Bayahi
1.5	Vihigu anfaani
SUURI ANAHI KASIƔITALI 4.0	Piligu Daadam bee zuliya kam malila bɛ ni ti yɛda ni binshɛŋa bɛ biɛhigu puuni. Ka lala zuɣu Dagbamba gba nuu bi yihi ka che ni yɛli yɛltɔɣ’ shɛli ŋɔ. Dagbamba ti yɛda ni bɛ yaanima nyɛla ban be alizanda ni ka lala zuɣu nira kam ŋun kani ka bɛ simsi o naai bɛ yɛrimi ni Naawuni tahimi o bɛ yaanima sani. Dimbɔŋɔ zuɣu bɛ ti yɛda ni pɔi ka so naan yi paai bɛ yaanima tooni naɣila bɛ sɔɣila dilana bɛ kali soli ni wuhi ni bɛ simsi kum shɛm pɔi ka o naan yi paai bɛ yaanima maa tooni. Dagbamba mi lahi ti yɛda ni nira ku tooi simsi kum ka o paai bɛ yaanima sani di yi niŋ ka lala nira pala ŋun nyɛ kasiɣira. Dama bɛ ti yɛda ni kasiɣiriba n-ni tooi simsi kum ka o naan yi paai o yaanima sani ka shɛli ka di nyaaŋa. To ti yi bɔhi ti maŋa, ŋun n-lee nyɛ kasiɣira? Ti ni baŋ din che ka Dagbamba ti yɛda ni ka pani bana simsi kum o ku tooi paai bɛ yaanima tooni maa. 4.1	Ŋuni n-lee nyɛ kasiɣira? Vihigu puuni wuhiya ni kasiɣira nyɛla ninvuɣ’ so ŋun mali ashili biɛhigu puuni bee ŋun ni tooi gbibi ashili biɛhigu ni. Lala ashili ŋɔ chaŋ ti gbaala kum ŋɔ polo bee nira ŋun kani maa sani. Dama di yi niŋ ka so kani bee n-kpi ka nyin kasiɣira kpe o sani n-ti nya o di bi tu ni a yina n-ti tɔɣisira ŋun kani maa ni doya shɛm bee n-tɔɣisira alaama shɛŋa ŋun kani maa ni niŋ ka kani maa n-tiri niriba. Dama nira yi kani bee n-kpi yɛla pam tooi niŋdi o biɛhigu puuni ka di bi tu ni nyini kasiɣira ti buɣisi bee n-tɔɣisi li sambani ni din niŋ kum ŋɔ o kalinsi ŋɔ nyaaŋa, di nyɛla zaɣ’ biɛɣu pam ka ni tooi che ka ŋun kani bee kum maa tooi doli a a ni viigi o daashili n-wuhi niriba la zuɣu. Ka di yi pani nimmɔhi ka bɛ niŋ a ni kɔŋ a nyɛvuli gba. Dinzugu ka bɛ yɛli ni kasiɣira nyɛla ŋun mali ashili bee ŋun ni tooi gbibi ashili biɛhigu puuni maa. 4.2	Ŋun n-daa pili kasiɣiritali? N vihigu puuni wuhiya ni ninvuɣ’ so ŋun daa pili kasiɣiritali yuli n-daa booni Kpaligbaŋ. To amaa bɛ bi tooi yɛli ma o ni daa nyɛ zuliya so ni o ni daa be tinshɛli. Amaa ni ti yaba Kpaligbaŋ ŋun daa nyɛ ŋun pili kasiɣiritali ŋɔ daa nyɛla ŋun kuli gɔri ginda Dagbaŋ zaa ka di zuɣu daa che ka niriba daa bi tooi baŋ zuliya shɛli din nyɛ o. Vihigu wuhiya ni ti yaba ŋɔ daa mali yaa pam o niŋgbuna ni. Bɛ lahi yɛli ni ŋun daa chanimi ni o bingbiri nɛma. Bɛ lahi yɛli ni ti yaba ŋɔ ŋun daa yi ti paai tinshɛli ka so kani tiŋa maa ni, o dii yɛn bɔhila kum ŋɔ talahinima ni bɛ wuhi o bɛ ni bɔri ni simsi o luɣ’ shɛli ka o- dii zaŋ o nɛma maa pili gbibu hali n-ti bo dooshee n-ti kum ŋɔ ka o doni pɔi ka o naan yi yi tiŋa maa ni. 4.3	Wula ka bɛ boli bɛ maŋa kasiɣiriba? Dagbankpamba n-nya ka yɛli ni “A yi ti nya nyɔhi ni tuɣira shɛli, to buɣim be ni”. Dinzuɣu din che ka bɛ boli bɛ kasiɣiriba m-bɔŋɔ; N vihigu puuni wuhiya ni piligu ka bɛ yuli n-daa nyɛ kasiɣiriba, amaa bɛ yuli n-daa nyɛ Bayahinima. Dagbamba piligu ni ha bɛ ni daa mi ba ni yu’ shɛli m-bala. Ka hali zaŋ ti kpa ŋmamprigu zaa daa mi ba mi ni lala yuli ŋɔ. Amaa Nanumba ban piligu ni bɛ daa bi mi ba ni Bayahinima ŋɔ, ban daa booni ba la Mbanaanima, ka booni bɛ zaɣ’ yino mi Mbanaa. To di ni niŋ shɛm ka bɛ ti lahi booni bɛ maŋa kasigiriba nyɛla ŋ-ŋɔ; N vihigu puuni wuhiya ni pɔi ka kasiɣira ti naan yi kpe kabiri puuni ni naɣila o kami pɔi ka naan yi kpe di ni, yaha ni bɛ yi gbiri kabiri ka kasiɣira so ti paana bɛ yɛri o mi o kamina n-ti siɣi nya. To “Ka” ka siɣi kabiri ni mini “Kamina” ti siɣi ŋɔ n-ti dii goligi kasiɣiriba maa. Bɛ ni nya bɛ yu’ palli ŋɔ shɛm m-bala, amaa piligu ni ha bɛ yuli n-daa booni Bayahinima ka bɛ zaɣ’ yino mi nyɛ bayaha. 4.4	Ŋuni n-lee tu ni o nyɛ kasiɣira? Kamini ti ni pun wum shɛm zaŋ chaŋ ŋun nyɛ kasiɣira la, ŋun tu ni o nyɛ kasiɣira nyɛla ŋun mali ashili bee ŋun ni tooi gbibi ashili biɛhigu ni. Ka di tu ni lala nira yuma yɛla din gari yuum pishi ayi ka. Lala nira n-tu ni o nyɛ kasiɣira. Di saha ŋɔ lala nira ŋɔ haŋkali ziligiya ka o ni tooi be biɛhigu ni m-mali bukaata. 4.5	Din che ka paɣiba ka kasiɣiritali ni Dagbamba nyɛla ban ti yɛda ni paɣiba nyɛla ban ka ashili bee ban ku tooi gbibi ashili bɛ biɛhigu puuni. Kasiɣiritali tuma mi puuni di tumi ni nira ŋun ni tooi gbibi ashili n-tu ni o be tuma ŋɔ ni ka di yi niŋ ka Dagbamba ti yɛda ni paɣiba nyɛla ban ka ashili bee ban ku tooi gbibi ashili bɛ biɛhigu ni dini n-che ka paɣiba ka kasiɣiritali puuni maa, ashili maa gbibibu zuɣu. Hali n vihigu puuni wuhiya ni doo ŋun gba ku tooi gbibi ashili gba, bɛ ku saɣi ka o pahi bɛ zuɣu bɛ tuma shee. 4.6	Kasiɣiritali nyɛla daankali? Dagbamba kali soli zuɣu kasiɣiritali pala ti Dagbamba daankaya la ni shɛli. Dinzuɣu kasiɣiritali pala daankali tuma. Di nyɛla tuun’ shɛli din nyɛ wuntii tuma n-ti Dagbamba ka lala zuɣu di nyɛla din yooi soli ti nira kam ŋun suhu ye wuntii tuma tumbu zuɣu. Lala zuɣu kasiɣiritali bi zaɣisi nira kam kamani, Nabia, Luŋa, Sapashinnima, n-ti pahi ti daankayanima la yini kam nira ŋun bɔri ni o kpe di ni gbaayihila niriba ŋɔ ni ŋun ku tooi gbibi ashili o biɛhigu ko n-ku tooi kpe kasiɣiritali tuma tumbu ni. 4.7	Wula ka kasiɣiriba niŋdi wumsiri kasiɣiribila? Dagbamba kali soli zuɣu, kasiɣiritali pala shikuru bɔhimbu shee ka di ʒimi ni a yi gbibi shɛhira gbaŋ ŋ-ŋɔ a ku tooi kpe di ni amaa di zaa yoli kasiɣiriba gba malila bɛ ni doli so’ shɛli n wumsiri kasiɣiribihi. Kasiɣiriba bi chani ginda m-booni niriba ni bɛ kpe kasiɣiritali tuma tumbu ni, amaa di nyɛla lala nira ŋɔ n-yɛn chani bɛ sani saha shɛli so yi ti kani ka bɛ yɛn bo yili n-ti dilana ka o doni o yaanima tooni. Lala nira ŋɔ kuli yɛn chanimi ka di ti niŋ saha gbaliŋ ka bɛ ti naan yi bɔhi o ni o bɔri ni o kpe bɛ tuma ŋɔ bee o bi bɔra. Lala nira ŋɔ labisibu yi nyɛ iin di saha ka bɛ yɛn pili o wumsibu. Wumsibu ŋɔ mi pula buta zuɣu. Tuuli dini maa ni, bɛ na chɛmi ka kasiɣiribila ŋɔ tuma kuli nyɛmi ni o gbi kabiri bee ka za kabiri noli n-deeri tam bahira hali ni saha shɛli. Ŋɔ din nyaaŋa, din pahiri ayi zaŋ chaŋ kasiɣiribila wumsibu polo n-nyɛ bɛ che ka di lana ni tooi kpe kum ni do luɣ’ shɛli ka bɛ ti suugi o kom bee n-niŋ kum sutura. Lala saha ŋɔ di ko ka bɛ na yɛn che ka kasiɣiribila ŋɔ kuli yɛn tumda ka pani o baa yaɣi n-ti tum shɛli yaha zaŋ chaŋ kum simsibu polo. Dimbɔŋɔ nyaaŋa, lala kasiɣiribila ŋɔ yi pa miri siɣisibu. Dama kasiɣiriba yi wumsi kasiɣisiribila naagi bɛ yɛrimi ni bɔmi saha n-siɣisi o, lala siɣisibu ŋɔ mi yɛn nyɛ kasiɣiribila ŋɔ kpalinkpaa wumsibu. Dimbɔŋɔ niŋbu shee to pam dama dabisi shɛli bɛ ni yɛn siɣisi o maa o yɛn simsi la kum dindali. Pa nira kam mi ka lala kasiɣiribila ŋɔ ni tooi simsi bee n-sɔɣi amaa di nyɛla paɣa yi kani bee bilɛɣu bee zaŋbahi. ka di daliri nyɛmi, ni lala niriba ŋɔ ni simsibu shee n-to pam zaŋ ti kasiɣiriba banlee bilɛɣu bee zaŋbahi. N Vihigu puuni wuhiya ni lala niriba ŋɔ simsibu yi paa kasiɣira naɣila o bala nyirizana pɔi ka naan yi bo dooshee n-ti dilana ka o doni o yaanima tooni. Ni dimbɔŋɔ zuɣu bɛ yi wumsi kasiɣiribila ka yɛn siɣisi o bɛ chɛrimi ka o simsi lala niriba ŋɔ ni so yi ti kani, ka di nyaaŋa lala kasiɣiribila ŋɔ yi tooi nya gɔm gbihi ka pani o nyarila o ni simsi so ŋɔ o gɔm shee, dindina bɛ shɛri siɣisi o mi gbaai maa. Dimbɔŋɔ nyaaŋa, lala nira yi pa leela kasiɣira maa ka gba pa mali soli ni o simsi kum di yi niŋ ka so kani. Di yi mi niŋ ka lala kasiɣiribila simsi niriba maa ni so ka kuli ti kɔŋ gɔm, dindina bɛ ni labi tiɣisi o yaha. 4.8	Wula ka kasiɣiriba niŋdi bandi ni nira kani bee n-kpi? Ti Dagbamba kali soli wuhiya ni nira yi bera ka ti bahi bee ka o dɔro maa ti nyaŋ o, bɛ bi yɛri ni o kani naɣila kasiɣiriba ka bɛ boli ka bi kana ti nya. N vihigu puuni wuhiya ni bɛ yi yɛn timmi ti yɛli kasiɣira kpɛma ŋɔ ni o ti nya zaɣila ni doya shɛm. Ka di daliri nyɛla piligu maa ha, bɛ daa na min tim ti boli kasiɣisirikpeen’ so ka o kana n-ti kpe kum sani n-ti niŋ o dabara hali ka kum ŋɔ ti lahi neei yaha, bee ka o yihi zoli na n-fɛbi kum ŋɔ buta o nyɛla doo bee bunahi o nyɛla paɣa ka kum nɔ lahi naai yaha. Amaa di yi niŋ ka bɛ pun yɛli kasiɣirikpɛma ŋɔ ni zaɣila kpiya dindina ka o kana o ku tooi lahi niŋ shɛli yaha naɣila simsibu ka o yɛn bo ti dilana maa. Hali lala kasiɣira ŋɔ dabara yi bɔra din moomi buɣum ka chɛmi nyɔhi. Di ni kuli niŋ ka bɛ pun garigi dilana kuli ŋɔ zuɣu o ku lahi tooi niŋ shɛli yaha. To kasiɣiriba ni niŋdi shɛm bandi so shiri kani nyɛla, tuuli bɛ yɛn kpɛla kum ŋɔ sani n-ti zaŋ bɛ nuhi m-bɔbi kum ŋɔ sapira ni n-gbubi li saha biɛla di yi niŋ ka vuhim bɛ lahi chana bɛ ni baŋ.Dimbɔŋɔ zaa yi naagi ka bɛ bi wum damli dindina bɛ bi ni yi n-ti che ka bɛ yihi kuli polo. Kasiɣiriba lahi tooi zandi kum nina polo baŋdi ni o shiri bahimi maa. Dama nira yi kani o nina yɛn panimi ka nira ku lahi tooi nya o nimbili sabila la yaha naɣila zaɣ’ piɛlli ŋɔ n-kuli yɛn nyɛ li. Lala saha ŋɔ kum niŋgbuna zaa yɛn kpaŋmi diŋ naɣila kum nɔ talahinima n-ŋmiriti o ka di che ka kum ŋɔ niŋgbuna ni tooi lɛbigibu. Dimbɔŋɔ nima zaa ka kasiɣiriba mali baŋdi ni nira kani o biɛhigu ni. Lala zuɣu kasiɣiriba n-tu ni bɛ yihi kuli polo na. 4.9	Kasiɣiriba tuma ni nyɛ shɛli so yi kani Di yi niŋ ka so yi kani ka bɛ boli kasiɣisiriba ka bɛ kana n-ti nya ka shiri dihitabili ni lala nira ŋɔ dɔro maa nyaŋ o mi maa, tuuli, kasiɣiriba ŋɔ tuma n-nyɛ ni bɛ suugi kum ŋɔ kom. Dimbɔŋɔ nyaaŋa ka bɛ yina ti yɛli kpamba ni bɛ che ka bɛ bo yili n-ti dilana. Lala saha ŋɔ ka bɛ yɛn pili kabiri gbibu. Pa kasiɣiriba n-wuhiri kum ŋɔ ni yɛn doni shɛli yili maa ni amaa kum ŋɔ talahinima n-yɛn wuhi kasiɣiriba ŋɔ bɛ ni bɔri ni bɛ sɔŋ o luɣ’ shɛli dundɔŋ maa ni bee saambani yaɣ’ shɛli polo. 4.10	Kasiɣiriba ni suri kum kom shɛm Kum kom subu nyɛla balibu shɛm ka kasiɣiriba doli sura, dama kum kom subu dolila ŋun kani maa ni nyɛ so dini n-yɛn wuhi bɛ ni yɛn su o kom maa shɛm. Di yi niŋ ka ŋun kani ŋɔ nyɛla doo, o kom subu bela di ko ka o mi yi lahi nyɛla paɣa ka o subu be di ko. To di yi niŋ ka o nyɛla doo, bɛ yɛn toola kom ŋɔ niŋ ŋmani ni n-kpe kum ŋɔ sani, tuuli bɛ yɛn zaŋla kum ŋɔ ʒili Dagbaŋ kuɣubila zuɣu ka zaŋ kum maa nuu n-tim kom ŋɔ ni n-zaŋ wabisi o nini ni buta o yi nyɛla doo, o mi yi nyɛla paɣa bunahi. Di nyaaŋa bɛ ni lahi booi kom ŋɔ bahi kum ŋɔ zuɣu ni buta o yi nyɛla doo, o mi yi nyɛ paɣa bunahi ka dii pili dilana subu. Di yi niŋ ka dilana maa daa nyɛla ŋun diri nam, kasiɣiriba yɛn tamla kom maa pɔi ka bɛ naan yi zaŋ li su kum ŋɔ. ka bɛ ni niŋdi shɛm nyɛla, kasiɣiriba ŋɔ yɛn bola Dagban duɣu n-tooi kom niŋ ni na n-ti pali li zaa. Di nyaaŋa ka bɛ sa daaŋa ka zaŋ duɣu ŋɔ tam di zuɣu. Dimbɔŋɔ nyaaŋa, kasiɣiriba ŋɔ yɛn bola yaaŋa ŋun nyɛ paɣa ka o kana nti pahi kasiɣiriba ayi zuɣu ka bɛ niŋ niriba ata ka bɛ bo mo’ kuma na nti niŋ buɣim dabi li ka bɛ zaŋ niŋ duɣu maa gbinni m-mali galisiri tiri taba hali ka di ti naai. Di nyaaŋa ka bo dovihi ka paɣa maa zaŋ li fɛbi kom maa buta o yi nyɛla doo, bunahi o yi nyɛla paɣa ka kpalim kpaliŋga, ka yɛli ni zaɣila kom biiya. Di yi nyɛla dilana maa daa dirila nam, paɣa ŋɔ bi yɛn boli o ni daa diri nam shɛli maa yuli, amaa bɛ ni daa kuli dɔɣi o ka zaŋ yu’ shɛli ti o la ka o yɛn boli ka yɛli ni o kom biiya. Kum kom subu ni chibo subu beni amaa pa kum zaa ka bɛ suri ni chibo. Ninkura ka kasiɣiriba mali chibo sura, ni naɣila kum so ŋun ti mali dansi bee yuma ni be so nii ka kasiɣiriba tooi zaŋdi chibo sura. Kulikula mi ka kasiɣiriba mali suri kum kom ka pa ni chib’ shɛli yaha. Ka di daliri nyɛla Dagbaŋ kurili saha maa chib’ shɛli daa kani pahila kulikula ŋɔ ko. Amaa kom ŋɔ subu shee pa niriba zaa ban kani ka kasiɣiriba yɛn su ba kom ka mali ba ʒiini Dagbaŋ kuɣibila ŋɔ zuɣu naɣila dilana nyɛla naa bee ninkurugu. Kasiɣisiriba ni suri kum kom shɛm m-bala. 4.11	Wɔliginsim din be kum ŋun nyɛ ninkurugu bee bia kom subu ni. Kasiɣiriba yi yɛn su kum kom wɔliginsim din be dini nyɛla ŋun kani maa ni nyɛ so. Dama di yi niŋ ka ŋun kani ŋɔ yi nyɛ ninkurugu, kasiɣiriba yi yɛn su o kom, bɛ yɛn ʒila o la kuɣubila zuɣu n-su o kom maa ka yɛrigi Dagban sɔŋ n-naan yi zaŋ o na ti sɔŋ di zuɣu. Ka di yi niŋ ka lala ninkurugu ŋɔ daa nyɛla ŋun di nam ka ti kani ŋɔ kasiɣiriba yɛn tamla ko’ shɛli bɛ ni yɛn zaŋ su o maa. Ka di ni tamdi shɛm m-bɔŋɔ. Bɛ yɛn zaŋla kuɣu tam ka ŋɔn kom niŋ dini n-zaŋ dovihi pa di noli ka bo yaaŋa ŋun nyɛ paɣa na ka o ti pahi kasiɣiriba ayi zuɣu ka bɛ niŋ niriba ata. Ka dari ka bɛ mali tamdi kom ŋɔ, amaa mo’ kuma ka bɛ yɛn bo m-pii tari bɛ niriba ata ŋɔ. Di nyaaŋa ka bɛ niŋ buɣum dabi mɔri ŋɔ m-mali galisira tiri taba ginda buta zuɣu. Dimbɔŋɔ yi naagi ka yaaŋa ŋɔ zaŋ dovihi ŋɔ fɛbi kom maa ka boli lala nira maa yu’ maŋli ka pani nam shɛli o ni daa diri maa yuli ka kpalim kpaliŋa buta ka yɛli ni o kom biiya. Din che ka kasiɣiriba zaŋdi dovihi ka pa ni tia kam. Dovihi zaŋ pa koduɣu ŋɔ zuɣu ka kom maa tam maa nyɛla din wuhiri nam yaɣili. Di daliri nyɛmi ti Dagbaŋ nira yi di nam o bi su tia kam pahila dovihi din be o tiŋgbani ni. Dina n che ka kasiɣiriba zaŋdi dovihi ka pa ni vari kam maa. Tɔ, di yi niŋ ka ŋun kani ŋɔ mi nyɛla bia, kasiɣiriba yi yɛn su o kom bɛ bi zaŋdi o ʒiini kuɣubila zuɣu, bɛ mi bi tamdi kom ŋɔ. Ka bɛ yi ti su o kom ŋɔ naai bɛ yɛn zaŋ o mi sɔŋ duu maa ni tiŋa ka pa ni sɔŋ zuɣu. Dinzuɣu wɔliginsim shɛli din be kum ŋun nyɛ ninkurugu bee bia kom subu m-bala. 4.12	Kasiɣiriba ni niŋdi kum sutura shɛm. Kasiɣiriba bi shɛri kum sutura bee nɛma sɔŋda n-guhiri so ti kani. Bɛ ni niŋdi shɛm nyɛla dahinshɛli lala nira ŋɔ ni kani maa ka bɛ yɛn she dilana maa nɛma. Kum mi nɛma shɛbu dolila ŋun kani maa ni nye so, dama di yi nyɛla ninkurigu ŋun nye doo n-kani maa be shɛrila daliya mini jinjɛm n-soli o ka yɛli o. Di yi mi niŋ ka dilana maa nyɛla paɣa bɛ shɛrila daliya mini mukuru n-soli o ka yɛli o. Dinzuɣu kum sutura niŋbu dolila ŋun kani maa ni nye so din yɛn wuhi bɛ ni yɛn niŋ o sutura shɛŋa. Lala zuɣu sutura ŋɔ yi she naai bɛ yɛn zaŋ li mi niŋ kpanjɔɣu liŋa ni di yi nyɛla ninkurigu bee naa n-nye o. Di daliri nyɛla saha shɛli maa bɛ daa ka adaka bee binshɛli bɛ ni yɛn zaŋ lala bini niŋ naɣila kpanjɔɣu maa liŋa ka daa tooi zaŋdi niŋdi ka hali ni zuŋɔ ka di na kuli beni maa. Kanjɔɣu liŋa ŋɔ din nyaaŋa pɔŋ gba nyɛla kasiɣiriba ni zaŋdi kum sutura niŋda n-kpɛri kum ŋɔ ni be du’ shɛli ni maa n-ti niŋ o nɛma. Kum sutura ni niŋdi shɛm m-bala. 4.13	Kabiri bee gballi gbibu. Kabiri bee gballi gbibu nyɛla kasiɣiriba tuma, amaa doo kam ŋun kam kana kabiri gbibu shee ka bɔra o ni tooi sɔŋ kasiɣiriba ŋɔ ka bɛ gbi. Dama kabiri bee gballi gbibu din nyɛla yaa mini milinsi tuma. Kasiɣiriba yi yɛn pili kabiri bee gballi gbibu bɛ malila bɛ ni niŋdi shɛm pɔi ka naayi pili kabiri bee gballi ŋɔ gbibu. Kasiɣiriba yi yɛn pili kabiri bee gballi gbibu bɛ yɛn zaŋla ŋmani pili luɣ’ shɛli bɛ ni yɛn chibi kabiri ŋɔ ka bɛ ni yino zaŋ lehu bee gaa n-che gili ŋmani maa. Di nyaaŋa ka bɛ piligi ŋmani maa ka bɔ niriba ata di yi nyɛla ŋun kani maa nyɛla doo di mi yi nyɛla paɣa niriba anahi ka bɛ niriba ata maa zaŋ be nuzahi n-gbaai ŋmani maa ka zaŋ ka zaŋ bɛ nudiriti mi tooi tam shɛli bɛ ni di kurigi la niŋ bɛ nuhi ni ka niriba ata maa gbaai ŋmani ŋɔ n-gahi gili tuuna ka bɛ pii tam din be bɛ nuhi ni la n-che ŋmani maa ka niŋ bahi bɛ nyaaŋa. Bɛ yɛn niŋla lala buta di yi nyɛla doo di mi yi nyɛla paɣa bunahi. Ka di daliri nyɛla bɛ karitila kum ŋɔ yɛlibiɛri bahira ka di che ka bɛ tooi bo dooshee ti o ka o doni o yaanima tooni. Kasiɣiriba booni lala niŋsim ŋɔ karigu. Ka di nyɛla ni kari yɛlibiɛri bahi. Tɔ, dimbɔŋɔ nyaaŋa ka bɛ pili gballi bee kabiri ŋɔ gbibu. Kabiri bee gballi gbibu malila yaɣayaɣa. Tuuli, kasiɣisiriba yi gbi biɛla kamani bɛhi limbu tariga bɛ ŋmaarila bɛla bahi bɛ nudirigu polo. Lala bɛl’ shɛli bɛ ni ŋmaai bahi maa kasiɣiriba booni li mi Beebu. Ka di daliri nyɛla bɛ yi ti zaŋ kum ŋɔ na ti niŋ kabiri bee gballi ŋɔ, ni bɛ ni di ŋmaai shɛli bahi maa ka bɛ yɛn yihi bɛ gbaya na n-ti tam ka mali kum ŋɔ sɔŋ viɛnyɛla. Kasiɣiriba tiri kum jilima pam dinzuɣu ka bɛ bi bɔri ni ti tam kum ŋɔ zuɣu bee ni bɛ ti no o ka daŋ yihi bɛ naba na ti tam lala beebu ŋɔ shee maa. Dimbɔŋɔ nyaaŋa bɛ ni lahi gbaai gbibu yaha, lala saha ŋɔ kasiɣiriba ni lahi mɔri ni bɛ bɔ kum ŋɔ zuɣu ni yɛn kpe shɛli n-ti doni baalim ka muɣisigu shɛli kani. Zuɣu nɔ mi yɛn doni shɛli polo maa kasiɣiriba booni li la Tɔbu. Kasiɣiriba yi ti baŋ ni Tɔbu ŋɔ tuya saɣi ka naan yi pili kabiri ni yaɣ’ shɛli bɛ ni booni Zimsim bee tabilibu mi maalibu. Lala zimsim bee Tabilibu shee ka bɛ yi ti zaŋ kum ŋɔ na niŋgbuna zaa yɛn kpe gbaa yihi la kum ŋɔ zuɣu kɔŋko n-yɛn kpe luɣ’ shɛli bɛ ni booni Tɔbu la ni. Dimbɔŋɔ yi naai kasiɣiriba ni lahi yuli sampana mi dooshee. Sampana ŋɔ mi dooshee n-nyɛ kum ŋɔ naba polo, dama nira yi kani bɛ bi lahi booni o yaɣ’ shɛli polo din chanila naba naɣila sampana. Ka di daliri nyɛla ni sampani yi doya di ku tooi ku bukaata di zuɣu naɣila so n-zaŋ li tum tuma. Ka saha shɛli lala nira ŋɔ ni kani maa o naba maa leela sampana maa, di ku tooi lahi lɛbigi di toli naɣila so n-lɛbigi li. Napɔna mi di pun ŋmanila sampana. Di ni che ka kasiɣiriba booni lala yaɣili kabiri ni sampani donibu shee maa. Kasiɣiriba yi gbiri kabiri bɛ niŋdi siɣa pam, bɛ ti zaŋ kum na ka o ti muɣi bee waɣi gari kabiri bee gballi zuɣu. Bɛ yi kuli gbiri bɛ ti chɛrimi ka luhi mua. Mua ŋɔ nyɛla gbiŋgbaŋ ka bi yɛn zaŋ n-kpe kum nɔ sani n-ti buɣisi o.Ka pɔi ka ŋun yɛn buɣisi o maa naan yi kpe kum ŋɔ sani bɛ yɛri o mi o yi kpe ni zumi pahi. Zubu kpe maa mi nyɛla ni di yi niŋ ka o zaŋ gbiŋgbaŋ maa buɣisi kum ŋɔ naai, ka o pahi shɛli o ni buɣisi zani shɛli maa zuɣu.Dini ka kasiɣiriba boli zubu maa ka pani zubu shɛli ti zaa ni mi la. Ka di daliri kuli nyɛla ni di che ka kum ŋɔ ku ti waɣi nyaŋ kabiri bee gballi maa. Kasiɣiriba mi ni tooi luhiri kum so mua nyɛla nira ŋun saɣi nira bee ninkurugu ka bɛ luhiri Mua. Amaa pumpɔŋɔ kasiɣiriba shɛba bi lahi luhiri mua ŋɔ. Kasiɣiriba shɛba ni niŋdi shɛm nyɛla bɛ yɛn piila bɛ ni yino ŋun waɣilim saɣi kum ŋɔ ka o kpe ti doni baɣili o ka yina n-ti kpe kabiri bee gballi ŋɔ ni ti doni ka baŋ di saɣiya bee di na bɔri malibu. 4.14	Kumbiɛɣu Ti yi yuli kabiri bee gballi ŋɔ gbibu ni di tu ni ti bɔhi ti maŋa kum shɛli kasigiriba ni booni kumbiɛɣu la. Nira yi kani Dagbaŋ kasiɣiriba bee Dagbamba yɛn yulila dilana kulinsi maa ka ni tooi yɛli ni kumbiɛɣu ka dilana kpi maa bee pa kumbiɛɣu. Lala ŋɔ zuɣu, kasiɣiriba ni booni kum shɛli kumbiɛɣu nyɛla di yi niŋ ka dilana kpi doli yaɣ’ shɛŋa ŋan do gbunni ŋɔ ni shɛli. Dilana yi yili o maŋa mia kpi, kom yi di dilana, buɣum yi di dilana, nira yi luna tia zuɣu kpi, dihili, paɣa yi kpi ni puli, n ti pahi nira yi kuhi o maŋa sua. Nira yi kani ka di nyɛla so’ shɛŋa n ni kali zuɣusaa ŋɔ shɛli ni ka dilana lu, dindina lala kum ŋɔ ka kasiɣiriba tooi booni kumbiɛri Dagbaŋ. Din che ka kasiɣisiba booni kum ŋɔ kumbiɛɣu maa nyɛla so’ shɛli lala nira maa ni doli kani maa zuɣu. Dama nira kam ŋun kani ni lala soya ŋɔ zaa o yiŋnima bi diri o fali naɣila kasiɣiriba ko, ka di daliri nyɛla, ni o yiŋnima bi lahi bɔri bee lala daŋ maa bi lahi bɔri ni lala bini niŋ yaha dinzuɣu bɛ je lala nira binshɛɣu bee bɛ ku di lala nira binshɛɣu ka di ŋmanila bɛ suhu yula so’ shɛli lala nira ŋɔ ni doli ka kani maa. Tɔ, kasiɣisiriba ŋɔ ban yi di lala nira fali di ka shɛli doli ba. Amaa di zaa yoli, kasiɣiriba ŋɔ gba yi kpuɣi lala nira nɛma kuli, naɣila bɛ niŋla mɔɣu mihi li pɔi ka gba naan yi zaŋ piri ti taba. Dinzuɣu lala yɛla ŋɔ zaa zuɣu ka kumbiɛɣu niriba bi diri o fali maa. 4.15	Kum simsibu Kum simsibu nyɛla bin’ kpeeni zaŋ ti kasiɣiriba, dama kum simsibu gba dolila dilana ni doli so’ shɛli kani maa. Di yi niŋ ka dilana maa nyɛla ŋun kpi bee n-kani ka di pala kumbiɛɣu kalinsi ka o kani kasiɣiriba ni simsiri o shɛm m-bɔŋɔ. Tuuli bɛ yi niŋ o sutura naai kasiɣiriba ŋɔ yɛn kpuɣila kum maa yina o ni do du’ shɛli ni maa. Kasiɣiriba mi yɛn zaŋ kum yina bɛ tiligiri o mi yina dama kum sampana polo n-nyɛ daŋ yibu na ka zuɣu polo doli ka di daliri nyɛla dilana maa lahi pala ninsala ka yirina duu ka o zuɣu polo dandi yibu na, kamani ti ni yiri ka kpɛri duu shɛm. Kasiɣiriba ŋɔ yi kpuɣi kum yi bɛ bi lahi zani yaha naɣila kabiri ni. Pɔi ka ban kpuɣi kum ti yina duu, niriba ayi ban yɛn simsi o maa ban pun yɛn bela kabiri ŋɔ ka taɣi deei kum ŋɔ sɔŋ. Bɛ yi deegi o sɔŋ naai ka bɛ larigi bantabiga din vuli o la ka che o. Di saha ka mali o sɔŋ viɛnyɛla. Di yi nyɛla dilana maa nyɛla ninkurugu ka kani maa, o bihi ban nyɛ dabba ni pili siɣirina kabiri maa ni ka tiri taba. Bɛ yɛn siɣirimi na nti chɛbiri bɛ lana ŋun kani maa. Bɛ niŋdi shɛm nyɛla, bɛ zandila nuhi ayi n-che ka o damdi tiŋa m-bɔbili kum nɔ zuɣu polo n-ti siɣi o sampana ni buta ka yi na. Kum ŋɔ bihi maa ni siɣirina saha shɛli ŋɔ, kum ŋɔ zuu nti yɛn bahindi nyaaŋa siɣi nti chɛbisi o ba. Lala zuu ŋɔ yi siɣi na kasiɣiriba ban be kabiri maa ni maa ni gbaai zuu ŋɔ nuu ni m-bɔbili kum zuɣu polo hali ti siɣi o naba polo. Buta zuɣu. Ka din ti pahiri buta maa ni ka bɛ yɛn pirigi baŋ bee nintua din be kum ŋɔ nuu ni maa piri o ka o zan li yina kabiri maa ni. Di mi daliri kuli nyɛla ni o zaŋdila yili maa fukumsi n-niŋdi o zuu maa ni. Dimbɔŋɔ nyaaŋa kasiɣiriba ni lahi mali kum ŋɔ sɔŋ. Kasiɣiriba yi yɛn sɔŋ kum kabiri ni, bɛ zandi kum ŋɔ ninni kpa wulimpuhili polo. Dimbɔŋɔ nyaana ka bɛ pili buloku sɔŋbu, bɛ yɛn zaŋla buloku bee kuɣa m-me hali ti limsi kum ŋɔ niŋ kabiri ŋɔ puuni kasiɣiriba ni booni Tobu bee Tabili la shee. Lala ŋɔ wuhimi ni kum ni do lu’ shɛli maa yɛn bela vuum ka tam ku paagi o di ni dama goon’ shɛli bɛ ni me la zuɣu. Dimbɔŋɔ wuhimi ni tankpaɣu bi shihiri kum ŋɔ hali biɛla gba. Lala gooni ŋɔ yi me n-naai bɛ pili daari tam n-niŋdi kabiri bee gballi ŋɔ ni. Tam ŋɔ yi daai niŋ ka di ti paai gballi ŋɔ pirigili, ka bɛ na che ka zaŋ bɛ naba n-no dihi li viɛnyɛla di saha ka zaŋ sɔŋ shɛli zuɣu kum ŋɔ ni doya maa na n-ti zabi li ka zaŋ li pɔbi gooni maa pahi ka bahi daai tam pa di zuɣu hali ka gballi maa ti pali. Di yi ti pali zaa ka bɛ na che tam din kpalim la ka zaŋ kuli n-zabi gballi noya maa. Di yi nyɛla doo buta di mi yi nyɛla paɣa bunahi. Di nyaaŋa ka bɛ bahi daai tam maa zaa na n-ti pa ka paɣi bɛ nuhi ka sɔɣibu naai. N ni yɛli shɛm ŋɔ zaa nyɛla nira ŋun kani ŋɔ yi pala kumbiɛɣu kalinsi soli zuɣu, kasiɣiriba ni simsira dilana shɛm m-bala amaa di yi nyɛla kumbiɛɣu n-nyɛ li lala nira simsibu bela di ko. 4.16	Kumbiɛɣu simsibu. Kumbiɛɣu nyɛla nira ŋun kpi bee n-kani ka o niriba ku tooi di dilana fali. Dagbamba booni kum lala kumbiɛɣu. Kumbiɛɣu shɛhira shɛŋa n-nyɛ; -	Nira yi yili o maŋa mia -	Kom yi di so -	Buɣim yi di so -	Dihili, ni paɣa ŋun kani ni puli. Dimbɔŋɔ nima puuni yini kam ka nira yi doli di soli kpi, Dagbamba booni lala kum maa kumbiɛɣu, dinzuɣu bɛ ku di lala nira fali. Saha shɛli maa kamani n vihigu ni wuhi shɛm, nira daa yi kpi kumbiɛɣu kasiɣiriba diri wahala pam lala nira ŋɔ simsibu polo ka di daliri daa nyɛla kumbiɛɣu ni daa niŋ shɛli polo maa ka bɛ yɛn chaŋ n-ti simsi o ka pani bɛ ʒi o kana yiŋa ti sɔɣi. Dinzuɣu bɛ bi niŋdi kumbiɛɣu sutura kamani bɛ ni niŋdi kum kam shɛm ti Dagbaŋ kali soli zaŋ chaŋ ti kum simsibu polo maa. Kamani shɛhira, nira yi yili o maŋa mia bee kum n-di o, lala nira ŋɔ kasiɣiriba bi yɛn niŋ o sutura bɛ mi bi yɛn zaŋ o kuli yiŋa, amaa luɣ’ shɛli di ni kuli niŋ maa ka bɛ yɛn sɔɣi o ka kuna yiŋa. Hali n vihigu puuni wuhiya ni nira ŋun daa yili o maŋa mia ŋuna kasiɣiriba bɛ yɛn zaŋ bɛ nuhi shihi o gba, ni bɛ kuli yɛn kamina nti lihi o ni yili o maŋa ti’ so gbunni maa ka chibi kabiri maa o dede hali n-ti naai ka bɛ ni so du ti’ shɛli zuɣu o ni yili o maŋa maa nti ŋma n-chihi o luhi na kabiri maa ni ka o ni kuli doni shɛm lala ka bɛ yɛn daai tam m-pa o zuɣu ka pa ni mali sɔŋ m-mbeni yaha. Amaa saha ŋɔ kasiɣiriba shɛba bi lahi sɔɣiri kumbiɛɣu ka bi niŋdi o sutura. Bɛ kuli yɛn simsi o la dilana di ni tu ni bɛ simsi o shɛm amaa di zaa yoli bɛ na kuli yɛn booni la kum ŋɔ kumbiɛɣu. Di mi zaa bi yi la shɛli polo pahila adiini n-taɣi ŋa lala maa. 4.17	Kasiɣiriba kari. Kasiɣiriba tuma ŋɔ nyɛla din to pam ka saha saha bɛ nyɛri muɣisigu pam. Lala zuɣu kasiɣiriba malila kari ka bɛ kara di yi ti niŋ ka bɛ simsi so ka kum ŋɔ yiɣisi doli ba. Dimbɔŋɔ zuɣu kasiɣiriba ni mali kari shɛli ka di nyɛ bɛ kari kpaŋ nyɛla, “taali bɔ m-be m mini a”. Lala kari ŋɔ nyɛla kasiɣiriba ni mali bɔhiri kum di yi ti niŋ ka bɛ simsi dilana ka o yiɣisi doli ba. Di nyɛla ŋ-ŋɔ, di yi niŋ ka bɛ ni simsi so maa, ka nyin kasiɣira ŋɔ ka o taali shɛli, ka di kuli nyɛla yi ni bo dooshee ti o la zuɣu, di tu ni nyini kasiɣira ŋɔ ‘’ka’’ kum ŋɔ ka bɔhi “taali bo m-be m mini a sunsuuni, m bola dooshee ti a ka a ti doli ma? Tɔ di yi nyɛla n daa tum a la taali shɛli nyin niŋmi a ni kana shɛli zuɣu ka di yi pala taali shɛli ka n tum a nyin chami ti doni ka che ka n nya gɔm gbihi “Dimbɔŋɔ nyaana nyin kasiɣira ŋɔ yi daa yi shiri bi tum ŋun kum ŋɔ taali shɛli o ni kuli ŋmanigi maa di naami maa o ku lahi yi a zugu na. Amaa di yi niŋ ka nyin kasiɣisira ŋɔ daa tum o la taali shɛli ka bi yɛli, kum ŋɔ ti nyɛla ŋun yɛn ku a naɣila nyin ŋun tum o taali maa yɛlila niriba a ni daa tum ŋun kum ŋɔ taali shɛli maa ka o naan yi che a. Ka bɛ ni tumdi kum taali shɛŋa n-nyɛ; Nira nuu yi be o kum kalinsi ni, di niŋ ka a ŋmaagi kum ŋɔ sutura yina kabiri ni, a yi viigi kum ŋɔ ni daa kani ka niŋ alaama shɛli wuhi zama, nira yi ŋmaai kum zabiri ni kum ŋɔ ni bi niŋ yɛda ni binshɛli kam ka a niŋ li dindina di ni lee taali a mini o sunsuuni ka dimbɔŋɔ zuɣu ni tooi che ka nira ŋun niŋ lala maa tooi kɔŋ o nyɛvuli di zuɣu. 4.18	Kasiɣiriba tima Kasiɣiriba tuma ŋɔ nyɛla nyɛvuli zaŋ pa talima tuma ka bɛ tumda. Lala zuɣu bɛ diri tima ka di sɔŋdi ba ka bɛ tumdi bɛ tuma viɛnyɛla. Ka n vihigu puuni n ni tooi vihi nya bɛ tima ŋɔ shɛŋa n-nyɛ: Puhi yi. Di nyɛla ti’ shɛli kasiɣiriba ni dira ka di sɔŋdi ba pam bɛ tuma ŋɔ polo. Puhi yi ŋɔ nyɛla, saha shɛli kasiɣiriba min zaŋ kum sɔŋ kabiri ni ka kum ŋɔ bi doona ka yiɣisi ʒiina. Lala ŋɔ mi nyɛla ŋun kani maa tima gba n-na tumdi tuma maa. Di yi ti niŋ lala kasiɣiri kpɛma bee kasiɣiri’ so ŋun nini tiɣi o maŋa shee ka bi yɛn bo ka o kana n-ti kpe kabiri ŋɔ ni n-ti doni kum ŋɔ zuɣu ka che ka bɛ simsi o mini o. Ka ban simsi o maa ti yɛn paana kasiɣiri kpɛma ŋɔ yiŋa ka o ʒila yiŋa. Pɔi ka kasiɣira kpɛma maa ti che ka bɛ simsi o mini kum so lala, o nyɛmi ka ŋun kasiɣira kpɛma gari lala kum ŋɔ tim, din che ka bɛ simsi o mini o maa. Di yi pala lala kum yi mali tim gari lala kasiɣira ŋɔ o ku saɣi siɣi kabiri maa ni gba bi ti yɛri bɛ sɔɣi o mini lala kum ŋɔ. Ka lala kasiɣiri’ so bɛ ni yɛn sɔɣi o mini kum ŋɔ mi ni tooi puhi yina shɛli polo nyɛla o duumbiligu ni bee shinshɛɣu ni. Puhi yi ŋɔ tuma ni nyɛ shɛli ti kasiɣiriba m-bala. N ni daa lahi vihi yi kasiɣiriba ti’ shɛli zuɣu daa nyɛla Karigu. N vihigu puuni wuhiya ni karigu ŋɔ nyɛla kasiɣiriba ti kpɛŋ. Di mi tuma nyɛla bɛ yi ti bo dooshee ti so ka o zaɣisi donibu ka yina ti doli ba, karigu ŋɔ ka bɛ yɛn niŋ n-kari kum ŋɔ bahi ka o ku lahi yina yaha abada. Dinzuɣu karigu ŋɔ pala kasiɣiriba ni diɛmdi shɛli dama di tooi niŋdi ka kum tooi muɣisiri ba saha shɛli bɛ yi ti bo yili bee dooshee ti dilana. Ka lala n ni di pun yɛli taali tumbu zaŋ chaŋ kum polo la, di yi niŋ ka lala nira ŋɔ chaŋ ti yɛli kasiɣiri kpɛma ŋɔ, o ni zaŋ karigu ŋɔ kari o ka ku lahi yina yaha. Karigu ŋɔ mi ni sɔŋdi kasiɣiriba shɛm m-bala ka di zuɣu che ka bɛ diri lala tim ŋɔ. N vihigu puuni n ni daa nya ti’ shɛŋa kasiɣiriba ni tooi diri shɛŋa m-bala.