Chihibu_(Dagbaŋ)
4.0 Piligu
4.6.1	Ka/be Dagbani yɛltɔɣa puuni, <be> yi ti saŋiri bee n wuhiri bini biɛhigu shee yɛligu ni ka ti yɛn chihi lala yɛligu maa, ti yihirila <be> maa bachiniŋdili dooshee maa ka zaŋ <ka> n-zali di zaani. 26. a) O be duu b) O ka duu c) Sana sa be daa ni d) Sana sa ka daa ni e) Zakali daa be kuyili maa f) Zakali daa ka kuyili maa Ti yi yuli shɛhira shɛli din do zuŋusaa ŋɔ maa, (26a) nyɛla din wuhiri bachikpani maa biɛhigu shee saha shɛli yɛligu maa ni kuli yɛri maa. Din paya maa (26c) puuni mi di wuhirimi ni dabisili pun gari niŋsim maa nyaaŋa, ka (26e) mi yɛri dabisa ayi bee ata polo yɛltɔŋa. Tɔ amaa di zaa yoli, <ka> n-nyɛ din chihi <be> shɛhira dibaata maa zaa puuni 26b, 26d ni 26f. Lala <ka> ŋɔ mi chihirila <be> din wuhiri ni bini beni. Saha shɛŋa ti nyari ka chihiri Dagbani yɛligu puuni, shɛhira: 27. a) O beni? c) kpam beni. b) O kani. d) Kpam kani. e) *Yakubu beni duu f) *Yakubu kani duu. Lala mini ŋɔ zaa, ti yi ti mali li n-tumdi tuma yɛligu ni di bi deeri niŋsimdeera. Kamani ti ni nya (27a) mini (27c) ni ŋɔ maa, niŋsimdeera kalinsi maa n-che ka di doli Dagbani girama. Amaa (27e) mini (27f) din pala din zani dede domi “duu” ni doli “kani” mini “beni” maa zuɣu. 4.6.2	Mali/ka Dagbani bachiniŋda ŋan chihiri maa puuni <ka> nyɛla dibaayi ka di zaa tuma nyɛla di chihirimi. Bachiniŋda shɛŋa di ni chihiri maa n-ӡiri wɔliginsim na <ka>mini <ka> ŋɔ sunsuuni. Kamani ti ni nya <ka> shɛli ka di chihiri <be> la, <ka> ŋɔ din chihirila. Shɛhira: 28. a) Nindow mali karimbaani. b) Nindow ka karimbaani. c) O mali buni d) O ka buni e) A mali buku? f) N ka buku g) Yi mali taliŋ? h) Ti ka taliŋ Ti yi yuli shɛhira shɛŋa ti ni nya ŋɔ maa, bachiniŋdili ŋɔ wuhirila sulinsi Dagbani puuni. Yɛligu mi yi yɛli n-jɛndi li ka ti bɔri ni ti chihi lala yɛligu maa, din ŋuna <ka> ŋɔ n-simdi ni ti zaŋ n-tum tuma. Lala maa mi pala din yiri yɛligu ni na ka di pala niŋsimdeera n-yɛn doli li. Di yi ti niŋ ka niŋsimdeera bi doli “mali” yɛligu puuni din ŋuna yɛligu maa ku doli Dagbani yɛltɔɣa biɛhigu la. 29. a) *Garo mali. b) *Di mali. c) *Yi mali. Tɔ <ka> maa ŋuna, din tooi niŋ ka ti zaŋ li n-niŋ yɛligu ni ka niŋsimdeera bi doli na amaa ka yɛligu maa yɛm na kuli pali. 30. 	a) Garo ka. b) Di ka. 	c) Yi ka. Shɛhira shɛŋa ti ni nya ŋɔ wuhiri ti mi ni <ka> din chihiri <be> la mini <ka> din chihiri la pala zaŋ’ yinsi. Yɛligu puuni, <be> din wuhirila bachikpani maa biɛhigu shee ka mi wuhiri sulinsi. Lala n-lahi nyɛ li ka<ka> din chihiri <be> la ku tooi be yɛligu ni ka niŋsimdeera kani. Tɔ amaa <ka> din chihiri la din ni tooi be yɛligu ni ka niŋsimdeera kani. 4.6.3 Je/bɔri Baŋdiba na bi yina n-yɛli shɛli zaŋ kpa bachiniŋda dibaayi ŋɔ maa polo. Di mi gba nyɛla Dagbamba ni mali shɛli ka di sɔŋdi ba ka bɛ chihiri yɛligu. Bachiniŋdili <je> ŋɔ nyɛla din zaŋisiri bini, di ni chihiri bachiniŋdili shɛli n-nyɛ <bɔri>. 31. a) Yidana bɔri sima pam b) Yidana je sima pam c) O bɔri liŋiri d) O je liŋiri e) Paŋa maa bɔri o f) Paŋa maa je o g) Bɛ bɔri taba h) Bɛ je taba Ti yi kpuŋi <bɔri> ŋɔ, di ku tooi be yɛligu puuni ka niŋsimdeera ka di puuni. Amaa di yi ti niŋ ka niŋsimdeera maa bi yɛn beni, din ŋuna <-ri> maa yɛn lɛbila <-ra>. 32. 	a. Yidana bɔra b. Sana bɔra c. O bɔra Di mi yi ti niŋ ka <-ra> maa kana, din ŋuna di bi simdi ni niŋsimdeera lahi dolina. 33.	a. *Yidana bɔra sima pam b. *Sana bɔra koko c. *O bɔra nyuli Bachiniŋdili <je> din chihiri ŋɔ maa din ni tooi chihi ka bi doli niŋsimdeera beni bee di kani. 34. 	a. Yidana bɔri sima pam b. Yidana je sima pam c. Yidana bɔra d. Yidana je 	e. O bɔra f. O je 4.6.4 Mi/ӡi Di yi ti niŋ ka yɛltɔɣa puuni “mi” beni n-wuhiri nira milinsi zaŋ chaŋ bini polo, ka ti yɛn chihi yɛligu maa “ʒi” ka ti mali n-zaani “mi” maa zaani. Lala ŋɔ mi yi ti niŋ, din ŋuna di yɛn chihirila milinsi shɛli yɛla ti ni yɛri maa. 35.	a. O mi Abu b. O ʒi Abu c. M mi karimbu d. N ʒi karimbu e. Sala mi diɛma f. Sala ʒi diɛma g. Abigail mi Tatale h. Abigail ʒi Tatale Dagbani yɛltɔŋa puuni, <mi/ӡi> nyɛla din ni tooi be yɛligu puuni ka niŋsimdeera beni bee ka di kani. Tɔ amaa yɛltɔŋa maa gbunni yɛn yila ninvuŋ’ shɛba ban diri alizama maa sani na. 36. 	a. O mi b. O ӡi c. M mi d. N ʒi Adam (2010) nyɛla ŋun tabisi dimbɔŋɔ biɛla. O wuhiya ni yɛligu puuni <ʒi> nyɛla din chihiri <mi>. 37.	a. Tia mi Tamale b. Tia ӡi Tamale Adam (2010) 4.6.5	 Nyɛla/pala Ti yi yuli bachiniŋdili “nyɛla” ŋɔ di wuhirila biɛhi’ shɛli biɛnibu bin shɛli puuni. Di ni tooi niŋ ka di do bachikpani mini niŋsimdeera sunsuuni n-wuhiri ni bachikpani maa mini niŋsimdeera maa yɛrila bini yini yɛla. Lala ŋɔ zuŋu Olawsky (1999) boli li mi kɔpula bachiniŋdili. To di mi yi ti be yɛligu ni ka ti bɔri ni ti chihi lala yɛligu maa, din ŋuna “pala” ka Dagbani mali n-chihiri li. 38. a. Bia maa nyɛla bia. b. Bia maa pala bia. c. Malshegu nyɛla tiŋkpaŋa. d. Malshegu pala tiŋkpaŋa. e. O nyɛla bidibiga. f. O pala bidibiga. Ti yi yuli shɛhira shɛŋa ŋan do zuŋusaa ŋɔ maa, tuuli yɛltɔɣa maa zaa nyɛla din tiri lahabali. N wuhiri ni bachikpani maa mini niŋsimdeera maa nyɛla bin yini, ka din doli nyaaŋa maa na mi chihiri lala yɛlisim maa. Saha shɛli kam, “nyɛla/pala” yi be yɛltɔŋili puuni di deerila niŋsimdeera bee kɔmplimɛnti. Di yi ti niŋ ka di dibaayi ŋɔ maa puuni shɛli pooi, din ŋuna yɛltɔɣili maa yɛm pala din yɛn pali. 39. a) *Bia maa nyɛla. b) *Bia maa pala. c) *Malshegu nyɛla. d) *Malshegu pala. e) *O nyɛla. f) *O pala. Di ni niŋ ka niŋsimdeera bee kɔmpilimɛnti kani ŋɔ maa zuɣu chɛmi ka yɛltɔɣa maa zaa leei din bi doli soli. Lala ŋɔ zuɣu “nyɛla/pala” ku tooi be yɛltɔɣili puuni ka niŋsimdeera bee kɔmpilimɛnti kani. Kamani Olawsky (1999:49-50) ni wuhi shɛm, ni di yi ti niŋ ka ti yɛn chihi yɛligu yaɣ’ shɛli din ʒiri niŋsim mini niŋsimdeera, din ŋuna di tuya ka ti bola bachiniŋda ŋan chihiri ŋɔ shee. Ni lala bachinima ŋɔ chihirila <be> mini <nyɛ>. Tɔ amaa di zaa malila bachinima ŋan chihiri li, kamani <nyɛ>, <pa> n-chihri li. Shɛhira: 40.	a. Abu nyɛla doo Abu pala doo Olawsky (1999:50). Olawsky nyaaŋa, Issah (2012) n-nyɛ ŋun gba tabisi yaŋili ŋɔ biɛla. O yɛltɔŋa yaa mi daa chaŋmi nti jɛndi<be> ka di bachiniŋdili din chihiri li nyɛ <ka>. Shɛhira: 41.	a. Paŋ’ viɛlli be kpe b. Paŋ’ viɛlli ka kpe Issah (2012:8) Tɔ amaa o bi tam ka yɛli ni pa di ko n-nyɛ bachiniŋda din chihira, tɔ amaa pa dina n-daa dii kpa talahi o tuma maa ni. Ti yi yuli tuma dibaayi ŋɔ maa nima, bɛ pala ban dii kahigi bachiniŋda ŋan chihiri ŋɔ maa zaa nti naai. Di zuŋu n-nyɛ n ni kahigi ŋa n yaa tariga maa. 4.7 	Bachiniŋda ŋan chihira mini bachibura Pumpɔŋɔ ti nya bachiniŋda ŋan chihiri mini biɛlimsɔŋda ni dondi yɛligu luɣ’ shɛli n-chihiri yɛligu. Ti lahi nya lala chihibu soya buyi ŋɔ ni chihiri saha shɛŋa. Yaɣili ŋɔ puuni ti yɛn yulimi n-nyaa lala soya “buyi” ŋɔ ni tooi laɣim taba yɛltɔɣili ni n-chihi ka di ka muɣisigu Dagbani ni. Saha shɛŋa beni, ti ni tooi nya ka Dagbani puuni ka soya dibaayi ŋɔ maa zaa laɣim taba yɛltɔɣ’ bɔbigu ni. Di mi yi ti niŋ lala, yɛltɔɣili maa na kuli yɛn nyɛla din pali. 42. a. Sana “ku” chaŋ dama o “ka” liɣiri. b. Sana ni chaŋ dama o mali liɣiri c. “Di” chaŋ dama a “ʒi” Tamale d. Chama dama a “mi” Tamale e. O “bi” gbihira dinzuɣu o “ka” duu f. O gbihirimi dinzuɣu o be duu. Shɛhiranima ŋɔ maa ni, ti nyaya ka yɛltɔɣa maa puuni yɛltɔɣiŋmahi ayi m-be di yini kam puuni. Dinzuɣu bachiniŋda maa nyɛla dibaayi yɛltɔɣili kam puuni. Lala maa chɛmi ka biɛlima maa zaa chihiri binkɔnkɔba amaa di dolila Dagbani girama. Dinzuɣu (42a) puuni, “ku” chihirila chaŋ ka “ka” mi zani “mali” zaashee n-wuhiri liɣiri kalinsi (42c) puuni mi “di” chihirila chama, ka “ӡi” mi zani “mi” zaani n-wuhiri bachikpani maa milinsi zaŋ chaŋ Tamale polo, (42e) puuni mi “bi” chihirila gbihira, ka “ka” mi zani “be” zaashee. Tɔ amaa lala yɛltɔɣa dibaata ŋɔ maa zaa puuni ti nyaya ka bachigbinda m-be di puuni ka lala chihibu ŋɔ maa tooi chihiri maa. Bachigbinda maa dondila yɛltɔɣiŋmahi ayi maa sunsuuni. Di yi niŋ ka bachigbindili ŋɔ maa yihi, din ŋuna yɛligu maa biɛhigu ni taɣi i.e Sana ku chaŋ o ka liɣiri. Dinzuɣu bachiniŋdi chihira maa mini bachibura maa ni tooi laɣim yɛltɔɣili ni n-chihi yɛligu. 4.8	Chihibu mini sintaks ni simantiks. Ti yi yuli baŋdiba pam ni niŋdi vihigu zaŋ kpa chihibu polo Dagbani ni, di dii bi yirina n-ti wuhiri chihibu mini ti yɛltɔɣa ni kpɛri taba ni shɛm. Ti bachinima pebu mi nyɛla din piɛri n-doli soli, di zuɣu ti yi ti yɛli chihibu yɛltɔɣa gba di dolila ti bachinima pebu. Tɔ dimbɔŋɔ zuɣu, bachiniŋda din chihiri zaa doonila bachiniŋdili dooshee yɛltɔɣa ni n-doli Dagbani bachinima pebu ka di tuma lee nyɛla chihibu. 43. a. N	ka 	yiko. S 	NEG	C b. O	 ka 	duu. S 	NEG C c. Yakubu ʒi Tamale S NEG 	 C d. Nindow 	je 	vuri. S NEG 	C e. Yakubu 	pala	 bia. S 	 NEG 	 C Bachiniŋdi chihira ŋɔ maa zaa yi ti be yɛltɔɣili puuni, bachinamdi shɛli din yɛn doli li maa na yɛn nyɛla kɔmpilimɛnti amaa pa niŋsim deera. Dimbɔŋɔ bi yila shɛli m-pahila lala bachinima maa kuli nyɛ bachiniŋda maa zaa yoli, di bi ʒiri niŋsim. Dimbɔŋɔ lahi wuhiri ti mi ni bachinima ŋɔ maa shɛli bi tu ka di dɔni bachikpani bee niŋsimdeera dooshee. 44. 	a. N Ka 	yiko b. *ka 	duu	o c. *Yakubu Tamale ʒi d. *Nindow vuri je 	e. *Yakubu bia pala Ti nyaya ka ti ni taɣi bachiniŋdi chihira ŋɔ dooshee maa zuɣu chɛmi ka yɛltɔɣa maa zaa shɛli ka gbunni. Dama di pebu maa lahi pala din doli Dagbani bachinima pebu soli. Bachiniŋda maa gba pala din yi di ko ka che bachibura la. M mi pun daŋ n-kahigi li zuɣusaa maa ka ti nya di ni dooni luɣ’ shɛli yɛltɔɣili ni. Ti ni nya shɛm ŋɔ maa wuhiri ti mi ni gbunni shɛli ti yɛltɔɣa ni ʒiri gba mini chihibu nyɛla din kpini taba pam. Niriba yuunila chihibu ka di nyɛla binshɛli din kani yɛltɔɣa ni, bee bachi shɛŋa din che ka yɛligu taɣiri n-lɛbiri ʒiri, to amaa chihibu nyɛla din bi simdi ni ti yuuni li lala yaɣili maa ko (Blanko mini Moldovan 2011). Saha shɛŋa beni ti ni tooi nya chihibu bachibura la yɛltɔɣa ni amaa ka di pala din dii chihiri lala yɛligu maa. 45. a) N ka agogo n sani b) Niɣi bi chihiri vari Ti yi yuli (45a) puuni, “ka” bi wuhirimi ni ŋun yɛri maa ka agogo. To amaa saha shɛli o ni yɛri maa agogo ka o sani. Lala n-lahi nyɛ li (45b) puuni, di pala “bi” wuhirimi ni niɣi bi ŋubiri vari, di mi bi wuhiri ni niɣi ŋubiri vari. Shɛhira dibaayi ŋɔ maa chemi ka ti baŋ ni chihibu mini simantiks nyɛla din kpini taba. Saha shɛŋa beni ka bachibura maa ni tooi doli bachiniŋdi chihira la ni chihiri bachiniŋdi shɛŋa maa. Di mi yi ti doli li di bi wuhirimi ni di chihiri li mi, tɔ amaa di chɛrimi ka yɛligu maa nyɛ biɛhiŋ. 46. a) Abiba ku bɔri Nindow b) Paɣa maa ku bɔri bia c) O ku mali liɣiri Shɛhira ŋɔ maa wuhiri ti mi ni yɛligu ŋɔ maa pala din za yim. (46a) puuni bi wuhirimi ni Abiba je Nindow, di mi bi wuhiri ni Abiba bɔri Nindow. (46b) puuni gba, di bi wuhiri ni paɣa maa je bia, di mi bi lahi wuhiri ni paɣa maa bɔri bia. Lala n-lahi nyɛ li (46c) puuni, di bi wuhiri ni o ka liɣiri, di mi bi lahi wuhiri ni o mali liɣiri. Siliminsi ban tooi mali ka bɛ zaŋ bachibura dibaayi ka di doli taba (Blanchette 2012 :1) 47	a. “John didn’t have no breakfast” (Blanchette 2012 :2) 	 John bi di asiba ŋɔ Shɛhirili ŋɔ maa puuni, ti nyɛya ka Siliminsili din saɣi n-ti bachibura ayi zaŋ n-chihi yɛligu. Tɔ amaa Dagbani puuni ŋuna ti yi zaŋ bachibura ŋɔ maa n-laɣim taba bee bachibura maa mini bachiniŋdi chihira la shɛŋa n-laɣim, yɛltɔɣ’ shɛli ti ni yɛn chihi maa ku doli soli. 48. 	a) *Fati bi je tuma. b) *Yakubu ku pa doo. Ti yi yuli (48a) puuni, “bi mini je” ni laɣim taba maa zuɣu ka yɛligu maa bi doli soli dede, dama di dibaayi maa nyɛla din bi laɣindi taba. (48b) mi puuni “ku mini pa” ni laɣim taba maa zuɣu n-tahi muɣisigu din be yɛltɔɣili maa ni na.