaji maa deebu:–
e. PPP kɔntiraaji saɣi ti zaligu– Saɣi ti IV (saɣi ti din pahi anahi).
59. Nɛma dabu vihigu yi niŋ naai, pɔi ka kɔntiraajitira sabi PPP kɔntiraaji saɣi ti zaligu, talahi n-nyɛ li ni kɔntiraajitira maa deei saɣi ti gbaŋ PPP tuma saɣi ti yaɣilinima sani din jɛndi PPP kɔntiraaji saɣi ti zaligu sodoligu din be zaligu ŋɔ ni, ni zaligu maa kahigibu din jɛndi tuma ŋɔ;
ɣ0. Saɣi ti shɛli yɛla din be satarili 59 ni maa n-yɛn nyɛ saɣi ti IV (saɣi ti din pahi anahi). Dimbɔŋɔ n-yɛn nyɛ PPP tuma saɣi ti sodoligu bahigu.
ɣɛ. PPP tuun’ shɛli din laɣidili bɔri Palimɛnti saɣi ti yɛn deela MOF mini PID vihigu mini saɣi ti laɣiŋgu, nti pahi Kabinɛti kpaliŋkpaa saɣi ti pɔi ka bɛ naan zaŋ li ti Palimenti ka bɛ saɣi ti li.
II. PPP tuma soya din be Gomnanti maŋmaŋ ni bi pili tuun’ shɛli ni
ɣ2. Gomnanti zaligu din jɛndi gomnanti maŋmaŋa ni bi pili PPP tuun’ shɛli ni nia nyɛla di che ka gomnanti ni yu ni sabiila yaɣili mini gomnanti yaɣili niŋ yim zaŋ chaŋ yɛl’ pala nambu mini sabiila yaɣili kpaŋsibu zaŋ chaŋ lɛbiginsim bɔbu la nia pali, ka mali nia ni gomnanti mini ban mali lɛbiginsim yɛlibɔra n-tumdi tuma la nya binshɛŋa din mali dariza n-ti liɣiri PPP daabiligu din be tuma kpaɣi bo ni. Tuun’ shɛli din pa gomnanti maŋmaŋa ni pili shɛli deebu yɛn dolila sabiila yaɣili maa zalisi mini tiŋgbaŋ laɣidibo sodoligu NIP ni saɣi ti li shɛm.
ɣɔ. So’ shɛŋa di ni yɛn doli n-vihi tuun’ shɛli gomnanti maŋmaŋa ni bi pili yɛn bela PPP kundiwuhirili mini di zal’ gahinda ni. Di yi kuli be ka bo, tuun’ shɛli gomnanti ni bi pili yɛn dolila di ni mali dariza shɛli n-ti liɣiri, tuma baŋsim, nti pahi liɣiri mini bomma ni nyamma vihigu. Gomnanti ni yina ni so’ shɛŋa di ni yɛn doli n-che ka gomnanti ni bi pili tuun’ shɛli mali kpaɣi bo soli.
Gahaŋ gwolugu
Gahaŋ gwolugu / Kambaŋa
Kundivihira
Pubu:Bimbilli
Gomnanti mini Sabiila taba kpalanzuya Gbunibu
Lahibali Tuuli
ɣ5. Di ni kuli nyɛ shɛm, gomnanti ni vihi tuma maa chandi nti pahi di nyɛvuli niŋbu ka di nyɛla daabiligu saawarimaana ŋun za o gama zuɣu n-yɛn sɔŋ niŋ vihigu maa.
E. PPP KƆNTIRAAJI TUMA MAALIBU
I.	PPP tuma alikaulinima gbubbu
ɣɣ. Kɔntiraajitiraba ban nuu be PPP tuma alikauli gbaabu puuni mali talahi tuma ni bɛ che ka PPP tuma alikauli gbaabu soli doli soli viɛnyɛla n-tum tuma, m-maali, n-kpaŋsi, n-nya kaabu, mini n-yɛli kahigi li, ka kuli doli lala soli maa mini sodolisi maa kamani bɛ ni saɣi ti li shɛm IV shɛm ni maa ni di:–
ɣ7. PPP tuma alikauli din kpini kɔntiraajitiraba fukumsi tuma bi yi di ko ka che kɔntiraajitira fukumsi tuma yaɣili baɣa ni bɛ talahi tuma ka che ka bɛ tuma yaɣili maa tuma tum viɛnyɛla n-doli zama ni bɔri shɛm bee ka di tummi ti gomnanti tuma.
ɣ8. PPP tuma alikauli din kpini sabiila zaŋ tiŋgbani neeni tum tuma bi woligi di ko ka che kɔntiraajitiriba fukumsi tuma yaɣili ban zaŋ bɛ baɣa niŋ talahi tuun’ shɛŋa ni, ni tiŋgbani neeni maa nya gubu viɛnyɛla n-jɛndi kɔŋsim, zubu, barigibu, saɣiŋgu ni zaŋ tum tuma yaɣi. ɣ9. Gomnanti ni kpuɣi soya m-bo sodolisi ni di che laɣidibo soya ŋan be PPP tuma ni niŋ valiŋ.
II. Loo taɣibu mini di woliginsim PPP tuma alikaulinima puuni.
70. Pɔi ka gbaŋ ti sabi bɔri saɣi ti soli Gomnanti laɣidibo tumayilinima mini Gomnanti liɣiri ku n-niŋ bomma ni yaɣili PID n-nyɛ din tu, ka loo taɣibu ti niŋ PPP tuma alikauli ni, m-pahi woliginsim shɛli kam din beni zuɣu n-jɛndi kpaŋmaŋ’ shɛŋa bee yɛl’ shɛŋa ŋan yɛla chɛbu tahiri tɛha na bee m-be PPP tuma alikauli ni.
7ɛ. Gomnanti laɣidibo tumayilinima mini Gomnanti liɣiri ku n-niŋ bomma ni yaɣili PID ni saɣi ti loo taɣibu kam, di nini yi tiɣi ni PPP tuma alikauli, di yi taɣi, na kuli ni tuɣi m-bɔri:
III. Alikauli shɛŋa ŋan ʒi tiŋgbani zuɣu
72. PPP Alikauli bee alikauli shɛli din gbaai ni di taɣi PPP tuma alikauli ʒila tiŋgbani zuɣu di yi niŋ ka bɛ daa gbaai alikauli maa kɔntiraajitiriba fukumsinima zuɣu:–
F. LABIVIHI
73. Labi vihi ni nimmoo mini sahasaha zaŋ jɛndi sodolisi maa zaa yɛn nyɛla Gomnanti laɣidibo tumayilinima talahi tuun’ kpɛŋ. Labivihi nyɛla din ni niŋ polo ni ka ne n-doya saha shɛli kam. Labi vihi maa ni wuhi so’ shɛŋa ŋan yɛn doli dari gomnanti lɛbiginsim yɛlibɔra neendara ka tooi lahi tahiri tuun’ viɛla tumbu na ka di tooi taɣi PPP tuma sodoligu nyɛviya ni.
7ɔ. Zaligu maa zaŋ tum tuma mini di dolibu nyɛla Gomnanti laɣidibo tumayilinima ni yɛn kaari ka labi vihi shɛli, ka di doli PPP tuma biɛhigu sodoligu ni zaligu maa, mini di ni simdi ni bɛ labi vihi li shɛm ka di tooi che di mali biɛhi yini ni lɛbiginsim shɛŋa ŋan na bi naai mini Ghana PPP tuma yɛligibu.
TUMA SAƔI TI SODOLIGU Fukumsi yi saɣi ti bee n–zaɣisi kɔntiraajitiriba noli ni bɛ ku che ka bɛ tum PPP tuma la, nyɛla din yɛn doli zahimbu sodoligu ŋɔ:
Zahimbu soli	Fukumsi din saɣiri tiri tuma tuma. Lahibali ŋmahi PPP tuma din bɔri ni Ghana gomnanti doli zaligu ɛ7ɔ bee ɛ8ɔ Ghana zalikpana la ni. Minisita kpamba laɣiŋgu/ Palimɛnti	Dimbɔŋɔ nyɛla din yɛn tum tuma laɣizaa beni bee di kani. PPP tuma, di piligu ni bee di nari nabu saha maa,ka di laɣimia yaɣi Ghana shiiri tuhituhi pihinu (¢50,000,000.00)	Minisita kpamba laɣiŋgu/ Palimɛnti. Di liɣiri ni daa yiɣisi shɛm tuma piligu tuuli vihigu bee tuma piligu vihigu saha yɛn wuhila di piligu maa ni. PPP tuma din laɣimia bi yaɣi Ghana shiiri tuhituhi pihinu zuɣu (¢50,000,000.00) amaa ka PPP tuun’ shɛli MMDAnima ni tumda ka di laɣimia gari Ghana shiiri tuhitusa ayi (2million) zuɣu. Ban saɣiri tiri PPP tuma laɣiŋgu. Di liɣiri ni daa yiɣisi shɛm tuma piligu tuuli vihigu bee tuma piligu vihigu saha yɛn wuhila di piligu maa ni. PPP tuun’ shɛli MMDA ni yɛn deei tum ka di laɣimia bi yaɣi:
SODOLISI, TUMA, TALAHI TUMA NI PPP TUMA TUMBU SAHA TUMA	BAN SU TUMA	TUMA TUMBU SAHA
Tuma tiri wuhi /baŋbu	PAU sɔŋsim puuni, MDAnima /MMDAnima ni tiri wuhi PPP tuma ka di doli NIP, PIP ni GSGDA. Ka di doli PIP mini NIP tuma sodoligu. Tuma piligu tuuli vihigu shili maalibu/ tɛha maa ni nyɛ shɛli gbaŋ/daabiligu taarihi bɔhimbu	MDAnima/ MMDAnima ka nya sɔŋsim ban tiri baŋsim sɔŋsim mini laɣiŋgu shɛŋa baŋ niŋ kaamaata sani. Kamani biɛɣu ɣ0 din zaŋdi tumdi tuma sunsuuni Tuma tiri wuhi/ baŋbu (ɛ) nyaaŋa bee pɔi ka (ɛ) naan yi kana nyaaŋa. Tuma piligu tuuli vihigu saɣi ti/tɛha maa ni nyɛ shɛli sabbu ni–saɣi ti ɛ. PMUnima yaɣili din be MDAnima sani bee ka fukumsi shɛli din niŋ kamaata. (2) naabu nyaaŋa bee (ɛ) nyaaŋa ka (2) din shili pun bi biɛɣu ɛ0 din mali tumdi tuma sunsuuni. Tuma piligu tuuli vihigu zaŋ ti/ tɛha maa ni nyɛ shɛli gbaŋ zaŋ ti MOF- PID. PMUnima yaɣili din be MDAnima sani bee ka fukumsi shɛli din niŋ kamaata. (3a) nyaaŋa. Tuma maa yuli sabbu mini Tuma piligu tuuli vihigu labi vihi saha yini.
MOF– PFA/ DMD/Loo/ bajɛti
3(b) nyaaŋa ka niŋ biɛɣu 35 sunsuuni. PPP tuma vihibu ni di doli NIP, PIP ni GSGDA soya. Di vihi baŋ ka wuhi daliri shɛŋa ŋan che ka PPP tuma simdi. Laɣidibo buɣisibu mini PPP tuma balibu. Di che ka di saɣi ti PPP tuma ni chani shɛm MOF saɣi ti tuma piligu tuuli vihigu mini PPP tuun’ shɛli din ni tooi tum. MOF–PFA/DMD Loo/bajɛti/ tuma saɣi ti laɣiŋgu Di che ka tuma piligu vihigu niŋ yaɣili (5) nyaaŋa. Kɔntiraajitiriba sani. Di doli kɔntiraajitiriba ni saɣi ti shɛli. MOF ni labi vihi ka saɣi ti Tuma piligu vihigu gbaŋ muni maa zaa	MOF-PFA
Tuma tumbu dabisa 30 sunsuuni. Di yɛn yila tuma maa daa din yiɣisi shɛm piligu ni : din paai shiiri tuhituhi pihinu (GH¢50,000,000). Laɣiŋgu din saɣiri tiri tuma. Di yɛn yila tuma maa daa ni yiɣisi shɛm piligu ni: din yaɣi shiiri tuhituhi pihinu (GH¢50,000,000.00) zuɣu. Minisita kpamba laɣiŋgu/Palimɛnti saɣi ti. Kamani biɛɣu ɣ0 din mali tumdi tuma sunsuuni. MMDAnima n-yɛn saɣi ti ka di bahindi.
Asambulinima laɣiŋgu ban nyɛ MMDAnima.
Di yɛn yila MMDAnima tuma ni pa taba zuɣu shɛm. Asambuli kara ku yaɣi ku yaɣi shiiri tuhitusa ayi zuɣu (2m). Gomnanti nɛma dabu soli Ban yɛn kpaɣi bu tuma nɛma da n-ti mini tuma gbana labi vihi-PPP tuma alikauli gbaabu sabbu varimbu.
MOF-PFA
Zaŋ chaŋ tuma tumbu dabisa 25 sunsuuni.
Nɛma dabu sodoligu
Kɔntiraajitiriba
Ka di jɛndi kɔntiraajitiriba ni yɛli shɛm. Di zaŋmi tiŋbihi mini tabibi tuma wuhibu pahi
Nɛma dabu:	Ka di jɛndi MDAnima/MMDAnima tuma ni pa taba zuɣu shɛm. Kɔntiraajitiriba ti tuma zahimbu lahibali sabbu ni Kɔntiraajitiriba 	Ka di doli kɔntiraajitiriba ni ti zahimbu lahibali maa shɛm sabbu ni. Zahimbu lahibali maa labi vihi mini di tɛha ni nyɛ shɛli. MOF/AG/MDAnima	Biɛɣu pia dabisa maa yi pɔra. PPP tuma alikauli bahingu saɣi ti. Kɔntiraajitiriba– ban saɣiri tiri PPP tuma /minisita kpamba laɣiŋgu/palimɛnti /MMDAnima (kamani di ni niŋ kamaata shɛm). Di yi bi galisi amaa biɛɣu pihita (30)
Pubu:Lahabaya zaa
Garinyini
Garinyini / Nyera
Kundivihira
Pubu:Tia
Senecio hastatus
Senecio hastatus nyɛla tia bee filaawasi balishɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Tihi Pubu:Tia
Fuukaɣli
Fuukaɣli (Setaria pumila; Echinochloa crus-pavonis)
Kundivihira
Pubu:Mɔɣu Pubu: Lahabaya zaa
Moab
Moab nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Utah tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Changli
Changli (Chaŋli), nyɛla fɔŋ shɛli din be Tamale metropolitan assembly ka nyɛ fɔŋ kurili Ghana tuduu yaɣili be Northern Region.
Prof. Samuel Alhassan Issah
Prof. Samuel Alhassan Issah nyɛla karimba zaŋ ti University of Education Winneba din be Central Region.O lahi nyɛla ŋun nyɛ vihirovihiro karachi niŋ ka vihibu yaa tooi jɛndi Mabia zuliyanima la polo pam
Sheik Bayan Basha
Sheik Bayan Basha, nyɛla musulinsi adiini afa kpɛma ni toondana zaŋ ti jiŋ' shɛli ti ni booni masjidul-bayan din be Tamali foŋ yuli booni Baayanwaya.
Oakland
Oakland nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Sheik Bayan Basha
Pubu:Ninsala Pubu:Lahabaya zaa
Africa Movie Academy Award for Best Director
Africa Movie Academy Award zaŋti Best Director nyɛla yuuni yuuni pini ka Africa Film Academy nim mali n-tiri ŋun niŋ kpaŋmaŋ pam African film for the year.
East Rennell
East Rennell nyɛla din toondini polo Rennell Island din be Solomon Islands be ni zaŋ shɛli n-niŋ UNESCO World Heritage Site nim puuni. Rennell nyɛla coral a toll bin yiɣisi zali ka di nyɛ zaɣ titali duniya zaa ka yaɣili din be East Rennell n-gilli Tegano Moɣli gba mali bin-nɛima balibu bin gahim.
Gbeba
Gbeba (Hyptis pectinata)
East Rennell
Yuuni 2013, World Heritage Kommittee daa zaŋ East Rennel m pahi World Heritage yaɣa shɛŋa ŋan be muɣsiŋu puuni ka di nyɛla varisiɣu shɛli tihi ŋmabu tuma ni daa bɛni zaŋ ti yaɣli ŋɔ darisa din yi di ko duniya zaa.
Gbeba
Kundivihira
Pubu:Bimbilli
East Rennell
Tandi mɛbu shee
Rennell nyɛla din be Pacifiki Wulinluhili polo ka nyɛ din be Solomon Islands toondinipolo, din nyɛ 86 by 15 km (53 by 9 mi). Dini n-nyɛ coral atoll din waɣa pam aduniya zaa, galisim kamaa 37,000 hectares (91,000 acres). Di nyɛla kladi n be yoŋɔ din gbum ni ka Lake Tegano (din lahi nyɛ Te Nggano) be island ŋɔ sunsuni toondini polo, din daa atoll's kobiliga saha shɛli; moɣali dubu ŋmani teeku ka kom.ŋɔ mi nyɛ brackish. Di nyɛla cliffs ni ko n gili ka mali limestone islands bela. East Rennell, daa pahi World Heritage Site yuuni 1998, di bela island ŋɔ toondini naabu polo; yaɣali ŋɔ gbaa la Lake Tegano, ni tiŋgbani din gilli, n ti pahi marine yaɣa din darigi ka maa maali ata n yi island maa ni. Yaɣali ŋɔ bi saɣim, ka cyclones ni tooi damli, ka bi "considered to be a true natural laboratory for scientific study."
Taarihi
Ninvuɣ' shɛba ban be East Rennel (Island) ŋɔ kalinli nyɛla ninvuɣ' kɔbsinu ka be be tinkpansi dibaa anahi din miri Tegano kuliga. Be nyɛla ban nyɛ nimɔhi pukpariba ni kulpalnima, m-be bɔŋ ni kulisi maa ni ka di tiri ba be yɛlibɔra ni nyɛ shɛli. Polo ŋɔ maliŋ so'chibsi daa nyɛla din naai yuuni 2007 pulini ka di nyɛla din lu palipali ni tiŋbihi ban be maa ni daa baŋ be mali soli ni be yuɣi be kaya ni taada tuma nima ni be biɛhigu ni nyɛ shɛli. Ŋa nin nyɛla niiya nim din be yɛn labisi polo ŋɔ nyaaŋa, IUCN yɛli "ni tiŋbandaanba maa mammaŋa yi suli be nyɛla ban ni tooi gu tiŋbani maa n-zali ni gari gɔmnanti tuma duu ni yɛn gbubi li.
=Flora and Fauna= Island ŋɔ nyɛla tihi din gbum ni gɔngili ka bɔri biɛhigu shee n-mali tiri noonsi balibu ŋan be dini maa. Timba dokuɣuri tuma din be Island ŋɔ wulinluhili polo, bɔbli ŋɔ kpaŋa, n-nyɛ din damdi noonsi ŋɔ kalili Island ŋɔ zaa sa ni ka di nyɛla di kurila tihi ŋɔ yaɣi shɛŋa bi ni bɔri ni be. Dinzuɣu, yuuni 2013, UNESCO daa zaŋla East Rennell m-pahi be List of World Heritage in Danger puuni. Noonsi balibu pihinu n-be gbɔŋ din sabi doya Island ŋɔ ni, ka be pishi ni yini nyɛ endemic. Bobli ŋɔ nyɛla BirdLife International ni gahim piigi ka boli ni "Important Bird Area ( IBA)" (Noonsi yaɣili din tibgi) dama di sɔŋdila noonsi ŋɔ maa balibu pam, ni silver-capped fruit doves, yellow-bibbed lories, Rennell parrots, green pygmy parrots, cardinal myzomelas, Rennell gerygones, Rennell fantails, Melanesian flycatchers, Rennell shrikebills, bare-eyed ni Rennell white-eyes, ni Rennell starlings.
Kundivihira
Pubu:WHD
Monticello
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Garʒegu
Garʒegu
Kundivihira
Pubu:Bimbilli Pubu:Lahabaya zaa
Just Transition
thumb|Protestor in Melbourne calling for a just transition
Just Transition nyɛla zali shɛŋa din zali ka di nyɛla daabiligu nangbanyini laɣingu nima (trade union) n-zali li ka di bɔbi gbaai biɛhigu toontibo ni yali bɔra zaasa tin bɔra ni tooi nya tumtumdiba bachinima nti pahi ni luɣi shɛŋa bɛ ni tooi nyɛla bɛ biɛhigu yali bɔra na di yi ti niŋ ka daa maa biɛhigu maa vuri kuni anfaani dibu binyɛra maalibu puuni, tuhiri ni di nyaŋ climate taɣibu nti pahi binbila ni binkɔbiri gu ka taɣi ni biɛhigu shee shɛm. Di yi pa saɣiti dunia luɣilikam kpamba sani nti pahi International Labour Organization (ILO), United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) zaŋti Paris Agreement, ni Katowice Climate Conference (COP24) nti pahi gbampiɛla tingbana laɣingu shɛli bɛ ni booni European Union la.
Kundivihira
Pubu:E-Class
Lachenalia luteola
Lachenalia luteola nyɛla tia bee filaawasi balishɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Tihi Pubu:Tia
Laurel
Laurel nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Rockville
Rockville nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Gotaba
Gotaba
Kundivihira
Pubu:Bimbilli
Salisbury
Salisbury nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kali
Kali
Salisbury
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Kali
nyɛla yɛlikuri shɛŋa ti yaannima ni tum ka zali ti ka ti yiɣisina paai li. Di yi ti niŋ ka nira tum birigi bee n-ziŋ o kali, yɛl'biɛɣu kam ni tooi paagi o.
Dagbamba kali tuma maa shɛŋa n-nyɛ machɛligu, luntali, nakɔhigu, wanzamtali, jina, koligu ni tindaantali.
Reference
Pubu:Tuma
Murray
Murray nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Utah tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Kitimat
Kitimat nyɛla gbaŋpiɛla tiŋtitali,di nyɛla din be Canada,British Columbia tiŋgbani yaɣili polo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Canada tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Gumonaayili primary school
Di nyɛla bikura shikuru shɛli din wuhiri bihi karim baŋsim ka be Gushegu, shikuru ŋɔ pahila Gushegu Municipal assemble yaɣili shikuriti puuni.
Saint Marys City
Saint Marys City nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Ocean City
Ocean City nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States, di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Nanaimo
Nanaimo nyɛla gbaŋpiɛla tiŋtitali,di nyɛla din be Canada,British Columbia tiŋgbani yaɣili polo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Canada tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Sule Salifu
Kundivihira
Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Lahabaya zaa
Langley
Langley nyɛla gbaŋpiɛla tiŋtitali,di nyɛla din be Canada,British Columbia tiŋgbani yaɣili polo.
Nephi
Nephi nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Utah tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Nelson
Nelson nyɛla gbaŋpiɛla tiŋtitali,di nyɛla din be Canada,British Columbia tiŋgbani yaɣili polo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Canada tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Fortifications on the Caribbean Side of Panama: Portobelo-San Lorenzo
thumb|Santiago de la Gloria Battery
Caribbean gooni din gu ka taɣi ba zaŋ kpa Panama yaɣali: Portobelo-San Lorenzo nyɛla Spanish nam tiŋgbani linjima nim mɛbu 17th ni 18th centuries la saha, be n-daa me shɛli n-baɣali Caribbean teeku nɔli din be Colón Province, Panama puuni la. Goon'kura nyɛla din be Colón nim tiŋtarisi din miri teeku nɔli ma. Be kaya ni taada dariza zuɣu, UNESCO sabi li mi m-pahi World Heritage Site din be zahimbu (i) ni (iv) 1980 yuuni puuni ka di buɣisibu nyɛ: Magnificent examples of 17th- and 18th-century linjima mɛbu, lala Panamanian kaasile nima ŋɔ bela Caribbean teeku mɛbu din laɣim guri Spanish Crown ni di gu transatlantic trade"
=Biɛhigu Sheei= Portobelo mini San Lorenzo kaasile nima ŋɔ waɣilim nyɛla 80 kilometres (50 mi) waliginsim ni taba Panama's Atlantic teeku ni. Portobelo's linjima na duri mali gulibu shee Caribbean yaɣili zaŋti Panama habo ka San Lorenzo kaasile nima ŋɔ mi gu protected the Chagres River nangbangbiriŋ. Be daa mɛla di shitimanima zaashee jondi Caribbean terminal zaŋ tabili Nombre de Dios ni di chɛ ka shitimanima tooi duhi doli Isthmus of Panama. Di niya daa nyɛla di gu ka chɛ tiŋgbani chandi din niŋ saa daa miri saɣindi bɛ soya shɛɣuni la. Chagres River-Cruces soya daa nyɛla kom ni mini tingbani. zuɣu din yɛn niŋ ka bɛ ni tooi paa Portobelo din doni yiri Camino Real mini Panama City. Spanish Empire n daa zali goondahi din gili Caribbean yaɣili zaŋti Panama: Portobello – San Lorenzo
Di Pilli
Yuuni 1502, Christopher Columbus daa nyɛ ʒiɛɣu zaɣi titali mɔɣili maa ni, ka di daa mirisi o ka o zani tiŋkpaŋ din be Isthmus of Panama. Yɛltɔɣa din yi kpamba sani na wuhiya, ni o daa ti li yuli ka boli li Puerto Bello (Beautiful Port). Yuuni 1586, Bautista Antonelli daa kpuɣila niya ni goondahi ŋɔ gu Bay of Portobelo mini Chagres River nangbangbirima, ka daa mɛ di tatabɔ yuma din gbaai 1590s,tiŋ karili din yuli booni San Felipe de Portobelo, amaa, ka daa zani di naba zuɣu silimin goli 20 March yuuni 1597. Saha waɣila ha, Portobelo daa nyɛ lɛbiginsim di ni daa niŋ ka bɛ soŋ di pali ŋɔ ni anashaara kuɣa zaŋ chaŋ Panama city. Shitimanima zaashehi ŋɔ bukaata gahindili be ni yihiri nema din Spanish Conquistadors dini loori shitima shɛŋa ni ni salima nima mini salimanima mini dalima nima be dini saha bela, din yirina Incan mines. Be kpuɣiri la bunsi ni ʒi neen shɛli yina caravans din yiri Pacific side of the Isthmus of Panama chani Portobelo, Caribbean polo, poi ka be naan yi ʒili paai Spain naa sani.
Taarihi
thumb|Lower battery of San Fernando anfooni thumb|Upper battery of San Fernando (anfooni) thumb|Castillo de San Jerónimo Panama (anfooni) thumb|Santiago de la Gloria (anfooni)
Tiŋkpansi ŋɔ talahi tali ni daa kuli zoori dakulo kam la zuɣu, ban guli tingbani ŋɔ daa kpuɣila goondahi mɛbu yuuni 1600 ni di mɛ hali ti gohi goondahi din be Santiago mini Fernando din daa ŋmalim yuuni 1753.Goondahi balibu pia 10 ka bɛ daa mɛ Portobelo shitimanima zaashee din be zoya la nyaaŋa, ka di chɛ ka di nyɛ goondahi din mɛ n mali yaa Spanish teeku kom gubu America polo". Admiral Vernon ni daa ŋmɛ tɔbu sheli m-baɣisi Portobelo dikpuna n gari la daa nɣela din wurim goondahi la pam. tɔbu maa daa wurim li  hali n ti pu n doya kura kura ka zo bihi la. goondaa sheli bi ni daa mɛ yuuni 1753 la ko n daa bi wurim ka na mali alaafee zaya. Pɔi ni tɔbu maa, Sir Francis Drake daa nyela ŋun pun kɔŋ nasara goondahi maa tuhibu polo di daa niŋ ka fiiba luhi o ka o daa koŋ o nyevili din ni ka bu daa dii sɔɣi o kom maa ni. to amaa, o  daa pun dabila Nombre De Dios yuuni 1596 la.
Architecture/Mɛbu
San Fernando "fortifications" n nyɛ din doli ŋɔ na:
The Santiago "fortifications" n nyɛ din doli ŋɔ na:
Kundivihira
Pubu:WHD
Karaga District
Karaga District nyɛla districts pishi ni ayobu la puuni din be Northern Region Ghana tingbani ni.
Alaafee ( Health)
thumb|WHO thumb|World Health Organization Alaafee(Health), zaŋ chaŋ dunia alaafee tuma du zuɣu World Health Organization(WHO), nyɛla daadam yi mali ningbiŋ , zuɣupuri ni biɛhigu hankali pali amaa ka ni daadam yi ka doro. Ŋɔ wuhiri mi ni alaafee nyɛla buni shɛli din yɛn soŋdi daadam, o bukaatanima ni biɛhigu puuni, pa n-gari di nai di toli. Di nyɛla doriti yi ka daadam niŋgbuna ni bee biɛrima biɛrima ka o mali gɔ suŋ gbihira.
Kundivihira
Pubu:Alaafee Pubu:Lahabaya Zaa
2021 British Isles heat wave
Yuuni 2021 Britain mini Ireland heat wave daa nyɛla saha shɛli wuntaŋ tulim ni daa mali yaa pam gari din yi nyɛ shɛm silimin gɔli July yuuni 2021 ka di daa gari taarihi shɛli din yi bini zaŋ chaŋ wuntaŋ tulim polo UK mini Ireland.
Republic of Ireland, Met Éireann daa nyɛ di tuuli Status Orange high temperature warning zaŋti counties dibaa ayobu silimin gɔli July biɛɣ'pishi dali, din daa niŋ ka wuntaŋ ŋɔ tulim paai  29.5 C  Athenry, County Galway silimin  July biɛɣ'pia ni ayopɔin nyaaŋa.
Silimin gɔli July biɛɣ'pishi ni yini dali wuntaŋ ŋɔ tulim daa paai 32.2 C Heathrow, London. Ireland, wuntaŋ ŋɔ tulim daa paai 30.8 C  Mount Dillon, County Roscommon. Northern Ireland taarihi palli ni wuntaŋ tulim daa niŋ ya, ni 31.3 C n-daa paai Castlederg, County Tyrone.
Bahindi la lala wuntaŋ tulim ŋɔ zaa, yuuni 2021 silimin gɔli July heatwave daa mali yaa pam  heatwaves  UK mini Ireland gari yuuni shɛŋa din gari maa, ni heatwaves daa gari yuuni shɛŋa din gari maa ba lee south east.
Lihi pahi
• 2019 European heat waves
• 2018 British Isles heat wave
• 2006 European heat wave
• 2003 European heat wave
• 1995 British Isles heat wave
• 1976 British Isles heat wave
Gunaazua
Gunaazua
Kundivihira
Pubu:Bimbilli
Ogden
Ogden nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Utah tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Jaŋ kunon nyuli
Jaŋkuno nyuli
Kundivihira
Pubu:Bimbilli
Alex Tetteh Djornobuah
Alex Djornobuah Tetteh   nyɛla Ghana siyaasa nira. O nyɛla deputy minista zaŋti Western North ka lahi nyɛ ŋun be Seventh Parliament of the Fourth Republic of Ghana n-ti Sefwi-Akontombra yaɣili din be  Western North tuduu yaɣili. O niŋdi la o siyaasa n-tiri Wɔbigu paati (New Patriotic Party).
O daa niŋ nimohi zaŋ chaŋ Wiawso-Akontombra palli la malibu, palli shɛli gomnanti kuro la ni daa chɛ n-bahi la.
Piligu biɛhigu
O nyɛla bɛ ni dɔɣi sɔ silimin goli April 27, 1972 tiŋ din yuli booni Somanya - Eastern Region.
Tuma
O daa nyɛla Tutor/AG, karim ba kpɛma n-ti Rotzel Commercial College. O daa lan nyɛla District Accountant n ti Adwumapa Cocoa Buyers Limited. O daa lɛɛ District Manager n ti Adwumapa Cocoa Buyers Limited. O daa lan lɛɛ AG. Area Manager n ti Adwumapa Cocoa Buyers Limited. Di nyaŋa, o daa lɛɛ District Manager n ti Akuafo Adamfo Company Limited. O daa maŋ lɛɛ District Manager n ti OLAM Ghana Limited. O daa lɛɛ Deputy Western North Regional Minister. Saha ŋɔ o nyɛla jintɔra
Komitii-nima
O nyɛla daambolo paa zaŋ n-ti pala mini gɔrim komitii, ka lahi be Government Assurance komitii mini daabiligu komitiinima ni.
Maŋmaŋa biɛhigu
O nyɛla dolodolo nira.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Siyaasa niriba Pubu:Ninsala ŋun na be o nyɛvuli ni Pubu:Jintɔra Pubu:8th Parliament of the 4th Republic of Ghana
Okapi Wildlife Reserve
Yɔɣuni biɛhigu gubusuŋ nyɛla tiŋbani namatiɛri shɛli bɛ ni gu n-zali ka di be Ituri yɔɣu din be Democratic Republic Of Congo m-ba daansi ni South Sudan boda nti pahi Uganda. Din galisim zaa nyɛ 14,000 km2, di nyɛla din kuli gbaai mɔɣu maa one-fifth yaɣili. Yuuni 1996, Okapi Wildlife Reserve maa daa nyɛla UNESCO World Heritage Site nima ni mali shɛli, Domini okapis Ninvuɣ'bɔbigu ni gamo ni maa zuɣu nti pahi di binnɛma zaa kɔlikɔli.
Tiŋbani tihi ni mɔri biɛhigu
Domi yɔɣu ŋɔ mahili ni di saa yɛtɔɣa tooi mali zahim gbaai ice ages, di yi ti niŋ ka maasim yɛriga din miri sakuɣa la nyɛla din kana, mɔɣuni binneen' gahinda ban be yɔɣu ŋɔ maa ni nyɛla dini guri ka che n-taɣiri shɛba. Kaman di yuli maa ni pun wuhi shɛm la, Okapi nantiɛri din nyɛ mɔɣuni binniɛma kaman opakis yiŋa. Zaŋ chaŋ 1996 yuuni, mɔɣuni binniɛma ŋɔ kalinli daa sula vaabu kaman 3900–6350 duniya zaa 10,000–20,000 kalinli la puuni. 1996 yuuni la puuni, wɔbiri kalinli daa yiɣisila 7,500 ka chimpanzees kalinli nyɛ 7,500 tingbani nantiɛri ŋɔ puuni, di mini dini tooi niŋ ka kalinli maa booi domi siasa damli ni be ni gbahiri ba taɣiri tingbani namatiɛri shɛŋa la zuɣu. Mɔɣuni binkɔb' shɛŋa ban be duniya namtiɛri ŋɔ n-nyɛ leopard, forest buffalo, water chevrotain, bongo, Bate's pygmy ,kparibua ni giant forest hog.
Tingbani namatiɛri ŋɔ mali noonsi balibu din kalinli yiɣisi 370 zuɣu ka di lahi nyɛla din tibgimsim ni dariza zooi. Noonsi ban be tingbani namatiɛri ŋɔ ni tooi zooya ka bi nyɛ endemic ka bɛla Congo Basin tingbani ni, ni be ni kuri "Congo peafowl" noon'shɛb la.
Taarihi
1992 yuuni ka "Okapi Gubusuŋ Tuma" nim daa tabi n-sɔŋ ka bɛ zali Okapi tingbani Namatiɛri maa. Bɛ kpaŋmaŋ puuni ka bɛ wuhiri yɔɣu ŋɔ ni tumtumdiba bɛ ni yɛn tooi gbubi tingbani namatiɛri ŋɔ viɛnyɛla shɛm ka che n-pahiba tuma niɛma ni sɔŋsim, ni di sɔŋ tinkpaŋ kɔɣa din gili ba. Yuuni 1997 ka bɛ daa zaŋ Okapi Tingbani Namatiɛri maa n-pahi tingbani namatiɛr' shɛŋa din yi ŋmɛri salim puuni.
Din chɛ ka tingbani namatiɛri ŋɔ nyɛvuli ŋmɛri salim n-nyɛ tihi ni mɔri kubu, pe'gɔriba ni tɔhinima. Salima gbibu gba nyɛla din chɛ ka tingbani namatiɛri ŋɔ nyɛvuli ŋmɛri salim. Zaŋ chɛŋ yuuni 2005 pulini, zaba zaba din zaa din tingbani shɛli ni tingbani namatiɛri ŋɔ bɛ zuɣu daa che ka di tumtumdiba zo n-borigi bee ka bɛ daa ʒi ba n yi kpaŋa.
Domi tiŋa din yuli booni Democratic Republic of the Congo nima daa mali liɣiri yɛlmuɣisira ni siasa yɛl'gɔla la zuɣu che ka yɛltɔɣ' bihi daa kpɛ di zoosim ni. Ka tahima lee nyɛla, eco-tourism zaŋ n ti yaɣali ŋɔ nyɛla di ni maa ni sɔŋ ka sɔŋsim, lɛbiginsim ka lahi chɛ ka niriba baŋ di yɛla.
Mɔɣu Gulibu
June gɔli, 2021 yuuni puuni lahabali daa yi baŋdiba ban yuli booni "United Nations Group of Experts" ka be be Democratic Republic of the Congo daa wuhi bɛ su'jee zaŋ chɛŋ tingbani namatiɛri ŋɔ lɛbigi Salma ni maʒin kara ban be kilometer pinaayi Bandegaido luɣuli zuɣu, ka di be Okapi Wildlife Reserve" maa ni.
Salma ŋɔ gbibu daa bɛla "Muchacha Ming Complex (MMC)" ka di nyɛla "DRC Mining Cadastre" nima n-ti Chaana laɣ'diɣila lana so ŋun su "MCC Resources" la ka o yuli booni Kong Maohuai Sɔli ka bɛ gbiri salma maa.
Gɔli maa nyaaŋa, Congolese kpamba daa yina ti yɛli bɛ fa la salma din timsim nyɛ kilogram pihita din liɣiri yiɣisi America Dola miliyɔŋ zaɣa yini ni chɛnji gbaliŋ "Muchaha mine" nim sani.
Zaŋ chɛŋ yuuni 2022 puli ni, ʒɛngama zuɣu laɣinsi kamani "the Council for Environmental Defense" n-zaŋ"Legality and Traceability (CODELT)" nima ni "Alerte Congolaise pour l’Environnement et les Droits de l’Homme (ACEDH)" ni bɛ galim ka che n-feei bɛ ni saɣindi tingbani namatiɛri gahindili ŋɔ maa.Tingbani namatiɛri ŋɔ biɛla "Epulu" mo'guligu   ni vihibu tuma du'zuɣu ka di be"Epulu" kuliga la ni.
1928 yuuni hali ni zuŋɔ ka tuma du'zuɣu ŋɔ ʒiya din daa niŋ ka Amerika nim karachi ŋun yuli booni Patrick Putnam daa kpa mo'guligu doo shee ŋɔ n lɛbi bin mɔɣuni binkɔbiri gbahibu shee ni be gbahiri binkɔbiri ŋɔ chen Amerika ni Yirop tingbana puuni mɔɣuni binkɔbiri bɛhisi shee. Naɣ'la 2012 yuuni be ni daa taɣi be wa'wari nuu zaŋ chɛŋ tingbani namatiɛri ŋɔ polo ka be lahi gbahiri binkɔbiri ŋɔ n che ka namatiɛri ŋɔ na tooi be Congo tingbani ni.
Yuuni 2012 puuni, bi'biɛhi daa nyɛla ban kpe n-ti ŋme n-ku mɔɣuni binkɔbiri ŋɔ ka bɛ daa gbaai ni din zuɣu bɛ zaŋmi bɛ zaŋsim n-zaŋ tingbani namatiɛri ŋɔ gubu polo din dee yi niŋ ka di nyɛla di yɛtɔɣa n na nyɛ yɛlmuɣisirili din na ʒiya. Tuma du'zuɣu ŋɔ lahi nyɛla ban niŋdi nimɔhi ni anfaani vihisi n ti pahi mo'guligu tuma.
Salima gbibu
Zaŋ chɛŋ 2015 yuuni, salim gbiriba daa nyɛla ban do' n guli Muchacha ka be tumtumdiba yiɣisi kamani 8,000. Ban daa fa nsu s
salim' bɔɣa ŋɔ daa nyɛla bi'bie shɛba bi ni booni Mai-Mai Simba nim la. iBn an daa zan bi'dib niɛni di be fa tingbani namatiɛri ŋɔ ka che ban guli li nuu ni. Mo'guliba ŋɔ nim kpema, Colonel Lucien Gedeon Lokudaa nyɛla mu ŋun ŋme ʒiɛm ka che n boli li "Operation Safisha" ni be kari bi'biɛŋɔ ni salim gbiriba ban be ni maa ni.
June gɔli, 2021 yuuni puuni lahabali daa yi baŋdiba ban yuli booni "United Nations Group of Experts" ka be be Democratic Republic of the Congo daa wuhi be su'jee zaŋ chɛŋ tingbani namatiɛri ŋɔ lɛbigi Salma ni maʒin kara ban be kilometer pinaayi Bandegaido luɣuli zuɣu, ka di be Okapi Wildlife Reserve" maa zaa.
Salma ŋɔ gbibu daa bɛla "Muchacha Ming Complex (MMC)" nuu ni ka di nyɛla "DRC Mining Cadastre" nim n ti Chaana laɣ' diɣila lana so ŋun su "MCC Resources" la ka O yuli booni Kong Maohuai sɔli ka be gbiri salma maa.
Tuma du'zuɣu din yuli booni "Kimia Mining Investment sarl" daa nyɛla ban gbiri salma salim bɔɣa maa ni. Salma gbibu nyɛla taali mɔɣu maa ni ka "FARDC" buɣu'bahi nyɛ ban guli salim' gbiriba, ka birigira Congo nim zalikpana.
Lala goli maa puuni yaha, congolese ban su lala yaɣa daa wuligi lahabali ti salo bini bori ni bɛ fa salima din galisim yigisi 31kg ( ka di lagiri yigisi kamani $1.9) din yi Muchaha sani na. yuuni 2022 pulini, zangama laginsi kamani ban su tingbani namatieri mini di tagibu (CODELT) nti pahi Alerte Congolaise pour l’Environnement et les Droits de l’Homme (ACEDH) daa nyela ban galim ka fee lala salima gbibu ŋɔ dama di sagim tingbani namatieri pam.
Ban Tuhiri Gɔmnanti
June gɔli biɛɣu pishi ni anahi dali, ka bi'bie shɛba ban tuhiri gomnanti, bɛ ni booni shɛba Mai-Mai rebels nim la daa nyɛla ban daa liri "Epulu Conservation and Research Center" nima. Paul Sadala bɛ ni mi so Morganla n-daa gari tooni nti pahi ban kuri wɔbiri ni salim gbiriba ka bɛ zu binyɛra ka lahi nyo bɛ tingbani namatiɛri ŋɔ.
Lirigu ŋɔ ni daa liri, "Opakis" pina ata n-daa kpi Opakis pina anahi puuni. Zaɣ'yino ŋun daa kpalim ka mali dansi din daa niŋ ka bɛ liri mɔɣu maa gba daa bahi kpi nti pahi mo'guliba ayi n-daa pahi niriba ayɔbu ban daa kpi. Tiŋ'bihi ni bihi daa nyɛla bɛ ni gbahi shɛba, amaa din nyaaŋa bɛ daa zaŋ ba n-bahi. August gɔli piligu, suhudoo daa nyɛla din so din daa niŋ ka "Congolese" linjima nima ni mo'guliba ban yi Congolese Wildlife Authority daa kpuɣi soya ni bɛ mali tingbani namatiɛri ŋɔ daa pili. Sɔŋsim din daa yi duniya luɣili kam daa che ka bɛ tooi labi m-mali lirigu ŋɔ yuuni nyaaŋa.
Silver Spring
Silver Spring nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Maryland tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Okapi Wildlife Reserve
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu:Africa tinsi Pubu:WHD