cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
Vihigu wuhiya ni Dagban’ tinsi salima ni yɛn pili, di pilila Naa shitobu bia Naa Nyaɣisi zaamani. N yɛba Dakpɛma Zobɔɣunaa mini Duko Lunnaa nti pahi Dohini Lunnaa wuhiya ni di ni daa niŋ shɛm nyɛla, tuuli, Dagbaŋ zaa daa nyɛla din be tindaamba nuu ni. Dagbaŋ ni yɛn yi tindaamba nuu ni Naa Shitobu bia Naa Nyaɣisi n-daa tuhi fa li tindaamba maa sani din yɛn niŋ ka Dagbaŋ yɛligi. O mi ni daa yiɣisi ni o fa li maa o daa zaŋla o bihi ni o mabihi pa o maŋa zuɣu n-gindi ŋmɛri tindaamba maa tɔbu, n-kuri ba ka fari tingbana maa bɛ sani. Kpamba maa wuhiya ni di daa yi ti niŋ ka o tuhi nyaŋ tindaan’ so n-nya o nasara, o piirila o bia bee o mabia shɛba o ni zaŋ pa o maŋa zuɣu ka bɛ ŋmɛri tɔbu maa ni yino n-ʒili ka o lɛbi lala tiŋa maa naa. Dimbɔŋɔ maa zuɣu n-che ka Yaan nabihi ni diri tin’ shɛŋa galisi Dagbaŋ. Kpamba maa zaa yɛliya ni di mi yi daa niŋ ka o ku tindaan’ so ka zaŋ o bia bee o mabia leei lala tiŋa maa, o bi’ so bee o mabi’ so o ni zaŋ leei lala tiŋa maa yuli n-leeri tinshɛli o ni di maa salima. Di zuɣu, di yi niŋ ka naa kam ti di lala tiŋa maa, lala tiŋa maa salima maa ka bɛ mali salindi o din yɛn wuhi ni ŋuna n-su lala tiŋa maa. Tɔ amaa, Kpamba maa daa lahi wuhi ni di daa tooi niŋda ka Naa Nyaɣisi ni daa zaŋ o bi’ shɛba liɛhi tinsi ka bɛ yuya leei tinsi maa salima maa nyaaŋa, na’ shɛba gba daa di lala tinsi maa shɛŋa, ka gba daa niŋ niŋsim shɛŋa bee m-bo yu’ shɛŋa pahi salin’ shɛŋa Naa Nyaɣisi bihi maa yuya maa ni daa zani ti tin’ shɛŋa maa zuɣu.
SUURI YINI
1.0. LAHIBALI PILIGU
N tuma ŋɔ jandila Dagbaŋ tinsi salima ni nyɛ shɛm. Tuma maa nyɛla din wuhiri tinsi salima ni pili sham, salima maa ni nyɛ shɛm, daliri din tahi tinsi maa salima na, saha shɛŋa mini sheli salima maa ni tooi salinda n-ti pahi tinsi salima anfaani ni nyɛ shɛm. Salima nyɛla taada yel'shɛli bi ni salindi ka di be Dagbamba kaya ni taada yɛla puuni. Ka lahi nyɛ bin’shɛli din mali anfaani pam n-ti Dagbamba bi biɛhigu ni. Tinsi salima nyɛla salima yu’ shɛŋa bi ni mali salindi ti nanima mini tinsi n-ti pahi ti bihi. Ka di zooi pam ka lala yu’ shɛŋa beni mali salindi maa tooi nyɛ yu’ timsa, yu’ niɛma bee ŋaha yuya din gbunni zilimma ka nyɛ din duhiri bee n-tibigiri be ni zaŋ li salin ninvuŋ’ so bee tiŋ’ shɛli maa. Salima nyâla Gbansabila nyâvuli. Di nyâla din be bâ øilâli mini bâ øia tuma kam puuni. Gbansabila sani, salima nyâla tâha mini bâbu ni yâltôêa zaå ti taba. Di lahi nyâla bin’shâli din be daadam kam biâhigu piligu hali ni o bahigu. Gbansabila salindi taba bâ yi nya sana (biliâêu), bâ bia yuli bolibu saha, bâ churi puhibu ni nti pahi paêakpuêibo ni, ni bâ jâma shee. Hali din dii yo gamli zaa nyâla ti nam dibu bee kparigu yâbu ni, bâ salindi nanima mini asanzanima. Dagbaå tinsi pam nyâla din mali di salima, ka bâ mali lala salima maa salindi åa. Bâ mi ni mali salima maa salindi tiåa maa sham nyâla, Naa kam åun ti diri tinshâli lala tiåa maa salima ka bâ mali salindi o ka di wuhi ni åuna n-nyâ lala tiåa maa. Salinli kam mi bâ ni zaå salim daadam bee tiåa malila salima maa ni nyâ shâm ni daliri shâli din tahi lala salima maa na. Lala åô zuêu, n tuma åô puuni n nyâla åun lihi tinsi salima ni pili shâm, salima maa ni nyâ shâåa, daliri shâåa din tahi tinsi maa shâåa salima na, saha shâåa bee luê’ shâåa bâ ni tooi salindi salima maa nti pahi salima anfaani ni nyâ shâåa.
Pukparilim, daabiligu n-ti pahi binkobigulibo n-nyɛ Dagbamba tuun’ zuɣiri. Bi kɔri bindira kamani ; kariwana, shinkaafa, tuya, sima, chi, za n-ti pahi nyuya ni salintuya. Zaŋ kpa binkɔbigulibo la mi polo ka bi tooi wumsiri binkɔbiri kamani ; niɣi, piɛri, buhi nti tabili nohi ni kpini. Bi lahi nyɛla ban tooi tumdi nuuni tuun’ baŋsim tuma kamani machɛligu, wanzamtali n-ti pahi kpalutali ni nakɔhigu. Lala bindir’ shâåa bâ ni kɔra ni binkôb’ shâåa bâ ni wumsira maa zaa nyâla bâ ni tumdi shâåa dira ka lahi tooi mali åa niådi daabiligu. Ti yi labi ti jâma la mi polo, musulinsi, dolodolo nti pahi buê’ jâmbo n-nyâ adiini shâåa din be Dagbaå. Tô amaa ka musulinsi n-lee nyâ din yâligi gari dolodolo mini buê’ jâmbo maa.
Dagbaå tinsi nyâla din galisi pam ka di galisim maa ka zaå buêisi. Di galisim maa zuêu di nyâla din pu buyi zuêu, dinnima n-nyâ wulinpuhili polo mini wulinluhili polo. Wulinpuhili polo maa n-nyâ Naya yaêili ka bâ booni bâ yâltôêa ‘Nayahali’, ka wulinluhili polo mi nyâ Tamale bee Tomo yaêili ka bâ booni bâ yâltôêa ‘Tomosili’. Ka di yaê’ yinga kam tinsi kalinli nyâ din galisi pam. Tô amaa, Dagbankpamba ni yâli ni “Jaangbee yi kuli waêa ka bô, di malila di gbaabu shee” la zuêu, n tuma maa malila di ni vihi Dagbaå tin’ shâåa zuêu tariga. Lala n-nyâ li ka di ni niå ka Dagbankpamba yâri ni “Binshâêu yi do wuntaåa, shâli n-do mahim guli li” la zuêu che ka Dagbaå gba mali åôn do mahim guli li. Dagbaå mini di galisim maa zaa, di malila åun su di mini di mulchi zaa fukumsi. Åuna n-nyâ N dana Yaan Naa. O mi gba su li maa ka malila ninvuê’ shâba ban tabiri sôådi o ka tingbani maa gbubbu chani viânyâla. Lala niriba maa n-nyâ tiå’ na’ shâba ban gba be tingbani maa bôba ni yaêa n-lihiri tingbani maa sôådi o ka lâbiginsim ni suhudoo bâni maa. Lala tiå’ nanima maa mi pula buta zuêu, bannima n-nyâ: Yaan nabihi, Wôrizôhinima nti pahi Tindaannima. Tô amaa, di mini lala nanima maa pu buta zuêu maa zaa yoli, n vihigu maa nyâla din go n-gili tingbani maa bôba bee yaêa anahi maa zaa, n-gahim pubu buyi niå vihigu maa jândi ba. Dina n-nyâ kadama, tuuli pubu maa ni, n gahimla tinsi din nyâ Yaan nabihi ni diri tin’ shâåa maa ni shâåa n-niå vihigu maa jândi åa, Pubu din pahi ayi la mi, ka n naan yi labina n-ti lihi gahim tinsi din nyâ Wôrizôhinima ni diri tin’ shâåa la mi n-niå vihigu maa jândi lala tinsi maa gba.
Tinsi salima åô nyâla din mali anfaani pam Dagbaå kaya ni taada ni dama di sôådi ka nira tooi baådi yâla pam zaå kpa lala tin’ shâli bâ ni zaå li boli bee n-salim maa ni nyâ shâli. Ka di tu ni Dagbaå bilichini kam, n yârila paêisara mini nachimba, dokura mini paê’ kpamba, toonnima, tarimba, nti tabili lahibali sabiriba mini lahibali tiriba zaa baå tinsi maa salima ni pili shâm, di ni nyâ shâåa nti pahi daliri shâåa din tahi lala salima maa shâåa na. Di zuêu, n tuma åô puuni, n lihila tinsi salima ni pili shâm, tiåa kam n ni piigi salima ni nyâ shâli nti pahi daliri shâli din tahi lala tinsi maa shâåa salima na.
2.1 YÂLIMUÊISIRA DIN NAM VIHIGU ÅÔ
Yili yiini so n-daa yili o yilli, nti yâli ni yâlli øin niå ka ka bin’ shâêu din che ka di niå. Dimbôåô wuhirimi ni bin’ shâêu bi niådi yoli m-pahila di niådimi ni daliri.
Daliri shâli din che ka n yina ti niå vihigu åô nyâmi kadama, Dagbaå kaya ni taada puuni, yâla pam beni ka ti Dagbaå paêisara mini nachimba, dokura mini paêakpamba, toonnima (nanima mini karachi kpamba) nti tabili lahibali sabiriba mini lahibali tiriba pam nyâ ban ka milinsi zaå kpa di polo. Di mi ni niå ka di pam nyâ nolini baåsim la zuêu chemi ka ti bi’ pola åô pam bi tooi bôhindi åa, hali ti yi bôhim åa gba ti kpalindila kpâriti ni ka bi lahi teeri åa ka åa zo m-bôrigi ka che ti. Ka lala zuêu che ka øilinsi mini nangbanikpeeni be biâhigu puuni sahan shâli kam. Lala kaya ni taada yâla åô mi nyâla din kuli zôri doli ti niåkura la kpâri tingbani ni. Ka ti yi bi bo soya sabiri åa sôåda, saha bâla puuni di nyâla din yân kpi n-naai zaa kahikahi, ka biâêuni, ti sa ku mi ti nyaaåa balante ti tooni. Lala åô puuni, nira yi kpahim, o ni nya kadama Dagbaå tinsi salima milinsi nyâla din labi nyaaåa pam, ka dimbôåô bi yi shâli m-pahila m-baêa ka mini øilinsi ka ti zaå be di ni ka di zuêu che ka tinsi salima maa milinsi ni dariza booi ka labi nyaaåa pam maa. Yâl’ shâåa n ni kali åô zaa n-nyâ muêusigu ti ma, ka di zuêu n-che ka n tâhi ka yina niå n vihigu åô ka sabi li maa. Dimbôåô ni sôå ka niriba pam baå Dagbaå tinsi salima ni pili shâm, salima maa ni nyâ shâli nti pahi daliri din tahi tinsi maa shâåa salima na. Ka lahi kpaåsi niriba ka bâ yina niå vihisi pam zaå kpa ti kaya ni taada yâlayâla polo, ka tooi sabi åa sôå, dina n-yân sôå ka lala ti kaya ni taada yâlayâla åô maa bi zo m-bôrigi ka che ti mini ti nyaaåa saha wôêila din be nyaaåa kanna.
2.2	VIHIGU MAA NI NYÂ SHÂLI. N tuma åô jândila Dagbôå tinsi Salima ni nyâ shâli Dagbôå puli ni. Di mi pula yaêa bee suuri anu. Suuri yini bôbi gbaala lahibali maa piligu, yâlimuêisira din nam vihigu maa, vihigu maa ni nyâ shâli, vihigu nia, vihigu bohisi, vihigu åô ni zani shâli nti pahi vihigu daanfaani. Suuri ayi mi nyâla kundivihira shâåa n ni vihi ka di tooi sôå ma ka n tum tuma åô. Suuri din pahi ata wuhila vihigu sodoligu. Dina n-nyâ; vihigu daadam biâligu, vihigu daadam biâligu piibu soya, vihigu nema nti pahi so’ shâåa n ni doli deei lahibali maa. Suuri anahi mi wuhila salima ni nyâ shâli, Dagbôå tinsi salima ni pili shâm, tinsi maa salima ni nyâ shâåa, daliri shâåa din tahi tinsi maa shâåa salima na, saha shâåa bee luêu shâåa salima maa ni salinda nti pahi salima anfaani ni nyâ shâli. Suuri anu la mi wuhila tuma åô kolivaai, n tâha ni nyâ shâli vihigu åô polo, vihigu maa ni zani shâli, vihigu yâlmuêisira ni naai shâm (naabu) nti pahi kundivihira zuêu.
1.3 VIHIGU NIA Tuuni kam chanimi ni daliri ni nia shâli di ni øira. Ka nira kam yi kpuêi tuma chana ka di pala o malila nia, tuma maa ku tum viânyâla. Lala åô zuêu, n tuma åô gba bi kôå di nia. Di nia nyâmi ni di bo kahigibu ni neesim n-ti Dagbaå paêisara ni nachimba ni nira kam åun mali zaêa zaå chaå Dagbamba kaya ni taada polo ni bâ baå Dagbôå tinsi salima ni pili shâm, Dagbôå tinsi salima ni nyâ shâåa, daliri din tahi tinsi maa shâåa salima na, saha shâåa bee luêu shâåa salima maa ni salinda nti pahi tinsi salima maa anfaani ni nyâ shâli.
N tuma maa nia lahi nyâla di kpaåsi, n-gu ka taêi Dagbaå kaya ni taada ka di kuli tuêi chani ka ku kpi, ka lahi nyâ din yân sôå n-neeri Dagbambihi ni ban mali Dagbaå kaya ni taada bukaata nini zaå kpa Dagbaå kaya ni taada maa polo.
1.4 VIHIGU BÔHISI Pôi ka nira ti yân niå vihigu ni yâlmaåli, di tuya ni o mali bôhi’ shâåa zuêu o ni yân du n-tam ka niå vihigu maa viânyâla. Dimbôåô zuêu n daa malila bôhi’ shâåa n ni daa zaå bahi tooni ka di vo ma ka n niå vihigu maa. Lala bôhisi maa n-daa nyâ ; i.	Bô saha ka tinsi salima pili Dagbaå? ii. Wula ka tinsi salima pili Dagbaå? iii. Tiåa dini ka tinsi salima pili Dagbaå? iv. Wula n-nyâ tinsi maa salima maa? v.	Daliri dini n-tahi tinsi maa salima na? vi. Bô zuêu ka di nyâla baansi ko n-salindi niriba? vii. Bô saha bee luê’ dini ka bâ salindi niriba mini tinsi? viii. Bô zuêu ka bâ salindi niriba mini tinsi? ix. Banima n-lee mali salima salindi daadama mini tinsi maa? x.	Anfaani dini n-be tinsi salima vihigu åô ni? xi. Salima gbunni lee nyâla wula?
1.5 VIHIGU MAA NI ZANI SHÂLI / VIHIGU TARISI Di ni niå ka vihigu åô niå jândi tinsi salima la zuêu che ka vihigu åô nyâ din gahim tinsi pam Dagbôå pulini n-niå vihigu maa jândi åa. Lala tiåa shâåa di mi ni niå maa nyâla din yârigi gili Dagbôå bôba ni yaêa. Yâla pam mi be tinsi salima ni ka nira ni tooi niå vihigu jândi åa. Tô amaa, di ni niå ka Dagbankpamba yâli ni jaangbee yi kuli waêa, di malila gbaabu shee la zuêu che ka n tuma åô nyâ din mali tarisi,ka di tarisi maa zuêu lahi che ka n kabi bôh’ shâåa n ni sôå 1.4 ni la kpâhi taba ni. Di zuêu, vihigu maa vihila tinsi salima ni nyâ shâm zuêu. Dina n-nyâ kadama, di nyâla din yuli tinsi salima ni pili shâm, tinsi maa salima ni nyâ shâm, daliri din tahi tinsi maa shâåa salima na nti pahi salima maa daanfaani ni nyâ shâli Dagbôå.
1.6 VIHIGU YÂLIMUÊISIRA Daadam ni yân tum tuuni kam ka di mali anfaani bi kôådi yâlimuêisira gba. Lala åô ka doo daa nya ka boli o yuli ni bô n-diri gbum. Dimbôåô wuhiri ti mi ni tuuni kam bi kôå muêisigu hali di yi kuli ni pôrimi ka wula. Dinzuêu n tuma åô gba nyâla din daa bi kôå di muêisigu. Amaa Dagbankpamba n-åahi bâ åahili ni “suêulolana n-duêiri kuêili ka di bira” ka lahi yâli ni “suêulo m-bôri buni”, lala åô zuêu n tuma åô nasara nyabu zaå chaå di daanfaani polo dolila n ni daa zaå suêulo shâli doli li, ka nyeei woligu ka di nyaaåa ka n ti di anfaani shâli di ni mali åô.
Joseph Godson Amamoo
Joseph Godson Amamoo (bini dɔɣa so 29 August 1933) nyɛla Ghana lahabali sabiri kuru, karimba, tiŋ duya tum tumda, ni siyaasa nira. O nyɛla ŋun na min nyɛ lahabali maliniŋ lana n-ti Ghanaian Times, karimba, Ghana zuɣulana n-ti Hungary ni minisita paa n-ti alaafeei yaɣali, nyaanga ka lahi leei minisita paa n-ti tiŋgbani mini di nam tɛri yaɣali, Second Republic.
Yirigintoli
Yirigintoli nyɛla bin niɛŋ ka o taɣ'malisi chaŋ ti ŋmani baŋli. Amaa yirigintoli pori gari baŋli.
Mishawaka
Mishawaka nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili (city) be United States,di nyɛla Indiana tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Joseph Godson Amamoo
O pili ni o shikuru baŋsim
Joseph nyɛla bini daa dɔɣa so silimin goli August bɛiɣu pihita yini ka dali yuuni 1931 Swedru. O nyɛla ŋun chɛŋ o bilim shikuru Bekwai ni Agona Swedru Methodist Schools ka naai yuuni 1944.
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
2.1 YÂLIMUÊISIRA DIN NAM VIHIGU ÅÔ
Tuuli muêisigu shâli n ni daa kuli yuuni turi daa nyâla lahibali tiriba yâl’ muêisira. Dama n vihigu maa lahibali deebu zaê’ kpeeni zaa daa bela baansi mini kaya ni taadanima nuuni. Baansi mi yâla tomi. Dama bâ dihimi tabili ni yâltôê’shâåa beni ka bâ yi yâli li faashee ka bâ yihila chiha. Lala åô zuêu châmi ka nira yi paai ba ni a dee lahibali, bâ bi yâri a li naara. Åô nyâla din daa niå muêisigu titali zaå chaå tuma åô polo. Tô amaa di mini li zaa yoli, di ni kuli niå ka jaangbee yi kuli waêa ka bo di mali gbaabu shee la zuêu daa che ka m baå gbaabu ka daa tooi nya lahibali shâåa n ni bôri zaå chaå n tuma maa polo maa shâåa.
Makayili
Makayili nyɛla tiŋa din be Ghana Tudo polo, Bimbilla bɔbili. Di bela Bimbilla mini Naya pal' daa zuɣu. Di mini Bimbilla nyɛla maali pinaayi. Tinsi anu n-be di mini Bimbilla sunsuuni. Bɔɣu Naa n-su Makayili.
Pubu:Bimbila
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
2.1 YÂLIMUÊISIRA DIN NAM VIHIGU ÅÔ
Muêisigu din pahiri n-nyâ kadama, tuuni åô tatabo ku tooi tum ka laêidibo ka di ni. Dina n-nyâ Dagbankpamba ni åahi bâ åahili ni “nuzaåalana bi bôhiri tôha yâla”. Di zuêu, n tuma åô zo n-zo n-gili puuni, n daa nyâla åun dari kpam niådi chechebuêim ni n-che ka bia mali ma zôri gindi kpamba maa yinsi ka n deeri lahibali åô. Lahibali åô deebu shee, n daa lahi parila guli kpamba maa gbana zuêu pôi ka naan yi tooi kariti ba saliya zaå chaå lahibali shâåa n ni daa bôri maa polo.
Muêisigu shâli din daa lahi pahi nyâ zaå’ kpeeni n-nyâ kundivihira. Dagbaå kaya ni taada nti tabili di yâlikura taarihinima nyâla din mali anfaani pam n-ti Dagbaå shikuru karimbihi, amaa Dagbaå sasabiriba nyâla ban bi tooi sabi kundinima pam zaå kpa kaya ni taada maa polo. Dinzuêu, kundivihira bôbu gba daa nyâla muêisigu zaå chaå n tuma åô polo dama kundivihira shâåa din sabi jândi n tuma åô maa daa bi yaêi lala ka di nyabu gba daa lahi niå tôm pam.
Joseph Godson Amamoo
O pili ni o shikuru baŋsim
O nyɛla ŋun daa niŋ katari n-nyɛ scholarship n tuɣi o bohimbu Achimota School bin din gbaai yuuni 1945 hali ni 1950. O lahi daa niŋ katari n nyɛ scholarship  n-daa tuɣi o bohimbu karim zɔŋ titali din nyɛ University of Ghana yuuni 1952 ka daa deei o bohimbu shɛhirili gbaŋ din nyɛ degree yuuni 1956.
Mishawaka
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:America tinsi
Jinjima baani
Jinjima Baani nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba North District, tudu yaɣili, Ghana. Di nyɛla pukpari tiŋa.
Kundivihira
Pubu:E-Class Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Dagbaŋ
Joseph Godson Amamoo
O pili ni o shikuru baŋsim
O daa bohim alikaale tali Middle Temple, London ka be daa boli o kpɛhi alikaale tuma ni yuuni 1965.
Siyaasa
Joseph daa kpɛla Progress Party silimin goli June dahin yini dali yuuni 1969 dini daa ka o pun leei sabu maliniŋ lana n-ti Ghanaian Times yuma ayi. Dini daa niŋ ka republic din pahiri ayi pili, be daa piigi o ni o zani Swedru-Nyakrom-Nkum piibu piibu yaɣali n-ti Progress Party ka be piigi o ka o kpɛ jintɔriba duu. O mini William Yaw Eduful ŋun daa zani n-ti National Alliance of Liberals, Alhaji Seidu Ben Alhassan ŋun mi daa zani n-ti People's Action Party, John Alex-Hamah ŋun daa zani n-ti United Nationalist Party ni Edward Kobina Ferguson ŋun mi gba daa zani All People's Republican Party n daa kpaɣari bo lala yaɣali ŋɔ kuɣu maa. Lala yuuni maa be daa piigi o lee minisita paa n-ti alaafeei yaɣali. O mini Adam Amandi n daa be lala yaɣali ŋɔ hali ni yuuni 1971. Yuuni 1971 be daa piigi o lee minisita paa n-ti tiŋgbani mini di nam tɛri yaɣali. O daa nyɛla ŋun be lala zaasheei maa hali ni yuuni 1972 dini daa niŋ ka Supreme Military Council (be ni daa nyɛ National Redemption Council) ŋmɛn paai Busia gɔmanati. Lala soja gɔmnanti ŋɔ daa gbaai o mini kpamba shɛba ka kpariba. Be daa yoogi o yuuni 1973.
O bahigu
Poi ka o chɛ tuma, Joseph daa nyɛla ŋun tum ti borough of Hackney yuun pini yini ka nyɛ Race Equality Officer. O daa lahi wuhi Kennedy-King College, Chicago yuma anu. O tuma tum n-ti gɔmnanti daa nyɛla din naai yuuni 2009 dini daa niŋ ka o leei chaamani n-ti Ghana salima gbibu yaɣali tum yuuni 2001. O nyɛla ŋun pahi Royal Society of Arts, London tum yuuni 1964. O lahi nyɛla kpɛm kuru n-ti Royal African Society, London. O nyɛla karim zɔŋ kara din be United Kingdom ni kuli booni so ka o ti leri karimbihi baŋsim zaŋ jendi Africa.
O ni yihi buku shɛŋa na
Joseph zaɣasim nyɛla din be yala din jɛndi Africa. O nyɛla ŋun niŋ tɔɣanimo nim pam zaŋ yi Africa mini British sabunima ni, ka lahi sabi bukunima din zaɣasim jɛndi Ghana mini Africa yala. O sabunima shɛŋa n-nyɛ;
O daŋ bee o zuliya
O daa nyɛla ŋun niŋ Irish paɣa amiliya; ŋuni n-nyɛ Breid Mary Amamoo (née McArdle) o lahi ka o nyɛvuli ka be daa leeigi o naa Joseph ya Swedru. Be ban dɔɣi bipuɣinsi ayi ban tuma nyɛ alikaale tali ka mali yaansi anu. O zaɣasim nyɛla din be karimbu ni, chɛndi, yili suma, mɛhi, taarihi sheei, dɛima din nyɛ tabi ŋmɛbu, amiliya ni suhudoo.
Kundivihira
Pubu: Lahabaya zaa Pubu: Ghana alikaalenima
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
2.1 YÂLIMUÊISIRA DIN NAM VIHIGU ÅÔ
N ni kali yâlimuêisir’ shâåa åô nyaaåa, yâlimuêisir’ kpâma din daa kuli lahi muêusi ma n-daa nyâ wumsim, gogaliga nti pahi saha pooli. Dina n-nyâ kadama, n lahibaya deebu puuni n daa nyâla åun zo n-gili pam, ka zo n-gili maa daa nyâ din mali wumsim pam. Gogaliga din mi daa be dini nyâla, di yi daa niå ka n zo n-gili wuntaåni deegi lahibaya maa, yuå ka n daa yi øiina, n-zaå n haåkali sôå tiåa, n-vihi lahibaya maa ka pe li doli di ni tu ni di doni shâm. Din nyaaåa, saha pooli gba daa nyâla yâlmuêisirili n-ti vihigu åô. Dina n-nyâ kadama saha shâli n ni daa niå vihigu åô daa nyâla saha shâli n ni daa be shikuru n-wuhiri karimbihi. Vihigu åô niåbu saha n daa lahi nyâla åun karindi yaha nti pahi shikuru puuni baåsim bôbu yâligola din daa pahi.Di zuêu, di ni daa niå ka shikuru maa yâligola daa kana nti kpaêi vihigu maa, di saha di wuhiya ni lala tuma åô za daa nyâla n ni tumdi shâåa saha yini puuni ka di nyâ din daa diri saha pam ka di ka zaå buêisi. Lala zuêu, saha nyâla din daa dii bi saêi ti ma. Tô amaa, di zaa yoli n daa kpaå m maåa n-daa tooi gbaai Naawuni ni baligi shâm ti ma tariga.
Dimbôåô zaa nyaaåa, di daa lahi niåya ka vihigu åô daa niåmi tu pu’ tuma saha, lala åô zuêu, di daa min ti ni tooi niå ka saha shâli ka n ku saha ni arizichi chaå ka ti bi paai kpamba maa yiåa ka di nyâla bâ chaåla puri ni. Di mi ni daa lahi nyâ shâêini maa, di daa min ti niå ka saa taêi ma sôå luêushâli,saha shâåa mi daa beni ka n-daa yi kuli mali shili yina ni n-chaå ninvuê’ so sani ni yân chaå ti deei lahibali maa,saa n-kana ti parigiri n laasabu.
Tô amaa Dagbankpamba n-nya ka yeli ni “Suêilo yi beni, chinchini ni kpe gaêili ni”. Di mini n ni kali muêisigu shâåa åô zaa yoli, n daa ka niåsim shâli di puuni pahila suêilo ka n daa kuli zaå doli binshâêukam, ka tuma maa daa tum viânyâla ka n ni mali nia shâåa maa daa pali.
2.1 KUNDI VIHIRA Iddrisu (2007:17) wuhiya ni Kumbuå daa plila Gingaani n-nyâ tindaamba nam. O wuhiya ni di daa ti yiêisila Gingaani n-chaå Gupanarigu. O yâliya ni Gupanarigu ka nam nangbankpeeni daa lu nabihi sunsuuni ka bâ zabi n-wôli taba ka Yôêu kpamba daa maali ba ka bâ yino daa øini Kumbuå m-pili Kumbuå nam. Dinzuêu nam zabili zuêu ka Kumbuå daa ti yi polo. Iddrisu tuma åô yârila Kumbuå nam ni pili shâm, ka m mi tuma åô yâri tinsi salima ni pili shâm.
Mahama (2004:21-27) wuhiya ni Dagbaå nam piligu sa ka Naa Yabi Kuêu Naa daa pun nyâ Yôêu kpâma, ni dama o daa nyâla Naa Gbewaa bia, ka daa lahi nyâ Naa Sitôbu tuzobila. Dinzuêu, Naa Nyaêisi ni daa yân yi tôbu, Kuêu Naa Subee n-daa nyâ åun lo tôbu maa ti o ka daa lahi sôå o pam zaå chaå tindaamba maa tuhibu polo. Naa Sitôbu daa yihila Kuêu Naa Subee ni o lihi sôå o Yaaåa Naa Nyaêisi ka o yi tobu n-ti di nasara, ka Kuêu Naa daa shiri zaå Naa Nyaêisi n-yi tobu maa ka bâ ti tuhi nyaå tindaanima ka Dagbaå yâligi. Tô, lala zuêu n-che ka Kuêu Naa ti nyâ Yôêu kpamba zaa kpâma maa.
Mahama tuma maa mini n tuma åô ni kpini taba shâm nyâmi, di zaa yârila Naa nyaêisi ni daa tuhi tindaamba shâm. Di woliginsim ni nyâ shâli mi nyâla, Mahama tuma maa jândila Kuêu Naa piligu ni nyâ shâm Dagbaå, ka m mi tuma åô jândi tinsi salima ni daa pili shâm Dagbaå.
Andani (1968:1) gba wuhiya ni nira taada n-wuhiri o nyamma ni nyâ shâli. O wuhiya ni silimiinsi mali bâ taada mi, n-tiri bâ taada maa jilima, ka laribunima mali bâ taada bâ di ti yâri Dagbamba ni Ghana zuliya kam din pôri ka galisi. O lahi yâliya ni ninsali yi bi tibigi o taada, o niå ninsal’ zôå, n-leei åun kôå zaashee ka zôå ni ka noonbihi ni ka mi lahi ka binkôbiri ni åô. Andani tuma maa mini n tuma åô ni kpini taba shâm nyâmi, åa zaa yârila kaya ni taada yâltôêa. Amaa wôliginsim shâli din be Andani tuma maa mini n tuma åô ni nyâla, Andani tuma maa jândila ninsali taada yâla, ka m mi tuma åô jândi kali din yâri tinsi salima yâla.
Christine (1973) yâliya ni Naa Sitobu åun daa nyâ Naa Gbewaa bia la n-daa pili bee n-zali Dagbaå. Ni o bi’ shâba daa kpalimla Sunsom, karaga ni tiå’shâåa din pahi. Sitobu ni kani, Naa Nyaêisi n-daa dee Yoêu Tolandi ka daa åme tôbu n-yâligi Dagbaå. O daa kurila tindanima ka mali Nabihi øiini bâ tinsi maa ni. Christine tuma maa mini n tuma åô ni kpini taba shâm nyâmi, di zaa yârila Naa Nyaêisi ni daa åme tindaamba tôbu ka dâhi tingbana bâ nuhi ni shâm, ka woliginsim din be di ni nyâ, o tuma jândila Dagbaå ni pili ka yâligi shâm ka m mi Tuma åô jândi TINSI SALIMA ni pili ka yâligi shâm. Abdul-Aziz (2008) yâliya ni Tolon pilila Naa shitobu zaå gbaai Naa Nyaêisi øâmani. Naa Nyaêisi n-daa yân chaå o tôbu, ka zanduu- Naa zaå o bidibiga n-ti o ka bâ yi tôbu maa. O yâliya ni Naa Nyaêisi mini zanduu Naa bia åô daa tuhimi hali nti paai Baêili n-daa kpalim øini ni. Nimaani ka Naa Nyaêisi daa zaå o wulanyili n-ti zanduu-Naa bia maa. Dina n-lee Tolon zuåô åô.
Mohammed (2007) wuhiya ni Savelugu nyâla Yaanabihi nam. Amaa kurimbuni ni ha di daa bela Nanton-Naa sulinsi ni. Ni Nanton-Naa puuni n-daa bala ka o daa kôri Ka zaå o dabili åun daa nyâ Gurindoo ka o guli li. Ni solôêu mi daa garila puu maa ni n-kuni Gurin’tiåa. Gurindoo åô daa yi be puu åô ni ka so ti doli soli åô garita, o yân zaåla yaa fa dilana nâma bee n-gbaagi o dabili. Biâêu daa yi kaai ka o zaå o ni øi shâli tahi Nayili, o yârimi “Naa n sa yaa vuligiya”. Dina n-nyâ Nanton Naa suhu daa ti paligiya dahinshâli ka o yâli ni o ni zaå savelugu ti o. Ni dama biâêu yi kuli kaai, o yârimi ni o sa yaa vuligiya. N sa yaa vuligiya maa ka bâ zaå leei Savelugu.
Kpâma åô tuma maa ni kpini n tuma åô shâm nyâmi, di zaa yârila Dagbaŋ kali yâltôêa. Wôliginsim din mi be di mini n tuma åô sunsuuni nyâmi, o tuma maa jândila Savelugu ni nya di yuli shâm ka m mi tuma åô jândi tinsi ni nyari di salima shâm.
Kpâma åô tuma maa ni kpini n tuma åô shâm nyâmi, di zaa yârila Dagbaå tinsi tarihi yâltôêa. Wôliginsim shâli din be o tuma maa mini n tuma åô ni mi nyâla, o tuma maa jândila Tampion ka n tuma åô mi jândi tinsi salima.
Yakubu (2013) wuhiya ni Naa Nyaêisi n-daa pili Dagbaŋ. O yâliya ni Naa Nyaêisi ni daa pili o tobu, Lingbuå ka o daa tuui tuhi deei. Lala zuêu ka lunsi salindi Lingbuålana Tuu Zabili naa maa. O ni daa yi Lingbuå, Gaa ka o daa yiêi ti lu, n-yi Gaa kuli Dipali n-zaå gari Zoosali ni Siåa. O bi zani ni ka lahi yâli ni zaå kpa Yaan nabihi nama la polo mi, Zuêu n-daa nyâ Naa Nyaêisi ni daa daå tuhi fa tiå’ shâli. Ni di zuêu, Zuêulana n-daa nyâ tomo polo nazuêu. O ni daa yi Zuêu, Zangbaliŋ n-daa paya n-naan yi zaå Vogu pa. Kpâma åô tuma mini n tuma åô ni kpini taba shâm nyâmi, di zaa tôêisirila Naa Nyaêisi ni daa tuhiri fari Dagbaå tinsi shâm. Di mi ni wôligi ka che taba shâm nyâmi, o tuma maa jândila Naa Nyaêisi ka m mi tuma åô mi jândi tinsi salima. Churchill (1997) wuhiya ni o vihigu puuni, bâ yâli o ni Naa Gbewaa pakpaå Fatâêu m-pili Gundôêu. O yâliya ni Naa Gbewaa bikpâma n-daa nyâ Øirili ni amaa ka Kufogu ma daa lee nyâ Naa Gbewaa paêiyura. Ni o ni daa ti saêi kpibu, ka o daa che ka bâ boli Kufogu ma na ka o ti yâli ni o yi kani naai ban che ka Kufogu øini nam gbana maa zuêu. Ni Kufogu ma mi daa malila tâhigu zaå chaå o taba bihi polo. Lala åô zuêu, ka bâ daa boli Øirili ma na ka o ti wum ashili maa ka daa zaå li yâli Øirili. Øirili ni wum lala, ka o daa gbi biliga n-zaå gbana pa di zuêu ka che ka bâ boli Kufogu. O ni daa paai na, ka Øirili yâli o ni o øinimi gbana maa zuêu dama o ba yân dihi o la nam. Ka Kufogu daa øini gbana maa zuêu ka di vurigi o niå biligi maa ni ka o daa kpi. Naa Gbewaa ni wum lala ka o daa leei pôhim n-yiêi ka furi. Dina n-daa nyâ bâ zaå Kufogu tuzopaêa øili Yani gbana zuêu. Øirili ni wum lala ka o daa varisi Fatâêu ka o guui ti ŋuni gunyôêu ni ka che gbana maa ka o daa øini. Øirili ni daa øini Yani gbana zuêu naai, ka o daa zaå Gundôêu ti Fatâêu. Di saha ka Gundôêu daa pili.
Churchill tuma maa mini n tuma åô ni kpini taba shâm nyâmi, o tuma maa mini n tuma åô zaa yârila Dagbaå kali yâltôêa. O tuma maa mi ni wôligi ka che n tuma åô shâm nyâmi, o tuma jândila Gundôêu ka m mi tuma jândi Dagbaå tinsi.
Sulemana (2008:20-22) wuhiya ni Tolon pilila Naa Shitôbu zaå gbaai Naa Nyaêisi zamani. O yâliya ni Naa Shitôbu n-daa tiêisi o bia Nyaêisi ka o nini ti tiêi o tiêisibu maa ni ka dahinshâli ka Shitôbu daa ti sôêi n-yâli o bia Nyaêisi ni o chama nti suhi tôbu kpamba sani. Nyaêisi daa bi niå zinchili dama o daa paai kpamba ka bâ zaå o n-kpe nti puhi Naa Shitôbu ka yâli o ni bâ zaåla o bia Nyaêisi na ni bâ ti suhi tôbu n-ti o. Sulemana yâliya ni Naa Shitôbu daa lahi vaami n-lâbi ni o je, ni o ku saêi ka bâ zaå o bia Nyaêisi m-puhi kubu. O wuhiya ni kpamba naba ayi nayili ka Shitôbu zaêisi. Din daa pahiri ata ni ka o daa ti saêi. Sulemana lahi yâli ni tôbu åô chandi ni, Zanduunaa gba daa maali o bidibiga ka o tiêisi o viânyâla. O yâliya ni saha shâli Nyaêisi shili ni daa bi, Zanduunaa daa zaåla o bidibiga åô n-tolim o. Lala Zanduunaa bia åô daa bi yaêi lala ka o tuma lee zooi. Tobu åô ni, o pahiya ni Nyaêisi mini Zanduunaa bia åô daa tuhimi hali nti paai Baêili n-daa kpalim n-øini. Sulemana wuhiya ni tôbu åô daliri nti zali Tolon zuåô åô dama naa Nyaêisi daa zaå o wulaanyili n-ti Zanduunaa bia Talindigu. Dina n-leei Tolon zuåô åô. Dina n-lahi wuhiri daliri shâli din che ka Tolonnaa ti nyâ Yaannaa wulana.
Abdulai tuma ni kpini n tuma shâm nyâmi, åan zaa yârila kali binyâr’shâåa ni pili shâm Dagbaå. Amaa woliginsim din naêi be Abdulai tuma mini n tuma åô ni nyâla, o tuma jândila luntali piligu nti pahi Dagbaå nam piligu ka m mi tuma mi du n-tamla tinsi salima piligu.
Kaleem (2012:19-20) gba wuhiya ni Tampe- Kukoo daa pun benimi hali ka Anasaaranima ti naan yi kana Dagbaå åô. O wuhiya ni Tampe-Kukoo daa bela Gukpenaa tiågbani ni ka lala saha maa Gukpenaa daa na ȝila Yani. Kaleem lahi wuhi ni Tampe-kukoo ni daa pili shâm m-bôåô; ni dôɣirikpeen’so (bâ so lahi ȝi o yuli) n-daa zaå o niriba na nti ȝini ni maa ni (Tampe-Kukoo) n-gbubi ba (niriba bi lahi tooi baå o ni daa yi luɣ’shâli polo na ni o niriba maa). Kaleem buɣisiya ni tampima n-daa galisi Tampe-Kukoo pam. O wuhiya ni di saha maa niriba ban daa be Yaan Naa sulinsi ni yi daa kpuɣi bâ puu atam, bâ yân piila shâli n-tahi Yaan nayili nti ti farigu (Yaan Na’so åun yuuni ka yâli åô niå maa yuli nyâla niriba ni tam shâli) amaa ni lala dôɣirikpâma åô åun daa bi niådi lala maa. Kaleem lahi wuhiya ni di saha n-nyâ tikub’naa daa chaå nti yâli Yaan Naa ni dôɣirikpeen’so m-be Gukpâɣu n-kpuɣiri o puuni atam ka bi tahiri farigu na n-tiri åun Yaan Naa. Kaleem wuhiya ni yâlli åô ni daa lu Ndan Yaan Naa tibili ni o suhu daa yiɣisiya pam ni di saha ka Yaan Naa che ka bâ chaå ti zaå lala dôɣirikpâma maa na. Lala saha åô Yaan naa daa na øila Yani Dabari din be Gushee mini Tamaligu sunsuuni la. Kaleem bi tam ka lahi yâli ni ‘’Tampima mi ku tooi ko” ni dina n-daa nyâ bâ dii boli tiåa maa yuli Tampe¬-kukoo.
Brandenburg
Brandenburg nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Germany tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
2.1 YÂLIMUÊISIRA DIN NAM VIHIGU ÅÔ
Kaleem tuma maa mini n tuma åô ni kpini taba shâm nyâla, di zaa wuhirila bin’shâåa piligu amaa o tuma ni woligi ka che n tuma shâm nyâla, o tuma wuhila Tampe-Kukoo ni pili shâm ka n mi tuma du n-tam Dagbaå tinsi salima ni pili shâm.
Brandenburg
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Germany tinsi
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
2.1 YÂLIMUÊISIRA DIN NAM VIHIGU ÅÔ
Zakaria (2009:2) gba yâliya ni yuli kam malila din tahi li na. O yâliya ni a yi yân pii yuli, a bôhirila a maåa a ni bôri ni yuli maa ti teegi a shâli bee a ni bôri ni yuli maa lana ti nyâ so bee a ni bôri ni o ti be shâm. O lahi wuhi ni yuya pam beni nyâla åmahima n-wuhiri yuli maa lana niriba tâha ka wuhiri bâ saha maa binshâli din daa niå bee din daa tu ni di niå ka bi niå
N tuma åô mini Zakaria tuma maa ni kpini taba shâm n-nyâ di zaa wuhirila Dagbaå kaya ni taada binyâra. Di zaa lahi wuhirila daliri shâåa din ti che ka ti mali bin yâr‘shâåa Dagbaå åô. Amaa woliginsim din be Zakaria tuma maa mini n tuma åô ni nyâmi, O tuma maa jândila Dagbamba yuya ni pili sham nti pahi daliri shâåa åan tahiri yuya bolibu bee tibu na ka m mi tuma åô tum jândi Dagbaå tinsi ni nya di salima sham ni daliri shâåa din tahi tinsi maa shâåa salima na.
Ngama zuêu tuma dushâli bâ ni booni ‘Litracy and Development Through Partnership (2007:20)’, la wuhiya ni wahi nyâla zuliyanima kaya puuni yâli niåda zaê’ yini. Bâ wuhiya ni Dagbamba mali wahi pam kamani; baamaaya, kambôåwaa, jara, nyindôêu, bila, tôra nti pahi takai. Bâ wuhi wahi åô ni pili shâm ni di binkumda.
Bâ tuma maa ni kpini n tuma åô shâm nyâla, di zaa yârila Dagbaå kaya ni taada binyâra ni pili shâm. Woliginsim din mi be bâ tuma maa mini n tuma åô sunsuuni nyâla, bâ tuma maa sabimi jândi Dagbaå wa’ shâåa ni pili shâm ka m mi tuma åô jândi Dagbaå tinsi salima ni pili shâm.
SUURI ATA
VIHIGU SODOLIGU
3.1 VIHIGU DAADAMBIÂLIGU Vihigu åô tatabo yi yân niå, di tuya ka nira mi ninvuê’ shâba vihigu åô ni yân niå jândi kalinli, ka naan yi baå so’shâåa o ni yân doli n-niå vihigu maa. N vihigu åô mi daa niåla Dagbaå tingbani ni, din daadambiâligu zooi pam. Lala åô zuêu, n daa chaåla tuma du’ zuêu shâli ban kaani tingbani åô daadam biâligu ka maani bâ laasabu la yaêili din be Tamale la, nti vihi Dagbaå daadam biâligu laasabu ni paai shâm di ni daa niå ka bâ niå Ghana mulichi kalinli yuuni 2010 la. Tuma du’ zuêu åô nima maa daa wuhiya ni Dagbaå daadam biâligu laasabu daa yiêisila tuh’ tuhuli ni tuh’ kôbiga ni pihita ni anu ni kôbisita ni pisopôin ni ayôbu (1,135,376, ka di daa yooi soli ti ma ka m baå so’ shâåa n ni daa yân doli kpe vihigu maa ni. 3.2 VIHIGU DAADAMBIÂLIGU PIIBU SOLI Nira yi labisi o haåkali na ti lihi tuma du’ zuêu shâli ban kaani tingbani åô daadam biâligu ka maani bâ laasabu åô nima ni wuhi Dagbaå daadam biâligu kalinli shâm maa, nira ni nya ka dama Dagbaå daadam biâligu maa kalinli nyâla din galisi pam. Yâlimaåli, di mi tuya ka nira yân tum tuuni kam ka maai o maåa n-nya ninvuê’ shâba ban mali lala tuma maa milinsi ka ni tooi lahi sôå o ka o tum tuun’ shâli o ni mali nia ni o tum maa, n-nya nasara ka muêisigu ka di ni. Niriba pam mi be Dagbaå m-mali milinsi pam zaå kpa n tuma åô maa polo. Tô amaa n daa naan ku tooi zaå bâ zaa ni n tum tuma maa. Lala åô zuêu n daa sôåla n hankali tiåa, n-daa tâhi vinyâla, n-gahim niriba ayôbu bâ puuni n zaå ba niå n vihigu åô. Lala niriba ayôbu shâba n ni daa zaå tum maa daa nyâla baansi mini asanza niriba nti pahi Dagbaå tinkpan’ nanima maa ni yino ban mi kaya ni taada yâltôêa. Baansi maa n-daa nyâ Duko lunnaa Adam, Luåa Abdulai Lamasheêu ni Dohini lunnaa Fusheini. Asanza niriba ban daa pahi n-daa nyâ Alhaji Waanwaan mini Alhassan Tiågoli, ka Dagbaå na’ so åun daa pahi maa mi n-nyâ Dakpâma Zobôêunaa Abukari J. S. Kaleem. Tô amaa, n daa na pârila n tuma åô ka Dakpâm Zobôêunaa Abukari J. S. Kaleem åun daa zo ka che nam sama. Naawuni tahimi o o yaannima tooni.
Ka n ni pun yâli maa, pa niriba ayôbu åô maa ko n-nyâ ban be Dagbaå m-mali milinsi zaå kpa n tuma åô polo. Niriba pam daa beni m-mali di baåsim ka daa naan tooi sôå ma ka n tum li viânyâla, amaa n daa kpahimmi ti nya ka niriba ayôbu åô maa yino kam mali baåsim pam zaå kpa n tuma maa polo. , ka daa lahi nyâ ban mali saha, n- ni tooi sôå ma ka n tuma maa viâligi ti ma ni suhudoo ka muêisigu shâli ku beni.
Baden-Württemberg
Baden-Württemberg nyɛla gbaŋpiɛla tiŋgbaŋ karili m-be Germany tiŋgbani yaɣ'shɛli.
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
SUURI ATA
Kpamba åô biâhisi shee nyâla n ni daa lahi lihi shâli ka pii ba ni bâ sôå ma maa. Daliri shâli din mi daa che ka m-pii ba maa nyâla bâ sôå ma ka n niå vihigu maa ka di muêisigu ni laê’ dili bala. Luåa Abdulai Lamashegu, Dohini lunaa Fusheini, Alahaøi Waanwaan nti pahi Dakpâma Zobôêunaa Abukari J. S. Kaleem zaa bela Tamale ka n-daa tooi chani nti paari ba n-deeri lahibali maa, ka di daa lahi sôå ma ka n lahi nya lahibali maåa bâ sani zaå tum tuma maa.
Baden-Württemberg
Kundivihira
Pubu:Lahabaya zaa Pubu:Germany tinsi
Kundivihirili:Dagbaŋ Tinsi Salima
SUURI ATA
3.3 VIHIGU NÂMA Nira yi yân tum tuuni kam ka di nia pali, naêila o lihi bôla neen’shâåa o ni yân zaå tum tuma maa viânyâla ka di nya nasara. Nira mi ni yân tum tuun’shâli n-wuhiri o di neembôra ni nyâ shâåa. Lala zuêu n tuma åô gba daa bi kôå di neembôra ni nyâ shâåa. Neen’shâåa n ni daa zaå tum n tuma maa n-daa nyâ; tipu, kompita, tarifôm nti pahi kundivihira.
3.4 VIHIGU LAHIBALI DEEBU SOYA Lahibali deebu soya nyâla din zooi pam øâmana åô. So’shâli nira mi ni yân doli deei lahibali dolila lala nira maa ni nyâ so, ninvuê’shâba sani o ni yân deei lahibali maa nti pahi luê’shâli o ni yân deei lahibali maa. Dimbôåô nyâla din ni sôå nira ka o baå so’ shâåa o ni yân doli deegi o lahibali ka muêisigu dii ka di puuni. Lala zuêu n daa dolimi gahim so’ shâåa n ni yân doli ka tooi nya soochi zaå chaå n tuma maa polo. So’shâåa m mi ni daa doli niå vihigu maa bee n-deei lahibali maa n-daa nyâ; kundivihira vihibu, tarifôm åmâbu, bôhisi, lahibali yaabu (tipu), alizama dibu nti pahi kpahimbu soya.
3.4.2 BÔHISI Dagbankpamba m-bi tam ka yâli, ni “Bôhira n-nyâ baåda”. Lala zuêu, bôhisi nyâla n ni daa zaå bin’shâli tum tuma pam n vihigu åô shee. Dina n-daa nyâ din daa sôå n-yihi lahibali shâåa åan daa sôêi palo ti ma. Lala bôhi’ shâåa n ni daa zaå tum tuma maa nyâla din be appendix ni ka nira ni tooi bo n-nya li ni.
3.4.3 TARIFÔM Tarifôm nyâla din niå biâhigu soochi pam n-ti daadam. Dama nira ni tooi øini o duu ka o mini åun shee waêa ni taba di alizama. Lala åô zuêu tarifôm åmâbu nyâla n ni daa zaå shâli pahi n lahibali deebu sôya maa ni. N daa mali li booni deeri lahibaya. Hali ka daa lahi mali li yaari lahibali di yi daa niå ka n chaå kpâma yiåa ni n ti deei lahibali. 3.4.4 ALIZAMA DIBU SOYA Nira ni tooi nya hankali alizama dibu shee ka di sôå o zaå chaå o tuma polo. Dimbôåô zuêu n daa yi øi niriba ni, n daa nyâla åun chibiri tinsi salima yâltôêa bahiri na. M mi yi daa kuli chibi li lala ka sokam yâri o ni mi li shâm, di saha ka n daa yi gbaari n ni bôri hankali shâåa bâ yâltôêa maa ni ka di sôådi ma ka n tumdi n tuma.
3.4.5 COMPITA (LAP TÔP) Kompita daa nyâla n vihigu neembôra maa puuni shâli n ni daa zaŋ tum n tuma maa. N lahibaya deebu shee, n daa yi zaåla kompita maa nti sabiri yâl’kpana shâåa sôåda, din daa yân niå ka n ku tam lala yâl’kpana maa. Di yi niå ka nira deeri lahibali åô tatabo ka bi yaari di yâlikpana sôåda, o yi ti bi ti li pooi amaa o lee ni ti li yaêi. Dimbôåô zuêu ka n daa zaå kompita pahi n lahibali deebu soya ni din daa yân che ka n ti tooi gbaari yâl’kpana maa sôådi vânyâla. 3.4.6 KPAHIMBU SOYA Nira yi zaå kpahimbu niå o biâhigu ni, o nyâla åun yân nya hankali zaå chaå o biâhigu puuni. Dina ka Dagban’ kpamba nya ka yâli ni “Baêa yi buêi a, a gba buêirila a maåa”. Dinzuêu tuuni kam bi tu ka nira yân tum li ka dii va n-kpe li. Di tumi ka nira yân tum tuuni ka maala o maåa n-zaå o hankali sôå tiåa n-kpahim viânyâliåga ka naanyi kpe di puuni. Dimbôåô zuêu n daa maala m maåa, n-zaå kpahimbu tum tuma n vihigu åô ni. Dina n-nyâ kadama, n daa yi chaå ti deei lahabaya na kpamba maa sani, n daa yi maarila m maåa, n-kpahim nya yâl’ shâåa din lu n-zahin taba, n-zaå li tum tuma maa, ka lala maa daa sôå ma pam zaå kpa n tuma åô polo.
3.5 YÂLIGBAHIRA KAHIGIBU N tuma åô yâligbahira kahigibu ni di nin’ neesim zaa nyâla din be suri anahi din be gbunni åô ni. Lala yâligbahira maa kahigibu maa mi malila n ni kahigi åa doli yâlikpan’ shâåa ni lala yâlikpana maa ni doli taba shâm. N daa nyâla åun deei lahibaya pam ninvuê’ gahinda sani. N ni daa gili deei lahibaya maa ka yâligbahir’ shâåa yina åa ni maa zaa, n daa zaå åa mi maêisi taba n¬¬-nya haåkal’ shâåa di ni øira n-zaå åa sabi lahibali åô. M mi sabbu maa ni, yâltôêa mini teebulinima ka n-daa zaå kahigi yâligbahir’ shâåa din daa yina lahibaya maa deebu shee. Di zuêu n tuma åô kuli nâla kasi ka daêiri ni zilisigu ka di puuni. Tuuli, m pili li mi ni tinsi salima ni nyâ shâli. Lala yâlikpani åô maa kahigimi wuhi binshâêu din nyâ tinsi salima, di ni za n-ti binshâli ni bâ ni mali li salindi shâba. Yâlikpani din pahi n-nyâ salima. Lala salima yâlikpani åô mi wuhila salima maa ni nyâ binshâli zaå ti bâ ni mali li salindi shâba maa, lala niriba maa ni lihi li ka di nyâ binshâli ni bukaata shâli bâ ni mali li kura. Dagban’ tinsi salima ni pili saha shâli ni di ni pili shâm n-nyâ yâlikpani shâli din paya. Kamani yâlikpani maa ni yâli shâm maa, di kahigimi wuhi Dagban’ tinsi salima maa ni pili saha shâli, di ni pili shâm nti pahi ban pili li. Yâlikpan’ shâli din dolina n-nyâ tinsi maa salima ni nyâ shâåa. Yâlikpani åô kahigimi wuhi Dagbaå tinsi maa ni pu n-pu shâm zaå kpa di nama dibu polo, ka lahi wuhi tinsi maa salima ni nyâ n-nyâ shâåa. Di wuhi Yaan nabihi ni diri tinshâåa puuni shâåa ni di salima ni nyâ shâåa, ka lahi wuhi wôrizôhinima ni diri tinshâåa ni di gba salima ni nyâ shâåa. Åanima nyâla n ni zaå yâltôêa ni teebulinima kahigi shâåa tuma åô ni. Daliri shâåa din tahi Dagban’ tinsi maa salima na n-nyâ yâlikpani shâli din pahi. Lala yâlikpani åô maa mi kahigimi wuhiri di ni niå shâm hali ka Dagban’ tinsi salima maa ti pili, biâhi shâåa bee yâl’ shâåa din daa be biâhigu ni ka di daliri zuêu daa ti tahi tinsi salima maa na nti pahi so’ shâåa tinsi maa shâåa ni doli nya di salima. Yâlikpana maa ni, saha shâåa bee luêu shâåa tinsi salima maa ni salinda gba nyâla din pahi di ni. Di kahigi wuhi saha shâåa bee luêu shâåa bee binyârishâåa din tooi niåda ka Dagbamba ni tooi mali tinsi salima åô salindi taba nti pahi bâ ni mali li salindi ninvuê’ shâba. Yâlikpan’ shâli n ni zaå bahindi suuri anahi maa ni n-nyâ tinsi salima daanfaani ni nyâ shâli. Di nyâla din pe tinsi salima ni mali anfaani shâåa ti daadama mini tingban’ shâåa bâ ni mali åa salindi maa.
SUURI ANAHI
4.0 TINSI SALIMA NI NYÂ SHÂLI Tinsi salima nyâla yu’ shâåa bâ ni mali booni tinsi ka di nyâla yuduhibo bee tibiginsim zaå ti lala tinsi maa. Lala salima maa nyâla nôlini baåsim shâli din nyâ yâltôêitaâimalisi bee yâltôêiniêma, ka bâ mali n-salindi nanima ban diri lala tinsi maa, ka lala nanima maa salimbu maa wuhi ni tinsi maa ka bâ salinda maa. Dagbaå tinsi pam nyâla din mali di salima, ka bâ mali salima maa salindi åa. Bâ mi ni mali li salindi tiåa maa shâm nyâla, Naa kam åun ti dira, lala tiåa maa salima ka bâ mali salindi o ka di wuhi ni åuna n-nyâ lala tiåa maa. Salinli kam mi bâ ni zaå salim daadam bee tiåa malila di ni nyâ shâm ni daliri shâli din tahi lala salinli maa na. Di zuêu, bâ ni yâri tinsi salima maa, di pala tiåa maa maåmaåa ka bâ mali li salinda, dama tiåa maa maåmaåa pala ninsala, n-ni wum salima maa. Amaa, na’ so åun diri lala tiåa maa ka bâ mali li salinda, ka di wuhi ni tiåa maa ka bâ salinda maa dama åuna tiånaa maa n-su tiåa maa, ka lahi nyâ ninsala, n-ni tooi wum salima maa. Salima maa mi bi zami ti na’ yino ko, amaa, di zami ti naa kam åun ti diri tiåa maa. Di zuêu bâ yi yâli ni tiåa salima, di nyâla salin’ shâli bâ ni mali salindi na’ so åun diri lala tiåa maa. Di tooi niådi ka tiå’ nanima mali bâ dahalali salima. Lala bâ salin’ shâåa bâ ni mali maa bela di ko ka che tinsi salima åô. Lala salima maa ni tooi nyâ bâ yaannima yuya bee bâ yaannima salima (Daå ni salima). Dina ka bâ booni “taachi yuya” la. Lala “taachi yuya” åô nyâla nanima pam ni pun mali shâåa saha waêila pôi ka ti naan yi di na’ shâåa bâ ni dira. Tô amaa, di lahi tooi niådi ka na’ shâba nam dibu nyaaåa bee bâ nam maa dibu saha, ka bâ piigi yuya ti bâ maåa. Dinnima åô zaa nyâla din be di ko ka che o ni di nam maa paagi tiåa maa bee nam maa salin’ shâli ka di nyâ tinsi salima maa.
4.0.1 SALIMA Salima nyâla daadama taada yâl’ shâli bâ ni salindi ka di be Dagbamba kaya ni taada yâla puuni. Ka lahi nyâ bin’shâli din mali anfaani pam n-ti Dagbamba bâ biâhigu ni. Tinsi salima nyâla salima yu’ shâåa bâ ni mali salindi tiå’ nanima mini tinsi nti pahi tiå’ bihi. Ka di zooi pam ka lala yu’ shâåa bâ ni mali salindi maa tooi nyâ yu’ timsa, yu’ niêima bee åaha yuya din gbunni zilimma ka nyâ din duhiri bee n-tibigiri bâ ni zaå li salin ninvuê’ so bee tin’ shâli maa. Salima nyâla Gbansabila nyâvuli. Di nyâla din be bâ øilâli mini bâ øia tuma kam puuni. Gbansabila sani, salima nyâla tâha mini bâbu ni yâltôêa zaå ti taba. Di lahi nyâla bin’shâli din be daadam kam biâhigu piligu hali ni o bahigu. Gbansabila salindi taba bâ yi nya sana (biliâêu), bâ bia yuli bolibu saha, bâ churi puhibu ni nti pahi paêikpuêibo ni ni bâ jâma shee. Hali din dii yo gamli zaa nyâla ti nam dibu bee kparigu yâbu ni, bâ salindi nanima mini asanzanima.
4.1 DAGBAN TINSI SALIMA NI PILI SAHASHÂLI NI DI NI PILI SHÂM Vihigu wuhiya ni Dagban’ tinsi salima ni yân pili, di pilila Naa shitobu bia Naa Nyaêisi zaamani. N yâba Dakpâma Zobôêunaa mini Duko Lunnaa nti pahi Dohini Lunaa wuhiya ni di mi ni daa niå shâm nyâla, tuuli, Dagbaå zaa daa nyâla din be tindaamba nuu ni. Dagbaå ni yân yi tindaamba nuu ni Naa Shitobu bia Naa Nyaêisi n-daa tuhi fa li tindaamba maa sani din yân niå ka Dagbaå yâligi. O mi ni daa yiêisi ni o fa li maa o daa zaåla o bihi ni o mabihi pa o maåa zuêu n-gindi åmâri tindaamba maa tôbu, n-kuri ba ka fari tingbana maa bâ sani. Kpamba maa wuhiya ni di daa yi ti niå ka o tuhi nyaå tindaan’ so n-nya o nasara, o piirila o bia bee o mabia shâba o ni zaå pa o maåa zuêu ka bâ åmâri tôbu maa ni yino n-øili ka o lâbi lala tiåa maa naa. Dimbôåô maa zuêu n-che ka Yaan nabihi ni diri tin’ shâåa galisi Dagbaå. Kpamba maa zaa yâliya ni di mi yi daa niå ka o ku tindaan’ so ka zaå o bia bee o mabia leei lala tiåa maa, o bi’ so bee o mabi’ so o ni zaå leei lala tiåa maa yuli n-leeri tinshâli o ni di maa salima. Di zuêu, di yi niå ka naa kam ti di lala tiåa maa, lala tiåa maa salima maa ka bâ mali salindi o din yân wuhi ni åuna n-su lala tiåa maa. Tô amaa, Kpamba maa daa lahi wuhi ni di daa tooi niåda ka Naa Nyaêisi ni daa zaå o bi’ shâba liâhi tinsi ka bâ yuya leei tinsi maa salima maa nyaaåa, na’ shâba gba daa di lala tinsi maa shâåa, ka gba daa niå niåsim shâåa bee m-bo yu’ shâåa pahi salin’ shâåa Naa Nyaêisi bihi maa yuya maa ni daa zani ti tin’ shâåa maa zuêu. Lala maa zuêu, di ni tooi niå ka nira wum tin’ shâli salima ka di nyâ salim’ bôbigu. Naa Nyaêisi mini o bihi maa ni daa åme n-fa tin’ shâåa ka bâ yuya leei åa salima maa be teebuli 1 ni gbunni åô.
Kpamba maa yâligu maa nyaaåa, Luåa Abdulai åun yâlimi ni Naa Nyaêisi ni daa yiêisi ni o tuhi tindaamba maa ni di pala o daa kuli øimi ti dii yiêisi ni o tuhi ba. O yâliya ni di ni daa niå ka Naa Nyaêisi tuhiri ni o deei Dagbaå tindaamba sani maa, ni di pala o nia daa nyâla o yina ti ku tindaamba maa. Tô amaa di daa niåmi ka lala saha maa yâlibiâri ni tuun’ biâri daa zooi tingbani maa ni pam, ka di mi daa tooi zooi pam ka di nyâla tindaamba maa puuni ban daa mali buêa maa shâba n-daa mali bâ buêa ni bâ yaa nahindi niriba ka nahindi bâ taba. O buêisiya ni lala saha maa åun daa kuli nyaå o kpee o niådi o la o ni bôri shâm. Di mi daa bi yi shâli pahila sokam daa kuli øila o dintoli zuêu, so daa bi su o kpee. Tindaamba maa n-daa kuli nyâ ban kpa n-kpa bâ dahalali tinsi øia, ka sokam øi o gama zuêu. Ka åun kam ti baå ni o ni tooi chaå ti liri o kpee, n-nyaå o ka fa o buni, o chanimi ti fa. Lala ka bâ daa yi diri taba zualinsi, m-mali bâ buêa maa nahindi taba, n-liriti taba fari taba daarizichinima, ni hali di daa ti paaya ka taba paêaba fabu daa lahi pala taali zaå ti ba lala saha maa. Ka so paêa kuli chaå dari ni bee kuliga ka åun nini tiêi o maåa gbaagi o kuli ka o ti lâbi o paêa. Di saha n-nyâ Naa Nyaêisi daa ti nya ka yâla maa ni chani sham biâhigu ni maa, bâ yi bi yiêisi zani tuhi lala yâlli maa zuêu ka yân øia lihiri åa bee n-che sokam yubu ti o ka o niåda, biâhigu maa ti ku lahi mali gbaabu. Dina n-daa su o daa yiêisiya lo lala tôbu maa, ni o yi chaå ti paai tindana kam ka o yi saêi ni o ni che lala hal’ biâ’ shâåa ni bâ ni daa be maa ka saêi ti o ka bâ tuhi lala yâlli maa, o ku zabi o. Amaa tindana kam åun zaêisi ni o ku saêi ti lala zaligu maa o ni zabi o. Lala tôbu ka Naa Nyaêisi daa åme ka di zuêu daa ti tahiri tinsi salima maa na.