cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Parliament of Ghana
Taarihi
Legislative Assembly piibu piibu din daa niŋ yuuni 1954 daa nyɛla CPP di daa lahi di nasara shɛli ni,paati ŋɔ daa di la kuɣisi pisopɔin ni yini kuɣisi kɔbigu ni dibaa anahi puuni. Paati ŋɔ daa lahi di kuɣisi pisopɔin ni yini kuɣisi kɔbigu ni dibaa anahi puuni yuuni 1956 Legislative Assembly piibu piibu ni. Bɛ daa labi taɣi Gold Coast m-boli li Ghana ka bɛ daa deei maŋsulinsi silimiin goli 6 March yuuni 1957, ka daa zaŋ "British monarch" niŋ di tooni. Legislative Assembly gba yuli daa taɣi ya boli National Assembly.
Bɛ ni daa yooi soli n-ti zalikpan' pala zalibu nyaaŋa, Ghana daa leei gɔmnanti tiŋa anashaara goli 1 July 1960, Kwame Nkrumah n-daa nyɛ tiŋgbani zuɣulana. Bɔhisi din nyɛ piibi piibu dini daa nyɛla yɛl' palli din zani ka bɛ daa pahi National Assembly members yuma anu. Bɛ daa lahi nam paati shɛli yuuni 1964. ka di daa chɛ ka, CPP ko nira daa zani National Assembly Election piibu piibu din daa niŋ yuuni 1965. Sooja gɔmnanti daa ŋmɛ n-yiɣisi Nkrumah yuuni 1966, dini n-daa kari piibu piibu yɛltɔɣa ka daa lahi nyahi National Assembly.
Tiŋgbani ŋɔ daa lahi labi yi sooja gɔmnanti ni yuuni 1969. Piibu piibu din daa niŋ anashaara goli 29 August daa nyɛla Progress Party (PP) di daa di shɛli, Kofi Abrefa Busia n-daa niŋ di zuɣulana, bɛ daa di la kuɣisi kɔbigu ni dibaa anu National Assembly kuɣisi din nyɛ kɔbigu ni pihinahi puuni 140. O daa lɛbi Prime Minister anashaara goli 3 September 1969. Bɛ daa lahi ŋmɛ n-sheei o gɔmnanti maa ŋmɛ n-di n-toli ni yuuni 1972.
Gɔmnanti din daa pahiri buta ni, din gbaai yuuni 1979 hali ni yuuni 1981, paati shɛli din daa gaŋdu National Assembly daa nyɛla People's National Party (PNP), Hilla Limann n-daa nyɛ di kpɛma, paati ŋɔ daa di la kuɣisi pisopɔin ni yini kuɣisi kɔbigu ni dibaa anahi puuni, piibu piibu din daa niŋ anashaara goli 18 June 1979. Sooja gɔmnanti ni daa kpe na yuuni 1981 nyaaŋa, bɛ niŋ piibu piibu ti yaɣi shɛŋa zaa daa nyahi ya ka bɛ daa lahi kari binshɛɣu kam din jɛndi siyaasa tali.
Isidare Okpewho
Isidare Okpewho nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Parliament of Ghana
Parliament of the Fourth Republic
Sooja gɔmnanti ni daaa niŋ yuun pia ni yini nyaaŋa, 1992 referendum daa yina ni zalikpan pala. Tiŋgbani zuɣulana piibu piibu daa niŋ ya anashaara goli November ka Jerry Rawlings daa di lala piibu piibu ŋɔ, ŋun daa be tooni 1981 ŋmɛndi n-toli ni a daa naan yi ti niŋ sooja gɔmnanti. Ban daa ka nam ni daa kpaɣiri lala piibu piibu ŋɔ ni ka daa kaansi silimiin goli December piibu piibu. Di zuɣu, Rawlings' National Democratic Congress (NDC) daa di kuɣisi kɔbigu ni pihini ni awɔi 189 kuɣisi kɔbishii puuni.
Isidare Okpewho
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Parliament of Ghana
Parliament of the Fourth Republic
Paati nima maa zaa daa kpaɣiri ya yuuni 1996 parliamentary elections ni. NDC daa di kuɣisi kɔbigu ni pihita ni ata kuɣisi kɔbishii puuni,ka wɔbigu paati New Patriotic Party (NPP) di kuɣisi pihiyɔbu. ka paa ti bihi dibaa ayi mi daa di kuɣisi dibaa ayi din daa pahi.
Yuuni 2000 piibu piibu daa miiya hali ka bɛ ti mɔŋ tiŋgbani zuɣulana Rawlings ni o din lahi labi zani. Zuɣulan' tali piibu ni,John Kufuor ŋun nyɛ wɔbigu paati nira (NPP) daa di nasara ŋun daa zani ti lɛm paati (NDC) John Atta Mills. Jintori duu kuɣisi kɔbishii maa puuni, NPP daa di la kuɣisi kɔbiga (100), ka lɛm paati (NDC) daa di kuɣisi pihiwɔi ni ayi (92). Ka paati bihi din daa pahi mi di kuɣisi din kpalim maa.
Kufuor daa lahi labi di tiŋgbani zuɣulana tali maa yuuni 2004 ka New Patriotic Party (NPP) di kuɣisi kɔbigu ni pishi ni anii 128 kuɣisi kɔbishi ni pihita puuni. Ka paati din daa duri ba naba National Democratic Congress (NDC) daa di kuɣisi pihiwɔi ni anahi 94, ka paati dibaa ayi- People's National Convention (PNC) ni Convention People's Party (CPP) - di kuɣisi anahi (4) mini (3), zaŋ doli taba. ka ʒingama zuɣu paati mi daa di kuɣu di pahi maa.
Kalinli galisim n-kuri bukaata Ghana piibu piibu ni. Tum yuuni 2012, tiŋgbani ŋɔ pirigi la piibu piibu yaɣa kɔbishii ni pisopɔin ni anu. Yuma anahi ka gɔmnanti ʒiini nam ni.
Toondaan tali so doligu
O ku tooi nyɛ jintora amaa di leei tu ka o mali binshɛŋa din ni chɛ ka o ni tooi bo jintori tali, bɛ yi ti pii so speaker di tu mi di o wuɣi o nuu ka chɛ jintori tali kuɣu shɛli o ni gbubi ka so ni tooi zani lala zaasheei ŋɔ.
Niriba ayi n-soŋdi "Speaker" (two Deputy Speakers) (First and Second Deputy Speakers), ka bɛ piiri ba tuuli jintori duu.
Talahi n-nyɛli ni bɛ yi paati koŋkɔba ni na. Saha ŋɔ Alban Kingsford Sumani Bagbin n-nyɛ speaker.
Committees of Parliament
Zaŋ kana yuuni 2020, jintori duu mali la "Standing Committees" ni "Select Committees" pia ni ayɔbu. Di daa lahi mali ad hoc committee.
Ad-hoc Committee: Poverty Reduction Strategy committee
Independent State within the Commonwealth (1957 – 1960) / First Republic (1960 – 1966)
Speakers of the National Assembly
Second Republic (1969 – 1972)
National Assembly Speaker
Third Republic (1979 – 1981)
National Assembly Speaker
Fourth Republic (1992 – present)
Speakers of Parliament
Members of parliament
Jintori duu taɣi ya pam yuma din gari la. Ninvuɣi kɔbigu ni pihinahi n-daa be Ghana gɔmnanti din pahiri buyi mini buta ni. Saha ŋɔ, jintoriba galisim pahi mi n-yi kɔbishii ni chaŋ kɔbishii ni pisopɔin ni anu ni. Jintoriba pubu bu nii ka ti na mali saha ŋɔ. Bɛ yuya n-doli ŋɔ na.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Coutada
Coutada nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Salomey osei
o piligu
Salomey Osei nyɛla Ghana bipuɣiŋga ŋun yi kumahi tiŋgbani ni na tiŋ' yuli booni pankruno. O nyɛla vihibuvihibu yaɣili zuɣulan' paa zaŋ ti university of Dueusto. O lahi nyɛla vihirovihiro n-ti masakhane nti pahi Ghana NLP. O lahi nyɛla ŋun mini zahama laɣinsi pam ni tumda ka ŋa shɛŋa n-nyɛ;Black in AL, women in machine learning(WiMLDS). O lahi nyɛla ŋun mali baŋsim pam ni shikurubihi ban nyɛ paɣiba ka mali baŋsim ni tuun' baŋsim bɔhimbu polo
Shikuru baŋsim
O baŋsim ninmɔhi bɔbu polo Afua Kobi Ampem Hitla Senior High School,o ni daa lala shikuru ŋɔ o daa kpuɣi napɔŋ n chaŋ Kwame Nkurumah University Science and Technology n-ti bɔhim laasabu malibu shɛhira gbaŋ, o daa bi zani ni ka daa lahi tuɣi o shikuru n-chaŋ University Of Ghana nti lahi masters shɛhira gbaŋ, saha ŋɔ o niŋdi o PhD
O tuma
1.intern Pacific savings and loans May 2013-2015.
2. Chambre de Commerce et de L'industrie June 2018 to Niv 2018
3. University of Deusto, Research Assistant,oct 2021 University students Research Assistant,oct 2021
4. University of Deusto, full time
Alafiɛ
Alafiɛ / Alaafee nyɛla binwalli din mali kom pam ka lahi dira. Vihigu puuni wuhiya ni alaafee tooi zooya ka di bela Amarika wuliŋ'puhili polo. Di mali la "vitamin C", ka di viɛli n ti salo alaafee pam. Alaafiɛ walli mali la gohi di ningbungbaŋ zuɣu ka lahi mali va'kaɣila di nyoli ni.
Kundivihira
Pubu:Bimbilli Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Bin'walili
Al Fujayrah
Al Fujayrah nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be United Arab Emirates.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:United Arab Emirates tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Alamogordo
Alamogordo nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Daan' kali tuma
Daaŋkali Tuma nyɛla daŋ tuun' shɛŋa ti yaanima ni tum ka zali ti banima ka bɛ mi tum ka zali ti, ka ti gba mi yɛn tum ka zali ti bihi. Daan' kali nyɛla din bɔhinda ka di nɛma yirina ti zilɛli ni, amaa ka di bɔhimbu shee yɛl' shɛŋa beni ka Dagbamba doli ŋa amaa ka shɛŋa beni ka bɛ bi doli ŋa. Shɛhira kamani baɣiyuya maali u, Dagbamba doli li mi bɛ paɣ'kpugibo shee, kuya malibu shee, ni bia zuɣu pinibu shee. Amaa machɛligu, luntali, tindaandi ni tɔhigu din dolila daŋdaŋ. ŋanima ka Dagbamba booni daankaya maa. Hali di shɛŋa beni, a yi ka daŋ maa puuni, a ni tooi bɔhim di tuma n-tumdi dihiri a mulichi. Lala daankaya maa shɛŋa n-nyɛ; nakɔhigu, machɛligu, wanzamtali ni gbanzabigu. Shɛŋa mí beni n-gbahiri niriba ka di pala bɛ suhuyubu. ŋan nim mí n-nyɛ tindaantali, jina, koligu, luntali, ni Nakɔhigu. Dagbamba n-nya ka yɛli ni bia ni paai nim' shɛli o ba nandaaŋa zuɣu dini ka o ŋubira. Lahazibu din lee be Dagbaŋ daankaya maa ni nyɛmi, ni di dolila daŋ maa ni paɣ'bihi n-gari dabba bihi. Bia yi yiɣisina n-ti bɛ doli o ba kali soli, di dii ka tali ka o mayili polo. Di wuhirimi ni a ba yi nyɛ Luŋa, ka nyin yiɣisina n-ti zagisi Luŋa gmɛbu, di dii pá taali. Amaa, a mà yi nyɛ Lumpaɣa, talahi n-nyɛ li ni gmɛ Luŋa. A yi je ni nyaɣi li ginda n-gmɛra, a kuli ni bo Luŋa n-ti yili a duu, N-lee chirigiri gmɛri li biɛlabiɛla. A yi zagisi a bukaata mí ku maali. A yi bɔri liɣiri, di yɛn dolila pɔhim n-garita bee nyini chani n-lihiri ka zuɣulɛbili lana n-nyɛ a la. Dagbaŋ ŋɔ, niriba pam tuma nyɛla pukparigu amaa di pa daankali, dama kurumbuni sa, sokam daa tumdi maa ka birigirila mɔɣu ni n-ti kɔri biɛlabiɛla.
Daankali tuma pa tuma n-ti sokam, naɣila a bela daŋ maa ni. Di shɛhira shɛŋa n-nyɛ;
Daaŋkaya ŋɔ pam gbaarimi, daŋ puuni paɣ' ba bihi mi ka di tooi gbaara.
=== Dagbamba Daankaya Ni Di Zuɣulaanima
Abdul-Rahman Al-Sudais
Abdul Rahman Ibn Abdul Aziz al-Sudais (عَبْدُ ٱلرَّحْمَٰنِ بْنُ عَبْدِ ٱلْعَزِيزِ ٱلسُّدَيْسِ), sokam mi o la Al-Sudais, ka o nyɛ  Limama nima awɔi  la puuni yino n-ti   jiŋli din yuli booni Grand Mosque, Masjid al-Haram ka di be  Makkah, Saudi Arabia; ŋuni n-nyɛ kpɛma n-ti lala jiŋ'kara dibaa ayi ŋɔ; O nyɛla  Qāriʾ (ŋun karimdi  Qur'an); ŋuni n-daa nyɛ Dubai International Holy Qur'an Award's "Islamic Personality Of the Year" yuuni 2005.
Daan' kali tuma
Daankali zuɣulana
Machɛligu. Sonaa/Faamuru
Abdul-Rahman Al-Sudais
Al-Sudais nyɛla ŋun duhi musulinsi adiini yuli zuɣusaa, ka nyɛ ŋun bɔri suhudoo, amaa ka bɛ lahi galindi o pam zaŋ chaŋ o ni tooi yari dalim di jews la. Israeli nima zuɣu mini Israel tiŋgbani, ka ŋmɛ kuŋ nti ni daadama soŋsi Palestine nima. Bɛ lahi mi o ka di nyɛla o ni daa baŋ ni paɣaba biɛhigu din bi tabi adiini n-daa tahi yuuni 2006 sanzali na Saudi Arabia. Yuuni 2016, o daa nyɛla ŋun yihi waazu n-jɛndi Hajj n-ti bala pam ban daa laɣisi Arafat jiŋli puhibu nyaaŋa. thumb|Family tree of Sheikh Abdurahman As Sudais
thumb|Al-Sudais with [[Ministry of Health and Family Welfare|Indian Health Minister Ghulam Nabi Azad (right) in 2011.]] thumb|Al-Sudais with [[Indian Prime Minister Manmohan Singh.]]
Daan' kali tuma
Wanzamtali. Gunu
Goonjetali. Yambanaa
Abdul-Rahman Al-Sudais
Biɛhigu mini tuma
Al-Sudais yila Anazzah zuliya ni na, o daa karim la Alikuraani n-niŋ o zuɣuni o ni daa nyɛ yuun pia ni ayi. O ni daa yiɣisiri na Riyadh, Al-Sudais daa chaŋ la shikuru Al Muthana Bin Harith Elementary School, din nyaaŋa ka chaŋ Riyadh Scientific Institution n-ti naai yuuni 1979 ni paasiri suŋ. O daa deei la "degree in Sharia" shikuru yuli booni Riyadh University yuuni 1983, ka deei o "Master's in Islamic fundamentals" shikuru yuli booni Sharia College of Imam Muhammad bin Saud Islamic University yuuni 1987 ka deei o "Ph.D. in Islamic Sharia" shikuru yuli booni Umm al-Qura University yuuni 1995 ka lahi nyɛ "assistant professor" nima ni o ni daa tum Riyadh University nyaaŋa.
Sudais daa deei la limam tali yuuni 1984, o ni daa nyɛ yuun pishi ni anahi, ka daa niŋ o waazu tuuli jiŋli yuli booni Masjid Al-Haramsilimiin goli July 1984, din bɔŋɔ nyaaŋa, Sheikh Saud Al-Shuraim - n-nyɛ ŋun soŋ di o Asam puhibu ni (Taraweeh Prayers) bini din gbaai yuuni 1994 hali ni yuuni 2006, n-ti lahi pahi yuuni 2014, 2019 mini yuuni 2020. Bɛ daa ti ba yuli ni "Twins of the Haram". Yuma din gbaai 2005-2020, Sheikh Abdullah Awad Al Juhany ni Masjid al-Haram limam nima ban pahi kamani Sheikh Yasser Al-Dossary mini Sheikh Bander Baleela daa deei Al-Shuraim's zaashee limam tali ni nti "Rakat" zaŋ ti Khatm Al Quran (End of the Quran) Taraweeh prayer.
Daan' kali tuma
Luŋtali. Namonaa / Luŋ naa/ Namɔɣu
Gbanzabigu. Gbanzabi Naa
Koligu. Mba Baɣa
Abdul-Rahman Al-Sudais
Biɛhigu mini tuma
Yuuni 2005, Al-Sudais daa nyɛla ninvuɣi so Dubai International Holy Quran Award (DIHQA) Organising Committee ni daa piigi 9th annual "Islamic Personality Of the Year" ka di nyɛla o kpaŋ maŋa zaŋ chaŋ Quran mini Musulinsi polo. O ni daa yan deei o pini ŋɔ Dubai, o daa yɛliya: "Musunlinsi mini musulinima nyɛla din yɛltɔɣa gbubi dihitabili,adalichi,gubu,din za chib,nambɔzobɔ,nangbanyini,nambozobɔni kasi."
Yuuni 2010 zaŋ chaŋ yuuni 2012, O daa kaai India, Pakistan, Malaysia ni Britain. O tuma ni shɛŋa n-nyɛ o niŋdi la waazu "Higher Institute for Advanced Islamic Studies" din be Malaysia yuuni 2011, ka o yɛli jɛndi saha ŋɔ adiini taɣibu zaŋ jɛndi saha ŋɔ yɛlimuɣisira.
Daan' kali tuma
Tindaantali. Tin dana
Jina.
Abdul-Rahman Al-Sudais
Biɛhigu mini tuma
Bɛ daa piigi o kpɛma n-ti jinŋ'kara dibaa ayi la zaŋ jɛndi nam soli zuɣu silimiin goli 8 May 2012. O be la Arabic Language Academy din be Mecca.
Daan' kali tuma
Luŋtali
Daan'kali shɛli din teeriti ti yaanima bee n-wuhira a ni nyɛ so n- nyɛ luŋtali. Ninvuɣ' shɛba ban ŋmɛri Luŋ ka bɛ booni lunsi. Naa Luro ʒɛmani ka luŋtali daa yi palo Dagbaŋ. Diyali(Diare) ka luŋtali daa piligi Dagboŋ. Nyab' biʒiŋ bia lunʒɛiɣu n-daa pili luŋtali Dagboŋ. Lunsi zuɣulana n-nyɛ Nyab' Namo-Naa.Tɔm kam malila bɛ lunsi ka bɛ, ka bɛ booni bɛ naa Luŋ naa. Luntali nyɛla daankali tuun' shɛli di tiri niriba suhu piɛlli ka yihiri ba ni sab'ga ni.
Lunsi dii be ŋmeri bi luŋa sahakam bɛ ni bɔra. Di malila daliri ni saha shɛŋa bɛni ŋmeri ŋa. Daliri nim bee saha ŋɔ shɛŋa n-nyɛ; churi ni,(Damba, buɣim, etc) suhupiɛli dema ni, (Amiliya, suuna, kpari yɛli, etc), Kum yi ti ku, pegɔriba yi ti chani mɔɣini, bɛ yi ti chani buɣili malibu, etc.
Lunsi ŋmeri wahi kamani takai, naɣibiɛɣu, baamaya, jina, bila, luwa nyindɔɣu, zhem, etc.
Abdul-Rahman Al-Sudais
Biɛhigu mini tuma
Abdul Razzaq al-Mahdi, Nabil Al-Awadi, Tariq Abdelhaleem, n-ti pahi Hani al-Sibai ban yaa jɛndi Al-Qaeda, n-ti pahi niriba kamani Adnan al-Aroor, Abd Al-Aziz Al-Fawzan, Mohamad al-Arefe, Abdul Rahman Al-Sudais, Abdul-Aziz ibn Abdullah Al Shaykh ISIS ni daa kali shɛba yuya pahi.
Yuuni 2017, Al-Sudais daa tabi soŋ vidio din yuli booni One Day In The Haram, filim din daa alizama jɛndi Haram in Makkah, din yɛli di tuuntumdiba nini ni.
Daan' kali tuma
Luŋtali
Lunsi tuma niɛma shɛŋa n-nyɛ ;
Machɛligu.
Daan'kali tuma din jɛndi kuriti, kunkɔna ni dalima zaŋ mali nɛma n-nyɛ machɛligu, ŋun mali kuriti maani nɛma kaman kuli, garawa, tahali, sua, kuruganima ni ŋan pahi ka bɛ booni machɛla. Neen' shɛŋa Machɛlinima ni mali tumdi bɛ tuma maa shɛŋa n-nyɛ, buɣim, bawule, gbabo, zali, zuɣirigu, chiriga, sala ni ŋan pahi.
Machɛli ni ʒi shɛli n-zuɣira bee n-kuriti maa ka bɛ booni saviɣu. Machɛlinima zuɣulana n-nyɛ nyab' So-Naa.
Machɛlinima nama Dagboŋ n-nyɛ So-naa, faamuru, zaŋa, bɔrigu ni salogu Naa. Bɛ mini nakɔhinima n-nyɛ dachɛhi Dagbon kali soli zuɣu.
Nakɔhigu
Nakɔhigu nyɛla daankali tuun' shɛli din jɛndi binkɔbiri ni nimdi kɔhimma ni damma. ŋun tumdi lala tuma ŋɔ ka Dagbamba booni Nakɔha.
N yaba Naa Dimani mini o tuzo nabiyɔŋ Yenkani n-daa piligi Nakɔhigu Dagbaŋ. Naa Dimani nakɔh' sua ŋɔ n-kuli Dagbamba ka Yenkani mi sua maa kuli Zabaɣikparisi.
Nakɔhinima ni mali neen' shɛŋa n-tumdi bɛ tuma shɛŋa n-nyɛ ; gbaɣu, sua, buɣim, Kom, gabiga, ni dachɛriga. Nakɔhinima nama Dagbaŋ puuni n-nyɛ ; Nakɔhi-Naa yili, Babba ni Taribabu yili.
Nakɔhinima mini Machɛlinima n-nyɛ dachɛhi ni taba.
Daankali anfaani.
1. Di che ka ti baŋdi ti Kali.
2. Di tiri niri tuma.
3. Di tiriti Arizichi.
4. Di wuhiri niri ni nyɛ so
5. Di tiri ti nagbanyini
6. Di kpaŋsiri zosimli
7. Di chɛ ka baŋdi taba
9. Di chɛ ka ti teeri ti yaanima yɛla.
10. Di sɔɣiri ti yɛltɔɣa
Di nimbiɛri
1.Di tahiri nangbankpeeni ni na ti biɛhigu puuni.
2. Di labisiri ti biɛhigu nyaaŋa.
3.Di tahiri fitiina na ninsali biɛhigu ni din dee yi gbaai nira ka o bɛ deeli.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Dagbanli Pubu:Kaya ni taɣada Pubu:Kali Pubu:Lahabaya zaa
Alfaatiha
Alfaatiha (Din Yoori Suurili) (Al-Fatiha ٱلْفَاتِحَة) nyɛla aayanim’ ayɔpɔin (7), bɛ lahi boondi li Ummul-kitaab (litaafi asali), dama di laɣimla baŋsim balibu kam din be Alkur’aani puuni luɣuyini. Alfaatiha nyɛla suuri shɛli din gahim ti musulinima ka bɛ mali li piini jiŋli kam puhibu rakaɣa kam ni hali ni bahigu rakaɣa. Di nyɛla Makka Suurili.
Aaya nima
Aaya nima
Kundivihira
Pubu:Alikuraan Pubu:Lahabaya zaa Pubu:E-Class
Umm al Qaywayn
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:United Arab Emirates tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
New Mexico
New Mexico nyɛla tiŋgbani titali (State) be Southwestern United States. Di mini Texas east mini southeast, Oklahoma northeast, Mexican States of Chihuahua ni Sonora south n-nyɛ tiŋtarisi ni taba.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa *
Jideofor Adibe
Jideofor Adibe nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Albuquerque
Albuquerque nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States, di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Bahrain
Bahrain  nyɛla tiŋgban' shɛli din be Western Asia.
Albuquerque
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:New Mexico tinsi
Bahrain
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Nalerigu
E-Class 20px
Nalerigu nyɛla tiŋshɛli din be North East Region, Ghana tiŋgbani ni. Dina n-nyɛ North East Region tinzuɣu. Nalerigu nyɛla tiŋ'zuɣu karili din be East Mampurusi Municipal Assembly yaɣili. Nayiri n nyɛ be nazuɣu.
Kundivihira
Pubu:Ghana Pubu:Ghana tinsi Pubu:Ghana tinzuɣa
Christopher Imumolen
Christopher Imumolen nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Chris Ogbechie
Chris Ogbechie nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
List of Commonwealth Games medallists in rowing
Din doli ŋɔ na nyɛla yuya din paai n zaŋ ti Commonwealth Games medallists in rowing bini din gbaai yuuni 1930 zaŋ chaŋ yuuni 1986.
Ademola Ebeloku
Ademola Ebeloku nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Christopher Imumolen
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Ayodele Awojobi
Ayodele Awojobi nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Audee T. Giwa
Audee T. Giwa nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Dabisa
Dabisa ayopɔin m-be bakɔi puuni Dagbanli ni. Ŋan n-yɛ
Dabisa Yuya
3. Lariba
Audee T. Giwa
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Dabisa
Dabisa Yuya
4. Laamihi
5. Azima
6. Azumu
7. Azindoo
8. Azimpaɣa
9. Sibiri
10. Sibdoo
11. Sibpaɣa
12. Lahiri
Dabisili kam ni di jaa
1. Atani jaa nyala Alizumma
2. Atalaata ka jaa Dagbanli puuni
3. Alaaba jaa nyala Asibiri
4. Alaamishi jaa nyala Alahiri
Kundivihira
Pubu:Dagbanli Pubu:E-Class
Cuango-Luzamba
Cuango-Luzamba nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Stella Obasanjo
Bɛ daa dɔɣi o la November biɛɣu pia ni anahi dali, yuuni 1945.O daa yila Iruekpen Esan West, din be Edo State, Nigeria tingbani ni. O ba, Dr. Christopher Abebe daa nyɛla United Africa Company (UAC) zuɣulana. O daa pilila o shikuru baŋsim Our Lady of the Apostles primary shikuru. O daa lahi chaŋ St. Theresa's College, n-ti deei o West African Shikuru shɛhira gbaŋ, yuuni 1964. O daa lahi chaŋ University of Ife( bɛ ni pa booni shɛli Obafemi Awolowo University), din be Ile-Ife, n ti ni ŋɔ o bachelors degree English ni, yuuni 1967 hali ni 1969. Yuuni 1969 o daa labi UK n ti tuɣi o karim baŋsim, Edinburgh mini London yuuni 1970 hali ni 1974.
O daa naai o karim baŋsim ni Confidential Secretary shɛhira gbaŋ Pitman College ni yuuni 1976, ka daa labi Nigeria tingbani.
Kundivihira
Pubu:Paɣa
Cuango-Luzamba
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Pakoli Kom Subu
= SUURI YINI =
1.0	Piligu
Ghana tiŋgbani ŋɔ ni zuliyanima nyɛla din galisi pam. Lala zuliyanima ŋɔ mi zaa nyɛla ban kpira ka bɔri soya n-yihiri bɛ pakoya kum daɣiri ni. Yɛlimaŋli, zuliya kam din mi be dunia ŋɔ malila bɛ kaya ni taada ka gbubi li viɛnyɛliŋga. Dama bɔ zuɣu, so m-bi bɔri ni o bahi o kaya ni taada ka kpuɣi so dini, dama dina ka sokam zaa mali kuuni bɛ bilichiinsi. Pakoli kom subu nyɛla Ghana zuliyanima kaya ni taada la ni zaɣ’ yini din kpa talahi pam n-ti sokam. Lala zuɣu yɛlli ŋɔ nyɛla din bi lɔɣi ka che Dagbamba zuliya la gba. Dama Dagbamba gba nyɛla zuliya shɛba ban be Ghana tiŋgbani ni ka lahi nyɛ ban kpiri ka chɛri bɛ pakoya.
Dagbamba gba nyɛla ban kpira ka maani kuya ka suri bɛ pakoya kom. Pakoli Kom ŋɔ subu n-wuhi ni pakoli ŋɔ pa yi daɣiri ni bee ka pa yi binzɔrigu ni. Dinzuɣu, din nyɛla bin’ shɛli tiyaanima ni kana nti paai shɛli ka ti banima kana paai li, ka ti gba yiɣisina nti paai li. Dinzuɣu, di simdi ka ti gba kpaŋ ti maŋa n-kpaŋsi lala kali ni taada ŋɔ ka ti gba bihi ti yiɣisina m-paai li. Tuun’ shɛli n ni tum ŋɔ jɛndila, “Pakoli kom subu”. Suuri yini ni wuhi lahibali tuuli, yɛlimuɣisirili maa ni nyɛ shɛli, vihigu maa niyanima, vihigu ŋɔ daanfaani, vihigu bɔhisi, vihigu yɛlimuɣisira, vihigu ŋɔ ni yɛn vihi zani shɛli tariga nti pahi di ni ŋmaai saɣisi shɛm tariga. Suuri ayi nyɛla din jɛndi kundivihira. Yaha, n ni lahi wuhi vihigu maa sodoligu, so’ shɛŋa n ni daa doli tum tuma maa, kamani: vihigu daadam biɛligu gahimbu ni vihigu nɛma kamani: kpahimbu, bɔhisi, bukunima mini alikalimi nti pahi alizama dibu suuri ata ni ŋɔ puuni. Suuri anahi mi jɛndila pakoli kom subu. Suuri anahi ŋɔ ni n ni kahigi wuhi pakoli bee dakoli ni nyɛ so, Ʒɛman’ shɛli ni pakoli kom subu ni pili, pakolim ni piini dahinshɛli. N ni lahi wuhi pakoli baribu, pakoli kom subu, pakoli kom subu daanfaani, pakoli gambee yibu, pakoli gbɛhibu, mɔɣu subu ni pakoli dooyili kundi (pakoli laɣibu mini pakoli dooyili kundi). Suuri ŋɔ ni, n ni lahi wuhi musulinsi mini dolodolonima ni suuri bɛ pakoya kom shɛm nti pahi Ghana zalikpana ni yɛli shɛm zaŋ kpa pakoli kom subu polo. Suuri anu ni mi nyɛla kolivaai mini naabu.
1.1	Yɛlimuɣisirili maa ni nyɛ shɛli
Pakoli kom subu nyɛla Dagbamba kaya ni taada la ni zaɣ’ yini shɛli ti ni ku tooi zaŋ bahi bee n-zo ka che shɛli. Saha taɣiya ka niriba pam bi lahi mi pakoli kom subu ni daa nyɛ shɛm balante ti bi’ pola ŋɔ.
Oluwole Oladejo Adetiran
– Oluwole Oladejo Adetiran nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Pakoli Kom Subu
1.1	Yɛlimuɣisirili maa ni nyɛ shɛli
Kpamba wuhiya ni ʒɛmana ni taɣiri ka adiini balibu kpɛrina la zuɣu pa chɛmi ka pakoli kom subu ti pa surimi doli adiini shɛli ni nira ni be. Bɛ yɛliya ni Dagbamba pam nyɛla ban pa doli Musulinsi mini Dolodolo soli n-suri bɛ pakoya kom ka ŋɔ zuɣu che ka bihi pam bi mi Dagbamba ni doli so’ shɛli n-suri bɛ pakoya kom. Bɛ wuhiya ni Musulinsi mini Dolodolo pakoli kom subu bi diri saha pam bee n-laɣindi daŋ niriba amaa di nyɛla aaya ka pakoli maa yɛn karim ka lala aaya maa mi yɛn yila bɛ daalikurani puuni na.
Yɛlli ŋɔ nyɛla muɣisigu mini gogaliga n-ti ma, dinzuɣu ka m bɔri ni n yina ti niŋ vihigu jɛndi yɛlimuɣisirili ŋɔ. Din saha niriba yi karim li di ni kahigi wuhi ba zaŋ kpa pakoli kom subu ni nyɛ shɛli Dagbaŋ.
1.2	Vihigu nianima
Yɛlimaŋli, vihigu kamani ŋɔ tatabo ku tooi niŋ ka ka nianima. Dinzuɣu, vihigu ŋɔ nia n-nyɛ li ni di; Vihi wuhi pakoli kom subu ni nyɛ shɛm, vihgu ŋɔ nia n-lahi nyɛli li ni di kahigi wuhi Dagbaŋ kaya ni taada kamani pakoli kom subu daanfaani ni nyɛ shɛli zaŋ ti Dagbaŋ bilichina. Vihigu ŋɔ nia lahi nyɛla di yina wuhi so’ shɛŋa n ni yɛn doli n-che ka ti bi’ pola baŋ pakoli kom subu ni nyɛ shɛli din yɛn che ka di ku kpi Dagbaŋ. Vihigu ŋɔ ni lahi Kahigi wuhi pakoli kom subu daanfaani ni nyɛ shɛli nti pakoli.
Yaha, vihigu ŋɔ nia n-lahi nyɛli ni di yina nti kahigi wuhi pakoli ŋun bɛ su pakokom ni be barina shɛli ni.
1.3 	Vihigu Daanfaani
N ti yɛda kadama tuma ŋɔ yi tum viɛnyɛla anfaani pam ni yi di ni na, di mini tuma ŋɔ kuli pɔri maa zaa yoli, di mali anfaani.
Tuuli, tuma ŋɔ nyɛla pini zaɣ’ titali n-ti karimbanima ban be ti karinzɔndi la ni. Dama di ni neei bɛ nina zaŋ kpa kaya ni taada polo, balante pakoli kom subu. Di ni lahi sɔŋ ba ka bɛ baŋ bin’ shɛŋa din niŋdi pakoli kom subu saha, di barina ni nyɛ shɛŋa zaŋ ti pakoya mini ti maŋmaŋa (Dagbamba)
Tuma ŋɔ lahi nyɛla din ni sɔŋ karimbihi ban yi bi mi pakoli kom subu ni nyɛ shɛli Dagbani ni di ni woligi ka che musulinsi mini dolodolo ni suri bɛ pakoya kum shɛm.
Yaha, tuma ŋɔ lahi nyɛla din ni sɔŋ bihi laamba gba ka bɛ baŋ anfaani shɛli ŋan be ti kaya ni taada bɔhimbu ni balante pakoli kom subu Dagbani ni. Di saha bihi laamba ban yi bi kpaŋsi ti kaya ni taada la yi pa ni baŋ di barina ni nyɛ shɛli ka pa kpaŋsi li ka mali ŋa n-wuhiri bɛ bihi din yɛn che ka pakoli kom subu ku kpi Dagbaŋ. Dama bihi pam nyɛla ban ku tooi yɛli binshɛŋa ŋan niŋdi bee bɛ ni suri pakoli kom shɛm Dagbaŋ. Tuma ŋɔ lahi nyɛla din ni sɔŋ ma pam, dama dini sɔŋ ma ka m baŋ yɛl’ shɛŋa ŋa be pakoli kom subu ni. Kamani: pakoli kom subu saha bin’ shɛŋa bɛ mali n-tumdi tuma.
1.4	Vihigu yɛlimuɣisira
Tuuli, saha kalinsi nyɛla din daa nyɛ yɛlimuɣisirili n-ti ma, dama n daa wuhirimi ka lahi niŋdi vihigu ŋɔ pahira. Tuma ayi ŋɔ mi zaa nyɛla tuun’ shɛŋa ŋan bɔri saha pam, vihigu kamani ŋɔ tatabo bɔrila saha pam n-gari bɛ ni ti saha shɛli ni n zaŋ niŋ vihigu ŋɔ. Dinzuɣu, n daa bi nya li asama. Amaa n daa nyɛla ŋun zaŋ suɣulo ka lahi mali shili viɛnyɛliŋga n-tum tuma ŋɔ dede.
Kundivihira gba daa nyɛla din yɛla daa muɣisi ma pam n tuma ŋɔ polo. Yɛlimaŋli, kundi shɛŋa ŋan sabi jɛndi n tuma ŋɔ Dagbani ni daa dii bi yaɣi lala balante din jɛndi pakoli kom subu. Amaa n daa kpaŋ m maŋa n-zaŋ n ni bɔbili n-gbaai kundi shɛŋa ka ŋa sɔŋ ma ka n tum tuma maa viɛnyɛla.
Yaha, liɣidibo gba daa nyɛla muɣisigu shɛli din daa paai maa n tuma ŋɔ tumbu shee. Dama pɔi ka n daa ti naan yi ʒini kpɛma tooni n-deei lahibali bee o zilinkom zaŋ chaŋ n tuma ŋɔ polo faashee m bola guli niŋ jiŋlaa ni bee m-bo liɣiri m-pa gbana zuɣu pɔi ka o naan yi ti ma lahibali maa.
Yɛlimuɣisirili din bahindi nyaaŋa nyɛla ninvuɣ’ shɛba n ni daa pii ka bɛ ti ma lahibali ŋɔ gba daa nyɛla muɣisigu nti ma. Bɛ pam daa dii bi bɔri ni bɛ kahigi bɛ maŋa viɛnyɛla nti ma lahibali ŋɔ deebu ni, dama n ni nyɛ paɣa zuɣu. Amaa n ni daa zaŋ haŋkali ni jilima nti pahi zilimballi n-che ka bɛ baŋ n tuma maa nia ni daa nyɛ shɛli ni di daanfaani n-ti m mini ba zaa. N daa lahi nyɛla ŋun bo suhudoo n-ti ba din kuli yɛn che ka bɛ mali suhu ʒiya ka ti ma lahibali ŋɔ viɛnyɛla.
1.5	Vihigu bɔhisi
Vihigu ŋɔ yɛltɔɣikpani nyɛla pakoli kom subu. Pɔi ka nira mi ti tum tuuni kam di tuya ka o mali bɔhi’ shɛŋa o ni yɛn bɔhiri o maŋa ka ŋa labisibu nyɛla din ni sɔŋ o ka o tuma maa tum viɛnyɛla. Lala zuɣu vihigu ŋɔ ni yi yɛn vihi ni yɛlimaŋli din ŋuna di tu ka vihigu maa labisi bɔhi’ shɛŋa ŋan do gbunni ŋɔ.
1.	Wula ka bɛ garigiri paɣa o yidana kuli ?
2.	Bɔ n-lee nyɛ pakoli kom subu ?
3.	Bɔ saha ka pakoli kom subu piligira kuli malibu saha?
6.	Na’ ŋuni ʒɛmana ka di pili ?
Olufemi Bamiro
– Olufemi Bamiro nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Cubal
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Olufemi Bamiro
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Joseph Fuwape
Joseph Fuwape nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Umaru Shuaibu
– Umaru Shuaibu nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Joseph Fuwape
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Umaru Shuaibu
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Cuasa
Cuasa nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Cambodia
Cambodia nyɛla tiŋgban' shɛli din be Southeast Asia.
Deming
Deming nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Cambodia
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Deming
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Cuangar
Cuangar nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Dabsa
Dabsa nyɛla saha binzahindi la shɛli. Hawa pishinanahi n-tiri dabsili. Dagbamba malila dabaayɔpɔin bakɔi puuni. Dabsa zaɣ' yini nyɛla dabsili. Dabsa maa nyɛ:
Atani
Atalata
Alaba
Cuangar
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Dabsa
Alamishi
Alizumma
Clovis
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Gundo - Naa
Gundo Nanima Ban ʒini Gbana Zuɣu
Pubu:Paɣa
Sporting CP
Sporting Clube de Portugal, bee bi ni lahi booni sheli Sporting CP, bee Sporting (Portugal tiŋgbani ni), tiŋgbani sheŋa nim too lahi booni li Sporting Lisbon, nyela Portugal bolli mini diema ni yiɣi jam klabu din be Lisbon tiŋgbani.
Kolawole Akinjide Aramide
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Artesia
Artesia nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Pakoli Kom Subu
1.5	Vihigu bɔhisi
7.	Do’ ŋun pakoli n-lee daŋ su pakoli kom ?
Artesia
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Gbanzaliŋ
Gbanzaliŋ nyɛla Yaa Naa paɣa ŋun pahiri ayi.
Pakoli Kom Subu
1.5	Vihigu bɔhisi
8.	Ŋun n-lee suri pakoli kom Dagbaŋ?
9.	Tiŋ’ kani ka pakoli kom subu pili?
Bangladesh
Bangladesh  nyɛla tiŋgban' shɛli din be Southern Asia.
Pakoli Kom Subu
1.5	Vihigu bɔhisi
10.	 Doo yi kpi ka che paɣa wula ka bɛ booni o Dagbaŋ?
Madīnat Zayid
Madīnat Zayid nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be United Arab Emirates.
Bangladesh
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa
Pakoli Kom Subu
1.6	Vihigu maa ni yɛn vihi zani shɛli tariga.
Vihigu ŋɔ nyɛla din kuli yɛn vihi Dagbaŋ. Di mi yɛn jɛndila pakoli kom subu. Dinzuɣu, n yaa zaa yɛn dahila Dagbaŋ. M bi yɛn kpa yaɣ’ shɛli polo pahi.
Madīnat Zayid
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:United Arab Emirates tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Belen
Belen nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Sharīyah
Sharīyah nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) m-be United Arab Emirates.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:United Arab Emirates tinsi Pubu:Tinsi Pubu:Tiŋa
Belen
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Dabsa
Asibiri
Kundivehira
Pubu:Dabisa
Gallup
Gallup nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla New Mexico tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Bunmi Gabriel Elegbeleye
Bunmi Gabriel Elegbeleye nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Nangbagu Yapalsi Junior High School
Be Kpaŋmaŋa
Pubu:Ghana Shikuriti
Cuchi
Cuchi nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Kathleen Siminyu
O Piligu
thumb|Kathleen Siminyu Kathleen Siminyu nyɛla paɣ' so ŋun yi Mozilla-Kenya tiŋgbaŋ ni. O nyɛla ŋun niŋdi vihigu jɛndiri gbansabila bal' shɛŋa din nyɛ zaɣ' maŋa polo. Kathleen Siminyu nyɛla Mozilla tuma duzuɣu shɛli ni tumtumda n-sɔŋdi ba zaŋ chaŋ Kiswahili balli la yaligibu polo ka lahi bɔ solo che ka lala balli ŋɔ maa kpe gbana ni din yɛn sɔŋ che ka di ni tooi yaligi bɛ bukparilim ka fakari lahi yiɣi ka furi bee n-lee teetɔɣisi bɛ polo maa. Kathleen Siminyu ni daa niŋdi vihigu zaŋ kpa Natural Language Processing for African Languages NLP polo, o daa pun niŋla vihigu zaŋ chaŋ yɛltɔɣa lɛbigibu zaŋ chaŋ Luhya bala polo ka daa lahi sɔŋ lɛbigi lala bala maa niŋ Kenyanima bala tabibi maʒina ni ka di pahi Masakhane ni. Kathleen Siminyu nyɛla ŋun naai o shikuru Jomo Kenyatta University of Agriculture and Technology din be Nairobi tiŋgbaŋ ni la. O bɔhim la Bachelor of Science (BSc) • Mathematics and Computer Science yuuni 2012 - 2016.
Tuma
Kathleen Siminyu daa pun nyɛla AI4D Africa Regional Coordinator pɔi ka naan yi ti kpe bee m-pahi Mozillanima tuma maa ni. Ni ka o daa tum ML mini AI tinsi din be Africa n-gili tuma duzuɣuri ni pam.
O ni deei shɛhira gbaŋ shɛŋa
edX Honor Code Certificate for Effective Thinking Through Mathematics
Pakoli Kom Subu
1.6	Vihigu maa ni yɛn vihi zani shɛli tariga.
= SUURI AYI =
2.0	Piligu
Suuri ŋɔ jɛndila kundi shɛŋa n ni vihi ka di sɔŋ ma ka n tum tuma ŋɔ. Yɛlimaŋli, baŋdiba ban nyɛ Dagbamba ni ban pa Dagbamba pam pun yina nti sabi n-jɛndi ti kaya ni taada pam. Dinzuɣu, kundi shɛŋa baŋdiba ni pun sabi n-jɛndi pakoli kom subu bee kaya ni taada ka n yɛn zaŋ ka di sɔŋ ma ka n tum tuma ŋɔ shɛŋa n-do gbunni ŋɔ.
2.1	Kundivihira
Tia Sulemana (1970:30) wuhiya, ni Sabali ka pakoli kom subu pili. O yɛliya ni Sabali Yɛrinaa Yamusa Zuu Abarika pakoli n-daa tuui su pakoli kom. Ŋun lahi yɛli ni Naa Zanjina n-daa yɛli ni paɣa yidana yi lahi kpi ka che o, ŋun sum pakoli kom ka kuli doo din deei yi niŋ ka o na mali yaa bee ka o na bɔri doo kundi.
Aina, L. O
Aina, L. O nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Pakoli Kom Subu
2.1	Kundivihira
O tuma ŋɔ ni kpini n tuma maa shɛm nyɛla di zaa yɛrila pakoli ni pili shɛm, amaa woliginsim shɛli din be o tuma maa mini n tuma maa nyɛla o sabila o dini maa buku ka m mi sabiri vihigu.
Dagbaŋ yɛl’ kura (2007:33) buku la puuni, di yɛliya, ni Naawuni yi ti bɔhi doo bee paɣa zuɣu, yino ŋun kpalim maa yi bɔra ŋun lahi bɔmi paɣa bee doo. Di wuhiya ni di yi nyɛla paɣa n-kpi maa, o yidana surila pakoli kom ka naan yi tooi bo paɣa. Ni doo mi yi kpi, o pakoli maa yɛn dolila kali soli zuɣu n-su pakoli kom pɔi ka naan yi kuli doo yaha. Dina n-nyɛ pakoli kom subu bee mɔɣu subu. Di lahi wuhiya, ni pakoli bi saɣiri kuni doo ŋun nyɛ o yidan’ kuro maa tɔɣima, di nyɛla din ni tooi dam o suhu ka o kpi. Di yɛliya ni pakoli yi su pakoli kom ŋɔ ka lahi bo doo ni o kuli, o doo ŋɔ yiŋa paabu dali bɛ maanila baɣiyuli ka niŋ o saani ka doo maa mini paɣa maa laɣim din dali yuŋ bindirigu maa nyaaŋa. Ni goma saha yi ti paai, pakoli ŋɔ sɔrila Dagban’ chinchin maŋli n-kpe dooni ka o mini o yidana maa ti baŋ taba. Di wuhiya ni yim ka bɛ bɔri taba ka lɛbi bɛ nyaansi biri taba n-doya chichi hali ka biɛɣu ti neei. Ni biɛɣu yi neei doo maa yɛn labisila ŋman’ shɛli pakopanda maa ni daa zaŋ su pakoli maa kom pakopanda maa yiŋa. Ni di saha paɣa maa pakolim kpiya ka so ku lahi boli paɣa maa pakoli. Di wuhiya yaha, ni pakoli so ŋun bi su pakoli kom bee n-doli kali soli yi daɣiri yi doni doo, o lɛbirila pakopiɛlalana (pako’ piɛlalana nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi ka pakoli maa bi su pakoli kom ka doni doo). Ni dama o bi yi daɣiri ni. Di yɛliya, ni di saha lala paɣa maa yɛn lɛbila barina paɣa sokam sani. Di lahi wuhi, ni hali bɛ yi dɔɣi bia, ka lala paɣa maa shihi bia maa, bia maa kpirimi.
Baŋda ŋɔ tuma ŋɔ mini n tuma ŋɔ kpini taba dama di tɔɣisiri pakolim yɛltɔɣa, amaa o leei sabi li mi jɛndi Dagbaŋ yɛl’ kura. Ka di ni woligi shɛm nyɛla o dini maa nyɛla buku ka m mi dini mi nyɛ vihigu.
Aina, L. O
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Pakoli Kom Subu
2.1	Kundivihira
Christine Oppong (2004:20) wuhiya ni ninsala biɛhigu baŋsim bɔhimbu yaɣili ŋɔ buɣisi yɛli ni pakoli kom subu nyɛla shihira shɛŋa din be ashiloni din niŋda mini daadam ni buɣisi ni pakoli niŋ shɛli ka di ti o soli ka o labi kuli doo bee ka di yihi o daɣiri ni, ka lahi che ka o biɛhigu lahi be kamani daadam la. O wuhiya ni pakoli yɛrila situr’ sabila kamani yuuni laasabu din wuhiri o nambɔɣu mini o jilima zaŋ ti o yidana so ŋun kpi maa.
Tuma ŋɔ kpini n tuma maa, dama n nya pakoli kom subu ni kahigi shɛm. Di ni woli shɛm nyɛla o sabi li mi buku ka m mi sabiri li vihigu.
Fenuku (2006:9) wuhiya, ni Degah kali soli zuɣu, pakoli kom subu nyɛla so’ shɛŋa pakoli ni doli yiri daɣiri ni din wuhiri bɛ tuma bee biɛhigu bɛ yidana yi kpi din jɛndi bɛ kali soli ni wuhi shɛm. O wuhiya ni doo mini o paɣ’ taba kpuɣibu alikauli ni mali yaa la zuɣu, bɛ ni yino yi kpi, o shia nyɛla din na be o kpee la sani din ni tooi ti o barina. Fenuku lahi wuhi ni pakolim piligirila dahinshɛli paɣa yidana ni kpi. O yɛliya ni paɣa yidana yi kpi paɣ’ shɛba ban yidaannima pun kpi n-nyɛ ban ni tooi ʒi pakoli maa sani. O wuhiya ni paɣa yidana yi kpi, pakoli bee pakoya yɛn bolila paɣa ŋɔ n-kpe duu nti fuɣi o situra mini o shee ni yari mini o zabiri zaa ka che o zaɣim. Di yi niŋ ka paɣa maa na bi wum o yidana ŋɔ kuli, biɛhigu ŋɔ n-yɛn nyihi o ni o yidana kani. O yɛliya ni lala saha maa paɣ’ shɛba ban be o sani maa ku ti o soli ka o kuhi ka di yina. O wuhiya ni bɛ yi fuɣi o naai bɛ yɛn zaŋla bin’ piɛli bɔbi o zuɣu, ka zaŋ shɛli gani o taanchili di saha, ka naan yi zaŋ bɛ kali chinchin n-soli o ka di bi lim o duna, din wuhiri kum maa mini o paɣa maa ku tooi lahi laɣim biɛhigu ni. O yɛliya ni yɛlimaŋli, ni Degah paɣa mini o yidana laɣimbu shee doo ŋɔ bi sɔri bin’ shɛɣu o shee ni.
Fenuku wuhiya ni bɛ yi mali kum ŋɔ shili naai, bɛ yɛn zaŋla pakoli maa ʒili o nuzaa polo ka pakoli maa zaŋ o nudirigu m-pa kum ŋɔ zuɣu ka kuhira. Dimbɔŋɔ n-wuhiri o mini o yidana maa yurilim ni bɛ biɛhigu zaŋ ti taba. Di saha ŋɔ zaa pakoli ŋɔ bi diri bindirigu bee n-nyuri kom hali ka bɛ ti sɔɣi kum maa. O lahi wuhi ni bɛ yi sɔɣi kum ŋɔ naai bɛ yɛn tila pakoli maa ‘Lelena’ ka o nyu, (Dagbamba ni booni shɛli daankaliŋ) la. Lala kom ŋɔ nyɛla bɛ ni zaŋ kawaan’ chimda zim n-gabi kom ni n-ti pakoli maa ka o nyu ka tooi niŋ shɛli mi m-bahi kom nti kum maa ni di che ka o ku muɣisi o pakoli mini o bihi maa. O yɛliya ni pakoli ŋɔ mini o pako’ taba kuli yɛn ʒila duu saha shɛli kam ka bɛ yihiri o ninisabiga ni. Pakoli ŋɔ bi niŋdi shɛli bee n-chani shɛli o ko, o mi bi lahi ŋmaligiri lihiri o nyaaŋa n-gahiri o bɔɣiri o yi chana. Ni o yi niŋ di zaa shɛli o ni tooi tuui o yidana, lala mi yi niŋ pakoli maa gba ni kpi.
Bunmi Gabriel Elegbeleye
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Dagbamba Taɣada
E-Class 20px
Dagbamba Taɣada nyɛla niŋsim shɛli bɛ ni niŋda bɛ ʒileya puuni. Taɣada tooi taɣiri doli ʒɛmani.
Kathleen Siminyu
O ni deei shɛhira gbaŋ shɛŋa
edX Honor Code Certificate for introduction to Big Data with Apache Spark
Chigozie Ogbu
Chigozie Ogbu nyɛla karimba so ŋun yina Nigeria ka nyɛ doo.
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Nigeria Karimbanima Pubu:Nigeria nima
Kathleen Siminyu
O ni deei shɛhira gbaŋ shɛŋa
edX Honor Code Certificate for Scalable Machine Learning.
Cuilo
Cuilo nyɛla tiŋ'karili din be Angola tingbanni.
Kundivihira
Pubu:Cities in Angola Pubu:State capitals in Angola
Kathleen Siminyu
O ni deei shɛhira gbaŋ shɛŋa
edX Honor Code Certificate for Introduction to R
Duolingo Spanish Fluency : Intermediate (Estimated)
O ni wumdi bal' shɛŋa
English : Kathleen Siminyu nyɛla ŋun tɔɣisiri silimiinsili amaa pa lala balli maa n-nyɛ bɛ ni dɔɣi o bal' shɛli.
Swahili : Lala balli ŋɔ n-nyɛ o laamba balli din wuhiri ni o dɔɣim balli m-bala.
French : Balli ŋɔ nyɛla Kathleen Siminyu ni bɔhim shɛli zaŋ chaŋ o shikuru baŋsim bɔhimbu ni.
Spanish : Spanishnima balli ŋɔ nyɛla bal' shɛli Kathleen Siminyu ni bɔhim shɛli o shikuru baŋsim bɔbu shee amaa di pa o ya balli.
O bɔnnya shee
LinkedIn
https://www.linkedin.com/in/kathleen-siminyu-7356b810
Kundivihira
Pubu:Kenya niriba
Pakoli Kom Subu
2.1	Kundivihira
Tengan (2005:1) wuhiya, ni Dagara boonila pakoli “Ko-pog”. Di gbunni nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi. O nyɛla paɣ’ so ŋun yaɣi yini kpi. O yɛliya ni Dagara booni pakoli la “Pog kuori.” O wuhiya ni pakoli nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi ka che o. O wuhiya ni pako’ so ŋun yidana kpi kum biɛɣu bi suri pakoli kom.
Tengan lahi wuhi ni Sisala zuliya ban yɛliya ni pakoli nyɛla paɣ’ so ŋun mini o yidana kpuɣi taba bɛ kali soli zuɣu ka doo maa kpi ka che o. Yaha, o wuhiya ni Sisala zuliya ni pakoli kom subu piini o yidana kum dali nti naai kuli maalibu dali Tengan (2005:28).
Tuma ŋɔ kpini n tuma maa dama n nyɛ pakolim yɛltɔɣa dini, amaa o leei sabi li buku ka m mi dini nyɛ vihigu.
Angsostinge (2002:1) wuhiya ni Dagaaba ban nyɛ pakoli kom subu ka di nyɛla din yihiri pakoli daɣiri ni, din sɔŋdi kpaŋsiri pakoli biɛhigu ʒilɛli ni.
Angsostinge wuhiya ni pakolim piligirila paɣa yidana kum dali n-ti naai kum ŋɔ sɔɣibu chira bihi nyaaŋa.
Tuma ŋɔ mini n tuma ŋɔ kpini taba dama n nyɛ lahibali jɛndi pakoli kom subu amaa o sabi li mi buku ka m mi sabiri n dini vihigu.
Ibrahim (2004:123) wuhiya ni paɣa yi be dooyili ka yiri nti gɔri pagɔrisigu bi doli gambee gooni yiri o yidana kuyili. O wuhiya, ni di tu ni o doli dunoli daa n-yi ka zama nti pahi o paɣa taba zaa nyɛ ka baŋ ni o daa bi za o yidana maa yim.
O lahi yɛli, ni paɣa shɛba ban ʒi bɛ yidaannima yim dooyili ka na ʒi n-go pagɔrisigu n-nyɛ ban yiri gambee bɛ yidaannima kuyiya. O wuhiya ni paɣa kam ŋun mi yɛn yi gambee o yidana kuyili o bihi bee pakoli maa dɔɣiriba yɛn tuɣi o mi yi lala gambee gooni maa. O yɛliya ni lala tuɣibu ŋɔ wuhirila suhupiɛlli mini jiri zaŋ ti pakoli maa mini o daŋ zaa, ka lahi wuhiri zamaatu ban zaa nya bɛ ni tuɣi pakoli ŋɔ yi gambee gooni maa ni paɣa maa daa bi gɔri pagɔrisigu tum dahinshɛli bɛ ni kulisi o doo maa yiŋa hali nti paai doo maa kum dali. O yɛligu ŋɔ kpini n tuma ŋɔ dama n nyɛ pakolim yɛltɔɣa di puuni. Di ni woli shɛm nyɛla o sabi li la buku ka m mi dini nyɛ vihigu.
Helena Znaniecki Lopata (1973:17)O wuhiya, ni paɣiba ni kuni dabba ban gari ba la zuɣu, paɣiba pam nyɛla ban nyɛ pakoya. O wuhiya ni paɣiba ban yuma paai kamani yuun’ pihinu ni ayɔbu n-tooi leeri pakoya. O wuhiya, ni gbampiɛla pakoli nyɛla paɣ’ so ŋun yidana kpi.
Baŋda ŋɔ tuma maa nyɛla din kpini n tuma maa dama di sɔŋ ma ka n nyɛ lahibali jɛndi pakoli kom subu. Amaa di woligimsi yɛla o dini nyɛla buku ka m mi dini nyɛ vihigu.
Martey (2008:2) wuhiya, ni Ghana zuliyanima pam nyɛla ban mali pakoli kom subu bɛ kali soli zuɣu. O wuhiya ni Ga zuliya la ni, bɛ yi ti ku garigi paɣa o yidana kuli ni di tu ni o taɣi situr’ sabila n-ye ka di kpalim o situriyɛra hali ni yuuni. O yɛliya ni situr’ sabila ŋɔ n-yɛn wuhiri niriba ni pakoli maa kumdila o yidana kuli. O lahi wuhi ni di pala pakoli kɔŋko n-yɛri situr’ sabila ŋɔ, amaa ŋun kam nyɛ kum ŋɔ dɔɣiriba tu ni bɛ be situri sabila ni. Amaa pakoli dini ka sokam lihira. O wuhiya ni pakoli ŋun ti zaɣisi situr’ sabila zaŋ niŋ o maŋa ni niriba zurila o nyaaŋa zaŋ kpa o yidana maa kum polo. O lahi yɛli ni bɛ yi ti yihi kum ŋɔ na ashibiti ni, ni bɛ yɛn su o la kom ka mali o shili n-sɔŋ. Martey buku ŋɔ ni pakoli so yɛliya ni pakolim ni daa paagi o ni bɛ daa chɛmi ka o nyu ko’ shɛli bɛ ni daa zaŋ su o yidana maa. Martey wuhiya, ni ko’ biɛɣu ŋɔ nyubu maa wuhirila pakoli maa yurilim zaŋ ti kum maa saha shɛli o ni daa na be o nyɛvuli ni. Ka lahi wuhiri niriba ni pakoli maa nuu ka o yidana maa ʒim ni. Pakoli ŋɔ lahi wuhi Martey buku maa ni ni bin’ shɛŋa daa lahi beni ka pakoli niŋ o yidana maa kum ni, din daa wuhiri ni o shiri bi tim o yidana maa ʒim ni. O yɛliya ni yuŋ daa yi paai bɛ zaŋdila o mini kum maa n-laɣim duu ka bɛ gbe n-neei biɛɣu. Pakoli ŋɔ mini kum ŋɔ gbɛbu maa wuhirila o mini o yidana maa gbɛbu din bahindi nyaaŋa. O yɛliya ni pakoli ŋɔ yi gbe kum maa sani n-neei biɛɣu ka bɛ sɔɣiri kum ŋɔ, ni din dali lurila Asibiri. O yɛliya yaha, ni kum ŋɔ sɔɣibu shee, pakoli maa chanimi nti chɛbisi o.
Martey lahi yɛli, ni bɛ yi sɔɣi kum maa naai, bɛ yɛn barila pakoli maa n-ʒili duu dabaayɔpɔin. Bɛ yi bari pakoli, o dirila yim dabisili puuni ka lahi yirina dundɔŋ ni yim dabisili puuni, kamani daŋ yibu kurigi ata saha. O wuhiya ni di saha ka pakoli maa lahi suri kom. Bɛ yi bari pakoli ni paɣ’ yino m-be o sani n-niŋdi binshɛɣu kam n-tiri o. Dabisili din yɛn bahindi nyaaŋa dabaayɔpɔin maa dali yuŋ, bɛ yɛn zaŋla pakoli maa chaŋ muɣili ni, nimaani ka o suri o pakoli kom. O wuhiya ni mɔɣili ŋɔ ni, bɛ yɛn bola bɔɣati dibaayi ni boduwa gba dibaayi n-ti pahi sɔɣiso mini chibo gba dibaayiyi. N-zaŋ yim zuɣu zali pakoli maa, ka zaŋ dini la n-zali kum maa ka bɛ su kom. O yɛliya ni pakoli ŋɔ mini o yidana shia binyɛra woli su kom ŋɔ din dali maa wuhirimi ni bɛ wolila taba maa. Bɛ yi su kom ŋɔ naai, doo maa shia yɛn chaŋmi nti doni ka bɛ lahi yiri paɣa maa zuɣu. Shia ŋɔ yi chaŋ naai, ka pakoli maa mini ban chaŋ mɔɣili maa ni gba labi yiŋa. Di saha paɣa maa yi o yidana kum daɣili ni ka ni tooi lahi bo doo din deei yi niŋ ka o na bɔri doo kundi.
Tasie (2013:159-160) wuhiya, ni paɣa yidana yi kpi, ni din dali hali ka kuli ti mali ni paɣa maa bi chani puu ni bee n-chani kuliga. Ni dama o yi chaŋ puu ni bee kuliga o ni chirigi o yidana maa soli ni, o mi yi chirigi o, o ni tooi ti o barina. O wuhiya ni kuli maa daa yi ti yiɣisi, bɛ yɛn barila pakoli maa, bɛ yi bari pakoli naai ni doo maa bayili polo paɣiba n-nyɛ ban yɛn be o sani. O lahi yɛli ni bɛ yi bari pakoli maa, o situra yɛn kpalim nyɛla din yɛn wuhiri niriba ni o kumdila o yidana kuli. O wuhiya, ni bɛ yi yɛn bari pakoli bɛ yɛn gani o la taanchili ka che o gbuna. Ka zaŋ yaɣiri m-be o niŋgbuna zaa. O lahi yɛli ni bɛ yi bari pakoli bɛ zaŋdila sutitali n-sɔŋ o sani ka di tuuni nyɛmi ni di kari o yidana maa ka che o. O yɛliya, ni pakoli ni zaŋdi situri shɛŋa niŋdi o maŋmaŋa ŋɔ nyɛla din bi viɛli n-ti biɛhigu bee nini ni. Ni lala zuɣu o yidana maa shia bi miriti o, di yi ti leei ka di nya pakoli maa ni lala situra maa.
O yɛliya ni pakoli maa ni gandi taanchili ŋɔ daliri nyɛmi ni di che ka o yidana maa shia ku laɣim o gom shee. O lahi yɛli, ni sua la mi nyɛla ni di kari kum maa ka che pakoli maa. O wuhiya ni bɛ yi su kum ŋɔ kom ka niŋ o situra sɔŋ bɛ yɛn zaŋla pakoli maa ʒili baɣili kum maa. Di saha ka zaŋ gal’ piɛlli n-lo o nuu din ni che ka dabiɛm ku gbaai paɣa maa. O yɛliya, ni hali ka pakoli ŋɔ ti yi daɣiri ni o yɛn dirila bindirigu o nuzaa kpaakpa waɣu ni, ni di che ka o yidana maa shia mini o ku laɣim di. O lahi yɛli ni bɛ yi bari pakoli din dali maa hali ka dabaanii ti paai, pakoguliba yɛn daŋdila yibu n-neeri pakoli maa ka o kuhiri o yidana kuli. Pakoli ŋɔ yi kumda bɛ yɛn nyɔla furila n-lihiri o nini ni, ni bɛ nya o kuhiri bee o diɛmdi mi. Pakoli ŋɔ baribu dabaata dali yuŋ, bɛ yɛn pinila pakoli maa zaa din wuhiri o jilima zaŋ ti o yidana maa. O wuhiya ni dabaanii maa dali bɛ yɛn chɛmi ka pakoli maa mini o bihi chaŋ puu ni yuŋ nti bo dari kuna. Bɛ yi chani puu ŋɔ ni niriba yɛn bela mɔri ni n-varisiri ba. Bɛ yi varisi ba ka dabiɛm yi gbaai bɛ ni so ni dɔro yɛn gbaagi o mi ka o kɔŋ o nyɛvuli. O lahi yɛli ni din dali maa yaha, pakoli maa mini o bihi lahi chanila mɔɣili ni n-toori kom. Ka lala yuŋ tuma ŋɔ nyɛla din guri bee n-taɣiri ba ka chɛri kum maa barina.